·No text on this page.

·S httrinmanthamakalive ළමළතුළත් ॥ श्रीः॥ श्रीमच्छर्ववर्मजैनाचार्यप्रणीतं कातन्त्रव्याकरणम्॥ श्रीमद्भावसेनत्रैविद्यदेवविरचितरूपमाला- प्रक्रियासहितम् । INDIAHIMALAMAULI antasanthnilioninthushlimslilhraimittanilth बडोदामण्डलान्तर्गतब्राह्मणग्राममधि- वसता सम्प्रतिमुम्बापुरीवास्तव्येन 'रैक (रायकवाल) लल्लुरामात्मज- जीवरामशास्त्रिणा संशोधितम् । Anita tails मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये हीराचन्द्रनेमिचन्द्रश्रेष्ठिना प्रकाशितम् संवत् १९५२ ।। मूल्यमेकं रूप्यकम् । ESSsssssss9555555555055 है. Militystulinsahityahila

·पुस्तकं १८६७ संख्याकराजनियमस्य २५ संख्याकविभागानु-
तो लेखारूढं कृत्वास्य सर्वेऽधिकाराः प्रसिद्धका स्वाधीना रक्षिताः।
-
.
4
इस पुस्तकके मिलनेके ठिकाने ।
पी. एल. जे. मेनेजर.
दशहितैषीपुस्तकालय मुम्बई
पो. गिरगांव
ण्डित ज्येष्ठाराम मुकुन्दजीपुस्तकालय
ठि. कालिकादेवीरोड नं. ३५३ मुम्बई

·- जयपुर इह मा पण्डितरत्नमा - । निखिल पि आरतवर्षे सिद्धान्तकौमुदीप्रभृत्य- नकानि व्याकरणानि मुद्रितानि परं तेषामतीव दुरूहत्वात्सारखतप्रभृतीनाम- नार्षत्वान्न तेषु झकमारमतिकुमाराणां विदुषां च प्रवृत्तिर्भवति, अतस्तेषामना- 'थासेन यत्किञ्चिति व्याकरणपदार्थज्ञानप्रकाशकं कौमारमित्यपरनाम्ना प्रसिद्धं श्रीमद्भावसेनत्रैविद्यदेवविरचितं रूपमालासहितं शर्ववर्माचार्यविरचितं कातन्त्रा- ख्यव्याकरणमेव वर्त्तते। तत्तु प्राचीनतरमत एव वनप्रभृतिदेशेषु कुमाराः सिद्धो वर्णसमाम्नाय इत्यस्य व्याकरणस्य प्रथमादिसूत्रमद्यापि पठन्ति पाठयन्ति च गुरवः । रूपमालासहितमिदमतीव दुष्प्राप्यं परन्तु पुण्यपत्तनस्थराजकीय- पुस्तकालयात्संप्राप्तम् । तच्च श्रवणवेलगुलग्रामस्थजयरावनैनारद्वारा न्यूनाधिक- दोषपरिहाराय 'श्रीमद्ब्रह्मसूरिशास्त्रिणां दृष्टिगोचरमपि कारितम् । किञ्चास्य शोधनमप्येतद्न्थस्थनियमानुसारेण कृतं । यथा “ विरामे वा” इति सूत्रेण पदान्ते वर्तमानस्य मकारस्यानुखारविधिः । देवं । देवम् । न दृश्यतेऽयमितर- व्याकरणेषु । सर्वव्याकरणापेक्षया अस्य क्रमोऽपि भिन्नः यथा सर्वत्र शतृ प्रत्ययः अत्र तु शन्तृङ् प्रत्यय एवं भिन्नैव रीतिः । किञ्च कुमाराणां स्पष्टप्रति- पत्तये पृथक्पदे पदान्तरेण सह सन्धिनियमोऽपि नादृतः । यद्यप्यस्य पुस्तकस्य पुस्तकान्तराभावाल्लेखनीदोपाद्वा यत्र कुत्रापि स्खलितं तत्तु शोधनपत्रे सम्यक्- तया निवेशितं तथाप्येतद्वन्धमुद्रणे प्रयत्नमधिगतस्यापि मम मतिमांद्यादृष्टि- दोषात्प्रमादाद्वा समुत्पन्नाननल्पानप्यवद्यानुपेक्ष्य गुणैकपक्षपातिनो निर्मत्सरा विद्वांसस्तोषमेष्यन्ति, निष्पक्षपाततयाऽस्य योग्यतामवलोक्य वकीयपाठ- शालासु प्रवृत्ति नेप्यन्ति भविप्यन्ति च परमेश्वरानुग्रहात्सफलसमीहिता इति भृशमाशास्ते । आषाढ कृष्णैकादशी विदुषा मनुचरो- रैक्व (रायकवाल) वि० स० १९५२. लल्लुरामात्मजो जीवरामशास्त्री. -- ·भूमिका। M । . 1 3 - करणोंमें श्रीमच्छर्ववर्मदिग- *"कलाप' कौमार आदिभी ना मान्तर ह, अखत सरल 1 .. पाठको' 'त्ति के बहुतदिनोंसे अशुद्धखरूपसे पाई जाती है । त.. सकी टी. प्राचीन आचार्योंने रची हैं जिनसे कि इसकी प्रधानता सिद्ध होता है । वर्तमान समयमें इस ग्रन्थकी प्रवृत्ति न होनेमें मुख्य कारण यही दीखता है कि, इसकी जितनी टीकायें प्रसिद्ध हुईं वे सव सूत्र क्रमानुसार हैं और आजकल बुद्धिकी मन्द. ता तथा अन्य व्याकरणोंकी प्रक्रियारूप टी कारें नती हैं, इसकारण बालकोंकी प्रवृत्ति उनहीमें होगई । हमने इस व्याकर" न प्रक्रिया बनाकर प्रसिद्ध करनेका विचार कियाथा परन्तु सर्व सा भाग्योदयसे बड़े परिश्रमके साथ पूनाकी सरकारी पुस्तकालयमेंसे श्री विद्यदेवकृत कातन्त्ररूप- माला नामा प्रक्रियारूप टीका प्राप्त सरलता और उत्कृष्टता ग्रन्थावलोकनाधीनही है । ऐसे मन्द वु त्यन्त उपयोगी समझकर ६.छपाया है इस ग्रन्थमें “ विरामे। सूत्र है जिसके अनुसार पदान्तका मकार विकल्पसे अनुवाः । रण इस ग्रन्थमें कहीं। पदान्तमकारको अनुखार कर दिया है तथा प्रमाददोष और शीघ्रताके कारण दूसरी प्रति न मिलने शुद्धियें रह गई हैं वे अ- शुद्धियां शुद्धिपत्रद्वारा ठीक करदी है . अशुद्धि रहगई हो तो विद्वजन क्षमा करें । और कालेज अध्यक्ष महाशयोंसे यह HिAOTो गी: लोकनकर अपनी २ पाठशा- - . / AP , क . vd ·'ॐनमः सिद्धेभ्यः । अथ. A कातन्त्ररूपमालाव्याकरणम्। 4 मङ्गलाचरणम् । 'वीरं प्रणम्य सर्वज्ञ विनष्टाशेषदोषकम् । कातन्त्ररूपमालेयं बालवोधाय कथ्यते ॥१॥...- नमस्तस्यै सरस्वत्यै विमलज्ञानमूर्तये । विचित्रालोकयात्रेयं यत्प्रसादात्मवर्तते ॥ २॥ नमो वृपभसेनादिगौतमान्त्यगणेशिने । मूलोत्तरगुणान्याय सर्वस्मै मुनये नमः ॥३॥. गुरुभक्त्या वयं सार्द्धद्वीपद्वितयवर्तिनः । वन्दामहे त्रिसङ्ख्योननवकोटिमुनीश्वरान् ।।४।। १ वि विशिष्टां ई लक्ष्मी राति ददातीति वीरः । अथवा विशेषेण ईत सर्वान् सकलपदार्थान् जानातीति वीरः । वि विशिष्ट्रा इरा वाक् दिव्यध्वनिर्यस्यासौ, वीरः। अथवा वि विशिष्टा इरा अष्टमपृथ्वी यस्यासौ वीरः । अथवा वीरयतीति वीरः कामराजयमराजमोहराजान् निराकरोतीति वीरः । वि विशिष्टा ईरा गगनगमनं य- स्यासौ वीरः तं प्रणमनं, पूर्व पश्चात्किचिदिति प्रणम्य ॥ सर्व जानातीति सर्वज्ञः सर्वान् सकलपदार्थान् क्रमकरणव्यवधानराहित्येन युगपत् जानातीति सर्वज्ञः ॥ । नश्यतिस्म नष्टाः । वि विशेषेण नष्टाः विनष्टाः । अशेषाश्च ते दोषाश्च अशेषदोषाः विनष्टाः अशेषदोषाः येनासौ विनष्टाशेषदोषकः तम् । कु ईपत्तन्त्रं कातन्त्रं रूपाणां माला रूपमाला कातन्त्रस्य रूपमाला कातन्त्ररूपमाला ॥ प्रसरणं सर्वज्ञानमया मूतिरस्या अस्तीति सरस्वती तस्यै । विगतं मलं यस्मात्तद्विमलं । ज्ञायतेऽनेन इति ज्ञानं विमलं च तत् ज्ञानं च विमलज्ञानं । विमलज्ञानमेव मूतिर्यस्याः सा विमलज्ञानमूत्तिः तस्यै॥ १ . . . J . + , . ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । घोषवन्तोऽन्ये ॥ १४ ॥ अघोषेभ्योऽन्ये तृतीयचतुर्थपञ्च- मा वर्णा यरलवहाश्च घोषवत्संज्ञा भवन्ति । गघङ जझञ डढण दधन बभम यरलव ह इति ॥ अनुनासिका उअणनंमाः ॥ १५॥ अनु पश्चान्नासि- कास्थानमुच्चारणं येषां ते अनुनासिकाः । ङजणनमाः वर्णा अनुनासि- कसंज्ञा भवन्ति । अणनम इति ॥ अन्तस्था यरलवाः ॥ १६ ॥ अन्ते तिष्ठन्तीत्यन्तरपाः यरलवा इत्येते वर्णा अन्तस्थसंज्ञा भवन्ति । यरलव ।। ऊष्माणः शषसहाः ॥ १७ ॥ उप्म उष्णं धर्ममुत्पाद- यन्तीति । शषसहा इत्येते वर्णा ऊष्मसंज्ञा भवन्ति । शषसह । अः इति विसर्जनीयः ॥ १८ ॥ येन विना यदुच्चारयि- तुं न शक्यते स उच्चारणार्थो भवति । अकार इहोच्चारणार्थः । यथा कादिषु । कुमारीस्तनयुगलाकृतिवर्णो विसर्जनीयसंज्ञो भवति । । । श्लोकः । शृङ्गवहालवत्सस्य कुमारीस्तनयुग्मवत् ॥ नेत्रवत्कृष्णसर्पस्य विसंर्गोऽयमिति स्मृतः ॥१॥ के इतिजिह्वामूलीयः॥१८॥ककार इहोच्चारणार्थः। वज्रा- कृतिवर्णो निह्वामूलीयसंज्ञो भवति । के ॥ प इत्युपध्मानीयः ॥ २० ॥ पकार इहोच्चारणार्थः । गज कुम्भाकृतिवर्ण उपध्मानीयसंज्ञो भवति । ६॥ . १ विसृज्यते विरम्यते येन सः विसर्गः ॥ २ जिह्वामूले भवः जीतामूलीयः। ३ उप समीपध्मायते काटायते इति रामानी॥

·स्वरसन्धिः । अं इत्यनुखारः ॥ २१ ॥ अकार इहोच्चारणार्थः । बिन्दु- त्रो वर्णोऽनुस्वारसंज्ञो भवति ॥ अं। लोकोपचाराद्रहणसिद्धिः॥२२॥लोकानामुपचारो व्य- । तस्मादिहानुक्तस्यापि ग्रहणस्य शब्दस्य सिद्धिः प्रवृत्तिदि- । तत्कथं ? त्वया ग्रामो गम्यते इत्युक्तेस्त्वं ग्रामाय गच्छसी- इति संज्ञासन्धिः । कृ ऋकारः । कृ अथ स्वरसन्धिरुच्यते । कः सन्धिः । पूर्वोत्तरवर्णानामव्यवधानेन परस्परेण सन्धानं सं- शेष., सन्धिः ॥ तव अभ्युदयः । कान्ता आगता । दधि इदम् । नदी ईहते। वसु उभयोः । वधू ऊढा । पितृ ऋषभः । मातृ ऋकारण। ऋकारेण । इति स्थिते । अनतिक्रमयन्विश्लेषयेत् ॥ २३ ॥ संघटितान्वर्णान् अनतिक्रमयन् विश्लेषयेत् इति विश्लेष्यः । । समानः सवर्णे दीर्धीभवति परश्च लोपम् ॥२४॥ मानसंज्ञको वर्णो दीर्धीभवति सवर्णे परे परश्च लोपमापद्यते। सर्वत्र द्वस्वो दीर्घः । स्वभावतो ह्रस्वाभावे परलोपः । श्लोकः । अदी? दीर्घतां याति नास्ति दीर्घस्य दीर्घता। पूर्व दीर्घखरं दृष्ट्वा परलोपो विधीयते ॥१॥ ' व्यञ्जनमखरं परवर्ण नयेत् ॥ २५ ॥ अस्वरं व्यञ्जनं : १ अन्तमनुसृत्य संलीन उच्चार्यते स्वर्यत इति अनुस्वारः ।। २ व्यवहारो नाम शब्दप्रयोगः ॥ ३ कालकारकसंख्यासाधनोपगृहभेदात् भिन्नमर्थ ४ पूर्वोत्तरवर्णानामविरामेणोच्चारणं सन्धानमिति च म व शपतीति शब्दः ॥ स्तकान्तरे ॥ , ·कातन्त्ररूपमालायाम् । H - परा ओखति परोखति॥ इणेधत्योर्न । उप एति । उपैति । उप एधते उपैधते ॥ नामधातोर्वा ॥ उप एलकीयति उपेलकीयति । प्र ओषधीय- ति प्रोषधीयति प्रौषधीयति" अद्य ओम् । सा ओम् । इति स्थिते ॥: ओमि च ॥४१॥ अवर्णस्य नित्यं लोपो भवति ओमि च परे। अद्योम् । सोमित्यवोचत् ॥ बिम्ब ओष्ठः । स्थूल ओतुः । इति स्थिते । ओष्ठौत्वोः समासे वा ॥ ४२ ॥ अवर्णस्य लोपो वा भवति ओष्ठौत्वोः परतः समासविषये । विम्बमिव ओष्ठौ यस्यासौ बिम्बोष्ठः । बिम्बौष्ठः । स्थूलोतुः । स्थूलौतुः । असमासे तु हे पुत्रौष्ठं पश्य । अद्यौतुं पश्य ॥ अक्ष उहिनी । इति स्थिते ।' अक्षस्य ऊहिन्याम् ॥ ४३ ॥ अक्षस्यौत्वं भवति ऊहिन्यां परतः परश्च लोपमापद्यते । अक्षौहिणी सेना ॥ प्रस्योढोढ्योश्च ॥प्र ऊढः प्रौढः । प्र ऊढिः प्रौढिः ॥ एषैष्ययोरैत्वं । प्र एषः प्रैषः । प्र एष्यः प्रेष्यः । दधि अत्र । नंदी एषा । इति स्थिते । इवर्णों यमसवणे न च परो लोप्यः॥४४॥ इवणे यमापद्यते असवर्णे परे न च परो लोप्यः । दुध्यत्र । नद्येषा ।। मधु- अत्र । वधू आसनम् । इति स्थिते । वमुवर्णः ॥ ४५ ॥ उवर्णो वमापद्यते असवर्णे परे न च परो लोप्यः । मध्वत्र । वध्वासनम् ॥ पितृ अर्थः । मातृ अर्थः । इति स्थिते । रमृवर्णः ॥ ४६॥ ऋवर्णो रमापद्यते असवर्णे परे न च परो लोप्यः । पित्रर्थः । मात्रथैः ॥ ल अनुवन्धः । लू आकृतिः । इति स्थिते । लम्लवर्णः ॥४७॥ लवर्णो: लमापद्यते असवर्णे परे न च परो लोप्यः । लनुबन्धः । लाकृतिः ॥ ने अनम् । चे. अनम् । इति २ स्थिते । .

·स्वरसन्धिः । . का ए अय् ॥४८॥ एकारो अय् भवति जैसवणे परे न च । लोप्यः । नयनम् । चयनम् ॥ नै अकः । चै अकः । इति स्थिते । ऐ आय् ॥४९॥ ऐकार आय् भवत्या स्वर्ण परे न च परो प्यः । नायकः । चायकः ॥ लो अनम् । पो अनुम् । इति स्थिते । 'ओ अव् ॥५०॥ओकारो अव् भवति यसवर्ण परे न च परो प्यः । लवनम् । पवनम् ॥ लौ अकः । पौ अकः । इति स्थिते । औ आव ॥५१॥ औकार आव् भवत्यूसन परे न च रो लोप्यः । लावकः पावकः ॥ गो अजिनम् इति स्थिते । गोर-इति वा प्रकृतिः ॥ ५२॥ गोशब्दस्य वा प्रकृ तिर्भवत्यकारे परे । गो अजिनम् । गोऽजिनम् । गवाजिनम् ॥ गोअ- धौ । गोईहा । गो उष्ट्रौ । गो एलको । इति स्थिते ॥ अवः खरे ॥५३॥ गोशब्दस्य अवादेशो वा भवति स्वरे परे । गो अश्वौ । गवाश्वौ गोश्चौ । गवहाँ । गवीहा । गवोष्ट्रौ । अवुष्ट्रौ । गवैलकौ । गवेलकौ ॥ गो अक्षः । गोइन्द्रः । इति स्थिते । अक्षेन्द्रयोनित्यम् ॥५४॥ गोशब्दस्य नित्यमवादेशो भवति अक्षेन्द्रयोः परतः । गवाक्षः । गवेन्द्रः ॥ ते आहुः । तस्मै आसनम् । पटो इह । असौ इन्दुः । इति स्थिते । अयादीनां यवलोपः पदान्ते न वा लोपे तु प्र कृतिः॥ ५५॥ पदान्ते वर्तमानानां अय्इत्येवमादीनां यवयोर्लोपो भवति, न वा लोपे तु प्रकृतिश्च भवति । त आहुः । तयाहुः । तस्मा- आसनम् । तस्मायासनम् । पट इह । पटविह । असा इन्दुः । असा- विन्दुः ॥ नै ऋ अदः । रै उ अणः । मै ऋ उतः । ओ उ इन्दुः। रिपु इ उदयः । इति स्थिते । खरजी यवकारावनादिस्थौ लोप्यौ व्यञ्जने ५६ अनादिस्थौ खरजौ यवकारौ लोप्यौ भवतो व्यञ्जने परे । नारदः । C ·कातन्त्ररूपमालायाम् । . - अथ व्यञ्जनसन्धिरुच्यते। वाक् अत्र । वाक् जयति । अच् अत्र । अच् गच्छति । पर अत्रं । षट् गच्छन्ति । तत् अत्र । तत् गच्छति । ककुप् आस्ते । के कुप् जयति । इति द्विः स्थिते । वर्गप्रथमाः पदान्ताः खरघोषवत्सु तृतीयान ॥ ६८॥ पदान्ता वर्गप्रथमाः स्वरेषु घोषवत्सु च परेषु स्ववर्गतृती यानापद्यन्ते । वर्गप्रथमातिक्रमे कारणाभावात् । वागत्र । वाग्जयति । अजत्र अज्गच्छति । षडत्र । षड्गच्छन्ति । तदत्र । तद्गच्छन्ति । ककुबास्ते ककुब्जयति । प्रकृतिप्रत्यययोः पदयोविभागे सन्धिस्वरात्प्रतिषेधश्च प्रकृतिप्रत्ययोविभागो यत्र तत्र नित्यं सन्धिकार्यं भवति । यत्र पदयोविभागस्तत्र विकल्पेन सन्धिकार्यं भवति । इति सिद्धम् ॥ वाक् मती । अच् मात्रम् । षट् मुखानि । तत् नयनम् । त्रिष्टुप् मिनोति इति स्थिते । पञ्चमे पञ्चमांस्तृतीयान्नवा ॥६९॥ पदान्ता वर्गप्रथ- माः पञ्चमे परे सवर्गपञ्चमानापद्यन्ते तृतीयान्न वा । वाङ्मती । वाग्म- ती । अमात्रम् । अज्मात्रम् । षण्मुखानि । षड्मुखानि । तन्नयनम् । तद्नयनम् । त्रिष्टुम्मिनोति । त्रिष्टुब्मिनोति ॥ । प्रत्यये पञ्चमे पञ्चमान्नित्यम् ॥ ७० ॥ पदान्ता वर्गप्र- थमा नित्यं स्ववर्गपञ्चमानापद्यन्ते प्रत्ययपञ्चमे परे । वाङ्मात्रम् । अ- मात्रम् । षण्मात्रम् । तन्मयम् । ककुम्मात्रम् ॥ वाक् शूरः । अच् शेषः । षट् श्यामाः । तत् श्वेतम् । त्रिष्टुप्श्रुतम् इति स्थिते । वर्गप्रथमेभ्यः शकारः स्वरयवरपरश्छकारं न वा ॥७१ ॥ पदान्तेभ्यो वर्गप्रथमेभ्यः शकारः स्वरयंवरपरश्छकारमा पद्यते नवा । वाक्छूरः । वाक् शुरः । अच्छेषः । अच्शेषः । षड्यामाः । . .

·व्यञ्जनसन्धिः । ११३ 4. षट्श्यामाः। तच्छेतम् । तच्श्वेतम् । त्रिष्टुपछुतम् । त्रिष्टुप्श्रुतम् ।। तत् लक्ष्णम् । तत् स्मशानम् । इति स्थिते । न वा ग्रहणेन लानुनासिकेष्वपीच्छन्त्यन्ये॥७२॥ नुनासिकेषु परतः शकारश्छकारमापद्यते न वा। तच्छूक्ष्णं तच्ल- । तर लशानं- इति सिद्धम् ॥ वाक् हीनः। अच् हलौ । हितम् । ककुप् हासः । इति स्थिते । त्व हकारः पूर्वचतुर्थ न वा ॥७३॥ तेभ्यः वर्गप्रथमेभ्यः परो हकारः पूर्वचतुर्थमापद्यते न वा । वा- वाग्हीनः । अज्झलौ । अज्हलौ। पड्डलानि। पहलानि । द्धितम् । तद् हितम् । ककुम्भासः । ककुब् हासः । तेभ्योग्रहणं स्वरयवरनिवृत्त्यर्थम् । तेन वाग्लादयति । एवेति ग्रहणं तृती- यमतव्यवच्छेदार्थम् । पुनरपि न वा ग्रहणमुत्तरत्रयविकल्पनिवृत्त्यर्थम् ।। तत् लुनानि । तत् चरति । तत् छादयति । तत् जयति । तत् झष- यति । तत् अकारेण । तत् टीकते । तत् ठकारेण । तत् डीनम् । तत् ढोकते । तत् णकारेण । इति स्थिते । पररूपं तकारो लचटवर्गेषु ॥ ७४ ॥ पदान्तस्तकारो लचटवर्गेषु परेपु पररूपमापद्यते । तल्लुनाति । तच्चरति । धुड्व्यञ्जनमनन्तस्थानुनासिकम् ॥७९॥ अन्तस्थान- नासिकवर्जितं व्यञ्जनं धुट्संज्ञं भवति । पदान्ते धुटां प्रथमः ॥७६॥ पदान्ते वर्तमानानां धुटामन्त- रतमः प्रथमो भवति ॥ धुटां तृतीयश्चतुषु ।। ७७ ॥ धुटां तृतीयो भवति चतुर्थेषु परेपु । तच्छादयति । तज्जयति । तज्झषयति । तञ्जकारेण । तट्टीक- - श्लोकः । १ पररूपं हि कर्तव्यं व्यञ्जनं स्वरवर्जितम् ॥ सस्वरं तु परं दृष्ट्वा विस्वरं क्रियते वुधः ॥ २ ·६ -- कातन्त्ररूपमालायाम् । ते । तद्वकारेण । तड्डीनम् । तड्डौकते । तण्णकारेण ॥ तत् शेते । तत् शयनम् । इति स्थिते ॥ चं शे॥ ७८॥ पदान्तस्तकारश्चकारमापद्यते शकारे परे ।। a श्लोकौ । 1 - . चंशे व्यर्थमिदं सूत्रं यदुक्तं शर्ववर्मणा तस्योत्तरपदं ब्रूहि यदि वेत्सि कलापकम् मूढधीस्वं न जानासि छवं किल विभाषया ! अच्छवपक्षे वचनं नूनं चशे व्यवस्थितम् ॥ २॥ तच् शेते । तच् शयनम् ॥ क्रुङ् आस्ते । सुगण् अत्र । पचन् इह । कृषन् आस्ते । इति स्थिते । अन्त्यात्पूर्व उपधा ॥ ७९ ॥ धातुलिङ्गयोरन्त्यवर्णात्पूर्वो वर्ण उपधासंज्ञो भवति । डणना इखोपधाः खरे द्विः॥ ८० ॥ ह्रस्वोपधाः । पदान्ता ङणनाः 'स्वरे परे द्विर्भवन्ति। क्रुास्ते । सुगण्णत्र । पचनिह । कृषन्नास्ते । अत्र रघुवर्णेभ्य इत्यादिना णत्वे प्राप्ते ( असिद्धं बहिरङ्ग- मन्तरङ्गे ) अन्तरङ्गे कार्ये कृते सति बहिरङ्ग कार्य्यमसिद्धं भवति । इति णत्वे सति द्वित्वनिषेधः। पूर्वं णत्वे कृते पश्चावित्वे प्राप्ते सति । सकृताधितो विधिर्बाधित एवासत्पुरुषवत् ॥ भवान् चरति । भवान् छादयति । इति स्थिते । नोऽन्तश्चछयोः शकारमनुस्वारपूर्वम् ।। ८१ ॥ प- दान्तो नकारश्चछयोः परयोः शकारमापद्यते अनुस्वारपूर्वम् । भवां- श्चरति । भवांश्छादयति । भवान् टीकते। भवान् ठकारेण । इति स्थिते । टठयोः षकारम् ॥८२।। पदान्तो नकारः टठयोः परयोः षकार- मापद्यते अनुस्वारपूर्वम् । भवांष्टीकते। भवांष्ठकारेण ॥ भवान् तरति । भवान् थुडति । इति स्थिते । 1- . .

·स्वरान्ताः पुल्लिङ्गाः। २१ द्वितीया।टा भ्याम् भिस् इति तृतीया। डे भ्याम् भ्यस् इति चतुर्थी । ङसिभ्याम् भ्यस् इति पञ्चमी। ङस् ओस् आम् । इति षष्ठी । डि ओस सुप् इति सप्तमी। एवं युगपत् सर्व-प्रत्ययप्रसङ्गे वक्तुर्विवक्षया शब्दार्थ- प्रतिपत्तिरिति । लिङ्गार्थविवक्षायाम् । प्रथमाविभक्तिर्लिङ्गार्थवचने ॥ १२७ ॥ लिङ्गार्थव- प्रथमाविभक्तिर्भवति । इति लिङ्गार्थप्रथमा । तत्रापि युगपदेक- आदि प्राप्तौ। एक द्वौ बहून् ॥ १२८ ॥ अर्थान् वक्तीत्येकस्मिन्नर्थे एक- वचनम् । द्वयोरर्थयोर्द्विवचनम् । बहुष्वर्थेषु बहुवचनम् भवति । इति लिङ्गाथैकत्वविवक्षायां प्रथमैकवचनं सि । पुरुष सि इति स्थिते । योऽनुबन्धोऽप्रयोगी ॥ १२९ ॥ यः अनुबन्धः स अप्र- योगी भवति । अनुबन्धः कः? इजशटङपा विभक्तिप्वनुबन्धाः । वा विराम इति वर्तमाने । रेफसोविसर्जनीयः ॥ १३० ॥ विरामे व्यञ्जनादौ च रेफसकारयोर्विसर्जनीयो भवति । परवर्णाभावो विरामः । अथवा य- दनन्तरं वर्णान्तरं नोच्यते स विरामः । पुरुषः इति सिद्धं पदम् । तथैव लिङ्गार्थे द्वित्वविवक्षायां द्विवचनम् औ । सन्धिः । पुरुषौ ॥ तथैव लिङ्गार्थे बहुत्वविवक्षायां बहुवचनं जस् । अनुबन्धलोपः । पुरुष अस् इति स्थिते । अकारे लोपमिति प्राप्ते तत्प्रतिषेधः। अकारो दीर्घ घोषव- तीति वर्तते । सर्वविधिभ्यो लोपविधिर्बलवान् । लोपस्वरादेशयोः स्वरा- देशो विधिबलवान् । जसि ॥१३१॥ लिङ्गान्तोऽकारो दीर्घमापद्यते जसि परे । (एकदेशविकृतमनन्यवत्) । यथाश्वाकर्णपुच्छादिस्वाङ्गेषु भिन्नेषु सत्सु श्वान गर्दभः किंतु श्वा श्वैव । पुनः सवर्णे दीर्घः । सस्य विसर्जनीयः । पुरुषाः ॥ तथैवामन्त्रणार्थविवक्षायाम् ।

·२२ कातन्त्ररूपमालायाम् । आमन्त्रणे च ॥१३२॥ दूरस्थानामभिमुखीकरणमामन्त्र- णम् । तत्र प्रथमाविभक्तिर्भवति । आमन्त्रणे सिः सम्वुद्धिः॥१३३।। आमन्त्रणार्थे विहितः सिः सम्वुद्धिसंज्ञो भवति ॥ इखनदीश्रद्धाभ्यासिलोपम् ।। १३४ ।। ह्रस्वनदीश्र- द्धाभ्यः परः संबुद्धिसंज्ञकः सिर्लोपमाद्यते । कैश्चिदामन्त्रणाभिव्यक्तये अहो हे भो शब्दाः प्राक्प्रयुज्यन्ते । हे पुरुष। द्विवचनबहुवचनयोः पूर्ववत् । हे पुरुपौ । हे पुरुपाः । तथैव कर्मविवक्षायाम् ॥ शेषाः कर्मकरणसंप्रदानापादानस्वाम्याद्यधिक- रणेषु ॥ १३५ ॥ शेपा द्वितीयाद्याः षड्विभक्तयः कर्मादिषु पट्ट कारकेषु यथासंख्यं भवन्ति । इति कर्मणि द्वितीया । पुरुष अम् इति स्थिते । अकारे लोपम् ॥ १३६ ॥ लिङ्गान्तोऽकारो लोपमापद्यते सामान्ये अकारे परे । पुरुषम् । द्विवचने सन्धिः । पुरुषौ । बहुत्वे पु- रुष अस् इति स्थिते। शसि सस्य च नः॥१३७॥शसि परे लिङ्गान्तोऽकारो दी- र्घमापद्यते सस्य च नो भवति । पुनः सवर्णे दीर्घः । पुरुषान् । तथैव करणविवक्षायाम् ॥ शेषाः कर्मेत्यादिना करणे तृतीया । पुरुष टा इति स्थिते । इन टा॥१३८ ।। अकारान्ताल्लिङ्गात्परष्टा इनो भवति । सन्धिः । रवणेभ्यो नो णमन्त्यः स्वरयवकवर्गपवर्गा- न्तरोऽपि ॥ १३९ ॥ रेफ षकारऋवर्णेभ्यः परोऽन्त्यो नकारः ण- मापद्यते स्वरहयवकवर्गपवर्गान्तरोऽपि शब्दानन्तरोऽपि । स्वरान्तर- स्तावत् । पुरुषेण । द्विवचने । अकारो दीर्घ घोषवति ॥ १४०॥ लिङ्गान्तोऽकारो । ।

·1 स्वरान्ताः पुल्लिङ्गाः । २३ दीर्घमापद्यते घोषवति परे । पुरुषाभ्याम् । बहुत्वे । भिसैखा ॥ १४१ ॥ अकारान्ताल्लिङ्गात्परो भिस् ऐस् वा भवति । सन्धिः । पुरुषैः । तथैव सम्प्रदानविवक्षायाम् । शेपाः कम्में- त्यादिना सम्प्रदाने चतुर्थी । डेयः ॥ १४२ ।। अकारान्ताल्लिङ्गात्परो यों भवति । घोप- वति दीर्घः । पुरुपाय । द्वित्वे पूर्ववत् । पुरुषाभ्याम् । बहुत्वे । * धुइ व्यञ्जनमनन्तस्थानुनासिकाम् ॥ ७५ ॥ अन्तस्थानुनासिकवर्जितं व्यञ्जनं धुट्संज्ञं भवति । क ख ग घ । च छ ज झ । ट ठ ड ढ । त थ द धाप फ ब भाश ष स ह इति । धुटि बहुत्वे त्वे ॥ १४३ ॥ लिङ्गान्तोऽकार ए भवति बहु- ले धुटि परे । पुरुपेभ्यः । तथैव अपादानविवक्षायां शेषाः कर्मेत्या- दिना अपादाने पञ्चमी । ङसिरात् ॥ १४४॥ अकारान्ताल्लिङ्गात्परो सिराद्भवति। पुरुषात् । द्वित्वबहुत्वयोः पूर्ववत् । दीर्घोच्चारणं किमर्थम् । अकारे लो- पे प्राप्ते सति तन्निमित्तम् । पुरुषाभ्यां पुरुषेभ्यः । तथैव स्वाम्यादिविव- क्षायां शेषाः कम्र्मेत्यादिना स्वाम्यादौ षष्ठी । ङस् स्यः ॥ १४५ ॥ अकारान्ताल्लिङ्गात्परो ङस् स्यो भवति । पुरुषस्य । द्वित्वे धुटि वहुत्वे त्वे इति वर्तते । ओसि च ॥१४६।। लिङ्गान्तोऽकार ए भवति ओसि च परे । सन्धिः । एअय् । रेफसोविसर्जनीयः । पुरुषयोः । बहुत्वे पुरुष आम् इति स्थिते । हस्वनदीश्रद्धाभ्य इति वर्तते । ' आमि च नुः ॥१४७ ॥ ह्रस्वनदीश्रद्धाशब्देभ्यः परो नुरागमो भवति आमि परे । तृतीयादौ तु परादिः ॥१४८॥ उद्नुवन्ध आगमः परा- दिर्भवति तृतीयादौ विभक्तौ। दीर्घमामिसनौ ॥ १४९ ॥ ह्रस्वान्तं लिङ्गं दीर्घमाप- - ·कातन्त्ररूपमालायाम् । द्यते सनावामिपरे । रघुवर्णेत्यादिना णत्वं घोषवति दीर्घः । पुरुषाणाम् ।। तथैव अधिकरणे सप्तमी । अनुबन्धलोपः । सन्धिः । पुरुपे । द्विवचने पूर्ववत् । पुरुपयोः । बहुत्वे धुटि एत्वं च । नामिकरपरःप्रत्ययविकारागमस्थः सिषं नुवि- सर्जनीयषान्तरोऽपि ॥ १५० ॥ नामिपरेभ्यः प्रत्ययविका- रागमस्थः सिः पमापद्यते नुविसर्जनीयपान्तरोऽपि । पुरुषेषु । नीतकः । पुरुषः, पुरुषौ, पुरुषाः । हेपुरुप, हेपुरुषौ, हे पुरुषाः । पुरुषम्, पुरु- पौ, पुरुपान् । पुरुषेण, पुरुषाभ्याम्, पुरुषैः । पुरुपाय, पुरुषाभ्याम्, पुरुपेभ्यः । पुरुषात् , पुरुषाभ्याम्, पुरुपेर. । पुरुपस्य, पुरुषयोः, पुरुषाणाम् । पुरुपे, पुरुषयोः, पुरुषेषु ॥ एवं धर्म वीर वेद वृक्ष सूर्य सागर स्तम्भ बाण मृग दन्त राघव मास पक्ष शिव शैल गुह्यक बात गण्ड कट पाट नाग शङ्कर घट पटादयः ॥ पूर्वपरयोरर्थोपलब्धौ पदम् ॥ १५१॥ पूर्वपरयोरिति कोऽर्थः । प्रकृतिविभक्त्योरित्यर्थः । प्रकृतयः काः । वृक्षादिशब्दाः । भूप्रभृतयो धातवश्च प्रकृतयो भवन्ति । विभक्तयः काः । स्यादिस्त्यादि- श्च । तयोः प्रकृतिविभक्त्योः अर्थोपलव्धौ सत्यां समुदायस्य पदसंज्ञा भ- वति । एवं विभत्त्यन्तानां सर्वत्र पदसंज्ञा भवन्ति । सर्वशब्दस्य कचि- द्विशेषः । सर्वः सौ । जसि सर्वनाम्न इति वर्तते । जः सर्व इः॥१५२॥ अकारान्तात्सर्वनाम्नः परो जस् सर्व इ: भवति । सर्वे । हे सर्व हे सौं हे सर्वे । सर्वं सौ सर्वान् । सर्वेण स- वाभ्यां सर्वैः ॥ अयि । स्मै सर्वनाम्नः ॥ १५३॥ आकारान्तात्सर्वनाम्नः परो डे स्मै भवति । सर्वस्मै सर्वाभ्यां सर्वेभ्यः ॥ ङसौ । ङसिस्मात् ॥१५४॥ अकारान्तात्सर्वनाम्नः परो उसि स्माद् भवति । सर्वस्मात् सर्वाभ्याम् सर्वेभ्यः । सर्वस्य सर्वयोः । 1 १ जस् शब्दस्य प्रथमैकवचनम् । ।

·.. - स्वरान्ताः पुल्लिङ्गाः । सुरामि सर्वतः ॥ १५५ ॥ सर्वनाम्नः परः सुरागमो भव- त्यामि परे । धुटि एत्वम् । नामिकरपरेत्यादिना षत्वम् । सर्वेषाम् । डौ। डि: स्मिन् ॥ १५६॥ अकारान्तात्सर्वनाम्नः परो ङिः स्मिन् भवति । सर्वस्मिन् । सर्वयोः । सर्वेषु ॥ नीतकः । सर्वः सौं सर्वे । हे सर्व हे सर्वी हे सर्वे । सर्वम् सर्वी सर्वान् । सर्वेण सर्वाभ्याम् सर्वैः । सर्वस्मै सर्वाभ्याम् सर्वेभ्यः । सर्वस्मात् सर्वाभ्याम् सर्वेभ्यः । सर्वस्य सर्वयोः सर्वेषाम् । सर्वस्मिन्, सर्वयोः सर्वेषु । किं तत्सर्वनाम । सर्व विश्व. उभ उभय अन्य अन्यतर इतर इतम कतर कतम यतर यतम ततर ततम एकतर एकतम एते डतरडतमप्रत्ययान्ताः । वृत्। त्व नेम सम सिम पूर्व पर अवर दक्षिण उत्तर अपर अधर स्व अ- : न्तर । वृत् । त्यदू तदू यदू अदम् इदम् एतद् किम् एक द्वि। वृत् । युष्मद् अस्मद् भवत् इति सर्वादि। अल्पशब्दस्य तु भेदः । अल्पः अ- ल्पौ। जसि। अल्पादेर्वा ॥ १५७ ॥ अल्पादेगंणात्परो जस् सर्व इर्भवति वा । अल्पे अल्पाः । अन्यत्र पुरुषशब्दवत् । कोऽल्पादिर्गणः । अल्प प्रथम चरम त्रितय द्वितयं द्वय त्रय एते तयअयप्रत्ययान्ताः । क- तिपय नेम अर्द्ध पूर्व पर अवर दक्षिण उत्तर अपर अधर स्व अन्तर । वृत् । इति अल्पादिः । पूर्वशब्दस्य तु भेदः । पूर्वः पूर्वी पूर्वे पूर्वाः । हे पूर्व हे पूर्वी हे पूर्वे हे. पूर्वाः । पूर्वम् पूर्वी पूर्वान् । पूर्वेण पूर्वाभ्याम् पूर्वैः । पूर्वस्मै पूर्वाभ्याम् पूर्वेभ्यः । उसिड्योः । विभाष्येते पूर्वादेः ॥ १५८ ॥ पूर्वादेर्गणात्परयोर्डसि- ड्योः म्मास्मिनी विभाष्येते । पूर्वस्मात् पूर्वात् पूर्वाभ्याम् पूर्वेभ्यः । पूर्वस्य पूर्वयोः पूर्वेपाम् । डौ तथैव विकल्पः । पूर्वस्मिन् पूर्वे पूर्वयोः पूर्वेषु । कः पूर्वादिः । प्रागेवोक्तः । इत्यकारान्ताः । आकारान्तः पुल्लिङ्गः क्षीरपाशब्दः । ततः स्याद्युत्पत्तिः। सौ। क्षीरपाः । क्षीरपौ १ समाप्तिद्योतको वृच्छन्द इति ॥ २ ' डसि: स्मात् ' 'ङि: स्मिन् ' इति मूत्रद्वयमनुवर्तते ॥ 1 ·२६ कातन्त्ररूपमालायाम् । क्षीरपाः । सम्बुद्धावविशेषः । क्षीरपाम् क्षीरपौ। शसादौ तु विशेषः । पञ्चादौ घुट् ॥ १५९ ॥ स्यादीनामादौ पञ्चवचनानि घुट्रसं- ज्ञानि भवन्ति । आधातोरघुट स्वरे॥१६०॥ धातोराकारस्य लोपो भवति अघुट्स्वरे परे । धातोरिति किम् । शन्तृङन्तक्विवन्तौ धातुत्वं न त्यजतः । इत्येतदुपलक्षणम् । उपलक्षणं किं । स्वस्य स्वसदृशस्य च ग्राहकमुपलक्षणं । तेन विजन्तमपि धातुत्वं न जहाति । क्षीरपः । क्षीरपा क्षीरपाभ्याम् क्षीरपाभिः । क्षीरपे क्षीरपाभ्याम् क्षीरपा- म्यः । क्षीरपः क्षीरपाभ्याम् क्षीरपाभ्यः । क्षीरपः क्षीरपोः क्षीर- पाम् । क्षीरपि क्षीरपोः क्षीरपासु । एवं सोमपा सीधुपा कीलालपा सौवीरपा मण्डपा अग्रेगा विषस्वा अब्जजा उदधिक्रा होहा पुरोगा- दयः । इत्याकारान्ताः । इकारान्तः पुल्लिङ्गो मुनिशब्दः । ततः स्या- द्युत्पत्तिः । सौ । मुनिः । द्वित्वे । इदुदग्निः ॥१६१॥ इकारान्तमुकारान्तञ्च लिङ्गं अग्निसंज्ञं भवति । तपरकरणमसन्देहार्थं । औकारः पूर्व ॥ १६२ ॥ अग्निसंज्ञकात्पर औकारः पूर्वम्व- ररूपमापद्यते । सन्धिः । मुनी । जसि । इरेदुरोजसि ॥ १६३ ॥ अग्निसंज्ञकस्य इः एद्भवति उः ओ- द्भवति जसि परे । मुनयः । सम्बुद्धौ च ॥ १६४ ॥ अग्निसंज्ञकस्य इ: एद्भवति उ: ओ- द्भवति सम्बुद्धौ परतः । प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति न्यायात् । हे मुने हे मुनी हे मुनयः । अग्नेरमोकारः॥ १६५॥ अग्निसंज्ञकात्परस्य अमोऽकारो लोपमापद्यते । मुनिम् मुनी । शसादौ । १ जहातीति हाहा इति व्युत्पत्तिपक्षे न तु गन्धर्ववाची ।। NI . ~ - - ·स्वरान्ताः पुल्लिङ्गाः। २७ M J -- शसोऽकारः सश्च नोऽस्त्रियाम् ॥ १६६ ॥ अग्निसंज्ञ- कात्परम्य शंसोऽकारः पूर्वस्वररूपमापद्यते सस्य च नो भवत्यस्त्रि- याम् । मुनीन् । अस्त्रियां टा ना ॥१६७ ॥ अग्निसंज्ञकात्परस्य टा ना भवत्यस्त्रियाम् । मुनिना मुनिभ्यां मुनिभिः । डयि । उ ॥ १६८॥ अग्निसंज्ञकस्य इ: एद्भवति उः ओद्भवति ङयि परे । मुनये मुनिभ्यां मुनिभ्यः । ङसिङसोरलोपश्च ॥ १६९ ॥ अग्निसंज्ञकस्य इः एद्भवति उः ओद्भवति ङसिङसोः परतः तयोरकारश्च लोप्यो भवति । मुनेः मुनिभ्याम् मुनिभ्यः । मुनेः मुन्योः । आमि नुरागमः । दीर्घमामिसनौ ॥ १७० ॥ नाम्यन्तं लिङ्गं दीर्घमापद्यते सनावामि परे । मुनीनाम् । डिरौ सपूर्वः॥ १७१ ॥ अग्निसंज्ञकात्परो ङिः पूर्वस्वरेण सह और्भवति । मुनौ मुन्योः मुनिषु । एवमग्नि गिरि रवि ऋषि यति कवि विधि राशि शीतरश्मि शालि दानवारि दैत्यारि सौरि सूरि वि- नारि हेमाद्रि अद्रि हरि सारि वहि शकुनि पाकशासनि धूमयोनि पद्मयोनि अपांपति अतिथि ग्रन्थि पदाति मैत्रि बलि ध्वनि पाणि कपि अलि मणि जलधि अब्धि पयोधि निधि उपाधि नीरधि व्याधि शेव- ध्यादयः ॥ द्विशब्दस्य तु भेदः । तस्य द्यर्थवाचित्वात् द्विवचनमेव भवति । द्वि औ इति स्थिते । त्यदादीनाम विभक्तौ ॥ १७२ ॥ त्यदादीनामन्तः अ- कारो भवति विभक्तौ परतः । सन्धिः । द्वौ । हे द्वौ । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वयोः । द्वयोः ॥ त्रिशब्दस्य तु भेदः । तस्य बर्थवाचित्वात् बहुवचनमेव भवति । त्रयः । हे. त्रयः । त्रीन् । त्रिभिः । त्रिभ्यः । त्रिभ्यः । आमि त्रेस्त्रयश्च ॥ १७३ ॥ त्रिशब्दस्य त्रयादेशो भवति ·२८ कातन्त्ररूपमालायाम् । , - नुरागमश्चामि परे । त्रयाणाम् त्रिषु । कतिशब्दस्य तु भेदः । तस्यापि बहुवचनमेव भवति । कतेश्च जस्शसोलक् ॥ १७४ ॥ संख्यायाः ष्णान्तायाः कतेश्च परयोर्जस्शसोलुंग्भवति । ( सर्वविधिभ्यो लोपविधिर्बलवान् ) प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति प्राप्ते सति । लुग्लोये न प्रत्ययकृतम् ॥ १७५ ॥ लुगिति लोपे सति प्रत्ययलोपे परे यत्कृतं कार्य प्रकृतेस्तन्न भवति । इरेदुरोजसीत्येत्वं न भ- वति । कति । कति । कतिभिः । कतिभ्यः । कतिभ्यः । कतीनाम् । कतिपु । सखिशब्दस्य तु भेदः । सावनन्त इति वर्तते । संख्युश्च ॥ १७६॥ सख्युरन्तोऽ नुर्भवति असम्बुद्धौ सौ परे । घुटि चासम्बुद्धौ ॥१७७ ॥ नान्तस्य चोपधाया दीर्घो भ- वति असम्बुद्धौ घुटि परे । व्यञ्जनाच ॥ १७८ ॥ व्यञ्जनाच्च परः सिलोपमापद्यते । लिङ्गान्तनकारस्य ॥२७९ ॥ लिङ्गान्तनकारस्य लोपो भ- वति विरामे व्यञ्जनादौ च । सखा । • घुटि त्वैः ॥ १८०॥ सख्युरन्तः ऐर्भवति असंवुद्धौ घुटि परे । सखायौ सखायः । संयुद्धौ मुनिशब्दवत् । हे सखे हे सखायौ हे स- खायः । सखायम् सखायौ । शसि मुनिशब्दवत् । सखीन् । टादौ । न सखिष्टादावग्निः ॥ १८१ ॥ सखिशब्दष्टादौ स्वरे परे नाग्निर्भवति । सख्या सखिभ्याम् सखिभिः । सख्ये मखिभ्याम् स- खिभ्यः॥ ङसिङसोरुमः ॥ १८२॥ मखिपतिभ्यां परयोर्डमिडमो- रकार उमापद्यते । सख्युः सम्विभ्याम् सखिभ्यः । सख्युः सख्य सखीनाम् ।। - सखिपत्योर्डिः ॥ १८३ ॥ सखिपतिभ्यां परो डिरेव औ- भवति। पुनडिग्रहणं किमर्थं सपूर्वस्वरनिवृत्त्यर्थ ॥ सख्या सख्योः स- । - - + ·३ स्वरन्ताः पुल्लिङ्गाः। A P खिषु। एवं सुसखि अतिसखि असखि प्रभृतयः । पतिशब्दस्य तु भेदः। पतिः पती पतयः । हे पते हे पती हे पतयः। पतिम् पती पतीन्। टादौ । · · पतिरसमासे ॥ १८४ ॥ पतिशब्दोऽसमासे टादौ स्वरे परे नाग्निर्भवति । पत्या पतिभ्याम् पतिभिः । पत्ये पतिभ्याम् पतिभ्यः । पत्युः पतिभ्याम् पतिभ्यः । पत्युः पत्योः पतीनाम्। पत्यौ पत्योः पतिषु । भूपत्यादिशब्दानां समासत्वान्मुनिशब्दवत् । पन्थि- शब्दस्य तु भेदः । पन्थि स् इति स्थिते । अम्शसोरा इति वर्त्तते । : पन्धिमन्धिभुक्षीणां सौ ॥१८५॥ पन्थ्यादीनामन्तः आकारो भवति सौ परे । पन्थाः । अनन्तो घुटि॥ १८६ ॥ पन्थ्यादीनामन्तोऽन् भवति घुटि परे । पन्थानौ । पन्थानः । सम्बोधनेऽपि तद्वत् । हे पन्थाः हे प- न्थानौ हे पन्थानः। अग्नेरमोकार इति प्राप्ते (अन्तरङ्गबहिरङ्गयोरन्तर- ङ्गो विधिर्बलवान् ) अल्पाश्रितमन्तरङ्गम् । बह्वाश्रितं बहिरङ्गम् । पन्थानम् पन्थानौ। अघुट् स्वरे लोपम् ।।१८७॥ पन्थ्यादीनामन्तो लोपमापद्यते अघुट् स्वरे परे ६ व्यञ्जने चैषां निः ॥२८८॥ पन्थ्यादीनां नकारो लोपमा- पद्यते व्यञ्जने चाघुट स्वरे परे। पथः । पथा पथिभ्याम् पथिभिः । पथे पथिभ्याम् पथिभ्यः। पथः पथिभ्याम् पथिभ्यः । पथः पथोः पथाम् । पथि पथोः पथिषु । एवं मन्थि ऋभुक्षि शब्दो । इति इकारान्ताः । ईकारान्त पुल्लिङ्गो यवक्री शब्दः । ततः स्याद्युत्पत्तिः ॥ सौ यवक्रीः स्वरादौ । आधातोरिति वर्तमाने । ईदूतोरियुवौ खरे ॥ १८९ ॥ धातोरीदूतोरियुवौ भवतः विभक्तिस्वरे परे। पुनः स्वरग्रहणं किमर्थमधुट्स्वरनिवृत्त्यर्थम् । यवक्रियौ यवक्रियः । सम्बोधनेऽपि तद्वत् । यवक्रियम् यवक्रियौ यवक्रियः । यवक्रिया यवक्रीभ्याम् यवक्रीभिः । इत्यादि एवं सुश्री नी प्रभृतयः । 4 N ·. ३० कातन्त्ररूपमालायाम् । सेनानीशब्दस्य तु भेदः । सौ । सेनानीः । स्वरादावीदूतोरिति प्राप्ते । अनेकाक्षरयोस्त्वसंयोगावौ ॥ १९० ॥ अनेका- क्षरयोलिङ्गयोरसंयोगात्परावीदूतोझै भवतः विभक्तिस्वरे परे । से- नान्यौ सेनान्यः। सम्बोधनेऽपि तद्वत् । सेनान्यम् सेनान्यौ सेनान्यः । सेनान्या सेनानीभ्याम् सेनानीभिः । सेनान्ये सेनानीभ्याम् सेनानी- भ्यः । सेनान्यः सेनानीभ्याम् सेनानीभ्यः । सेनान्यः सेनान्योः सेना- न्याम् ॥ अनेकाक्षरयोरिति किं। नियौ नियः । लुवौ लुवः। असंयोगादिति किं । यवक्रियौ करघुवौ । ङौं। हैं नियो डिराम् ॥१९॥ नियः परो डिराम् भवति । सेना- न्याम् सेनान्योः सेनानीषु । एवमग्रणीग्रामणिप्रभृतयः । सुधीशब्द- स्य तु भेदः । सौ। सुधीः । स्वरादावनेकाक्षरयोरिति यत्वे प्राप्ते । ईदूतोरियुवौ स्वरे इति वर्तते । । सुधीः ॥ १९२ ॥ सुधीशब्द इयं प्राप्नोति विभक्तिस्वरे. परे। सुधियौ सुधियः । सम्बोधनेऽपि तद्वत् । सुधियम् सुधियौ सुधियः । सुधिया सुधीभ्याम् सुधीभिः । सुधिये सुधीभ्याम् सुधीभ्यः । सुधियः सुधीभ्याम् सुधीभ्यः । सुधियः सुधियोः सुधियाम् । सुधियि सुधि- योः सुधीषु ॥ इति ईकारान्ताः । उकारान्तः पुल्लिङ्गो भानुशब्दः ।। स च मुनिशब्दवत् । अयं भेदः । उत ओत्वमवादेशश्च । भानुः भानू भानवः । भानुम् भानू भानून् । भानुना भानुभ्याम् भानुभिः । भानवे भानुभ्याम् भानुभ्यः । भानोः भानुभ्याम् भानुभ्यः । भानोः भान्वोः भानूनाम् । भानौ भान्वोः भानुषु । एवमृतु मेरु गुरु तरु धातु सेतु बाहु वायु बहुप्रभृतयः । इत्युकारान्ताः । ऊकारान्तः पु- ल्लिङ्गः कटपू शब्दः । स च यवक्रीशब्दवत् । उवादेशोऽत्र भेदः। कटप्रूः कटप्रुवौ कटघुवः । सम्बोधनेऽपि तद्वत् । कटप्रुवम् कटप्रुवौ कटघुवः । कटगुवा कटप्रूभ्याम् कटपूभिः । इत्यादि । खलपू शरलू काण्डल्लू ३ , ·१. स्वरान्ताः पुल्लिङ्गाः । प्रभृतीनां सेनानीशब्दवत् । वत्वं भेदः । प्रतिभूशब्दस्य तु भेदः । सौ । प्रतिभूः । स्वरादौ । भूरवर्षाभूरपुनर्भूः॥ १९३ ॥ भूरुवं प्राप्नोति विभक्ति- स्वरे परे वर्षाभूपुनौ वर्जयित्वा । प्रतिभुवौ प्रतिभुवः । सम्बोधनेऽपि तद्वत् । एवं स्वयंभू मित्रभू आत्मभू अग्निभू मनोभू' प्रभृतयः । व- भू पुनर्भू सेनानीवत् वत्वं भेदः । इत्यूकारान्ताः । ऋकारान्तः पु- ल्लिङ्गः पितृशब्दः । सौ। आ सौ सिर्लोपश्च ॥ १९४ ॥ ऋदन्तस्य लिङ्गस्य आ भवति सौ परे सिलोपश्च । पिता । घुटि च ॥ १९५ ॥ ऋदन्तस्य अर् भवति घुटि परे । पि- तरौ पितरः । सम्बुद्धौ च । आ च न सम्वुद्धौ ॥ १९६॥ ऋदन्तस्य आर् आ च न भवति सम्बुद्धौ परतः । अपि तु घुटि चेत्यर्भति। हे पितः हे पितरौ हे पितरः । पितरम् पितरौ। अग्निवच्छसि ॥१९७॥ ऋदन्तस्य अग्निवत्कायं भवति शसि परे । पितॄन् । पित्रा पितृभ्याम् पितृभिः । पित्रे पितृभ्याम् पितृभ्यः । ङसि ङसोः । ऋदन्तात्सपूर्वः॥१९८ ॥ ऋदन्तात्परयोर्डसिडसोरकारः पूर्वस्वरेण सह उमापद्यते । पितुः पितृभ्याम् पितृभ्यः । पितुः पित्रोः पितृणाम् । अझै॥१९९ ॥ ऋदन्तस्य अर् भवति ङौ परे। पितरि पित्रोः पितृषु । एवं भ्रातृ जामातृ सवितृ प्रभृतयः । कर्तृशब्दस्य तु भेदः । सौ । कर्ता । घुटि। धातोस्तृशब्दस्यार् ॥ २००॥ धातोर्विहितस्य तृशब्दस्य ऋत आर्भवति घुटि परे । कर्तारौ कर्तारः। हे कर्त्तः हेकर्तारौ हे कर्तारः । कर्तारम् कर्तारौ कर्तृन्। अन्यत्र पितृशब्दवत् । धातोर्विहि- - - ·३२ . कातन्त्ररूपमालायाम्। ६ ६ । 1 - तस्य किं? यातरौ यातरः। यती प्रयत्ने । यतेः ऋत् दीर्घश्व उणादिप्रत्ययः। तृशब्दस्येति किं । ननान्दरौ ननान्दरः । एवं धातृ भर्तृ ज्ञातृ वेतृ श्रोतृ नेतृ वक्तृ भोक्तृ वतृ प्रभृतयः । क्रोष्टशब्दस्य तु भेदः । कोष्टा को- टारौ क्रोष्टारः । सम्बुद्धौ। क्रोष्टुः ऋत उत्सम्बुद्धौ शसि व्यञ्जने नपुंसके च ॥ २०१ ।। क्रोष्टुशब्दस्य ऋतं उर्भवति सम्बुद्धौ शसि व्यञ्ज- ने नपुंसके च परे । अग्निसंज्ञां विधाय भानुवत्कुर्यात् । हे क्रोष्टी हे क्रोष्टारौ हे क्रोष्टारः । क्रौष्टारम् कोप्टारौ क्रोष्टून् । टादौ खरे वा ॥२०२॥ क्रोष्टुशब्दस्य ऋत उर्वा भवति टादौ स्वरे परे । क्रोष्ट्रा कोष्टुना क्रोष्टुभ्याम् क्रोष्टुभिः । क्रोष्टे कोष्टवे क्रोष्टुभ्याम् क्रोष्टुभ्यः । क्रोष्टुः क्रोष्टोः क्रोष्टुभ्याम् क्रोष्टुभ्यः । क्रोष्टः क्रोष्टोः क्रोष्ट्रोः क्रोष्ट्वोः क्रोष्टृणाम् क्रोष्टूनाम् । क्रोष्टरि क्रोष्टौ क्रोष्ट्रोः क्रोष्ट्वोः क्रोष्टुषु । स्वसृशब्दस्य तु भेदः । सौ । स्वसा । घुटि । खनादीनां च ॥ २०३॥ स्वस्त्रादीनां च ऋत आर्भवति घुटि परे । स्वसारौ स्वसारः । हे स्वसः । इत्यादि । अन्यत्र पितृशब्दवत् । के स्वस्त्रादयः । श्लोकः। स्वसा नप्ता च नेष्टा च खष्टा क्षत्ता तथैव च। होता पोता प्रशास्ता चेत्यष्टौ खस्रादयः स्मृताः॥१॥ नृशब्दस्य तु भेदः ॥ नृशब्दस्यामि विशेषः । ना नरौ नरः । हे नः हे नरौ हे नरः । नरम् नरौ नृन्।बा नृभ्याम् नृभिः। ने नृभ्याम् नृभ्यः । नुः नृभ्याम् नृभ्यः । नुः 'नोः । न नामि दीर्घमितिः वर्तते । → वा ॥ २०४ ॥ नृशब्दो वा दीर्घ प्राप्नोति सनावामि परे । नृणाम् तृणाम् । नरि न्रोः नृषु ॥ इति ऋदन्ताः । ऋकारलकारलू- कारान्ताश्चाप्रसिद्धाः। ऐकारान्तः पुल्लिङ्गः शब्दः । आत्वं व्यञ्जनादौ स इति वर्तते ।

·स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः । ३२ - . । है - रैः ॥२०६॥ रैशब्दस्य आत् भवति व्यञ्जनादौ परतः । राः रायौ रायः । हे राः हे रायौ हे रायः । रायम् रायौ रायः । राया राभ्याम् राभिः । राये राभ्याम् राभ्यः । रायः राभ्याम् राभ्यः । रायः रायोः रायाम् । रायि रायोः रासु । इत्यैकारान्तः ॥' ओकारान्तः पुल्लिङ्गो गोशब्दः । गोरौ घुटि ॥ २०६॥ गोशब्दस्यान्त और्भवति घुटि परे । गौः गावौ गावः । हे गौः हे गावौ हे गावः । अम्शसोराः ॥२०७॥ गोशब्दस्यान्त आ भवति अम्शसोः परतः । गाम् गावौ गाः । गवा गोभ्याम् गोभिः । गवे गोभ्याम् गोभ्यः । ङसिङसोरलोपश्चेति वर्तते । गोश्च ॥ २०८ ॥ गोशब्दात्परयोर्डसिडसोरकारो लोपमापद्य- ते । गोः गोभ्याम् गोभ्यः । गोः गवोः गवाम् । गवि गवोः गोषु । इत्योकारान्तः । औकारान्तः पुल्लिङ्गो ग्लौशब्दः । ग्लौः ग्लावौ ग्लावः। 'सम्बोधनेऽपि तद्वत् । ग्लावर ग्लावौ ग्लावः । ग्लावा ग्लौभ्याम् ग्लौभिः । इत्यादि ॥ इत्यौकारान्तः । इति स्वरान्ताः पुल्लिङ्गाः । । । 'अथ स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गा उच्यन्ते । अकारान्तः सीलिङ्गोऽप्रसिद्धः । आकारान्तः स्त्रीलिङ्गो रम्भाश-- ब्दः । सौ। आ श्रद्धा ॥ २०९ ॥ आकारान्तः स्त्र्याख्यः श्रद्धासंज्ञो भवति । 17 श्रद्धायाः सिौपम् ॥ २१० ॥ श्रद्धायाः परः सिर्लोप- मापद्यते । रम्भा । . औरिम् ॥ २११ ॥ श्रद्धायाः परे औरिमापद्यते । रम्भे रम्भाः। सम्बुद्धौ च ॥ २१२ ॥ श्रद्धायाः एत्वं भवति सम्बुद्धौ परे । हे रम्भे हे रम्भे हे रम्भाः । - ·कातन्त्ररूपमालायाम् । दौसोरे ॥२१३ ॥ श्रद्धायाः एत्वं भवति टौमोः परतः । रम्भया रम्भाभ्याम् रम्भाभिः । डवत्सु । ङवन्ति यैयास्यास्याम् ॥ २१४ ॥ श्रद्धायाः पराणि ङवन्ति वचनानि यै यास् यासू याम् भवन्ति यथासंख्यम् । रम्भायै रम्भाभ्याम् रम्भाभ्यः । रम्भायाः रम्भाभ्याम् रम्भाभ्यः । रम्भायाः रम्भयोः रम्भाणाम् । रम्भायाम् रम्भयोः रम्भासु । एवं शाला माला दोला भार्या कान्ता अङ्गना वनिता जाया माया प्रभृतयः । सर्वनाम्न- स्त्रिलिङ्गत्वात्स्त्रीलिङ्गे । स्त्रियामादा ॥ २१५ ॥ स्त्रियां वर्तमानादकारान्तादाप्रत्य- यो भवति विभक्तिपरे । सर्वा सर्वे सर्वाः । हे सर्वे हे सर्वे हे सर्वाः । सर्वाम् सर्वे सर्वाः । सर्वया सर्वाभ्याम् सर्वाभिः । ङवत्सु । सर्वनाम्नस्तु ससवो इस्वपूर्वाश्च ॥ २१६ ॥ सर्वना- म्नः श्रद्धायाः पराणि डवन्ति वचनानि यै यांसू यासू याम् भवन्ति यथासंख्यं सह सुना ह्रस्वपूर्वाश्च । सर्वस्यै सर्वाभ्याम् सर्वाभ्यः । सर्वस्याः. सर्वाभ्याम् सर्वाभ्यः । सर्वस्याः सर्वयोः । आमि । सुरामि सर्वतः । सर्वासाम् । सर्वस्याम् - सर्वयोः सर्वासु । एवं वि- श्वादीनामेकशब्दपर्यन्तानां रूपं ज्ञेयम् । अल्पादीनान्तु सप्तानां रम्भाशब्दवत् । अल्प प्रथम चरम तय अय कतिपय अर्य एते सप्त ॥ द्वितीयाशब्दस्य तु भेदः । द्वितीया द्वितीये द्वितीयाः । हे द्वि- तीये हे द्वितीये हे द्वितीयाः । द्वितीयाम् द्वितीये द्वितीयाः । द्विती- यया द्वितीयाभ्याम् द्वितीयाभिः । ङवत्सु । द्वितीयातृतीयाभ्यां वा ॥२१७॥ द्वितीयातृतीया- भ्यां पराणि डवन्ति वचनानि यै यास् यास् याम् भवन्ति यथासंख्यं सह सुना हवपूर्वाश्च वा । द्वितीयस्यै द्वितीयायै द्वितीयाभ्याम् द्विती- याभ्यः । द्वितीयस्याः द्वितीयायाः द्वितीयाभ्याम् द्वितीयाभ्यः । द्वि- स्य : द्वितीयायाः द्वितीययोः । सर्वादौ अपठितत्वात् न सुरागमः ।

·+ स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः । . द्वितीयानाम् । द्वितीयस्याम् द्वितीयायाम् द्वितीययोः द्वितीयासु ॥ एवं तृतीयाशब्दोऽपि । अन्यत्र रम्भाशब्दवत् । जराशब्दस्य तु भेदः व्यञ्जने रम्भाशब्दवत् । जरा जरः स्वरे वा ॥२१८॥ जराशब्दो जरस् वा भवति विभक्तिस्वरे परे । जरे जरसौ जराः जरसः। हे जरे हे जरे हे जरसै हे जराः हे जरसः । जरा जरसं जरे जरसौ जराः जरसः । जरस जरया जराभ्याम् जराभिः । जरायै जरसे जराभ्याम् जराभ्यः जरायाः जरसः जराम्यां जराभ्यः । जरायाः जरसः जरयोः , जरसोः जराणाम् जरसाम् । जरायां जरसि जरयोः जरसोः जरासु । ह्रस्वोऽम्बार्थानाम् ॥ २१९ ॥ अम्बार्थानां द्विस्वराणां श्रद्धासंज्ञकानां सम्बुद्धौ ह्रस्वो भवति । हे अम्ब। हे अक्क। हे अल्लं हे अत्त । एवमादयोऽबार्थाः । अन्यत्र रम्भाशब्दवत् । न बहुस्वराणाम् ॥२२० ।। बहुस्वराणामम्बार्थानां श्रद्धासं. ज्ञकानां ह्रस्वो न भवति सम्बुद्धौ सौ परे । हे अम्बाडे ।हे अम्बाले । अम्बिके । इत्याकारान्ताः । इकारान्तः स्त्रीलिङ्गो रुचिशब्दः । रुचि रुची रुचयः । हे रुचे हे रुची हे रुचयः । रुचिम् रुची। स्त्रीलिङ्गत्वा त्सस्य नत्वाभावः । रुचीः । तृतीयैकवचनेऽपि तस्मान्नत्वाभावः रुच्या रुचिभ्याम् रुचिभिः । ङवत्सु । स्वश्व उग्वति ॥ २२१ ॥ स्त्राख्यावियुवौ स्थानिनौ ह्रस्व श्वङवति परे नदीसंज्ञौ वा भवतः । यत्र नदीसंज्ञा तत्र । नद्या ऐ आसासाम् ॥ २२२॥ नदीसंज्ञकात्पराणि ङव- न्ति वचनानि ऐ आस आसू आम् भवन्ति । यथासंख्यम् । नंदीसं. ज्ञाभावे मुनिशब्दवत् । रुच्यै रुचये रुचिभ्याम् रुचिभ्यः । रुच्या : रुत्रः रुचिभ्याम् रुचिभ्यः । रुच्याः रुचेः रुच्योः रुचीनाम् । रुच्या म् रुचौ रुच्योः रुचिषु । एवं बुद्धि वृद्धि कीर्ति कान्ति कृति युत्ति श्रेणि पङ्कित प्रभृतयः । द्विशब्दस्य तु भेदः । त्यदादित्वात् अ आदे । 1 ·Kare . ग ܀ , कातन्त्ररूप्रमालायाम् । शः आ प्रत्ययश्च द्वे। हे द्वे । द्वे । भ्याम् । द्वाभ्याम् द्वाम्या- म् । द्वयोः । द्वयोः ॥ त्रिशब्दस्य तु भदः । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिमृचतसृ विभक्तौ ॥ २२३ ॥ स्त्रियां वर्तमानयोस्त्रिचत्वारशब्दयोः तिस चतसृ आदेशौ भवतः वि- भक्तौ परतः । धुटि चेत्यरि प्राप्ते बाधकबाधनार्थोऽयं योगः । तौ र स्वरे ॥ २२४ ॥ तौ तिसृ चतसृ आदेशौ रं प्राप्नुतो विभक्तौ स्वरे परे । तिनः । हे तिस्त्रः । तिस्रः । तिसृभिः । तिस- भ्यः । तिसृभ्यः । न नामि दीर्घम् ॥ २२५ ॥ तौ तिस, चतसृ आदेशौ दीर्घत्वं न प्राप्नुवतः सनावामि परे । तिसृणाम् । तिसृषु । इति इका- रान्तः ॥ इकारान्तः स्त्रीलिङ्गो नदीशब्दः । ईदूतौ ख्याख्यौ नदी ॥२२६॥ ख्याख्यावीदूतौ नदीसं- ज्ञौ भवतः ॥ ईकारान्तात्सिः ॥ २२७ ॥ नदीसंज्ञकादीकारान्तात्परः सिर्लोपमापद्यते ॥ नदीसंज्ञादन्तग्रहणाधिक्यान्नदाद्यञ्चीत्यादिना विहि- तादीकारात्परः सिर्लोपमापद्यते । नदी नद्यौ नद्यः ॥ संवुडौ हस्वः ॥ २२८॥ नद्याः संवुद्धौ ह्रस्वो भवति। हे नदि हे नद्यौ हे नद्यः । , अम्शसोरादिलॊपम् ॥ २२९ ॥ नदीसंज्ञकात्परयोः अम्शसोरादिलॊपमापद्यते । नदीम् नद्यौ नदीः । नद्या नदीभ्याम् न- दीभिः । वत्सु । नद्या ऐ आसासामित्यादयः ॥ नद्यै नदीभ्याम् नदीभ्यः । नद्याः नदीभ्याम् नदीभ्यः । नद्याः नद्योः नदीनाम् । न- ग्द्याम् नद्योः नदीपु । एवं गौरी गान्धारी वाणी भारती गायत्री सा- वित्री सरस्वती गोमती गोमिनी भामिनी कोष्टी महिपी मही प्लवी सौ- 1. A प्रमेयी प्रभृतयः ॥

·खरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः । J श्लोकौ । - मही मन्दाकिनी गौरी सखी भागीरथी नदी।। पुरी नारी पुरन्ध्री च सैरन्ध्री सुरसुन्दरी ॥१॥ मृगी वनचरी देवी शर्वरी वरवर्णिनी ॥ सिंही हैमवती धात्री धरित्रीत्येवमादयः॥ २॥ स्त्रीशब्दस्य तु भेदः । सौ। .. स्त्री नदीवत् ॥ २३०॥ स्त्रीशब्दो नदीवद्भवति विभक्तौ प- - रतः । स्त्रीशब्दस्य पृथकूनदीसंज्ञाकरणं किमर्थं । हस्वश्च ङवति वा इति सूत्रोक्तविकल्पनिषेधार्थम् । स्त्री। स्त्री च ॥ २३१ ॥ स्त्रीशब्दो धातुवद्भवति विभक्तिस्वरे परे । स्त्रियौ स्त्रियः । हे स्त्रि हे स्त्रियौ हे स्त्रियः । संबोधनेप्येवं । वाम्शसोः ।। २३२ ।। स्त्रीशब्दो वा धातुवद्भवति अम्शसोः परतः । स्त्रीम् स्त्रियम् स्त्रियौ स्त्रीः स्त्रियः । स्त्रिया स्त्रीभ्याम् स्त्रीभिः । स्त्रियै स्त्रीभ्याम् स्त्रीभ्यः । स्त्रियाः स्त्रीभ्याम् स्त्रीभ्यः।स्त्रियाः स्त्रियोः स्त्रीणाम् । स्त्रियां स्त्रियोः स्त्रीषु ॥ श्रीशब्दस्य तु भेदः । श्रीः। ईदूतोरियुवौ स्वरे इति स्वरादावियादेशः । श्रियौ श्रियः । अनित्यनदी- त्वात्संबुद्धौ ह्रस्वो नास्ति। हे श्रीः हे श्रियौ हे श्रियः । श्रियम् श्रियौ श्रियः । श्रिया श्रीभ्याम् श्रीभिः । डवत्सु । नद्या ऐ आसासाम् । पश्चादीदूतोरियुवौ स्वरे । नदीपक्षे ऐ आसादयः । श्रियै श्रिये श्रीभ्या- म् श्रीभ्यः । श्रियाः श्रियः श्रीभ्याम् श्रीभ्यः । श्रियाः श्रियः श्रि- . योः । आमि। ख्याख्यावियुवौ वामि ॥२३३॥ ख्याख्यावियुवस्थानि- नौ आमि परे वा. नदीसंज्ञौ भवतः । सिद्धे सत्यारंभो नियमाय । किं नदीवत्कार्यं । आमि च नुः इति नुरागमः । अन्यत्र " ईदूतोरियु- वौ स्वरे." इय् । उव् । श्रीणाम् श्रियाम् । श्रियाम् श्रियि श्रियोः श्रीषु ॥ लक्ष्मीशब्दस्य तु भेदः । लक्ष दर्शनाङ्कनयोः ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । . । . 1 लक्षेरीमोऽन्तश्च ॥ २३४ ॥ लक्षधातोरीप्रत्ययो भवति मोऽन्तश्च ॥ ईकारोऽन्ते यस्य लिङ्गस्येति वचनात् ईकारान्तात्सिरिति सेलोपो न भवति । श्लोकः। अवीलक्ष्मीतरीतन्त्रीहीधीश्रीणामुणादितः। अपि स्त्रीलिङ्गजातीनां सिलोपो न कदाचन ॥१॥ लक्ष्मीः लक्ष्म्यौ लक्ष्म्यः । अन्यत्र नदीशब्दवत् । इति ईकारान्ताः।। उकारान्तः स्त्रीलिङ्गश्चञ्चुशब्दः । स च रुचिशब्दवत् । विशेषस्तु उत ओत्वमवादेशश्च । चञ्चुः चञ्चू चञ्चवः । हे चञ्चो हे चञ्चू हे चञ्चवः । चञ्चुम् चञ्चू चञ्चूः । चञ्चा चञ्चुभ्याम् चञ्चभिः। हूस्वश्च ङवतीति वा नदीवद्भावादैआसादयः। पक्षे भानुशब्दवत्। चच्चै चञ्चवे चञ्चुभ्याम् चञ्चुभ्यः । चञ्चाः चञ्चोः चञ्चुभ्याम् चञ्चभ्यः। चञ्चाः चञ्चोः चञ्चोः चनू- नाम् । चञ्चाम् चञ्चौ चञ्चोः चञ्चुषु। एवं उड्ड तनु प्रियङ्गु स्नायु उरु करेणु धेनुप्रभृतयः । इत्युकारान्ताः ॥ ऊकारान्तः स्त्रीलिङ्गो वधूश- ब्दः । सौ। अनीकारान्तत्वात् ईकारान्तात्सिरिति सेलोपो न भवति । वधूः वध्वौ वध्वः। संबुद्धौ ह्रस्वः । हे वधु हे वध्वौ हे वध्वः । अन्यत्र नदीवत् ॥ एवं अलाबू कच्छू यवांगू चमूतण्डू कमण्डलू कद्रू कण्डू कासूप्रभृतयः । भ्रूशब्दस्य तु भेदः । सौ। भ्रूः । भूर्धातुवत् ।। २३५ ॥ भ्रूशब्दो धातुवद्भवति विभक्तिस्वरे परे । भ्रुवौ भ्रवः। सम्बोधनेऽप्यनित्यनदीत्वात् संबुद्धौ ह्रस्वो नास्ति । अन्यत्र नदीवत् । हे भ्रूः हे भ्रुवौ हे भ्रवः । भ्रुवम् भ्रुवौ भ्रवः । ध्रुवा भ्रूभ्याम् भ्रूभिः । भ्रुवे भूवै भ्रूभ्याम् भ्रूभ्यः । भ्रुवाः भ्रवः भ्रू- भ्याम् भ्रूभ्यः । भ्रुवाः भ्रवः भ्रुवोः भ्रूणाम् भ्रुवाम् । भ्रुवि भ्रुवाम् भ्रुवोः भ्रूपु ॥ इत्यूकारान्ताः ॥ ऋकारान्तः स्त्रीलिङ्गो मातृशब्दः । माता मातरौ मातरः । हे मातः हे मातरौ हे मातरः । मातरम् मातरौं मातृः। स्त्रीलिङ्गत्वात्सस्य नत्वाभावः । इत्यादि। अन्यत्र पितृशब्दवत् । एवं दु- " । ।

·खरान्ता नपुंसकलिङ्गाः। -- हित ननान्दृप्रभृतयः । खस्रादीनां च पूर्ववत् । स्वस्रादयः के.? श्लोकः। खसा तिस्रश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा । याता मातेति सप्तैते स्वस्रादिष्वध्यगीषत ॥ १॥ शसादौ मातृशब्दवत् । इति ऋकारान्ताः॥ ऋकार लकार लुकार एकारान्ता अप्रसिद्धाः। ऐकारान्तः स्त्रीलिङ्गो सुरैशब्दः। स चरैशब्दव- त्। सुराः सुरायौ सुरायः । सम्बोधनेपि तद्वत् । सुरायम् सुरायौ सुरा- यः । सुराया सुराभ्याम् सुराभिः । सुराये सुराभ्याम् सुराभ्यः । सुरायः सुराभ्याम् सुराभ्यः । सुरायः सुरायोः सुरायाम् । सुरायि सुरायोः सुरासु।इत्यैकारान्ताः। ओकारान्तः स्त्रीलिङ्गो गोशब्दः।सच पूर्ववत् । औकारान्तः स्त्रीलिङ्गो नौशब्दः । स च ग्लौशब्दवत् । इत्यौकारान्ताः । इति स्वरान्ताः स्त्रीलिङ्गाः। अथ खरान्ता नपुंसकलिङ्गा उच्यन्ते । अकारान्तो नपुंसकलिङ्गः कुलशब्दः । सौ। अकारादसम्बुद्धौ मुश्च ॥२३६॥ अकारान्तान्नपुंसकलि- झात्परयोः स्यमोर्लोपो भवति मुरागमश्चासम्बुद्धौ । कुलं । औरीम् ॥ २३७ ॥ नपुंसकलिङ्गात्परः औरीमापद्यते । कुले। जशशसौ नपुंसके ॥ २३८ ॥ जशूशसौ नपुंसकलिङ्गे घुटसंज्ञौ भवतः । जशशसोशिः ॥२३९॥ सर्वनपुंसकलिङ्गात्परयोर्जशशसोः शिर्भवति । शकारः सर्वादेशार्थः । धुट्खराद्बुटि नुः ॥ २४० ॥ धुटः पूर्वात्स्वरात्परो नपुंसक- लिङ्गे घुटि परे नुरागमो भवति । घुटि चासम्बुद्धौ इति दीर्घः । कुलानि । हे कुल हे कुले हे कुलानि । पुनरपि । कुलम् कुले कुलानि । कुलेन कुलाभ्याम् कुलैः । अतः परं पुरुषशब्दवत् ॥ एवं दान धन धान्य मित्र वस्त्र वसन वेदन नयन पुष्प पाप सुख दुःखादयः । सर्वनाम्नः - र ·11 - 4 कातन्त्ररूपमालायाम् । प्रथमाद्वितीययोः कुलशब्दवत् । अन्यत्र । पुल्लिङ्गवत् । सर्वम् सर्वे स- र्वाणि । पुनरपि । अन्यत्र पुल्लिङ्गवत् । अन्यशब्दस्य तु भेदः । अन्यादेस्तु तुः॥ २४१॥ अन्यादेर्नपुंसकलिङ्गात्परयोः स्य- मोलोपो भवति तुरागमश्च । द्वितीयस्तुशब्दः किमर्थम् । असम्बुद्ध्य- धिकारनिवृत्त्यर्थम् । वा विरामे ॥२४२॥ विरामे धुटां त्रितीयो वा भवति । अ- : न्यत् अन्यद् अन्ये अन्यानि । हे अन्यद् हे अन्यत् हे अन्ये हे अ- न्यानि । पुनरपि । अन्यत् अन्यद् अन्ये अन्यानि ॥ शेषं पुंवत् । एवमे- कतरं वर्जयित्वान्यतरप्रभृतयः । नैकतरस्य ॥ २४३॥ एकतरशब्दस्य नपुंसकलिङ्गे तुरागमो न भवति । एकतरम् एकतरे एकतराणि । हे एकतर हे एकतरे हे एकतराणि । पुनरपि । अन्यत्र सर्वशब्दवत् । इत्यकारान्ताः। आकारान्तो नपुंसकलिङ्गः सोमपाशब्दः । खरो इखो नपुंसके॥२४४ ॥ नपुंसकलिङ्गे वर्तमानः स्वरो ह्रस्वो भवति । सोमपम् सोमपे सोमपानि । हे सोमप हे सोमपे हे सोमपानि । पुनरपि । सोमपं सोमपे सोमपानि । शेषं पुल्लिङ्गवत् । इत्या- कारान्ताः । इकारान्तो नपुंसकलिङ्गो वारिशब्दः । सौ । नपुंसकात्स्यमोर्लोपो न च तदुक्तं ॥२४५॥ नपुंसका: त्परयोः स्यमोर्लोपो भवति तदुक्तं कार्यं न भवति । वारि । नामिनः खरे ॥ २४६॥ नाम्यन्तान्नपुंसकलिङ्गात् नुरागमो भवति स्वरे परे । औरीमिति ईत्वणत्त्वञ्च । वारिणी। जसि पूर्ववत् । नुरागमः। सामान्यविशेषयोर्विशेषो विधिबलवान् इतिन्यायात् । उक्तञ्च । - , १ पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्त्या हस्वस्यापि ह्रस्वः । काण्डे कुड्ये, काण्डीभूतं कुल- मित्यत्र नपुंसके इति लिङ्गोपादानान भवति । युगवरत्राय युगवरत्रार्थमित्येत्रा- सिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे इति न भवति ॥ - ·४ स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः। . - श्लोकः। सामान्यशास्त्रतो नूनं विशेषो बलवान् भवेत् । परेण पूर्ववाघो वा प्रायशो दृश्यतामिह ॥ १ ॥ धुट् स्वराद्भुटि नुः इत्यनेन सूत्रेण नुरागमो भवतीत्यर्थः ॥ इन्हन्पूषार्यम्णां शौ च ॥ २४७॥ इन् हन् पूषन् अर्यमन् इत्येतेषामुपधाया दी? भवति नपुसंकलिङ्गे जश्शसोरादेशे शौ चासम्बुद्धौ सौ च परे ।वारीणि। नाम्यन्तचतुरां वा ॥ २४८ ॥ नाम्यन्तस्य नपुंसकलिङ्ग- स्य चत्वारशब्दस्य च यदुक्तं कार्यं तदुक्तं वा भवति । सम्बुद्धौ परे । प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं न याति इति न्यायात् । हे वारि हे वारे हे वारिणी हे वारीणि । पुनरपि वारि वारिणी वारीणि । वारिणा वारिभ्याम् वारिभिः । वारिणे वारिभ्याम् वारिभ्यः । वारिणः इत्यादि । आमि। नामिनः स्वरे प्राप्ते सति सामान्यविशेषयोविशेषो वि- धिर्वलवान् इतिन्यायात् आमि च नुरिति नुरागमो भवति । दीर्घमामि सनौ । वारीणाम् । वारिणि वारिणोः वारिषु ॥ अस्थि दधि सक्थि । अक्षिशब्दानां प्रथमाद्वितीययोऽरिशब्दवत् । अस्थि अस्थिनी अ- स्थीनि । पुनरपि अस्थि अस्थिनी अस्थीनि । टादौ- अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनन्तष्टादौ ॥ २४९॥ न- पुंसकलिङ्गानामस्थ्यादीनामन्तोऽन् भवति टादौ स्वरे परे । अवमसंयोगादनोऽलोपोऽलुप्तवच्चपूर्वविधौ२५० । अवमसंयोगात्परस्य अनोऽकारस्य लोपो भवति अधुटि स्वरे परे सचालुप्तवद्भवति पूर्वस्य वर्णस्य विधौ कर्तव्ये । अस्ना अस्थिभ्याम् अस्थिभिः । अस्ले अस्थिभ्याम् अस्थिभ्यः । अस्नः अस्थिभ्याम् अस्थि- भ्यः । अस्नः अस्नोः अस्नाम् । १ तदुक्तं च कार्य किं ? हेवारे इत्यत्र “संबुद्धौ च " इति सूत्रेण एत्वं विकल्पेन भवति ॥ २ संयोगादेवुट इति सस्य लोपो भवति तस्मात्कारणात् अलुप्तवदिति - वचनं ।

·४२ कातन्त्ररूपमालायाम् । ~ , ईङयोर्वा ॥ २५१ ॥ अवमसंयोगात्परस्य अनोऽकारस्य लोपो भवति वा ईङयोः नपुंसकलिङ्गे औकारादेशे ईकारे सप्तम्येकवचने परतः स चालुप्तवद्भवति पूर्वस्य वर्णस्य विधौ कर्तव्ये । अस्नि. अस्थनि अस्लोः अस्थिषु । एवं दधि सक्थि अक्षिशब्दाः । शुचिशब्द- स्य प्रथमाद्वितीययोर्वारिशब्दवत् । शुचि शुचिनी शुचीनि । सम्बुद्धा- वविशेषः । पुनरपि शुचि शुचिनी शुचीनि । . टादौ भाषितपुंस्कं पुंवद्वा ॥ २५२ ॥ नाम्यन्तं भाषित- पुंस्कं नपुंसकलिङ्गं टादौ खरे वा पुंवद्भवति । श्लोको। यनिमित्तमुपादाय पुंसि लिङ्गे प्रवर्तते। क्लीववृत्तौ तदेव स्यात्तद्धि भाषितपुंसकम् ॥१॥ शुचि भूमिगतं तोयं शुचिनारी पतिव्रता । शुचिर्धर्मपरोराजा ब्रह्मचारी सदा शुचिः॥२॥ शुरख्या शुचिना शुचिभ्यां शुचिभिः । शुचिने. शुचये शुचिभ्याम् शुचिभ्यः । इत्यादि ॥ द्विशब्दस्य तु भेदः । त्यदाद्यत्वं औरीमिति ईत्वं च । द्वे । हे द्वे । द्वे । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वयोः । द्वयोः । त्रिशब्दस्य जशशसोारिशब्दवत् । त्रीणि । त्रीणि । त्रिभिः । अन्य- त्र पुल्लिङ्गवत् । इति इकारान्ताः । ईकारान्तो नपुंसकलिङ्गो 'ग्रामणी- शब्दः । तस्य खरो हूस्वो नपुंसके इति ह्रस्वत्वे शुचिशब्दवत् । टादौ भाषितपुंस्कं पुंवद्भावो भवति विकल्पेन । ग्रामणि ग्रामणिनी ग्रामणीनि । पुनरपि ग्रामणि ग्रामणिनी ग्रामणीनि । ग्रामणिना । अ. नेकाक्षरयोस्त्वसंयोगावौ इति यत्वम् । ग्रामण्या ग्रामणिभ्याम् ग्रामणिभिः । ग्रामणिने ग्रामणिभ्याम् । ग्रामणिभ्यः । इत्यादि । आमि नुरागमः । दीर्घमामिसनौ इति दीर्घः । ग्रामणीनाम् । १ एक एव हि यः शब्दः स्त्रिषु लिङ्गेषु वर्त्तते । एकमेवार्थमाख्याति तद्विभाषित- पुंसकं । २ अत्र । त्रिषु लिङ्गेषु वर्तते । एकमेवार्थमाख्याति तद्धि भाषितपुसकं । इति पाठोस्ति । उत्तरपद्यस्थोदाहरणैरयमेव समीचीनो भाति । MA 1 , ·स्वरान्ता नपुंसकलिङ्गाः। ४३ बद्भावे । ग्रामण्याम् । ग्रामणिनि । पुल्लिङ्गे । नियोडिराम् इति म् । यत्वं पूर्ववत् । ग्रामण्याम् ग्रामणिनोः ग्रामण्योः ग्रामणिषु । सम्बो- ने। नाम्यन्तचतुरांवा। हे ग्रामणिनी हे ग्रामणि हे ग्रामणीनि। एवमग्रणी नानी प्रभृतयः॥ इति ईकारान्ताः। उकारान्तो नपुंसकलिङ्गो वस्तु- ब्दः । स च वारिशब्दवत् । वस्तु वस्तुनी वस्तूनि । सम्बोधने। हे, तु हे वस्तो हे वस्तुनी हे वस्तूनि । पुनरपि । टादौ स्वरे परे नित्य- पुंसकं। आमि परे । आमि च नुः । दीर्घमामि सनौ इति दीर्घः । वस्तूनां । स्तुनि वस्तुनोः वस्तुषु । मृदुशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोर्वारिशब्दवत् । दु मृदुनी मृदूनि । पुनरपि । टादौ स्वरे परे भाषितपुंस्कं पुंवद्वा ते विकल्पेन । पुंवद्भावः शुचिवत् । मृदुना मृदुभ्यां मृदुभिः । इत्या- ।। एवं पटु लघु गुरु प्रभृतयः । इत्युकारान्ताः । उकारान्तो नपुं- कलिङ्गः खलपूशब्दः। तस्य स्वरो ह्रस्वो नपुंसके इति हस्वत्वे सेना- शब्दवत् । खलपु खलपुनी खलपूनि । पुनरपि । टादौ भाषितपुंस्क- ति विकल्पेन यत्र पुंवद्भावः । तत्र सेनानीशब्दवत् । खलपुना ल्प्वा खलपूभ्यां खलपूभिः । इत्यादि। एवं सरलू काण्डलू प्रभृतयः। न्यूकारन्ताः । ऋकारान्तो नपुंसकलिङ्गः कर्तृशब्दः । तस्य प्रथमाद्वि- ययोर्वारिशब्दवत् । कर्तृ कर्तृणी कर्तृणि । पुनरपि । टादौ पुंव- वात्पुल्लिङ्गवत् । का कर्तृणा कर्तृभ्यां कर्तृभिः । कर्ने कर्तृणे कर्तृभ्यां र्तृभ्यः। कर्तुः कर्तृणः कर्तृभ्यां कर्तृभ्यः। कर्तुः कर्तृणः कोंः कर्तृणोः। मि परे नुरागमः । कर्तृणाम् । कर्तृणि कर्तरि कोंः कर्तृणोः कर्तृ- । सम्बोधने । हे कर्तृ हे कर्तः हे कर्तृणी हे कर्तृणि ॥ बहुक्रोष्ट्र- ब्दस्य तु भेदः। क्रोष्टुः ऋत उत्सम्बुद्धौ इत्यादिना उर्भवति । शसि पञ्जने नपुंसके च इति ऋत उकारः । बहुक्रोष्टु बहुक्रोष्टुनी बहुक्रोष्ट्र- । पुनरपि। टादौ स्वरे भाषितपुंस्कं पुंवद्वा इति विकल्पेन पुंवद्भावः । यमेकविकल्पः । * टादी स्वरे वा ॥२५॥ क्रोष्टुशब्दस्य ऋत उर्वा भवति ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् ।। टादौ स्वरे परे । इति द्वितीयविकल्पः । इति उभयविकल्पे त्रैरूप्यं । बहुक्रोष्टुना बहुक्रोष्ट्वा बहुक्रोष्ट्रा बहुक्रोष्टुभ्यां बहुक्रोष्टुभिः । इत्यादि। सम्बोधने। हे बहुक्रोष्टु हे बहुक्रोष्टो हे बहुक्रोष्टुनी हेवहुक्रोष्ट्रनि । इत्यादि । ऋकार लकार लृकारान्ता एकारान्ताश्चाप्रसिद्धाः ॥ ऐ. कारान्तो नपुंसकलिङ्गो अतिरैशब्दः । तस्य हूस्वत्वे- सन्ध्यक्षराणामिदुतौ हस्वादेशे ॥२५४॥ सन्ध्य- क्षराणां हूस्वादेशे क्रियमाणे सति इदुतौ भवतः । तपरकरणमसन्दे- हार्थ । इति एकारैकारस्य च ह्रस्व इकारः । ओकारौकारस्य हूस्व उकारः । अतिरि । नामिनः स्वरे इति नुरागमः । अतिरिणी अतिरीणि । पुनरपि । टादौ स्वरे भाषितपुंस्कं पुंवद्वा इति विकल्पेन पुंवद्भावः । यत्र पुंवद्भावस्तत्र सुरैशब्दवत् । अतिरिणा अतिराया । व्यञ्जनादौ प्रत्यये परे रैरिति आत्वं कुतः । एकदेशविकृतमनन्यवत् इति न्यायात् । अतिराभ्यां अतिराभिः । अतिरिणे अतिराये अतिरा- भ्यां अतिराभ्यः । इत्यादि । इति ऐकारान्ताः। ओकारान्तो नपुंसकलि- ङ्गश्चित्रगोशब्दः । तत्र ओकारस्य हस्व उकारः । मृदुशब्दवत् । चित्रगु चित्रगुणी चित्रगूणि । पुनरपि । टादौ स्वरे भाषितपुंस्कं पुंव- द्वा इति विकल्पः । चित्रगुणा चित्रगवा इत्यादि । इति ओकारान्ताः। औकारान्तो नपुंसकलिङ्गोऽतिनौशब्दः । तत्रापि औकारस्य ह्रस्वउ- कारः । तस्य प्रथमाद्वितीययोर्वारिशब्दवत् । अतिनु अतिनुनी अति- नूनि । पुनरपि । टादौ स्वरे भाषितपुंस्कं पुंवद्वा इति विकल्पः । अति- नुना अतिनावा इत्यादि । इत्यौकारान्तः ॥ इति स्वरांन्ता नपुंसकलिङ्गाः । अथ व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गशब्दा यथाक्रमणोच्यन्ते। कवर्गान्ताः पुल्लिङ्गशब्दा अप्रसिद्धाः । चकारान्तः पुल्लिङ्गः सुवा- शब्दः । सौ । व्यञ्जनाचेति सिलोपः । दादेहस्य ग इत्यनुवर्तते । .

·व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः। ४५. चवर्गदृगादीनां च ॥२५५॥ चवर्गान्तस्य दृश् इत्येवमा- दीनां च गो भवति विरामे व्यञ्जनादौ च । * पदान्ते धुटां प्रथमः ॥२५॥ पदान्ते वर्तमानानां धुटां वर्णानां प्रथमो भवति । अघोषे प्रथम. इत्यनुवर्तते । * वा विरामे ॥२५७॥ विरामे धुटां प्रथमस्तृतीयो वा भव- ति । सुवाक् सुवाग सुवाचौ सुवाचः । एवं सम्बुद्धौ । सुवाचं सुवाचौ सुवाचः । सुवाचा सुवाग्भ्यां सुवाग्भिः । सुवाचे सुवाग्भ्यां सुवाग्भ्यः । सुवाचः सुवाग्भ्यां सुवाग्भ्यः । सुवाचः सुवाचोः सुवाचां । सुवाचि सुवाचोः । सुपि । गत्वं । अघोषे प्रथमः ॥ २५८ ॥ अघोपे परे धुटां प्रथमो भवति । इति कत्वं । नामि करेत्यादिना सस्य षत्वं । कषयोगे क्षः॥२५९॥ ककारषकारयोर्योगेक्षो भवति। सुवाक्षु। कवर्गप्रथमः शषसेषु द्वितीयो वा ॥२६० ॥ कवर्ग- प्रथमस्य द्वितीयो भवति शषसेषु परतो वा । सुवाख्सु । प्रत्यञ्चशब्दस्य तु भेदः । चवर्गहगादीनां चेत्यत्र चवर्गग्रहणबलादञ्च युज् क्रुञ्चां प्रा- गेव गत्वं । मनोरनुखारो धुटि ॥ २६१ ॥ अनन्त्ययोर्मकारनकारयो- रनुस्वारो भवति धुटि परे । वर्गे वर्गान्तः ॥२६२॥ अनुस्वारो वर्गे परे वर्गान्तो भवति। संयोगान्तस्य लोपः ॥२६॥ संयोगान्तस्य लोपो भव- ति विरामे व्यञ्जनादौ च । प्रत्यङ् प्रत्यञ्चौ प्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्चं प्रत्यञ्चौ। व्यञ्जनानोऽनुषङ्गः ॥२६४ ॥ धातुलिङ्गयोरन्त्याव्यञ्जना- द्यः पूर्वो नकारः सोऽनुषङ्गसंज्ञो भवति । अघुट स्वरे लोपमित्यनुवर्तते। व्यञ्जने चैषां निरिति च । अनुषङ्गश्चाक्रुश्चेत् ॥ २६५ ॥ क्रुञ्चेरिदनुबन्धवर्जितस्यानु- षङ्गो लोपमापद्यते अघुट स्वरे व्यञ्जने च परे ।

·४ RAM A 4 कातन्त्ररूपमालायाम् । अञ्चेरलोपः पूर्वस्य च दीर्घः ॥ २६६ ॥ अञ्चेरैलोपो भ- वति पूर्वस्य च दीर्घो भवति अघुट् स्वरादौ ।. प्रतीचः । प्रतीचा प्रत्य- ग्भ्यां प्रत्यग्भिः। इत्यादि । एवं प्राञ्च् सम्यञ्च प्रभृतयः । अक्रुञ्चेरिति किं । क्रुङ् क्रुञ्चौ क्रुञ्चः । क्रुञ्च क्रुञ्चौ क्रुञ्चः । क्रुच्चा क्रुभ्यां क्रुभिः । सप्तम्यांतु। ङात्॥२६७॥ङात्परस्य सस्य षो भवति। क्रुषु इत्यादिः । इद- नुबन्धवर्जितस्येति किं । सुकन्स्शब्दः । कसि गतिशासनयोः । अत एव वर्जनादिदनुबन्धानां धातूनां नुरागमोऽस्तीति । सुपूर्वकः सुष्ठ कंस्ते क्विप् । क्विपू सर्वापहारिलोपः । कृत्तद्धितसमासाश्चेति लिङ्गसंज्ञा । प्रथ- मैकवचनं । सि। व्यञ्जनाच्चेति सेर्लोपः । मनोरनुस्वारो धुटि इति नका- रस्यानुस्वारे प्राप्ते सर्वविधिभ्यो लोपविधिर्बलवानिति न्यायात् संयोगा- न्तस्य लोप इति नित्यं सकारलोपः स्वरे परे मनोरनुस्वारो धुटि इति अनुस्वारः। सुकन् । महत्साहचर्याद्धातोर्दी? न स्यात् । सुकंसौ सुकंसः। सुकंसं सुकंसौ सुकंसः । सुकंसा सुकन्भ्यां सुकन्भिः । इत्यादि । सम्बोधनेऽपि तद्वत्। नाञ्चेः पूजायां ॥ २६८ ॥ पूजार्थे वर्तमानस्य अञ्चेरनुषङ्ग- स्य लोपो भवति अघुट् स्वरे व्यञ्जने च परे । प्राङ् प्राञ्चौ प्राञ्चः। हे प्राङ् हे प्राञ्चौ हे प्राञ्चः । प्राञ्चं प्राञ्चौ प्राञ्चः । प्राञ्चा प्राझ्याम् प्राभिः । इत्यादि । सुपि विशेषः । ङात्परस्य सस्य पो भवति । प्राषु अञ्च गति पूजनयोः । प्रपूर्वकः प्राञ्चतीति क्विप् सर्वापहारिलोपः । कृ- त्तद्धितसमासाश्चेति लिङ्गसंज्ञा । यत्र गत्यर्थस्तत्र अनुषङ्गश्चाक्रुञ्चेत् इत्यनुषङ्गलोपः। यत्र पूजार्थस्तत्र नाञ्चेः पूजायामिति अघुट् स्वरे व्यञ्जने अनुपङ्गलोपो न भवति । अदयञ्चशब्दस्य तु भेदः । अञ्चुगतिपूजनयोः। अञ्चु अदम्पूर्वः अमुमञ्चतीति विप् चेति क्विप् प्रत्ययः । क्विपि सति । विष्वग्देवयोश्चान्त्यखरादेरव्यञ्चतौ कौ ॥२६९॥ विप्वग्देवयोः सर्वनाम्नश्चान्त्यस्वरादेवयवश्वाञ्चतौ विबन्ते परेऽदिरादे- - . १ अस्य लोपः अलोपः ।

·व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः। ४७ । शो भवति । इति सकारसहितस्य अकारस्य अद्रिआदेशः इवों यत्वं । अव्यञ्च इति स्थिते सति । अयञ्चो दस्य बहुलं ॥ २७० ॥ अद्यञ्चो दकारस्य ब- हुलं मकारो भवति मात् परस्य रस्य उत्वं । अदमुयङ् अदमुयञ्चो अदमुयञ्चः । एवं सम्बुद्धौ । अदमुयञ्चं अदमुयञ्चौ । नोतो वः ॥ २७१ ॥ अद्यञ्च् इत्येतस्य उतो वत्वं न भवति । अनुषङ्गश्चाक्रुञ्चेत् इति नलोपः । अञ्चेरलोपः पूर्वस्य च दीर्घः इति अकारलोपः पूर्वस्य च दीर्घो भवति । अदमुईचः । अदमुईचा । अनुषङ्गश्चाक्रुञ्चेत् नलोपः । चवर्गदृगादीनां च गत्वं । अदमुयग्भ्यां अदमुयग्भिः । पूर्ववत् अनुषङ्गलोपो गत्वं च । अघोषे प्रथमः । क् । नामिकरेत्यादिना षत्वं । अदमुयक्षु । अमुद्यङ् अमुव्यञ्चौ अमुयञ्चः । अमुव्यञ्चं अमुट्यञ्चौ अमुद्रीचः । अमुद्रीचा अमुयग्भ्यां अमुद्यग्भिः । अमुठ्यक्षु ॥ अमुमुयङ् अमुमुयञ्चौ अमुमुयञ्चः । अमुमुयञ्चं अमुमुयञ्चौ अमुमुईचः । अमुमुईचा अमुमुयग्भ्यां अमुमुयग्भिः । अमुमुयक्षु । अद्यङ् अदयञ्चौ अव्यञ्चः ।' अव्यञ्चं अयश्चौ अदद्रीचः । अदद्रीचा अदयग्भ्यां अदयग्भिः । अदयक्षु.॥ श्लोकः । परतः केचिदिच्छन्ति केचिदिच्छन्ति पूर्वतः । उभयोः केचिदिच्छन्ति केचिनेच्छन्ति चोभयोः ॥शा उञ्चशब्दस्य तु भेदः । उदङ् उदञ्चौ उदञ्चः । उदञ्चं उद- ञ्चौ । शसादौ । उद्ङ उदीचिः ॥२७२॥ उदङ् उदीचिर्भवति अधुट् स्व- रादौ । उदीचः । उदीचा उदग्भ्यां उदग्भिः । इत्यादिः । तिर्यङ् शब्दस्य तु भेदः। तिर्यङ् तिर्यञ्चौ तिर्यञ्चः । तिर्यञ्चं तिर्यञ्चौ । शसादौ- तिर्यन तिरश्चिः॥ २७३ ॥ तिर्यशब्दः तिरश्चिर्भवति अघुट् स्वरादौ । तिरश्चः । तिरश्चा तिर्यग्भ्यां तिर्यग्भिः । इत्यादि ।

·४८ कातन्त्ररूपमालायाम् । 1 म - 1 छकारान्तः पुल्लिङ्गः प्राच्छ्शब्दः । सौ। विरामे व्यञ्जनादिष्वितिवर्तते। हसषछान्तेजादीनां डः ॥ २७४॥ हसषछान्तानां य- जादीनां च डो. भवति विरामे व्यञ्जनादौ च । प्राट् प्राड् द्विर्भावं स्वर- परश्छकारः । प्राच्छौ प्राच्छः । संबोधनेऽपि तद्वत् । प्राच्छं प्राच्छौ प्राच्छः । प्राच्छा. प्राइभ्यां प्राभिः । इत्यादि । इति छकारान्ताः । जकारान्तः पुल्लिङ्गो युशब्दः । ' युजेरसमासे नुघुटि ॥ २७५ ॥ युज्शब्दस्य असमासे नुरागमो भवति घुटि परे । आगम उदनुवन्धः स्वरादन्त्यात्परः ॥२७६॥ उद- नुबन्ध आगमोऽन्त्यात्स्वरात् परो भवति । मित्रवदागमः । अथवा प्रकृ- तिप्रत्यययोरनुपघाती आगम उच्यते । शत्रुवदादेशः । युङ् युञ्जौ युञ्जः । संबोधनेपि तद्वत् । युझं युञ्जौ युजः । युजा युग्भ्यां युग्भिः इत्यादि । अश्वयुजादीनां समासत्वान्नुरागमो नास्ति । अश्वयुगू अश्व- युक् अश्वयुजौ अश्वयुजः । संबोधनेपि तद्वत् । इत्यादि एवं ऋत्विज् गुणभाज् प्रभृतयः । साधुमस्ज् शब्दस्य तु भेदः । संयोगादेधुंटः ॥२७७॥ संयोगादेवुटो लोपो भवति विरामे व्यञ्जनादौ च । व्यञ्जनाच्च सिलोपश्चवर्गगादीनां च गकारककारौ । साधुमक् साधुमग्।. * धुटां तृतीयः॥२७८॥ धुटां तृतीयो भवति घोषवति सा- मान्ये इति संस्य तृतीयत्वे प्राप्ते लवर्णतवर्गलसादन्त्या इति न्याया- त् । सकारस्य दकारः । तवर्गश्चटवर्गयोगे चटवौं इति दकारस्य ज- कारः साधुमज्जौ इत्यादि । देवेन्शब्दस्य तु भेदः । सौ । हशषछान्ते इत्यादिना डत्वं । देवेट् दे॒वेज् देवेजौ देवेजः। संबोधनेपि तद्वत् । देवेजम् देवेनौ देवेजः । देवेजा देवेड्भ्यां देवेभिः । दात् सुप्तादिषु ॥ २७९ ॥ टकारात्परः सुप्तादिर्वा भवति। तेन देवेट्त्सु देवेट्सु । एवंसंम्राज्प्रभृतयः । झनटवर्गान्ता अप्रसिद्धाः । + . 2 । है ·1 व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः। तकारान्तः पुल्लिङ्गो मरुत्शब्दः । मरुत् मरुद् मरुतौ मरुतः । संबो- धनेऽपि तद्वत् । मरुतं मरुतौ मरुतः । मरुता । धुटां तृतीयः इत्यनेन दत्वे मरुद्भ्यामित्यादि । उदनुबन्धस्य भवन्तशब्दस्य तु भेदः । दीर्घमामि, सनौ इति वर्तते । अन्वसन्तस्य चाधातोस्सौ ॥२८०॥ अन्तु अस् इ- त्येवमन्तस्य धातोरस्य दी? भवति सौ असम्बुद्धौ । लिङ्गान्तन- कारस्य इति नकारस्य लोपे प्राप्ते । नसंयोगान्तावलुप्सवच पूर्वविधौ ॥२८१॥ नकारसं- योगान्तौ लुप्तावप्यलुप्तवद्भवतः पूर्वविधौ दीर्घादिके कर्त्तव्ये । नका- रग्रहणं राजन्शब्दार्थम् । भवान् भवन्तौ भवन्तः। भवतो वादेरुत्वं सम्बुद्धौ ॥२८२॥ उदनुवन्धस्य भ- वन्तशब्दस्य वादेरुत्वं भवति वा सम्बुद्धौ । हे भोः । सन्निपातलक्षण- विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य । योयमाश्रित्य समुत्पन्नः स तं प्रति सन्निपातः। हे भवन् हे भवन्तौ हे · भवन्तः । भवन्तं भवन्तौ भवतः । भवता भवभ्यां भवद्भिः। इत्यादि । एवं भगवन्त् अघवन्त् शब्दौ । सम्बुद्धिं विना , गोमन्त् धनवन्त् यावन्त् तावन्त् एतावन्त् इयन्त् कियन्त् प्र- भृतयः । एते शब्दाः केन प्रकारेण सिद्धाः । भगं ज्ञानं भगमस्यास्तीति भंगवान् । अघं पापमस्यास्तीति अघवान् । गावोऽस्य सन्तीति गोमान् । धनमस्यास्तीति धनवान् । तदस्यास्तीति मत्वंत्विन् इति वन्तुप्रत्ययः । यत्तदेतेभ्यो डावन्तुः ॥२८३।। यद् तद् एतद् इत्येते- भ्यः परतः डावन्तुः प्रत्ययो भवति परिमाणेऽर्थे । डकारः । डानुबन्धेऽन्त्यस्वरादेर्लोपः ॥२८४॥ डकार इति अ- न्त्यस्वरादेर्लोपार्थः । उकार उच्चारणार्थः । यत्परिमाणमस्य यावान्।त- परिमाणमस्य तावान् । एतत्परिमाणमस्य एतावान् । १ यः संबुद्धेः सकारमाश्रित्योत्पन्नः स उकारस्तं. संबुद्धेः सकारं प्रति सनि- पातः अयं सन्निपातलक्षणविधिः । तद्विघातस्य संबुद्धिसिलोपस्य अनिमित्तं हेतुर्न भवतीत्यर्थः । वाम्शसोरिति सूत्राद्वा इति वर्त्तते ॥ A 1 ५ - ·५२ कातन्त्ररूपमालायाम् । , W ग + सम्बुद्धाविति दीर्घः । लिङ्गान्तनकारस्येति नकारलोपः। राजा रोजानौ राजानः । न सम्वुद्धौ ॥ २९४ ॥ लिङ्गान्तनकारस्य लोपो न भवति सम्बुद्धौ । हे राजन् । राजानं राजानौ ( अघुटखरे अवमसंयोगादनो इत्यादिना लोपः) तवर्गश्चटवर्गयोगे'चटवगौं ॥ २९५ ॥ अनन्त्यस्तवर्ग- श्चटवर्गयोगे चटवर्गों प्राप्नोति आन्तरतम्यात् । राज्ञः । राज्ञा । व्यञ्जनादौ नलोपः । अकारो दीर्घ घोषवतीति दीर्धे प्राप्ते नसंयो- गान्तावलुप्तवच्च पूर्वविधौ इति नकारो लुप्तवद्भवति । राजभ्यां राजभिः । राज्ञे राजभ्यां राजभ्यः । डौ । ईङयोर्वेति अलोपो वा भवति । राज्ञि राजनि राज्ञोः राजसु । एवं तक्षन् मूर्धन् प्रभृतयः । आत्मनशब्दस्य तु भेदः । आत्मा आत्मानौ आत्मानः। हे आत्मन् इत्यादि । आत्मानं आत्मानौ । अघुटखरे । अवमसंयोगादिति प्रतिषेधादनोऽलोपो नास्ति । आत्मनः । आत्मना । इत्यादि। एवं सुपर्वन् सुशर्मन् ब्रह्मन् कृतवर्मन् प्रभृतयः॥ करिन् शब्दस्य तु भेदः । सौ। इन्हन इत्यादिना दीर्घः । करी करिणौ करिणः। हे करिन् इत्यादि । एवं दण्डिन् हस्तिन् गोमन् तपस्विन् प्रभृतयः ॥ वृत्रहन् शब्दस्य तु भेदः ॥ वृत्रहा वृत्रहणौ वृत्रहणः । हे वृत्रहन् । वृत्रहणं वृत्रहणौ । अघुट्स्वरे लोपे कृते । इन्हन् इत्यादिना दीर्घः । अस्मादेव हन उपधायाः ‘सावेव दीर्घः विपि न दीर्घः ॥ हनेहेधिरुपधालोपे॥२९६॥हनेरुपधाया लोपे कृते हेःस्थाने धिर्भवति । घत्वे नस्य णत्वाभावः । वृत्रघ्नः । वृत्रन्ना वृत्रहभ्यां वृत्रहभिः इत्यादि । एवं ब्रह्महन् भ्रूणहन् ऋणहन् एते शब्दाः । पूषन् शब्द- स्य तुभेदः । सौ दीर्घः। पूषा पूषणौ पूषणः। हे पूषन् । पूषणं पूषणौ । हृन्मासदोषपूषां शसादौ खरे वा ॥ २९७ ॥ हृन् मास दोष पूपन् इत्येतेषां उपधायाः उत्तरस्य लोपो वा भवति । पूषः । - -- ·. L. - व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः । पूष्णा पूषभ्यां पूषभिः । इत्यादि । एवं अर्यमन् शब्दः । अर्वन्शब्द- स्य तु भेदः । सौ। अर्वन्नर्वन्तिरसावनम् ॥२९८॥ अर्वन्शब्दोऽर्वन्तिर्भवति असावनञ् परश्चेति । अर्वा अर्वन्तौ अर्वन्तः । हे अर्वन् हे अर्वन्तौ अर्वन्तः । अर्वन्तम् अर्वन्तौ. अर्वन्तः । अर्वता अर्वञ्याम् अर्वद्भिः। इत्यादि । नपरश्चेत् आत्मन्शब्दवत् । अनर्वा अनर्वाणौ अनर्वाणः। इत्यादि । श्वन् शब्दस्य तु भेदः । सौ । श्वा श्वानौ श्वानः । हे श्वन् । श्वानी श्वानौ । अधुट्स्वरादौ सेटकस्याप्यनुवर्तते । श्वयुवमघोनां च ॥ २९९ ॥ श्वन् युवन् मघवन् एषां वशब्दस्योत्वं भवति अघुट वरे परे । शुनः । श्वना श्वभ्यां श्वभिः । इत्यादि । एवं युवन्शब्दः । युवा । युवानौ युवानः । हे युवन् । यु- वानं युवानौ यूनः । यूना युवभ्यां युवभिः । इत्यादि ॥ मघवन्शब्द- स्य तु भेदः । सौ । अर्वन्नर्वन्तिरित्यनुवर्तते । सौ च मघवान्मघवा वा ॥ ३०० ॥ विभक्तौ सौ च परे मघवन् शब्दो मघवन्त् भवति वा ॥ अन्त्वसन्तस्येति दीर्घ प्राप्ते नि- पातनाद्दीर्घः । मघवान् मघवन्तौ मघवन्तः। संबोधनेऽपि तद्वत् । मघवन्तं मघवन्तौ मघवतः । मघवता मघवञ्यां मघवद्भिः। इत्यादि । पक्षे । मघ- वा मघवानौ मघवानः । मघवानं मघवानौ मघोनः । मघोना मघवभ्यां मघवभिः । इत्यादि । श्वानमाचष्टे । तत्करोति तदाचष्टे इन् । इनि लिङ्गस्यानेकाक्षरस्येत्यादिना अन्त्यस्वरादेलोपे प्राप्ते । न शुनः ॥ ३०१ ॥ श्वन इत्येतस्य अन्त्यस्वरादेर्लोपो न भवति इनि परे । श्वानयति । मघवानमाचष्टे मघवयति । स्थूलदूरयुवक्षिप्रक्षुद्राणामन्तस्थादेर्लोपो गुणश्च नामिनाम् ॥ ३०२॥ स्थूलदूरयुवक्षिप्रक्षुद्र इत्येतेषामन्तस्थादेर्लो- पो भवति नामिनां गुणश्च इनि परे । स्थूलमाचष्टे स्थवयति । दूरमा- चष्टे दवयति । युवानमाचष्टे यवयति । क्षिप्रमाचष्टे क्षेपयति । क्षुद्र- - ·६४ कातन्त्ररूपमालायाम् । ( . । ५ है - माचष्टे क्षोदयति । इनि लिङ्गस्यानेकाक्षरस्येत्यादिना अन्त्यस्वरादेर्लो- पः । अनि च विकरणे गुणः सर्वत्र ॥ पञ्चन् शब्दस्य तु भेदः । तस्य बहुवचनमेव । कतेश्च जश्शसोलुक् । पञ्च । पञ्च । पञ्चभिः । पञ्चभ्यः । पञ्चभ्यः । आमि च नुरित्यनुवर्तते । संख्यायाः ष्णान्तायाः ॥ ३०३ ॥ षकारनकारान्ता- याः संख्यायाः 'नुरागमो भवति आमि परे । दीर्घमामि सनौ इति अनुवर्तते । नान्तस्य चोपधायाः ॥ ३०४ ॥ नान्तस्य चोपधाया दी| भवति सनावामि परे । पञ्चानाम् । पञ्चसु । एवं सप्तन् नवन् दशन् प्रभृतयः ॥ अष्टन्शब्दस्य तु भेदः । तस्यापि बहुवचनमेव । अष्टनः सर्वासु ॥ ३०५ ॥ अष्टन्शब्दान्तस्य आ भवति सर्वासु विभक्तिषु । येन विधिस्तदन्तस्य इति नकारस्य आकारः । सवर्णे दीर्घः । औ तस्माजश्शसोः ॥३०६॥ तस्मादष्टनः कृताकारात्प- रयोर्जश्शसोः स्थाने और्भवति । अष्टौ । अष्टौ । तस्माद्रहणं किमर्थम् । आत्वस्यानित्यार्थ । तेन औत्वाभावे जश्शसोर्लक् इत्यनेन जश्शसो- र्लोपः । अष्ट । अष्ट । अष्टाभिः अष्टभिः । अष्टाभ्यः - अष्टभ्यः । अष्टाभ्यः अष्टभ्यः । आमि आत्वं संख्यायाः ष्णान्ताया. इति अत्र अन्तग्रहणाधिक्यात् । भूतपूर्वनान्ताया अपि आमि नुरागमः । अष्टा- नाम् । अष्टसु अष्टासु । इति, नकारान्तः । पफबभान्ता अप्रसिद्धाः । मकारान्तः पुल्लिङ्गः किम् शब्दः । किं कः ।। ३०७॥ किंशब्दः को भवति विभक्तौ परतः। कः कौ के । कं को कान् । केन काभ्यां कैः । इत्यादि । इदम् शब्दस्य तु भेदः। इदमियमयं पुंसि ॥ ३०८ ॥ इदम्शब्दस्य इयं भवति स्त्रियामयं च पुंसि इदं नपुंसके सौ परे । अयम् । अन्यत्र त्यदाद्यत्वम् । - ... F है ·. ५५ . . व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः। दोऽद्वेमः ॥३०९॥ त्यदादीनां दकारस्य मो भवति अद्वे- विभक्तौ । इमौ. इमे । इमं इमौ इमान् । टोसोरनः ॥३१०॥ अग्वर्जितस्य इदंशब्दस्य अनादे- शो भवति टौसोः परतः । अनेन । अव्यञ्जनेऽनक् ॥ ३११॥ अवर्जितस्य इदंशब्दस्य अद्भ- वति व्यञ्जनादौ विभक्तौ परतः । आभ्याम् । तस्माद्भिसूभिर् ॥ ३१२॥ तस्मात्कृताकारादिदमः परो भिस् भिर् भवति । एभिः । असै आभ्याम् एभ्यः । अस्मात् आभ्याम् एभ्यः । अस्य अनयोः एषाम् । अस्मिन् अनयोः एषु । अन्वा- देशे पूर्ववत् । इति मकारान्तः॥ यकारान्तोऽप्रसिद्धः । रेफ़ान्तः पुल्लिङ्ग- श्चत्वार्शब्दः । तस्य बहुवचनमेव । चत्वारः । चतुरो वा शब्दस्योत्वम् ॥३१३॥ चत्वार् इत्येतस्य वा- शब्दस्य उत्वं भवति अघुट्खरे व्यञ्जने च परें । चतुरः । नरेफस्य घोषवति ॥३१४॥ रेफस्य घोषवति परे विस- र्जनीयो न भवति । चतुर्भिः । चतुर्थ्यः । चतुर्थ्यः । आमि चतुरः ।। ३१५ ॥ चत्वारशब्दस्य नुरागमो भवति आमि. परे । चतुर्णां । विसर्जनीये प्राप्ते । रःसुपि॥३१६॥ रो रकारस्य विसर्जनीयः सुपि परे न भवति । इति निषेधः । चतुषु । इति रेफान्तः॥ लकारान्तोऽप्रसिद्धः । वकारान्तः पुल्लिङ्गः सुदिवशब्दः । सौ। औ सौ ॥३१७॥ दिवो वकारस्य औ भवति सौ परे । सुद्यौः सुदिवौ सुदिवः। वाम्याः ॥ ३१८॥ दिवो वकारस्य वा आकारो भवति अमि परे । सुचां सुदिवं सुदिवौ सुदिवः । सुदिवा । दिव उद्यञ्जने ॥ ३१९ ॥ दिवो वकारस्य उत् भवति व्य- १ इदं सूत्रमैस्वाधनार्थ । 4 1 mahet.

·१६ कातन्त्ररूपमालायाम् । . । 3 अने परे । सुद्युभ्यां सुधुभिः । इत्यादि । इति वकारान्तः ॥ शकारान्तः पु- ल्लिङ्गो विश् शब्दः।हशषछान्ते इत्यादिना डत्वम्।वि विड् विशौ विशः। संबोधनेऽपि तद्वत् इत्यादि। तादृश् शब्दस्य तु भेदः । चवर्गहगादीनां चेति गत्वम् । तादृक् तादृग् तादृशौ तादृशः।एवं सदृशू यादृश् एता- दृश् कीदृश् ईदृश् अमूदृश् प्रभृतयः । इतिःशकारान्ताः ॥ षकारान्तः पुल्लिङ्गो रत्नमुष् शब्दः । रत्नमुट् रत्नमुड् रत्नमुषौ रत्नमुषः । रत्नमुषं रत्नमुषौ रत्नमुषः । रत्नमुषा रत्नमुड्भ्यां रत्नमुभिः इत्यादि। साधुतक्ष शब्दस्य तु भेदः । * संयोगादेवुटः ॥३२०॥ संयोगादेवुटो लोपो भवति वि- रामे व्यञ्जनादौ च । व्यञ्जनाच्च सेर्लोपः । * हशषछान्तेजादीनां डः ॥ ३२१ ॥ हशषछान्तानां यजादीनां च डो भवति विरामे व्यञ्जनादौ च । इति डत्वं साधुतट साधु- तड् साधुतक्षौ साधुतक्षः। संवोधनेऽपि तद्वत् । साधुतक्षं साधुतक्षौ साधु- तक्षः । साधुतक्षा साधुतड्भ्यां साधुतड्भिः इत्यादि । शष्शब्दस्य तु भेदः । तस्य बहुवचनमेव । जश्शसोर्लक् । षट् षड् षड्भिः। षड्- भ्यः । आमि नुरागमो डत्वं च । षडोणो ने॥३२२॥ संख्यायाः ष्णान्तायाः षडो णो भवति विभ- क्तौ ने परे। षण्णां। षट्सु षट्त्सु इत्यादि। सकारान्तः पुल्लिङ्गः सुवचस् शब्दः । सौ। अन्त्वसन्तस्येत्यादिना दीर्घः । सुवचाः सुवचसौ सुवचसः। हे सुवचः हे सुवचसौ हे सुवचसः । सुवचसं सुवचसौ सुवचसः । सुवचसा सुवचोभ्यां सुवचोभिः । इत्यादि । एवं चन्द्रमस् । पीतवासस्। स्थूलशिरस् । हिरण्यरेतस् । सुश्रोतस् । प्रभृतयः । उशनस् शब्दस्य तु भेदः ।। उशनस्पुरुदंसोऽनेहसां सावनन्तः ॥३२३ ॥ उश- १ सैवदृश्यत इति ताकू ॥२ ते-केयजादयः यज्-सजू-मृज्-भाजू-राज परि- वाज् इति यजादयः ॥ ३ अकारः किमर्थः उत्तरार्थः सख्युरंतः अन्भवतीत्यत्र. अनुप्रयोजनम् ॥ " ३ ·६७ . व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः । नस् पुरुदंसस् अनेहस् इत्येतेषामन्तोऽन् भवति सौ परे असम्बुद्धौ । उशना उशनसौ उशनसः । नना निर्दिष्टमनित्यम् । श्लोकः। सम्बोधने तूशनसस्त्रिरूपं सान्तं तथा नान्तमथाप्यदन्तम् । श्रीव्याघ्रभूतिप्रतिपन्नमेतं नजापि निर्दिष्टमनित्यमेव ॥ १॥ हे उशनः हे उशनन् हे उशन हे उशनसौ हे. उशनसः । उशनसं उशनसौ उशनसः । उशनसा उशनोभ्या उशनोभिः । इत्या- दि। एवं पुरुदंसस् अनेहस् शब्दौ सम्बुद्धिं विना । विद्वन्स् शब्दस्य तु भेदः । सौ । सान्तमहतो!पधाया इति दीर्घः । विद्वान् विद्वांसौ विद्वांसः । हे विद्वन् हे विद्वांसौ हे विद्वांसः । विद्वांसं विद्वांसौ । अघुट्खरादौ सेटकस्यापि वनसेर्वशब्दस्योत्वम् ॥ ३२४ ॥. सेट्कस्याप्यसेट्कस्यापि वैन्सेर्वशब्दस्योत्वं भवति अघुट् स्वरादौ । विदुषः विदुषा । विरामव्यञ्जनादिष्वनडुन्नहिवन्सीनां च ॥३२५॥ विरामे व्यञ्जनादौ च अनड्डाहन् हिवन्सीनामन्तस्य दो भवति । वि- द्वयां विद्वद्भिः । इत्यादि । पेचिवान् पेचिवांसौ पेचिवांसः । पेचिवांसं पेचिवांसौ । निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः । इतीडभावः । अघुट्स्व- रादौ सेट्कस्येति उत्वम् । पेचुषः पेचुषा पेचिवञ्यां पेचिवद्भिः । पेचुषे पेचिवभ्यां पेचिवञ्यः । एवं तेनिवन्स् प्रभृतयः । इत्यादि । उखाश्रस् शब्दस्य तु भेदः । सौ। श्रसिध्वसोश्च ॥ ३२६ ॥ श्रसिध्वसोलिङ्गयोरन्तस्य दो भवति विरामे व्यञ्जनादौ च । उखाश्रत् उखाश्रद्। घुट खरे नुः ॥ ३२७ ॥ श्रसिध्वसोलिङ्गयोर्नुरागमो भवति घुट् स्वरे परे। उखाश्रंसौं उखाभंसः । संबोधनेऽपि तद्वत् । उखाअंसं १ सेट्कस्य. इडागमेन सहितस्य ॥ २ वन्सीतिविद्वन्नित्यादिस्थले रूपम् ॥ आगम उदनुवन्धः स्वरादन्त्यात्परः ॥

·-- -- है । ६८ कातन्त्ररूपमालायाम् । उखाश्रंसौ उखाश्रसः । उखाश्रसा उखाश्रभ्याम् उखाश्रद्भिः । उखा- श्रत्सु । एवं पर्णध्वस् शब्दः । अदस् शब्दस्य तु भेदः । तदाद्यत्वम्। सौ सः॥ ३२८॥ त्यदादीनां दकारस्य सकारो भवति सौ परे। सावौ सिलोपश्च ॥ ३२९ ॥ अदसोऽन्तस्य और्भवति स्ति- है परे सिलोपश्च । असौ । द्वित्वे ॥.. अदसः पदे मः ॥३३०॥ अदसः पदे सति दस्य मो भवति । उत्वं मात् ॥ ३३१॥ अदसो मात्परो वर्णमात्रस्योत्वं भवति आन्तरतम्यात् । अमू । जसि ॥ एडहुवे त्वी ॥३३२॥ अदसो मात्परो बहुत्वे निप्पन्ने ए- दीर्भवति । अमी । अमुं अमू अन् । अदों मुश्च ।। ३३३ ॥ अदसो मुरादेशो भवति टावचनस्य च नादेशो अस्त्रियाम् । अमुना अमूभ्याम् । असश्च ।। ३३४॥ अदसोऽग्वर्जितात्परो भिस् भिर् भवति । धुट्येत्वम् अमीभिः । अमुष्मै अमूभ्याम् अमीभ्यः । अमुष्मात् अमूभ्यां अमीभ्यः । अमुष्य अमुयोः अमीषाम् । अमुष्मिन् अमुयोः अमीषु ॥. श्रेयन्स् शब्दस्य तु भेदः ॥ श्रेयान् श्रेयांसौ सेयांसः ॥ हे श्रेयान् । हे श्रेयांसौ हे श्रेयांसः । श्रेयांसं श्रेयांसौ श्रेयांसः । श्रेयसाः श्रेयो- भ्यां श्रेयोभिः । इत्यादि । पुमन्सशब्दस्य तु भेदः । पुमान् पुमांसौ युमांसः । हे पुमन् । पुमांसं पुमांसौ ।' . पुंसोऽन्शब्दलोपः ॥ ३३५ ॥ पुमान्स् इत्येतस्य अनश- ब्दस्य लोपो भवति अघुट् स्वरे व्यञ्जने च परे । पुंसः । पुंसा । स्यादिधुटि पदान्तवत् ॥ ३३६ ॥ स्यादिधुटि परे पैदान्तवत्कार्यं भवति । इति न्यायात् । मोऽनुस्वारव्यञ्जने । पुंभ्यां पुंभिः । इत्यादि। इति सकारान्ताः॥ हकारान्तः पुल्लिङ्गो मधुलिह शब्दः। मधुलिट् मधुलिड् मधुलिहौ मधुलिहः । संवोधनेऽपि तद्वत् । मधुलिखु । १ शसि सस्य च नः ॥२ पदान्तवत्कार्यकिं वर्ये तदुर्गपञ्चममिति विकल्पः॥ , ५ ·१९ व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः । एवं पुष्पलिह इत्यादि । गोदुइ शब्दस्य तु भेदः । हचतुर्थान्तस्य धा- तोरित्यादिना चतुर्थत्वम् । दादेहस्य गः ॥ ३३७ ॥ दादेहकारस्य गकारो भवति विरामे व्यञ्जनादौ च । गोधुक् गोधुग् गोदुहौ गोदुहः। संबोधनेऽपि तद्वत् । गोदुहं गोदुहौ गोदुहः । गोदुहा गोधुग्भ्यां गोधुग्भिः इत्यादि । मुशब्दस्य तु भेदः । .. मुहादीनां वा ॥ ३३८ ॥ मुहादीनां हकारस्य गकारो भवति वा विरामे व्यञ्जनादौ च । मुक् मुग् मुट् मुड् मुहौ मुहः । मुहं मुहौ मुहः । मुहा मुग्भ्यां मुड्भ्यां मुग्भिः मुभिः । इत्यादि । एवं द्रुह् स्नुह् स्निह् प्रभृतयः । प्रष्ठवाह्शब्दस्य तु भेदः । प्रष्ठवाट प्रष्ठवाड् प्रष्ठवाही प्रष्ठवाहः । प्रष्ठवाहं प्रष्ठवाहौ । वाहेाशब्दस्यौत्वं ॥ ३३९ ॥ वाहेर्वाशब्दस्यौत्वं भवति अघुट् स्वरे परे। प्रष्ठौहः । प्रष्ठौहा प्रष्ठवाड्भ्यां । प्रष्ठवाभिः । प्रष्ठवाट्सु । इत्यादि । अनड्डाह् शब्दस्य तु भेदः । सौ । सौ नुः ॥ ३४० ॥ अनड्डाह इत्येतस्य नुरागमो भवति सौ परे । अनड्डान् अनड्डाहौ अनड्वाहः । सम्बुद्धावुभयोईस्वः ॥ ३४१ ॥ चतुरनहोरुभयोः सम्बुद्धौ हूखो भवति । हे अनइन् । अनड्डाहं अनड्डाहौ । अनडुहश्च ॥ ३४२॥ अनड्डाह् इत्येतस्य वाशब्दस्योत्वं भवति अघुट् स्वरे परे व्यञ्जने च परे । अनडुहः । अनडहा । विराम- व्यञ्जनेत्यादिना दत्वं । अनडुद्भ्यां । अनड्डद्भिः ॥ अनडुत्सु । इत्यादि इति हकारान्तः॥प्रियाश्चत्वारो यस्यासौ प्रियचत्वाः प्रियचत्वा- रौ प्रियचत्वारः । हे प्रियचत्वः ३। प्रियचत्वारं प्रियचत्वारौ प्रिय- तुरः । प्रियचतुरा प्रियचतुर्ध्या प्रियचतुर्भिः । इत्यादि । इति व्यञ्जनान्ताः पुल्लिङ्गाः। - ·ܕܫܐ 1 कातन्त्ररूपमालायाम् । म । R है T 1 - ॥अथ व्यञ्जनान्ताःस्त्रीलिङ्गा उच्यन्ते ॥ कवर्गान्ताः स्त्रीलिङ्गा अप्रसिद्धाः। चकारान्तः स्त्रीलिङ्गस्त्वच शब्दः। त्वक् त्वम् त्वचौ त्वचः । त्वक्षु । इत्यादि । एवं वाच् शब्दप्रभृत- यः ॥ छकारान्तोऽप्रसिद्धः ॥ जकारान्तः स्त्रीलिङ्गः स्त्रज् शब्दः । स्त्रक् स्रज् स्रनौ स्त्रजः । स्रक्षु । इत्यादि । झनटवर्गान्ता अप्रसि- द्धाः। तकारान्तः स्त्रीलिङ्गो विद्युच्छब्दः । विद्युत् । विद्युद् । विद्युतौ । विद्युतः । इत्यादिः॥ थकारान्तोऽप्रसिद्धः ॥ दकारान्तः स्त्रीलिङ्गः शरद् शब्दः । शरत् शरद् शरदौ शरदः । एवं संविद् वि- पद्, परिषद् प्रभृतयः ॥ त्यद्शब्दस्य तु भेदः । त्यदाद्यत्वं । स्त्रि- यामादेत्यादिना आप्रत्ययः । सौ । तस्य चेति सकारः । स्या त्ये त्याः । त्यां त्ये त्याः । त्यया त्याभ्यां त्याभिः । त्यस्यै त्या- भ्यां त्याभ्यः । त्यस्याः · त्याभ्यां त्याभ्यः । त्यस्याः त्ययोः त्यासां । तस्यां त्ययोः त्यासु । एवं तद्शब्दः । सा ते ता इत्यादि त्यद् शब्दवद्रूपं । एवं यद् एतद् शब्दौ । धकारान्तः स्त्रीलिङ्गो वीरु- शब्दः । वीरुत् वीरुद् वीरुधौ वीरुधः । इत्यादि ॥ एवं समिध प्रभृतयः॥ इति धकारान्ताः॥ नकारान्तः स्त्रीलिङ्गःसीमन्शब्दः । सीमा सीमानौ सीमानः । अघुटि । अवमसंयोगेत्यादिना अलोपः । सीम्नः ॥ इत्यादि ॥ एवं पचन् शब्दादीनां - पूर्ववत् । इति नकारान्ताः । पकारान्तः स्त्रीलिङ्गोऽप्शब्दः । तस्य बहुवचनमेव । अपश्च ॥ ३४३ ॥ अप् इत्येतस्य उपधायाः दी? भवति असम्वुद्धौ घुटि परे । आपः । अपः । "अपां भेदः॥ ३४४ ॥ अपां दो भवति विभक्तौ भे परे । अद्भिः। अभ्यः। अभ्यः। अपां । अप्सु। इति पकारान्तः । फकारबकारा- न्तावप्रसिद्धौ । भकारान्तः स्त्रीलिङ्गः ककुंभशब्दः । ककुंप् ककुब् क- कुभौ ककुभः । इत्यादि । इति भकारान्तः । मकारान्तः स्त्रीलिङ्गः किम्श- ब्दः । तस्य कादेशः। आप्रत्ययः का के काः । कां के काः। कया ܫ ܐ । I- ६ - ·व्यञ्जनान्ताः स्त्रीलिङ्गाः। ६१. -- काभ्यां काभिः । कस्यै काभ्यां काभ्यः । कस्याः काभ्यां काभ्यः । कस्याः कयोः कासाम् । कस्यां कयोः कासु । इत्यादि । इदंशब्दस्य तु भेदः। सौ । इयं । अन्यत्र त्यदायत्वं । दादेर्म इति दस्य मत्वं । स्त्रियामादे- त्याप्रत्ययः । इमे इमाः । इमां इमे इमाः । टौसोरन इति अनादेशः । अ- नया ॥ अद्वयञ्जनेऽनक् इत्यत्वे । आभ्यां आभिः । भाविनि भू- तवदुपचारः । अस्यै आभ्यां आभ्यः । अस्याः आभ्यां आभ्यः । अस्याः अनयोः आसाम् । अस्यां अनयोः आसु । अन्वादेशे पूर्ववत् । एनां एने एनाः । एनया । एनयोः ॥ यकारान्तोऽप्रसिद्धः । इत्यादि । रकारान्तः स्त्रीलिङ्गश्चत्वाशब्दः । तस्य बहुवचनमेव । त्रिच- तुरोरित्यादिना चतस्रादेशः । तौरं स्वरे इति रत्वं । चतस्रः । चतस्रः । चतसृभिः। चतसृभ्यः । चतसृभ्यः । न नामिदीर्घमिति दी? न भवति । चतसृणां । चतसृषु । इत्यादि । गिर्शब्दस्य तु भेदः । सौ। * इरुरोरीरूरी ॥३४५॥ धातोरिरुरोरीरूरौ भवतः विरामे व्यञ्जनादौ च । गीः गिरौ गिरः। सम्बोधनेऽपि तद्वत् । गिरं गिरौ गिरः। गिरागीभ्यां गीभिः । गिरे गीर्थ्यां गीर्यः । गिरः गीर्थ्यां गीर्यः । गिरः गिरोः गिरां । गिरि गिरोः । वाधिकाराद्विभक्तिव्यञ्जने रेफस्य विसर्गों न स्यात् । गीर्षु । एवं पुर् धुर्प्रभृतयः । इति रकारान्ताः॥ लकारान्तोऽप्रसि- द्धः। वकारान्तः स्त्रीलिङ्गो दिवशब्दः । स च सुदिवशब्दवत् । द्यौः दिवौ दिवः । दिवं दिवौ दिवः।दिवा। दिव उद्यञ्जने। युभ्यां द्युभिः । इत्यादि । इति वकारान्तः ।। शकारान्तः स्त्रीलिङ्गो दृश् शब्दः । दृक् दृग् दृशौ दृशः। इत्यादि । इति शकारान्तः॥षकारान्तः स्त्रीलिङ्गो विनुष्शब्दः । विग्रुट् विप्नुड् विनुषौ विनुषः । इत्यादि । षकारान्तो धृष्शब्दस्य तु भे- दः । चवर्गहगादीनां च गत्वं । दधृक् दधृग् । दधृक्षु। इत्यादि । सकारान्तः स्त्रीलिङ्गः सुवचस् शब्दः । स च पूर्ववत् । सुवचाः सुवचसौ सुवचसः । इत्यादि । अदस् शब्दस्य तु भेदः । त्यदायत्वं । असौ । अन्यत्र आप्र- त्ययः । अदसः पदे म इति मत्वं । उत्वमादीति पूर्ववत् । अमू अमूः । अमूं ·1 ६४ कातन्त्ररूपमालायाम् । * अदः अमू अमूनि । पुनरप्येवं, अन्यत्र पुल्लिङ्गवत् ॥ हकारान्तोऽप्र- सिद्धः । इत्यादि ॥ इति व्यञ्जनान्ता नपुंसकलिङ्गाः । 1 - 1 m अथ व्यञ्जनान्तेष्वलिङ्गेषु युष्मदस्मदौ उच्यते । युष्मसि अस्मसि इतिस्थिते । त्वन्मदोरेकवे ॥ ३५२ ॥ एकत्वे वर्तमानयोयुष्मदस्मदोः स्थाने त्वन्मदौ भवतः । त्वमहं सौ सविभक्त्योः ॥ ३५३ ॥ युष्मदस्मदोः सवि- भक्त्योस्त्वमहमित्येतौ भवतः सौ परे । त्वं । अहं । युवावौ दिवाचिषु ॥ ३५४ ॥ युष्मदस्मदोः युवावौ द्वि- वाचिषु भवतः । अन्तलोपे सति । अमौ चाम् ॥ ३५५ ॥ युष्मदादिभ्यः परः अम् औ च आम् भवति । सवर्णदीर्घः । युवां । आवां । यूयं वयं जसि ॥ ३५६ ॥ युष्मदस्मदोः सविभक्त्यो!यं व- यमित्येतौ भवतः जसि परे । यूयं । वयं । त्वन्मदोरेकत्वे इति त्वत् अम् । मत् अम् इति स्थिते । एषां विभक्तावन्तलोपः॥ ३५७॥ एषां युष्मदादीनां अन्तस्य लोपो भवति विभक्तौ परतः । सवर्णे दीर्घः । त्वां । मां । युवां आवां। आन् शसः ॥ ३५८॥ युष्मदादिभ्यः परस्य शसः आन् भवति । युष्मान् । अस्मान् । एत्वमस्थानिनि ॥ ३५९॥ युष्मदादीनामन्तस्य एत्वं भव- त्यस्थानिनि अनादेशिनि प्रत्यये परे । त्वया । मया । आत्वं व्यञ्जनादौ ॥ ३६० ॥ युष्मदादीनामन्तस्य आत्वं he । , - ·व्यञ्जनान्तेष्वलिङ्गाः। भवति व्यञ्जनादौ विभक्तौ आदेशवजिते प्रत्यये परे । युवाभ्यां । आ- वाभ्यां । युप्माभिः । अस्माभिः । तुभ्यं मह्यं ङयि ॥३६१॥ युष्मदस्मदोः सविभक्त्योः तुभ्यं मह्यमित्येतौ भवतो ङयि परे।तुभ्यं मह्यं । युवाभ्यां । आवाभ्यां । भ्यसभ्यम् ॥ ३६२ ॥ एभ्यो युष्मदादिभ्यः परो भ्यस् अभ्यं भवति । युप्मभ्यं । अस्मभ्यं । . श्लोकः। । आदिलोपोऽन्त्यलोपश्च मध्यलोपस्तथैव च ।। विभक्तिपदवर्णानां दृश्यते शावमिके ॥ १॥ अत् पञ्चम्यद्वित्वे ॥३६३॥ एभ्यो युष्मदादिभ्यः परा अद्वित्वे वर्तमाना पञ्चम्यद् भवति । त्वत् । मत् । युवाभ्यां । आवाभ्यां । युष्मत् । अस्मत् । तव मम ङसि ॥३६४॥ युष्मदस्मदोः सविभक्त्योस्तव मम इत्येतौ भवतो ङसि परे । तव मम । युवयोः । आवयोः । सामाकम् ॥ ३६५॥ एभ्यो युष्मदादिभ्यः परः सागमयुक्त आम् आकम् भवति । युप्माकं । अस्माकं । त्वयि मयि युवयोः आ- वयोः युष्मासु अस्मासु । एवं नीतकः । त्वं युवां यूयं । त्वां युवां यु- प्मान् । त्वया युवाभ्यां युष्माभिः । तुभ्यं युवाभ्यां युष्मभ्यं । त्वत् युवा- भ्यां युष्मत् । तव युवयोः युष्माकं । त्वयि युवयोः युष्मासु ॥ अहं आवां वयं । मां आवां अस्मान् । मया आवाभ्यां अस्माभिः । मह्यं आवाभ्यां अस्मभ्यं । मत् आवाभ्यां अस्मत् । मम आवयोः अस्माकं । मयि आवयोः अस्मासु ॥ ग्रामो युष्माकं । ग्रामोऽस्माकं । स ग्रामो युप्मभ्यं दीयते । ग्रामोऽस्मभ्यं दीयते । ग्रामो युष्मान् रक्षति । ग्रा- मोऽस्मान् रक्षति । इति स्थिते । युष्मदस्मदोः पदं पदात्षष्टीचतुर्थीद्वितीयासु व- सुनसौ ॥ ३६६ ॥ पदात्परं युष्मदस्मदोः पदं पष्ठीचतुर्थीद्वि- ·कातन्त्ररूपमालायाम् । . , - 4 - ५.. - . रे a वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्यति तदव्ययम् ॥ १॥ इत्यव्ययानि । अथ प्रत्यया उच्यन्ते । अव्ययसर्वनाम्नःस्वरादन्त्यात्पूर्वोऽक्कः ॥३७४॥अ- व्ययानां सर्वनाम्नां चान्त्यात्स्वरात्पूर्वोऽक्प्रत्ययो वा भवति कप्रत्ययश्च बहुलं । बहुलमिति कि । श्लोकः। कचित्प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः कचिद्विभाषा कचिदन्यदेव । विधेविधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति ॥१॥ उच्चकैः । उच्चैः । नीचकैः । नीचैः । सर्वः सर्वकः । विश्वः विश्व- कः । युष्मकाभिः । अस्मकाभिः। एभिः । इमकैः। अमीभिः । अमुकैः । भवन्तः भवन्तकः । विभक्तेश्च पूर्व इष्यते ॥ ३७५ ॥ विभक्तेश्च पूर्वोऽक्प्र- त्ययो वा इष्यते । त्वया त्वयका । मया मयका । आख्यातस्य चान्त्यखंरात् ॥३७६॥ आख्यातस्य चा- न्त्यस्वरात्पूर्वोऽक्प्रत्ययो वा भवति । पचति पचतकि । भवन्ति 'भवन्तकि । गच्छन्ति गच्छन्तकि । इत्यादि । कंप्रत्ययश्च । याव- कः । यामकः । मणिकः । वत्सकः । पुत्रकः । अश्वकः । वृक्षकः । देवदत्तकः । इत्यादि। के प्रत्यये स्त्रीकृताकारपरे पूर्वोऽकार इकारम् ३७७ के प्रत्यये स्त्रीकृताकारे परे पूर्वोऽकार इकारमापद्यते। सर्विका । विश्वि- का। उष्ट्रिका । पूर्विका । पाचिका। मूषिका । कारिका। पाठिका। इत्यादि। - । - । ।

·स्त्रीप्रत्ययाः । नदाद्यञ्च वाव्यंसन्तुसखिनान्तेभ्य ई ॥३७८ ।। स्त्रियां वर्तमानेभ्यो नदादि अञ्च् वा उ इ अंस् अन्त् ऋ सखि ना- न्तेभ्य ई प्रत्ययो भवति । ईकारे स्त्रीकृतेऽलोप्यः॥ ३७९॥ स्त्रियां वर्तमाने ई प्रत्यये परे पूर्वोऽकारो लोप्यो भवति । नदी मही भषी प्लवी कुमारी किन्नरी किशोरी प्रभृतयः । अञ्च् । प्राची प्रतीची समीची उदीची तिरश्ची त्यादि ।वाह । अनड्डही वास्त्रीकारे अनडाही प्रष्ठौही इत्यादि । उ। तन्वी । उर्वी । पृथ्वी । पट्टी । इ। दाक्षी । देवदत्ती। धूली । अस् । श्रेयन्स् श्रेयसी विदुषी प्रेयसी । अन्त् । तुभादिश्य ईकारे ॥ ३८० ॥ तुदादिभ्यो भादिभ्यश्च परो अन्तिरनकारको वा भवति ईप्रत्यये परे । तुदती तुदन्ती स्त्री। भाती भान्ती स्त्री। स्यात् ।। ३८१ ॥ स्यात्परोऽन्तिरनकारको वा भवति ई प्रत्य- ये परे । भविष्यती । भविष्यन्ती । न यनन्न्यां ॥ ३८२ ॥ यन् अन् विकरणाभ्यां परोऽन्तिरन- कारको न भवति ईकारे परे। दीव्यन्ती सीव्यन्ती पचन्ती गच्छन्ती स्त्री इत्यादि । न यनन्न्यामिति किं । सुन्वती तन्वती क्रीणती सती आयुष्मती धनवती इत्यादि । ऋ । की ही भी क्रोष्ट्री इत्यादि । सखि । सखी । नान्तात् । दण्डिनी गोमिनी तपस्विनी यशस्विनी प्रभृतयः । स्त्रीकारे नित्यमवमसंयोगानोऽलोपोऽलुप्तवच्च पूर्वविधौ॥३८३॥ अवमसंयोगानोऽलोपो नित्यं भवति स्वीकारे परे । राज्ञी गोमिनी तपस्विनी यशस्विनी प्रभृतयः । वरुणेन्द्रमृडभवशवरुद्रादान् ॥३८४ा एभ्यः परो आन् १ स्त्रीकारे नित्यं ।। ३८३ ॥ अवमसंयोगादनोऽलोपो नित्यं भवति स्वीकारे परे सचालुप्तवद्भवति पूर्वस्थवर्णस्य विधौ कर्तव्ये । राज्ञी । इति समीचीनं दृश्यते। M ·कातन्त्ररूपमालायाम् । m ७२ P - नगरं व्रजति । नगराय ब्रजति । इत्यादि । चेष्टायामिति किं । मनसा मेरं गच्छति । मनसा स्वर्ग गच्छति । अनध्वनीति किं । अध्वानं गच्छति । गत्यर्थानामिति किं । पन्थानं पृच्छति । मन्यकर्मणि चानादरेऽप्राणिनि ॥ ३९३ ॥ प्राणि- गणवर्जिते मन्यतेः कर्मणि द्वितीयाचतुथ्यौँ भवतः अनादरे गम्य- माने । न त्वा तृणं मन्ये । न त्वां तृणाय मन्ये । न त्वां बुषं मन्ये । न त्वां बुषाय मन्ये । इत्यादि । अनादरें इति किं । अश्मानं दृषदं मन्ये । पाषाणं रत्नं मन्ये । अप्राणिनीति किं । न त्वा नावं मन्ये । न त्वामन्नं मन्ये।न त्वां काकं मन्ये । न त्वां शुकं मन्ये। न त्वांशृगालं मन्ये। नौ अन्न काक शुक शृगाला एते प्राणिनो वैयाकरणजनानां । इह स्यादेव न त्वां श्वानं मन्ये । न त्वां शुने मन्ये ॥ कस्मिन्नर्थे तृतीया ? करणे तृतीया । किं करणं ? येन क्रियते तत्करणम् ॥३९४॥ येन क्रियते तत्कारक करणसंज्ञं भवति । दात्रेण लुनाति । कराभ्यां हन्ति । बाणैर्विध्यति । दिवः कर्म च ॥ ३९५ ॥ दिवधातोः प्रयोगे करणे द्वितीया भवति । अक्षान् दीव्यति । अक्षैभव्यतीत्यर्थः । तृतीया सहयोगे ॥ ३९६ ॥ सहार्थेन योगे लिङ्गात्तृतीया भवति । पुत्रेण सह आगतः । त्यागसत्ताभ्यां सार्धं विराजते । सोर्य- गुणैः साकमेधते यशः । इत्यादि हेत्वर्थे ॥ ३९७ ॥ हेत्वर्थे वर्तमानाल्लिङ्गात्तृतीया भवति । अन्नेन सेवते । धनेन कुलं । विद्यया यशः । कुत्सितेऽङ्गे ॥ ३९८ ॥ कुत्सितेऽङ्गे वर्तमानाल्लिङ्गात्तृतीया भवति । अक्षणा काणः । पादेन खञ्जः । अक्षि काणमस्येति प्रधानत्वा- । प्रथमैव । विशेषणे ॥३९९॥ विशेषणे वर्तमानाल्लिङ्गात्तृतीया भवति ।

·कारकाणि.। ७३ A श्लोकः। शिखया बटुमद्राक्षीत् श्वेतच्छत्रेण भूपतिम् । केशवं शंखचक्राभ्यां त्रिभिनेत्रैः पिनाकिनम् ॥ कर्तरि च ॥४०० ।। कर्तरि च कारके वर्तमानाल्लिङ्गा- तृतीया भवति । देवदत्तेन कृतं। यज्ञदत्तेन भुक्तं । छात्रेण हन्यते । सुरा- म्यां युध्यते । सुजनैः क्रियते । तुल्याथै षष्ठी च ॥ ४०१॥ तुल्यार्थे योगे लिङ्गात् पष्ठी तृतीया च भवति । देवदत्तस्य तुल्यः । देवदत्तेन तुल्यः । देवदत्तस्य समानः । देवदत्तेन समानः । इत्यादि । कस्मिन्नर्थे चतुर्थी ? सम्प्रदा- नकारके चतुर्थी । किं सम्प्रदान ? यस्सै दित्सा रोचते धारयते वा तत्सम्प्रदानम् ॥४०२॥ यस्मै दातुमिच्छा यसै रोचते यस्मै धारयते वा तत्कारकं संम्प्रदानसंज्ञं भवति । ब्राह्मणाय गां ददाति । देवदत्ताय रोचते मो- दकः । यज्ञदत्ताय धारयते शतं । विष्णुमित्रः यतिभ्यो दानं ददाति। देवाय रोचते हविः । मोक्षाय ज्ञानं धारयते । पुण्यार्थे चतुर्थी भवति नान्यत्र । राज्ञो दण्डं ददाति न तत्र पुण्यं । पुनरागमने षष्ठी । रज- कस्य वस्त्रं ददाति । नमास्वस्तिवाहाखधालंवषट्योगे चतुर्थी ॥४०३॥ नम आदिभिर्योगे लिङ्गाचतुर्थी भवति । नमो देवाय । स्वस्ति जगते । खाहा हुताशनाय । स्वधा पितृभ्यः । अलं मल्लाय प्रतिमल्लः । श- तो मल्लाय प्रतिमल्लः । वषडिन्द्राय । स्वाहा स्वधा वषट् दाने । तादयें ॥ ४०४॥ तदर्थभावे द्योत्ये लिङ्गाच्चतुर्थी भवति । मोक्षाय तत्त्वज्ञानं भुक्तिप्रदानाभ्यां धनं । गुणेभ्यः सत्संगतिः । श्लोकः । संयमाय श्रुतं धत्ते नरो धर्माय संयमम् । धर्म मोक्षाय मेधावी धनं दानाय भुक्तये॥१॥ .

·७४ कातन्त्ररूपमालायाम् । . . - तुमर्थाच्च भाववाचिनः ॥ ४०५ ॥ तुमःसमानार्थाद्भा- चवाचिप्रत्ययान्ताल्लिङ्गाच्चतुर्थी भवति । भाववाचिनश्चेति वक्ष्यति । पाकाय ब्रजति । पक्तये व्रजति । पचनाय ब्रजति । पक्तुं व्रजति इत्य- र्थः ॥ कस्मिन्नर्थ पञ्चमी अपादाने पञ्चमी । किमपादानं ? यतोऽपति भयमादत्ते तदपादानम् ॥४०६॥ यस्मा पैति यस्माद्धयं भवति यस्मादादत्ते वा तत्कारकमपादानसंज्ञं भ- वति । वृक्षात्पर्ण पतति । व्याघ्राद्विभेति । उपाध्यायादादत्ते विद्यां । इत्यादि । ईप्सितं च रक्षार्थानाम् ॥ ४०७ ॥ रक्षार्थानां धातूनां प्रयोगे ईप्सितमनीप्सितं च तत्कारकमपादानसंज्ञं भवति । यवे: भ्यो गां रक्षति । गौः यवात् रक्षति । गां. निवारयतीत्यर्थः । पापा- पातु भगवान् । रोगकोपाभ्यां निवारयति, मनः । अहिभ्य आत्मानं रक्षति । पर्यपायोगे पञ्चमी ॥ ४०८॥ परि अप आङ् योगे लि- ङ्गात्पञ्चमी भवति । इहापपरी वर्जने । आङ् मर्यादाभिविध्योः । परिपाटलिपुत्रादृष्टो देवः । अपत्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । आपाट- लिपुत्राद्वृष्टो देवः । दिगितरार्तान्यैश्च ॥ ४०९॥ दिग् इतर ऋते अन्य ए- भिर्योगे वर्तमानाल्लिङ्गात्पञ्चमी भवति । पूर्वोग्रामत् । उत्तरोग्रामात् । इतरोदेवदत्तात् । ऋते. धर्मात् कुतः सुखं । अन्योदेवदत्तात् । पृथक्नानाविनाभिस्तृतीया वा ॥ ४१० ॥ पृथक् नानां विना एभिर्योगे लिङ्गात्तृतीयापञ्चम्यौ भवतः । पृथक् देवदुत्तेन । पृथग्देवदत्तात् । नाना देवदत्तेन । नाना देवदत्तात् । विना देव- दत्तेन विना देवदत्तात् ।। हेतौ च ॥ ४११ ॥ हेतौ च वर्तमानाल्लिङ्गात्पञ्चमी भवति । कस्माद्धेतोः समागतः । अग्निमानयं धूमत्वात् । अनित्योऽयं कृतक- . १ ..

·कारकाणि । ७५ त्वात् । कस्मिन्नर्थे षष्ठी? खाम्यादौ षष्ठी । के स्वाम्यादयः? स्वामी सम्बन्धः समीपः समूहः विकारः अवयवः ख इति स्वाम्यादयः । देवदत्तस्य स्वामी । देवदत्तस्य वस्त्रं । पर्वतस्य समीपं । हंसानां समू- हः । क्षीरस्य विकारः । देवदत्तस्य वाहू । यज्ञदत्तस्य शिरः । वि- प्णुमित्रस्य खं । - खामीश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिप्रसूतैः ष- ष्ठीच ॥४१२॥ स्वाम्यादिभिर्योगे लिङ्गात्पष्ठी सप्तमी च भवति । गवां स्वामी । गोषु स्वामी । गवामीश्वरः । गोप्वीश्वरः । गवामधिपतिः। गोष्वधिपतिः । गवां दायादः । गोषु दायादः । गवां साक्षी । गोषु साक्षी । गवां प्रतिभूः । गोपु प्रतिभूः । गवां प्रसूतः । गोषु प्रसूतः । निर्धारणे च ॥४१३ ॥ निर्धारणे चार्थे लिङ्गाषष्ठी सप्त- मी च भवति । जातिगुणक्रियाभिः समुदायस्य एकदेशपृथक्करण निर्धारणं । पुरुषाणां क्षत्रियः शूरतमः । पुरुषेषु क्षत्रियः शूरतमः । गवां कृष्णा गौः सम्पन्नक्षीरा । गोषु कृष्णा गौः सम्पन्नक्षीरा । गच्छ- तां धावन्तः शीघ्राः । गच्छत्सु धावन्तः शीघ्राः । इत्यादि। षष्ठी हेतुप्रयोगे ॥४१४॥ हेतोः प्रयोगे लिङ्गाषष्ठी भव- ति । अध्ययनस्य हेतोर्वसति । अन्नस्य हेतोर्वसति । स्मृत्यर्थकर्मणि ॥४१५॥ स्मरणार्थानां धातूनां प्रयोगे वर्तमानाल्लिङ्गात् कर्मणि षष्ठी भवति । उत्तरत्र नित्यग्रहणादिह विक- पो लभ्यते। मातुः स्मरति । मातरं स्मरति । पितुरध्येति । पितरमध्ये- ति । इत्यादि। कराते प्रतियत्ने ॥४१६॥ करोतेः प्रतियत्ने गम्यमाने लिङ्गात्कर्मणि षष्ठी भवति । सतो विशेषाधानं प्रतियत्नः। एधोदकस्यो- पस्कुरुते । एधोदकमुपस्कुरुते । इत्यादि । हिंसानामज्वरी ॥४१७॥ हिंसार्थानां ज्वरवर्जितानां धातूनां प्रयोगे कर्मणि षष्ठी भवति।चौरस्य प्रहन्ति।चौरं प्रहन्ति । चौर- . + .

·७६. कातन्त्ररूपमालायाम् । 7 । " । - स्योत्नाथयति । चौरमुत्क्राथयति । चोरस्य पिनष्टि । चौरं पिनष्टि । रुजी भङ्ग । चौरस्य रुजति । चौरं रुजति । इत्यादि। अज्वरीति किं । चौरं ज्वरयति कर्कटी । चौरस्य सन्तापयतीत्यर्थः । कर्तृकर्मणोः कृति नित्यम् ॥ ४१८ ॥ कर्तृकर्मणोरर्थयो- नित्यं षष्ठी भवति कृत्प्रत्यययोगे । भवतः आसिका । भवतः शायिका। भुवनस्य स्रष्टा । पर्वतानां भेत्ता । तत्वानां ज्ञाता । इत्यादि। न निष्ठादिषु ॥ ४१९॥ कर्तृकर्मणोरर्थयोः पष्ठी न भ- वति निष्ठादिषु परतः । के निष्ठादयः । क्तक्तवत् । शन्तृङ् । आन- शू । वृंस् कान कि कंस् उदन्तु उकङ्, क्त्वा तुम् भविष्यदर्थे वुण् आवश्यकाधमयॆयोणिन् अव्यय तृण इत्येवमादयः । देवदत्तेन भुक्त- मोदनं । त्वया कृतः कटः । देवदत्त ओदनं भुक्तवान् । देवदत्तः कृतवान् कटं । इत्यादि । कस्मिन्नर्थे सप्तमी ? अधिकरणे सप्तमी। कि- मंधिकरणं? य आधारस्तदधिकरणम् ॥ ४२०॥ य - आधारस्त- त्कारकमधिकरणसंज्ञं भवति । स आधारस्त्रिविधः । औपश्लेषिको वै- पयिकोऽभिव्यापकश्चेति । कटे आस्ते काकः । औपश्लेषिकोऽयं । करयोः कङ्कणं । दिवि देवाः । वैषयिकोऽयम् । तिलेषु तैलं । अभि- व्यापकोऽयं । कालभावयोः सप्तमी ॥ ४२१ ॥ कालभावयोवर्तमाना- ल्लिङ्गात्सप्तमी भवति । काले शरदि पुष्यन्ति सप्तच्छदाः। भावे गोषु, दुह्यमानासु गतः। अधिशीस्थासां कर्म॥ ४२२ ।। अधिपूर्वाणां शीङ्स्था आसु इत्येतेषां प्रयोगे अधिकरणे द्वितीया भवति । ग्राममधिशेते । ग्राममधितिष्ठति । ग्राममध्यास्ते । ग्रामे आस्त इत्यर्थः । उपान्वध्यावसः ॥४२३ ॥ उप अनु अधि 'आङ् , , - १ आध्रियन्त किया यस्मिन्नित्याधारः । स ·- समासः ।.. पूर्वेभ्यः वसु निवास इत्येतस्य धातोः प्रयोगे अधिकरणे द्वितीया भवति । ग्राममुपवसति। ग्राममनुवसति । ग्राममधिवसति । ग्राममावसति। ग्रामे वसतीत्यर्थः । ' सति च.॥ ४२४ ॥ सत्यर्थे वर्तमानाल्लिङ्गात्सप्तमी भवति । दाने सति भोगः । ज्ञाने सति मोक्षः । इत्यादि । निमित्तात्कर्मणि॥ ४२५ ॥ निमित्तभूताल्लिङ्गात्सप्तमी भ- वति कर्मणि परे । श्लोकाः। . चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरी हन्ति सीन्नि पुष्कलको हतः॥१॥ मुक्तौ चित्तबमध्येति स्वर्मुक्क्योर्जिनमर्चति । गुणेषु गुरुमामोति गोपः पयसि दोग्धि गाम् ॥२॥ संप्रदानमपादानं करणाधिकरणे तथा । खाम्यादिकर्म कर्ता च सेयं षट् कारिकी मता ॥३॥ इति कारकप्रकरणं समाप्तम् । अथ समास उच्यते। पान्तु नो नेमिनाथस्य पादपद्मारुणांशवः। यस्य पादौ समानम्य शीतीभूता जगज्जनाः॥१॥ समासः कः । नाम्नां समासो युक्तार्थः ॥४२६॥ नाम्नां युक्तार्थः स- सो भवति । श्लोकत्रयमाह । वस्तुवाचीनि नामानि मिलिखायुक्तमुच्यते । समासाख्यं तदेतत्स्यात्तद्धितोत्पत्तिरेव च ॥ १ ॥ १ तदेव इत्यपि पाठान्तरं.

·। 7 ग ७८ कातन्त्ररूपमालायाम् । चकारबहुलो इन्द्रः सचासौ कर्मधारयः। यत्र 'द्वित्वं बहुत्वं च स द्वन्द्व इतरेतरः ॥२॥ पदयोस्तु पदानां वा विभक्तिर्यत्र लुप्यते । स समासस्तु विज्ञेयः कविभिः परिकीर्तितः ॥३॥ स चतुर्विधः । तत्पुरुषबहुव्रीहिद्वन्द्वाव्ययीभावभेदात् । पुनरु- त्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः । अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः । सर्वपदा- र्थप्रधानो द्वन्द्वः । पूर्वाव्ययपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः । इति चतुर्विधः। स च यथाक्रमं प्रदर्श्यते । सुख प्राप्तः । गुणान् आश्रित इति स्थिते.॥ श्लोकः। विभक्तयो द्वितीयाद्या नाना परपदेन तु । समस्यन्ते समासो हि ज्ञेयस्तत्पुरुषः स च ॥ १॥ '. द्वितीयादि विभक्त्यन्तं पूर्वपदं नाम्ना परपदेन सह यत्र समस्यते स समासस्तत्पुरुषसंज्ञको भवति । तत्स्था लोप्या विभक्तयः॥ ४२७ ॥ तस्मिन् समासे स्थिता विभक्तयो लोप्या भवन्ति । प्रकृतिश्च खरान्तस्य ॥ ४२८ ॥ लुप्तासु विभक्तिषु स्व- रान्तस्य व्यञ्जनान्तस्य च लिङ्गस्य प्रकृतिर्भवति । चकारात्वचित्स- धिर्भवति । कृत्तद्धितसमासाश्च ॥ ४२९ ॥ कृत्तद्धितसमासाश्च शब्दा लिङ्गसंज्ञा भवन्ति । सुखप्राप्तः । गुणाश्रितः । एवं ग्रामं गतः। ग्रामगतः । एवं स्वर्ग गतः । स्वर्गगतः । तृतीया-दध्ना संसृष्टः । दधि- संसृष्टः। धान्येन अर्थः। धान्यार्थः । यत्नेन कृतं । यत्नकृतं । चतुर्थी-कुबे- राय बलिः । कुबेरबलिः। यूपाय दारु । यूपदारु । देवाय सुखं । देवसुखं । प- ञ्चमी-चौराद्भयं चौरभयं । ग्रामान्निर्गतः । ग्रामनिर्गतः। षष्ठी-चन्दनस्य गन्धः। चन्दनगन्धः। राज्ञः पुरुषः। राजपुरुषः। फलानां रसः। फलरसः । सप्तमी-व्यवहारे कुशलः । व्यवहारकुशलः । काम्पिल्ये सिद्धः । का- ·समासः । ७९. म्पिल्यसिद्धः। धर्मे नियतः। धर्मनियतः । एवं मोक्षसुखम् । संसारसुखमि- त्यादि । विश्वमतिक्रान्तः । इति विग्रहे । अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीयया ॥४३०॥ अत्या- दयः शब्दाः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया सह यत्र समस्यन्ते स समासस्त- त्पुरुषसंज्ञो भवति । उक्तार्थानामप्रयोगः । अव्ययानां पूर्वनिपातः । अतिविश्वः । कोकिलया अवकृष्टं वनमिति विग्रहः । अवाद्यः कृष्टाद्यर्थे तृतीयया ॥ ४३१॥ अवादयः शब्दाः कृष्टाद्यर्थे तृतीयया सह यत्र समस्यन्ते स समासस्तत्पुरुष- संज्ञको भवति । स्वरो इखो नपुंसके इत्यत्र योगविभागात्। गोरप्रधानस्यान्तस्य स्त्रियामादादीनां च॥४३२॥ अप्रधानस्यान्तस्य गोशब्दस्य तथाविधस्त्रियामादादीनां च हस्खो भ- वति । इति हूस्वः। अवकोकिलं वनं । अवमयूरं। अध्ययनाय परिग्लान इति विग्रहः । पर्यायोग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्यां ॥ ४३३ ॥ पर्यादयः शब्दा ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या सह यत्र समस्यन्ते स समासस्तत्पुरुषसं- ज्ञो भवति । पर्यध्ययनः । कौशाम्ब्या निर्गतः । मथुराया निर्गत इति विग्रहः । निराद्यो निर्गमनाद्यर्थे पञ्चम्या ॥४३४॥ निरादयः शब्दा निर्गमनाद्यर्थे पञ्चम्या सह यत्र समस्यन्ते स समासस्तत्पुरुषसं- ज्ञो भवति । गोरप्रधानस्यान्तस्य इत्यादिना हूस्वः । एवं निर्मयूरः । निष्कौशाम्बिः । दीर्घश्चारायणः । व्यासः पाराशर्यः । रामो जामद- न्यः । क्षेमंकरः । शुभंकरः । प्रियंकरः । श्रियंमन्यः । भुवंमन्यः । ओजसाकृतं । अम्भसाकृतं । तमसाकृतं । परस्मैपदं। आत्मनेपदं । स्तोकान्मुक्तः । कृच्छ्रान्मुक्तः । अन्त्यकादागतः। दूरादागतः। वाचो- युक्तिः । दिशोदण्डः । पश्यतोहरः । शुनःपुच्छः । शुनःशेपः । शुनो लाङ्गूलः। सरसिज । पङ्के । स्तंबेरमः । कर्णेजपः । कण्ठेकालः । - ·१०. कातन्त्ररूपमालायाम् । 1 " उरसिलोमा । इत्यत्र समासे कृते विभक्तिलोपे प्राप्ते तत्स्था लोप्या विभक्तयः । इत्यत्रस्थग्रहणाधिक्याल्लोपः क्वचिन्न भवति । सप्तम्यास्तत्पुरुषे कृतिबहुलम् ॥ ४३५ ॥ कृदन्ते परे सप्तम्यास्तत्पुरुष समासे बहुलमलुग्भवति । गेहे नर्दी । गेहे श्वेडा । प्रवाहे मूत्रितं । भस्मनि हुतं । क्वचिद्विकल्पः । खेचरः । खचरः । वनेचरः । वनचरः । पङ्केरुहं । पङ्करुहं । सरसिजं । सरोजं ॥ विदुषां गमनं । दिवंगतः । इत्यादौ समासे कृते । व्यञ्जनान्तस्य यत्सुभोः ॥ ४३६ ॥ लुप्तासु. विभक्तिषु व्यञ्जनान्तस्य सुभोर्यदुक्तं तद्भवति । विद्वद्गमनं । धुगतः । इत्यादि। नीलं च तदुत्पलं च । रक्तं च तदुत्पलं च । चशब्दः समुच्चयद्योतनार्थः । तच्छब्द एकाधिकरणद्योतनार्थः । पदे तुल्याधिकरणे विज्ञेयः कर्मधारयः॥४३७॥ यस्मिन् समासे द्वे पदे तुल्याधिकरणे भवतः स कर्मधारयो भवति ॥ भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोः शब्दयोरेकाधिकरणे समावेशस्तुल्याधिकर- णं । उक्तार्थानामप्रयोग इति तत् च शब्दनिवृत्तिः । विभक्तिलोपः । अत्र नीलं किमित्यपेक्षते उत्पलमपेक्षते । उत्पलं किमित्यपेक्षते नीलम- पेक्षते । नीलोत्पलं । रक्तोत्पलं । एवं वीरश्चासौ पुरुषश्च वीरपुरुषः । शुक्लश्चासौ पटश्च शुक्लपटः । शोभना चासौ भार्या च शोभनभार्या । दीर्घा चासौ माला च दीर्घमाला । . कर्मधारयसंज्ञे तु पुंवद्भावो विधीयते ॥ ४३८॥ इति हूखः । इत्यादि। । संख्यापूर्वो द्विगुरिति ज्ञेयः ॥४३९॥ स एव कर्मधा- रयः संख्यापूर्वश्चेत् द्विगुरिति ज्ञेयः । स च त्रिविधः । उत्तरपदतद्धि- तार्थसमाहारभेदात् । पञ्चसु कपालेषु संस्कृत ओदनः । पञ्चकपाल ओदनः । दशसु गृहेषु प्रविष्टः । दशगृहप्रविष्टः । अष्टसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः ।

·समासः । ८१ T . क अष्टनः कपालेषु हविषि॥ ४४०॥ अष्टन् शब्दस्य आ- त्वं भवति कपाले परे हविष्यभिधेये । अष्टाकपालः पुरोडाशः। अय- मुत्तरपदद्विगुः । पञ्च च ते गावश्च पञ्चगावः। समासान्तर्गतानां वा राजादीनामदन्तता इति चत्वारश्च ते पन्थानश्च चतुष्पथाः । इति तद्धि- तपदार्थः । पञ्चानां फलानां समाहारः पञ्चफली । एवं त्रिलोकी। अ- कारान्तो द्विगुसमाहारो नदादौ पठ्यते पात्रादिगणं वर्जयित्वा । पा- त्रादिगण इति किं । त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनं । समाहार- द्विगुरयं । त्रिभुवनं । त्रिभुवनाय । त्रिभुवनात् । त्रिभुवनस्य त्रिभु- वने । सर्वत्रैकवचनं । तत्पुरुषावुभौ ॥ ४४१ ॥ उभौ द्विगुकर्मधारयौ तत्पुरु- षौ भवतः । इति तत्पुरुषसमासः । अब्राह्मणः । अनजः । कदश्व इत्या- दि। इति कर्मधारयः । आरूढो वानरोऽयं वृक्षं । ऊढो रथो येन । उपहृतः पशुर्यस्मै । पतितं पर्ण यस्मात् । चित्रा गावो यस्य । वीराः पु- रुषा यस्मिन्देशे । लम्बौ कर्णौ यस्य । दिौ वाहू यस्य । धीराः पुरुषा यस्मिन् देशे । इति स्थिते । स्यातां यदि पदे हे यदि वा स्युबहून्यपि ॥४४२॥ यत्र समासे द्वे पदे यदि वा स्यातां बहूनि पदानि वा स्युरन्यपदार्थे स- मस्यन्ते स समासो बहुव्रीहिर्भवति । आरूढवानरः । ऊढरथः । उप- हृतपशुः । पतितपर्णः । चित्रगुः । वीरपुरुषोदेशः। लम्बकर्णः । दीर्घबा- हुः । धीरपुरुषः । बहुपदानामपि । बहवो मत्ताः मातङ्गा यस्मिन् वने तंत् बहुमत्तमातङ्गं वनं । बहूनि रसवन्ति फलानि यस्मिन् वृ- क्षे स बहुरसवत्फलो वृक्षः । व्यञ्जनान्तस्य यत्सुभोरिति न्यायात् अनु- षङ्गलोपः। उपगता दश येषां ते उपगतदशाः । एवमासन्ना दश येषां ते भासन्नदशाः । अदूरा दश येषां ते अदूरदशाः । अधिका दश येषां ते अधिकदशाः । पुत्रेण सह आगतः सपुत्रः सहपुत्रः । सहस्य सो बहुव्रीहौ वा ॥ ४४३ ॥ सहशब्दस्य सो J ·कातन्त्ररूपमालायाम् । -- मध्येग्रामं । एवं मध्येवनं । मध्येदिनं । मध्येकृपं । ग्रामस्य बहिर्बहि- ग्रामं । उपरिपर्वतं । एवं बहिर्वणं अन्तर्वणं । वा तृतीयासप्तम्योः ॥ ४५६ ॥ अकारान्तादव्ययीभावा- त्परयोस्तृतीयासप्तम्योः स्थाने अम् वा भवति । उपकुंभं। उपकुंभेन । उपकुंभं । उपकुंभाभ्यामित्यादि । निरन्तरायं निरन्तरायेण । उपकुंभ उपकुंभे । उपकुंभयोः । इत्यादि । निरन्तरायं निरन्तराये । अपञ्चम्या इति किं । उपकुंभात् । निरन्तरायात् । इत्यादि । स्त्रीप्वधिकृत्य अधिकृत्यस्याधिरादेशः । शक्तिमनतिक्रम्य अनतिक्रमस्य यथा देशः। इत्यादिषु समासे कृते। अन्यस्माल्लुक ॥ ४५७ ॥ अकारान्तादन्यस्मादव्ययीभा- वात्परासां विभक्तीनां लुक् भवति । अधिस्त्रियं । यथाशक्ति । एवम- धिगायत्रि । अधिसरस्वति । अधिभारति । अधिनदिः । आत्मनः अधि अध्यात्म । गुरोरनतिक्रमेण यथागुरु । वध्वा अनतिक्रमेण । यथावधु चम्वा अनतिक्रमेण । यथाचमु । गिरेरनतिक्रमण । यथागिरि । वध्वा अनुगमः । अनुवधु । अनुकण्डु । अनुनदि । अनुस्त्रि । अनु- पटु । अनुवायु । अनुगुरु । अनुपितृ । अनुमातृ । अनुकर्तृ । क- तुःसमीपमुपकर्तृ एवमुपगिरि। उपरवि । उपयति । उपगुरु । उपतरु। उपवधु । उपचमु । उपनदि । उपस्त्रि । उपगु । उपनु । कर्तु- रतिक्रमः । अतिकर्तृ । एवमतिरि । अतिगु । अतिनु । समं भूमिपदात्योः ॥ ४५८ ॥ भूमिपदात्योः परयोः सम- वं इत्येतस्य समित्यादेशो भवति । भूमेः समत्वं समभूमिः । पदातीनां समत्वं समं पदाति । सुविनिर्दुर्व्यः खपिसूतिसमानाम् ॥४५९॥ सुविनि-', दुभ्यः परस्य स्वपि सूति समानां सकारस्य षकारो भवति । सुषमं विषमं निष्पमं दुषमं । अपरसमं । इत्यादि । इन्दैकत्वम् ॥ ४६० ॥ समाहारद्वन्द्वस्यैकत्वं नपुंसकलिङ्गं - - र ·- समासः। ८५ स्यात् । अर्कश्च अश्वमेधश्च अर्काश्वमेधौ । तयोः समाहारः। अश्वि- मेधं । एवं तक्षायस्कारं हंसमयूरं । मथुरापाटलिपुत्रं । पाणिपादं । व- दरामलकं । सुखदुःखं । शुकश्च हंसश्च मयूरश्च कोकिलश्च शुकहंसम- यूरकोकिलं । इत्यादि। तथा दिगोः॥४६॥ तथा समाहारद्विगोरप्येकत्वं नपुंस- कलिङ्गं च स्यात् । समासान्तर्गतानां वा राजादीनामदन्तता ४६२ समासान्तर्गतानां राजादीनामदन्तता अप्रत्ययो भवति वा समुच्चये । पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगवं । चतुर्णा पथां समाहारः चतुप्पथं । न सूत्रे कचित् ॥ ४६३॥ क्वचित्सूत्रे द्वन्द्वैकत्वं भवति नपुंसकलिङ्गत्वं न स्यात् । विरामव्यञ्जनादौ । एवं पचि वचि सिचि रुचि मुचेः । इत्यादि। पुंवद्भाषितपुंस्कानूङपूरण्यादिषु स्त्रियां तुल्या- धिकरणे ॥ ४६४ ॥ स्त्रियां वर्तमानं भाषितपुंस्कं अनूडन्तं पूर्व- पदभूतं पुंवद्भवति स्त्रियां वर्तमाने तुल्याधिकरणे पूरण्यादिगणवजिते उत्तरपदे परे । शोभना भार्या यस्यासौ शोभनभार्यः । एवं दीर्घ- जङ्घभार्यः । इत्यादि । भाषितपुंस्कमिति किं । द्रोणीभार्यः । अनूङ् इति किम् । ब्रह्मवधूमार्यः । अपूरण्यादिष्विति किं । कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः। के पूरण्यादयः । पूरणी पञ्च- मी कल्याणी मनोज्ञा सुभगा दुर्भगा स्वकान्ता कुब्जा वामना इत्यादि। संज्ञापूरणीकोपधास्तु न ॥ ४६५ ॥ स्त्रियां वर्तमाना भाषितपुंस्कादनूङन्ताः संज्ञाः पूरणीप्रत्ययान्ताः कोपधाः पूर्वपदभूताः पुंवद्रूपा न भवन्ति स्त्रियां वर्तमाने तुल्याधिकरणे पदे पूरण्यादिगण- वर्जित उत्तरपदे परे । दत्ताभार्या यस्यासौ दत्ताभार्यः । पञ्चमीभार्यः। पाचिकाभार्यः । गोरप्रधानस्येत्यादिना हवः । इत्यादि । कर्मधारयसंज्ञे तु वद्भावो विधीयते ॥४६६॥ स्त्रि- ·A. २ कातन्त्ररूपमालायाम् । यां वर्तमाना भाषितपुंस्का अनूङन्ताः संज्ञापूरणीप्रत्ययान्ताः-कोप- धा अपि कर्मधारयसमासे तु पुंवद्भवन्ति स्त्रियां वर्तमाने तुल्याधिक- रणे पूरण्यादिगणवर्जित उत्तरपदे परे । शोभना चासौं भार्या च शोभनभार्या । एवं दत्तभार्या । पाचकभार्या । पञ्चमभार्या इत्यादि । भापितपुंस्कमिति किं । खट्वावृन्दारिका । अनूङिति किं ब्रह्मबन्धूदारिका । आकारो महतः कार्यस्तुल्याधिकरणे पदे ॥४६७॥ महत आकारः कार्यस्तुल्याधिकरणे पदे परे । महांश्चासौ देवश्च महादेवः । अन्तरङ्गत्वात् व्यञ्जनान्तस्य यत्सुभोरिति न्यायादनुषङ्ग- लोपश्च । प्रथमतोऽनुषङ्गस्य लोपे कृते सति पश्चात् येन - विधिस्तद- न्तस्येति न्यायात् तकारस्याकारः । सर्वत्र सवर्णे दीर्घः । एवं महा- पुरुपः । महापर्वतः । महादेशः । नस्य तत्पुरुषे लोप्यः॥४६८॥ तत्पुरुषसमासे नस्य नकार- मात्रस्य लोप्यो भवति । न सवर्णः असवर्णः । न ब्राह्मणः अब्राह्म- णः । एतल्लक्षणं तत्पुरुषस्यैव अन्येषां समासानां कथमिदं लक्षणं । न विद्यते घोषो ध्वनिर्येषां ते अघोषाः । तथा तत्पुरुष इहोपलक्षणं। उपलक्षणं किम् । स्वस्य स्वसदृशंस्य च ग्राहकमुपलक्षणं । सर्पि- काकेभ्यो रक्षति । खरेऽक्षरविपर्ययः ॥ ४६९ ॥ तत्पुरुष समासे नस्य अ- क्षरविपर्ययो भवति खरे परे । न अजः अनजः । एवमनर्व्यः । अ- नर्थः । अनकारः । अनिन्द्रः । अनुदकमित्यादि। कोः कत् ॥ ४७० ॥ कुशब्दस्य कद्भवति तत्पुरुषे स्वरे परे । स्वपदविपदविग्रहो नास्तीत्यन्यपदविग्रहः । कुत्सितश्चासौ अश्वश्च कुदश्वः । कदन्नं । कदुष्ट्रः । तत्पुरुष इति किम् । कुत्सिता उष्ट्रा यस्मिन्देशे स कूष्ट्रो देशः । का वीषदर्थेऽक्षे॥४७१॥ ईषदर्थे वर्तमानस्य कुशब्दस्य कादेशो भवति तत्पुरुष समासे अक्षशब्दे च परे । कु ईषल्लवणं का- १ ·समासः। लवणं । काम्लं । कामधुरं । काज्यं । काक्षीरं । कादधि । कुईषत् तन्त्रं कातन्त्रम् । काक्षेण वीक्षते । कवचोष्णे ॥४७२॥ ईषदर्थे वर्तमानस्य कुशब्दस्य कवा- देशो भवति तत्पुरुषे चोष्णशब्दे परे । चकारोऽत्र विकल्पार्थः । कु ईषच्च तत् उष्णं च कवोष्णं । कोष्णं । कु ईषदुष्णं । पथि च ॥ ४७३ ॥ तत्पुरुषसमासे कुशब्दस्य कादेशो भवति पथिन्शब्दे च परे । कुत्सितश्चासौ पन्थाश्च कापथः । समासान्त- गतेत्यादिना अप्रत्ययः । नस्तु क्वचिन्नलोपः । इवर्णावर्णयोर्लोपः स्वरे प्रत्यये ये च । इति इकारलोपः । पुरुषे तु विभाषया ॥४७४॥ कुशब्दस्य कादेशो भवति वा तत्पुरुषे पुरुषशब्दे परे।कुत्सितश्चासौ पुरुषश्च कापुरुषः । कुपुरुषः। याकारी स्त्रीकृतौ इखौ कचित् ॥ ४७५ ॥ ईकारश्च आकारश्च याकारौ । याकारौ स्वीकृतौ ह्रस्वौ भवतः समासे क्वचि- लक्षानुरोधात् । रेवत्याः मित्रं रेवतिमित्रं । एवं रोहिणिमित्रं । इष्टका- नां चितं इष्टकचितं । इपीकाणां तूलं इपीकतूळं । इत्यादि। इखस्य दीर्घता ॥ ४७६ ॥ ह्रस्वस्य दीर्घता भवति समासे क्वचिल्लक्ष्यानुरोधात् । दात्राकारौ कौँ यस्यासौ दानाकर्णः । द्विगुणाकर्णः ॥ नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिरूहिषु किबन्ते- षु प्रादिकारकाणाम्॥४७७॥प्रादीनां कारकाणामेषु विव- न्तेषु दीर्घता भवति नह्यादिषु धातुषु परतः। उपानत् । उपावृत् । प्रावृट् । कर्मावित् । नीरुक् । प्रतीषट् । परीतत् । वीरुत् । इत्यादि। अनव्ययविसृष्टस्तु सकारं कपवर्गयोः ॥ ४७८ ॥ अनव्ययविसृष्टस्तु सकारमापद्यते कपवर्गयोः परतः । अयस्कारः। अयस्कल्पः । अयस्पाशः । अयस्काम्यति । अयस्काम इत्यादि । का- रकल्पपाशकाम्यकेषु सकारो दृश्यते।

·कातत्ररूपमालायाम् । ए . 3 -- श्लोकः । बहुव्रीह्यव्ययीभावौ द्वन्द्वतत्पुरुषौ द्विगुः । कर्मधारय इत्येते समासाः षद् प्रकीर्तिताः॥१॥ इति समासः समाप्तः। अथ तद्धितः किञ्चिदुच्यते ॥ कपटोरपत्यं । भृगोरपत्यं । विदेहस्यापत्यं । उपगोरपत्यं । इति स्थिते। वाणपत्ये॥४७९॥ षष्ठयन्तानाम्नोऽणप्रत्ययो भवति वा अ- पत्ये अभिधेये । तस्येत्यादिना विभक्तिलोपः वृद्धिरादौ सणे ॥४८०॥ स्वराणामादिखरस्य वृद्धिर्भवति सणकारानुबन्धे तद्धिते परे । का वृद्धिः । '. आरुत्तरे च वृद्धिः॥४८१॥ अवर्ण ऋवर्ण इवर्ण उवर्णा- नामा आर उत्तरे ऐ औ च द्वे सन्ध्यक्षरे वृद्धयो भवन्ति । प्रयोगात् । अवर्णस्य आकारवृद्धिः । ऋवर्णस्य आर् वृद्धिः । इवर्णस्य एकारस्य चं ऐकारवृद्धिः । उवर्णस्य ओवर्णस्य च औकारवृद्धिः । उवर्णस्त्वोत्वमापाद्यः ॥ ४८२॥ उवर्णस्तु ओत्वमापाद- नीयस्तद्धिते स्वरे ये च परे । कार्याववावादेशावोकारौकारयोरपि ॥४८३॥ ओकारऔकारयोरवावी. आदेशौ कार्यों भवतस्तद्धिते स्वरे ये च परे । कापटवः । भार्गवः । वैदेहः । औपगवः औपगवौ औपगवाः। इति पुरुषशब्दवत् । एवं यास्कः यास्कौ । बैदः बैदौ । आङ्गिरसः । कौत्सः । वासिष्ठः । गौतमः । ब्राह्मणः । ऐदम इत्यादि । पञ्चाल- स्यापत्यं । रूढाद्ण् ॥ ४८४॥ जनपदसमाननामानः क्षत्रिया रूढा रूढशब्दात्परो अण् प्रत्ययो भवति । अपत्येऽभिधेये । -- ·तद्धितः । ८९ इवर्णावर्णयोर्लोपः स्वरे प्रत्यये ये च ॥ ४८५ ॥ इव- वर्णयोर्लोपो भवति तद्धिते स्वरे ये च परे। पाञ्चालः । पञ्चालस्याप- त्ये पाञ्चालौ । बहुत्वे । रूढानां बहुत्वेऽस्त्रियामपत्यप्रत्ययस्य ॥४८॥ रू- ढानां बहुत्वे विहितस्याख्यभिधेयस्य अपत्यप्रत्ययस्य लुग्भवति निमि- त्ताभावे नैमित्तिकाभाव इति वृद्धरपि लोपो भवति । पञ्चालाः । एवं विदेहाः । मगधाः । अङ्गाः। अस्त्रियामिति किं । पाञ्चाल्यः वैदेह्यः । मागध्य इत्यादि । भृगोरपत्यं । ऋषिभ्योऽण् ॥ ४८७ ॥ ऋषिवाचिभ्यः परोऽण् भवति अपत्येऽर्थे । भार्गवः । भार्गवौ । बहुत्वे । भृग्वत्र्यङ्गिरस्कुत्सवसिष्ठगोतमेभ्यश्च ॥ ४८८ ॥ भृग्वादिभ्यो बहुत्वे विहितस्यास्यभिधेयस्य अपत्यप्रत्ययस्य लुग्भव- ति। भृगवः । अत्रयः। अङ्गिरसः।गोतमा इत्यादि । अस्त्रियामिति किं । भार्गव्यः । णटकारानुबन्धादिति नदादित्वादीप्रत्ययः । गर्गस्यापत्यं । इति स्थिते । ण्य गर्गादेः ॥ ४८९ ॥ गर्गादेर्गणात् ण्यो भवति अपत्ये- ऽभिधेये। * इवर्णावर्णयोर्लोपः खरे प्रत्यये ये च ॥४९०॥ इवर्णावर्णयोर्लोपो भवति तद्धिते स्वरे ये च परे । गार्ग्यः गाग्यौँ । व- सस्यापत्यं वात्स्यः वात्स्यौ । कौत्स्यः कौत्स्यौ । बहुत्वे । गर्गयस्कविदादीनां च ॥ ४९१॥ गर्गादीनां यस्कादी- नां बिदादीनां च बहुवे विहितस्य अख्यभिधेयस्य अपत्यप्रत्ययस्य लुग्भवति । गर्गाः । वत्साः । कुत्साः । उभयत्र ण्योलुक् । उर्वाः । यस्काः । बिदाः । अणों लुक् । इत्यादि। कुन्तादेरायनः स्मृतः ॥ ४९२॥ कुञ्जादेर्गणात् आयनणू प्रत्ययो भवति अपत्येऽर्थे तदन्ते ण्यश्च स्मृतः। अस्त्रीनडादिबहुत्वे कुत ·L- १० कातन्त्ररूपमालायाम् । . एतत् स्मृतग्रहणाधिक्यात् । कुञ्जस्यापत्यं कोजायन्यः कौञ्जायन्यौ । एवं ब्राध्नायन्यः ब्राध्नायन्यौ । स्त्रियां तु । कौञ्जायनी । नडादेस्तु । नाडायनः । चारायणः । मौञ्जायनः । शाकटायनः। बहुत्वे । कौला- यनाः कुञ्जस्यापत्यानि । एवं ब्रानायनाः । ख्यत्र्यादेरेयः ॥ ४९३ ॥ स्त्रियामदादिभ्योऽध्यादेश्च ए- यण भवति अपत्येऽभिधेये । विनताया अपत्यं वैनतेयः । एवं सौ- पर्णेयः । योधवेयः । कौन्तेयः । अत्रेरपत्यं आत्रेयः आत्रेयौ। बहुत्वे। : अग्निसंज्ञायामेत्वमियादेशश्च । अत्रयः भृग्वव्यङ्गिरेत्यादिना अपत्यप्र- त्ययस्य लुक् । सत्यामग्निसंज्ञायां इरेदुरोज्जसि । इत्येत्वं अयिं । ऐवं सौभ्रेयः । गाङ्गेयः । भद्रबाहोरपत्यं । ण्येऽकद्वादिस्तु लुप्यते ॥ ४९४ ॥ ण्ये प्रत्यये परे उ- वर्णो लुप्यते नतु कद्रूशब्दस्य । भाद्रबाहेयः । कामण्डलेयः । अकट्स इति किम् । कागवेयः । सर्वनाम्नः संज्ञाविषये स्त्रियां विहितत्वात् ॥४९५॥ सर्वनाम्नः परः संज्ञाविषये रेयण भवति अपत्येभिधेये । सर्वा काचि- त् स्त्री । सर्वाया अपत्यं सार्वेयः । इत्यादि । इणतः ॥ ४९६॥ अकारान्तान्नाम्न इण् प्रत्ययो भवति अ- पत्येऽभिधेये । दक्षस्यापत्यं दाक्षिः । एवं दाशरथिः । आर्जुनिः । दै- वदत्तिः । अस्यापत्यं इः इत्यादि । बाहादेश्च विधीयते ॥४९७॥ बाह्वादेर्गणादिणू प्रत्ययो भवति अपत्येऽभिधेये । उपबाहोरपत्यमौपबाहविः । भाद्रबाहविः । नस्तु कचित् ॥४९८॥ नस्य लोपो भवति क्वचित् लक्ष्या- तुरोधात् ॥ उड्डुलोम्नोऽपत्यं औडलोमिः । एवमाग्निशर्मिः । मनोः षण्ष्यौ ॥४९९॥ षष्ठयन्तान्मनुशब्दात्परौ षणयौ प्रत्ययौ भवतः अपत्यार्थे । मनोरपत्यं मानुषः । मनुष्यः । मानवः । वाणपत्ये इति अणू भवति ।

·तद्धितः । + कुर्वादेर्यण् ॥ ५०० ॥ कुर्वादेर्गणात् यण् प्रत्ययो भवति अपत्येर्थे । कुरोरपत्य कौरव्यः । वाणपत्ये इतिअणू भवति । कौरवः । लहस्यापत्यं लाह्यः । क्षत्रादियः ॥५०१॥ षष्ठ्यन्तात् क्षत्रशब्दात्पर इयः प्रत्य- यो भवति अपत्यर्थे । क्षत्रियः । कुलादीनः ॥५०॥ कुलशब्दात्पर ईन प्रत्ययो. भवति जातार्थे । कुले जातः कुलीनः । इत्यादि । रागानक्षत्रयोगाच समूहात्सास्य देवता। तद्वेत्यधीते तस्येदमेवमादेरणिष्यते ॥१॥ रागात् अण् । कुसुम्भेन रक्तं कौसुभं । एवं हारिद्रं वस्त्रं । कौंकुम । माञ्जिष्ठं । काषायं । नक्षत्रयोगात् । पुष्येण चन्द्रयुक्तेन युक्तः कालः । पुष्यतिष्ययोनक्षत्रे ॥ ५०३ ॥ नक्षत्रार्थे वर्तमानयोः पु- प्यतिष्ययोर्यकारस्य. लोपो भवति अणि परे । इति यकारलोपः । * मत्स्यस्य यस्य स्त्रीकारे ईये चागस्त्यसूर्ययोः ।। ॥ ५०४ ॥ इति सूत्राद्य इति अनुवर्तनं । पौषः कालः। पौषो मासः । पौषी रात्रिः । पौषमहः । एवं तैषो मासः । तैषी रात्रिः ।तैषमहः ।चि- त्रया चन्द्रयुक्तया युक्तः कालः चैत्रः । वैशाखः । एवं ज्येष्ठः । आ- षाढः । श्रावणः । भाद्रपदः । आश्वयुजः । कार्तिकः । मार्गशिरः । माघः । फाल्गुनः । एवं सर्वत्र । समूहात्।युवतीनां समूहो यौवतं । एवं हांसं । काकं । क्षात्रं । शौद्रं । आर्ष । मार्ग । सास्य देवता । जिनो दे- . वता अस्य इति जैनः । एवं शैवः । वैष्णवः । ब्राह्मणः । बौद्धः । का- पिलः । सौरः । ऐन्द्रः । तद्वेत्ति । जिनं वेत्तीति जैन इत्यादि । छन्दो- वेत्त्यधीते वा छान्दसः । व्याकरणं वेत्त्यधीते वा वैयाकरणः। भारतः। तस्येदं । मृगस्य इदं मांस मार्ग । सौकरं । कौमारं । पुत्रस्येदं पौत्रं । दैवं । पौरुषं । यून इदं यौवनं । एवमादिर्यस्येति गणो गृह्यते । चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपं । एवं श्रावणः शब्दः । रसनो रसः । स्पर्शन स्पार्शः।

·९२ कातन्त्ररूपमालायाम् । 03 - है दृषदि पिष्टा दार्षदाः सक्तवः । उलूखलेन क्षुण्णा औलूखलास्तण्डुलाः । भश्चैरुह्यते रथः आश्वो रथः । चतुर्भिरुह्यते चातुरं शकटं । चतुर्दश्यां दृष्टश्चातुर्दशो राक्षसः । त्रिविद्य एव त्रैविद्यः । पटोर्भावः पाटवं । लाघवं कौशलमित्यादि। तेन दीव्यति संसृष्टं तरतीकण्चरत्यपि । पण्या- च्छिल्पानियोगाच क्रीतादेरायुधादपि ॥२॥ तेन दीव्यतितेन संसृष्टं तेन तरति तेन चरत्यपि पण्यात् शिल्पात् नि- योगाच क्रीतादेरायुधादपि । इतीकण् प्रत्ययो भवति । तेन दीव्यतीत्यत्र इकण् । अक्षैर्दीव्यति आक्षिकः। एवं गिरिणा दीव्यति गैरिकः । दाण्डि- कः।तेन संसृष्टमित्यादि । दना संसृष्टं दाधिकमौदनं । एवं क्षैरिकः । तान्त्रिकः । धार्मिकः।शावेरिकः । सार्पिषिकः ।लावणिकः । मारि- चिकः तेन तरतीत्यत्रापि।उड्डपेन तरतीति औडपिकः । एवं वाहित्रिकः। द्रोण्या तरतीति द्रौणिकः। गौपुच्छिकः । नावा तरतीति नाविकः । चरतीत्यत्रापि । शिबिकया चरतीति शैबिकिकः । एवं आक्षिकः। औष्ट्रि- कः । शृङ्गवेरेण चरतीति शाङ्गवेरिकः । पण्यात् । ताम्बूलं पण्यमस्य ताम्बूलिकः । एवमपिशब्दग्रहणात् यथाशिष्टप्रयोग्यं भवति । गन्धः पण्योऽस्येति गान्धिकः । एवं सार्पिषिकः । वास्त्रिकः । राजतिकः । लौहितिकः । शिल्पात् । मृदङ्गं शिल्पमस्येति मार्दगिकः । एवं पाण- विकः । शाडिकः । काहलिकः । वैणिकः । त्रैवलिकः । वांशिकः । तालिकः । नियोगात् । शुल्क नियोगो यस्येति शौल्किकः । एवं भा- ण्डागारिकः । माहानसिकः । प्रातीहारिकः । क्रीतादेः । सहस्रेण क्रीतं साहस्रिकं । एवं शातिकं । लाक्षिकं । सुवर्णेन क्रीतं सौवर्णिकं । आदि- शब्दात् । लक्षण युक्तो लाक्षिकः । देवेन प्रवृत्तो दैविकः । कर्षापणेन अर्हतीति कार्षापणिकः । आयुधादपि । चक्रमायुधमस्येति चाक्रिकः । एवं कौन्तिकः । तौमरिकः । खानिकः । क्रीतादेरित्यत्र ग्रहणात्तस्येति षष्ठ्यन्तान्नाम्नः परो वापये तस्मिन्नर्थे इकण् प्रत्ययो भवति । प्रष्टस्य ·तद्धितः । वापः प्राष्टिकं क्षेत्रं । वाप इति कोऽर्थः । कुम्भस्य वापः कौम्भिकमित्यादि । नावस्तार्ये विषादध्ये तुलया सम्मितेऽपि च तत्र साधौ यः ॥ ५०५ ॥ नावस्तृतीयान्तात्तार्येऽर्थे विषात्तृतीयान्ता- द्वध्येर्थे तुलया तृतीयान्तात्सम्मितेऽर्थेऽपि च तत्रेति सप्तम्यन्तात्साधा- वर्थे यः प्रत्ययो भवति । नावा तार्यमिदं नाव्यं । विषेण वध्यो विष्यः। तुलया सम्मितं तुल्यं । कर्मणि साधुः कर्मण्यः ।अपि चेति वचनात् गि- रिणा तुल्यो हस्ती गिरितुल्यः । तुल्यः सदृशः कुशलो योग्यो हितश्चेति साधुरुच्यते । ईयस्तु हिते ॥ ५०६ ॥ हितार्थे ईयः प्रत्ययो भवति । वत्से- भ्यो हितो वत्सीयो गोधुक् । एवमश्वीयः। जनकेभ्यो हितो जनकीयः। जननीयः । त्वदीयः । मदीयः । युष्मदीयः । तत्र जातस्तत आगतः ॥५०७ ॥ इत्यादिषु च ईयः प्रत्ययो भवति । शालायां जातः शालीयः । शालाया आगतः शालीयः। यदुगवादितः ॥५०८॥ उवर्णान्ताद्वादिभ्यश्च हितार्थे य- द्भवति । कृकवाकुभ्यो हितः कृकवाकव्यः । वधूभ्यो हितो वध- व्यः । गोभ्यो हितो गव्यः । पटुभ्यो हितः पटव्यः । हविर्यो हिता हविष्यास्तण्डुलाः । गवादय इति के । गो हविस् अष्टका बर्हिस् मेधा स्त्रच् इति गवादिगणः । उपमाने वतिः॥५०९॥ उपमानेऽर्थे वतिः प्रत्ययो भवति। राजेव वर्तते राजवत् । ब्राह्मणस्येव वृत्तमस्येति ब्राह्मणवत् । मथुराया- मिव पाटलिपुत्रे प्रासादा मथुरावत्। देवमिव त्वां पश्यामि देववत् । इ- त्यादि । सर्वत्र द्रव्यगुणक्रियाभिः साम्यमुपमानमस्तीति वत् भवितव्यम्। द्रव्ये। देवदत्त इव धनवान् देवदत्तवत् । एवं कुबेरवत् । बलिवत् । गुणे। यतिरिव गुणवान् यतिवत् । जलमिव शैत्यं जलवत् । अग्निरिव औष्ण्य- मग्निवत् । श्रीखण्ड इव सुरभिः श्रीखण्डवत् । क्रियायां । ब्राह्मण इव वर्तते ब्राह्मणवत् । एवं पिशाचवत् ।

·९४ कातन्त्ररूपमालायाम् । - . 1 . तत्वौ भावे ॥५१०॥ भावेऽभिधेये तत्वौ भवतः । शब्द- स्य प्रवृत्तिनिमित्तं भावो भवति । तप्रत्ययस्य स्त्रियां वृत्तिः । वप्रत्य- यस्य नपुंसके वृत्तिः । पटस्य भावः पटता पटत्वं । एवं अश्वता अ- श्वत्वं । गोता गोत्वं । इति द्रव्यभावः । शुक्लस्य भावः शुक्लता शु- क्लत्वं । रूपता रूपत्वं । रसता रसत्वं । ज्ञानता ज्ञानत्वं । सुखता सु- खत्वं । इति गुणभावः । उत्क्षेपणता उत्क्षेपणत्वं । गमनता गमनत्वं । इति क्रियाभावः । यण च प्रकीर्तितः ॥ ५११ ॥ भावेऽभिधेये यण् प्रकीति- तस्तत्वौ च । जडस्य भावो जाड्यं जडता जडत्वं । एवं ब्राह्मण्यं ब्राह्मणता ब्राह्मणत्वं । अघुट खरतद्धिते ये ॥ ५१२ ॥ तद्धिते ये परे अघुट- स्वरवत्कार्यं भवति । अघुट्स्वरादौ सेट्कस्यापि वन्सेर्वशब्दस्योत्व- मित्युत्वं । विदुषां भावो वैदुष्यं । प्रकीर्तितग्रहणाधिक्यादन्यस्मिन्नर्थे- ऽपि यण् प्रकीर्तितस्तत्वौ च भवतः । ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यं ब्राह्म- णता ब्राह्मणत्वं । पुनः पुनर्भावः पौनःपुन्यं । तदस्यास्तीति मन्त्वन्त्वीन् ॥५१३॥ तदिति प्रथमान्ता- दस्यास्तीत्येतस्मिन्नर्थे मन्तु वन्तु विन् इन् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । गा- वोऽस्य सन्तीति गोमान् । आयुरस्यास्तीस्ति आयुष्मान् । इतिशब्दस्य विवक्षार्थत्वात् । अवर्णान्तात् अवर्णोपधात् मकारान्तात् मकारोपधात धुडन्तात् अशिडन्तात् परो वन्त् प्रत्ययो भवति । अशिडन्तादित्यु- क्ते सति तद्वचनं सामान्यमेव । तत्र हकारो वर्जनीयः । अवर्णान्तात् । वृक्षोऽस्यास्तीति वृक्षवान् । शालास्यास्तीति शालावान् । इत्यादि। अवर्णोपधात् । तक्षास्यास्तीति तक्षवान् । कर्मास्यास्तीति कर्मवान् । क्वचिन्नकारलोपः। मकारान्तात् । इदमस्यास्तीति इदंवान् । किमस्यास्ती- ति किंवान् । इत्यादि । मकारोपधात् । लक्ष्मीरस्यास्तीति लक्ष्मीवान् । १ भवतः अस्मात् अभिधानप्रत्ययावितिभावः। H- ·तद्धितः । ९५ एवं धर्मवान् । इत्यादि । धुडन्तात् । विद्युदस्यास्तीति विद्युत्वान् । व- प्रथमा इत्यादिना तृतीये प्राप्ते सति । तसोन तृतीयो मत्वर्थे इत्य- नेन सूत्रेण तृतीयत्वं न भवति । अशिडन्तादिति किं । आयुरस्यास्ती- ति आयुष्मान् । असन्तमायामेधास्रग्भ्यो वा विन् ॥५१४॥ एभ्यः परो विन् प्रत्ययो वा भवति । यशोऽस्यास्तीति यशस्वी । पक्षे वन्त् यशस्वान् । अत्र सकारस्य दकारो विसर्गश्च न भवति । तपोऽस्यास्ती- ति तपस्वी । तपस्वान् । एवं तेजस्वी तेजस्वान् । धुटां तृतीयः । धु- टां तृतीयो भवति घोषवति सामान्ये । लवर्णतवर्गलसा दन्त्या इति न्यायात् सकारस्य दकारे प्राप्ते सति । तसोन तृतीयो मत्वर्थे ॥५१५॥ तकारसकारयोस्तृतीयो मत्यर्थे न भवति। मत्वर्थे इति कोऽर्थः । अस्त्यर्थे । पश्चात रफसोविसर्जनीये प्राप्ते सकृद्वाधितो विधिर्वाधित एव सत्पुरुषवत्। मायास्यास्तीति मायावी मायावान् । मेधास्यास्तीति मेधावी मेधावान् । लगस्यास्तीति स्रग्वी स्रग्वान् । व्यञ्जनान्तस्य यत्सुभोरिति न्यायात् चवर्गदृगादीनां चेति ग- त्वमनेन न्यायेन अघोपे प्रथमः । वर्गप्रथमास्तृतीयान् । बहुलमिन् भवति ज्ञानमस्यास्तीति ज्ञानी। दण्डो यस्यास्तीति दण्डी। शिखास्यास्तीति शिखी । देवोऽस्यास्तीति देवी । इत्यादि। तद्स्य संजातं तारकादेरितच् ॥५१६॥ तदिति प्रथ- मान्तात्दस्य संजातमित्यस्मिन्नर्थे- तारकादेराकृतिगणात् पर इतच् प्रत्ययो भवति । तारका संजाता अस्येति तारकितं नमः । एवं कण्ट- कितः करः । पल्लवितः वृक्षः । संख्यायाः पूरणे डमौ ॥ ५१७ ॥ संख्यायाः पूरणेर्थे डमौ भवतः । एकादशपर्यन्तं संख्या । ततः परमसंख्या। असंख्यादे- नन्तिाया मो भवति तत्कथं वाशब्दात् । वाशब्दः वास्ते । वाण- पत्ये इत्यत्र । , १ १ ·. . . । ९६ कातन्त्ररूपमालायाम् । डानुबन्धेऽन्त्यखरादेर्लोपः ॥ ५१८ ॥ डानुबन्धे प्रत्य- ये परे अन्त्यस्वरादेर्लोपो भवति । एकादशानां पूरण एकादश ए. कादशी एकादशं । द्वादश । अत्र आत्वं निपातः । त्रयोदश। अत्र त्रय- स्तु निपातः । चतुर्दशः । पञ्चदशः । पञ्चमः । पञ्चमी । पञ्चमं । एवं सप्तमः । अष्टमः । नवमः । दशमः ॥ इत्यादि । द्वेस्तीयः॥५१९॥ द्वेस्तीयो भवति पूरणेऽर्थे । द्वयोः पूरणो द्वि- तीयः । द्वितीया । द्वितीयं । ब्रेस्तु च ॥५२०॥ त्रेस्तीयो भवति तृआदेशश्च पूर्णेऽर्थे । त्र- याणां पूरणस्तृतीयः । तृतीया तृतीयं । अन्तस्थो डे ः॥५२१॥ रेफषकारयोरन्तस्थो भवति डे परे । चतुर्णा पूरणश्चतुर्थः । चतुर्थी चतुर्थं । तवर्गस्य षटवर्गादृवर्गः ॥५२२॥ षकारटवर्गान्तात्प- रस्य तवर्गस्य टवर्गो भवति आन्तरतम्यात् । षण्णां पूरणः षष्ठः षष्ठी षष्ठं। कतिपयात्कतेः ॥ ५२३॥ कतिपयात्कतेश्च पूरणेऽर्थे थो भवति डे परे । कतिपयानां पूरणः कतिपयथः। कतीनां पूर्णः कतिथः कतिपयथी। कतिथी। कतिपयथं । कतिथं । विंशत्यादेस्तमट् ॥५२४॥ विंशत्यादेस्तमट् प्रत्ययो भ- वति पूरणेऽर्थे । विंशतितमः । विंशतः पूरणी विंशतितमी । विंशति- तमं । त्रिंशतः पूरणः त्रिंशत्तमः । त्रिंशत्तमी । त्रिंशत्तमं । चत्वारिं- शत्तमः । पञ्चाशत्तमः । उत्तरत्र नित्यग्रहणादिह विकल्पो लभ्यते । उत्तरत्र नित्यग्रहणं वास्ते नित्यं शतादेरित्यत्र । यत्र संख्या विद्यते तत्र विकल्पेन तमट् भवति । तेविशतेरपि ॥५२॥ विशतेरपि तेर्लोपो भवति डानुबन्धे प्रत्यये परे । अपिशब्दात् । अस्य लोपो भवति । विंशः। त्रिंशः । चत्वारिंशः । पञ्चाशः। नित्यं शतादेः॥५२६॥ शतादेर्गणात पूरणेऽर्थे नित्यं तमट् 2 ·तद्धितः । प्रत्ययो भवति । एकशतस्य पूरण एकशततमः । एकशततमी । एक- शततमं । एकसहस्रस्य पूरण एकसहस्रतमः । एकसहस्रतमी एकस- हस्रतमं । एककोटितमः । षष्ट्याद्यतत्परात् ॥ ५२७॥ पष्टयादेरसंख्यायाः परात् पूरणेऽर्थे नित्यं तमट् भवति । षष्टेः पूरणः षष्टितमः । पष्टेःपूरणी षष्टित- मी। पष्टितमं । सप्ततितमः । अशीतितमः । नवतितमः । अतत्परा- दिति किं । एकषष्टेःपूरण एकषष्टः। एकषष्टितमः। यत्र संख्या विद्यते तत्र विकल्पेन तमटू प्रत्ययो भवति । विभक्तिसंज्ञा विज्ञेया वक्ष्यन्तेऽतः परन्तु ये॥ येयादेः सर्वनाम्नस्ते बहोश्चैव पराः स्मृताः ॥३॥ अतः परं यादिवर्जितात्सर्वनाम्नः परा ये प्रत्यया वक्ष्यन्ते ते विभक्तिसंज्ञा विज्ञेयाः। तु पुनर्बहोश्चैव इति कोऽर्थः। बहुशब्दात्पराः प्रत्ययाः कथिताः श्रुतत्वात्सर्वनाम्नः कार्य प्रति विभक्तिसंज्ञा भवन्ति । तेन तदा कदा इति घोषवति न दीर्घः । तस्मिन् काले तदा "दादानीमौतदः स्मृतौ” इति दा प्रत्ययः । कस्मिन्काले कदा । काले किं । सर्वयदेकान्येभ्य एव दा इति दाप्रत्ययः । विभक्तिसंज्ञा इति । विभक्तिकार्य किं त्यदादित्वं अकारे लोपं । एकत्र किं क इति कादेशः । पञ्चम्यास्तस् ॥ ५२८॥ पञ्चम्यन्तात् द्वचादिवर्जितात्सर्वना- म्नो बहोश्च परस्तस् भवति । सर्वस्मात् सर्वतः। तस्प्रत्ययान्ता अव्य- 'यानि भाष्यन्ते । अव्ययाद्विभक्तेर्लोपः । तस्मात् ततः । यस्मात् यतः । बहुभ्यो बहुतः । एवं विश्वतः । उभयतः । अन्यतः । पूर्वतः। परतः। इत्यादि। अयादेरिति किं द्वाभ्यां । उगवादित इत्यत्र कथं प्रयोग- श्चेति ज्ञापयति । तेन असर्वनाम्नोप्यवधिमात्रात्तस् वक्तव्यः ॥५२९॥ असर्वनाम्नोऽपि परस्तस्प्रत्ययो भवति अवधिमात्रात् । अत्रावधिमात्रा- दिति कोऽर्थः प्रयोगमात्रादित्यर्थः । इत्यनेन सूत्रेण तस्प्रत्ययो भवति । J । ९ ·९८ कातन्त्ररूपमालायाम्। L ग्रामात् ग्रामतः ।प्रयोगात् प्रयोगतः । एवं वृक्षात् वृक्षतः। पटतः। घटतः। तत्रेमिः ॥५३०॥ तेषु विभक्तिसंज्ञकेषु प्रत्ययेषु परत इ- दम् इकारतां प्राप्नोति । अस्मात् इतः । तेषु त्वेतद्कारताम् ॥ ५३१॥ तेषु तकारादिषु विभक्ति- संज्ञकेषु परत एतद् शब्द अकारतां प्राप्नोति । एतस्मात् अतः । तकारादिष्विति. किं । एतेन प्रकारेण एतधा । तहोः कुः ॥५३२॥ तकारहकारयोः परयोः किंशब्दः कुर्भ- वति । कस्मात् कुतः । त्रः सप्तम्या: ॥५३३॥ सप्तम्यन्ताद् द्वयादिवर्जितात्सर्वना- म्नो बहोश्च परतः त्रप्रत्ययो भवति । सर्वस्मिन् सर्वत्र । एतस्मिन् अत्र। कस्मिन् कुत्र । अमुष्मिन् अमुत्र । तस्मिन् तत्र । यस्मिन् यत्र । ब- हुषु बहुत्र । अद्वयादेरिति किं । द्वयोः । त्वयि मयि । इत्यादि । आद्यादिश्यः सप्तम्यन्तेभ्यश्च ॥५३४ ॥ सप्तम्यन्तेभ्य आधादिभ्यश्च परस्तस् प्रत्ययो भवति । आदौ आदितः । एवं मध्ये मध्यतः । अन्ते अन्ततः । अग्रे अग्रतः । मुखे मुखतः । पृष्ठे पृष्ठतः । पार्थे पार्श्वतः । पूर्वे पूर्वतः । परे परत इत्यादि । इदमो हः ॥५३५॥ इदमः सप्तम्यन्तात् हो भवति त्राप- वादः । अस्मिन् इह । किमः॥५३६॥ किमः सप्तम्यन्तात् हो भवति । कस्मिन् कुह । अत् क च ॥५३७॥ किमः सप्तम्यन्तात् अद् भवति क्वादे- शश्च । कस्मिन् व। काले किसयदेकान्येश्य एवं दा ॥५३८ ॥ काले वर्तमानेभ्यः सप्तम्यन्तेभ्य एभ्यो दा भवति । कस्मिन् काले कदा । एवं सर्वदा । यदा । एकदा । अन्यदा । काल इति किं । सर्वत्र देशे। सदा इति निपातः ॥ ५३९॥ सर्वशब्दात्परो दाप्रत्ययो भवति । सर्वस्य सभावश्च । सर्वस्मिन्काले सदा । . + - ·-- तद्धितः। इद्मोद्यधुनादानीम् ॥५४० ॥ काले वर्तमानात्सप्तम्य- न्तादिदमः परा हि अधुना दानीम् एते प्रत्यया भवन्ति । रथोरेतेत् ॥५४१॥ रथोः परत इदम्शब्द एत इत् इत्येतौ प्राप्नोति । अस्मिन् काले एतहि । इव!वर्णयोर्लोपः। अधुना । इदानीम् । इत्थम् । दादानीमौ तदः स्मृतौ॥५४२॥काले वर्तमानात्सप्त- म्यन्तात्तदः परौ दादानीमौ स्मृतौ । तस्मिन् काले तदा । तदानीं । सद्यआद्या निपात्यन्ते ॥५४३ ॥ सद्यआद्याः शब्दाः कालेऽभिधेये निपात्यन्ते । लक्षणसूत्रमन्तरेण लोकप्रसिद्धशब्दरूपो- चारणं निपातनं । समाने अहनि सद्यः । समानस्य सभावो द्यश्च पर- विधिः । पूर्वस्मिन् संवत्सरे परुत् । पूर्वतरस्मिन् संवत्सरे परारि । पूर्वपूर्वतरयोः पर उदारी च संवत्सरे ॥५४४॥ पूर्वपरयोः परौ उदारी च भवतः । चशब्दात्पर आदेशश्च संवत्सरेर्थे । इमः समसण्॥५४५॥ सप्तम्यन्तादिदमः समसण् प्रत्य- यो भवति संवत्सरेर्थे । अस्मिन्संवत्सरे ऐषमः । पूर्वादेरेद्युस् ॥५४६ ॥ सप्तम्यन्तात्पूर्वादेर्गणात् पर एयुस् प्रत्ययो भवति । पूर्वस्मिन्नहनि पूर्वेयुः । एवं परेयुः । अन्येयुः । अ- न्यतरेयुः । इतरेछुः । कतरेयुः । अपरेयुः । उभयाधुश्च ॥ ५४७ ॥ सप्तम्यन्तादुभयशब्दात्परो झुस् भवति । चकारात् एद्युस् भवति । उभयस्मिन्नहनि उभयेयुः । उभययुः । परादेरेद्यविस् ॥ ५४८ ॥ परादेर्गणात्पर एद्यविस् प्रत्ययो भवति । परस्मिन्नहनि परेद्यविः। एवमन्येद्यविः । अन्यतमेद्यविः । इत्यादि। प्रकारवचने तुथा ॥५४९ ॥ अद्वयादेः सर्वनाम्नः प्रकार- तु था भवति । प्रकारशब्दः सदृशार्थो विशेपार्थश्च सामान्यभे- दकः प्रकारः । सर्वेण प्रकारेण सर्वथा । एवमन्यथा । यथा । तथा । उभयथा । पूर्वथा । अपरथा । वाक्यार्थविशेषेण सर्वविभक्तिभ्यो वचने - ·श्री खरतग काचशानामायाजयपुर खन्तगच्छीय मान दि जपुस् है सा: 1 खरत गरस्याचार प्रकारपा.॥ ५५० ॥ संख्यायाः परः प्रकार- ज्ञेयः थाप्रत्ययः । सर्वस्मै प्रकाराय यदि वा सर्वस्मिन् प्रकारे स- र्वथा उत्पादित धन धा भवति । चतुभिः शरैः चतुर्धा । एवं द्विधा ।, एकधा । भिः प्रकारैबहुधा । पञ्चैध । पोढा षट्प्रकारस्य इति विग्रहः । षषु उत्वम् ६५ षष्शब्दस्यान्त उत्वं भवति । सप्तधा। अ- टधा । नजाउ दुराधा । शतधा । सहस्रधा । लक्षधा । कोटिधा । द्वित्रिभ्यां धमणेधा च ॥ ५५२ ॥ द्वित्रिभ्यां परो धमणू एधा च प्रत्ययौ भवतः प्रकारवचने । द्वैध त्रैधं । द्वेधा त्रेधा । इदंकिंभ्यां थमुः कार्यः ॥५५३ ॥ इदंकिंभ्यां परः थमुः कार्यः प्रकारवचने । अनेन प्रकारेण इत्थं । केन प्रकारेण कथम् । आख्याताच तमादयः ॥५५४॥ नाम्न आख्याताञ्च परा- स्तमादयः प्रत्यया भवन्ति । प्रकृष्टे तमतररूपाः॥ ५५॥ प्रकृष्टार्थे एते प्रत्यया भ- वन्ति । प्रकृष्टः आढ्यः आव्यतरः आढ्यतमः . आढ्यरूपः । एवं वैयाकरणतमः वैयाकरणतरः वैयाकरणरूपः । पचतितमः पच- तितरः पचतिरूपः । एतौ अव्ययौं पुल्लिङ्गौ । अयं नपुंसकलिङ्गः। पचतिरूपं । ईषदसमाप्तौ कल्पदेश्यदेशीयाः॥५५६॥ ईपदप- रिसमाप्तौ अर्थे कल्पदेश्यदेशीया एते प्रत्यया भवन्ति । ईपढ़परि- समाप्तः पटुः पटुकल्पः । पंटुदेश्यः पटुदेशीयः । पचतिकल्पः । पच- तिदेश्यः । पचतिदेशीयः । कुत्सितवृत्तेर्नाम्नः पाशः ॥५५७ ॥ कुत्सितवृत्तेर्नाम्नः परः पाशः प्रत्ययो भवति । कुत्सितो वैयाकरणो वैयाकरणपाशः । भूतपूर्ववृत्तेनाम्नश्चरट् ॥ ५५८ ॥ भूतपूर्ववृत्तेर्नाम्नः पर- श्वरट् प्रत्ययो भवति । कारः षणटकारानुबन्धादिति विशेषणाऽर्थः । . A ·तद्धितः। १०१ भूतपूर्व आढ्यः आढ्यचरः । भूतपूर्वा आढ्या आढ्यचरी । भूतपूर्व- माढ्यं आढ्यचरं । भूतपूर्वो राजा राजचरः। भूतपूर्वा राज्ञी राजचरी । एवं देवचरः । देवचरी। वह्वल्पार्थात्कारकाच्छखा मङ्गले गम्यमाने ॥ ५५९ ॥ बह्वात् अल्पार्थाच्च परः शस्प्रत्ययो वा भवति मङ्गले गम्यमाने । बहून् देहि बहुशो देहि । एवं अल्पशो देहि अल्पं- देहि । स्तोकशो देहि स्तोकं देहि । शतशो देहि शतं देहि । सहस्रशो देहि सहस्रं देहि । लक्षशो याचते लक्षं याचते । वारस्य संख्यायाः कृत्वसुचू ॥५६०॥ वारस्य संबन्धि- न्याः संख्यायाः परः कृत्वसुच् प्रत्ययो भवति । उकार उच्चारणार्थः । कृत्वयुच्प्रत्ययान्ता अव्ययानि स्युः । पञ्चवारान् भुते पञ्चकृत्वः । एवं गणकृत्वः । कतिकृत्वः । वहुकृत्वः । एवं सप्तकृत्वो गच्छति । दश- कृत्वो ददाति । शतकृत्वो याचते। सहस्रकृत्वो मन्यते इति । द्वित्रिचतुर्यः सुच् ॥५६१॥ वारस्य संबन्धिभ्यो द्वित्रिच- तुभ्यः परः सुच् प्रत्ययो भवति । द्वौ वारौ भुते द्विभुते । त्रिभुते । चतुर्भुते। संख्याया अवयवान्ते तयट् ॥५६२॥ संख्याया अ- वयवान्तार्थे तयट् प्रत्ययो भवति । द्वौ अवयवौ यस्य असौ द्वितयः । त्रितयः । चतुष्टयः । पञ्चतयः । सप्ततयः । परिभाणे तयट् ॥५६॥ परिमाणेऽर्थे तयट् प्रत्ययो भवति । चत्वारि परिमाणानि यस्य चतुष्टयं । एवं द्वितयं त्रितयं । द्वित्रिभ्यामयट् ॥५६४॥ द्वित्रिशब्दाभ्यां परोऽयट्प्रत्ययो भवति समूहेऽर्थे । द्वयोः समूहः द्वयं । त्रयाणां समूहः त्रयं । उत्से- धमानं तिर्यग्मानमिति द्विविधं । माने मात्रट् ॥ ५६५ ।। परिमाणे मात्रट प्रत्ययो भवति । उरुः प्रमाणमस्य उरुमात्रमुदकं । ऊरुमात्री परिखा । - ·१०२ कातन्त्ररूपमालायाम् । . यत्तदेतन्यो डावन्तु ॥५६६॥ यद् तद् एतद् इत्येतेभ्यः परो डावन्तु प्रत्ययो भवति परिमाणेऽर्थे । उकार उच्चारणार्थः । यत्प- रिमाणमस्य यावान् । एवं तावान् एतावान् । किमो डियन्तु ॥५६७ ॥ किमः शब्दात्परो डियन्तु प्रत्ययो भवति परिमाणेऽर्थे । किंपरिमाणमस्य कियान् । इदमः॥५६८॥ इदमः परो डियन्तु प्रत्ययो भवति परिमाणेऽर्थे । इदं परिमाणमस्य इयान् । अभूत्तद्भावे कृभ्वस्तिषु विकारात् च्विः ॥५६९ ।। अभूत्तद्भावे विकारात् विप्रत्ययो भवति कृम्वस्तिषु परतः । च्ची चावर्णस्य ईत्वम् ॥५७०॥अवर्णस्य ईत्वं भवति च्वौ परे । सर्वापहारी प्रत्ययस्य लोपः । च्चिप्रत्यये परे पूर्वस्वरस्य दीर्घः । शुक्लीकरोति । दीर्घाभवति । पुत्रीस्यात् । पटूस्यात् । कवीकरोति । कवीभवति । कवीस्यात् । मात्रीकरोति । मात्रीभवति । मात्रीस्यात् । ऊर्वे नवयसटौ च ॥५७१॥ ऊर्ध्ववाचिनि प्रमाणेऽर्थे दघ्नवयसटौ प्रत्ययौ भवतः । चशब्दान्मात्रट् भवति । ऊरुः प्रमाण- मस्य ऊरुदघ्नं । उरुद्वयसं । ऊरुमात्रमुदकं । हस्तिपुरुषादण च ॥ ५७२ ॥ हस्तिन् पुरुष इत्येताभ्यां मानेर्थेऽण् भवति । चशब्दान्मात्रट दृघ्नट् द्वयसः च भवति। हस्तीप्र- माणमस्य हास्तिनं । हस्तिमात्रं । हस्तिदनं । हस्तिद्वयसी । पुरुषः प्रमाणमस्य पौरुषं । पुरुषमात्र । पुरुषघ्नं । पुरुषद्वयसमुदकमित्यर्थः । प्रसुतवृते मयट् ॥५७३॥ प्रस्तुतवृते नाम्नः परो मयट प्रत्य- यो भवति । सुवर्णं प्रस्तुतं सुवर्णमयं । एवमन्नं प्रस्तुतमन्नमयं । भस्म- मयं । यदि वा अन्नं प्रस्त्रुतमत्र अन्नमयः कायः। अन्नं प्रस्तुतमत्र अन्नमयं जीवनं । भस्म प्रस्तुतमत्र भस्ममयं तपः । एवं भस्ममयो मठः । भस्ममयी तपस्विनी । भस्ममयी तनुः ।

·. तिङन्तः । '. नवोः' पदाद्योवृद्धिरागमः ॥ ५७४ ॥ इश्च उश्च यू तयोर्योः स्वराणामायोः स्वरात्पूर्वयोरिकारोकारयोर्वृद्धिर्न भवति तयो- रादौ वृद्धिरागमो भवति णकारानुबन्धप्रत्यये परे ।व्याकरणं वेत्ति अ- . धीते वा वैयाकरणः। द्वारे नियोगो यस्येति दौवारिकः। य्वोरिति किं । महानसे नियोगोऽस्येति माहानसिकः । इत्यादि । श्लोकः। सन्धिर्नाम समासश्च तद्धितश्चेति नामतः । चतुष्कमिति तत्रोक्तमित्येतच्छववर्मणा ॥१॥ भावसेनत्रिविद्येन वादिपर्वतवज्रिणा। कृतायां रूपमालायां चतुष्कः परिपूर्यते ॥२॥ इति प्रथमा वृत्तिः समाप्ता । तिङन्तप्रकरणम् । द्वितीया वृत्तिः। श्लोकः । सर्वकर्मविनिर्मुक्तं मुक्तिलक्ष्म्याश्च वल्लभस् । चन्द्रप्रभजिनं नत्वा तिङन्तः कथ्यते मया ॥१॥ अथ त्यादयो विभक्तयः प्रयन्ते ॥ १॥ ताश्च दशविधा भवन्ति । कास्ताः । वर्तमाना। सप्तमी। पञ्चमी । हस्तनी । अ- बतनी। परोक्षा । श्वस्तनी । आशीः । भविष्यन्ती । क्रियातिपत्तिरिति । वर्तमाना ॥२॥ ति तस् अन्ति । सि थसू थ । मि वसू मसू । ते आते अन्ते । से आथे ध्वे । ए वहे महे । इमानि अष्टादश वचनानि वर्तमानसंज्ञानि भवन्ति । १ पदस्याद्योर्यकारवकारयोः समीपे वृद्धिर्न भवति तयोश्चादौ वृद्धिरागमो भवति सणकारानुवन्धे तद्धिते परे स्थानेऽन्तरतम इति न्यायाद यकारस्यैकारो वकारस्यौकारः।

·६ १०४ कातन्त्ररूपमालायाम् । , ' 5- सप्तमी ॥३॥ यात् यातां युस्, यास् यातं यात; यां याव याम। ईत् ईयातां ईरन् । ईथास् ईयाथां ईध्वं, ईय ईवहि ईमहि, इमानि अष्टादश वचनानि सप्तमीसंज्ञानि भवन्ति ॥ पञ्चमी ॥४॥ तु तां अन्तु, हि तं त, आनि आव आम, तां आतां अन्तां, स्व आथां ध्वं, ऐ आवहै, आमहै, इमानि वचनानि पञ्चमीसंज्ञानि' भवन्ति ।। ह्यस्तनी ॥५॥दि तां अन् , सि तं त, अम् व म, त आतां अन्त, थास आथां ध्वं, इट् वहि महि, इमानि वचनानि ह्य- स्तनीसंज्ञानि भवन्ति ।। एवमेवाद्यतनी ॥ ६॥ एवमेवाद्यतनीसंज्ञानि भवन्ति ।। परोक्षा॥७॥ अट् अतुस् उस्, थल अथुस् अ, अट् व म, ए आते इरे, से आथे ध्वे, ए वहे महे, इमानि वचनानि परोक्ष- संज्ञानि भवन्ति ।। श्वस्तनी ॥८॥ ता तारौ तारस्, तासि तास्थस् तास्थ, तास्मि तास्वस् तास्मस् , ता तारौ तारस् , तासे तासाथे ताध्वे, ताहे तास्वहे तास्महे, इमानि वचनानि श्वस्तनीसंज्ञानि भवन्ति ।। आशीः ॥ ९ ॥ यात् यास्तां यासुस्, यास् यास्तं यास्त, यासं यास्व यास्म, सीष्ट सीयास्तां सीरन् , सीष्टास् सीयास्थां सीध्वं, सीय सीवहि सीमहि, इमानि वचनानि आशीःसंज्ञानि भवन्ति ॥ 'स्यसंहितानि त्यादीनि भविष्यन्ती ॥ १० ॥ स्यति स्यतस् स्यन्ति, स्यसि स्यथस् स्यथ, स्यामि स्यावस् स्यामस् , स्यते स्येते स्यन्ते, स्यसे स्येथे स्यध्वे, स्ये स्यावहे स्यामहे, स्येन सं- हितानि त्यादीनि वचनानि भविष्यन्तीसंज्ञानि भवन्ति । द्यादीनि क्रियापत्तिः ॥ ११ ॥ स्यत् स्यतां स्यन्, स्यस् स्यतं स्यत, स्यं स्याव स्याम, स्यत स्येतां स्यन्त, स्यथा स्येथां - + ३ , , ·तिङन्तः। १०५ - स्यध्वं, स्ये स्यावहि स्यामहि, स्येन संहितानि द्यादीनि क्रियातिपत्ति- संज्ञानि भवन्ति ॥ षडाद्याः सावधातुकम् ॥ १२॥ षण्णां विभक्तीनां आ- द्याश्चतस्रो विभक्तयः सार्वधातुकसंज्ञा भवन्ति । अथ परस्मैपदानि ॥ १३ ॥ सर्वविभक्तीनां आदौ नववचनानि परस्मैपदसंज्ञानि भवन्ति । उत्तरत्र नवग्रहणात्परग्रहणा- चेह पूर्वाणीति नवेति अवगन्तव्यं । ति तस् अन्ति । सिं थस् थ। मि वस् मस् । एवं सर्वविभक्तिषु । नव पराण्यात्मने ॥१४॥ सर्वविभक्तीनां पराणि नव- वचनानि आत्मनेपदसंज्ञानि भवन्ति । ते आते अन्ते । से आथे ध्वे । ए वहे महे । एवं सर्वविभक्तिषु । त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः ॥१५॥ परस्मै- पदानामात्मनेपदानां च त्रीणि त्रीणि वचनानि प्रथममध्यमोत्तमपु- रुषसंज्ञानि भवन्ति । ति तस् अन्ति इति प्रथमपुरुषः । सि थस् थ इति मध्यमपुरुषः । मि वस् मस् इत्युत्तमपुरुषः । ते आते अन्ते इति प्रथमपुरुषः। से आथे ध्वे इति मध्यमपुरुषः । ए वहे महे इत्युत्तमपुरुषः । एवं सर्वविभक्तिषु । एता विभक्तयो धातोर्योज्यन्ते । को धातुः । क्रियाभावो धातुः॥ १६॥ यः शब्दः क्रियां भाव- यति संपादयति स धातुसंज्ञो भवति । इति भ्वादीनां धातुसंज्ञायां। भू स- त्तायां । भू इति स्थिते । प्रत्ययः परः ॥ १७ ॥ प्रतीयते अनेनार्थः स प्रत्ययः । वि- कसितार्थ इत्यर्थः । प्रकृतेः परः प्रत्ययो भवति। इति सर्वत्यादिप्रसङ्गः । काले ॥१८॥ वर्तमानातीतभविष्यल्लक्षणः कालः । काल इत्यधिकृत्यात्मनेपदात् वेदितव्यः । सम्प्रतिवर्तमाना ॥ १९ ॥ प्रारब्धपरिसमाप्तक्रिया- लक्षणः सम्प्रतीत्युच्यते । सम्प्रतिकाले वर्तमाना विभक्तिर्भवति । त- त्रापि युगपदृष्टादशवचनप्राप्तौ ।

·*- १०६ कातन्त्ररूपमालायाम् । शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् ॥ २० ॥ शेषाद्धातोः क- तरि परस्मैपदं भवति । तत्रापि । नाग्नि प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः ॥ २१ ॥नाम्नि प्रयुज्य- मानेऽप्यप्रयुज्यमानेऽपि प्रथमपुरुषो भवति । तत्राप्येकत्वविवक्षायां प्रथमैकवचनं ति । अन् विकरणः कर्तरि ॥२२॥ धातोर्विकरणसंज्ञकोऽन् भवति कर्तरि विहिते सार्वधातुके परे । अनि च विकरणे ॥ २३ ॥ नाम्यन्तस्य लघुनाम्युपधा- याश्च गुणो भवत्यविकरणे परे । को गुणः । अर पूर्वे हे च सन्ध्यक्षरे गुणः॥२४॥ यूणां (ऋवर्णइवर्ण उवर्णानां) अपूर्वे द्वे च सन्ध्यक्षरे गुणो भवति । इत्युवर्णस्य ओकारो गुणः । सन्धिः । स भवति । तथैव द्वित्वविवक्षायां प्रथमपुरुषद्विवचनं तस् । भू तस् इति स्थिते। रसकारयोविसृष्टः ॥ २५ ॥ पदान्ते रेफसकारयोर्वि- सृष्टो भवति । तौ भवतः ॥ तथैव बहुत्वविवक्षायां प्रथमपुरुषबहुवचनं अन्ति भू अन्ति इति स्थिते । असन्ध्यक्षरयोरस्य तौ तल्लोपश्च ॥ २६ ॥ इह धातुप्रस्तावे अकारसन्ध्यक्षरयोः परतोऽकारस्य अकारसन्ध्यक्षरौ भवतस्तत्परयोर्लोपो भवति । ते भवन्ति । युष्मदि मध्यमः ॥ २७ ॥ युष्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्य मानेऽपि मध्यमः पुरुषो भवति। त्वं भवसि । युवां भवथः । यूयं भवथ। अस्सद्युत्तमः ॥२८॥ अस्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमानेऽपि उत्तमः पुरुषो भवति । अस्य वमोदीर्घः ॥ २९ ॥ अस्य दी| भवति वमोः प- रतः। अहं भवामि । आवां भवावः । वयं भवामः । अप्रयुज्यमानेऽपि । -- -- ·। तिङन्तः । । १०७ भवति, भवतः, भवन्ति । भवसि, भवथः, भवथ । भवामि, भवावः, भ- वामः। भावकमविवक्षायां । आत्मनेपदानि भावकर्मणोः ॥३०॥ धातोरात्मने- पदानि भवन्ति भावकर्मणोरर्थयोः । अकर्मकाद्धातो वे सकर्मका- त्कर्मणि च। श्लोकः। लज्जासत्तास्थितिजागरणं वृद्धिक्षयभयजीवितमरणम् । शर्यनक्रीडारुचिदीप्त्यर्था धातव एते कर्मविहीनाः॥१॥ क्रियापदं कर्तृपदेन युक्तं व्यपेक्षते यत्र किमित्यपेक्षां। सकर्मकन्तं सुधियो वदन्ति शेषस्ततो धातुरकर्मकः स्यात् ॥ २ ॥ को भावः । श्लोकः। सन्मानं भावलिङ्गं स्यादसंपृक्तं तु कारकैः । धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते ॥ १॥ तत्र प्रथमैकवचनमेव । किं कर्म । क्रियाविषयं कर्म । तत्र द्वि- वचनबहुवचनमेव । मध्यमोत्तमपुरुषावपि ॥ सार्वधातुके यण् ॥ ३१ ॥ धातोर्य' भवति भावकर्मणो- विहिते सार्वधातुके परे। नाम्यन्तयोर्धातुविकरणयोर्गुणः ॥ ३२॥ नाम्य- न्तयोर्धातुविकरणयोर्गुणो भवति । इति गुणे प्राप्ते । नणकारानुबन्धचक्रीयतयोः॥३३॥ नाम्यन्तानां ना- १ स्वप्न इतिपाठांतरं ।

·- १०८ कातन्त्ररूपमालायाम् । 11 म्युपधानां च गुणो न भवति णकारानुबन्धचेक्रियतयोः परतः । भू- यते । कर्मणि || प्राय उपसर्गाः क्रियायोगे ॥३४॥ प्रादयः क्रिया- योगे उपसर्गा भवन्ति । के ते प्रादयः । श्लोकः। . अपराऽपसमन्ववनिर्दुरभिव्यधिसूतिनिप्रतिपर्यपयः॥ उपआडितिविंशतिरेप सखे उपसर्गगणः कथितः कविना ॥१॥ अकर्मका अपि धातवः सोपसर्गाः सकर्मका भवन्ति । अनुभूयते । आते आथे इति च ॥ ३५ ॥ अकारात्परयोराते आथे इत्येतयोरादिरिर्भवति । अनुभूयेते अनुभूयन्ते । अनुभूयसे अनुभूयेथे अनुभूयध्वे । अनुभूये अनुभूयावहे अनुभूयामहे । एवं सर्वधातूनां । 1 एधङ् वृद्धौ। कर्तरि रुचादिङानुबन्धेभ्यः ॥ ३६॥ रुचादिभ्यो ङानुबन्धेभ्यश्च कर्तर्यात्मनेपदानि भवन्ति । एधते एधेते एधन्ते । ए- धसे एधेथे एधध्वे । एधे एधावहे. एधामहे । भावे । एध्यते एध्येते एध्यन्ते इत्यादि । अकारः समाहारानुबन्धे । डुपचषुञ् पाके । इनभ्यजादेरुभयम् ॥३७॥ इन्नन्तात् आनुबन्धाद्यजादेश्च कर्त्तयुभयपदानि भवन्ति । पचति पचतः पचन्ति । पचसि पचथः प- चथ । पचामि पचावः पचामः । पचते पचेते पचन्ते । पचसे पचेथे प- चध्वे । पचे पचावहे पचामहे ।। भावे ॥ पच्यते । अविवक्षितसकर्म- कोऽकर्मको भवति ॥ कर्मणि । पच्यते पच्येते पच्यन्ते । पच्यसे । पच्येथे पच्यध्वे ॥ पच्ये पच्यावहे. पच्यामहे । स्मेनातीते ॥ ३८ ॥ स्मेन संयोगेऽतीते काले वर्तमाना वि- भक्तिर्भवति । भवति । एधतेस्म । पचतिस्स पंचतेस्म' इत्यादि । विध्यादिषु सप्तमीच ॥३९॥ विध्यादिपु वर्तमानाद्धा- तोः सप्तमी पञ्चमी च भवति । के विध्यादयः। विधिनिमन्त्रणामन्त्रणा- है , པ། ·तिङन्तः । १०९ ध्येषणसम्प्रश्नप्रार्थनादयः । को विधिः । विधिः कर्त्तव्योपदेशः । अथवा अज्ञातज्ञापको विधिः । देवान् यजेत । यजतु । यजतां । होमं जुहुयात् । जुहोतु । यत्र क्रियमाणे प्रत्यवायोऽस्ति तन्निमन्त्रणं । इह श्राद्धे न भुञ्जीत न भुङ्क्तां भवान् । यत्र क्रियमाणे प्रत्यवायो नास्ति तदामन्त्रणं । इहासीत । आस्तां भवान् । सत्कारपूर्वको व्यापारोऽध्येष- णं । यूयं माणवकमध्यापयेध्वम् । कर्त्तव्यालोचना सम्प्रश्नः । अहो कि व्याकरणमधियीय उत वेदमधियीय । अहो कि नाटकमध्ययै आहो- खिदलङ्कारमध्ययै । याच्या प्रार्थना । भिक्षा मे दध्याः।क्षेत्रं मे दधीथाः। कन्यां मे देहि । मम सुवर्ण दत्स्व इ० आदिशब्दात्प्रेषणविज्ञापनाज्ञाप- नादयः क्षीणं प्रतिकर्मप्रतिपादनं प्रेषणं । गृहीतवेतनस्त्वं । कर्माणि कु- याः। कुर्वीथाः । कुरु । कुरुष्व । अधिकं प्रति स्वकार्यसूचनं विज्ञापनं । अहो देव इदं कार्यमवधारयः । अवधारय । सर्वेषां खखकार्य- नियमप्रतिपादनमाज्ञापनं । विप्रा एवं प्रवर्तेरन् प्रवर्तन्ताम् । यतय एवं चरेयुः । याशब्दस्य च सप्तम्याः ॥४०॥याशब्दो या चासौ श- व्दश्च याशब्दस्तस्य याशब्दस्य च सप्तम्या अकारात्परस्य सप्तमी याशब्दस्य इर्भवति । भवेत् भवेतां । याम्युसोरियभियुसौ ॥४१॥ अकारात्परयोर्याम्युसो- रियमियुसौ भवतः । भवेयुः । भवेः भवेतं भवेत । भवेयं भवेव भवेम।। भावे ॥ भूयेत । कर्मणि । अनुभूयेत अनुभूयेयातां अनुभूयेरन् । एघेत ऐधेयातां एधेरन् । एघेथाः एधेयाथां एर्ध्वं । एधेय एधेवहि एधेमहि ॥ भावे ॥ एध्येत ।। पचेत् पचेतां पचेयुः । पचेः पचेतं पचेत । पचेयं पचेव पचेम । पचेत पचेयातां पचेरन् । भावे । पच्येत । क- मणि । पच्येत । पच्येयातां पच्येरन् । पञ्चम्यनुमतौ ॥ ४२ ॥ अनुज्ञानमनुमतिः । अनुमितौ पञ्चमी भवति ।

·- १० कातन्त्ररूपमालायाम् । 3 । समर्थनाशिषोश्च ॥ ४३ ॥ क्रियासु. प्रोत्साहः समर्थ- ना। इष्टस्यार्थस्य आशंसनं आशीः । समर्थनाशिषोरर्थयोश्च पंञ्चमी भवति । भवतु । आशिपि । आशिपि तुह्योस्तातण् वा वक्तव्यः । भवतात् भवतां भवन्तु। हेरकारादहन्तेः ॥४४॥ अकारात्परस्य हेलोपो भवति अहन्तेः । भव भवतात् भवताद् भवतं भवत । भवानि भवाव भवाम।। भावे ॥ भूयतां । कर्मणि । अनुभूयतां । आदातामाथामादेरिः ॥४५॥ अकारात्परयोः आतां आथा इत्येतयोरादिरिर्भवति । अनुभूयेतां । अनुभूयन्तां । अनुभूयख अनुभूयेथां अनुभूयध्वं । अनुभूयै अनुभूयावहै अनुभूयामहै । एध- तां एधेतां एधन्तां । एधस्व एधेयां एधध्वं । एधै ऐधावहै एधामहै । भावे। एध्यतां । कर्मणि । एध्यतां एध्येतां एध्यन्तां । पचतु पचतात् पचताद् पचतां पचन्तु । पचतां पचेतां पचन्तां । भावे । पच्यतां । कर्मणि । पच्यतां पच्येतां पच्यन्तां ॥ भूतकरणवत्यश्च ॥४६॥ भूतमतीतं करणं क्रिया यस्य तद्भूतकरणं सांधनं तद्विद्यते यासां ता भूतकरणवत्यः । भूतकरणवत्यो हस्तन्यद्यतनीक्रियातिपत्तयोऽतीते काले भवन्ति । ह्यो भवः कालो ह्यस्त- नः तत्र ह्यस्तनी भवति ।। अधात्वादिद्यस्तन्यद्यतनीक्रियातिपत्तिषु ४५ धातोरादावडागमो भवति हस्तन्यद्यतनीक्रियातिपत्तिषु परतः । * पदान्ते धुटांप्रथमः ॥ २५ ॥ पदान्ते वर्तमानानां धुटां अन्तरतमः प्रथमो भवति । अभवत् अभवतां अभवन् । अभवः अभव- तं अभवत । अभवं अभवाव अभवाम || भावे । अभूयत ।। कर्मणि । अन्वभूयत अन्वभूयेतां अन्वभूयन्त । अड् धात्वादिसूत्रबाधनार्थ- , मुत्तरयोगः। -- ·तिङन्तः । १११ खरादीनां वृद्धिरादेः ॥४८॥ स्वरादीनां धातूनां आ- दिखरस्य वृद्धिर्भवति शस्तन्यादिषु परतः । ऐधत ऐधेतां ऐधन्त । ऐ- धथाः ऐधेयां ऐधध्वं । ऐधे ऐधावहि ऐधामहि । भावे । ऐध्यत । क- मणि । ऐध्यत ऐध्येतां । ऐध्यन्त । अपचत् अपचतां अपचन् । अ- पचत अपचेतां अपचन्त । भावे अपच्यत । कर्मणि । अपच्यत अपच्येतां अपच्यन्त । मास्मयोगे ह्यस्तनी च ॥४९॥ मास्मयोगे शस्तन्यद्यतनी च भवति । न मामास्मयोगे ॥५०॥ मायोगे मास्मयोगे च धातो- रादावडागमो न भवति । मासभवत् मासभवतां मास्मभवन् । मास्मैधत मास्मैधेतां मास्मैधन्त ॥ ॥ मास्मपचत् मास्मपचतां मास्मपचन् ॥ मास्मपचत मास्मपचेतां मास्मपचन्त । भावे । मास्मभू- यत । कर्मणि।मास्मानुभूयत मास्मानुभूयेतां मास्मानुभूयन्त । श्रुश्रवणे। श्रुवः श च ॥५१॥ श्रुवो धातोर्नुप्रत्ययो. भवति सार्व- धातुके परे शृ आदेशश्च । शृणोति शृणुतः शृण्वन्ति । अन्विकरणः कतरीति निर्देशात् द्वित्वबहुत्वयोश्च परस्मै सप्तम्यां च हि वचने च गुणो न भवति । उत्तरत्र प्रदर्श्यते । शृणुयात् शृणुयातां शृणुयुः । शृणोतु । नणकारानुबन्धचेक्रीयितयेति श्रुवस्तातण्प्रत्ययो गुणनिषेधः । शणुतात् शृण्वन्तु नोश्च विकरणादसंयोगात् ॥ ५२ ॥ असंयोगात् पू- वन्नुिविकरणात् परस्य हेर्लोपो भवति ॥ शृणु शृणुतात् शृणुतं शृणुत । . शृणवानि शृणवाव शृणवाम । अशृणोत् अशृणुतां अशृण्वन् । कर्मणि नाम्यन्तानां यणायियिन्नाशीश्चिचेक्रीयितेषु ये- दीर्घः ॥५३॥ नाम्यन्तानां धातूनां दीर्घो भवति यणादिषु ये च्वौ च परे । श्रूयेत । श्रूयतां । अश्रूयत । इत्यादि । पिधु गत्यां । षिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च।

·१.१२ कातत्ररूपमालायाम् । धात्वादेः षः सः ॥५४॥ धात्वादेः षस्य सो भवति । सेधति । स्थासेनयसेधतिसिचसञ्जिष्वञ्जां । अडभ्यासान्तरश्चेति सस्य षत्वं । प्रतिषेधति । तत्र सेधतेर्गताविति वचनाद्गतौ न पत्वं । परिसेधति । सेधतः । सेधन्ति । सेधेत् सेधतु। असेधत् । णी प्रापणे । णो नः ॥ ५५ ॥ धात्वादेर्णस्य नो भवति । नयति नयतः नयन्ति । नयते नयेते नयन्ते । नयेत्। नयेत । नयतु। नयतां । अनयत् अनयत । भावे । नीयते कर्मण्येवं । संस् भंस् अवस्रंसने । ध्वंस् गतौ च । मनोरनुखारो धुटि इति नकारस्यानुस्वारः । स्रंसते स्रसेते सन्ते । भ्रंसते । ध्वंसते ॥ अनिद्नुबन्धानामगुणेऽनुषङ्गलोपः ॥५६॥ इद- नुबन्धवर्जितानां धातूनां अनुषङ्गलोपो भवति अगुणे प्रत्यये परे । कर्मणि । स्रस्यते स्रस्येते त्रस्यन्ते । एवं भ्रस्यते । ध्वस्यते । अत एव वर्जनादिदनुबन्धानां धातूनां नुरागमोस्ति गुणागुणे प्रत्यये परे । ग्रथिवकि कौटिल्ये। शकि शङ्कयां । ग्रन्थते वङ्कते । शङ्कते । ग्रन्थ्यते ग्रन्थ्येते । शङ्कयते शङ्कयेते शङ्कयन्ते । वङ्कयते । वङ्कयेते । वङ्कयन्ते। टुनदि समृद्धौ । नन्दति नन्दतः । नन्दन्ति । नन्द्यते । वदि अभिवा- दनस्तुत्योः । वन्दते वन्देते वन्दन्ते । कर्मणि । वन्द्यते । दंश दशने । षञ्ज. सङ्गे । प्वञ्ज परिष्वते । रज रागे । दंशिंषञ्जि ष्वजिरञ्जीनामनि॥७॥ एतेषामनि वि- करणे परेऽनुषङ्गलोपो भवति । दशति । दशेत् । दशतु। अदशत् । भावे । दश्यते । सजति । सजेत् । सजतु । असजत् । सज्यते । परिष्वजते । रजति रजेदित्यादि । रओरिनिमृगरमणार्थे वा ॥५८॥ मृगरमणार्थे रञ्जर- नुषङ्गलोपो वा भवति इनि परे ।रजति कश्चित्तमन्यः प्रयुङ्क्ते । धातो- श्च हेतौ इति इन् भवति । रजयति । पक्षे । रञ्जयति । ष्ठिवु, लिवु निरसने । क्लमु ग्लानौ । चमु छमु जमु जिमु.अदने । 5 ·तिडन्तः । ११३ ष्ठिवुलमाचामामनि ॥५९॥ ष्ठिवुक्लम आचम् इत्येतेषा- मुपधाया दीर्घो भवति परस्मैपदेऽनिपरे । क्रियायोगे प्रादय उप- सर्गा भवन्ति । निष्ठीवति निष्ठीवतः निष्ठीवन्ति । निष्ठीव्यते । क्लाम- ति । भावे । क्लम्यते । आचामति । आचम्यते। आङिति किं । चमति विचमति । क्रमु पादविक्षेपे । क्रमः परस्मै ॥६०॥ क्रमः दीर्घो भवति परस्मैपदे अ- नि परे । कामति । परस्मै इति किं । प्रोपाभ्यामारम्भे ॥ ६१॥ लक्षणसूत्रे लक्षणं व्यभिच- रन्त्याचार्याः । प्रोपाभ्यां परः क्रम् आरम्भेऽर्थे आत्मनेपदी भवति । प्रक्रमते । उपक्रमते । प्रक्रम्यते उपक्रम्यते । पुस्तुद्वप्नुऋच्छगम्लस्ट- गतौ । इषु इच्छायां । यमु उपरमे । गमिष्यमांछः ॥३२॥ गम इषु यम् एषामन्त्यस्य छो भवत्य- नि परे । गच्छति । इच्छति । यच्छति । गम्यते इष्यते यम्यते ।पा पाने । पः पिवः ॥ ६३ ॥ पाधातोः पिबादेशो भवत्यनि परे । पिवति । दामागायति पिबति स्थास्यति जहातीनामीकारो व्यञ्जनादौ वेत्याकारस्य ईकारः । पीयते । घ्रा गन्धोपादाने । घोजिघ्रः ॥६४॥ प्राधातोर्जिघ्रादेशो भवत्यनि परे । जिघ्रति। प्रायते । ध्माशब्दाग्निसंयोगयोः । ध्मो धमः ।। ६५ ॥ धमाधातोर्धमादेशो भवत्यनि परे । धमति । ध्मायते । स्था गतिनिवृत्तौ । स्थस्तिष्ठः ॥६६॥ स्थाधातोस्तिष्ठादेशो भवत्यनि परे । तिष्ठति । स्थीयते । ना अभ्यासे । नो मनः ॥६७ ॥ नाधातोर्मनादेशो भवत्यनि परे । मन- ति । म्नायते । दाण दाने । दाणो यच्छः ॥ ६८॥ दाण्धातोर्यच्छादेशो भवत्यनि परे । प्रयच्छति प्रदीयते । दृशिर प्रेक्षणे ।

·- ११६ ६ कातन्त्ररूपमालायाम् । - बयां ब्रूयाव ब्रूयाम । ब्रुवीत ब्रुवीयातां ब्रुवीरन् । ब्रुवीथाः ब्रुवीयाथां ब्रुवीध्वं । ब्रुवीय ब्रुवीवहि ब्रुवीमहि । अत्तु अत्तात् अत्तां अदन्तु । हुधुड्भ्यां हेधिः ॥ ८९ ॥ हुधुड्भ्यां परस्य हेधिर्भवति । अद्धि अत्तात् अत्तं अत्तै । अदानि अदाव अदाम ।शेतां शयातां शे- रतां । शेष्व शयाथां शेध्वं । शयै शयावहै शयामहै । ब्रवीतु ब्रूतात् ब्रूतां ब्रुवन्तु । हौच ॥९० ॥ सर्वेषां धातूनां गुणो न भवति हौ च परे । ब्रूहि ब्रूतात् ब्रूतं ब्रूत । ब्रवाणि वाव ब्रवाम । ब्रूतां बुवातां ब्रुवतां । ब्रूष्व ब्रुवाथां ब्रूध्वं । ब्रवै ब्रवावहै बवामहै। अदोट् ॥ ९१ ॥ अदः परयोर्दिस्योरादेरड् भवति । अवर्णस्याकारः ॥९२॥ धातोरादेरवर्णस्याकारो भवति हस्तन्यादिपरतः । आदत् आत्तां आदन् । आदः आत्तं आत्त । आदं आद्व आझ । अशेत अशेयातां अशेरत । अशेथाः अशेयाथां अशेध्वं । अशयि अशेवहि अशेमहि । अब्रवीत् अब्रूतर्ता अब्रुवन् । अ- ब्रवीः अब्रूतं अब्रूत । अब्रुवं अब्रूव अब्रूम। अब्रूत अब्रुवातां अब्रुवत । अ- ब्रूथाः अब्रुवाथां अबध्वं । अब्रुवि अब्रूवहि अब्रूमहि । भावकर्मणोः । अद्यते अद्यते अद्यन्ते । अयीयें ॥ ९३ ॥ शेतेः ईकारोऽय् भवति ये परे । शय्यते शय्येते शय्यन्ते । जिप्वप्शये । " धात्वादेः षः सः" । ब्रुवो वचिः ॥९४॥ ब्रुवो वचिर्भवति अगुणे सार्वधातुके परे । खपिवचियजादीनां यणू परोक्षाशीःषु ॥ ९५ ॥ स्वपिवचियजादीनामन्तस्थायाः सम्प्रसारणं भवति यणू परोक्षाशी:- घुपरतः । किं सम्प्रसारणं । संप्रसारणं वृतोन्तस्थानिमित्ताः ॥९६॥ अन्त- स्था निमित्ता इउऋतः सम्प्रसारणसंज्ञा भवन्ति । सुप्यते सुप्येते सु- प्यन्ते । यन देवपूनासंगतिकरणदानेपु । इज्यते इज्यते इज्यन्ते । असु भुवि । अस्ति ।

·तिङन्तः ।
११७
अस्तेरादेः ॥९७॥ अस्तेरादेर्लोपो भवति अगुणे सार्वधा-
तुके परे । स्तः सन्ति ।
अस्तेः सौ॥ ९८॥ अस्तेरन्त्यस्य लोपो भवति सौ परे ।
असि स्थः स्थ । अस्मि स्वः स्मः । स्यात् स्यातां स्युः । स्याः स्यातं
स्यात । स्याम् स्याव स्याम । अस्तु स्तात् स्तां सन्तु । एकदेशविकृ-
तमनन्यवत् ।
दास्त्योरेभ्यासलोपश्च ॥ ९९ ॥ दासंज्ञकस्य अस्तेर-
न्त्यस्य ए भवति अभ्यासलोपश्च हो परे ।
अस्तेः ॥ १०० ॥ अस्तेः परस्य हेधिर्भवति ।
स्थानिवदादेशः ॥ १०१॥ यस्य स्थाने यो विधीयते स
स्थानी इतर आदेशः । एधि स्तात् स्तं स्त । असानि असाव असाम ।
अस्तेदिस्योः॥ १०२ ॥ अस्तेः परयोदिस्योरादिरीद्भवति ।
अस्तेः ॥ १०३ ॥ अस्तेरवर्णस्याकारो भवति हस्तन्यादिषु प-
रतः । आसीत् आस्तां आसन् । आसीः आस्तं आस्त । आसम् आ-
स्व आस्म ।
अस्तेभूरसार्वधातुके ॥ १०४॥ अस्तेर्भूरादेशो भवति
असार्वधातुके परे । भूयते । रुदिर् अश्रुविमोचने ॥
रुदादेः सार्वधातुके ॥ १०५॥ रुदादेः परस्य सार्वधातु-
कस्य व्यञ्जनादेरयकारादेरादाविडागमो भवति ।
नामिनश्चोपधाया लघोः ।। १०६॥ सर्वेषां धातूनां उ-
पधाभूतस्य पूर्वस्य लघोर्नामिनो गुणो भवति । रोदिति रुदितः रुद-
न्ति । रोदिषि रुदिथः रुदिथ | रोदिमि दिवः रुदिमः ।
श्लोकः ।
रोदितिः स्वपितिश्चैव श्वसितिः प्राणितिस्तथा।
जक्षितिश्चेति विज्ञेयो रुदादिः पञ्चको गणः॥१॥

·1 कातन्त्ररूपमालायाम् । रुद्यात् रुग्रातां रुयुः । रोदितु रुदितात् रुदितां रुदन्तु। हौ चेति गुणनिषेधः । रुदिहि रुदितात् रुदितं रुदित । रोदानि रोदाव रोदाम । रुदादिभ्यश्च ।। १०७ ॥ रुदादिभ्यश्च परयोदिस्योरादिरी- द्भवति । अरोदीत् । रुदादेश्च ॥ १०८ ॥ रुदादेश्च परयोदिस्योरादिरद्भवति । अ- रोदत् अरुदितां अरुदन् । अरोदीः अरोद: अरुदितं अरुदित । अ- रोदं अरुदिव अरुदिम । एवं पञ्चानाम् । जिप्वप् शये । स्वपिति खपितः स्वपन्ति । स्वपिपि । खप्यात् खप्यातां स्वप्युः । स्वपितु स्वपितात् स्वपितां स्वपन्तु । अस्वपीत् । अस्वपत् अस्वपतां अस्वपन्। श्वस् प्राणने । श्वसिति । श्वस्यात् । श्वसितु । अश्वसीत् । अश्वसत् । अनपि च । प्राणिति । प्राण्यात् । प्राणितु । अप्राणीत् । अप्राणत् । जक्ष भक्ष हसनयोः। जक्षादिश्च ॥ १०९ ॥ जक्षादीनामभ्यस्तसंज्ञा भवति । ज- - क्षिति जक्षतः। , लोपोऽभ्यस्तादन्तिनः ॥ ११० ॥ अभ्यस्तात्परस्य अ- न्तेनेकारस्य लोपो भवति । जक्षति। जक्ष्यात् जक्ष्यातां जक्ष्युः । जक्षितु जक्षितात् जक्षितां जक्षतु । अजक्षीत् । अजक्षत् अजक्षतां । अनउस्सि- जभ्यस्तविदादिभ्योऽभुवः। इत्यनेन उस् भवति । अजक्षुः । भावकर्मणोः। रुद्यते । सुप्यते । इत्यादि । घूङ् प्राणिगर्भविमोचने । सूते सुवाते सुवते । सुवीत सुवीयातां सुवीरन् ।सूतां सुवातां सुवतां। सूप्व सुवाथां। सूध्वम् । सूतेः पञ्चम्याम् ॥११॥ सूतेः पञ्चम्युत्तमे च गुणो न भवति । सुवै सुवावहै सुवामहै । असूत असुवातां । सूयते । हन् हिंसागत्योः।हन्ति। धुटि हन्तेः सार्वधातुके ॥ ११२ ॥ हन्तेरन्तस्य लोपो भवति धुडादावगुणे सार्वधातुके परे । हतः । गमहनजनखनघसामुपधया स्वरादावनण्यगुणे ॥११॥ गमादीनामुपधाया लोपो भवत्यनण्वजिते स्वरादावगुणे परे ।

·तिङन्तः । ११९ लुप्सोपधस्य च ॥ ११४ ॥ लुप्तोपधस्य च हन्तेहस्य धिर्भ- वति । नन्ति । हंसि हथः हथ । हन्मि हन्वः हन्मः । हन्यात् हन्यातां हन्युः । हन्तु हतात् हतां घ्नन्तु । पूर्वोक्तपरोक्तयोः परोक्तः विधिर्बलवान् इति न्यायात्॥ हन्तेर्जी हो ।।११।। हन्ते कारादेशो भवति हौ परे। जहि हतात् हतं हत । हनानि हनाव हनाम । व्यञ्जनादिस्योः ॥ ११६ ॥ व्यञ्जनात्परयोदिस्योर्लोपो भ- वति । अहन् अहतां अनन् । अहन् अहतं अहत । अहनं अहन्व अहन्म । चक्षङ् व्यक्तायां वाचि । स्कोःसंयोगाद्योरन्ते च ॥ ११७ ॥ संयोगायोः सका- रककारयोर्लोपो भवति धुट्यन्ते च । * तवर्गस्य षटवर्गादृवर्गः ॥११८ ॥ तवर्गस्य षकार- टवर्गाभ्यां परस्य टवर्गो भवत्यान्तरतम्यात् । आचष्टे आचक्षाते आचक्षते । षढोः कासे ॥११९।। षढोः को भवति सकारे परे । आंचक्षे आचक्षाते आचक्षते । * धुटां तृतीयश्चतुर्थेषु ॥१२०॥धुटां तृतीयो भवति चतु- थेषु परतः ऋवर्णटवर्गरपा मूर्धन्या इति न्यायात् । इति षकारस्य ड- कारः । आचड्वे । आचक्षे आचक्ष्वहे आचक्ष्महे । आचक्षीतं आच- क्षीयातां आचक्षीरन् । आचष्टां आचक्षातां आचक्षतां । आचक्ष्व आ- चक्षायां आचध्वं । आच: आचक्षावहै आचक्षामहै । आचष्ट आ- चक्षातां आचक्षत । आचष्ठाः आचक्षार्थी आचड्ढ्वं । आचक्षि आच- वहि आचक्ष्महि । चक्ष ख्या॥१२॥ चक्षङ् इत्येतस्य ख्याजादेशो भवति असार्वधातुके परे । आख्यायते । ईश ऐश्वर्ये । छशोश्च ॥ १२२ ।। छशोश्च पो भवति धुट्यन्ते । ईप्टे ई- शाते ईशते । ।

·ON १२० कातन्त्ररूपमालायाम् । ईशः से ॥ १२३ ॥ ईशः परस्य सादेः सार्वधातुकस्यादाविट् भवति धुटि परे । ईशिषे ईशाथे ईड्डे। ईशे ईश्वहे ईश्महे । ईशीत ईशीयातां ईशीरन् । ईष्टां ईशातां ईशतां । ईशिष्व ईशाथां ईवें । ऐशि ऐश्वहि ऐश्महि । ईश्यते । शासु अनुशिष्टौ । सास्ति । शासेरिदुपधाया अण्व्यञ्जनयोः ॥१२४ ॥ शासे- रुपधायाः इद्भवति अण् व्यञ्जनयोः परतः । शासिवसिघसीनां च॥ १२५ ॥ निमित्तात्परः शासि- वसिघसीनां सः षत्वमापद्यते । शिष्टः शासति । शास्सि । शिष्यात् शिष्यातां शिष्युः । शास्तु शिष्टात् शिष्टां शासतु । शा शास्तेश्च ॥ १२६ ॥ शास्तेर्हो परे शादेशो भवति च- कारात् हेधिर्भवति । शाधि । शिष्टात् । शिष्टं शिष्ट । शासानि शासाव शासाम । सस्य ह्यस्तन्यां दौ तः ॥१२७ ॥ ह्यस्तन्यां दौ परे सस्य तो भवति । अशात् अशिष्टां अशासुः।। सौवा॥१२८॥ सस्य तो भवति वा ह्यस्तन्यां सौ परे । अशात्। अशाः अशिष्टं अशिष्ट । अशासं । अशिष्व । अशिष्म । शिप्यते। दीधीङ् दीप्तिदेवनयोः। वेवीङ् वेतनातुल्ये । आदीधीते । यइवर्णस्यसि योगपूर्वस्यानेकाक्षरस्य । इति यः । आदीध्याते आदीध्यते । दीधीवेव्योरिवर्णयकारयोः ॥ १२९ ॥ दीधीवेन्योर- न्तस्य लोपो भवति इवर्णयकारयोः परतः । आदीधीत आदीधीयातां आदीधीरन् । आदीधीतां आदीध्यातां आदीध्यतां । आदीधीष्व आ- दीधीयाथां आदीधीध्वं । दीधीवेव्योश्च ॥ १३० ॥ अनयोः पञ्चम्युत्तमे च गुणो न भवति । आदीध्य आदीध्यावहै आदीध्यामहै । आदीधीत आदी- ध्यातां आदीध्यत । आदीध्यते । वेवीते वेव्याते वेव्यते । वेवीत वे- वीयातां वेवीरन् । वेवीतां वेव्यातां वेव्यतां । वेवीव वेव्याथां वेवीध्वं ।

·तिङन्तः । १२१ . १ - पेव्यै वेव्यावहै वेव्यामहै । अवेवीत अवेव्यातां अवेव्यत । अवेवीथाः अवेव्याथां अवेवीध्वं । अवेव्यि अवेवीवहि अवेवीमहि । वेव्यते । ईड् स्तुतौ । ईट्टे ईडाते ईडते। ईडूजनोः ध्वे च ॥१३१॥ईड्जनोः स्ध्वे च सार्वधातुके परे इड् भवति । ईडिषे ईडाथे. ईडिध्वे । ईडे ईड्वहे ईड्महे । ईडीत ईडीयातां ईडीरन् । ईट्टां ईडातां ईडतां । ऐट्ट ऐडातां ऐडत । ईज्यते । इत्यादि । णु स्तुतौ । - उत्तो वृद्धिर्व्यञ्जनादौ गुणिनि सार्वधातुके॥१३२॥ धातोरुतो वृद्धिर्भवति व्यञ्जनादौ गुणिनि सार्वधातुके परे।वृद्धिग्रहणा- धिक्यादभ्यस्तस्य वृद्धिर्न भवतीत्यर्थः ॥ नौति नुतः नुवन्ति । नौषि तुथः नुथ । नौमि नुवः नुमः । नुयात् नुयातां नुयुः । नौतु नुतात् नुतां तुवन्तुं । अनौत् अनुतां अनुवन् । नूयते। एवं । ष्टुञ् स्तुतौ। स्तौति स्तवीति स्तुतः स्तुवन्ति । स्तुते स्तुवाते स्तुवते । स्तूयते । ऊर्गुञ् आच्छादने । ऊपातिगुणः ॥ १३३ ॥ ऊर्णोतेर्गुणो भवति व्यजनादौ गु- णिनि सार्वधातुके परे । प्रोर्णोति । वृद्धिग्रहणाधिक्यात् अभ्यस्तस्य पृथ- करणारा प्रोौति प्रोणुतः प्रोणुवन्ति । प्रोोपि प्रो#षि प्रोणुथः प्रोर्गुण । प्रोर्णोमि प्रोोमि प्रोणुवः प्रोणुमः । प्रोणुते प्रोणुवाते प्रोणुवते । प्रोणुयात् प्रोणुयातां प्रोणुयुः । प्रोणुवीत । प्रोर्णोतु प्रो- #तु प्रोणुतां प्रोणुवन्तु । प्रोणुतां प्रोणुवातां प्रोणुवतां । ह्यस्तन्यां च ॥ १३४ ॥ उMञ् इत्येतस्य ह्यस्तन्यां गुणो भवति व्यञ्जनादौ वचने परे । प्रौर्णोत् प्रौणुतां प्रौणुवन् । प्रौर्युत प्रौ- गुंवातां प्रोणुवत । प्रोणूयत इत्यादि। । विद् ज्ञाने । वेत्ति वित्तः विदन्ति । विद्यात् विद्यातां विद्युः । वैत्तु वित्तात् वित्तां विदन्तु । - विद आम् कृजू पञ्चम्यां वा ॥१३५॥ विदः पर आम् भवति ततः कृञ् प्रयुज्यते पञ्चम्यां । आमि विधेरेवेति गुणो न भवति । " ११ ·' १२२ कातन्त्ररूपमालायाम् । , A विदांकरोतु विदांकुरुतात् विदांकुरुतां विदाकुर्वन्तु । विदांकुरु। अवेत् अवित्तां अविदन् । विदादेर्वा ॥ १३६ ॥ विद आदन्ताद्विषश्चान् उस् वा भ- चति. ह्यस्तन्यां । अविदुः । विद्यते । एवं ह्यस्तन्यां। प्सा भक्षणे । आ- दन्तात् । अप्सात् अप्सातां अप्सन् । आकारस्योसि ॥१३७ ॥ आकारस्य लोपो भवति उसि परे । अप्सुः । रा. ला आदाने । अलात् अलातां अलान् अलुः । अरात् अरातां अरान् अरुः । द्विप् अप्रीतौ । अद्वेट् अद्विष्टां अ- द्विषन् अद्विषुः । भावकर्मणोः । रायते।लायते । प्सायते । द्विष्यते । समोगमृच्छ प्रच्छिमृश्रुवेत्तिदृशाम्॥१३८॥समः परेषामात्मनेपदं भवति । संवित्ते संविदाते संविदते । .. वेत्तेर्वा ॥ १३९ ॥ वेत्तेः परस्यातेरियं भवति । संविद्रते । संविदीत संविदीयातां संविदीरन् । संवित्तां संविदातां संविदतां संवि- द्रतां । समवित्त समविदातां समविद्रत समविदत ॥ इण्गतौ । एति इतः। इणश्च ॥ १४० ॥ इणश्च यो भवति स्वरादावगुणे । यन्ति । एषि इथः इथ । एमि इवः इमः । इयात् इयातां इयुः । एतु इतात् इतां यन्तु । इहि इतात् इतं इत । अयानि अयाव अयाम । ऐत् ऐतां । परापि वृद्धिरिण्मात्राश्रितेन यत्वेन बाध्यते । सावकाशानवका- शयोरनवकाशो विधिर्बलवान् । इति न वृद्धिः । इणश्चेति यत्वं । एतेर्थे ह्यस्तन्याम् ॥१४१॥ एतेर्थे परे अटोऽवर्णस्य दी| भवति हस्तन्यां । आयन् । ऐ ऐतं ऐत । आयं ऐव ऐम । दुह् प्रपूरणे । दादेः ॥१४२ ॥ दादेहस्य घो भवति धुट्यन्ते च । घढधभेभ्यस्तथोडोऽधः ॥१४३॥ ऐभ्यः धावर्जितेभ्यः परयोस्तथो? भवति । दोन्धि दुग्धः दुहन्ति । तृतीयादेर्घढधभान्तस्यधातोरादिचतुर्थत्वंस्ध्वोः . 1 . २ , k ·तिङन्तः । १२३ ।। १४४ ॥ घढधभान्तस्य धातोरादेस्तृतीयस्य चतुर्थत्वं भवति स्वोः परतः । धोक्षि दुग्धः दुग्ध । दोमि दुह्वः दुमः । दुग्धे दुहाते दु- हते । दुह्यात् दुह्यातां दुयुः । दुहीत दुहीयातां दुहीरन् । दोग्धु दु- ग्धात् दुग्धां दुहन्तु । हुधुड्भ्यां हेधिः । दुग्धि दुग्धात् दुग्धं दुग्ध । दोहानि दोहाव दोहाम । दुग्धां दुहातां दुहतां । लोपे च दिस्योः॥१४५॥ धडधभान्तस्य धातोरांदेस्तृतीय- स्य चतुर्थत्वं भवति दिस्योर्लोपेऽपि । अधोक् अदुग्धां अदुग्ध । अदोहं अदुह अदुह्म । अदुग्ध अदुहातां अदुहत । लिह् आस्वादने । होढः ॥१४६ ॥ धातोर्हस्य ढो भवति धुट्यन्ते च । ढे ढलोपो दीर्घश्चोपधायाः ॥ १४७॥ ढे परे ढलोपो भवति उपधाया दीर्घश्च । लेढि लीटः लिहन्ति । लेक्षि लीढः लीढ । लेझि लिह्वः लिमः । लीडे लिहाते लिहते । लिक्षे लिहाथे लीट्वे । लिहे लिबहे लिह्महे । लिह्यात् । लिहीत लेटु लीढात् लीढां लिहन्तु । लेढि लीटात् लीढं लीढ । लेहानि लेहाव लेहाम ॥ लीढां लिहातां लिहतां । लिक्ष्व लिहातां लीढं । लेहै लेहावहै लेहामहे ॥ अलेट अलीढां- अलिहन्-अलीढ । लिह्यते ॥ इत्यदादिः समाप्तः । हुदानादनयोः । जुहोत्यादेश्च ॥१४८॥ जुहोत्यादेश्च परविकरणस्य लुग्भवति ॥ द्विवचनमनभ्यासस्यैकस्वरस्याद्यस्य ॥ १४९॥ धा- तोरवयवस्यानभ्यासस्य एकस्वरस्याद्यवर्णस्य द्विवचनं भवतीति वर्तते । जुहोत्यादीनां सार्वधातुके ॥१५०॥ नहोत्यादीनां द्वि- वचनं भवति सार्वधातुके परे। पूर्वोभ्यासः ॥ १५१ ॥ द्विरुक्तस्य धातोः पूर्वाऽवयवोऽभ्या- ससंज्ञो भवति । हो जः॥१५२ ॥ अभ्यासहकारस्य जकारो भवति । जुहो- ति जुहुतः ।

·४ १२४ कातन्त्ररूपमालायाम् । . 7 दयमभ्यस्तम् ॥ १५३॥ धातोरभ्यास इतरश्चेति द्वयमभ्य- स्तसंज्ञं भवति । लोपोऽभ्यस्तादन्तिनः ॥१५४॥ अभ्यस्तात्परस्यान्तेर्न- कारस्य लोपो भवति। जुहोते. सार्वधातुके ॥१५॥ जुहोतेः उकारस्य वकारो भवति स्वरादावगुणे सार्वधातुके परे । जुह्वति। जुहोषि जुहुथः जुहुथ। जुहोमि जुहुवः जुहुमः ॥ इत्यादि । ओहाङ् गतौ । भृजहाङ्माङामित्॥१५६॥ भृञ् हाङ् माङ् इत्येतेषाम- भ्यासस्य इद्भवति सार्वधातुके परे उभयेषामीकारोव्यञ्जनादावदः ॥ १५७ ॥ उभये- षामभ्यस्तत्रयादिविकरणानां दावर्जितानामाकारस्य ईकारो भवति व्यञ्जनादावगुणे सार्वधातुके परे । जिहीते. । अभ्यस्तानामाकारस्य ॥१५८॥, अभ्यस्तानामाकारस्य लोपो भवत्यगुणे सार्वधातुके परे । जिहाते जिहते । बिहीषे जिहाथे जि- हीध्वे । जिहे जिहीवहे जिहीमहे ।। जिहीत जिहीयातां जिहीरन् । जिहीतां जिहातां जिहतां । जिहीष्व जिहाथां जिहीध्वं । जिहै जिहावहै जिहामहै । अजिहीत अजिहातां अजिहत.॥ एवं माङ् माने शब्दे च । मिमीते मिमाते मिमते। मिमीषे मिमाथे मिमीध्वे । मिमे मिमीवहे मि- मीमहे । डुधाञ्- डुभृञ् धारणपोषणयोः । द्वितीयचतुर्थयोः प्रथमतृतीयौ ॥१५९॥ अभ्यासस्य द्वितीयचतुर्थयोः प्रथमतृतीयौ भवतः । बिभर्ति विभृतः बिभ्रति । बिभर्षि विभृथः विभृथ ॥ विमि बिभूवः बिभृमः ॥ विभृते बिभ्राते बिभ्रते । बिभृषे बिनाते बिभृध्वे । बिभ्रे बिभृवहे बिभृमहे । डुधाञ्खः ॥१६०॥ अभ्यासस्य हूखो भवति । दधाति । तथोश्च दधातः ॥ १६१ ॥ दधातेर्धातोः आदेस्तृतीयचतु- र्थत्वं भवति तथोः सेध्वोश्चागुणे परतः । धत्तः दधति । दधासि ' ·म तिङन्तः। १२५ - धत्थः धत्थ । दधामि दध्वः दध्मः । धत्ते दधाते दधते । वत्से दधाथे धद्धे । दधे दध्वहे दध्महे । भावकर्मणोश्च । नाम्यन्तानां यणाथियन्नाशीविचेक्रियतेषुदी-. घः ॥१६२॥ नाम्यन्तानां धातूनां दी! भवति यणादीनां ये च्वौ च परे । हूयते । अदाहाधौ दा ॥ १६३॥ डुदाञ् दाने । दाण् दाने । दो अवखण्डने । देङ क्षणे । एते चत्वारो दारूपाः। डधाञ्धारणपोपणयोः। धेट पा पाने इत्येतौ। धारूपौ । दाप लवने । दैप्शोधने इत्येतौ वर्ज- यित्वा दाधा इत्येतौ दासंज्ञौ भवतः दाप् दैपौ वर्जयित्वा दाधाइत्ये- तौ दासंज्ञौ भवतः । दामागायतिपिबति स्थास्यति जहातीनामीका- रो व्यञ्जनादौ ॥१६४॥ दासंज्ञकमारूपगायति पिबति स्थास्यति जहातीनामन्तस्य ईकारो भवति व्यञ्जनादावगुणे सार्वधातुके परे। दीय- ते। धीयते । माङ् माने शब्दे च । मीयते मीयेते मीयन्ते । कैगैरै शब्दे। गीयते पीयते । ष्ठा गतिनिवृत्तौ । निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः । स्थीयते । पो अन्तकर्मणि । अवसीयते । ओहाक् त्यागे । हीयते । जुहुयात् जुहुयातां जुहुयुः । निहीत जिहीयाताम् जिहीरन् । धेट पा पाने । दध्यात् दध्यातां दध्युः । दधीत दधीयातां दधीरन् । जुहोतु जुहुतात् जुहुतां जुह्वतु । जुहुधि जुहुतात् जुहुतं जुहुत । जुहवानि जुहवाव जुहवाम । जिहीतां जिहातां जिहतां । मिमीत मिमीयाताम् मिमीरन् । मिमीतां मिमातां मिमतां । मिमीप्व मिमाथां मिमीध्वं । मिमै मिमावहै मिमामहै। विभतु विभृतां विभ्रतु । विभृतां विभ्रतां वि- भ्रतां दधातु धत्तात् धत्तां दधतु। अभ्यत्तानामकारस्य इति लोपे प्राप्ते "लोपस्वरादेशयोः स्वरादेशो विधिर्वलवान्"। इति खरादेशो भवति । दास्त्योरभ्यासलोपश्च ॥ १६५॥ दासंज्ञकस्यास्तेश्च हौ krit ·" १२६ कातन्त्ररूपमालायाम् । । 1 . परेन्तस्य एत्वं भवति अभ्यासलोपश्च । यथासंख्यं । धेहि धत्तात् धत्तं धत्त । दधानि दधाव दधाम । धत्तां दधातां दधतां । अजुहोत् अजुहुतां। :अनउस्सिजभ्यस्तविदादिभ्यो भुवः ॥१६६।। सि- जभ्यस्तविदादिभ्यश्च परस्य अन उस् भवति अभुवः । अभ्यस्तानामुसि ॥ १६७ ॥ अभ्यस्तानां गुणोः भवति उसि परे। अजुहवुः । अजुहोः अजुहुतं अजुहुत। अजुहवं अजुहुव अजु- हुम । अजिहीत अजिहातां अजिहत । अबिभः' अबिभृतां अविभरुः। अबिभः अबिभृतं अबिभृत । अबिभरं अबिभूव अबिभृम । अबिभृत अविभ्रातां अबिभ्रत । अमिमीत अमिमातां अमिमत। अमिमीथाः अमि- माथां अमिमीध्वं । अमिमि अमिमीवहि अमिमीमहि । अदधात् अधत्तां। • आकारस्योसि ॥१६८ ॥ आकारस्य लोपो भवति उसि परे । अदधुः। अधत्त, अधातां अदधतं । जिभी भये । बिभेति विभितः बिभीतः। भियो वा ॥ १६९ ॥ भियो वा इकारो भवति व्यञ्ज- नादावगुणे सार्वधातुके परे। यइवर्णस्य संयोगपूर्वस्यानेकाक्षरस्य ॥१७०॥ असं- योगपूर्वस्यानेकाक्षरस्य 'इवर्णस्य यो भवति स्वरादावगुणे परे । बि- भ्यति इत्यादि । ही लज्जायां । अभ्यासस्यादिव्यञ्जनमवशेष्यम् ॥१७१॥ अभ्यास स्यादिव्यञ्जनमवशेष्यं भवति । अनादेर्लोप इत्यर्थः । जिहेति जिहीतः स्वरादाविवर्णोवर्णान्तस्य धातोरियुवाविति इयादेशः । जिहियति । ओहाक् त्यागे । जहाति जहीतः । जहातेवा ॥९७२।। जहातेः सार्वधातुके व्यञ्जनादावगुणे परे आकार इकारादेशो भवति वा । जहितः जहति । जहासि । उभयेपा- ·तिङन्तः । मीकारो व्यञ्जनादावदः । जहीथः जहिथः जहीथ जहिथ । जहामि जहीवः जहिवः जहीमः जहिमः । लोपः सप्तम्यां जहातेः ॥ १७३ ॥ जहातेरन्तस्य लोपो भवति सप्तम्यां व्यञ्जनादावगुणे सार्वधातुके परे । जह्यात् जह्यातां जयुः । जहातु जहीतात् जहितात् जहीतां जहितां जहतु । आत्वं वाहौ ॥ १७४ ॥ जहातेरन्तस्य आत्वं ईत्वमित्वं च भवति वाही परे । जहाहि जहिहि जहीहि जहीतात् जहितात् जहीत जहितं जहीत । जहानि जहाव जहाम । अजहात् अजहीतां अजहितां अजहुः । अजहाः अजहीतं अजहितं अजहीत अजहित । अजहां अजहिव अजहीव अजहिम अजहीम । इत्यादि । ऋस गतौ । पृ पालनपूरणयोः। अतिपिपयोश्च ॥ १७५ ॥ अनयोरभ्यासस्य इद्भवति सार्वधातुके परे। अभ्यासस्यासवणे ॥ १७६ ॥ अभ्यासस्य इवर्ण उव- योरियुवौ भवतोऽसवणे परे । इयति इयतः इयूति । इयर्पि इय॒थः इयूथ । इयर्मि इयवः इय॒मः । इयूयात् इत्यातां इय॒युः । इयतु इयतात् इयतां इयतु । इयहि इयतात् इयुतं इयत । इयरा- णि इयराव इयराम । ऐयः ऐयुतां ऐयरुः । ऐयः ऐयुतं ऐयत । ऐयरं ऐयुव ऐयुम । “गुणोतिसंयोगाद्योरिति " गुणः । अर्यते । ऋवर्णस्याकारः ॥१७७ ॥ अभ्यासस्य ऋवर्णस्याकारो भवति । ससति ससृतः सनति । सहयात् ससृयातां ससूयुः । ससर्तु ससृतात् समृतां सस्त्रतु। अससः असमृतां अससरुः। यणाशिषोर्ये ।। १७८॥ ऋदन्तादिकारागमो भवति यणा- शिषोर्ये परे । स्त्रियते । पिपर्ति पिपृतः पिप्रति । पिपृयात् पियातां पिपृयुः । पिपर्तु पिपृतात् पिपृतां पिप्रतु। अपिपः अपितां अपिपरुः । णिजिर शौचपोषणयोः । विजिर् पृथक्भावे । विष्टु व्याप्तौ विष् शब्दे ।

·. 1 १२८ कातन्त्ररूपमालायाम्। निजिविजिविषां गुणः सार्वधातुके ॥ १७९ ॥ निजादीनामभ्यासस्य गुणो भवति सार्वधातुके परे। चवर्गस्य किरसवर्ण ॥ १८० ॥ चवर्गस्य, किर्भवति असवर्णे धुटि परे अन्ते च । नेनेक्ति नेनिक्तः नेनिजति । नेनेक्षि नेनि क्थः नेनिक्थ । नेनेज्मि नेनिज्वः नेनिज्मः । नेनिज्यात् नेनिज्याता नेनिज्युः । नेनेक्तु नेनिक्तात् नेनिक्तां नेनिजतु । नेनेग्धि नेनि- तात् नेनिक्तं नेनिक्त। अभ्यस्तस्य चोपधाया नामिनः खरे गुणिनि सा- वैधातुके ॥ १८१ ॥ अभ्यस्तस्य चोपधाया नामिनो गुणो न भवति खरादौ गुणिनि सार्वधातुके परे । नेनिजानि नेनिजाव नेनि- जाम । अनेनेक् अनेनिक्तां अनेनिजुः । अनेनेक् . अनेनिक्तं अ- नेनिक्त। अनेनिजं. अनेनिज्व अनेनिज्म । वेवेक्ति वेविक्तः । वेविजति । वेविज्यात् वेविज्यातां वेविज्युः । वेवक्तु वेविक्तात् वेविक्तां वेविजतु । वेविग्धि । अवेवेक् अवेविक्तां अवेविजुः । वेवेष्टि वेविष्टः वेविषति । वेवेक्षि वेविष्ठः वेविष्ठ । वेवेष्मि वेविष्वः वेविष्मः । वे- विष्यात् वेविप्यातां वेविष्युः । वेवेष्टु वेविष्टात् वेविष्टां वेविषतु । धुटां तृतीयश्चतुर्थेषु । इति तृतीयः। ऋवर्णउवर्णरषा मूर्धन्या इति न्यायात् । पकारस्य डकारः । वेविड्ढि वेविष्टात् वेविष्टं वेविष्ट । वेविषाणि वेविषाव., वेविषाम । अवेवेट अवेविष्टां अवेविषुः । अवेवेः अवे- विष्ट अवेविष्ट । अवेविषं अवेविष्व अवेविष्म । भावकर्मणोः । निज्य- ते । विज्यते । विष्यते । इति जुहोत्यादिः । दिवुक्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु दिवादेर्यन् ॥१८२॥ दिवादेर्गणाद्विकरणसंज्ञको यन् भवति कर्तरि विहिते सार्वधातुके परे । नामिनोोरकुर्छरोयञ्जने ॥ ८३ ॥ अकुर्छरोर्वोरुप- धाभूतस्य नामिनो दी? भवति व्यञ्जने परे । दीव्यति. दीव्यतः दी- + 1 . 1 - - - ·, व्यन्ति । दीव्येत् दीव्येतां दीव्येयुः। दीव्यतु दीव्यतात् दीव्यतां दी- व्यन्तु । अदीव्यत् अदीव्यतां अदीव्यन् । षूङ् प्राणिप्रसवे । सूयते सूयेते सूयन्ते । सूयेत सूयेयातां सूयेरन् । सूयतां सूयेतां सूयन्तां । असूयत असूयेतां असूयन्त । असूयथाः असूयेथां असूयध्वं । अ- सूये असूयावहि असूयामहि । नह वन्धने । संनह्यति संनह्यतः सं- नहन्ति । संनह्यते संनह्येते संनह्यन्ते । संनोत् संनद्येतां संनह्येयुः । संनोः संनोतं संनद्येत । संनद्येयं संन व संनोम । संनद्येत संन- ह्येयातां संनोरन् । संनद्यतु संनयतात् संनह्यतां संनयन्तु । संनह्य संनह्यतात् सनातं संनात । संनह्यानि संनह्याव संनह्याम । संनह्यता संनह्येतां संनयन्तां । संनह्यस्व संन थां' संनह्यध्वं । संनी संनह्यावहै संनह्यामहै । समनह्मत् समनह्यतां समनह्यन् । समनह्यत समनह्येतां समनह्यन्त । इत्यादि । भावकर्मणोश्च । दीव्यते । सूयते । संनह्यते । जिमिदा स्नेहने । मिदेः ॥ १८४ ॥ मिदेरित्येतस्य नाम्युपधस्य धातोर्यन्स्ववि- करणे परे गुणो भवति। प्रमेधति प्रमेद्यतः प्रमेद्यन्ति । प्रमेयेत् । प्रमे- छतु । प्रामेद्यत् । शो तनूकरणे । छो छेदने । षोऽन्तकर्मणि । दो अवखण्डने । यन्योकारस्य ॥ १८५॥ धातोरोकारस्य लोपो भवति यनि परे । श्यति श्यतः श्यन्ति । श्यसि श्यथः श्यथ । श्यामि श्यावः श्यामः । छ्यति व्यतः व्यन्ति । स्यति स्यतः स्यन्ति । धति यतः द्यन्ति । शम् दम् उपशमे । तमु कांक्षायां । श्रम् तपसि खेदे च । भ्रमु अनवस्थाने । समूष सहने । क्लमु ग्लानौ । मदी ह। शमादीनां दी? यनि ॥१८६॥ शमादीनां दीर्घा भव- ति यनि परे । शाम्यति । दाम्यति । ताम्यति । श्राम्यति । भ्राम्यति। क्षाम्यति । क्लाम्यति । माघति । जनी प्रादुर्भावे ।

·१३० कातरूपमालायाम् । जाजनेर्विकरणे ॥ १८७॥ जनेः स्वविकरणे परे जा भ- वति । जायते । जायेत । जायतां । अजायत । यणि वा ॥ १८८ ॥ यणि परे जनेर्जादेशो वा भवति। जा- यते जन्यते । इति दिवादिः । पुञ् अभिषवे। 1 . A नुः खादेः ॥१८९॥ स्वादेर्गणाद्विकरणसंज्ञको नुर्भवति कर्तरि विहिते सार्वधातुके परे । सुनोति सुनुतः । नोर्वकारो विकरणस्य ॥ १९० ॥ नोविकरणस्यासंयोग- पूर्वस्योकारस्य वकारो भवति स्वरादावगुणे सार्वधातुके परे । सु- न्वन्ति । सुनोषि' सुनुथः सुनुथ । सुनोमि । उकारलोपो वमोर्वा ॥१९१॥ असंयोगपूर्वस्य विकरण- स्योकारस्य लोपो वा भवति वमोः परतः । सुन्वः सुनुवः सुन्मः सुनु- मः । सुनुते सुन्वांते सुन्वते । सुनुषे सुन्वाथे सुनुध्वे । सुन्वे सुन्वहे सुनुवहे सुन्महे सुनुमहे । * नाम्यन्तानां यणायिन्नाशीशिव चेक्रीयतेषु दीर्घः ॥ १९२ ।। नाम्यन्तानां धातूनां दी? भवति यण् आय् इन् आशीः चेक्रीयतेषु ये च्वौ च परे । सूयते सूयेते । अशूङ व्याप्ती अश्नुते । नोविकरणस्य ॥१९३॥ नविकरणस्योकारस्य संयोगपूर्वस्य उवादेशो भवति स्वरादावगुणे सार्वधातुके परे । अश्नुवाते अश्नुवते । चिञ् चयने ॥ चिनोति चिनुतः चिन्वन्ति ॥ चिनुते चिन्वाते चिन्वते। सुनुयात् सुनुयातां सुनुयुः । अश्नुवीत अश्नुवीयातां अश्नुवीरन् । अश्नुवीथाः अश्नुवीयाथां अश्नुवीध्वं । अश्नुवीय अश्नुवीवहि अं- भुवीमहि । चिनुयात् । चिन्वीत । सुनोतु सुनुतात् सुनु- तां सुन्वन्तु। नोश्च विकरणादसंयोगात् ॥१९४ ॥ असंयोगपूर्वान्नु- 4 + ·तिङन्तः। १३१ - विकरणाच परस्य हेर्लोपो भवति । सुनु सुनुतात्. सुनुतं सुनुत । सुनवानि सुनवाव सुनवाम । अश्नुतां-अनुवातां अश्नुवतां । अनुप्व अनुवाथां अश्नुध्वं । अश्नवै अश्नवावहै अश्नवामहै । चिनोतु चिनुतात् चिनुतां चिन्वन्तु । चिनुतां चिन्वाता चिन्वतां । चिनुव चिन्वाथां चिनुध्वं । चिनवै चिनवावह चिनवामहै । असुनोत् असुनुतां असुन्व- न् । आश्चत आश्चवातां आश्शुवत ।अचिनोत् । अचिनुत । इत्यादि इति स्वादिः । ॥ तुद् व्यथने ॥ तुदादेरनि ॥ १९५० ।। तुदादेर्गुणो न भवति अनि परे । तुदति तुदतः तुदन्ति । मृङ् प्राणत्यागे । इरन्यगुणे ॥१९६॥ ऋदन्तादिकारागमो भवति अगुणे अ- विकरणे परे । स्वरादाविवर्णोवर्णान्तस्य धातोरियुवौ । म्रियते म्रियेते नियन्ते । मुच्ल मोक्षणे। मुचादेरागमो नकारः खरानि विकरणे ॥१९७।। मुचादेः स्वरान्नकारागमो भवत्यन् विकरणे परे । मुञ्चति मुञ्चतः मु- ञ्चन्ति । लुप्लुञ् छेदने । विद्व लाभे । लिप् उपदेहे । पिचिर् . क्षर- णे । लुम्पति लुम्पते । विन्दति विन्दते । लिम्पति लिम्पते । सिञ्चति । सिञ्चते । इति मुचादिः । तुदेत् । म्रियेत । मुञ्चेत् । मुञ्चेत । तुदतु । म्रियतां । मुञ्चन्तु । मुञ्चतां । अतुदत् । अम्रियत । अमुञ्चत् । अ- मुञ्चत अमुञ्चेतां अमुञ्चन्त । अमुञ्चथाः अमुञ्चेथां अमुञ्चध्वं । अमुञ्चे अमुञ्चावहि अमुञ्चामहि । भावकर्मणोः । तुद्यते । यणाशिषोये ॥ १९८ ॥ ऋदन्तादिकारागमो भवति य- णाशिषोर्ये परे । म्रियते । मुच्यते । लुप्यते । विद्यते । लिप्यते । सिच्यते इत्यादि कृ विक्षेपे । गृ निगरणे । ऋदन्तस्येरगुणे ॥१९९॥ ऋदन्तस्य इर् भवत्यंगुणे परे । किरति । गिरति..।

·- १३२ कातन्त्ररूपमालायाम् । - । --- . वा स्वरे ॥२००॥ गिरतेरश्रुतेर्लश्रुतिर्भवति वा स्वरे परे । गिलति. गिलतः गिलन्ति । इरुरोरीरूरौ । कीर्यते गीर्यते इत्यादि। तुदादिः समाप्तः। रुधिर आवरणे। खराद्रुधादेः परो न शब्दः ॥ २०१॥ रुधादेर्गणस्य स्वरात्परो विकरणसंज्ञको नकारागमो भवति कर्तरि विहिते सार्वधातु- के परे । णत्वं घढधभेभ्यस्तथो|धः । धुटां तृतीयश्चतुर्थेषु । रुणद्धि. । रुधादेविकरणान्तस्य लोपः ॥ २०२॥ रुधादेविकर- णान्तस्य लोपो भवति अगुणे सार्वधातुके परे । रुन्द्धः रुन्धन्ति । रुन्त्से। रुन्धाथे रुन्ध्वे । रुन्धे रुन्ध्वहे रुन्धमहे । भुजपालनाभ्यवहारयोः । अशने भुजरुचादिः ॥ २०३ ॥ अशनार्थे भुनरुचादि- भवति इति रुचादिः । भुङ्क्ते भुञ्जाते भुञ्जते । भुङ्क्ष भुञ्जाथे भुवे । भुजे भुवहे भुञ्जमहे । युजिर् योगे । युनक्ति युतः युञ्जन्तिः ॥ युञ्जते। युक्षे युञ्जाथे युग्ध्वे । युझे युवहे युञ्जमहे । रुन्ध्यात् । रुन्धीत । भुञ्जीत । युज्यात् । युञ्जीत । रुणगु रुन्द्धात् रुन्द्धां रुन्धन्तु। रुन्द्धि । रुन्द्धात् । रुन्द्धं रुन्द्ध । रुणधानि रुणधाव रुणधाम भुङ्गां भुजातां भुञ्जतां । भुङ्ख भुञ्जाथां भुध्वं । भुनजै भुन- ; जावहै भुनजामहै । युनक्तु युतात् युतां युञ्जन्तु । युन्धि युतात् युङ्गं युत । युनजानि युनजाव युनजाम। युङ्क्तां । अरुणत् अरुणद् अरुन्धां अरुन्धन् । सोऽपदान्ते वा ॥ २०४ ॥ दधोरत्वं स्यात् तत्रापि शब्द- बहुलभावात् । सोऽपदान्तेऽरेफप्रकृत्योरपि ॥२०५॥ पदान्ते वर्तमान- योर्दधोरत्वं वा स्यात् ह्यस्तन्या. मध्ममपुरुषैकवचने । अरुणत्त्वं अरु- णस्त्वं । अरुन्द्धं । अरुन्द्ध । अरुणधं अरुन्ध्व अरुन्धम । अभुत अ- भुञ्जातां अभुञ्जत । अभुङ्थाः अभुञ्जाथां अभुवं । अभुजि । अ- 4 + - 7 २ 7 ·तिङन्तः। - भुङ्ग्वहि अभुमहि । अयुनक् अयुनग् अयुतां अयुञ्जन् । अयुनक् अयुनग् अयुङ्गं अयुङ्ग । अयुनजं अयुङ्व अयुज्म । अयुत अ- युञ्जातां अयुञ्जत।अयुक्थाः अयुञ्जाथां अयुग्ध्वं । अयुञ्जि अयुज्वहि अयुमिहि । भावकर्मणोः । रुध्यते रुध्येते रुध्यन्ते । भुज्यते भुज्यते भुज्यन्ते । भिदिर विदारणे । छिदिर द्विधाकरणे । भि- नत्ति । छिनत्ति । भिन्द्यात् । छिन्द्यात् । भिनत्तु । छिनत्तु । अभिनत् अभित्तां अभिन्दन् । अभिनत्त्वं अभिनस्त्वं अभिन्तं अभिन्त । अभिनदं अभिन्द्व अभिन्म। अच्छिनत् अच्छिन्ताम् अच्छिन्दन् । अच्छिनत्त्वं अच्छिनस्त्वं अच्छिन्तं अच्छिन्त । अच्छिन्दम् अच्छिन्द्व अच्छि- न्झ । इति रुधादिः समाप्तः । तनु विस्तारे। तनादेरुः ॥ २०६ ॥ तनादेर्गणाद्विकरणसंज्ञक उर्भवति क- तरिविहिते सार्वधातुके परे । तनोति तनुतः तन्वन्ति । मनुङ् अवबो- धने । मनुते मन्वाते मन्वते । मनुषे मन्वाथे मनुध्वे । मन्वे मनुवहे मन्वहे मनुमहे मन्महे । डुकृञ् करणे । करोतेः॥२०७॥ करोतेः गुणो भवति स्वविकरणे परे । करोति। अस्योकारः सार्वधातुकेऽगुणे ॥२०८ ॥ करोतेरकार- स्य उकारो भवति अगुणे सार्वधातुके परे । कुरुतः कुर्वन्ति । करोषि कुरुथः कुरुथ । करोमि । करोतेनित्यम् ॥ २०९॥ करोतेः परस्य उकारस्य नित्यं लोपो भवति वमोः परतः । कुर्वः कर्मः । कुरुते कुर्वाते कुर्वते । भावकर्मणोश्च । तन्यते । मन्यते । ये च ॥ २१०॥ करोतेः परस्य उकारस्य नित्यं लोपो भवति ये च परे । कुर्यात्। कुर्वीत । तनोतु तनुतात् तनुतां तन्वन्तु । उकाराच ॥ २११ ॥ उकाराच्च विकरणात्परस्य हेर्लोपो भ- वति । तनु तनुतात् तनुतं तनुत । तनवानि तनवाव तनवाम । १२ ·१३६ कातन्त्ररूपमालायाम्। प है . - - sh -- स चोरयतः .. चोरयन्ति । मन्त्रि गुप्तभाषणे ॥.अत एव इदनुबन्धानां धातूनां नुरागमोऽस्ति, गुणागुणे प्रत्यये परे । मन्त्रयते. मन्त्रयेते मन्त्रयन्ते ॥ वृङ् आवरणे । अस्योपधाया दीर्घो वृद्धिर्नामिनामिनिचट्सु, ॥२२३॥ अस्योपधाया दीर्घो भवति नाम्यन्तानां वृद्धिर्भवति इन् इच् अट् एषु परतः । वारयति वारयतः वारयन्ति । वारयते । भावकर्मणोश्च । .. कारितस्यानामिड्डिकरणे ॥ २२४ ॥ कारितस्य लोपो भवति आम् इड् विकरणजिते प्रत्यये परे । खरादेशः परनिमित्तकः पूर्वविधि प्रति स्थानि- वत् ॥२२५॥ स्वरादेशः परनिमित्तकः पूर्ववर्णस्य विधि प्रति स्थानिव- द्भवति । चोर्यते वार्यते । गुडि सजि पल रक्षणे । गुण्डयति । स- ञ्जयति पालयति । उपधाभूतस्येति किं । अर्च पूजायां । अर्चयति । चोरयेत् । मन्त्रयेत् । वारयेत् । चोरयतु । मन्त्रयतां । वारयतु । वा- रयतां । अचोरयत् । अमन्त्रयत । अवारयत । गुण्डयेत् । गुण्डयतु । अगुण्डयत् । सञ्जयेत । सञ्जयतु। असञ्जयत् । पालयेत् । पालयतु । अपालयत्। अर्चयेत् । अर्चयतु । आर्चयत् । भावकर्मणोश्च । गुण्ड्यते। सज्जते । पाल्यते । अर्च्यते इत्यादि । एवं सर्वमुन्नेयं । इति चुरादिः । इति सार्वधातुकं । - . ܝ अथाऽसार्वधातुकमुच्यते । '. भूतकरणवत्यश्च ॥२२६॥ इति अतीतमात्रे अद्यतनी भवति । अद्यभवोऽद्यतनः । तत्रातीतेऽद्यतने भवति । भू सत्तायां । सिजद्यतन्याम् ॥ २२७॥ धातोः सिज़्भवति अद्यतन्यां परतः। है 1 J ·तिङन्तः। इडागमोऽसार्वधातुकस्यादिव्यञ्जनादेरयकारा- देः॥ २२८॥ धातोः परस्य व्यञ्जनादेश्यकारादेरसार्वधातुकस्यादा- विडागमो भवति । इणिकूस्थादा पिबति भूभ्यः सिचः परस्मै ॥२२९॥ इणादिभ्यः परस्य सिचो लुग्भवति परस्मैपदे परे । भुवः सिज्लुकि ॥ २३० ॥ भुव इडागमो न भवति सिन्- लुकि । अभूत् अभूतां । भुवो वोन्तः परोक्षाद्यतन्योः ॥२३१॥ भूधातोरान्तो वकारागमो भवति परोक्षाद्यतन्योः स्वरे परे । अभूवन् । अभूः अभूतं अभूत । अभूवं अभूव अभूम । इण् गतौ । इणो गाः ॥२३२॥ इणो गा भवत्यद्यतन्यां परतः । अनिडेकखरादातः ॥ २३३॥ एकस्वरादाकारात्परम- सार्वधातुकमनिड् भवति । अगात् अगातां । आलोपोऽसार्वधातुके ॥२३४॥ धातोराकारस्य लोपो भवत्यसार्वधातुके स्वरादावगुणे परे । अगुः । अगाः अगातं अगात । अगाम् अगाव अगाम । इक् स्मरणे । इकोऽपि ॥ २३५ ॥ इकोऽपि गा भवत्यद्यतन्यां परतः । इडिकावध्युपसर्ग न व्यभिचरतः । अध्यगात् अध्यगातां अध्यगुः । अस्थात् अस्थातां अस्थुः । अध्मात् । अदात् । इत्यादि। इङ् अध्ययने । अद्यतनीक्रियातिपत्त्योर्गी वा ॥२३६॥ अद्यतनी क्रि- यातिपत्त्योरात्मनेपदे परे ईडो वा गी आदेश इप्यते ।। इवर्णाश्चिश्रिडीङशीङः ॥ २३७ ॥ विश्रिडीङ्- शीवर्जितादेकस्वरादिवर्णात्परमसार्वधातुकमनिड् भवति । आदेश- बलाद्गुणित्वे । अध्यगीष्ट अध्यगीषातां अध्यगीषत । अध्यगीष्ठाः अद्यगीषायां ॥ m ·१३८ कातन्त्ररूपमालायाम्। क - H . सिचो धकारे ॥ २३८ । सिचो लोपो भवति-धकारे परे। नाम्यन्ताहातोराशीरद्यतनीपरोक्षासु धो ढः ॥ २३९॥ नाम्यन्ताद्धातोराशीरद्यतनीपरोक्षासु धो ढो भवति । अध्यगी । अध्यगीषि अध्यगीष्वहि अध्यगीष्महि । पक्षे स्वरादीनां वृद्धिरादेः ॥ अध्यैष्ट अध्यैषातां अध्यैषत ॥ अध्यैष्ठाः अध्यैषायां अध्यैद्धं । अध्यैषि अध्यैष्वहि अध्यैष्महि । भूप्राप्तौ ॥ २४०॥ भूधातोः भूप्राप्तावात्मनेपदी भवति । अभविष्ट अभविषातां अभविषत । अभविष्ठाः अभविषाथां अभविढं । अभविषि अभविष्वहि अभविष्महि । समवप्रविभ्यश्चेति स्था रुचादिः । स्थादोरिरद्यतन्यामात्मने ॥२४१॥ स्थादासंज्ञकयोर- न्तस्य इर्भवति अद्यतन्यामात्मनेपदे परे । स्थादोश्च ॥ २४२ ॥ स्थादासंज्ञकयोर्गुणो न भवति अनि- टि सिजाशिषोश्चात्मनेपदे परे । इखाचानिटः ॥ २४३॥ ह्रस्वात्परस्य अनिटः सिचो लुग्भ- वति धुटि परे ॥ समस्थित समस्थिषातां समस्थिषत । समस्थिथाः समस्थिषायां समस्थिई । समस्थिषि समस्थिप्वहि समस्थिष्महि ॥ अदित अदिषातां अदिषत । अदिथाः अदिषायां अदिन । अदिषि अदिष्वहि अदिष्महि । ऐधिष्ट ऐधिषातां ऐधिषत । ऐधिष्ठाः ऐधिषाथां ऐधिढं । ऐधिषि ऐधिष्वहि ऐधिष्महि । पचिवचिसिचिरुचिमुचेश्चात् ॥ २४४ ॥ एभ्यः प- ञ्चभ्यः परमसार्वधातुकमनिट् भवति । अस्य च दीर्घः ॥२४॥ व्यञ्जनान्तानामनिटामुपधाभूतस्या- स्य दीर्घो भवति परस्मैपदे सिचिः परे । सिचः॥२४६॥ सिचः परयोदिस्योरादिरीद्भवति । अपाक्षीत् । धुटश्च धुटि॥४७॥धुटः परस्य सिचो लोपो भवति धुटि परे । + -- . or - ३ 1 ·तिङन्तः। . १३९ 1 अपाक्तां अपाक्षुः । अपाक्षीः अपाक्तं अपाक्त । अपाक्षं अपाक्ष्व.अ- पाक्ष्म । अपक्त अपक्षातां अपक्षत । अपक्थाः अपक्षाथां अपग्ध्वं । अपक्षि अपक्ष्वहि अपक्ष्महि । वद व्यक्तायां वाचि । बबजरलन्तानां च ॥२४८ ॥ वब्रजरलन्तानामुपधाभू- तस्यास्य दी? भवति परस्मैपदे सिचि परे । इटश्चेटि ॥ २४९॥ इटः परस्य सिचो लोपो भवति इटि परे। अवादीत् अवादिष्टां अवादिषुः । ध्वज वज ब्रज गतौ । प्राब्राजीत् प्राब्राजिष्टां प्राब्राजिपुः । वर ईप्सायां । अवारीत्' अवारिष्टां अवा- रिषुः । चर गतिभक्षणयोः । अचारीत् अचारिष्टां अचारिषुः । फल निष्पत्तौ । अफालीत् अफालिष्टां अफालिषुः । खल श्वल्ल आशुगतौ । अखालीत् अखालिष्टां अखालिषुः । अखालीः अखालिष्टं अखालिष्ट । अखालिषं अखालिप्वः अखालिप्म । व्यञ्जनादीनां सेटामनेद्नुबन्धयन्तकणक्षणश्व- सवधां वा ॥२५०॥ एदनुबन्धहयन्तकणक्षणश्वसवर्जितानां सेटां व्यञ्जनादीनां धातूनां उपधाभूतस्यास्य दी| भवति वा परस्मैपदे सिचि परे । रद विलेखने । अरादीत् अरादिष्टां अरादिषुः। अरदीत् अरदिष्टां अरदिपुः । गद् व्यक्तायां वाचि । अगादीत् अगादिष्टां अगादिषुः । अगदीत् अगदिष्टां अगदिषुः । व्यञ्जनादीनामिति किं । मायोगेऽद्यतनी ॥ २५१॥ माशब्दयोगे धातोरद्यतनी भवति । अटपटइटकिटकट गतौ । माभवानटीत् । माभवन्तावटिष्टां । मा भवन्तोऽटिषुः। मा त्वमटीः मा युवामटिष्टं मा यूयमटिष्ट । माहमटिषं मा वामटिप्व मा वयमटिप्म । सेटामिति किं । अपाक्षीत् अपाक्तां अ- पाक्षुः । अपाक्षीः अपाक्तं अपाक्त । अपाक्षं अपाक्ष्व अपाक्ष्म । नित्य- मुपंधाभूतस्येति किं ॥ अव रक्ष पालने । अरक्षीत् अरक्षिष्टां अरक्षि- षुः । अरक्षीः अरक्षिष्टं अरक्षिष्ट । अरक्षिषं अरक्षिष्व अरक्षिष्म । तक्षु त्वष तनूकरणे । अतक्षीत् । अत्वक्षीत् । अस्येति किं ॥ मुष स्तेये।

·१४० कातन्त्ररूपमालायाम् । . " अमोषीत् अमोषिष्टां अमोषिषुः । कुष निष्कर्षे ॥ अकोषीत् अकोषिष्टां अकोषिषुः । वर्जनं किं । खगेहसने । अखगीत् अखगिष्टां अखगिषुः । रगे शङ्कायां । अरगीत् ॥ कगे नोच्यते ॥ अकगीत् अकगिष्टां अकगिषुः । ग्रहञ् उपादाने ॥ अग्रहीत् अग्रहीष्टां अग्रहीषुः । इटों दीर्घो ग्रहेरपरोक्षायां दीर्घः। वह परिकल्कने । रह त्यागे । अरहीत् अर- हिष्टां अरहिषुः । टुवमुद्भिरणे ॥ अवमीत् । क्रमु पादविक्षेपे । अक्र- मीत् अक्रमिष्टां अक्रमिषुः । चमु छमु जमु झमु जिमु अदने । अच- मीत् । अच्छमीत् । अजमीत् । अझमीत् । अजिमीत् अजिमिष्टां अ- जिमिषुः । व्यय क्षये। अव्ययीत् अव्ययिष्टां अव्ययिषुः । अय वय मय पय तय चय रयः णय गतौ । आयीत् । अवयीत् । अमयी- त्। अपयीत् । अतयीत् । अचयीत् । अरयीत् । अनयीत् अनयिष्टां अनयिषुः । कण निमीलने। अकणीत् । क्षण क्षुण हिंसायां । अक्षणी- त् । श्वस प्रापणे । अश्वसीत् अश्वसिष्टां अश्वसिषुः । हनु हिंसागत्योः। अद्यतन्यां च वधादेशः । अवधीत् अवधिष्टां अवधिषुः । इत्यादि ॥ टुणदि समृद्धौ । अनन्दीत् अनन्दीष्टां अनन्दिषुः ॥ श्रंसु भ्रंसु अव- स्रंसने । ध्वंस गतौ च । अश्रंसिष्ट, अश्रंसिषातां अश्रंसिषत । अश्रंसि- ष्ठाः अश्रंसिषाथां अश्रंसिध्वं । अश्रंसिषि अश्रंसिष्वहि अश्रंसिष्म- हि । अभ्रंसिष्ट अभ्रंसिषातां अभ्रंसिषत । अध्वंसिष्ट । व्यञ् संवरणे । सन्ध्यक्षरान्तानामाकारोऽविकरणे ॥२५२॥ स- न्ध्यक्षरान्तानां धातूनां आकारो भवति अविकरणे परे । यमिरमिनम्यादन्तानां सिरन्तश्च ॥ २५३ ॥ एषा- मिडागमः सकारपूर्वो भवति परस्मैपदे सिचि परे । यमु उपरमे । अयंसीत् अयंसिष्टां अयंसिषुः । रमु क्रीडायां । अरंसीत् अरंसिष्टां अरंसिषुः । व्यापरिभ्यो रमः ॥२५४॥ विआङ्परिभ्यः परस्य रमु- धातोः परं परस्मैपदं भवति ॥ व्यरंसीत् ॥ णमु प्रह्वत्वे शब्दे । अनं- AL .

·तिङन्तः । -- सीत् । अव्यासीत् अव्यासिष्टां अव्यासिषुः ।. अव्यास्त अव्यासाता • अव्यासत । सणनिटः शिडन्तान्नाम्युपधाशः ॥२५५॥ दश- वर्जितात् नाम्युपधादनिटः शिडन्ताद्धातोः सण भवति अद्यतन्यां पर- तः सिचोपवादः ॥ रिश रुश हिंसायां ॥ क्रुश, आह्वाने रोदने च ॥ लिश विच्छ गतौ ।। क्रुश हरणदीप्तौ ।।, रिशिरुशिक्रुशिलिशिविशिदिशिशिस्पृशि-. मृशिदंशेःशात् ॥२५६॥ एभ्यः परमसार्वधातुकमनिट् भवति । अरिक्षत् अरिक्षतां अरिक्षन्।अरिक्षःअरिक्षतं अरिक्षत । अरिक्ष अरिक्षा- व अरिक्षाम । अक्रुक्षत् अक्रुक्षतां अक्रुक्षन् । अक्रुक्षःअक्रुक्षतं अक्रुक्षत ॥ सणो लोपः खरे बहुत्वे ॥२५७॥ सणोऽस्य लोपो भव- त्यबहुत्वे स्वरे परे । अक्रुक्षं अक्रुक्षाव अक्रुक्षाम । विश प्रवेशने । अ- विक्षत् । त्विष दीप्तौ । विषिपुष्यतिकृषिश्लिष्यतिद्विषिपिषिविषि: शिषिशुषितुषिदुषेः षात् ॥ २५८ ॥ एभ्यः परमसार्वधा- तुकमनिट् भवति । अत्विक्षत् अत्विक्षतां अत्विक्षन् । कृष विलेखने । अकृक्षत् अकृक्षतां अकृक्षन् । श्लिप आलिङ्गने । अश्लिक्षत् । द्विष अप्रीतौ । अद्विक्षत् । पिष्ल संचूर्णने । अपिक्षत् । विष्ल व्याप्तौ । अविक्षत् । शिप्ल विशेषणे । अशिक्षत् । तुष तुष्टौ । अतुक्षत् । दुष वैकृत्ये । अदुक्षत् अदुक्षतां अदुक्षन् । दुह प्रपूरणे । दहिदिहिदुहिमिहिरिहिरुहिलिहिलुहिनहिवहे- हात् ॥ २५९॥ एभ्यः परमसार्वधातुकमनिट् भवति । अधुक्षत् अधुक्षतां अधुक्षन् । दिह उपचये । अधिक्षत् । अनिटामिति किं । कुष निष्कर्षे । अकोषीत् अकोषिष्टां अकोषिषुः । शिङन्तादिति किं। अभुक्त अभुक्षातां अभुक्षत । अभुक्थाः अभुक्षाथां अभुग्ध्वं । अभुक्षि १ उपचयो वृद्धिः ।

·कातन्त्ररूपमालायाम् । अभुक्ष्वहि अभुक्ष्महि ।नाम्युपधादिति किं । दह भस्मीकरणे। अधाक्षीत् । प्रकृत्याश्रितमन्तरङ्गं प्रत्ययाश्रितं बहिरङ्गं । “अन्तरङ्गबहिरङ्गयोर- न्तरङ्गो विधिर्बलवान्।” इति धत्वं चतुर्थत्वं च । अदाग्धां अधाक्षुः। अ- धाक्षीः अदाग्धं अदाग्ध । अधाक्षं अधाक्ष्व अधाक्ष्म । अदृश इति किं । दृशिर प्रेक्षणे। सृजिदृशोरागमोकारः खरात्परोघुदिगुणवृद्धि- स्थाने ॥२६०॥ सृजिदृशोः स्वरात्परोऽकारागमो भवति गुणवृद्धि- स्थाने घुटि परे । अद्राक्षीत् अद्राष्टां अद्राक्षुः । भृजादीनां षः ॥२६१ ॥ भृजादीनां षो भवति घुट्यन्ते च । सृज विसर्गे । अस्राक्षीत् अस्राष्टां अस्त्राक्षुः । इति स्वादिः ॥ अद भक्षणे। 7 . अदेर्घस्लसनद्यतन्योः ॥ २६२ ।। अर्घस्ल आदेशो भवति सनद्यतन्योः परतः । पुषादिद्युतादिलकारानुबन्धत्तिसत्तिशक्तिभ्य- श्च परस्मै ॥ २६३ ॥ एभ्योऽण् भवति. अद्यतन्यां परस्मैपदे । सिचोऽपवादः । अघसत् अघसतां अघसन् । युष पुष्टौ ॥ अपुषत् अपुषतां अपुषन् । शुष शोषणे ॥ अशुषत् अशुषतां अशुषन् । द्युत शुभ रुच दीप्तौ । अद्युतत् अद्युततां अद्युतन् । अद्युतः अद्युततं अ- द्युतत । अद्युतं अद्युताव अयुताम । अशुभत् । अरुचत् । श्वित आ- वर्णे । अश्वितत् । घु, श्रु, द, दु, ऋछ, गम्ल, सृट्ट अत्तिसारणि ॥ २६४ ॥ अतिसोर्गुणो भवति अणि परे । आरत् असरत् । शास् अनुशिष्टौ । शासेरिदुपधाया अण्व्यञ्जनयोः ॥२६५॥ शासे- रुपधाया इद्भवति अणूव्यञ्जनयोः परतः । शासिवसिघसीनां च ॥२६६॥ निमित्तात् परः शासि- वसिघसीनां सकारः षत्वमापद्यते । अशिषत् । परस्मा इति किं । व्य- गतौ। - ·तिङन्त:,., . घोतिष्ट व्यद्योतिषातां व्यद्योतिषत । शीङ् स्वप्ने । अशयिष्ट । ब्रुवो वचिरिति वचिरादेशः । अणसुवचिख्यातिलिपिसिचिह्नः ॥२६७॥ एभ्योऽ- ण् भवति अद्यतन्यां परतः । असु क्षेपणे । अस्यतेस्थोन्तः ॥ २६८ ॥ अस्यतेरन्ते थकारागमो भव- त्यणि परे । अपास्थत् अपास्थताम् अपास्थन् । अणिवचेरोदुपधायाः ॥ २६९ ॥ वचेरुपधाया ओद्ध- वति कर्तरि विहितायामद्यतन्यामणि परे । अवोचत् । अवोचत । ख्या प्रकथने । आलोपोऽसार्वधातुके ।। २७० ॥ धातोराकारस्य लोपो भवति स्वरादावगुणेऽसार्वधातुके परे । आख्यत् आख्यतां आख्यन् । लिए उपदेहे । अलिपत् । व्यवस्थितत्वाधिकाराल्लिम्पादीनामात्मनेपदे वा अण् पक्षे सिच् । अलिपत अलिप्त । धुटश्च धुटि । सिचों लोपः । अलिपेतां अलिप्सातां अलिपन्त अलिप्सत । अलिपथाः अलिप्याः । अलिपेथां अलिप्साथां अलिपध्वं अलिप्ध्वं । अलिपे अलिप्सि अलि- पावहि अलिप्स्वहि अलिपामहि अलिप्स्महि । पिचिर क्षरणे । असि- चत् । हृञ् स्पर्धायां शब्दे च । आहृत् आह्वतां आव्हन् । आह्वत आह्वेता आह्वन्त । हन् हिंसागत्योः । अचतन्यां च ।। २७१ ।। हन्तेर्वधिरादेशो भवति अद्यतन्यां परतः । अवधीत् अवधिष्टां अवधिषुः । आत्मनेपदे परे हन्तेर्वधिरादे- शो वा भवति । आडो यमहनौ स्वाङ्गकर्मको चेत्यात्मनेपदं भवति । आत्मनेपदे वाहनः ॥२७२॥ अद्यतन्यां हन्तेरन्तस्य लो- पो भवत्यद्यतन्यां सिच्यात्मनेपदे । आहत । आहसातां आहसत । अवधिष्ठ अवधिषातां अवधिषत ॥ इत्यादिः ॥ हु दानादनयोः । सिचि परस्मै स्वरान्तानाम् ॥ २७३ ॥ स्वरान्तानां वृद्धिर्भवति परस्मैपदे सिचि परे । नामिन एव ।

·3 -- 1 . 2. १ १४४ कातन्त्ररूपमालायाम् । उतोयुरुणुस्नुक्षुहुवः ॥ २७४ ॥ युरुणुस्नुक्षुहुवर्जितादेक- स्वरादुदन्तात्परमसार्वधातुकमनिट् भवति । अहौषीत् अहौष्टां अहौषुः। अधात् अधातां अधुः । स्थादोरिरद्यतन्यामात्मने । इति इकारादेशः । स्थादोश्च ॥ २७५ ॥ स्थादासंज्ञकयोर्गुणो न भवति अनिटि सिजाशिपोश्चात्मनेपदे परे इति गुणनिषेधः । हूस्वाचानिट् इति सिचो लोपः । अधित अधिषातां अधिषत । अधिथाः अधिषाथां अ- धिट्वं । अधिषि अधिष्वहि अधिप्महि । समस्थित समस्थिषायां समस्थिषत । इति जुहोत्यादिः॥ दिवु क्रीडाविजिगीषादीति । अदेवीत् अदेविष्ठाः अदेविषुः । खरतिसूतिसूयत्यूदनुबन्धाच ॥ २७६ ॥ एभ्यः पर- मसार्वधातुकमनिट् भवति वा । धूङ प्राणिप्रसवे । असोष्ट असोषातां असोषत । असोष्ठाः असोषाथाम् । नाम्यन्ताद्धातोराशीरद्यतनीपरोक्षासु धो ढः ॥ २७७ ॥ नाम्यन्ताद्धातोराशीरद्यतनीपरोक्षासु धो ढो भवति । असोढ् । असोषि असोप्वहि असोप्महि । असिविष्ट असविषाताम् । असविषत । दहि दिहि दुहि इत्यादिनानिट् । नहेर्डः ॥ २७८ ॥ नहेर्हकारस्य धो भवति धुट्यन्ते च । अ- नात्सीत् अनाद्धां अनात्सुः । अनात्सीः अनाद्धं अनाद्ध । अनात्सं अनात्स्व अनात्स्म । अनद्ध अनत्सातां अनत्सत । अनद्धाः अन- साथां अनद्धं । अनत्सि अनत्स्वहि अनत्महि । इति दिवादिः । स्तुसुधूभ्यः परस्मै॥२७९॥ स्तुसुधूभ्य इडागमो भवति परस्मैपदे सिचि परे । अस्तावीत् अस्ताविष्ठां अस्ताविषुः । धूञ्. कम्पने । अधावीत् । उदनुबन्धत्वाद्विकल्पेनेट् । आशिष्ट आशिषातां आशिषत । आष्ट आक्षातां आक्षत । अचैषीत् अचेष्टां अचैषुः । अ- चेष्ट अचेषातां अषत । इतिस्वादिः । .

·तिङन्तः। १४५ अदितुदिनुदिक्षुदिखिद्यतिविद्यतिविन्दतिविन- त्तिछिदिभिदिहदिशदिसदिपदिस्कन्दिखिदेात् ॥२८० ।। एभ्यः पोडशभ्यः परमसार्वधातुकमनिट् भवति । व्यञ्जनान्तानामनिटाम् ॥ २८१ ॥ व्यञ्जनान्तानाम- निटां धातूनां वृद्धिर्भवति परस्मैपदे सिचि परे । तुद व्यथने । अतौ- सीत् अतौत्तां अतौत्सुः । अतुत्त अतुत्सातां अतुत्सत । मृङ् प्राणत्यागे। तोऽवृद्धवृतः ॥ २८२ ॥ वृङ् वृञ् वर्जितादेकस्वराद्वृतः परमसार्वधातुकमनिट् भवति । ऋदन्तानां च ॥ २८३ ॥ ऋदन्तानां च गुणो न भवति अनिटि सिजाशिपोश्चात्मनेपदे परे । अमृत अमृपातां अमृपत । अमु- चत् अमुचतां अमुचन् । सिजाशिषोश्चात्मने ॥ २८४ ॥ नामिन उपधायाः सि- च्यानात्मने पढ़े परे आशिपि चानिटि गुणो न भवति । अमुक्त अमुक्षातां अमुक्षत । स्पृशमृशकृशतृषिदृपिसृपियो वा ॥ २८५ ॥ ए- भ्यः सिज्वा भवति अद्यतन्यां। स्पृशादीनां वा ॥२८६ ॥ स्पृशादीनां स्वरात्परः अकारा- गमो भवति वा गुणवृद्धिस्थाने धुटि परे । स्पृश संस्पर्शने ॥ अस्पाक्षीत् , अस्प्राष्टां अस्प्राक्षुः । अस्पार्टात् अस्पार्टा अस्पाक्षुः । सणइति सण् । अस्पृक्षत् । मृश आमर्शने ॥ अम्राक्षीत् अम्राष्टां अम्राक्षुः । अमाक्षीत् अमार्टी अमाझुः। अमृक्षत् । कृश विलेखने । अक्राक्षीत् अ- क्राष्टां अक्राक्षुः । अकाीत् अकार्टी अकाझुः । अकृक्षत् ॥ तृ- पिप्योर्वा ॥ तृप प्रीणने ॥ अत्राप्सीत् अत्राप्तां अत्राप्सुः । अ- ताप्र्सीत् । पुषादित्वादणू भवति। अत्रपत् । दृपहर्षमोहनयोः। अद्रा- प्सीत् अद्राप्ताम् अद्राप्सुः । अदापर्सीत् । अहेपत् । अपीत् । ॥ - A १३ ·कातत्ररूपमालायाम् । --- एतौ पुषादी । सृप्लविगतौ । अत्राप्सीत् । असाप्सर्सीत् । असृपत् । इति तुदादिः । इरनुबन्धादा ॥ २८७ ॥ इरनुबन्धाद्धातोर्वा अण् भवति । कर्तर्यद्यतन्या. परस्मैपदे परे । अरुधत् अरुधतां अरुधन् । अरौत्सीत् अरौद्धां अरौत्सुः । अरौत्सीः अरौद्धं अरौद्ध । अरौत्सं अरौत्स्व अरौत्स्म । अणभावपक्षे सिन् । राधिरुधिक्रधिक्षुधिबन्धिशुधिसिध्यतिवुध्यति युधिव्यधिसाधेर्धात् ॥ २८८ ॥ एभ्यः परमसार्वधातुकम- निट् भवति । इत्येनेन पूर्वोदाहरणेषु नेट् । युजिरुजिरस्चिमुजिभजिभनिसञ्जित्यजिभ्रस्जि- यजिमस्जिमृजिनिजिविजिष्व र्जात् ॥२८९॥ ए- भ्यः परमसार्वधातुकमनिट् भवति । अभुक्त अभुक्षातां अभुक्षत । इ- रनुबन्धाद्वेत्यण् । अयुजत् अयुजतां अयुजन् । अणभावे । अयौक्षीत् अयोक्तां अयोक्षुः । अयुक्त अयुक्षातां अयुक्षत।इति रुधादिः । तनु विस्तारे । अतनीत् अतनिष्टां अतनिषुः । अतनिष्ट अतनिषातां अतनिपत । अमनिष्ट अमनिषातां अमनिषत । अकार्षीत् अकार्टा अकार्षः । अकृत अकृषातां अकृषत । इत्यादिः । इति तनादिः । अक्रैपीत् अत्रैष्टां अऋषुः । अक्रेष्ट अवेषातां अक्रेषत । ना निर्दि- ष्टमनित्यत्वात् । श्लोकः। ऋां सनीड्डा स्यादात्मने च सिजाशिषोः संयोगादेव॑तो वाच्यः मुडसिद्धो बहिर्भवः ॥ १ ॥ इति इडिकल्पेन । पुनरपि श्लोकः। ऋष्टोपि वा दीर्घो न परोक्षाशिषोरिटः। न परस्मै सिचि प्रोक्त इति योगविभञ्जनात् ॥२॥ । प F ३ - H ·तिङन्तः । १४७ इति इटो दीर्घो विकल्पेन । वृङ् संभक्तौ । अवृत अवृषोतां अवृ- षत । अवरिष्ट अवरिषातां अवरिषत । अवरीष्ट अवरीषातां अवरी- षत । ग्रही उपादाने। इटो दी? ग्रहेरपरोक्षायाम् ॥ २९० ॥ ग्रहेः परस्य इटो दीर्घो भवति अपरोक्षायां । अग्रहीत् अग्रहीष्टां अग्रहीषुः । अग्रहीष्ट अग्रहीषातां अग्रहीषत । इति ज्यादिः । श्रिद्रुमुकमिकारितान्तेभ्यश्चण कर्तरि ॥ २९१ ॥ एभ्यश्चण् भवति कर्त्तर्यद्यतन्यां परतः । चण् परोक्षाचेक्रीयितसनन्तेषु ॥ २९२ ॥ चणादिषु धातोद्विवचनं भवति । अभ्यासस्यादिव्यञ्जनमवशेष्यमिति अनादे- लोपः । भज श्रिञ् सेवायां । अशिश्रियत् । अदुद्रुवत् अदुद्रुवतां'। असुनुवत् । कमु कान्तौ। कवर्गस्य चवर्गः॥ २९३ ॥ अभ्यासकवर्गस्य चवर्गो भ- वति आन्तरतम्यात् ।अचकमत् । इत्यभ्यासो धातुवत् ॥ पक्षे अचीकमत् । इन्यसमानलोपोपधाया इखश्चणि ॥ २९४ ॥ स- मानलोपवर्जितस्य लम्वन्तस्याभ्यासस्य दीर्घो भवति लघुनि धात्वक्षरे इनि चण्परे । दीर्घोलघोरखरादीनाम् ॥२९५ ॥ समानलोपवर्जितस्य लम्वन्तस्य अस्वरादेरभ्यासस्य दीर्घो भवति लघुनि धात्वक्षरे इनि चणपरे । कारितस्य लोपः । अचूचुरत् अचूचुरतां अचूचुरन् । असमानलोपोपधाया इति किम् । अससामत् । लध्वन्तस्य इति किम् । क्षिप क्षान्तौ । अचिक्षिपत् । क्षल शौचे । अचिक्षलत् । अलोपे समानस्य सन्वल्लघुनीनिचण्परे ।। २९६॥ समानस्यालोपे सति लघुनि धात्वक्षरे अभ्यासस्य सन्वत्कार्य भवति इनि चणपरे । किं सन्वत्कार्य । सन्यवर्णस्य ॥ २९७ ॥ अभ्यासावर्णस्य इत्वं भवति सनि ·" कातत्ररूपमालायाम् । परे । अपीपलत् अपीपलतां अपीपलन् । अलोपे समानस्येति किं । अदन्ताः कथ वाक्यप्रवन्धे इत्यादयः । धातोश्च ॥ २९८ ॥ अनेकाक्षरस्य धातोरन्ते स्वरादे- लोपो भवति इनि परे । अचकथत् अचकथतां अचकथन् । एवं रच प्रयत्ने । व्यररचत् व्यररचतां व्यररचन् । इत्यादि । समानस्येति किम् । पटुमाचष्टे पटुकरोति तत्करोति तदाचष्टे इति इन् । अपीपटत् । वृद्धौ सन्ध्यक्षरलोपः । रूप रूपक्रियायां । व्यरुरूपत् व्यरुरूपतां व्यरुरूपन् । लघुनि धात्वक्षरे इति किं । तर्ज भर्त्स सन्तर्जने । अततर्जत अततर्नेतां अततर्जन्त । संयोगविसर्गानुवारपरोऽपि गुरुः स्वाभस्वः । अबभर्त्सत अबभर्सेताम् अवन्ति । वृङवरणे । अवीवरत् अवीवरतां अवीवरन् । अततन्त्रत् । खरादेर्वितीयस्य ।। २९९ ॥ स्वरादेर्धातोद्धितीयावयवस्य द्विर्वचनं भवति । तत्र च । न नबदराः संयोगादयोऽये ॥३००॥ संयोगादयो ये स्वरादेर्धातोद्वितीयावयवस्य संयोगादयो नबदरा न द्विरुच्यन्ते नतु ये. परे । अर्च पूजायां । आचिचत् आचिंचतां आचिचन् । एवं अर्ह पूजायां । आर्जिहत् । न शास्दनुबन्धानाम् ॥ ३०१॥ शास् ऋद्नुबन्धानां चोपधाया हस्वो न भवति इनि चण्परे । 'अशशासत् अशशासताम् अशशासन् । ढौक तौक गतौ । अडुढौकत अडुढौकेतां अडुढौ- कन्त । अतुतौकत । शासेरिति किं । आडः शासूङ् इच्छायां । आ- शीशसत् । भ्राज् भ्राष् दीप्तौ ।। भाषदीपजीवमीलपीडकणवणभणश्रणमणहे- ठलुपांवा ॥३०२॥ एषामुपधाया हूस्वो भवति वा इनि चण्परे। भाष व्यक्तायां वाचि। दीप दीप्तौ। जीव प्राणधारणे । मील निमेषणे। पीड गहने। कण वण भण श्रण मण शब्दे । हेठ गतौ । लुप्ल छेदने ।

·तिङन्तः । १४९ अबिभ्रजत् अबिभ्रजतां अविभ्रजन् । अबिभ्रजत । अबभ्राजत् अबभ्राजत । अबिभ्रशत् । अविभ्रशत । अबभ्राशत् । अबभ्राशत । अबिभषत । अबभाषत । अदीदिपत् । अदिदीपत् । अजी- जिवत् । अजिजीवत् । अमीमिलत् । अमिमीलंत् । अपिपीडत् । अपीपिडत् । अचीकणत् । अचकाणत् । अवीवणत् । अववाणत् । अंबीभणत् । अबभाणत् । अमीमणत् । अममाणत् । अशिश्रणत्। अशश्राणत् । अजीहिठत् । अजीहेठत् । अलूलुपत् । अलुलूपत् । चिति स्मृत्यां । अचिचिन्तत् । स्फुट परिहासे । शिट्परो घोषः॥३०३॥शिटः परो घोषोऽवशेष्यो भवति।शि- टो लोप इत्यर्थः । अपुस्फुटत्। लक्ष दर्शनाकुनयोः ।अललक्षत्।भक्ष अदने। अबभक्षत् । कुट्ट अनृतभाषणे । अचूकुट्टत् । लड उपसेवायां । अली- लडत् । मिदि तिल स्नेहने । अमिमिन्दत् । अतितिलत् । ओलडि उत्क्षेपे । अललण्डत् । पीड अवगाहने । अपीपिड़त् । नट अवस्यन्दने । अनीनटत् । बध संयमने । अवीबधत् । चुट छुट कुट छेदने । अचूचुटत् । अचूछुटत् । 'अचूकुटत् । पुट चुट अल्पीभावे । अपूपुटत् । अचूचुटत् । मुट चू- र्णने । अमूमुटत् । घट चलने । अजीघटत् । छद पट्ट संवरणे । अची- छदत् । अषीषट्टत् । क्षिप क्षान्तौ । अचिक्षिपत् । नक्क धक्क नाशने । अननक्कत् । अधक्कत् । चक्क चुक्क व्यथने । अचचक्कत् अचुचुक्कत् । क्षल शौचे । अचिक्षलत् । चुद संचोदने । अचूचुदत् । गुडि सुनि जसि पल रक्षणे । अजुगुण्डत् । असुसुञ्जत् । अनजसत् अजजंसतां अनसन् । अपीपलत् । तिल प्रतिष्ठायां । अतीतिलत् । तुल उन्माने। अतूतुलत् । मूल रोहणे । अमूमुलत् । मान पूजायां । अमीमनत् । श्लिष श्लेषणे । अशिश्लिषत् । ज्ञप मानबन्धे च । अजिज्ञपत् । व्यय क्षये । अविव्ययत् । चूर्ण संकोचने । अचुचूर्णत् । पूज पूजायां । अपुपूजत् । अर्क ईड स्तवने । आचिकत् । ऐडिडत् । शुठ आलस्ये। अशूशुठत् । शुठि शोषणे । अशुशुण्ठत् । पचि विस्तारवचने । अपप- ·.. १६० कातन्त्ररूपमालायाम् । ञ्चत् । तिज निशाने । अतीतिजत् । वर्ध छेदनपूर्णयोः । अववर्धत् । कुवि आच्छादने । अचुकुंवत् । लुवि तुबि अर्दने । अलुलुम्बत् । अतुतुम्बत् । म्रक्ष म्लक्ष रक्षणे । अमम्रक्षत् । अमम्लक्षत् । इल प्रे- रणे । ऐलिलत् । लुण्ठ स्तेये। अलुलुण्ठत् । छर्द वमने । अचछर्दत् । गुडि वेष्टने । अजुगुण्डत् । गर्द अभिकालायां । अजगर्दत् । रुष रोषणे । अरूरुषत् । मडि भूषायां हर्षे च । अममण्डत् । श्रण दाने । अशिश्रणत् । भडि कल्याणे । अबभण्डत् । तत्रि कुटुम्बधारणे । अततन्त्रत् । मत्रि गुप्तभाषणे । अममन्त्रत् । विद संवेदने । अवीवि- दत् । दश दशने । अदंशत् । तूण रूपणे । अतूतुणत् । भ्रूण आ- शायां । अबुभ्रूणत् । शठ श्लाघायां । अशीशठत् । स्यम वितर्के । असिस्यमत् । गूरी उद्यमे । अजूगुरत् । कुत्स अवक्षेपणे । अचुकु- सत् । कूट प्रमादे । अचूकुटत् । वञ्च प्रलंभने । अववञ्चत् । मद तृप्तियोगे। अमीमदत् । दिवु परिकूजने । अदीदिवत् । कुस्म कु- स्मयने । अचुकुस्मत् । चर्च अध्ययने । अचंचर्चत् । कण निमीलने । अचीकणत् । जसु ताडने । अजीजसत् । पष बन्धने । अपीपषत् । अम रोगे । आमिमत् । चट स्फुट भेदने । अचीचटत् । अपुस्फुटत् । घुषिर् शब्दे। अजूघुषत् । लस शिल्पयोगे । अलीलसत् । भूष अल- कारे । अबूभुषत् । रक लक आस्वादने । अरीरकत् । अलीलकत्। लिगि चित्रीकरणे । अलिलिङ्गत् । मुद संसर्गे । अमूमुदत् । मुच प्र- मोचने । अमूमुचत् । अस कवलग्रहणे । अजिग्रसत् । पूरी आप्यायः ने । अपूपुरत् । “ इतः परमदन्ताः" कथ वाक्यप्रबन्धने । अचकथत्। गण संख्याने । अजगणत् । पट वट ग्रन्थे । अपपठत् । अववटत् । रह त्यागे । अररहत् । पद गतौ । अपपदत् । कल गतौ संख्याने च । अचकलत् । मह पूजायां । अममहत् । स्पृह ईप्सायां । अपस्पृहत् । शूच पैशून्ये । अशुशूचत् । कुमार क्रीडायां । अचुकुमारत् । गोम् उ- पदेहे । अजुगोमत् । गवेष मार्गणे। अजगवेषत् । भाज पृथक्कर्मणि । । - M - 1 - ।

·तिङन्तः ।.. अबभाजत् । स्तेन चौर्ये । अतिस्तेनत् । परस्मैभाषा । आगादात्मने- पदी । पद गतौ । अपपदत अपपदेतां अपपदन्त । अपपदथाः अपपदेयां अपपदध्वं । अपपदे अपपदावहि अपपदामहि । मृग अन्वेषणे । अम- मृगत । कुह विस्मापने । अचुकुहत । शूर वीर विक्रान्तौ । अशुशूरत । अविवीरत । स्थूल परिबृहणे । अतुस्थूलत । अर्थ उपयाच्नायां । आर र्थत । संग्राम संयुद्धे । अससंग्रामत । गर्व माने । अजगर्वत । आत्मने- भाषा । मूत्र प्रस्रवणे । अमुमूत्रत् । पार तीर कर्मसमाप्तौ । अपपा- रत् । अतितीरत् । चित्र विचित्रीकरणे । अचिचित्रत् । छिद्र कर्णभेदे। अचिछिद्रत् । अन्ध दृष्टयुपसंहारे । आन्दधत् । दण्ड दण्डनिपातने । अद्दण्डत् । सुख दुःख तत्क्रिययोः । असुसुखत् । अदुदुःखत् । रस आस्वादनस्नेहनयोः । अररसत् । व्यय वित्तसमुत्सर्गे । अवव्ययत् । व- र्ण वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु । अववर्णत् । पर्ण हरितभावे । अपप- र्णत् । अघ पापकरणे । आजिघत् । इति चुरादयः । मात्मभूत् । मास्सैधिष्ट । मास्मपाक्षीत् मास्सपाक्तां मास्सपाक्षुः । मा- सपाक्षीः मास्मपाक्तं मास्सपाक्त । मास्सपाक्षं मास्मपाक्ष्व मास्सपाक्ष्म । नास्मपक्त मास्मपक्षातां मास्मपक्षत । मास्सपक्थाः मास्सपक्षाथां मास्सप- ध्वं । मास्सपक्षि मासपक्ष्वहि मामपक्ष्महि । माभूत् । मैधिष्टः । मा- पाक्षीत् । मापक्त । इति अद्यतनी समाप्ता। परोक्षा ॥३०४॥ चिरातीते काले परीक्षा विभक्तिर्भवति । अक्षणां परः परोक्षं । सम्प्रति इन्द्रियाणामविषय इत्यर्थः। चण् परोक्षा- चेक्रीयतसन्नन्तेषु द्विवचने सति ॥ भवतेरः॥ ३०५॥ भवतेरभ्यासस्य अकारो भवति परोक्षायां। आगमादेशयोरागमो विधिबलवान् । गुणो न भवति । वभूववभूवतुः बभूवुः। इडागमो सार्वधातुकस्यादिव्यञ्जनादेरिति व्यञ्जनादाविडागमः। भूविथ बभूवथुः बभूव । बभूव बभूविवं वभूविम ।

·। , १५२ कातन्त्ररूपमालायाम् । नाम्यादेगुरुमतोऽनृच्छः ॥३०६॥ ऋच्छ इति वर्जिता- नाम्यादेर्गुरुमतो धातोरेकखरादाम् भवति परोक्षायां । आमः कृअनुप्रयुज्यते ॥ ३०७ ॥ आमन्तस्य कृअनुप्रयु- ज्यते परोक्षायां । द्विवचनं । ऋवर्णस्याकारः॥३०८॥ अभ्यास ऋवर्णस्याकारो भवति । सर्वत्रात्मने ॥ ३०९ ॥ सर्वेषां धातूनां गुणो न भवति प- रोक्षायामात्मनेपदे सर्वत्र । एधाञ्चक्रे एधाञ्चक्राते एधाञ्चक्रिरे । कृमोऽसुटः ॥ ३१० ॥ असुटः कृनः परोक्षायां थलि चा- निड् भवति । एधाञ्चकृषे एधाञ्चकाथे एधाञ्चकृट्वे । एधाञ्चके एधाञ्चकृ- वहे एधाञ्चकृमहे । असुभुवौ च परस्मै॥३१॥आमन्तस्यासुभुवावप्यनुप्रज्यते परस्मैपदे परे । परस्मैपदं चातिदिश्यते। एधामास एधामासतुः एधामासुः । एधामासिथधामासथुः एधामास। एधामास एधामासिव एधामासिम।एधां- बभूव एधांबभूवतुः एधांबभूवुः । अस्योपधायामित्यादिनादीर्घः । पपाच । परोक्षायां च॥३१२॥ सर्वेषां धातूनां गुणो न भवति परो- क्षायां परस्मैपदे द्वित्ववहुत्वयोः परतः । अस्यैकव्यञ्जनमध्येनादेशादेः परोक्षायाम्॥३१३॥ अनादेशादेर्धातोरेकव्यञ्जनमध्यगतस्यास्य एत्वं भवत्यभ्यासलोपश्च परोक्षायामगुणे । पेचतुः पेचुः । श्लोकः । 7 , . नित्यात्वतां स्वरान्तानां सृजिशोश्च वेद थलि। ऋचि नित्यानिटः स्युश्चेद्दव्येङां नित्यमिद थलि । ' इत्येषामिट् वा भवति थलि परे । थलि च सेटि॥ ३१४ ॥ अनादेशादेर्धातोरेकव्यञ्जनमध्य- गतस्य अस्य एत्वं भवत्यभ्यासलोपश्च सेटि थलि परे । पेचिथ पपक्थ - " पेचथुः पेच ।

·तिङन्तः। १५३ अट्युत्तमे वा॥३१॥ उपधाया. अस्य दी| भवति अन्त्या- नां नामिनां च वृद्धिर्भवति वा परोक्षायामुत्तमपुरुषेऽटि परे । पपाच पपच । - सृवृभृमुद्रुश्रुव एव परोक्षायाम् ॥३१॥ एपामेव न इट् भवति परोक्षायामन्येषां भवत्येव । इति लादिनियमादिट् । पेचिव । पेचिम । पेचे पेचाते पेचिरे । पेचिषे पेचाथे पेचिध्वे । पेचे पेचिवहे पेचिमहे । अस्यैकव्यञ्जनमित्युपलक्षणम् । उपलक्षणम् किं । खस्य स्व- सदृशस्य च ग्राहकमुपलक्षणम् । इत्याकारस्यानेकव्यञ्जनस्यापि क्व- चित् । राध् साधू संसिद्धौ। राधो हिंसयाम्॥३१७॥ हिंसार्थस्य राधेः एत्वं भवति अभ्या- सलोपश्च परोक्षायामगुणे ॥ अपरराध अपरेधतुः अपरेधुः । इत्यादि। हिंसायामिति किं। आरराध आरराधतुः । इत्यादि । राजिभ्राजिभ्रासिमलासीनां वा ॥३१८॥ एपां वा एत्वं भवति अभ्यासलोपश्च परोक्षायामगुणे । राजु दीप्तौ । रराज रेजतुः रराजतुः रेजुः रराजुः । रेजिथ ररानिथ। “ थलि च सेटि वा एत्वमभ्यासलोपश्च"। रेजथुः रराजथुः रेज रराज । रराज रेजिव रराजिव रेजिम रराजिम । रेजे रराजे रेजाते रराजाते रेजिरे रराजिरे। रेजिषे ररानिपे रेजाथे रराजाथे रेजिड्वे रराजिवे । रेजे रराजे रेजिवहे रराजिवहे रेजिमहे रराजिमहे । भ्रासृट् भ्रातृट् भ्लास्लट् दीप्तौ ।भ्रे- जे वभ्राजे । भ्रसे बभ्रासे। भ्लेसे वभ्लासे । कास भास दीप्तौ । चका- से चकासाते चकासिरे । चकासिषे चकासाथे चकासिध्वे । चकासे चकासिवहे चकासिमहे । एवं बभासे बभासाते बभासिरे । एकव्य- ञ्जनमध्यगतस्येति किं । ननन्द ननन्दतुः ननन्दुः । ननन्दिथ ननन्दथुः ननन्द । ननन्द ननन्दिव ननन्दिम । परोक्षायामिन्धिश्रन्थिग्रन्धिदम्भीनामगुणे।।. ॥ ३१९ ॥ इन्धिश्रन्थिग्रन्थिदम्भीनामनुषङ्गलोपो भवति परो- ·T more- A . १५४ कातन्त्ररूपमालायाम् । क्षायामगुणे । इत्यनेनानुपङ्गलोपः । इन्धि दीप्तौ। समीधे समीधा- ते समीधिरे। तृफल भजनपश्रन्धिग्रन्थिदम्भीनां च ॥३२० ।। एषामुपधाया अस्य एत्वं भवति अभ्यासलोपश्च परोक्षायामगुणे । सेट् थलि.च ।तृ प्लवनतरणयोः । ततार । ऋदन्तानां च ॥३२१॥ ऋदन्तानां गुणो भवति परोक्षाया- मगुणे।तेरतुः तेरुः । तेरिथ तेरथुः तेर । ततार ततर तेरिव तेरिमः । फल निष्पत्तौ । पफाल फेलतुः फेलुः । भजश्रीङ् सेवायां । वभाज: भेजतुः भेजुः । त्रपुष् लज्जायां । त्रेपे पाते त्रेपिरे । श्रन्थ ग्रन्थ सं- दर्भ । शश्रन्थ श्रेयतुः श्रेथुः । निरनुपङ्गैः तृप्रभृतिभिः साहचर्या- दभ्यासलोपः । अकारस्य एत्वं च न स्यात् । शश्रन्थिथ । जग्रन्थ । ओथतुः ग्रेथुः ।जग्रन्थिथ । दम्भू दम्भे। ददम्भ देभतुः देभुः । दम्भिय । अन्यत्रानुषङ्गलोप इति किं । ननन्द ननन्दतुः ननन्दुः । ननन्दिय सखंसे। वभ्रंसे। दध्वंसे। परोक्षायामभ्यासस्योभयेषाम् ॥ ३२२ ॥ उभयेषां ग्रहादिस्वप्यादीनामभ्यासस्यान्तस्थायाः सम्प्रसारणं भवति परोक्षा- यांगुण्यर्थोयं योगः। ग्रहीङ् उपादाने। जग्राह । अहिज्यावयीत्यादिना संप्रसारणं जगृहतुः जगृहुः । जग्रहिथ । आकाराटू औ॥ ३२३ ॥ आकारात्परस्याट् और्भवति । सन्ध्यक्षरेच||३२४॥ धातोराकारस्य लोपो भवति सन्ध्यक्षरेच परे । ज्या वयोहानौ । जिज्यौ । य इवर्णस्य ॥ ३२५ ॥ असंयोगात्पूर्वस्यानेकाक्षरस्य इवर्णस्य यो भवति । इति इवर्णस्य यकारः । जिज्यतुः जिज्युः । इटि च ॥३२६॥ धातोराकारस्य लोपो भवति इटिं परे । जि- ज्यिथ जिज्यथुः जिज्य । जिज्यौ जिज्यिव जिज्यिम । वेज तन्तु- सन्ताने ·तिङन्तः । . - वेञश्च वयिः ॥ ३२७ ॥ वेओ वा वयिर्भवति परोक्षायाम् । तत्र संप्रसारणं भवति । उवाय उयतुः ऊयुः । उवयिथ उय- थुः ऊय । उवाय उवय ऊयिव ऊयिम । पक्षे संन्ध्यक्षरान्ताना- माकारो विकरणे इत्याकारादेशः । न वाइब्योरगुणे च ॥३२८॥ वाच्योरगुणे च गुणिनि सं- प्रसारणं न भवति परोक्षायां । ववौ ववतुः ववुः । वविथ ववाथ ववथुः वव । ववौ वविव वविम । व्यध ताडने । विव्याध वि- विधतुः विविधुः । विव्यधिथ विव्यद्ध । वश कान्तौ । उवाश ऊ- शतुः ऊशुः । उवशिथ उवष्ठ । व्यच व्याजीकरणे। विव्याच विविचतुः विविचुः । विव्यचिथ । प्रच्छ ज्ञीप्सायां । प्रच्छादीनां परोक्षायाम् ॥ ३२९ ॥ प्रच्छादीनां संप्रसारणं भवति परोक्षायां पप्रच्छ पप्रच्छतुः पप्रच्छुः । पप्र- च्छिथ पप्रष्ठ । ओबश्चू छेदने । वज्रश्च वज्रश्चतुः वज्रश्चः । वन- श्चिथ । इवर्णतवर्गलसा दन्त्या इतिन्यायात् सकारस्य दकारः । भ्रस्ज- पाके । बभ्रज बभ्रज्जतुः बभ्रज्जुः । बभ्रजिथ । स्कोः संयोगाद्योरन्ते च इति सकारलोपः । भृज्जादीनां ष इति षत्वं । बभ्रष्ठ । स्वपि वचि यजादीनां यण् परोक्षाशीष्षु । इति संप्रसारणं भवति। जिष्वप् शये। सुष्वाप सुषुपतुः सुपुपुः । सुष्वपिथ सुप्वप्थ सुषुपथुः सुषुप । सुप्वाप सुष्वप सुषुपिव सुषुपिम । वच परिभाषणे । उवाच ऊचतुः ऊचुः । 'उवक्थ। श्लोकः । यजो वशो वहश्चैव वेव्येनौ ह्वयतिस्तथा । वसौ श्वयतिश्चैव स्मृता नव यजादयः ॥१॥ . यज़ देवपूजासंगतिकरणदानेषु । इयान ईजतुः ईजुः । इय- जिथ । भ्रज्जादीनां षः। इति षत्वं । इयष्ठ । ईजथुः ईज । इयान इयन ईजिव ईजिम । ईजे ईजाते ईजिरे । ईजिषे ईजाथे ईनिध्वे ।

·६ - १ 14 १५६ कातन्त्ररूपमालायाम् । ईजे ईजिवहे ईजिमहे । टुवप् बीज सन्ताने । उवाप ऊपतुः ऊपुः । ऊपिथ उवष्य उपथुः ऊप । उपे ऊपाते ऊपिरे । वहि प्रापणे । उवाह उहतुः उहुः । उवहिथ । सहिवहो रोदवर्णस्येति ओत्वं । उवोढ । उहे उहाते उहिरे। न व्ययतेः परोक्षायाम् ॥३३०॥ व्ययतेराकारो न भव- ति परोक्षायां गुणिनि । विवाय विव्यतुः विव्युः। विव्ययिथ विव्येथ विव्यथुः विव्य । विवाय विवय विव्यिव विव्यिम । विव्ये विव्याते । विन्यिरे। व्हेञ्-स्पर्धायां वाचि । अभ्यस्तस्य च ॥ ३३१ ॥ ह्वयतेरभ्यस्तमात्रस्य च संप्र- सारणं भवति । जुहाव जुहुवतुः जुहुवुः।जुहुविथ जुहोथ । जुहुवे जु- हुवाते जुहुविरे । वद व्यक्तायां वाचि । उवाद ऊदतुः उदुः । उवदिय । उदे उदाते ऊदिरे । वस निवासे । उवास ऊपतुः ऊपुः । . उवसिथ उवस्थाऊपे ऊपाते उपिरे। टुओश्वि गतिवृद्धयोः । श्वयतेर्वा ॥ ३३२ ॥ श्वयतेर्वा संप्रसारणं भवति परोक्षायां चेक्रीयते च । शुशाव शुशुवतुः शुशुवुः । शुशविथ शुशोथ शुशुवथुः शुशुव । शुशाव शुशव शुशुविव शुशुविम । शुशुवे शुशुवाते शुशुविरे । शिश्वाय शिश्वियतुः शिश्वियुः । शिश्वयिथ शिश्वेथ शिश्वियथुः शिश्चिय । शिश्वाय शिश्वय । शिश्विये शिश्वियाते शिश्वियिरे । इति भ्वादिः ॥ वा परोक्षायाम् ॥३३॥ अर्घस्ल आदेशो भवति वा प- रोक्षायां । जघास । गमहनेत्यादिना उपधालोपो भवत्यगुणे । जक्षतुः जक्षुः । जघसिथ जघस्थ जक्षथुः जक्ष । जघास जघस जक्षिव जक्षिम । घस्लाभावे। अस्यादेः सर्वत्र ॥३३४॥ अभ्यासस्यादेरस्य दी| भवति परोक्षायां सर्वत्र । आद आदतुः आदुः । : आदिथ आत्थ आदथुः आद । आद आव आद्म । शीङ् स्वप्ने । शिश्ये शिश्याते शिश्यिरे । - । । 1 . 1 + . - । -- ।

·तिङन्तः । १६७ शिश्यिषे । उवाच ऊचतुः ऊचुः । ऊचे ऊचाते उचिरे । उष दाहे । विद ज्ञाने । जागृ निद्राक्षये । उषविदजागृभ्यो वा ॥ ३३५॥ उपादिभ्यो वा आम् भवति परोक्षायां । उषाञ्चकार उषाञ्चक्रतुः उषाश्चक्रुः । आमिविदेरेव ॥३३६॥ आमि परे विदेरेव गुणो न भवति । विदाञ्चकार विदाञ्चक्रतुः विदाञ्चक्रुः । जागराञ्चकार जागराञ्चक्रतुः जागराञ्चक्रुः । आमभावे अभ्यासस्थासवणे इत्युवादेशः । उवोष ऊपतुः ऊषुः । विवेद विविदतुः विविदुः । जजागार । परोक्षायामगुणे ॥ ३३७ ॥ जागर्तेर्गुणो भवति परोक्षाया- मगुणे परे । जजागरतुः जागरुः । इत्यदादिः ॥ भीहीभृहुवां तिवच्च ॥३३८॥ एषां वा आम् भवति परोक्षायां स च तिवद्भवति । इति तिवद्भावाविवचनं । जुहुवाञ्चकार जुहुवाञ्चक्रतुः जुहुवाञ्चक्रुः । जुहाव जुहुवतुः जुहुवुः । जुहविथ जुहोथ जुहुवथुः जुहुव । जुहाव जुहव जुहुविव जुहुविम । जिभी भये । विभयाञ्चकार बिभयाञ्चक्रतुः विभयाञ्चक्रुः । बिभाय बिभ्यतु बिभ्युः । विभयिथ विभेथ । ही लज्जायां । जिहयाञ्चकार जिहूयाञ्चक्रतुः जिहू- याञ्चक्रुः । जिहाय जिहियतुः निहियुः । बिभराञ्चकार बिभराञ्चक्रतुः विभराञ्चक्रुः । इत्यादि । जहे जहाते जहिरे । दधौ दधतुः दधुः । दधिथ दधाथ । दधे दधाते दधिरे । दधिपे द्धाथे दधिध्वे । दधे दधिवहे दधिमहे । इति जुहोत्यादिः । दिदेव दिदिवतुः दिदिवुः । सुषुवे सुषु- वाते सुषुविरे । ननाह नेहतुः नेहुः । नेहिथ ननद्ध नेहतुः नेह । न- नाह नेहिव नेहिम । नेहे नेहाते नेहिरे । इति दिवादिः । सुषाव सु- षुवतुः सुषुवुः । सुपविथ । सुपोथ । अस्यादेः सर्वत्र' ॥ ३३९ ॥ अभ्यासस्य अकारस्य दी? भवति परोक्षायां सर्वत्र । अश्नोतेश्च ॥ ३४०॥ अश्नोतेस्तस्माद्दी(भूतादम्यासाका- - १४ 11 ·१५८ कातरूपमालायाम् । न . -- - 17 - रात्परः परादौ नकारागमो भवति परोक्षायां । आनशे आनशाते आनशिरे । व्यानशे व्यानशाते व्यानशिरे । ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमू- तिभावेषु । ऋच्छरुतः ॥ ३४१॥ ऋच्छधातोर्गुणो भवति परोक्षायां । तस्मान्नागमः परादिरन्तश्चेत्संयोगः ॥ ३४२ ॥ त- स्माद्दी(भूतादम्यासस्याकारात्परः परादौ नकारागमो भवति धातोर- न्तः संयोगश्चेत्परोक्षायां । आनई आनर्छतुः आनर्छः । अञ्जू व्यक्ति- मर्षणकान्तिगतिषु। आनञ्ज आनञ्जतुः आननुः । आनजिथ आनथ आनञ्जथुः आनञ्ज । आनञ्ज आनञ्जिव आनञ्जिम । तस्मादिति किं । आछि आयामे । आञ्छ आञ्छतुः आञ्छुः । अयमस्यादेः स- र्वत्र इति न कृप्तो दीर्घः । अन्तश्चेत्संयोग इति किं । आट आटतुः । ऋध वृद्धौ। ऋकारे च ॥ ३४३ ॥ तस्माद्दी(भूतादभ्यासाकारात्परः प- रादौ नकारागमो भवति ऋकारे च परोक्षायां । आनृधे आनृधाते आनृधिरे। चेः किर्वा ॥ ३४४ ॥ चेः किर्वा भवति परोक्षायां । चिका- य चिक्यतुः, चिक्युः । चिक्ये । चिचाय चिच्यतुः चिच्युः । चिच्ये चिच्याते चिच्यिरे । इति खादिः । तुतोद. तुतुदतुः तुतुदुः । मृञ् प्राणत्यागे। .. आशीरद्यतन्योश्च ॥ ३४५ ॥ मृञ् आत्मनेपदी भवति चकारादनि च परे नान्यत्र । ममार मम्रतुः मनुः । थल्यृकारात्॥३४६॥ ऋकारान्तात् थलि नेड् भवति । ममर्थ मम्रथुः मम्र । मुमोच सुमुचतुः मुमुचुः । मुमुचे मुमुचाते मुमुचिरे । इति तुदादिः॥ रुरोध रुरुधतुः। बुभुजे बुभुजाते। युयोज । युयुजे। इति रुधादिः । ततान तेनतुः तेनुः । तेने तेनाते तेनिरे। मेने मेनाते मेनिरे। चकार चक्रतुः । चक्रे चक्राते । M 1 - - 1 पन 4 ·१६९ तिङन्तः। सुट् भूषणे सम्पर्युपात् ॥ ३४७ ॥ सम्पर्युपात्परस्य क- ञ् आदौ सुट् भवति भूषणेऽर्थे द्विवचने । शिदपरोऽघोषः ॥३४८॥ अभ्यासस्य शिटः परोऽघोषोऽ- वशेष्यो भवति शिटो लोप इत्यर्थः । संचस्कार । ऋतश्च संयोगादेः ॥३४९॥ संयोगादेर्धातोः ऋतो गुणो भवति परोक्षायामगुणे । संचस्करतुः संचस्करुः । संचस्करिथ संचस्कर- थुः संचस्कर । परिचस्कार परिचस्करतुः । उपचस्कार उपचस्करतुः उपचस्करुः । उपचस्करे उपचस्कराते उपचस्करिरे । उपचस्करि- षे उपचस्कराथे उपचस्करिध्वे । उपचस्करे उपचस्करिवहे उपचस्क- रिमहे । इति तनादिः । चिक्राय चिक्रियतुः चिक्रियुः । चिक्रियिथ चिक्रियथुः । चिक्रिये चिक्रियाते चिक्रियिरे । वने वनाते वत्रिरे । मृवृभृस्तुद्रुमुवएव परोक्षायाम् ॥३५०॥ एभ्यो धातु- भ्यः परो नेट् भवति एव परोक्षायां । जग्राह जगृहतुः जगृहुः । ज- गृहे । इति त्यादिः। चकासकासूप्रत्ययान्तेश्य आम् परोक्षायाम् ३५१ एम्य आम् भवति परोक्षायां च । चकास दीप्तौ । चकासाञ्चकार चकासाञ्चक्रतुः । चकासाञ्चक्रे चकासाञ्चक्राते चकासाञ्चक्रिरे । कास भास दीप्तौं । कासाञ्चके । चोरयाञ्चकार । चोरयाञ्चके । पालयामास पालयामासतुः । पालयाञ्चकार पालयाञ्चक्रतुः पालयाञ्चक्रुः । एवं पा- लयाञ्चके पालयाञ्चक्राते पालयाञ्चक्रिरे । तन्त्रयाञ्चके । वारयाञ्चकार। वारयाञ्चके । दयायासश्च ।। ३५२ ॥ एभ्य आम् भवति परोक्षायां । दय दानगतिहिंसादानेषु । दयाञ्चके । अयाञ्चके । आसाञ्चके । इति परोक्षा-समाप्ता॥ भविष्यति भविष्यन्त्याशीः श्वस्तन्यः ॥३५३॥ भविष्यति काले भविष्यन्त्याशीः श्वस्तन्यो भवन्ति ।

·। . 1 ,१६० कातन्त्ररूपमालायाम्। तासां श्वसंज्ञाभिः कालविशेषः ॥ ३५४ ॥. तासां विभक्तीनां श्वसंज्ञाभिः कालस्य विशेषो भवति । श्वो भवः कालः श्वस्तनस्तत्र श्वस्तनी भवति । भविता भवितारौ भवितारः । भवि- तासि भवितास्थः भवितास्थ । भवितास्मि भवितास्वः भवितास्मः । ए- धिता एधितारौ एधितारः । एधितासे एधितासाथे एधिताध्वे । एधि- ताहे एधितास्वहे एधितास्महे । पक्ता । नन्दिता । त्रसिता । भ्रंसि- ता । ध्वंसिता । शकि वकि कौटिल्ये । शङ्किता। वङ्किता । वदिङ् अभिवादनस्तुत्योः । वन्दिता वन्दितारौ वन्दितारः । वन्दितासे । वेञ् तन्तुसन्ताने । व्याता व्यातारौ व्यातारः । व्यातासे । इति भ्वा- दिः । अत्ता । शयिता वक्ता। इत्यदादिः । होता । धाता। भर्ता । इति जुहोत्यादिः । देविता । सेविता । नद्धा। इति दिवादिः। सोता । अ- शिता । चेता। इति स्वादिः । तोत्ता। मर्त्ता । मोक्ता। इति तुदादिः । रोद्धा । भोक्ता । योक्ता । इति रुधादिः । तनिता । मनिता।कर्ता । इति तनादिः । क्रेता। वरिता । ग्रहीता। इति क्यादिः । चोरयिता।तन्त्रयिता। वारयिता । इति चुरादिः । इति श्वस्तनी समाप्ता॥ भविष्यति भविष्यन्तीत्यादिना भविष्यति काले आशीः । इष्टस्याशं. सनमाशीः। आशिषि च परस्मै ॥३५॥ सर्वेषां धातूनां गुणो न भव- ति आशिषि च सर्वत्र परस्मैपदे परे। भूयात् भूयास्तां भूयासुः । भू- याः भूयास्तं भूयास्त । भूयासं भूयाख भूयास्म । विनिमये चागति- हिंसाशब्दार्थहस इति चुरादित्वादात्मनेपदं । व्यतिभविपीष्ट । एधिषीष्ट एधिषीयास्तां एधिषीरन् । एधिषीष्ठाः एधिषीयास्थां एंधि- पीध्वं । एधिषीय एधिषीवहि एधिषीमहि । पच्यात् । पक्षीष्ट । न- द्यात् । स्रंसिषीष्ट । भ्रंसिपीष्ट । ध्वंसिषीष्ट । स्वपिवचियजादीनामि- ति संप्रसारणम् । नाम्यन्तानामिति दीर्घश्च । सुप्यात् । इ- ज्यात् । व्येञ् संवरणे । उभयपदी । वीयात् वीयास्तां वीयासुः । F । .

·तिङन्तः । १६१ व्यासीष्ट व्यासीयास्तां व्यासीरन् । चिञ् चयने । चीयात् । चेषीष्ट । वेञ् तन्तुसन्ताने । उभयपदी । उयात् उयास्तां उयासुः । वासीष्ट वासीयास्तां वासीरन् । ज्या वयोहानौ । पराजीयात् । व्यध ताडने । विध्यात् । अद्यात् । अशून् व्याप्तौ । अशिषीष्ट अशिपीयास्तां अशि- षीरन् । ब्रूङ् व्यक्तायां वाचि। *ब्रुवो वचिः॥३५६॥ ब्रुवो वचिर्भवत्यसार्वधातुकविषये । उ- च्यात् । वक्षीष्ट । इत्यादि । अध्यात् । शयिषीष्ट । हूयात् । हासीष्ट । आशिष्येकारः॥ ३५७॥ दामादीनामेकारो भवत्याशिप्य- गुणे। विधेयात् । विधासीष्ट विधासीयास्तां विधासीरन् । उभयपदी । धेयात् । देयात् । मेयात् । गेयात् । पेयात् । स्थयात् स्थेयास्तां । अवसेयात् अवसेयास्तां । हेयात् । अगुण इति किं । धासीष्ट धासी- यास्तां ॥ दासीष्ट । दीव्यात् । सविषीष्ट । विकल्पेन । सोषीप्ट सोषी- यास्तां । नह्यात् । नत्सीष्ट । षुञ् अभिषवे । सूयात् । अभिषूयात् । अभिषीष्ट । “वा संयोगादेरस्य इति वक्तव्यम्" ॥ ज्या वयो हानौ । ज्येयात् । ज्यायात्। म्लै गात्रविनामे । म्लेयात् म्लायात् । ग्लै हर्षक्षये । ग्लेयात् ग्लायात्। टोश्चि गतिवृद्ध्योः । निश्चीयात्। निश्वेषीष्ट। इत्यादि । तुद्यात् । शब्द शातने । शत्सीष्ट । भृषीष्ट । मुच्यात् । मुक्षीष्ट । रुध्यात् रुत्सीष्ट । भुज्यात् । भुक्षीष्ट । युज्यात् । युक्षीष्ट । तन्यात् तनिषीष्ट । मनिषीष्ट । विक्रीयात् । विक्रीषीष्ट । गृह्यात् । ग्रहीषीष्ट । चोर्यात् । चोरयिषीष्ट । चोरयिषीयास्तां । पाल्यात् । पल शल. पत पथे च गतौ। पाल रक्षणे च । उभयपदी । पालयिषीष्ट । अर्च पूजायां । अर्ध्यात् अर्चास्तां अासुः । अर्चयिषीष्ट अर्चयिषीयास्तां । तन्त्रयिषी- ष्ट । वार्यात् । वारयिषीष्ट । इत्याशीः समाप्ता ॥ भविष्यति भविष्यन्ती- त्यादिना भविष्यत्काले भविष्यन्ती विभक्तिर्भवति । भविष्यति भविष्य- तः भविष्यन्ति । भविष्यसि भविष्यथः भविष्यथ । भविष्यामि भवि- प्यावः भविष्यामः । एधिष्यते एधिप्येते एधिष्यन्ते । एधिष्यसे 'ए- ·Laad १६२ कातन्त्ररूपमालायाम् । 7 धिप्येथे एधिष्यध्वे । एधिष्ये एघिष्यावहे एधिष्यामहे । पक्ष्यति पक्ष्यते । नन्दिप्यते । संसिष्यते । भ्रंसिप्यते । ध्वंसिष्यते । एवं श- शिष्यते । वङ्किप्यते । वन्दिष्यते । वेञ् संवरणे। वास्यति । वास्यते। अत्स्यति । वक्ष्यति वक्ष्यते । होण्यते । होष्यति । धास्यति ।धास्यते। दास्यति । दास्यते। देविष्यति । सेविष्यते । नत्स्यति । नत्स्यते । सोष्यति । अशिष्यते । अक्ष्यते । चेष्यति । चेप्यते । तोत्स्यति। हनुदन्तात्स्ये ॥ ३५८ ॥ हनः ऋदन्तांच्च इडागमो भवति स्यकारे परे । हनिष्यति । मोक्ष्यति । रोत्स्यति । रोत्स्यते । भोक्ष्यते । योक्ष्यते । तनिष्यते । मनिष्यति । मनिष्यते । करिष्यति। करिष्यते । केप्यति । वरिष्यति वरिष्यते । ग्रहीष्यति ग्रहीप्यतेः। चोरयिष्यति चोरयिष्यते । तन्त्रयिष्यते । वारयिष्यते । एवं ज्ञातव्यं । इति भविष्यन्ती समाप्ता ॥ भूतकरणवत्यश्चेत्यतीते काले क्रिया- तिपत्तिः । क्रियाया अतिपतनं क्रियातिपत्तिः । अभविष्यत् अभविप्यतां अभविष्यन् । अभविष्यः अभविष्यतं अभविष्यत । अ- भविष्यं अभविष्याव अभविष्याम । ऐधिष्यत ऐधिष्येतां ऐधिष्यन्त । ऐधिष्यथाः ऐधिष्येथां ऐधिष्यध्वं । ऐधिष्ये ऐधिष्यावहि ऐधिष्याम- हि । अपक्ष्यत् अपक्ष्यतां अपक्ष्यन् । अनन्दिप्यत् । अत्रंसिष्यत् । अभ्रंसिष्यत । अध्वंसिष्यत । अव्यास्यत् । अव्यास्यत । आत्स्यत् । अशयिष्यत । अवक्ष्यत् अवक्ष्यत । अहोस्यत्। अहास्यत्। अधास्यत् अधास्यत । अदेविष्यत् असविष्यत । विकल्पेन । असोष्यत असोष्ये- तां असोष्यन्त । अनत्स्यत् अनत्स्यत । असोप्यत् । अशिष्यत् । वि- कल्पेन । आक्ष्यत आक्ष्येतां आक्ष्यन्त । अचेष्यत् । अचेष्यत । अतो- त्स्यत् । अमरिष्यम् । अमोक्षत् । अमोक्षत । अरोत्स्यत् । अभोक्ष्यत । अयोक्ष्यत् । अयोक्ष्यत । अतनिष्यत् । अमनिष्यत् । अकरिष्यत् । अवरिष्यत् । अवरीप्यत । अग्रहीष्यत् । अग्रहीष्यत । अचो- रयिष्यत् । अचोरयिष्यत अचोरयिष्येतां । अतन्त्रयिष्यत । अ·t तिडन्तः । वारयिष्यत् । अवारयिष्यत । पल रक्षणे । उभ । अपालयिष्यत् । अपालयिष्यत । अर्च पूजायां । उभ । अर्चयिष्यत् अर्चयिष्यत अर्च- यिप्येतां अर्चयिप्यन्त एवं सर्वमगवन्तव्यम् । इति क्रियातिपत्तिः । - . अथाद्यतन्याः कचिदिशेष उच्यते । इजात्मने पदेः प्रथमैकवचने ॥३५९॥ पद्धातोरिज्म- वति कर्तर्यद्यतन्यामात्मनेपदे प्रथमैकवचने परे । इचस्तलोपः॥ ३६० ॥ इचः परस्तलोपो भवति उदपादि उदपत्सातां उदपत्सत । उदपत्थाः उदपत्साथां उदपद्ध्वं । उदपत्सि उदपत्स्वहि उदपत्स्महि । समपादि । दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्यो वा ॥३६॥ एभ्यो वा इन भवति कर्त्तयद्यतन्यामात्मनेपदे प्रथमैकवचने परे । दीपी दी- प्तौ । अदीपि अदीपिष्ट । जनिवध्योश्च ॥ ३६२॥ जनिवध्योरुपधाभूतस्य दीर्घस्य ह्रखो भवति इचि परे । जनी प्रादुर्भावे । अजनि अजनिष्ट । अवधि अवधिष्ट । बुध अवबोधने । अबोधि । अबुद्ध । हचतुर्थान्तस्य धा- तोस्तृतीयादेरादिचतुर्थत्वमकृतवत् । अभुत्सत् अभुत्साताम् अभुत्सत । पूरी आप्यायने । अपूरि । अपूरिष्ट । ताय सन्तानपालनयोः । स्फायी ओप्यायी वृद्धौ । अतायि अतायिष्ट । अप्यायि अप्या- यिष्ट । इति विशेषः । भावकर्मणोरद्यतन्यादयः प्रदर्श्यन्ते । भावकर्मणोश्च ॥३६३॥ सर्वस्माद्धातोरिज्भवति भावकर्म- णोविहिते अद्यतन्यामात्मनेपदे प्रथमैकवचने परे । अभावि । कर्म- णि अन्वभावि । ऐधि । अपाचि । अनन्दि ।अस्तम्भि। अभ्रंसि । अध्वंसि। अयिरिच्यादन्तानाम् ॥३६४॥ आदन्तानां धातूनामा- यिर्भवतीचि परे ॥ अरायि । अव्यायि । अपायि । अरायि अदायि । स्लै हर्पक्षये। अग्लायि। मलै गात्रविनामे । अम्लायि । अगायि । .. - Pe .

·- कातन्त्ररुपमालायाम् । । . अमायि । अस्थायि । अवासायि । अधासि । अशायि ।“अवाचि अहावि । अहायि । अदायि । अभारि । अदेवि । असावि । अनाहि । उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतीना- मडन्तरोपि ॥ ३६५ ॥ उपसर्गस्थनिमित्तात्परेषां साडन्तरोपि पत्वमापद्यते । अपिशब्दादनन्तरोपि ॥ अभ्यषावि। आशी। अचायि। अतोदि अमारि । अमोचि । अरोधि । अभोजि अयोजि । अतानि । अमानि । अकारि। अक्रायि । अवारि। अग्राहि । अचोरि । अपालि । अतन्त्रि । अमन्त्रि । अवारि आर्चि । अद्यतनी समाप्ता ॥ बभूवे देवदत्तेन । एधाञ्चक्रे ॥ पेचे। इत्यादि । इति परोक्षा ।। भविता देव- दत्तेन । एधिता । पक्ता । इति श्वस्तनी समाप्ता ॥ आशीः । भविषीष्ट देवदत्तेन । एधिषीष्ट । पक्षीष्ट । भविष्यन्ती । भविष्यते देवदत्तेन । एधि- प्यते । पक्ष्यते । इत्यादि ॥ क्रियातिपत्तिः । अभविष्यत देवदत्तेन । ऐधिष्यत । अपक्ष्यत इत्यादि । स्यसिजाशीःश्वस्तनीषु भावकर्मार्थासु खरहन- ग्रहदशामिडिज्वदा ॥३६६।। भावकर्मार्थासु स्यसिजाशीःश्व- स्तनिषु परतः स्वरहनग्रहदृशामिट् इज्वद्भवति वा॥अन्वभावि अन्वभा- विषातां अन्वभाविषत । अन्वभाविष्ठाः अन्वभाविषाथां अन्वभाविद्धं ॥ अन्वभाविषि अन्वभाविष्वहि अन्वभाविष्महि । अन्वभवि अन्वभ- विषातां अन्वभविषत । असाविषातां असाविषत । असोषातां असो- पत । असविषातां । असविषत । *हस्य हन्तेपिरिनिचोः॥३६॥हन्तेर्हस्य धिर्भवति इनि- चोः परतः । अघानि अघानिषातां अघानिषत ॥ हनिमन्यते त् ॥ ३६८ ॥ आभ्यां परमसार्वधातुक- ‘मनिड् भवति । अहसातां अहसत आत्मनेपदे वा ॥३६९॥ अद्यतन्यामात्मनेपदे परे हन्तेर्व- धिरादेशो वा भवति । अवधि अवधिषातां अवधिषत। -- - ६ + ।

·तिडन्तः ।.. . नेज्वदिदः ॥३७०॥ इज्वदिटो दीर्घो न भवति । अग्राहिषातां • अग्राहिषत । अग्रहीषातां अग्रहीपत । अदर्शि अदर्शिषातां अदर्शिषत । अक्षातां अदृक्षत । अदृष्ठाः अदृक्षाथां अदृड्ढ्ढं ।। श्वस्तनिः । भाविता भविता । साविता सविता । सोता । घानिता। हन्ता । ग्राहिता ।ग्रहीता । दर्शिता । दृष्टा ॥ आशिः । भाविषीष्ट। भविषीष्ट । साविषीष्ट । सवि- षीष्ट । सोषीष्ट ॥ हन्तेर्वधिराशिषि ॥ ३७१ ॥ हन्तेर्वधिरादेशो भवति आशिषि च परे । वाधिषीष्ट वधिषीष्ट । ग्राहिषीष्ट । ग्रहीषीष्ट । दर्शि- पीष्ट । दृक्षीष्ट ॥ भविष्यन्ती । भाविष्यते भविप्यते । साविष्यते सवि- प्यते । चायिष्यते चेष्यते । घानिष्यते हनिप्यते । ग्राहिष्यते ग्रही- प्यते । दर्शिप्यते दर्श्यते ॥ क्रियातिपत्त्यां । अभाविष्यत अभविष्यत। असाविष्यत असविप्यत असोप्यत । अचायिप्यत अचयिष्यत । अघा- निष्यत । अहनिष्यत । अग्राहियत अग्रहीप्यत । अदर्शिप्यत अदृक्षत । इत्यादि । एवं सर्वमुन्नेयं । अथ सनादिप्रत्ययान्ता धातवः प्रदर्श्यन्ते। गुप्तिजिकद्भयः सन् ॥३७२॥ गुप् तिज कित् एभ्यः परः सन् भवति स्वार्थे । गुपादेश्च ॥ ३७३ ॥ गुपादेः सनि परे नेड् भवति । स्मिपश्वशकगृधृप्रच्छां सनि ॥ ३७४ ॥ एषां धातूनां सनि परे इडागमो भवति । इति स्मिडादिनिधमाभावात् । सनि चानिटि ॥३७॥ नामिन उपधाया गुणो न भवति अनिटि सनि परे । द्विवचनमभ्यासकार्य च कार्य । ते धातवः ॥ ३७६ ॥ ते सनादिप्रत्ययान्ताः शब्दाः धातुसं- ज्ञा भवन्ति । पूर्ववत्सनन्तात् ॥ ३७७ ॥ सनन्ताद्धातोः पूर्ववत्पदं भव-- ·- ar कातन्त्ररूपमालायाम् । t । A . ति ॥ गुप् गोपनकुत्सनयोः । जुगुप्सते मां जुगुप्सेते जुगुप्सन्ते। गुप्सेत जुगुप्सतां अजुगुप्सत ।। अस्य च लोपः ॥३७८॥ धातोरस्य लोपों भवत्यनपि प्रल परे । अजुगुप्सिष्ट । जुगुप्साञ्चक्रे । जुगुप्सिता । जुगुप्सिषीष्ट जुगुप्सिष्यते । अजुगुप्सिष्यत ॥ तिज निशाने क्षमायाञ्च । तितिक्षते॥ कित निवासे रोगापनयने च । विचिकित्सति । अकारोच्चारणं किं । स्वरादेद्वितीयस्येति सन एव द्विवचनार्थ । तेन प्रतीषिपति । मान्बधदानशानभ्यो दीर्घश्वाभ्यासस्य ॥ ३७९ ॥ मानादिभ्यो धातुभ्यः परः सन् भवति तेषां धातूनामभ्यासस्य दीर्थो भवति खार्थे ॥ मान पूजायां । मीमांसते । बध बन्धने । बीभत्सते । दान खण्डने । दीदांसते । शान तेजने । शीशांसति । शीशांसते । श्लोकः । गुपो वधेश्च निन्दायां क्षमायां च तथा तिजः॥ संशये च प्रतीकारे कितः सनभिधीयते ॥१॥ जिज्ञासावज्ञयोरेव मानदानो विधीयते ॥ निशानेर्थे तथाशानो नायमर्थान्तरे कचित् ॥२॥ धातोर्वा तुमन्तादिच्छतिनैककर्तृकात् ॥ ३८० ॥ तुमन्तादिच्छतिना सह एककर्तृकाद्धातोः परः सन् वा भवति । उवर्णान्ताच ॥ ३८१ ॥ उवर्णान्ताद्धातोर्नेट् भवति सनि परे । भवितुमिच्छति । वुभूषति । एदिधिषते । पिपक्षति । पिपक्षते । निनन्दिषति । सिस्रंसिषते । विभ्रंशिषते । दिध्वंसिषते । विवासति । विवासते । विव्यासति । विव्यासते । जेर्गिः सन्परोक्षयोः ॥ ३८२॥ जयतेगिर्भवति सन्परो- क्षयोः परतः । खरान्तानां सनि ॥ ३८३ ॥ खरान्तानां धातूनां दी| भवति सनि परे। है " ·तिङन्तः । H १ नाम्यन्तानामनिटाम् ।। ३८४ ॥ नाम्यन्तानां धातूना- मनिटां सनि गुणो न भवति । विजिगीषते । परोक्षायां । जिंगाय जिग्यतुः जिग्युः । विजिग्ये विजिग्याते विजिग्यिरे ॥ चिचीपति । निनीषति । तुष्टूपति । अदेर्घस्लसनद्यतन्योः । वसतिघसेः सात् ॥ ३८५ ॥ आभ्यां परमसार्वधातुक- मनिट् भवति । सस्य से सार्वधातुके तः॥ ३८६ ॥ सस्य तकारो भवति असार्वधातुके सकारे परे । जिघत्सति । वस निवासे । विवत्सति । शिशयिषते । विवक्षति । विवक्षते । जुहूषति जिहासते । सनि मिमीमादारभलभशकपतपदामिसू खर- स्य ॥३८७॥ मिञादीनां स्वरस्य इसादेशो भवति अभ्यासलोपश्च सनि परे । डुमिन् प्रक्षेपणे । मातुमिच्छति मित्सति मित्सते ॥ मीङ् श्लेषणे । मातुमिच्छति । मित्सते । मा इति मेङ् माङोरपि ग्रहणं । मातुमिच्छति मित्सते । धित्सति धित्सते । दित्सति दित्स- ते । रभ राभस्ये । आरिप्सते । ड्डुलभष् प्राप्तौ । आलिप्सते । शक्क शक्तौ । शक्तुमिच्छति शिक्षति । पल शल पतु गतौ । पित्सति । पद गतौ । पित्सते । इवन्तर्धभ्रस्जंदम्भुश्रियूर्णभरज्ञपिसनितनिपति- दरिद्री वा ॥ ३८८ ॥ एषां वा इट् भवति सनि परे। देवितुमि- च्छति सन् दिदेविषति ॥ ऋध वृद्धौ । अद्धितुमिच्छति सन् अदि- धिपति । भ्रस्ज पाके ॥ बिभ्रजिषति । विभ्रक्षति । दम्भु दम्भे । दिदम्भिपति । भज श्रिङ् सेवायां । शिश्रयिषति । शिश्रीषति । यु मिश्रणे। अवर्णस्य जान्तस्थापवर्गपरस्यावणे ॥ ३८९ ॥ जान्तस्यापवर्गपरस्याभ्यासोवर्णस्य इत्वं भवत्यवर्णे परे सनि । यिय- विषति। युयूषति । जु इति सौत्रोऽयं धातुः । निजावयिषति ॥ टुक्षुरु कुशब्दे । रिरावयिषति । लिलावयिषति । लुनाति कश्चित्तमन्यः प्रयुङ्- ·कातन्त्ररूपमालायाम् । ते । धातोश्च हेताविन् । पिपावयिषति । पिपविषति । विभावयिषति । विभविपति । उMञ् आच्छादने । प्रोर्णवितुमिच्छति सन् प्रोणुनविष- ति ॥ विभरिषति । ज्ञपि । जिज्ञपयिपति ज्ञीप्सति । पणु दाने ॥ . स्तौतीनन्तयोरेव सनि ॥ ३९० ॥ निमित्तात् परः स्तौतीनन्तयोरेव सनि षत्वभूते सनि परे । इति नियमान्न पत्वम् । सिसनिषति सिसाति ॥ दरिद्रा दुर्गतौ । दरिद्रातेरसार्वधातुके ॥ ३९१ ॥ दरिद्रातेरन्तस्य लोपो भवत्यसार्वधतुके सनि परे ॥ दिदरिद्रिपति । अत्र इंटि च आकारलोपः । छोः शूठौ पञ्चमे च ॥ ३९२ ॥ छकारवकारयोर्यथा- संख्यं शुऊठ् इत्येतौ 'भवतः वो धुट्यगुणे प्रत्यये पञ्चमे परे । दुद्यूपति । * ऋधिज्ञपोरीरीतौ ॥३९॥ ऋधिज्ञपोरीरीतौ भवतोऽ भ्यासलोपश्च सनि परे । ज्ञीप्सति । इसति । भृजादीनां षः ।। ३९४ ॥ भृजादीनां धातूनामन्तः षो भव- ति धुट्यन्ते च । इति जकारस्य षकारः । विभृक्षति । दम्भेस्सनि ॥३९५॥ दंभेरनुषङ्गो लोपो भवत्यनिटि सनि परे। तृतीयादेर्घडधभान्तस्येत्यादिना धत्वं ॥ दम्भेरिच ॥ ३९६ ॥ दम्भे स्वरस्य इत् ईच्च भवति अभ्या- सलोपश्च सनि परे। धिप्सति । धीप्सति । शिश्रीषति । युयूषति । उरोष्ट्योपधस्य च ॥३९७॥ उरोष्टयोपधस्य ऋदन्तस्य उर भवति अगुणे प्रत्यये परे । नामिनोर्वोरकुळुर्व्यञ्जने इत्युपधाया दी? भवति । बुभूषति । पञ्चमोपधाया धुटि चागुणे ॥ ३९८ ॥ पञ्चमस्योपधाया दीर्घो भवति क्वौ धुट्यगुणे प्रत्यये परे । वनतितनोत्यादिप्रतिषिद्धेटां धुटि पञ्चमोऽच्चातः ॥ ३९९ ॥ वनतेस्तनोत्यादेः प्रतिषिद्धेटां च धातूनां पञ्चमो लोप्यो - 1 - ·तिङन्तः। भवति आतश्च अद्भवति यथासंभवक्वौ.धुट्यगुणे पञ्चमे प्रत्यये परतः अनद्यतने घुटि परे । धुटि खनिसनिजनां पञ्चमस्याकार इति नकार- स्थाने आकारादेशः । षणु दाने । सिपासति । पिपतिपति । पिपत्स- -ति । पतितुमिच्छति । तनोतेरनिटि वा ॥४००॥ तनोतरुपधाया दीर्घो भवति अनिटि सनि परे । तितांसति । तितंसति । तितनिषति । दरिद्राते रसार्वधातुक इत्यन्तलोपे प्राप्ते । अनिटि सनि ॥ ४०१॥ अनिटि सनि परे दरिद्रातेरन्त्य- स्य लोपो न । दरिद्रासति । दरिद्रिपति । * स्तौतीनन्तयोरेव षणि||४०२॥ निमित्तात्परः प्रत्यय- विकारागमस्थः स्तौतीनन्तयोरेव सः षमापद्यते षत्वभूते सनि परे । तुष्ट्रपति । सिषेवयिषति । इति नियमात् सुसूपति । निनत्सति । निनत्स- ते । “ स्मिपूज्वशकगृधृप्रछांसनि " स्मिङ् ईषद्धसने । सिस्म- यिषते । पूङ् पिपविषते। पूजस्तु न स्यात् ॥३४३॥ पूञ् धातोः पर इट् न स्यात् । पूञ् पवने । पवितुमिच्छति. पुपूषति । ऋ अरिरिषति । अज अज्जि जिषति । अशू अशिशिषति । चिकरिषति । गृ 'निगरणे जिग- रिपति । जिगलिषति । दृञ् अनादरे । दिदरिषति । धृञ् अनव- स्थाने दिधरिषति । ग्रहिवपिप्रच्छां सनि ॥४०४॥ एषां सम्प्रसारणं भवति सनि परे । पिपृच्छिपति । सुपुप्सति । चेः किर्वा ॥४०५॥ चेः किर्भवति वा परोक्षायां सनि च परे । चिकीपति । चिकीषते । तुतुत्सति । मुमूर्षति । मुमूर्षते । मुमु- क्षति । मुमुक्षते । रुरुत्सति । बुभुक्षते । युयुक्षति । युयुक्षते । ऋदन्तस्येरगुणे ॥४०६॥ ऋदन्तस्य: इर् भवति अगुणे परे। चिकीर्पति । चिकीर्पते। चिक्रीपति । चिक्रीपते । १५ 2 ·- १७० कातन्त्ररूपमालायाम् । ५ वृवृजोश्च ॥ ४०७ ॥ वृबृजोश्च ऋकारस्य उर् भवत्य- गुणे परे । वुवूर्षते । विवरिपते । ग्रहिगुहोः सनि ॥ ४०८ ॥ ग्रहिगुहोः सनि नेट् भवति। जिघृक्षति । जिघृक्षते । गुहू संवरणे । जुघुक्षति । चोरयितु मिच्छति सन् । चुचोरयिषति । तन्त्रयितुमिच्छति सन् । तितयिषति । विवारयिषति । विवारयिपते । इत्यादि । एवं सर्वमुन्नेयं । इति सनन्तः समाप्तः । धातोर्यशब्दश्चेक्रीयितं क्रियासमभिहारे॥४०९॥ क्रियासमभिहारे वर्तमानाद्धातोय॑ञ्जनादेर्यशब्दग्रहणाधिक्याच्चेक्रीयि- तसंज्ञको यो भवति क्रियासमभिहारे । शुभरुचादिवर्जितादेकस्वरात्परो यशब्दो भवति क्रियासमभिहारः पौनःपुन्यं भृशार्थों वा । भृशं भवति पुनः पुनर्वा भवति । गुणश्चक्रीयिते ॥ ४१०॥ अभ्यासस्य गुणो भवति चेक्री- यिते प्रत्यये परे । चेक्रियितान्तात् ॥४११ ॥ चेक्रीयितान्ताद्धातोः क- तर्यात्मनेपदं भवति । बोभूयते । बोभूयेत । बोभूयतां । अबोभूयत । अस्य च इति लोपः । अबोभूयिष्ट । बोभूयाञ्चक्रे । बोभूयिता । बोभूयिषीष्ट । अबोभूयिष्ट । अबोभूयिष्यत । दीर्घोऽनागमस्य ॥ ४१२॥ अनागमस्याभ्यासस्य दी| भवति चेक्रीयिते प्रत्यये परे । पापच्यते । पापच्येत । पापच्यतां । अपापच्यत'। यस्याननि ॥ ४१३ ॥ व्यञ्जनात्परस्य यस्य लोपो भवति । अननि प्रत्यये परे । अपापचिष्ट । गत्यर्थात्कौटिल्ये च ॥४१४ ॥ गत्यर्थाद्धातोः कौटि- ल्येऽर्थे चेक्रीयितसंज्ञको यो भवति । अतोन्तोऽनुखारोऽनुनासिकान्तस्य ॥४१॥ अनु- . .

·तिङन्तः। १७१ नासिकान्तस्य धातोरभ्यासस्यान्ते अनुस्वारागमो भवति चेक्रीयिते परे । चंक्रम्यते । कुटिल इति किम् । भृशं पुनः पुनर्वा क्रामति । वञ्चिस्रसिध्वंसिभ्रंसिकसिपतिपदिस्कन्दामन्तो- नी॥ ४१६ ॥ एषामभ्यासस्यान्तो नी आगमो भवति चेक्रीयिते प्रत्यये परे । वनीवच्यते । अनिदनुबन्धानामगुणेऽनुषङ्गालोपः । अत्यर्थ अंसते । सनीसत्रस्यते । दनीध्वस्यते । बनीभ्रस्यते । कस गतौ । कसि गतिशासनयोः । अत्यर्थं कसति चनीकस्यते । पनी- पत्यते । पनीपद्यते । स्कन्दिर गतिशोषणयोः । चनीस्कद्यते । घ्राध्मोरी ॥ ४१७॥ प्राध्मोरित्येतयोराकारस्य ईकारो भवति चेक्रीयिते. प्रत्यये परे । जेघीयते देध्मीयते । "हन्तेी वा वक्तव्यं" हन्तेनी वा भवति चेक्रीयिते प्रत्यये परे । अत्यर्थं हन्ति जेनीयते अभ्यासाच ॥ ४१८ ॥ अभ्यासात्परस्य हन्तेर्हस्य घो भवति । अतोन्तोऽनुखारोऽनुनासिकान्तस्य ॥ ४१९ ॥ धातोरभ्यासस्य अतः अकारस्यान्तोऽनुस्वारागमो भवति चेक्रीयिते परे । जंघन्यते । , ये वा ॥ ४२०॥ यकारादावगुणे प्रत्यये परे खनिसनिजनाम- न्तस्य आकारो भवति वा । खनु अवदारणे । चंखन्यते । चाखायते। घणु दाने । संसन्यने । सासायते । जंजन्यते । जाजायते । खपिस्यमिव्येां चेक्रीयिते ॥ ४२१ ॥ एषां धातूनां सम्प्रसारणं भवति चेक्रीयिते परे । जिष्वप् शये. सोषुप्यते । स्यम वन ध्वन शब्दे । सेसिम्यते । व्यञ् संवरणे । अत्यर्थं व्ययति वेवीयते । अय॑ट्यश्नात्यूणुसूचिसूत्रिमूत्रिभ्यश्च ॥ ४२२ ॥ एभ्यः परश्चेक्रीयितसंज्ञकः प्रत्ययो भवति । चेक्रीयिते च ॥४२३ ।। अतिसंयोगाद्योश्च गुणो भवति * .

·- १७२ कातन्त्ररूपमालायाम् । । 4 चक्रीयिते परे । अकारस्य रेफस्य द्विरुक्तिर्भवति यकारेऽपि । अरा- यते । स्मृध्यै चिन्तायां सास्मयते। अट गतौ अटाट्यते। अशू भोजने अशाश्यते। प्रणोनूयते । सूच पैशून्ये । सोसूच्यते । सूत्र अवमोचने । सोसूयते । मूत्र प्रस्त्रवणे । मोमूत्र्यते । अयीयें ॥ ४२४ ॥ शिङो अयि भवति यकारे परे । शाश: य्यते। वावच्यते । जोहूयते । जाहीयते। देदीयते । देधीयते। मेमीयते। जेगीयते । पेपीयते । तेष्ठीयते । अवसेपीयते । जेहीयते । देदीव्यते सोधूयते । नानह्यते । अभिषोषूयते । अशाश्यते । चेचीयते । चाय पूजानिशामनयोः । चायः किः चेक्रीयिते ॥ ४२५ ॥ चायः किर्भवति चेक्रीयिते परे । अत्यर्थं चायति चेकीयते । अत्यर्थं तुदति तोतुद्यते । ऋत ईदन्तश्विचेक्रीयितयित्नायिषु ॥ ४२६॥ ऋ- दन्तस्य च्विचेक्रीयितयिन्आयिषु परत ईदन्तो भवति ॥ मेम्रीयते । मोमुच्यते । रोरुध्यते । बोभुज्यते । योयुज्यते । तंतन्यते । मंमन्यते । चिक्रीयते । जपादीनां च ॥ ४२७ ॥ जपादीनामभ्यासस्यान्तोऽनु- खारागमो भवति चेक्रीयिते परे । जपजभदहदंशभञ्जपशषडेते जपा- दयः । नप मानसे च । भृशं पुनः पुनर्वा गर्हितं जपति जञ्जप्यते । जभभी गात्रविनामे । भृशं पुनः पुनर्वा जति जञ्जभ्यते । दह भस्मीकरणे । दंदह्यते । दंश दशने । दंदश्यते । भञ्जो अवमर्दने भृशं भनक्ति बम्भज्यते । पश इति सौत्रो धातुः भृशं पशति । पंपश्यते। 'चरफलोरुच्च परस्यास्य ॥ ४२८ ॥ चरफलोरभ्यासस्या- न्तोऽनुस्खारागमः परस्यास्योच्च भवति चेक्रीयिते परे । अभ्र वभ्र मभ्र- चर विधिगत्यर्थाः । भृशं पुनःपुनर्वा गर्हितं चरति चञ्चूयते । पंफु- ल्यते । वेत्रीयते । ऋमतोरीः ॥ ४२९ ॥ ऋमतो धातोरभ्यासस्यान्तो री 1 ·तिङन्तः। १७३ + आगमो भवति चेक्रीयिते परे । ग्रहीङ् उपादाने-गृहिज्या इत्यादिना संप्रसारणम् । भृशं पुनः पुनर्वा गर्हितं गृह्णाति जरीगृह्यते । नृती गात्रविक्षेपे । नृतेश्चेक्रीयिते ॥ ४३० ॥ नृतेर्नकारस्य णकारो न भवति चेक्रीयिते परे । नरीनृत्यते । परीपृच्छ्यते । चोचूर्यते । एवं सर्व वेदितव्यं । तस्य लुग्वा ॥४३१॥ तस्य चेक्रीयितस्य लुग्वा भवति यस्य स्थाने यो विधीयते स स्थानीतरादेशः स्थानिवद्भवत्यादेशः । प्रकृति- ग्रहणे चेक्रीयितलुगन्तस्यापि ग्रहणं । धातुप्रकृतीनां ग्रहणे चेक्री- यितलुगन्तस्यापि धातोर्ग्रहणं भवतीति द्विवचनादि कार्य भवति ॥ चर्करीतं परस्मैपदमदादौ दृश्यते । चर्करीताद्वा ॥ ४३२ ॥ चर्करीताद्धातोर्वा ईड् भवति व्यञ्जनादौ गुणिनि सार्वधातुके परे । यिलोपे च चेक्रीयितः ॥४३३॥ यिलोपे आयिलोपे च परस्मैपदं भवति । अत्यर्थं भवति बोभवीति बोभोति बोभूतः । स्व- रादाविवर्णोवर्णान्तस्य धातोरियुवौ । बोभुवति । बोभूयात् बोभू- यातां बोभूयुः ॥ बोभवीतु बोभोतु बोभूतात् बोभूतां बोभुवतु ।बोभूहि बोभूतात् बोभूतं वोभूत । अवोभवीत् अबोभोत् अबोभूतां अबोभुवुः । पापचीति पापक्ति पापक्तः पापचति । पापच्यात् ॥ पापक्तु पापक्तात् पापक्तां पापचतु । हुधुड्भ्यां हेद्धिः ॥ पापग्धि पापक्तात् पापक्तं पापक्त । अपापचीत् अपापक् अपापक्तां अपापचुः ॥ टुणदि समृद्धौ। नानंदीति नाति नानंतः नानंदति । ध्वंसु गतौ च । दनीध्वसीति दनीध्वस्ति दनीध्वस्तः दनीध्वसति । एवं सर्वमवगन्तव्यं । शेशयीति।। न तिबनुवन्धगणसंख्यैकखरोक्तेषु॥४३४॥ तिबनुब- न्धगणसंख्यैकस्वर एभिरुक्तेषु निदानेपु प्रकृतिग्रहणे चेक्रीयितलुगन्तस्य अहणं न भवति॥तिपा उक्ते॥ सोषवीति सोपोति । सोषूयात् । सोषवीतु ·१७४ कातन्त्ररूपमालायाम् । N । - सोषोतु सोषूतात् सोपूतां सोपुवतु । सोधूहि सोषूतात् सोधूतं सोधूत।सोष- वाणि सोषवाव सोषवाम ॥तिपानिर्देशात् सूतेः पञ्चम्यामिति गुणप्रतिषेधो न स्यात् । अनुबन्धोक्तेः। शेशितः शेश्यति-शिङः सार्वधातुके इति डानु बन्ध इति निर्देशात् गुणो न भवति ॥ गुणोक्तेः ॥ चोकोटीति । कु- टादेरनिनिविति गुणप्रतिषेधो न स्यात् । संख्योक्तेः । रोरुदीति । रोरोत्ति । रुदादिः पञ्चको गण इति रुदादेः सार्वधातुके इतीण् न स्या- त् । एकस्वरोक्तेः ॥ पापचीति । अनिडेकखरादात इत्येकखराधि- कारे पचिवचीत्यादिनेटप्रतिषेधो न स्यात् ॥ वावचीति । वावक्ति वा- वक्तः वावचति । जाहेति । दादेति दात्तः दादति । अभ्यस्तस्य चोपधायानामिनः खरे गुणिनि सार्व- धातुके ॥ ४३५ ॥ अभ्यस्तस्य चोपधाया नामिनो गुणो न भवति स्वरादौ गुणिनि, सार्वधातुके परे । अत्यर्थं पुनः पुनर्वा दीव्यति देदिवीति । स्वोर्त्याने ये॥ ४३६ ॥ धातोर्यकारवकारयोर्लोपो भवति यकारवर्जिते व्यञ्जने च परे । देदेति देद्यूतः देदिवति ॥ सोपवीति सोषोति । नानहीति नानद्धि । अभिषोषवीति अभिषोषोति । पुनः पुनर्वा क्रीणाति चेक्रयीति चेक्रेति । तोतोदीति तोतोत्ति । रिरोरीचूलकि ॥ ४३७ ॥ ऋमतो धातोरभ्यासस्यान्ते रिरोरीच् भवति चेक्रीयितस्य लुकि । मरिमरीति मर्मरीति मरीमरीति। मरिमत्ति मर्मत्ति मरीमति । मर्मृतः मरीमृतः मरिमृतः । मम्रति म- रीम्रति मरिम्रति । मरीमरीपि मर्मरीपि मरिमरीपि । मरिमर्षि मर्मर्षि मरीमर्षि । मरीमृथः मम॒थः मरिमृथः । मरीमृथ मर्मुथ मरिमृथ । मरी- मरीमि मर्मरीमि मरिमरीमि । मरिममि मममि मरीममि । मरिमृवः मर्मवः मरीमृवः । मरिमृमः मर्ममः मरीमृमः । मरिमृयात् मर्मयात् मरीमृयात् । मरिमरीतु मर्मरीतु मरीमरीतु । मरीमर्तु मर्मर्तु मरिमर्तु । मरिमृतात् मर्मृतात् मरीमृतात् । मरिमृतां मर्मतां मरीमृतां । मरिम्रतु ·तिङन्तः । १७५ - मन्तु मरीम्रतु । मरिमृहि मर्महि . मरीमहि । मरिमृतात् मर्मृतात् मरीमृतात् । मरिमृतं मर्मतं मरीमृतं । मरिमृत मर्मत मरीमृत.। नरिमराणि मर्मराणि मरीमराणि । मरिमराव मर्मराव मरीमराव । म- रिमराम मर्मराम मरीमराम । अमरिमरीत् अमर्मरीत् अमरीमरीत् । अमरिमः अमर्मः अमरीमः । अमरिमृतां अमर्मतां अमरीमृतां । अम- रिमरुः अमर्मरुः अमरीमरुः । अमरीमरीः अमर्मरीः अमरीमरीः । अमरिमृतं अमर्मतं अमरीमृतं ॥ अमरिमृत अमर्मत अमरीमृत । अमरीमरं अमर्मरं अमरिमरं।अमरिमृव अमर्मुव अमरीमृव ।अमरिमृम अमर्मम अमरीमृम । एवमभ्यस्तस्य चोपधाया इत्यादिना गुणो न भव- ति || नृति गात्रविक्षेपणे । *नृतेश्चक्रियिते॥४३८॥ नृतेनकारस्य णकारो न भवति चे- क्रियितेपरे ।। नरिनृतीति नर्तृतीति नरीनृतीति । नरिनर्ति नति नरीनत्ति । नरिनृतः नतः नरीनृतः । नन्तति नरीनृतति नरिनृ- तति ।। मोमुचीति मोमोक्ति मोमुक्तः मोमुचति । रोरुधीति रोरोद्धि रोरुद्धः रोरुधति ॥ बोभुजीति बोभोक्ति वोभुक्तः बोभुजति । योयु- जीति योयोक्ति योयुक्तः योयुजति ॥ तंतनीति तंतंति तंततः तं- तनति । मंमनीति ममंति ममतः ममनति || जंजपीति जंजप्ति जं- जप्तः जंजपति । चरिकरीति चर्करीति चरीकरीति । चरिकति चर्कति चरीकति । चरिकृतः चकृतः चरीकृतः। चरिक्रति चक्रति चरीक्रति । चेक्रयीति चेक्रेति चेक्रीतः चेक्रियति । वरिवरीति वर्वरीति वरी- वरीति । वरिवत्ति वर्वति वरीवति । वरिवृतः वर्वृतः वरीवृतः । वरिव्रति वज्रति वरीवति । जरीगृहीति नहीति जरीगृहीति । ज- रिगर्दि जढेि जरीगढेि न ऋतः॥४३९॥ढे ढलोपे ऋयतोर्धातोदीं? न भवति । जरि- गृढः जर्मूढः जरीगृढः । जरिगृहति जगहति जरीगृहति । जरिगृ- हीपि जहीषि जरीगृहीषि । जरिघर्ति जक्षि जरीघसि । जरिगृढः -- ·- , १७६ कातन्त्ररूपमालायाम् । जर्मूढः जरीगृढः । जरिगृढ जगुढ. जरीगृढ । जरिगृहीमि जहीमि जरीगृहीमि । जरिगझैि जर्गमि जरीगझैि । जरिगृह्वः जर्गृहः जरि- गृहः । जरिगृह्मः जर्गृह्मः जरीगृह्मः॥जरिगृह्यात् जगैह्यात् जरीगृह्या त् । जरीगृहीतु जग्हीतु जरिगृहीतु । जरिग? जर्गनु जरीगर्छ । जरि- गृढात् जगूंढात् जरीगृढात् । जरिगृढां जर्मूढां जरीगृढां ।जरिगृहतु जर्गृहतु जरीगृहतु । जरीगृढि जढि जरीगृढि । जरिगृढात् जl- ढात् जरीगृढात् । जरिगृढं जगुढं जरीगृढं । जगूंढ जरिगृढ ज- रीगृढ । जरिगृहाणि जहाणि जरीगृहाणि । जरिगृहाव जहाव जरीगृहाव । जरीगृहाम जर्गृहाम जरिगृहाम । अजरीगृहीत् अज- हीत् अजरिगृहीत् । अजरिगृढां अजगुंढां अजरीगृढां। अजरीगृहुः अजयूँहुः अजरिगृहुः । अजरीगृहीः अनर्गृहीः अजरिगृहीः । न रात् ॥४४०॥ रेफात्परः संयोगान्तो लोप्यो न भवति । अ- जरिघट्ट अज अजरीघ अजरिगृढं अजगुढं अजरीगृढं । अजरिगृढ अजगूंढ अजरीगृढ । अजरीगृहं अजहं अजरिगृहं । अजगेह अजरिगृह अजरीगृह । अजग्रॅम अजरीगृह्म अजरिगृह्म । इति चेकि- यितान्ताः। इन्कारितं धात्वर्थे ॥ ४४१॥ नाम्नः कारितसंज्ञकः इन्भ- वति धात्वर्थे । इनि लिङ्गस्यानेकाक्षरस्यान्तस्य स्वरादेर्लोपः॥४४२ अनेकाक्षरस्य लिङ्गस्य अन्त्यस्वरादेर्लोपो भवति इनि परे॥ हस्तिनाऽति- क्रामति अतिहस्तयति । हलिंगृह्णाति । न हलिकल्योः॥४४३॥ हलिकल्योवृद्धिर्न भवति ॥ हलय- ति । कलयति । अजहलत् । अचकलत् । कृतयति । अचकृतत् । व- स्र समाच्छादयति । संवस्त्रयति । समवस्त्रत् । वर्मणा सन्नह्यति । संव- मयति । समवर्मत् । तत्करोति तदाचष्टे इति इन् । मुण्डं करोति मुण्ड- - - ·तिङन्तः । T १.७७ यति । अमुमुण्डत् । एवं मिश्रयति । अमिमिश्रत् । सूत्रमाचष्टे सूत्र- यति । असुसूत्रत् । सत्यार्थे वेदानामन्त आपकारिते॥ ४४४॥ सत्यार्थे वेदानामन्त आप भवति कारिते परे । सत्यमाचष्टे । सत्यापयति । एवं अर्थापयति । न खरादेः॥ ४४५ ॥ स्वरादेदी? न भवति इन् चण् परे । आतिथपत् । वेदापयति । अविवेदपत् । रशब्दऋतो लघोर्व्यञ्जनादेः॥४४६॥ व्यञ्जनादेरने- काक्षरस्य लिङ्गस्य लघो ऋतो रशब्दादेशो भवति इनि परे । पृथ प्रख्याने । पृथु करोति प्रथयति । अपिप्रथत् । मृदुं करोति म्रदयति । अमिम्रदत् । दृढं करोति द्रढयति । अदिगुढत् । कृशं करोति क्रशय- ति । अचक्रशत् । भृशं करोति भ्रशयति अविभ्रशत् । परिवृढं क- रोति परिवढयति पर्यविवढत् । इत्यादिः । श्लोकः । पृथु मृदुं दृढं चैव कृशं च भृशमेव च । परिपूर्वदृढं चैव षडेतावविधौ स्मरेत् ॥१॥ धातोश्च हेतौ ॥४४७॥ हेतुकर्तृकव्यापारे वर्तमानाद्धातोः कारितसंज्ञक इन् भवति । उवर्णस्य जान्तस्यापवर्गपरस्यावर्णे इत्यभ्य- सावर्णस्य इकारः॥दी| लघोरखरादीनामिति दीर्घः। भवति कश्चित्तमन्यः प्रयुक्ते भावयति भावयते । भावयेत् । भावयतु । अभावयत् । इन्ञ्यजा- देरुभयमित्युक्तत्वात् सर्वेषामिन्प्रत्ययानामुभयपदिनेयं ॥ अबीभवत् । भावयाञ्चके । भावयिता। भाव्यात् । भावयिषीष्ट । भावयिष्यति । भाव- यिष्यते। अभावयिष्यत् अभावयिप्यते। पाचयति। अपीपचत्। एधय- ति । ऐदिधत् । नन्दयति । अननन्दत् । स्त्रंसयति असनसत् । शाच्छासाहाव्यावेपामिनि ॥ ४४८ ॥ एषामा- । ४ ·कातन्त्ररूपमालायाम् । 7 - यिर्भवति इनि परे । शाययति । अशीशयत् । छाययति अचीच्छ- यत् । अवसाययति । अवासीपयत् । हाययति । हृयतनित्यम् ॥ ४४९॥ बहतेनित्यं संप्रसारणं भवति कारिते च संश्चणोः परयोः ॥ अजूहवत् । व्याययति । अविव्ययत् । वाययति । अवीवयत् । पाययति । लोपः पिबतेरीचाभ्यासस्य ॥ ४५०॥ पिवतेरभ्यास- स्य ईद्भवति उपधायाश्च लोपो भवति इनि चण्परे । अपीप्यत् आदयति । आदिदत् । वाचयति अवीवचत् । हावयति अजूहवत् । अत्तिहिब्लिरिक्नुयिक्ष्माय्यादन्तानामन्तः पो यलोपो गुणश्च नामिनाम् ॥४५॥ अादीनामादन्तानां च पकारोन्तो भवति यथासंभवं यलोपश्च नामिनां गुणश्च इनि परे ॥ अप्प यति आपिपत्। हेपयति । अजिहिपत् । ब्लि वरणे । व्लेपयति ॥अवि- ब्लपत् । रिङ् श्रवणे। रेपयति अरीरिपत् । क्नूयि शब्दे । क्नोपयति। अचुक्नुपत् ।क्ष्मायि विधूनने क्ष्मापयति । अचिक्ष्मपत् । हापयति । अ- जीह्वपत् । दापयति । अदीदपत् । मापयति । अमीमपत् । स्थापयति। स्थापयेत् । अस्थापत् । तिष्ठतेरित् ॥४५२॥ तिष्ठतेरिद्भवति इन् चण् परे । अति ष्ठिपत् । ब्रापयति । जिघ्रता ॥ ४५३ ॥ जिघ्रतेर्वा इद्भवति इन् चण्परे। अ. जिघ्रिपत् । अजिघ्रपत् । देवयति। अदीदिवत् । सावयति । असूषुवत् । नाहयति । अनीनहत् । अभिषावयति । आशयति । आशिशत् । चाययति । अचीचयत् । तोदयति । अतूतुदत्। मारयति । अमीमरत् मोचयति अमूमुचत् । रोधयति । अरूरुषत् । भोजयति । अबूभुजत् । योजयति । अयूयुजत् । तानयति । अतीतनत् । मानयति । अमीम- नत् । कारयति अचीकरत् । 4 . - , - है .

·तिङन्तः । स्मिजिक्रीडामिनि ॥ ४५४ ॥ एषामाकारो भवति इनि परे । विस्सापयति । व्यसस्मपत् । विजापयति । व्यजिजपत् । वि- क्रापयति । व्यचीक्रपत् । अध्यापयति । अध्यापिपत् । वारयति अ- वीवरत् । ग्राहयति अजिग्रहत् । चोरयति । अचूचुरत् । तन्त्र- यति । अततन्त्रत् । मानुबन्धानां इवः॥४५५||मानुबन्धानां धातूनां हूखो भ- वति इनि परे॥ अस्योपधाया दी| नभवति ॥ घटादयो मानुबन्धाः । घट चेष्टायां ॥ घटयति ॥ अजिघटत् । व्यथ भयचलनयोः ॥ व्यथयति । अविव्यथत् । जनिजृषूक्नसूरञ्जोऽमन्ताश्च ॥४५६॥ एषां हरवो भ- वति सनिपरे । जनिङ् प्रादुर्भावे । जनयति । अजीजनत् । जृष् वयो- हानौ ।। जरयति अजीजरत्।नसहरणदीप्तौ । क्नसयति । अचिक्नसत् । रञ्जरागे। रक्षेरिनि मृगरमणे ॥४५७॥ मृगरमणार्थे इनि परे रञ्जर- नुपङ्गलोपो भवति ।.रजयति । अरीरजत् । पक्षे रञ्जयति ॥ अररञ्जत्। रमुक्रिडायां । रमयति । अरिरमत् । श्रम तपसि खेदे च । श्रमयति। अशिश्रमत् । ज्वलबलमलनमोनुपसर्गावा ॥४५८॥ एते सोपसर्गा नित्यं मानुवन्धा भवन्ति।।एते अनुपसर्गा वा मानुबन्धा भवन्ति । तत्र सो- पसर्गपक्षे मानुबन्धानां हूस्वः । -ज्वल दीप्तौ । प्रज्वयति ॥ प्राजिज्वलत् ह्वल मल चलने प्रहलयति । प्राजिह्वलत्। प्रमलयति । प्राजिह्मलत् । अमन्तत्वात् ॥ प्रणमयति । प्राणीनमत् । उपनमयति । उपानिनमत् । अनुसर्गावा॥४५९॥ एते अनुपसर्गा वा मानुबन्धा भवन्ति । ज्वल- यति । ज्वालयति।अजिज्वलत् । हलयति । ह्वालयति । अजिह्वलत्। मलयति । अजिह्मलत् । नमयति ॥ नामयति । अनीनमत् । ग्लानावनवमश्च ॥४६० ॥ एते मानुबन्धा वा भवन्ति ।। ग्लै हर्पक्षये । ग्लापयति । ग्लपयति । अजिग्लपत् । प्णा शौचे॥ स्नप- ·१८० कातन्त्ररूपमालायाम् । -" " यति । स्नापयति । असिस्नपत् । वन पण संभवक्तौ ॥ वनयति । वानयति । अवीवनत् । टुवमुद्गिरणे । वमयति । वामयति । अवीवमत् । न कम्यमि चमः ॥४६१॥ एषां इस्वो न भवति इनि परे। कमेरिनिङ कारितम् ॥४६२॥ कमेः कारितसंज्ञक इनिङ् भवति स्वार्थे ॥ कमु कान्तौ । कामयते । अचिकमत् । अमहंममी- मृहय गतौ॥आमयति । आमिमत् । चमु अदने । चामयति । अचीचमत्। शमोऽदर्शने ॥४६॥ शमोऽदर्शनेर्थे ह्रस्वो भवति इनि परे। शमयति रोगान् । अशिशमत् । अदर्शन इति किं ॥ निशामयति रूपं ॥ न्यशीशमत् । यमोऽपरिवेषणे ॥ ४६४ ॥ यमः अपरिवेषणेथें ह्रस्वो भ- वति इनि परे । यम उपरमे । नियमति । अपरिवेषण इति कि आयामयति । आयीयमत् । स्खदिरवपरिभ्यां च ॥४६५॥ स्खदिरवपरिभ्यां च इस्वो भवति इनि परे । स्खदिष् स्खदने । अवस्खदयति । अन्योपसर्गान्न भवति ॥ उपस्खादयति ॥ अवाचिस्खदत् । पर्यचिस्खदत् । उ- पाचिस्खदत् । पणो गतौ ॥ ४६६ ॥ पणो गत्यर्थे हूस्वो भवति इनि परे ॥ पणयति ॥ अगत्यर्थ इति किं पाणयति । अपीपणत् । इति इन्नन्ताः ।। आत्मेच्छायां यिन् ॥४६७ ॥ नाम्नो यिन्भवति आ- त्मेच्छायां। यिन्यवर्णस्य ॥ ४६८॥ अवर्णस्य इत्वं भवति यिनि परे ।। पुत्रमिच्छत्यात्मनः पुत्रीयति ॥ पुत्रीयेत् । पुत्रीयतु । अपुत्रीयत् । अपुत्रीयीत् ॥ पुत्रीयाञ्चकार । पुत्रीयिता। पुत्रीय्यात् । पुत्रीयिष्यति। अपुत्रीयिषीत् । एवं वटीयति । वस्त्रीयति सुवर्णीयति । काम्य च ॥४६९॥ नाम्नः काम्यो भवति आत्मेच्छायां। पु- अमिच्छत्यात्मनः । पुत्रकाम्यति । पुत्रकाम्येत् । पुत्रकाम्यतु । अपु- ·तिङन्तः । . त्रकाम्यत् । अपुत्रकाम्यीत् । पुत्रकाम्याञ्चकार । पुत्रकाम्यता । पुत्रकाम्यात् । पुत्रकाम्यिष्यति । अपुत्रकाम्यिष्यत् । एवं इदंकाम्यति। उपमानादाचारे ॥ ४७० ॥ उपमानाम्नो यिन्भवति आचारेऽर्थे । पुत्रमिव आचरति पुत्रीयति माणवकं । एवं क्षीरीयति जलं । भूपीयति पुत्रकं । इति यिन्नन्तः । कर्तुरायिस्सलोपश्च ॥ ४७१॥ कर्तरुपमानान्नाम्नः आयि भवति आचारेऽर्थे यथासंभवं सलोपश्च । आयिताच ॥४७२।। आयिप्रत्ययान्ताद्धातोरात्मनेपदं भव- ति । श्येन इव आचरति श्येनायते । श्येनायेत । श्येनायतां । अश्ये- नायत । अश्येनायिष्ट। श्येनायाञ्चके । श्येनायिता । श्येनायिष्यते । अश्येनायिष्यत । एवं अप्सरायते ॥ श्लोकः। ओजसोप्सरसो नित्यं पयसस्तु विभाषया ॥ आयिलोपश्च विज्ञेयो गर्दभत्यश्वतीत्यपि ॥१॥ ओजस्वि इव आचरति । ओजायते । एवं अप्सरायते । पयायते । नामिव्यञ्जनान्तादायेरादेः ॥ ४७३ ॥ नामिव्यञ्ज- नान्तात्परस्य आयेरादेर्लोपो भवति ॥ पयस्यते ॥ वाशब्दस्येष्टाऽर्थ- त्वात्क्वचिदायिलोपः । आय्यन्ताच्चेत्यन्तग्रहणाधिक्यादायिलोपे पर- स्मैपदं भवति ॥ गर्दभ इव आचरति गर्दभति । एवं अश्वति । अग्नी- यते । एवं पटूयते । पित्रीयते । रैयते । नलोपश्च ॥ ४७४ ॥ नलोपश्च भवतियिन्यायोः परतः । वि- ध्वस्यते ।। अनुडुह्यते । ओतायिन्नायिपरे खरवत् ॥ ४७५ ॥ ओतः परौ यि- नायिस्वरवद्भवतः ॥ ओअविति संधिः गामित्यात्मन इच्छति गव्यति गौरिवाचरति । गव्यते । - १६ ·कातन्त्ररूपमालायाम् । - र्शने । अनशत् । शम् दम् उपशमे । अशमत् अदमत् । तमु कां- क्षायां । अतमत् । श्रमु तपसि खेदे च । अश्रमत् । भ्रमु अनवस्थाने। अभ्रमत् । क्षमूषु सहने । अक्षमत् । क्लमु ग्लानौ । अक्लमत् । मदी हर्षे । अमदत् । असु क्षेपणे । अपासत्। यसु प्रयत्ने । अयसत्। जसु मोक्षणे । अजसत् । तसु दसु उपक्षये । अतसत् । अदसत् । वसु स्तम्भे । अवसत् । ष दाहे । अप्लुषत् । विष प्रेरणे । अविषत् । कुश श्लेषणे । अकुशत् । वुस उत्सर्गे । अवुसत् । मुश खण्डने । अमुशत् । मसि परिणामे । अमसत् । लुठ विलोडने । अलुठत् । उच समवाये । औचत् । भृश भ्रंश अधःपतने । अभृशत् । वृश वरणे । अवृशत् । कृश तनूकरणे । अकृशत् । जितृष पिपासायां । अतृषत् । तुष हृष तुष्टौ । अतुषत् । अषत् । कुप क्रुध रुष रोषे । अकुपत् । अक्रुधत् । अरुषत् । डिप क्षेपे । अडिपत् । ष्टुप समुच्छ्राये । अस्तुपत् । गुप व्याकुलत्वे । अगुपत् । युप रुप लुप विमो- हने । अयुपत् । अरुपत् । अलुपत् । लुभ गायें । अलुभत् । क्षुभं संचलने । अक्षुभत् । नभ तुभ हिंसायां । अनभत् । अतुभत् । क्लिन्दू आर्दीभावे । अक्लिन्दत् । जिमिदा स्नेहने । अमिदत् । लिक्ष्विदा मोचने। अश्विदत् । ऋध वृद्धौ । आर्द्धत् । गृधु अभिकांक्षायां । अगृधत् । इति पुषादिः । पुषादिद्युतादीत्यण प्रत्ययः । द्युत शुभ रुच दीप्तौ । अद्युतत् अद्योतिष्ट । एवं सर्वत्र आत्मनेपदेऽपि । अशुभत् । अरुचत् । श्चित आवरणे । श्वितादीनां हखः ॥ ४८९ ॥ श्वितादीनां ह्रखो भवति । अश्वितत् । घुट परिवर्तने । अघुटत् । रुट लुट लुठ प्रतीघाते । अरुटत्। अलुटत् । अलुठत् । शुभ संचलने । अक्षुभत् । श्रंस भ्रंस अव- स्रंसने । अश्रसत् । अभ्रसत् । ध्वंस गतौ च । अध्वसत् । स्रभु विश्वा- से । अत्रभत् । वृत वर्तने । अवृतत् । वृध वृद्धौ । वृधु वर्धने । 'अवृधत् । शृद्ध शब्दकुत्सायां । अशृदत् । स्यन्दू प्रस्रवणे । अस्य- 1 J । दल ·कृदन्तः। १८६ १ दत् । कृपू सामर्थे । अकृपत् । गृधु अभिकांक्षायां अगृधत् । ऋतो लत् ॥ ४९०॥ कृपेर्धातोः ऋतो लत् भवति । अक्लपत् । इति धुतादिः ॥ श्लोकः। भावसेन विद्येन वादिपर्वतवज्रिणा। कृतायां रूपमालायां आख्यातः परिपूर्यते ॥ १॥ अथ कृदन्ताः केचित्प्रदर्श्यन्ते ॥ सिद्धिरिजवणानुबन्धे॥४९१॥णानुबन्धे कृत्प्रत्यये परे इचि कृतं कार्यमतिदिश्यते यथासम्भवं । धातोः॥४९२॥ अविशेषेण धातोरित्यधिकारो वेदितव्यः । कृत् ॥ ४९३ ॥ वक्ष्यमाणाः प्रत्ययाः कृत्संज्ञका वेदितव्याः । कतरि कृत् ॥ ४९४ ॥ कृत्प्रत्ययान्ताः कर्तृकारके भवन्ति । वर्त्तमाने शन्तृङानशावप्रथमैकाधिकरणामन्त्रि- तयोः॥ ४९५॥ अप्रथमैकाधिकरणमन्त्रितयोः परयोः वर्तमानकाले धातोः शन्तृडानशौ भवतः ॥ सार्वधातुकवत् ॥४९६॥ शानुबन्धे कृति परे सार्वधातुक- वत्कार्यं भवति । कृदन्ताः प्रायो वाच्यलिङ्गाः । शन्तृङन्तं क्विबन्तं धातुत्वं न जहाति । भवन् पुमान् भवन्ती स्त्री भवत्कुलं । लोकोपचा- रादानशानडावात्मनेपदे । आनोऽत्रात्मने ॥ ४९७॥ अत्र आनः प्रत्यय आत्मने- पदं भवति । आन्मोन्त आने ॥४९८॥ अकारान्तान्मकारागमो भवति आने परे ॥ एधमानः पुत्रः । एधमाना लक्ष्मीः । एधमानं कुलं । तथा । पचन् पचन्ती पचत् । पचमानः पचमाना पचमानमित्यादि ॥ अदन् अदन्ती अदत् । शयानः शयाना शयानं ।

·१८६ कातन्त्ररूपमालायाम्। IM उ न गुणः ॥ ४९९ ॥ नाम्यन्तयोर्धातुविकरणयोर्गुणो न भवति डानुबन्धे कृति परे । ब्रुवन् ब्रुवाणः । जुह्वत् जुह्वानः । दधत् दधानः । दीव्यन् । सूयमानः । सुन्वन् सुन्वानः । अप्नुवानः । सर्वेषा- मात्मने इत्यादिना गुणो न भवति । चिन्वन् चिन्वानः । भावे । भूय- मानं देवदत्तेन । एध्यमानमस्माभिः । भावे सर्वत्र नपुंसकलिङ्गत्वं । एकत्वं च कर्मणि । पच्यमान ओदनः । पच्यमानौ ओदनौ । पच्यमा- नाः ओदनाः । क्रियमाणः कट इत्यादि। वेत्तेः शन्तुर्वन्सुः ॥५००॥ विदः परस्य शन्तुर्वन्सुर्भवति । विद्वान् विद्वान्सौ। कन्सुकानौ परोक्षावच ॥ ५०१ ॥ धातोः परोक्षा- स्वरूपौ कन्सुकानौ भवतः ॥ क्वन्सु परस्मै कान आत्मनेपदं भवति । के यण्वच्च योक्तवर्जनम् ॥५०२॥ कानुबन्धे कृति परे यण्वत्कार्यं भवति योक्तं वर्जयित्वा इति न गुणः । बभूवान् बभूवा- न्सौ बभूवान्सः । एधाञ्चक्रिवान् । एधाञ्चक्राणः । अत्र नाम्यादे- गुरुमत इत्यादिना आमः कृञ् प्रयुज्यते इत्यनुप्रयोगः । पेचिवान् पेचानः । चक्रिवान् चक्राणः । वोय॑ञ्जनेऽये ॥५०३॥ धातोर्यकारवकारयोर्लोपो भवति यकारवर्जिते कृति व्यञ्जने परे । क्यी शब्दे । चुक्नूवान् । क्ष्मायी विधूनने । चक्ष्मावान् । दिव् क्रिडादौ । दिदिवान् । षिवु तन्तुसन्ता- ने । सिपिवान् । ष्ठिवु क्षिवु निरसने । तिष्ठिवान् । चिक्षिवान् । गमहनविद्विशदृशां वा ॥ ५०४ ॥ एषां वन्स् आदिरिट् वा भवति यथासंभवं । उपधालोपः । जग्मिवान् । इडभावे । ' वमोश्च ॥ ५०५ ॥ वमोश्च परयो तोर्मो नो भवति । जगन्वान् । जन्निवान् । जघन्वान् । विविदिवान् । विविद्वान् । विवि- शिवान् । विविश्वान् । ददृशिवान् । दास्वान्साहान्मीढ्वांश्च ॥५०६॥ एते क्वन्स्प्रत्यया- ·कृदन्तः। १८७ . न्ता निपात्यन्ते ॥ दास दाने। दास्वान् । षह मर्षणे । साह्वान् । मिह सेचने । मीढ्वान् । तव्यानीयौ ॥४०७॥ धातोस्तव्यानीयौ भवतः । ते कृत्याः ॥५०८॥ ते तव्यादयः कृत्या भवन्ति । भावकर्मणोः कृत्यक्तखलाः ॥ ५०९॥ भावे कर्मणि च कृत्यक्तखला वेदितव्याः ॥ पूर्वस्यापवादोऽयं ॥ सुजनेन भवि- तव्यं । भवनीयं । अनुक्ते कर्तरि तृतीया। एधितव्यं । एधनीयं । उक्ते कर्मणि प्रथमा । अभिभवितव्यः शत्रुः । अभिभवनीयः कर्त्तव्यः । करणीयः कटः । दातव्यं दानीयं धनं । कृत्ययुटोऽन्यत्रापि च ॥ ५१० ॥ कृत्ययुट् च उक्ताद- न्यत्रापि भवति । स्ना शौचे । स्नानीयं चूर्णं । दानीयो ब्राह्मणः । वृत् वर्तने । समावर्त्तनीयो गुरुः ॥ खराद्यः ॥ ५११॥ खरान्ताद्धातोर्यः प्रत्ययो भवति । चेयं जेयं नेयं । उदौद्भ्यां कृद्यः खरवत् ॥५१२ ॥ उदोग्यां परः कृद्यः स्वरवद्भवति । लव्यं अवश्यलाव्यं ॥ शकिसहिपवर्गान्ताच ॥ ५१३ ॥ शकिसहिभ्यां पवर्गान्ताच्च यो भवति । शक शक्तौ । शक्यं सह्यं । जप्यं लभ्यं । आत्खनोरिच ॥५१४ ॥ आकारान्तात्खनो नश्च यो भव- ति अनयोरन्त इकारागमो भवति । देयं पेयं । खनु अवंदारणे । खनेरिकारादेशः । अन्येषामागमः । खेयं । यमिमदिगदां त्वनुपसर्गे ॥ ५१५ ॥ एषामुपसर्गाभावे यो भवति । यम्यं मद्यं गद्य । अनुपसर्ग इति किं । ध्यण प्रयाम्यं । प्रमाद्यं प्रगाछ। चरेराङि चागुरौ ॥५१६॥ अनुपसर्गे आङि चरेयों ।

·१९२ कातन्त्ररूपमालायाम् । चित्याग्निचित्ये च ॥५५ ॥ एतावन्नावर्थे निपात्यते । च- यनं चित्यं । अग्नेश्चयनमन्निचित्या। अमावास्या वा ॥५५७ ॥ अमासहाथै अमापूर्वाद्वसतेळण् भवति कालाधिकरणे वा दीर्घत्वं निपात्यते । अमा सह वसतश्चन्द्रार्की यस्यां तिथौ सा तिथिः अमावस्या । अमावास्या । यल्लक्षणेनानुपपन्नं त- सर्व निपातनात्सिद्धं । वुणूतृचौ॥५५८ ॥ धातोर्तुण्तृचौ भवतः । युचुलामनाकान्ताः॥५५९।। युवुलां स्थाने यथासंख्यं अन अक अन्त इत्येते भवन्ति । भवतीति भावकः भविता । कारकः कर्ता । नायकः नेता । हारकः हर्ता । वुभूषकः । अस्य च लोपः बुभूषिता । गुणश्चक्रीयिते । बोभूयकः। बोभूयिता । भावकः । भावयिता। पुत्रीयिकः पुत्रीयिता। हन्तेस्तः ॥५६० ॥ हन्तेर्नकारस्य तो भवति ऋणानुबन्धे प्र- त्यये परे । हस्य हन्तेधिरिणिचोः। घातकः । हन्ता । हन हिंसागत्योः । आयिरिच्यादन्तानां । दायकः। दाता । अवसायकः । अवसाता ।गा- यकः ।गाता। नसेटोऽमन्तस्यावमिकमिचमाम् ॥५६॥ सेटोऽम- न्तस्य वमिकमिचमिवर्जितस्य इचि कृतं कार्य न भवति ऋणानुबन्धे- कृति परे । शमकः शमिता । दमकः दमिता । यमकः यमिता । अचूपचादिभ्यश्च ॥ ५६२॥ पचादिभ्यः अच् भवति । सर्वे धातवः पचादिषु पठ्यन्ते । पचः पठः करः देवः । नन्द्यायुः ॥५६३ ॥ नन्द्यादेर्युभवति । सर्वे धातवो न- न्यादौ पठ्यन्ते । नन्दतीति नन्दनः । रमु क्रीडायां रमणः । राध साध संसिद्धौ । राधनः साधनः । ग्रहादणिन् ॥५६४॥ ग्रहादेर्गणात् णिन् भवति । सर्वे धा- तवः ग्रहादौ पठ्यन्ते । ग्राही ग्राहिणौ ग्राहिणः । स्थायी मायी श्रावी । H - .

·कृदन्तः ।,
१९३
नाम्युपधात्प्रीकृगृज्ञां कः ॥५६५ ॥ नाम्युपधात् प्री-
जातेः किरतेगिरते नातेश्च को भवति । क्षिप प्रेरणे विक्षिपः ।
लिख विलेखने विलिखः । क्रुशः । प्रीञ् तर्पणे कान्तौ च प्रियः ।
उत्किरः।
वा खरे ॥५६६॥ गिरते रेफस्य वा लकारो भवति खरे परे।
उद्विरः । उद्गिलः । प्रज्ञः ।
उपसर्गे चातो डः ॥५६७॥ उपसर्गे तु आकारान्ताड्डो
भवति । सुग्लः । सुम्लः । प्रस्थः । प्रहः । छो छेदने । प्रच्छः ।
धेदृशिपाघाध्मः शः ॥५६८॥ उपसर्गे उपपदे एभ्यः
शो भवति । उद्धयः । उत्पिबः । उजिघ्रः । उद्धमः ।
साहिसातिवेद्युदेजिचेतिधारिपारिलिम्पिवि-
दां त्वनुपसर्गे ॥५६९॥ एपामनुपसर्गे शो भवति । साहयती-
ति साहयः । एवं सातयः । वेदयः । एज़ कम्पने । उदेजयः । चि-
ती संज्ञाने । चेतयः । धृङ् धारणे । धारयः । पार तीर कर्मसमाप्तौ ।
पारयः । लिम्पः । विन्दः ।
वा ज्वालादुिनीभुवो णः ॥ ५७० ॥ ज्वालादिभ्यो
दुनोतेः नयतेर्भवतेश्च अनुपसर्गे णो भवति वा पक्षे अचू । ज्वल दीप्तौ ।
ज्वलः ज्वालः । चल कम्पने । चलः चालः । कसपर्यन्तोज्वलादिः ।
टुदु उपतापे । दवः दावः । नयः नायः । भवः भावः ।
समाङोः सुवः ॥५७१ ॥ समाङोः स्रवतेो भवति । सं-
नावः । आस्तावः । समाडोरिति किं । परिस्रवः ।
अवे हृषोः ॥५७२॥ अव उपपदे हरतेः स्यतेश्च णो भवति ।
हृञ् हरणे । अवहारः । षोऽन्त कर्मणि । अवसायः ।
दिहिलिहिश्लिषिश्वसिव्यधतीण्श्यातां च
॥ ५७३ ॥ एषां णो भवति । दिह उपचये देहः । लिह आस्वा-
दने लेहः । श्लिष आलिङ्गने श्लेषः । श्वस प्राणने श्वासः ।
१७

·१९४ कातन्त्ररूपमालायाम् । . व्यध ताड़ने व्याधः । अत्यायः । च्युङ् छ्युङ ज्युङ् ग्युङ् पुङ् प्लूङ गाङ् श्यैङ् गतौ । अवश्यायः । दायः । पायः । प्रत्याय इत्यादि । अहेर्वा ॥५७४ ॥ ग्रहेषु णो भवति । ग्राहो जलचरः । ग्रहः । खरवृद्गमिग्रहामल् ॥ ५७५ ॥ खरान्ताद्वृदृगमिग्रहि- भ्यश्च अल् भवति घोपवादः । गेहे त्वक् ॥ ५७६ ॥ ग्रहेगेहेऽभिधेये तु अग्भवति । गृह्णा- तीति गृहं । गृहा दाराः। ऋतिखनिरञ्जिभ्य एव शिल्पिनि चुस् ॥५७७॥ एभ्य एव शिल्पिनि अभिधेये वुस् भवति । नर्तकः नर्तकी खनकः खनकी । रंज रागे । उषिधिनीणोश्च ॥५७८॥ रंजे पञ्चम लोप्यो भवति उषिघि- निणोः परतः ॥ रज्यते इत्येवं शिल्पमस्य ॥ रजकः रजकी। गस्थकः ॥ ५७९ ॥ गायतेः शिल्पिन्यर्थे थको भवति । गा- थकः । गाथकी। ण्युट् च ॥५८० ॥ गायतेः शिल्पिन्यर्थे ण्युट् च भवति । गायनः गायनी। हः कालव्रीह्योः ॥ ५८१॥ जहाते काले व्रीहौ चार्थे ण्युङ् भवति । जहाति काले भावानिति हायनः संवत्सरः । जहत्युदक- मिति हायना ब्रीहयः । आशिष्यकः ॥ ५८२॥ आशिषि गम्यमाने धातोरक- प्रत्ययो भवति । जीव प्राणधारणे । जीवतात् जीवकः । एवं नन्दकः । घुसुमृल्वां साधुकारिणिं ॥ ५८३ ॥ एपां साधुकारि- ण्यर्थे अकः प्रत्ययो भवति साधुकरणं शिल्पमेव । च्युङ्छ्युङ् ङिति दण्डकधातुः । साधुप्रवते साधुप्रवकः । एवं स्रवकः । सरकः । लवकः । साधुसरतीति । साधुलुनातीति । स गतौ । इत्यादि। कर्मण्यण् ॥५८४॥ कर्मण्युपपदे धातोरणू भवति । कुंभ ·कृदन्तः । १९५ करोतीति कुम्भकारः । एवं काण्डलावः । वेदाध्यायः । कुंभकारी। हावामश्च ॥ ५८५ ॥ एभ्यः कर्मण्युपपदे अण् भवति । मित्राबायः । तन्तुवायः । धान्यमायः । शीलिकामिभक्षाचरिभ्यो णः ॥ ५८६ ॥ एभ्यो णो भवति कर्मण्युपपदे । दधिशीला । दधिकामा । दधिमक्षा । कल्याणा- चारा स्त्री। आतोऽनुपसर्गात्कः ॥ ५८७ ॥ कर्मण्युपपदेऽनुपसर्गा- दाकारान्ताद्धातोः को भवति । धनं ददातीति धनदः । एवं सर्वज्ञः नाम्निस्थश्च ॥५८८॥ नाम्नि उपपदे तिष्ठतेराकारान्ताच को भवति । समे तिष्ठतीति समस्थः । कूटस्थः । कच्छेन पिबतीति कच्छपः । द्वाभ्यां पिबतीति द्विपः । तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः ॥ ५८९॥ तुन्दशो- कयोः कर्मणोरुपपदयोः परिमृजापनुदिभ्यां को भवति । तुन्दं परि- मार्टीति तुन्दपरिमृजः अलसः। एवं शोकमपनुदतीति शोकापनुदः । आनन्दकारी। प्रेदाज्ञः॥५९० ॥ कर्मणि प्रोपपदे दाज्ञाभ्यां को भवति । प्रदः । पथि प्रज्ञः । समिख्यः॥५९॥ कर्मणि समिचोपपदे ख्यातेः को भवति । चक्षिङः ख्याङ्॥ ५९२॥ चक्षिङ् इत्येतस्य ख्याङादेशो भवति असार्वधातुके । गां संचष्टे गोसंख्यः । गष्टक् ॥ ५९३ ॥ कर्मण्युपदे गायतेष्टक् भवति । मधुरं गाय- तीति मधुरगी। सामगी। सुरासीध्वोः पिबतेः ॥.५९४ ॥ सुरासीध्वोरुपपदयोः पिबतेष्टग्भवति । सुरापी । सीधुपी। हृञोऽचू वयोऽनुद्यमनयोः॥५९५॥ कर्मण्युपपदे हरते- ·। कातन्त्ररूपमालायाम्। १ रज् भवति वयसि अनुद्यमने गम्यमाने । ऊर्द्ध नयनमुद्यमनं ततो- ऽन्यदनुद्यमनं । कवचहरः क्षत्रियकुमारः आङि ताच्छील्ये ॥५९६॥ कर्मण्याङि चोपपदे ताच्छि- ल्यार्थे हरतेरज् भवति । पुष्पाणि आहर्तुं शीलमस्य पुष्पाहरो वि- द्याधरः । अर्हश्च ॥५९७ ॥. कर्मण्युपपदे अर्हतेरज् भवति । पूजामह- तीति पूजाहः। धृजः प्रहरणे चादण्डसूत्रयोः ॥५९८ ॥ दण्डसूत्र- वर्जिते प्रहरणवाचके उपपदे धृञोऽज् भवति । वज्रधरः । चक्रधरः । अदण्डसूत्रयोरिति किं । दण्डधारः । सूत्रधारः । धनुर्दण्डत्सरुलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरेषु ग्रहे ॥ ५९९ ॥ एषूपपदेषु ग्रहेरज् भवति । धनुर्ग्रहः । धनुाहः । दण्डग्रहः । दण्डग्राहः । त्सरुग्रहः त्सरुग्राहः । लाङ्गलग्रहः । लाङ्ग- लग्राहः । अङ्कुशग्रहः । अङ्कुशग्राहः । यष्टिग्रहः । यष्टिग्राहः । तो मरग्रहः । तोमरग्राहः । स्तम्बकर्णयोरमिजपोः ॥६०० ॥ स्तम्बकर्णयोरुपपद- योरमिजपिभ्यां अज् भवति । स्तम्बेरमो हस्ती । कर्णेजपः पिशुनः । शंपूर्वेभ्यः संज्ञायाम्॥६०१॥शंपूर्वेभ्यः धातुभ्यः संज्ञायां अज् भवति । शंकरोति इति शंकरः । शंभवः शंवदः । शीङोऽधिकरणे च ॥६०२॥ अधिकरणे च नाम्नि उपपदे शेते अज् भवति । खे शेते खशथः । चकारात् । पार्श्वपृष्ठादौ करणे ॥६०३॥ पार्श्वपृष्ठादौ करणे उपपदे शीङः अज् भवति । पार्श्वन शेते . पाचशयः । पृष्ठशयः कुन्नः । चरेष्टः॥६०४ ॥ अधिकरणे नाम्नि उपपदे चरेष्टो भवति । कुरुपु चरतीति कुरुचरः । एवमटवीचरः। + ·कृदन्तः । १९७ पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सत्तः॥६०५॥ एषूपपदेषु सर्तेष्टो भवति । पुरःसरः । अग्रतःसरः । अग्रेसरः । पूर्वे कर्तरि ॥ ६०६ ॥ पूर्वशब्दे कर्त्तयुपपदे सर्तेष्टो भवति । पूर्वसरः पूर्वसरी । कृोहेतुताच्छील्यानुलोम्येष्वशब्दश्लोककलह- गाथावरचाटुसूत्रमंन्त्रपदेषु॥६०७॥ अशब्दादिषु कर्मसूपप- देषु हेतौ ताच्छील्ये आनुलोम्ये कृअष्टो भवति। हेतौ यशस्करी विद्या। ताच्छील्ये श्राद्धकरः । आनुलोम्ये वचनकरः। अशब्दादिष्विति किं । शब्दकारः । श्लोककारः । कलहकारः । गाथाकारः । वैरकारः । चाटुकारः । सूत्रकारः । मन्त्रकारः । पदकारः । तदाद्यन्तानन्तकारबहुबाह्रदिवाविभानिशा- प्रभाभाश्चित्रकर्तृनान्दीकिलिपिलिबिबलिभक्ति- क्षेत्रजंघाधनुरासंख्यासु च ॥ ६०८॥ तदादिषु कर्म- सूपपदेषु कृञष्टो भवति । तत्करोतीति तत्करः तस्करः । रूदित्वा- तस्य सकारः । यत्करः । आदिकरः । अन्तकरः । अनन्तकरः । कारकरः । बहुकरः । बाहुकरः । अहस्करः। दिवाकरः । विभाकरः । निशाकरः । प्रभाकरः । भास्करः । चित्रकरः । कर्तृकरः। नान्दीकरः। किं करोतीति-किंकरः । लिपिकरः । लिविकरः । बलिकरः । भक्ति- करः । क्षेत्रकरः जंघाकरः । इत्यादि । भृतौ कर्मशब्दे ॥ ६०९ ॥ कर्मशब्दे उपपदे कृनष्टो भवति भृतावर्थे । कर्मकरो भृत्यः । इस्तम्बंशकृतोःव्रीहिवत्सयोः ॥६१०॥ स्तम्बशकृतो- रुपपदयोः कृतः इर्भवति । स्तम्बकरिः व्रीहिः । शकृत्करिः बालवत्सः। हरतेईतिनाथयोः पशौ ॥ ६११ ॥ दृतिनाथयोरुप- पदयोहरतेरिर्भवति पशावर्थे । इतिहरिः । नाथहरिः पशुः ।

·१९८ कातन्त्ररूपमालायाम् । फले मलरजासुग्रहे ॥ ६१२ ॥ एखूपपदेषु ग्रहेरिर्भवति । फलेग्रहिः । मलग्रहिः । रजोग्रहिः । देववातयोरापेः ॥ ६१३ ॥ देववातयोरुपपदयोराप्नो- तेरिर्भवति । देवान्प्राप्नोति देवापिः । वातापिः । आत्मोदकुक्षिषु भृञाखिः ॥ ६१४ ॥ एषु कर्मसूप- यदेपु भृञः खिर्भवति । नस्तु कचित् इति नलोपः । इखारुषोर्मोन्तः ॥ ६१५ ॥ ह्रखान्तस्यानव्ययस्यारुषश्चो- पपदस्य मकारान्तो भवति खानुबन्धे कृति परे । आत्मानं बिभर्तीति आत्मभरिः । एवमुदरंभरिः । कुक्षिभरिः । एजेः खश ॥६१६ ॥ कर्मण्युपपदे एजयतेरिनन्तात् स्वश् भवति । एन कंपने जनमेजयतीति जनमेजयः । शुनीस्तनमुञ्जकूलास्यपुष्पेषु धेटः ॥६१७ ॥ एषु क- मसूपपदेषु धेटः खश् भवति । दीर्घस्योपपदस्थानव्ययस्य खानुबन्धे ॥ ६१८ ॥ दीर्घान्तस्थानव्ययस्योपपदस्य हूस्वो भवति खानुबन्धे कृतिपरे । धेट पाने । शुनीं धयतीति शुनिंधयः । स्तनं धयतीति स्तनधयः । मुझंधयः । कूलन्धयः । आस्यन्धयः । पुष्पंधयः । शुनिन्धयी । नाडीकरमुष्टिपाणिनासिकासुध्मश्च ॥ ६१९ ।। एपु कर्मसूपपदेषु धमतेर्धेटश्च खशू भवति । नाडिन्धमः । करन्धमः । करन्धयः । मुष्टिन्धयः । मुष्टिन्धमः । पाणिन्धयः । पाणिन्धमः । नासिकन्धमः । नासिकन्धयः । विध्वरुस्तिलेषु तुदः ॥६२०॥ एषु कर्मसूपपदेषु तुदः खशू भवति । विधुतुदः । संयोगादे(टः ॥ ६२१ ॥ संयोगदिधुटो लोपो भवति धुटि परे । अरुंतुदः । तिलन्तुदः ।

·कृदन्तः । १९९ असूर्योग्रयोदशः ॥ ६२२ ॥ अनयोरुपपदयोदृशः खशू भवति । असूर्यपश्या राजदाराः । उग्रंपश्याः । ललाटे तपः ।। ६२३ ॥ ललाटे उपपदे तपतेः खशू भवति ललाटंतपः । मितनखपरिमाणेषु पचः ॥ ६२४ ॥ एषु कर्मसूपपदेषु पचः खशू भवति । मितम्पचा ब्राह्मणी । नखंपचा यवागूः । प्रस्थंपचः। द्रोणंपचा स्थाली । कूलउद्रुजोहोः ॥ ६२५ ॥ कूले उपपदे उट्ठजोद्वहोः खशू भवति । रुजो भंगे कूलमुद्रुना नदी । कूलमुबहः समुद्रः । वहलिहालिहपरन्तपेरंमदाश्च ॥ ६२६ ॥ एते- खशान्ता निपात्यन्ते । वहलिहा गौः । अभ्रंलिहो वायुः । परंतपः खलः । इरंमदा ज्योतिः । चकारात् वातमजन्तीति वातमजाः । श्राद्धं जहातीति श्राद्धजहा माषाः । वदेः खः प्रियवशयोः ॥ ६२७ ॥ अनयोरुपपदयोर्वदेः खो भवति । प्रियंवदः । वशंवदः । सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः॥६२८ ॥ एषूपपदेपु कपतेः खो भवति । कषसिषेति दण्डकधातुः सर्वकषः खलः । कूलंकषा नदी। अभ्रंकषो गिरिः । करीपंकषा वात्या । भयत्तिमेघेषु कृनः ॥६२९॥ एषूपपदेषु कृञः खो भवति । भयंकरः । ऋतिंकरः । मेघंकरः । क्षमप्रियमद्रष्वाच ॥६३० ॥ एषूपपदेषु कृञः खो भवति अण्च । क्षेमकरः क्षेमकारः । प्रियंकरः प्रियकारः । मद्रंकरः मद्रकारः । नाग्नितृभृवृजिधारितपिदमिसहां संज्ञायाम्६३१ नाम्न्युपपदेभ्यः संज्ञायां खो भवति । रथेन तरतीति रथंतरं साम । विश्वं बिभर्तीति विश्वंभरा भूः । पतिं वृणीते पतिंवरा कन्या । धनञ्जय- MH ·२०० कातन्त्ररूपमालायाम् । तीति धनञ्जयः। वसुंधारयतीति वसुन्धरा। शत्रुतापयतीति शत्रुतपः। अरिं दमयतीति अरिन्दमः । शत्रु सहते इति शत्रुसहः । गमश्च ॥६३२ ॥ नाम्नि उपपदे गमश्च खो भवति संज्ञायां । सुतंगमः । हृदयङ्गमा वाचः। उरोविहायसोरुरविहौ च ॥ ६३३ ॥ उरोविहायसो- रुरविहौ भवतः । गमश्च खो भवति संज्ञायां । उरसा गच्छतीति उरङ्गमः । विहायसा गच्छतीति विहङ्गमः । डोऽसंज्ञायामपि ॥ ६३४ ॥ नाम्नि उपपदे गमे डो भव- तीत्यसंज्ञायामपि । भुजाभ्यां गच्छतीति भुजगः । तुरगः । प्लवगः । पतगः । अध्वगः । दूरगः । पारगः । पन्नगः । सुगः । दुर्गः । नगः । अगः । उरगः । विहगः । विहङ्गतुरङ्गभुजङ्गाश्च ॥ ६३५॥ एते डान्ता निपात्यन्ते • संज्ञायां । विहङ्गः । तुरङ्गः । भुजङ्गः । अन्यतोऽपि च ॥६३६॥ नाम्नि उपपदे गमेरन्यस्मादपि डो भवति । वारि चरतीति वार्चः हंसः । गिरौ शेते गिरिशः। वरा- नाहन्तीति वराहः । परिखन्यते. परिखा । हन्तेः कर्मण्याशीर्गत्योः॥६३७॥ कर्मण्युपपदे आशि- पि गतौ च वर्तमानाद्धन्तेर्डो भवति । शत्रु वध्यात् शत्रुहः । क्रोशं हन्तीति क्रोशहः । अपात्क्लेशतमसोः॥६३८ ॥ क्लेशतमसोरुपपदयोरपह- न्ते? भवति क्लेशापहः । तमोपहः । दुःखापहः । ज्वरापहः । विपा- पहः । अन्यतोऽपि अन्यापहः । दर्पापहः । कुमारशीर्षयोणिन् ॥ ६३९ ।। कुमारशीर्पयोरुषपदयोः हन्तेणिन् भवति । कुमारघाती । शीर्षघाती। टग्लक्षणे जायापत्योः॥ ६४०॥ जायापत्योरुपपदयो- हन्तेष्टग् भवति लक्षणवत्कर्तरि । जायाघ्नः ब्राह्मणः । पतिघ्नी वृषली । ।

·कृदन्तः । २०१ . अमनुष्यकर्तृकेपि च ॥ ६४१ ॥ अमनुष्यकर्तृकेऽपि च वर्तमानात् हन्तेरपि टग्भवति । जायानः तिलकः । पतिघ्नी पाणिरे- खा । पित्तघ्नं घृतम् । वातघ्नं तैलं । श्लेष्माणं हन्तीति श्लेषमन्नं त्रिक- टुकं । अपिशब्दात् कृतघ्नः । हस्तिवाहुकवाटेषु ॥ ६४२ ॥ एषु कवाटेषु हन्तेष्टग्भव- ति ॥ हस्तिनं हंतीति हस्तिघ्नः । एवं बाहुघ्नः । कवाटनः । पाणिघताडघौ शिल्पिनि ॥ ६४३ ॥ एतौ शिल्पे निपात्येते । पाणिना हन्तीति पाणिघः । ताडघः । नग्नपलितप्रियान्धस्थूलशुभगाढ्येष्वभूततद्भावे कृजः ख्युट करणे ॥ ६४४ ॥ नग्नादिषूपपदेपु अभूततद्भावेर्थे- कृञः ख्युट भवति करणे । अनग्नो नग्नः क्रियते अनेन नग्नं करणं द्यूतं । एवं पलितंकरणं तैलं । प्रियंकरणं शीलं । अन्धकरणः शोकः । स्थूलंकरणं दधि । शुभगंकरणं रूपं । आढ्यंकरणं वित्तं । भुवः खिष्णुखुको कर्तरि ॥६४५ ॥ नग्नादिषूपपदेपु अभूततद्भावे भुवः खिष्णुखुकौ भवतः कर्तरि । अनग्नो नग्नो भवति । नग्नंभविष्णुः । ननंभावुकः । पलितंभविष्णुः । पलितंभा- वुकः । प्रियंभविष्णुः । प्रियंभावुकः । अन्धंभविष्णुः अन्धंभावु- कः । स्थूलंभविष्णुः स्थूलंभावुकः । भजो विण ॥ ६४६ ॥ कर्मणि भजो विण् भवति । वेर्लोपो- ऽक्तस्य इति वेर्लोपो भवति ॥ अर्द्धभाक् पांदभाक् । सहः छन्दसि ॥६४७॥ छन्दसि भाषायां संहो विणू भवति । तुरांसहते। सहेष्षोढः॥६४८॥ सहेस्सकारस्य षत्वं भवति हकारस्य ढ- कारो भवति चेत् । तुरापाड् तुरासाहौ तुरासाहः । वहश्च ॥६४९॥ नाम्नि उपपदे वहश्च विण् भवति । प्रष्ठवाद प्रष्ठोही। ॥

·२०२
कातन्त्ररूपमालायाम् ।
1
अनसि डश्च ॥ ६५० ॥ अनस्युपपदे वहश्च विणू भवति ।
अनसश्च डो भवति । अनड्वान् । अनडुही।
. दुहः को घश्च ॥६५१॥ दुहः को भवति अन्तस्य घादेशः ।
ब्रह्मदुघा कामदुघा।
विट्कमिगमिखनिसनिजनाम् ॥६५२॥ नाम्नि एभ्यो
विद् भवति ।
विट्वानोराः ॥ ६५३ ॥ विटि च वनि च प्रत्यये परे पञ्चमा-
न्तस्याकारो भवति। उदधिकाः । अग्रेगाः। विपखाः ।गोषाः । अब्जजाः।
आतो मन् कनिवनिविचः ॥६५४॥ आकारान्ता-
द्धातोर्मन् क्वनिप् विच् एते प्रत्यया भवन्ति । मन् सुष्टु ददातीति
सुदामा । अश्व इव तिष्ठतीति अश्वत्थामा। क्वनिप् । सुपीवा । सुधीवा।
वनिप् । भूरिदावा। घृतपावा । विच् । क्षीरपाः । सर्वापहारी प्रत्ययलोपः।
• अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ॥ ६५५ ॥ अन्येभ्योपि धातुभ्यः
एते प्रत्यया दृश्यन्ते । मन् कृतवर्मा क्वनिप् । इण गतौ । प्रातरेति
प्रातरित्वा । वनिप् । विच् । त्विप हिंसायां त्विट् ।
किए ॥६५६ ॥ धातोः विप् दृश्यते । उखायाः स्रंसते
उखास्त्रत् । पर्णध्वत् ।
वः कौ ॥ ६५७ ॥ वेञः सम्प्रसारणं दीर्घमापद्यते क्वावेव ।
ऊः उवौ उवः ।
ध्याप्योः ॥ ६५८ ॥ ध्याप्योः सम्प्रसारणं. दीर्घमापद्यते क्वौ
परे । आधीः । व्याधीः । आपीः । वचनात्सम्प्रसारणं सिद्धम् ।
पञ्चमोपधाया धुटि चागुणे॥६५९॥ पञ्चमान्तस्थोपधा-
याः क्वौ धुटि चागुणे प्रत्यये परे दी| भवति ।
मोनो धातोः ॥६६०॥ धातोर्मकारस्य नकारो भवति
धुट्यन्ते च । प्रशान् । प्रतान् ।
च्योः शूठौ पञ्चमे च ॥ ६६१॥छकारवकारयोः शू ऊठि-
१

·कृदन्तः । २०३ त्येतो भवतः । वो धुट्यगुणे पञ्चमे च । लिश विछ गतौ । विछ गोविट् । प्रच्छ ज्ञीप्सायां । पथिप्राट् । क्वचिद् हूखस्य दीर्घता । दिव् अक्षयूः । षिवू स्यूः । प्रच्छ प्रष्टः पृष्ट्वा । दिवू द्यूतः । द्यूत्वा । विच्छ विश्नः । छस्य द्विः पाठे निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः । श्रिव्यविमवितरित्वरामुपधया ॥ ६६२ ॥ एषामुप- धया सह वकारस्य उठ् भवति क्वौ धुट्यगुणे पञ्चमे च । श्रिवु गति- शोपणयोः । स्त्रः । अव रक्ष पालने । अबू ऊः। मव्य बन्धने मूः । ज्वर रोगे । जूः । त्वरे तूः । राल्लोप्यौ ॥ ६६३ ॥ रेफात्परौ छकारवकारौ लोप्यौ भवतः कौ धुट्यगुणे पञ्चमे च । मूर्छ मूः । धूर्व धूः । वह पञ्चम्यां भ्रंशः॥६६४॥ वहेः पञ्चम्यन्त उपपदे भ्रंशः विप् भवति । भ्रश भ्रंश अधःपतने । वहात् भ्रश्यत इति वहभ्रट् । स्पृशोऽनुदके ।। ६६५ ॥ अनुदके नाम्नि उपपदे स्पृशः क्विप् भपति । स्पृश संस्पर्शे । घृतस्मृक् मन्त्रस्पृक् । अदोऽनन्ने ॥ ६६६ ॥ अनन्न उपपदे अदः क्विप् भवति । संस्यमत्तीति सस्यात् । तृणात् । क्रव्ये च ॥६६७॥ क्रव्ये चोपपदे अदः क्विम् भवति पक्केऽर्थे । ऋव्यात् । पुनर्वचनादण् अपक्वेऽपि ऋव्यादः राक्षसः । ऋत्विग्धृक्स्रदिगुष्णिहश्च ॥ ६६८॥ एते क्विब- न्ता निपात्यन्ते । ऋतौ यजतीति स्वपि वचि इत्यादिना संप्रसारणं वमुवर्ण इति वत्वं । ऋत्विक् । धृप्णोतीति दधृक् । स्त्रक् । दिक् । उणिक् । सत्सूद्विषद्रुह्युजविभिदजिनीराजामुपसर्गे- ऽप्यनुपसर्गेऽपि ॥६६९ ॥ एपासुपसर्गेऽप्यनुपसर्गेपि नाम्नि अप्यनाम्नि उपपदे क्विपू भवति । उपसीदतीति उपसत् । सत् सभा- सन् । सूरदादिः प्रसूः । सूः । अण्डसू: । द्विष् अप्रीतौ । विद्विट् ।

·. २०४ कातन्त्ररूपमालायाम् । मित्रद्विट्। ढह जिघांसायां प्रध्रुक् ध्रुक् । मित्रध्रुक् प्रधुक् गोधुक प्रयुक् युक् अश्वयुक् संवित् वित् वेदवित् । प्रभित् भित् काष्ठभित् । प्रच्छित् छित् रज्जुच्छित् । प्रजित् जित् अवनिजित् । अवनीः नीः सेनानीः- विराट् राट् गिरिराट् । कर्मण्युपमानेत्यदादौ दृशेष्टक्सकौ च ॥ ६७० ॥ कर्मण्युपमानेत्यदादौ उपपदे दृशेष्टक्सकौ च भवतः । चकारात् क्विपूच । आसर्वनाम्नः ॥ ६७१ ॥ दृग्दृशक्षेपु परतः सर्वनाम्न आकारो भवति । दृशिर् प्रेक्षणे । तमिव पश्यतीति अथवा सइव दृ- श्यते इति । तादृशः। तादृक्षः । तादृक् ।यादृशः । यादृक् । यादृक्षः। एतादृशः । एतादृक्षः । एतादृक् । इदमीः ॥ ६७२ ॥ गादिषु परत इदमीर्भवति । इदमिव पश्यतीति ईदृशः । ईदृक्षः । ईदृक् । कि कीः ॥ ६७३॥ हंगादिषु किं कीर्भवति । किमिव पश्यतीति कीदृशः । कीदृक्षः । कीदृक् । अदोमूः ॥ ६७४ ॥ दृगादिषु अदस् अमूर्भवति । अमुमिव पश्यतीति अमूदृशः । अमूदृक्षः । अमूदृक् । दृग्दृशक्षेषु समानस्य सः ॥ ६७५॥ गादिपु परेषु समानस्य सभावो भवति । समानमिव पश्यतीति सदृशः । सदृक्षः । सहक् । नाश्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ॥ ६७६ ॥ अजातौ नाम्नि उपपदे धातोणिनिर्भवति. ताच्छील्येर्थे तच्छब्देन धात्वर्थों गृह्यते । उप्णं भोक्तुं शीलमस्य उष्णभोजी। धर्ममवभासितुं शीलमस्य धर्ममवभास्यत इति एवं शीलः धर्मावभासी । प्रियवादी । प्रियवादिनी। कर्तर्युपमाने ॥ ६७७ ॥ कर्तृवाचिनि उपमाने उपपदे ·कृदन्तः । २०६ धातोणिनिर्भवति । उष्ट्र इव क्रोशतीति उष्ट्रकोशी । ध्वांक्षरावी । हंसगामिनी । व्रताभीक्षण्ययोश्च ॥ ६७८ ॥ व्रताभीक्ष्ण्ययोरर्थयोर्धातो- णिनिर्भवति । व्रतं शास्त्रविहितो' नियमः । आभीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यं । अश्राद्धभोजी । स्थण्डिलशायी । क्षीरपायिणः उशीनराः । सौवीर- पायिणो बाहिकाः । मनः पुंवच्चात्र ॥ ६७९ ॥ कर्मण्युपपदे मन्यतेणिनिर्भवति उपपदस्य पुंवद्भवति यथासम्भवं । पटुमानी । पट्टीमात्मानं मन्यते पटुमानिनी। खश्चात्मने ॥ ६८० ।। कर्मण्युपपदे आत्मार्थे मन्यतेर्णि- निर्भवति खश्च प्रत्ययः पुंवच्च । विदुषीमिव आत्मानं मन्यते विद्व- न्मानिनी । पटुमिवात्मानं मन्यते पटुमन्यः । करणेऽतीते यजः॥ ६८१ ॥ करणे उपपदे यजेणिन् भवति अतीतेऽर्थे । अग्निष्टोमेन इष्टवान् अग्निष्टोमयाजी । वाजपेययाजी । कर्मणि हनः कुत्सायाम् ॥६८२॥ कर्मण्युपपदे हन्तेणि- निर्भवति अतीते काले वर्तमानात् कुत्सायां । पितृघाती। मातुलघाती । कि ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु ॥६८३॥ ब्रह्मादिषूपपदेष्वतीते हन्तेः क्विय् भवति अतीतकाले । ब्रह्माणं हन्तिस्म ब्रह्महा । भ्रूणहा । वृत्रहा । कृञः सुपुण्यपापकर्ममन्त्रपदेषु ॥ ६८४ ॥ एतेषूपपदे- षु कृञः क्विप् भवति अतीते । सुष्टु करोतिस्म सुकृत्। पुण्यकृत् । पाप- कृत् । कर्मकृत् । मन्त्रकृत् । पदकृत् । सोमे सुजः ॥ ६८५ ॥ सोमे उपपदे सुञः क्विप् भवति अतीते । सोमं सुनोतिस्म सोमसुत् । चेरग्नौ ॥ ६८६ ।। अग्नावुपपदे चिनोतेः क्विपू भवति अती- ते । अग्निं चिनोतिस्म अग्निचित् । विक्रिय इन कुत्सायाम् ॥६८७॥ विक्रीणातेरतीते कु- ६ १८ ·२०६ कातन्त्ररूपमालायाम् । सायां इन् भवति । सोमं विक्रीणीते सोमविक्रयी । डुक्रीञ् द्रव्य- विनिमये । दृशेः कनिः ॥ ६८८ ॥ कर्मण्युपपदे दृशेः कनिए भवति अतीते.। मेरुं पश्यतिस्म मेरुदृश्वा । सहराज्ञोयुधः ॥ ६८९ ॥ सहराज्ञोरुपपदयोः युधः क्वनिपू भवति अतीते । युधसम्प्रहारे सहयुध्यतेस्म सहयुध्वा । राजानं युध्य- तेस्म राजयुध्वा । कृञश्च ॥ ६९० ॥ सहराज्ञोरुपपदयोः कृञः क्वनिप् भवति अतीते । सह कृत्वा । राजकृत्वा । सप्तमीपञ्चम्यन्ते जनेर्डः ॥ ६९१ ॥ सप्तम्यन्ते पञ्च- म्यन्ते उपपदे जने? भवति अतीते । जले जातं जलनं । सरसिज । संस्कारात् जातं संस्कारजं । वुद्धिजं । एवं पङ्कजं । नीरे । अन्यत्रापि च ॥ ६९२ ॥ अन्यस्मिन्नप्युपपदे जने? भवति अतीते । न जातः अजः । द्वाभ्यां जातो द्विजः । अभिजः । अग्रजः। अनुजः । पुमांसमनुजातः ॥ श्लोकः । वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ । धातोस्तदातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥ १॥ वर्णागमो गवेन्द्रादौ सिंहे वर्णविपर्ययः॥ षोडशादौ विकारः स्याद्वर्णनाशः पृषोदरे ॥२॥ वर्णविकारनाशाभ्यां धातोरतिशयेन यः। योगः स उच्यते प्रामयूरभ्रमरादिषु ॥३॥ मह्यां रौतीति मयूरः । भ्रमन् रौतीति भ्रमरः । व्यञ्जनान्तस्य यत्सुभोरिति न्यायात् पुंसोऽन् शब्दलोप इति सूत्रेण अन्शब्दलोपः । संयोगान्तस्य लोप इति सलोपः । पुमनुजः । ख्यनुजः । निष्ठा ॥ ६९३॥ धातोनिष्ठाप्रत्ययो भवति अतीते काले । । १ ·-- कृदन्तः। २०७ क्तक्तवन्तूनिष्टा॥ ६९४॥ तक्तवन्तू निष्ठासंज्ञौ भवतः। न ,युवर्णवृतां कानुबन्धे ॥ ६९५ ॥ श्रयतेरुवर्णान्तस्य वृवृऋदन्तस्य च नेंड् भवति कानुबन्धेऽसार्वधातुके । श्रितः श्रितवान् । युतः युतवान् । भूतः भूतवान् । वृतः वृतवान् । रान्निष्ठा तो नोऽपृमूच्छिमदिख्याध्याभ्यः॥६९६॥ रेफात्परस्य निष्ठातकारस्य नकारो भवति नतु पृमूच्छिमदिख्या- ध्याभ्यः । शृ हिंसायां । शीर्णः शीर्णवान् । कीर्णः कीर्णवान् । गीर्णः गीर्णवान् ।प्रतिषेधः किम् । पृ पूर्तः पूर्त्तवान् । मूर्ची मोहसमुच्छ्राययोः। मूर्छा मूर्छावान् । मूर्तः मूर्त्तवान् । मत्तः । नडीश्चीदनुबन्धवेटामपति- निष्कषोरिति इट्प्रतिषेधः ॥ ख्यातः । ध्यातः । क्षातः। ध्यातः । निष्ठेटीनः ॥ ६९७ ॥ निष्ठायामिटि परे इनो लोपो भवति । चोर्यतेस्म चोरितः चोरितवान् । कारितः कारितवान् ॥ क्षुधिवसो- श्चेति वर्तते । निष्ठायाश्च ॥ ६९८ ॥ क्षुधिवसोर्निष्ठायां वा. नेट् भवति । लुभो विमोहने ॥ ६९९ ॥ विमोहनेऽर्थे लुभो निष्ठायां वा नेट् भवति । क्षुधितः क्षुधितवान् । उषितः उषितवान् । लुभ गायें। लुभितः लुभितवान् । लुब्धः लुब्धवान् । • पूक्लिशोर्वा ।। ७०० ॥ पूनः क्लिशश्च निष्ठायामिड् वा भवति । पूतः पूतवान् । पवितः पवितवान् । क्लिश विबाधने । क्लिष्टः क्लिष्टवान् । क्लिशितः क्लिशितवान् । न डीवीदनुवन्धवेटामपतनिष्कुषोः॥७०१॥ डीङ् श्वयतेरीदनुबन्धस्य च वेटस्य निष्ठायां नेड् भवति अपतिनि- प्कुषोः । : ल्वाद्योदनुबन्धाच ॥ ७०२ ॥ लूञादिभ्यः ओदनुबन्धे- भ्यश्च परस्य निष्ठातकारस्य नकारो भवति । डीङ् विहायसा गतौ । डीनः डीनवान् । टुओश्चि गतिवृद्धयोः । तद्दीर्घमन्त्यम् ॥७०३॥ तत्सम्प्रसारणमन्त्यं चेद्दीर्घमापद्यते ।

·२.०८ कातन्त्ररूपमालायाम् । , । - शूनः शूनवान् । दीप्तः दीप्तवान् । ओलजी ओलस्जी ब्रीडायां । लज्ज- तेस्म अन्तरङ्गत्वात् चजोः कगौ धुटि धानुबन्धयोरिति जकारस्य गकारः। लग्नः लग्नवान् । धुटिखनिसनिजनाम् ॥७०४॥ एषां पञ्चमान्तस्य आका- रो भवति धुटि परे । खातः । सातः । जातः। जातवान् । वेटः। गुहू संवरणे । ढे ढ लोपो दीर्घश्चोपधायाः । गूढः गूढवान् । दाद्दस्य च ॥७०५॥ दकारात्परस्य निष्ठातकारस्य दस्य चनकारो भवति । आदनुबन्धाच ॥७०६॥ आकारादनुबन्धाद्धातोर्नेड् भवति निष्ठायां । जिमिदा स्नेहने । मिन्नः मिन्नवान् । क्लिदू आर्दीभावे। क्लिन्नः क्लिन्नवान् । आतोऽन्तःस्थासंयुक्तात् ॥७०७॥ अन्तःस्थासंयुक्तादा- कारात्परस्य निष्ठातकारस्य नकारो भवति । ग्लै हर्षक्षये । ग्लानः ग्लानवान् । म्लै गात्रविनामे । म्लानः। श्रा पाके । श्राणः । द्रा कुत्सा- यां गतौ । विद्राणः विद्राणवान् । वश्वेः कश्च ॥ ७०८॥ ब्रश्चेः परस्य निष्ठातकारस्य नकारो भवति कश्चान्तादेशः । श्चू छेदने सम्प्रसारणं । वृक्णः वृक्णवान् । शुषिपचां मकवाः ॥७०९ ॥ एभ्यो निष्ठातकारस्य यथासंख्यं मकवा भवन्ति । क्षै जै पै क्षये । क्षामः क्षामवान् । शु- प्कः । पक्कः । *वनतितनोत्यादिप्रतिषिद्धेटां धुटि पञ्चमोऽच्चा- न्तः ॥ ७१० ।। वनतेस्तनोत्यादेः प्रतिषिद्धेटश्च पञ्चमस्य लोपो भवति धुट्यगुणे पञ्चमे च। आकारस्य अद् भवति । वनपण संभक्तौ । वतः । ततः । हतः । यतः । रतः । नतः । गतः । गतवान् । जपिवमिभ्यामिड् वा ॥ ७११ ॥ जपिवमिभ्यामिड् ·कृदन्तः। २०९ - वा भवति निष्ठायां । जप विमानसे च । जप्तः जप्तवान् । जपितः जपि- तवान् । वान्तः वान्तवान् । वमितः वमितवान् । व्यायां श्वसः ॥७१२॥ व्याभ्यां परस्य श्वस इड् वा भव- ति निष्ठायां । विश्वस्तः । विश्वसितः । विश्वस्तवान् विश्वसितवान् । आश्वस्तः आश्वस्तवान् । आश्वसितः आश्वसितवान् । भावादिकर्मणोर्वा ॥ ७१३॥ आदनुबन्धाद्धातोर्भाव- आदिक्रियायाञ्च इड् वा भवति निष्ठायां । शीपूर्धषिक्ष्विदिखिदिमिदां निष्ठासेट् ॥७१४ शीडादीनां निष्ठा सेट् गुणी भवति । शयितः शयितवान् । पवितः पवितवान् । निधृषा प्रागल्भ्ये। धर्षितः धर्षितवान् । प्रक्ष्वेदितः प्रविण्णः। प्रस्वेदितः प्रविन्नः । प्रमेदितः । प्रमिन्नः । प्रमिन्नवान् । स्फायः स्फीः ॥७१५॥ स्फायः स्फीरादेशो भवति निष्ठा- यां । स्फायी ओप्यायी वृद्धौ । स्फीतः स्फीतवान् । भावादिकर्मणोर्वोदुपधात् ॥ ७१६ ॥ उदुपधाद्धातो- निष्ठा सेट् गुणी भवति वा भावे आदिक्रियायाञ्च । द्योतितमनेन द्युतितमनेन । प्रद्योतितः प्रद्युतितः । यपि चादो जगधिः ॥ ७१७ ॥ तकारादौ अगुणे यपि च परे अदेग्धिर्भवति । जग्धं अद्यतेस्म निष्ठाक्तः । द्यतिमास्था त्यगुणे ॥ ७१८ ॥ एषां तकारादावगुणे प्रत्यये परे इट् भवति । दोऽवखण्डने । दितवान् अवसितः । माङ् माने । मितः । स्थितः स्थितवान् । वा छाशोः ॥७१९॥ छाशोस्तकारादावगुणे इड् वा भवति । छो छेदने । अवच्छितः अवच्छातः । शो तनूकरणे निशितः निशातः । धातेहिः ॥ ७२० ॥ दधातेर्भिवति तकारादावगुणे । अ- भिहितः । अभिहितवान् । खरान्तादुपसर्गात्तः ॥ ७२१ ॥ स्वरान्तादुपसर्गात्पर- ·२१० कातन्त्ररूपमालायाम् । . . -- स्य दासंज्ञकस्य तो भवति तकारादावगुणे । प्रत्तं प्रत्तवान् । नित्तं' नित्तवान् । द्दोऽधः ॥७२२॥ अधेटो दासंज्ञकस्य दद्भवति तकारादाव- गुणे । दत्तः दत्तवान् । दत्त्वा दत्तिः। धाव गतिशुध्योः। छवोः शूठौ । अवर्णादूठो वृद्धिः ॥७२३॥ अवर्णात्परस्य ऊठो वृद्धि- भवति । धौतः । आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च ॥७२४॥ आदिक्रियायां कर्तरि च तो भवेदिति वेदितव्यः । प्रकृतः कटं भवान् । प्रकृतः कटो भवता । सुप्तो भवान् । प्रसुप्तं भवता । प्रशब्दः आदिक्रियाद्योतकः । गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थासवसजनरुहजीर्यति- भ्यश्च ॥७२५॥ गत्यर्थेभ्यः अकर्मकेभ्यः श्लिषादिभ्यश्च कर्तरि क्तो भवति । गतो ग्रामं भवान् । ग्रामो भवता प्राप्तः।ग्रामं भवान् प्राप्तः प्राप्तो ग्रामो भवता । गतोऽयं गतमनेन । प्राप्तोऽयं प्राप्तमनेन । अकर्मकात् । शयितो भवान् शयितं भवता । श्लिषादयः सोपसर्गाः सकर्मकाः आश्लिष्टो गुरुं भवान् । आश्लिष्टो गुरुभवता । श्लिष आलिङ्गने । अधिशयितः खट्वां भवान् । अधिशयिता खट्वा भवता। उपस्थितो गुरुं भवान् । उपस्थितो गुरुर्भवता । उपासितो गुरुं भवान् । उपासितो गुरुर्भवता । वस निवासे । अनूषितो गुरुं भवान् । अनूषितो गुरुर्भ- वता । अनुजातो बुधं चन्द्रमाः । अनुजातो बुधश्चन्द्रमसा । आरूढो वृक्षं कपिः आरूढो वृक्षः कपिना । नृषु झूषु वयोहानौ। अनुजीर्णो वृषली भवान् । अनुजीर्णा वृषली भवता । तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसादनार्थेभ्यः ॥ ७२६ ॥ ध्रुवस्य भावो ध्रौव्यं प्रत्यवसादनं भोजनं । ध्रौव्यार्थेभ्यः गत्यर्थेभ्यः प्रत्यवसादनार्थेभ्यश्चक्तो भवति अधिकरणे । इदमेषा मासितं । इदमासितमेभिः । अत्रासितोऽयं । इदमेषां यातं इदं तैर्यात - ·कृदन्तः। २११ यामान्ते याताः । इदमेषां भुक्तं इदं तैर्भुक्तं ओदनं ते भुक्ताः। इदमे- षां पीतं । पयस्तैः पीतं । पयस्ते पीताः। पीतं पयः । भ्यनुबन्धमतिबुद्धिपूजार्थेभ्यः क्तः ॥७२७॥ मतिरि- च्छा बुद्धिर्ज्ञानं पूजा सत्कारः । ज्यनुवन्धमतिबुद्धिपूजार्थेभ्यः क्तो भवति वर्तमानकाले भावे कर्मणि कर्तरि च यथासम्भवं । जिमिदा स्नेहने । मिन्नः । स्विन्नः । क्ष्विण्णः । राज्ञा मतः। सतामिष्टः । बुद्धौ राज्ञां बुद्धः। राज्ञां ज्ञातः। पूज पूजायां । राज्ञां पूजितः । सतामर्चितः । नपुंसके भावे क्तः ॥७२८॥ भावे क्तो भवति नपुंसके । उपासितमत्र । सुजल्पितं । कुमारस्य शयितं । आस् उपवेशने । आ- सितं पुत्रस्य एधितं । युट् च ॥ ७२९ ।। भावे नपुंसके युट् च भवति । भवनं । पचनं । यजनं । वसनं । देवनं। तोदनं । रोदनं । करणं। मननं । इत्यादि सर्वमवगन्तव्यं । तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिष्वाकः ॥७३० ॥आक्केः कोऽर्थः क्विपमभिव्याप्य इत्यर्थः । तच्छीलादिषु कर्तृषु अतः परं केचि- त्प्रत्यया वेदितव्याः । तृत् ॥ ७३१ ॥ तच्छीलादिषु धातोस्तृन् भवति । वदिता जनापवादान् मूर्खः । मुण्डयितारः श्राविष्ठायिनाः । अधीत ज्ञानं । भ्राज्यलकृभूसहिरुचिवृतिवृधिचरिप्रजनापत्र पेनामिष्णुच् ॥ ७३२॥ एभ्यः इष्णुच् भवति तच्छीला- दिषु । भ्रानिष्णुः । अलङ्करिष्णुः । भविष्णुः । सहिष्णुः । रोचिष्णुः । वर्तिष्णुः । वर्धिष्णुः । चरिष्णुः । प्रजनिष्णु: । त्रपूष् लज्जायां । अपत्रपिष्णुः । इनन्तेभ्यः । धारयिष्णुः। मदिपतिपचामुदि ॥७३३ ।। उद्युपपदेभ्य एभ्य इ- प्णुच् भवति तच्छीलादिषु । उन्मदिष्णुः । उत्पतिष्णुः । ' .

·- २.१२ कातन्त्ररूपमालायाम् । जिभुवोः ष्णुक् ॥ ७३४॥ आभ्यां प्णुग्भवति तच्छी- लादिषु । जिष्णुः । भूष्णुः । क्रुधिमण्डिचलिशब्दार्थेभ्यो युः॥७३६॥ एभ्यो युभ- वति तच्छीलादिषु । कुप क्रुध रुप रोपे । कोपनः । क्रोधनः । रोप- णः । एते क्रुध्यर्थाः । मण्ड्यर्थात् । मडि भूषायां । मण्डनः । भूष अलङ्कारे । भूषणः । चल्यर्थात् । चल कम्पने । चलनः । टुवेट क- म्पे चलने । वेपनः कम्पनः । शब्दार्थात् रवणः भाषणः । रुचादेश्च व्यञ्जनादेः॥७३६॥ व्यञ्जनादेश्च रुचादेर्गणात् युर्भवति तच्छीलादिपु । रोचनः । लोचनः । वर्तनः । वर्द्धनः । दीपनः । ततो यातेर्वरः ॥७३७॥ ततश्चक्रीयतान्ताद्यातेर्वरो भवति तच्छीलादिषु । यस्याननि इति यलोपश्च । यायावरः । कसिपिसिभासीशस्थाप्रमदां च ॥ ७३८ ॥ एषां वरो भवति तच्छीलादिषु । घोषवत्योश्च कृति ॥ ७३९ ॥ घोपवति तौ च कृति नेड् भवति । कस्वरः । पेस्वरः । भास्वरः । ईश्वरः । स्थावरः । प्रमद्वरः । सनन्ताशंसिभिक्षामुः ॥ ७४०॥ सनन्तस्याशंसेमि- क्षेश्च उर्भवति तच्छीलादिषु। वुभूपुः । पिपासुः । बुभुक्षुः । चिकीर्षुः । शंस स्तुतौ च । आशंसुः । भिक्ष याज्ञायां । भिक्षुः । उणायो भूतेऽपि ॥७४१॥ उणादयः प्रत्यया वर्तमाने भूतेऽपि भवन्ति । कृवापाजिमिखंदिसाध्यशूदृषणिजनिचरिचटि- भ्य उण् ॥ ७४२ ॥ एभ्यो धातुभ्यः उण् प्रत्ययो भवति ण- कार इद्वद्भावः । करोतीति कारुः । वा गतिगन्धनयोः । वातीति वायुः । पायुः । जायुः । मिङ् हिंसायां । मायुः । स्वद आस्वादने । स्वादुः । साधू संसिद्धौ साध्यतीति साधुः । अशृङ् व्याप्तौ । अश्नुते ~ .

·कृदन्तः ।। २.१३ - इति अश्नुः । दृकि विदारणे । दृणातीति दारुः। षणु दाने । सनोतीति सानुः । जनिङ प्रादुर्भावे। जायत इति जानुः । चर गतिभक्षणयोः । चरतीति चारुः । चट विगतौ । चटतीति चाटुः । “सर्वधातुभ्यः । अस् "। मनु ज्ञाने । सृ गतौ । तिज निशाने । रुजो भङ्गे । मनः । सरः । तेजः । रोगः। भविष्यति गम्यादयः ॥७४३॥ औणादिका गमीत्येव- मादयः भविष्यति भवन्ति भविष्यत्कालवृत्तिभ्यः गमादिभ्यः इना- दयः स्युरित्यर्थः । गमेरिणि च ॥७४४॥ गम्ल गतावित्येतस्माद्धातोरिन्णि- नौ भवतः । ग्रामं गमिष्यतीति ग्रामंगमी । ग्रामंगामी । भवतेश्च ॥७४५ ॥ भूसत्तायां इत्येतस्माद्धातोरिणिनौ भवतः भविष्यत्काले । भविष्यतीति भवी भावी । इत्यादि सर्व- मुणादिषु वेदितव्यम् । वुणतुमौ क्रियायां क्रियार्थायाम् ॥ ७४६ ॥ क्रि- यायां क्रियायामुपपदे धातोर्वण तुमौ भवतः भविष्यदर्थे । वर्तमानात् । पाचको व्रजति पक्तुं व्रजति प्रक्ष्यामि इति बनतीत्यर्थः । एवं गन्तुं दातुं पातुं धरितुं तरितुं योक्तुं भोक्तुं स्त्रष्टुं द्रष्टुं प्रष्टुं । सहिवहोरोवर्णस्य ॥ ७४७ ॥ सहिवहोरवर्णस्य ओत्वं भवति धुटि परे । सोढुं । वोढुं । शत्रानौस्यसंहितौ शेषे च ॥ ७४८॥ क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे भविष्यदर्थे वर्तमानाद्धातोः स्येन संहितौ शत्रानौ शतृङानशौ भवतः । करिष्यामि इति ब्रजति कटं करिष्यन् ब्रजति । कटं करिप्यमाणो ब्रजति । शेषे च करिष्यतीति करिष्यन् करिष्य- माणः । यक्ष्यन् यक्ष्यमाणः । पदरुजविशस्पृशो वा घम् ॥ ७४९ ॥ एषां घञ् भ-. वति वा । पादः । वेशः । रोगः स्पर्शः । उच समवाये ओकः । " ·. -- २१४ कातन्त्ररूपमालायाम् । भावे ॥ ७५० ॥ सर्वस्माद्धातोर्वञ् भवति । पाकः । यागः । योगः । त्यज हानौ । त्यागः। भोगः । भागः । पारः। भावः । इत्यादि। घनीन्धेः ॥७२॥ इन्धेः पञ्चमस्य लोपो भवति भावकरणयोः विहिते पनि परे। जिइन्धी दीप्तौ । इन्धनं एधः ॥ रक्षे वकरणयोः ॥७५२ ।। रञ्जीवकरणविहिते पनि परे पञ्चमो लोप्यो भवति । रञ्ज रागे । रञ्जनं रागः । उपसर्गादसुदुभ्यां लभेः प्राक्भात्खल्योः ॥७५३॥ सुदुर्जितादुपसर्गात्परस्य लभेर्भात् प्राङ् मकारागमो भवति खल्धजोः परतः । उपसर्गाणां धनि बहुलम् ॥७५४॥ उपसर्गाणां दी| भवति बहुलं धनि परे। डुलभ प्राप्तौ । उपलम्भः उपालम्भः । प्रल- म्भः प्रालम्भः असुदुर्व्यामिति किं । सुलुभः । दुर्लभः । अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ॥७५५॥ कर्तृवर्जिते कारके भावे च संज्ञायां घञ् भवति । दीयते अस्मादिति. दायः । चीयतेऽस्मादिति चायः । एवंविघातः । अस-क्षेपणे प्रास्यते अस्मादि- ति प्रासः । आहारः । विहरन्त्यस्मिन्निति वा विहारः । भुज्यते इति भोगः । खरगमिग्रहामलू ॥७५६ ॥ स्वरान्ताद्वृदृगमिग्रहि- भ्यश्च अल् भवति भावे । भूयते भवनं वा भवः । भयनं । जयनं । भयः । जयः। वरणं वरः । दरणं दरः । गमनं गमः । ग्रहणं ग्रहः । द्वनुबन्धादधुः ॥ ७५७ ॥ दनुबन्धाद्धातोरथुर्भवति भावे । टुवेट कम्पि चलने । वेपथुः । कम्पथुः । दुदु उपतापे । दवथुः। टुवेट । वेपनं वेपथुः । टुणदि समृद्धौ । नन्दथुः । टुवम् उद्भिरणे । वमथुः । टु ओश्चि गतिवृद्ध्योः । श्वयथुः । इनुबन्धात्रिमक्तेन निवृत्ते ॥७५८॥ नुबन्धाद्धातो- 5 1 - - -- ·कृदन्तः । ३ . स्त्रेमग्भवति तेन धात्वर्थेन निवृत्ते । पाकेन निवृत्तं पक्रिमं । एवं कारणेन निर्वृत्तं कृत्रिमं । याचिविछिप्रछियजिखपिराक्षियतां नङ्।।७५९॥ एभ्यो नङ् भवति भावे । याच्या। छोःशूठौ इति शकारः । विश्नः । प्रश्नः । यज्ञः । स्वप्नः । रक्ष्णः । यती प्रयत्ने । प्रयत्नः। उपसगै दः किः ॥७६० ॥ उपसर्गे उपपदे दासंज्ञका- त्किर्भवति भावे । आलोपोऽसार्वधातुके इत्याकारलोपः । आदिः । आधिः । व्याधिः । विधिः । सन्धिः । निधिः । कर्मण्यधिकरणे च ॥७६१॥ कर्मण्युपपदे दासंज्ञकात्कि- भवति अधिकरणे च । बाला धीयन्तेऽस्मिन्निति बालधिः । एवं जलधिः । वारिधिः । अधिः । वाधिः । अम्भोधिः । कर्मव्यतिहारे ण स्त्रियाम् ॥७६२॥ क्रियाव्यतिहारे वर्तमानाद्धातोः भावे णच् भवति स्त्रियां । तत्र न वृद्ध्यागमः किन्तु वृद्धिरादौ सण् इति वृद्धिः । क्रियाव्यतिहारे क्रुशृ आव्हाने रोदने च । पुनःपुनः व्यवक्रोशनं व्यवक्रोशः । व्यवक्रोश एव व्यावक्रो- शी । हसि विहसने । पुनःपुनः व्यवहस्यते व्यवहासः । व्यवहास एव व्यवहासी। अभिविधौ भावे इनण् ॥७६३॥ अभिविधिरिति को- ऽर्थः । अभिव्याप्तेः साकल्येन क्रियासंबन्ध इत्यर्थः । अभिविधौ गम्य- माने धातोरिनण् भवति भावे स्वार्थे अण् भवति । कुटकौटिल्ये । संकुटनं संकोटिनं । संकोटिनमेव सांकौटिनं वर्तते । एवं सांरावि- णम् । सांहासिनं वर्तते । षानुबन्धभिदादिभ्यस्त्वङ् ॥७६४ ॥ षानुबन्धेभ्यो भिदादिभ्यश्च भावे अङ् भवति स्त्रियां । क्रप क्रपायां । ऋपसामर्थ्ये । ऋपा । व्यथ दुःखभयचलनयोः।व्यथा । व्यध ताड़ने व्यधा । छिदिर छिदा । गुहू संवरणे । गुहा । स्पृह ईप्सायां स्पृहा ।

·। २१६ कातन्त्ररूपमालायाम् । . - 4 - आतश्चोपसर्गे ॥७६५ ॥ उपपदे आकारान्ताद्धातोरङ् भवति स्त्रियां । सन्ध्या । संस्था । उपधा । अन्तर्धा । रोगाख्यायां वुञ् ॥७६६ ॥ रोगाख्यायां धातोर्वञ् भवति स्त्रियां । प्रवाहिका । प्रछर्दिका । संज्ञायां च ॥ ७६७ ॥ संज्ञायाञ्च धातोर्वञ् भवति स्त्रियां । भजो आमर्दने । उद्दालपुष्पाणि भज्यन्ते यस्या क्रीडायां सा उद्दाल- पुष्पभञ्जिका । एवं शालपुष्पप्रवाहिका । प्रश्नाख्यानयोरिचुञ्चवा ॥७६८॥ प्रश्ने आख्याने अवगम्यमाने धातोरिञ् भवति वुश्च भवति । वाग्रहणात् यप्वा प्राप्तं च । त्वं कां कारिमकार्षीः कां कारिकां का क्रियां का कृ- त्यां । अहं सर्वां कारिमका सर्वा कारिका सर्वां क्रियां स- वा कृत्यां । एवं त्वं कां कारणामाकार्षीः । त्वं कां पाचिकामपाक्षीः। कां पक्तिं। नयन्याक्रोशे ॥ ७६९ ॥ नञ्युपपदे आक्रोशे गम्यमाने धातोरनिर्भवति । अकरणिस्ते वृषल भूयात् । जीव प्राणधारणे । एवमजीवनिः । जन जनने अजननीः । अप्राणनीः । युटु ॥७७०॥ नपुंसके भावे युट् भवति । गमनं । हस हसने । हसनं । शयनं । यजनं । करणाधिकरणयोश्च ॥ ७७१ ॥ करणेऽधिकरणे च युट् भवति । ओख्रश्चच्छेदने इध्मानि प्रकर्षेण वृश्च्यन्ते अनेन. अस्मिन्निति वा इध्मप्रव्रश्चनः । गौः दुह्यते अनयाऽस्यामिति गोदोहनी । शक्तूनि धीयन्ते शक्तुधानीः। स्थानं । आसनं । यानं । यजनं ।। पुंसि संज्ञायां घः ॥ ७७२॥ करणाधिकरणयोश्च पुंसि संज्ञायां घो भवति । छादेर्धे स्मन्नतिप्सु च ॥७७३ ॥ छादेः ह्रस्वो - -- ·२१७ कृदन्तः। भवति घ इस् मन् त्रन् क्विप् एषु परतः। छद षह संवरणे। उरः छा- द्यते अनेनेति उरश्छदः । एवं दन्तच्छदः । अचिशुचिरुचिहुसृपिछादिछर्दिभ्य इस ॥७७४॥ एभ्य इस् भवति । अर्चिः । शोचिः । रोचिः । हविः । सर्पिः । छदिः । छर्द वमने । छर्दिः । सर्वधातुभ्यो मन् ॥ ७७५ ॥ छद्म । छदिगमिपदिनीभ्यस्त्रन् ॥७७६ ॥ एभ्यः परः त्रन् प्रत्ययो भवति । छाद्यते अनेनेति छत्रं । विप् । तनुछत् । कुर्वन्ति अनेनेति करः । शृण्वन्त्यनेनेति श्रवः । लीङ् श्लेषणे। लीयन्ते अस्मि- निति लयः । ईषदुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् ॥७७७॥ कृच्छू दुःखं दुरोऽर्थः । अकृच्छू सुखं सोरर्थः । एषूपपदेषु कृच्छ्रार्थेषु खल् भवति भावे कर्मणि कर्तरि च । ईषदप्रयासेन क्रियत इति ईषत्करः कटो- भवता। दुष्करः। सुकरः । ईषद्बोधं काव्यं । दुर्बोधं व्याकरणं । सुबोध अध्यात्म । कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः ॥ ७७८ ॥ ईषदादिषूपपदेषु आभ्यां कर्तृकर्मणोः खल् भवति । ईषदाढ्यस्य भवनं ईषदाढ्यंभवं । भवता दुराढ्यंभवं । भवता स्वाढ्यंभवं । ईषदाढ्यः क्रियते ईषदाढ्यं- करो भवान् । दुराढ्यङ्करः । वाढ्यंकरः ॥ आढ्यो य्वदरिद्रातः ॥७७९ ॥ ईषदादिषूपपदेषु आ- कारान्तेभ्यो युभवति ,अदरिद्रातेः ॥ ईषत्पानः सोमो भवता । दुप्पा- नः । सुपानः । ईषद्यानः । दुर्यानः । सुयानः । ईषद्दाना । दुर्दाना । सुदाना। अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः क्त्वा वा ॥७७८ ।। अलं खलु शब्दयोः प्रतिषेधार्थयोरुपपदयोर्धातोः क्त्वा वा भवति । १९ ·+ २१८ कातत्ररूपमालायाम् । A * अलंकृत्वा गच्छति । खलुकृत्वा । अलंभुक्त्वा । खलुभुक्त्वा । अलङ्क- रणेन । खलुकरणेन । अलं भोजनेन । खलुभोजनेन। तुम् सन्ध्यक्षरान्तोऽव्ययं ॥७८१॥ क्त्वामकारसन्ध्य- क्षरान्ताश्च कृत्संभवा अव्ययानि भवन्ति । अव्ययाचेति विभक्ती- नां लुक् ॥ एककर्तृकयोः पूर्वकाले ॥ ७८२ ॥ एककर्तृकयो- र्थात्वर्थयोर्मध्ये पूर्वक्रियाकाले वर्तमानाद्धातोः क्त्वा भवति । भुक्त्वा ब्रजति । स्नात्वा भुङ्क्ते । गत्वा गृह्णाति । गुणीक्तासेदादिक्षुधक्लिशकुशकुषगृधमृडमृद्- वदवसग्रहां ॥ ७८३ ।। अरुदादिक्षुधादीनां च क्त्वा सेगुणी- - भवति । . उनुबन्धपूक्लिशां क्त्वि ॥ ७८४ ॥ उदनुबन्धात्पूजः क्लिशश्च इड् वा भवति क्त्वाप्रत्यये परे । देवनं पूर्व पश्चात्किंचिदिति देवित्वा द्यूत्वा । वृधु । वर्धनं पूर्व पश्चात्किचिदिति वर्धित्वा वृध्वा । स्रेस् भंस् अवलंसने । स्त्रंसित्वा । त्रस्त्वा । भ्रंसित्वा । भ्रस्त्वा । पवित्वा । पूत्वा । क्लेशित्वा । क्लिष्ट्वा । 'व्यञ्जनादेर्युपधस्यावो वा ॥ ७८५ ॥ उश्च इश्च वी वी उपधे यस्यासौ व्युपधः व्यञ्जनादेरुकार इकारोपधस्यावकारा- न्तस्य धातोः क्त्वा सेट् गुणी भवति । द्योतित्वा द्युतित्वा । लेखित्वा लिखित्वा। तृषिमृषिकृषिवञ्चिलुच्युतां च॥७८६॥ एषां क्त्वा सेट् गुणीभवति वा । जितृषा पिपासायां । तर्षित्वा तृषित्वा । मृष सहने च । मर्षित्वा मृषित्वा। कृष विलेखने । कर्षित्वा कृषित्वा । वञ्च प्रलंभने । वञ्चित्वा । लुच्चु अपनयने । लुञ्चित्वा । ऋत इति सौत्रो धातुः । अतित्वा ऋतित्वा । थफान्तानां चानुषङ्गिणां ॥७८७॥ थान्तानां फान्तानां ·- कृदन्तः । २१९ - चानुषङ्गिणां का सेट् गुणीभवति वा । श्रन्थग्रन्थ सन्दर्भ। श्रन्थित्वा ग्रन्थित्वा । श्रथित्वो ग्रथित्वा । गुफ गुम्फ दृभी ग्रन्थे । गुम्फित्वा । गुफित्वा । जान्तनशामनिटां॥७८८॥जान्तनशामनिटां चानुषङ्गिणां . क्त्वा गुणीभवति वा । षञ्ज सङ्गे । संक्त्वा सक्त्वा । रज · रागे । रक्त्वा । रंक्त्वा । भञ्जो आमईने । भक्त्वा भक्त्वा । प्वञ्ज परिष्व- थे। खंक्त्वा स्वक्त्वा । मसजिनशोधुटि ॥ ७८९॥ मस्जिनशोः खरात्परो नकारागमो भवति धुटि परे । टुमस्जो शुद्धौ । मंक्त्वा मक्त्वा । णश अदर्शने । नंष्ट्वा नष्ट्वा । रुदादिभ्यश्च इइ वा भवति । नशित्वा । इज्जहातेःक्त्वि ॥७९०॥ जहातेरिद् भवति क्त्वा प्रत्यये । हित्वा । समासे भाविन्यनजः कोयम् ॥ ७९१ ॥ अनञः क्त्वान्तेन समासे भाविनि क्त्वाप्रत्ययस्य यपादेशो भवति । अभिभू- य । अभिभवनं पूर्व पश्चात्किचिदिति । अभिभूयस्थितं । विजित्य । प्रस्तुत्य । अधीत्य । उपेत्य । मीनात्यादिदादीनामा: ॥.७९२ ।। मीनातिमिनोति दीडांदामागायति पिबति स्थास्यति जहातीनामाकारो भवति यपि परे । मीङ् हिंसायां । प्रमाय । डुमिङ् प्रक्षेपणे । परिमाय । दीङ्- क्षये । दीङ् अनादरे । प्रदाय । दामादीनामी बाधनार्थं । आदाय । निमाय । प्रगाय । प्रपाय । प्रस्थाय । अवसाय । विहाय । यपि च ॥ ७९३ ॥ वनतितनोत्यादिप्रतिषिद्धेटां पञ्चमो लोप्यो भवति आतश्च अद्भवति, यथासम्भवं धुट्यगुणे यपि च परे। प्रवत्य प्रतत्य प्रमत्य प्रहत्य । वा मः ॥७९४॥ प्रतिषिद्धेटां मकारो लोप्यो भवति वा यपि च परे । प्रणत्य प्रणम्य आगत्य आगम्य। " ·कातन्त्ररूपमालायाम् । ये वा ॥ ७९५॥ खनि वनि सनि जनामन्तस्य आकारो भवति यकारे वा । खन खनने । प्रखाय प्रखन्य । प्रवाय प्रवन्य । घणु दाने । प्रसाय । प्रसन्य । जनीप्रादुर्भावे । प्रजाय प्रजन्यः । लघुपूर्वो यपि॥ ७९६ ॥ लघुपूर्व इन् अय् भवति यपि च परे । प्रशमय्य प्रगमथ्य । गण संख्याने विगणय्य. णम्चाभीक्ष्ण्ये द्विश्च पदं ॥७९७॥ एककर्तृकयोः पूर्व- काले वर्तमानाद्धातोर्णम् क्त्वा च आभीक्ष्ण्ये पदं च द्विर्भवति । भोज भोजं व्रजति । भुक्त्वा भुक्त्वा ब्रजति । पाचं पाचं भुते । पक्त्वा पत्त्वा भुते । दायं दायं तुष्यति । दत्वा दत्वा तुष्यति । पायं पायं तृप्यति । पीत्वा पीत्वा तृष्यति । कर्मण्याक्रोशे कृञः खमिञ् ॥ ७९८ ॥ कर्मण्युपपदे कृनः खमिञ् भवति आक्रोशे गम्यमाने । चौरंकारमाकोशति । अधःकारं निरीक्ष्यते । बधिरंकारं शृणोति । पङ्गुकारं गच्छति । यावति विन्दजीवोः ॥ ८९९ ॥ यावदित्यस्य निर्दिष्ट- वाची यावदित्युपपदे विन्दते वतेश्च णम् भवति । यावद्वेदं भुङ्क्ते । यावन्तं लभते तावन्तं भुते इत्यर्थः । यावज्जीवमधीते । यावन्तं जीवति तावन्तं अधीते इत्यर्थः । कर्मणि चोपमाने ॥ ८००॥ उपमाने कर्तरि कर्मणि चोपपदे धातोर्णम् भवति । चूड़क इव नष्टः चूड़कनाशं नष्टः । गुरु- रिव अभवत् गुरुभावमभवत् । रत्नमिव निहितं रत्ननिधायं निहितं । निमूलसमूलयोः कषः ॥ ८०१ ॥ निमूलसमूलयोः कर्मणोरुपपदयोः कषतेर्णम् भवति । निमूलका कषति निमूलं कष- तीत्यर्थः । समूलकापं कपति समूलं कपतीत्यर्थः । अभ्रकाष कषति अभ्रंकपतीत्यर्थः । ओदनमिव पक्वः ओदनपाकं पक्व इत्यादि प्रयो- गादनुसतव्यम् । स्त्रियां तिः॥८०२॥ धातो वे क्तिर्भवति स्त्रियां । घोषवत्यो- श्च कृतीति नेट् । भूयते भवनं वा भूतिः । नवनं नुतिः । स्तवनं स्तु, .

·कृदन्तः । २२१ 1 तिः। वर्धनं वृद्धिः । धारणं धृतिः। वर्त्तनं वृत्तिः। यननं इष्टिः । श्रुविश्र- वणे श्रवणं श्रुतिः। बुध अवगमने बोधनं बुद्धिः । कारणं कृतिःभ्रमु अवस्थाने भ्रमणं पञ्चमोपधाया, धुटि चागुणे इति उपधाया दीर्घः भ्रान्तिः ।। भूल्वादिभ्योऽपृणातेःक्तेः ॥ ८०३ ॥ पृणाति वर्जि- तादृकारान्ताल्वादिभ्यश्च परस्य केनकारो भवति । कृविक्षेपे करणं कीर्य- त इति वा कीर्णः ।गरणं गीणिः ॥ लवनं लूनीः। पृणातेस्तु उरोष्टयोप- धस्य च पृपालनपूरणयोः परणं पूर्तिः । मरणं मूर्तिः । हाज्याग्लाभ्यश्च ॥ ८०४ ॥ एभ्यो धातुभ्यश्च परस्य क्तेः नकारो भवति स्त्रियां। ओहाक्त्यागे हानं हानिः । ज्यावयो हानौ ज्या- नं ज्यानिः । ग्लानं ग्लानिः संपदादिभ्यः किम् ॥ ८०५ ॥ संपदादिभ्यः क्विप भव- ति भावे स्त्रियां ॥ पदगतौ संपद्यते संपदनं वा संपत् । षट्मृविश- रणगत्यवसादनेषु ॥ संसदनं संसत् । परिषदनं परिषत् । ब्रजयजोक्यप्॥ ८०६॥आभ्यां भावे स्त्रियां क्यब्भवति । व्रगतौ प्रव्रजनं प्रव्रज्या । इज्या। श च ।।८०७॥ कृञः भावे शो भवति क्यप् क्तिश्च स्त्रियां। क्रीयते करणं वा यणाशिषोर्ये इति इकारागमः क्रिया धातोस्तोन्तः पानुबन्धे कृत्या कृतिः । शंसिप्रत्ययादः ॥ ८०८॥ शंसेः प्रत्ययान्ताद्धातो वे अप्रत्ययो भवति स्त्रियां । शंसुविस्तुतौ प्रशंसनं प्रशस्यते इति वा । प्रशंसा प्रत्ययान्तात् बुभूषणं बुभूप्यत इति वा बुभूषा । वचपरिभाषणे विवक्षणं विवक्षा । विधित्सनं विधित्सा । पिपतिषणं पिपतिषा। पिपासनं पिपासा। वोभूयनं बोभूया । कण्डूङ् गात्र विकर्षणे स्वात्थे यण् कण्ड्वादेर्यण् कण्डूयनं कण्डूया। गुरोश्चनिष्ठायां सेटः ॥ ८०९॥ निष्ठायां सेटः गुरुमतो ·२ शोधनपत्रम् । - . اسع पृष्ठः पतिः १३४ १४२ १४२ ८ ६ धुटि गुण घुटि परे ८ ४ ७ . ७ ६ अशुद्धिः शुद्धिः अमनुथा अमनुथाः. घुटि गुण धुटि परे घुट्यन्ते धुट्यन्ते समस्थिषयाम् समस्थिषाताम् अदेविष्ठः अदेविष्टाम् ऋधि क्रुधि वुध्यति वुध्यति पटुकरोति.... पटुं करोति ऋच्छरुतः ऋच्छऋतः घुटि धुटि अंसते स्रंसते सनीसनस्यते सनीस्त्रस्यते नानंतिं नानंतः नानंत्ति नानंतः विद्येन त्रिविद्येन व्यण ध्यण आफ़्वात् आपूर्वात् ण्युङ् ण्युट् खशथः खशयः क्षमप्रिय ........... क्षेमप्रिय प्रष्ठोही प्रष्ठौही १४४ ९ १४६ १४६ १४८ ११.५८ १६९ २ ६ १७१ ६ २२ ११.८५ ४ १९० १९१ १९४ १७ १९६ . २१ १९९ २१ २०२ २६ । ७ २ M . १ । -- 44 र .