·OF THE DIRECTOR GENERAL OR
D2835
The Department of Public Ynstruction, Bombay.
THE
PARÂŚARA DHARMA SAMHITA
OR
PARÁSARA SMRITI,
WITH
THE COMMENTARY
OF
SẤYAŅA MADHAVÂCHÂRYA.
Edited WITH VARIOUS READINGS, CRITICAL NOTES,
INDEXES, APPENDICES, &c.
BY
PANDIT VÂMAN SASTRI ISLÂMPURKAR,
VOLUME II., PART II.
Saus
( 500 COPIES.)
Pan
Registered for Copyright under Act XXV. of 1867.
OFFICE
*
Bombay :
GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPÔT.
1906.
INDIA
Laborary ReNo
(All Rights Reserved.)
Price, Rs. 5.
ombay Sanskrit Series No. LXIV.

·BOMBA Y:
PRINTED AT THE EDUCATION SOCIETY'S PRESS, BYCULLA,
SIGAL
Avo
23829
ILE
6
56
Call Na
5a3s/ Par
Panja

·पराशरधर्मसंहिता
अथवा
पराशरस्मृतिः
सायणमाधवाचार्यकृतटीकासहिता.
पाठान्तराणि, अर्थविवेचकटिप्पणी, वाक्यसूची, परिशिष्टानि च
इत्यादिभिः सहिता.
धर्म चरत माऽधर्म सत्यं वदत माऽनृतम्।
दीर्घ पश्यत मा इस्वं परं पश्यत माऽपरम् ॥
(वसिष्ठः)
प्रायश्चित्तकाण्डम्.
बादशोऽध्यायः
सो च- 3
2
इस्लामपुरानअनुषी विद्वद्धरंगीविदेशास्त्रिसूनुना
वामनशर्मणा संशोधिता.
मुंबईः
brary topito.94
शके १८२५.
राजकीयशकाब्दाः १९०६. NDTA

·मुम्बय्यामः एज्युकेशन सोसायटी-मुद्रणालये मुद्रितम् .

·TABLE OF CONTENTS, TAGI ...Tü-xviii Prefatory Notes 1-12 Table of Contents in Sanskrit 1-293 Text and Commentary... Appendix No. 1.-Names occurring in Parâšara's Text of XII. Chapter 1-2 2.--Names of Authors and Works -6 occurring in Madhavacharya's Commentary 3.-Index of Quotations in Mâdhayâchârya's Commentary 4.-Index of Words occurring in Parâšara's Text 5.General Index of of Quotations occurring in Madhavâchårya's Commentary on Volumes I. and II. or on Chapters 1-12 1-46 1-322

·No text on this page.

·used as my basis the same manuscripts as those which PARÂŚARA DHARMA SAMMITÂ, VOL. II., PART II. PREFATORY NOTES. This part forms the concluding portion of the second volume of the great Parâšara Dharma Samhitâ with Sâyaņa Madhavâchârya's learned commentary on it. It consists of a single chapter, and treats of some of those questions of achára ( usages, customs, and general conduct of life ) and prdyaſchitta ( atonements and expiatory rites) which have not been noticed anywhere in the preceding chapters. It can, therefore, be said to be a supplementary chapter on this vast subject of achára and prayaschitta. In fact the author himself regards the chapter as such. As we have already seen the author has devoted the first three chapters of the work to achåra and the next eight to prdyaschitta. He has thus dealt with these two divisions of the subject almost independently of each other in the main part of the work. But in the present chapter he has departed from this method ; for instead of dealing separately with the two divisions he has intermixed them, though thereby no inconvenience of any kind is caused to the reader. For the purpose of collating and editing I have here were used by me to prepare and edit the first part of this ·The learned Commentator, Så gana Mâdha vâchâryag viii PREFATORY NOTES. already described in my prefatory notes to that part, a repetition of their description is, I think, needless here. quotes copiously from various authors and works in this part, as he does all throughout the work. I here subjoin, in alphabetical order, short notes on twenty of them, they being such authors and works as have not been previously referred to anywhere by the Commentator in the course of this work. The other authors and works I have already briefly noticed elsewhere, as al reference to my prefatory notes to the preceding parts will show I cannot close these notes without observing that although our author has now practically concluded the subject of achâra and prayaschitta, he does not feel satisfied that he has done full justice to it. For, in the very opening paragraph of this chapter he significantly remarks: अतिरिक्तानांपरिशिष्टानां केषाश्चिदाचाराणां प्रायश्चित्तानां च विधा- नायाऽयं द्वादशोऽध्याय आरभ्यते, implying thereby that he takes up a few only of those questions of achåra and prayaschitta which have escaped his notice in the preceding chapters. I have annexed at the end of this part tivo appendices of a general nature :-one, a list of the words occurring in the text of the two volumes now before the public ; and the other, a general index to Madhavacharya's numerous quotations. It is hoped that these additional appendices will prove to be of use to the reader as a means to easily find whatever reference he requires from either the text or the quotations in the commentary. It was my intention at first to attach these two appendices . mr. ܩܩܗ : ܐܩܪܕܟܕܟ ܕܩ ܂ ·PREFATORY NOTES. ix in the press; but upon further consideration I thought it more proper and expedient to place them in as close a proximity as possible to that part of the work wherein the words and the quotations in question are met. Another reason which induced me to allot the said place to the appendices is that our author, the great sage Parâśara, has nothing whatever to do with the third volume, the same being all exclusively the work of the Commentator, Sâyaņa Madhavâchârya. A further reason is that that volume does not deal with any question of Achâra or of Prayaschitta, it being solely devoted to questions of Vyavahâra, or the judicial or legal side of Dharma.* For these reasons the most appropriate place for the two appendices, I thought, was at the end of the second volume. That place, therefore, I have assigned to them, BRIEF OBSERVATIONS ON SOME OF THE AUTHORS &C., QUOTED BY SẤYANA · MADHAVACHÂRYA IN HIS COMMENTARY ON THIS CHAPTER. (1) SATÆ (Abhidhậnam):--I have not come across any copy of any work on Dharmasastra of this name printed or manuscript, nor have I been aware of the existence of any work bearing this title. Madhavâchârya quotes one line under this heading. Exactly It will be a mistake to presume from this that the great Parâšara was not well versed in Vyavahära. Though disinclined to treat the subject himself, he has duly hinted about it. The question then naturally arises, why did he not take up the subject himself? This question I propose to discuss at some length when more fitting opportunity occurs. Madhavacharya also slightly refers to this question in his introduction to the Commentary almost at the very outset. ( See verses 8-24, pages 15-18, Part I., Vol. 1.).

·PREFATORY NOTES He quotes from the same line appears, however, in Brahmapurana (vide also my reference at page 206 of the text). (2) SETETUTA (Uddharanam):- Though not extant now, at one time this work appears to have been a standard authority on questions of dharma (religious, moral, and civic duty). Madhavâchârya in his allusion to it gives it the epithet “Sâstra.” it two lines (page 273 ); and the idea conveyed in them is found expressed in many places in the Šantiparva of the great Hindu epic the Mahabharata. (3) sfoartra (Rigvidhånam) :- I know of only one manuscript bearing this name. It contains 600 slokas (verses) and ends with the colophon "sta9823 fiant gol Trafata forad” which means “transcribed at the holy place Vâtâ pi on the first of the bright half of Ašvina in the Saka year 1423.” This date proves that the manuscript is very old. Vâtâpikshetraf is perhaps our modern Vâi in the Satara Districte Most of the thirty lines quoted by Mâdhavâchârya at pages 279-28 1 as from this work are found in this manuscript. I may as well mention that in my search for manuscripts I once one bearing the title ECSETEETAH (Brihadrigvidhânam ). This too I found to be a very old manuscript, containing 1,000 ślokas(verses), and it bore the Saka year 1691 as the year of its transcription. came across + The writer of the colophon had perhaps in his mind the Pauranika story of Vatâpi and Ilvala who lived near the Sahya-mountains. And there is no kshetra near the Sahya-mountains oxcept Vãi which bears a close Fesemblance to the word Vatâpi kshetra. The editor is aware that modern scholars have tried to identify Våtåpi with Badâmi in the Bijapur District. Bat Badâmî was never known as a kshetra, nor can it be said to be in the vicinity of the Sahya-mountains.

·portion of the great Skanda-purâņa. Our Commentator, What part this Chamatkarakham conyme PREFATORY NOTES, None of the lines quoted by the Commentator could, however, be traced in it. (4) Haush (Chamatkarakhandam ):-This is a Madhavâchârya, also says so when he quotes from it. He borrows twenty-two lines from it at pages 220-221. purâņa it is not possible to say. The Purana itself consists of six volumes called samhitas, each samhita being sub-divided into several parts called khandas. has not yet been found anywhere. Some portions of it are found at one place and some others at another; but all these even if collected and put together can hardly make up a complete copy of the original voluminous work. I have seen a manuscript copy of a book styled Chamatkârakhanda, but Madhavâchârya's quotations cannot be traced in it. (5-6dfacraruan,dra crecifear(Taittiriyâranyakam, Taittirîyasamhita):-- These two works belong to the Black Yajurveda. I have noticed them elsewhere at some length. Madhavâchârya makes a few quotations under both these titles at pages 48, 53 and 282. (7) geure (Nandi-purânam): It is not possible to say definitely what author or work our Commentator exactly alludes to under this title. There is a great पुराणम् (Nandikesvarapuranam), a नन्दिपुराणम् (Nandipur rânam)and a afe: (Nandidharmah). The first two of these, differing as they slightly do from each other in their titles, may after all be identical so far as the subject they treat of is concerned.

·xii PREFATORY XOTES. I I have in my possession à manuscript entitled Nandikeśvara-purâna. It is an old manuscript consisting of 76 folios, but it is incomplete and without date or colophon. Of the seventeen lines quoted by Madhava. charya as from Nandipurana at pages 242 and 243, six are found in this manuscript. It can, therefore, be presumed that Nandipurana and Nandikešvara-purana are one and the same. But at the same time the four lines which the Commentator quotes at page 375 of Part 1, Volume I., of this work as from arosat cannot be traced in it. afa: ( Nandi-dharmaḥ ) cannot surely be a work of the same class or kind as Nandi-purâna, or Nandikeśvara-puraņa, as the very name implies. It has undoubtedly some reference to dharma or religious and moral conduct. regret that I have not been able to find or trace any copy of any work bearing this name. The only information that I have about it is from Madhavâchårya himself. From his remarks Nandi appears to be the name of an author, and in the list of law-girers copied by him from the Âśvamedhika-parva of the Mahabharata the name Nandi occurs ( vide page 109, Part 1, Vol. I., of this work ). But this name cannot be found anywhere else among authors of dharma, and in the absence of any definite information on the point, it is impossible to hazard any opinion as to who or what Nandi is and what is meant by Nandi-dharma. One surmise, more probable than any other, appears to me to be that Nandi is a mythological name of God Siva's Bull, and not the name of any human person. It was usual in old days to introduce, in the course of big epics and other works dialogues on metaphysical ·PREFATORY NOTES. xiii theological or similar other subjects, the persons taking part in the dialogues being represented as superhuman beings. Such dialogues, when of sufficient importance and of special interest to the public, were in course of time detached from the main work, and reproduced in the form of an independent work under the title of the name or the names of one or both of the persons concerned in the dialogue. In the same way, Nandidharma, a dialogue between Nandi the Sacred Bull of Siva and some other mythical person, might have been detached from a bigger work and made to appear as an independent treatise under the Sacred Bull's name. This view appears to me to be more probable than the theory that Nandi is any real author or Smritikára. Similarly the dialogue between Íśvara and Parvati called Umâ - Maheśvara-samvada ( SATATATESTE ) in chapter 140 of the Ânusâsanika (31/T2TTETT) Parvan of the Mahabhârata is an instance of the kind which fully supports our view. (8) arrauga (Nagara-khandam) :-This is a portion of Skandapurana. I had a manuscript copy of it in my collection which I have presented to the Ânandâśrama, founded at Poona by my friend, the late Mr. Mahadeva Chimnáji Âpte. This copy contains about 4,000 ślokas, and the lines quoted by Mâdhavâchârya at page 230 are found in it, though with a great variation in the reading. (9) ATTEETITA (Nárada-purânam): There are two quotations from this work, one of nine lines at page 228, and the other of six at page 267. I have a manuscript of this name in my possession. It contains 2,700 ślokas; it has a colophon and all the semblance of com·xiy PREFATORY NOTES. pleteness. But in my opinion the original work is much bigger, containing not less than 9,000 ślokas. The various purūnas which refer to the work well nigh approach the latter figure, alt hough they are not quite agreed as to its exact extent. (10) TTSTÈTTOTIUTH (Par āśaropa-puranam):- As the name itself indicates, this is one of the eighteen Hindu upa or minor puranas. Its reputed author is Vyâsa," but Madhavacharya seems to attribute the authorship to Parásara and concludes his quotation with the remark:- एतत् सर्वमुपपुराणे पराशरेण प्रपंचितं.” Whoever the real author may be, whether Vyâsa or Parâsara, there cannot be any harm in adhering to the general view that Vyása is the author or composer, and that he wrote it at the instance and initiative of Parâsara his father. The work has not yet been published, and so far as I am aware, only a few manuscript copies of it are available. One сору, I understand, is in the collection of the Government of Madras; and another of which I had rem cently a loan from Benares through Mr. Sada. shiva Kashinath Abhyankar is in the possession of a Bengalee gentleman. I regret that the latter copy came to hand some time after the text had passed through the press, and that I was, therefore, not able to note any references from it in the body of the work. This latter manuscript contains 3,000 ślokas, and the twenty-six lines quoted by Madhavâchârya at pages 276-277 are found in it. (11) dicer: (Paurdnikás) : Under this heading * I believe that Vyasa was a real historical person in spite of the contrary view generally held by critical scholars, and I have got ample evidence in support of my view.

·PREFATORY NOTES. chârva has quoted two lines at page 79 as from this Mâdha vâchârya quotes four lines (pages 124-125); but it is not possible to say from what particular work he borrows them. The term Pauranika, however, gives rise to the conjecture that the Commentator could have meant by it no others than some renowned and staunch believers in the teachings of the Purâņas and scholarly expounders of those teachings, and that the lines quoted by him may be from some of their memorable sayings. (12) 9: (Bahvrichấh):- There is a long quotation of seven lines at page 2 as from this. The quotation is obviously from the Rig-veda, as the term Bahvřicha means one conversant with a collection of Riks from the Rig-veda. (13) SETTE: (Brihadyajñavalkya):- Madhavawork. But I have not been able to secure or trace any manuscript of it. There is a manuscript in the Deccan College collection, entitled eit:, but the above lines cannot be traced in it. They cannot also be found in Yajñavalkyasmțiti (e pregia) of which Brihadyâjñavalkya may be an enlarged edition. (14) HTETETTA (Bhâradvája-gřihyam):- Madhavachårya has quoted five sentences at page 109 as from this. I had on loan a manuscript of the work from one Sadasiva Bhatjî Dêva of Paithan, in which I could trace only the first and the last of the sentences. The manuscript, though evidently incomplete and incorrect, has a colophon. (15) SHIRT: (Madhyamängirás):-I have succeeded in collecting as many as nine different manuscripts of Angiras-Smsiti. Of the two lines quoted at page 64 by ·xvi PREFATORY NOTES, Madhavâchârya and four at page 72, the former alone are found in one of these manuscripts as verse 36 of its 2nd chapter. The prefixes GT (short or abridged), FETA (ordinary or modified), and gent (comprehensive or enlarged) are added generally to the titles of works to signify the various forms or recensions they pass through under the same or different hands, and thus Madhyamângiras is probably only a modified edition of Angiras-Smriti and not an independent work, (16)ągatatua:(Vriddhabaudhayanah):-Baudhayanadharma-Sutra is pretty well-known, and is often quoted in works on Dharma. It has already been printed in Europe, and I have noticed the work at some length in ту note at page 1 of Part 1, Vol. 1. Nothing, however, is known, so far as I am aware, about Vriddha-baudhầyana. Mâdhavâchârya quotes four lines at page 270, and these are such ordinary lines as can be met with in most works on Dharma, but in the European edition of Baudhayana they do not appear, (17) Egeria:(Vriddha-hârîtah):-Three lines quoted at page 116 by the Commentator are found as verses 71 and 72 of chapter 11 of a manuscript which is in the possession of a gentleman at Pårnêr in the Ahmednagar District. This manuscript has 13 chapters and 1,723 ślokas in all. Other manuscripts of this work are also available. One is in the Deccan College collection, and another in the Ânandâśrama Library. Both these are modern recensions of the work, and are more or less of a sectarian nature, particularly the one in the Deccan College collection, it being too much in favor of Madhvaism or Dvaitism as preached by the great Vaishṇavite reformer Madhvacharya.

·PREFATORY NOTES. xvii (18) fra THRICE (Śiva-dharmôttaram) :- Our Commentator quotes frequently from this work. I found a manuscript of it at Indore, and another, an incomplete one, in the Deccan College collection ; but neither of them contain the lines quoted by Mâdhavâchârya. (19) Fair Carerga (Skande Revâkhandam) :- This is a portion of the great Skanda-purâna describing the river Revâ or Narmadâ and the holy places situated on its banks. I recently purchased a manuscript of the work at Mâlwâ which is still in my possession. Mâdhavâchârya quotes often from this work, six lines at page 224, twelve at pages 231-232, one at page 253, and two at 264; and most of these lines are found in my manuscript. A printed edition of Revåkhanda, I understand, is also available. It is published somewhere in Ahmedabad, but I have not been able to secure a copy of it, and as these pages are now passing finally through the press, it is too late to try to get one for reference. (20) Farna: (Svapnadhyâya-vidah):-Two verses are found in the commentary at page 3 under this heading. There might have been a collection of select but stray verses, mostly anonymous, on the subject of dreams. So also there might have been a class of persons who had made it their profession to explain the nature of dreams by interpreting the verses contained in ·Xviii FREFATORY NOTES. such a collection which had special reference to the dreams in question. As the verses are mostly anonymous the Commentator takes them to be the common property of these professors, and hence in quoting the verses he refers to these professors as a class. I recently obtained from Hyderabad (Deccan ) a manuscript entitled Farer (Svapnâdhyâya ) containing 177 Verses 22nd and 23rd in this manuscript are the same as those quoted by Madhavâchârya. verses. 46, GIRGAUM, V. S. 1. BOMBAY.

·TABLE OF CONTENTS. विषयानुक्रमणिका । द्वादशाध्यायस्य. पं० ६ गङ्गा-यमुनासङ्गमे जल- पं० ماه هم مر لم لس प्रवेशः...... ९ ...... अध्यायार्थनिर्देशः दुःस्वप्नविचारः स्वमारिष्टानि दुःस्वप्नदर्शने स्नानम् दुर्जनस्पर्शनादावपि स्नानम् मैथुने स्नानम्. वमनादौ विशेषः ३ ४ ४ ५ ५ अथ पुन:संस्कारः प्रायश्चित्तिनः पुनः संस्कार- निमित्तानि अजिनाद्यपवादः वपनमपि निवर्तते...... अकामतो विण्मूत्रादिभो- जने प्रायश्चित्तम् ... ६ आत्मघातार्थमुद्यमनि- वृत्तस्थ प्रायश्चित्तम् ७ जलादिमरणं त्रिविधम् ७ तपोरूप आत्मघातः ८ गङ्गा-यमुनयोर्मध्ये अग्नि- प्रवेशः ८ क्रोधादिना जलादि- मरणं प्रतिषिद्धम् ... ९ अत्रैव व्रतान्तराणि ...११ १३ १५ पारिव्रज्यनिवृत्तस्य आम- ६ रणं राजदासत्वा- ९ दिकम् १२ अथ स्नानविधिः स्नानभेदाः १३ ९ आग्नेय्यादिस्नानस्वरूपम् १३ १४ २ वारुणस्नाने विशेषः ...१७ १२ ७ तर्पणे तिलाः.........१८ १० स्नाने केशधूननादिप्र- तिषेधः .........१८ ८ आचमने शिरःप्रावरणा- दिनिषेधः ......१९ ५ आचमने नियमान्तरम् १९ १२ १७ द्विराचमननिमित्तानि २० ३ २ श्रोत्रस्पर्शे निमित्तानि २० श्रोत्रस्पर्शस्य शुद्धिहेतु- त्वम ..........२० ११ ..'

·2 विषयानुक्रमणिका। पृ० पृ० पं० .... .... १ पं० अरुणोदयात् पूर्व स्नान शूद्रस्त्रीपाचित्तमन्नं नि- निषेधः .२१ षिद्धम् ............२९ ६ राहुदर्शने स्नान-दाना शूद्रस्त्रीनिषेधः ......२९ दिकम् २१ ६ सूतकालनिन्दा २९ १३ चन्द्रग्रहणस्य दानाद्यह शूद्रार्थे होमानुष्ठानप्र- त्वम् ..२२ तिषेधः ३० १३ खलयज्ञादावपि रात्री भोजने नियमाः ८ दानम्. भोजनकाले मौनम् ...३१ पुत्रजन्मादौ रात्रौ दा- भोजनपात्रेण जलपान- नम् २२ १२ निषेधः .... ३१ ११ पूर्व-पश्चिमयामयोः स्ना- पंक्त्युच्छिष्टकारित्वप्र- नस्य प्रतिप्रसवः २३ ४ तिषेधः ३२ रात्री स्नानस्य निमित्ता- श्राद्धे भोजनपात्रचालना- २४ त् पूर्व स्वस्तिवाचन- अन्यदपि स्नानस्य नि- निषेधः ३२ ८ मित्तम् ८ अस्नातभोजनादिनि- चन्द्रग्रहणादिव्यतिरिक्त- षेधः विषये रात्री उदकस्य ३२ १२ अशुद्धिः २५ धनार्जनादि. कुशानामुदकप्राशस्त्य- अपहारादिना धनार्जन- हेतुत्वम् २६ २ प्रतिषेधः ३३ अशक्तस्य वेदाध्ययनम. पुण्यवस्तुदर्शनविधिः ३४ रक्षणमात्रेण शुद्धिप्रदाः अध्ययनाभावनिन्दा ...२६ पदार्थाः ३४ १८ वेदैकदेशाध्ययनम् ...२७ १ गोचर्मनिरूपणम् । शूद्रान्नादिविषये. तस्यैव प्रकारान्तरम् ...३५ शूद्रानप्रतिषेधः २७ ८ गोचर्मदानविधिः शूद्रसम्पर्कादिप्रतिषेधः २८ १४ । पात्रविशेषः न्तरम् ... ..... ५ . १ ·Table of Contents. 3 ९ aran only me पं० पं० परकीयभूम्यपहारे दो- मरणकालोपहते प्राय- षाधिक्यम् श्चित्तम् ...... ४६ रजस्वलाविषये विशेषः ३८ ३ प्राजापत्यकृच्छ्रस्य प्र- चण्डालादिस्पर्शे व्यव- त्यानायाः धानपरिमाणम् ...३८ १० रेतःस्खलनप्रायश्चित्तम्४७ १८ उक्तव्यवधानाभावे शुद्धिः३९ १ अकाम कृते प्रायश्चित्तम् ४८ ३ तडागादौ मुखेन जल- यतीनां वनवासिनां च पाननिषेधः प्रयत्नोत्सर्गे ....४८ अथ प्रायश्चित्तकाण्ड- स्वप्ने रेतस्सेके.. शेषः ब्रह्मचारिणम्प्रति ......४९ क्रोधादिना स्वभार्या या भयादी अगम्यताप्रतिज्ञाने ४० १३ एतस्मिन्नेव नैष्ठिकस्य ४९ १३ यात्रादिकं सङ्कल्प्य पश्या- ब्रह्मवधस्य प्रायश्चि- त् अश्रद्धाप्राप्ती ४१ १० त्तम् ४९ १७ उक्तेष्वेव वर्णभेदेन प्राय- तस्यैव विधिः १० श्चित्तम् १४ तत्रैव अध्वश्रान्तस्य अ- शपथं कृत्वा तत्कार्या- वस्थाने देशविशेषः ५१ १३ करणे. .४२ १ पापप्रख्यापनम् ४ अनृतप्रायश्चित्तम् ...४२ सेतुदर्शनानन्तरं कर्तव्यं ५२ १२ प्रतिश्रुत्य अनृतोक्तौ... ४३ ७ अत्रैव भूपतेः पक्षान्तर ५३ एतदेव ब्रह्मचारिविषये ४३ १० सेतुयात्रां समाप्य प्रत्या- निमित्तविशेषे अनृता- गतस्य कर्तव्यम् ...५४ ३ नुज्ञा मुन्यन्तरप्रणीतानां व्रत- आत्मवधप्राप्ती अनृतं विशेषाणां व्यवस्था ५५ वदेत ४४ १२ तत्र याज्ञवल्क्यः ६५ दुर्ब्राह्मणगृहे भोजने मनुः १२ प्रायश्चित्तम् १ शातातपः ५५ १५ अत्रैव प्रायश्चित्तान्तरम् ४५ गौतमः २ ५२ २ ww .४५ ·4 विषयानुक्रमणिका। पृ० ... ..... ...... ५९ २ ७० पं० पं० शङ्खः ९ दक्षवचन व्यवस्था मनुरपि ४ आपस्तम्बवचनव्यवस्था ६५ १५ संवर्तः, १० उक्तप्रायश्चित्ते अशक्तस्य६६ १२ आपस्तम्बः १४ अस्मिन्नेव विषये आक्षेपः६७ ६ वसिष्ठः ४ समाधान २० संवतॊपि. पुनरपि आक्षेपः यमप्रोक्ता नियमाः १ समाधानं. गौतमोक्ता ब्रह्मचर्यादि- ब्रह्महत्यायामेव व्रता- नियमाः न्तराणि काश्यपोऽपि ५ कामकृतात्यन्ताभासे मनुनोक्तं निगमनं.... १० मरणान्तिकस्य काम- आवृत्तब्रह्मवधे व्रतस्या- कार्यत्वविषये प्यावृत्तिः १५ अप्रत्ययवधे तिरस्कारादिना ब्राह्मण- दण्डतारतम्यं बधनिमित्तत्वे प्रायश्चित्तारम्भानन्तरं निनिमित्तं भर्सने ...६२ विपत्तावपि पापक्षयः७५ अत्रैव आत्मघाती निर्गुण- वधोद्यमेऽपि वधप्राय- श्वेत् एकवर्षमेव व्रतम् ६२ अनुमन्त्रादीनां प्राय- सवनस्थस्त्रीवधस्य म- श्चित्तं ..... १० हापापकत्वं साक्षात् कर्तुरपि वयोवि- विन्ध्यादुत्तरतो वसतः शेषेण प्रायश्चित्तस्य ब्रह्मवधे सेतुदर्शनं ७७ १ हासः. मद्यपानस्य प्रायश्चित्तम् कचित् कर्तुः प्रतिनिधिः६३ मद्यस्वरूपं... बालस्य प्रायश्चित्तान- तस्य पाने प्रायश्चित्तं...७८ ३ ५ अकामतः पाने ७८ मध्यमाङ्गिरोक्तिव्यवस्था ६४ १२ मद्यपानस्य ब्राह्मणस्यैव शववचनव्यवस्था ...६५ निषेधः १० १ श्चित्तं .... F ७७ ..... ४ .......७८ ·5 पृ० पं० १५ ६ १ ४ ८० वस्था Table of Contents. पं. राजन्य-वैश्ययोस्तु मद्य तपः पक्षस्तु सवनस्थवा- पानानुज्ञा दिगुणोपेतब्राह्मण- विषयः.. उपनयनात् पूर्व मद्य- ..८६ पाने ............८० तपसो विशेषः ......८७ ६ न्यूनपरिमाणेषु हेमसु मुरापानस्य प्रायश्चित्तं ८० व्रतभेदाः ...... ..८७ सुरास्वरूपं आत्मतुल्यसुवर्णदानं ध- कामतः सुरापाने प्राय- निकविषयम् ......८८ श्चित्तं .८१ स्तेयप्रायश्चित्तं अपहृतं अकामकृते सुरापाने ...८१ १४ धनं स्वामिने दत्वैव छर्दने कृते प्रायश्चित्तं...८२ १ कार्थम् .........८८ १३ तालुमात्रसंयोगे ......८२ वेदविद्विप्रस्य सुरापाने ८३ यदा राजा हन्तुमप्रवृत्त- स्तदा वसिष्ठोक्तम्. ८८ १७ सकृत् गौणसुरापाने...८३ ८ गुणोपेत ब्राह्मणद्रव्यस्य अत्रैव सुमन्तुनोक्तं बृहस्प- भूयसो असकृदपहारे ८९ १२ तिसवविषये द्रष्टव्यम् ८३ ११ अथ पतितसंसर्गप्रा- बृहस्पतिनोक्तमनन्यो- यश्चित्तम्. षधसाध्यव्याध्युप- संसर्गस्य पापमात्रापा- शमविषयम् दकत्वम् १८ अथ सुवर्णस्तेयप्रायाश्चत्तम्. साधारणप्रायश्चित्तानि ९१ अनुदाहृतस्मृतिवचनव्य- सुवर्णपरिमाणविशेषः ८४ ब्राह्मणसुवर्णापहरणे प्रा तत्रातिपातकस्वरूपम् ९२ २ पश्चित्तम् .........८५ ६ अनुपातकस्वरूपम् ९३ ९ राज्ञा अहतश्चेद्विशुद्धच अनुपातकप्रायश्चित्तम् ९४ ६ त्येव ....८६ अश्वमेधो सार्वभौमराज- मनुनोक्तं ब्राह्मणवधप्राय- विषयः ११ श्चित्तंनामधारक वि. मनुनोक्तानि ब्रह्महत्या- प्रविषयम् .........८६ ९ समानि ९५ ......८४ ९० ३ ६ ·6 विषयानुक्रमणिका। पृ० पं० ९६ ५ पं० याज्ञवल्क्योक्तानि ब्रह्मह भरद्वाजगृह्योक्तमल्पप्रा- त्यासमानि यश्चित्तं प्रमादादि- अधीतत्यागादीनां सुरा- विषयम् २०९ पानसमत्वम् ४ नास्तिक्यादग्नित्यागे... १०९ ब्रह्मोन्झस्य प्रायश्चित्तम्९६ ९ व्रतानन्तरभावि कर्तव्यम् १०९ १२ कौट साक्ष्यप्रायश्चित्तम् ९७ ४दारत्यागे............ १०९ १६ विष्णूक्तं ब्रम्हहत्यासमम् ९७ ११ अथ परस्वहरणप्राय- याज्ञवल्क्योक्तानि सुरा- श्चितम् .....११० ५ पानसमानि ...९८ याज्ञवल्क्योक्तानि सुवर्ण- धान्यस्य परिमाणविशे- स्तेयसमानि ......९८ ९८ १३ षेण व्रतविशेषः ...१२१ उपपातकस्वरूपम् .९९ १० | सकृद्भोजनपर्याप्तिकस्य याज्ञवल्क्योक्तानि कानि- भक्ष्यस्यापहारे १११ १३ चिदुपपातकानि १०१ ३ | अल्पसारद्रव्यापहारप्रा- कामकृतानृतोक्तौ याज्ञ- यश्चित्तम् ११२ ४ अश्व-गवादिहरणप्रायश्चि- वल्क्योक्तं प्रायश्चि- त्तम् ११२१८ त्तम् १०४ अयाज्ययाजनप्राय- अकामकृते मनुनोक्तम् १०४ ११ श्चित्तम् ११३ ११ वेदनिन्दाप्रायश्चित्तम् १०५ ५ प्रचेतसोक्तं कामकृता- अथोपपातकस्य साधा- रणं प्रायश्चित्तम् १०६ भ्यासविषयम्...... ११४ ४ कामकृतोपपातके प्राय- यमेनोक्तमशक्तविषयम् ११४ ८ श्चित्तम् १०६ १.८ गौतमोक्तं कामतोऽभ्या- प्रतिपदोक्तप्रायश्चि- सविषयम् ११४ १२ तानि...... १०७ ६ पैठीनसिनोक्तमकामतो- गुरोरंलीक निर्बन्धे प्राय- ऽभ्यासविषयम् ११५ १ श्चित्तम् २०७ ८ असत्प्रतिग्रहप्रायश्चित्तम् ११५ ४ अनित्यागे. ...१०७ १२ । तत्र जपसंख्या ४ ......

·Table of Contents. 7 पू० पं० षयम् ६ ५ पं० उक्तप्रायश्चित्तं दातृ-द्र- पैठीनसीनोक्तमभ्यासवि- व्ययोः सत्वे वेदित- व्यम् ११५ १३ कन्यादूषणप्रायश्चित्तम् १३२ १२ अन्यतरस्यासत्वे ......११५ १४ द्यूतादिव्यसनप्राय- वृद्धहारीतोक्तमापद्विषयम् ११५ १९ श्चित्तम् ..... १३३ १३ अल्पद्रव्यपरिग्रहे प्राय बौधायनोक्तं संवत्सरब- श्चित्तम् तमभ्यासविषयम् ...१३३ १४ अविक्रेयविक्रयप्रायश्चि- प्रचेतसोक्तमप्यभ्यासविष- त्तम् ११ ८ यमेव .......१३४ एतदेव हारीतोक्तम् ...११९ १० अनाश्रमवासे प्रायश्चि- व्रात्यप्रायश्चित्तम् १२० १४ त्तम् १३५ तत्रैव विशेषः.... ........१२९ १ शूद्रसेवाप्रायश्चित्तम् ...१३५ १० अवक्रीणिलक्षणम् ...१२९ जातिभ्रंशकरम् .१३६ ६ यति-वनस्थयोस्त्वधिकं व्र- तेषु साधारणं प्रायश्चि- तम् .१२९ ८ त्तम् यतेः पुनर्गास्थ्य स्वी- सङ्करीकरणम् १३७ ३ कारे ........१२९ ११ तत्र साधारणं प्रायश्चि- अवकीर्णिव्रतस्यातिदेशः१३० १० तम् १३७ याज्ञवल्क्योक्तं गुरुशुश्रु अपात्रीकरणम् १३७ १२ षादिव्यग्रतयाकरणे तस्य साधारण प्राय- द्रष्टव्यम् १ श्चित्तम् मुतादिविक्रयप्रायश्चित्तम्१३१ १२ मलिनीकरणम् १३८२ शङ्खक्तमापदि अकाम तस्य साधारणं.प्रायाश्च- ते वेदितव्यम् १३१ १४ त्तम् ....... १३८ ८ वृद्धपराशरोक्तमपि तथैव१३२ १ प्रायश्चित्तविशेषः ... १३८ १३ चतुर्विंशतिमतोक्तं का पतितादिसन्निधावध्यय- मकारविषयम् ......१३२ ..... १३८ १९ ·8 विषयानुक्रमणिका। पृ० पं० पं ० .. ...... । ..... सद्यन्तरागमने......१३९ ८ श्राद्धे निमन्त्रितस्य का- खरोष्टयानारोहणादौ १३९ १६ लातिक्रमे १४९ १० अप्सु मुत्र-पुरीषादिकरणे १४० १२ क्षत्रियागुपसङ्कहणे १४९ १६ श्रोत-स्मातकर्मादिलोपे १४१ ८ मिथ्याभिशंसने .१५० ८. पञ्चमहायज्ञाद्यकरणे...१४१ १३ अभिशस्त प्रायश्चित्तम् १५१ १३ एकपड़ो वैषम्येण दा अथ रहस्यप्रायश्चि- नादी १४२ २१ तानि... १५२ १२ पतितादिसम्भाषणे ...१४२ ३ रहस्ये नास्ति परिषदनुम- अशुभॊजने..... त्यपेक्षा १५३ ब्रह्मसूत्रं विना मूत्र-पुरी तत्र प्राजापत्यादीनां व्य- पादिकरणे १४३ १२ वस्था भोजनानन्तरमाचमना- रहस्यानां साधारणप्रा- करणे ....... यश्चित्तानि अपातेयपडिभोजने ...१४४ ६ तत्र वेदाभ्यासः नीलीरक्तवस्त्रधारणे प्राणायामाः १५५ ब्रह्मतरुनिर्मितखाद्या- वेदधारणम् १५५ रोहणे ............१४६ ५ ब्रह्मप्रतिष्ठेत्यनुवाकजपः १५५ ११ तीर्थयात्रामन्तरेण देशा गायत्रीजपः २ न्तरगमने.........१४७ .......१४७ ३ विराजजपः १५६ ४ सूर्योदयादिकालशयने १४७ वामदेव्यजपः १५६ ५ तत्र ब्रह्मचारिणो विशेषः१४८ १ पुरुषसूक्तजपः १५६ यति-वनस्थयोर्विशेषः...१४८ ५ वृषभसूक्त जपः १५६ दण्ड-क्रमण्डलवादिना- रुद्रकादशकजपः......१५६ ९ शे १४८ ९ सर्ववेदपवित्राणि सन्ध्या अग्निकार्यलोपे १४८२३ प्राणायामादीनि १५९ २ स्वशकृन्निरीक्षणे भोजनकाले ऽशुचि.वे १४९ मादयः २६० ... ३ ........ ८ वेदपारायणम् ८ .. ..... ... १४८ १७ बौधायनोक्ताः प्राणाया- ४ ·Table of Contents. 9 पं० पं० ov 0 २ ५ ६ ... ५ .... पृ. मनूक्तं तपः १६० ११ अस्य वामीयजपः कूर्मपुराणोक्तानि पाप- जले रुद्रजपः... शोधनानि १६१ २ गुरुतल्प प्रायश्चित्तम् १६७ ११ पैठीनासिनोक्तमच्युत- तत्र सहवशीर्षाजपः ...१६७ १२ ध्यानम् १६२ ४ अन्तर्जलेग्घमर्षणावृत्तिः१६७ १६ चतुर्विंशतिमतोक्ता मृ हविष्पान्तीयादिजपः १६८ २ गारेष्टवादयः......१६२ संसर्गिणः प्रायश्चित्तम् १६८ कूर्मपुराणोक्तो काशी- अथ उपपातक रहस्य- वासः १६२ १० प्रायश्चित्तम् ......१६८ अथ प्रतिपदोक्तानि तत्र प्राणायामाः १६८१० प्रायश्चित्तानि ...१६२ १६ २ तत्र ब्रह्महत्याप्रायश्चि- अवेत्यूचो जपः ......१६९ तानि यत्किञ्चदमिति जपः १६९ २ अघमर्षणम् २ अथ व्रतलक्षणानि ...१६९ ६ अरण्ये वेदसंहिताभ्यासः१६४ ६ तत्र सर्वव्रतसाधारणा- अघमर्षणहोमः न्यगानि सुरापानप्रायश्चित्तम् १६४ १४ प्राजापत्यव्रतलक्षणम्...१७० १० कण्ठमात्रोदके सुतसोम- तस्यैव प्रयोगान्तरम् ...१७१ १ प्राशनादि.. १६५ १ एतदुभयेन प्राजापत्यक- कूष्माण्डीभिघृतप्रा- च्छ्रो भवति .१७१ शनम् ५ एकभक्तादिषु ग्रास- कौत्सादिसूक्तजपः ८ संख्या. १७२ शाकलमन्त्रै)मः १६५ १० ग्रासपरिमाणम् .१७२ १२ गवामनुगमनादि .१६५ १२ चतुर्विंशतिमते प्रकारा- अप्सु निमज्याघमर्षण- न्तरेण ग्राससंख्या १७२ १५ जपः १६६ २ कृच्छ्राणां वर्णभेदेन व्य- सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तम् वस्था तत्र रुद्राध्ययनम्.... ७ अर्धकृच्छ्र-पादोनकृच्छ्र- हिरण्यस्नानम् १६६ १३ ६ . ... ....... صر स्वरूपम् ·10 विषयानुक्रमणिका । प० . शूद्रस्य जप-होमादिर- १८० पं० अर्धकृच्छ प्रकारः......१७३ ११ अथ कृच्छ्रा. १८९९ गौतमोक्तो बव्हगसहितः तत्र वारुणकृच्छ्रः ...१८९ १० २ अघमर्षणकृच्छ्र:.. प्राजापत्यकृच्छः ...१७४ १८९ १५ उक्तकृच्छो ब्राह्मणादि प्रकारान्तरेणाघमर्षण कृ- विषयः... १७८ ३ ६ यज्ञकृच्छ्र: १९० १३ हितः १७८ ४ देवकृच्छ्र: अथातिकृच्छः ..१७८ ९ यावककृच्छ : १९२ तस्य लक्षणम्.. १७८ १० प्रसूतियावककृच्छ्रः ...१९२ १६ अथ कृच्छातिकृच्छ्रः १७९ ५ अथ व्रतग्रहणप्रकारः १९४ १२ तस्य लक्षणम्.. १७९ ६ प्रातोमाद्यानि. १९५ ११ पराकलक्षणम् ३ यमोक्तानि पश्चात्तापा- पर्णकृच्छ्रलक्षणम् ...३८० ६ दीनि तस्यैव लक्षणान्तरम् ... १८१ ३ गृहीतव्रतस्याऽसमापने फलकृच्छ्रादीनां स्वरूपम्१८१ ८ प्रत्यवायः वारुणकृच्छः ......१८२ २ व्रतप्रत्याम्नाया: ८ स्त्रीकृच्छ्रः.. .१८२ ४ | तत्र प्राजापत्यप्रत्यामायाः१९६ १० सौम्यकृच्छ्र : ..२८२ ७ चान्द्रायणादीनां प्रत्या- चतुरहव्यापी सौम्यकृ- माया. १९८१० च्छ्रः १८२ १३ | सान्तपनादीनां प्रत्या- अथ तुलापुरुषः ...१८३ ४ मायाः .१९९१५ स एव पञ्चदशदिवस- अध्ययन-जपादीनां व्य- साध्य:............१८३ १८३ ८ वस्था २०० १३ स एव एकविंशतिदि- तीर्थयात्रादिप्रत्याम्नायाः २०१ वससाध्यः. १८३ १४ तत्र पुण्या महानद्यः...२०१ १२ तत्रेतिकर्तव्यता ......१८४ सारस्वत तीर्थानि.. २८ २ तुलापुरुषस्य फलं का- सामुद्रतीर्थानि २०२ ५ २८९ पुण्यक्षेत्राणि ....२०२ पर ५ ... ०२ २ ·Table of Contents. 11 प० पुण्यतमाः पर्वताः ...... .... .... २ पृ० पृ० पं० पुण्यायतनानि २०२ हिंस्रकर्मशेषफलानि ...२४६ ६ २०२ ११ हिंसाशेषकर्मफलानि...२५० ६ प्रकाशे रहस्ये च शुद्धि- अपेयपानादिकर्मशेषफ- कारणम् २०३ २ लानि. २५२१४ तीर्थ फलभेदः २०३ ६ स्तेयकर्मविशेषाद्योनि- अतिकृच्छ्रादयः सर्वेषु- विशेषाः २५३ १२ पातकेषु २०३ ११ अनृतवचनादिकर्मशेष- शत्यादिकमवलोक्य फलानि २५७ ११ प्रायश्चित्तं योजनी- अपहारविशेषाद्योनिवि- यम् २०४ शेषः २५९ रहस्ये विंशो भागः ...२०४ स्तेयकर्मफलानि २६० अथ कर्मविपाकः ...२०५ १ अगम्यागमनकर्मविशेषा- कर्मविपाकशब्दार्थः २०५ द्योनिविशेषः ....२६४ १२ विपाकस्त्रिविधः ६ व्याभिचारिण्याः फलम् २६८ ६ विपाकविषये शंका-स- गुरुतल्पगादीनां फलम् २६८ ११ माधानानि २०६ १२ अगम्यागमनकर्मविशे- सामान्येन कर्मविपाकः २०८ षाफलविशेषः २६९ १ मानसादिकर्मविशेषण कर्मविपाका निःशेषेण विपाकः ...... २११ ९ वक्तुं न शक्या: ...२७२ २४ आत्मन ईश्वरत्वे कथंक- अशक्तिश्च कर्माऽऽन- मविपाक: २७३ न्त्यात् २१३ ११ विपाकाभिधानव्यवस्था २७३ १० सत्वादिगुणविशेषातू वि- प्रारब्धे कर्मणि प्राय- पाकविशेषः २१४ १२ श्चित्तमस्ति ......२७३ १५ नानाविधयोनिविशेषाः २१९ अपरे पुनर्न मन्यन्ते...२७४ १२ नानाविधनिषिद्धक- रोगशान्त्यादिप्रतिपाद- मशेषफलानि कानि प्रारब्धभोगा- हिंसाविशेषाद्योनिविशेषः२४२ ३ विरोधेन २७८ ८ १ ...२१९ १०

·12
विषयानुक्रमणिका ।
पं०
AMS
पं०
ऋग्विधानोक्ता जपाः...२७९ ५ ग्रन्थोपसंहारः
२८७ १३
होमः
..२८२ ४
शास्त्राध्ययनफलम्
...२८८ १४
तैत्तिरीयशाखोक्ता होमाः२८२ १ पराशरोक्ताः सर्वे कलि-
अर्चनानि......... २८६ ५ धर्माः
.२८९ २
उक्तेषु जपादिषु शङ्का २८६ ९ तत्रोपपत्तिः
२८९ ९
समाधानम् २८६ १३

·ॐ नमः श्रीगणेशाय। पराशरसंहिता माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता | प्रायश्चित्तकाण्डम। तत्र द्वादशोऽध्यायः । अथे आचारकाण्डे त्रिभिरध्यायैर्यावन्त आचाराः प्रतिपा- दिताः प्रायश्चित्तकाण्डे चाष्टभिरध्यायैर्यानि प्रायश्चित्तान्यभि- हितानि तेभ्योऽतिरिक्तानां परिशिष्टानां केषाञ्चिदाचाराणां प्रायश्चित्तानां च विधानायाऽयं द्वादशोऽध्याय आरभ्यते । तत्रादौ दुःस्वमादिनिमिन्तकं स्नानमाह- दुःस्वप्नं यदि पश्येत् । वान्ते तु क्षुरकर्मणि । मैथुने प्रेतधूमे च स्नानमेव विधीयते ॥१॥ इति । स्वमो द्विविधः । सुस्वप्नो दुःस्वप्नश्च । तत्र यो दर्शनकाले द्रष्टुः सुखं जनयन् भावि श्रेयश्च सूचयति स सुस्वामः | तस्यो- दाहरणं छन्दोगा आमनन्ति-- धरणीधरस्तु-'अथ महापातकप्रायश्चित्ताभिधानाय द्वादशोऽध्या- यः । तत्रानुक्रान्तप्रकीर्णकशेषं समापयितुमाह' इत्यवतारयति । १. Except A. and G. all others do not insert अथ. २. B. and D. omit परिशिष्टानां. ३. C. and F. read द्वादशाध्यायमारभते; while I. and J. द्वादशाध्याय आरभ्यते. ४. E. reads परिपश्येत् for यदि पश्येत्. ५. M. readis वा for तु and K. and L. च for the same. ६. Except A. and I. all । others omit च. 1 ·२ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रिय स्वप्नषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वमनिदर्शने' * ॥ (छां. उ. ५. २. ८) इति । तद्वैपरीत्येन दर्शनकाले दुःखं जनयन् पुरुषस्य भावि चारिष्टं यः सूचयति स दुःस्वप्नः । एतस्य तूदाहरणं बढचाः पठन्ति । तत्र हि मरणसूचकानि जागरणारिष्टानि बहून्यभि- धाय अन्ते प्रत्यक्षदर्शनानीत्युपसंहृत्यानन्तरं स्वप्नारिष्टान्ये- वमाम्नायन्ते- 'अथ स्वप्नाः । पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स्वप्ने स एनं हन्ति वराह एनं हन्ति मर्कट एनमास्कन्दयत्याशु वायुरेनं प्रवहति सुवर्ण खादित्वाऽगिरति मध्वभाति बिसानि भक्षय- त्येकं पुण्डरीकं धारयति खरैर्वराहैर्युक्तो याति कृष्णां धेनुं कृष्णवत्सां नलदमाली दक्षिणाभि- मुखो व्रजति'। यदा कामार्थेषु कर्मसु स्त्रियं स्वप्रेषु स्वप्नदर्शनेषु स्वप्नकालेषु ना पश्यति तत्र समृद्धि जानीयात् । ख्यादिप्रशस्तखप्नदर्शने सति कर्मणां फलनिष्पत्तिर्भविष्यतीति जानीयादित्यर्थः । १. J. reads स्वप्ने निदर्शनम्. २. Except A. and I. all others do not insert पुरुषस्य. ३.G. omits -अरिष्टानि; while C. E. F. H. and J. read जागरणानिष्टानि for जागरणारिष्टानि. ४. H. only insert स्वप्ने. ५... reads ऽवगिरति for ऽपगिरति. ६.C. and F. read मध्वाभाति for मध्वनाति. ७. All, except C. and F. substitute युक्तैः for युक्तो. ८. Except A. B.C. F. and I. all others read ताजयति for व्रजति.

·३ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । इत्यादि । स्वप्नाध्यायविदश्च स्वप्नस्य भाविसूचकं वचनमाहुः- 'आरोहणं गो-वृष-कुञ्जराणां प्रासाद-शैलान-वनस्पतीनाम् । विष्ठाऽनुलेपो रुदितं मृतं च स्वप्ने त्वगम्यागमनं च धन्यम् ॥ कृष्णाम्बरधरा नारी कृष्णगन्धानुलेपना । अवगृहति यं स्वप्ने मृत्युं तस्य विनिर्दिशेत् ॥ इति । एतत् सर्वमभिप्रेत्य स्वप्नाधिकरणे भगवान् बादरायणः सूत्रयामास- 'सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः। (वा. सू. ३. २. ४) इति । तत्र भाव्यरिष्टमूचके दुःस्वप्ने दृष्टे सति प्रातरुत्थाय तन्निमित्तकं स्नानं कर्त्तव्यम् । तथा भुक्तेऽन्न वान्ते सति तदैव स्नातव्यम् । तथा क्षौर-मैथुन-प्रेतधूमाघ्राणेषु च स्नान- माचरेत् । एवं दुर्जनस्पर्शनादावपि स्नानं द्रष्टव्यम् । त- दाह यमः- । *धन्य इष्टफलदमित्यर्थः । अन्यान्यपि इष्टफलसूचकान्यनिष्टफलसूच- कानि तथा जाग्रतावनिष्टसूचकानि च तत्र तत्र पुराणेष्वभिहितानि विस्तारभयादत्र नोक्तानि । + भविष्यतोः साध्वसाधुनोः स्वप्नः सूचको भवति । कुतः । हि यस्मात् तथा श्रूयते । तद्विदश्वाचक्षते । श्रुतिः तद्विदां वचनं च मूले स्पष्टम् । reads सूचकस्य १. Except A. and I. all others read सूचयामास for सूत्रयामास. २. A. for सूचकच. ३.G. inserts च before भुक्ते and D. omits उन्ने.

·४ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'अजीर्णेभ्युदिते वान्ते इमेश्रुकर्मणि मैथुने । दुःस्वप्ने दुर्जनस्पर्शे स्नानमेव विधीयते ॥ इति । वृद्धपराशरोपि-- 'दुःस्वप्ने मैथुने वान्ते विरिक्ते क्षुरकर्मणि । चिति-यूप-इमशानानां स्पर्शने स्नानमाचरेत् ॥ इति । मैथुने तु स्नानमृतुकालविषयम् । तदाह शातातपः ऋतौ हिँ गर्भशङ्कित्वात् स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् । अनृतौ तु यदा गच्छेत् शौचं मूत्र-पुरीषवत् ॥ इति । वमनादौ विशेषमाह मनुः- 'वान्तो विरिक्तः स्नात्वा तु घृतप्राशनमाचरेत् । आचामेदेव भुक्त्वाऽनं स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् || ( म. स्मृ, ५, १४४) वान्तं वमनम् । तत् जघन्य मध्यम-प्रवरभेदेन त्रिधा । तत्र चत्वारः षट् अष्टौ चोति क्रमेणोचारवेगा भवन्ति । हरीतक्यादिभक्षणेन वातादि- व्याधिना वा यत्र उच्चारवेगा दश-विंशतिः त्रिंशत् वा भवन्ति तज्जघ- न्य-मध्यम-प्रवरभेदेन त्रिधा भिन्नं विरिक्तम् । यथाह वाग्भटः- 'जघन्य-मध्य-प्रवरे तु वेगाश्चत्वार इष्टा वमने षडष्टौ । दशैव ते द्वि-त्रिगुणा विरेके प्रस्थस्तथा स्यात् द्वि-चतुर्गुणश्च' ।। (अ. ह. सं. १.१८.३१) मेधातिथिस्तु-'यस्योचारवेगा अष्ठसंख्याया ऊवं जाता हरीतक्या- दिभक्षणेन व्याधिना वा स विरिक्तः-इत्याह । + अत्र घृतप्राशनं स्नानं चेति द्वयमुक्तम् । अशितमन्नं येन मुखेनो- हीणं स वान्तः । विरिक्तः पूर्व व्याख्यातः । तौ प्रथमं स्नानं कृत्वा अनन्तरं १. I. reads सुरकणि for इमश्रुकमणि. २. We follow here A. I. and J. ; while all others substitute विरक्त for विरिक्ते. ३. Except A. and I. all omit तु. ४. C. F. E. I. and J. substitute तु for fe, &, C. and F, read विरक्तः for विरिक्तः ..

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति । भुक्त्वाऽनमनन्तरं वान्तः आचामेदित्यर्थः॥ १ ॥ अथ प्रायश्चित्तिनः पुनःसंस्कारनिमित्तान्याह- अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च । पुनःसंस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥२॥ इति । अयं च संस्कारो व्रतचरणानन्तरभावी । तत्र वच- नानि तु पूर्वाध्याय एव प्रायश्चित्तप्रसङ्गादुदाहृतानि ॥ २ ॥ आद्यसंस्कारवत् पुनःसंस्कारऽप्यजिनादिप्राप्तावपवदति- अजिनं मेखला दण्डो भैक्ष्यचर्या व्रतानि च । निवर्त्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि ॥३॥ इति । अजिनादिवद् वपनमपि निवर्त्तते । तदाह विष्णु:- 'सर्वेष्वेतेषु द्विजानां प्रायश्चित्तान्ते भूयः संस्कारं कुर्यात् । ( ४ ) वपन- घृतप्राशन कुर्याताम् । ततश्च अन्यदनमप्यद्याताम् । न चात्र घृतप्राश- नेन भोजननिवृत्तिः । प्रायश्चित्तेषु द्रव्यशुद्धिरियम् । भस्मोदकमार्जनवत् घृतप्राशनम् । अन्नं भुक्त्वा तदहरेव यदि वमन-विरेचने स्यातां तदा आचमनमेव केवलम् । न स्नान-घृतप्राशने-इति मेधातिथेराशयः । 'स्नानं घृतप्राशनं च कामतः । अकामतः स्नानमात्रम्'- इति सर्वज्ञनारा- यणः । विरिक्तस्य घृतप्राशनमायुर्वेदेनापि हितत्वेनाभिहितम् । * विण्मूत्रमिति समाहारात् कुणप-रेतसोरपि ग्रहणम् । सुरात्र पेष्टी । अन्यस्याः क्षत्रियादेरनिषेधात् । संसर्गश्वाऽनुपलभ्यमानरसः। रसोपलब्धौ तु सुरात्वमेव स्यात् । १. M. reads सुरां वा पिबते यदि for सुरासंस्पृष्टमेव च ; while J. सुरान्नं स्पृष्टमेव च for the same. २. B. D. and J. omit च. ३. B. D. read तत्र अस्यसाक्षिवचनानि and C. E. F. G. H. J. read तत्र च साक्षिवचनानि for तत्र वचनानि त. ४. H. inserts अजिन- before वपन-.

·पराशरसहिता [प्रा० कां०२ मेखला-दण्ड-भैक्षचर्या-व्रतानि पुनःसंस्कारकर्मणि वर्जनीयानि । (५) (वि. स्मृ. ५१. ४-५) इति । व्रतानि सौम्य-प्राजापत्यादीनि मधु-मांसाञ्जनादि- नानि च ॥ ३ ॥ पूर्वाध्यायादौ 'अमेध्य-रेतो-गोमांस-विण्मूत्रप्राशने चान्द्रा- मित्युक्तं (११. १) तत् कामकारविषयम् । अत एव तत्र पत्यसहभोजनमस्माभिरुदाहृतम् । अत्रे त्वकामतो वि- दिभोजने प्रायाश्चित्तमाह- विमूत्रभोजी शुद्धय प्राजापत्यं समाचरेत् । पञ्चगव्यं च कुर्वीत स्नात्वा पीत्वा शुचिर्भवेत् ॥४॥ इति । प्राजापत्यं चरित्वा पश्चात् पञ्चगव्येनैव स्नानं कृत्वा पञ्चगव्यं प्राइय शुद्धो भवति । एतच्च पुनःसंस्कारात् वि कर्त्तव्यम् । 'प्रायश्चित्तान्ते भूयः संस्कारं कुर्यात्' । (वि. स्मृ. ५१. ४) इति विष्णुवचनात् । जले तु विण्मूत्रोपहते कूर्मपुरा- के द्रष्टव्यम्- B. D. and H. substitute तत्र for अत्र. २. We follow here only and L: while M. reads this verse as follows:- स्त्री शूद्रस्य तु शुद्धयर्थं प्राजापत्यं विधीयते । पञ्चगव्यं ततः कृत्वा सात्वा पीत्वा विशुद्धयति । others substitute विण्मूत्रस्य च for विण्मूत्रभोजी. ३. C. F. and I. विष्णुस्मरणात् for विष्णुवचनात्.

·७ .. अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । 'अपो मूत्र-पुरीषाद्यैर्दूषिताः प्राशयेद् यदा । तदा सान्तपनं कृच्छं व्रतं पापविशोधनम्॥ (कू. पु. १. २. ३३. ३८) इति ॥४॥ चतुर्पु वर्णेषु यः कोऽपि स्वात्मघातार्थमुद्यम्य कथंचिद्घाता- प्रागेव निवर्त्तते तस्य प्रायश्चित्तं प्रश्नपूर्वकमाह- जला-ऽग्निपतने चैव प्रव्रज्याऽनाशकेषु च । प्रेत्यावसितवर्णानां कथं शुद्धिविधीयते ? ॥६॥ प्राजापत्यद्वयेनैवं तीर्थाभिगमनेन च । वृषैकादशदानेन वर्णाः शुद्ध्यन्ति ते त्रयः ॥६॥ ब्राह्मणस्य प्रवक्ष्यामि वनं गत्वा चतुष्पथे । सशिखं वपनं कृत्वा प्राजापत्यद्वयं चरेत् ॥ ७ ॥ गोद्वयं दक्षिणां दद्यात् शुद्धिं स्वायम्भुवोऽब्रवीत्। मुच्यते तेन पापेन ब्राह्मणत्वं च गच्छति ॥ ८॥ इति । जला-अग्न्यादयः पञ्च मरणहेतवः। नदीतटाकादिप्रवे- शेनाग्निप्रवेशेन भृगुपतनेन महाप्रस्थानगमनेनाऽनाशकेन च नियन्ते । तत्र जलादिमरणं त्रिविधम् । विहितं प्रतिषिद्धमनु- १. The text reads यदि for यदा and also B. and D. read the same. २. K. and L. read वृत्त्यावसितवर्णानां, O. F. and J. नात्यावसितवर्णानां and M. प्रत्यवसितमेतेषां all for प्रत्यावसितवर्णानां. ३. M. substitutes अपि for एव. ४. M. reads चतुष्पथम् for चतुष्पथे. ५. M. substitutes त्रयं for द्वयं. ६. We follow here A. and M.; while all others पाराशर for स्वायंभुवः. ७. M. substitutes पानेन; while K. and L. read सर्वपापेन for तेन पापेन.८.G. reads जलाग्निमरण for जलादिमरणं.

·८ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ ज्ञातं च । विहितं च द्विविधम् । काम्यतपोरूपं प्रायश्चित्ततपो- रूपं च । तत्र तपोरूपं कूर्मपुराणे नर्मदामाहात्म्ये प्रदर्शितम्- 'अग्निप्रवेशं यः कुर्यात् सोमतीर्थ नराधिप । जले वोऽनाशके वापि नासौ मोभिजायते ॥ (कू. पु. १. २. ३९.४९) इति । तत्रैव प्रयागमाहात्म्ये भिहितम्- 'गङ्गा-यमुनयोर्मध्ये कारीषाग्निं विशेतु यः । अहीनांगो ह्यरोगश्च पञ्चेन्द्रियसमन्वितः ॥ (३) यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु मानवः। तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।। (४) * उक्तरीत्या जलप्रवेशकर्ता मर्त्यः मरणधर्मा अर्थात्- 'जातस्य हि ध्रुवो मृन्युर्बुवं जन्म मृतस्य च । इति न्यायेन तस्यावश्यं जन्मसद्भावेऽपि स नाभिजायते । जन्मनि- वृत्त्या मरणनिवृर्तेर्जनन-मरणातीतो भवतीत्यर्थः। + करीषं शुष्कगोमयम्-'तत्तु शुष्कं करीषोऽस्त्री' ( २. ९. ५१) इत्यमरः। तत्र स्थितोगग्निः करीषामिः। अहीनाङ्ग इत्यनेन पञ्चकर्मेन्द्रिय- वैकल्याभाववान् विवक्षितः । पञ्चेन्द्रियसमन्वित इत्यनेन पञ्चज्ञानेन्द्रियस- म्पन्नत्वमभिहितम् । स मानवः स्वशरीरस्थितरोमकूपसंख्याकवर्षसह- स्रमितं कालं स्वर्गलोके महीयते- इति योजनीयम् । : १. I. reads प्रायश्चित्तरूपं ; while B. and D. omit the same. २. B. and. D. substitute अभिहितम् for प्रदर्शितम् ; while B. omits the following:- 'अमिप्रवेश यः कुर्यात् सोमतीर्थ नराधिप । जले वा ऽनाशके वापि नासौ मोऽभिजायते'। इति । तत्रैव प्रयागमाहात्म्ये ऽभिहितम्.- ३.C. and F. substitute च for वा, G. and J. read ऽनशके; while the text reads जले चानशनं वापि for जले वाऽनाशके वाऽपि.४. The text reads चसाधयेत् for विशेतु यः. ५. The text substitutes भूमिप for मानवः.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। जलप्रवेशं यः कुर्यात् सङ्गमे लोकविश्रुते । राङग्रस्ते येदा सोमे विमुक्तः सर्वपातकैः ।। (६) सोमलोकमवानोति सोमेन सह मोदते । (७) (कू. पु. १. १. ३७. ६-७) इति । तदेतत् प्रायश्चित्तरूपं मरणम् । क्रोधादिना यज्जला- दिमरणं तत् प्रतिषिद्धम् । तथाचाशौचप्रकरणे- 'क्रोधात् प्रायम्।' इत्यादिस्मृतिवाक्यमुदाहृतम् । प्रबलरोगग्रस्तस्य यज- लादिमरणं न तद्विहितम् । नापि प्रतिषिद्धम् । किन्तु शा- स्त्रेण केवलमनुज्ञातम् । तत्र तस्मिन्नेव प्रकरणे- 'दुश्चिकित्स्यैर्महारोगः इत्यादिवाक्येनोदाहृतम् । तेत्राभ्यनुज्ञातस्यैच्छिकत्वात्तस्य फलालब्धिमात्रं केवलं भवति । न त्वसौ प्रायश्चित्ती । यो- ऽपि प्रायश्चित्तार्थ म मुद्यम्य ततो निवर्त्तते तस्यापि पूर्वपापं न निवर्त्तते इत्येतावदेव | न तु तेन कर्त्तव्यं किञ्चित् प्राय- सङ्गम: गङ्गा-यमुनासङ्गमः। तत्र देहत्यागे श्रुतिरुदाहृताऽस्माभिः। सा च तृतीयेऽध्याये ( आचारकाण्डस्य द्वितीयभाग पृ० २२८ ) द्रष्टव्या । यदा राहुग्रस्ते सोमे जलप्रवेशं करोति तदा सर्वपातकैविमुक्तः सन् सोमलोकमवाप्नोति । + ब्रह्मपुराणवचनमिदं आचारकाण्डे तृतीयेऽध्याये (द्वितीयभागे पृ० २२६ ) द्रष्टव्यम् । + आदित्यपुराणवचनत्वेनोदाहृतमिदं वचने आचारकाण्डे तृतीया- ध्याये (द्वि० भा० पू० २२८ ) द्रष्टव्यम् । १. H. substitutes तता for यहा and omits सोमे विमुक्तः सर्वपातकैः।। सोमलो- कमवाप्नोति; while the text reads राहुयस्तो यथा सोमो for राहुमस्ते यदा सोमे. २. I. reads तत्राभ्यनुज्ञानस्य for तत्राभ्यनुज्ञातस्य. ३. I. reads तत्र फला- लाभमानं for तस्य फलालब्धिमात्रं. ४. B. D. and E. read तत्रासौ प्रायश्चित्ती for न स्वसौ प्रायश्चित्ती and omit योऽपि.

·१० पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ श्चित्तान्तरमस्ति । एवं च सति प्रतिषिद्धमेव परिशिष्यते । तत्रापि मर्तुमुद्यम्य मृतस्य दुर्मरणत्वेऽपि न तेत्रेदं प्रायश्चि- तम् । तत्कर्तुरेवाभावात् । यस्तूचम्य मरणानिवर्त्तते तस्येदं प्रायश्चित्तम् । ननु-तस्यापीदं न युक्तम् । आत्महत्यायाः शास्त्रनिषि- इत्वेन तन्निवृत्तेः शास्त्रीयत्वात् । बाढम् । न हि वयं निवृ- तिनिमित्तमिदं प्रायश्चित्तं ब्रूमः | किन्तु निषिद्धाचरणोद्यमनि- मित्तम् । उद्यममात्रस्य निमित्तत्वादेव प्रायश्चित्तस्य स्वल्पत्व- मुपपद्यते । जलाग्न्यादिषु मर्तुमुद्यभ्य ततो निवृत्ताः 'प्रत्यावसिताः । तादृशानां चतुर्णा वर्णानां पृथक् पृथक् प्रायश्चित्तं वक्तव्यमिति प्रश्नवाक्यस्यार्थः। तत्र क्षत्रियस्य प्राजापत्यद्वयम् । वैश्यस्य तीर्थयात्रा | शूद्रस्य वृषभसहितगोदशकदानम् । ब्राह्मणस्य वनगमनादिव्रतम् । आत्महननोचमेन ब्राह्मणत्वमपगतम्। चण्डालत्वमायातम् । पुनव्रताचरणेन चण्डालत्वनिवृत्तौ पुनः पूर्वसिद्धं ब्राह्मण्यं प्रतिपद्यते । तदाह वृद्धपराशरः *अनाशकानिवृत्तस्तु चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितः । चण्डालः स तु विज्ञेयो वर्जनीयः प्रयत्नतः ॥ अनाशकं मरणपर्यन्तमशनवर्जनसङ्कल्पेन स्थितिः । तस्मात् यो- निवर्त्तते पूर्व सङ्कल्प्य कतिचित् कालं स्थित्वा पश्चान्निवर्तते स चातुर्वर्ण्य- व्यवस्थितो ऽपि चण्डालो भवति । मृत्वा पुनरागमनात् तस्य निन्द्यत्वम् । इदं च चण्डालत्वं न जात्या । अपि तु कर्मणैव । तदेवाह वर्जनीयः प्रयत्नत इति । १. B. and D. read तत्रेदानी for तत्रेदं प्रायश्चित्तम्. २. B. and D. substitute नच for ननु. • ३. J. omits' -मात्रस्य and G. substitutes निषि- द्धत्वात् for निमित्तत्वात्. ४. Except A. and L. all others do not repeat पृथक्. ५. Except A. I. and J.all others read अवगतम् for अपगतम, c. also reads the same, but corrects in the margin अपगतम्. ६. We follow here A, and I. ; while all others read gearga.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । ११ लुप्तधर्मास्तु चण्डालाः परिव्राजक तापसाः । तेभ्यो जातान्यपत्यानि चण्डालैः सह वासयेत् ।। जला-ग्निपतने चैव प्रव्रज्या-ऽनाशके तथा । प्रत्यावसितवर्णानां प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ ब्राह्मणानां प्रसादेन तीर्थाभिगमनेन च । गवां च शतदानेन वर्णाः शुद्ध्यन्ति ते त्रयः॥ ब्राह्मणस्य प्रवक्ष्यामि गत्वाऽरण्यं चतुष्पथम् । सशिखं वपनं कृत्वा त्रिसन्ध्यमवगाहनम् ।। सावित्र्यष्टसहलं तु जपेञ्चैव दिने दिने । मुच्यते सर्वपापेभ्यो ब्राह्मणत्वं च गच्छति ॥ भैक्षार्थी विचरेद् ग्राम गृहान् सप्त, वने वसन् । तां च भिक्षा समनीयादब्दार्धेन विशुद्ध्यति' । इति । अत्रैव व्रतान्तराण्याह वसिष्ठः- 'जीवनात्मत्यागी कृच्छं द्वादशरात्रं चरेत् । (१९) त्रिरात्रं वाऽप्युपवसेन्नित्यं स्निग्धेन वाससा । प्राणानात्मनि संयम्य त्रिः पठेदघमर्षणम् ।। (२०) अपि वैतेन कल्पेन गायत्री परिवर्त्तयेत् । अपि वाग्निमुपसमाधाय कूष्माण्डैर्जुहुयाद् घृतम्'। (२१) (व. स्मृ. २३. १९-२१) १. I. reads -ऽनशने for -नाशके. २. B. and D. substitute नाल्यावसितfor प्रत्यावसित-. ३. I. substitutes दश- for शत; while B. and D. omit. तीर्थाभिगमनेन च। गवां च शतदानेन. ४. G. and J. read गृहात for गृहान्. ५. C. F. and J. read जीवन्मृत्वाऽऽत्म- त्यागी, G. जीवन्मुक्तात्मत्यागी and H. जीवन्वाऽऽत्मत्यागी all for जीवना- त्मत्यागी. 8. We follow here H. I. and the text; while B. D. E. H. and J. add वा and C. F. त्वा before द्वादशरात्रं and G. omits it substituting दशरात्रं for द्वादशरात्रं. A. substitutes च 6. We follow here A. and the text; while I. reads Trä Farer and others अग्निमुपाराय for अग्निमुपसमाधाय. A .... for वा.

·१२ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ इति । तत्र जप-होमौ विद्वादशेषेण विकल्पनीयौ । द्वादशरा- त्र-त्रिरात्री त्वविद्वद्विषयशक्ताशक्तभेदेन व्यवस्थापनीयो। मूलवचने प्रव्रज्याशब्देन पूर्व महाप्रस्थानगमनं व्याख्या- तम् । अथ वा परिव्रज्या तेन विवक्ष्यते । तथा च सति परि- व्रज्यातः प्रच्युतस्य ब्राह्मणस्य प्रायश्चित्तमुक्तं भवति । तदि- दं श्रद्धालोः पुनरुपनयनादिपुरःसरं पारिव्रज्यं जिघृक्षोर्वेदित- व्यम् । यस्तु पुनः पारिव्रज्यं न जिघृक्षति तस्य मरणान्तं राजदासत्वादिकम् । यत्त्वत्र नारदः- 'राज्ञ एव तु दासः स्यात् प्रव्रज्याऽवसितो द्विजः । न तस्य प्रतिमोकोस्ति न विशुद्धिः कथञ्चन' || ( ना. स्म. ९. ३५) इति तत् क्षत्रिय-वैश्यपरम् । यदाह कात्यायनः- 'प्रव्रज्यासिता यत्र यो वर्णा द्विजातयः । निर्वासं कारयेद्विपं दास्यं क्षत्र-विशौ नृपः ॥ प्रायश्चित्तार्थत्वादस्मिन्दास्ये भृतिः पारितोषिकादिकं च न ग्राह्यम्। न तस्य प्रतिमोकोऽस्ति इत्यनेन राजदास्य एव तस्य मरणं भवेत् । मरण- पर्यन्तं तस्य कदापि शुद्धिर्नास्ति । मरणेनैव स शुद्धो भवतीत्यभिप्रायः । + उपरितनेन नारदवचनेनोक्तस्य राजदास्यस्य व्यवस्थेयम् । तत्र ब्राह्मणस्य निर्वासनम् । न दास्यम् । तत्प्रकारः समनन्तरोक्तेन दक्षवचनेन प्रदर्शितः। १. I. reads विद्वद्विषयौ कल्पनीयौ, G. reads विद्वद्विषयेण- and H. विद्वद्विशेषे विषयौ विकंल्पनीयो. २. We follow here A. and I ; while all others read च विद्वद्विषये for त्वविद्वद्विषये ; while B. and D. omit -त्रिरात्री and read द्वादशरात्रं. ३. C. F. and. J. substitute प्रतिमाहो. I प्रतिशोधो for giarahr; while B. and D: प्रवज्यासहितो द्विजः। न तस्य प्रति होमोऽस्ति ५. Except A. all others omit तत् क्षत्रिय वैश्यपरम् । यताह. ५. C. and F. read प्रत्रज्या च सितो and B. and D. प्रत्रज्यासहितो both for प्रत्रज्यावसिता.. ६. G. H. I. and J. read -विशो for -विशौ. *N .... Fo ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। - इति । दक्षः- 'पारिव्रज्यं गृहीत्वा तु यः स्वधर्मे न तिष्ठति । श्वपदेनाङ्कयित्वा तं राजा शीघ्रं प्रवासयेत्॥ (द. स्मृ. ७. ३४) इति । याज्ञवल्क्यः- 'प्रव्रज्याऽवसितो राज्ञो दासः स्यात् मरणान्तिकम् । (या. स्मृ. २. १८३) इति ॥ ५-६-७-८ || अथाचारकाण्डशेषत्वेन स्नानभेदानाह- स्नानानि पञ्च पुण्यानि कीर्तितानि मनीषिभिः । आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं वायव्यं दिव्यमेव च ॥९॥ इति ॥९॥ आग्नेयादीनामुपदिष्टानां पञ्चानां क्रमेण स्वरूपं विवि- नक्ति- आग्नेयं भस्मना स्नानमवगाह्य तु वारुणम् । आपो हिष्ठेति च ब्राह्मं वायव्यं गोरजः स्मृतम् ॥१०॥ यत्तु सातपवर्षेण तत् स्नानं दिव्यमुच्यते । तत्र स्नात्वा तु गङ्गायां स्नातो भवति मानवः॥११॥ इदमपि क्षत्रिय-वैश्ययोरेव दास्यं विधत्ते । तदपि अनभ्युपगत- प्रायश्चित्तस्यैव । १. I. reads राज्यात् for राजा. २. The text reads दास आमरणान्तिकम् for वासः स्यान्मरणान्तिकम्. ३. L. does not insert the following verse:- स्नानानि पञ्च पुण्यानि कीर्तितानि मनीषिभिः । आग्नेयं वारुणं ब्राह्म वायव्यं दिव्यमेव च ।।. ४. G. E. and I. read उद्दिष्टानां for उपदिष्टानां. ५.. M. reads रजसा for गोरजः.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । भस्मस्नानं द्विविधम् । पादादिकं मूर्धादिकं च । तत्र पादादिकं विरक्तविषयम् । संहारक्रमत्वात् । तच्च कूर्म- पुराणे दर्शितम्- 'आग्नेयं भस्मनाऽऽपादमस्तकादेहधूलनम् । (कू. पु. प. १. २. १८. १३) इति । मूर्धादि लिङ्गपुराणे दर्शितम्- 'ईशानेन शिरोदेशं मुखं तत्पुरुषेण तु ।(३७) उरोदेशमघोरेण गुह्यं वामेन सुव्रताः ॥ सद्येने पादौ, सर्वाङ्गं प्रणवेन तु शोधयेत्' । (लिं. पु. १. २६. ३७-३८) इति । जलावगाहनरूपं तु वारुणस्नानं प्रथमाध्याये- 'सन्ध्या स्नानं जपो होमः' (प. स्मृ. १. ३९) तत्र तावत् स्नान-न्यासादिषु द्वौ क्रमौ विहितौ । सृष्टिक्रमः संहार- क्रमश्च । भगवता जगत्खष्ट्रा मूर्धानमारभ्य सृष्टिः क्रियते संह; च पाद- मारभ्य महारः क्रियते इति श्रुति-स्मृत्यादिषु दर्शनात् तान्त्रिकैासादिषु क्रमद्वयमादृतम् । तत्र गृहस्थानां सृष्टिक्रमः विरक्तानां संहारक्रम इति व्यवस्था। + सद्येन 'सद्योजातं प्रपद्ये' इति मन्त्रेणेत्यर्थः १. B. and D. omit the following :- 'आग्नेयं भस्मनाऽऽपादमस्तकादेहधूलनम् । इति । मूर्धादि लिङ्ग-पुराणे दशितम् ।. २. H. and I. read सुव्रतः for सुव्रताः this is not grammatically in. correct but a quoted line and address to several Rishis, ३. G. and J. read सव्येन for सद्येन. ४. B. and D. omit the following जपो होम:"-इत्यत्र प्रपञ्चितम् । ब्राह्मं तु तिसृभिरापो हि ष्ठेत्य॒ग्भिः । पाद-हृदय मूर्धप्रदेशेषु कुशोदकैर्मार्जनम् । तदुक्तं कूर्मपुराणे- प्रारं तु मार्जनं.

·१५ auasad अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इत्यत्र प्रपञ्चितम् । ब्राह्मं तु तिसृभिरापो हि ष्ठेत्य॒ग्भिः पाद- हृदय-मूर्धप्रदेशेषु कुशोदकैर्मार्जनम् । तदुक्तं कूर्मपुराणे- 'ब्रामं तु मार्जनं मन्नैः कुशैः सोदकबिन्दुभिः । (कू. पू. १. २. १८. १३) इति । तच त्रिःकृत्वोऽभ्यस्तेषु स्थानेषु कर्त्तव्यम्। तत्प्रकारश्च बौधायनेन दर्शितः- 'भुवि मूर्ध्नि तथाऽऽकाशे मूाकाशे तथा भुवि । आकाशे भुवि मूनीति मन्त्रस्नानं विधीयते' ॥ (बौ. स्मृ. १. २. १०.११) इति । सायंकाले गोषु मार्गेष्वोगच्छन्तीषु वायुना समु- त्थिते गोपादरजस्यवस्थानं वायव्यम् । आतपयुक्तेन वर्षों- दकेन देहस्याप्लावनं दिव्यस्नानम् । तदिदं पूर्वोक्तेभ्यः प्रशस्तम् । एतेन यौगिक-सारस्वते अपि द्वे स्नाने उपलक्ष्येते। यौगिकं योगेन विष्णुचिन्तनम् । तदाह व्यासः- 'ब्राह्ममाग्नेयमुदिष्टं वायव्यं दिव्यमेव च ॥ (९) वारुणं यौगिकं तद्वत् षोढा स्नानं समासतः । ब्राह्मं तु मार्जनं मन्नैः कुशैः सोदकबिन्दुभिः ।। (१०) १. B. and D. read तत्र त्रिषु तेभ्यस्तषु स्नानेषु, C. and F. तत्र त्रिषुप्तेभ्य- स्तेषु, E. and H. तत्र त्रिष्टुप् त यस्तेषु स्नानेषु, G. त्रिविकृतिभ्यःस्नानेषु and J. तत्र त्रिः कृत्वोऽभ्यस्तेषु स्थानेषु all for तच्च त्रि:कृत्वोऽभ्यस्तेषु स्थानेषु. २. J. substitutes स्यात् for इति and for the same G. आदि. ३. B. D. E.G. H. read गच्छन्तीषु for आगच्छन्तीष. ४. Except .A. I. and J. all others omit. छे. ५. B. and D. substitute तच, J. तत्र.H. तत्तत् for तद्वत्. C. and F. चातुर्वियोगिक तत्तत् for वारुणं यौगिकं तद्वत्. ६. These three lines appear only in A. and the text ; while all others omit: but the contents of the same are quite necesary here.

·१६ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ आग्नेयं भस्मना स्नानं वायव्यं गोरजः स्मृतम् । यत्तु सातपवर्षेण तत् स्नानं दिव्यमुच्यते ॥ (११) वारुणं चावगाहस्तु मानसं त्वात्मवेदनम् । यौगिकं स्नानमाख्यातं योगाद् विष्णुविचिन्तनम्' ।।(१२) ( ल. व्या, स्मृ. १. ९-१२) इति । विद्वदाशिषा सम्पादितं सारस्वतं स्नानम् । तदाह बृहस्पतिः- 'वायव्यं गोरजः प्रोक्तमस्तं गच्छति गोपतौ । विद्वत्सरस्वतीप्राप्तं स्नानं सारस्वतं स्मृतम् ॥ (बृ. स्मृ. ३. ४९) इति । विद्वदुक्तिप्रकारमाह व्यासः- 'स्वयमेवोपपन्नाय विनयेन द्विजातये | तज्ज्ञः सम्पादयेत् स्नानं शिष्याय च सुताय च ।। दाक्षायणमयैः कुम्भमन्त्रवज्जाह्नवीजलैः । कृतमङ्गलपुण्याहैः स्नानमस्तु तदथिनाम् ॥ (व्या. स्मृ. १. १४-१५) आदौ तावत् प्रभासे बहुगुणसलिले मध्यमे पुष्करे वा गङ्गाद्वारे प्रयागे कनखलसलिले भद्रकणे गयायाम् । * विनयेन स्वयमेवोपपन्नायैव द्विजातय । उपपत्त्यभावेऽपि पुत्राय शि- ध्याय च स्नानसम्पादिका उक्तिर्देयेति भावः । तामेवोक्तिमाह दाक्षायण- मयैरिति । दाक्षायणं सुवर्णम् । तन्मयैः कुम्भैः। सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे । १. B. and D. read योगो विष्णुविचिंतनम्, J. योगात् विष्णुं विचिंतयेत् and the text योगैर्विष्णुविचिंतनम्. २. B. and D. read -प्रोक्तं for -प्राप्त. ३. B. D. G. and J. read ततः for तज्ज्ञः. ४. We follow here A. C. F. and J.; while others read -सहिते for -सलिले.

·१७ । + अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । राहुग्रस्ते च सोमे दिनकरसहिते सन्निहत्यों विशेषात् एतविख्याततीर्थस्त्रिभुवनविदितैः स्नानमच्छिद्मस्तु' ।। (ल. व्या. स्मृ. १. ७) इति स्नानानि । एतेषु सप्तसु स्नानिषु वारुणं मुख्यमित- राणि षड़नानानि गौणानि । मुख्य-गौणभेदेन शङ्खवचनमा- चारकाण्ड एवोदाहृतम् । तत्रे गौणस्नानान्यशक्तविषयाणि । तदुक्तं कूर्मपुराणे- 'अप्रायत्ये समुत्पन्ने स्नानमेवे समाचरेत् । ब्राह्मादीनि तथाशक्तौ स्नानान्याहुर्मनीषिणः' ।। (कू. पु. १. २. १८. ११) इति ।। १०-११ ॥ वारुणस्नाने तर्पणस्य पूर्वभावित्वं वस्त्रनिष्पीडनस्योत्तर- भावित्वमुपपत्तिपुरस्सरं विदधाति- स्नातुं यान्तं द्विजं सर्वे देवाः पितृगणैः सह । वायुभूतास्तु गच्छन्ति तृषार्ताः सलिलार्थिनः ॥१२॥ निराशास्ते निवर्त्तन्ते वस्त्रनिष्पीडने कृते । तस्मान्न पीडयेहस्त्रमकृत्वा पितृतर्पणम् ॥ १३॥ इति ।स्नातुं गच्छन्तं येऽनुगच्छन्ति ते सर्वे पूर्व वस्त्रे निष्पीडिते प्रथमाध्याये स्नानप्रकरणे २६८ पृष्ठे तदने च द्रष्टव्यमिदम् । + अप्रायत्यं अशुचित्वम् । १. I. reads सन्निपात्यां. C. D. and G. -विशेषैः for विशेषात्. २. B. and D. omit स्नानानि गौणानि, while G. I. omits स्नानानि. ३. B. C. D. and F. substitute नच for तत्र. ४. The text reads असामथ्र्य for अप्रायत्ये. ५..C. F.and I read एवं for एव. ६. B. D.G. H. and J. read उपपत्ति, पराशरो for उपपत्तिपुरस्सर; while ft. omits -पुर सर. ७. M. reads स्नानार्थ विप्रमायान्तं देव्यः for स्नातुं यान्तं द्विजं सर्वे देवा. ८. K. reads अनुगच्छन्ति and M. हि गच्छन्ति for तु गच्छन्ति. ९. I. reads दृष्णार्तः for Yषातः. ना ·- read अथ for अव.. Except B. and D. others read this line १८ पराशरसंहिता [प्रा०कां०२ सति निराशाःगच्छन्ति-इत्येषोपेपत्तिः। अस्मिन्नर्थे योगियाज्ञ- वल्क्यादिस्मृत्यन्तरवचनानि पूर्वमेवोदाहृतानि ॥१२-१३॥ तर्पणवेलायां तिलाः पाणितले विलोमप्रदेशे पात्रान्तरे वा स्थापनीयाः न तु सेलोमि पाणिपृष्ठे, इत्यभिप्रेत्य तत्र स्था- पने प्रत्यवायमाह- रोमकूपेष्ववस्थाप्य यस्तिलैस्तर्पयेत् पितॄन् । पितरस्तपितास्तेन रुधिरेण मलेन च ॥१४॥ इति । अस्मिन्नर्थे देवलवचनं पूर्वमेवोऽदाहृतम् ॥ १४ ॥ स्नानवेलायां केशधूननादि प्रतिषेधति- अवधूनोति यः केशान् स्नात्वा यस्तूत्सृजेन्मलम् । आचामेहा जलस्थोऽपि स बाह्यः पितृ-दैवतैः ॥१५॥ आचारकाण्डे प्रथमेऽध्याये स्नानप्रकरणे द्रष्टव्यानीमानि वचनानि । + बी. संज्ञकं डी. संज्ञकं च पुस्तकद्वयं वर्जयित्वा अन्येषु सर्वेष्वप्याद- शपुस्तकेषु 'स्नात्वा प्रलवतो द्विजः' इति, जी. के. एल्.संज्ञितपुस्तके- षु 'प्रत्रवते' इति च पाठो दृश्यते । तथापि नायं माधवाचार्य-धरणीधरा- दीनां सम्मतः । इत्थमेव पाठः सर्वत्र । परन्तु, "यश्च स्नानानन्तरमा- वस्त्रो मल-मूत्रे विसृजेत्" इति व्याख्यादर्शनात्, प्रस्रवते द्विजः-इति पाठ एव समीचीनःप्रतिभाति'-इति वदन् वंगदेशीयास्यातिकसोसायटीमुद्रि- तपुस्तकसम्पादनकर्ता चन्द्रकान्ततर्कालङ्कारस्त्वत्र भ्रान्त एव। केवलं प्रसवते इत्यनेन व्याख्यानस्य कथं सङ्गतिरिति स एव प्रष्टव्यः । + केचित् 'पितृ-दैवते' इति पाठमाश्रित्य दैव-पित्र्यकर्मणि स बाह्यः वर्यः भवतीति व्याचख्युः । १. Except A. and I. all others read इति तेषाम् ; while. I. इत्येव for इत्येषा. २. C. F. E. and H. read d स्नानकर्टपाणिपृष्ठे for सलोनि पाणिपृष्ठे. I.K. and L. read तिलैस्तर्पयते for यः स्तिलैस्तर्पयेत्; while M. does not insert the whole verse, and G. reads -पेच संस्थाव्य for -कूपेष्ववस्थाप्य. X. I. K. and L. read arcarea à ad for raatrafiarca a. B. and D. as follows: अधूनाति यः केशान् स्नात्वा प्रस्रवतो द्विजः।। while G. K. and L. read प्रस्रवते. and J. reads -त्वाद्रों विसजेन्मलम्. ६. K. and L. read पितृ-देवते for पिट-दैवतैः.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । इति । स्नात्वेत्येतत् पदं काकाक्षिवद् उभयतः सम्बझ्यते। तथा च सति यः स्नानानन्तरमा न् केशानवधुनुयात् यश्च स्नानानन्तरमावस्त्रो मल-मूत्रे विसृजेत् यश्च न- बादावस्नानकाले जलमध्ये स्थित्वा आचामेत् , स त्रिविधी- ऽपि पुरुषः पितृभिः दैवतैश्च बाह्यः कृतः। पैतृकं दैविकं चा- नुष्ठानमनुष्ठातुमनह इत्यर्थः ।। १५ ।। आचमनकाले शिरःप्रावरणादीनि निषेधति- शिरः प्रावृत्त्य कण्ठं वा मुक्तकच्छ-शिखोऽपि वा। विना यज्ञोपवीतेने आचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् ॥१६॥ इति । वस्त्रेण शिरः कण्ठं वा प्रावृत्य नाचामेत् । तथा मुक्त- कच्छो वा मुक्तशिखो वा यज्ञोपवीतरहितो वा नाचामेत्॥१६॥ आचमने नियामान्तरमाह- जले स्थलस्थो नाचामेत् जलस्थश्च बहिःस्थले । उभे स्पृष्ट्वा समाचान्त उभयत्रं शुचिर्भवेत् ॥१७॥ इति । यो हि पद्भ्यां जलमस्पृष्ट्वा शुद्धस्थल एवोपविश्य ईषत्पत्तो जल एव बिन्दून् पातयन्नाचमति स जल-स्थलयो- रुभयोर्न शुद्ध्यति । यश्च तद्वैपरीत्येन जले पादद्वयमवस्था- प्य स्थले बिन्दून् पातयन्नाचामति, सो अपि नोभयत्र शुद्धय- ति । अतस्तथा नाचान्तव्यम् । किन्त्वेकन पादेन स्थलमप- १. H. does not insert इत्यर्थः. २. H. reads मुक्तकक्षः शिखोऽपि for मुक्तकच्छ-शिखोऽपि. ३. J. reads यश्चायज्ञोपवीती स for विना यज्ञोपवीतेन. १. K. and L. read समाचामेत् for समाचान्त.. B. and D. read उभयत्रा- शुचिर for उभयत्र शुचिरः ६.G. and I. do not insert ईषत्-- ७. G. omits the following portion :- यश्च तद्वैपरीत्येन जले पारद्वयमवस्थाप्य स्थले बिन्दून् पातयन्नाचामति सोऽपि नोभयत्र शुद्धयति । - ·२० पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ रेण जलं स्पृष्ट्वा समाचामेत् । तथाचोभयत्र शुध्यति । एतच्च स्नात्वा य आईवस्त्रस्तद्विषयम् ॥ १७ ॥ द्विराचमननिमित्तान्याह- स्नात्वा पीत्वा क्षुते सुप्ते भुक्त्वो रथ्योपसर्पणे। आचान्तः पुनराचामेहांसो विपरिधाय च ॥१८॥ इति ॥ १८॥ *आचमनप्रतिनिधित्वेन श्रोत्रस्पों निमित्तान्याह- क्षुते निष्ठीवने चैव दन्तोच्छिष्टे तथाऽनते। पतितानां च सम्भाषे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥१९॥ इति ॥ १९ ॥ श्रोत्रस्पर्शस्य शुद्धिहेतुत्वमर्थवादपुरःसरमुपपादयति- प्रभासादीनि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा । विप्रस्य दक्षिणे कर्णे सन्तीति मनुरब्रवीत् ॥२०॥ अग्निरापश्च वेदाश्च सोम-सूर्या-ऽनिलास्तथा । सर्व एव तु विप्रस्य श्रोत्रे तिष्ठन्ति दक्षिणे ॥२१ ॥ इति ।। २०-२१ ॥ आचमनानुकूल्यमाह-इत्यवतारयाति धरणीधरः । while J. omits :- स जलस्थलयोरुभयोर्न शुद्धयति | यश्च तद्वैपरी- व्येन जले पादद्वयमवस्थाप्य स्थले बिन्दून पातय- नाचामात, सोऽपि नोभयत्र शुद्ध्यति।. १. J. and M. substitute भुक्त for भुक्त्वा and L रथ्यामसर्पणे for रथ्यो- पसर्पणे. २. K. reads जलस्थश्च बहिःस्थले for वासो विपरिधाथ च. 3. M. reads Fasiaa for firstant. ¥. Except A. all others omit stear- हपुर सरम्.. ५. We follow here A. K. and. L.; while all others omit the verse. ६. M. reads this verse as follows :- ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सोमः सूर्योऽनिलस्तथा । ते सर्वे ह्यपि तिष्ठन्ति कर्णेविप्रस्य दक्षिणे | MARA * - - ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। अरुणोदयात् पूर्व स्नानं निषेधति- भास्करस्य करैः पूतं दिवा स्नानं प्रशस्यते । अप्रशस्तं निशि स्नानं राहोरन्यत्र दर्शनात् ॥२२॥ इति । ग्रहणस्नाने रात्रिस्नानस्य प्रतिप्रसवं विवक्षित्वा* राहोरन्यत्र दर्शनादित्युक्तम् ॥ २२ ॥ स्नानदृष्टान्तेन दानादीनामपि प्रतिप्रसवमाह- स्नानं दानं जपो होमः कर्त्तव्यो राहुदर्शने । अन्यदा त्वशुची रात्रिस्तस्मात् तां परिवर्जयेत् ॥२३॥ इति । यद्यपि रात्रौ दानादिप्रतिषेधो न मूलवचने प्रस्तुतः एवमेव पुत्रजन्मनित्तकं पित्रादिमरणनिमित्तकै च स्नानं रात्रावपि भवत्येव । पराशरेणैव तदभ्यनुज्ञातमग्रे । + स्नानं ग्रहणनिमित्तकम् । तच्च स्पर्श-मोक्षकालयोः कर्तव्यम् । दानं जन्मराश्यादिदुष्टस्थानस्थितग्रहणनिमित्तकपीडादिपरिहारार्थम् । तच्च मुक्त्यनन्तरमेव भवति । पुरश्चरणादिसङ्कल्पपूर्वको मन्त्रजपः । स च स्पर्शादिमोक्षान्त एव । होमः ग्रहणपीडापरिहारार्थकः तस्यामेव रात्री कर्तव्यः । पुरश्चरणागस्तु द्वितीयदिन एव । # नायं श्लोको धरणीधरेण गृहीतो नापि व्याख्यातः । १. M. reads दिवाकरकरैः for भास्करस्य करैः. २. C. E. F. and H. omit the following: - ग्रहणस्नाने राबिस्नानस्य प्रतिप्रसवं विवक्षित्वा राहोरन्यत्रदर्श- नादित्युक्तम् ।। २२ ॥ स्नानदृष्टान्तेन दानादीनामपि प्रतिप्रसवमाह- स्नानं दानं जपो होमः कर्तव्यो राहुदर्शने । अन्यदा त्वशुची रात्रिस्तस्मात्तां परिवर्जयेत् ॥ २३ ॥ इति।3 while B. D. and G. substitute सोमग्रहणे for ग्रहणस्नाने.. ३.C. E F. H. K. L. and M. do not insert this verse, but the author has commentated this. :- ·२२ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ तथापि शास्त्रान्तरसिद्धं प्रतिषेधं हदि निधायाज्यं प्रतिप्रसवे इति द्रष्टव्यम् । अन्यदा राहुदर्शनरहिते काले रात्रिः स्नानादिष्व- शुचिः तस्मात् स्नानादिकं चिकीर्षुस्तां रात्रिं परिवर्जयेत् ॥२३॥ सोमग्रहणकालस्य दानाद्यहत्वमुपपादयति- मरुतो वसवो रुद्रा आदित्याश्चैवं देवताः। सर्वे सोमे प्रलीयन्ते तस्मादानन्तु तंद्ग्रहे ॥२४॥ इति॥ २४ ॥ राहुदर्शन इव खलयज्ञादावपि रात्रिदानमभ्यनुजानाति- खलयज्ञे विवाहे च संक्रान्तौ ग्रहणे तथा । शर्वर्या दानमस्त्येव नान्यत्रैवं विधीयते ॥ २५ ॥ इति ॥ २५ ॥ पुनरपि राहुदर्शनं दृष्टान्तत्वेनोदाहृत्य पुत्रजन्मादौ रात्रि- दानमभ्यनुजानाति- पुत्रजन्मनि यज्ञे च तथा चात्ययकर्मणि । राहोश्व दर्शने दानं प्रशस्तं नान्यदा निशि ॥२६॥ १. E.G. H. and J. substitute प्रतिषेधः for प्रतिप्रसवः. २. B. and D. read अन्यथा and G. अन्यत्र for अन्यदा. ३. I. reads मारुतो, but it seems to be incorrect. ४. B. and D. substitute अपि. C. E. F.J.K. and L. अथ for एव. ५. We follow here A. and M.; while all others substitute संग्रहे for तनहे. ६. B. D. and G. read अनुजानाति for अभ्यनुजानाति and for the same C. and F. read इत्यनुजानाति. ७. M. reads ग्रहणेषु च for ग्रहणे तथा.. Except A. and I. all others substitute तु for एवं; while M. reads दानमेतेषु नान्यत्रेति विनिश्चयः for दानमस्त्येव नान्यत्रैवं विधी- यते. ९.I. reads दृष्टान्तेन for दृष्टान्तत्वेन.

·२३ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति । अत्ययकर्म मरणम् । तस्मिन् प्रस्तुते सति गोदान- तिलपात्रादिदानं निश्यपि कर्त्तव्यम् ॥ २६ ॥ 'नान्यदा निशि' इत्ययं निषेधो दान इव स्नानेऽप्यस्तीत्य- भ्युपेत्य पूर्व-पश्चिमयामयोः स्नानस्य प्रतिप्रसवमाह- महानिशा तु विज्ञेया मध्यस्थं प्रहरद्वयम् । प्रदोष-पश्चिमी यामौ दिनवत् स्नानमाचरेत् ॥२७॥ इति । निशि निषेधो महानिशाविषयः। महानिशाशब्दश्च द्वितीय-तृतीययामावभिधत्ते। तथा च सति प्रथम-चतुर्थयामौ दिनवत् स्नानादियोग्यौ । तस्मात्तत्र स्नानादिकमाचरेत् । एत- चापद्विषयम् । अन्यथा 'भास्करस्य करैः' (प. स्मृ.१२.२२) इत्यनेन विरुद्ध्येत् । काम्य-नैमित्तिके स्नाने तु महानिशाया- मप्यनिषिदें । तदाह देवलः- 'महानिशा तु विज्ञेया मध्यस्थं प्रहरद्वयम् । तस्यां स्नानं न कुर्वीत काम्य-नैमित्तिकादृते' ॥ इति ॥ २७॥ menste +- - तच मरणनिमित्तमुत्क्रान्तिधेन्वादिदानम् । + देवलेनैव 'महानिशा द्वे घटिके रात्रेमध्यमयामयोः । इत्युक्तत्वात् रात्रिद्वितीयप्रहरान्त्यघटिका तृतीयप्रहराद्यघटिका चति घटिकाद्वयं महानिशासंज्ञकं भवति । तान्त्रिक्रमते प्रथमप्रहरानन्तरं घ- टिकाद्वयं महानिशा ततश्चातिनिशेयाद्यलमप्रसक्तेन । १. B. D. C. and F. read इत्यपि for निश्यपि. २. B.C. E. F. and I. read मध्यस्थ- for मध्यस्थं. ३. I. reads महानिशापि न निषिद्धयते; while B.D. G. and J. read महानिशाप्यनिषिद्धा. ४. I. reads तत्र for तस्यां.

·२४ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ रात्रौ स्नानस्य निमित्तं राहुदर्शनं पूर्वमुक्तम् । इदानीं नि- मित्तान्तरमाह- चैत्यवृक्षश्चितिर्युपश्चण्डालः सोमविक्रयी । एतांस्तु ब्राह्मणः स्पृष्ट्वा सवासा जलमाविंशेत् ॥२८॥ इति । चितोग्यं श्मशानस्थानं चैत्यम् । तत्र समारो- पितो वृक्षः चैत्यवृक्षः । चित्यादयः प्रसिद्धाः । तेषां स्पर्शनं स्नाननिमित्तम् । तद् यदि कथञ्चित् रात्रौ सम्पद्यते तदा रात्रावपि स्नातव्यमित्यभिप्रायः ॥ २८ ॥ स्नानस्य निमित्तान्तरमाह- अस्थिसंचयनात् पूर्व रुदित्वा स्नानमाचरेत् । - अन्तर्दशाहे विप्रस्य अ॒र्ध्वमाचमनं भवेत् ॥ २९ ॥ इति। 'प्रथमेति' (व्या. स्मृ.५९)-इत्यादिशास्त्रैर्विहितानां जलमाविशेत् । इत्यनेन उद्धृतजलानिषेधोऽवगम्यते इति धरणी- धरः । तथा च उष्णोदकनिषेधोऽप्यनेन वावगम्यत इति सुष्टूक्तं भवति । १. B. C. D. and F. add तत् before पूर्वम्. २. I. reads निमित्तान्तराणि and B. and D. नैमित्तान्तरम् for निमित्तान्तरम्. ३ M. reads चितिस्थश्च for चितियूपश्.. ४. Except A. G. S. H. and I. all others omit चैत्यवृक्ष; while B. D. E. H. and J. read चैत्यादयः for चित्यादयः. ५. B. and D. omit the following :- स्नातव्यमित्यभिप्रायः।। २८॥ स्नानस्य निमित्तान्तरमाह अस्थिसंचयनात् पूर्वे रुदित्वा स्नानमाचरेत् । अन्तर्दशाहे विप्रस्य हालमाचमनं भवेत् ॥ २९ ॥ इति । 'प्रथमेह्नि' (घ्या. स्मृ.००)-इत्यादिशास्त्रविहिताना दिनानां मध्ये यदाऽस्थिसंचयनं क्रियते ततःपूर्वस्मिन् काले रोदनं स्नाननिमित्तम्। अस्थिसञ्चयनादूबै रोदनं वाचमनस्यैव निमित्तम् । नतु स्नानस्य ॥२९॥ ननु-सोमग्रहणे रात्रावपि. ६. M: reads पूर्वम् for यूयम्; while K. and L. स्मृतम् for भवेत्: .. - ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। २५ दिनानां मध्ये यदो स्थिसञ्चयनं क्रियते ततः पूर्वस्मिन्काले रोदनं स्नाननिमित्तम्। अस्थिसंचयनादूर्व रोदनं त्वाचमनस्यैव निमित्तम् । नतु स्नानस्य ॥ २२ ॥ ननु-सोमग्रहणे रात्रावपि स्नातव्यमित्युक्तं तदर्युक्तम् । उदकस्य शुझ्यभावात् । तदाह पैठीनसिः- 'अपेयं तु तदा तोयं रात्रौ मध्यमयामयोः । स्नानं चैव न कर्त्तव्यं तथैवाचमनक्रिया ॥ इति । तस्माद्रात्रौ स्नानं कथमभ्युपगम्यते?-इत्याशङ्कय सोमग्रहादिव्यतिरिक्तविषयेयमशुद्धिरित्याह- सर्व गडासमं तोयं राहुग्रस्ते दिवाकरे । सोमग्रहे तथैवोक्तं स्नान-दानादिकर्मसु ॥३०॥ इति । सोमग्रहस्योपलक्षणत्वात् संक्रान्त्यादिष्वपि नास्त्य- 'सर्व गङ्गासम तोयम्'-इत्यनेन पर्वनिमित्तकं पावित्र्यं गङ्गासम- वेन रात्रिस्नानार्हवं चोक्तम् । तत्र गङ्गायां कालनियमो नास्ति । यथोक महाभारते अजारपर्णगन्धर्वम्प्रत्यर्जुनेन- 'समुद्रे हिमवत्पार्श्वे नद्यामस्यां च दुर्मते- रात्रावहनि सन्ध्यायां कस्य गुप्तः परिग्रहः ।। भुक्तो वाऽप्यथ वाऽभुक्तो रात्रावहनि खेचर। न कालनियमो ह्यस्ति गङ्गां प्राप्य सरिद्वराम्' ।। (म. भा. १. १७०. १६-१७.) इति । ग्रहणे गङ्गासमत्वात् सर्वेष्वपि जलाशयेषु रात्रौ स्नानं न दो- षावहमित्यर्थः। १. G. reads यथा for यदा. २: G. omits तु. ३. I. reads स्नातव्यमित्युक्तं तयुक्तम् ।. ४. I. reads तथा for तता. ५. K. and L. read सोममस्ते for सोमवहे.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ गुद्धिदोषः ॥ ३०॥ सोमग्रहादीनां यथा उदकपाशस्त्यहेतुत्वं तथा कुशाना- मप्याह- कुशैः पूतं तु यत् स्नानं कुशेनोपस्पृशेद् द्विजः । कुशेन चोतं तोयं सोमपानसमं भवेत् ॥३१ ॥ इति । कुशैर्मार्जनं कृत्वा मन्त्रस्नानं क्रियते तत् कुशपूतं स्नानम् । कुशाननामिकायां धृत्वा यदाचमनं तत् कुशोदको- पस्पर्शनम् | सन्ध्यावन्दनादौ मॉर्जनार्थ कुशाग्रैरुद्धृतं बिन्दु- जातं कुशोद्धृततोयम् । तत्तोयं सोमपानवत् प्रशस्तम् ॥३१॥ अथ कृत्स्नवेदाध्ययनं कर्तुमशक्तस्यैकदेशाध्ययनमभ्य- नुज्ञातुमध्ययनाऽभावं निन्दति- अग्निकार्यात् परिभ्रष्टाः सन्ध्योपासनवर्जिताः । वेदं चैवानधीयानास्सर्वे ते वृषलाः स्मृताः॥ ३२॥ इति । उभयोः सन्ध्ययोब्रह्मचारिभिः समिदाधानमग्नि- कार्यम् । तेन गृहस्थानामौपासनमप्युपलक्ष्यते । अग्निकार्या- दिरहितानां वृषलत्वं शूद्रादिसमानत्वम् ॥ ३२॥ १. B. D. E. H. I. and J. read कुशस्य for कुशानाम्. २. K. and L. read कुशैः पूतं भवेत, B. D. C. E. F. H. and I. कुशपूतं तु यत्, and G. कुशपूर्व नु यत् All for कुशैः पूतं तु यत्. ३. Except A. K. and L. all others read कुशेनोद्धृततोयं यत् for कुशेन चोद्धृतं तोयं. ४. M. substitutes स्मृतम् for भवेत् ; while G. omits -समं and reads भवेदिति. ५. I. omits मंत्र- and adds यत् after क्रियते. ६. Except A. and I. all read कुशमार्जनाबर्थ for मार्जनार्थ. ७. C. and F. read अग्निहोत्रम् for अ- मिकार्यम् ·२७ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। ऐकदेशाध्ययनमभ्यनुजानाति- तस्मादृषलभीतेन ब्राह्मणेन विशेषतः। अध्येतव्योऽप्येकदेशो यदि सर्व नं शक्यते ॥ ३३ ॥ इति । न चाध्ययनन्यायेनाग्निकार्य-सन्ध्योपासनयोरप्येक- देशानुष्ठानं शङ्कनीयम् । प्रयासरहितत्वेन तयोरशक्त्य॑सम्भ- वात् । कचित्तद्दर्जनस्य नास्तिक्या-ऽऽलस्यादिमूलकत्वात् । वृषलभीतेन वृषलत्वादीतेनेत्यर्थः॥ ३३ ।। अथ शूद्रानं प्रतिषेधति- शूद्रान्नरसपुष्टस्याऽप्यधीयानस्य नित्यशः। जपतो जुह्वतो वाऽपि गतिरू; न विद्यते ॥ ३४ ॥ इति । अध्ययन-जप-होमास्तावदशेषपापक्षयहेतुतया प- वित्रतामापादयन्तीति धर्मशास्त्रेषु डिण्डिमः । तथाच मर्नु:- 'वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा । नाशयन्त्याशु पापानि महापातकजान्यपि ॥ (म. स्मृ. ११. २४५) वेदाभ्यासादीनि ब्राह्मणस्य नित्यानि । न तेषां पापप्रणोदनार्थत्वं युक्तम् । तथापि प्रकारान्तरेणात्रोक्तम् । येषां पापानां शास्त्रकृद्भिः प्राय- श्चित्तं नोक्तं तेषां, अप्रत्ययकृतानां, प्रतिभूतानां च वेदाभ्यासादिना निव- त्तिर्भवतीति विज्ञायते । 'महापातकजान्याप' इत्यनेन महापातकजनिता• वान्तरपापानि नश्यन्ति । न महापातकानीति निष्कृष्टोऽर्थः। १. I. reads कियदशा- for एकदेशा- २. B. and D. read न लभ्यते for न शक्यते. ३.G. reads प्रायश्चित्तरहितत्वेन and J. प्रयोगरहितत्वेन. ४. Except A.E.H.and I. all read अशक्य- for अशक्त्य- ५. M. reads उक्ता for ऊो; while A. substitutes हि for अपि. ६. L. reads डिण्डिमः for नियम... ७.E. does not insert तथा च मनुः ·२८ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ + इति । बृहस्पतिरपि- 'यथा जातबलोवह्निर्दहत्यानपि द्रुमान् । तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषमात्मनः ॥ इति। वसिष्ठोपि- 'यथाग्निर्वायुना ऽऽध्मोतो हविषा चैव दीप्यते । एवं जप्यपरो नित्यं ब्राह्मणः सम्प्रदीप्यते' ।। व. स्मृ. २३. १६) इति । चतुर्विंशतिमतेऽपि- वैश्वानरी व्रातपती पवित्रेष्टिं तथैव च । ऋतावृतौ प्रयुञ्जानः पुनाति दशपूरुषम् ॥ इति । यस्तु नैरन्तर्येण शूद्रान्नं भुञ्जानः तद्रसेन पुष्टो भवति तं पुरुषं यथोक्ता अध्ययनादयो पि न पौवयितुं क्षमाः तस्मात् शूद्रान्नं यत्नेन वर्जयेदित्याशयः ॥ ३४ ॥ शूद्रानं दृष्टान्तीकृत्य तद्वच्छूद्रसम्पर्कादीन् प्रतिषेधति- शूद्रान्नं शूद्रसम्पर्कः शूद्रेण तु सहासनम् । शूद्राज्ज्ञानागमश्चैव ज्वलन्तमपि पातयेत् ॥ ३५॥ इति । शूद्रानं व्याख्यातम् । एकस्मिन् गृहे शूद्रेण सह- अत्रापि 'कर्मजं दोषम्'-इत्यनेन अनिर्दिष्टप्रायश्चित्तस्यैव दोषस्य ग्रहणं कार्यम् । + वैश्वानर्यादय इष्टयः आहिताः । वेदज्ञानं जयं च अनाहिताः इति यथाधिकार सम्भवत्येव । १. B. and D. rend पीतो, C. E. F. H. I. and J. पूतो and G. धूतो for ध्माती..We follow here A. and the text ; while all others substitute तथा for एवं and मन्त्रयुक्तः समाहितः for ब्राह्मणः सम्प्रदीप्यते. ३. I. reads पूतयितुं, C. F. and H. प्रापयितुं for पावयितुं ; while J. ऊचे पारयितुं for the same. ५. Except A. B. and D. all others substitute आप for एव. ५. G. amits शूद्रेण; while except I. all others do not insert शूद्रान्नं व्याख्याता, - ·२९ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। वासः शूद्रसम्पर्कः । कृष्यादिकं कारयतां कृषीवलैः शूद्रैः सह कदाचिदेकस्मिन् शकटादावुपवशेनं सहासनम् । पुरोणश्रवणा- दिजातधर्माधर्मविवेकात् प्राज्ञात् वाग्मिनः शूद्राद्धर्माधर्ममाप्ति- आनागमः। एते शूद्रान्नादयः ज्वलन्तं ब्रह्मवर्चसेन विख्यातमपि पुरुषं नरके पातयन्ति । तस्मात्ने वर्जनीयाः ॥ ३५ ॥ वान्तरमाह- यः शूद्या पाचयन्नित्यं शूद्री च गृहमेधिनी । वर्जितः पितृ-देवेभ्यो रौरवं याति स द्विजः॥ ३६ ॥ इति । यो विप्रः केनचिन्निमित्तेन परस्थलादौ निवसन् स्वकीयमेवान्नं शूद्रस्त्रिया पाचयेत्” यस्य च ग्रामे निवसतो पि ऊढाऽनूढा वा शूद्रा गृहिणी भवति द्विविधोऽपि स विप्रो हव्य कव्येऽनुष्ठातुमयोग्यः सन्नरकमामोति ॥ ३६ ॥ शूद्रानवत् सूतकानं निन्दति- मुंत-सूतकपुष्टाङ्गो द्विजः शूद्रान्नभोजनः । अंहं तन्न विजानामि कां कां योनि गमिष्यति ॥ ३७॥ पूर्व एकादशेऽध्याये 'दास-गोपाल-नापित'-(प. स्मृ. ११. २१) -इत्यादिना दासादयः भोज्यानत्वेन परिगणिताः । तत्कथमत्र शूद्र- १. I. reads पुराणादि- for पुराण- २. I. omits वाग्मिन:; while except A. G. I, and J. others omit. प्राज्ञात्. ३. B. D. and H. substitute पिट-दैवत्ये for पिट-देवेभ्यः; while M. does not insert this whole Sloka.. ४. B. and D. omit यो. १. J. substitutes पल्यादौ for परस्थलादौ and except A. and I. others omit परस्थलादौ. ६. I. reads अनुष्ठानायोग्यः for अनुष्ठातुमयोग्यः and B, C. D. F.G. and J. read स नरकम् for सन् नरकम. ७. We follow here A. and M.; while all others read मृत सूतकपुष्ठाङ्गं द्विजं. 6. B. C. D. E. F. G. and H. read शूद्रान्नभोजनम्, I. K. and L. शूद्रान्नभोजिनम् and M. शूद्रान्नभोजने all for शूद्रानभोजन:- ९..C. F. G.J. K. and L. read अथ तन, M. अहंतान for अहं तन्न; while B. and D, अहं चापि न for the same.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ गृध्रो द्वादश जन्मानि दश जन्मानि सूकरः । श्वयोनौ सप्तजन्मो स्यादित्येवं मनुरब्रवीत् ॥ ३८ ॥ इति । मृताशौचे जाताशौचे वा अशौचिनोऽन्नमन्यो यो विप्रो दशस्वपि दिनेषु भुक्त्वा शरीरं पुष्णाति सोऽयं मृत-सूतक- पुष्टांगो विप्रः बहुषु कष्टयोनिषु जायते । कां कां योनि गमि- प्यतीत्येतत् न जाने इत्युक्त्वा योनीनामतिकष्टत्वं वर्णितम् । न तु स्वाज्ञानं प्रकटीकृतम् । अन्यथा गृध्रादिजन्मोदाहरणं व्याहन्येत । न च-गृध्रादिवाक्ये मनुरब्रवीदित्यभिधानात् त- त्पूर्वकं स्वाज्ञानमुपवर्णितमिति शङ्कनीयम् । तद्वर्णने प्रयोज- नाभावात् | मनुशब्दोदाहरणं प्रामाण्यदाढार्थम् । तथा च सति शूद्रान-सूतकानयोः कष्टत्वस्यात्यन्तं प्रमितत्वात् । तदु- भयं सर्वथा वर्जनीयमित्युक्तं भवति ॥ ३७-३८ ॥ शूद्रार्थे होमानुष्टानं प्रतिषेधति- दक्षिणार्थं तु यो विप्रः शूद्रस्य जुहुयाइविः। ब्राह्मणस्तु भवेत् शूद्रः शूद्रस्तु ब्राह्मणो भवेत् ॥३९॥ स्त्रीपाचितानस्य निषेधः-इति चेत् । नायं दोषः । दासाद्यतिरिक्तशूद्र- जातीयस्त्रिया एवायं निषेध हात समाधत्स्व । अत्र 'दक्षिणार्थम्'-इत्युक्तेदक्षिणाग्रहणमन्तरा होमो न दोषावह -इति न शनीयम् । शूद्रस्याग्निसाध्ये कर्मण्यधिकाराभावात्। तत्करणे होमकर्तुर्दोषोऽस्त्येवेति सुधियो विदाकुर्वन्तु । १. G. and M. read सप्तजन्म स्यात्, I. reads सप्त जन्मानि for सप्तजन्मा स्यात्. २. We follow here only A. ; while J. शूद्रानरसपुष्टाङ्ग all others शूद्रान्नपुष्टांगः for मृत-सूतकपुष्टाङ्ग.:. ३. Except A, all others read -बाक्यं for वाक्ये. ४. G. and H. read अभिधानपूर्वकं for अभिधानात्तत्पूर्वकं. ५.C. and F. वर्णन- and I. वर्णनेन both for वर्णने. ६. I. reads प्रतिपा- दितत्वात् for प्रमितत्वात्. reads and ·ब० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। ३१ इति । यो विप्रः शूद्राक्षिणामादाय तदीयं हविः शान्ति- पुष्ट्यादिसिद्धये वैदिकैर्मन्नैर्जुहोति तस्य ब्राह्मणस्यैव तत्र प्रत्यवायः । सूद्रस्तु होमफलं लभेदिति ॥ ३९ ॥ अथ भोजनकाले मौनं विदधाति- मौनव्रतं समाश्रित्य आसीनो न वदेद् द्विजः । भुञ्जानो हि वदे यस्तु तदन्नं परिवर्जयेत् ॥४०॥ इति । यस्तु मौनेन भोक्तव्यमिति व्रतं तपोरूपेण स्वीकृत्य वर्त्तते स भोक्तुमासीन उत्थानपर्यन्तं किमपि वचनं न वदेत् । यदि प्रमादाभोजनमध्ये किञ्चिद्वाक्यं वदेत् तदानीमवशिष्टमन्नं परित्यजेत् ने तु भुञ्जीत ॥ ४० ॥ भोजनपात्रेण जलपानं निषेधति- अर्धे भुक्ते तु यो विप्रः तस्मिन् पात्रे जलं पिबेत् । हतं दैवं च पित्र्यं च आत्मानं चोपघातयेत्॥४१॥ इति | कांस्यादिपात्रे प्रक्षिप्तमन्नं भुक्त्वा भोजनसमाप्तेः प्रागेव तत्पात्रमुद्धृत्य जलं यः पिबेत् तेनानुष्टितं हव्यं कव्यं च देवान् पितृन् न तर्पयेत् । तेन दोषेण स्वात्मानं नरके पात- यित्वोपैघातयेत् ।। ४१ ॥ प्राणाहुतिग्रहणपर्यन्तं मौनं नित्यम् । तदन्तरं भोजनसमाप्तिपर्यन्तं यन्मौनं तदैच्छिकं व्रताङ्ग वा भवति । १. J. reads वर्जयेत् द्विजः for परिवर्जयेत्. २. E. and I. read तदा for सदानी. ३. E. and I. do not insert न तु भुञ्जीत. ४. G. reads अर्थ भुक्त्वा तु, B. and D. अर्धभुक्तौ तु, C. and F. अर्धभुक्त्वे तु and I. भर्धभुक्ते तु all for भर्धे भुक्त तु. ५. L. reads हतदैवं and चैवं घातयेत् for हतं दैवं and चोपघात- येत्. K. also substitutes चैव घातयेत् for चोपघातयेत्. ६. I. reads भवघातयेत् for उपधातयेत्. .

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ mara पत्त्युच्छिष्टकारित्वं प्रतिषेधति- भुञ्जानेषुतु विप्रेषु योऽग्रे पात्रं विमुञ्चति । स मूढः स च पापिष्ठो ब्रह्मनः स खलूच्यते ॥४२॥ इति । एकपङ्क्तयुपविष्टेषु भुञ्जानेषु सत्सु तन्मध्ये कश्चिदि- तरभोजनसमाप्तेः पूर्वमेव स्वपात्रं परित्यज्य भोजनान्ते चुलकं* पीत्वोत्तिष्ठति तस्य निन्दातिमहती । तदर्थमेव मूढादि- शब्दाः प्रयुक्ताः ॥ ४२ ॥ श्राद्धकाले भोजनपात्रचलनात् पूर्व स्वस्तिवाचन निषेधति- भांजनेषु च तिष्ठत्सु स्वस्ति कुर्वन्ति ये द्विजाः। न देवास्तृप्तिमायांन्ति निराशाः पितरस्तथा॥४३॥ इति ॥ ४३ ॥ अस्नातभोजनादिकं निषेधति- अँस्नात्वा नैव भुञ्जीत अजप्त्वाऽनिमहूय च । पर्णपृष्ठे न भुञ्जीत रात्रौ दीपंबिना तथा ॥४४॥ इति । यद्यपि स्नान-जप-होमानां भोजनकालात् प्राचीन 'चुलक' उत्तरापोशनम् । यद्यप्यत्र मूढादिशब्दप्रयोगेण महती निन्दावगम्यते तथापि न तस्य कश्चिदपि दोषोभिहितः । अत एव उत्थानं शिष्टसम्प्रदायविरुद्धमित्येवेति प्रतिभाति । mma for a १. M. does not insert this Sloka. ३. K. and L. substitute तु ३. 1. substitutes च for स. ४. I. reads उदकं पीत्वा तिष्ठति for चुलकं पी- खोऽत्तिष्ठति. ५. B. and D. read भोजनेषु. ६. B. and D. read स्वस्तिम् for प्तिम्. ७. H. and M. do not insert this Sloka ; while K. and L. read स्नात्वा नैव च for अस्नात्वा नैव. ८. G. reads अहुत्वा for अजप्त्वा and all others except A. and J. substitutes ऽग्निमपूज्य; while I. Sऽज्यमहूय both for ऽग्निमहूय.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । ३३ - काले विहितत्वादस्नातभोजनादिकं न प्रसक्तं तथापि कदाचित् केनचिनिमित्तेन स्वस्वकालध्वननुष्ठितेषु यदि भोजनकालः प्राप्तः स्यात् तदा स्नानादिकमकृत्वा भोजनं न कुर्वीत । तथा पत्रावल्यां भुञ्जानः पत्राणामन्तर्भागे भुञ्जीत । न तु पृष्ठभागे। तथा रात्रावन्धकारे न भुञ्जीत ॥ ४४ ॥ अथा पहारादिना धनार्जनं प्रतिषेधति- गृहस्थस्तु देयायुक्तो धर्ममेवानुचिन्तयेत् । पोष्यवर्गार्थसिद्ध्यर्थ न्यायवर्ती सुबुद्धिमान् ॥४५॥ न्यायोपार्जितवित्तेन कर्त्तव्यं ह्यात्मरक्षणम् । अन्यायेन त यो जीवेत सर्वकर्मबहिष्कृतः॥४६॥ इति । गृहस्थः पुत्र-मित्र-कलत्रादयः सर्वथा रक्षणीया इत्य- नया दयया युक्तीपि पोष्यवर्गपोषणरूपस्यार्थस्य सिद्धये ध- ममेव शास्त्रीयमेव याजनादिरूपं द्रव्यार्जनोपायं चिन्तयेत् । एवं च सति न्यायवर्ती सन् परलोकविषयप्रधानत्वेन बुद्धिमान् भवति । तस्मात् न्यायोपार्जितेनैव याजना. दिसाध्येन वित्तेनात्मनः कुटुंबस्य च रक्षणं कर्त्तव्यम् । यस्त्व- १. M. reads यदा for दया-. २. E. H. M. read पोष्यधर्मार्थसिद्धयर्थ for पोष्यवर्गार्थसिद्धयर्थ. ३. I. and J. read तु बुद्धिवान्, G. स बुद्धिवान for सुबुद्धिमान्. ४. K. and L. read स्वात्मरक्षणं, G. आत्मरक्षणम् and M. ज्ञानरक्षणम् for ह्यात्मरक्षणम्. ५. B. and D. read गृहस्थस्य, G. and H. गृहस्थैः both for गृहस्थः. ६. C. E. F. and H. read शुद्धिमान् for बुद्धिमान्. ७. C. and F. read आत्मार्थी कुटुंबस्य, I. आत्मरक्षणं for आत्मनः कुटुंबस्य च रक्षणम् and E. G. H. and J. आत्मार्थ कुटुंबस्य for the same. B. and D. follow our reading, but omit च. 5 ·३४ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ न्यायेन चौर्यापलापादिना लब्धेन वित्तेन जीवेत् स दैवे पित्र्ये च कर्मण्यन) भवति । यत्तु मनुवचनम्- 'वृद्धौ च माता-पितरौ सेती भार्या सुतः शिशुः । अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्त्तव्या मनुरब्रवीत् ॥ (म. स्मृ. ११. ११) इति तदापद्विषयम् ॥ ४५-४६ ।। अथ पुण्यवस्तुदर्शनं विधत्ते- अग्निचित् कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः । दृष्टमात्राः पुनन्त्येते तस्मात् पश्येत्तु नित्यशः॥४७॥ इति । इष्टकाचयनसंस्कृतेनाग्निना युक्तीग्निचित् । कपिला कपिलवर्णा धेनुः । सन्त्री द्वादशाहमारभ्य सहस्रसंवत्सरपर्यन्तेषु सत्रेषु यस्य कस्यचित् सत्रस्यानुष्ठाता । शास्त्रीयेण मार्गेण प्रजानां पालको राजा । चतुर्थाश्रमस्य यथावत्पालको भिक्षुः । महोदधिलवणसमुद्रादिः । एते दृष्टाःसन्तो द्रष्टारं पुनन्ति । कुश-हिरण्यादयो द्रष्टव्यविशेषाः पुनन्तोऽपि धार- णादिकमपेक्षन्ते । न तु दर्शनमात्रेण पुनन्ति । अतस्तद्वैलक्ष- ण्याय दृष्टमात्राः इत्युक्तम् ।। ४७ ।। रक्षणमात्रेण शुद्धिप्रदान् पदार्थानाह- * उदाहृतोऽयं श्लोकः पूर्वमाचारकाण्डे ( प. १९८ पं. १४ ) अत्र चाचार्येण मनूक्तत्वेनोदाहृतः तथापि नायं मनुस्मृतिपुस्तकेषु सर्वत्रोपल- भ्यते । नापि टीकावद्भिर्व्याख्यातः । कचित् 'भृत्यानामुपरोधेन' (म. स्मृ. ११. १० )-इत्यस्मादग्रे दृश्यते । १. B. D. and I. substitute साध्वी for सती. २. I. reads पश्येत for पश्येत्तुः ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । अरणिं कृष्णमार्जारं चन्दनं सुमणिं घृतम् । तिलान् कृष्णाजिन छागं गृहे चैतानि रक्षयेत् ॥४८॥ इति। 'योऽश्वत्थः शमीगर्भः' । (तै. ब्रा. १. २. ८.८) इत्यादिभिर्मन्त्रैः संस्कृतो वह्निमन्येनोपयुक्तेः काष्ठविशे- षोऽणिः । सुमणिः पद्मरागादिः ॥ ४८ ॥ अथ गोचर्मदानं विधातुं गोचर्मनिरूपणमाह- गवां शतं सैकवृष यत्र तिष्ठत्ययन्वितम् । तत् क्षेत्रं दशगुणितं गोचर्म परिकीर्तितम् ।। ४९ ॥ इति । एकेन वृषेण सहितं गोशतं सैकवृषम् । तच्च गोशतं नियन्त्रणरहितं विश्रामाय यावन्तं भूप्रदेशमाक्रम्यावतिष्ठते तावद्भूप्रदेशो दशगुणितः सन् गोचर्मशब्देनाभिधीयते । मनु- स्तु प्रकारान्तरमाह- 'तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्वा वा ब्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गलस्योक्तं वितस्तिदशाङ्गुलः ।। वितस्तिद्वितयं हस्तमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत् । दशहस्तेन दण्डेन त्रिंशदण्डं निवर्तनम् ।। पञ्च चाभ्यधिकं कृत्वा एतत् गोचर्म कीर्तितम् ।। (म. स्मृ. १२.७-८) इति । वृद्धमनुः- १. Except A., all others read त्रिशतं तु समन्ततः; while G.त्रिशतं तु.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ nude 'सप्तहस्तेन दण्डेन त्रिंशदण्डं निवर्तनम् । तान्येव दश गोचर्म देता पापैः प्रमुच्यते ॥ (म. स्मृ. १२. १०) इति ॥ ४९ ॥ पापक्षयकामिनां गोचर्मदानं विधत्ते- ब्रह्महत्यादिभिर्मयों मनो-वाकाय-कर्मजैः । एतद्गोचर्मदानेन' मुच्यते सर्वकिल्विषैः ॥ ५० ॥ इति । मनो-वाकाय-कर्माणि व्यापारास्तेभ्यो जातानि मनो-वाकाय-कर्मजानि । नचैतेषां त्रयाणामल्पाधिकभावेन व्यवस्थितानां साधारणो निवृत्तिहेतुरयुक्त-इति वाच्यम् । अत्य- न्तावृतानां मानसानामीषदावृतानां वाचिकानां संकृत्कृतानां कायिकानां च समत्वसम्भवात् ॥५०॥ विज्ञानेश्वरस्त्विदमेव वाक्यं बृहस्पतिनामोदाजहार ( आचाराध्याये २१० श्लोकव्याख्यायाम् ) । तत्र 'पापैः प्रमुच्यते' इत्यस्य स्थाने 'स्वर्गे महीयते' इति भेदः। + यद्यपि गोचर्मप्रमाणं तत्र तत्र मतभेदात् विभिन्नमानं दृश्यते त- थाप्यन्यतमग्रहणान दोष इति सिद्धयति । ब्रह्महत्यादिरित्यादिशब्दात् सुरापान-सुवर्णस्तेय-गुरुतल्पगमनानां ग्रहणम् । नतु संसर्गस्य । तस्य कलौ महापातकत्वस्य निषिद्धत्वात् । आदिशब्देन विवक्षितग्रहणे सर्वश- ब्दग्रहणं महापातकसमानानामुपसङ्ग्रहार्थम् । मनो-वाक्काय-कर्मरित्य- स्य मनसा सङ्कल्प्य वाचाभिलप्य कर्मणोपपादितैरित्यर्थः । तेन काय- कृतत्वं लभ्यते । तथा च कामकृतेषु महापापेष्विदं प्रायाश्चत्तं कर्तव्य- १. C. H. F. read दाता for दत्वा. B. and D. दानात् for the same. २. B. and D. read पापक्षयार्थ रोगिणां चर्मदान, C. and F. पापक्षयकामिनो गोधर्म- दानं, G. पापक्षयाय रोगिणी गोचर्मदानं. J. पापक्षयरागिणीः चर्मदानं all for पापक्षयकामिनां गोचर्मदानं. ३. K. and L. substitute पातकैः for किल्बि- पैः ४. G. and J. read निष्कृतिहेतुः for निवृत्तिहतुः. ५. B. and D. do .. not insert सकृत.

·Pang अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। दानस्य फलातिशयहेतुं पात्रविशेषमाह- कुटुम्बिने दरिद्राय श्रोत्रियाय विशेषतः। यद्दानं दीयते तस्मै तेदानं शुभकारकम् ॥ ५१ ॥ इति । विशेषत इति पदं कुटुम्बित्वादिभिस्त्रिभिः पात्राति- शयविशेषणैः प्रत्येकं सम्बन्ध्यते । तथा च सति यस्य महत् कुटुम्बं दारिचं चाधिकं बहुवेदपाठेन श्रोत्रियत्वम- तिशयितं तादृशाय दीयमानं शुभस्य फलातिशयस्य कारक भवति ॥ ५१ ॥ परकीयभूम्यपहरणे प्रत्यवायाधिक्यमाह- वापी-कूप-तडागाद्यैर्वाजपेयशतैर्मखैः । गवां कोटिप्रदानेन भूमिह" न शुद्ध्यति ॥५२॥ इति । वाप्यादीनामेकैकस्य शुद्धिहेतुत्वं शास्त्रान्तरेषु प्रसिद्धम् । तादृशैर्बहुभिरपि न शुद्ध्यतीत्युक्तेः प्रत्यवायाधि- क्यं प्रतीयते । न च सर्वात्मना* शुद्धिर्नास्तीत्येवम्परमिदं मिति । अन्यथा मनोवाग्व्यापारयोः पातित्यानाधायकतया तयोर्ग्रहणम- नर्थकं स्यात्-इति सुधियो विचारयन्तु । * केचन पूर्वोक्तगोचर्मप्रमाणभूमिहरणदोषस्य निवृत्तिर्न भवतीत्याहुः। न तत्र मूलं पश्यामः। १. E. G. and H. read तयुद्धिकारकम् for तदानं शुभकारकम्. २. H. substitutes पाठगतिशय- for पात्रातिशय-; while B. C. D. E. F.G. and I. omit पात्रातिशय-, ३. B.C. D. E. F. G. and H. read दारिद्रयादिकं for दारिद्रयं चाधिकं; while J. reads दारिद्रयमधिकं बहुवेदपाठकत्वात् श्रोत्रियता बढी and H. बहुवेदपाठे च श्रोत्रियत्वं for बहुवेदपाठेन श्रोत्रियत्वमतिशायतं. E. does not insert अतिशयितं. १. I. and. read -शतैरपि for शतमखैः; while M. does not insert this sloka.

·- read आषोडशदिनात् for अटी. B. and D. substitute उश- ३८ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ वचनम् । तथा सति सुवर्णस्तेयधर्मेषु सम्भावितशुद्धिषु मध्ये तत्पाठानुपपत्तेः ॥ १२॥ अथ रजस्वलाविषये कञ्चिद्विशेषमाह- अष्टादशदिनादर्वाक स्लानमेव रजस्वला । अत ऊर्ध्व त्रिरात्रं स्यादुशना मुनिरबीत् ।। ५३ ॥ इति । रजोदर्शनमारभ्य चतुर्थे दिवसे स्नाता स्त्री पुनस्तत आरभ्य अष्टादशदिनादर्वाग्रजस्वला भवति चेत् तदा स्ना- नमेवाचरेत् । न तु त्रिरात्राशौचं कुर्यात् । अष्टादशदिनादूर्व रजोदर्शने त्रिरात्राशौचं कर्तव्यम् ॥ ५३ ॥ रजस्वलाप्रसङ्गेन बुद्धिस्थानां चाण्डालादीनां व्यवधाने देशपरिमाणमाह- युगं युगद्वयं चैव त्रियुगं च चतुर्युगम् । चाण्डाल-सूतिकोदक्या-पतितानामधः क्रमात् ॥५४॥ इति । अधःक्रमाद्विपरीतक्रमादित्यर्थः । ततश्चैवं योजनी- यम् । पतितस्य व्यवधानमेकेन युगेन । उदक्याया युगद्वयेन । सूतिकाया युगत्रयेण । चाण्डालस्य युगचतुष्टयेनेति । युग- परिमाणं लोकव्यवहारादवगन्तव्यम् ॥ १४ ॥ युगपरिमाणमुक्त मार्कण्डेयपुराणे 'द्वे वितस्ती तथा हस्तो ब्राहयतीर्थादिवेष्टनम् । चतुर्हस्तं धनुर्दण्डो नाडिका युगमेव च ॥ ( मा. पु. ४९. ३९) १. G. substitutes किंचित् for कंचित; while B. and D. रजस्वलावि- षयकविशेषमाह for रजस्वलाविषये कंचिद्विशेषमाह. २. E. G. and M. ना मनुरब्रवीत् for उशना मुनिरब्रवीत्. ४. G. and H. read षोडशदिनात् for अष्टादशदिनात् and E. and H. रजःस्नाता for रजस्वला: while I. omits चेत्. ५. G. reads युगारीनां परिमाणं for युगपरिमाणं. - ·३९ - अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । उक्तव्यवधानाऽभावे झुद्धिमाह- ततः सन्निधिमात्रेण सचैलं स्नानमाचरेत् । स्नात्वाऽवलोकयेत् सूर्यमज्ञानात् स्पृशते यदि ॥५५॥ इति । मात्रशब्देन स्पर्शोव्यावर्त्यते । स्पर्शाभावे स्नानमेव । स्पर्शेपि अकामकृते स्नानं सूर्यावलोकनं च । कामकृते द्वैगुण्यं शुझ्यन्तरं वा द्रष्टव्यम् । सङ्कटादिषु सत्यपि सन्निधौ स्पर्शा- भावे स्नानाभावः । यथासम्भवव्यवधानस्य संवर्तनाभ्यु- पगतत्वात्- 'संकटे विषमे चैव दुर्गे चैव विशेषतः । हट्ट-पट्टनमार्गे च सम्भवं तु यथा भवेत् ।। (सं. स्मृ. १८९) इति ॥ ५५ ॥ अथ तडागादौ पशुवत् मुखेन जलपानं निषेधति- विद्यमानेषु हस्तेषु ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । तोयं पिबति वक्त्रेण श्वयोनौ जायते ध्रुवम् ॥५६ ॥ इति । 'स्नानानि पञ्च पुण्यानि' (प.स्मृ. ) इत्यारभ्य इति तथा च मेदिन्याम्- 'युगो रथ-हलाद्यङ्गे न द्वयोस्तु कृतादिषु । युग्मे हस्तचतुष्केपि वृद्धिमानौषधेऽपि च ॥ (गान्तवर्गे १७) इत्यादिभिः हस्तचतुष्टयं युगमिति सिद्धयति । १. E. reads -भावेऽशुद्धिमाह for -भावे शुद्धिमाह and H. -भावेऽप्यशुद्धिमाह. २. G. reads अभ्यनुज्ञातत्वात् for अभ्युपगतत्वात् ३. I. reads पात्रेषु for हस्तेषु. ४. G. reads -दुर्लभः for दुर्बलः. ५. C. and F. read अयोनी for श्वयोनौ. ..

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'श्वयोनौ जायते ध्रुवम्'- इत्येतदन्तेन ग्रन्थसन्दर्भेण योऽयमा- चारशेषः प्रतिपादितः तस्य सर्वस्य प्रपञ्चः पूर्वकाण्डे प्रायेण कृत इति नात्र पुनः प्रपञ्च्यते । न चैवं सति पुनरुक्तिः शङ्क- नीया । मूलवचनेषु तत्र सङ्ग्रहीतार्थस्यात्र विवृतत्वात् ॥५६॥ अथ प्रायश्चित्तकाण्डशेषः । तत्र केनचिन्निमित्तेन शपथमुल्लवितवतः प्रायश्चित्तमाह- यस्तु क्रुद्धः पुमान् ब्रूयाज्जायायोस्तु अगम्यताम् । पुनरिच्छति चेदेनां विप्रमध्ये तु श्रावयेत् ॥५७ ॥ श्रान्तः क्रुद्धस्तमोन्धो वा क्षुत्पिपासा-भयादितः । दानं पुण्यमकृत्वा तु प्रायश्चित्तं दिनत्रयम् ॥५८ ॥ उपस्पृशेत्रिषवणं महानद्युपसङगमे । चीर्णान्ते चैव गां दद्याब्राह्मणान् भोजयेद्दश ॥५९॥ इति । य: केनचिन्निमित्तेन क्रुद्धः सन् स्वभार्याया अगम्यतां प्रतिजानीयात्-'अतः परं त्वां न गमिष्यामि | त्वं मम माता भ- गिनीति' । पुनरपि कालान्तरे क्रोधोपैशमे सति एनां गन्तुं यदी- :- १. B. and D. omit नात्र पुनः. and I. प्रपंचितः for प्रपञ्च्यते. २. I. repeats aa. . B. C.D.E. G. and J. substitute og for ata; while I. भार्याया मागम्यताम् for जायायास्तु अगम्यताम्. M. reads this line as follows: यस्तु क्रुद्धः पुमान् भार्या प्रतिज्ञायाप्यगम्यताम् । B. and D. substitute न गम्यताम् for अगम्यताम्. ४. M. reads तां गन्तुं for चेदेनां. ५. B. and D. read शान्तः, C. and F. स तु and K. and L. आर्तः all for श्रान्तः; while M. reads तमोभ्रान्त्या for तमोऽधो वा. ६. B. C. D. E. F. G. H. and J. substitute वा for तु. ७. J. reads उपवास: for उपस्पृशेत्. ८. I. and J. read महानद्योस्तु for महानाप-. ९. J. reads चीणे चैव a for चीर्णान्ते चैव. १०. H, and J. insert क्रुद्धः after यः and then again after निमित्तन. ११. G. reads क्रोधास्तमये for क्रोधोपशमे.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। च्छति तदा पर्षदग्रे स्वकीयं पापं विनिवेदयेत् । 'अहं शपथ-प्र- तिज्ञावेलायां ग्रामान्तरगमनेन गृहव्यापारेण वा श्रान्त आसम् । मदीये वचस्युल्लविते सति क्रुद्धोऽभूवम् । तस्या अपराधाभावे पि तमसा भ्रान्त्या अन्धः परामर्शरहितोऽभूवम् । क्षुधा-पिपा- सया राजादिभयेन वा पीडित आसम् । अत एवमादिदोष- प्रयुक्तमिदमगम्यताप्रतिज्ञानम् । नतु विवेकपूर्वकम् । तस्माद- स्य पापस्य प्रायश्चित्तमनुगृह्णन्तु भवन्त'-इति । यस्तु दानं करिष्यामीति शपथपूर्व प्रतिज्ञाय तयैवाशया समागतायें ब्रा- ह्मणाय किमपि न प्रयच्छति, तथा काशीयात्रादिकं सङ्कल्प्य यथाकथञ्चित् किञ्चित् दूरं गत्वा पश्चाद् अश्रद्धां प्राप्तस्तत् पुण्यं न करोति तेष्वेतेषु त्रिषु निमित्तेषु विनिर्दिष्टमिदं प्रायश्चि- तमाचरितव्यम् । द्वयोर्महानद्योः सङ्गमे गत्वा त्रिषवणस्नान- पूर्वकं त्रिरात्रीपवासं कुर्यात् । चतुर्थदिने गां दद्यात् दश ब्राह्म- णांश्च भोजयेत् ॥ एतेष्वाबनिमित्तेषु वर्णभेदेन प्रायश्चित्त- माह यमः- 'स्वभार्यां तु यदा क्रोधादगम्येति च यो वदेत् । प्राजापत्यं चरेविप्रः क्षत्रियो दिवसान् नव ।। षडात्रं तु चरेद्वैश्यस्त्रिरात्रं शूद्र आचरेत् । (य. स्मृ. ६. १३) इति । एतस्य कार्यस्याकरणे चतुषु वर्णेषु अन्यतमं हतवा- १. G. and J. read तथैवाश्रमसमागताय for तयैवाशया समागताय; while B. C. D. E. and F. read तथैवा- for तयैवा-२. G. and J. omit -कथंचित्. ३. I. omits एतेषु and B. and D. निमित्तेषु. ४. B. and D. read एतेष्वद्यानिमित्तेषु, J. एतेष्वनिमित्तेषु and G. एतेष्वेव निमित्तेषु for एतेष्वाद्यनिमित्तेषु, but these are incorrect. ५. I. reads अगम्यति नरो for अगम्येति च यो. ६.J. substitutes अस्य for एतस्य. 6 ·४२ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ . नस्मि'-इति शपथं कृत्वा येस्तत् कार्य न करोति तस्य प्राय- श्चित्तं यम एवं आह- 'विप्रस्य वधसंयुक्तं कृत्वा तु शपथं नृपः । ब्रह्महा यावकान्नेन व्रतं चान्द्रायणं चरेत् ।। क्षत्रियस्य पराकं तु प्राजापत्यं चरेदै द्विजः । वृषलस्य त्रिरात्रं तु व्रतं शूद्रहणश्चरेत् ।। केचिदाहुरपापं तु वृषलस्य वधं मृषा । नैतन्मम मतं यस्मात्तद्धस्तेन भवत्यसौ'* ।। (य. स्मृ. ६. १६-१८) इति । मनुरप्यनृतमायश्चित्तमाह- 'वाग्दैवतैस्तु चरुभिर्यजेरंस्ते सरस्वतीम् । अनृतस्यैनसस्तस्य कुर्वाणा निष्कृति पराम् ।। यः शपथं कृत्वा तत् कार्य न करोति स ब्रह्महा भवति । एवमेव क्षत्र- वैश्य-शूद्रवधशपथं कृत्वा तत् कार्य न कुर्वीत चेत् तत्तद्वहन्ता भवति इति योजयेत् । शूद्रवधशपथो न दोषावह इति केचिदाहुः तन्न । यमस्य सम्मतम् । यतस्तेन शपथेन सपुरुषः इतरवत् 'तद्धः तं शूद्रं हन्तीति' तद्धः भवति । शूद्र हत्यायाः प्रायश्चित्तमत्येव ततश्चैवमुक्तं भवति-वर्ण- त्रयेण शूद्र हत्याशपथकरणे शूद्रेण च स्ववर्णस्येतरस्य वा हत्याशपथकरणे दोषोस्त्येवेति यमस्य मतम् । यत्र साक्षिणोऽनृतं वदन्ति तत्र ते वाग्दैवतैश्चरुभिः सरस्वती यजे- रन । अनवस्त्रावितान्नरूपपक्कौदने चरुशब्दः प्रसिद्धः । बहुवचननि- देशादत्र कपिज्जलन्यायेन चरुत्रयं वेदितव्यम् । कूष्माण्डा नाम मन्त्रा १. Except A. and I. all omit यः. २. Except A. and I. all others do not insert एव. ३. B. D. and I. read तथा for चरेद. ४. B. and D. tend scuta for entą. 4. G. and I. read and for JETA while I. कृतः and others हतः for तद्धः. ६. All, except C. F. G. and I. others read प्राग्देवतैः for वाग्दैवतैः. ७. Except A. and the 'text all others read तत्र for तस्य .

·women अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यामहिता । कूष्माण्डैर्वापि जुहुया तमग्नौ यथाविधि । उदित्यूचा वो वारुण्या तृचेनाप्दैवतेन च । ( म. स्मृ. ८. १०५-१०६) इति । प्रजापतिः- 'अनृती सोमपः कुर्यात्रिरात्रं परमं तपः । पूर्णाहुतिं वा जुहुयात् सप्तवत्या घृतेन तुं' ।। इति । प्रतिश्रुत्यानृतोक्तौ हारीत आह- 'प्रतिश्रुत्यानृतं ब्रूयान्मिथ्या सत्यमथापि वा। स तप्तकृच्छ्रसहितं चरेचान्द्रायणं व्रतम्' ।। इति । ब्रह्मचारिविषये गर्ग आह- 'त्रिरात्रमेकरात्रं वा अनृतोक्तौ व्रतं चरेत् । मासं भुक्त्वा ब्रह्मचारी पुनःसंस्कारमाचरेत् ।। यजुर्वेदे प्रसिद्धाः। 'यदेवा देव हेडनं' (मा. सं. २०. १४ ) इत्येवमादयः। उदित्यूचा 'उदुत्तमं वरुण पाशम्'-इत्यनया ऋचा वरुणदेवताकया। अप्दैवतेन 'आप्यायस्व' इति तृचेन सूक्तेन । राघवानन्दस्तु 'तदित्यूचा' इति पाठमाश्रित्य-तदित्यूचा गायत्र्या । तदादिकेत्युक्तत्वात् उदुत्तमं वरुण पाशमित्येतया वारुण्या' इति व्याचख्यौ। १. H. reads व्रतमस्मिन् for घृतमन्नौ. २. B. D. H. and I. substitute च for वा and all others except A. and the text read वारुण्यऋचेन for वारुण्या दृचेन. ३. The text substitutes वा for च. ४. B. and D. do not insert प्रजापतिः. ५. B. and D. read अनृतोक्तौ तु समयः, C. and F. अनुते सोमः and G. H. and I. अनतोक्तौ सोमपः all for अनृती सोमपः. ६. I. reads पूर्णाहुतीर for पूर्णाहुति. ७. All, except A. and I. others read सप्त तेन घृतेन तु for सप्तवत्या घृतेन तु. ८. B. D. and G. substitute च for वा. ९. B. and D. read ब्रह्मचार्यनृते चरेत्, E. F. G. I. and I. ब्रह्म वार्यनृतं चरेत् and C. F. प्रत्यावार्यानतं चरेत् all for अनृतोतो व्रतं चरेत.

·१४ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ अभ्यासे चैन्दवं प्रोक्तं नैष्टिको द्विगुणं चरेत् । वनस्थस्त्रिगुणं कुर्याद्यतिः कुर्याच्चतुर्गुणम् ॥ मांसाशनेऽनृतोक्तौ च शवनिर्हरणे तथा' || इति । क्वचित्तु निमित्तविशेषे अनृतमपि बुद्भिपूर्व वक्त- व्यम् । तदाह याज्ञवल्क्यः- 'वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेत् । तत्पावनाय निर्वाप्यश्चरुः सारस्वतो द्विजैः' । ( या. स्मृ. २. ८३ ) इति । सत्याभिभाषणे गुरुतरपापस्य वर्णिवधस्य नि- मित्तता प्रसज्येत । तत् पापं मा भूदिति स्वल्पपापमनृतमपि वक्तव्यम् । तस्य शुद्ध्ये सारस्वतश्वनिर्वाप्यः । वर्णिवधव- दात्मवधप्राप्तावपि अनृतं वदेत् । तदाह व्याः- 'यत्रोक्तावात्मनः पीडा नितान्तं तुं भवेद्यदि । तत्र वक्तव्यमनृतं व्याघ्रस्य वचनं यथा ॥ इति ॥ ५७-५८-५९ ॥ * अन्यान्यपि निमित्तान्याह शुक्राचार्य:- 'स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे । गो-ब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम्' ।। (भा. पु. ८-१९.४३) इति । न जुगुप्सितं न दोषावहमित्यर्थः । १. Except A. B. and D. all others read चैन्दव चैव for चन्दवं प्रोक्तं. २. B. and D. read नैष्ठिके द्विगुणं भवेत्. ३. G. and H. do not insert तु. ४. Except A. B. and D. all others substitute तु for हि. ५. B. D. read सत्यपि भाषणे. ६. Except A. B. and D. all others omit अपि. ७. I. reads ब्राह्म: for व्याघ्रः, but it seems to be a mistake. ८. B. and D. substitute अत्र for तत्र. ९. We follow here A. B. and D.; while all others read भवतीति चेत् for तु भवेद्यदि, ·- अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । दुर्ब्राह्मणगृहभोजने प्रायश्चित्तमाह- दुराचारस्य विप्रस्य निषिद्धाचरणस्य चें। अन्नं भुक्त्वा द्विजः कुर्यादिनमेकमभोजनम् ॥६॥ इति । दुराचारत्वं विहिताननुष्ठानम् । यो विप्रो विहितं नानुतिष्ठति निषिद्धं त्वांचरति तस्य गृहे भुक्त्वा दिनमेकमुप- वसेत् ॥ ६० ॥ तदशक्तौ प्रायश्चित्तान्तरमाह- सदाचारस्य विप्रस्य तथा वेदान्तवदिनः । भुक्त्वान्नं मुच्यते पापादहोरोत्रान्तरान्नरः ॥ ६॥ इति । एकस्मिन् दिने सकृदसकृद्वा दुर्ब्राह्मणगृहे भोज- नेन यत् कृतं पापं तस्य सदाचारविमस्य वेदान्तिगृहे वा भोजनेन शुद्धिः । यद्वा एकस्मिन् दिने सम्प्राप्तं यत् पिपीलिका- वधादिक्षुद्रपोपजातं तत्सर्व विशिष्टान्नभोजनेन विशुद्ध्यति । पवित्रगृहान्नभोजनेन पापविशुद्धिं बौधायनोऽप्याह- १. C. and F. substitute वा for च. २. All others except A. and I. substitute for a. 3. K. and L. read STETTIArat:. and M. reads अहोरात्रं तु वै नरः. ४. All others except A. G. and I. do not insert सदाचारविप्रस्य वेदान्तिगृहे and omit वा; while G. omits the whole portion; as- एकस्मिन् दिने सकृदसकृद्वा दुर्ब्राह्मणगृहे भोजनेन यत् कृतं पापं तस्य सदाचारविप्रस्य वेदान्तिगृहे वा भोजनेन शुद्धिः ।. ५. B. D. and G. omit यद्वा; while B. D. substitute तत् पिपीलिका- for यत् पिपीलिका- ६. G. inserts -महा- between -क्षुद्र-and -पाप-. reads शिष्टान्नभोजनेन शुद्धयति.

·४६ (बौ. पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'भैक्ष्याहारोग्निहोत्रिभ्यो मासेनैकेन शुद्ध्यति । *यायावर-वनस्थेभ्यो दशभिः पञ्चभिर्दिनैः ।। ऐकाहधनिनोऽनेन दिनेनैकेन शुद्ध्यति । कपोतव्रतनिष्ठस्य पीत्वाऽऽयः शुद्ध्यते त्रिभिः' स्मृ. ४. ५. २७-२८) इति ॥ ६१ ॥ मरणकालोपहतः प्रायश्चित्तमाह- ऊोच्छिष्टर्मधोच्छिष्टमन्तरिक्षमतौ तथा । कृच्छत्रयं प्रकुर्वीत अशौचमरणे तथा ॥ ६२॥ इति । मरणकाले वान्त्यादिकमूोच्छिष्टं मूत्रादिकमधो- च्छिष्टम् । तयोरन्यतरद्यदा सम्पद्यते तदा संस्कर्ता पुत्रादिर्धना- दिना प्रत्याम्नायेन प्राजापत्यत्रयं कुर्यात् । मंचकादौ मरणम- न्तरिक्षमृतिः। रजस्वला-सूतिकामरणमशौचमरणम् । तस्मिन् द्विविधेपि मरणे कृच्छ्रत्रयं कुर्यात् ॥ ६२ ॥ प्राजापत्यकृच्छ्रस्य चतुरः प्रत्याम्नायानाह- * ये प्रत्यहं धान्ययाच्या कृत्वा पञ्चयज्ञादिविहितानुष्ठानपूर्वकं गृहस्थधर्भानाचरन्ति ते यायावराः एकाहनिर्वाहपर्याप्तं धनं यस्य स एकाहधनी तस्य । कपोतव्रतं कपोतवृत्तिः । सा च 'उच्छवृत्तिरिति (भा.पु. ९.१८.२५ टीकायां) श्रीधरस्वामी। १. B. and D. read एकाहात् for एकाह-; while A.C. E. F. G. and I. एकाह धनिनः for एकाहधनिनः. २. The text reads वृत्ति-for व्रत.-३. I. reads Truâ for Tetà; while except A. and the text others read विजः for बिभिः. ४. K. and L. read अधरोच्छिष्टम् for अधोच्छिष्टम् . 4. Except A. all others omit अपि. ६. B. and D. omit-कृच्छस्य and read प्राजापत्यस्य.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । कृच्छं देव्ययुतं चैव प्राणायामशतद्वयम् । पुण्यतीर्थेऽनाशिरःस्नानं द्वादशसङ्ख्यया ॥ ६३ ॥ द्वियोजने तीर्थयात्रा कृच्छ्रमेकं प्रकल्पितम् । इति । देवी गायत्री | तस्या अयुतसङ्ख्याको जपो दे- व्ययुतम् । स एकः प्रत्याम्नायः । प्राणायामानां शतद्वयं द्वि- तीयः प्रत्यामायः । अनाद्र शिरो यस्याः सावनांशिरास्तस्य स्नानमनाशिरःस्नानम् । सकृत् स्नात्वा तदङ्गानुष्ठानं च वि- धाय केशान् शोषयित्वा ततो द्वितीयं स्नानमाचरेत् । एवं- विधं स्नानबादशकं पुण्यतीर्थे कृतं तृतीयः प्रत्याम्नायः । पुण्यतीर्थमुद्दिश्य योजनइयगमनं चतुर्थः। तथोदकवासाद- योपि प्रत्याम्नाया अवगन्तव्याः । तदुक्तं चतुर्विंशतिमते- 'कृच्छ्रोऽयुतं च गायच्या उदवासस्तथैव च । धेनुप्रदानं विप्राय सममेतञ्चतुष्टयम् ॥ तिलहोमसहस्रं तु वेदस्याध्यायमेव च । विप्रा द्वादश वा भोज्याः पावकेष्टिस्तथैव च ॥ अन्यानि वा पवित्राणि समान्याहुमनीषिणः'। इति ॥ ६३ ॥ अथ रेतस्खलनप्रायश्चित्तमाह- १. F. K. and L. read कृच्छो for कृच्छ्. २. M. reads -शतत्रयम्. ३. I. reads द्वियोजने for द्वियोजनं. ४. M. reads एवं for एकं. ५. B. and D. omit तस्य and read अनाद्रशिरःस्नानम् for अनादशिरास्तस्य स्नानम्. ६. H. reads ततः for तथा. ७. G. reads यदुक्तं. ८. I. reads वेदाध्ययनमेव for वेदस्याध्यायमेव. १. B. D.G. and J. read अन्या वा पावनी काचित,, H. अन्यानि वा पावनानि for अन्यानि वा पवित्राणि.

·पराशरसंहिता [प्रा० का०२ गृहस्थः कामतः कुर्याद्रेतसःस्खलनं भुवि ॥६४॥ सहस्रं तु जपेद्देव्याःप्राणायामैस्त्रिभिः सह । ति । अकामकृते याज्ञवल्क्य आह- 'यन्मेद्य रेत इत्याभ्यां स्कनं रेतोभिमन्त्रयेत् । स्तनोन्तरे भ्रुवोर्मध्ये तेनानामिकया स्पृशेत्' ।। (या. स्मृ. ३. २७८) 'यन्मेव रतः (तै. आ. १. ३०. २) इत्येकस्या ऋचः प्रतीकमिदम् । 'पुनर्मामविन्द्रियम् (ते. आ. १. ३०.२) इत्युपरितनो मन्त्रस्ताभ्यां मन्त्राभ्यामनामिकया रेत हाय स्तनयोर्भुवोर्वा मध्यमुपस्पृशेत् । यतीनां वनवासिना प्रयत्नोत्सर्गे कण्वोक्तं द्रष्टव्यम्- 'यत्नोत्सर्ग गृही कृत्वा वारुणीभिरुपस्पृशेत् । वानप्रस्थो यतिश्चैव चरेञ्चान्द्रायणव्रतम् ।। वारुणीभिः वरुणदेवत्याभिः 'इमं मे वरुण'- इत्यादिभिः ऋम्भिः स्पृशेत् । M. reads सेचनं for स्खलनं. २. B. D. and E. read स्तनान्तरं ध्रुवोर्मध्ये, and the text स्तनान्तर ध्रुवोर्मध्यं, G. and J. स्नानान्तरे भुवोर्मध्ये all स्तनान्तरे भुवोर्मध्ये. ३. H. reads पुनर्मामैत्वशुद्धमिति for पुनर्मामाद- मिति ४. G. omits the following portion:- यतीनां वनवासिनां च प्रयत्नोत्सर्गे कण्वोक्तं द्रष्टव्यम्- यत्नोत्सर्ग गृही, कृत्वा वारुणीभिरुपस्पृशेत् । वानप्रस्थो यतिश्चैव चरेचान्द्रायणव्रतम् ।। इति । स्वमेनु काश्यप आह- सूर्यस्य त्रिनमस्कार स्वमे सिक्स्वा गृही चरेत् ।। H, and I read -त्रयम् for व्रतम्, - R ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। ४९ इति । स्वप्ने तु काश्यप आह- 'सूर्यस्य त्रिनमस्कारं स्वमे सिक्त्वा गृही चरेत् । वानप्रस्थो यतिश्चैव त्रिः कुर्यादघमर्षणम्' ।। (का. स्मृ. ६. ११) इति । ब्रह्मचारिणम्प्रति मनुराह- 'स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी विजः शुक्रमकामतः। स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यूचं जपेत् ॥ (म. स्मृ. २, १८१) इति । भयादौ प्रजापतिराह- 'भये रोग तथा स्वमे सिक्त्वा शुक्रमकामतः। आदित्यमर्चयित्वा तु पुनर्मामित्यूचं जपेत् ।। (प्र. स्मृ. ३. १९) इति । नैष्ठिकस्य हारीत आह- 'उपकुर्वाणस्तु यत् कुर्यात्कामतोकामतोपि वा । तदेव द्विगुणं कुर्याद्ब्रह्मचारी च नैष्टिकः' ॥ इति ॥ ६४ ॥ अथ ब्रह्मवधस्य महापातकस्य प्रायश्चित्तमाह- पुनर्मामिति ऋक् उपरितनयाज्ञवल्क्यवचनव्याख्याने निर्दिष्टा । १. C. F. read कश्यपः for काश्यपः. २. I. and F. substitute तु for ft: while G. omits the following portion :- 'स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिः पुनामित्र्यचं जपेत् । इति । भयादौ प्रजापतिराह- 'भये रोग तथा स्वप्ने सिक्त्वा शुक्रमकामतः।. 7 - ·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ ॥ चतुर्विद्योपपन्नस्तु विधिवबौघातके ॥६५॥ समुद्रसेतुगमनं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् । इति । ऋग्वोदयश्चतस्रो वेदाश्चतुर्विद्याः । ताभिरुपपन्न- स्तदध्ययनानुष्ठानवान् । एतेन 'चातुर्वेद्यो विकल्पीच' (अ. स्मृ. ३. १९) इत्यादिरङ्गिरसा प्रोक्ता सर्वा परिषदुपलक्ष्यते । समुद्रे दा- शरथिना बद्धः सेतुः समुद्रसेतुः । तद्यात्रां ब्राह्मणघातके पुरुषे यथाविध्यनुष्ठेयत्वेन निर्दिशेत् ॥ ६५ ॥ विधिवदित्युक्तम् । कोऽसौ विधिरित्याकाङ्क्षया तदिति- कर्तव्यतामाह- सेतुबन्धपथे भिक्षां चातुर्वण्यात् समाचरेत् ॥ ६६ ॥ वर्जयित्वा विकर्मस्थान छत्रोपानद्विवर्जितः । इति । चर्तुणां वर्णानां यानि कर्माणि शास्त्रविहितानि तेभ्यो विरुद्धानि विकर्माणि तेषु तात्पर्येण तिष्ठन्तीति विकर्म- स्थाः । तान् वर्जयित्वा यथाशास्त्रं वर्तमानाचातुवर्णात् सेतु- बन्धमार्गे भिक्षां चरेत् । छत्रीपानद्विवर्जित इति न केवलं भिक्षावलायाम् । किन्तु मार्गगमनेपि द्रष्टव्यम् ।। ६६ ॥ १. I. reads चतुर्विद्योपपन्ने तु. २. K. and L. read विप्रघातके for ब्रह्मघा- सके. ३. I. and T. read ऋगादयः चततो. ४. I. reads चातुविद्योपप- नन द्वाभ्यां च for चातुर्विद्यो विकल्पी च. ५. C. F. and G. omit समुद्रसेतुः and C. and F. also omit तयात्रां. ६. B. D. and H. read चातुर्वण्य for चातुर्वर्ध्यात्. ७. Except E. and T. others insert विकर्मस्थाश्च ; while G. reads factify: for the same. 6. I. omits Art-; while G. substitutes इति for अपि. :

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । भिक्षमाणेन वक्तव्यमुक्तिप्रकारमाह- अहं दुष्कृतका वै महापातककारकः ॥ ६ ॥ गृहद्वारेषु तिष्ठामि भिक्षार्थी ब्रह्मघातकः । इति । पापप्रख्यापनस्य प्रायश्चित्ताङ्गत्वात् प्रतिभिक्षागृहं अहं दुष्कृतकर्मेत्यादिवाक्येन स्वपापं प्रख्यापयेत् । अप्रख्या- पने बाधमाहाङ्गिराः- कृत्वा पापं न गृहेत गृह्यमानं विवर्धते' । (अं. स्मृ. १.४७) इति । दुष्कृतकर्मा, महापातककारको, ब्रह्मघातक इति पदत्रयस्य महासामान्या-वान्तरसामान्य-तद्विशेषवाचित्वादपु- नरुक्तिः॥ ६७॥ अध्वश्रान्तस्यावस्थातुं देशविशेषमाह- गोकुलेषु वसेच्चैवं ग्रामेषु नगरेषु वा ॥ ६८॥ तपोवनेषु तीर्थेषु नदीग्रस्रवणेषु वा । इति | बहूनां गवां ग्रामे स्थापयितुमशक्यत्वेनारण्ये स्थाप- नाय कल्पिती व्रजप्रदेशो गोकुलम् । यत्र व्याघ्रादिभयात् ग्रा- माद्बहिनिवासोऽशक्यः। तत्र ग्रामे नगरे वा प्रविश्य गोशाला- * कतिपयजननिवासी ग्रामः । चातुवर्ष्यानेकजननिवासो नगरम् । मुन्यादिनिवासस्तपोवनं नैमिषादिकम् । १. B. and D. read the following line as follows:- गृहद्वारेषु भिक्षामि तिष्ठामि ब्रह्मघातकः ।। २. C. and F. read अवान्तर सामान्याभ्यां तद्विशेषवाचित्वान्, ३. K. and L. read वापि for चैव. ४. M. reads तथा वनेषु for तपोवनेष. ५. Except C. and F. all others substitute for both both वा. ६. J. omits मामाल. ७. B. D. and G. read ऽशक्तः for ऽशक्यः also substitute ता for तत्र.

·५२ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ देवायतनादौ पुण्यप्रदेशे निवसेत् । असति तुं व्याघ्रादिभ्यो भये तपोवनादिषु निवसेत् । नदी-प्रस्रवणेभ्योऽन्यानि तीर्था- नि पम्पासरोवरादीनि ।। ६८ ॥ न केवलं भिक्षागृहेष्वेव पापप्रख्यापनम् । किन्तु निवास- स्थानेष्वपीत्याह- एतेषु ख्यापयन्नेनः पुण्यं गत्वा तु सागरम् ॥ ६९॥ दशयोजनविस्तीर्ण शतयोजनमायतम् । रामचन्द्रसमादिष्टनलसञ्चयसञ्चितम् ॥ ७० ॥ सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति । इति । यथोक्तप्रकारेण पापप्रख्यापनपुरःसरं यात्रां कृत्वा सेतौ दृष्टे सति तत्पापक्षयः ॥ ६९-७० ॥ सेतुदर्शनानन्तरकर्तव्यमाह- सेतुं दृष्ट्वा विशुद्धात्मा त्ववगाहेत सागरम् ॥ ७७ 'दशयोजनविस्तीर्ण शतयोजनमायतम्'-इति सेतोविशेषण- द्वयम् । स च सेतुर्दशयोजनविस्तीर्णः शतयोजनमायतः दीर्घः। यथा श्रीमद्रामायणे- 'दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् । ददृशुर्देव-गन्धर्वा नलसेतु सुदुष्करम् ॥ वा. रा. ६.२२. ७२) इति । रामचन्द्रेण समादिष्टेन नलनामा वानरेण योऽयं काष्ठ-पाषाणा- दिसञ्चयः कृतः तेन सञ्चितं बद्धम् । १. I. omits तु. २. B. and D. read तेषु प्रख्याप्य यत्नेन, J. एतेषु ख्यापय- नेब, K. and L. एतेषु ख्यापयन्नेकः all for एतेषु ख्यापयन्नेनः. ३. B. D. G. H. I. J.and M. read -समादिष्टं for -समादिष्ट-- ४. Except H. all others read सेतोर्दर्शने for सेतो दृष्ट. ५. B. D. G. and I. read सेतुदर्शनानं- तरं for सेतुदर्शनानंतर-. ६. K. L. and M. do not insert this line. ॥ * ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। ५३ इति । स्पष्टोऽर्थः ॥ ७१ ॥ सेतुं द्रष्टुमशक्लवतो भूपतेः पक्षान्तरमाह- यजेल वाश्वमेधेन राजा तु पृथिवीपतिः । इति । अश्वमेधेऽप्यशक्तस्य तदुपासनं वेदितव्यम् । तथा च तैत्तिरीयब्राह्मणे श्रूयते- 'सर्व वा एतेन पाप्मानं देवा अतरन्नपि वा एतेन ब्रह्महत्यामतरन् सर्व पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यां यो ऽश्वमेधेन यजते य उ चैनमेवं वेद' । (तै. सं. ५. ३. १२. १. २) इति । तदुपासनं च- 'उषा वा अश्वस्य । (तै. सं. ७. ६. २९. १) अत्र सर्वेष्वप्यादर्शपुस्तकेषु 'तैत्तिरीयब्राह्मणे' इत्येव वर्तते, तथापि 'सर्व वे'त्याद्यग्रिम वाक्यं तैत्तिरीयसंहितायामेव वर्तते न ब्राह्मणे । तदयं । १. Except I. all others omit स्पष्टोऽर्थः, २. E has in the margin:- 'अनुपातकिनस्त्वेते महापातकिनो यथा । अश्वमेधेन शुद्धयन्ति तीर्थानुसरणेन वा ॥ इति । तत्र अश्वमेधः सार्वभौमविषयः। 'राजा सार्वभौमोऽश्वमेधेन यजेत' । इति श्रुतेः। We are unable to find out whether the above portion can be found in this book or others. 8. The quoted portion does not occur in Taittirîya Brahmana, but is found in Taittirîya Samhitan and the next sentence also in the Samhitâ and not in Taittiriya Brâhmaņa.

·५४ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ Gamra- इत्यादौ वाजसनेयिब्राह्मणे तैत्तिरीयब्राह्मणे* च प्रप- ञ्चितम् || ७२॥ सेतुयात्रां समाप्य पुनः प्रत्यागतस्य कर्तव्यमाह- पुनः प्रत्यागतो वेश्मवासार्थमुपसर्पति ॥ ७२ ॥ सपुत्रः सह भृत्यैश्चै कुर्याद्राह्मणभोजनम् । गाश्चैवैकशतं दद्याच्चतुर्विद्येषु दक्षिणाम् ॥ ७३ ॥ ब्राह्मणानां प्रसादेन ब्रह्महा तु विमुच्यते । इति । ब्राह्मणानां प्रसादो नाम-विपापो विशुद्धस्त्वमसी- त्येवमायुक्तिः। इदं च व्रतं गुणविहीनस्य ब्राह्मणस्य वधे द्रष्ट- व्यम् । अस्मिन्नेव विषये व्रतान्तरमाह याज्ञवल्क्यः 'पात्रे धनं वा पर्याप्तं दत्वा शुद्धिमवामुयात्' ।। (या. स्मृ. ३. २५०) इति । विद्या-तपोयुक्त पात्रे गो-भू-हिरण्यादिकं जीवनोपाय- पर्याप्तं दद्यात् । वा शब्देन सर्वस्वं सपरिच्छेदं वा गृहं दद्यात्। तदाह मनु:- । लेखकप्रमादो वा माधवाचार्यस्यैव नाम विस्मृतिर्वेति न ज्ञायतेत्यलं महतां प्रमादोद्घाटनेन। 'उषा वा' इत्येतद्वाक्यं न तैत्तिरीयब्राह्मणे दृश्यते । अपि तु तै- त्तिरीयसंहितायामेव वर्तते 'तैत्तिरीय ब्राह्मणे' इति तु प्रामादिकमेवेति प्रतिभाति.। १. C. and F. read सहपुत्रः सह भृत्यैश्च, J. सहपुत्रः समृत्यैश्च and K. L. सपुत्रः सहभृत्यश्च all for सपुत्रः सह भृत्यैश्च. २: "B. D. and R. read चातुर्वे- येषु and E. I. चातुर्वैयेषु for चातुर्विद्येषु. ३. B. D. and I. omit ब्राह्मणस्य. ४. C. and F. read घृतं for धनंः ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। 'सर्वस्वं वो वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् । धनं वा जीवनायोऽलं गृहं वा सपरिच्छदम्' ।। (म. स्मृ. ११. ७६) इति । अपुत्रस्य सर्वस्वदानं पुत्रवतः सपरिच्छदं गृहदा- नमिति व्यवस्था ॥ ७२-७३ ॥ अथान्यमुनिप्रणीतानां व्रतविशेषाणां व्यवस्थां वर्णयामः। तत्र याज्ञवल्क्यः-- 'शिर कपाली ध्वजवान् भिक्षाशी कर्म वेदयन् । ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमानुयात्' । ( या. स्मृ. ३. २४३.) इति । स्वव्यापादितब्राह्मणशिर कपाल-ध्वजवान्- 'कृत्वा शवशिरोध्वजम्'। (म. स्मृ. ११. ७२) इति मनुस्मरणाच्च। 'ब्राह्मणो ब्राह्मणं घातयित्वा तस्यैव शिरःकपाल- मादाय तीर्थान्यनुसंचरेत् । (शा. स्मृ. ५. २६) अत्रायमर्थवादः 'धनं वा जीवनायालम्-इति । यावता धनेन द- तेन प्रतिग्रहीतुर्जीवनं पर्याप्तं भवति तावता धनेन तस्मै जीवितं दत्तं भवति एतदेव साम्यम् । १. The text reads स वेदवितुषे for वा वेदविदे. २. H. reads जीवनायात्म- गृहं for जीवनायालं. ३. Except A, all others omit पुत्रवतः. ४. H. reads -कपालो for -कपाली.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ इति शातातपस्मरणाञ्च । एतदुभयं पाणिनैव ग्राह्यम्- 'खट्वाङ्ग-कपोलपाणिः। (गौ. स्मृ. २२. ४) इति गौतमस्मरणात् । खट्वाङ्गशब्देन दण्डारोपितशिरः- कपालात्मको ध्वजो गृह्यते । भिक्षार्थ त्वन्यदेव मृत्कपालं ग्राह्यम् । *मृण्मयकपालपाणिभिक्षायै ग्रामं प्रविशेत् । (गौ. स्मृ. २२. ६ इति गौतमस्मरणात् । तथा शङ्खोऽपि- 'ब्रह्महा परिषदानुमतः खट्वाङ्गी गर्दभाजिनी मृण्मयपात्रपतितशिष्टान्न भोजी स्वकर्म विख्याप- यन् चरेद्रेक्ष्यमेककालाहारः। शून्यागार-नदी- । अस्मदृष्टगौत्तमस्मृतिपुस्तकेषु नेदं सूत्र कुत्राप्युपलभ्यते । नापि व्याख्याकृता हरदत्तेन विवृतम् । भिक्षार्थं मृण्मयपात्रं ग्राह्यमित्यपि न तस्य सम्मतमिति प्रतिभाति । यतस्तेन 'खट्वाङ्ग' इत्येतत्सूत्रव्याख्यायां- 'खट्वाङ्गं दक्षिणे पाणौ । कपालं सव्ये भिक्षार्थं पानीयपानार्थ भोजनार्थं च। तथा चापस्तम्बः- 'पुरुषशिरः प्रतिपानार्थमादाय खट्टाङ्ग दण्डार्थे ' । (आ. ध. सू. १. १०.२७. २१) - इत्युक्तम्। १. B. D.G. omit this:- एतदुभयं पाणिनैव ग्राह्यम् । खट्वाङ्ग-कपालपाणिः। इति गौतमस्मरणात् ।। २. I. I. does not insert कपाल- ३. B. D. and G• omit reads-भिक्षान-for-शिष्टान्न ४. I.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यामहिता। - पर्वत-वृक्षमूल-गुहानिकेतनः स एवं द्वादशे वर्षे शुद्धिमामोति' । (शं. स्मृ. १६. ९) इति । वनादिवासिना तेन भवितव्यम् । यथाह मनुः- 'ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत् ।(७२) कृतवापनो वा निवसेद् अामान्ते गोव्रजेऽपि वा । आश्रमे वृक्षमूले वा सर्वभूतहिते रतः* ।। (७८) (म. स्म. ११. ७२-७८) इति । 'कृतवापनो वा" इति वाशब्देन जटाधारणेन सह विकल्पोग्वगम्यते । अत एवं संवर्तः 'ब्रह्महा द्वादशाब्दानि वालवासा जटी ध्वजी। (सं. स्मृ. १०९) इति । लोहितमृण्मयखण्डशरावेण भिक्षा ग्राह्या । तथा- चापस्तम्बः- hea तृण-पर्णादिकृतो निकेतो वर्षातप-शीतत्राणादिहेतु गृहं कुटी । द्वादशाब्दिकव्रतस्यैव 'कृतवापन' इत्यादिविशेषः । गोविन्दराजन्तु 'समा- प्से द्वादशे वर्षे' (म. स्मृ. ११. ८१ ) इत्यभिधानात् द्वादशवार्षिकस्यायं गुणविधिरिति मन्यते । + नायं विकल्पो मेधातिथ्यादिसम्मतः ! + लोमवसन इत्यर्थः । ६. The १. G. substitutes स केतनं for स एवं; while I. omits स. २.G. reads तथा च for यथाह. ३. The text substitutes -समाः for -अब्दानि. ४. The text omits ar. ५. E. and H. substitute आसने for आश्रमे. text substitutes गो-ब्राह्मणहिते रतः for सर्वभूतहिते रतः. ७. The text reads ब्रह्मनस्तु वनं गच्छेत् वल्कवासा for ब्रह्महा द्वादशाब्दानि वालवासा. 8 ·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'लोहितकेन मृण्मयखण्डशरावेण भिक्षायै ग्रामं प्रविशत्। ( आ. ध. सू. १ ९. २४. १४) इति । अत्र मृष्टं लभ्यत-इति सङ्कल्पमकृत्वा भैक्ष्यमा- चरेत्। तदाह वसिष्ठः- 'सप्तागाराण्यसङ्कल्पितानि चरेद्रेक्ष्यमेककालाहारः। (व. स्मृ. २१. ९) इति । इदं च भक्ष्यमशक्तविषयम् । तथा च संवर्तः- 'ब्रह्मनस्तु वनं गच्छेदनवासी जटी ध्वजी। न्यान्येव फलान्यश्नन् सर्वकामविवर्जितः।। भिक्षार्थी विचरे, ग्रामं वन्यैर्यदि न जीवति । चातुर्वर्ण्य चरेद्रेक्ष्यं खट्वाङ्गी संयतः पुनः॥ भैक्ष्यं चैव समादाय वनं गच्छेत्ततः पुनः । वनवासी ह्यपः स्पृश्येत् सदाकालमतन्द्रितः।। ख्यापयन्नात्मनः पापं ब्रह्मघ्नः पापकृत्तमः । अनेन तु विधानेन द्वादशाब्दं व्रतं चरेत् ।। स्मृ. १०९-११२) (सं. - १. The text reads as follows : खण्डेन लोहितकेन शरावण मामे प्रतिष्ठेत ।. २. G. substitutes यत्र for अत्र. ३. E. reads मिष्टं for मृष्ट. ४. B. and D. omit चरेदः ५. The text reads वल्कवासा, B.C. D. F. and S. बाल- वासाः and II. वनवासो all for वनवासी. ६. The text reads च चरेट for विचरेद. ७. G. reads संयुतः for संयतः and J. खट्वांगीलयितः for खवाङ्गी संयतः. ८. B. and D. ह्यपःस्पृश्य, C. and F. ह्युपस्पृष्ट्वा and E. G. and H. ह्यपः स्पृश्यात् all for ह्यपःस्पृश्येत् ; while the text स पापश्च for the Sarne. ९. H. rends पापकृत्तरः for पापकृत्तमः and the text reads this live as follows:- ख्यापयन्नेन तत् पाप नानः पापकृन्नरः ।।

·mansame वै अ० १२. माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति । नियमान्तराण्याह यमः- अथ ब्रह्महत्यायां खट्वाङ्गी मितभोजनी । मृण्मयेन कपाले न स्वकर्म श्रावयंस्तथा ।। ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेत् । शोचन् विनिन्दन्नात्मानं संस्मरन् ब्राह्मणं च तम् ।। चरेद् व्रतं यथोदिष्टं देव ब्राह्मणपूजकः । एवं दृढव्रतो नित्यं सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ सप्तागाराण्यपूर्वाणि यान्यसङ्कल्पितानि च । सञ्चरेत्तानि शनकैर्विधूमे भुक्तिजिते । ब्रह्मन्ने देहि मे भिक्षामेनो विख्याप्य सञ्चात् । एककालं चरेद्रेक्ष्यमलब्ध्वोपवसेहिनम् ।। एवं सञ्चरमाणस्तु ब्रह्महत्यां ब्रुवन् सदा । पूणे तु द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति' । (य. स्मृ. ६. २१-२६) इति । ब्रह्मचर्यादिनियममाह गौतमः- 'खेट्वाङ्ग-कपालपाणिर्वा द्वादशसंवत्सरान् ब्रह्म- चारी भिक्षायै ग्रामं प्रविशेत् कर्माचक्षाणः * यस्तेन हत: तं ब्राह्मणं संस्मरन् । 'ब्रह्मन्ने देहि मे भिक्षाम्'- इति एनः पापं विख्याप्य भिक्षेत् । १. c. and F. read विषयान्तराणि for नियमान्तराणि. २. G. and I. read मितभोजनः for मितभोजनी. ३ B.D.I. read ख्यापयन् for श्रावयन्. ४B. D. read देवागाराणि च विवर्जयेत् for सर्वान देवागाराणि वर्जयेत्. ५. B. And D. substitute -पूजनः for -पूजकः. ६ We follow here A. and I.; while all others read भूपन्ने. ७. B. D. E. and substitute अभिख्याप्य for विख्याप्य. ८. A. B.C. D. and F. read ब्रह्महत्या for ब्रह्माहत्यां. ९. G. H, read भैक्ष्य- for ब्रह्म- and B. and D. -चर्यत्रतानि for ·चर्यादिनियमम्. १०. I. reads खड्राङ्गी for खट्वाङ्ग; while except A. and ithe text all others omit वा.

·meanemarts
पराशरसंहिता
[प्रा० कां०२
(४) येथोपक्रामेत् सन्दर्शनादार्यस्य ।
(५) स्थानासनाभ्यां विहरन् सवनेषूदको-
पैस्पर्शी शुद्धयेत् । (६)
(गौ. स्मृ. २२. ४-६)
इति । कोश्यपोपि-
* पवित्रपाणिर्दण्डी च पङ्कन्दन्ती रजस्वलः ।
तीर्थावासी कुशाच्छादी जटिलो ब्रह्महा भवेत् ॥
(का. स्मृ. ३.१४)
इति । इयं विशुद्धिरकामकृतब्राह्मणवधविषया । तथा च
मनुरेतद्वादशवार्षिकमुपक्रम्य बहूनि व्रतान्यभिधायान्ते नि-
गमयति-
'इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामती द्विजम् ।
कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिन विधीयते ॥
( म. स्मृ. ११. ८९)
इति । आवृत्तब्रह्मवधे चतुर्थात्माग्वतमप्यावर्तनीयम् ।
तदाहतुर्मनु-देवलो-
'विधेः प्राथमिकादस्माद् द्वितीय द्विगुणं चरेत् ।
तृतीये त्रिगुणं चैव चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः' ।
१. G. reads यथोक्तक्रमात् and H. यथोपक्रमेत both for यथोपक्रामेत् ,
२. Except A. H. I, and the text all others read उदकस्पर्शी for उदको-
TETET. 3. A. and J. substitute foarsa for reaarsrg. . C. and
F. read पङ्कदिग्धो and I. पक्षदन्तो for पदन्तो. ५. B. D. read तीर्थवासी
कुशच्छेदी for तीर्थावासी कुशाच्छादी and all others except A. and J. read
तीर्थवासी for तीर्थावासी.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति । 'यत् स्यादनभिसन्धाय पापं कर्म सकृत्कृतम् । तस्येयं निष्कृतिदृष्टी धर्मविद्भिर्मनीषिभिः' । इति । तदेतदेवलेन सकृदनुष्ठानस्य सकृत्कृतपापविषय- स्वाभिधानात् । प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकमावर्तनीयम्' । इति न्यायाच्चावृत्तौ द्वैगुण्यादिसिद्धिः । यस्तु न साक्षाद्- ब्राह्मणं हन्ति किंतु तिरस्कारादिद्वारात्तन्निमित्ततामापद्यते तम्प्रति सुमन्तुराह 'तिरस्कृतो यदा विप्रो हत्वात्मानं मृतो यदि । निर्गुणः सहसा क्रोधादृह-क्षेत्रादिकारणात् ।। त्रैवार्षिकं व्रतं कुर्यात् प्रतिलोम सरस्वतीम् । गच्छेदापि विशुचर्थ तत्पापस्यतिनिश्चितम् || Home यो गुणहीनो विप्रः स्वकीयः परकीयैर्वा तिरस्कृतः सन् आत्मानं व्यापादयेत् । इदं च तिरस्करणं सनिमित्तम् । सहसा क्रोधात् वा गृह-क्षेत्रा- दिनाशेनापहारेण वा दुःखितः सन् यो नियत तस्य विशुद्धयर्थं तिरस्का- रादिक; मरणनिमित्तभूतेन तत्पुत्रादिना वा त्रैवार्षिकं व्रतं वा सागर- सङ्गममारभ्योगमपर्यंत सरस्वतीतीरसेवनं कर्तव्यम् । इदं च निर्गुण- विप्रमरणविषये निमित्तभूतस्य गुणवत एव । गुणवति मृते त्वधिकम् । १. I. does not insert इति. २. C. F. and G. substitute यस्मात् for यत् स्याद्. ३. B. and D. read पापहर्ता सकृत् for पापं कर्म सकृत्. ४. G. reads for दृष्टा. ५. G. omits तदेतद्. ६. C. and F. read क्रममाणो, E.and H. Sक्षममाणो for हत्वात्मानं.

·६२ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । निनिमित्तं भर्सने स एव आह- 'अत्यर्थं निर्गुणी वित्री ह्यस्थ निर्गुणोपरि। क्रोधादै म्रियते यस्तु निनिमित्तं तु भत्सितः ।। वत्सरत्रितयं कुर्यात्ततः कृच्छं विशुद्धये ।। इति । यदा पुनर्निमित्ती अत्यन्तगुणवान् आत्मघाती चात्य- न्तनिर्गुणः तदेकवर्षमेव ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यात् । 'केश-इमश्रु-नखादीनामकृत्वाँ वपनं वने । ब्रह्मचर्य चरन् विप्रो वर्षेणैकेन शुद्ध्यति ।। इति तेनैवाभिधानात् । यथा हन्ता प्रायश्चित्ती यथा वा निमित्ती तथैवानुमन्त्रादयोऽपि प्रायश्चिनभाजः । तथा च पैठीनसिः- 'हन्ता मन्तोपदेष्टा च तथा सम्प्रतिपादकः । प्रोत्साहकः सहायश्च तथा मार्गोपदेशकः ॥ आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तदाता विकर्मिणः । उपेक्षकः शक्तिमांश्चेदोषवक्ताऽनुमोदकः ।। *निर्गुणविप्रमरणनिमित्तभूतस्य गुणवतः प्रायश्चित्तमभिहितम् । इदा- नीमत्यन्तनिर्गुणमरणनिमित्तस्यात्यन्तनिर्गुणस्य प्रायश्चित्तमाह । 'अत्यर्थ निर्गुण' इति । सनिमित्तभर्त्सने तु न्यूनम् । १. B. and D. read निमित्ततो मृते,C. and F. निनिमित्तता मते, G.निनि- मित्तं मृते and H. निर्निमित्ततो मृते all for निर्निमित्तं भर्त्सने. २. J. reads प्रत्यर्थ for ह्यत्यर्थ. ३. G. reads च for तु. ४. J. reads गर्हितः. ५. C. F. and I. substitute नरः for ततः, ६. H. reads यदा पुनर्नरः निमित्ते for यदा पुनर्निमित्ती. ७. I. reads कृत्वा तु वपनं for अकृत्वा वपनं. ८. B. D. G. H. read अनुमन्वादेरपि प्रायश्चित्तमाह पैठीनसिः. ९. B. and D. read कर्ता for हन्ता. १०. B. and D. read सदाचारः तथा चामोपदेशकः for सहायश्च तथा मार्गोपदेशक: ; while C. F. and I. मार्गानुदेशकः for मार्गोपदेशकः. ११. I. reads विकर्मिणाम. १२. B. and D. substitute उपदेशकः for उपेक्षकः and all others except A. and I. read शक्तिमांश्च for शक्तिमांश्वेत. ..

·६३ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । अकार्यकारिणस्तेषां प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् । तथा शक्त्यनुरूपं च दण्डं तेषां प्रकल्पयेत् ॥ इति । एतेषां मध्ये यो यो वधस्य प्रत्यासन्नस्तस्य तस्या- धिकं प्रायश्चित्तम् । विप्रकृष्टस्य तदपेक्षया न्यूनं प्रायश्चित्तं प्रकल्पनीयम् । साक्षात्कर्तुरपि वयोविशेषे प्रायश्चित्तस्य हासो भवति । तदाह यमः- 'अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वा ऽप्यूनषोडशः । प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति व्याधितश्च तथा स्त्रियः ।। (य. स्मृ. ६. ४१) इति । क्वचित् कर्तुः प्रतिनिधिमाह स एव- 'अपूर्णेकादशाब्दस्य चतुर्वर्षाधिकस्य च । प्रायश्चित्तं चरे, भ्राता पिताऽन्यो वाऽथ बान्धवः ।। (य. स्मृ. ६.३) दण्डस्तु राज्ञा कर्तव्यः । ननु प्रायश्चित्तकल्पनानन्तरं दण्ड- कल्पनं न युक्तम् । प्रायश्चित्तेनैव पापापनोदे दण्डस्य वैय्यर्थ्यं स्यात् । यदि पापनिवृत्तिर्न भवेत् तर्हि प्रायश्चित्तस्य वैयर्थ्यं स्यात् तस्मात्प्राय- श्चित्तानन्तरं न युक्तो राजदण्ड-इति चेत्-न । प्रायश्चित्तेन पारलौकि- कदोषनिवृत्तिर्भवति । ऐहिक्रदोषनिवृत्त्यर्थं राजदण्डस्यैव विहितत्वात् इति दिक् । १. All, except A. and J. read यथा- for तथा. २. A. substitutes मनुः for यमः. ३. B. and D. read व्याधितस्य यथाश्रयम् ; while A. स्त्रियो रोगिण एव च for व्याधितश्च तथा स्त्रियः. ४. B. and D. read अपूर्णो द्वादशाब्दस्य for अपूर्णैकादशाब्दस्य. ५. B. D. and G. read माता-पिता वान्येऽस्य बान्धवाः; C. and F. भ्राता पिता वान्योन्यबान्धवः and J, भ्राता-पिता वाऽन्येऽथ बान्धवाः all for भ्राता-पितान्यो वा ऽथ बान्धवः.

·६ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । यत्तु तेनैवोक्तम्-- *अती बालतरास्यास्य नापराधी न पातकम् । राजदण्डी न तस्यास्ति प्रायश्चित्तं च नेष्यते ॥ (य. स्मृ. ६. ४) इति तत् प्रायश्चित्ताल्पत्वाभिप्रायम् । न पुनः सर्वात्मना तदभावप्रतिपादनपरम् । 'पादो बालेषु दातव्यः सर्वपापेष्वयं विधिः' । (वि. स्मृ. १. ४६) इति विष्णुना बालस्य पादाभिधानेन बालतरस्य ततो- ऽप्यल्पत्वावगात् । यद्वा माभूदालतरस्य पापम् । वचनेन साक्षान्निवारणात् । नास्ति वचनस्यातिभारः । यत्तुं पुनर्म- ध्यमाझिरोवचनम्-- 'गवां सहसं विधिवत् पात्रेभ्यः प्रतिपादयेत् । ब्रह्महा विमुच्येत सर्वपापेभ्य एव सः' ॥ (अं. स्मृ. २. ३६) * अतो बालतरस्य चतुर्वर्षन्यूनस्य । १. C. and F. add the following portion after इति तच्च- द्विगुणं सवनस्थे तु ब्राह्मणे व्रतमादिशेत्', इत्येतद्वाक्यविहितद्विगुणपरम् ।. २. B. and D. read प्रायश्चित्तं न विद्यते; while G. reads प्रायश्चित्तं न विद्यते for प्रायश्चित्तं च नेष्यते. C. and F. read न वेष्यते for च नेष्यते. ३. I. reads -प्रायेण for -प्रायम्. ४. B. and D. read बालस्य for बालेषु ; while E. and I. substitute सर्ववणेषु for सर्वपापेषु. ५. H. reads बालवणे for बालस्य. ६. B. D. G. and H. substitute अल्पत्वमवगन्तव्यम् for अल्पत्वावगमात्, ७. C. and F. read बालस्य न पापम्. for मा भूदालतरस्य पापम्. 6. B. and D. read विचारणात् for निवारणात्. ९. B. D. E. and I. omit तु. १०. I. reads ब्रह्महाऽपि प्रमुच्येत for ब्रह्महा विप्रमुच्येत and_substitutes च for सः.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। Samta manteameep इति-तच्च- 'द्विगुणं सवनस्थे तु ब्राह्मणे व्रतमादिशेत्' । (या. स्मृ. ३. २५२) इत्येतद्वाक्यविहितद्विगुणव्रताचरणाशक्तस्य वेदितव्यम् । प्रायश्चित्तस्यातिगुरुत्वात् । यदपि शङ्खवचनम्-- 'प्रमाप्य द्वादश संवत्सरान् षट् त्रीन् सार्ध संव- त्सरं च व्रतान्यादिशेत् । तेषामन्ते गोसंहलं तस्या- धमधं च दद्यात् । सर्वेषां वर्णानामानुपूर्येण । इति तदाचार्यादिहननविषयम् । तथा च दक्षः- सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे । आचार्ये शतसाहलं सोदर्ये दत्तमक्षयम् ।। (२६) सम-द्विगुण-साहस्रमानन्त्यं च यथाक्रमम् । दाने फलविशेषःस्यात् हिंसायां तहदेव हि ॥(२९) (द. स्मृ. ३. २५-२६) इति । यत्पुनरापस्तम्बेनोक्तम्- 'विप्रहारण्ये कुटीं कृत्वा वाग्यतः शवशिरो- ध्वजः शाणीपक्ष आत्मन्युपरि जान्वाऽऽच्छादयेत्' । (आ.ध. सू. १. ९. २४. ११) १. C. and F. omit त्रीन् and I. quite mistaken here. २. B and D. read दशसहस्रं तदधं तस्यामि च, C. F. शतसहस्रं तस्यार्धमई च, G. अयुतसहस्रं तस्यार्द्धमद्धं च and G. शतसहस्रं तदई तस्यार्धमर्द्ध च all for गोसहस्रं तस्यार्द्धमधैं च. ३. J. adds च after आनुपूय॑ण. ४. I. reads क्रमात्. ५. From यत्पुनरापस्तम्बेनोक्तम् to तस्मारस्मदुनैव व्यवस्था ज्या- यसी इति; the including portion between these two sentences is not found in all other manuscripts except A. and H. We doubt not whether the portion belongs to the author. F. also includes this portion, but there is a note in the margin अयं ग्रन्थः पूर्वानपृष्ठान्त्यपं- क्तिस्थो बोद्धयः and the folio 140, page 2. ६. The text reads this Sutra अरण्ये कुटिं कृत्वावाग्यतः शवशिरध्वजोर्धशाणीपक्षमधोना-युपरि जान्वाच्छाय. maa 9 ·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति शातातपस्मरणाच्च । एतदुभयं पाणिनैव ग्राह्यम्- 'खट्वाङ्ग-कपोलपाणिः। (गौ. स्मृ. २२. ४) इति गौतमस्मरणात् । खट्वाङ्गशब्देन दण्डारोपितशिरः- कपालामको ध्वजो गृह्यते । भिक्षार्थ त्वन्यदेव मृत्तपालं ग्राह्यम् । *मृण्मयकपालपाणिभिक्षायै ग्रामं प्रविशेत्' । (गौ. स्मृ. २२. ६) इति गौतमस्मरणात् । तथा शङ्खोऽपि- 'ब्रह्महा परिषदानुमतः खट्वाङ्गी गर्दभाजिनी मृण्मयपात्रपतितशिष्टान्न भोजी स्वकर्म विख्याप- यन् चरेद्रेक्ष्यमेककालाहारः। शून्यागार-नदी- अस्मदृष्टगौत्तमस्मृतिपुस्तकेषु नेदं सूत्रं कुत्राप्युपलभ्यते । नापि व्याख्याकृता हरदत्तन विवृतम् । भिक्षार्थ मृण्मयपात्रं ग्राह्यमित्यपि न तस्य सम्मतमिति प्रतिभाति। यतस्तेन 'खट्वाङ्ग' इत्येतत्सूत्रव्याख्यायां- 'खट्टाङ्गं दक्षिणे पाणौ । कपालं सव्ये भिक्षार्थं पानीयपानाथ भोजनार्थ च। तथा चापस्तम्बः- 'पुरुषशिरः प्रतिपानार्थमादाय खट्टाङ्ग दण्डार्थे। (आ. ध. सू. १. १०. २७. २१) इत्युक्तम्। १. B. D.G. omit this:- एतदुभयं पाणिनैव ग्राह्यम् । खट्वाङ्ग-कपालपाणिः । इति गौतमस्मरणात् । २. I. I. does not insert कपाल- ३. B. D. and G. omit मृण्-. ४. I. reads-भिक्षान- for -शिष्टान्न- ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यामहिता। पर्वत-वृक्षमूल-गुहानिकेतनः स एवं द्वादशे वर्षे शुद्धिमामोति'! (शं. स्मृ. १६. ९) इति । वनादिवासिना तेन भवितव्यम् । यथाह मनुः- 'ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटी कृत्वा वने वसेत् ।(७२) कृतवापनो वाँ निवसेद् ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा । आश्रमे वृक्षमूले वा सर्वभूतहिते रतः'* ॥ (७८) (म. स्मृ, ११. ७२-७८) इति । 'कृतवापनो वा इति वाशब्देन जटाधारणेन सह विकल्पोऽवगम्यते । अत एव संवर्तः 'ब्रह्महा द्वादशाब्दानि वालवासा जटी ध्वजी'। ( सं. स्मृ. १०९) इति । लोहितमृण्मयखण्डशरावेण भिक्षा ग्राह्या । तथा- READ चापस्तम्बः- Mus तृण-पर्णादिकृतो निकेतो वर्षातप-शीतत्राणादिहेतु गृहं कुटी। द्वादशाब्दिकव्रतस्यैव ‘कृतवापन' इत्यादिविशेषः। गोविन्दराजन्तु 'समा- से द्वादशे वर्षे' (म. स्मृ. ११. ८१ ) इत्यभिधानात् द्वादशवार्षिकस्यायं गुणविधिरिति मन्यते । + नायं विकल्पो मेधातिथ्यादिसम्मतः ! + लोमवसन इत्यर्थः। १. G. substitutes स केतनं for स एवं; while I. omits स. २. G. reads तथा च for यथाह. ३. The text substitutes -समाः for -अब्दानि. ४. The text omits ar ५. E. and H. substitute आसने for आश्रमे. text substitutes गो-ब्राह्मणहिते रतः for सर्वभूतहिते रतः. ७. The text reads ब्रह्मन्नस्तु वनं गच्छेत् वल्कवासा for ब्रह्महा द्वादशाब्दानि वालवासा. 8 ६. The ·५८ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ 'लोहितकेन मृण्मयखण्डशरावेण भिक्षायै ग्रामं प्रविशत्। (आ. ध. सू. १ ९. २४. १४) इति । अत्र मृष्टं लभ्यत-इति सङ्कल्पमकृत्वा भैक्ष्यमा- चरेत् । तदाह वसिष्ठः- 'सप्तागाराण्यसङ्कल्पितानि चरेद्रेक्ष्यमेककालाहारः'। (व. स्मृ. २१. ९) इति । इदं च भैक्ष्यमशक्तविषयम् । तथा च संवतः- 'ब्रह्मनस्तु वनं गच्छेदनवासी जटी ध्वजी। वन्यान्येव फलान्यश्नन् सर्वकामविवर्जितः।। भिक्षार्थी विचरे, ग्रामं वन्यैर्यदि न जीवति । चातुर्वर्ण्य चरेद्रेक्ष्यं खट्वाङ्गी संयतः पुनः॥ भैक्ष्यं चैव समादाय वनं गच्छेत्ततः पुनः । वनवासी ह्यपः स्पृश्येत् सदाकालमतन्द्रितः।। ख्यापयन्नात्मनः पापं ब्रह्मघ्नः पापकृत्तमः । अनेन तु विधानेन द्वादशाब्दं व्रतं चरेत्' ।। (सं. स्मृ. १०९-११२) १. The text reads as follows: खण्डेन लोहितकेन शरावण ग्रामे प्रतिष्ठेत. २. G. substitutes यत्र for अत्र. ३. E. reads मिष्टं for मृष्ट. ४. B. and D. omit चरेदः ५. The text reads वल्कवासा, B.C. D. F. and J. वाल- वासाः and H. वनवासो all for वनवासी. ६. The text reads च चरेत् for विचरे द. ७. G. reads संयुतः for संयतः and J. खट्वांगीलयितः for खदागी संयतः. ८. B. and D. ह्यपःस्पृश्य, C. and F. ह्युपस्पृष्ट्वा and E. G. and H. ह्यपः स्पृश्यात् all for ह्यपःस्पृश्यत् ; while the text स पापश्च for the same. ९. H. reads पापकृत्तरः for पापकृत्तमः and the text reads this line as follows: ख्यापयन्नेव तत् पापं ब्रह्मनः पापकृन्नरः। Ramine ·५९ मितभोजनः for मितभोजनी. ३ B.D.I. read ख्यापयन् fa except AN अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति । नियमान्तराण्याह यमः- अथ वै ब्रह्महत्यायां खट्वाङ्गी मितभोजनी । मृण्मयेन कपालेन स्वकर्म श्रावयंस्तथा ॥ ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेत् । शोचन् विनिन्दन्नात्मानं संस्मरन् ब्राह्मणं च तम् ।। चरेद् व्रतं यथोद्दिष्टं देव ब्राह्मणपूजकः । एवं दृढव्रतो नित्यं सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ सप्तागाराण्यपूर्वाणि यान्यसङ्कल्पितानि च । सञ्चरेत्तानि शनकैर्विधूमे भुक्तिजिते । ब्रह्मने देहि मे भिक्षामेनो विख्याप्य सञ्चरेत् । एककालं चरेद्रेक्ष्यमलब्ध्वोपवसेदिनम् ।। एवं सञ्चरमाणस्तु ब्रह्महत्यां ब्रुवन् सदा । पूर्णे तु द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ (य. स्मृ. ६. २१-२६) इति । ब्रह्मचर्यादिनियममाह गौतमः- 'खेदवाङ्ग-कपालपाणिर्वा द्वादशसंवत्सरान् ब्रह्म- चारी भिक्षायै ग्रामं प्रविशेत् कर्माचक्षाणः * यस्तेन हत: तं ब्राह्मणं संस्मरन् । 'ब्रह्मघ्ने देहि मे भिक्षाम्'- इति एनः पापं विख्याप्य भिक्षेत् । १. c. and F. read विषयान्तराणि for नियमान्तराणि. २. G. and I. read D. read देवागाराणि च विवर्जयेत् for सर्वान देवागाराणि वर्जयेत्. ५. B. and D. substitute -पूजनः for -पूजकः ६ We follow here A. and I.; while all others read भूपन्ने. ७. B. D. E. and I. substitute अभिख्याप्य for विख्याप्य. ८. A. B. C. D. and F. read ब्रह्महत्या for ब्रह्महत्यां. ९. G. H. rend भैक्ष्य- for ब्रह्म- and B. and D. ·चर्यत्रतानि for -चर्यादिनियमम्. others omit वा.

·।
metamol
कुशच्छेदी for तीर्थावासी कुशाच्छादी and all others excepta
पराशरसंहिता
[प्रा० कां० २
( ४ ) येथोपक्रामेत् सन्दर्शनादार्यस्य ।
(५) स्थानासनाभ्यां विहरन् सवनेषूदको-
स्पर्शी शुद्धयेत् । (६)
( गौ. स्मृ. २२. ४-६)
इति । कोश्यपोपि-
'पवित्रपाणिर्दण्डी च पङ्कदन्ती रजस्वलः ।
तीर्थावासी कुशाच्छादी जटिलो ब्रह्महा भवेत् ।।
(का. स्मृ. ३.१४)
इति । इयं विशुद्धिरकामकृतब्राह्मणवधविषया । तथा च
मनुरेतहादशवार्षिकमुपक्रम्य बहूनि व्रतान्यभिधायान्ते नि-
गमयति-
'इयं विशुद्धिरुदिता प्रमायाकामतो द्विजम् ।
कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिन विधीयते ॥
(म. स्मृ. ११. ८९)
इति । आवृत्तब्रह्मवधे चतुर्थात्माग्वतमप्यावर्तनीयम् ।
तदाहतुर्मनु-देवलौ-
'विधेः प्राथमिकादस्माद् द्वितीय द्विगुणं चरेत् ।
तृतीये त्रिगुणं चैव चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः' ।।
१. G. reads यथोक्तक्रमात् and H. यथोपक्रमेत both for यथोपक्रामेत्.
२. Except A. H. I. and the text all others read उदकस्पर्शी for उदको-
पस्पी. ३. A. and J. substitute कण्वोऽपि for काश्यपोऽपि. ४.C. and
F. read पङ्कदिग्धो and I. पक्षदन्तो for पङ्कदन्तो.. B. D. read तीर्थवासी
तीर्थवासी for तीर्थावासी.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति। 'यत् स्यांदनभिसन्धाय पापं कर्म सकृत्कृतम् । तस्येयं निष्कृतिदृष्टी धर्मविद्भिर्मनीषिभिः ॥ इति । तदेतदेवलेन सकृदनुष्ठानस्य सकृत्कृतपारविषय- स्वाभिधानात् । प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकमावर्तनीयम्' । इति न्यायाचावृत्तौ द्वैगुण्यादिसिद्धिः । यस्तु न साक्षाद्- ब्राह्मणं हन्ति किंतु तिरस्कारादिद्वारातन्निमित्ततामापद्यते तम्प्रति सुमन्तुराह 'तिरस्कृतो यदा विप्रो हेत्वात्मानं मृतो यदि । निर्गुणः सहसा क्रोधादृह-क्षेत्रादिकारणात् ।। त्रैवार्षिकं व्रतं कुर्यात् प्रतिलीम सरस्वतीम् । गच्छेदापि विशुद्ध्यर्थ तत्पापस्यति निश्चितम्'* || * यो गुणहीनो विप्रः स्वकीयः परकीयैर्वा तिरस्कृतः सन् आत्मानं व्यापादयेत् । इदं च तिरस्करण सनिमित्तम् । सहसा क्रोधात् वा गृह-क्षेत्रा- दिनाशेनापहारेण वा दुःखितः सन् यो नियत तस्य विशुद्धयर्थ तिरस्का- रादिक; मरणनिमित्तभूतेन तत्पुत्रादिना वा त्रैवार्षिकं व्रतं वा सागर- सङ्गममारभ्योगमपर्यंत सरस्वतीतीरसेवनं कर्तव्यम् । इदं च निर्गुण- विप्रमरणविषये निमित्तभूतस्य गुणवत एव । गुणवति मृते त्वधिकम् । १. I. does not insert इति. २. C. F. and G. substitute यस्मात् for यत् स्याद्. ३. B. and D. read पापहर्ता सकृत् for पापं कर्म सकृत्. ४. G. reads for दृष्टा. ५. G. omits तदेतद्. ६. C. and F. read क्रममाणो, E. and H. Sक्षममाणो for हत्वात्मानं.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ इति । निनिमित्तं भर्सने स एव आह- 'अत्यर्थं निर्गुणो विप्रो हत्यर्थ निर्गुणोपरि। क्रोधादै म्रियते यस्तु निनिमित्तं तु भत्सितः ।। वत्सरत्रितयं कुर्यात्ततः कृच्छ्रे विशुद्धये ।। इति । यदा पुननिमित्ती अत्यन्तगुणवान् आत्मघाती चात्य- न्तनिर्गुणः तदेकवर्षमेव ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यात् । 'केश-इमश्रु-नखादीनामकृत्वाँ वपनं वने । ब्रह्मचर्य चरन् विप्रो वर्षेणैकेन शुद्ध्यति ।। इति तेनैवाभिधानात् । यथा हन्ता प्रायश्चित्ती यथा वा मिमित्ती तथैवानुमन्त्रादयोऽपि प्रायश्चिनभाजः । तथा च पैठीनसिः- 'हन्ता मन्तोपदेष्टा च तथा सम्प्रतिपादकः । प्रोत्साहकः सहायश्च तथा मार्गोपदेशकः ॥ आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तदाता विकर्मिणः । उपेक्षकः शक्तिमांश्चेदोषवक्ताऽनुमोदकः ।। *निर्गुणविप्रमरणनिमित्तभूतस्य गुणवतःप्रायश्चित्तमभिहितम् । इदा- नीमत्यन्तनिर्गुणमरणनिमित्तस्यात्यन्तनिर्गुणस्य प्रायश्चित्तमाह | अत्यर्थं निर्गुण' इति । सनिमित्तभर्सने तु न्यूनम् । १. B. and D. read निमित्ततो मृते, C. and F. निनिमित्तता मते, G. निनि- मित्तं मृते and H. निनिमित्ततो मृते all for निनिमित्तं भर्त्सने. २. J. reads प्रत्यर्थ for ह्यत्यर्थ. ३. G. reads च for तु. ४. J. reads गर्हितः. ५. C. F. and I. substitute नरः for ततः, ६. H. reads यदा पुनर्नरः निमित्ते for यदा पुनर्निमित्ती. ७. I. reads कृत्वा तु वपनं for अकृत्वा वपनं. ८. B. D. G. H. read अनुमन्वादेरपि प्रायश्चित्तमाह पैठीनसिः. ९. B. and D. read कर्ता for हन्ता. १०. B. and D. read साचारः तथा चामोपदेशकः for सहायश्च तथा मार्गोपदेशक: ; while C. F. and I. मार्गानुदेशकः for मागोपदेशकः ११. I. reads विकर्मिणाम. १२. B. and D. substitute उपहेशकः for उपेक्षकः and all others except A. and I. read शक्तिमांश्च for शक्तिमांश्वेत. : .4 ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। अकार्यकारिणस्तेषां प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् । तथा शक्त्यनुरूपं च दण्डं तेषां प्रकल्पयेत् ॥ इति । एतेषां मध्ये यो यो वधस्य प्रत्यासम्नस्तस्य तस्या- धिकं प्रायश्चित्तम् । विप्रकृष्टस्य तदपेक्षया न्यूनं प्रायश्चित्तं प्रकल्पनीयम् । साक्षात्कर्तुरपि वयोविशेषे प्रायश्चित्तस्य हासी भवति । तदाह यमः- 'अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वा अप्यूनषोडशः । प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति व्याधितश्च तथा स्त्रियः' । (य. स्मृ. ६. ४१) इति । क्वचित् कर्तुः प्रतिनिधिमाह स एव- 'अपूर्णकादशाब्दस्य चतुर्वर्षाधिकस्य च । प्रायश्चित्तं चरेदं भ्राता पिताऽन्यो वाऽथ बान्धवः ।। (य. स्मृ. ६. । दण्डस्तु राज्ञा कर्तव्यः । ननु प्रायश्चित्तकल्पनानन्तरं दण्ड- कल्पनं न युक्तम् । प्रायश्चित्तेनैव पापापनोदे दण्डस्य वैय्यर्थ्यं स्यात् । यदि पापनिवृत्तिर्न भवेत् तर्हि प्रायश्चित्तस्य वैयर्थ्यं स्यात् तस्मात्प्राय- श्चित्तानन्तरं न युक्तो राजदण्ड-इति चेत्-न । प्रायश्चित्तेन पारलौकि- कदोषनिवृत्तिर्भवति । ऐहिकदोषनिवृत्त्यर्थ राजदण्डस्यैव विहितत्वात् इति दिक् । १. All, except A. and J. read यथा- for तथा. २. A. substitutes मनुः for यमः. ३. B. and D. read व्याधितस्य यथाश्रयम् ; while A. स्त्रियो रोगिण एव च for व्याधितश्च तथा स्त्रियः. ४. B. and D. read अपूर्णो द्वादशाब्दस्य for अपूर्णैकादशाब्दस्य. ५. B. D. and G. read माता-पिसावा येऽस्य बान्धवाः; C. and F: भ्राता पिता वाऽन्योन्यबान्धवः and J, भ्राता-पिता वाऽन्येऽथ बान्धवा: all for भ्राता-पितान्यो वा ऽथ बान्धवः.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ इति । यत्तु तेनैवोक्तम्-- *अतो बालतरास्यास्य नापराधी न पातकम् । राजदण्डो न तस्यास्ति प्रायश्चित्तं च नेष्यते ॥ (य. स्मृ. ६. ४) इति तत् प्रायश्चित्ताल्पत्वाभिप्रायम् । न पुनः सर्वात्मना तदभावप्रतिपादनपरम् । 'पादो बालेषु दातव्यः सर्वपापेष्वयं विधिः' । (वि. स्मृ. १. ४६) इति विष्णुना बालस्य पादाभिधानेन बालतरस्य ततो- ऽप्यल्पत्वावगात् । यद्वा माभूबालतरस्य पापम् । वचनेन साक्षान्निवारणात् । नास्ति वचनस्यातिभारः । यत्तुं पुनर्म- ध्यमाङ्गिरोवचनम्- 'गवां सहस्रं विधिवत् पात्रेभ्यः प्रतिपादयेत् । ब्रह्महा विमुच्येत सर्वपापेभ्य एव सः' ॥ (अं. स्मृ. २. ३६) * अतो बालतरस्य चतुर्वर्षन्यूनस्य । . १. C. and F. add the following portion after इति तच्च द्विगुणं सवनस्थे तु ब्राह्मणे व्रतमादिशेत्', इत्येतद्वाक्यविहितद्विगुणपरम् ।. २. B. and D. read प्रायश्चित्तं न विद्यते; while G. reads प्रायश्चित्तं न विद्यते for प्रायश्चित्तं च नेष्यते. C. and F. read न वेष्यते for च नेष्यते. ३. I. reads fra or for - T. 8. B. and D. read ataseer for arīg; wbile E. and I. substitute सर्ववणेषु for सर्वपापेषु. ५. H. reads बालवणे for बालस्थ. ६. B. D. G. and H. substitute अल्पत्वमवगन्तव्यम् for अल्पत्वावगमात्. 9. C. and F. read बालस्य न पापम्. for मा भूदालतरस्य पापम्. D. read विचारणात for निवारणात्. ९. B. D. E. and I. omit तु. १०. I. reads ब्रह्महाऽपि प्रमुच्येत for ब्रह्मही विप्रमुच्येत and_substitutes च for स:. ८. B. and ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । ६९ Domegham Hotos इति-तच्च- 'द्विगुणं सवनस्थे तु ब्राह्मणे व्रतमादिशेत् । (या. स्मृ. ३. २५२) इत्येतद्वाक्यविहितद्विगुणव्रताचरणाशक्तस्य वेदितव्यम् । प्रायश्चित्तस्यातिगुरुत्वात् । यदपि शववचनम्- 'प्रमाप्य द्वादश संवत्सरान् षट् त्रीने सार्ध संव- त्सरं च व्रतान्यादिशेत् । तेषामन्ते गोसहलं तस्या- र्धमधं च दद्यात् । सर्वेषां वर्णानामानुपूर्येण । इति तदाचार्यादिहननविषयम् । तथा च दक्षः सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे । आचार्य शतसाहस्र सोदर्ये दत्तमक्षयम् ।। (२६) सम-द्विगुण-साहलमानन्त्यं च यथाक्रमम् । दाने फलविशेषःस्यात् हिंसायां तद्वदेव हि ॥(२५) (द. स्मृ. ३. २५-२६) इति । यत्पुनरापस्तम्बेनोक्तम्- 'विप्रहारण्ये कुटीं कृत्वा वाग्यतः शवशिरो- ध्वजः शाणीपक्ष आत्मन्युपरि जान्वाऽऽच्छादयेत्' । (आ. ध. सू. १. ९. २४. ११) 3. C. and F. omittit and I. quite mistaken here. 3. B and D. read दशसहस्रं तदर्धं तस्यार्धमद्धं च, C. F. शतसहस्रं तस्यार्धमड़े च, G. अयुतसहस्रं तस्यार्द्धमद्धं च and G. शतसहस्रं तदई तस्यार्धमर्द्ध च all for गोसहवं तस्यार्द्धमधैं च. ३.J. adds च after आनुपूय॑णः १. I. reads क्रमात्. ५. From यत्पुनरापस्तम्बेनोक्तम् to तस्मादस्मदुतैव व्यवस्था ज्या- यसी इति; the including portion between these two sentences is not found in all other manuscripts except A. and H. We doubt not whether the portion belongs to the author. F. also includes this portion, but there is a note in the margin अयं ग्रन्थः पूर्वानपृष्ठान्त्यपं. First aice: and the folio 140, page 2. &. The text reads this Sûtra अरण्ये कुटिं कृत्वा वाग्यतः शवशिरध्वजोर्धशाणीपक्षमधोना-युपरि जान्वाच्छाद्य nanePANDHAR .. . 9 ·पराशरसंहिता [प्रा० का २ इत्युपक्रम्य- 'गुरुं हत्वा श्रोत्रियं वा एतदेव व्रत- मोत्तमादुच्छ्वासाचरेत् । (२४) ना- स्मिल्लोके प्रत्यापतिर्विद्यते' । (२५) (आ. ध. सू. १. ९. २४-२५ ) इति तन्माता-पित्राचादिविषयम् । तथा च भविष्य- त्पुराणे-- 'मातरं पितरं हत्वा सोदय प्रातरं तथा । गुरुं हत्वा श्रोत्रियं च ॥ इत्युपक्रम्य अस्यैव प्रायश्चित्तस्य विधानात् । शाणापक्ष: शाणसूत्रमयवस्त्रैकदेशः । आ उत्तमादुच्छासात् आ मरणात् । प्रत्यापत्तिः व्यवहारः । अत्राशक्तस्य शङ्ख आह-- 'प्रमाप्य द्वादशसंवत्सरान् षट् त्रीन् सार्थ संवत्सरं च व्रतान्यादिशेत् । तेषामन्ते गोसहस्रं तदर्धं तस्यार्धमधं च दद्यात् । सर्वेषां वर्णानामानुपूर्येण' । इति। 'एतदेव व्रतमोत्तमादुच्छ्ासाचरेत् । इति अत्रासमों द्वादशवार्षिकवतचर्यानन्तरं गोसहस्रदान कुर्यात् । तत्राप्यशक्तस्य षड्वार्षिकवतचर्यानन्तरं अर्थ गवां सहस्रम् । तत्राप्यशक्तस्य त्रिवार्षिकवतचर्यानन्तरं सार्धश- %. The text reads this कर्मसमासमेतेनैव विधिनोत्तमादुच्छा.. साच्चरेत्. २. The text adds अस्य after न. ३. E. reads तदर्धं गोसहस्रा- र्द्धदानं for अर्धे गवां सहस्रम् and H. reads अर्धे गवां for अर्ध गवां सहस्रम्. ४. E. reads व्यब्दवतानंतरं तस्यार्धं पञ्चशतार्द्ध दानं for त्रिवार्षिकवतचर्या- नंतरं सार्धशतद्वयं गवाम् ।। . .

·। अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । तद्वयं गवाम् । तत्राप्यशक्तस्य सार्धसंवत्सरवतचर्या । अनन्तरं पञ्चविंशत्युत्तरशतमिति सर्ववर्णानां शक्त्यनुसारिण आनुपू- येण क्रमेण द्वादशवार्षिकादिगोसहलादीनां समुच्चयो भवति । एतञ्च पूर्वोक्तविषय एव कल्पनीयम् । प्रायश्चित्तस्याति- गुरुत्वात् । ननु-द्वादशावार्षिकादिव्रतचतुष्टयं गोसहलादिदानचतुष्टय. सहितमभिधाय- 'सर्वेषां वर्णानालानुपूर्येण' । इत्यभिधानात् ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टयस्य क्रमेण व्रतचतु- यविधानं किमिति न स्यात् । मैवम् । 'पर्षद् या ब्राह्मणानां तु सा राज्ञां द्विगुणा भवेत् । वैश्यानां त्रिगुणा मोक्ता पर्षद्वच व्रतं स्मृतम् ।। (अं. स्मृ. ३. १६) इति । तथा- 'शूद्रो वा ब्राह्मणं हत्वा प्रायश्चित्तचतुष्टयम्' । इति यथाक्रम अङ्गिरो-भविष्यपुराणवचनाभ्यां ब्राह्मणापे- सया इतरवर्णानामधिकप्रायश्चित्तविधानात् । तस्मादस्मदुक्तैव व्यवस्था ज्यायसी इति। ननु-एवं वचनान्तरं साक्षित्वेनीदाहृत्य यत्र विशेषव्यव- स्थोच्यते तत्र साऽस्तु । यत्र त्वन्तरेणैव वचनान्तरं व्यवस्थी- च्यते तत्र स्वकपोलकल्पिता कथं श्रद्धेया?- इति चेत् । मैवम् । स्मृतिकारैरवं कल्पनीयत्वाभिधानात् । तथा च देवल:- १. E, adds अर्ध गवां after ब्रतचर्यानंतरम्. २. I. omits एवं; while except A. B. D. and G. all others read स्मृतिकारेणैव for स्मृतिकरैरेव.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ ago MORE 'जाति-शक्ति-गुणापेक्षं सकृद्बुद्धिकृतें तथा । अनुबन्धादि विज्ञाय प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥ इति । यदिदं द्वादशवार्षिकं ब्रह्महत्याव्रतं तद् द्वादशे वर्षे सम्पूर्ण वा समापनीयं अर्वाग्वा ब्राह्मणत्राणादिनिमित्तलाभे । तथा च शङ्खः 'द्वादशे वर्षे शुद्धिमाप्रोति । अन्तरा वा ब्राह्मणं मोचयित्वा । गवां द्वादशानां परित्राणात् । सद्य एवाश्वमेधावभृथस्नानादा पूतो भवति' । इति । एवं च सति यद् याज्ञवल्क्येनोक्तम्- 'ब्राह्मणस्य परित्राणाद् गवां द्वादशकस्य वा। तथाऽश्वमेधावभृथस्नानाद्दा शुद्धिमानुयात् ॥ दीर्घ-तीव्रामयग्रस्तं ब्राह्मणं गामथापि वा। दृष्ट्वा पथि निरातङ्कं कृत्वा वाँ ब्रह्महा शुचिः ॥ आनीय विप्रसर्वस्वं हतं, घातित एव वा । तनिमित्तं क्षतः शस्त्रैर्जीवन्नपि न दुष्यति* ॥ (या. स्मृ. ३. २४४-२४६ ) * यश्चौर-व्याघ्रादिभिर्व्यापाद्यमानं कमपि ब्राह्मणं आत्मप्राणान् अन्तरे कृत्वा त्रायति द्वादश गावो वा प्राणसङ्कटान्मोचयति सोऽसम्पूर्णेपि द्वा- दशवार्षिकप्रायश्चित्ते शुद्धो भवति । एवमेव परकीयस्याश्वमेधे अवभृ- १. B. and D. read वधकृतं for बुद्धिकृतं. २. G. and I. read द्वादशवर्षे for द्वादशे वर्षे ; while B. and D. द्वादशवर्षे त्वदसंपूर्ण वा for द्वादशे वर्षे संपूर्ण वा. ३. Except A. all others read स द्यावा अश्व for सद्य एवाश्व.. ४. The text substitutes च for वा. ५. Except B. D. and the text others read नानात् शुद्धिमवानुयात् for नानाहा शुद्धिमानुयात. ६. C. and substitute इत्वा for दृष्ट्वा. ७. The text reads तु for वा. 6. The text reads विशुद्ध्यति for न दुष्यति.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति न तद्तान्तराभिप्रायम् । किंतु समाप्तिकथनानि- प्रायम् । व्रतान्तराणि तुं मनुराह- 'लक्ष्यं शस्त्रभृतां वा स्याद्विदुषामिच्छयात्मनः । प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाशिराः ॥ यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा । अभिजिविश्वजियां वा त्रिवृतानिष्टुतापि वा । जपन् वाऽन्यतमं वेदै योजनानां' शतं व्रजेत् । ब्रह्महत्यापनोदाय मितभुङ् नियतेन्द्रियः ॥ सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायापपादयेत् । धनं वा जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम् ॥ थाख्यकर्माङ्गभूतस्नानसमये स्वकल्मषं विख्याप्य स्नात्वा शुद्धो भवति। तथा बहुकालव्यापिना दुःसहेन कुष्ठादिरोगेण पीडितं ब्राह्मणं गांवा पथि दृष्ट्वा निरुजं कुर्याचेत् ब्रह्महा शुद्धो भवति । अपहृतसर्वस्वतयावसीदतो विप्रस्य गो-भू-हिरण्यादिद्रव्यं सर्व प्रयानीय यस्तस्य विप्रस्य रक्षणं करोति स विशुद्धो भवति । विप्रसर्वस्वप्रयानयनप्रयत्ने मृतः शस्त्रैः क्षतो जीवन- पि वा शुद्धयत्येव । त्रिवृता त्रिवृत्स्तोमेन । अग्निष्टुता अमिष्टोमेन । + यं कमपि वेदं जपन् शतयोजनं गच्छेत् । योजनं षोडशसहस्त्र- हस्तात्मकम् । यथोक्तम् - द्वादशाङ्गुलिकश्शङ्कस्तयं तु शयः स्मृतः । तच्चतुष्कं धनुः प्रोक्तं क्रोशो धनुःसहस्रिकः ।। चतुष्कं योजनं तत्स्यादिति मानं व्यवस्थितम् । । । १. Bxcept A. all others omit तु. २. J. reads लक्ष्यः for लक्ष्यं. ३. G. reads देवं for वेदं. ४. G. substitutes व्रजन् for ब्रजेत्. ५. B. and D. read मितभुक्तिजितेन्द्रियः for मितभुङ् नियतेंद्रियः. ६. A. reads वेदविदि and the text omits arand reads aerata.

·७० पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ हविष्यभुग्वाऽनुचरेत् प्रतिस्रोतः सरस्वतीम् । जपेद्दा नियताहारस्त्रिर्वै वेदस्य संहिताम् ॥ ( म. स्मृ. ११. ७३-७७) इति । एते सर्व पक्षाः कामकारा-ऽकामकारविद्वदविद्वद्वि- षयत्वेन व्यवस्थापनीयाः ! कामकृतात्यन्ताभ्यासे तु याज्ञ- वल्क्य आह-- लोमभ्यः स्वाहेत्येवं हि लोमप्रभृति वै तनुम् । मैजान्तं जुहुयाद्वापि मन्तैरेभिर्यथाक्रमम् ' । (या. स्मृ. ३. २४७) इति । द्वात्रिंशत्सहस्रहस्तैरपि योजनं भवति । यथोक्तं लीलावत्याम्। 'यवोदरैरंगुलमष्टसंख्यै- ईस्तोगुलैः षड्गुणितैश्चतुर्भिः । हस्तैश्चतुर्भिर्भवतीह दण्डः क्रोशः सहस्रद्वितयेन तेषाम् ।। स्याद्योजनं क्रोशचतुष्टयेन तथा कराणां दशकेन वेशः ॥ इति । देशभेदेनानयोर्व्यवस्था ज्ञेया। यद्यपीमानि सर्वाण्यपि प्रायश्चित्तानि न वर्णविशेषाभिधानपुरस्स- रमभिहितानि तथापि अन्यत्रोक्ता व्यवस्था अत्रानुसन्धेया । तद्यथा- शस्त्रभृतां लक्ष्यत्वं अग्निपतनं सर्वखदानं जीवनपर्याप्तधनदानं गृहदानं सरस्वत्यनुगमनं च सर्ववर्णसाधारणम् । अश्वमेधो राज्ञ एव । गो- सवो ब्राह्मणस्यैव । अन्ये त्रैवर्णिकानाम् । तत्र गोसवाश्वमेधौ कलौ वयाँ वर्णभेदेन प्रायश्चित्तस्य द्विगुण-त्रिगुणादिको भेदस्त्वग्रे आचार्येणैवोक्तो त्रानुसन्धेयः। १. The text reads ऽनुसरेत् for ऽनुचरेत्. २. B., D. and J. read प्रतिस्त्रोतां for प्रतिस्रोतः. ३. The text reads मज्जान्तां for मज्जातं.

·७१ - अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । इति । तत्राष्टौ मन्त्रानाह वसिष्ठः-- 'लोमानि मृत्योर्जुहोमि लोमभिर्मृत्यु वासये । इति प्रथमाम् त्वचं मृत्योर्जुहोमि त्वचा मृत्युं वासये । इति द्वितीयाम् । लोहितं मृत्योर्जुहोमि लोहितेन मृत्युं वासये । इति तृतीयाम् । मांसं मृत्योर्जुहोमि मांसेन मृत्यु वासये । इति चतुर्थीम् । मेदो मृत्योर्जुहोमि मेदसा मृत्यु वासये । इति पञ्चमीम् । स्नायुं मृत्योर्जुहोमि स्नाय्वा मृत्युं वासये । इति षष्ठीम् । १. All others except A. and I. read तथा for तत्र; while C. and F, omit the following लोमप्रभृति वै तनुम् । मज्जान्तं जुहुयावापि मंत्ररेभिर्यथाक्रमम्' ।। इति । तत्राष्टो मन्त्रानाह वसिष्ठः- 'लोमानि मृत्योर्जुहोमि. . . . . . . . 8. These Mantras are found in all manuscripts and the text, but they appear different from one another, I. substitutes नाशय for वासये in all the Mantras and except A. G. and the text all others read प्रथमम् and so on in masculine instead of feminine, while G. omits the following: प्रथमाम् । त्वचं मृत्योर्जुहोमि त्वचा मृत्युं वासये । इति द्वितीयाम् | लोहितं मृत्योर्जुहोमि लोहितेन मृत्युं वासये | इति. and substitutes आश्रयति for वासये इति in the first and the fourth Mantra. ३. The text interchanges this Mantra for the sixth. The texts, two Bombay editions and one Benares edition with commentary reads स्नावाभि- and स्नावभिः स्नायु for and स्नाय्वा. for प्रथमाम् ·७२ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ अस्थीनि मृत्योर्जुहोमि अस्थिभिर्मृत्युं वासये । इति सप्तमीम् । मज्जानं मृत्योर्जुहोमि मज्जाभिर्मृत्युं वासये । इति अष्टमीम्। (व. स्मृ. २०. २६ ) इति । मरणान्तिकस्येदेशस्य सर्वस्य व्रतस्य कामकार- विषयत्वं मध्यमाझिरा आह-- 'प्राणान्तिकं च यत्प्रोक्तं प्रायश्चित्तं मनीषिभिः। तत्कामकारविषयं विज्ञेयं नात्र संशयः॥ यः कोमतो महापापं नरः कुर्यात् कथंचन । न तस्य शुद्धिनिर्दिष्टा भृग्वग्निपतनादृते' । इति । यत्तु सुमन्तुनोक्तम्- ब्रह्महा संवत्सरं कृच्छू चरेत् । अधःशायी विषवणस्नायी कर्मावेदको भैक्ष्याहारो दिव्यनदी- पुलिन-सङ्गमा-ऽऽश्रम-गोष्ट-पर्वत-प्रस्त्रवण-तपो- वनविहारी स्यात् स्थान-वीरासनी । संवत्सरे पूर्ण हिरण्यमणि-गो-धान्य-तिल-भूमि-सपीषि ब्राह्म- णेभ्यो ददन् पूती भवति । BHARRRORDARO . १. I. reads मज्जा for मज्जानं and मज्जया for मज्जाभिः; while all other cept A. and the text substitute मज्जां for मज्जाभिः. २. G. and I, do not insert ईदृशस्य. ३. G. and J. read कामेन for कामतः. ४. A. reads कुर्यात् विप्रः for नरः कुर्यात्. ५. Except A. and I. all others read त्रिषवणी for त्रिषवणस्नायी; while B. D. and I. कर्मवेदक: for कर्मावेदकः ६. B. and D. read भिक्षाहारी for भैक्ष्याहा. ७. H. reads -संगमाश्रयो गोष्ठयपर्वत-for-संगमाश्रमगोष्ठ-पर्वत-. ८.G. reads ब्राह्मणो दद्यात् ; while I. substitutes दद्यात् for ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । इति तदपहन्तुर्मूर्खस्य धनवतो जातिमात्रव्यापादने द्रष्ट- व्यम् । यत् पुनर्वसिष्ठवचनम्- 'द्वादशरात्रमब्भक्षो द्वादशरात्रमुपवसेत्' । (व. स्मृ. २३. ३८) इति तन्मनोवसितब्रह्महत्यस्य तदैवोपरतजिघांसस्य वे- दितव्यम् । यत् पुनः षट्त्रिंशन्मतवचनम्- षण्डं तु ब्राह्मणं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् । चान्द्रायणं प्रकुर्वीत पराकव्यमेव च ॥ इति तदप्रत्यानेयपुंस्त्वस्य सप्रत्ययवधे द्रष्टव्यम् । अप्र. त्ययवधे तु बृहस्पतिराह- 'अरुणायाः सरस्वत्याः सङ्गमे लोकविश्रुते । शुद्धयेत् त्रिषवणस्नायी त्रिरात्रोपोषितो द्विजः' ॥ अप्रत्यानेय पुनरानयितुमशक्यं पुंस्त्वं यस्य । षण्डस्लावञ्चतुर्दश- विधः पूर्वमाचारकाण्डे विवाहप्रकरणे उक्तः । तत्र केषांचित् कालान्तरे औषधादिना पुंस्त्वं प्रत्यानेतुं शक्यं भवतीति प्रसिद्धमेवायुर्वेदविदाम् । । + अत्र- OURS MARRIANDS 'प्रत्ययोऽधीन-शपथ-ज्ञान-विश्वासहेतुषु' । (नामलिंगानुशासने ३. ३. १४७) इति कोशात् प्रत्ययो ज्ञानम् । तच्च- जाग्रत्संस्कारसम्भूतः प्रत्ययो विषयान्वितः'। (ग. पु. १. १३६. १३) इति गारुडात् संस्कारजन्यम् । १. B. and D. omit the following :- 'यत्पुनर्वासष्ठवचनम्'- 'द्वादशरात्रमभक्षो द्वादशरात्रमुपवसेत् । इति । तन्मनोवसितब्रह्महत्यस्य तदेवोपरतजिघांसस्य वेदितव्यम्।। while H. substitutes वसिष्ठेनोक्तम् for the same. २. G. reads अम्बुभ- क्षो for अब्भक्षो. ३. G. reads ब्रह्महत्यायाः for ब्रह्महत्यस्य. ४. B.D. and G. read षत्रिंशन्मते वचनम् for षत्रिंशन्मतवचनमू. ५. I. reads प्रत्यय- वधे for सप्रत्ययवधे. 10 ·. पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ Home इति । एतानि द्वादशवार्षिकादिधनदानपर्यन्तानि ब्राह्म- णस्यैव । क्षत्रियादेस्तु द्विगुणादिकम् । यदाहाङ्गिराः- 'पर्षद या ब्राह्मणानां तु सा राज्ञां द्विगुणा मता। वैश्यानां त्रिगुणा प्रोक्ता पर्षद्वञ्च व्रतं स्मृतम्' ।। इति । प्रजापतिरपि- 'द्विगुणं त्रिगुणं चैव चतुर्गुणमथापि च । क्षत्र-विद्-शूद्रजातीनां ब्राह्मणस्य वधे व्रतम्' । इति । यत्नु चतुर्विंशतिर्मतवचनम्- 'प्रायश्चिन्तं यदाम्नातं ब्राह्मणस्य महर्षिभिः । पादोंन क्षत्रियः कुर्यादर्धं वैश्यः समाचरेत् ।। शूद्रः समाचरेत् पादमशेषेष्वपि पाप्मसु' । इति तत् प्रातिलोन्यानुष्टितचतुर्विधसाहसव्यतिरिक्तवि- षयम् । मूर्धावसिक्तादीनामपि दण्डवत् प्रायश्चित्तं समूहनीयम् । दण्डतारतम्यमाह याज्ञवल्क्य:- दण्डप्रणयनं कार्य वर्णजात्युत्तराधरैः । (या. स्मृ. २. २०६) इति । एवं च सति मूर्धावसिक्तस्य ब्राह्मणवधे ब्राह्म- णादतिरिक्तं क्षत्रियादूनमध्यर्धद्वादशवार्षिकं भवति । अन- अतिरिक अधिकम् । ब्राह्मणस्य द्वादशवार्षिकं विहितं, क्षत्रियस्य तद् द्विगुणं चतुर्विंशतिवार्षिकं भवति । तत्र क्षत्रियादूनं ब्राह्मणादधिक अष्टादशवार्षिक मूर्धावसिक्तस्य देयमित्यर्थः । T. omits यत्तु; while G. and H. omit तु. २. G. and H. read चतुर्विशतिमतें वचनम् for चतुर्विशतिमतवचनम्. ३. Except A. and H. all others do not insert प्रालणादतिरिक्तं. ४. C. and F. read मध्यस्थे दशवा- षिक, E. अध्यधंदशवार्षिकं, G. अध्यधं द्वादशवार्षिकम् and J. अर्ध द्वादशवा- कम all for अभ्यर्धवादशवार्षिकम. । क ·tra -- EDIA अ० १२. माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। यैव दिशा प्रातिलोम्योत्पन्नानामपि प्रायश्चित्तमूह नीयम् । तथो- त्तमामिणामपि प्रायश्चितत्तारतभ्यमगिरसा दर्शितम्- 'गृहस्थोक्तानि पापानि कुर्वन्न्याश्रमिणो यदि । शौचवच्छोधनं कुर्युरर्वाक् ब्रह्मानिदर्शनात्' । इति । प्रकान्तप्रायश्चिन्तस्य मध्ये विपत्तावपि पापक्षयो भवति । तथा च हारीतः प्रायश्चित्तेऽध्यवसिते का यदि विपद्यते । पूतस्तदहरेव स्यादिह लोके परत्र च ॥ हा. स्मृ. २१. ९) इति । व्यासोऽपि- 'धर्मार्थ यतमानस्तु न चेत् शनोति मानवः । प्राप्तो भवति तत् पुण्यमत्र मे नास्ति संशयः' ।। (व्या. स्पृ. ३.४१) इति । वधोद्यमेपि वधप्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । तदाह याज्ञवल्क्य:- चरेतमहत्वापि पातार्थ चेत् समागतः + ॥ (या. स्मृ. ३. २५२) * उत्तमाश्रमिणः आजन्मब्रह्मचारिणः वानप्रस्था यतय श्वेत्यर्थः । + धर्मार्थ यतमानः पापक्षालनार्थ प्रायश्चित्तं कर्तुं प्रवृत्तः । + अत्र घातार्थ चेत् समागतः इत्यनेन हननसाधनमुद्यम्य केवलमा- गमनमेव न विवक्षितम् । किंतु ब्राह्मणादिहनने कृतनिश्चयस्तद्वयापाद- १. I. substitutes दृशा for दिशा. २.C. and F. read तथा श्रमिणाम् and I. तथोक्ताश्रमिणाम् for तथोत्तमामिणाम्. ३. B. and D. read -गतो अल- निधातनात्, C. and F. अर्वान ब्रह्मणि दर्शनात् both for अग्निह्मानिदर्शनात्. १. G. and A. read प्रक्रान्तस्य प्रायश्चित्तस्य. २. I. reads व्यवसिते for sध्यवासिते ६. I. reads मृतश्चेत् कोऽपि मानवः for न चेच्छ क्रोति मानवः.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ . इति । यथावर्णमित्यनुवर्तते । अत एव स्मृत्यन्तरम्- अहत्वापि यथावर्ण ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् '* (शा. स्मृ. १. २६) इति ॥ ७२-७३ ॥ सेवनस्थस्त्रीवधस्य महापातकत्वमभिप्रेत्य प्रायश्चित्तमाह- सवनस्थां स्त्रियं हत्वा ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।। ७४ ।। इति । आहिताग्नेजीया पतिव्रता सवनस्था । अत एवा- निराः-- आहिताग्नेबिजाय्यस्य हत्वा पलीमनिन्दिताम् । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यादात्रेयीनस्तथैव च ॥ (अं. स्मृ. ३. १९) इति ।।७४ ॥ Nautam नार्य सम्यगागत्य घातसाधनप्रहारे कृते कथंचित् प्रतिघातादिप्रबन्ध- वशादसौ न मृतस्तदा अहत्वा यथावणं ब्रह्महत्यादि व्रतं चरेत् इत्यर्थः । ननु-ब्राह्मणादिहनने यत् प्रायश्चित्तमुक्तं तदेव तदभावेऽपि कथमुच्यते ? । उद्यमस्य क्रियानिवृतेश्च समानो दण्ड इत्येतदयोग्यमि- ति चेत् । न । हननाभावे पादोनमेव प्रायश्चित्तमिति बमः । अत एव- 'औपदेशिकेभ्यो न्यूनत्वात् अतिदेशिकानां पादोनान्येव ब्रह्महत्यादिव- तानि द्वादशवार्षिकादीनि भवान्त' इति विज्ञानेश्वरः। १. B. and D. omit the following :- सवनस्थस्त्रीवधस्थ महापातकत्वमभिप्रेत्य प्रायश्चित्तमाह- सवनस्थां स्त्रियं हत्वा ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।। ७४॥ इति।. २. I. reads द्विजातस्य for द्विजाग्यस्य and B.C. D. and F. substitute तथा for हत्वा; while B. and D.exhibit आहिताग्नेर्जाया पतिव्रता अत एवअ- ङ्गिरा: after the quoted verse and then rend ब्रह्महत्यायाः प्रायश्चित्तं &c., and then again सवनस्थवधस्य &c.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । [*विन्ध्यादुत्तरतो यस्य निवासः परिकीर्तितः । पराशरमतं तस्य सेतुबन्धस्य दर्शनम् ।। अवध्यनिरूपणेतिपातः शास्त्रार्थः स्यादित्यत आह | विन्ध्या- दुत्तरत इति । 'यद्युत्तरे वसेत् पार्धे विन्ध्यस्य पुरुषोत्तम । दक्षिणे वसतश्चदं न भवेदिति तच्छृणु' ।। इति भविष्यपुराणात् दक्षिणदेशस्थितस्य काशीयात्रेति ज्ञेयम् । अकामकृते इदं प्रायश्चित्तम | तत्रैव द्वादशाब्दिकस्योक्तत्वात् । प्र- तियोजनं प्राजापत्यसम्भवेनास्य तत्समत्वाच | कामकृते तु मरणा- न्तिकमेव ॥ ७९ ॥] ब्रह्महत्यायाः प्रायश्चित्तमभिधाय मद्यपानस्य प्रायश्चित्तमाह-- मद्यपश्च द्विजः कुर्यान्नदीं गत्वा समुद्रगाम् । चान्द्रायणे ततश्चीणे कुर्यादाह्मणभोजनम् ॥ ७५ ।। अनडुत्सहितां गां च दद्याहिप्रेषु दक्षिणाम् । इति । पनसादिजन्यं मदकारणं द्रवद्रव्यं मद्यम् । तदाह पुलस्त्यः 'पानसं द्रौक्षमाधुकं खारं तालमैक्षवम् । मधूत्थं सैरिमारिष्टं मैरेयं नारिकेलजम् ।। दृश्यतेऽयं श्लोको एकस्मिन् ( L. ) पुस्तके नान्यत्र । माधवा- चार्यैर्न व्याख्यातः । अत एव प्रक्षिप्तोऽयमिति प्रतिभाति । तथापि पूर्वा- परसम्बधमवलोक्यात्रावश्यकत्वप्रतीतेरस्माभिः धरणीधरव्याख्यासहितः संगृहीतः। १. L. reads तपः for ततः. २. B. and D. read विप्राय for विप्रेषु. 1. Except B. D. G. and I. all others read क्षौद्र-माधुकं for द्राक्ष-माधूकं. ५. I. reads सौरमाविष्टं, B. and D. सैरमादिष्टं, A.सौरमारिष्टं and H. सैरि- मारिष्टं all for सरमारिष्टं.

·७८ Plaamsanta पराशरसंहिता [प्रा० का०२ समानानि विजानीयान्मद्यान्येकादशैव तु'*। (पु. स्मृ. १. १२-१३) इति । एकादशानामन्यतमस्य मद्यस्य पाने महानदी- तीरे चान्द्रायणं चरित्वा ब्राह्मणभोजनं कृत्वा दक्षिणां दद्यात् । तदेतत् कामकारविषयम् । अकामकारे तु बृहस्पतिराह- 'पीत्वा प्रमादतो सबमतिकृच्छ् चरेद् द्विजः । कारयेत्तस्य संस्कारं शक्या विमांस्तु भोजयेत्' (बृ. स्मृ. ४. २३) इति । तदेतन्मद्यपानप्रायश्चित्तं ब्राह्मणस्यैव ! न क्षत्रिय- वैश्ययोः । मद्यपानस्य ब्राह्मणम्प्रत्येव निषेधात् । 'यक्ष-रक्षः-पिशाचान्नं मद्य-मांस-सुरासवम् । तद् ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामनता हविः' ।। इति स्मरणात् । माधूकं 'मोहवा-मोहडा' इति भाषायां प्रसिद्धस्य वृक्षस्य पुष्पेभ्यो निर्मितम् । सेरो वनस्पतिविशेषः (?) | अरिष्टोनिम्बः तद्भवम् । मिरायां देशविशेषे ओषधिविशेषे वा भव मैरेयम् । एवमेकादश मद्यानि । केचित्तु- 'माध्वीकं टाङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजम्'। इति पठन्ति । तद् एकादशसंख्यापूर्यभावात चिन्त्यम् । .. १. C. and F. omit the following :- तदेतत् कामकारविषयम् । अकामकारे तु बृहस्पतिराह 'पीत्वा प्रमाढतो मद्यमतिकृच्छं चरेद् द्विजः। कारयेत्तस्य संस्कार शक्त्या विप्रांस्तु भोजयेत् ।। इति. २. B. and D. substitute च for तु. ३. Except A. and I. all others read श्राह्मणेन न पातव्यं for तद् ब्राह्मणेन नात्तव्यं.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । बृहद्विष्णुरेपि- माधूकमैक्षवं 'सैरं तालं खाजूर-पानसम् । मधूत्थं चैव माध्वीकं मैरेयं नारिकेलजम्' ।। अमेध्यानि दशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्य तु' । इति । राजन्य-वैश्ययोस्तु मद्यपानमनुजानाति बृहद्या- ज्ञवल्क्य:- । कामादपि च राजन्यो वैश्यो वापि कथंचन । मधमेव सुरां पीत्वा न दोषं प्रतिपद्यते' ।। इति । व्यासोपि- उभौ मध्वासक्षीबौ उभौ चन्दनचर्चितौ । एकपर्यङ्कशयितौ दृष्टौ मे केशवार्जुनौ'* ।। ( म. भा. उ. ५८. ५) धृतराष्ट्रसन्दशं पाण्डवेभ्यो निवेद्य प्रन्यागतस्य संजयस्य धृतराष्ट्रम्प- त्युक्तिरियम् । शिष्टाचारप्रदर्शनार्थमिदं वाक्यम् । विज्ञानेश्वरस्तु-'एक- पर्यङ्क-रथिनौ'-इति पठित्वा क्षत्रिय-वैश्ययोर्माध्वीपानानुज्ञान परमिदमिति मन्यते। १. B. and D. omit अपि. २. Except A. G. and H. all others substitute सैरं for सोरं; while I.ताल-खार्जूर • for तालं खाजूर-. ३. I. reads धूस्तुरं for मधूत्थं, but it seems to be a mistake. 8. I. substitutes FTETTET for मद्यानि. ५. C. and F. read क्रमादपि for कानादपि. ६. G reads मद्य मेदसुरां C. and F. मद्यमेवं सरां for मद्य मेव सुरां. ७. B. and D. omit व्यासोऽपि. ८. This verse appears in Mahābhiirata, except the text of .the same and A. and G. all others read मध्वासवं पीत्वा for मध्वासवक्षी- बौ; while the text reads चन्दनरूषितो for चन्दनचर्चितौ and reads the second line as स्रग्विणौ वरवस्त्रौ तौ दिव्याभरणभूषितौ' ।।. :- ·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ - इति । *उपनयनात् पूर्व मद्यपाने तत्प्रायश्चित्तं पित्रादिभिः कर्तव्यम् । तदाह जातूकमे:- 'अनुपेतस्तु यो बालो मयं मोहात् पिबेद्यदि । तस्य कृच्छ्त्रयं कुर्यात् माता भ्राता तथा पिता' || इति ॥ ७५ ॥ मद्यपानस्य प्रायश्चित्तमुक्त्वा सुरापानस्य प्रायश्चित्तमाह- सुरापानं सकृत् कृत्वा अग्निवर्णी सुरां पिबेत् ॥ ७६ ॥ स पावयेदथात्मानमिहलोके परत्र च । इति । पिष्टादिजन्यो द्रवद्रव्यविशेषः सुरा । तथा च मनुः गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या द्विजोत्तमैः' ।। (म. स्मृ. ११. ९४) इति । तत्र पैष्ट्यां सुराशब्दो मुख्यः । गौडी-माव्योर्गौणः। पुलस्त्यनकादशसु मद्येषु गौडी-माधव्यावनुक्रम्य- * ब्राह्मणस्यैवेदम् । नान्येषां वर्णानाम् । १. C. F. E. H. and I. do not insert तत्. २. These two lines are amitted by M. ३. I. reads पातयेत् for पावयेत् ; while K. and I read तदा- for अथा-. ४. B. and D. read this line as follows: 'तथैवैका न पातव्या सुरा सर्वा द्विजोत्तमैः' ।। and I. reads :- 'यथैवैका न पातव्या तथा सर्वा द्विजोत्तमैः' । and except A. and the text all others read- यथैवैका तथैवान्या for यथैवैका तथा सर्वा. ६. I. reads एकादशममधेषु for एकादशसु मद्येषु.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। ८१ 'सुरायाः सकृत्पाने गौडी-माव्योरमुख्यसुरयोरस- कृत्पाने चाग्निसमानवर्णोत्पत्तिपर्यन्तं सन्तप्ताम- त्युष्णां सुरां पीत्वा ब्राह्मणो म्रियेत' । (पु. स्मृ. १. १४) इत्यभिधानात् । तथा च बृहस्पतिः- 'सुरापाने कामकृते ज्वलन्ती चैव तां मुखे । क्षिपेत्तया विनिर्दग्धो मृतः गुद्धिमवामुवात् ।। (बृ. स्मृ. ४. २५) इति । गौडी-माध्व्योरभ्यासेन मत्या अमेत्या वा पाने तया मरणं व्याघ्र आह- 'मत्या मद्यममत्या वा पुनः पीत्वा* द्विजोत्तमः। ततोनिवर्णा तां पीत्वा मृतः शुश्येत् स किल्विषात् ।। इति । कामकृते सकृत् पैष्टीपाने मूलवचनोक्तं मरणं द्र- टव्यम् । अकामकृते तु याज्ञवल्क्य आह- 'बालवासा जटी वापि ब्रह्महत्यानतं चरेत् । पिण्याकं वा कणान् वापि भक्षयसिमा निशि ॥ (या. स्मृ. ३. २५४.) इति । एतच वर्षत्रयपिण्याकादिभक्षणं छर्दनविषयम् । पुनः पीत्वा अभ्यासेन प्राशनं कृत्वेत्यर्थः। द्विजेषु ब्राह्मण-क्षत्रिय- वैश्येषु उत्तमः श्रेष्ठः ब्राह्मण इत्यर्थः । १. 1. and J. omit -सुरयो.. २. Except A, and I. all do not insert इत्यभिधानात्. ३. B. D. E. and I. read अभ्यासे ततया मरणं and C. F.G. and J. अ-यासेन तया मरणं both for अभ्यासेन नत्या अमत्या वा पाने तया मरणं. ४. B. and D. read भक्षयन्वहं निशि, C. and F. भक्षयेतु समा निशि and E. G. H. J. भक्षयेनु सकृन्निशि all for भत्रिसमा निशि. क ·पराशरसंहिता [प्रा० का०२ READAR इति । तथा च वर्षत्रयव्रतं प्रकृत्य व्यास आह- 'एतदेव व्रतं कुर्यात् मद्यपः छर्दने कृते । पञ्चगव्यं च तस्योक्तं प्रत्यहं कायशोधनम्' ।। (व्या. स्मृ. २. ५१) इति । यत्तु मनुनो कम्- 'कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृनिशि। सुरापानापनुत्त्यर्थ वालवासा जटी ध्वजी* ।।। (म. स्म. ११.९२) इति तत्तालुमात्रसंयोगे द्रष्टव्यम् । यदपि देवेलेनोक्तम्- 'सुरापाने ब्राह्मणो रूप्य-ताम्र-सीसानामन्यतम- मग्निकल्पं पीत्वा शरीरपरित्यागात् पूतो भवति । इति यदपि मनुनोक्तम्- कणान् तण्डुलकणान् । पिण्याकं तिलकल्कम् । वालवासा गोलो- माजालोमादिकृतं वास:। केचित् 'चीरवासा' इत्यपि पठन्ति। तत्र चीर वस्त्रषण्डम् । वजी सुराभाण्डध्वजं पुरस्कृत्य गच्छेत् तिष्ठेत वा इत्यर्थः । मेधातिथिस्विदं वचनं- प्राणात्यये औषधार्थ सेवने शुद्धिकथनार्थमि- त्याह । सर्वज्ञनारायणः-'एतच्च कामत उपलभ्यमानमधु-सुरासं सृष्ट- जलपाने' इत्याह । कुलूकभट्टः-'इदमबुद्धिपूर्वकममुख्यसुरापाने' इति । राघवानन्दः-'अकामत: पैष्टीपाने कामतश्च गौडी-माध्व्योः पाने'-इति । नंदनस्तु-'अकामतः पाने' इदं प्रायश्चित्तमित्याह । news १. G. rends मद्यपत्य छईने for मापः छईने. २. We follow here A. and L.; while all others and the text real सुरापानायनुत्त्यर्थ for सुरापाना- पनुत्त्यर्थ. ३. B. and D. omit the following :- 'सुरापाने ब्राह्मणो रूप्य-ताम्र-सीसानामल्यतमम- भिकल्पं पीत्वा शरीरपरित्यागात् पूतो भवति'। इति । यदपि मनुनोक्तम्- ४. G. reads यद्यपि for यदपि, Show ·अ० १२. माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। ८३ . ॥ गोमूत्रमग्निवर्ण वा पिबेदुदकमेव वा । पयो घृतं वाऽऽमरणात् गोदाकृद्रसमेव च ॥ (म. स्मृ. ११.९१) इति तदुभयं मूलवचनेन समानविषयम् । वेदविदम्प्रत्य- निरा आह- 'बृहस्पतिसंवेनेट्वा सुरापो ब्राह्मणः पुनः। समत्वं ब्राह्मणैर्गच्छेदित्येषा वैदिकी श्रुतिः॥ इति । सकृद्रोणेषुरापाने अद्भिरा आह-- 'भूमिप्रदानं यः कुर्यात् सुरां पीत्वा द्विजोत्तमः। पुनर्न च पिबेजातु संस्कृतः स विशुद्ध्यति ।। इति । यत्तु सुमन्तुनोक्तम्-- ब्राह्मणस्य सुरापत्य षण्मासाननुद्धृतसमुद्रोदक- स्नानम्। साविन्यष्टसहलं जुडुयात् प्रत्यहम् । त्रिरात्रनुपवासः । तसकृच्छेण पूतो भवति । সলখাৰমূস্বলল । अत्र आमरणात् इत्युक्तेः अनिवर्णमिति विशेषणं गोमूत्र-उदक- पयो-घत-गोशकृद्रतानां पञ्चानां प्रत्येक सम्बध्यते । * बृहस्पतिसवो नाम यज्ञः । स च ब्राह्मणैरेव कर्तृत्वेन विहितः। 'ब्रा- ह्मणैस्समत्वं गच्छेत् ' -इत्यनेन जातिमात्रब्राह्मणो भवेदित्युक्तम् । न श्रोत्रियागुत्तमत्वं उपलभेदीत्यर्थः । # नात्र हवनीयद्रव्यमुक्तं तथापि-'द्रव्यानुक्तौ घृतम्' इति नियमात् घृतेनाष्टसहस्रं जुहुयादित्यर्थः । तप्तकृच्छः पूर्वमुक्तः । R. G. and the text read ar for 9. 8. C.F. E. H. and I. read स्मृतिः for श्रुतिः. ३. B. and D. read गौडसुरापाने for गौणसुरापाने. ४. I. substitutes ar for यः. ५. B. D. and H. substitute वा for च, but G: and J. insert neither च nor वा.

·८४ হয়নি। [प्रा० कां०२ इति तत् पूर्वोक्तबृहस्पतिसवविषय एव द्रष्टव्यमे ।सम्प- त्यभावे वो द्रष्टव्यम् । यत् पुनर्वृहस्पतिनोक्तम्--- गौडी माध्वी सुरां पैष्टीं पीत्वा विप्रःसमाचरेत् । तप्तकृच्छू पराकं च चान्द्रायणमनुक्रमात् ।। (बृ. स्मृ. ४. १) इति तदनन्यौषधसाध्यव्याध्युपशमार्थपाने वेदितव्यम् । प्रायश्चित्तस्याल्पत्वात् । अत एव हेतोः सङ्कल्पमात्रविषयत्वे वा योजनीयम् ।। ७६ ।। अथ सुवर्णस्यप्रायश्चित्तमाह-- अपहृत्य सुवर्ण तु ब्राह्मणस्य ततः स्वयम् ॥ ७७ ।। गच्छेन्मुसलमादाय राजाभ्याशं वधाय तु । हतः शुद्धिमवाप्नोति राज्ञाऽसौ मुक्त एव च ॥७८॥ कामतस्तु कृतं यत् स्यान्नान्यथा वधमर्हति । इति । अत्र सुवर्णशब्दः परिमाणविशेषोपेतहेमवचनः। स च परिमाणविशेषो याज्ञवल्क्येन दर्शितः- गोडीपाने तप्तकृच्छं माध्वीपाने पराके पैष्टीपाने चान्द्रायणमिति क्रमः। १. G. omits तत् ; while B. and D. तदुक्तं बृहस्पतिसवनेन द्रष्टव्यसंपत्त्यभावे for तत्पूर्वोतवृहस्पतिसबविषय एव द्रष्टव्यम् । सपत्यभावे वा. २. G. and J. omit द्रष्टव्य and read द्रव्यसंपन्यभावे द्रष्टव्यम्. ३. Except A. H. and I. all others omit वा. ४. B.C. D.E. F. G. J. K. and L. read राजानं स्ववधाय, H. and I. राजानं स वधाय for राजाभ्याशं वधाय. ५. Except A. K. and L. all others read ततः for हतः. ६. M. reads कामकारकृतं for कामतन्न त ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । 'जालसूर्यमरीचिस्थं त्रसरेणुरेजः स्मृतम् । तेष्टौ लिक्षा तु, तौस्तिस्रो राजसर्षप उच्यते । गौरस्तु ते त्रयः, षट् ते यवो मध्यस्तु, ते जयः। कृष्णलः, पञ्च ते माषः, ते सुवर्णस्तु षोडश' ॥ (या. स्मृ. १. ३६२-३६३ ) इति । उक्तपरिमाणविशिष्टं ब्राह्मणसुवर्ण योऽपहरैति स स्वविशुद्धये स्वयमेव राजकर्तृकं मरणं सम्पादयितुं प्रहार- साधनं मुसलमादाय राजसमपिं गच्छेत् । गत्वा चेदृशं मां पहरेति निवेदयेत् । ततो राजकर्तृकात् मुसलसाधनादधादयं विशुझ्यतीति । अथ मुसलमहारेण नं मृतस्तदा राज्ञा मुक्तः शुद्धिं प्रामोत्येव । तथा च संवतः- 'ततो मुसलमादाय सकृदन्यात्तु तं स्वयम् !! यदि जीवति स स्तेनस्ततस्तेयाद्विमुच्यते' । ( सं. स्मृ. १२०-१२१) इति । अथवा 'ऽमुक्त एव च'-इति पक्षान्तरमेवं व्याख्येयम्। यत्र स्तेनेन ये पोध्यास्तदीयपुत्र-मित्र कलत्रादयो बहवः सन्ति तत्र स्तेने मृत बहवो विनश्यन्तीति मत्वा कृपालुना राज्ञा १. E. I. and the text read त्रसरेणूरजः for त्रसरेणुरजः. २. C. and F. read लिख्या for लिक्षा and J. तुलास्तिस्रो for तु तास्तिस्रो; while H. substitutes लिभाः for लिक्षा. ३. B. and D. read सुवर्ण, and G. H. মুলা both for सुवर्णः. ४. Except A. and I. all others read हरति for sपहरति, while J. reads स्वविशुद्धिस्वयमेव राजकटंकण प्रहारेण सम्पादयितुं, G. reads the same, but differs in विशुद्धये for विशुद्धि ; while I. omits विशुद्धिम्. G. omits न ; while J. substitutes मुक्तः for मृतः. ६.G. substitutes अथ for तथा. ७. The text substitutes स्तेन for सकृत्. ८. G and I. read एवं for रव. ९. B. D.G. and J. substitute अत्र for यत्र; while B. and D. substitute स्तेयेन for स्तेनेन. १०.G. adds अपि after बहवः and except. A. G. and I. others read विनक्ष्यन्ति; while G. नश्यन्ति for विनश्यन्ति. । .. .. :

·पराशरसहिता [प्रा० को०२ मा धनदण्डादिपुरःसरं स्तेनोपहतो मुच्येत तदापि विशुझ्यत्ये- वेति । ननु-एवं सति- 'अन्नन्नेनस्वी राजा (गौ. स्म. १२. ४५) इति गौतमवचनात् राजा प्रत्यवायी स्यात् । न । तस्य पोष्यवर्गादिकृपानिमितत्वेन स्वेनव्यतिरिकविषयेऽप्युपपत्तेः। ननु-ब्राह्मणवधस्यातिहितत्वात् 'मुक्त एव'-इत्ययं पक्षस्त- द्विषयत्वेन कुतो न व्याख्यायते? मनुवचनविरोधादिति ब्रूमः तथा च मनु:- 'सुवर्णस्तेयकृविप्रो राजानमभिगम्य तु । स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति ॥ गृहीत्वा मुसलं राजा सकृधन्यात्तु ते स्वयम् । वधेन शुक्ष्यति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव वा' ।। (म. स्मृ. ११. ९९-१००) इति । अत्र वधपक्षो नामधारकमात्रविप्रविषयः । तपःप- क्षस्तु संवनस्थत्वादिगुणोपेतब्राह्मणविषयः । न च-तादृशस्य स्तेयमसम्भावितं-इति शङ्कनीयम् । कदाचित् कचिञ्चित्तगत- तामसवृत्त्या लोभातिशयोदये सति तत्सम्भवात् । एवं च सति 'मुक्त एव'-इति पक्ष एसद्विषयत्वेनापि योजयितुं शक्यते । यचौर्य कामकृतं स्यान्तत्रायमुक्तो वधो द्रष्टव्यः। अन्यथा १.B. and D. read धनदण्डापहतो for धनदण्डादिपुरस्सरं स्तेनोऽप्रहृतो. २. We follow here only A.; while all others read कृपानिमित्तस्तेनव्यतिरिक्त-for कृपानिमित्तवेन स्तेनव्यतिरिक्त- ३. I. substitutes कुर्यात् हतं for सकृद्धन्यान्तु तं. ४. B. D.E.G. H. and J. substitute च and the text तु ५. G. omits -मात्र- and B. C. D. and F. -विप्रfor at ·in । अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। प्रामादादिकचौर्ये वधं नाहति । न च-लोमैकमूलस्य चौर्यस्य प्रामादिकत्वमसम्भावितं-इति शङ्कनीयम् । यदा वस्त्रप्रान्त- प्रथितं सुवर्ण सुवर्णत्वेनाज्ञात्वा पहरति अपहत्य चान्यस्मै ददाति नाशयति वा न पुनः स्वामिने प्रत्यर्पयति तदा सम्भ- वत्येवाकामतोऽप्यपहारः । तादृशे ऽपहारे सवनस्थब्राह्मणवत्त- पसा शुद्धिष्टव्या । तपसो विशेषस्तु मनुना दर्शितः- तपसाऽपनुनुत्सुस्तु सुवर्णस्तेयज मलम् । वालेवाप्सा हिजो रण्ये चरेब्रह्महणी व्रतम् ।। (म. स्मृ. ११. १०१) इति ! सुवर्णात् न्यूनपरिमाणेषु हेभसु व्रतभेदाः षट्त्रिं- शन्मते दर्शिताः 'बालानमात्रेऽपहते प्राणायाम समाचरेत् । लिक्षामात्रेऽपि च तथा प्राणायामत्रयं बुधः।। राजसर्षपमात्रे च प्राणायामचतुष्टयम् । गायत्र्यष्टसहलं च जपेत् पापविशुद्धये ॥ गौरसर्षपमात्रे तु सावित्रीं वै दिनं जपेत् । यवमात्रसुवर्णस्य प्रायश्चित्तं दिनद्वयम् ।। सुवर्णकृष्णलं ह्येकमपहृत्य द्विजोत्तमः । कुर्यात् सान्तपनं कृच्छं तत्यापस्यापनुत्तये ।। mota ब्रह्महणः यद्विहितं द्वादशवार्षिकं प्रायश्चित्तं तदित्यर्थः। १. B. and D. read लौभकवचनस्य for लोभैकमूलस्य. २. B. and D. read विशेषः for तपसो विशेषः. ३. The text reads चीरवासा for वालवासा; while I. reads ब्रह्मवधनतम् for ब्रहणो व्रतम्. ४. G. and H. read द्रष्टव्याः for दशिता. ५. G. reads दिनत्रयम् for दिनद्वयम्.

·८८ বহিৰনানা [प्रा० कां०२ अपहृत्य सुवर्णस्य माषमात्रं द्विजाधमः । गोमूत्रयावकाहारथिभिर्मासैविशुद्ध्यति । सुवर्णस्यापहरणे वत्सरं यावतं पिबेत् । ऊर्व प्राणान्तिकं ज्ञेयमथ वा ब्रह्महव्रतम् ॥ इति । वत्सरं यावकाशनं किंचिन्यूनसुवर्णापहारविषयम्। सुवर्णापहारे द्वादशवार्षिकविधानात् । यत्तु चतुर्विशतिमते भिहितम् - 'आत्मतुल्यं सुवर्णं वा दद्यादिष्ट्वाथ वा क्रतुम् । षडब्दं वा चरेत् कृच्छं जपयज्ञपरायणः ।। तीर्थानि भ्रमते विद्वान् ततस्तेयात्प्रमुच्यते । इति तत्रात्मतुल्यसुवर्णदानमत्यन्तधनिकविषयम् । क्रतु- र्धनिकश्रोत्रियविषयः । षड्वार्षिकं तु तीर्थयात्रासहितं निर्ध- नश्रोत्रियविषयम् । स्तेयप्रायश्चित्तं सर्वत्र अपहृतं धनं स्वामिने दत्त्वैव कार्यम् । स्तेये ब्रह्मस्वभूतस्य सुवर्णादेः कृते पुनः । स्वामिनेऽपहृतं देयं हर्ता त्वेकादशाधिकम्' ।। इति स्मरणात् । यदा त्वशक्त्या राजा हन्तुमप्रवृत्तः तदा वसिष्ठोक्तं द्रष्टव्यम्- PAN १. I. reads द्विजोत्तमः for द्विजाधमः. २. C. F. E. G. I. and J. read यावको भवेत: while H. यावकी भवेत् for यावक पिबत्. ३. H. does not insert तु. ४. E. I. and I. rend तीर्थाभिगमने for तीर्थानि भ्रमते. ५. 1. reads afara for 7: 8. G. adds aegaof- before fast- and a after यश्चित्तं. ७. E. and H. read स्तेयब्रह्मस्व-for स्तेये ब्रह्मस्व-- ८. Except A. B. D. and G. all others read ही for हर्ता; while G. reads दत्वा B. and D.हत्वा for the same.

·अ० १२.]
माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता ।
८९
।
Human
.
स्तनः प्रकीर्णकेशो राजानमभियाचत ।
ततस्तस्मै राजा औदुम्बरं शस्त्रं दद्यात् ।
तेनात्मानं प्रमापयेत् । मरणात्पूतो भवति ।
व. स्मृ. २०. ३१)
इति । औदुम्बरं तात्रमयम् । यदा सुवर्णमपहृत्य तद् भुक्त्वा
तदानीमेवानुतापेन प्रत्यर्पयेत् तदाऽऽपस्तम्बोक्तं द्रष्टव्यम्-
'चतुर्थकालमिताशनेन त्रिवर्षनवस्थानम्' ।
(आ.प. सू. १.९. २९. १३. आं. पु.)
इति । मानसापहारे तु सुमन्तुराह--
'सुवर्णस्तेयी द्वादशरात्रं वायुभक्षः पूती भवति ।
(व. स्मृ. २०. ४१)
इति । गुरु-श्रोत्रिय-यागस्थत्वादिबहुगुणोपेतबाह्मणद्रव्यस्य
भूयसोऽसकृदपहारे वसिष्ठोक्तं द्रष्टव्यम्-
'निष्कालको घृताभ्यक्तो गोमयाग्निना पादप्रभृति
आत्मानं प्रमापयेत् । मरणात् पूतो भवतीति विज्ञायते।
(व. स्मृ. २०. ४२)
१. The text reads ब्राह्मणसुवर्णहरणे प्रकीर्य केशान् राजानमभिधावत्
स्तेनोऽस्मि भी शास्तु मां भवानिति । तस्मै राजा ......इति विज्ञायते ।. २. B.
and D. do not insert गुरु-श्रोत्रिय-- ३. I. reads भूयशो for भूयसो ; while
B. and D. read सकृत् for ऽसकृत्. ४. The text adds वा after
निष्कालको and reads घृतातो गोमयाग्निना पादप्रभृति आत्मानमनिताहयेत् for
घृताभ्यक्तो गोमयाग्निना पादप्रभृति आत्मानं प्रमापयेत् ; while I. does not insert
मरणात्.
12

·९० पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ इति । इत्थं सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तमभिहितम् । गुरुतल्पग- प्रायश्चित्तं दशमाध्याये- 'मातरं यदि गच्छेत्तु भगिनीं' (प. स्मृ. १०. ८) इत्यत्र प्रपञ्चितम् ॥ अथ पतितसंसर्गप्रायश्चित्तम् । यस्तु पतितर्ब्रह्महादिभिः सह संवत्सरं संसर्ग कृत्वा स्वय- मपि पतितस्तस्य प्रायश्चित्तं मनुराह- 'यो येन पतितनैषां संसर्ग याति मानवः । स तस्यैव व्रतं कुर्यात् संसर्गस्थ विशुद्धये' । (म. स्मृ. ११. १८१) इति । आचार्यस्तु कलियुगे संसर्गदोषाभावमभिप्रेत्य सं- सर्गप्रायश्चित्तं नाभ्यधात् । अत एव स्मृत्यन्तरे कलौ वानामनुक्रमणे- संसर्गदोषः पापेषु। (स. स्मृ. १. ५३) इत्युक्तम् ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ संसर्गदोषस्य पातित्यापादकत्वाभावेऽपि पापमात्रापादक- त्वमस्तीत्याह- आसनांत् शयनाद्यानात् सम्भाषात् सहभोजनात्।।७९॥ सङ्क्रामन्ति हि पापानि तैलबिन्दुरिवार १. The text reads तत्संसर्गविशुद्धये for संसर्गस्य विशुद्धये. २. We are unable to find out the proper name. C. E. F. H. and I. read स्मृत्यर्थ- सारे.G. स्मृतिसागरे, both for स्मृत्यन्तरे.

·अ० १२.] ९१ माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति । *यथा तैलबिन्दुरम्भसि प्रक्षिप्तः सर्वत्र व्यामोति तथा पतितसंसर्गकृतं पापं संसर्गिणं पुरुषं व्यामोति ॥७९॥ संसर्गदोषव्याजेन पूर्वमनुक्तप्रायश्चित्तानां सर्वेषां साधा- रणानि प्रायश्चित्तान्याह- चान्द्रायणं यावकं च तुलापुरुष एव च ॥८॥ गवां चैवानुगमनं सर्वपापप्रणाशनम् । इति । तुलापुरुषः कृच्छविशेषः । तत्स्वरूपमुपरिष्टाद्व- क्ष्यामः । यत्र यत्र चे प्रतिपदोक्तं प्रायश्चित्तं नोपलभ्यते तत्र सर्वत्र पापगौरव-लाघवानुसारेण चान्द्रायणादीन्यावृत्तान्यना- वृत्तानि वा ऽनुष्ठेयानि । ततः सर्वाणि पापानि नश्यन्तीति सिद्धम् ।। ८०॥ इत्थं प्रायश्चित्तकाण्डे नवभिरध्यायैः प्रकीर्णकादीनां महा- पातकान्तानां पापानां यानि प्रायश्चित्तान्याचार्येणाभिहितानि तानि व्याचक्षाणैरस्माभिस्तत्प्रसङ्गापतितानि स्मृत्यन्तराण्यु- दाहृत्य व्यवस्थापितानि । अनुदाहृतस्मृतिवचनव्यवस्था । सहशब्द: प्रत्येकमभिसम्बद्धयते । सम्भाषशब्दस्त्वत्राजन्तः। १. K. and L. read यावकश्च for यावकं च. २. G. and I. omit च; while C. and F. do not repeat यत्र. ३. I. does not insert अनावृत्तानि and G. and I. substitute च for वा; while B. and D. omit आवृत्तानि. ४. J. substitutes अनुयोज्यानि for अनुष्ठेयानि. ५. G. and J. substitute पूर्वाणि for सर्वाणि; while B. and D. न सन्ति for नश्यन्ति. ६. G. reads तत्प्रसंगात्पतितानि, I. तत्प्रसंगात्पठितानि for तत्प्रसङ्गापतितानि; while I, only adds the after azratrför. .

·९२ पराशरसंहिता [प्रा. कां०२ अथ यानि पूर्वमनुदाहृतानि तान्युदाहृत्य व्यवस्थापयामः । तत्रातिपातकस्वरूपम् । तत्र विष्णुप्रोक्तां पापानुक्रमणिकामाश्रित्य तदानुपूर्ध्यात्मा- . यश्चित्तवचनान्युदाहियन्ते । तत्र विष्णुरादावतिपातकमनुक्रम्य तत्स्वरूपमेवं निर्दिदेश- मातृगमनं दुहितृगमनं स्नुषागमनमित्यतिपातकानि'। (वि. स्मृ. ३४. १) इति । तेषां त्रयाणां दशमाध्याये' 'मातरं यदि गच्छेत्तु (प. स्मृ. १०. ८) इत्यस्मिन् प्रकरणे प्रायश्चित्तानि निर्णीतानि । महापातकस्वरूपम्। अतिपातकानन्तरं महापातकमनुक्रम्य तत्स्वरूपनिर्देश amsumansan एवं कृतः 'ब्रह्महत्या सुरापानं ब्राह्मणसुवर्णहरणं गुरुदार- गमनमिति महापातकानि । (१) तत्संयोगश्च । (वि. स्मृ. ३५. १-२) इति । तत्र गुरुदार मनव्यतिरिक्तानां चतुर्णा द्वादशाध्याय- 'चतुर्विद्ये (प. स्मृ. १२. ६४) 8. C. and F. omit the following :- उदाहृत्य व्यवस्थापयामः । तत्र विष्णुमोक्तां पापानुक्रम- णिकामाश्रित्य तनुपूात् प्रायश्चित्तवचनान्युशहियन्ते । तत्र विष्णरादावातपातकमनुक्रम्य तत्स्वरूपमेवं निर्दिदेश । २. G. reads विनिर्दिशति and L विनिर्दिदेश both for निदिदेश. ३.J.does not insert दुहिनुगमनं. ४. Except A. and I. all others omit -गमन- after गुरुदार-- - ·अ० १२.] तु दशमाव्याये- . does not insert a P. I. reads 375STETTITET: for माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। १३ इत्यादिना- 'सर्वपापप्रणाशनम्' (प. स्मृ. १२. ८१) इत्यन्तेन ग्रन्थेन प्रायश्चित्तान्युक्तानि | गुरुदारगम नस्य पितृदारान् समारुह्य ( प. स्मृ. १०. ११) इत्यत्र प्रायश्चित्तमभिहितम् । अनुपातकस्वरूपम् । महापातकानन्तरमनुपातकमनुक्रम्य तत्स्वरूपमेवं नि- दिष्टम्- यागस्थस्य क्षत्रियस्य वैधः वैश्यस्य रजस्व- लायाश्चान्तवल्याश्चात्रिगोत्रीया अविज्ञातस्य गर्भस्य शरणागतस्य च घातनं ब्रह्महत्यासमा- नीति । (१) कूटसाक्ष्यं सुहृदध इत्येतौ सुरापान- समौ । (२) ब्राह्मणभूम्यपहरणं सुवर्णस्तेयस- मम् (३) पितृव्य-मातामह-मातुल-श्वशुर-नृप- पत्न्यभिगमनं गुरुदाराभिगमनसदृशम् । (४) पितृ-मातृ-स्वसृगमनं च (५) श्रोत्रियत्वि- गुपाध्याय-मित्रपत्न्यभिगमनं च । (६) १. The text अत्रिगोत्रायाः. ३. The text reads कोटसाक्ष्यं for कूटसाक्ष्यं. ४. The text adds निशेपापहरणं after भूम्यपहरणं. ५. Except A. H. do not insert च and separate the सूत्र.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इत्यादा इति ॥ सख्याः सगोत्राया उत्तमवर्णायाः गन्तव्यम् या रजस्वलायाः शरणागतायाः जताया निक्षिप्तायाश्च' । (७) (वि. स्मृ. ३६.१-७) नां सुरापहा अथ अनुपातकप्रायश्चित्तम्। श्चित्तं विष्णुरेवाह- पातकिनस्त्वते महापतकिनो यथा । इति धेन शुझ्यन्ति तीर्थानुसरणेन वा' । (वि. स्मृ. ३६. ८) त्राश्वमेधः सार्वभौमराजविषयः । राजा सार्वभौमोऽश्वमेधेन यजेत' । इति । तीर्थस्नानमितरविषयम् । तचं साधारणप्रा- नास्तिक यत्र प्रतिपदोनं प्रायश्चित्तं नास्ति नीपलक्ष्यते वा यद्यपि वाणं द्रष्टव्यम् । यागस्थक्षत्रवधस्य तादृशवैश्यव- ध्याये- 'वैश्यं वा क्षत्रिय वापि त्यन्तत्यागो (प. स्मृ. ६. १७) । द्वादमा व्याख्यानप्रसङ्गे प्रायश्चित्तं दर्शितम् । तथा चा- धीयातेत्या A. I. and the text all others read Frey: for FETT:. adds अंत्यजायाः after कुमार्याः. ३. 6. and F. are quite 9. They omit from प्रत्रजितायाः to ऋणानप (P. 94, L.33 to २. B. ४. Except A.C. F. and I. others substitute च for वा. •ind J. substitute * ब्रह्मो अधीतस्य १. Theat D. reads TRON for तच.

·अ. १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। ९५ Home न्तर्वन्या अत्रिगोत्रायाश्च वधे तत्रैव प्रायश्चित्तमभिहितम् । अविज्ञातगर्भवधे प्रायश्चित्तं चतुर्थाध्याये- गर्भपातं च या कुर्यात्' (प. स्मृ. ४. १७) इत्यस्मिन् प्रसङ्गे वर्णितम् । शरणागतावधः परिशिष्यते । मनुस्त्वन्यान्यपि ब्रह्महत्यासमान्याह- 'अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् । गुरोचालीकै निर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ (म. स्मृ. ११. ५५) इति । याज्ञवल्क्यश्चापरौण्याह- 'गुरूणामध्यधिक्षेपो वेदनिन्दा सुहृदधः । ब्रह्मत्यासमं ज्ञेयमधीतस्य च नाशनम्' । (या. स्मृ. ३. २२८) - समुत्कर्ष इति निमित्तसप्तमी । सम्यक् ज्ञातिषु समाजेषु राजसभा- दिषु वा उत्कर्ष प्राप्स्यामीति हेतुपूर्वक यदनृतमभिधीयते तद्ब्रह्महत्या- सममिति भावः । 'राजगामि पैशुनं राजकुलात्तेन सह विवादो निर्बन्धो अनृतादिशंसनं वा । यदाह गौतमः- 'गुरावन्ताभिशंसनम्' इति । यद्यपि अत्र 'गुरौ' इत्युक्तं तथापि अनृताभिशंसनस्य गुरौ राजकुले वा तुल्यत्वेनैव ब्रह्महत्यासमत्वमिति सुधीभिरूह्यम् । १. Except A. and I. all others read विज्ञात- for अविज्ञात-, but it Seems to be incorrect. २. B. and D. read अधिकनिर्बन्धः समानं for अलीकनिर्बन्धः समानि. ३. I. adds अपि before आह.

·९६ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ .4 इति । अत्र शरणागतवधादिषु पादन्यूनं ब्रह्महत्याव्रतमव- गन्तव्यम् । समशब्दस्य- 'राजसमा मन्त्री' इत्यादावीषन्न्यूने प्रयोगदर्शनात् । मनुस्त्वधीतत्यागादी- नां सुरापानसमवमाह- ब्रह्मोऽझं वेदनिन्दा च कूटसाक्ष्यं सुहृदधः । गर्हिता-उनाद्ययोग्धिः सुरापानसमानि षट्' ।। ( म. स्मृ. ११. ५६) इति । तत्र ब्रह्मोज्झस्य प्रायश्चित्तं वसिष्ठ आह- ब्रह्मोऽझः कृच्छ्रे द्वादशरात्रं चरित्वा पुनरुपयुजीत वेदमाचार्यात्' । (व. स्मृ. २०. १२) इति । इदं च प्रायश्चित्तं प्रामादिकाध्ययनत्यागविषयम् | नास्तिकतया तत्त्यागे पादन्यून सुरापानव्रतमिति मनोर्मतम् । यद्यपि वसिष्ठेनोक्तम्- -- + * ब्रह्मोझ अधीतवेदस्यानभ्यासेन विस्मरणामिति मेधातिथि कुलूको। अधीतस्य वेदस्य असच्छास्त्राश्रयणोपेक्षणमिति गोविन्दराजः । वेदस्या- त्यन्तत्यागोज्नध्यनं वेति सर्वज्ञनारायणः । इदमेव युक्तं भाति । + द्वादशरात्रकृच्छाचरणानन्तरे पुनरप्याचार्यात् वेदमुपयुञ्जीत अ- धीयातेत्यर्थः। - १. The text reads this line: 'ब्रह्मोज्झता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृधः।। २. B. D. E. H. and J. read गहितानाचयोः for -sहिता -नाद्ययोः३. I. reads प्रमादच्याथ्यादिविषयम् for प्रामारिकाध्ययनत्यागविषयम्.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । 'गुरोरेलोकनिर्बन्धे कृच्छ द्वादशरात्रं चरित्वा सचैल स्नात्वा गुरुप्रसादात् पूतो भवति । (व. स्मृ. २१. २८) इति । तदेतदमतिपूर्व सकृदनुष्ठाने वेदितव्यम् । विष्णुना उनुक्रान्तस्य कौठसाक्ष्यस्य द्वादशवार्षिक प्रायश्चित्तम् । तथा च तद्ब्रतानुवृत्तौ शङ्ख आह- 'कौठसाक्ष्यं तथा कृत्वा निक्षेपमपहत्य च । एतदेव व्रतं कुर्यात् त्यक्त्वा च शरणागतम्'। (सं. स्मृ. १७. ५) इति । यत्र साक्ष्यनृतवदनेन वर्णिको वधमाप्तिः तद्विषय- मिदम् । अपरमपि ब्रह्महत्यासमं विष्णुर्दर्शयति- 'आक्रुष्टस्ताडितो वापि धनी विषयोजितः । यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणांस्तमाबुब्रह्मवातकम् ।। (वि. समु. ३. ४६) पूर्व चण्डालादुदकात् सात्'- ( माधवाचार्यटीका अ. ११. श्लो, १६-१८) इत्यादिनोक्तादात्मघातिनोऽन्योयं ब्रह्मघाती । तत्र तु न कस्याप्युद्देशः । केवलमसह्यदुःखादिना देहत्यागे प्रवृत्तिः । किंच आ- कोशनादिनिमित्तं विना देहत्यागे स आत्मघाती भवति न तु ब्रह्मघाती। 8. The text reads this Sûtra as follows:--- गुरोश्चालीकनिर्बन्धः सचैल स्नातो गुरुं प्रसादयेत् प्रसादात्पूतो भवतीति विज्ञायते । २. E.H. and I. read तथा for त्यक्त्वा; while the text reads this verse:- 'कूटसाक्षं तथैवोक्त्वा निक्षेपं च प्रहत्य च। एतदेव व्रतं कुर्याच्छकल्या च शरणागतम् ॥, but it seems to be incorrect. ३. B. and D. read अधमणिनो for वणिनो. 13 ·९८ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । आक्रोशनादिनिमित्ताभावे मृतस्यैव हत्यादोषः। न तूदेयस्य । तथा च स्मृत्यन्तरम्- अकारणं तु यः कश्चित् द्विजःप्राणान् परित्यजेत् । तस्यैव तत्र दोषः स्यान्न तु ये परिकीर्तयेत् ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽपि सुरापानसमान्युदाजहार- 'निषिद्धभक्षणं जैयमुत्कर्षे च वचोऽनृतम् । रजस्वलामुखास्वादः सुरापानसमानि तु ॥ (या. स्मृ. ३, २२९) इति । एवमादिषु सर्वत्र येन साम्यमुच्यते तदीयं प्राय- श्चित्तं किंचिन्यूनमनुष्ठेयम् । सा च न्यूनता निमित्तगौरव- लाघवानुसारिणी कल्पनीया । सुवर्णस्तेयसमे तु ब्राह्मणभूम्य- पहरणे मरणान्तिकप्रायश्चित्तेषु न्यूनत्वकल्पनाऽतम्भवात् द्वाद- शवार्षिकादिव्रतानि यथायोगं कल्पनीयानि । याज्ञवल्क्यो- ऽन्यानि सुवर्णस्तेयसमान्याह- 'अश्व-रत्न-मनुष्य-स्त्री-भू-धेनुहरणं तथा । निक्षेपस्य च सर्वं हि सुवर्णस्तेयसम्मितम् ।। (या. स्मृ. ३. २३० ) * अकारणमिति आक्रोशनादावपि देहत्यागस्य न किमपि कारणम् । किन्तु प्रत्याक्रोशनादयोऽन्ये वा उपाया अनुष्ठेयाः । तानकृत्वा यो देह- त्यागं करोति स अकारणप्राणत्यागी एव भवतीति तात्पर्यम् । १. म. reads उद्देशश्च ; while G. omits the following portion नतू- हेश्यस्य । तथा च स्मृत्यन्तरम्- 'अकारणं तु यः कश्चित् द्विजः प्राणान्परित्यजेत् । तस्यैव तत्र दोषः... २. B. and D. read यः for यं.३.E. reads उत्कर्षेण for उत्कर्षे च. १. Except A. all others read -भूमिहरणे. ५. J. reads -मरणं for -हरणं. 30 .

·माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। ९९ अ० १२.] ture इति ! मनुरपि- निक्षेपस्यापहरणं नरा-ऽश्व-रजतस्य च । भूमि-बज-मणीनां चे रुक्मस्तेयसमं स्मृतम् ॥ (म. स्मृ. ११. ५७) इति । पितृव्यपन्यादिगमनानां गुरुतल्पसमानानां दश- माध्याये- 'मातृष्वसृगमे चैवम् । (प. स्मृ. १०. ९) इत्यस्मिन् प्रकरणे प्रपञ्चितम् । उपपातकस्वरूपम् । अनुपातकानन्तरं विष्णुरुपपातकमनुक्रम्य तत्स्वरूपमेवं निर्दिदेश- अनृतवचनमुत्कर्षे । (१) राजगामि च पैशुन्यम् ।(२) गुरोचालोकनिर्बन्धः । (३) वेदनिन्दा । (४) अधी- तस्य च त्यागः। (५) अग्नि-मातृ-पितृ-सुत-दाराणां च । (६) अभाज्यानाभक्ष्यभक्षणम् । (७) परस्वहरणम् । (८) पैरदाराभिगमनम् । (९) अयाज्ययाजनम् । (१०) विकर्मणा जीवनम् । (११) असत्प्रतिग्रहः । (१२) क्षत्रिय-विट-शूद्र-गोवैधः । (१३) अविक्रेयविक्रयः । १. G. I. and the test do not insert च. २. B. D. E. and H. read अ- भोज्याभक्ष्यभक्षणम्, I. अभोज्यानभक्षणम्, J. अभोज्यभक्षणम् ; and G. अभोज्यभोक्ष्यभक्षणं all for अभोज्यान्नाभक्ष्यभक्षणम्. ३. We follow here A. and the text, while all others read गुरुदाराभिगमनम् for परदाराभिगमनम् The Vijnanesvara also reads परदारा- (Vide ३.२३४-२४२ Commentary). १. G. omits -गो-, but it seems very proper.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ (१४) परिवित्तिताऽनुजेने ज्येष्ठस्य । (१५) परिवेदनं च। (१६) तस्य कन्यादानम् । (१७) याजनं च । (१८) व्रात्यता ।(१९) भूतकाध्यापनम् ।(२०) भृतका- ध्ययनादानम् । (२१) सर्वाकरेष्वधीकारः । (२२) म्- हायन्नप्रवर्तनम् ।(२३) द्रुम-गुल्म-लतौषधीनां हिंसा (२४) स्त्रिया जीवनम् । (२९) अभिचारः । (२६ ) मूलकर्मसु च प्रवृत्तिः । (२७) आत्मार्थ च क्रिया- रम्भः । (२८) अनाहिताभिना । (२९) स्तेयम् । (३०) *देवर्षि-पितृणामणस्यानपक्रिया । (३१) असच्छास्त्रा- विगैननम् । (३२) नास्तिकता । (३३) कुशीलेता। अत्र विज्ञानेश्वरोऽपीदं सूत्रनेवमेव पपाठ । तथा च सति देवादीनां त्रयाणां ऋणानपक्रियायाः परिगणितत्वात् ऋणानपक्रियादीन्युदा- जहार' इत्येतन्त्र सङ्गच्छेत ! अतोऽत्र व्यावहारिकस्य ऋणस्य ग्रहणं माधवाचार्यस्य नाभिप्रेतमिति अवगन्तव्यम् । १. All, except A. I. and the text read परिवित्तिताऽनुजे for परिवित्तिता ऽनुजेन. २. I. does not insert these two Sutras, namely तस्य च कन्यादानम् । (१७) याजनं च । (१८) and also B. D.E. F.G. H. and J. omit याजनं च. ३. B. and D. read भृतकाचाध्ययनादानम् and E.G. H. J. भृतकाध्ययनाशनम् ; while I. omits व. ४. G. and J.rea 1 सर्वाकारेषु for सर्वाकरेषु; while B. D. and G. read अधिकार: for अधीकारः. ६. G. reads -वर्तनम for -प्रवर्तनम्, ६. Except A. I. and the text all others read द्रुम-गुल्म-लौषधिमहाहिंसा; while the text adds -वल्लि- after -गुल्म- and also the Vijnanesvara follows it. ७. I. and the text do not separate these two Sutras. I. reads अभि- चारमूलकर्मसु and the text अभिचारवलकर्मसु for अभिचारः and मूलकर्मसु. ८. The text reads आत्मार्थे and omits च. ९. All, except A. read स्तेयः; while the text omits it. १०. B. D. and J. read योषिपितॄणामस- क्रिया, G. योषित्प्रियाणां समक्रिया, E. and H. योषिमिथाणामसक्रिया, but E. has a marginal reading -पिट- for -प्रिया- for देवर्षि-पिणामणस्यानप- क्रिया. ११. B. D. G. I. and the text read -भिगमनम् for धिगमनम्, १२. B. and D. read कुशलता and the text कशीलवता both for कुशीलता. , ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। १०१ + (३४) मद्यपस्त्रीनिषेवणम् । (३५) इत्युपपातकानि । (वि. स्मृ. ३७. १-३६) इति । याज्ञवल्क्यस्तु विष्णुनाऽनुक्तान्यपि कानिचिदुप- पातकानि ऋणानपक्रियादीन्युदाजहार- गोवधो व्रात्यता स्तन्यमृणानां चानपक्रिया। अनाहिताग्नितापण्यविक्रयः परिवेदनम् ।। भृतादध्ययनादानं भृतकाध्यापनं तथा । पारदार्य पारिवित्त्यं वाधुष्यं लवणक्रिया ॥ स्त्री-शूद्र-विट्-क्षत्रवधी निन्दितार्थोपजीवनम् । * सर्वाणीमानि व्याख्यातानि पूर्वमेव तत्रतत्रेति नात्र पुना- ख्यानम् । + अत्र 'गोवध'शब्देन गोपिण्डव्यापादनं 'स्तैन्य' शब्देन ब्राह्मणमुव- -तत्समव्यतिरिक्तपरद्रव्यापहरणं, ऋणानामनपक्रिया' इत्यनेन उत्तम- र्णाट् गृहीतस्य ऋणस्याप्रदानं इति यथायथमूहनीयम् । यत्तु-'गृहीतस्य सु- वर्णादेरप्रदानं ऋणानामनपाकरणम्'-इत्युक्त्वा तथा देवर्षि-पितॄणां स- म्बन्ध्यर्णस्यानपाकरणं च'-इति विज्ञानेश्वरेणोक्तं तन्न । माधवाचार्यस्याभि- मतमिति प्रतिभाति । विष्णुना अनुक्तानां केषांचिदुपपातकानां प्रदर्शनायैव- 'गोवधो व्रात्यता स्लैन्यमृणानांचानपक्रिया'। इत्यादियाज्ञवल्कीयवचनानामत्रोदाहृतत्वादिति सुधियो विदां कुर्वन्तु । + लवण क्रिया' लवणस्योत्पादनमित्यर्थः । स्त्रिया वधः आत्रेयीव्यतिरेकेण ब्राह्मण्या अपि । आत्रेय्यास्तु- 'गर्भहा च यथावणं तयात्रेयीनिषूदकः' । (या. स्मृ. ३. २५१ ) इत्यनेन ब्रह्महत्यादिसमत्वकथनेन ब्रह्महत्यादिव्रतोक्तेः । शूद्रवध- बद्दीक्षितक्षत्रिय वैश्यवधः । १. Except A. and the text all others do not insert इति. २. B. and D. read गो-ब्राह्मणवधः स्तेयम् for गोवधो व्रात्यता स्तन्यम्; while the text and G. substitute स्तेयम् for स्तन्यम्. ३. C. F. read ऽपत्य- for ऽपण्य. १. J. reads निन्दितार्थ पि.

·१०२ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ नास्तिक्यं व्रतलो* च सुतानां चैव विक्रयः॥ धान्य-कुंप्य-पशुस्तेयमयाज्यानां च याजनम् । पितृ-मातृ-सुतत्यागस्तटाकारामविक्रयः ।। कन्यासन्दूषणं चैव परिवेदकयाजनम् । कन्याप्रदानं तस्यैव कौटिल्यं व्रतलोपनम् ॥ व्रतलोपः ब्रह्मचारिणः स्त्रीप्रसङ्गः। + धान्यं ब्रीह्यादि, कुप्यमसारद्रव्यं त्रपु-मीसादि, पशवो गवादयः तेषामपहरणम् । 'गोवधो व्रात्यता स्तेयम्' इत्यनेन स्तेयग्रहणेनैव सिद्धे पुनर्धान्य-कुप्यादिस्तेयग्रहणं नित्यार्थम् । अतो धान्यादिव्यतिरिक्तद्रव्य. स्वेये नावश्यमेतदेव प्रायश्चित्तम् । अपि तु ततो न्यूनमपि भवत्येव । तथा चैतेन बान्धवत्यागग्रहणेनैव सिद्धे पुनः पित्रादित्यागग्रहणं व्याख्यातम्- इति विज्ञानेश्वरः। + कन्याया दूषणं अंगुल्यादिना योनिविदारणम् । न तु सम्भोगः . तस्य- सखिभार्या कुमारीषु' ( या. स्मृ. ३. २३१) इत्यत्र गुरुतल्पसमत्वस्योक्तत्वात् । ६ कौटिल्यं गुरोरन्यत्र । गुरुविषयस्य तु कौटिल्यस्य- 'निषिद्धभक्षणं जैयम्' ( या. स्मृ. ३. २२९ ) इत्यत्र मुरापानसमत्वमुक्तम् । तथा च पूर्व · नास्तिक्यं व्रतलोपं च'। - १. Except A. C. F. and I. all others read - रूप्य- for कुप्य २. 1. reads कन्यासु दूषणं for कन्यासन्दूषणं; while the text परिवि- न्दक- for पारवदेक-. ३. J. reads च तुलायनः for व्रतलोपनम्, but it does not give any good sense.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। १०३ आत्मनोऽर्थे क्रियारम्भो मद्यपस्त्रीनिषेवणम् । स्वाध्यायाग्नि-सुतत्यागो बान्धवत्याग एव च ॥ इन्धनार्थ द्रुमच्छेदः स्त्रीहिंसौषधजीवनम् । हिंलयन्त्रविधानं च व्यसनान्यात्मविक्रयः॥ शूद्रप्रेष्यं हीनसख्यं हीनयोनिनिषेवणम् । तथैवानाश्रमे वासः परान्नपरिपुष्टता ॥ असच्छ्रास्त्राधिगमनमाकरेष्वधिकारिता । भार्याया विक्रयश्चैषामेकैकमुपपातकम् ॥ (या. स्मृ. ३.२३४-२४२) इति । यद्यपि- अनृतं च समुत्कर्षे। (म. स्मृ. ११. ५५) इत्येतन्मनुना ब्रह्महत्यासमेथु पठितं याज्ञवल्क्येन सुरापान- समेषु विष्णुना उपपातकेषु तथापि विषयभेदेन त्रैविध्यं वक्तुं शक्यत्वान्न किञ्चिदपि साङ्कर्यम् | विषयभेदस्तूच्यते । द्वेष्यं पुरुषं राजभृत्यादिभिर्मारयितुं तस्मिन्नविद्यमानमपि महान्त- इत्युक्त्वा पुनः व्रतलोपनम्' इत्युक्तेः । अशिष्टाप्रतिषिद्वेष्वपि 'श्रीहरि- चरणकमलप्रेक्षणात् प्राक् ताम्बूलादिकं न भक्षयामि' इत्येवंरूपेषु नियमेषु प्राप्त्यर्थम् । न तु स्नातकव्रतप्राप्त्यर्थम् । तत्र- स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम्। इति मनुना लघुप्रायश्चित्तस्य प्रतिपादितत्वात् । १. J. reads हिंसायन्व- for हिंस्रयंत्र-. २. I. reads शूद्राप्रेष्यं for शूद्रप्रेष्यं ३. I. reads अन्याश्रमे for अनाश्रमे. ४. I. reads किंचिदसांकर्यम् for किंचिदपि सांकर्यम्.

·१०४ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ मपराधमारोप्यानृतं चेटूयात् तद् ब्रह्महत्यासमम् । वधपर्य- वसायित्वात् । यस्तु लाभ-पूजा-ख्यातिकामो राजसभादौ स्वस्मिन् अविद्यमानमपि चतुर्वेदाभिज्ञत्वं प्रकटयितुमनृतं बते तत्सुरापानसमम् । अतिर्हितत्वात् । यस्तु सुखगोष्ठयादौ परोपकारमन्तरेण वृथाऽनृतं ब्रूते तस्यैतदुपपातकम् । तत्रा- बयोः प्रायश्चित्तं पूर्वमेवोक्तम् । तृतीये तु कामकृते याज्ञव- ल्क्य आह-- 'माय तेज इति च्छायां स्वां दृष्ट्वाम्बुगतां जपेत् । सावित्रीनशुचौ दृष्टे चापल्ये चानृतेऽपि च ॥ ( या. स्मृ. ३. २७९) इति । अकामकृते तु मनुनोक्तं द्रष्टव्यम्-- सुप्त्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च निष्टीव्योक्त्वाऽनुतानि च । पीत्वापोऽध्येष्यमाणश्च आचानेत् प्रयतोऽपि सन्' । (म. स्मृ. ५. १४५) इति । राज्ञोऽग्रे साक्षात् परम्परया वा परदोषकथनं राज- गामि पैशुन्यम् । गुरावलोकनिर्बन्धो द्विविधः । तत्र राजगृ- हादौ स्वयं समर्थःसन् असमर्थस्य गुरोईव्यलाभावुपरोधकारणं निर्बन्धं करोति चेत् सोयमलोकनिर्बन्धो ब्रह्महत्यासमत्वेन मनुनोक्तः । यत्र वाक्पारुष्यादिमात्रेण गुरोरप्रियमुपजायते १. I. rends मुख्य गोष्ठ्यादौ for सुखगोष्ठयादी. २. I. reads अपि for माय. ३. B. and D. read आचरेत् tor आचात् while G. आचमेत् for the same. ४. All others except A.. and I. read गुरोरलीक- for गुरावलीक-3 while G. omits the following portion:- निबन्धो द्विविधः । तत्र राजगृहास स्वयं समर्थः सन्नसमर्थश्य गुरोर्द्रव्यलाभाद्युपरोधकारणं. ५. H. reads राजगृहाङ्गणे for राजगृहादी. moon ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । सोऽयमलीकनिर्बन्ध उपपातकम् । वेदनिन्दा त्रिविधा | बुद्धा- हतादिशास्त्राण्यभ्यस्य वेदानामप्रामाण्यप्रतिपादने निर्बन्ध एका निन्दा । सेयं याज्ञवल्क्येन ब्रह्महत्यासमेषूपवर्णिता । सत्या- मपि वेदप्रामाण्यबुद्धौ जल्प-वितण्डादिहेतुशास्त्रव्यसनितया श्रुति-स्मृत्युक्तस्यानुष्ठानस्यावज्ञा द्वितीया निन्दा । एतदेवा- भिप्रेत्य मनुराह- 'यो ऽवमन्येत ते तूंभे हेतुशास्त्राश्रयात् द्विजः । स साधुभिर्वहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दक': । (म. स्मृ. २. ११) इति । सेयं निन्दा सुरापानसमेषु मनुनोदाहृता । यस्तु वैदिकं कर्मानुतिष्ठन्नपि नात्यन्तं तत्फले श्रद्धत्ते 'किमनेन भविष्यति जनापवादभयादेव केवलमनुतिष्ठामि'- इत्येवं निन्दति सेयं निन्दोषपातकेषु पठ्यते । एवमध्ययनत्यागादेरेकैकस्य बहुविधस्यानुक्रान्तस्य गौरव- लाघवे पर्यालोच्यावान्तरभेदः कल्पनीयः। 'अग्नि-मातृ-पिर्तृ-सुत-दाराणाम्' ( वि. स्मृ.३७. ६) इत्यत्रापि त्याग इति पदमन्वेति । अनुक्रान्तानामुपपात- कानां पूर्वोक्तेभ्योतिपातक-महापातका-ऽनुपातकेभ्योऽल्पत्वा- दुपपातकत्वम् । तदुक्तं स्मृत्यन्तरे- १. B. and D. read ब्रह्महत्यासमोपपारिता याज्ञवल्क्येन and omit सेयं. २. A. and the text read मूले for तूभे. ३. All, except the text and A. read -श्रयो for -श्रयात्. ४. I. reads तत्त्वतः for तत्फले. ५. B. D. and I. omit -पिट. ६. I. reads प्रोक्तभ्यो for पूर्वोक्नेभ्यो-; while except A. and I. all others do not insert -ऽसिपातक- ·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'महापातकतुल्यानि पापान्युक्तानि यानि तु । तानि पातकसंज्ञानि तन्यूनमुपपातकम् ॥ इति । अथ उपपातकस्य साधारण प्रायश्चित्तम् । तस्य चोपपातकजातस्य साधारणं प्रायश्चित्तं विष्णुराह- 'उपपातकिनस्त्वेते कुर्युश्चान्द्रायणं नराः ! पेराकमय वा कुर्युर्यजेयुर्गोसवेन च ॥ (वि. स्मृ. ३७-३५) इति । तत्रैतेषामावृत्तानां सङ्घाते गोसवो द्रष्टव्यः । एकै- कस्य च शक्तम्प्रति पराकः अशक्तम्प्रति चान्द्रायणम् । याज्ञ- वल्क्योऽपि साधारणं प्रायश्चित्तमाह- 'उपपातकशुद्धि स्यादेवं चान्द्रायणेन वा | पयसा वापि मासेन पराकेणाऽथ वा पुनः'। (या. स्मृ. ३. २६९) इति । एवमित्यनेन पदेन प्रकृतं गोवधव्रतमतिदिइयते । अतिदेशस्योपदेशान्न्यूनविषयत्वात् । गोव्रताङ्गानि गोचर्मादी- नि कानिचिद्विषयान्तरेषु निवर्तन्ते । एतच्च व्रतचतुष्टयमका मकारे शक्त्यपेक्षया विकल्पितं द्रष्टव्यम् । कामकारे तु- नरा इत्युक्तेः सर्वेषामेव वर्णानामिदं प्रायश्चित्तम् । तत्र क्षत्रियादी- नामनधिकारात् गोसवो ब्राह्मणस्यैव, चान्द्रापण-पराके द्विजातिसा- धारणे, शूद्रस्य दानादिकमिति व्यवस्था द्रष्टव्या । १. The text reads पराकं च तथा for पराकमथ वा and substitutes गोमखन for गोसवेन. २. I. omits च and reads अशक्तम्प्रति पराक: and शक्तम्प्रति चान्द्रायणम्. ३. B. D.G. and I. substitute निशि for पुनः ४. G. adds पुनः before पदेन, ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता ! । एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनो द्विजाः । अवकीणिवयं शुझ्यर्थं चान्द्रायणमथापि वो' । (म. स्मृ. ११. ११७) इति मनुनोक्तं त्रैमासिकं द्रष्टव्यम् । एतच्च साधारणपाय - श्चित्तं प्रतिपदोक्तप्रायश्चित्ताभावे तदनुपलम्भे वा द्रष्टव्यम् । प्रतिपदोक्तप्रायश्चित्तानि । प्रतिपदोक्तानि प्रायश्चित्तानि यथासम्भवमुदाहरामः । तत्र गुरोरलीकनिर्बन्धोपपातकस्य प्रायश्चित्तं विष्णुराह- 'समुत्कर्षेऽनृते गुरोरैलीकनिर्बन्धे तंदाक्षेपणे च मांसं पयसा वर्तेत' । (वि. स्मृ. ५४. ५४ ) इति । अग्नित्यागे स एवाह- 'वेदाग्न्युत्सादी त्रिषवणस्नाय्यधःशायी संवत्सरं सकृद्भक्षेण वर्तेत' । (वि. स्मृ. ६४-१३) इति । वसिष्ठोपि- 'योग्नीनपविद्ध्येत् सं कृच्छं द्वादशरात्रं चरित्वा पुनराधानं कारयेत् ।। (व. स्मृ. २१. २७) १. I. reads अवकीर्णी तु शुद्धचर्य चरेचांद्रायणं व्रतम्. २. G. substitutes a for वा. ३. I. reads समुत्कर्षेऽनृते. ४. The text adds च after गुरोः. ५. We follow here only A. and the text ; while all others read सदाक्षारणे for तदाक्षेपणे. ६. J. reads चमसं for च मासं. ७. Except A. and I. all others read विष्णुः for स. ८. I. reads वेशमयुत्सादित for वेवाग्न्युस्साशी. ९. The text omits स. १०. C. F. E. H. an read पुनराधेयं for पुनराधानं.

·१०८
पराशरसंहिता
[प्रा० कां०२
इति । मनुरापि-
'अग्निहोत्र्यपविध्यानीन् ब्राह्मणः कामकारतः।
चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरहत्यासमं हि तत्' ।
अग्निहोत्र्यपविभ्यानीन् मासादूर्ध्वं तु कामतः ।
कृच्छ्रे चान्द्रायणं चैव कुर्यादेवाविचारयन् ।।
(म. स्मृ. ११. १२९-१३० आन्ध्र पुस्तके)।
इति । हारीत:-
'संवत्सरोत्सन्नेअग्निहोत्रे चान्द्रायणं कृत्वा
पुनरादध्यात् । द्विवर्षात्सन्ने सान्तपनं
चान्द्रायणं च कुर्यात् । त्रिवर्षोत्सन्ने
संवत्सरं कृच्छ्रमभ्यस्य पुनरादध्यात्' ।
(हा. स्मृ. ३. १९-२१)
इति । शङ्खोपि-
'अभ्युत्सादी सांवत्सरं प्राजापत्य
चरेत् गां च दद्यात्' ।
(शं. स्मृ. ११. २३)
इति । भरद्वाजः ।
'दादशाहातिक्रमे व्यहमुपवासः | मासातिक्रमे
द्वादशाहमुपवासः । संवत्सरातिक्रमे मासोपवा-
सः। पयोभक्षणं च।
१. I. reads संवत्सरोत्सनोऽग्निहोत्री for संवत्सरोत्सन्नेऽग्निहोत्र. २. B. and
D. read सोमपानं for सान्तपनं and omit चान्द्रायणं च.C. and F. read
the same, but do not omit चान्द्रायणं. E.G. H. and J. read सोमायनं
for सान्तपन; while J. -त्सर्जने for -सन्ने. ३. G. reads भारद्वाजः for
भरद्वाजः. ४. B. and D. read द्वादशातिक्रमें त्र्यहमुपवासः संवत्सरातिक्रमे
द्वादशाहमुपवासः पयोभक्षणंच!
.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । १०९ - इति । एतत्सर्वमालस्यादग्नित्यागविषयतया यथायोगमू- हनीयम् । यत्तु भरद्वाजगृह्येऽभिहितम्- 'प्राणायामशतमा दशरोत्रं कुर्यात् । उपवासः स्यादा विंशतिरात्रम् । अत ऊर्वमा षष्टिरात्रं तिस्रो रात्री- रुपवसेत् । अत ऊर्ध्वमा संवत्सरात् प्राजापत्यं व्रतं चरेत् । अत ऊर्व कालबहुत्वे दोषबहुत्वम् । इति तत् प्रमादादग्नित्यागविषयम् । नास्तिक्यात् त्यागे तु व्याघ्र आह- 'योअग्निं त्यजति नास्तिक्यात् प्राजापत्यं चरेद् द्विजः । अन्यत्र पुनराधानं दानमेव तथैव च ॥ इति । प्राजापत्यस्योपलक्षणत्वात् त्यागकालस्य गौरव- लाघवानुसारेण व्रतान्तराण्यूहनीयानि । व्रतानन्तरभावि कर्तव्यमाह जातूकl:- 'अंतीतकालं जुहुयादग्नौ विप्रो यवानयम् । नष्टउँनौ विधिवदद्यात् कृत्वाऽऽधानं पुनर्द्विजः' ॥ इति । एतचौपासनाग्निविषयम् । दारत्यागे शातातप आहm - १. G. reads भारद्वाजगृहे. २. C. E. F. add कुर्यात् after -मा दशरात्रं, but of no use here. ३. E. reads उपवास: स्याविंशतिरात्रं कुर्यात, I. उपवासमा विशतिरात्रं कुर्यात् both for उपवासः स्यादा विंशतिरात्रं. ४. Except I. all others do not insert व्रतं. ५. I.omits -भावि-. B. and D. read व्रतान्तरं कर्तव्यमाह and except E. H. व्रतान्तरभावि कर्तव्यमाह both for व्रतानन्तरभाविकर्तव्यमाह. ६. We are unable to find out a correct reading. B. and D. read विप्राय चाव्ययम्, C. and F. विप्राय वायवम्, G. H. विप्रोऽथवा स्वयम्, E. and J. विप्राय वायव्यम् all for विमो यवानयम् ; while म. अतीते काले for अतीतकालं. ७. G. and H. read नाशेऽनौ for नष्टे- ऽनौ and C. and F. गलेऽसौ for the same. .

·- पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'कौमारदारत्यागी मासं पयोभक्षः शुद्ध्यति' । (शा. स्म. १. २७) इति । अभोज्याभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्तं त्वेकादशाध्याये प्रपञ्चितम् । अथ परस्वहरणप्रायश्चित्तम् । तत्र परस्वहरणे मनुराह- धान्या-ऽन्न-धन-चौर्याणि कृत्वा कामाद् द्विजोत्तमः । स्वेजातीयगृहादेव कृच्छाब्देन विशुद्ध्यति ॥ मनुष्याणां तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्र-गृहस्य च । कूप-वापी-जलानां च शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतम् ।। द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वाऽन्यवेमिनः । चरेत् सान्तपनं कृच्छ्रे तन्निर्यात्यात्मशुद्धये ॥ भक्ष्य-भोज्यापहरणे यान-शय्यासनस्य च । पुष्प-मूल-फलानां च पञ्चगव्यं विशोधनम् ।। तृण-काष्ठ-द्रुमाणां च शुष्कानस्य गुडस्य च । * कौमारदार'-इत्यनेन ब्राह्मण विधिना कौमारे वयस्यूढा स्त्री उपल- क्षिता भवति । तस्या एव त्यागे दोषः । नतु गान्धर्वायूढाया इति तात्पर्यम् । 3. H. omits following: - अभोज्याभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्तं तु एकादशाध्याये प्रपञ्चितम् । तत्र परस्वहरणे मनुराह- 'धान्याऽन्न-धनचौर्याणि कृत्वा कामाद् द्विजोत्तमः। सजातीयगृहादेव कृच्छाब्देन विशुद्धयति ।। while G. reads अभोज्यभक्षणे for अभोज्याभक्ष्यभक्षणे. २. J. reads पर. स्वमहणे for परस्वहरणे. ३. I. reads सजातीय- for स्वजातीय-. १. The text reads -वैश्मतः for -वेश्मनः ५. B. and D. read तन्निर्यात्यविशुद्धये for सनिर्यास्यात्मशुद्धये. ६. I. reads कानस्थ for शुष्क्रान्नस्य.

·moreate अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। चैले-चर्मामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् ॥ मणि-मुक्ता-प्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च । अयः कांस्योपलानां च द्वादशाहं कणानता ॥ कार्यास-कीटजीर्णानां विशफैकशफस्य च । पक्षि-गन्धौषधीनां च रज्वाश्चैव व्यहं पयः' ।' (म. स्मृ. ११. १६२-१६८ ) इति । एतेषां विषयाणां मध्ये धान्यस्य परिमाणविशेषेण व्रतविशेषः स्मृत्यन्तरे भिहितः 'धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिके वैधः'। इति । यत्तु जाबालिनोक्तम्- 'तिल-धान्या-उन्न-वस्त्राणा शय्यानामामिषस्य च । संवत्सरार्ध कुर्वीत व्रतमेतत्समाहितः ॥ इति तदेतदकामकृतविषयम् । अल्पत्वात् । भक्ष्यस्य तु सकृद्रोजनपर्याप्तिकस्यापहारे पैठीनसिराह- भक्ष्य-भोज्यानस्योदरपूरणमात्रहरणे त्रिरात्रं पञ्चगव्याहारः'। इति । यानि तु मनूक्तेषु विषयेषु व्रतान्तराण्यन्यैर्मुनिभि- १. J. reads तैल; while B. D. I. and the text चेल for चैल. २. B. C. D. E. G. H. and J. read द्विखुरैकखुरस्य for विशफैक- शफस्य. ३. B. and D. read अभ्यधिको And I. ऽभ्यधिक for sभ्याधिक while H. हृतेऽभ्याधिके वधः for हरतोऽभ्यधिके वधः. ४. B. and D. read शय्यायाः for शय्यानाम्. ५. H. reads कामकृतविषयम् । अल्पभक्ष्यस्य तु for अकामकृतविषयम् । अल्पत्वात् । भक्ष्यस्य तु । ६. We follow here A. and I.; while all others read सकृद्रोजनपर्यासादधिकस्यापहारे, but it is quite contrary to the quoted Sutra.

·१९२ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ दर्शितानि तेषु व्रतेषु यानि समानि न तत्र विवादः । न्यूना- नामकामकारविषयत्वं अधिकानां तु कामकृताभ्यासविषय- त्वमिति विवेकः । तत्र वचनानि- 'द्रव्याणामल्पसाराणां सान्तपनम् । (७) भक्ष्य- भोज्य-यान-शय्यासन-मूल-पुष्प-फलानां हरणे पञ्चगव्यपानम् । (८) तृण-काष्ठ-द्रुम-शुष्का- न-गुड-वस्त्र-चर्मामिषाणां त्रिरात्रमुपवसेत् । (९) मणि-मुक्ता-प्रवालानां ताम्र-रजेता-ऽयः- कांस्यानां द्वादशाहं कणाननीयात् । (१०) कास-कीटजोर्णाद्यपहरणे त्रिरात्रं पयसा वर्तेत । (११) द्विशफैकशफहरणे त्रिरात्रमुपव- सेत् (१२) पक्षि-गन्धौषधि-रज्जु वैदलानाम- पहरणे दिनमुपवसेत् । (१३) दत्वैवापहृतं द्रव्यं धनिकस्याभ्युपाय॑तः । प्रायश्चित्तं ततः कुर्यात् कल्मषस्यापनुत्तये ।। (१४) (वि. स्मृ. ५२. ७–१४) इति । जाबालि:- 'अश्व-गो-भूमि-कन्याश्च हृत्वा चान्द्रायणं चरेत् । अपहृत्य पशून् क्षुद्रान् प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ गुड-कार्यास-धान्यानि सपिलवणमेव च । पक्वान्नमौषधं तैलं शय्यां वास उपानहौ । १. The text and G. read -पान. for -यान- and the text omits -हरणे. २. G. reads -ताम्र-रजताद्ययः-. ३. The text reads •अपहरणे for -हरणे. १. G. and H. omit this shtra, ५. B. and D. read यत्रैवोपहृतं for दत्वैवापरतं. ६. The text reads ऽप्युपायत wwe ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। कांस्या-ऽयस्ताम्र-सीसं वा कृच्छं कृच्छ्रार्धमेव च । उदके फल-मूलेषु पुष्प-पर्ण-सुगन्धिषु ॥ मृद्भाण्ड-मधु-मांसेषु कृच्छ्पादो विधीयते । *व्यापादनापहारेषु सन्तोष्य स्वामिनं ततः ॥ पापं निवेद्य विप्रेभ्यः प्रायश्चित्तेन युज्यते । अपहत्य तु वर्णानां धनं विप्रः प्रमादतः ॥ प्रायश्चित्तं च यत्त्रोक्तं ब्राह्मणानुमते चरेत् । राजस्वस्यांपहरणे रमणीनां जनस्य च ।। धनापहरणे चैव कुर्यात्संवत्सरव्रतम्' । इति । परदारगमनस्य तु प्रायश्चित्तं दशमाध्यायेभिहितम् । अयाज्ययाजनप्रायश्चित्तम् । अयाज्ययाजने मनुराह- * व्यापादनं तत्तव्यनाशः। अपहारो ऽपहरणम् । तत्र प्रथम त. व्यस्वामिनं प्रसाद्य अनन्तरं विप्रेभ्यः पापं निवेद्य प्रायश्चित्तमाचरेत् । +अत्र 'रमणी' शब्देन सामान्यवनिता, वेश्योपलक्षितेति प्रतिभाति। . राजद्रव्यवत् वेश्याद्रव्यमपि प्रतिग्रहानहमिति मन्वादिभिरुक्तम् । अथवा 'जनस्य रमणीनां' परस्त्रीणां परकीयधनस्य चापहरणे इत्येव व्याख्या- तुमुचितं भवेत् । १. B. and D. substitute सकृत् for कृच्छू and वा for च. २. H. omits फल-मूलेषु, but it seems a mistake; while E. and I. पुष्पवर्ण- for पुष्प-पर्ण- ३. B and D. read मृदाण्डसमस्तेषु for मृद्भाण्ड-मधु-मांसेषु and the next line: व्यापादनीयहारेषु संशोव्य स्वां तनुं ततः। for व्यापादनापहारेषु संतोष्य स्वामिनं ततः।. ४. B. D. and G. read ब्राह्मणानुमतं for ब्राह्मणानुमते. ५. C. F.G. and H. read राजन्यस्यापहरणे and J. राजसंस्थापहरणे both for राजस्वस्थापह- रणे; while A. reads मणीनां च जनस्य वा for रमणीनां जनस्य च. 15 ·११४ पराशरसंहिता [प्रा० कां०३ 'व्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च । अभिचारमहीने च त्रिभिः कृच्छैळपोहति' ॥ (म. स्मृ. ११. १९७) इति । यत्तु प्रचेतसा शूद्रयाजकादीननुक्रम्योक्तम्- 'एते पञ्चतपो-ऽभ्रौवकाश-जलशायनाद्यनुष्ठेयुः क्रमेण ग्रीष्म-वर्षा हेमन्तेषु । मासं गोमूत्र- यावकमनीयु। इति तत् कामकृताभ्यासविषयम् । यत्तु यमेनोक्तम्-- 'पुरोधाः शूद्रवर्णस्य ब्रह्मणो यः प्रवर्तते स्नेहादर्थप्रसङ्गाहाँ तस्य कृच्छ्रे विशोधनम्।। (य. स्मृ. ६.९) इति तदशक्तविषयम् । यत्तु गौतमेनोक्तम्- निषिद्धमन्नप्रयोगे सहलानुवाकं जपेत् । (गौ. स्मृ. २२. ३३) * अत्र मूलपुस्तकोपलब्ध्यभावात्-'भावकाश'-इत्यस्य शुद्धः पाठो न निश्चेतुं शक्यते । सर्वेष्वप्यादर्शपुस्तकेषु न्यूनाधिक्येनाशुद्धा एव पाठा दृ- श्यन्ते । वाक्यार्थस्तु-ग्रीष्मे पञ्चतपाः वर्षासु वृष्टिसह: हेमन्ते जलशायी भवेदिति । चतुर्यु दिक्षु चतुरोऽमीन संस्थाप्य तन्मध्ये स्थित्वा पञ्चम सूर्यतापं सहेत् इति पंचतपाः। जलशयनं च उदके आकण्ठममस्ति- ठेत् इति संक्षपः। १. C. F. G. and H. read अन्तकर्म; while J. येषामन्तकस्य च for परेषामन्त्यकर्म च. २. B. D. and H. read अहीनां for अहीन. ३.C. and F. तयोस्तावकीश- and G. -सपोऽम्रावकींश- for -तपोऽभावकाश-; while I. -तपोभुमौ जलशयनाद्यनुष्ठेयम् for -तपोऽभावकाशजलयनाद्यनुष्ठेयुः. ४. G. and J. substitute- for वा. ५. text प्रतिषिद्धमत्रयोगे सहस्रनुवाकश्चेत् and, except A., add सति to प्रयोगे.

·SUBOR अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति तत् कामतोऽभ्यासविषयम् । यत्तु पैठीनसिनोक्तम्- 'शूद्रेयाजकः सर्वद्रव्यपरित्यागात् पूतो भवति । प्राणायामसहलेषु दशकृत्वोऽभ्यस्तेषु' । इति तदकामतोऽभ्यासविषयम् । असत्प्रतिग्रहे याज्ञव- ल्क्य आह- 'गोष्ठे वसन्ब्रह्मचारी मासमेकं पयोव्रतम् । गायत्रीजाप्यनिरतः शुद्धयतेऽसत्प्रतिग्रहात्' ।। ( या. स्मृ. ३. २९०) इति । अत्र जपसङ्ख्या मनुना दर्शिता- 'जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः । मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात्' ॥ ( म. स्मृ. ११. १९४) इति । एतच्च दातृ-द्रव्ययोरुभयोःसत्त्वे वेदितव्यम् । अ- न्यतरस्यासत्त्वे तु षट्त्रिंशन्मते दर्शितम्- 'पवित्रेष्ट्या विशुद्ध्यन्ति सर्वे घोराः प्रतिग्रहाः । ऐन्दवेन मृगारेष्ट्या कयाचिन्मित्रविन्दया । देव्या लक्षजपेनैव शुझ्यन्तेऽसत्प्रतिग्रहात्' । इति । यत्तु वृद्धहारीतवचनम्- १. C. F.G. and H. read शूद्रस्य याजकः for यूद्र याजक:. २. I. reads वसेत् for वसन्; while except A. and the text all others पयोव्रतं for पयोव्रतः and except A. H. and the text जप्यनिरतः for जाध्यनिरतः, B.C. D. and F. omit उभयो:. ४. I. reads विन्दवेन, but it seems incorrect. 4. I. substitutes Tour, J. Jgt for Jaja and B. and D. दुष्परिमहात् for ऽसत्मतिग्रहात्. ६. G. reads बुहद्धारीत- for वृद्धहारीत- .

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'राज्ञः प्रतिग्रहं कृत्वा मासमप्सु सदा वसेत् । षष्ठे काले पयोभक्षः पूर्ण मासे प्रमुच्यते ॥ तर्पयित्वा द्विजान् कामैः सततं नियतव्रतः। (वृ. हा. स्मृ. ११.७१-७२) इति तदापदि कुरुक्षेत्रोपरागादौ कृष्णाजिनादिप्रतिग्रह- विषयम् । अल्पद्रव्यपरिग्रहे हारीतः- 'मणि-वासो-गवादीनां प्रतिग्रहे सावित्र्यष्टसहस्र जपेत् । (हा. स्मृ. २१. ३) इति । षट्त्रिंशन्मतेपि- 'भिक्षामात्रे गृहीते तु पुण्यं मन्त्रमुदीरयेत्' । इति । चतुर्विंशतिमतेपि'- 'प्रतिषिद्धेषु सर्वेषु षष्ठांशं परिकल्पयेत्' । इति । दानार्थमिति शेषः । विकर्मणा जीवने तु चान्द्रा- यणम् । तथा च नटादीन् विकर्मणा जीविनोऽनुक्रम्य यम आह 'एतेषामेवं सर्वेषां प्रत्यापत्तिस्तु मृग्यताम् । भक्ष्यान्नमुपयुञ्जानो द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्' ।। ( य. स्मृ. ६. १३) इति । नारदोऽपि- Bom १. B. C. F. D. G. and H. do not insert Sपि. २. G. reads परिवर्ज- येत् for परिकल्पयेत्. ३. E. adds तत् before दानार्थम्. ४. I. rends जीवि- तान् for जीविनः. ५. म. reads एतेषां नैव सर्वेषां for एतेषामेव सर्वेषां and गृह्यतां for मृग्यताम् ; while I. reads प्रत्यापत्ति for प्रत्यापत्तिः. ६. C. F. G. and H. substitute भक्ष्यान्नं for भैक्ष्यानं and I. उपभुञ्जानः for उप- युञ्जान ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। ११७ 'कर्मणा गर्हितेनैव यद्वित्तं समुपार्जितम् । तस्य त्यागेन शुचन्ति धर्मस्यान्वेषणेन वा ॥ अप्सु प्रास्येते तद् द्रव्यमन्यायेन यदागतम् । उपयुक्तानुशिष्टं चे देयं वा ब्रह्मवादिने । ( ना. स्मृ. १४. ७-८ ८) इति । क्षत्रियादिवधस्य प्रायश्चिन्तं षष्टाध्याये वर्णितम । गोवधस्य त्वष्टम- नवमाध्याययोस्तत् प्राञ्चितम् । অবিকশিক্ষাথলি। अविक्रेयविक्रयस्य चतुर्विंशतिमते दर्शितम्- सुराया विक्रयं कृत्वा चरेत् सौम्यचतुष्टयम् । लाक्षा-लवण-मांसानां चरेवान्द्रायणत्रयम् ॥ मध्वाज्य-तैल-सोमानां चरेचान्द्राणद्वयम् । पयः पायसापूपानां चरेञ्चान्द्रायणव्रतम् ॥ ध्याज्येक्षुरसानां च गुड-खण्डादिविक्रये । सर्वेषां स्नेहपकानां पराकं तु समाचरेत् ॥ *सोमसम्बन्धित्वादस्य कृच्छ्रस्य सौम्य इत्यभिधानम् । स च चान्द्राय- णकृच्छ्रशब्देनान्यत्राभिहितः। १. H. substitutes च for वा. २. H. reads प्रास्येच for प्रास्येत. ३. G. omits च; while B. and D. read ब्राह्मणाय च for ब्रह्मवादिने. ४. B. and D. omit -वधस्य; while I. reads क्षत्रियावधस्य for क्षत्रियादिवधस्य. ५. All, except A. and I., read अष्टम-नवमाध्याये for अष्टम-नवमाध्याययोः; while G. has mistaken and omits तु. ६. G. reads सोम्य- for सौम्य-. ७. G. substitutes मध्वाज्येारसं and . ध्याज्येारसं both for मवाज्ये रसानां.

·११८ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ सिद्धानविक्रये विप्रः प्राजापत्यं समाचरेत् । उपवासं तु तक्रस्य नक्तं काञ्जिकविक्रये ॥ पूगीफलानि मञ्जिष्ठा द्राक्षा खजूरमेव च । एतेषां विक्रये कृच्छ्रे पनसस्य दिनत्रयम् । कदली नारिकेलं च नागरं बीजपूरकम् । एतेषां पादकृच्छ्रः स्याजम्बीरादेस्तथैव च ॥ कस्तूरिकादिगन्धानां विक्रये कृच्छ्रमाचरेत् । कर्पूरादेस्तदर्धं स्यादिनं हिंग्वादिविक्रये ॥ तिलानां विक्रयं कृत्वा प्राजापत्यं समाचरेत् । यज्ञार्थं कृषिजातांश्च दानलब्धांश्च विक्रयेत् ।। रक्त-पीतानि वस्त्राणि कृष्णाजिनमापि वा। एतेषां विक्रये कृच्छ्रे गर्गस्य वचनं यथा ॥ गोविक्रयं द्विजः कुर्याल्लाभार्थ धनमोहितः । प्राजापत्यं प्रकुर्वीत गजानामैन्दवं स्मृतम् ॥ खरा-ऽश्वा-जाविकानां च करभाणां च विक्रये। १. B. and D. read शिष्टान- for सिद्धान.. २. B. and D. read कर्पूरादिः for कर्पूरादेः. ३. I. and I. read विक्रये for विक्रयेत्. ४. H. omits the following lines :- रक्त-पीतानि वस्त्राणि कृष्णाजिनमथापि वा। एतेषां विक्रये कृच्छं गर्गस्य वचनं यथा ।। गोविक्रयं द्विजः कुर्यात् लाभार्थ धनमोहितः । प्राजापत्यं प्रकुर्वीत गजानाभन्दवं स्मृतम् ॥ खरा-उवा-ऽजाविकानां च करभाणां च विक्रये। 4. C. and F. substitute ratio for qarior, but it does not give any good sense here. ६. Except A. H. and I. all others read -मथैव च for -मथापि वा. ७. I. reads शरभाणां for करभाणां. .. ..

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। * -- पराकं तत्र कुर्वीत नृणां द्विगुणमाचरेत् ।। नारीणां विक्रय कृत्वा चरेश्चान्द्रायणं व्रतम् । द्विगुणं पुरुषाणां च व्रतमाहुर्मनीषिणः ॥ चान्द्रायणं प्रकुर्वीत एकाहं वेदविक्रये । अङ्गानां तु पराकं स्यात् स्मृतीनां कृच्छ्रमाचरेत् ।। इतिहासपुराणानां चरेत् सान्तपनं द्विजः । रहस्य-पञ्चरात्राणां कृच्छ्रे तत्र समाचरेत् ।। गाथानां नीतिशास्त्राणां प्राकृतानां तथैव च । सर्वासामेव विद्यानां पादकृच्छू समाचरेत् ॥ इति । हारीतो ऽपि- 'गुड-तिल-पुष्प-मूल-फल-पक्वान्नविक्रये सौम्यो- यनम् । लाक्षा-लवण-मधु-मांस-तैल-क्षीर- दधि-तक्र-घृत-गन्ध-चर्म-वाससामन्यतमविक्रये नृणां तत्तज्जातीयपुम्पशूनां विक्रये द्विगुणं पराकद्वयम् । + मनुष्यजातीयस्त्रीणां विक्रये चान्द्रायणम् । तज्जातीयपुरुषाणां विक्रये पूर्ववदेव चान्द्रायणद्वयम् । अत्र अगादीनां विक्रयो ऽध्यापनरूपेणैवेति भाति । नतु पुस्तकरूपेण । तथा सति सर्वसामान्यमेव प्रायश्चित्तं वदेत् । किञ्च 'सर्वासामेव विद्या- नाम्' इति उपसंहारात् विद्याविक्रय एवात्र विवक्षितः । न पुस्तकविक्रय इति सुधियो विदां कुर्वन्तु । १. All, except A. and I. others, read शुनां for नृणां; while G. substitutes द्विगुणमेव च for द्विगुणमाचरेत्. २. G. adds, इति after आचरेत. ३. B. D. and G. read सोमपानम्, C. and F. सोमयानम्, E. H. and J. सामायनम् all for सौम्यायनम्. ४. I. omits क्षीर; while B. and D. rend -क्षीर-घृत-गन्ध-क्षौद्र-दधि-तक- for दधि-तक्र- घृत गन्ध- ।

·१२० पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ चान्द्रायणम् । तथोर्णा-केश-केसर-भू-धेनु-वे- इम-शस्त्र-विक्रये च । मत्स्य-मांस-नायवस्थि- -गृङ्ग-नख-शैल-शुक्तिविक्रये तमकृच्छ्म् । हिङ्गु-गुग्गुलु-हरिताल-मनःशिला-जन-गैरिक- क्षार-लवण-मणि -मुक्ता -प्रवाल-वैणव-मृन्मयेषु च । आराम-तटाकोदपान-पुष्करिणी-सुकृतवि- क्रये त्रिषवणनाय्यधाशायी चतुर्थकालाहारी दशसहसं जपेद्वायत्री संवत्सरेण पूतो भवति । हीनमानोन्मापनसङ्कीर्णविक्रये च। (हा. स्मृ. ४. ४-१०) इति । ईदृशेष्वेकविषयबहुव्रतेषु असकृत्पूर्वमुक्तया नीत्या यथायोगं व्यवस्था कल्पनीया। परिवित्त्यादीनां चतुणी प्रायश्चित्तं चतुर्थाध्याये वर्णितम् । अथ ब्रात्यप्रायश्चित्तम् । व्रात्यो नाम सावित्रीपतितः । तस्य प्रायश्चित्तं मनुराह- येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि । तांश्चारयित्वा त्रीन् कृच्छ्रान् यथाविध्युपनाययेत्' ।। (म. स्मृ. ११. १९१) १. Except A. and G. others read तथार्णकेश-केसरि-; while I. तथो- -केशरि- both for तथोर्णा-केश-केसर-. २. B. D. H. and J. add -अश्मafter -वेदम- ३.C. F. II. G. J. and I. omit -शंख-; while B. and D. substitute नख- for the same. ४. B. and D. read -हिंगुलु- for -हिंगुगु- ग्गुलु- and G. हिंगुग्गुल- for the same B. and D. मनःशैलाञ्जन- for मनः शिला-ऽञ्जन- and add-शण- after -लवण ५.G. omits च. ६. B. D. and G. read हीनमनोल्मानोन्मापनसंकरकीर्णविक्रये च I. हीनमानोन्मानसंकीर्ण- for हीनमानोन्मापनसंकीर्णविक्रयेच. ७. I. reads असकृत्पूर्वमुक्तानि यानि तेषु for असकृत्पूर्वमुक्तया नीत्या; while except A. and I. all others omit यथायोग and substitute ऊहनीया for कल्पनीया. anta ..

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । १२१ इति । वसिष्ठोपि- 'पतितसावित्रीक उबालकवतं चरेत् । (७६)दौ मासौ यावकेन वर्तयेत् मासं पयसार्धमा- समामिक्षया अष्टरात्रं घृतेन षड्रात्रमयाचितं ह- विष्यं भुञ्जीत त्रिरात्रमब्भक्षोहोरात्रमुपवसेत् । (७७) अश्वमेधावभृतं वा गच्छेत् । (७८) व्रात्यस्तोमेन वा यजेत' । (७९) (व. स्मृ. ११.७६-७९) इति । तत्र मानवमापद्विषयम् । उद्दालकवतं त्वनापद्विषयम् । यत्तु यमेनोक्तम्- 'सावित्री पतिता यस्य दशवर्षाणि पञ्च च । सशिखं वपनं कृत्वा व्रतं कुर्यात् समाहितः ॥ एकविंशतिरात्रं च पिबेत्प्रसूतियावकम् । हविषा भोजयेचैव ब्राह्मणान् सप्तपञ्च च ॥ ततो यावकशुद्धस्य तस्योपनयनं स्मृतम्' । ( य. स्मृ. ५.२७-२९) इति तन् मनुसमानविषयम् । यस्य पित्रादयोऽप्यनुप- नीताः तस्यापस्तम्बोक्तं द्रष्टव्यम्- 'अर्थ यस्य पिता पितामह इत्यनुपेतौ स्यातां ते ब्रह्महसंस्तुताः। (३२) तेषामभ्यागमनं भोजन यदि चकारो विकल्पार्थो भवेत्तार्ह सप्त पञ्च वेति स्यात् । अन्यथा सप्तसहितपञ्चाशदाह्मणान् भोजयेदिति स्यात् । १. All, except A. and I., omit द्रष्टव्यम्. २. Except A. and the text all others omit अथ. ३. B. C. D. E. F. G. H. and J. read -पितामह- धानुपनीतो; while I. पितामह इत्यनुपनीतौ for पिता पितामह इत्यनुपती. । 16 ·१२२ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ विवाहमिति च वर्जयेत् । (३३) तेषामिच्छतां पाय- श्चित्तम् । (३४) यथा प्रथमेतिक्रमे ऋतुरेवं संवत्स- रः। (३५) अयोपनयनम् । (३६) ततः संवत्सर- मुदकोपस्पर्शनम् । (३७)प्रतिपूरुषं सङ्ख्याय संव- त्सरान् यावन्तोऽनुपेताः स्युः। (१) सप्तभिः पावमा- नीभिः 'यदन्ति यच दूरक' इत्येताभिर्यजुःपवित्रेण सामपवित्रेणाङ्गिरसेनेति । (२) अथ वा व्याहृतिभि- रेव । (३) अथाऽध्यायः। (४) अर्थ यस्य प्रपिता- महादे नुस्मयंत उपनयनं ते श्मशानसंस्तुताः। (५) तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्ज- येत् । (६) तेषामिच्छतां प्रायश्चिनम् । (७) द्वादश- १. Except A. I. and the text all others omit the following:- ब्रह्मनसंस्तुताः। तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्ज- येत् ।(३३) तेषामिच्छतां प्रायश्चित्तम् (३४॥) यथा प्रथमेऽति- क्रमे ऋतुरेवं संवत्सरः। (३५) अथोपनयनम् । (३६) ततः संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् । (३७) प्रतिपूरुषं संख्याय संवत्सरा- न्यावन्ताऽनुपेताः स्युः ।। (१) ॥ सप्तभिः पावमानीभिः 'यदान्ति यच्च दूरक' इत्येताभिर्यजुःपवित्रेण सामपवित्रेणाङ्गिरसेनेति । (२) अथवा व्याहृतिभिरेव । (३) अथाध्याप्यः। (४) अथ यस्य प्रपितामहोदर्नानुस्मर्यत उपनयनं ते श्मशानसंस्तुताः। (५) तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्जयेत् । (६) ते- षामिच्छतां प्रायश्चित्तम् ।(७) द्वादशवर्षाणि विद्यकं ब्रह्मचर्य चरदथोपनयनं तत उदकोपस्पर्शनं । पावमान्यातिभिः'। (6), and read for the above Sûtras:- तस्य वत्सरं विद्यकं ब्रह्मचर्य यस्य प्रपितामहादेर्नानुस्मयंत उपनयनं तस्य बादशवर्षाणि विद्यकं ब्रह्मचर्यम्: while I. reads ब्रह्मन्नसंस्तुतः. २. I. does not insert च. ३. The text does not separate this Sutra and omits संवत्सरं. ४. The text substitutes अपि वा for अथ वा. ५. I. omits अथ.. The text reads -प्रपितामहादि for प्रपितामहादेः. ७. I. does not insert च.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। १२३ वर्षाणि विद्यकं ब्रह्मचर्य चरेदथोपनयनं तत उदकोपस्पर्शनम् । पविमान्यादिभिः । (आ. ध. सू. १. १. १. ३२-३७. २. १-८) इति । भूतकाऽध्ययनाध्यापनप्रायश्चित्तम् । भृतकाध्ययनाध्यापनयोर्हारीत आह- 'भृतकाध्यापनं कुर्वन् भृतकाध्यापितश्च यः । अनुयोगप्रदानेन त्रीन् पक्षांस्तु पयः पिबेत् ।। इति । द्रुमादिहिंसायां मनुराह- 'फलदानां तु वृक्षाणां छेदने जप्यमृक्शतम् । गुल्म-वल्ली-लतानां च पुष्पितानां च वीरुधाम् ।। कृष्टजानामौषधीनां जातानां च स्वयं वने । वृथाऽलम्भेऽनुगच्छेद्रां दिनमेकं पयोव्रतम् ॥ (म. स्मृ. ११. १४२-१४४ ) इति । एतच्च यज्ञार्थवृक्षच्छेदनादिव्यतिरिक्तविषयम् । अत एव याज्ञवल्क्योऽपि वृथेति विशिनष्टि- 'वृक्ष-गुल्म-लता-वीरुच्छेदने जप्यमृक्शतम् । स्यादोषधिवृथाच्छेदी क्षीराशी गोऽनुगो दिन॑म् ।। (या. स्मृ. ३. २७६ ) १. I. omits पावमान्यादिभिः and separates one Sutra into three, २. Except A. and J. all others read कृत्वा for कुर्वन्. ३. G. reads पिचन् for पिबेन्. १. E. and the text read पयोत्रतः. ५. G. reads याज्ञवल्क्वेनोक्तम् ; while all others except I. वृथाच्छेदीति for वृथेति. ६. The text reads-छेक्ने for -छेदी. ७0. F. read हितम् for दिनम्.

·१२४ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । यत्तु हारीतेनोक्तम्- 'स्थावर-सरीसृपादीनां वधे यस्येदं प्राणमित्ये- तयाज्यं हुत्वा तिलपात्रं ब्राह्मणाय दद्यात्' । (हा. स्मृ. २१. ४५) इति तदश्वत्यादिपुण्यस्थावरविषयम् । महाफलप्रदस्य पनस-नारीकेलादिवृक्षजातस्य च्छेदनावृत्तौ शङ्ख आह- 'संवत्सरव्रतं कुर्याच्छित्वा वृक्षं फैलप्रदम्' । (शं. स्मृ. १७. ४९) इति । दृष्टार्थत्वे न दोषः । 'फल-पुष्पोपगान् पादपान्न हिंस्यात् । कर्षणकार्यार्थमुपहन्यात्'। इति स्मरणात् । अथ नास्तिक्यप्रायश्चित्तम् । नास्तिक्यं तु वाचिकं चेत्तदुपपातकम् । यथा ऽऽहुः पौराणिकाः- 'नास्तिकाः स्त्रिविधाः प्रोक्ता धर्मस्तित्त्वदर्शिभिः । क्रियादुष्टो मनोदुष्टो वाग्दुष्टश्च तथैव च ।। अपवादोऽयम् । यद्यपि फलदवृक्षच्छेदने दोषः पूर्वमुक्तः तथापि छेदने यदि दृष्टार्थत्वं दृष्टप्रयोजनत्वं स्यात् तदा न दोषः, तत्र प्रमाण- माह । फल-पुष्पोपगानिति । १. G. reads जुहुयात् for हुत्वा. २. The text reads पिप्पलपादपम् for वृक्षं फलप्रदम्. ३. R. reads पादपान्कर्षणकार्यार्थमुपहन्यात् for पादपान्न हिंस्यात कर्षणकार्यार्थ पहन्यात्।। ४. All others, except I., omit स्मर- णात्. १. I. reads वाचनिकं for वाचिकं.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। १२५ उपपातकस्तु क्रियादुष्टो वाग्दुष्टः पातकः स्मृतः । अभ्यासात्तु क्रियादुष्टो महापातक इष्यते ॥ इति । तत्रोपपातकनास्तिक्ये वसिष्ठ आह- 'नास्तिकःकृच्छं द्वादशरात्रं चरित्वा विरभेन्नास्तिक्यात्' । (व. स्मृ. २१. २९) इति । यत्तु शलेनोक्तम्- नास्तिको नास्तिकवृत्तिः कृतनः कूटव्य- वहारी मिथ्याभिशंसीत्येते पञ्च, संवत्सरं ब्राह्मणगृहे भैक्षं चरेयुः'। इति तदेतत् महापातकनास्तिक्यविषयम् । व्रतलोपप्रायश्चित्तम् । व्रतलोपिनीश्वकीर्णिव्रतें याज्ञवल्क्य आह- 'अवकीर्णी भवेद्गत्वा ब्रह्मचारी तु योषितम् । गर्दभं पशुमालभ्य नैर्ऋतं स विशुद्ध्यति ।। ( या. स्मृ. ३. २८०) इति । मनुरपि- 'अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे । स्थालीपाकविधानेन यजेत निति निशि ॥ (११८) १. I. reads उपपातकी नु वाग्दुष्टो मनोदुष्टोऽनुपातकी for उपपातकस्तु क्रिया- दुष्टो वाग्दुष्टः पातकः स्मृतः and G. reads उपपातमनोदुष्टो वाग्दुष्टः पातकः स्मृतः for the same. 2. B. and D. read acra TIFEREU and C. E. F.G. H. and J. तदेतत्पातकनास्तिक्यविषयम् ; the latter seems to be incorrect and the first does not give proper sense. ३. B. and D. read ऽवकीर्णिनो व्रतं, C. F. J. ऽवकीर्ण व्रतं and G. and H. ऽवकीर्णव्रतं all for ऽवकीणिवतं. ४. H. reads हुत्वा for गत्वा. ५. The text reads पाकयज्ञविधानेन for स्थालीपाकविधानेन, - .

·१२६ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ हुत्वाग्निं विधिवद्धोममन्ततश्च सम्मेत्युचा । वातेन्द्र-गुरु-वह्नीनां जुहुयात् सार्षषाऽऽहुतीः।। (११९) एतस्मिन्नेनसि प्राप्ने वसित्वा गर्दभाजिनम् । सप्तागारान् चरेद्रेक्ष्यं स्वकर्म परिकीर्तयन् ।। (१२२) तेभ्यो लब्धेन भैक्षेण वर्तयन्नेककालिकम् । उपस्पृशंस्त्रिषवर्णमब्देन स विशुद्ध्यति' ॥ (म. स्मृ. ११. ११८-१२३) इति । वसिष्ठोपि- 'ब्रह्मचारी चेत् स्त्रियमुपेयादरण्ये चतुष्पथे लौकिकेनौ रक्षोदैवतं गर्दभं पंशुमालभते । (१) नैर्ऋतं वा चरुं निर्वपेत् । (२) * काणः इत्ययं विशेषोत्र द्रष्टव्यः। नैर्ऋतदैवतैर्मन्त्रैः प्रधान- देवतायै वपादिहोमान् हुत्वा तदन्ते- 'सम्मा सिञ्चन्तु मरुतः समिन्द्रः सम्बृहस्पतिः । सञ्चायमग्निः सिञ्चतु प्रजया च धनेन च ॥ इत्येतेन मन्त्रेण मारुतेन्द्र-बृहस्पत्यमीनां घृतेनाहुतीर्जुहुयात् । केषु- चित्पुस्तकेषु समासिंचतीति पाठः । केषुचिच्च शमित्यूचेति पाठः । तत्र शमनिरनिरिति ऋक् ग्राह्या स्यात् । वस्तुतस्तु इदमप्रामाणिकमिति प्रतिभाति । विज्ञानेश्वरस्तु- 'समायमद्भिः सिञ्चन्तां यशसा ब्रह्मवर्चसेन' इति पठति तदपि चिन्त्यम् । ine १. All others, except A. I. and the text, read होमान् for होमं. २. B. C. D. E. F. and I. read समि-त्यचा, E. G. H. and J. शमित्यूचा both for सम्मेत्यचा. ३. C. D. E. F.G. and J. read वायु- for वात.. ४.G. reads सप्तागारे for सप्तागारान. ५. The text adds after त्रिषवणं. ६. The text reads आलभेत् for आलभेत.

·अ० १२. माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। १२७ १ तेस्य जुहुयात्-कामाय स्वाहा, कामकामाय स्वाहा, निर्ऋतये स्वाहा । रक्षी देवताभ्यः स्वाहा'। (३) (व. स्मृ.२३. १-३) इति । तत्र श्रोत्रियस्य पशुरश्रोत्रियस्य चरुरिति द्रष्टव्यम् । शङ्खस्तु* वर्णभेदेन व्रतविशेषमाह- गुप्तायां वैश्यायामवकीर्णः संवत्सरं त्रिषवणमनुतिष्ठेत् क्षत्रियायां दे वर्षे । ब्राह्मण्यां त्रीणि वर्षाणि । इति । यदप्यङ्गिरसोक्तम्- अवकीणिनिमित्तं तु ब्रह्महत्यात्रतं चरेत् । चीरवासास्तु षण्मासान् तथा मुच्येत किल्विषात्।। इति तदीपव्यभिचारिणीविषयम् । अत्यन्तव्यभिचारिणीषु पुनः शङ्ख आह- या स्त्री वैवाहिके पत्यो मृते जीवति वा तमुत्सृज्य वञ्चयित्वा वान्य- मेकमेवाश्रयेत् । नतु कुलटा भवेत् सा गुप्तेत्यभिधीयते । तादृशवैश्य- जातीयस्त्रियामवर्णः क्षत्रियाब्राह्मण्योश्यावकीर्ण: उक्तं प्रायश्चित्तमाचरे- दित्यन्वयः। १. All, except I. and the text, add तत्र before तस्य. २. B. D. G. and J. omit कामकामाय स्वाहा; while except A. B. D. and the text omit नितये स्वाहा and B. D. and the text read नैर्ऋत्यै for नितये. ३. B. C. and D. F. omit पशुः अश्रोत्रियस्य. The Vijlineswara quotes following Sútras under the name of Sankha-Likhitan and it may be possible. 4. I. reads samtff for 377ontor:. q. Except A. C. F. G. I. all others read षण्मासात्. ६. B. D. and G. read तदेतत् for तदीषत् ७. B. and D. read अत्यन्तव्यभिचारितायां and C. F.G. H. and J. अ- त्यन्तव्यभिचारितासु all for अत्यन्तव्यभिचारिणीषु.

·१२८ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ ' स्वैरिण्यां ब्राह्मण्यामवकीर्णः षड्रात्रमुपो- षितो गां दद्यात् । क्षत्रियायामुपोषित- स्त्रिरात्रं घृतपात्रं दद्यात् । वैश्यायां चतुर्थ- कालाहारी ब्राह्मणान् भोजयित्वा यवस- भारं चे गोभ्यो दद्यात् । वृषल्यामवकीर्णः सचे लस्नात उदकुम्भं ब्राह्मणाय दद्यात् । गोष्ववकीर्णः प्राजापत्यं चरेत्। रण्डाया- मेवकीर्णः पलालभारं सीसमाषं च दद्यात्' । इति । अत्र च 'ब्राह्मणस्याई क्षत्रियः' इति न्यायो नास्ति किन्तु समानमेव त्रयाणां वर्णानाम् । तदाह शाण्डिल्यः- 'अवकीर्णी द्विजो राजा वैश्यश्चापि खरेण तु। इष्ट्वा भैक्षाशिनो नित्यं शुझ्यन्त्यब्दात् समाहिताः ॥ इति । अभ्यासे कण्व आह- 'प्रथमे दिवसे रात्राववकीर्णी गर्दभेन तु। यजेदेवं यथाभ्यासमब्देनैकेन शुद्ध्यति' ॥ १. Except A. and I. all others omit घृतपात्रं दद्यात्. २. B. and D. omit. च. ३. We follow here A. and I. ; while all others read षण्डायां for रण्डायां and G. सपलालभारं for पलालभार. Vijuineswara also reads षण्डायां. ४. I. reads क्षत्रियस्य for क्षत्रिये. ५. G. substitutes तथा for तत्. ६. G. reads अवकीर्णाः for अवकीर्णी. ७. We are unable to find out the proper reading of this quotation. B. C. D. E. F.G. H. and J. read प्रथमे दिवसे शत्राववकीर्णी गर्दभेन तु यजेतु । एवं यथाऽभ्या- समब्देनकेन शुद्धधति ॥; while G. omits तु and I. reads अप्रथमे दिवसें रात्रावणकोर्णा गर्दभेन यजेत् । यो यथाकुरुतेऽभ्यासमब्देनैकेन शुद्धयति ।।. marp . ..

·mamal substitute खण्डणे for स्क्रनने. ५. B. and D. omit the following:- अ० १२. माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । इति । तत्र विशेषमाह गौतमः- 'तस्याजिनमूलवालं परिचाय लोहितपात्रः सप्त गृहान् भैक्षं चरेत् कर्माचक्षाणः'। (गौ. स्मृ. २४. ९६) इति । अवकीर्णिलक्षणमाह जातूकर्ण्यः- 'स्कन्दितं तिना रेतो येन स्याब्रह्मचारिणा ! कामतोऽकामतः प्राहुरवकीर्णीति तं बुधाः'। इति । यति-वनस्थयोस्त्वधिकं व्रतमाह शाण्डिल्यः 'वानप्रस्थो यतिश्चैव स्कन्दने सति कामतः । पराकत्रयसंयुक्तमवकीणिवतं चरेत् ।। इति । यतेः पुनर्गाहस्थ्यस्वीकारे संवर्त आह- 'संन्यस्य दुर्मतिः कश्चित् प्रत्यापत्ति बजेद्यदि । स कुर्यात् कृच्छ्रमश्रान्तः षण्मासान् प्रत्यनन्तरम्' ।। ( सं. स्नृ. १५९) १. G. I. and J. read लोहितपात्रं for लोहितपात्रः. २. C. D. F. G. and H. substitute खण्डितं for स्कन्दितं; while 1. खण्डितबतिना for स्कन्दितं तिना. ३. C. and F. omit यति- ४. Except A. and., ail others 'संन्यस्य दुर्मतिः कश्चित्प्रत्यापत्तिं ब्रजेद्यदि । म कुर्यात्कृच्छ्रमश्रान्तः षण्मासान् प्रत्यनन्तरम् ।। इति । वृद्धपराशरोऽपि- 'यः प्रत्यवसितो विप्रः प्रत्रज्यातो विनिर्गतः । अनाशकनिवृत्तश्च गार्हस्थ्य च चिकीर्षति ।। चरेत् पाण्मासिकं कृच्छं नियतामा समाहितः । चरेत् त्रीणि च कृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च । ६. H. reads प्रत्यायत्यं for प्रत्यापत्तिं and the text rends :- -अपत्यार्थ स्त्रियं ब्रजेत् । स कुर्यात् कृच्छ्रमभान्तः षण्मासान्तदनन्तरम्' ।। while I. reads. प्रत्यहं व्रतम् for अत्यनन्तरम्, 17 .. .4 ..

·पराशरसंहिता प्रा० का २ mummoner इति । वृद्धपराशरोऽपि 'यः प्रत्यवसितो विप्रः प्रव्रज्याती विनिर्गतः। अनाशकनिवृत्तश्च गार्हस्थ्यं चं चिकीर्षति ।। चरेत् पाण्मासिकं कृच्छं नियतामा समाहितः। चरेत्रीणि च कृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च ।। जातकर्मादिभिः सर्वैः संस्कृतः शुद्धिमानुयात्' । इति । तत्र ब्राह्मणस्य पाण्मासिककृच्छ्रः । क्षत्रियस्य चा- न्द्रायणत्रयम् । वैश्यस्य कृच्छ्त्रयमिति व्यवस्था । अत्र घा- ग्मासिकादिवतत्रयं ब्राह्मणस्यैव सकृदभ्यासाद्यपेक्षया व्यव- स्थापनीयमित्यन्ये । व्रतान्तरलोपेऽप्यवकीर्णिव्रतमतिदिश- ति मनुः 'अकृत्वा भैक्षचरणमसमिक्ष्य च पावकम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरेत् ।। (म. स्मृ. २. १८७) विज्ञानेश्वरस्तु–'ब्राह्मणस्यैव शक्ति-सकृदभ्यासाद्यपेक्षया व्यवस्थित प्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् MANIPREP इत्याही . १. C. and F. read तपाराशरोऽपि. The Vijulinesvara quotes this following line under the name of Paráśara (vide 3.280 Com.) not Vridh Parâsara, but these lines do not occur in the text of Parasara. २. Vijillnesvars substitutes चेत् for व. Except I , all others omit this line चरेषाण्मासिकं कृच्छनियतात्मा समाहितः।, but the author Vijīâneśvara explains this line. A, reads F ha sirot. कृच्छ्राणि for चरेत्रीगि च कृच्छाणि. १. All others, except A. and I., utead व्यवस्थापनीयम् and omit इत्यन्ये.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। PERS इति । यतु याज्ञवल्क्य आह-- भैक्षाग्निकार्ये त्यक्वा तु सतरात्रमनातुरः । कामावकीर्ण इत्याभ्यां जुहुयादाहुतिद्वयम् ।। उपस्थानं ततः कुर्यात् सम्मासिञ्चत्वनेन तु' । ( या. स्मृ. ३. २८१-२८२) इति । होममन्त्री तु- 'कामावकीर्णोऽस्म्यवकीर्णोऽस्मि काम- कामाय स्वाहा कामावपन्नोऽस्म्यवपन्नी- स्मि कामकामाय स्वाहेति' । ( गौ. स्मृ. २५. ९-१०) इति । एतच्च गुरुशुश्रूषादिकार्यव्यग्रतयाकरणे द्रष्टव्यम् ।। मुतादिविक्रयप्रायश्चित्तम् । सुतादिविक्रये उपपातकसाधारणोक्तं प्रायश्चित्तं योज्यम् । यत्तु शङ्खनोक्तम्- देव-गृह-प्रतिश्रयोद्याना- ऽऽराम-सभा-प्रपा-तटाक- पुण्य-सेतु-सुतविक्रयं कृत्वा तप्तकृच्छू चरेत् । 'अनातुरः' व्याधिरहितो ब्रह्मचारी । 'सम्मासिञ्चतु' इति मन्त्रः । ne १. B. D. G. and J. rend समाप्तिं च वनेन तु for सम्मासिञ्चत्वनेन तुः while I. is quite mistaken here. २. G. reads कामकीर्णोऽस्मि कामका- माय स्वाहा for कामावकीर्णोऽस्म्यवकीणोऽस्मि कामकामाय स्वाहा. ३. I. and the text read कामाभिद्रुग्धोऽस्म्यभिदुग्धोऽस्मि, but neither our manar scripts nor Vijīâneśvara follow this reading ·*- -- GURMIND १. B. and D. omit the following: पराशरसंहिता प्रा० कां०२ इति यच्च वृद्धपराशरेणोक्तम्-- 'विक्रीय कन्यकां गां च कृच्छं सान्तपनं चरेत् । इति तदापद्यकामतो द्रष्टव्यम् । यत्तु चतुर्विशतिमते- भिहितम्- नारीणां विक्रयं कृत्वा चरेचान्द्रायणव्रतम् । द्विगुणं पुरुषस्यैव व्रतमाहुर्मनीषिणः' || इति तन्तत्रैव कामतो द्रष्टव्यम् । यन्तु पैठीनसिराह- आराम-तटाकोदवान-पुष्करिणी-सुकृत-सुत- विक्रये त्रिषवणस्नाय्यधःशायी ब्रह्मचारी चतुर्थकालाहारः संवत्सरेण पूतो भवति'! इति तदभ्यासविषयम् ॥ कन्यादूषणप्रायश्चित्तम् । कन्यादूषणे उपपातकसाधारणप्रायश्चित्तं विज्ञेयम् । यत्तु शङ्ख आह- कन्यादूषीं सोमविक्रयीं च कृच्छ्राब्दं चरेयाताम् कृच्छ् सान्तपनं चरत्'। इति तदापद्यकामतो द्रष्टव्यम् । यत्तु चतुर्विंशतिमतऽभिहितम्- 'नारीणां विक्रयं कृत्वा चरेच्चान्द्रायणव्रतम् । हिगुणं पुरुषस्यैव and H. omits the following :- यत्तु चतुर्विंशतिमते ऽभिहितम्- 'नारीणां विक्रयं कृत्वा चरेच्चान्द्रायणव्रतम् । द्विगुणं पुरुषस्यैव व्रतमाहुर्मनीषिणः।। इति तत्तत्रैव कामतो द्रष्टव्यम् । G, C. F. and J. omit तत before तत्रैव. ३. C. F. do not insert मुत.. ४. B. D. and G. read कृच्छाधैं for कच्छाई.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्यासहिता। १३३ इति यच्च हारीतः- 'कन्यादृषी सोमविक्रयी वृषलीपतिः कौमार- दारत्यागी सुरा-मद्यपः शूद्रयाजको गुरोः प्रतिहन्ता नास्तिको नास्तिकवृत्तिः कृतनः कूटव्यवहारी ब्रह्मनो मित्रन्नो मिथ्याभिशंसी पतितसंव्यवहारी मित्रध्रुक् शरणागतघाती प्रतिरूपकवृत्तिरित्येते पञ्चतपोऽभ्रावकाशजल- शयनाद्यनुतिष्ठेयुर्णीष्म-वर्षा-हेमन्तेषु । मासं गोमूत्रयावकमश्नीयुः । (हा. स्मृ. २. ४-५) इति तत् प्रातिलौम्येन कन्यादूषणे द्रष्टव्यम् ।। अथ धूतादिव्यसनप्रायश्चित्तम् । हातादिव्यसनेष्वप्युपपातकसाधारणोक्तं प्रायश्चित्तं योज्य- म् | यत्तु बौधायनः संवत्सरव्रतमाह- अथाशुचिकराणि । (१५) द्यूतमभिचारो ऽनाहिताग्नेरुञ्च्छवृत्तिता समावृत्तस्य भैक्ष- चर्या तस्य चैव गुरुकुले वास ऊर्ध्व चतुभ्यो १. B. D. and H. read कन्याविदूषी and G. reads कन्याविक्रयी for कन्यादृषी. २. J. does not insert नास्तिको. ३. Except I., all others read ब्राह्मण-मित्रनो for ब्रह्मन्नो मित्रघ्नों, C.and F.add प्रायश्चित्तं विज्ञेयम् । यत्त शङ्ख आह कन्यादूषी सोमगतयाती प्रतिरूपकवृत्तिः &c., after शरणा- ४. All others, except A. E. I. and I., read प्रतिरूपकावृत्तिः for प्रति- रूपकवृत्तिः. ५. I. rouds पंचतपोभू-जल-शयनानुतिष्ठेयुः for पंचतपो- श्रावकाशजलशयनायनुतिष्ठेयुः. ६. B. and D. read वश्यं, C. F. आनश्य च, G. वश्यं च, H. E. and I आनाशं च and J. वत्स्यं च all for तस्य चैव.

·१३४ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ मासेभ्यो यश्च तमध्यापयति । नक्षत्रनिर्देशनं चति । तेषां तु निर्वशः (१६) द्वादश मासान् द्वादशार्धमासान् द्वादश द्वादशाहान् द्वादश- षडहान् द्वादश ज्यहान् द्वादशाहं षडहं व्यह- मेकाहमिति अँशुचिकरनिर्वशः' । (१७) ( बौ. स्मृ. २. १. २. १५-१७) इति तदभ्यासविषयम् । यदयाह प्रचेताः- अनृतवाक् तस्करो राजभृत्यो वृक्षारोपकवृत्ति- गरदोऽग्निदश्च रथ-गजारोहणवृत्तिः रङ्गीपजीवी कूटपणिकः शूद्रोपाध्यायो वृषलीपतिर्भाण्डिको नक्षत्रोपजीवी श्ववृत्तिब्रह्मजीवी चिकित्सको देवलकः पुरोहितः कितवो मद्यपः कूटकारको- ऽयंत्यविक्रयी मनुष्य-पशुविक्रेता चेति । तानु- रेत् समेत्य न्यायतो ब्राह्मणो व्यवस्थया सर्व- द्रव्यत्यागे चतुर्थकालाहाराः संवत्सरं त्रिषवण- . १. I. reads -यश्चिरमध्यापनं and the text तस्य चाध्यापनं for यश्च तमध्याप. यति ; while G. adds अभि for अध्यापयति. २. The text reads नक्षत्रानिर्देश: for नक्षत्रनिर्देशनं. ३. We follow here A. and the text; while all others omit तेषांतु निवेश:. ४. G. omits द्वादशार्धमासान् द्वादश. ५. G. reads षट्-द्वादश-व्यहान् for द्वादश षडहान् द्वादश व्यहान्. ६. Except A. and the text, all others omit द्वादशाहं षडहं. ७. The text reads यथाकर्मा- भ्यासः for अशचिकरनिर्वेशः. ८. G. omits अपि. ९. B. D. and G. omit गरदोऽग्निदश्चरथ-गजारोहणवृत्तिः; while, except A., all others read श्वगणिकः. १०. B. D. and H. omit श्ववृतिब्रह्म जीवी. ११. G. substitutesवा for च. १२. C. F. and G. read सर्वत्यागे for सर्वद्रव्यत्यागे.

·अ० १२.] Supes माधवाचार्य कृतव्याख्यासहिता। १३५ मुपस्पृशेयुः । तस्यान्ते देव-पितृतर्पणं गवाहिकं चेत्येवं व्यवहार्याः ।। इति तदभ्यासविषयम् ॥ अनाश्रमवासे प्रायश्चित्तम्। अनाश्रमवासे हारीतेन प्रायश्चित्तमुक्तम्- 'अनाश्रमी संवत्सरं प्राजापत्यं कृच्छ्रे चरित्वा- ऽऽश्रममुपेयात् । द्वितीयेऽतिकृच्छं तृतीये कृच्छा- तिकृच्छमत ऊब चान्द्रायणम्' ।। इति । शूद्रसेवाप्रायश्चित्तम्। शूद्रसेवायां बौधायन आह- 'भमुद्रसंयानम् (२) ब्राह्मणन्यासापहरणम् (३) सर्वापण्यैर्व्यवहरणम् । (५)भूम्यनृतम् । (४) शूद्रसेवनं च। (६) शूद्राभिजननम् । (७) तदपत्यत्वं च । (८) तेषां च निर्वशः । (९) सर्वी अपीमावृत्तयो गा ब्राह्मणादित्रैवर्णिकानामेव । अत एवं प्रायश्चित्तमपि तेषामेव । न तु येषां पारम्पर्यक्रमेणागता वृक्षारोपणाद्या वृत्तयः । तत्र अनृतवाक् तस्करः गरदोऽग्निदश्च सर्ववर्णसाधारणाः। ब्रह्मजीव्यादयो द्विजा एव । १. G. reads चाह्निकं for गवाहिकं. २. H. reads अतिकृच्छातिकृच्छ for कृच्छातिकृच्छं. ३. B. and D. read सशूद्रयानम्, C. and F. अयू- द्रयानम् and E. G. H. and J. read समुद्रयानम् all for समुद्रसंयानम्; while I. reads समुद्रयाने । ब्राह्मणन्यासापहरणे । सर्वापण्यैर्व्यवहरणे । भूम्यनृते ।। ४. Th text reads ब्राह्मणस्वन्यासापहरणम्. ५. The text interchanges these two Sutras. ६. Except A. and I., all others read शूद्रसेवायों च। शूद्रायामभि जायते तदपत्यं च भवति for शूद्रसेवनम् । शूद्राभिजननम् | तदपत्यत्वें च; while G. omits च after सवायां. ७. The text reads एषामन्यतमत- मत्कृत्वा for तेषांच निवेशः.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ चतुर्थकाले मितभोजिनः स्युयोऽभ्युपेयुः स- वनानुकल्पम् । स्थानासनाभ्यां विहरन्त एते बिभिर्वषैस्तदपहन्ति पापम्' । (१०) (बी. स्मृ. २. १. २. २-१० ) इति तद् बहुकालाभ्यासविषयम् ॥ जातिभ्रंशकरपापप्रायश्चित्तम् । उपपातकानन्तरं जातिभ्रंशकराणि विष्णुनाऽनुक्रान्तानि । 'ब्राह्मणस्य रुजःकरणम् । (१) अप्रेयमद्ययो- तिः । (२) ज्ययं पंशुषु मैथुनाचरणं पुसि च । (३) इति जातिभ्रंशकराणि । इति । तेषु साधारणं प्रायश्चित्तं मनु-विष्णू आहेतुः-- 'जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया । चरेत्सान्तपनं कृच्छं प्राजापत्यमनिच्छया' । (म. स्मृ. ११. १२४; वि. स्मृ. ३८. ७) इति । तत्र ब्राह्मणस्य रुजःकरणे प्रायश्चित्तमेकादशाध्या- १. I. reads चतुर्थकालं मितभोजनाः and the text चतुर्थकालामिनभोजिनः both for चतुर्थकाले मितभोजिनः. २. E. reads सवनानुकल्पे, B. and D. सबनानुकूल्यम् for सवनानुकल्पम्. ३. B. C. D. E. F. G. H. and J. read तदपहरन्ति and the text सक्षपन्नन्ति for तदपहन्ति. ४. C. E. F.G. H. and J. read अपेय- for अप्रेय-; while G. omits the following portion : -घ्रातिःजैयं पाषु मैथुनाचरणं पंसि च । इति जातिभ्रंशकराणि'। इति । तेषु साधारणं प्रायश्चित्तं मनु-विष्णू आहतुः- 'जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया। चरेत्साल्तपनं कृच्छ्रे प्राजापत्यमनिच्छया' ।। इति । तत्र ब्राह्मणस्य रुजः करणे. ५. I. reads ज्येश्य for जैहयं, but it seems quite wrong. ६. Except the text, all others omit पुंसि. ७. The Vishnu reads कुर्यात् for चरेत, ८. I. reails अत्र for तत्र. :- .

·अ० १२.] h माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। ये (५२-५३ इलोकाभ्याम् ) भिहितम् । पशु- मैथुने तु दशमाध्याये (१३ इलोके) भिहितम् ।। सङ्करीकरणपापप्रायश्चित्तम् । जातिभ्रंशकरानन्तरं सङ्करीकरणान्यनुक्रान्तवान् विष्णुः- 'ग्राम्यारण्यानां पशूनां हिंसा सङ्करीकरणम्'। (वि. स्मृ. ३९. १) इति । तत्र साधारणं प्रायश्चित्तं स एवाह- 'सङ्करीकरणं कृत्वा मासमइनीत यावकम् । कृच्छातिकृच्छमथ वा प्रायश्चित्तं तु कारयेत्' ।। (वि. स्मृ. ३९. २) इति । प्रतिपदं तु षष्टाध्याये (२-१५श्लोकैः)भिहितम् । अपात्रीकरणपापप्रायश्चित्तम् । 'सङ्करीकरणानन्तरमपात्रीकरणमनुक्रान्तवान् विष्णुः- 'निन्दितेभ्यो धनादानं बाणिज्यं कुसीदजीवनम- सत्यभाषणं शूद्रसेवनमित्यपात्रीकरणम्' । (वि. स्मृ. ४०. १) इति । तस्य च साधारणं प्रायश्चित्तं मनुराहे- 'अपात्रीकरणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति । शीतकृच्छ्रेण वा गुद्धिर्महासान्तपनेन वा' । (वि. स्मृ. ४०. २) १. I. omits तु. २. All others, except A. G. I. and the text, read संकीर्णकरणम् for संकरीकरणम्. ३. Here also, except A. G. I. and the text, all read संकीर्णकरणम् for संकरीकरणम्. ४. I. reads कृषिजीवनं for कुसीदजीवनम्, ५. The following quoted verse does not appear in the Manî, but in the Vishnu. The Vishnu reads भूयों for शुद्धिः- appears 18 ·१३८ पराशरसंहिता [प्रा०कां०२ इति ॥ मलिनीकरणपापप्रायश्चित्तम् । अपात्रीकरणानन्तरं मलिनीकरणमनुक्रान्तवान् विष्णुः- 'पेक्षिणां जलचराणां जलजानां च घातनम् ।(१) कृमि-कीटानां च । (२) मद्यानुगतभोजनम् !(३) इति मलावहानि' । (४) (वि. स्मृ. ४१. १-४) इति । तत्र साधारणं प्रायश्चित्तं स एवाह- 'मलिनीकरणीयेषु ततकृच्छ विशोधनम् । कृच्छातिकृच्छ्मथ वा प्रायश्चित्तं विशोधनम् ॥ (वि. स्मृ. ४१. ५) इति ॥ प्रायश्चितविशेषः। अथ प्रकीर्णकप्रायश्चित्तविशेषोभिधीयते । तत्र शरणागतत्यागे मनुराह 'शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः । संवत्सरं यवाहारस्तत्पापमपसेधति' ॥ (म. स्मृ. ११. १९८) इति । पतितादिसन्निधावध्ययने वसिष्ठ आह- 'पतित-चण्डालोरावश्रवणे त्रिरात्रं वाग्य- Baening १. Except A. and the text, all omit पक्षिणां जलचराणां जलजानां च घातनं and rend कृमि-सीधाननं for कृमि-कीटानां च. २. B. D. and G. read अवसेधति for अपसति; while E. has तप्तकृच्छं विशोधनम् before शरणागतं परित्यज्य. ३. B.C. D. F.and G. read चण्डालशवश्रवणे, but it may be चण्डालारावश्रवणे; while E. I. and J. read -चण्डालादिश्रवणे and H.-श्रावणे for -चण्डालारावश्रवणे.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। aat ता अनश्नन्त आसीरन् । (३४) सहस्रपरमां वाचमभ्यस्य ततः पूता भवन्तीति विज्ञायते । (व. स्मृ. २३. ३४-३५) इति । एतबुद्धिपूर्वकविषयम् । अबुद्धिपूर्वक तु षट्त्रिंश- न्मतेऽभिहितम्- 'चण्डालश्रोत्रावकोशे श्रुति-स्मृतिपाठे एकरात्रमभोजनम्। इति । सर्पाचन्तरागमने तु यम आह- 'सर्पस्य नकुलस्याथ अज-मार्जारयोस्तथा । मूषिकस्य तथोष्ट्रस्य मण्डूकस्य च योषितः॥ पुरुषस्यैडकस्यापि शुनोऽश्वस्य खरस्य च | अन्तरागमने सद्यः प्रायश्चित्तमिदं शृणु ॥ त्रिरात्रमुपवासश्च त्रिरहश्चाभिषेचनम् । ग्रामान्तरं वा गन्तव्यं जानुभ्यां नात्र संशयः' ।। (य. स्मृ. ६. ४८-५०) इति । खरोष्ट्रयानारोहणादौ प्रायश्चित्तमाह याज्ञवल्क्यः- : १. I. reads वाग्यतानश्नन्नासीनः सहस्रपरमां वाच म यस्य ततः पूतो भवतीति. G. and the text omit वाचं and the text substitutes -परमं for -परमा; while J. reads सहस्रवरमा वा तदभ्यस्थान्ततः पूतो भवतीति. G. substitutes अन्तः for तत:; while the text reads वा तदभ्यसल्तः. २. I. omits तु. ३. I. adds कृते after -श्रोत्रावकाशे. ४. J. reads सर्वाद्यन्तरागमने, but it does not give any proper meaning, ·१४० पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'प्राणायोमी जले स्नात्वा खरयानीष्ट्रयानगः। नमः स्नात्वा च भुक्त्वा च गत्वा चैव दिवा स्त्रियम्।। (या. स्मृ. ३. २९१) इति । इदं चाकामकारविषयम् । कामकारे तु यम आह- 'खरोष्ट्रविषमा नारी समारुह्याथ वा पुमान् । यजने याजने कृच्छ्रमाग्निश्चैव विनश्यति । 'उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं च कामतः । सवासा जलमाप्लुत्य प्राणायामेन शुद्ध्यति' ॥ (म. स्मृ. ११. २०१) इति ॥ मुत्र-पुरीषप्रायश्चित्तम्। अप्सु मूत्र-पुरीषादिकरणे मनुराह- 'विनाद्भिरप्सु वाऽप्यातः शारीरं सन्निवेश्य तु । सचैलो बहिराऽऽप्लुत्य गामालभ्य विशुझ्यति' । (म. स्मृ. ११. २०३) इति । इदमकामकारविषयम् । कामकारे तु यम आह- १. B. C. D. and F. read प्राणायाम, H. प्राणायामो and I. प्राणायाम all for प्राणायामी. २. A. I. and J. substitute मनुः for यमः the following quoted two verses are not found in the text of Manû. The second verse occurs in Manû, but differs in reading in the second half as follows: स्नास्वा तु विप्रो दिग्वासाः- 4. This verse is omitted by all others except A. and G. ¥. Manû reads तु for च. ५. B. and D. read स्नातः, H. reads अनातः and G• भाप्याय्य all for आर्तः. ६. All others, except A. I. and the text, read संनिषेव्य for सन्निवश्य ; while the text substitutes च for तु. ७. I. reads बहुधा for वहिः. oppare ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। HIROINS 'आपद्गती विना तोयं शारीरं यो निषेवते । एकाहं क्षपणं कृत्वा सचैलं स्नानमाचरेत् ॥ (य. स्मृ. ५. २६) इति | यच्चाहे सुमन्तुः- 'अप्स्वग्नौ वा मेहतस्तप्तकृच्छं कार्यविशोधनम् । इति तदनार्तपरतया योज्यम् । कर्मलोपप्रायश्चित्तम्। श्रौत-स्मार्तकर्मादिलोपे मनुराह- 'वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे । स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ।। (म. स्मृ. ११. २०३) इति । अत्रोपवासस्य प्रतिपदोक्तेष्ट्यादिना समुच्चयः । पञ्चमहायज्ञाचकरणे बृहस्पतिरोह- 'अनिर्वर्त्य महायज्ञान् यो भुङ्क्ते प्रत्यहं गृही। अनातुरः सति धने कृच्छ्रार्धेन विशुद्ध्यति ॥ आहिताग्निरुपस्थानं न कुर्याद्यज्ञकर्मणि । ऋतौ न गच्छेद्भार्या वा सोऽपि कृच्छ्रार्धमाचरेत् ॥ (बृ. स्मृ. २. १३-१४) इति । वैषम्यदानप्रायश्चित्तम् ॥ एकपङ्क्त्युपविष्टानां वैषम्येण दानादौ यमः- १. B. C. D. E. F. H. and J. read अत्र यदाह and G. for यच्चाह. २. The word कायविशोधनम् occurs only in I. ३. All others, except A. and I., omit आह. ४. B. and D. substitute यज्ञकर्मणा for यज्ञकर्मणि.

·१४२ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'न पङ्क्तयों विषमं दद्यान्न यांचेन्न च दापयेत् । प्राजापत्येन कृच्छ्रेण मुच्यते कर्मणस्ततः' । इति । पतितादिसम्भाषणे तु गौतमः- 'न म्लेच्छाशुंच्यधार्मिकैः सह सम्भाषेत । (१९) सम्भाष्य पुण्यकृतो मनसा ध्यायेत् । (२०) ब्राह्मणेन वा सह सम्भाषेत' । (२१) ( गौ. स्मृ. ९. १९-२१) इति । अशुभॊजने शातातप आह- मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वा अकृत्वा शौचमात्मनः। मोहाद्भुक्त्वा त्रिरात्रं स्यादुद्धा सान्तपनं चरेत् ॥ (शा. स्मृ. २. ६४) इति । वृद्धशातातपो ऽपि- मूत्रयित्वा वजन्मार्ग स्मृतिभ्रंशाजलं पिबेत् ॥ अहोरात्रीषितः स्नात्वा जुहुयात्सर्पिषाऽऽहुतीः'। (वृ. शा. स्मृ. १३-१४) - • १. G. omits:- विषमं दद्यान्न याचेन च दापयेत् । प्राजापत्येन कृच्छ्रेण मुच्यते कर्मणस्ततः ॥. २. B. and D. read न मेच्छरधार्मिकैः omitting - शुचि- C. E. F. and G. मेच्छाशुद्ध्यधार्मिकः, but the word अशुद्धिः seems to be incorrect, both for न मेच्छाशुच्यधार्मिकैः. ३.G. H. and I. do not insert सह and J. also does the same. %. B. D. G. and J. read stunt for 1h: and I. अशुचिभोजने for अशुचे जने. ९. C. and F. substitute तप्तोचारं for मूत्री- वारं, but it is meaningless. ६.G. reads भुक्त्वा सतपनं for बुद्ध्वा सान्तपनं. ७.I. reads मार्ग for मार्ग.

·J. reads तदेव for तदेव. २. Except A., all others read विशुद्धिः for अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति । व्याघ्रोपि- अस्पृश्यस्पर्शनं कृत्वा यदा भुङ्क्ते गृहाश्रमी । अकामतस्त्रिरात्रं स्यात् षडानं कामतश्चरेत् ॥ यतिश्चैव बनस्थश्च कुर्यातां तौ तदेवें तु'। इति । उशना अपि- चण्डाल-श्वपचैः स्पृष्टो विण्मूत्रोच्छिष्ट एव च । त्रिरात्रेण विशुद्धः स्याद्भुक्तोच्छिष्टः षडाचरेत् ॥ इति । बृहस्पतिरपि- अस्नात्वा तु यदा भुङ्क्ते पिण्डं दत्वा पितुव्रती। स्पृष्टा शवमुदक्यां वा चण्डाल सूतिकां तथा ।। अकामतस्त्रिरात्रं स्याद्रुद्धचा सान्तपनं चरेत् ।। इति । ब्रह्ममूत्रं विना मूत्र-पुरीषादिकरणे स्मृत्यन्तरे प्राय- श्चित्तमुक्तम्- 'विना यज्ञोपवीतेन यद्यच्छिष्टी भवेद् द्विजः । प्रायश्चित्तमहोरात्रं गायत्र्यष्टनातं तु वा ॥ इति । इदं च कामकारविषयम् । अकामतस्तु- पिबतो मेहतश्चैव भुञ्जतो ऽनुपवीतिनः । प्राणायामत्रयं षद्कं नक्तं च त्रितयं क्रमात् ॥ विशुद्धः, ३. I. reads दत्वाऽपि तद्बती for दत्वा पितुव्रती. ४. C. F. and G. substitute fu for वा. ५. G. reads बुवा for बुद्धचा. ६. B. and D. omit the following: ब्रह्मसूत्रं विना मूत्र-पुरीषादिकरणे स्मृत्यन्तरे प्रायश्चित्तमुक्तम्- 'विना यज्ञोपवीतेन यद्युच्छिष्टो भवेत् द्विजः। ७. I. reads जपेत् for तु वा and G. भवत् for the same; while stitute च for वा. 6. Except A., all others omit 7 Han some sub ·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ MUSIC इति । भोजनान्तरमाचमनमकृत्वासनादुत्थाने प्राय- श्चित्तमाश्वमेधि भिहितम्- *यद्युत्तिष्ठत्यनाचान्तो भुक्तवानासनात्ततः । सद्यःस्नानं प्रकुर्वीत सोऽन्यथा प्रयतो भवेत् ॥ (भा. आ. प. १०६.२०) इति । अपाङ्यपङ्की भोजने मार्कण्डेय आह- 'अपातेयस्य यः कश्चित् पङ्गो भुङ्क्ते द्विजोत्तमः । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति' । इति । नीलीरक्तवस्त्रधारणे त्वापस्तम्ब आह- 'नीलीरक्तं यदा वस्त्रं ब्राह्मणोऽङ्गेषु धारयेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुक्ष्यति ।। (४) रोमकूपैर्यदाऽऽगच्छेन्द्रसो नील्यास्तु कस्यचित् । वचनमिदं त्रिवेन्द्रम्' नगरीस्थराजकीयपुस्तकसङ्ग्रहस्थभारतान्तर्गते आश्वमेधिके पर्वणि द्रष्टव्यम् । देवनागराक्षरमुद्रितपुस्तकेषु नोपल- भ्येत इति शोधकैवेदितव्यम् । १. B. and D. read प्रायश्चित्तमुक्तम् for ऽभिहितम्. २. text reads यश्च तिष्ठत्यनाचान्ती भुक्तवानासने ततः and Er. and D. read नान्यथा ऽप्रयतो for सोऽन्यथा प्रयतो. ३. B. and D. read अपाङ्क्तयश्च for अपातंयस्य. V. B. C. D. F, G, and J. omit the following: - नीलीरक्तवस्त्रधारणे त्वापस्तम्ब आह- 'नीलीरक्तं यदा वस्त्रं ब्राह्मणोऽङ्गेषु धारयेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्धयति ।।. ५. The text reads हिचित् for कस्यचित्.

·अ० १२.] rends विने for विप्रः ४. Except AT माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। त्रिवर्णेषु च सामान्यं तप्तकृच्छं विशोधनम् ॥ () पालनं विक्रयश्चैव तद्वृत्त्या तृपजीवनम् । पतितस्तु भवेद्विप्रः त्रिभिः कृच्छेविशुद्ध्यति ।। (२) स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । वृथा तस्य महायज्ञा नीलीसूत्रस्य धारणात् ।। (३) नीलीमध्ये | गच्छेदा प्रमादाबाह्मणः क्वचित् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन गुयति ॥ (७) नीलीदारु यदा भिन्द्यादाह्मणस्य शरीरकम् । शोणितं दृश्यते तत्रं द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ।। (६) स्त्रीणां क्रीडार्थ-संभोगे शयनीये न दुष्यति ।। (१) नीलीरक्तेन वस्त्रेण यदन्नमुपैनीयते । दोतारं नोपतिष्ठेत भोक्ता भुञ्जीत किल्विषम्' ।। (८) ( आ. स्मृ. ६. १-८) १. The text does not give the following two lines :- त्रिवर्णेषु च सामान्यं तप्तकृच्छं विशोधनम् ।। पालनं विक्रयश्चैव तदृत्त्या तूपजीवनम् ।। २. B. and D. read पावनं for पालनं. ३. We follow here A. and the text ; while B. and D. read पावनं तु, G. and J. पालनं तु, C. and F. quite mistaken, H. पातनं तु and I. पातकं तु all for पतितस्तु ; while I. विशुद्धयति. ५. H. I. and J. read -यज्ञो for -यज्ञा; while the text omits the following :- स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । वृथा तस्य महायज्ञा नीलीसूत्रस्थ धारणात् ।।. $. The text reads this verse after the next verse. ७. The text reads यदा गच्छेत् for तु गच्छेवा. ८. We follow here only A. and the text : while I. reads पदा भिन्नात् for यदा भिन्द्यात् and B. C. D.E. F.G. H. and I. read शरीरतः and J.विशेषतः both for शरीरकम, ९. All others, except a. and the text, substitute यत्र for तत्र. १०. The text does not insert this line. ११. J. reads यभक्तम् for यदन्नम्. १२. The text reads : भभाज्यं तह द्विजातीनां भुक्या चान्द्रायण चरेत् ।.. 19 - ·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । भृगुरपि- 'स्त्रीधृता शयने नीली ब्राह्मणस्य न दुष्यति । नृपस्य वृद्धवैश्यस्य पर्ववयं हि धारणम् ॥ कम्बले पसूत्रे च नीलीरागो न दुष्यति' । इति । ब्रह्मतरुनिर्मितखट्वाचारोहणे शय:- 'अध्यास्य शयनं यानमासनं पादुके तथा । द्विजः पलाशवृक्षस्य विरानं व्रती भवेत् ॥ क्षत्रिय स्तु रणेऽदला पृष्टं प्राणपरायणः । संवत्सरं व्रतं कुर्याच्छित्वा पिप्पलपादपम् ॥ (४९) वौ विौं ब्राह्मणा-ऽनी वा दम्पती गो-द्विजोत्तमौ । अन्तरेण यदा गच्छेत् कृच्छं सान्तपनं चरेत् ॥ होमकाले तथा दोहे स्वाध्याये दारस। अन्तरेण यदा गच्छेत् द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ।। (श. स्मृ. १७. ४८.५१) १. C. F. read वृद्धौ वैश्यस्त for वृद्धवैश्यस्य and B. C. D. E. F.G. and H. read पर्ववर्षे विधारण; while I. स्पर्शो वञ्जु धारणम् both for पर्ववज्य धारणम्. २. B. resds कम्बली पदशुभं च नीलरागो. D. reads the same, but substitutes फE for पद. ३. B. and D. यन्यस्य for अध्यास्य, but it seems to be a mistake; while G. reads stay for the same and the text omits this and following on line. ४. I. reads त्रिरावस्तु for त्रि- रात्रं तु. ५. We follow here A. and the text, while all others read पृष्ठं दत्वा for sइत्वा पृथु and the text substitutes हत्वा for दत्वा and प्राणपरायणम् for STTTTT:. $. Except A. and the text all others read 7274765- F97 for FUSTETA, but the reading is quite useless here. 9. This and the following three lines are not found in the printed copy of the text Bombay edition, but these occur in the manuscript copy. 6. B. and D. omit this and the following one line, read ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता! इति । दुःस्वमारिष्टदर्शनादौ स एवाह- 'दुःस्वमारिष्टदर्शनोदौ घृतं हिरण्यं च दद्यात्' । इति । तीर्थयात्रामन्तरेण देशान्तरगमने देवलः प्राय- श्चित्तमाह- 'सिन्धु-सौराष्ट्र-सौवीरान् तथा प्रत्यन्तवासिनः । अङ्ग-बङ्ग-कलिङ्गांश्च गत्वा संस्कारमहति' ।। (दे. स्मृ. ६१) इति । सूर्योदयादिकालशयने प्रायश्चित्तमाह यम:- 'सूर्योदये तु यः शेते सूर्या-युदित उच्यते । अस्तं गते तु यः शेते सूर्यनिर्मुक्त उच्यते ।। ब्रह्मस्तेनावुभौ सम्यगहोराबोषितौ शुची । गायच्या दशसाहस्रं कुर्यादेकाँह्निकं पृथक् ॥ इति । मनुरपि- 'तं चेदभ्युदियात् सूर्यः शयानं कामकारतः। निम्लोचद्वाऽप्यविज्ञानात् जपन्नुपवहिनम् ॥ (म. स्मृ. २. २२० ) १. All others, except A. and I., omit-sरिष्ट- २. B. and D. read स्वारिष्टदर्शने, E. and H. दुःस्वभारिष्ट दर्शनात् both for दुःस्वभारिष्टदर्शनादौ. ३. J. rends •सावीस: for -सोवीरान्. ४. I. reads कलिङ्गायान् for कलिं- गाल्वा and G. पुनः for गवा. ५. C. and F. omit सूर्यादयादिकालशयने प्रायश्चित्तमाह बमः; while B. and D. omit only यमः. ४. Except A. and J, all others real अहोरात्रोषितः शुचिः ६. B. and D. read कुर्यादे वाहिके, G. कुर्यादेवाहिके both for कुर्यादेकाहिकं ; while I. substitutes बुधः for पृथक्. ७. 8. D. and G. read अभ्युदितः for अभ्युदियात्. ८. The text reads कामचारत: for कामकारतः. ९. B. and D. read निम्लीचे वा for निम्लो- चेद्वा.

·२४८ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । गौतमस्तु ब्रह्मचारिणो विशेषमाह- 'सूर्याभ्युदितो ब्रह्मचारी तिष्ठेदहरभुजानो भ्यस्तमितश्च रात्रि जपेत् सावित्रीम् । ( गौ. स्मृ. २३. २१) इति । यति-वनस्थयोर्विशेषमाह वसिष्टः- 'वनस्थश्च यतिश्चैव सूर्येणाभ्युदितौ यदि । ब्रह्मकूर्चाशिनौ भूत्वा जपेतां प्रणवं त्वहः' । (व. स्मृ. २८. ४१ आन्ध्रपुस्तके) इति । दण्ड-कमण्डल्वादिनाशे प्रायश्चित्तमाह पैठीनसिः- । नष्टे दण्डकाष्टे भैक्षं दत्वा ब्राह्मणाय तदह- रुपवसेत् । अन्यं प्रयच्छेद्गुरुः । कमण्डलाव- प्येवमेव | नष्टायां मेखलायां त्रिवृतमाचरेत् । इति । सन्ध्या-अग्निकार्यलोपे संवर्तः- 'सन्ध्यामापदि नोपास्ते अग्निकार्य यथाविधि । सावित्र्यष्टसहलं तु जपेत् स्नात्वा समाहितः ॥ (सं. स्मृ. २. २७) इति । स्वशकृनिरीक्षणे प्रायश्चित्तमाह यमः- १. All others, except A. I. and J., read चिरात्रं or रात्रि.२. B. C. D. E. F. G. H. I. and J. read सूर्येणा-युदितों for सूर्येणाभ्युदितौ. ३. We follow here A. and J.; while B. C. D. F. G. and H. read गत्वा दत्वा, E. omits दत्वा and I. गत्वा तहखा all for रत्वा. ४. G. reads सन्ध्यामपरिभोज्यास्ते for सन्ध्यामापदि नोपास्ते. ५. Except A. and I. all others do not insert 91.:, but the quoted verse elsewhere is quoted under the same name (Vol. I., Part I., p. 226, 1. 4).

·अ० १२.] marg माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। 'प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत् । दृष्ट्वा सूर्य निरीक्षेत गामग्निं ब्राह्मणं तथा ॥ ( य.स्मृ. ५.१३) इति । भोजनकालेऽशुचित्वे वृद्धशातातपः 'यदा भोजनकाले तु अशुचिर्भवति द्विजः । भूमौ निक्षिप्य तं ग्रासं स्नात्वा विप्रो विशुद्ध्यति । भक्षयित्वा तु तं ग्रासमहोरात्रेण शुद्ध्यति । अशित्वा सर्वमेवान्नं त्रिरत्रण विशुद्ध्यति' ।। (वृ. शा. स्मृ. १६-१७) इति । श्राद्धे निमन्त्रितस्य कालातिक्रमे यम आह- 'केतनं कारयित्वा तु योतिपातयते द्विजः । ब्रह्महत्यामैवामोति शूद्रयोनी प्रजायते ॥ एतस्मिन्नेनसि प्राते ब्राह्मणो नियतव्रतः। यतिचान्द्रायणं चीर्वा ततश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ (य. स्मृ. ५. १४-१५) इति । क्षत्रियाद्युपसंग्रहणे हारीत आह- 'क्षत्रियाभिवादने होरात्रमुपवसेत् । वै- यस्यापि । शूद्रस्याभिवादने त्रिरा- त्रमुपवासः । तथा शय्याऽऽरूढपादुको- १. G. substitutes च for तु. B. C. D. G. and H. read समाभांति for अवामोति. ३. A. reads तीर्वा for चीर्वा. ४. J. omits क्षत्रियाद्युप. संग्रहणे हारीत आह-; while B. and D. read हारीतः omitting आह. १. H. and I. read उपवास: while I. inserts स्यात् after उपवास:. ६. C. F. and J. omit अपि । शद्रस्या- and read वैश्यस्याभिवादने; while B. and D. omit अपि. ७. B. and D. omit शय्यारूढपादुकोपानदारोपितपादच्छिष्टां- धकारस्थ-श्राद्धकृज्जपदेवतापूजाभिरताऽभिवादने. २. ..

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ पानदारोपितपादोच्छिष्टा-ऽन्धकारस्थ-श्राद्ध- कृज्जपदेवतापूजाभिरताभिवादने त्रिरात्र- मुपवासः स्यात् । अन्यत्र निमन्त्रितेना- न्यत्र भोजने पि त्रिरात्रमुपवासः' । (हा. स्मृ. २१. ७-१२) इति ॥ अभिशंसनप्रायश्चित्तम्। मिथ्याभिशंसने प्रायश्चित्तमाह याज्ञवल्क्यः- 'महापापोपपापाभ्यां योभिशंसेन्मृषा परम् । अंब्भक्षो मासमासीत स जापी नियतेन्द्रियः॥ ( या. स्मृ. ३. २८५) इति । जपश्च शुवतीनां' कार्यः । तथा च वसिष्ठः- ब्राह्मणमनृतेनाभिशंस्य पतनीयेनोप- पतनीयेन वा मासमभक्षः शुद्धवती- रावर्तयेत् । अश्वमेधावभृथं वा गच्छेत् । ( व. स्मृ. २३. ३९) * मिथ्याभिशंसनं निर्दुष्टमपि दोषवानयमिति प्रख्यापनम् । +"एतोन्विन्द्रंस्तवामीशानं'-इयादिका ऋचः शुद्धवतीसंज्ञकाः। ता आवर्तयेत् जपेदित्यर्थः। १. C. and F. read -पादुकोपलहासेऽपि for -पादुकोपानदारोपित-; while H. and J. - पादुकोपानहारोपित- for the same and - अन्धकारस्य for अन्धकारस्थ..२. All others, except A. I., read निमन्वितेऽन्यत्र for निमंत्रि- तेनान्यत्र. ३. B. D. and H. insert स्यात् after उपवास:. ४. G. and I. read नरम् for परम्. ५. G. and J. read अभक्षो for अब्भक्षो. ६. Except A. G. and the text all others read अभिशस्य for अभिशस्य. ७. Except A. I. and the text all read स मासम् for मासम्. भ .

·अ० १२.]
..
माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। १५१
इति । हारीतोऽपि-
अनृताभिशंसनाक्रोशे गुरूणां पैगुनेधुं च ।
एकविंशतिरात्रं तु पिबेवामी सुवर्चलाम् ॥
(हा. स्मृ. २१. ३)
इति शङ्ख-लिखितौ-
'नास्तिकवृत्तिः कृतनः कूटव्यवहारी
ब्राह्मणवृत्तिन्नो मिथ्याभिशंसन इत्येते
पञ्चसंवत्सरान् ब्राह्मणगृहे भैक्ष्यं
चरेयुः । संवत्सरं धौतं भैक्ष्यमभीयुः।
षण्मासान् वा गा अनुगच्छेयुः।
इति । एतेषां वचनानां यथायोगं व्यवस्था द्रष्टव्या ॥
अभिशस्तप्रायश्चित्तम् ।
आभिशस्तप्रायश्चित्तमाह याज्ञवल्क्यः--
'अभिशस्तो मृषा कृच्छ्रे चरेदाग्नेयमेव वा ।
निर्वपेत्तु पुरोडाशं वायव्यं पशुमेव वा ।।
(या. स्मृ. ३. २८७)
आग्नेयमग्निदेवताकं चरुं निर्वपेत् । अथ वा वायुदेवताकं चरुमि-
त्यन्वयः । अपराकादिसर्वसम्मतो ऽयमेव पाठः । कचित् 'चरुम्' इति
पाठो दृश्यते । तत्र अग्निदेवताकं चलं वायुदेवताकं पशुमित्यन्वयः ।
तथापि नायं पाठो युक्तः । चरुनिर्वापस्य पश्वालभनस्य च लघुत्व-गुरु-
खात् तयोः समविकल्पो न सम्भवति ।
१. G. reads अनृताभिशंसनक्रोधे for अनृताभिशंसनाक्रोशे. २. F. and I.
read पैशून्ये च for पैशुनेषु च. ३. J. omits धोतं. ४. G. and I. omit वा.
५. Only A. and the text substitute चरुम् for पशुम and G. reads a for वा.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । यत्तु वसिष्ठवचनम्- 'एतेनैवाभिशस्तो व्याख्यातः' । (व. स्मृ. २३. ३७) इति तत्तदैवाकृतप्रायश्चित्तस्ये द्रष्टव्यम् । यत्तु पैठीनसि- नोक्तम्- अनृतनाभिशस्त : कृच्छ्रे चरेत् । मासं पातकेषु | महापातकेषु द्विमासम्' । इति तदपि वसिष्ठेन समानविषयम् । तदेवं विष्णुनाऽनुक्रान्तानामतिपातकादीनां प्रकीर्णका- न्तानां दशविधानां पापानां सामान्यतो विशेषतश्च प्रायश्चि- त्तानि प्रतिपादितानि ॥ अथ रहस्यप्रायश्चित्तान्यभिधीयन्ते । यत् पापं कर्तृव्यतिरिक्तेनान्येन केनचिदपि न ज्ञातं तद्रह- स्यम् । तस्य प्रायश्चित्तमपि रहस्येव कर्तव्यम् । तथा च हारीतः- * पातकलक्षणं पूर्वमुक्तम् । तेन पातकेनाभिशस्तो मासं महापातके- नाभिशस्तो मासद्वयं कृच्छ्रमाचरेत् । १. B. C. D. and F. read अकृतप्रायश्चित्तं for अकृतप्रायश्चित्तस्य and G. omits यत्तु before पैठीनसिनोक्तम्. २. G. and II. read विष्णुना क्रान्तानां for विष्णुनानुक्रान्तानां. ३. B. C. and D. omit प्रकीर्णकान्तानां दशविधानां; while G. omits दशविधानां.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। 'अथ ब्राह्मणस्य श्रुतधर्मशास्त्रस्य रहस्यमनु- क्रमिष्यामः । रहस्ये रहस्यं प्रकाशे प्रकाशम् । (हा. स्मृ. ३०. १-२) इति । यमः- 'रहस्ये रहस्यं प्रकाशे प्रकाशम् । रहस्यकृते रहस्य- मेव कर्तव्यम् । प्रकाशकृते प्रकाशमेव कर्तव्यम् । इति । रहस्यत्वादेव नास्ति परिषदनुमत्यपेक्षा । तदाहतुबूं- हस्पति-याज्ञवल्क्यौ- 'विख्यातदोषः कुर्वीत पर्षदोनुमतं व्रतम् । अनभिख्यातदोषस्तु रहस्यव्रतमाचरेत् ।। (या. स्मृ. ३. ३०१) * श्रुतधर्मशास्त्रस्येति विशेषणात् धर्मशास्त्रज्ञ एव रहस्यप्रायश्चित्तं कर्तुमर्हति । न पुनः शास्त्रानभिज्ञ इति सिद्धं भवति । +अत्र विज्ञानेश्वरव्याख्यानमतीव समीचीनं विशदं चेति मत्वा तदेव सङ्गृह्यते- 'कर्तृव्यतिरिक्तैरनभिख्यातो दोषो यस्याऽसौ । रहस्य अप्रकाशं प्रायश्चित्तमनुतिष्ठेत् । अतःस्त्रीसम्भोगादौ तस्या अपि कारकत्वात् तदितरैरविज्ञातदोषस्य रहस्यव्रतमिति मन्तव्यम् । * * * अत एव स्त्री-शूद्रयोरप्यमुनैव मार्गेण र- हस्यव्रतज्ञानसिद्धरधिकारसिद्धिः। नच वाच्यं-रहस्यव्रतानां जपादिप्रधानत्वादविद्ययोश्च स्त्री-शूद्रयोस्तदनुपपत्तेरनधि- कार-इति । यतो नैकान्ततो रहस्यव्रतानां जपादिप्रधानत्वम् । दानादेरप्युपदेशात् गौतमोक्तप्राणायामादेरपि सम्भवाच'- इत्यलं विस्तरेण। १. H. reads श्रुति- for श्रुत-, but it seems incorrect. २. Except A. G. and H. all others omit रहस्ये रहस्यं प्रकाशे प्रकाशम् । इति यमः. I. also omits this and also omits रहस्ये रहस्यं प्रकाशे प्रकाशम्. ३. I. reads पर्षता for पर्षदो. ४. The text reads हरस्य व्रतम् for रहस्यव्रतम्. s १ 20 ·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । न च-विनापरिषदं व्रतज्ञानाभाव-इति शङ्कनीयम् । शास्त्रज्ञस्य तद्विज्ञानसम्भवात् । इतरेणापि बुद्धिमता विद्वद्गो- ष्ठ्यां केनचिद्व्याजेनावगन्तुं शक्यत्वात् । यदि तदभि- ज्ञानाय परिषदो ग्रे पापं प्रकटीकुर्यात्तदा प्रायश्चित्तं बहुलं भवति । द्विविधा ह्यशुद्धिः पापेन जन्यते । ऐहिक्यामुष्मिकी च। तयोरैहिकी शिष्टैः सह व्यवहारं वारयति । आमुष्मिकी तु नरकं प्रापयति । तत्र प्रकटपापेषु द्विविधाऽशुद्धिसद्भावात्तन्निवृत्तये प्रायश्चित्तबाहुल्यमपेक्षितम् । रहस्ये त्वैहिकाशुझ्यभावादामु- मिकमात्राऽशुद्धिः स्वल्पेनापि जप-होमादिना निवर्तते । अत एव मनुः प्राजापत्यादिव्रतानां जपादीनां च व्यवस्थामाह- 'एतद्विजातयः शोध्या ब्रतैराविष्कृतैनसः । अनाविष्कृतपापांस्तु मन्नोमैश्च शोधयेत् ॥ (म. स्मृ. ११. २२६ ) इति । तत्र रहस्यानां साधारणं प्रायश्चित्तं स एवाह- 'वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा । नाशयन्त्याशु पापानि महापातकजान्यपि ॥ (२४५) * रहस्यप्रायश्चित्ताधिकारिणश्चतुर्विंशतिमते दर्शिताः- आहिताग्नेविनीतस्य वृद्धस्य विदुषः प्रायश्चित्तं रहस्योक्तं पूर्वोक्तमितरस्यापि' । इति। १. G. reads शुद्धिमता for बुद्धिमता. २. B. and D. omit यदि. ३. J. omits ऽशुद्धिः and except A. and I. all होम- ४. E. I. and J. read -पापास्तु ; while B. and D.-पापानां.

·अ० १२.] emap सात् पुनन्त्यह.. माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। यथैवस्तेजेसा वह्निः प्राप्तं निर्दहति क्षणात् । तथाऽज्ञानकृतं पापं कृत्स्नं दहति वेदवित् ।। (२४६) सव्याहृति-प्रेणवकाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणहणं मासात् पुनन्त्यहरह कृताः' ।। (२४८) (म. स्मृ. ११. २४५-२४८) इति । वसिष्टः- 'यद्यकार्यशतं साग्रं कृतं वेदश्च धार्यते । सर्वं तत्तस्य वेदाग्निर्दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥ व. स्मृ. २७. १) इति । चतुर्विंशतिमते- 'कृतैश्च क्रियमाणैश्च करिष्यद्भिर्न संशयः। ब्रह्म प्रतिष्ठेत्येतावत् अँनुवाको जपेद् द्विजः ॥ १. B. and D. read this line as follows :- यथेषां तेजसां वह्निः प्रासाग्निदहति क्षणात् । C. and F. यथैषां तेजसा वह्निः पातौ निर्दहति क्षणात् । G. reads यथैधास्तेजसा वह्निः प्राप्तानिदेहति स्वयम् ।, E. H. and J. यथैधास्तेजसा वह्निः प्रासानिर्दहति क्षणात् । but J. differs in प्राप्तो for प्राप्तान्. all for- यथैधस्तेजसा वह्निः प्राप्त निर्दहति क्षणात् ।. २. The text reads this line as:- तथा ज्ञानाग्निना पापं सर्व दहति वेदवित् ॥. ३. B. C. D. F. H. and J. read सच्याहृतिकाः प्रणवाः, E. सब्याहृतीका: प्रणवाः, G. सव्याहृतिकाः सप्रणवाः all for सव्याहृति-प्रणवका ४. ५. B. D. and H. read यद्यकार्य कृतं प्रासं शतं and C. E. F. and J. यद्य कार्य कृतं सायं शतं for यद्यकार्यशतं सामं कृतं; while G. substitutes वेगः for वेदः. ६. G. reads सर्वतरं तस्य and C. and F. सर्वत्र तस्य for सर्व तत्तस्य. ७. B. and D. read पावनी यजुषि, C. F. and H. पावनो यजुषु, G. पावनो यजुषं, इ., पावनो यजुषो and I. पवनाय जपेत् All for अनुवाको जपेत्. .. .. :

·१५६
पराशरसंहिता
[प्रा० कां०२
इति । यमः-
'सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावरा ।
गायत्रीं स जनित्यं महापातकनाशिनीम् ॥
विराजं द्विगुणं जम्वा तदद्वैव विशुद्ध्यति ।
वामदेव्यं त्रिरावर्त्य तदद्वैव विशुद्ध्यति ॥
पौरुषं सूक्तभावर्त्य मुच्यते सर्वकिल्बिषात् ।
वृषभं शंतशो जप्त्वा तदद्वैव विशुद्ध्यति ।
वेदमेकगुणं कृत्वा तदद्वैव विशुद्ध्यति ।
रुद्रैकादशकं जत्वा तदद्वैव विशुद्ध्यति ।
इति । विष्णुः-
'अथातः सर्ववेदपवित्राणि भवन्ति (१) येषां
जपैश्च होमैश्च द्विजातयः पापेभ्यः पूयन्ते । (२)
१. H. reads दशावरम् for दशावराम्. २. B. D. and G. read विरजा-,
C. F. E. and H. read विरजां both for विराजं; while G. reads दत्वा
for जावा. ३.G. inserts इति after विशुद्धयति. ४. B. and D. omit the
following :-
वामदेव्यं त्रिरावयं तदव विशुद्ध्यति ।
पौरुषं सूक्तमावर्त्य मुच्यते सर्वकिल्बिषात् ।।
वृषभं शतधा जप्त्वा तदव विशुद्धयति ।
वेदमेकगुणं कृत्वा तदव विशुद्धयति ।.
५. I. reads शतधा for शतशो. ६. E. I. omit this line. ७. Except A.I.
and the text all others read एषां for येषां. ८. Except A. I. and the
text all others read पापैः for पापेभ्यः; while C. and F. substitute प्रपूयन्ते
for पूयन्ते and J. प्रमुच्यन्ते for पूयन्ते.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । । अवमर्षणम् । (३) देवकृतम् । (४) शुद्धव- त्यः (५) । तरत्समन्दीयम् । (६) कू- ष्माण्ड्यः । ( ७ ) पावमान्यः । (८) दुर्गाः सा- वित्री। (९) अभीषङ्गाः । (१०) पदस्तोभाः। (११) सामानि । १२ ) व्याहृतयो भारुण्डानि । (१३) चन्द्रसाम । (१४) पुरुषव्रते सामनी । (१५) अब्लिगम् । (१६) बार्हस्पत्यम् । (१७) गोसूक्तम् । (१८) वाक्सूक्तम् । (१९) अश्वमू- क्तम् । (२०) मध्वचं सामनी चेन्द्रशुद्धे । (२०) शतरुद्रीयम् । (२१) अथर्वशिरः । (२२) त्रिसुपर्णम् । (२३) महाव्रतम् । (२४) नाराय- णीयम् । (२५) पुरुषसूक्तं चै। (२६) त्रीण्याज्यदोहानि स्थन्तरं च अग्नेव्रतं वामदेव्यं बृहच्च । १. Here also we follow A. and I.; while all others read तत्समन्दीयं धावति and E. reads तरत्समन्दीधावति for तरत्तमन्दीयम्. २. I. and the text read दुर्गासावित्री for दुर्गाः सावित्री. ३. The text substitutes अतीषङ्गाः and B. C. D. F. G. H. and J. read अभिषङ्गाः for अभीषङ्गमः. ४. G. reads महाव्याहृतयः for सामानि । व्याहृतयो. ५. B. and D. पुरुषो व्रतं देवतं भासमलिंगा, C. and F. पुरुषव्रते देवतं भासमालिङ्गा, E. and G. पुरुषव्रतं देवतं भासमलिंगा, H. पुरुषत्रतं देवते भासमालिंगा and J. पुरुषत्रतं दैवतं भासमब्लिङ्गम्. All for पुरुषवते सामनी । अब्लिङ्गम. ६. The text and I. do not insert वाक्सूक्तम्. ७. The text and I. read The text and I. read sp; while C. and F. substitute असूक्तम् । गोसूक्तम् । अश्वसूक्तम्. 6. The text and I. do not insert मध्वर्चः; while Ti. reads मदृधः and H. also reads the same in the marginal correction. ९. The text and I. read सामनी चन्द्रसूक्ते च for सामनी चेन्द्रशुद्धे. १०. I. and the text read त्रिसुपर्ण for त्रिसुपर्णम्, ११. Except A. I. and the text all others omit च. १२. J. reads आग्नेयं व्रतं,c. F. and the text अग्निततं for भनेत्रतं.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ एतानि जप्तानि पुनन्ति जन्तून् जातिस्मरत्वं लभते यदीच्छेत् ।। (वि. स्मृ. ५६. १-२७) अघमर्षणं-'ऋतं चेति ऋक्संहितायां प्रसिद्धम् । देवकृतं । 'देव- कृतस्यैनसोऽवयजनमसी'त्यादयो यजुर्मन्त्राः । शुद्धवत्यः पूर्व विस्तरे- णोक्ताः। तरत्समन्दीयं-'तरत्समन्दीधावतीति' ऋकसूक्तम् । कूष्माड्य:- यद्देवा देवहेलनमित्याद्या ऋचः । पावमान्यः-स्वादिष्ठयेति सूक्तम् । 'जातवेदसे' इति सूक्तं दुर्गाः । देवस्य त्वेति ऋचः सावित्री। अभीषङ्गाः- एतदाख्या मन्त्राः । ते च ऋक्संहितायां द्रष्टव्याः । पदस्तोभा:-'उत्सो- देवा हिरण्यया' इत्यादयः । सामानि प्रसिद्धानि । व्याहृतयः-'भूरमये चेत्यादयः । भारुण्डानि-भारदण्डानीयपि कचित् पाठः । 'ओग्न आया- हीत्यादि गायत्रं साम । चन्द्रसाम-'गोरमन्वतेत्यस्यामृचि गीयमानं साम । पुरुषव्रते सामनी-'सहस्रशीर्षा पुरुषः, त्रिपादूर्व उदैत्' इत्येतयोचो- गीयमाने सामनी । 'पुरुषव्रतं साम' इत्येकवचनपाठे तु-वैश्वानरमि- त्येतत्सामति बोद्धयम् । अलिङ्ग-'आपो हिष्ठेति त्र्यचि गीयमानं साम । बार्हस्पत्य-सूक्तम् । तच्च-'बृहस्पते प्रथमं वाचो' इत्यादि । गोसूक्तं-'आ गावो आयन्'इत्यादि। वाक्सूक्तं प्रसिद्धम्। अश्वसूक्तं-'अयं ते अस्तु हर्यत' इत्यादि। नन्दपण्डितस्तु-यदिन्द्राहं यथा त्वमस्यामित्यस्यामृचि गीयमानं साम-गो- सूक्तमश्वसूक्तं चेत्याह । मध्धर्च-मधुवाता ऋतायते'इत्यादयो मन्त्राः।'इन्द्राय साम गायत' इत्यादि इन्द्रशुद्धसंज्ञकम् । शतरुद्रीयं अथर्वशिरश्च प्रसिद्ध । त्रिसुपर्णमपि तथैव । महाव्रतं-'सोमं राजानमित्यस्यामृचि गीयमानं सामेति नन्दपण्डितः। नारायणीय-पौरुषसूक्ते प्रसिद्ध एव । चतुर्दशाधिकाष्टसह- खाणि सामानि सन्ति । तेषु त्रीणि आज्यदोहानि रथन्तरं अमेव्रतं वामदेव्यं बृहादति च सप्त सामानि ईश्वरस्तावकत्वात् पाप्मानं पुनन्तीत्यर्थः । १. C. E. F.H. and G. read जस्वा and I. and the text गीतानि for जतानि. २. Except A. I. and the text all read य इच्छेत् for यदीच्छेतू.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति । चतुर्विशतिमते- पावमानीस्तथा कौत्सं पौरुषं सूक्तमेव च । जप्त्वा पापैः प्रमुच्येत पवित्रं मधुच्छन्दसम् ।। मेण्डलब्राह्मणं रुद्रं शुक्रियो मोक्षकस्तथा । वामदेव्यं बृहत्साम जप्त्वा पापैः प्रमुच्यते ॥ यज्ञायज्ञीयमादित्यं ज्येष्ठसाम च राजनम् । पारुच्छेपं च सामानि जप्त्वा मुच्येत किल्वषात्।। अथर्वशिरसं चैव पौरुषं सूक्तमेव च । नीलरुद्रं तथैवैन्द्र जप्त्वा पापैः प्रमुच्यते ॥ आथर्वणाश्च ये केचित् मन्त्राः कामविवर्जिताः। ते सर्वे पापहन्तारो याज्ञवल्क्यवचो यथा ।। सिंह मे मन्युरित्येतदनुवाकं जपेद् द्विजः। जप्त्वा पापै प्रमुच्येत बौधायनवचो *यथा ।। ऋग्वेदमभ्यसेद्यस्तु यजुःशाखामथापि वा । सामानि संरहस्यानि अथर्वाङ्गिरसस्तथा ।। ब्राह्मणानि च कल्पांश्च षडङ्गानि तथैव च । यथा च बौधायनधर्मशास्त्रे- 'सिंहे मे इत्यपां पूर्णपात्रेऽवेक्ष्य चतुष्पथे। मुच्यते सर्वपापेभ्यो महतः पातकादपि।। (बौ. स्मृ. ४. ७. ७) views . 2. We follow here only G; while all others read agzi for पवित्र. २. G. reads मण्डल ; while B. C. D. E. F. H. and J. read बिडालब्राह्मणं for मण्डलब्राह्मणं. ३. G. reads शुक्तियो and J. शक्तिया both for शुक्रियो. ४. B. and D. read जप्त्वा for यज्ञा-; while J. substitutes यज्ञ- for यज्ञा-. ५. B. C. D. G. and F. read राजतम्. ६. B. and D. readपौरुच्छेपंच, E. मारुच्छेपं च and G. पारुच्छेपश्च all for पारुच्छेपं च. ७. Except A, and I. all read नीलरुद्राः for नीलरुद्रं. ८. B. and D. read हिंसे मे and I, संहोमे for सिंह में. ९. G. reads चरवस्यानि for सरहस्यानि.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ आख्यानानि तथान्यानि जम्वा पापैः प्रमुच्यते ॥ इतिहास-पुराणानि देवतास्तवनानि च । जप्त्वा पापैः प्रमुच्येत धर्मस्थानस्तथा परैः ॥ इति । बौधायनः- 'विधिना शास्त्रदृष्टेन प्राणायामान् फंडाचरेत् । यदुपस्थकृतं पापं पद्भ्यां वा यत् कृतं भवेत् ॥ बाहुभ्यां मनसा वाचा श्रोत्र-त्वक्-प्राण-चक्षुषा'। सायंसन्ध्यामुपस्थाय तेन तस्मात् प्रमुच्यते ॥ (बौ. स्मृ. २. ४. ७. १८) इति । मनुः- - 'महापातकिनश्चैव शेषाश्चाकार्यकारिणः । तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिर्षांततः ॥ (२३९) यत्किञ्चिदेनः कुर्वन्ति मनो-बाकर्मभिर्जनाः । तत्सर्व निर्गुदन्त्याशु तपसैव तपोधनाः ॥ (२४१) (म. स्मृ. ११. २३९-२४१) * कौत्स कुत्सर्षिणा दृष्टं-'अपनः शोशूचदघम्'-इत्येतत् सूक्तम् । माधुच्छन्दसं-'अग्निमीळे' इत्यादि । अन्यत् पूर्वमुक्तम् । +नित्यसन्ध्यातिरिक्तेयं प्रायश्चित्तरूपा सन्ध्या पृथंगेवोपास्या । + तपोरूपमिदं प्रायश्चित्तं तदेव स्तूयते । मेधातिथ्यादयस्तु पूर्वोक्त- व्रताचरणमेव तपः तस्यैवेयं स्तुतिरिति मन्यन्ते । मम तु 'तप सन्तापे' इत्य- स्माद्धातोनिष्पन्नेन तपश्शब्देन पञ्चामिसाधनादिकं तप एव ग्राह्य न व्रतादिकमिति प्रतिभाति । १. B. and D. substitute यथा- for तथा- २. G. omits this verse. ३. This line does not appear in the text, ४. E. reads समाचरेत् for षडाचरेत्. ५. The text reads वापि वाचा वा यत्कृतं भवेत् for वाचा श्रोत्र-त्व-प्राण-चक्षुषा. ६. This line does not appear in any of the manuscript except A. and the text. 9. B. C. D. F. and G. substitute किल्बिषान्विता: for किल्बिषात्ततः. ८. The text reads मनो- बाडमूर्तिभिर्जनाः for मनो-वाक्कभिर्जनाः. ९. The text reads निर्दहन्ति for foret; while B. C. and F. read aqt star: for ahryar:. ।

·अ० १२.]
माधवाचार्यकृतव्याख्यासंहिता ।
इति । कूर्मपुराणेपि-
'जपस्तपस्तीर्थसेवा देव-ब्राह्मणपूजनम् ।
ग्रहणादिषु कालेषु महापातकशोधनम् ॥ (१०८)
पुण्यक्षेत्राभिगमनं सर्वपापप्रेणाशनम् ।
देवताभ्यर्चनं नृणामशेषापविनाशनम् ॥ (१७)
अमावास्यां तिथिं प्राप्य यः समाराधयेद्भवम् ।
ब्राह्मणान् भोजयित्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। (९८)
कृष्णाष्टम्यां महादेवीं तथा कृष्णचतुर्दशीम् ।
सम्पूज्य ब्राह्मणमुखे सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (९९)
त्रयोदश्यां तथा रात्री सोपहारं त्रिलोचनम् ।
ईष्ट्वेशं प्रथमे यामे मुच्यते सर्वपातकैः ॥ (१००)
एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् ।
द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (१०७)
उपोषितश्चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहितः ।
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ॥ (१०१)
वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ।
प्रत्येकं तिलसंयुक्तान् दद्यात्सप्तोदकाञ्जलीन् । (१०२)
१. The text reads -विनाशनम् for -प्रणाशनम्. २. The text reads
पूजयित्वा for भोजयित्वा. ३. We follow here only A. and the text ; while
all others read महादेवं for महादेवीं. ४. B. D. E. I. G. T. read दृष्टुशं for
&; while C. F. and H. TEET Taat for agat 2.9. The text reads
महापापैः for सर्वपापैः ६. After this line I. inserts the following two lines:-
औदुम्बराय दनाय नीलाय परमोष्ठने।
हकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय ते ननः ।।।
These lines are neither found in our manuscripts nor in the text and
the seten names of Yama are complete in this bloka, therefore these
lines are quite useless here.
..

·D पराशरसंहिता [प्रा० का०२ स्नात्वा नयां तु पूर्वाले मुच्यते सर्वपातकैः'।(१०२) (कू. पु. १. २. ३३.९७-१०८) इति । पैठीनसिः- 'सर्वपापप्रसक्तोऽपि ध्यायन्निमिषमच्युतम् । पुनस्तपस्वी भवति पङ्गिपावनपावनः' । इति । चतुर्विंशतिमते- 'मृगारेष्टिः पवित्रेष्टिस्त्रिहविः पावमान्यपि । इष्टयः पापनाशिन्यो वैश्वानर्या समान्विताः'। इति । कूर्मपुराणे- अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः। भविष्यन्ति महाबाहो वर्णाश्रमविवर्जिताः ।। नान्यत् पश्यामि जन्तूनां मुक्त्वा वाराणसी पुरीम् । सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे' । (कू. पु. १. १. २८. ९-१०) इति । इति साधारणप्रायश्चित्तानि ।। अथ प्रतिपदोक्तानि प्रायश्चित्तानि । come तत्र याज्ञवल्क्यः- १. The text substitutes दद्याच for नद्यां तु, but it appears meaningless here. P. These quoted four lines are found in the printed copy of the said Purana, but they do not esist in the manuscript copy, which is written in Telegu, ·अ० १२.] - माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। विरात्रोपोषितो जवा ब्रह्महा त्वघमर्षणम् । अन्तर्जले विगुयेत गां दत्वा च पयस्विनीम् ॥ (या. स्मृ. ३. ३०२) इति । शङ्ख-लिखितावपि- 'ब्रह्महा त्रिरात्रोपोषितोऽन्तर्जले अघमर्षणं त्रिरावर्तयेत्' । इति । एतच्च कामकारविषयम् । अकामकारविषये तु यमः- 'एवं ब्रह्महत्या-सुरापान-सुवर्णस्तेय-गुरुत- ल्पेषु प्राणायामैः श्रान्तोऽघमर्षणं जपेत् । इति । बौधायनः- 'ग्रामात् प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य स्नातः शुचिरुदकान्ते स्थण्डिलमुपलिप्य स- कृत् क्लिन्नवासाः सकृत् पूतेन पाणिना आदि- त्याभिमुखोऽवमर्षणस्वाध्यायमधीयीत । (२) प्रातःशतं माध्याह्ने शतं अपरले शतमपरि- मितं वा।(३) उदितेषु नक्षत्रेषु प्रसृतियावकं प्रांभीयात् ! (४) ज्ञानकृतेभ्योऽज्ञानकृतेभ्य- चापपातकेभ्यः सप्तरात्रात् प्रमुच्यते । (५) 8. C. and F. omit the following portion :- अन्तर्जले विशुद्धचेत गां दत्त्वा च पयस्विनीम् ।। इति । शंख-लिखितावाप- 'ब्रह्महा त्रिरात्रोपोषितोऽन्तर्जले अघमर्षणं. २. B. and D. त्रिवारं त्रिः३. The text reads तीर्थ गत्वा स्नातः शुचिवासा उस्कान्ते स्थण्डिलमुद्धत्य for ग्रामात्प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य स्नातः शुचिरुदकान्ते स्थण्डिलमुपलिप्य. ५. We follow here only A. and the text; while all others read सायाह्वे शतं परिमितं च for अपराहे शतमपरिमितं वा. ५. Except A. and the text all others read अश्नीयात् for प्राभीयात्. ६. Except A. and the text all others omit अज्ञानकृतेभ्यः and insert च after उपपातकेभ्यः and read द्वादशराबान्महापातकेभ्यः । एवं ब्रह्महत्या सुवर्णस्तेयं सुरापानं च for द्वादशरात्राश्रूणहमनं गुरुतल्पगमनं सुवर्णस्तैन्यं सुरापान- मिति च.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ द्वादशरात्राझूणहननं गुरुतल्पगमनं सुव- पुस्तैन्यं सुरापानमिति च वर्जयित्वा । (६) एकविंशतिरात्रात तोन्यष्यतितरति' । (७) (बौ. स्मृ, ३. ५. २-७) इति । मनुरपि- 'अरण्ये वा त्रिरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहिताम् । मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधितस्त्रिभिः'। (म. स्मृ. ११. २५८) इति । बृहविष्णुरपि- ब्रह्महत्यां कृत्वा प्राचीमुदीची वा दिशमुप- प्रभूतेनेन्धनेनाग्निं प्रज्वाल्याघमर्षणेनाष्टसहस्त्र- माज्याहुतीर्जुहुयात्तदेतस्मात्पूतो भवति' । इति । एतानि कामाकामकारादिभेदेन व्यवस्थापनीयानि । सुरापाने यम आह- १. I. reads अभितरति and the text अपि तरति for अप्यतितरति and adds तान्यपि जयति, ३. J. reads शोधितैः for शोधित:. ३. B. D. E. and H. read streat for sitsargat:. 4. B. C. D. F, and G. omit the following portion :- एतानि कामाकामकारादिभेदेन व्यवस्थापनीयानि । सुरापाने यम आह- मुरापः कण्ठमात्रमुदकमवतीर्य सुतसोमात् प्रकृतिमादायोडून- रेणाभिनन्त्र्य पिबेत् । ततोऽस्तु निमन्नो मानस्तोकीयं जपेत् । इति । याज्ञवल्क्यः- 'त्रिरात्रोपोषितो हुत्वा कूष्माण्डीभिघृतं शुचिः। इति । मनु:- meen कौत्सं जवापि-&c.......... &c., up to page 168, line 12.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । सुरापः कण्ठमात्रमुदकमवतीर्य सुतसोमात् प्रसृतिमादायोङ्कारेणाभिमन्व्य पिबेत् । ततो sसु निमग्नो मानस्तोकीयं जपेत् ' । इति । याज्ञवल्क्यः- 'त्रिरात्रोपोषितो हुत्वा कूष्माण्डीभिघृतं शुचिः'! (या. स्मृ. ३. ३०४) इति । मनुः- कौत्सं जप्त्वाप इत्येतद्वासिष्टं च प्रतीत्यूचम् । माहित्रं शुद्धवत्यश्च सुरापोऽपि विशुद्ध्यति ॥ (२४९) मन्त्रैः शाकलहोमीयैरब्दं हुत्वा घृतं द्विजः । सुगुर्वप्यपहन्त्येनो जप्त्वा वा नम इत्युचम् ।। (२५६) महापातकसंयुक्तोऽनुगच्छेद्राः समाहितः । अभ्यस्याब्दं पावमानीभैक्षाहारो विशुद्ध्यति ।।(२५७) ( म. स्मृ. ११. २४९-२५७) कौत्म-'अपनः शोशुचदघमित्येतत् । वासिष्ठं-'प्रतिस्तोमेभिरुषसं वसिष्ठा' इत्येतत् । माहित्रं-'महित्रीणामत्रोचमिति । शुद्धवत्यः-पूर्वमुक्ताः। 'देवकृतस्यैनसो' इत्यादयोऽष्टौ मंत्राःशाकलहोमीयाः। नम इत्यूचं-'नम १. J. reads सुतसोमात् वाप्तिमादाय for सुतसोमात् प्रतिमादाय. २. E. H. and J. read जपित्वा for जग; while I. reads this line as follows :- कौत्सं जापत्वाऽपैत्येनो वासिष्ठं चेत्यचम्प्रति । E. and H. read वासिष्ठं चेति ऋचम्प्रति, but E. substitutes त्र्यचे for यचम् and J. वासिष्ठत्रं च ऋचं पनि both for वासिष्ठं च प्रती- त्यचम्. ४. J. reads सकलहोमीयरिष्टं for शाकलहोमीयैरब्द. ५. A. reads मन इत्युचम् the Commentator Medhatithi follows this reading ; while I. reads नमत but it seems to be incorrect. ६. J. reads समा. हिताः for समाहितः. for नमः, ·पराशरसंहिता [प्रा० कॉ०२ ne इति । वसिष्टे:- सुरां पीत्वाऽप्सु निर्मज्य त्रिः पठेदघमर्षणम् । यथाऽश्वमेधावभृयस्तादृशं मनुरब्रवीत्' ।। (व. स्मृ. २६. ८) इति । अत्र ज्ञानाज्ञानाभ्यासानभ्यासैर्व्यवस्था द्रष्टव्या । सुवर्णस्तेये शातातपः- 'मद्यं पीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा । भस्मच्छन्नो भस्मशय्यां शयानो रुद्राध्यायी मुच्यते सर्वपापैः' ।। (शा. स्मृ. १. ७१) इति । यमः- ब्राह्मणः सुवर्णस्तेयं कृत्वा हिरण्यं शालायां प्रक्षिप्याऽन्तु स्नातो ग्रोवामात्रमुदकं हिरण्य- वर्णाभिश्चतसृभिरात्मानमभ्युक्ष्य त्रीन् प्राणा- यामान् कृत्वा तदेतस्मात् पापात् पूतो भवति'। आविवेश-' इत्यूचमिति सर्वज्ञनारायणः । 'उग्रं नम आविवास' इति राम- चन्द्रः । पावमान्यः ऋक्संहिताया नवमं मण्डलं स्वादिष्टयेत्यारभ्य 'यत्ते- राजन्' इत्यन्तम् । .. २. E. and R. omit वतिष्ठः. २. The text reads आगे वासु निमजानः त्रिर्जपेत् for सुरां पीत्वाऽन्सु निर्भज्य त्रिः पठेत्. ३. I. reads -शय्याशयनो and J. reads -शय्याशयानो both for -शय्यां शयानो.. E. and H. omit यमः ५. J. reads हिरण्यशालायां for हिरण्यं शालायां.६. E. H. and J. read frotra: for FTTT:.

·अ० १२.]
माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता।
-
इति । बृहस्पतिः-
सकृजप्त्वाऽस्यवामीयं शिवसङ्कल्पमेव वा।
अपहृत्य सुवर्ण वा क्षणाद्भवति निर्मलः' ।
इति । याज्ञवल्क्यः-
ब्राह्मणः स्वर्णहारी तु रुद्रजापी जले स्थितः ।
(या. स्मृ. ३. ३०४)
इति । जपश्चैकादशकृत्वा कार्यः । तदाह अत्रिः-
'एकादश गुणान् वापि रुद्रानावर्त्य धर्मवित् ।।
महापापैरपि स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः' ।
(वृ. अ. स्मृ. ४. ६)
इति । गुरुतल्पे याज्ञवल्क्यः-
सहस्रशीर्षाजापी च मुच्यते गुरुतल्पगः ।
गौर्दया कर्मणोऽस्यान्ते पृथगेभिः पयस्विनी ।।
(या. स्मृ. ३. ३०५)
इति । यमोपि-
अथ गुरुतल्पगमनं कृत्वाऽघमर्षणमन्तर्जले
विरावर्त्य तदेतस्मात् पापात् पूतो भवति ।
.
१. E. I. and J. read ब्राह्मणस्वर्णहारी for ब्राह्मणः स्वर्णहारी. २. The
verse occurs in Vrid-dhatri Sambitâ, but not Atri or âtreya. It reads
शुद्धयति for धर्मवित् and for the second line it reads महापातकोपपातकेन्यो
मलिनीकरणेभ्यो मुच्येत for महापापैरपि स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः . ३. E. I.
and J. read सहनशीर्षजापी for सहस्रशीर्षाजापी.

·१६८ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ naras इति । मनुरपि- । हविष्पान्तीयमभ्यस्य न तमंह इतीति च । जत्वा च पौरुषं सूक्तं मुच्यते गुरुतल्पगः' । (म. स्मृ. ११. २५१) इति । संसर्गी येन सह संसर्ग करोति स तदीयमेव पाय- श्चित्तं कुर्यात् । 'स तस्यैव व्रतं कुर्यात्'। इति पूर्वमेवोक्तत्वात् ।। अथोपपातकरहस्यप्रायश्चित्तानि । तंत्र यमः- . 'दशप्रणवसंयुक्तैः प्राणायामैश्चतुःशतैः । मुच्यते ब्रह्महत्यायाः किं पुनः शेषपातकैः॥ इति । याज्ञवल्क्यो पि- 'प्राणायामशतं कार्य सर्वपापापर्नुत्तये । उपपातकजातानामनादिष्टस्य चैव हि ॥ ( या. स्मृ. ३. ३०६) १. We follow here A. and G.; while B. and D. read हविष्याशी समभ्यस्य and others read हविष्यन्तीयमभ्यस्य for हविष्पान्तीयमभ्यस्य. in the text ( Bombay, Mandlik's edition). Some places have हविष्यन्ती- यम् and some हविष्यन्तम्, but the quoted Mantra is हविष्पान्तमजरं, &c. Therefore all these readings seem incorrect. २. The text read जपित्वा for जप्त्वा च; while H. substitutes तु for च. ३. I. reads संसर्ग for संसर्गी. ४. G. substitutes यथा for अथ. ५. B. and D. omit तत्र यमः, while E. H. G. I. and J. substitute अत्र for तत्र. ६. B. and D. read सर्वपापप्रणुत्तये for सर्वपापापनुत्तये.

·बतचयं, Ch अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । इति । मनुरापि- 'एनसां स्थूल-सूक्ष्माणां चिकीर्षन्नपनीदनम् । अवेत्यूचं जपेदब्दं यत्किञ्चेदमितीति ॥ (म. स्मृ. ११. २५२ ) इति । अत्र सकृदभ्यासादिभेदेन व्यवस्था द्रष्टव्या ॥ अथ व्रतलक्षणानि । तत्र सर्वव्रतस्य साधारणान्यङ्गानि याज्ञवल्क्य आह- 'ब्रह्मचर्यं दया क्षान्तिर्दानं सत्यमकल्कता। आहिंसाऽस्तेय-माधुर्ये दमश्चेति यमाः स्मृताः।। स्नान-मोनोपवासज्या स्वाध्यायोपस्थनिग्रहाः । नियमा गुरुशुश्रूषा-शौचा-क्रोधा-प्रमादिताः ॥ (या. स्मृ. ३. ३१३-३३४ ) इति । अँत्र ब्रह्मचर्य सर्वेन्द्रियनिग्रहः । उपस्थनिग्रहो लिङ्गनिरोधः । तयोर्गो-बलीवर्दन्यायेन पुनरुक्तिः । अंकल्क- त्वमकुटिलत्वम् । १. The text reads वा for च. २. Except A. all omit तत्र and I. reads सर्वव्रतसाधारणाङ्गानि for सर्वव्रतस्य साधारणान्यङ्गानि. ३. B. D. G. and J. read अकल्पता for अकल्कता. ४. Except E. G. I. and the text read -ऽस्तेयमाधुर्यदमाश्चेति and H. -ऽस्तेयमाधुर्य दमश्चति both for उस्तेय-माधुये दमश्चेति. ५. G. and the text read स्नानं for स्नान ; while I. and some others substitute -निग्रहः for -निग्रहा: ६. B. D. and the text read -Sthrear for -STATTEXT:. 6. B. and D. read 374 for 377; while H., C. and F. 2d for a 6. C. F. and G substitute तथा for तयोः; while except G. and J. read अपुनरुक्तिः for पुनरुक्तिः, ९.J. reads अकल्पत्वम् for अकल्कत्वम् । 22 .

·१७० पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ 4 इति । मनुरेपि- 'अहिंसां सत्यमक्रोधमार्जवं च समाचरेत् । (२२२) त्रिह्नि त्रिनिशायां च सवासा जलमाविशेत् । स्त्री-शूद्र-पतितांश्चैव नाभिभाषेत काहचित् ।। (२२३) स्थानासनाभ्यां विहरेदशक्तोधः शयीत वा । ब्रह्मवारी व्रती च स्याद् गुरु-देव-द्विजार्चकः ।।(२२४) सावित्री च जपन्नित्यं पवित्राणि च शक्तितः । सर्वेष्वेव व्रतेष्वेवं प्रायश्चित्तार्थमादृत्तः' ।। (२२५) (म. स्मृ. ११. २२२-२२५ ) इति । तत्र प्राजापत्यव्रतलक्षणमाह हारीतः- 'ध्यहं सायं व्यहं प्रातस्यहमद्यादयाचितम् । परं त्र्यहं वायुभक्ष एष कृच्छ्रः प्रजापतेः ॥ इति । मनुरापि- 'यह प्रातस्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यह परं तु नाऽश्नीयात् प्राजापत्यं चरैन्दिजः ॥ (म. स्मृ. ११. २११) अत्र द्वौ पक्षौ । तत्र प्रथमः स्वस्थानविवृद्धिपक्षोऽयं मनुना दार्शत: 'व्यहं प्रातर्भोजनं यह सायमेवं भोजनं व्यहमयाचितभोजनमिति एक एक नियम: दिनत्रयं धार्य इत्युक्तमतस्तस्य वृद्धि :स्वस्थान एव भवति । १. The following quoted verses are not found in the MS of the text of Manu. २. B.C. D. E. F. and G. rend त्रिरहः for त्रिरह्नि; while G. reads आदिशेत् for आविशेत. ३. I. reads अक्रोधो for अशक्तो. ४. G. reads स्वश- ततः for च शक्तितः. १. B. and D. read आहृतः, I. and J. आदृताः आदृतः. ६. I. reads अत्र for तत्र. ७. I. reads प्रजापतिः for प्रजापतेः. 4. B. D. and J. do not insert मनुरपि ; while B. substitutes अस्यैनुरपि. This may be the writer's mistake. ९. The text reads च for तु. १०.G. reads चरत for चरन्. for क ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । इति । अस्यैवाधिकारिभेदेन प्रयोगान्तरमाह वसिष्टः- 'अहः प्रातरहर्नक्तमहमेकमयाचितम् । अहः पराकं तत्रैकमेवं चतुरही परौ ॥ अनुग्रहार्थ विप्राणां मनुर्धर्मभृतां वरः । -वृद्धा-ऽऽतुराणां च शिशुकृच्छमुवाच ह'॥ (व. स्मृ. २३. ४२-४३) इति । एतदुभयमपि प्राजापत्यकृच्छं दर्शयति याज्ञ- बाल- वल्क्य:- 'एकमक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैकेने पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः ।। यथाकथंचित्रिगुण : प्राजापत्योज्यमुच्यते ॥ (या. स्मृ. ३. ३१९. ३२०) द्वितीयः दण्डकलितवदावृत्तिपक्षोऽयं वसिष्ठेन दर्शितः- तत्र प्रथमे ह्नि प्रातरेवैकवारं हविष्यानभोजनं कायम् । द्वितीये ह्नि सायमेकवारमेव न दिवा । तृतीये ऽह्नि एकवारमयाचितमश्नीयात् । अत्र सर्वत्र भोजनं परिमितमेव कार्यम् । न यथेष्टम् । प्रायश्चित्तार्थत्वात् । चतु- र्थे ऽह्नि पराकम् । तल्लक्षणं पूर्वमेवोक्तम् । एवं प्रथमं चतुरहमतीय द्वितीयं तृतीयमपि चतुरहमेवमेव निवर्तयेदेवं द्वादशदिनसाध्योऽयं कृच्छ्रः। यथाह मनु:- 'चतुरः प्रातरश्नीयात् पिण्डान् विप्रः समाहितः। चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम्' ।। इत्याद्यनुसन्धेयम् । १. The text reads बाल-वृद्धा-ऽऽतुरेष्वेवं for बाल-वृद्धा-ऽऽतुराणां च. २. E. reads वैकेन and the text चैवायं both for चैकेन.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । एकभुक्तेन दिवैव सकृद्भोजनेन । नेक्तेन रात्रौ स- कृड्रोजनेन । अयाचितेन न विद्यते याचितं यस्मिन् भोजने तदयाचितम् । तेन । अत्र कालविशेषाप्रतीतेर्दिवा रात्री सकृद्दोजनेन । उपवासेन चैकेन एकस्मिन् दिनेऽनशनेन च पादकृच्छ्रो भवति । अयमेव पादकृच्छ्रः स्वस्थानविवृझ्या वा दण्डकलितवदावृत्त्या वा यथा कथंचित्रिगुणः त्रिरभ्यस्तः प्रा- जापत्य इत्युच्यते इत्यर्थः । एकभक्तादिषु ग्राससङ्ख्या आप- स्तम्बेन दार्शता- 'सायं द्वाविंशतिसाः प्रातः षड्विंशतिःस्मृताः चविंशतिरयाच्याः परं निरशनं स्मृतम् ।। ( आ. स्म. १. २९) इति । तत्परिमाणमपि तेनैवोक्तम्- 'कुकुटाण्डप्रमाणं तु यथा वाऽऽस्यं विशेत्सुखम् । (आ. स्मृ. १. ५०) इति । चतुर्विंशतिमते तुं प्रकारान्तरेण सङ्ख्या श्रूयते- प्रातस्तु द्वादश ग्रासाः सायं पञ्चदशैव तु । अयाचिते च द्वावष्टौ परं वै मारुताशनः इति । अत्र शक्त्यपेक्षया व्यवस्था द्रष्टव्या। आपस्तम्बस्तु चतुरः पादकृच्छ्रान् कृत्वा तेषां वर्णभेदेन व्यवस्थामाह- १. B. and D. omit नक्तेन रात्रौ सकृद्भोजनेन. २. Except A. and I. read दण्डकारतवत् for दण्डकलितवत्. ३. B. C. D. E. F. G. and H. substitute मताः for स्मृताः. ४. G. reads चतुर्विशतिरात्रौ च for चतुविशतिर- G. and I. emit तु. ६. G. substitutes वा for च and reads त्र्यहं च, C. and F. read त्र्यहं वा and J. व्यहे वा all for परं वै; while B. and D. अहं ये for the same. न ॥ याच्या ·१७३ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । व्यहं निरशनं पादः पादश्चायाचितं व्यहम् । सायं व्यहं तथा पादः पादः प्रातस्तथा व्यहम् ॥ (१३) प्रातःपादं चरेच्छूद्रः सायं वैश्यस्य दापयेत् । अयाचितं तु राजन्ये त्रिरात्रं ब्राह्मणे स्मृतम्' ॥ (१५) ( आ. स्मृ. १. १३-१५) इति । अर्धकृच्छू-पादोनकृच्छ्योरपि स्वरूपं स एवाह- सायं-प्रातर्दिनाथू स्यात् पादोनं नक्तवर्जितम् । ( आ. स्मृ. १. १४) इति । अयमर्थः । अयाचितोपवास-यह-द्वयानुष्ठानेनार्ध- कृच्छ्रो भवति । नक्तव्यहव्यतिरिक्तव्यहत्रयानुष्ठानेन पादो- नकृच्छो भवति । अर्धकृच्छ्रप्रकारोऽपि तेनैवोक्तः- सायं प्रातस्तथैवोक्तं दिनद्वयमयाचितम् ॥ दिनंदयं तु नाडनीयात् कृच्छाध तद्विधीयते । ( आ. स्मृ. ९. ४१-४२) १. The text reads पाहात् for पादः. २. G. reads ततः for पादः. ३. B. and D. read अयाचिते व्यहम्., C. and F. अयाचितंत्र्यहे both for अयाचितं व्यहम्; while H. reads अयाचनं त्र्यहम् for the same. ४. The text reads this line thus:--- पादः सायं त्र्यहं पादः प्रातर्भाज्यं तथा व्यहम् ।. ५. E. and J. read पादं for सायं. ६. The text reads ब्राह्मणस्य च for ब्राह्मणे स्मृतम्. ७. The text reads this line thus :-- प्रातः सायं दिनाधं च पादीनं सायवजितम् ।। ८. Except A. and I. read अयाचितोपवासयोरूयह दया- for अयाचितो- पवास-यह-.९. The text reads this verse as follows 'सायं प्रातस्त्वहोरात्रं पादं कृच्छ्रस्य तं विदुः ॥ सायं प्रातस्तथैवैकं दिनदयमयाचितम्' ।. :- ·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । अत्रापि शक्त्यपेक्षया व्यवस्था द्रष्टव्या । यत्तु जप-होमादिबङ्गसहितं प्राजापत्यकृच्छ्रे गौतमेनाभिहितम्- 'हविष्यान् प्रातराशान् भुक्त्वा तिलो रात्री - भीयात् । (२) अथापरं व्यहं नक्तं भुजीत । (३) अथापरं व्यहं न कञ्चन याचेत । (४) अथापरं व्यहमुपवसेत् । (९) तिष्ठेदहनि, रात्रा- वासीत । (६) क्षिप्रकामः । (७) सत्यं वदेत् । (८) अनायैर्न सम्भाषेत । (१) रौरव-यौर्धा- जपे *नित्यं प्रयुञ्जीत । (१०) अनुसवनमुद- कोपस्पर्शनमापोहिष्ठेति तिसृभिः पवित्रवतीभि- मर्जियीत । (११) हिरण्यवर्णाः शुचयः पा- वका इत्यष्टाभिः । (१२) अथोदकतर्पणम् । (१३) ॐ नमो हेमाय मोहमाय संहमाय धुन्वते तापसाय पुनर्वसवे । (१४) नमो नमो * रौरव-यौधाजपे सामनी 'पुनानः सोमधारया' इत्यस्यामृचि गीते । ते च नित्यं प्रयुजीत गायेते त्यर्थः । केचनात्र — नित्यं पुनः प्रयुज्जीत' इत्यपि पठन्ति । विज्ञानेश्वरस्तु–'रौरवयोधां जपेत् ' इत्थ- मेव पठति । १. B. and D. read प्रातराशात् भुक्त्वा and H. substitutes मुक्त्वा for भुक्त्वा. २. B. D. G. And J. substitute तथापरं for अथापरं. ३. I. reads -अनार्य for अनार्यः. ४. Except A. and the text all others read यौधाजये ; while B. and D. read- यौवाजये for the same. ५. The text reads मार्जयेत् and I. मार्जयित्वा for मार्जयीत.६. We consult here the five manuscripts of the text. Except A. and these manuscripts all others read नमो हमाय मोहमाय and I. नमो हमाय सहमाय both for नमो हमा- THEAT EATZ; while G. omits Arear and reads TATT for ár- ७. G. reads पुनर्वासाय for पुनर्वसवे. । माया ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । मौजायोाय वसुविन्दाय सर्वविन्दाय नमो नमः पाराय सुपाराय महापाराय पारदाय पार- यिष्णवे । (१५) नमो नमो रुद्राय पशुपतये महते देवाय व्यम्बकायकचरायाधिपतये ह- राय शायशानायोग्राय वजिणे घृणिने कप- दिन । (१६) नमो नमः सूर्यायादित्याय । (१७) नमो नमो नीलग्रीवाय शितिकण्ठाय। (१८) नमो नमः कृष्णाय पिङ्गलाय । (१९) नमो नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय वृद्धायेन्द्राय हरि- केशायोर्ध्वरेतसे । (२०) नमो नमः सत्याय पावकाय पावकवर्णाय कामाय कामरूपाय । (२१) नमो नमो दीप्ताय दीप्तरूपिणे । (२२) नमो नमस्तीक्ष्णाय तीक्ष्णरूपिणे । (२३) नमो नमः सौम्याय सुपुरुषाय महापुरुषाय मध्यम- पुरुषाय उत्तमपुरुषाय ब्रह्मचारिणे । (२४) . १. Except A. and the text others do not repeat नमः. २. I. reads उभ्याय for ऊयाय, but it seems wrong. ३. G. and I. omit सर्वविन्दाय. ४. G. and I. omit नमो and I. reads नमः पराय महापराय परदाय omitting सुपाराय. The text omits पारदाय. G. omits महापाराय and substitutes वरदाय for पारदाय. ५. Except A. and the text all others do not repeat नमः. ६. Except A. I. and the text all others read हरये for हराय: while B. and D. omit शर्वाय. E. and H. read साम्बाय and I. ईश्वराय all for शर्वाय. ७. Except A. and the text all others omit नमः throughout. 6. D. and I. read नीलकण्ठाय शितिकेशाय for नीलग्रीवाय शितिकण्ठाय; while B. E. G. H. J. read नीलकण्ठाय for नीलग्रीवाय. ९. I. reads पावकसर्गाय for पावकवर्णाय. १०. Except J. and the text all others do not insert महापुरुषाय.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ नमो नमश्चन्द्रललाटाय कृत्तिवाससे पिनाक- हस्ताय नमो नम इति । (२५) एतदेवा- दित्योपस्थानम् । (२६) एता ऐवाज्याहुतयः । (२७) द्वादशरावस्यान्ते चढं श्रपयित्वैताभ्यो देवताभ्यो जुहुयात् । अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा अग्नीषोमाभ्यामिन्द्राग्निभ्यामिन्द्राय वि- श्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मणे प्रजापतये अग्नये स्विष्टकृते इति । (२८) अन्ते ब्राह्मणभी- जनम् । (२९) ( गौ. स्मृ. २७. २-२९) इति । हविष्यानित्याग्रुपवसेदित्यन्तेन प्राजापत्यस्य स्व- रूपभुक्तम् । तिहेदित्यादिना तस्यैवेतिकर्तव्यतोच्यते । अह- नि तिष्ठदित्यनेन भोजनाद्यविरुद्धकालेषु अहरुत्थित एव स्यात् । रात्रावासीतेत्यनेन निद्राया आवश्यकत्वात् तामासीन एव सेवतेत्युक्तं भवति । क्षिप्रकामोऽपि भवेत् । शीघ्र शुद्धः स्यामिति सञ्जातकामोपि भवेदित्यर्थः । अथवा शीघ्र शुद्धि- कामोऽहनि तिष्टेदात्रावासीतेत्यर्थः । १. Except the text all others omit पिनाकहस्ताय नमो नम इति । २. I. omits एव. ३. B. and D. omit देवताभ्यो. ४. I. omits इन्द्राग्निन्याम्. ५. The text reads ब्राह्मणतर्पणम् for ब्राह्मणभोजनम्. ६. Except A. and I. all others omit इत्यनेन. ७. G. reads अनावश्यकत्वात् for आवश्यक- त्वात्. ८. B. D. and H. read स्यादिति for स्यामिति.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । । एवं सत्यं वदेदित्याद्यङ्गकलापे क्षिप्रकाम* इति अधिका- रिविशेषणमनुषञ्जनीयम् । अनेन यः शनैः शनैः शुद्धो भवामीति मन्यते तस्य नायं नियम इति अवगम्यते । रौरव- यौधाजपे सामनी। नमोहमायेत्यादयस्त्रयोदश मन्त्रास्तर्पण- सूर्योपस्थाना-ऽऽज्यहोमेषु द्रष्टव्याः। अथवा सम्प्रदानविभक्त्य- न्ताः षट्पञ्चाशन्मन्लोः । तर्पणमनुसवनं कर्तव्यम् । स्नाना- इत्वातर्पणस्य । तथा च भृगुः-- 'नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं स्नानमुच्यते । तर्पणं त्रिविधस्याङ्गमेष एव विधिः सदा' ।। इति । आदित्योपस्थाना-ऽऽज्यहोमौ तु प्रतिदिन सकृत् सकृत् कार्यो। ' अथोदकतर्पणमादित्योपस्थानमाज्यहोमश्च'-इति वक्तव्ये 'एतदेवादित्योपस्थानम् । एता एवाज्याहुतयः' । इति पृथग्योगकरणात् । शिष्टं स्पष्टम् । एतद्धारीताद्युक्त- वसिष्ठोप्येवमेवाह- 'हविष्यान् प्रातराशास्त्रीन् सायमाशांस्तथैव २'। इत्यागुवा- 'रात्रौ जलाशये व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम्' ।। (१७) (व. स्मृ. १७-१७) इत्यादिना। १. B. C. D. E. F. G. do not repeat शनैः. २. B. and D. omit मन्त्राः. G. substitutes मा मनुः for भृगुः. ::.४. B. D. and H. do not repeat सकृत्; while I. substitutes कर्तव्यो for कार्यों. ५. G. and I. omit एक, 28 ·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ - जप-होमाद्यङ्गरहितप्राजापत्यद्वयस्थाने वेदितव्यम् । बहुप्रयास- साध्यत्वेनातिगुरुत्वात् । अथवा येषां शूद्रादीनां मन्त्राधिकारी नास्ति तेषां जप-होमादिरहितं प्राजापत्यं वेदितव्यम् । अत- एवोक्तमङ्गिरसा- 'तस्माच्छूद्रं समासाद्य सदा धर्मपथे स्थितम् । प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं जप-होमविवर्जितम् ॥ इति । येषां ब्राह्मणादीनां जप-होमादिष्वाधिकारस्तेषां गौ- तमोक्तं वेदितव्यम् ।। अथातिकृच्छः तस्य लक्षणमुक्तं चतुर्विंशतिमते- 'एकैकं ग्रासमश्नीयात् व्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् । व्यहं चोपवसेन्नित्यमतिकृच्छं चरन् द्विजः' । इति । एकभक्त-नक्ता-ध्याचितदिवसेषु नवस्वेकैकं ग्रासम- भीयात् व्यहं चोपवसेत् । एवं चातिकृच्छो भवतीत्यर्थः । पत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तम्- 'अयमेवातिकृच्छ्रः स्यात् पाणिपूरान्नभोजनः'। ( या. स्म. ३. ३२०) १. B.C. D. F. G. and H. read -दूयेन व्यवस्थाने for -द्वयस्थाने ; while I. and J.-द्वयव्यवस्थाने for the same, but i. gives marginal reading - यस्थाने. २. B. D. G. and J. read चाधिकारो, C. and F. वाधिकारों Pth for मन्त्राधिकारो; while G. omits शूद्रादीनां. ३. B. C. D. F. and read जप-होमादिकं for जप-होमादिरहितं. ४. B. and D. read स्थितः स्थितम्. ५. G. omits तस्य. ६. C. F, and I. read अहं for हिं ; while H, reads चरेदिति, G. and I, चरेद् द्विजः for चरन द्विजः. Hand I. read -भोजने tor -भोजनः. ..

·अ० १२. माधवाचार्यकृतव्याख्यामहिता। १७९ इति--अयमेव प्राजापत्यकृच्छः एकभक्त-नक्तायाचितदि- वसेषु नवसु पाणिपूरान्नभोजनयुक्तोतिकृच्छ्रो भवतीत्यर्थः । तदेतदशक्तविषयम् । पाणिपुरान्नस्य ग्रासपरिमितादन्नादधिक- परिमाणत्वात् ।। अथ कृच्छातिकच्छः। तस्य लक्षणं याज्ञवल्क्येनोक्तम्- 'कृच्छातिकृच्छ्रः पयसा दिवसानेकविंशतिम्' । ( या. स्मृ. ३. ३२१.) इति । विष्णुरपि- 'कृच्छातिकृच्छ: पयसा दिवसानेकविंशतिक्षपणम्' । (वि. स्मृ. ४६. १३) इति । यत्तु गौतमः 'अब्भक्षस्तृतीयः से कृच्छातिकृपछः । ( गौ. स्मृ. २७. ३२) इति एकभक्त-नक्तायाचितदिवसेषु यो भोजनकाल: तस्मिन्नेव काले केवलमुदकेन वर्तनं कृच्छातिकृच्छो भवतीति तदेतच्छक्तविषयम् । अतिकृच्छ्र-कृच्छातिकृच्छ्रयोरपि प्राजा- पत्यकृच्छोक्तेतिकर्तव्यता द्रष्टव्या । १.G. and I. read this:- कृच्छातिकृच्छ्रः पयसा दिवसानेकविंशतिम् । but I. adds इति and reads क्षपयेदिति शेषः for-क्षपणम्. २. We follow here A. and the text ; while all others omit a.

·१८० . पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ एतेनैव* कृच्छ्रातिकृच्छौ व्याख्यातौ' । ( गौ. स्मृ, २७. ३१) इति गौतमस्मरणात् । पराकलक्षणमाह यम:- 'द्वादशाहं निराहारो यतात्मा संशितव्रतः । कृच्छ': पराकनामेष सर्वपापप्रणाशनः ॥ इति । पर्णकृच्छ्रलक्षणमाह याज्ञवल्क्यः- पर्णोदुम्बर- राजीव-बिल्वपत्र-कुशोदकैः । प्रत्येक प्रत्यहं पीतैः पर्णकृच्छ उदाहृतः ।। ( या. स्मृ. ३. ३१७) * इदं सर्वथा मूलविरुद्धमिवेति प्रतिभाति । मूले तु, एकोनविंशद्भिः सूत्रः पूर्वं कृच्छ्रमभिधाय अनन्तरम्- 'एतेनैवातिकृच्छ्रो व्याख्यातः' । इत्यनेन द्वितीयमतिकृच्छ्रमभिधाय- 'अब्भक्षस्तृतीयः स कृच्छातिकृच्छ्रः । इत्यनेन तृतीयः कृच्छ उक्तः । तत्कथमयं पाठः सङ्गच्छत इति चिन्तनीयं विद्वद्भिः। : .. १. The text rends अतिकुच्छो व्याख्यातः for कृच्छ्रातिकृच्छो व्याख्यातो. २. E. G. and I. substitute -वचनात् for स्मरणात्. C. and F. omit थमः; while G. omits the following portion:-- 'खादशाहं निराहारी यतात्मा संशितव्रतः । कृच्छ्रः पराकनामैष सर्वपापप्रणाशनः' । इति । पर्णकृच्छ्रलक्षणमाह याज्ञवल्क्य :- 'पर्णोदुम्बर-राजीव-बिल्वपत्र कुशोदकैः । प्रत्येक प्रत्यहं पीतैः पर्णकृच्छ्र उदाहृतः' । इति । पलाशोऽम्बरारविन्द-बिल्वपर्णानामेकैकेन कथित मुदकं प्रत्यहं पिबेत । कुशोदकं चैकस्मित्रहनाति । पर्णकृच्छ्रस्य लक्षणान्तरमाह यमः.- ३. B. C. D. F. and H. read जितात्मा for यतात्मा; while some real शंसित- for संशित..

·of this work published in B. Indica Series of the Calcutta edition अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति । पलाशोदुम्बसरविन्द-बिल्वपर्णानामेकैकन क्वथित- मुदकं प्रत्यहं पिबेत् । कुशोदकं चैकस्निन्नहनीति । पर्णकृ- च्छस्य लक्षणान्तरमाह यमः- 'एतान्येव समस्तानि त्रिरात्रोपोषितः शुचिः । काथयित्वा पिवेदद्भिः पर्णकृछो विधीयते' ।। इति । थैदा पलाशादिपत्राण्येकीकृत्याम्भसा क्वाथयित्वा त्रिरात्रोपवासान्ते क्वथितं तत्पिबेत् तदा पर्णकृको भवतीत्यर्थः । फलकृच्छादीनां स्वरूपमाह मार्कण्डेयः- 'फलैमसिन कथितः फलकृच्छ्रो मनीषिभिः । श्रीकृच्छ्रः श्रीफलैः प्रोक्तः पद्माक्षरपरस्तथा ॥ मासेनामलकैरेवं श्रीकृच्छमपरं स्मृतम् । पौनतः पत्रकृच्छ: पुष्पैस्तत्कृच्छ उच्यते ।। मूलकृच्छः स्मृतो मूलैस्तोयकृच्छो जलेन तु' । इति । यदा विल्वादिफलान्यम्भसा काथयित्वा मासमेकं तदम्भः पिबति तदा फलकृच्छो भवति । यंदा बिल्व-पद्मा- क्ष-मूलानामन्यतमस्य काथं मासं पिबेत्तदा पत्र-पुष्प-मूल- कृच्छाणि भवन्ति । १. Except A, all others do not insert कुशोदकं चैकस्मिन्नहनीति. In connection with this omission the editor in foot-note, page 465. “ इत्थमेव पाठः सर्वत्र बिल्व-पर्ण-कुशानामेकैकेन- इति तु भवितुं युक्तम्" 1. २. Except A. and I. others read लक्षणमाह for लक्षणान्तरमाह. ३. G. does not insert the commentary of this Sloka. ४. G. reads यदि for यदा. ५. E. reads यदि for यदा. D ·. read मासेषु for मासेऽपि ; while I. जितक्रोध आमिक्षोदकसकान for जित- १८२ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ वारुण-स्त्रीकृच्छयोर्लक्षणमाह यमः- 'ब्रह्मचारी जितक्रोधी मासेऽप्युदकसैक्नुकान् । पिवेच्च नियताहारः कृच्छं वारुणमुच्यते । व्यहं पिबेत्तु गोमूत्रं व्यहं वै गोमयं पिबेत् । व्यहं वै यावकेनैव स्त्रीकृच्छ्रे ह्येतदुच्यते ॥ (य. स्मृ. ५. ३१ इति । सौम्यकृच्छस्वरूपमाह याज्ञवल्क्यः- ‘पिण्याका-ऽऽचाम-तक्रा- ऽम्बु-सक्तूनां प्रतिवासरम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ: सौम्योज्यमुच्यते । (या. स्मृ. ३. ३२२) इति । आचाम ओदननिःस्रावः । पिण्याकादीनां पञ्चा- नामेकैकं प्रतिदिनमुपभुज्यं षष्टेन्युपवसेत् । एष सौम्य कृच्छः। यत्तु जाबालेन चतुरहव्यापी सौम्यकृच्छ इत्युक्तम्- १. Only I. reads वारुणीश्रीकृच्छ- for वारुण-स्त्रीकृच्छ-. २. C. and F. केाधो मासेऽप्युदकसक्नुकान्. ३. B. omits:- मुच्यते। त्र्यहं पिबेतु गोमूत्र त्र्यहं वै गोमयं पिबेत् । त्र्यहं वै यावकेनैव स्त्रीकृच्छं ह्येतदुच्यते ।।. ४. I. reads श्रीकृच्छू; while H. तु तदुच्यते for ह्येतदुच्यते. ५. B. D. G. and H. omit -स्वरूपम्. ६. J. omits the following :--- 'पिण्याका-ऽऽचाम-तक्राम्बु-सक्तूनां प्रतिवासरम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्र: सौम्योऽयमुच्यते' 1. इति। आचाम ओदननिःखाव:. ७. C. and F. omit the following पिण्याकादीनां पञ्चानामेकैकं प्रनिदिनमुपभुज्य षष्ठेऽहन्युपवसेत् । एष सौम्यकृच्छः। यत्तु जाबालेन चतुरहव्यापी सौम्य कृच्छू इत्युक्तम्. ८. G. reads उपयुज्य for उपभुज्य. - ·भ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। १८३ 'पिण्याकं सक्तवस्तकं चतुर्थेऽहन्यभोजनम् । वासी वै दक्षिणां दद्यात् सौम्योज्यं कृच्छ्र उच्यते' ।। इति तदेतेदशक्तविषयम् । अथ तुलापुरुषः । तत्र जाबालिः- . - 'पिण्याकं च तथाऽऽचामं तकं चोदकसक्तवः । त्रिरात्रमुपवासश्च तुलापुरुष उच्यते ॥ इति । सोयमष्टदिवससाध्यः । याज्ञवल्क्यस्तु पञ्चदश- दिवससाध्यमाह- 'एषां त्रिरात्रमभ्यासादेकैकस्य यथाक्रमम् । तुलापुरुष इत्येवं ज्ञेयः पञ्चदशाहिकः' ।। ( या. स्मृ. ३. ३२३) इति । एषां प्रकृतानां पिण्याकादीनां पञ्चद्रव्याणाम् । यमस्त्वेकविंशतिदिवससाध्यमाह 'आचाममथ पिण्याकं तकं चोदक-सक्तुकान् । anpan - .. १. B. and D. omit एतत्. २. B. D. Gi. and J. omit -दश- and read पञ्चदिवससाध्यम्. ३. B. and D. omit the following :- 'एषां त्रिरात्रमभ्यासादकैकस्य यथाक्रमम् । तुलापुरुष इत्येवं ज्ञेयः पञ्चदशाहिकः । इति । एषां प्रकृताना पिण्याकादीनां पञ्चद्रव्याणाम् | यमस्वेकविंशति- दिवससाध्यमाह.४. The text reads इत्येषः for इत्येवं. ५. G. omits पिण्या- कादीनां पञ्चद्रव्याणाम् | यमस्वकविंशतिदिवससाध्यमाह- आचाममथ ६. B. and D. read -सक्तमत्, G.-सक्तवान् J.-सक्तवान् 1. all for -सक्तुकान्.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ + व्यहं व्यहं प्रभुञ्जानो वायुभक्षस्यहवयम् ।। एकविंशतिरावस्तु तुलापुरुष उच्यते'। इति तदेतत्रयं पापतारतम्यविषयतया व्यवस्थापनी- यम् । अत्रेतिकर्तव्यतामाह हारीतः- 'अथातस्त्रिणयनोक्तस्य तुलापुरुषस्य कल्पं व्याख्यास्यामः । (६९) अयाज्ययाजनं कृत्वा प्राश्य मूत्र-पुरीषयोः । अप्रतिग्राह्यमादाय याजयित्वा विनिन्दितान् ।। (७०) धिनायकोपसृष्टस्य महाव्याधिहतस्य च । एतत् कृच्छ् नुलोपूर्व महापातकनाशनम् ॥ (७१) स्वर्गद्वारमिदं पुण्यं महादेवेन निर्मितम् ।। आचाममय पिण्याकं तक्रं चोदकसक्नुकान् ।। (७२) व्यहं व्यहं प्रयुञ्जानो वायुभक्षस्त्यहद्वयम् । वाचा कायेन मनसा कृतानि विविधानि च ।। (७३) तुलापुरुषमिति वक्तव्ये तुलापूर्वमित्यार्षम् । छन्दोऽनुरोधाद्वोक्तमिति यथाकथञ्चिद्योजनीयमिति प्रतिभाति । + तत्र तावत् तुलापुरुषः केन कार्यः? तदाह । अयाज्ययाजनमित्यादि महाव्याधिहतस्य चेत्यन्तेन । एतत् कृच्छ्रमित्यने न तस्य पापापनो- दकत्वमाह । स्वद्विारमित्येनेन परत्रोत्तमलोकप्राप्तिकरत्वमुक्तम् । अत एवायं तुलापुरुषः न केवलं प्रायश्चित्तार्थमेव कर्तव्य इत्युक्तं भवति । १. B. and D. read -यहम् for इयम्. २. We follow here A. B. and D.; while all others read -पुरुष for पूर्ष and G. reads सहपातकं for महापातक. No doubt the form पूर्व seems incorrect, but in the Vaidik rule it is correct. ३. B. C. D.E. F. G. and H. read पर त्र्यहम् for ज्यहव्यम् ; while G. reads प्रयुञ्जानः. ४. B. C. D. F. and G. read हतानि विधृतानि च for कृतानि विविधानि च. उपयुञ्जानः for ·१८५ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। आचामस्तानि निहन्ति नवश्राद्धं च सूतकम् । तैक्ष्ण्यं च दारुणं चैतत्केशकीटहतं च यत् ।। (७४) आखोर्मुत्र-पुरीषं च ब्रह्महस्पृष्टमेव च । पिण्याकस्तानि निहन्ति अस्थि भित्त्वा तु यत् स्थितम्।।(७५) आहारषु च ये दोषाः स्नेहदोषाश्च ये क्वचित् । खरोष्ट्रमुखसंस्पृष्टमुग्रसंस्पृष्टमेव च ॥ (७६) तक्रेण तानि निहन्ति यच्चान्यत् श्वावलोकितम् । कनका-ऽश्व-तिला गावो भूमिराच्छादनं स्त्रियः ॥ (७७) सर्वं पुनाति धर्मात्मा गूढं चोदकसक्तुभिः । (७८) ब्रह्महत्यां भ्रूणहत्यां स्वर्णस्तेयं सुरापानं गुरुदाराभि- गमनं कन्यादूषणं क्लीवाभिगमनमुदक्याभिगमनं वायुभक्षः पुनाति । (७९) * आचाममथेत्यादि वायुभक्षः पुनातीत्यन्तेन तुलापुरुषकर्तुर्देह- शुद्धयर्थमधिकारसिद्धयर्थं च पूर्वकर्तव्यं तत्फलं चोक्तम् । अनन्तरं गन्धोशीरमयो इत्यनेन मूर्तिद्वयं कर्तव्यतयोक्तम् । .. १. I. reads भिक्षां च for तैयं च; while B. and D. तैश्यं for तैपयं. २. B. D. E. G. H. read ब्रह्मसंसृष्टम्, C. F. and J. ब्रह्मसंस्पृष्टम् both for ब्रह्महस्पृष्टम्. ३. C. and F. read नवश्राद्धं च सूतकम् for अस्थि भित्त्वा तु यत् स्थितम् ; while G. omits the following:- -अस्थि भिल्वा तु यत्स्थितम् । आहारेषु च ये दोषाः स्नेहदोषाश्च ये कचित् ।। खरोष्ट्रमुखसंस्पृष्टमुग्रसंस्पृष्टमेव च | तक्रेण तानि निहन्ति ४. B. and D. उग्रसंसृष्ट एव च, C. and F. अघसंस्पृष्टमेव च and E. and H. उपसंस्पृष्टमेव च all for उपसंस्पृष्टमेव च. ५. B. C. D. F. G. H. and J. read कनकाश्च, E. कनकांश्च both for कनका-ऽश्व-.६. E. H. I. and J. omit सुरा. पानं. ७. B. and D. omit कन्यादृषणं क्लीबाभिगमनमुदक्याभिगमनं.

·पराशरसंहिता [प्रा० का०२ गन्धोशीरमयौ कार्यों पुरुषौ पलसम्मितौ । नदीमृत्तिकया वापि पुरुषौ द्वौ च कारयेत् ।। (८०) महापर्येन शरेण विशे यद्वा शस्त्रमुभयतो यच लक्ष्यम् । तेनायसीं सुकृतां कारयित्वा प्रादेशमात्रामुभयतो जातशिक्याम् ।। (८१) सौवर्णी राजती वाऽपि तुलां देवीं तु कारयेत् । अपि चन्दनबृक्षस्य खदिरस्यापि कारयेत् | तस्याऽलाभे तुला कार्या यथा वाऽप्युपपद्यते ।।(८२) यः पुरुषः पिङ्गलो बभ्रुहल-मुसल-चक्रपाणि- स्तमहं पिङ्गलं चक्र-हल-मुसल-बाल-वजपाणि- मावाहयामि । ( ८३ ) स्वत एहि सूत एहि स्वयाम एहि नाग एहि कृष्णाजिन एहि । (८४) * महापशुर्येन इत्यादि यथावाप्युपपद्यते इत्यन्तेन कस्य द्रव्यस्य कथं वा तुला कार्येत्युक्तम् । यः पुरुषः इत्यादि सत्यवादिनि इत्यन्तेन देवता. पूजनमुक्तम् । देशानां सम्पदामत्यादिना प्रार्थनोक्ता । अग्नये इत्यादि. ना होम उक्तः। १. We follow here A. C. and F.; while all others read तचन्दनोशीर- मयौ पुरुषो कारयेत्पटे, B. and D. substituting यत् for तद् and पदे for पटे. २. B. and D. substitute बद्धो for विद्धो. ३. B. and D. read उन्नती, G. उग्रतो, C. and F. उभयतः, E. and F. उपगतं all for उभयतो. ४. B. D. and G. omit this line. ५. Except A. C. and F. all others are mistaken here. I. omits यः. B. D. L. G. H. and I. omit पुरुषः पिङ्गलो बभ्रुहल-मुसल-चक्रपाणिस्तमहं and substitute पुरुषं for पुरुषः. ६. I. reads स्वसहि मातहि स्नुषाम for स्वत एहि सूत एहि श्याम; while C. and F. omit सूत एहि स्वयाम एहि, ·१८७ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता! स्वागतमनु स्वागतम् । (८५)भगवते तुलापुरुषाय महादेवायेदमासनमिदं पायमिदमाचमनीयमिदं गन्ध-माल्य-धूप-दीप-नैवेद्यं प्रतिगृहाण प्रसीद देव तुभ्यं नमः । (८६) अक्रुद्धः सुमना भव । (८७) अथ तुलामभिमन्त्रयेत् । (८८) ऋषि- सत्यं ब्रह्मसत्यं देवसत्यं अन्तः सत्यं तेन सत्येन सत्यवादिनि । (८९) देशानां सम्पदं ब्रूहि कं देशं वर्धयिष्यसि ? | बीजानां सम्पदं ब्रूहि किं बीजं वर्धयिष्यसि ? | राज्ञां च सम्पदं ब्रूहि कं नृपं वर्धयिष्यसि ?।। (९०) अस्माकं सम्पदं ब्रूहि किमस्माकं भविष्यति?। यंदा तु गुरुमात्मानमसकृत्तुलया धृतम् । परं चैव लधु मन्येत् तदा कर्मसमारभेत् ।। (९१) अनये पृथिव्यधिपतये स्वाहा । (९२) वायवेऽन्त- रिक्षाधिपतये स्वाहा । (९३) १. J. omits तुलापुरुषायः २. B. D. 3. B. D. and G. omit-frau, C. and F. नैवेद्यं and E. H. and J. substitute-जयं- for-दीप- and omit नैवेद्य. ३. H. reads सम्पदानां सम्पदं ब्रूहि किं देशो वथि. व्यति. B. D. G. E. and J. substitute वर्धयिष्यति for वर्धयिष्यसि. ४. Except A. C. and F. all others omit this line and the following बीजानां सम्पद बेहि किं बीजं वर्धयिष्यसि. ५. Here also the above manuscripts omit कं नृपं वर्धयिष्यसि || अस्माकं सम्पई हि ६. B. D. H. G. I. and J. rend यात्मानमसत्कर्तुं तुलासमधृतं पदम् । या च लघु मन्येत 11; while E. and G. read समुद्धतं परम्, H. समपदं धृतम्, I. समधृतं परम् and J. समतं वरम् all for तुलया धृतम, ७. J. reads भन्तरिक्षाय for अन्तरिक्षाधिपतये and omits मूर्याय दिवोधिपतये स्वाहा. - - ·१८८ पराशरसंहिता [प्रा० का०२ सूर्याय दिवोऽधिपतये स्वाहा । (९४) सोमाय नक्षत्रा- धिपतये स्वाहा । (९५) वासुकेये नागाधिपतये स्वाहा । (९६) कुबेराय यक्षाधिपतये स्वाहा । (९७) इन्द्राय देवाधिपतये स्वाहा । (९८) ब्रह्मणे त्रैलो- क्याधिपतये स्वाहा । (९९) देव्यै भगाधिपतये स्वाहा । (१००) सालकटंकटाय स्वाहा । (१०१) कूष्माण्डराजपुत्राय स्वाहा । (१०२) विनायकाय स्वाहा । (१०३) महाविनायकाय स्वाहा । (१०४) महामहाविनायकाय स्वाहा । (१०५) वक्रतुण्डाय गणानां पतये स्वाहा । (१०६ ) धर्माय स्वाहा । (१०७) अधर्माय स्वाहा (१०८) तुलायै स्वाहा । १ १. B. C. D. F. and G. omit the following Sutras :- सूर्याय दिवोऽधिपतये स्वाहा । सोमाय नक्षत्राधिपतये स्वाहा । वासुकये नागाधिपतये स्वाहा । कुवेगय यक्षाधिपतये स्वाहा। इन्द्राय देवाधिप- सये स्वाहा ब्रह्मणे त्रैलोक्याधिपतये स्वाहा । देव्यै भगाधिपतये स्वाहा. २. I. rends दिनाधिपतये for दिवोऽधिपतये. ३. E. H. and J. also omit the following Sutras: वामुकये नागाधिपतये स्वाहा । कुबेराय यक्षाधिपतये स्वाहा । इन्द्राय देवाधिपतये स्वाहा । ५ I. reads हलकण्टकाय, J. reads सालकंटपकाय both for सालकदंकाय; while B. D. and G. omit this and the following one Sutra सालकटकटाय स्वाहा । कुष्माण्डराजपुत्राय स्वाहा। B. and D. omit the Sutras as:- महाविनायकाय स्वाहा । महामहा विनायकाय स्वाहा । वक्रतु- ण्डाय गणानां पतये स्वाहा । धर्माय स्वाहा । अधर्माय स्वाहा । तुलायै स्वाहा । तुलापुरुषाय स्वाहा । देव्यै पुनरागमनाय स्वाहा। ६. Except A. and I. all others omit this Sutra. ७. G. and H. read गणपतये for गणानां पतये. ८.G. omits अधर्माय स्वाहा. :- ·अ० १२.] । माधवाचार्यकृत व्याख्यासहिता । १८९ (१०९) तुलापुरुषाय स्वाहा । (११०) देव्यै पुनरा. गमनाय स्वाहा । (१११) सकृचरित्वा शुचिः पुभ्यः कर्मण्यो भवति । (११२) द्वितीयं चरित्वा गाणपत्यं प्रामोति । (११३) त्रिश्चरित्वा महादेवस्यावसथं प्रा- मोति । (११४) आषाढ्यां कार्तिक्यां वा फाल्गुन्यां वा पुण्ये नक्षत्रे एष विहितो धर्मः । (११५) (हा. स्मृ. २८. ६९-११५) इति ॥ अथ कृच्छाः। वारुणकृच्छ्रः। तत्र वारुणकृच्छमाह यमः- 'ब्रह्मचारी जितक्रोधो मासेऽप्युदकसक्तु कान् । पिबेच्च नियताहारः कृच्छू वारुणमुच्यते' ।। इति ॥ अथाघमर्षणकृच्छ्रः। अँघमर्षणकृच्छ्रमाह विष्णुः- 'अथ कृच्छ्राणि भवन्ति । (१) व्यहं नाऽश्रीयात् । * सकृचरित्वेत्यादिना फलं कालश्चोक्तः । उत्तानार्थत्वात् प्रतिपदं न व्याख्यातम्। ९. G. omits तुलापुरुषाय स्वाहा. २. Except al. and I. all others read कर्मणो for कर्मण्यो... I. rends तृतीयं for त्रिः; while B. and D.omit this sutra as:- त्रिश्चरित्वा महादेवस्यावसथं प्रामोति । ४. C. and F. read अासनं and G. अवसायं for आवसर्थ. ५. I. omits वा. ६. B. and D. read •सक्तुमान् for -सक्तुकान्. ७. B. D. and H. read अवमर्षणम् for अघमर्षणकृच्छ्रम्. ARE ·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ (२) प्रत्यहं चे विषवणं स्नानमाचरेत् । (३) मग्न- स्विरवमर्षणं जपेत् । (५) दिवा स्थितस्तिष्ठेत् । (६) रावावासीत । (७) कर्मणोऽन्ते पयस्विनी दद्यात् । (८) इत्यघमर्षणम् । (वि. स्मृ. ४६. १-९) इति । शसस्तु प्रकारान्तरेणाघमर्षणकृच्छ्रमाह- व्यहं त्रिषवणस्नायी मौनी स्यादवमर्षणम् । मनसा त्रिः पठेदप्सु न भुञ्जीत दिनत्रयम् ।। वीरासन सदा तिष्ठेत् गां च दद्यात् पयस्विनीम् । अवमर्षणमित्येतद् व्रतं सर्वाघसूदनम् ।। (दां. स्मृ. १८. १-२) इति॥ अथ यज्ञकृरः। तत्राऽऽहाङ्गिराः- 'युक्तस्त्रिषवणस्नायी संयतो मौनमास्थितः । प्रातःस्नानसमारम्भ कुर्याजप्यं च नित्यशः ॥ .. १. B. and D. read व्यहं for प्रत्यहं च. २. The text reads रात्रावा- सीन: for रात्रावासीत. ३. B. and D. add गो after पथस्विनीं. ४. B. D. and I. omit अवमर्षणकृच्छ्रम्. ५. Except A. I. and J. all others substitute मुनिः for मौनी; while J. शुचिः for the same and the text adds more one line and reads these lines thus:-- 'ज्यहं त्रिषवणस्नाने प्रकुर्यादघमर्षणम् । निमज्य नक्तं सरिति न भुञ्जीत दिनत्रयम् ।।. ६. Except A. and the text all others omit this line :- वीरासनं सदा तिष्ठेगां च दद्यात्पयस्विनीम् । ७. The text reads कृतं सर्वाषनाशनम् for व्रतं सर्वाधसूदनम्. ८. J. inter. changes these three lines, third for the first and reads af for संयतो. ९. B. and D. read-समाचारं for-समारम्भ. -- ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। सावित्री व्योहतीश्चैव जपेदष्टसहस्रकम् । ॐकारमादितः कृत्वा रूपे रूपे तथाऽन्ततः।। भूमौ वीरासने युक्तः कुर्याजन्यं सुसंयतः । आसीनश्च स्थितो वापि पिबेगव्यं पयः सकृत् ।। गव्यस्य पयसोऽलाभे गव्यमेव भवधि । दनोऽभावे भवेत्तकं तक्राभावे तु यावकम् ।। एषामन्यतमं यद्यदुपपद्येत तत् पिबेत् । गोमूत्रेण समायुक्तं यावकं चोपयोजयेत् ॥ एकाहेन तु कृच्छ्रोऽयमुक्तस्त्वगिरसा स्वयम् । सर्वपापहरो दिव्यो नाम्ना यज्ञ इति स्मृतः ।। एतत् पातकयुक्तानां तथा चाप्युपपातकैः । महद्भिश्चापि युक्तानां प्रायश्चित्तमिदं शुभम् ॥ इति॥ अथ देवकृच्छ्रः । देवकृतें कृच्छू दर्शयति यमः- 'यवागू यावकं शाकं क्षीरं दधि घृतं तथा । व्यहं व्यहं तु प्राश्नीयाद्वायुभक्षः परं व्यहम् ॥ १. Except A. I. and J. all others read व्याहृतिं for व्याहतीः. २. C. and F. omit the following: गव्यस्य पयसो ऽलाभे गव्यमेव भवेदधि । ध्नोऽभावे भवेत्तत्रं तक्राभावे तु यावकम् ।। एषामन्यतमं यद्यदुपपद्येत तत्पिबेत् । ३.G. reads पयोदधि for भवधि. ४. 1. reads यच्चेत् for यद्यत्. ५. G. reads [भं स्मृतम् for इदं शुभम्. ६. B. and D. omit -कृतं. ७. G. reads अहं त्र्यहं for व्यहं व्यहं. ८. The manuscript C. ends here at the word प्राभीयात् and the following is colophon || राम || राम ॥ श्री || राम ।। श्री ॥ रामाय नमः॥ श्रीगणेशाय नमः ।। रामः and consequently we have no assistance of this manuscript hereafter. :- ·. १९२ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ कृच्छू देवकृतं नाम सर्वकल्मषनाशनम् । मरुद्भिर्वसुभी रुद्ररादित्यैश्चरितं व्रतम् ।। व्रतस्यास्य प्रभावेन विरजस्का हि तेऽभवन्' । इति ॥ अथ यावककृच्छ्रः। यावककृच्छमाह शङ्ख:- 'गोपुरीष-यवाभ्यासो मासमेकं समाहितः ! व्रतं तु यावकं कुर्यात् सर्वपापापनुत्तये ।। (शं. स्मृ. १८. १०) इति । देवलोपि- 'यवानामप्सु साधितानां सप्तरात्रं पक्षमासं वा प्राशनं यावकः । एतेन यावक-पायसौदकानि व्याख्यातानि । यावक-पायसौदकानि प्राजाप- त्यविधानेन व्याख्यातानि भवन्ति । इति ॥ अथ प्रसृतियावककृच्छ्रः । अथ प्रसृतियावकः । तत्र हारीतः- 'यं आस्मकृतैः कर्मभिर्गुरुमात्मानं पश्येत् आ- स्मार्थं प्रसृतियावकं श्रपयेत् । (३१) ततोऽनौ १. I. reads गोपुरीष-यवाभ्यां च for गोपुरीष-यवाभ्यासः ; while the text reads गोपुरीषाशनो भूत्वा मासं नित्यं for गोपुरीष-यवाभ्यासो मासमेकं.२ The text reads वार्दिकं for यावकं. ३. Except A. and I. all others oniit भवन्ति. ४. E.G. P. H. and J. read प्रसृत-for प्रसूति. ५. B. D. and F. read अथात्मकृतः, E. and H. अयमात्मकृतैः, G. अप्यात्मकृतैः all for आत्मकृतैः; while r. substitutes कर्मकृतैः for कभिः and B. D. F. and G. omit the same. ६. A. E. F. G. and J. read प्रसूत-for प्रसृति- ·अ० १२.] । माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। १९३ जुहुयात् । (३२) तदेव बलिकर्म । (३३) शृतं चाभिमन्वयेत् । (३४] यवोसि धान्यराजो वा वारुणो मधुसंयुतः । निर्णोदः सर्वपापानां पवित्रमृषिभिःस्मृतम् ।। (३५) घृतं यवा मधु यवा आपोहिष्टाऽमृतं यवाः। सर्वं पुनन्तु मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ।। (३६) वाचाकृतं कर्मकृतं मनसा दुर्विचिन्तितम् । अलक्ष्मों कालकर्णी च सर्व पुनत यवाः ।। (३७) माता-पित्रोरशुश्रूषां यौवने कारितां तथा । श्व-सूकरावलीढं च उच्छिष्टोपहतं च यत् ।। (३८) सुवर्णस्तेयं ब्रायंत्वं बालत्वादात्मनस्तथा । ब्राह्मणानां परीवादं सर्वं पुनत मे यवाः' ।। (३९) श्रप्यमाणे रक्षां कुर्यात् । (४०)नमो रुद्राय भूता- धिपतये द्यौः सावित्री मानस्तोकेति पात्रे विनि- षिच्य 'ये देवा मनोजाता मनोयुजः सुदक्षा दक्ष- पितरस्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यो नमस्तेभ्यः १. G. and H. read श्रुतं for शृतं and G. and J. substitute वा for च. २. I. reads पवित्र ऋषिभिः स्मृतः for पवित्रमृषिभिः स्मृतम्, but the Vaidik Brahmins read in the Sraddha ceremony this mantra qfarola: स्मृतम्. ३. B. D. E. and G. read पुनातु पुनन्तुं ; while G. substitutes सर्वे for सर्व. ४. B. and D. read यौवनात्; while E. F. G. H. and J. read वयसा both for यौवने. ५. B. D. and E. read बाधित्वा चात्मजः while G. प्राप्तव्यं for नात्यत्वं and बाधित्वा चात्मानं, J. बाधित्वाचाऽन्व्याज all for बालत्वादात्मनः ६. B. D. and G. read श्रप्यमाण-F. अप्यमाणं, E. वेक्ष्यमाणं and H. and I. वक्ष्यमाणा all for श्रप्यमाणे. ७. All others except A. and I. omit त्रि. ८. B. and D. read मनोयुजाः and E. F. H. मनोयुवाः for मनोयुजः. ९. E. F. and H, read दहपितरः () for दक्षपितरः 25 ·पराशरसंहिता [प्रा० का०२ स्वाहा'-इत्यात्मनि जुहुयात् । (४१) त्रिरात्रमेवा- र्थार्थी । पापकृत् षड्रात्रं पीत्वा पूतो भवति (४२) सप्तरात्रं महापातकी । ( ४३ ) द्वादशरात्रं पीत्वा सर्व पुरुषकृतं पापं निर्दहति ! (४४) निःसृतानां यवाना- मेकविंशतिरात्रं पीत्वा गणान् पश्यति । (४५) गणा- धिपतिं पश्यति । (४६) विद्यां पश्यति । ( ४७ ) विद्याधिपतिं पश्यति । (४८) योजनीयाद्यावकं पक्कं गोमूत्रे सकृधि-क्षीर-सर्पिः प्रमुच्यते सोऽहंसः क्षणा- दित्याह भगवान् मैत्रावरुणिः । (४८) (हा. स्मृ. २८. ३२-४८) इति । इत्थं प्राजापत्यादिव्रतानि निरूपितानि ।। अथ व्रतग्रहणप्रकारः। নত্ব তি: 'सर्वपापेषु सर्वेषां व्रतानां विधिपूर्वकम् । ग्रहणं सम्प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्ते चिकीर्षिते ॥ * यवोऽसीत्यादिना प्रार्थनोक्ता। नमो रुद्रायत्यादयो हवनमन्त्राः । हवनं च स्वात्मन्येव । त्रिरात्रमेवेयादिना काम्यत्वनिर्देशपूर्वकं प्राय- श्चित्तार्थत्वेन फलमुक्तम् । १. G. reads त्रिरानमेवार्थी for त्रिरात्रमेवार्थार्थी. २. Except A. and I. all others read पापकृतः for पापकृत्. ३. G. reads निर्हरति for निर्दहति, ४. G. reads गोमूत्र- for गोमूत्रे. ५. The Manuscript F. ends here and following is colophon:- इति श्रीमहाराजाधिराज-परमेश्वर-वैदिकमार्गप्रवर्तक-श्रीवीरबुग्भूपाल- साम्राज्यधुरंधरस्य माधवामात्यस्य कृतो पाराशरस्मृतिव्याख्यायां माधवीयामे नाम द्वादशोऽध्यायः॥१२॥ श्रीशुभं भवतु ॥

·१० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । १९५ दिनान्ते नख-रोमादीन् प्रवाप्य स्नानमाचरेत् । भस्म-गोमय-मृद्दारि-पञ्चगव्यादिकल्पितैः ।। मलापकर्षण कार्य बाह्यशौचोपसिद्धये । दन्तधावन पूर्वेण पञ्चगव्येन संयुतम् ।। व्रतं निशामुखे ग्राह्यं बहिस्तारकदर्शने । आचभ्यानमा नौती व्यायन् दुष्कृतमात्मनः।। मनःसन्तापनं तीव्रमुबहेच्छोकमन्ततः । (वि. स्मृ. ३. २१-१५) इति । बहिः प्रामानिष्ऋम्येत्यर्थः । पूर्वेबुर्निशामुखे व्रतं परिषदुद्दिष्टप्रकारेण सङ्कल्प्य परेास्त्रिषवणान-प्रावहाँमाद्य- झासहितं व्रतमनुष्टातुमारभेत् । प्रातहाँमाबङ्गानि च जाबा- लेन दर्शितानि- 'आरम्भे सर्वकृच्छ्राणां समाप्तौ च विशेषतः । आज्येनैव हि शालाग्नौ जुहुयादाहुतीः पृथक् ।। श्राद्धं कुर्याद्वतान्ते च गो-हिरण्यादिदक्षिणाम् । इति । यमोऽपि- 'पश्चात्तापो निवृत्तिश्च स्नानं चागतयोदितम् । नैमित्तिकानां सर्वेषां व्रतानां विधिपूर्वकम् ।। १. B. and D. read ब्राह्मशौचोपसिद्धये for बाह्य शौचोपसिये. २. ३, reads एतां निशामये for व्रतं निशामुखे. ३. G. reads आरम्भः for आरम्भ. ४. B, and D. substitute वै for च and -दक्षिणा for दक्षिणाम. ५. B, and D. read पश्चात्तापौ निवृत्तश्च for पश्चात्तापो निवृत्तिश्च.

·१९६ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ गात्राभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं ताम्बूलमनुलेपनम् । व्रतस्थी वर्जयेत् सर्वं यच्चान्यद्बल-रागकृत्' ।। (य. स्मृ. ६.१४) इति । गृहीतस्य व्रतस्याऽसमापने प्रत्यवायमाह छागलेयः- 'पूर्व व्रतं गृहीत्वा तु नाचरेत् कामतो हि यः । जीवन् भवति चाण्डालो मृतःश्वा वाभिजायते ।। इति ॥ अथ प्रत्याम्नायाः। अथ पूर्वोक्तानां व्रतानां केनचिन्निमित्तेनानुष्टानाशक्ती यथायोगं प्रत्याम्नाया उच्यन्ते । तत्र प्राजापत्यस्य प्रत्याना- याश्चतुर्विंशतिमते दर्शिताः- कृच्छो देव्ययुतं चैव प्राणायामशतव्यम् । तिलहोमसहस्रं तु वेदपारायणं तथा ।। विप्रा द्वादश वा भोज्याः पावकेष्टिस्तथैव च । अथवा पावमानेष्टिः समान्याहुर्मनीषिणः' ।। इति । स्मृत्यन्तरेऽपि- १. B. D. J. ani G. read काममोहितः for कामतोहि यः; while G. omits the following: जीवन् भवति चाण्डालो मृतः श्वा चाभिजायते'। इति । अथ पूर्वोक्तानां व्रतानां केनचिनिमित्तेनानुष्ठानाशक्ती यथायोगं प्रत्याम्नाया उच्यन्ते । तत्र प्राजापत्यस्य प्रत्यानायाश्चतुर्विंशतिमते दर्शिताः. २. B. and D. read कृच्छ्रे and G. कृच्छं both for कृच्छ्र:. ३. E.G. H. and J. substitute अन्या वा for अथवा; while B. and D. omit the following: 'अथवा पावमानेष्टिः समान्याहुर्मनीषिणः । इति । स्मृत्यन्तरेऽपि- 'कृच्छोऽयुतं तु गायत्र्या उदवासस्तथैव च । .. ४. Except A. and I. all others omit स्मृत्यन्तरेऽपि. ..

·अ० १२.] १९७ - माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। 'कृच्छोऽयुतं तु गायच्या उदवासस्तथैव च । धेनुप्रदानं विप्राय सममेतच्चतुष्टयम्' । इति । स्मृत्यन्तरेऽपि- 'प्राजापत्यक्रियाशक्तौ धेनुं दद्याद् द्विजोत्तमः । धेनोरभावे दातव्यं मूल्यं तुल्यं न संशयः॥ इति । मूल्यं च यथाशक्ति देयम् । अत एव ब्रह्मपुराणे- 'गवामभावे निष्कं स्यात्तदर्धं पादमेव वा। इति । यत्र यावत्सङ्ख्यया प्राजापत्यान्यावर्तनीयानि भव- न्ति तत्र तावत्सङ्ख्यया गोदानान्यावर्तनीयानि । तदपि चतु- विशतिमते दर्शितम्- 'जन्मप्रभृति पापानि बहूनि विविधानि च । अर्वाक् तु भ्रूणहत्यायाः षडब्दं कृच्छ्रमाचरेत् ।। प्रत्याम्नाये गवां देयं साशीति धनिना शतम् । तथाष्टादशलक्षाणि गायच्या वा जपेडुधः' । इति । ननु-उक्तरीत्यों द्वादशवार्षिकस्य प्राजापत्यस्य प्रत्या- enue १. A. G. and J. read उपवासः for उदवासः. २. B. and D. omit ऽपि. ३. B. and D. omit दातव्यं and read मूल्यं तु तुल्यं तेन for दातव्यं मूल्यं तुल्यं. ४. B. D. and G. substitute a for वा. ५. G. reads जलप्रभृति for जन्मप्रभृति. ६. I. rends ब्रह्महत्यायाः for भ्रूणहत्यायाः. 0. G. reads TFITTFIT for Ferah. 6. G. reads Fruitra: for Erarira and J. reads this line प्रत्यानायो गवां देयः साशीतिधननाशनम्. ९. G. reads गायत्रीं for गायच्या. १०. E.H. and J. read -नीत्या for -रीत्या. ११. G. and I. omit प्राजापत्यस्य and B. and D. read दशवार्षिकमाजा- पत्याम्नायत्वेन for द्वादश-वार्षिकस्य प्राजापत्यस्य प्रत्याम्नायत्वेन.

·१९८ पराशरसंहिता [प्रा० का०२ म्नायत्वेन षट्त्रिंशल्लक्षसङ्ख्याको गायत्रीजपः प्रामोति । कोटिसङ्ख्याकस्तु चतुर्विंशतिमत एवं स्मर्यते- 'गायत्र्यास्तु जपन कोटिं ब्रह्महत्यां व्यपोहति । लक्षाशीतिं जपेद्यस्तु सुरापानाद्विमुच्यते ।। पुनाति हेमैहर्तारं गायत्रीलक्षसप्ततिः । गायत्र्याः षष्टिभिर्लक्षैर्मुच्यते गुरुतल्पगः' ।। इति । तथा च सति परस्परविरोधः स्यात्-इति चेत् । एवं तमुनयैवानुपपत्त्या कोटिजपोऽपि न प्रत्याम्नायः । किन्तु द्वाद- शवार्षिकव्रतसमानविषयतया विकल्प्यते इति कल्पनीयम् | चान्द्रायणादीनां प्रत्याम्नायास्तत्रैव दर्शिताः-- 'चान्द्रायणं मृगारेष्टिः पवित्रेष्टिस्तथैव च । मित्रविन्दा पशुश्चैव कृच्छ्रे मासत्रयं तथा ।। तिलहोमायुतं चैव पराकद्वयमेव च । गायच्या लक्षजप्यं च समान्याह बृहस्पतिः ।। नित्य-नैमित्तिकानां च काम्यानां चैव कर्मणाम् । ईष्टीनां पशुबन्धानामभावे चरवः स्मृताः ॥ पराक-तप्तकृच्छ्राणां स्थाने कृच्छ्रत्रयं चरेत् । व्रत-होमादिकं वापि कल्पयेत् पूर्वकल्पवत्' ॥ १. J. omits एव. २. G. rends जपेत् for जपन. ३. B. and D. read हेमहा चैव and G. होनहर्तारं for हेमहीर. ४. Except G. all others omit च. ६. I. reads कृच्छ्र: for कृच्छं. ६. E. and G. read वा for च. ७. J. reads षष्ठीनां for इष्टीनां. 6. B. D. and G. read जपेत् for चरेत् and D. substitutes -त्रये for नियं.

·• B. and D. read अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता! १९९ इति । यस्तु तपस्यसमर्थः धान्यसमृद्धश्च से कृच्छ्रादित्र- तानि ब्राह्मणभोजनेन सम्पादयेत् । तदपि तत्रैवोक्तम्- 'कृच्छ्रे पञ्चातिकृच्छे त्रिगुणमहरहस्त्रिंशदेवं तृतीये चत्वारिंशच तो त्रिगुणनगुणिता विंशतिःस्यात् पराके। कृच्छ्रे सन्तापनाख्ये भवति षडधिका विंशतिः सैव हीना द्वाभ्यां चान्द्रायणे स्यात्तपसि कृशबलो भोजयद्विप्रमुख्यान्।। इति । अहरहरिति सर्वत्र सम्बध्यते । तृतीयः कृच्छ्राति- कृच्छ्रः। यत्तु प्राजापत्यप्रत्यान्नायत्वेन- 'विमा द्वादश वा भोज्याः।' इति पूर्वमुदाहृतम् । तन्निर्धनविषयम् ! धनिकस्य प्रतिदिनं पञ्च पञ्चेति द्वादशसु दिवसेषु षष्टिब्राह्मणभोजनविधानात् । अत एव स्मृत्यन्तरे- 'प्राजापत्यं चरेविप्रो यद्यशक्तः कथञ्चन । अहानि पञ्च विप्राय्यान् भोजयेत् सम्यगीप्सितान्' ।। इति । सान्तपनादीनां गोदानप्रत्याम्नायस्तत्रैव चतुर्विदा- तिमते दर्शितः- १. J. omits स and G. omits कृच्छ्रादि-; while H. substitutes स्व. for स. २. B. and D. substitute चरित्वा for तृतीये and H. त्रिंशदेव for त्रिंशदेवं. ३. B. D. and G. read त्रिगुणिता and I. त्रिगुणभगुणिता both for त्रिगुणनगुणिता. ४. E. B. and D. read सान्तापनाख्ये, G. सान्त- द्विजा for विप्रा; while G. reads विप्रान् for the same and भोजयेत् for भोज्याः. ६. E. reads स्मृतम् for स्मृत्यन्तरे and G. स्मृत्यन्तरम् for the same, ७. We follow here A. and D.; while all others omit चतुर्विंशतिमते amasan ७ ·२०० पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'प्राजापत्ये तु गामेकां दद्यात् सान्तपने द्वयम् । पैराके तप्तकृच्छ्रे च तिखस्तिस्रस्तु गास्तथा ।। अष्टौ चान्द्रायणे देयाः प्रत्याम्नायविधौ सदा । यथाविभवसारेण दानं दद्याद्विशुद्धये' ॥ इति । यत्तु स्मृत्यन्तरे चान्द्रायणस्य गोदानत्रयम- भिहितम्- 'प्राजापत्ये तु गामेकामतिकृच्छ्रे द्वयं स्मृतम् । चान्द्रायणे पराके च तिलस्ता दक्षिणास्तथा' ।। इति तन्निर्धनविषयम् । यथोक्तगोदानादावशक्तो गो- भ्यस्तृणं दद्यात् । तैयाह कण्वः- 'एकमध्ययनं कुर्यात् प्राजापत्यमथापि वा। दद्यादा दशसाहस्रं गवां मुष्टिं विचक्षणः' । इति । अध्ययन-जपादीनां पुरुषविशेषेणं व्यवस्था चतु- विशतिमते दर्शिता- 'धर्मनिष्टास्तपोनिष्ठाः कदाचित् पापमागताः। जप-होमादिकं तेभ्यो विशेषेण विधीयते ।। १. G. reads this line thus:- प्राजापत्यद्वये तु गामकां दद्यात्सान्तपने कृच्छ्रम् ।। while B. and D. read प्राजापत्याय for प्राजापत्ये तु. २. I. reads पराकत- मातिकृच्छ्रे for पराके तप्तकृच्छे च. ३. G. reads तदा for तथा H. B. and D. यथा for the same ; while E. substitutes काण्वः for कण्वः. १.G. and I. read दशसाहस्रं for द्वादशसाहस्रं. ५. Except A. I. and G.ail others read विशेष for विशेषण; while G. omits the following:-- व्यवस्था चतुर्विंशतिमते दर्शिता- “धर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाः कदाचित् पापमागताः। जप-होमादिकं तेभ्यो विशेषण ६. B. D. and G. read ऽभिधीयते for विधीयते.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । २०१ नामधारकविप्रा ये मूर्खा धर्मविवर्जिताः । कृच्छ्र-चान्द्रायणादीनि तेभ्यो दद्याविशेषतः ।। धनिना दक्षिणा देया प्रयत्नविहिता तु या । एवं नरविशेषेण प्रायश्चित्तानि दापयेत्' । इति । अनयैव दिशा स्मृत्यन्तरे प्रसिद्धास्तीर्थयात्रादिप्र- त्याम्नाया यथायोगमुन्नेयाः । अत एव देवल:- 'अभिगम्य च तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । नरः पापात् प्रमुच्येत ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ।। सर्वाः समुद्रगाः पुण्याः सर्वे पुण्या नगोत्तमाः । सर्वमायतनं पुण्यं सर्वे पुण्या वनाश्रयाः' । (दे. स्मृ. ४९-५०) 'अथ गङ्गा-सरस्वती-यमुना-नर्मदा-विपाशा-वितस्ता- कौशिकी-नन्दा-विरजा-चन्द्रभागा- सरयू:-उत्पथवेर्ती सिन्धु:-कृष्णा-वेणी-शोणा-तापी-पारावती-पाषाणकी- गोमती-गण्डकी-बाहुदा पंम्पा-देविका- कावेरी-ताम्रप- पीचर्मण्वती-वेत्रवती-गोदावरी-तुङ्गभद्रा-सुचक्षुररुणा . I. reads gra and shows that the quotation of Devala is completed here, but the following explanation is of the author, therefore, it is a mistake, and I. omits अथ and reads तीर्थानि for अथ. २. Our manuscripts do not give the correct reading. Some read -qraft some afar &c. 3. B. and D substitute - Trrotar-for-stor-; while G. omits it. 7. J. reads -पाषाणगोमती- for -पाषाणकी गोमती.. ५. B. and D. read -चम्पा- and J. -पेया- for -पम्पा-3 while G. adds -नदी- after -पम्पा-६. G. reads 'ताम्रवर्णी- for -ताम्रपणी-. ७. J. omits the following:- तुङ्गभद्रा-सुचक्षुररुणाचेति महानद्यः पुण्यतमाः । गङ्गाहारं कनखलं शक्रावतारं सौकरं प्रयागो. 26 ·• B. and D. omit महाकालं. १२. J. reads जम्बुग्राम २०२ पराशरसंहिता [प्रा० का०२ चेति महानद्यः पुण्यतमाः। गङ्गाद्वारं कनखलं शक्राव- तारं सौकरं प्रयागो गङ्गासागरमिति ऐतानि गङ्गायास्ती- नि । प्लाझ प्रस्रवणं वृद्धकन्यकं सारस्वतमादित्यतीर्थ बदरीपाञ्चालं वैजयन्तं पृथूदकं नैमिषं विनशनं च- मसोद्भेदं प्रभास इति सारस्वंततीर्थानि । कावेरीसङ्गमं सरस्वतीसङ्गमं गन्धमादनमिति सामुद्राख्यतीर्थानि पुण्यतमानीति । पुष्करं मूर्धकं गयाशिरः कुरुक्षेत्रमिति पुण्यक्षेत्राणि | वाराणसी महाभैरवं देवदारुवनं सौर पाँचीनबर्हिः केदारं मध्यममहालयं कुमारमहालयं रुद्रावतारं वेंगलं विष्णुशिवं महाकालं पुरुषोत्तमं जम्बु- मोग चेत्येतान्यायतनानि । हिमवानुदयो महेन्द्रो विदुरः शतगृङ्गः श्रीर्वतो देवपर्वतो नीलपर्वतो विन्ध्यपर्वतः पारियात्रश्चेति पर्वताःपुण्यतमाः पापं नाशयन्ति।अन्यानि क्षेत्रायतन-पर्वता-ऽश्रम-तीर्थानि पुण्यतमानि भवन्ति। ९. G. omits एतानि. २. J. reads लाक्ष्यं for प्लाक्षं and I.प्रश्रवणं वृद्ध- कन्याकं for प्रखवणं वृद्धकन्यकं. ३. B. and D. read आदित्यतीर्थे बदरं पञ्चालं for आदित्यतीर्थ बदरपाञ्चालं and I. reads बदरी पांचालं for बदरपाञ्चालं. ४. E. B. H. and D. च सोद्धे, J. वसोद्भेद, G. सौतें and I. चापोद्भदं all for चमसोद्भेद. ५. B. D. and G. read सरस्वतीतीर्थानि for सारस्वततीर्थानि. ६. B. and D. omit. सरस्वतीसंगम and J. reads गन्धमादानं for गन्धमादन and H. and G. समुद्राक्षfor reads weer in and I. The si form. 6. I. reads qrafare: and B. D.E. G. प्राचीनवहः for प्राचीनबाहः. ९. B. D. and G. read महारुद्रं महालयं for मध्यममहालयं कुमारमहालयं and for the same I. reads मध्यम- महारुद्रं महाबलं महालयं कुमारमहालयं. E. and H. महारुद्रं महालयं कुमा- रमहालयं. १०. B. D. and G. read तु गुलण्डं, H. तुंगलं and J. गलाण्ड for जम्बुमार्ग. १३. B. D. G. omit श्री and read पर्वतः for श्रीपर्वतः. १४. Except A. and J. all others omit नीलपर्वत:; while I. reads वेदपर्वतः for देवपर्वतः and J. E. omit देवपर्वतः and B. and D. omit विन्ध्यपर्वतः समुद्राख्य.- ७. H. .

·अ० १२.] माधवाचार्यकृत व्याख्यासहिता । २०३ 0 na इति । विश्वामित्रः- 'कृच्छ्र-चान्द्रायणादीनि शुद्ध्यभ्युदयकारणम् । प्रकाशे च रहस्ये चाप्यनुक्ते संशयेऽस्फुटे ।। प्राजापत्यं सान्तपनं शिशुकृच्छ्रः पराककः' । इति । जमदग्निः- 'तीर्थे तु पादः कृच्छं स्यान्नद्यांमधफलं लभेत् । द्विगुणं तु महानद्यां सङ्गमे त्रिगुणं भवेत् ॥ इति । तथा च नारदः- अतिकृसतःपर्णकृच्छ्रःसौम्यःकृच्छातिकृच्छ्रकः।।(२१) महासान्तपनं शोड्ये तप्तकृच्छ्रस्तु पावनः । जपोपवासकृच्छ्रस्तु ब्रह्मकूर्चस्तु शोधनः ॥ (२२) एते व्यस्ताः समस्ता वा प्रत्येकं दधकतोपि वा। पातकादिषु सर्वेषु उपपातकेषु च यत्नतः ॥ (२३) १. B. D. and J. read कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि शुद्धयन्त्युत्यकारणम्. G. follows this reading, but reads कृच्छं for कृच्छ्र-. I. also reads the same, but differs in reading शुद्धयति for शुद्धयभ्यु.. २. B. and D. read नुत्तये for अनुके and G. reads प्रकारे for प्रकाशे. ३. D. reads शिशुकृच्छं- J. पराककम् for शिशुकृच्छ्रः and पराककः respectively. ४. I. reads जमदग्निः and omits the following quotation including इति after त्रि- शद्भागः षष्टिभागः &c. ५. E.G. and H. after नद्याम्. read नद्यां तु त्रिगुणं भवेत्, G. नद्यां तु षद्भिः फलं लभेत्, H. नद्यां तु त्रिफलं लभेत् and J. नद्यां तु निःफलं भवेत् all for नद्यामर्द्धफलं लभेत्. ६. I. omits इति तथा च नारदः and shows that the following quotation belongs to the Narada.७. G. omits the following:- 'अतिकृच्छुः पर्णकृच्छः सौम्यः कृच्छ्रातिकृच्छूकः। महासान्तपनं शोड्ये तप्तकृच्छ्रस्तु पावनः॥; while H. substitutes TÌÇİ for Tigh. 6. B. and D. read hat, G. and J. एकतो. H. स्वेकतो all for दुधेकतो. ९.G. rends उपपातेषु for उपपातकेषु. : . : add B. and D. ..

·२०४ पराशरसंहिता [प्रा० का०२ कार्याश्चान्द्रायणयुता केवला वा विशुद्धये । उपवासस्त्रिरात्रं वा मासः पक्षस्तदर्धकम् ॥ (२४) षडही द्वादशाहानि कार्या शुद्धिः फलैर्विना । उपपातकयुक्तानामनादिष्टेषु चैव हि ॥ (२५) शक्ति जाति-गुणान् दृष्ट्वा सकृढुद्धिकृतं लघु । अनुबन्धादिकं दृष्ट्वा कल्प्यं सर्वं यथागर्मम् ।। (२६) प्रकाशं उक्तं यत्किञ्चिदिशो भागो रहस्यके । त्रिंशद्भागःषष्टिभागः कल्प्यो जात्यायपेक्षया' ।(२७) ( ना. स्मृ. १३. २१-२७) इति ॥ इति कृच्छ्रप्रत्याम्नाया निरूपिताः । इति श्रीमहाराजाधिराज-परमेश्वर-वैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीवीरबुकभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माधवामात्यस्य कृतौ पराशरस्मृतिव्याख्यायां हादशाध्याये प्रायश्चित्तप्रकरणम् ॥ १. G. reads चान्द्रायणयुताः सर्वे for कार्याश्चान्द्रायणयुताः, २. B. D. G. H. and J. substitute सिद्धिः for शुद्धिः. ३. B. and D. read मन्वादिष्टेषु for अनादिष्टेषु. ४. B. and D. read शुद्धिकृतं for बुद्धिकृतं. ५. G. reads यथागमे for यथागमम्. ६. E. and J. प्रकाशयुक्त and G. प्रकाशानुक्क both for प्रकाश उक्तं. ७. Except A., others omit this.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । २०५ अथ कर्मविपाको निरूप्यते। यद्यपि लोके कर्मशब्दः सुकृत-दुष्कृतयोः साधा- रणः तथाप्यत्र प्रायश्चित्तस्य प्रकृतत्वात्तनिवर्त्यतया दुष्कृतस्यैव बुद्धिस्थत्वात्तत्रैव पर्यवस्यति । विशेषेण पचनं विपाकः फलदेशा । कर्मणां विपाकः कर्मवि- पाकः । स च विपाकस्त्रिविधः जन्म चाऽयु गश्चेति । एतत्सर्वं पतञ्जिलिोगशास्त्रे सूत्रयामास- 'सति मूले तद्विपाको जात्यायु गाः' । (यो. सू. २. १३) इति । अस्य सूत्रस्यायमर्थः- अविद्या स्मिता-राग-द्वेषा- भिनिवेशात्मकाः पञ्च क्लेशाः कर्मणां मूलम् । 'क्लेशमूलः कर्माशयः'। (यो. सू. २. १२) इति सूत्रितत्वात् । सति तस्मिन् पञ्चक्लेशात्मके मूले तानि कर्माणि विपच्यन्ते । दग्धंक्लेशबीजस्य तु जीवन्मुक्तस्य न सञ्चितानि कर्माणि फलमारभन्ते । ज्ञानाग्निना भस्मसा- स्कृतत्वात् । यथा वितुषो व्रीहिर्न प्ररोहति तद्वत् । तस्य तुष- स्थानीयं क्लेशपञ्चकमुपजीव्यैव कर्माणि जन्मादित्रयरूपेण विपच्यन्ते । तत्र जन्म कृम्याँदि । १. I. reads धर्मशब्दः through mistake. २. B. and D. दुष्टत्वस्यैव, G. दुष्टस्यैव for दुष्कृतस्थैव. ३. B. and D. omit फलदशा । कर्मणां विपाका कविपाकः। स च विपाकः; while E.G. H. and J. omit फलदशा । कर्मणां विपाकः कर्मविपाकः १.J. omits पञ्च क्केशाः. ५. B. D. and G. read वृद्ध- for दग्ध- ६. I. reads तस्मात् बीजस्थानीयं for तस्य तुषस्थानीयं. ७. B. and D. जन्मक्रमादि and G. जन्मक्रियादि for जन्म कृम्यादि.

·२०६ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ 'पतितं याजयित्वा तु क्रिमियोनौ प्रजायते' । (ब. पु. २१७. ४०) इत्यादिस्मरणात् । आयुः पञ्च-दशवर्षादिकम् । 'तत्र जीवति वर्षाणि दश वा पञ्च वा द्विजः' । (ब्र. पु. २१७. ४० ४०) इत्यभिधानात् । भोगी यमयातनादिः । 'यमलोके तु ते घोरा लभन्ते परियातनाम्' । (ब्र. पु. १२५.१३७) इत्यादिस्मरणान् । तमेतं जात्यायुर्भोगलक्षणं विपाकं सामान्य-विशेष-शास्त्री- दाहरणेन बहुधा प्रपञ्चयिष्यामः | नेनु-नायं विपाको विधातुं प्रतिषेधुंवा शक्यते अननुष्ठे- यत्वादवर्जनीयत्वाच्च । अत एवैतस्मिन्विधि-प्रतिषेधपरे शास्त्रे तन्निरूपणमयुक्तम् । नायं दोषः । प्रायश्चित्तार्थवादत्वेन तदुपयोगात् । अर्थ- वादस्तु विहिते प्रवर्तकत्वेन प्रतिषिद्धान्निवर्त्तकत्वेन च विधि- प्रतिषेधैकवाक्यतां भजते-इति न्यायविदां मर्यादा । अत्र च प्राजापत्यायनुष्ठानरूपस्य प्रायश्चित्तस्य क्लेशात्म- १. I. reads दश पञ्च च वा द्विजः. २. B. and D. read घोरं and G.घोरे for घोरा. ३. B. and D. substitute मनfor ४. B. and D. read अनुष्ठेयात् अवर्जनीयात् च for अननुष्ठयत्वादवर्जनीयत्वाच. ५. B. D.E.G. H. and I. read अत एव तस्मिन् for अत एवैतस्मिन् ; while I. substitutes -परेण शास्त्रेण for -परे शास्त्रे. ६. B. and D. विहितप्रतिषेधैक- for प्रतिषिद्धा- निवर्तकत्वेन च and G. read प्रतिषिद्धे निवर्तकेन च for the same; while I. प्रतिषेधैक्यतां for प्रतिषेधैकवाक्यतां. ७. B. and D. omit च.

·अ० १२.] २०७ माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। कत्वात् रागतः प्रवृत्तिर्न सम्भवतीति तत्रे प्रवृत्तिसिद्ध्ये प्ररोचना कर्तव्या। ननु-विहितेष्वग्निष्टोमादिषु स्वर्गादिविपाकोपवर्णनेन प्र- रोचयितुं शक्यते । स्वर्गादीनामनुकूलफलत्वात् । क्षय- रोगादीनां तु प्रतिकूलफलत्वेन तदुपवर्णनं न प्ररोचनायो- पयुक्तम् । विषम उपन्यासः । तत्र हि स्वर्गादिसाधने प्ररोचनमु- त्पादनीयम् | न त्वत्र क्षयरोगादिसाधने प्ररोचनमुत्पाद्यते । किं तहि क्षयरोगादिनिवर्त्तके प्रायश्चित्ते । तन्निवृत्तिश्चानु- कूलं फलम् । ननु-श्वमपि क्षयरोगादिनिवृत्तिरूप एव प्रायश्चित्तात्म- कस्य कर्मणो विपाकः प्ररोचकत्वेन वक्तव्यः । न तु ब्रह्म- हत्यादिविपाकः । तस्याप्ररोचकत्वात् । मैवम् । द्विविधा हि ब्रह्महत्यादयः । सञ्चिता सञ्चेष्य- माणाश्च । तत्र सञ्चेष्यमाणेषु प्रतिषेधविषयेषु ब्रह्महत्यादिषु क्षयरोगाद्युपन्यासः ब्राह्मणावगोरणादौ शतयातनादिवत् तन्निवर्त्तकार्थवादत्वेनान्वेति । सञ्चितेषु प्रतिकूलं फलं श्रुत्वा तत उद्विजमानस्तन्निवृत्त्युपायमाकाङ्क्षति । अत उद्बर्गप्रयो- जकतया प्रायश्चित्तेपि प्रवर्तकत्वं भवतीति प्रवर्तक-निवर्त- कद्विविधार्थवादत्वेन अयं कर्मविपाकोपन्यास उपयुज्यते । १. G. substitutes अत्र for तत्र. २. B. and D. स्वर्गादिविपाको. ३.G. substitutes अपि for हि. ४. B. and D. substitute मनुः for न तु and तत्र प्रयोजकत्वात् for तस्याऽप्ररोचकत्वात्. ५. B. D. and H. omit फलं. ६. E. H. and J. read-प्रनाडिकया for -प्रयोजकतया. ७. B. and D. read उच्यते for उपयुज्यते. omit ·२०८ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ तदेवं सञ्चित सञ्चध्यमाणयोरुपयोगः । आरब्धफलेषु प्रतिकूलफलस्ये प्रत्यक्षदर्शनादेवोद्वेगः सिद्ध्यति । प्रवर्तकं तु व्याध्यादिनिवृत्तिरूपस्य प्रायश्चित्तविपाकस्योपवर्णनम् । अतः क्षयरोगादिरूपस्तन्निवृत्तिरूपश्च विपाकोऽत्र निरूप्यते । तत्र सामान्येन पापकर्मविपाकः शिवधर्मोत्तरे भिहितः- 'अथातः पततां पुंसामधर्मः परिकीर्तितः । नरकार्णवे महाघोरे पातनात् पापमुच्यते' ।। इति । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि 'अतिवाहिकसंज्ञस्तु देहो भवति भार्गव । केवलं तन्मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते । (२) याम्यनरैर्मनुष्याणां तच्छरीरं भृगूत्तम । नीयते याम्यमानेंग नान्येषां प्राणिनां द्विज ।। (३) मनुष्याः प्रतिपद्यन्ते स्वर्ग नरकमेव वा। नैवान्ये प्राणिनः केचित् सर्वे ते फलभोजिनः।। (४) शुभानामशुभानां च कर्मणां भृगुनन्दन । सञ्चयः क्रियते लोके मनुष्यैरेव केवलम् ।। (५) १. H. omits •फलस्य. २. J. oniits ऽत्र. ३. B. D. and G. omit this one line. म. also omits it, but gives in the marginal correction. १. I. reads नरकादौ for नरकार्णवे and B. D. and I. read read qaara for पातनात्. ५. B. and D. omit विष्णुधर्मोत्तरेऽपि; while G, omits अपि only and H. substitutes च for अपि... The text reads आतिवाहिकग- र्भस्य for अतिवाहिकसंज्ञस्तु. ७. B. D. E. H. read भार्गव : for भार्गव, but it seems incorrect as the quoted verses are addressed to Bhârgava. 4. J. reads प्रतिपद्यन्तं for प्रतिपद्यन्ते. Except A. and the text all others read फलभोगिनः for फलभोजिनः. १०. The text reads वा for च.

·- अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । तस्मान्मनुष्यस्तु मृतो यमलोकं प्रपद्यते । नान्यः प्राणी महाभाग फलयोनौ व्यवस्थितः।। (६) याम्यलोकं प्रपन्नस्य पुरुषस्य तथा यमः। योनीश्च नरकांश्चैव निरूपयति कर्मणा' ।। (७) (वि. ध. २. १०२.२-७. इति । ब्रह्मपुराणेपि 'कर्भगा मनसा वाचा ये धर्मविमुखा नराः। (१३६) यमलोक तु ते घोरा लभन्ते परियातनाम् । इहाल्पमपि कृत्वा तु नरः कर्मा शुभात्मकम् । प्रामाति नरकं घोरं यमलोकेदुं यातनाम्' ।। (ब्र. पु. १२५. १३६- १४२) इति । विष्णुपुराणे पि- 'पापकृयाति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः । पापानामनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद्यथा ।। तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः । (वि. पु. ४. ५. २१-२२) इति । विष्णुधर्मोत्तरे- 'प्रायश्चित्तैः क्षयं याति पापं कृतमसंशयम् । (३) १. Except A. and the text all others read मनुष्यस्य or मनुष्यश्च for मनुष्यस्नु . २. The text reads यच्छल्लोके for याम्यलोकं. ३. The text rands कर्म गाम् for कर्मणा. ४. B. D.G. E. H. and J. do not insert Sपि. 4. B. and D. read at for a and J. or for giri. . B. and D. read इहाऽकामोऽपि, G. इह कामोऽपि and H. इहान्यमपि all for इहाल्पमपि. ७. B. D. G. and J. read नरलोकेषु for यमलोकेषु. ८. Except A. and I. all others onmit ऽपि. ९. I. reads तद्यथा for यद्यथा. १०. G. rends प्रायश्चित्ताच्छमं याति for प्रायश्चिनैः क्षयं याति; while I. reads कृतं पापं न संशयः and B. and D. पापं कृत्यमसंशयम् both for पापं कृतमसंशयम्.

·२१०
पराशरसंहिता
प्रा० का०२
प्रायश्चित्तविहीना ये राजभिश्चाप्यदाण्डिताः ।
नरकं प्रतिपद्यन्ते तिर्यग्योनि तथैव च ।। (४)
मनुष्यमपि चौसाद्य भवन्ती है तथाङ्किताः ।
प्रायश्चित्तमतः कार्य कल्मषस्यापनुत्तये'।। (५)
(वि. घ. २. ७०. ३-५)
इति । भविष्योत्तरेऽपि-
'देव-तिर्यङ्-मनुष्याणामधर्मनिरतात्मनाम् ।
धर्मराजः स्मृतः शास्ता सुघोविविधैर्वधैः ।।
नियमाचारसक्तानां प्रेमादात् स्खलितात्मनाम् ।
प्रायश्चित्तैर्गुरुः शास्ता न तु तैरिष्यते यमः ||
पारदारिक-चौराणामन्यायव्यवहारिणाम् ।
नृपतिः शासकः प्रोक्तः प्रच्छन्नानां च धर्मराट् ॥
तस्मात् कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत्' ।
इति । ब्रह्मपुराणे-
'ततश्च यातनादेहं केशेन प्रतिपद्यते ।
तत्कर्मजं यातनार्थममातापितृसम्भवम् ||
१. The text reads अवसिताः for अदण्डिताः. २. B. D. E. G. substi.
tute वा for च. ३. B. and D. read भवन्ति हतपङ्किलाः for भवन्तीह तथा-
किता:; while G. substitutes इति for इह. ४. B. D. G. E. and H. read
-नियतात्मनाम् for -निरतात्मनाम्. ५. I. reads विधेः. and B. वधे for वधैः
६. B. and D. read प्रमावास्खलितात्मनाम् for प्रमादात् स्खलितात्मनाम्,
७.G. reads
नन
for
.

·अ० १२.] । प्राकृतः for प्राक्तनं. २. B. and D. read अन्यं for अन्यत्. ३. B. and D. माधवाचार्यकृतव्याख्यासार्हता। तत्प्रमाणवयो-ऽवस्था-संस्थानः प्राक्तनं यथा । विहाय सुमहागुप्तं शरीरं पाच्चभौतिकम् ।। (२९) अन्यत् शरीरमादत्ने यातनार्थं स्वकर्मजम् | तन्मात्रगुणसंयुक्तं नानात्मीयं स्वकर्मजम् || दृढं शरीरमामोति सुख-दुःखोपभुक्तये । (३१) तेन भुक्त्वा स्वकर्माणि पापकर्ता नरो भृशम् ।। सुखानि धार्मिकोऽदुष्टं इहानीतो यमक्षयात्' ।। (३२) (ब्र. पु. २१४. २८-३२) इति । मनुस्तु मानसादिकर्मविशेषेण विपाकविशेषमाह- 'चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नोऽयमुक्तो धर्मस्त्वया ऽनघ । कर्मणां फलनिवृत्तिं शंस नस्तत्त्वतः परींम् ।। (१) स तानुवाच धर्मात्मा महर्षीन् मानवो भृगुः । अस्य सर्वस्य शृणुत कर्मयोगस्य निर्णयम् ।। (२) शुभाशुभफलं कर्म मनो-वाग्देहसम्भवम् । कर्मजा गतयो नृणामुत्तमा-ऽधम-मध्यमाः || (३) १. The following is not in the text:- ततश्च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते । तत्कर्मजं यातनार्थममातापिटसम्भवम् ।। तत्प्रमाण-वयो-ऽवस्था-संस्थानः प्राक्तनं यथा। २. B. and D. read -स्थापनैः for -संस्थानः; while E. H. तथा for यथा and G. omit this line and G. reads तन्मात्रा- for तन्मात्र- while H. तन्मात्रं for the same. ४. G. reads-पयुक्तये for -पभुक्तये. ५. G. reads पापकर्मा for पापकर्ता. ६. I. reads धार्मिको भु) for धार्मिकोऽदुष्ट. ७. J. reads कृत्स्नस्य. ८. J. B. and D. read त्वमतः परम् for तत्त्वतः पराम्; while G. substitutes फलम for पराम् . ९. B. D. E. G. and H. read नूनम् for नृणाम्, ·2 others read चैव for चापि. ३. B. D.E. पराशरमंहिता [प्रा० कां०२ तस्येह त्रिविधस्यापि व्यधिष्ठानस्य देहिनः । दशलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यात् प्रवर्तकम् ।। (४) परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् | वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्ममानसम् ।। (६) पारुष्यमनृतं चैव पैशुन्यं चापि सर्वशः । असम्बद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्गच्चतुर्विधम् ।। (६) अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः । परदारोपसेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम् ।। (७) मानसं मनतवायमुपभुङ्क्ते शुभाशुभम् । वाचं वाकृतं कर्म कायनैव तु कायिकम् ।। (८) शरीरजैः कर्मदोषैाति स्थावरतां नरः । याचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम् ।। (९) (म. स्मृ. १२. १-९) इति । हारीतोपि- 'सर्वाभक्ष्यभक्षणमभोज्यभोजनमपेयपानमगम्या- गमनमयाज्ययाजनमसत्पतिग्रहणं परदाराभिग- मनं द्रव्यापहरणं प्राणिहिंसा चेति शारीराणि । (१३) पारुष्यमनृतं विवादः श्रुतिविक्रयश्चेति वा- १. J. reads अधिष्ठानस्य and I. reads ह्यधिष्ठानस्य both for व्यधिष्ठानस्य H. I. and J. read अनिबद्ध- and G. अतिबद्ध- for असम्बद्ध-. ४. J. reads विविधं for त्रिविधं. ५. We follow here only A. and I.; while B. D. E. G. II. and J. वाचैव वाङ्मयं. and the text वाचावाचा कृतं for वाचैव वाक्- कृतं. ३. The text substitutes च for तु.७. B.and D. read this line thus:- मानसैसंगाक्षित्वं वाचिकैरन्त्यजातिताम्'।।. ८. I. omits अपेयपानम्. ९. G. reads -क्रयः for -विक्रयः.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । चिकानि। (१४) परोपतापनं पराभिद्रोहः क्रोधी लोभी मोहोहङ्कारश्चेति मानानि । (१५) तदे- तान्यष्टादश नैरयाणि कर्माणि यस्मिन् यस्मिन् वैयसि करोति यः स तस्मिन् तस्मिन् वयसि शा- रीर-वाचिक-मानसांनिपामोति ।(१६) एवं ह्याह- यस्यां यस्यामवस्थायां यत् करोति शुभाशुभम् | तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तत्फलमवानुयात् ।। (१७) शरीरेणैव शारीरं वाङ्मयेन तु वाचिकम् । मानसं मनसैवायमुपभुक्ते शुभाशुभम् ।। (१८) (हा. स्मृ. ३२. १३-१८) इति । आत्मन ईश्वररूपत्वं प्रतिपाद्याह याज्ञवल्क्यः- 'यद्येवं स कथं ब्रह्मन् पापयोनिषु जायते । ईश्वरः स कथं भावरनिष्टैः सम्प्रयुज्यते ?।। (१२९) करणैरॅन्वितस्यापि पूर्वज्ञानं कथंच न । वत्ति सर्वगतां कस्मात् सर्वगोपि न वेदनाम्?।।(१३०) अन्न्य-पक्षि स्थावरतां मनी-वाकाय-कर्मजैः । दोबैः प्रयाति जीवोऽयं भवयोनिशतेषु च ॥ (१३१) KdiaNALE AAR ? १. G. omits लोभो. २. B. and D. omit मानसानि. ३. I. omits वयसि and J. substitutes काले for वयसि and G. onits करोति यः स तस्लिन् तस्मिन् वयसि. ४. B. and D. read मानसान्यानोति, G. E. H. and J. मानसान प्राप्नोति for मानसानि प्रामोति. ५. G. omits हि. ६. G. reads उपयुके for उपभु. ७. The text rends करणेनान्वितस्यापि for करणैर- न्वितस्यापि. ८. I. and the text reads पूर्व ज्ञानं for पूर्वज्ञानं. ९. B. and D. reads न देवताम्, J.निवेदनाम for न वेदनाम. १०. G. reads अन्यfor अन्त्य ·२१४ বাহানি [प्रा० कां०२ अनन्ताश्च यथा भावाः शरीरेषु शरीरिणाम् । रूपाण्यपि तयैवेह सर्वयोनिषु देहिनाम् ।। (१३२) विपाकः कर्मणां प्रेत्य केषांचिदिहे जायते । इह चौमुत्र चैकेषां भावस्तत्र प्रयोजनम् ॥ (१३३) परद्रल्याण्यभिध्यायंस्तथाऽनिष्टानि चिन्तयन् । वितथाभिनिवेशी च जायतेऽन्त्यासु योनिषु ।। (१३४) पुरुषोऽनृतवादी च पिशुनः परुषस्तथा । असम्बद्धप्रलापी च मृग-पक्षिषु जायते ॥ (१३५) अदत्तादाननिरतः परदारोपसेवकः । हिंसकश्चाविधानेन स्थावरेष्वभिजायते ।। (१३६) (या. स्मृ. ३. १२९-१३६) इति । सत्त्वादिगुणविशेषण विपाकविशेषं स एवाह- 'आत्मज्ञः शौचवान् दान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः । धर्मकृद्वेदविद्याति सात्त्विको देवयोनिताम् ।। (१३७) असत्कार्यरतो धीर आरम्भी विषयी च यः। स राजसो मनुष्येषु मृतो जन्माधिगच्छति ॥ (१३८) १. B. and D. read अभिजायते for इहजायते. २. The text reads वा for both च in this line. ३. I. reads ऽन्त्यादि- for ऽत्यासु.. ४. A. C. E. H. and I. read पुरुषा for पुरुषोः. ५. J. reads अनिबद्धः प्रलापी च for असम्बद्धप्रलापी च. ६. E. I. and J. read मृतः पक्षिषु for मृग-पक्षिषु. ७. Before शौचवान् J. adds कृत-- ८. J. reads कर्मकृत्- for धर्मकृत्. The text reads धर्मकृवेदविद्यावित् for धर्मकृद्वेदविद्याति; while G. omits the following: धर्मकृदविद्याति सात्त्विको देवयोनिताम् ।। असत्कार्यरतो धीर आरम्भी विषयी च यः।. ९. I. reads विषयाचकः for विषयी च यः ·" वपुः ।.म. reads एतचाप्तमिदं अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । निद्रालुः क्रूर कल्लुब्धो नास्तिको याचकस्तथा । प्रेमादवान् भिन्नवृत्तो भवेत्तिर्यभु तामसः ।। (१३९) रजसा तमसा चैवें समाविष्टो भ्रमन्नहि । भावरनिष्टैः संयुक्तः संसारं प्रतिपद्यते॥ (१४०) ( या. स्मृ. ३. १३७-१४० ) इति । मनुरपि- 'सत्त्वं रजस्तमश्चेति त्रीन् विद्यादात्मनो गुणान् । यैाप्येमान् स्थितो भावान् महान् सर्वानशेषतः।।(२४) यो यदैषां गुणो देहे साकल्येनातिरिच्यते । स तदा तद्गुणप्रायं तं करोति शरीरिणम् ।। (२५) सत्त्वं ज्ञानं तमोऽज्ञानं राग-द्वेषौ रजः स्मृतम् । ऐतव्याप्तिमदेतेषां सर्वभूताश्रितं वपुः ।। (२६) तंत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किञ्चिदात्मनि लक्षयेत् । प्रशान्तमिव शुद्धाभं सत्वं तदुपधारयेत् ॥ २७ ॥ १. J. reads प्रमादवाक् for प्रमादवान्. २. Except A. and the text all others read एव for एवं. ३. The text substitutes एवं for इति. ४. J, reads this line thus:-- यो व्याप्येह स्थितो भावो गृह्णन् सर्वाविशेषतः ।, E. substitutes यो व्याप्येमां for यैाप्यमान्, G. स्थितान् for स्थितो. ५. B. and D. read सत्वं तमश्च ज्ञानं च; while J. सत्यं ज्ञानं तमोऽज्ञानं.६.G. reads pa for gae and E. omits this line and the following 29 lines, and the for एतद्व्याप्तिमदे- ७. From this line to the end of 39 Sloka this portion does not appear in I.

·२१६ पराशरसंहिता [प्रा० का०२ यत्तु दुःखसमायुक्तमप्रीतिकरमात्मनः । तद्रजोप्रति विद्यात् सततं हारि देहिनाम् ॥ २८ ॥ यत्तु स्यान्मोहसंयुक्तमव्यक्तं विषयात्मकम् । अप्रतय॑मविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ।। २९ ॥ त्रयाणामपि चैतेषां गुणानां यः फलोदयः । अग्र्यो मध्यो जघन्यश्च तं प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥३०॥ वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धर्मक्रियाऽऽत्मचिन्ता च सात्त्विकं गुणलक्षणम् ॥३१॥ आरम्भरुचिता धैर्यमसत्कार्यपरिमहः । विषयोपसेवा चाजलं राजसं गुणलक्षणम् ॥ ३२ ॥ लोभः स्वमोऽधृतिः क्रौर्य नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता । याचिष्णुता प्रमादश्च तामसं गुणलक्षणम् ।। ३३ ।। त्रयाणामपि चैतेषां गुणानां त्रिषु तिष्टताम् । इदं सामासिकं ज्ञेयं क्रमशो गुणलक्षणम् ।। ३४ ॥ J. B. D. and G. read ऽप्रतिभं for ऽप्रतिघं. and H. ऽप्रतिसं for the same. The different commentators of Manû read variously, Medhậtithi and Kalluka Bhatta read Syai, Râghavânanda, Nandana and Râmchandra ऽप्रतिघं and Govinda Raja follows the same. २. B. and D. read अव्यक्तविषयात्मकम् and H. भव्यक्तिविषयात्मकम् for अव्यक्तं विषया- लकम्. ३. B. and D. read अद्वेषः सर्वभूतेषु for धर्मक्रियात्मचिन्ता च while G. H, and J. omit this and the following one line:- धर्मक्रियाऽऽत्मचिन्ता च साविक गुणलक्षम् ।। आरम्भरुचिता धैर्यमसत्कार्यपरिग्रहः । १. B. omits this line. ९.G. and J. omit this and the following one line: - लोभः स्वमोऽधृतिः क्रौर्य नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता। याचिष्णुता प्रमादश्च तामसं गुणलक्षणम् ॥. ६. B. P. H. and J. शौर्य for क्रौर्य. ७. B. and D. read प्रसादश्च for प्रमादश्च. ८. B. and D. read मानसिक for सामासिकं. - ..

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता यत् कर्म कृत्वा कुर्वश्च करिष्यश्चैव लज्जते । तज्ज्ञेयं विदुषा सर्व तामसं गुणलक्षणम् ।। ३५ ॥ येनास्मिन्कर्मणा लोके ख्यातिमिच्छति पुष्कलाम् । न च शोचत्यसम्पत्तौ तद्विज्ञेयं तु राजसम् ।। ३६ ।। यत् सर्वेणेच्छति ज्ञातु यन्न लज्जति चाचरन् । येन तुष्यति चात्मास्य तत् सत्त्वगुणलक्षणम् ॥३७॥ तमसो लक्षणं कामो रजसस्त्वर्थ उच्यते । सत्त्वस्य लक्षणं धर्मः श्रेष्ठयमेषां यथाक्रमम्।। ३८ ॥ येन यांस्तु गुणेनैवां संसारान्प्रतिपद्यते ! तान् समासेन वक्ष्यामि सर्वस्यास्य यथाक्रमम् ।।३९ ।। देवत्वं सात्त्विका यान्ति मनुष्यत्वं हिं राजसाः । तिर्यक्त्वं तामसा नित्यमित्या विविधा गतिः।। (४९) विविधा त्रिविधेषा तु विज्ञया गौणिकी गतिः । अधमा मध्यमा-ऽग्र्या च कर्मविद्याविशेषतः।(४१) स्थावराः कृमिकीटाश्च मत्स्याः सर्पाः सरीसृपाः । पशवश्च शृगालाचं जघन्या तामसी गतिः ।। (४२) १. The text reads लज्जति; while B. and D. read लज्जसे for the same. २. B. and D. read सर्व नेच्छति fo1 सर्वेणेच्छति. ३. The text reads यथोत्तरम् for यथाक्रमम. ४. 'The test reads येन यस्तु, but the commentator Medlåtithi reads erg , Kulluka Bhatta and Ramchandra also follow the same and H. एतेषां तु both for येन यांस्तु. ५५ B. D. and the text substitute 7 and G. H. and J. त for हि. ६. G. reads इत्येषां च शिवं मतिः for इत्येषा त्रिविधा गतिः ud g. reads इत्येषां for इत्येषा. ७. G. reads मतिः for गतिः. 6. The text reads सकच्छपाः for सरीसृपाः. ९. The text, substitutes मृगाश्च for शभाला.

·R१८ पराशरसंहिता [प्राय कां०२ हस्तिनश्च तुरङ्गाश्च शूद्रा म्लेच्छाश्च गर्हिताः । सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च मध्यमा तामसी गतिः ।।(४३) चारणाश्च सुपर्णाश्च पुरुषाश्चैव दाम्भिकाः । रक्षांसि च पिशाचाच तामसेषूतमा गतिः ।। (४४) झल्लो मल्ला नटाश्चैव पुरुषाः शस्त्रवृत्तयः । घृतपानप्रसक्ताश्च जघन्याँ राजसी गतिः !! ( ४५ ) राजानः क्षत्रियाश्चैव राज्ञां चैव पुरोहिताः । वाद-युद्धप्रधानाश्च मध्यमा राजसी गतिः ।। ( ४६ ) *गन्धर्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश्च ये। *तथैवाप्सरसः सर्वा राजसेषूत्तमा गतिः ॥ ( ४७ ) तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः । नक्षत्राणि च दैत्याश्च प्रथमा सात्त्विकी गतिः।। (४८) यज्वान ऋषयो वेदा देवा ज्योतीवि वत्सराः। पितरश्चैव साध्याश्च द्वितीया सात्विकी गतिः ॥ (४९) I. reads fraifear: for Tiar:. 2. The text reads argery for तसेषु. ३. E. G. and H. read भल्लाः, J. भिल्ला: both for झला:; while and D. omit this and the following one line:- झल्ला मला नटाश्चैव पुरुषाः शस्त्र वृत्तयः । द्यूतपानमसक्ताश्च जघन्या राजसी गतिः ।।. G. reads तु कुकृतयः, E. and H. तु कुवृत्तयः for शस्त्रंवृत्तयः. ५. E.G, J. read प्रथमा for जघन्या; while H. omits this and the following line:- चूत-पानप्रसक्ताश्च जयन्या राजसी गतिः।। राजानः क्षत्रियाश्चैव राज्ञां कौव पुरोहिताः। B. D. E. G. H. and J. read दान- for वाद-. ७. G. omits this and following one line:- गश्चर्या गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश्च ये। तथैवाप्सरसः सर्वा राजपूत्तमा गतिः !!. E. I. and J. read विविधानुचराः for विबुधानुचराः. ९. The text राजसीषु for राजसेषु. DO -

·अ० १२.]
माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता ।
A
ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तमेव च ।
उत्तमां सात्त्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः ।। (५०)
एष सर्वः समुदिष्टस्त्रिप्रकारस्य कर्मणः |
त्रिविधस्त्रिविधः कृतनः संसारः सार्वभौतिकः ।। (५१)
( म. स्मृ. १२. २४-५१)
इति ॥
अथ प्रेतत्वादिहेतुभ्यो नानाविधेभ्यः पापविशेषेभ्यो यो-
निविशेषा अभिहिता विष्णुधर्मोत्तरे-
असहिष्णुतयान्यस्य गुणानां कारणं विना ।
महत् पापं समुत्पन्नं तदस्थ प्रेतकारणम् ।।
ब्रह्मस्वहारिणश्चैते पापाः प्रेतत्वमागताः ।
परदाररताः केचित् स्वामिद्रोहरताः परे ।।
मित्रद्रोहरताः केचिदेशेऽस्मिन्भृशदारुणे ।
स्वकर्मभिश्च्युताः सर्वे जायन्ते प्रेतयोनिषु।।
वि.ध. २.७०. २३-२५)
इति । पद्मपुराणे-
'अयाज्ययाजकश्चैव याज्यानां च विवर्जकः ।
१. B. D. E. and J. read ब्रह्मविश्वसृजो: while H. I. substitute महत्
for महान. २. G. reads पापेभ्यः for पापविशेषेभ्यः; while except A. and
I. all others omit अभिहिताः. ३ B. and D. read करणं- for कारणं-.
४. B. D. and H. read एव for एते. ५. G. reads पराः for परे. ६. B.
D. E. G. H. and J. read स्वकर्मविच्युताः for स्वकर्मभिश्च्युताः. ७. G.
does not insert इति. I. reads यमपुराणे for पद्मपुराणे. I searched for the
Padma purâna which is available in this time. The following quoted
perses are found in the same.
..

·J, substitutes वा for च. २२० पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ विरती विष्णुविद्यासु स प्रेतो जायते नरः ॥ (५०) सामान्यदक्षिणा लब्ध्वा गृहात्येको विमोहितः । नास्तिक्यभावनिरतः स प्रेतो जायते नरः ॥ (५३) (प. पु. ४५, २७. ५०-५३ ) इति । स्कान्दे चमत्कारखण्डे- 'यो भवेन्मानवः क्षुद्रस्तथा पैशुन्यकारकः ॥ ब्राह्मणान्वयसम्भूतो वृथामांसाशनश्च यः। प्राणिनां हिंसको नित्यं स प्रेतो जायते नरः ।। अकृत्वा देवकार्य यस्तथा च पितृतर्पणम् । योऽभाति भृत्यवर्गभ्योऽदत्वा प्रेतः स जायते ॥ परदाररतश्चैव परवित्तापहारकः । परापवादसन्तुष्टः स प्रेतो जायते नरः ॥ कन्यां यच्छति वृद्धाय नीचार्य धनलिप्सया । कुरूपाय कुशीलाय स प्रेतो जायते नरः ।। देव-स्त्री-गुरुवित्तानि गृहीत्वा ने प्रयच्छति । १. The text reads:- रतो वै शूद्रसेवासु स प्रेतो जायते नरः ।। सामान्यां दक्षिणां लब्ध्वा गृण्हीते एक एव तु । नास्तिक्यभावे निरतः स वै प्रेतोऽभिजायते' ॥. I. reads विरक्को for विरतो. २. J. reads सामान्यदक्षणां लुब्धो, B. D. लक्षणां for दक्षिणां. E. लब्धां for लम्वा. ३.G. reads एनोविमोहितः for एको विमो- हितः ४. G. omits इति and reads स्कन्दोत्तरखण्डे for स्कान्दे चमत्कारखण्डे. ५. B. D. and G. read -अशकः 'or -अशनः. ७. G. reads योऽमात्य भृत्य- for योऽश्नाति भृत्य- ८. B. and D. read पापापवादसन्तुष्टः for परापवादसन्तुष्टः. ९. E. substitutes क्लीबाय for नी. चाय. १०. B. D.G. and J. read यो न यच्छति for न प्रयच्छति; while E. and H. योऽनुगच्छति for the same. , .

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। २२१
विशेषाद्राह्मणेन्द्राणां स प्रेतो जायते नरः ।।
दीयमानस्य वित्तस्य ब्राह्मणेभ्यस्तु पापकृत् ।
विनमाचरते यस्तु स प्रेतो जायते नरः।।
शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो प्रियते यदि ।
त्रिकालज्ञो वेदवेदी धर्मज्ञोऽथ षडङ्गवित् ।
चतुर्वेद्यपि यो विप्रः स प्रेतो जायते नरः ।।
शास्त्रकर्ता ग्रन्थकर्ता यद्यपि स्यात् षडङ्गवित् ।
कुल-देशोचितं कर्म यस्त्यक्त्वाऽन्यत् समाचरेत् ॥
कामादा यदि बा मोहात् स प्रेतो जायते नरः ।
उच्छिष्टस्य विशेषेण अन्तरिक्षमृतस्य च ॥
विषा-अग्नि-जलमृत्यूनां तथा चैवात्मघातिनाम् ।
प्रेतत्वं जायते नूनं सत्यमेतन्न संशयः ॥
इति । अग्निपुराणे-
'मातरं पितरं वृद्धं ज्ञातिं साधुजनं तथा ।
लोभात्यजति यस्त्वेतान् स प्रेतो जायते नरः॥
कुंज्योतिः कुत्सितो वैद्यः कुज्ञानी च कुदेशिकः ।
शूद्रानुग्रहकर्ता च स प्रेतो जायते नरः॥
निन्दको द्विज-देवानां गीत-वाद्यरतः सदा ।
वृद्धं बालं गुरुं विप्रान् योऽवमत्य भुनक्ति वै ॥
कन्यां ददाति शुल्केन स प्रेतो जायते नरः।
१. G. reads समाचरन् for समाचरेत्. २. B. and D. अन्तरिक्षकृतस्य
च. ३. G. reads तथान्यैवात्म- for तथा चैवात्मघा-.४. G. omits this and
the following four lines
.. B. and D. read -देशकः for -देशिका
६. B. and D. read शूद्रानुग्रहकर्मा for शूद्रानुग्रहकती. ७. J. substitutes
R
.
वा for वै.

·२२२
पराशरसंहिता
[प्रा० कां०२
न्यासापहर्ता मित्रध्रुक् परपाकरतः सदा ।।
निर्दोष सुहृदं भार्या ऋतुकाले न याति यः।
ने सहेत यशस्तेषां स प्रेतो जायते नरः ॥
हस्त्यश्व-रथ-यानानि मृतशय्यासनानि च ।
कृष्णाजिनं तु गृह्णाति अनापदि तु यो द्विजः ।।
तथोभयमुखी दोला सशैलां मेदिनी द्विजः ।
कुरुक्षेत्रे च यदानं चाण्डालात् पतितात्तथा ।।
मासिके च नवश्राद्धे भुञ्जन् प्रेतान्नमेव च ।
भूमि-कन्यापहर्ता च स प्रेतो जायते नरः ॥
(अ. पु. २०१.४१-४८)
इति । उमामहेश्वरसंवादे-
'अपहत्य च सर्वस्वं देवस्वं च तथा परम् ।
दैत्तापहारदानाच्च पैशाच्यं याति वै नरः ।।
योनिकार्य च यो देवि आहितेन तु कारयेत् ।
सोपि याति पिशाचत्वं स्वामिद्रोहण मानवः ॥
२. G. reads त्यजेत् काले न याति नः (यः), B. and D. त्यज्य काले न या-
ति यः both for ऋतुकाले न याति यः; while A. त्यजन काले न पाति यः lor
the same. २. B. D. E. and H. read न बहेत यदा for न सहेत यशः; while
J. substitutes वहेत for सहेत. ३. E. H. and J. मृगार
जिनं for कृष्णाजिनं.
४. G. and J. read डोली and I. घोरां both for दोलां. ५. I. reads
प्रेतार्थम् for प्रेतानम्. ६. B. omits इति । उमामहेश्वरसंवादे
'अपहत्य च सर्वस्वं देवस्वं च तथा परम् ।
दत्तापहारदानाञ्च पैशाच्यं याति वै नरः।।3
while G. omits इति only. ७. G. reads this line thus :-
दत्तापहारी दानाये पैशाचं याति वा नरः॥.
८. B. D. E. G. and H. read अहितेन for आहितेन.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृत व्याख्यासहिता। २२३ स्वामिद्रव्यं गृहीत्वा तु न यजेन्ने ददाति च । आत्मनः पोषकी मूढः पिशाचत्वं से गच्छति ॥ मैठाधिपत्यं यो देवि कुरुते मदमोहितः । विनाशयेन्मठद्रव्यं निर्माल्यं यश्च भक्षति ।। परस्य योषितं हत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च । अरण्ये निर्जले देशे भवति ब्रह्मराक्षसः || अधर्म धर्ममित्याहुये तु मोहवशं गताः । हर्तारः परदाराणां चौर्येण बलतोपि वा ।। रण्ये निर्जले देश भवन्ति ब्रह्मराक्षसाः ॥ ( नास्ति मुद्रितम. भा. शां. पुस्तके.) इति । मनुः- - संयोगं पतितैर्गत्वा परस्यैव च योषितम् । अपहत्य च विप्रस्वं भवति ब्रह्मराक्षसः ॥ (६०) गुरुं त्वंकृत्य हुंकृत्य विप्रं निर्जित्य वादतः । अरण्ये निर्जले देशे भवति ब्रह्मराक्षसः ।। and D. read यो यजेत्, E. न यजेत् both for नयजेन्न. २. Except A. and I. all others read a for स. ३. We follow here A. and H; while B. D. and I. read मठापत्यं च, E.माठायत्यं च, G. महापत्यं च and J. माठापत्यं च all for मठाधिपत्यं. All of these forms are incorrect and meaningless. ४. I. reads ब्राह्मणस्वं प्रहत्य for ब्रह्मस्वमपहत्य च. ५. H. reads इत्याह यस्त मोहवशं गताः for इत्याहुः ये तु मोहवशं गताः. ६. G. reads a for वा. ७. E. omits the following १. B. . . इति । मनुः 'संयोग पतितैर्गत्वा परस्यैव च योषितम् । अपहत्य च विप्रस्वं भवति ब्रह्मराक्षसः।।. 6. Only this and the following one line occurs in the text of Janu, the other four lines in this quotation are not found in the text.

·२२४ पराशरसंहिता [प्रा० का०२ ये ब्राह्मणान् प्रद्विषन्ति गहित्वा ते हि राक्षसाः। आचार्यमृत्विजश्चैव गुरुं चैव तपस्विनम् । मुनीश्चाप्यवमन्यन्ते ले भवन्तीह राक्षसाः' ।। ( म. स्मृ. १२. ६०) इति । वामनपुराणे- 'चण्डालादन्त्यजादापि प्रतिगृह्णाति दक्षिणाम् । याजको याज्यमानस्तु सोऽइमान्तः स्थलकीटकः ।। (वा. पु. ६१. २७) इति । स्कान्दे वाखण्ड- 'बुभुक्षितेषु भृत्येषु ये एकोऽनाति मानवः । श्वयोनि स समासाद्य चन्डालो जायते नरः ।। वेदोक्तं यः परित्यज्य धर्ममन्यं समाचरेत् । दशवर्षसहस्राणि श्वयोनौ जायते ध्रुवम् ।। वेदार्थनिन्दका ये च ये च ब्राह्मणनिन्दकाः । इह जन्मनि शूद्रास्ते मृताः श्वानो भवन्ति हि' ॥ (स्क. पु. रे. खं. ३०.३७-३९) इति । ब्रह्मपुराणे- 'यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरु द्यादकारणम् । आत्मनः कामकारेण सोप हिंसः भैजायते ।। (४८) m १. I. does not insert this line, also is not occurred in the text of Manu. 3. B. G. and J. read tracar and D, facanT for TTEET ३. B. and D. read चैवावमन्यन्ले for चाप्यवमन्यन्ते. ४. I. reads यजमा. नश्च स स्यात्तु, B. D. E. II. and J. याजमानस्तु स भवेत्तु for याज्यमानस्तु सोऽश्माल्तः; while H. substitutes स स्यादुच्छलकीटकः for सोऽश्मान्तः स्थलकीटका. ५. B. E. G. I. and J. do not insert स्कान्दे रेवाखण्डे. ६. G. reads एको भाति च मानवः for य एकोऽभाति मानवः, ७. I. reads ह for हि. 6. B. and D. read लथैव च for प्रजायते. । .

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्यास्यासहिता। पितरं मातरं चैव यस्तु पुत्रोऽवमन्यते । सोऽपि विप्रो मृतो जन्तुः पूर्व जायेत गर्दभः ॥ (४९) गर्दभत्वं तु सम्प्राप्य दश वर्षाणि जीवति । संवत्सरं तु कुम्भीरस्ततो जायेत मानवः ॥ (५०) ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यते ।। (७५) सोपि मृत्युमवामोति क्रौञ्चयोनौ च जायते । (७६) आशापहर्ता तु नरः कृमियोनौ प्रजायते ॥ विश्वासह" तु नरो मीनो जायेत दुर्मतिः । (६९) उपस्थिते विवाहे तु यज्ञे दाने महोत्सवे ।। मोहात् करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः । कृतन्नः स मृतो विप्रो यमस्य विषयं गतः ॥ (८०) यमस्य विनयैः क्रूरैर्वधं पामोति दारुणम् । (८१) यातनाः प्राप्य तत्रस्थस्ततो बह्वीः समा द्विजाः।। (८३) ततो दंशः कृतघ्नश्च संसारं प्रतिपद्यते । जलप्रवर्षणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेत्तु सः . . १. G.substitutes च for तु; while except A. and the text omit:- दश वर्षाणि जोवति । संवत्सरंतु कुम्भीरः २. G. reads वापि for चापि. ३. G. reads प्रजायते for च जा- यते, ४. G. reads च for तु. ५. B. and D. read महत for मोहात्. ६. I. reads कृतघ्नस्तु मृतो for कृतमः स मृतो. ७. I. reads विषये क्रूरैर्बन्धं and J. विषयैः क्रूरैर्बाधां both for विनयैः क्रूरैर्वधं; while G. substitutes: दारुणाम् for दारुणम्४.E.G. and H. ४. E.G. and H. read यो द्विजः बीच, B. and D. बह्वीश्च सद्विजः and I. बह्वीश्च भो द्विजाः all for बह्वीः समा द्विजाः. ९. Except A. all others read ततो गतः for ततो देशः.१०. B. and I. read जलप्रवहणं kor जलमवर्षणं and D. जलस्य वहणं for the same. 29 : .

·२२६ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ अयोनिगो वेको हि स्यादुलूकः क्रयवञ्चनात् । प्रतिश्रुत्य द्विजेभ्यश्चाऽप्यदत्वा मधुको भवेत्॥ लभेदेवलको राजन् योनि चण्डालसंज्ञिताम् । मृतस्यैकादशाहे तु भुञ्जन् श्वो चाभिजायते ।। (ब्र. पु. २१८, ४८-८३) इति । गरुडपुराणे-- कौर्टसाक्ष्यपदाः पापा अमेध्यकृमयश्चिरम् । भूत्वा भवन्ति सर्पास्ते पिशाचास्तदनन्तरम् ।। गुरु-मित्रद्रुहः पापा ये च स्वामिद्रुही जनाः । द्विज-शिष्यगृहश्चैव कृतना नास्तिकास्तथा ॥ त्यागिनी बान्धवानां च त्यागिनः शरणार्थिनाम् । अमेध्यकृमयः पापाँ मृगव्याधा भवन्ति च ॥ उरुरोगगणोपेता जायन्ते शम्बुको जले। चन्द्रार्कग्रहणे भुक्त्वा जायते कुञ्जरो नरः ।। (ग. पु. २८१. ५-९) १. B. D. and G. read वृषो for वृकी. २. G.does not add अपि after द्विजेभ्यश्च; while J. reads द्विजेभ्यश्चादत्वा मधुवको भवेत् for द्विजेभ्यश्चाप्यदत्वा मधुको भवेत्. ३. Except I. all read श्वानोऽभिजायते for श्वा चाभिजायते. ४. B. D. G. and H. omit इति and B. and D. substitute गारुडे for गरुडपुराणे. ५. B. D. E. G. H. and J. read कूटसाक्ष्यप्रदाः for कौट- साक्ष्यप्रा. ६.E. and H. read द्विजा: for द्विज-७.G. reads परमाथिनाम for शरणार्थिनाम्. ८. E. I. and G. substitute सर्व for पापा; while He substitutes मृताः :: for मृग- ९. B.D. E. H.and J. read पुरो रोगगणोपेताः J. पुरो रोगगुणोपेताः and I. गुरुरोमगणोपेताः all for गुरुरोगगणोपता १०. Except A. and I., all read काम्बका:, but the form is incorrecte, d ..

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । २२७ इति । शिवधर्मोत्तरे- 'विप्रः पञ्चमहायज्ञानकृत्वा योऽनमश्रुते । विड्राहो भवेन्नित्यं व्याशी व्याध एव च ॥ द्विजस्त्वेकशफानां च विक्रयाज्जायते मृगः । मत्सरी'विट्कृमिश्चैव अवज्ञाकार्यर्थं कृमिः। इति । वायुसंहितायाम्- 'खरो वै बहुयार्जित्वात् काकोऽमन्त्रितभोजनात् । अपरीक्षितभोजी स्याद्वानरो विजने वने ॥ अविद्यां यः प्रयच्छेत बलीवर्दो भवेत्तु सः । अन्नं पर्युषितं विप्रे दत्त्वा वै कुब्जतां व्रजेत् ॥ इति । उमा-महेश्वरसंवादे- 'अग्निहोत्रं भवेद्यस्य न कुर्यात्तस्य रक्षणम् । पतिक्रमकारी तु मृगत्वं याति ब्राह्मणः ।। . We are unable to find the text which the following quoted s’lokas really belong to. B. E. H, and D. omit pra and do not insert शिवधर्मोत्तरे; while J. omits इति, but inserts विष्णुधर्मोत्तरे for शिवधर्मोत्तरे. २. J. reads कन्याशी for व्याशी. ३. G. inserts इति after the end of the last line and reads वत्सरीविक्रयश्चैव for मत्सरी विकृमिश्चैव ; while I. substitutes मत्स्योऽपि for मत्सरी-, ४. B. D. G.. and I. substitute अधः for अथ. ६. I. reads बहुयाचित्वात् for बहुयाजित्वात्; while J. reads ऽमन्त्रितभोजनात् and A. ऽनिमन्त्रितभोज- नात् for मन्त्रितभोजनात्. ६. E. D. G. and I. read कुण्ठतां for कुन्जतां: while E. H. omit इति. ७. J. reads लक्षणाम् for रक्षणम्, 6. B. reads याति च द्विज and D. याचितद्विजः for याति ब्राह्मणः, while G. adds इति after ब्राह्मणः.

·१२८
पराशरसंहिता
[प्रा० कां०२
वेदोपजीविकाः पापाः स्त्रीलोलाः सततं च ये ।
भवन्ति चेह काकाः स्युश्चिरं विड्भुज एव च ॥
पायसं कृसरं चैव हवींषि मधुराणि च ।
अदत्वा चाग्नि-विग्रेभ्यः प्राशनाद्भुजगो भवेत् ॥
इति । नारदपुराणे----
'भर्तुः सौख्येन या नारी सौख्ययुक्ता न जायते ।
सा श्येनी जायते राजन् त्रीणि वर्षाणि पञ्च च ॥
वाचा चाक्रोशिका या तु सन्निरुध्य पतिं हियो ।
अकार्य कारयेत् पापा सा नारी वल्गुली भवेत् ॥
भर्तुरर्थे हि या वित्त विद्यमानं न यच्छति ।
जीवित वा वरारोहे विष्ठायां जायते कृमिः ॥
कृमियोनिविनिर्मुक्ता काष्टकीटा भवेत्तु सा ।
न साधयन्ति कार्याणि प्रभूणां ये विचेतसः ॥
भूत्वा वेतनभोक्तारो जायन्ते भूलता हि ते ।
(ना. पु. ३१. ९-१४)
इति । वृगौतमः-
'मौल्यादेदोपदेष्टा च व्याघ्रो भवति मानवः।
जम्बुको जायते जन्तुरननुज्ञातपाठकः ॥
शूद्रात् पठति चाण्डालो ब्रह्मद्रव्योपंजीवकः' ।।
१. G. reads वेदोपजीविता: for वेोपजीविकाः. २.J. reads श्वानी for
श्येनी. ३. B. D. and G. read हि या for हिया. ४. B. and D. read मलिना
for मूलता. ५. B. reads पठित-, D. पठित, G. पटेत and I. पतति al
for पति. ६. G. reads हत्योपजीवकः for ब्रह्मद्रव्योषजीवकः

·अ० १२.] २२९ माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति । याज्ञवल्क्योपि- 'परद्रव्याण्यभिध्यायंस्तथानिष्टानि चिन्तयन् । वितथाभिनिवेशी च जायतेऽन्त्यासु योनिषु ॥ पुरुषोऽनृतवादी च पिशुनः पुरुषस्तथा । अनिबद्धप्रलापी च मृग-पक्षिषु जायते ॥ अदत्तादाननिरतः परदारोपसेवकः । हिंसकश्चाविधानेन स्थावरेषु प्रजायते ॥ ( नास्तीदं मुद्रितया. स्मृ. पुस्तके इति ॥ अथ नानाविधनिषिद्धकर्मशेषफलानि । तत्र उमामहेश्वरसंवादे- 'श्वपाक-पुल्कसादीनां कुत्सितानामचेतसाम् । कुलेषु तेभिजायन्ते गुरु-वृद्धावमानिनः ।। गुरुणा ह्यननुज्ञातो यो वेदाभ्यासमाचरेत् । स तु जातिविहीनेघु जायते भुवि मानवः । अधर्म धर्ममित्याहुर्ये तु मोहवशंगताः ।। ते चं कालकृतोद्योगाः सम्भवन्तीह मानुषे । नि)मा निर्वषट्कारास्ते भवन्ति नराधमाः' । toue §. The quoted verses are not found in Yádyavalkya Smriti ! they occur in Manů, but with different version (vide M. 12, 5-6-7). २. B. and D. read अनिबन्ध- for अनिबद्ध- and J. असंबद्ध- for the same. 3. G. reads : for 7-. y. G. and I. omit -319- and J. reads trarre- धकर्मविशेष- for नानाविधनिषिद्धकर्मशेष-. ५. I. reads गुरूणां for गुरुणा. ६. B. D. E. H. read वेदाभ्यसनं चरेत् and G. वेदाध्ययनं चरेत् both for वेदाभ्यासमाचरेत्. ७, E. I. and J. read प्रयाति विहीनेषु for तु जातिविहीनेषु. ८. B. and D. substitute o for while I. reads कालहतो- for कालकृतो- ·२३० पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । स्कान्दे नागरखण्डे- 'प्रामुवन्ति कुदेशे च जन्म ये हेतुवादकाः। स्वामिद्रोहरता ये च कुंकुले जन्म चामुयुः ।। अदत्वा ये तथाऽनन्ति पितृ-देव-द्विजातिषु । दुर्भिक्षे जनतापे च कुदेशे जन्म चामुयुः ॥ ये च कुर्वन्ति दम्पत्योर्विवादं सानुरागयोः । विरूपा भ्रममाणाश्च सर्वलोकविजिताः॥ दरिद्रा जायया भ्रष्टा भवन्ति विगतायुषः । कन्यादाने च विघ्नं यो विक्रयं यः करोति वा ॥ स कन्याः केवलाः सूते न पुत्रं केवलं क्वचित् । जायन्ते ताश्च बन्धक्यो विधवा दुर्भगास्तों' ।। इति । प्रभासखण्डेऽपि- 'यैर्न दत्तं नरैः किञ्चित्तेषां चिह्न दरिद्रता । जायन्ते रोगिणो रौद्रा हिंसाः कुब्जाश्च वामनाः।। अपुत्रा कलहाक्रान्ताः परदारोपसेवकाः । महारजनकर्माणः* कुचेलाः कुशरीरिणः ॥ अत्र-'राजक'-तथा '-राजिक-' इत्यपरं पाठद्वयं दृश्यते । न तदि. हापयुक्तमिति प्रतीमः। -राजक-राजिक- इत्येकार्थमेव । 'महाराजिक- RRomeone for जन्म. १. J. reads नागरखण्डम्. २. B. and D. substitute जनाः ३. I. reads कुकुटे for कुकुले. ४. G. and I. read केवलं for केवला: ५. B. D. and G. read वर्धक्यो for बन्धक्यो and J. वार्धक्ये for the same. ६. We follow here A. G. and I.; while B. D. E. I. and J. substitute Frag for तथा. ७. B. D. E. and H. omit इति ; while J. इति । प्रभास- खण्डे ऽपि. 6. B. D. and H. read मानवाः for वामनाः, ९. E. G.H. and I. read महाराजक- and B. D. and J. महाराजिक- for महारजन-.

·sus अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। २३१ कुंदम्भाश्चपला लुब्धा मूर्खा निधुरभाषिणः । दोनहीना भवन्त्येते देव-ब्रह्मस्वभक्षकाः॥ इति । स्कान्दे रेवाखण्डे- 'पिता माता गुरुप्रीता अन्यो वा विकलेन्द्रियः। भवन्ति नादृतो यैस्तु ते भवन्ति नराधमाः॥ इह मानुषलोके स्मिन् दीनान्धास्ते भवन्ति च । ये त्यजन्ति स्वकां भार्या मूढाः पण्डितमानिनः ॥ ते यान्ति नरकं घोरं तामिसं नात्र संशयः। तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुषतां गताः ।। साध्याश्च' ( १. १. १०) इत्यमरसिंहो गणदेवतानामान्याह । तथा च- 'महाराजिकनामानो द्वे शते विंशतिस्तथा। इत्याहुः पुराणकाराः। अतः महारजनकर्माण इत्येव पाठः साधीयान् भाति । महारजनं कुसुम्भं तत्कर्मा वस्त्ररंजनकर्मेत्यर्थः। न-रजस्सूपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्' इति काशिकोक्त्या न लोपः। : Janamand रजक-रज- :- १.G. omits this line, कुदम्भाश्चपला लुब्धा मूर्खा निष्ठुरभाषिणः।। while I. reads कुदण्डाश्चपला for कुम्भाश्चपला. २. I. reads धनहीना for दानहीना; while B. D. and G. omit the following portion : 'वानहीना भवन्त्येते देव-ब्रह्मस्वभक्षकाः॥ इति । स्कान्दे रेवाखण्डे- 'पिता मातागुरुभ्रता अन्यो वा विकलेन्द्रियः।. ३. B. and D. read दानहीना ये for नादृता यैस्तु. ४. All, except A, substitute a for च. ५. B. and D. insert इति after नात्र संशयः. ६. G. B. and D. read this for Tar:; while G. substitutes sertai for मानुषतां.

·१३२ पराशरसंहिता [प्रा० का०२ दुश्चर्मा दुर्भगश्चैव दरिद्रः सम्प्रजायते । जायते गृध्रसीयुक्तः परभार्योपसेवकः ॥ गैद्गदोऽनृतवादी स्यात् मूकश्चैव गवामृते । अन्नं पर्युषितं विप्रे ददन्वै कुब्जतां ब्रजेत् ॥ मात्सर्यादपि जात्यन्धो द्वेषाचं बंधिरो भवेत् । अदत्वा भक्ष्यमभाति अनपत्यो भवेच्च सः' ॥ इति । गरुडपुराणे- 'अवमत्य च ये यान्ति भगवत्कीर्तनं नराः। बाधिर्यमुपान्त्याशु ते वै जन्मनि जन्मनि ।। पश्यन्तो भगवहारं तामसास्तत्परिच्छदम् । अकृत्वा तत्प्रणामादि ये यान्ति पुरुषोधमाः ॥ जात्यन्धास्तेऽभिजायन्तेऽप्यङ्गहीनापरिग्रहाः । पङ्गवः पादहीनाश्च कुष्ठिनो ॲवि ये नराः ॥ विष्णुच्छाया ध्रुवं तैस्तु लविता स्यान्न संशयः। तथा च भगवद्धाम्नश्छायामाक्रमते तु यः ॥ १. B. and D. read दुर्भगाः for दुर्भगः, but it seems incorrrct; while I. substitutes दुष्कर्मा for दुश्चा. २. We follow here only A.; while B. D. E. and H. read गृध्रसंयुक्तः, J. गृध्रसम्पृक्तः, I. प्रन्थिसंयुक्तः and G: गृधवीयुक्तः all for गृध्रसीयुक्तः. ३. B. and D. read this linet- गगदोन्नतवादी स्यान्मूषकश्चैव जायते ।. १. B. and D. read इह for अपि and G.J. अति and इति-... All, except A. and I, substitute f. for च. ६. B. and D. read बाधिर्यन्तु भयान्त्थाशु. ७. Ei. substitutes शुनि for भवि. .

·२३३ UNutne अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। अरण्ये जायते पङ्गुः स वै रोगादिपीडितः' । (ग. पु. २८१. १३-१७) इति । विष्णुधर्मोत्तरे पि- पिशुनः पूतिनासः स्यात् सूचकः पूतिवक्त्रकः । खल्वाटो मत्सरी राम नास्तिको वेदनिन्दकः।। (६) भूय एव समामोति तथा नास्तिकतां द्विजः । (८) ५णिकस्तैलिकश्चैव अन्धो भवति मानवः ॥ (९) प्रतिकूलं गुरोर्यस्तु सो ऽपस्मारी च जायते । मिष्टाश्येको महाभाग वातगुल्मी प्रजायते ।। (१०) भगभक्षस्तु कुँण्डाशी दीर्घरोगी च पीडकः । (११) गुरु -स्वामि-द्विजाक्रोशं वेदनिन्दां तथैव च । श्रुत्वा भवति दुर्बुद्धिर्बधिरो मानवाधमः ।। देवदत्तेन दीपेन कृत्वा कर्म सुदुर्मतिः । जायते बुद्रुदाक्षो वा नेत्ररोगयुतोऽपि वा ।। तथैव दीनरूपश्च तेन पापेन कर्मणा । १. H. reads -पीडिते for -पीडित:. We have searched the manuscript Vishnudharmottara, in the chapter 107; is this subject, but very few quoted lines occur in it. २. B. D. G. and H. read ग्राम-, A. and I. $9 for ; while J. HETI : arter for FEET TA Trifa fit. The quoted verses are addressed to Râma, therefore this reading is more correct. ३. J. B. D. and G. read प्राणिकः for while E. and H. Tirora: for the same. ४. B. D. H.E. read द्विजे for द्विजः. ५. B. and D. read प्रजायते for च जायते. ६. B. D. G. and J. read herfr. for heraft. E. also reads the same, but corrects मिष्टाशी. ७. B. and D. read हण्डाशी for कुण्डाशी.८.G. reads देवनिन्दा for वेदनिन्दा. ९. B. and D. read ऽधर्म for कर्म. 30 घूर्णिक, :

·२३४ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ हीनवर्णस्तदो लोके भवत्यत्यन्तदुर्मतिः ॥ विरूप एव भवति तथाऽविक्रेयविक्रयी। विनाऽपराधेन तथा कृत्वा पत्न्यधिवेदनम् ।। स राजभयमामोति व्यवहारे तथैव च । मूलकर्म तथा कृत्वा वशीकरणकारणात् ।। द्वेष्यो भवति लोकेऽस्मिन् जायते नात्र संशयः । परिवेत्ता तथा लोक सर्वव्याधिसमन्वितः ॥ अयाज्ययाजकश्चैव जायते वर्णसङ्करः । वेदविक्रयिको मूर्खः कितवञ्चैव जायते ।। नास्तिकस्तु दरिद्रः स्यात् सर्वकर्मविजितः । अतिमानप्रवृत्तस्तु जायते कुत्सिते कुले ॥ श्वपाक-पुल्कसादीनां कुत्सितानामचेतसाम् । कुलेषु तेभिजायन्ते गुरु-वृद्धापवादकाः॥ चभ्रे तु मरणं लोके विषैः स्थावर-जङ्गमैः । दष्ट्रिभ्यश्च नखिभ्यश्च चण्डालाब्राह्मणात्तथा ।। १. I. and J. substitute तथा for सदा. २. B. and D. read पल्ल्याधि- देवताम् for पल्यधिवेदनम्. ३. B. and D. राजापथ्यम्, E. G. H. and I. राजामयम् for राजभयम्. ४. All, except A. and I. read सर्वधर्म- for सर्वकर्म-.५. B. D. and G. read -प्रवृत्तिस्तु for-प्रवृत्तस्तु. ६. I. inserts here:- श्वभ्रे तु मरणं लोके विषैः स्थावर-जङ्गमैः ।। whose proper place in the P. E. beginning with notation इति ब्रह्मपुराणे. 9. I. makes all confusion here. These 9 lines of Vishnûdharmottara, 11 of Mahâbhârata, 11 of Sivadharmottara, 15 of Vriddha Gautama, that is, altogether 49 lines. Again, I. omits 13 lines Uma Mahesvarasamviida and then reads 8 lines and one more, so the total number of lines 59 I. gives after the 7 lines of Nandipurâņa. 6. A. and E. read ब्राह्मणाधमात. for ब्राह्मणात्तथा and J. ब्रह्मणस्तथा for the same.

·अ० १२.]
माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता।
२३५
गृहाधःपतनाचैव द्रुमाधःपतनात्तथा ।
गोभ्यश्च मरणं लोक विज्ञेयं पापकर्मणाम् ।।
ताडितस्ताब्यते लोके हारितो हार्यते तथा ।
हत्वा वैधमवामोति नात्र कार्या विचारणा ॥
यवत् परस्याचरति
तत्तदस्योपजायते ।
प्रामोति यादृशीं बाधां कर्मणा स्वकृतेन यः ॥
तस्यापि तादृशी बाधा ज्ञेया जन्मनि जन्मनि ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पैरबाधां विवर्जयेत् ॥
(वि. ध. २.१०७.६-३०)
इति । महाभारते पि-
'ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरु-शास्त्रातिलविनः।
अधर्मज्ञा गताचारास्ते भवान्त गतायुषः ॥
कुशीला भिन्नमर्यादा नित्यं सङ्कीर्णमैथुनाः ।
अल्पायुषो भवन्तीह नरों निरयगामिनः ॥
लोष्टमर्दी तृणच्छेदी नेखखादी च यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः सूचकश्च नेहायुविन्दते महत् ।।
आयुरस्य निकृन्तामि प्रज्ञामस्याददे तथा ।
१. B. and D. read गृध्राध:- for गृहाथः-. २. I. reads -पातनात् for
-पतनात्. ३. B. D. E. G. H. and J. read पदम् for वधम्. ४. G. reads च
for यः. ५. J. reads परिवाधां for परबाधां. ६. B. D. and H. omit इति.
७. G. reads गुण शास्त्रातिलंषिताः for गुरु-शास्त्रातिलंधिनः. ८. J. B. and D.
read धर्मज्ञा विगताचाराः; while J.adds न before भवन्ति. ९. B. and D.
read नित्यसंकीर्ण- for नित्यं संकीर्ण-. १०. J. reads न वा for नरा. ११. B.
and D. read नखच्छेदी for नखखादी. १२. G. omits this line :-
आयुरस्य निकृन्तामि प्रज्ञामस्याऽऽददे तथा ।
while B. and D. read प्रकृन्तानि, E. H. and J. निकृन्तानि for निकृन्तामि.

·पराशरसंहिता
[प्रा. कां०२
-
ये उच्छिष्टः प्रवदति स्वाध्यायं चाधिगच्छति ।
यश्चानध्यायकालेऽपि मोहादभ्यसते द्विजः ॥
प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिगां च प्रतिद्विजम् ।
ये मेहयन्ति पथि च ते भवन्ति गतायुषः ॥
( नास्तीदं मुद्रितम. भा. पुस्तके.)
इति । शिवधर्मोत्तरे-
देवद्रव्योपजीवी च स भवेदवबाहुँकः ।
देवद्रव्यं स्वयं येन भुक्तं यस्य सदों भवेत् ।।
रसज्ञाविधुरः कुञ्जः कण्डूः सर्वाङ्गदुखितः ।
देवस्पर्श नरः कृत्वा परप्रत्ययकारणात् ।।
मिथ्याचारं चरेत् पश्चाद्दुदुदास्यो नरो भवेत् ।
देवदासोदनं भुक्त्वा बृहदुल्मी च वै क्रमात् ।।
सर्वाङ्गकुष्ठी तिमिरी नरो भवति पापतः ।
दीपं देवगृहोद्धृत्वा पनुश्चान्धो भवेन्नरः ।
मूछौं भ्रमी सुरदेष्टा पक्षपाती ज्वरी भवेत् ।।
देवावमन्ता भवति सर्वदा मैथुने रतः ।
सदाऽपहतसर्वस्वः कुत्सितः काममोहितः ।।
१.G. omits य. २. I. reads अपबाहुकः for अवबाहुकः. ३. G. reads यदा
for सरा. ४. B. D. and G. read रजसा बधिरः कण्ठः कट्ठः, G. reads कण्ठः
कण्डूः रसज्ञाविधुरः, E. and H. रसज्ञाबधिरः कुण्ठः कण्डुः for रसज्ञाविधुरः
कुडजः कण्डू. ५. G. substitutes अम्बुहास्यो, I. E. and H. अर्बुदास्यो
and J. अर्बुदाक्षो for बुबुदास्यो. ६. I. देवदासी धनं for देवदासोदनं.
७. B. and D. read तिमिरो नरो भवति पातकः, G. तिमिरैनरो भवति पापतः.
८. B. and D. read देवगृहे धृत्वा and J. देवगृहाहत्वा both for देवगृहा-
द्धत्वा. ९. B. D.G. and J. read मूर्छा- for मूी. १०. G. reads
मैथुनी नरः for मेथुने रतः.
.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति । वृद्धगातैमः- ‘देवद्रव्योपजीवी हृद्रोगी । प्रतिज्ञाय ब्राह्मणस्याऽदानाद- ल्पायुः । पत्नीबहुवे सैत्येकारामः क्लीबः। स्वामिना धर्मे नियुक्तस्तदनुष्ठानाशक्तो जलोदरी । दुर्बलबाधे बलवतामुपेक्षायाममहीनः । व्यवहारपक्षपाती जिह्वा- रोगी । स्वयं प्रवर्तितधर्मानुष्ठानच्छेदने प्रतिपन्नेष्टवि- योगः । स्वयमग्रभुक् शूलरोगी । परिक्षीणमित्र-बन्धु- स्वामि-स्वजनावमन्ता परिभूतवृत्तिः । अतिथिं पश्य- नग्नतः कपालपट्टिका । सूर्याप्रकाशे प्रतिश्रयादानादि- टवियोगः । छद्मना गुरु-स्वामि-मित्रमुपचरतः प्राप्तार्थ- परिभ्रंशः । विलम्भापहारी सर्वदुःखाश्रयः । गोदुःखकारी गोनीसः। गोनिर्दयश्चिपिटनासः । पथनोशको निस्ते- जस्कः सभायाम् | गलेंगण्डी महदधिक्षेपी । पुण्याक्षेपी , १. G. adds च after देवन्द्रव्योपजीवी. २. G. reads ब्राह्मणाऽदानात् for ब्राह्मणस्याऽदानात; while J. reads प्रतिजायते ब्रामणः स्यादनल्पायुः for प्र- FETTET HTEYTTEETSEITrurg:. it shows that the word belongs to the first Sutra. ३. G. omits सति. ४. B. and D. substitute गृहे for धर्मे and हरी for जलोदरी, but the latter seems to be a mistake. P. I. reads -पाते and J. व्यवहारे पक्षपाती for -पाती and व्यवहारपक्षपाती. ६. E. reads पहिका; for -पहीका. ७. G. reads सूर्यास्तकाले for सूर्याप्रकाशे. ८. H. reads-विभ्रंशः for -परिभ्रंशः. ९. B. D.and G. omit the following:-विधम्भा- पहारी सर्वदुःखाश्रयः । गोदुःखकारी गोनासः । गोनिर्दयश्चिपिटनासः। पथनाशको निस्तेजस्कः सभायाम्। गलगण्डी महद्धिक्षेपी । पुण्याक्षेपी वक्रनासः; while E. and J.read सर्वदुःखाश्रयी for सर्वदुःखाश्रयः. १०. I. reads गोनामहा for गोनासः. ११. Except A. and I. all others do not insert पथनाशका, but read only निस्तेजस्कः. १२. Except 'A., all others omit महदधिक्षेपी while I. reads गलग्रन्थी for गलगण्डी. ..

·२३८ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ वक्रनासः। शिष्टचीर्णधर्मदूषकः केकराक्षः । साधुजन- देव-तपस्वि-द्विजे-गुरु-ज्ञान-योगद्देष्टा वक्रास्यः। तंटा- कारामभेत्ता नेत्राङ्गहीनः । कृतघ्नः सर्वारम्भविकलः। परस्वाभिलाषी क्षयरोगी स्यात् । चोररक्षकः- व्यवहारष्वमध्यस्थश्चौरवृत्तिपरश्च यः । वाणिज्यलाभो नो तस्य देशान्तरगतस्य च ॥ व्याधिः स्यात् प्राणसन्देहो मृतिस्तत्रैव पापिनः' । इति । उमा-महेश्वरसंवादे- 'अकृत्वा खलयशं तु यस्तु धान्यं प्रवेशयेत् । मरुदेशे भवेदृक्षः फल-पुष्पविवर्जितः ॥ दिव्यं वर्षसहस्रं तु दुरात्मा कर्षको भवेत् । तस्यान्ते मानुषो भूत्वा कदाचित् कालपर्ययात् ॥ दरिद्रो व्याधितो मूल् ह्यकुलीनस्तुं जायते । यस्तु क्षुद्रेण भावेन स्नेहविच्छेदकारकः ।। सोनपत्यत्वमामोति तस्य पापस्य कारणात् । न शण्वन्ति गुरोर्वाक्यं वेदेवाक्यं च ये नराः ॥ सर्वेषां चैव नास्तिक्यं तेन ते यान्ति मूकताम् । प्रार्थयित्वा तु यो गां वै सवत्सां क्षीरसंयुताम् ।। १. I. reads वक्रणसः, but by grammatical rule it is वक्रनासः. २. B. D. B.G. H. and J. read शिष्टाचीर्ण-, but the reading does not gire proper sense here. ३. B. and D. do not insert -द्विज-. ४. J. reads नक्रास्यः for वक्रास्यः. ५. G. reads उडाक- for तटाक- and H. reads तटाक-रोमभे- त्तारो नेत्राङ्गहीना: for तदाकारामभेत्ता नेत्रागहीनः. ६. E. G. and H. read परस्वभिलाषी for परस्वाभिलाषी. ७. I. reads चौररक्षकः and G. चारराक्षसः both for चोररक्षकः.८. I. omits उमा-महेश्वरसंवादे and also this whole quotation, ९. B. and G. read मरुद्देशे for मरुदेशे. १०. J. reads च for तु. १२. E. reads देववाक्यं for वेदवाक्यं.

·अ० १२. २३९ am- माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । आत्मना पिबति क्षीरं तेनासौ याति चान्धताम् ॥ प्रसवं ष्ठीवनं वही कृत्वा सर्वाङ्गदाहयुक् ॥ उदरे शूलसंयुक्तो जायते मनुजाधमः' ।। इति । शिवधर्मोत्तरे- मुखैकृष्णव्रणी श्वित्री गरदो मत्तको भवेत् । जिह्वा-वक्लव्रणी ह्यन्यदुःखकारी भवेन्नरः ॥ अपकारं तु यः कुर्यादुपकर्तुर्भवेन्नरः । श्वास-कासी ज्वरी सर्वगात्ररोगी मृतप्रजः॥ मृतपुत्रोऽप्यबन्धुः स्याद्यो दृष्टि परसन्ततिम् । परवित्तविनाशाय करोति स विसर्पवान् । अकारणाधर्मपत्नीत्यागी स्याञ्च जलोदरी । वेश्यां कुलवधूं कृत्वा वर्तते यो नराधमः ॥ भक्तं भोक्तुमशक्तश्च मण्डपानेन जीवति । परेषां चेतसः क्लेशकारी भवति मानवः॥ क्षयी ज्वरी प्रमेही च गुल्मी दाही भगन्दरी । रजस्वला-ऽन्त्य-चण्डाल-पापिष्ट-पतितः सह । व्यवहारी पुष्पवत्यां भुक्त्वा कुष्टी ज्वरी भवेत् । अनपत्यो दरिद्रश्च विश्वस्तस्य विषप्रदः ।। १. I. does not insert शिवधर्मोत्तरे and the following nine lines. २. J. reads मूनकृष्णग्रणी for मुखकृष्णप्रणी. ३. H. reads ह्यन्यत्- for ह्यन्य- and B. and D. substitute a for हि. ५.J. reads सर्वगात्री रोगी मृतप्रजाः for सर्वगात्ररोगी मृतप्रजः. ५. G. reads भुङ्क्ते for भक्तं. ६. B. and D. read च मेही for प्रमही and G. and J. substitute दारी for दाही. .. B. D. E. and J. read पुष्पवत्या for पुष्पवत्यां. H. also reads पुष्पवल्या and adds तु before भुक्त्वा. ८. B. and D. read विशस्तश्च for विश्वस्तस्य.

·२४० d0 Except G. पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ निषिद्धवस्तुभोगेन मोहयेद्यः परन् पुमान् । परोपदिष्टज्ञानेन भवेदुन्मत्तको पि वा ।। ऋणं दत्वाधिकां वृद्धिं यो गृह्णातीह मानवः । स भूत्वा धनिनां वंशे बजेदेशान्तरं ततः।। वाणिज्यलाभस्तत्रापि नास्ति तस्य नरस्य अमुख्यमुख्यकारी यः स ज्वरी श्वासकासवान् ।। सर्वाङ्गरोगी पापात्मा द्वेटा मृतसमाङ्गभाक्' । इति । उमामहेश्वरसंवाद- 'मृष्टान्नेन य आत्मानं पोषयन्ति नराधमाः। बालानां वीक्ष्यमाणानामददन्नत्ति निस्पृहः ॥ न हुतं न तपस्तप्तं न दत्तं किञ्च ब्राह्मणे । आत्मैव पोषितो येन तत्पापं कथयाम्यहम् ।। यत्र देशे त्वनावृष्टिर्यत्र वायुसमुद्भवः । तस्मिन्देशे क्षुधा श्च जायन्ते पापकर्मिणः ।। इति । पद्मपुराणे- 'यस्तु विप्रस्वमुत्सृज्य क्षेत्रधर्म निषेवते । ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते ।। १.G. reads परः for परान्. २. J. and I. read ज्ञानो वा for -ज्ञानेन ३. B. and D. read सो for सः and substitute गतः for ततः at the end of this line. ४. All, except A. and I. substitute एव for अपि. ५. Except A, and I. all others substitute पापेन for पापात्मा; while J. reads -समां गतिः for -समाङ्गभाक् and I. reads सर्वाङ्गरोगः for and H. read दत्तं for न हन्तं. 6. All, except A. and I., read येस्तु; while G. reads यस्तु. ९. Band D. read क्षत्रकर्म for क्षत्रधर्म. .. , ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। वैश्यकर्मा च यो विप्रो लोभ-मोहव्यपाश्रयः। स द्विजो वैश्यतामेति शूद्रकर्म करोति यः ॥ स्वधर्मप्रच्युतो विप्रः स हि शूद्रत्वमाप्नुयात् । क्षत्रियो वा महाबाहो वैश्यो वा धेर्मचारिणी ।। स्वानि कर्माण्यपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते । स्वस्थानाच परिभ्रष्टो जायते वर्णसङ्करः।। ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा याति तादृशः । शूद्रान्ननोदरस्थेन म्रियते यदि पुत्रक ।। ब्राह्मणः शूद्रतामति नास्ति तत्र विचारणा' (प. पु. ५. २६. ७-१३) इति । मार्कण्डेयपुराणे- ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः स्ववर्णे पाणिसङ्ग्रहम् । अकृत्वा त्वेन्यजापाणेः पतन्ति नृप सङ्ग्रहात् ।। यश्च यस्यास्तु हीनायाः कुरुते पाणिसङ्ग्रहम् । अकृत्वा वर्णसंयोगं सोऽपि तद्वर्णभाग्भवेत् ॥ ( नास्तीदं मुद्रितमा. पु. पुस्तके) १. E. and J. read -व्ययाश्रयः for -व्यपाश्रयः. २. G. reads सह शूद्रव्यमागतं for सहि शूद्रत्वमामुयात. ३. B. and D. read धर्मचारिणः, E.G. and J. धर्मचारिणि and H. धर्मधारिणि all for धर्मचारिणी. १. G. omits the following portion शूद्रो वा याति तादृशः। शूद्रान्नेनोदरस्थेन म्रियते यदि पुत्रक ।। ब्राह्मणः शूद्रतामोत नास्ति तत्र विचारणा'। इति | मार्कण्डेयपुराणे- प्राह्मणःक्षत्रियो वैश्य ६.B.D. and J. read पुत्रकः for पुत्रक. ६. B. and D. read अत्यन्त्यजापाण:, E. अन्त्यजापाणेः and I. वन्यथापाणेः all for वन्यजापाणे. ७. B. and D. read -संग्रह : for -संग्रहम्. 31

·ead
२४२
पराशरसंहिता
[प्रा० कां०२
इति॥
अथ विशेषेण कर्मविपाकः।
तत्र हिंसाविशेषाद्योनिविशेषः । तत्र मनुः-
'यां यां योनि च जीवोऽयं येन येनेह कर्मणा।
क्रमशो याति लोकेस्मिस्तत्तत्सर्व निबोधत ॥
बहून् वर्षगणान् घोरान् नरकान् प्राप्य तत्क्षयात् ।
संसारान् प्रतिपद्यन्ते महापातकिनस्त्विमान् ॥
श्व-शूकर-खरोष्ट्राणां गो-जा-वि-मृग-पक्षिणाम् ।
चण्डाल-पुल्कसानां च ब्रह्महा योनिमृच्छति ।।
( म. स्मृ. १२. ५३-५५)
इति । नन्दिपुराणे -
'नरकेषु क्रमेणैव ब्रह्महा पांत्यते नरः।
कल्पं कल्यं ततश्चान्ते स्थावरच प्रजायते ।।
तृण-गुल्म-लता-वल्ली-वीरुभविभेदतः ।
तृणभेदास्त्वगणिता गुल्मभेदास्तथा मताः ।
लताभेदाश्च निःसङ्ख्या वल्लीभेदास्तथैव च ।।
वीरुद्भेदास्त्वसंख्याता असंख्या द्रुमजातयः ।
तेषां च देशभेदेन पुनः कष्टत्वमिष्यते ॥
१. J. substitutes अत्र for तत्र and E. corrects योनिविशेषाः. २. E.
G. and I. read क्रमशोऽनाति लोकेऽस्मिन्न तत्सर्व निबोध मे; while H. क्रमशो-
ऽस्तीति for the same. ३. B. D. E. G. H. I. and T. read तत्क्षणात्
for तत्क्षयात्. ४. E. reads संसारात् for संसारान्. ५. I. reads पाच्यते
for पात्यते. ६. B. and D. स्थावरत्वं for स्थावरश्च. ७. G. reads
अगुणिता for अगणिता. ८. B. and D. read दुमभेदेन पुनस्तृणत्वम्, G.
देशभेदे च पुनः कृष्टत्वम् both for देशभेदेन पुनः कष्टत्वम्, while J. substitutes
कृच्छत्वम् for कष्टत्वम्.

·अ० १२.]
माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता ।
२४३
amlatana
तेतः केनापि कालेन नानास्थावरयोनितः ।
कर्म भुक्त्वा क्रमेणैव भवन्ति च सरीसृपाः ॥
वृक्ष-वल्कलभेदेन देशभेदेन वाप्यथ ।
सरीसृपादिभेदेन तत्र भुक्त्वा तु पापकम् ।।
मृगेषु जायते मयों भेदैरगणितैस्ततः ।
तत्रापि भुक्त्वा स्वं कर्म जायते पशुयोनिषु ।।
तत्रापि भौतिकं भोगं भुक्त्वान्ते गोवमाप्य तुं ।
मुच्यते पशुजन्माच ततो जायेत मानुषे ।।
तत्रापि नियमो नास्ति श्वपाकायेषु जायते ।
विमान्तेषु मनुष्येषु जायते पातकी नरः।।
इति । शिवधर्मोत्तरेपि-
'एवं पापविशुद्धाच सावशेषेण कर्मणा।
ततः क्षितिं समासाद्य जायन्ते देहिनः पुनः ॥
तत्रानुभूय दुःखानि जायन्ते कीटयोनिषु ।
निष्कान्ताः कीटयोनिभ्यः क्रमाज्जायन्ति पक्षिणः ।।
संक्लिष्टाः पक्षिभावेनं जायन्ते मृगयोनिषु ।
मृगदुःखमतिक्रम्य जायन्ते पशुयोनिषु ॥
१. I. omits this and the following nine lines ; while G. reads तत्र
for ततः. २. E. reads -योनिनः for -योनितः. ३. B. D. G. H. and J.
read वृक्ष-वल्कलभेदेन for वृक्षवत्कालभेदेन. ४. J. reads पातकम् for पापकम् .
५. B. And D. read गोत्वमप्युत, G. गोत्वमामुयुः both for गोत्वमाप्य तु.
६. B. D.E.G. and H. read -जन्मात्स for-जन्माच्च. ७. G. substitutes
जनः for नरः. ८. J. reads -विशुद्धश्च for -विशुद्धाश्च. ९. B. and D.
read कीटभावेन for पक्षिभावेन. १०. G. reads उपदुःखम् for मुगदुःखम
while B. and D. onmit this whole line:--
मृगःखमतिक्रम्य जायन्ते पशुयोनिषु ।।.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ । पायोनि समासाद्य पुनर्जायन्ति मानुषाः । एवं योनिषु सर्वासु परिभ्राम्ये क्रमेण तु || कालान्तरवशाधान्ति मानुष्यमतिदुर्लभम् | उत्तमं चापि मानुष्यं प्राप्यन्ते पुण्यगौरवात् ।। विचित्रा गतयः प्रोक्ताः कर्मणां गुरु-लाघवात् । ततो मानुषतां प्राप्य व्याधिभिस्तत्र पीड्यते ॥ कुष्ठरोगेण धोरेण ब्रह्महत्यां प्रयोजयन् । इति । मार्कण्डेयपुराणे-- 'अशस्त्रं पुरुषं हत्वा नरः सञ्जायते खरः। कृमिः स्त्रीवधकर्ता च बॉलहा चोपजायते ।। (१८) वृषस्य वृषणी छित्वा षण्ढत्वं प्रामुयान्नरः । परिहत्य ततो भूयो जन्मनामेकविंशतिम् ॥ कृमि-कीट-पतङ्गेषु स्थितस्तायचरेछु च । गोत्रं प्राप्य च चण्डाल-पुल्कसादि जुगुप्सितम् ॥ (३३) १. I. reads परिक्रम्य for परिभ्राम्य. २. B. D. and J. read पापुस्ते for प्राप्यन्ते and H. प्रामुस्ते for the same, but it seems incorrect. ३. I. reads प्रयोजयेत् for प्रयोजयन्. ४.B.D. and J. read कृमिस्त्री-वरहन्ताच, G. कृमिस्तु नरहन्ता च, E. and H. कृमिः स्त्रीवरहन्ता च and I. कृमि-स्त्री- परहन्ता च. all for कृमिःस्त्रीवधकर्ता च. ५. The text reads बालहन्ताच जायते for बालहा चोपजायते. ६. The text does not insert this Sloka:- वृषस्य वृषणौ छित्वा षण्ढत्वं प्रामुयान्नरः । परिहत्य ततो भूयो जन्मनामेकाविंशतिम् ॥. ७. I. reads तोयनरेषु for तायचरेषु; while the text reads this line as follows: कृमिः कीट : पतङ्गोऽय पक्षी सोयचरो मृगः ।। &E.G, E. I. and the text substitute गोत्वं for गोवं. ९.E.G.H. I. and J. read जुगुप्सितः for जगुप्सितम्, ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। पङ्ग्वन्धो बधिरः कुष्ठी यक्ष्मणा च प्रपीडितः। मुखरोगाक्षिरोगैर्वा रोगैरन्यैश्च बाध्यते ॥ (३४) अपस्मारी च भवति शूद्रत्वं चैवं गच्छति । (३५) एष एव क्रमो दृष्टो गो-सुवर्णादिहॉरिणाम् ॥ विद्यापहारिणां चैव निदेशंभ्रशिनां गुरौ' ॥ (३६) ( मा. पु. १५. १८-३६) इति । ब्रह्मपुराणे- 'यस्तु रौद्रसमाचारः सर्वभूतभयङ्करः । हस्ताभ्यां यदि पद्भ्यां वा रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः॥ लोष्टैः स्तम्भैरुपायैर्वा जन्तूंस्ताडयते निशम् । हिंसार्थी निकृतप्रज्ञ उद्वेजनकरः सदा ॥ १. B. D. E. G. H. and I. read पङ्ग्वन्धबधिरः for पङ्ग्वन्धो बधिरः, २. B. and D. read मुखरोगाक्षिरोगादि for मुखरोगाक्षिरोगैर्वा; while J. and the text substitute च for वा. ३. The text reads गुदरोगैश्च for रोगैर- न्यैश्चः १. The text reads च स गच्छति for चैव गच्छति. ५. G. and the text read -सुवर्णापहारिणाम् for -सुवर्णादिहारिणाम.; while B. and D. omit the following:- गो-सुवर्णादिहारिणाम्। विद्यापहारिणां चैव निदेशभ्रशिनां गुरौं'। इति । ब्रह्मपुराणे--- 'यस्तु रौद्रसमाचारः 1. The text reads this line thus :- विद्यापहारिणश्चोया निष्क्रयभ्रंशिनो गुरोः ।।. 9. E. G. H. and J. read निश्चयभ्रंशिनां गुरोः for निदेशभ्रशिनां गुरो. 6. B. D. and G. read कार्यान्तं ताडयेन्निशम, J. जन्तूस्त्रासयतेऽनिशम् both for जन्तूंस्ताडयतेऽनिशम्; while G. puts a for वा. ९. B. and D. read हिंसाविष्कृतप्रज्ञ उद्वेगजनकः and G. हिंसाविष्कृतप्रज्ञ उजनकर: both for हिंसा निकृतप्रज्ञ उद्देजनकरः ·D. E. H. and J. omit ng; while G २४६ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ एवं शीलसमाचारी निरयं प्रतिपद्यते। स चेन्मनुष्यतां गच्छेद्यदि कालविपर्ययात् ।। वध-बन्धपरिक्लिष्टः कुले जायेत सो ऽधमे । लोकदृष्टाधमः पुंसां स्वयं कर्मकृतैः फलैः' ।। इति । अथ हिंस्त्रकर्मशेषफलानि । तत्र हिंस्रकर्मविशेषफलानि शङ्ख-लिखिताभ्यां दर्शितानि- अत ऊर्व बहूनि वर्षसहस्राणि यमविषये कु- म्भीपाक-रौरवादिषु स्थानेषु दुःखान्यनुभूयेह जातानामिमानि लक्षणानि भवन्ति । तथा ब्रह्महा कुष्टी गोनश्चान्धो ऽनेकरोगिणश्च' । इति । यमः- 'अशुद्धानां तु पापानां पतितानां च कर्मभिः । उत्तीर्णानां च तिर्यक्त्वादेहे भवति लक्षणम् ॥ इह दुश्चरितैः केचित् केचित् पूर्वकृतैस्तथा । प्रामुवन्ति दुरात्मानो नरा रूपविपर्ययम् ।। द्विजन्नं कुष्टिनं विद्यात् कुनखं स्वर्णहारकम् । व्यङ्गाश्चाधर्मिणश्चैव जायन्ते प्राणिहिंसका। १. Except A. G. I. and J. all read मानुष्यतां for मनुष्यतां; while B. and D. substitute प्रासो for गच्छेत. २. B. D. and G. read ऽधमः for उधमे. ३. G. and I. read हिंसा- for हिंस- while B. and D. read हिंस्रकाशेषफलानि. ४. B. D. and i. read कुम्भीपाकादिरौरवादिषु. ५. B. यत् तत् E. I. and J. तथा for यथा. ६. G. substitutes च for तू. ७. H. subsense substitutes for and stitutes तु for च.

·अ०..१२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। - इति । हारीत:- 'कुनखी भ्रूणहा । ब्रह्मनः कुष्टी | परदुःखदा- यिनो नित्यान्धाः । परार्तिरता दीर्घरोगिणः। दृष्टयपहर्तारोऽन्धाः । श्रोत्रापहर्तारी बधिराः । वाचौपहर्तारो मूकाः :। एवं ह्याह- यदङ्गं पीड्यते येन तेन हीनोभिजायते । नाऽकृत्वा लभते किंचित् शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।। (हा.स्मृ.२४.७३-८०) इति । कश्यपः- 'क्षयी स्यात् क्षेत्रहरणे अर्शवावधेपि च । जलोदरयुतः से स्यात् स्वनारीणां च हिंसकः ॥ कर्णभेत्ता कर्णशूली ओष्ठरोग्योष्ठनाशकः । दन्तपातनकर्ता च दन्तरोगी भवेत् सदा ।। उरःस्तम्भादुरःस्तम्भी अक्षिरोग्यक्षिनाशकः । पदों तु यस्ताडयति विसी से भवेन्नरः॥ . .. १. G. omits भूणहा. २. G. reads परस्त्रीरताः and I. परदाराभिरताः both for परातिरता. ३. B. does not insert. कश्यपः. ४. B. D. G. H. and J. read क्षयः स्यात् क्षत्रमरणे; while H. substitutes पक्षः for क्षयी and E. reads क्षयः स्यात् क्षत्रभरणे for क्षयी स्यात् क्षेत्रहरणे. ५. B. and D. read सर्वानृतवचोऽपि च for अर्शवानृवधेऽपि च ; while G. and I. substitute अर्शोवान् and H. नृपवधे for अर्शवान् and नृवधे respectively. s. B. and D. read it for a far. 9. E. I. and J. read anotast for futuret; while J. substitutes कुष्ठ- for ओष्ठ.. ८. D. reads -नाशनः. ९. I. reads उरस्तस्तादुरुस्तम्भी through mistake. १०. G. reads पादौ for पदा. ११. B. D. H. substitute a for स.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ पीडामप्रियकर्ता च धनुर्व्याधिर्धनुर्ग्रहात् । पादकीली स भवति पादहन्ता च यो भवेत् ।। से गद्गदी दरियति यो वृक्षानतिविस्तृतान् । शूलेन शूली भवति मनुष्याणां च हिंसकः ।। असृग्गदी स भवति यस्तु हिंस्यादृढानं पशून् । नक्तान्ध्यं जायते तस्य यो गवां नयनद्वये ॥ करोति शूलप्रक्षेपं पूर्वभावप्रचोदितः' ।। (का. स्मृ. ३. ४०-४६) | व्यासोपि- 'पितृहा याति पैशाच्यं जात्यन्धो मातृघातकः । पाण्यङ्गं मृगशावं च हत्वा वन्थ्यो मृतमजाः ॥ अंसाध्यरोगी बालन्नः क्षयी स्यात् सर्वजीवहा । गौत्रकृच्छी व्रणी श्वित्री विसी परघातकः ॥ नेत्ररोगो भवेत्तस्य यो ऽन्येषां दृष्टिघातकः । परेषां रसनाछेदी जिहास्यव्रणवान् भवेत् ॥ J. reads धेनुव्याधिर्धनुर्ग्रहान् for धनुर्व्याधिर्धनुर्ग्रहात्. २. B. and D. दिकाली for पादकीली and H. पादकी स च for पादकीली स. ३.I. असृग्दरी for स गद्दी. ४. G. reads धारयति for द्वारयति: while agra for the same. 9. B. and D. read straffare for sira- पन्. ६. E. reads असृग्वादी and I. असृग्दरी both for असृग्गदी. substitutes वृथा for दृढान्. ८. B. D. and I. read मृतप्रजः for मा. ९. B. D. and G. read अस्पर्शरोगी, H. असाध्यरोगो both for यरोगी and J. अर्शरोगी बालघ्नश्च for असाध्यरोगी बालनः. १०. B. D. read गात्रवृश्ची for गात्रकृच्छ्री. ११. D. reads नेत्ररोगी for नेत्ररोगो. id H. read also the same, but correct नेत्ररोगो. १२. E. G. A. H. a J. read रसनाछेदात् for रसनाछेदी. १३. J. reads ब्रणवाक् for ·aneumonand अ०१२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता! २४९ कृतघ्नः स्फुटिताक्षो वा तृतीयज्वरसंयुतः। चौतुर्थकोष्ण-शीतोष्णज्वरी स्यात् सततं ज्वरी ।। ग्रामे वने वा जन्तूनां श्वभिर्यो भीतिमर्पयेत् । भयोद्वेगकरोऽन्येषां पाषाणनाथ घातकः ॥ तलपाती च सम्भूतः कुलेषु धनिनां नरः। गत्वा देशान्तरं तेषां तत्र रोगो महान् भवेत् ॥ (व्या. स्मृ. ६. १७-२२) इति । वृद्धगौतमः- 'वृक्षच्छेसा वृथा यस्तु स नाडीव्रणवान् भवेत्। इति । वायुपुराणे- 'भवेत्स्फुटितपादस्तु यो निहन्यावनस्पतीन् । प्राणिहिंसापरो* जन्तुघाती वा मृतसन्ततिः ।। मुखे कृष्णव्रणी श्वित्री वन्थ्यो वा स्याद्विसर्पवान्। वल्मकिं तु खनित्वा यो हन्ति वायुभुजो नरः ।। गजचर्मी ज्वरी च स्यादाज्ञया पूर्वकर्मणः । भ्रूणहा स्विन्नहस्तः स्याहणीवानपत्यहा ॥ प्राणिहिंसापरः जन्तुघाती वा मृतापत्य मुखे कृष्णवणवान् वा कुष्ठ- वान् वन्ध्यो वा स्यादित्यर्थः । १. Except B. D. G. and I. read -द्वार- for “ज्वर-. २. B. D. G. H. and J. read चतुर्थ- for चातुर्थ.. ३. I. reads सततज्वरी for सततं ज्वरी and G. also does the same. X. H. reads Tiragg for Free. ५. I. reads रागो for रोगो. ६. Except A. and I., all others omit इति. ७. B. D. and G. do not insert इति. ८. B. and D. read वृत्तिसंततिः, E. G. H. and J. हृतसंततिः both for मृतसंततिः. ९. I. reads गजचर्मा for गजचर्मी. १०. B. D. G. and H. read छिन्नहस्तः for स्विन्नहस्तः. ११. I. reads गृहिणी दासपल्यपि for गृहणीवानपत्यहा, but it is meaningiess. ..

·२५० पराशरसंहिता [प्रा० का०२ इति । विष्णुधर्मोत्तरे-- 'यं कंचिद्धातयित्वा तु प्राणिनं भृगुनन्दन । मांसं भुक्त्वा तु धर्मज्ञ भवतीह गदातुरः ॥ (वि.ध. २. १०८. ४) इति ।। इति हिंसाशेषकर्मफलानि । अथापेयपानाभक्ष्यभक्षणकर्मविशेषाद्योनिविशेषः। तत्र शिवधर्मोत्तरे- 'कृमि-कीट-पतङ्गानां विड्र्भुजां चैव पक्षिणाम् । सुरापः प्राप्यते योनि पूर्वकर्मानुसारतः' । इति । उमा-महेश्वरसंवादे- 'मद्यव्यसनिनो ये च ये मयं सेवयन्ति च । शालां तु कारयेद्यस्तु मद्यपानं ददाति यः ॥ मद्यविक्रयिणो ये च मॅचं ये क्रीणयन्ति च । पिबन्ति ये नरा देवि सर्वे ते समभागिनः ते शौण्डिका वा चण्डाला लुब्धका मत्स्यघातकाः। दासत्वेनैव सुश्रोणि जायन्ते पुरुषाधमाः ।। * नरकान्ते मद्यव्यसन्यादीनां जन्मान्याह । ते शौण्डिका इत्यादि।शौ- ण्डिकादिष्वपि दासत्वेनैव न स्वामित्वेन। शौण्डिकादिदासा भवन्तीत्यर्थः । १. E.G. H. and I. read प्राणिनां for प्राणिनं. २. B. D. substitute इह for तु. ३. G. and J. omit -कर्म-: while except E. and H. हिंसाविशेषfor हिंसाशेष- ..J. reads -कर्मविशेषः for कर्मविशेषाद्योनिविशेषः. १. B. and D. read द्विजानां for विड्भुजां. ६. B. and D. read मद्यपात्र For मद्यपान: while J, मद्यपानाददाति for मद्यपानं ददाति. ७.G. resds म for मयं.

·9. J. substitute
७. Exceptr
अ० १२.]
माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। २५१
तिर्यञ्चोप समुत्पन्ना यथा मृत्युमुपागताः ।
मद्यपानरता ये च भृणु तेषां गतिं शुभे ।।
पेष्टिवर्षसहस्राणि कृमिभूत्वा महीतले ।
कृमियोनिक्षये भूते पापं तु कथयाम्यहम् ।।
श्वानयोनिशतं गच्छेज्जम्बुके पञ्चविंशतिम् ।
मद्यपानरता ये तु कां गतिं यान्ति सुव्रते ? ॥
शूद्रस्य चेर्दृशं पापं मद्यपानरतस्य च ।
विप्रस्य कथयिष्यामि मद्यपस्य दुरात्मनः ।।
काको भूत्वा चिरं देवि विष्ठाभक्षस्तु जीवति ।
वर्षाणां द्वादशे रुक्षे स जीवेत् पापकर्मकृत् ।।
स्वे मांसे परमांसेन यो देही वृद्धिमिच्छति ।
तस्य योनिशतं गत्वा शरीरं व्याधितं भवेत् ।।
यासु योनिषु जायन्ते नरी मांसस्य भक्षकाः।
व्याधि-रोगशतैर्युक्ता जायन्ते तासु कर्मणा' ।।
१. I. reads मृत्युमुपागताम् for मृत्युमुपागताः. २. J. substitutes प्रभो
for शुभे. ३. E. omits the following:-
षष्टिवर्षसहस्राणि कृमिर्भूत्वा महीतले ।
कृमियोनिक्षये भूते पापं तु कथयाम्यहम् ।।
श्वानयोनिशत गच्छेज्जम्बुके पञ्चविंशतिम् ।.
४. B. D. H. and J. read जम्बुकं पञ्चविंशतिम्, and G. जम्बुकः पञ्चविंशतिः.
वा for च. ६.
B. and D. read पानं for पापं.
HIGH TEHÄRT; while I. substitutes #esfa for gesla. 9. All, except
A. and I., substitute बाधितं for व्याधितं. १०. I. reads नरमांसस्य for
भरा मांसस्य.

·२५२ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । मनु:- 'कृमि-कीटे-पतङ्गानां विड्भुजां चैवं पक्षिणाम् । हिंखाणां चैव सत्त्वानां सुरापी ब्राह्मणो व्रजेत् ॥ (म. स्मृ. १२.५६) इति । विष्णुरपि- ' अभोज्यानां भोजने अभक्ष्यभक्षणे चे कृमिः'। (वि. स्मृ. ४४. ११) इति । वृद्धगौतमः- विप्रवृत्तिविलोपेन दर्दुरः सप्तजन्मसु । निषिद्धान्नं तु यो भुते कमठः सो भिजायते॥ कीटाशी शीतलानाशी मत्स्याशी याचितान्नभुक् । आमन्त्रणं विना भुक्त्वा परान्नं काकतां व्रजेत् ।। इति ॥ अथापेयपानादिकर्मशेषफलानि । इति । तत्र हारीतः- सुरापो बद्धाजितः । अभक्ष्यभक्षः श्यावदन्तः' । (हा. स्मृ. २४. ६८-६९) १. H. reads -कीर- for -कीट- २. E. H. and J. read विड्भुजानां च for विभुजां चैव. ३. B. D. and E. omit च; while E. reads अभोज्या- नामभक्ष्यभक्षण, I. अभोज्यान्नभक्षणे, J. अभोज्यानां भक्षणे, and the test अभोज्यान्नाऽभक्ष्याशी all for अभोज्यानां भोजने अभक्ष्यभक्षण च. ४. B. and D. substitute गौतमः for वृद्धगौतमः; while G. omits इति and वृद्धगौ- तम:. २. B. and D. read this line thus:- अविप्रवृत्तिलोपेन दर्तुरः सप्तजन्मसु ।. G. also the same, but reads अविन वृत्तिलोपेन and -जन्मनि. ६. E. and J. read Hea:, G .: and I. RE: all for 45:. 9. I. reads सूतकान्नाशी for शीतलानाशी. ८. Except A. E. and J. all others read कर्मविशेष- for -कर्मशेष; while G. reads उपपानादि- for अपेयपानादि- ..

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। २५३ sans- इति । स्कान्दे रेवाखण्डे 'पापशेषात्तु भवति सुरापः श्यावदन्तकः। (स्कं. पु. रे. ख. ७१. २६) इति । शिवधर्मोत्तरे- 'अभक्ष्यभक्षी गण्डमाली' । इति । शङ्ख-लिखितौ- 'अभक्ष्यभक्षी गण्डमाली'। इति । काश्यपः 'सुरापो लोलजिह्वः'। इति ॥ ( का. स्मृ. १३. १९) अथ स्तेयकर्मविशेषाद्योनिविशेषाः । तंत्र मनुः- -- . लूता-हि-सरठानां च तिरश्चां चाम्बुचारिणाम् । हिंसाणां च पिशाचानां स्तेनो विप्रः सहस्रशः॥(५७) संयोगं पतितैर्गत्वा परस्यैव च योषितम् । अपहृत्य च विप्रस्वं भवति ब्रह्मराक्षसः ॥ (६०) .. १. B. and D. do not insert the quoted sutra, but substitute तथैव. २. B. D. G. H. and J. reads बद्धजिह्वः for लोलजिह्वः. ३. B. D. H. and J. substitute -विशेषः for -विशेषाः. ४. All, except A. and I., omit तत्र and (E. omit also मनुः. ५. B. and D. read अम्बुधारिणाम् for अम्बुचारिणाम. ६. I. reads स पिशाचानां for च पिशाचानां. ७. B. D. G. I. and J. read भवन्ति ब्रह्मराक्षसाः for भवति ब्रह्मराक्षसः.

·२५४ पराशरसंहिता [प्रा० को०२ मणि-मुक्ता-वालानि हत्वा लोभेन मानवेः । विविधानि च रत्नानि जायते लोहकर्तृषु । धान्यं हत्वा भवत्याखुः, कांस्यं हंसो, जलं प्लवः। मधु देशः, पयः काको, रसं श्वा, नकुलो घृतम् ।। मांसं गृध्री, वसां मद्रुस्तैलं तैलपकः खगः । चीरीवाकस्तु लवणं, बलाकांशकुनिर्दधि ।। कौशेयं तित्तिरिहत्वा क्षौमं हत्वा तु दर्दुरः । कार्पास-तान्तवं क्रौञ्चो, गोधा गां, वाग्गुदो गुडम् ।। चुच्छुन्दरी शुभान् गन्धान्, पत्रं शाकं तु बहिणः। श्वावित् कृतान्नं विविधमकृतानं तु शल्यकः ।। बंको भवति हत्वाऽग्निं, गृहकारी ह्यपस्करम् । रक्तानि हत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः ।। वृको मृगेभं, व्याघ्रोऽश्वं, फैल-पुष्पं तु मर्कटः। स्त्रीमृक्षस्तोकको वारि, यानान्युष्ट्रः पशूनजः ।। यदा तदा परद्रव्यमपहृत्य बलानरः । .. .. १. G. I. and J. read मानवाः and जायन्ते the plural forms instead of मानव: and जायते the singular ones. २. The text substitutes वपां for वसा. ३. B. D. E. H. and I. read लचकः and J. and G. तैलवेकः both for तैलपकः. ४. We follow here A. G. and the text ; while B. and D. read चीरीकाकः, E. and H. क्षीरहारः, I. क्षीरवासः and J. क्षीरपाकः all for चीरीवाक:. ५. I. reads बालकः for बलाका-. ६. I. reads कार्पासं तान्तवं for कार्पास-तान्तवं. ७. B. and D. चागुलो गुलम्, E. वागुला गुडम्, H. वाग्गुलो गुडम्, I. वाद्गुदो गुडम् and J. वागुदो गुलम् all for वाग्गुदो गुडम्. ८. The text substitutes छुच्छन्दरिः for चुच्छुन्दरी. ९. B. D. substitute काको for बको and गृधकारी for गृहकारी. १०. E. reads. जायन्ते जीवजीवका.. ११. B. and D. read फल-पुष्पे and the text substitutes फल-मूलं for फल-पुष्पं.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । २५५
अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाडेतं हविः॥
स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन हत्वा दोषमवामुयुः ।
एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ता॥
( म. स्मृ. १२. ५७-६९)
इति । याज्ञवल्क्यः--
'हीनजातौ प्रजायेत पररत्नापहारकः ।
पत्रशाकं शिखी हत्वा, गन्धाञ्चुच्छुन्दरी शुभान्।।
मूषको धान्यहारी स्याद्यानमुष्ट्रः फलं कपिः ।
जलं प्लवः, पयः काको, गृहकारी
ह्युपस्करम् ॥
मधु दंशः, पलं गृध्रो, गां गोधा, ऽग्निं बकस्तथा ।
श्वित्री वस्त्रं, श्वा रसं चं, चीरी लवणहारकः ॥
प्रदर्शनार्थमेतत्तु मयोक्तं स्तेयकर्मणि ।
द्रव्यप्रकारा हि यथा तथैव प्राणिजातयः ।।
या. स्मृ. ३. २१३-१६)
इति । मार्कण्डेयपुराणे-
'न्यांसापहर्ता नरकाद्विमुक्तो जायते कृमिः । (६)
धान्यं यवास्तिलान्माषान्कुलियान्सर्षपाञ्चणान् ॥(७)
१. B.G. and D. read चैव हुतं for चैवातं. २. B. D. E. G. H. and
J. read qe tema for pratica; while B. D. and J. substitute ara for
३. E. H. and J. read छुच्छन्दरिः for चुच्छुन्दरी. ४. G. reads
फलं for पलं. ५. I. and the text substitute तु. ६. I. reads through
mistake प्राणिजायते for प्राणिजातयः. ७. I. reads पुंसोऽपहर्ता for न्यासा.
पहर्ता. ८. I. reads कुलुत्थान्, E. H. and the text कुलत्थान both for
कुलित्थानू.
ता:.

·ऽनन्तु स for दुग्ध तु. ४. The text reads a for तु. ५. H.J. and the
पराशरसंहिता
[प्रा० कां०२
१. J. substitutes महाचको for महावक्त्रो; while the text बभुसन्निभः for
वजसन्निभः. २. B. and D. read मक्षिको for मक्षिका. ३. The text reads
सस्यान्यन्यानि वा हृत्वा मोहाजन्तुरचेतनः (८)
सञ्जायते महावक्लो मूषको वजसन्निभः ॥ (९)
भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिको जायते नरः । ( १९)
हत्वा दुग्धं तु मार्जारो जायते नरकाच्युतः ।
तिल-पिण्याकसम्मिश्रमन्नं हत्वा तु मूषकः ॥ (२०)
घृतं हत्वा तुं नकुलः काको मुहुरामिषम् ।
इयेनो मार्गामिषं हत्वा चीरी लवणहारकः ।। (२१)
चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते । (२२)
यस्तु चोरयते तैलं तैलपायी स जायते ।
मधु हृत्वा नरो दंशो घृतं हृत्वा पिपीलिका । (२३)
चोरयित्वा तु निष्पावान् जायते गृहगोलकः।
आसनं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुयात् ॥ (२४)
ॲयो हत्वा तु पापात्मा वायसः सम्प्रजायते ।
.
text read मङ्गुरजामिषम्, G. मगुरुजाप्रियम् both for मुहुरजामिषम्. ६. In
the text we find these following two lines are for this line, viz.
मत्स्यमांसापहृत् काकः श्येनो मार्गामिषापहृत् ।
वीचीकाकस्त्वपहते लवणे दधनि कृमिः
७. H. substitutes अन्धु for मधु. while B. and D. हसो for शो and
G. reads thus:-
अपहृत्वा पणे दशों घृतं हृत्वा पिपीलिकाः ॥
And in the text we find sपूपं for घृतं. ८. B. D. E. G. H. I. and T.
read गलगण्डक : for गृहगोलकः, ९. The text reads आसवं for आसनं
and gives therefore a good sense. १०. E. and G. read अपो for अयो.

·२५७ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । हते कांस्ये च हारीतः कपोती रौप्यजे हते ॥(२९) जीवञ्जीवकतां योति रक्तवस्त्रापहारकः॥ (२९) चुच्छुन्दरी शुभान् गन्धान् सस्यं हृत्वा शशो भवेत् । षण्डः पैलालहरणे काष्टहत् घुणकीटकः ॥ (३०) पुष्पापहृद् दरिद्रश्च पङ्गुर्यानापहारकः । शाकहर्ता च हारीतस्तोयहर्ता च चातकः ॥ (३१) भूहर्ता नरकान् गत्वा रौरवादीन् सुदारुणान् । तृण-गुल्म-लता-वल्ली-त्वक्सार-तरुतां मात्।। (३२) (मा. पु. १५. ६-३२) इति । गौतमः-- अनृतवाक् स्खलितजिह्वो मुहुर्मुहुः सल्लंग्नवाक् । .. १. I. reads रौप्यके for गैप्यजे and the text रूप्यभाजने for रौप्यजे हते. २. E. and H. substitute याता for याति, E. I. J. and the text read रक्तवस्त्रापहनरः for रक्तवस्त्रापहारकः. ३. B. and D. omit this and the following three lines:- चुच्छुन्दरी शुभान् गन्धान सस्यं कृत्वा शशो भवेत् । पण्डः पलालहरणे काष्ठहत् घुणकीटकः ।। पुष्पापहरिद्रश्च पङ्गानापहारकः। शाकहर्ता च हारीतस्तोयहर्ता च चातकः।। G. omits this and the following two lines ; while the text reads छच्सन्दरि and E. H. and J. read the same for चुच्छुन्दरी. ४. I. reads रसं and the text वासो both for सस्यं. ५. E.H. and J. read पलालहारेण for पला- लहरणे ; while the text substitutes फलापहरणात् for the same. reads व्रणकीटकः for घुणकीटकः. ७. The text reads STEFT: for ऽपहारकः. 4. B. D. E. G. H. I. and J. read गतः for क्रमात. ९. We consulted here five different manuscripts and one printed copy of the text of Gautama, manuscripts do not concord with one another. Some omit this portion altogether. In the printed copy some Sûtras are found, but their version is quite different; while H. reads Ferna: for खलित- and I. उल्वलो for स्खलितजिह्वो. 33 ..

·२५८ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ जलोदरो दारत्यागी । कूटसाक्षी श्वीपदी उच्छून- जवाचरणः । विवाहविनकर्ता छिन्नोष्ठः। अवगूरण- छिन्नहस्तः । मातृनोऽन्धः। स्नुषागामी वातवृषणः। चतुष्पथे विण्मूत्रविसर्जने मूत्रकृच्छ्रः। कन्यादूषकः पण्डः । पर्युषितभोजी कृमिः । ईर्ष्यालुर्मशकः। पित्रोविवदमानोऽपस्मारी । न्यासापहार्यनपत्यः। रत्नापहार्यत्यन्तदरिद्रः । विद्याविक्रयी पुरुषमृगः । वेदविक्रयी द्वीपी । बहुयाजको जलप्लवः । अया- ज्ययाजको वराहः । अनिमन्त्रितभोजी वायसः । मृष्टैकभोजी वानरः । इतस्ततोऽनन् मार्जारः । कक्षवनदाही खद्योतः। दारकाचार्यो मुखविगन्धः। अदत्तादायी बलीवर्दः । मत्सरी भैमरः। अग्युत्सादी मण्डलकुष्ठी । शूद्राचार्यः श्वपाकः। गोहर्ता सर्पः । स्नेहापहारी क्षयी । अन्नापहार्यजीर्णी । ज्ञानापहारी १. मावृन्नोऽन्धः । स्नुषागामी वातवृषणः। these two Sûtras do not appear in others than A and I. ; while B. omits ईष्यालुर्मशकः. २. B. D. E. G. H. and J. do not insert पर्युषितभोजी कृमिः here, and change place and insert after मुखविगन्धः।. ३. B. D. E. G. I. and J. omit पित्रोविवदमानोऽपस्मारी. ४. B. D. E. G. and H. substitute कन्यापहारी for न्यासापहारी and J. omits अनपत्यहा। रत्नापहारी and reads न्यासापहार्य- त्यन्तदरिद्रः. ५, J. reads पुरुषो मृगः for पुरुषमृगः ६. उ. substitutes -याचको for -याजको. ७. B. D. G. omit this Sutra. ८. I. reads यतः- for a: 8. H. reads 54 Tere for STF Trrerat. 3o. E. J. and I. read चमरः for भ्रमरः. ११. J. reads मण्डली कुष्ठी for मण्डलकुष्ठी. SHA ·अ०१२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । २५९ मूकः जलापहारी मत्स्यः। क्षीरहारी बलाकः। परद्रव्यापहोरी परमेष्यः। (गौ. स्मृ. २०, ४-३८) इति । शङ्ख-लिखितौ- वेमापहारी अद्रिसर्पः । परजलापहारी शिशु- मारः। संस्यापहारी कपोतः। कव्यापहारी वायसः। ताम्रापहारी वल्गुलः। अपूपापहारी प्रेतः । शास्त्राप- हारी जडः । छत्रापहारी कारण्डवः । गन्धापारी पतङ्गः। ध्वजापहारी कृकलासः । शाकापहारी पशुः । शय्यापहार्यशयनैः । पुष्पापहारी दुर्गन्धी। फलापहार्यफैली दीपापहारी कौशिकः। भूम्यपहारी नकुलाहि-बिडाला-ऽऽखूनामन्यतम इति। ७ १. Except A. and I., all others substitute जलाहारी for जलापहारी. २. Except E. and I., others read बलाकी for बलाकः. ३. B. reads हारी for sपहारी ४. B. reads वैश्यापहारी, D. and G. वेश्यापहारी for वेश्मापहारी and all manuscripts, except A. and I., omit -सर्पः and read only अद्रिः; while G. reads अहिः for अद्रिसर्पः. ५., G. substitutes सर्व- for पर-; while I. omits पर.. ६.D. reads सत्यापहारी for सरयापहारी; while B. omits this and the following three Sutras:- सस्यापहारी कपोतः। कव्यापहारी वायसः । ताम्रापहारी वल्गुलः ।. ७.G. and J. substitute व्यापहारी and D. H. कव्यहारी both for कव्या- पहारी. ८. G. reads ताम्रहारी and I. बलाकः for ताम्रापहारी and वल्गुलः respectively. ९. D. omits these following Sutras and reads इति at once. १०. B. omits कारण्डवः and गन्धापहारी; while I. reads कारण्डः for कारण्डवः and, G. करम्बः and J. कोदुभवः for the s sume. H. also reads कोदंभवः, but gives marginal reading..कारण्डवः. ११. G. reads अशतिः for अशयनः १२. B. and G. read अफलादि for अफली.

·पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ यद्वा तदाऽपि पारक्यं स्वल्पं वा यदि वा बहु । हृत्वा वै योनिमामोति तत्तद्भोगानुरूपतः ।। इति || अथ स्तेयकर्मशेषफलानि । तत्र विष्णुधर्मोत्तरे- 'मणि-मुक्ता-प्रवालानि रत्नानि विविधानि च । अपहृत्य नरों रामं जायन्ते हेमकर्तृषु ॥ (२) यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहृत्य बल्लान्नरः। प्रामोति भृगुशार्दूल मानुष्ये भारवाहिताम् ।। (३) धान्यचोरोङ्गहीनः स्यादत्यङ्गो मिश्रहृद् भवेत् । व्याधितश्चान्नहर्ता स्यान्मूको वागपहारकः ।। (६) वस्त्रापहारी श्वित्री स्यात् पङ्गुश्वाऽश्वापहारकः । (६) अन्धो दीपापहारी स्यात् काणा निर्वापको भवेत् ।। (७) दरिद्रः परवित्तनश्चोन्मत्तश्च तथाग्निदः।। (८) पङ्गुरेव तथा ज्ञेयः सर्वयानापहारकः । १. B. D.G. H. and J. read यद्वा तदा परद्रव्यं for यहा तद्वाऽपि पारक्यं. २. All others, except A., do not insert अथ. ३. H. reads विष्णोत्तरे for विष्णुधर्मान्तरे. ४.G. reads in singular form as नरो... जायते. ६. We follow here only A. and the text; while all others read 17977, but the quoted verses are a dialogue between TT and Parasurama and Pushkara addressed to Parasurama. The vocative (131T is not appropriate to Parasuriama.. ६. B. and D. read हत्वा गोमिश्रकृद्भवेत्, G हृत्वा गां मिश्रकृद्भवेत्, E. and H. अन्त्यगो मिश्रकृद्भवेत, I. अस्यन्त मिश्रको भवेत् and the text अव्यङ्गो. मित्रहद्भवेत् all for अत्यङ्गो मिश्रहद्भवेत्. ७. G. reads a for स्यात्, ८. G. omits this line:- वस्त्रापहारी श्वित्री स्यात् पङ्गुश्चाश्वापहारकः ।। ९. The text substitutes तथा for भवेत्. १०. We follow here only A. and the text; while all others read TIETESTET:I.

·२६१ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । अन्धश्च जायते लोके गां हत्वा च नराधमः ॥ (८) वैस्व-भाज्यापहारो तथा नग्न-बुभुक्षितौ । रत्नापहारी भवति तथा कुष्टी नराधमः ॥ (९) (वि.ध. २. १०७. २-९) इति । वायुपुराणे- 'वातव्याधियुतः स्तेयी तथा कुष्ठी नरो भवेत् । ब्राह्मणस्वर्णहारी च प्रमेही जायते नरः ।। प्रस्विन्नपाणि-पादः स्यादाहरेद्यो रसादिकम् । अनचोरो भवेद्यस्तु सोऽ कस्माज्जायते कृशः। स्वरोपघाती वाक्यं च हत्वा मर्त्यः प्रजायते ।। (वायु. पु. २. ३१. २५-२७) इति । उमा-महेश्वरसंवादे- 'धान्यचौरस्तु हीनाङ्गस्तृणहर्ता तु वा पुनः । परद्रव्यापहारी च भृत्यानां वृत्तिजीवकः ॥ अन्नं क्षेत्रं गृहं वापि परद्रव्यं हरन्ति ये। सुवर्ण-मणि-मुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च ॥ आहरेत् चोरयेत् । वाक्यं हृत्वा स्वरोपधाती भवतीत्यर्थः । R. The text does not insert this and the following two lines, but for these three lines; the text gives one line. अन्धो भवति गोन्नस्तु चाण्टिकस्तैलिकस्तथा । B. D. also omit these three lines. २. म. reads वस्त्र-पूजापहारो for वस्त्र-भोज्यापहर्तारो. ३. G. omits इति. ४. G. substitutes बाल- for वात- ५. J. reads ब्राह्मणः स्वर्णहारी for ब्राह्मणस्वर्णहारी. ६. B. D.G. H. substitute धान्यचोरः for अन्नचोरः. ७. B. and D. read परोपघाती for स्वरोपघाती; while E. reads स्वरो नृपतिवाक्यं च हत्वा and J. स्वरोपश्चातिवाक्यं च रुह्य both for स्वरोपघाती वाक्यं चहत्वा. ८. B. and D. read धान्यचोरोङ्गहीनः स्यात् for धान्यचौरस्तु हीनाङ्ग... ९. I. reads खलं for अन्नं. mema and ·D. read नाम्ना हीनाः, G. नमहीना: both for नना हीनाः. पराशरसंहिता [प्रा० का०२ आसनानि विचित्राणि धन-धान्यमुपस्करम् । ये हरन्ति नरा नित्यं परद्रव्याणि मोहिताः॥ इहलोकमृतानां च तेषामेष विधिः स्मृतः। नग्ना दीनाः क्षुधाश्चि कुचैला दुखिताः सदा ।। बन्धुभिः परिभूताश्च भोग्य-भोगविवर्जिताः । तांस्तु ते प्रार्थयन्तीह दासवृत्तिमुपागताः ॥ ये हरन्ति च तूंर्याणि वाद्यानि विविधानि च । तेनं पापन ते देवि तिर्यक्त्वं यान्ति मानवाः ।। हृत्वाऽऽनंदादिवाद्यानि झल्लरी-पटहानि च । तेन पापेन ते मूढा बाधिर्य यान्ति मानवाः ॥ कौस्यकं मुरजं वंशं वीणां तुम्बुरुकं तथा । ये हरन्ति च पापेने पिशाचास्ते भवन्ति च ।। पटेहं लेपनं चैव तथा सम्पुटिकाश्च ये । B. D. G. I. and J. read इहलोकगतानां, E. इह लोकमतानां both for इहलोकमतानां. २. B. and D. substitute एव for एषः. ३. B. and J. read भाग्यभोग- for भोग्य-भोग- ५. I. reads सुखानि and E. And J. वसूनि both for तांस्तु ते. ६. B. D. and E. substitute सदा for दास--- ७. I. reads शूणि for तूर्याणि. 6. B. and D. omit the following : तेन पापेन ते देवि तिर्यक्त्वं यान्ति मानवाः ।। हुत्वा नद्धादिवाद्यानि झल्लरीपटहानि च। ९. E. reads मण्डवादि-, G. मूछादि-, I. मवादि- and J. मनादि- all for उनद्धादि- १०. B. D. E. and I. read कांसिकं, G. and H. वांशिक both for कांस्यकं. ११. E. G. H. and J. read तुवंविलं and I. तूलविलं for तुंबुरुकं. १२. G. and I. read पापानि for पापेन. १३. J. reads this line as follows: पर्ट संक्लेमनं चैव तथा संचुधिताच ये ।। while G. substitutes पहह for पटई and B. and D. सम्पुटिकांश्च for सम्पुटि काश्च.

·जायेत, G. reads -दरिद्री स जायते, अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । २६३ हरन्ति पुंष्करं ये तु तेन ते यान्ति मूकताम् ।। प्रासादेषु च ये देवि हेरन्ते दीपकान् नराः । गृहेषु चैव विप्राणां तेन ते यान्ति चान्धताम्' । इति । शङ्ख-लिखितौ- 'सुवर्णस्तेयी कुनखी । वस्त्रापहारी श्वित्री । हिर- ण्यापहारी दद्रुणः । तैजसापहारी मण्डली । ने- हापहारी क्षामयी। अंजीर्णवानन्नापहारी । वाग- पहारी मूकः । गृध्रो देवद्रव्योपजीवकः । पाण्डु- रोगी दीपहारी । ब्राह्मणवृत्तिनश्च दरिद्रः । कर्मफल- विशेषेण कुब्ज-षण्ढ-पङ्गु-दरिद्राश्च जायन्ते'। इति । यमः- द्रव्योषधापहर्ता च दीर्घरोगित्वमामुयात् । धान्यचोरो व्रणी च स्यात् कासी भक्तापहारकः ॥ गलगण्डी गणद्रव्यहर्ता भवति मानवः । मण्डलं कुष्ठप्रभेदः सोऽस्यास्तीति मण्डली । अन्यत् सुगमम् । १. B. D. E. G. I. and J. read पुस्तकं for पुष्करं. २. G. reads मूढताः for मूकताम्. ३. I. reads हरन्ति दीपिकां for हरन्ते दीपकान्. १. B. and D. omit क्षयामयी । अजीर्णवानन्नापहारी and read स्नेहापहारी वा- न्तानः for the above omitted portion. ५. G. and H. read अजीर्ण- वान्तोनहारी for अजीर्णवानन्नापहारी. ६. B. D. G. H. and J. read while E. कुष्ठ- for कुब्जfor the same. कुण्ड- ७. B, reads -दरिद्रश्च reads दीर्घरोगान् for दीर्घरोगित्वम्. ९. H. reads कृमिः for कासी. १०. I. reads taga- for T784-; but it seems meaningless here. .

·पराशरसंहिता
[प्रा० कां० २
।
विधृतिर्बलहर्ता च श्येनो मांसापहारकः ।।
(य. स्मृ. ५. ३-५)
इति । स्कान्दे रेवाखण्डे-
'मानकूट तुलाकूट कूटसाक्ष्यं वदन्ति ये ।
नरके तेऽन्धतामिले प्रपच्यन्ते नराधिय ।।
शतसाहस्त्रिकं कालमुषित्वा तत्र ते नराः ।
इह शत्रुगृहे बंद्धा भ्रमन्ते कालमीप्सितम् ॥
कुनखी स्वर्णहरणान्मूकः पुस्तकहारकः ।
फलान्याहरतो ऽपत्यं म्रियते नात्र संशयः॥
(स्कं. पु. रे. खं. ७१. ३६-४०)
इति॥
अथागम्यागमनकर्मविशेषाद्योनिविशेषः ।
तत्र स्कान्दे रेवाखण्डे-
'गुरुदाराभिमर्शी च कृकलासो भवेद्भुवम् ।
राज्ञीगामी भवेदंष्ट्रो वृश्चिको वृषलीपतिः ।।
(स्कं. पु. रे. ख.७१. २९)
*मानं धान्यादिमापनसाधनं द्रोणाढकादि । तस्मिन् कूट कपट
नत्वमित्यर्थः।
१. I, reads this line as follows:-
विकृतिब्रह्महर्ता च स्यान्मांसस्थापहारकः।।
while E. reads वा स्यान्मांसापहारकः, B. स्यान्मांसस्यापहारकः, H. स्यान्मां-
सापहारकः and J.स्यान्मासोपहारकःall for श्येनो मांसापहारकः. २. I. reads
मणिकूटं for मानकूटं through mistake. ३. I. substitutes तु for ते.
४. I. reads नराधमाः for नराधिप, but the quoted lines are addressed to
the King. ५. E. reads लभन्ते, H. बद्धा लभन्ते and J. बद्धा लभन्ते all for
वडा भ्रमन्ते. ६. J. reads भवेहुष्टो for भवेदुष्टो.

·पापो. ६. B. D. E. G. H. and J. read यति for प्रवर्षयित्वा; while
माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता।
इति । गौतमः-
'चाण्डाली-पुल्कसीगमने जगरः । प्रत्रजिता-
गमने मरुपिशाचः । शूद्रागमने दीर्घकीटः ।
सवेर्णाभिगामी दरिद्रः । गोगानी मण्डूकः'।
(आन्ध्रपुस्तके गौ. स्मृ. २०.३५-४०)
इति । मार्कण्डेयपुराणे-
'पैरदाराभिगमने रक्तद्रोणस्तु जायते । (९)
श्व-सृगालेभ-गृध्रेषु क्रमाज्जातिषु जायते ।
भ्रातृभायां च दुर्बुद्धिो धर्षयति पापकृत् ।
पुंस्कोकिलत्वमानोति स पोपो नरकाच्युतः ।। (१०)
सखिभार्या गुरोर्भार्या राजभार्यां च पापकृत् ।
पंधर्षयित्वा कामात्मा सूकरो जायते नरः ।। (११)
शूद्रश्च ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ।
तस्थामपत्यमुत्पाद्य काष्ठान्तः कीटको भवेत् ।। (१९)
मकरः कृमिको मदुश्चण्डालश्च प्रजायते ॥ (१६)
(मा. पु. १५. १- १६)
१. These quoted Sutras are not found in the text. २. J. reads
स्ववर्णाभिगामी for सवर्णाभिगामी. ३. B. and D. read परदाराभिगामी च
रक्षो घोरः, E. and H. परदाराभिगामी तु रक्को घोणः,G. and J. परदाराभिगामी
तु रक्तो घोरः for परदाराभिगमने रक्तद्रोण, while the text reads this line
thus:--
परदाराभिमर्शातु वृको घोरोऽभिजायते ।.
४. The text reads this line as follows:----
श्वा शृगालो बको गृध्रो व्यालु ( व्यालः) कस्तथा क्रमात् ।।
while B. and D. श्व-सुगाल-राधेषु, E. and G. श्व-सृगालेषु गृध्रेषु and H.
श्व-गालक-गृश्रेषु all for श्वसुगालेभ-गृध्रेषु. ५. The text reads चापि for
G. and I. पापात्मा for कामात्मा.
34

·। वृकः । E.G.H. and J.substitute व्याघ्रः for व्याल: ७. B, andp. B. D. २६६ पराशरसंहिता [प्रा. कां०२ इति । ब्रह्मपुराणे-- 'सखिभार्या गुरोर्भार्यां रोजभार्या तथैव च । प्रधर्षयति कामाद्यो मृतो जायेत सूकरः ॥ (६८) सूकरः पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि वै पिपीलिका तु मासांस्त्रीन् कीटःस्यान्मासमेव तु ॥(६९) एतानासाद्य संसारान् कृमियोनौ प्रजायते । तत्र जिवति मासांश्च कृमियोनौ चतुर्दश (७०) ततो धर्मक्षयं कृत्वा ततो जायेत मानवः । (७१) परदाराभिमर्श तु कृत्वा जायेत वै वृकः । श्वा सृगालस्ततो गृध्रो व्यालेः काको बकस्तथा ।(६६) भ्रातृभार्या तु पापामा यो रोचयति *मोहितः । कोकिलत्वमवामोति सो पि संवत्सरं द्विजः । (६७) मनसापि गुरोभायर्यां यः शिष्यो याति पापकृत् । उग्रान् स याति संसारानधर्मेणेह चेतसा ।। श्वयोनौ तु स सम्भूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति । तत्रापि निरयं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते ।। 'मैथुनार्थमिति शेषः । नायं वैधनियोगस्य निन्दार्थवादः । रोचयती- त्युक्तेः सकामत्वं लक्ष्यते । नियोगे तु सन्तान जननेच्छाया एव मुख्य- स्वात् । 'स मानवः' स पापफलभोक्ता पुरुषः श्वा भूत्वा ततः कृकलासो भवतीत्यर्थः। १. I. reads शिष्यभायाँ for राजभार्या. २. I. reads कामात्मा for कामाद्यो. ३. G. reads च for तु. ४. G. and H. read एतान्मासांश्च for एतानासाद्य. ५.. G. reads परदाराभिमीतु मृत्वा for परदाराभिमर्श तु कृत्वा. ६. B. D. substitute rurait and G. parit both for arqarzii and I.ugafà for frega. .. । .. ।

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता ।
२६७
कृमिभावमनुप्राप्य वर्षमेकं तु जीवति ।
ततस्तु निरयं प्राप्तो ब्रह्मयोनौ प्रजायते ।।
वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते । (७७)
ततः सम्प्राप्य निधनं जायते सूकरः पुनः ।।
सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते द्विजाः ।
श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन भो द्विजाः ।। (७८)
श्वा भूत्वा कृकलासस्तु जायते मानवस्ततः ॥ (७९)
तत्रापत्यं समुत्पाद्य ततो जायेत मूषकः' ।। (८०)
(ब. पु. २१७. ६६-८०)
इति । नारदपुराणे-
'चिन्तयेदीक्षयेद्वापि जननी वा सुतां च वा।
वधू वा भ्रातृदारान् वा गुरुभार्यां नृपस्त्रियम् ।।
3. B. D. and G. omit this and the following two lines:---
कृमिभावमनुप्राप्य वर्षमेकं तु जीवति ।
ततस्तु निरयं प्राप्नो ब्रह्मयोनौ प्रजायते ।।
वृषलो ब्राह्मी गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ।।
R. E. and H. onit this line. 4. G. substitutes para for gai.
४. B. D. and G. read द्विजः for द्विजाः, but the quoted lines are
addressed to the Rishis ५. B. and D. omit this line:-
श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन भो द्विजाः ।
६. G. substitutes द्विज for द्विजाः-७.E. does not insert नारदपुराणे
and the following quoted six lines and già G. and H. insert
नारदपु-
but omit the following six lines and इति । व्यभिचारिणी-
Fara acregoror. B. and D. read suara and J. Feterang both for
वीक्षयेत्. ९. J. reads वृद्धा for वधू and B. D. and J. substitute -भार्या
instead of -दारान्.
राणे,

·२६८ पराशरसंहिता [प्रा०कां०२ स याति नरकं घोरं सञ्चिन्त्य श्वपचीमपि । दृष्ट्वा हि प्रमदा ह्येता यः क्षोभ व्रजते नरः॥ तस्य पुण्यं कृतं सर्व वृथा भवति नान्यथा ! पुण्यस्य सङ्ख्यात् पापी पाषाणश्च भवेब्रुवम् ॥ इति । व्यभिचारिणीम्प्रति वैराहपुराणे- 'ततः शुनी भवेत् पश्चात् सूकरी च ततः परम् । कर्मक्षये ततः पश्चान्मानुषी कुत्सितां भवेत् ॥ नच सौख्यमवानोति तेनं दुःखेन दुःखिता' । ( व. पु. २०२. ७१-७२ इति। 'तृण-गुल्म-लतानां च क्रव्याद-दंष्ट्रिणामपि । क्रूरकर्मरतानां च क्रमशो गुरुतल्पगः ॥ हिंसा भवन्ति क्रव्यादाः क्रमशोऽभक्ष्यभक्षिणः । परस्परादिनो मत्स्याः प्रेत्याऽन्यस्त्रीनिषेवकाः' ।। (व. पु. २०२. ३०-३१) . १. B. and D. read तु प्रमदाँल्लोके for हि प्रमदा ह्येताः. २. B. and D. read स पुण्यसङ्क्षयात् पापः for पुण्यस्य सक्षयात् पापी; while T. substitutes पापं for पापी. ३. B. and D. substitute नारदपुराणे for वराहपुराणे. ४.G. reads par for art. 9. B. D. and G. read fear for hicear. 4. G. substitutes भई- for तेन... B. D.E.G. I. and J. insert इति and show that the quotation of Varâha purâņa is completed here, and the next four lines are separate. A. and A, do not insert gia and show the next lines belongs to the quotation of Varaha purâņa. 6. B. D. and G. substitute त्रीणि for तृण- and क्रव्यादि- for कव्याद- and I. and J. क्रव्यादा for the same. ९. I. substitutes कृमयो. १०. B. and D. read तत्स्त्रीनिषेवकाः, H. ऽन्यस्त्रीनिषेवका: both for ऽन्त्यस्त्रीनिषवका. .

·and the following three lines. ३. म. and J. read धर्मज्ञः for धर्मज्ञ.
अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता।
२६९
इति । अगम्यागमनकर्मविशेषात् फलविशेषः पद्मपुराणे-
' उदरव्याधियुक्तस्तु तथा गुर्वङ्गनागमे ।
आचार्यभार्यागमने भगन्दरयुतो भवेत् ॥
तथा पापेन महता गुल्मी स्यादन्त्यजागमे ।
इति । विष्णुधर्मोत्तरे-
पण्डश्च जायते लोके दारातिक्रमकारकः ।
परपुंसि प्रसक्ता च तस्य भार्या तथा भवेत् ॥
कुष्ठी भवति धर्मी अपहृत्य तथा स्त्रियम् ।
लिङ्गव्याधिमवामोति वियोनौ मैथुने रतः ।।
गां गत्वा तु द्विजश्रेष्ठ लिङ्गनाशमवामुयात् ।
दृष्ट्वा परस्त्रियं नग्नां नैरो दुष्टेन चेतसा ।।
जात्यन्धत्वमवामोति परलोके न संशयः ।
अवकीर्णी च भवति लिङ्गव्याधिसमन्वितः ॥
प्रकीर्णमैथुनो जन्तुः क्लीबो भवति वै द्विज'।
(वि.ध. २. ७०.४१-४६)
इति । शङ्ख-लिखितौ-
'पर्वमैथुनी प्रमेही । पुरुषव्याधिपीडितः ।
परदारगाम्यगुप्तदारः । गोष्ववकीर्णी दुश्चर्मा।
१. G. reads भगक्षययुतो for भगन्दरयुतो. २. B. and D. omit this
४."B. D. G. and H. read श्वयोनौ for वियोनौ. ५. E. and I. read गांच
गत्वा for गां गत्वा तु; while B. and D. substitute द्विजश्रेष्ठो for द्विजश्रेष्ठ,
६. B. D. and G. substitute अनुदुष्टेन and J. अतिदुष्टेन both for नरो दुष्टेन
while A. मनोदुष्टेन चक्षुषा for नरो दुष्टेन चेतसा. ७. I. reads प्रकीर्णमैथुने,
for प्रकीर्णमैथुनी. ८. I. reads पर्वमैथुने and J. परमैथुने both for पर्वमैथुनी.
९. G. reads परदाराभ्यगामी for परदारगामी; while G. reada भगुमचारी
and I. अगुप्तवारकः for अगुवहारः.
-

·and H. अतः for the same. ६. Band D. read भवेत् for ऽसकृत्. ७.G- २७० पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ खेराभिगामी मूत्रमेही । सगोत्राभिगामी मद्यप- स्त्रीगामी च श्लीपदी । मातृ-पितृ-भगिनीगाम्य- बीजी । स्वदारादन्यत्र दीव्यतः केशाल्पत्वम् । गुरुतल्पगो दुश्चर्मा | चण्डाल्यवकीर्णी कन्या- दूषी सगोत्राभिगाम्यबीजी | धर्मपल्यामास्ये प्रवर्तकः खल्वाटः । मातृ-भगिनीगाम्यव. कीर्णी श्लीपदी वैधी मधुमेही च'। इति । वृद्धबौधायनः- 'गां गत्वा मधुमेही स्यान्मूत्रकृच्छी चतुष्पदम् । मधुमेही खराश्वादिगामी भवति मानुषः ।। सवर्णागमने रक्तः पितृहा पाण्डुरोग्यथ । अन्त्यजागमने मो जायते नात्र संशयः ।। इति । वृद्धगौतमः- धर्मपत्नी गुरोर्गत्वा वृश्चिको भुजगस्तथा । पक्षि-दंष्ट्रि-मृग-व्याल-क्रव्यादोऽपि ततोऽसकृत् ।। तथा मानुष्यतां प्राप्तः क्षयी कुष्ठी च वाँ भवेत् । महोदरी प्रमेही च दुश्चापि भगन्दरी ।। ज्वरातिसारी दाही च पाददाही कृमिव्रणी । गत्वा तु मातृभगिनी दारेथू मधुमेहवान् ॥ १. I. reads this Sutra खराश्वाभिगामी मधुमेही; while G. reads धूममेही for मूत्रमेही. २. B. and D. read श्वीलवादी and A. श्लिष्टवादी both for श्लीपदी; while E. substitutes श्रीपदी for the same. ३. I. substitutes वधी for वत्री. ४. I. reads ऽदकः for रक्तः. ५. I. reads अधः as: - . for अथ read3 तथा for च वा. ८. B. D. and I. substitute च for अपि. ९. G. reads अतिसारी विदाही च for ज्वरातिसारी दाही च; while I. reads दाक्षी for दाही. १०. B. and D. read ज्वरेषु, I. नलेषु both for दारेषु.

·अ० १२.]
माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता।
..
कन्यागाम्यश्मरी शूली प्रमेही मूत्रकृयपि ।
कन्यां च गोत्रजां गत्वा बाहुहीनो भवेन्नरः ॥
सगोत्रां च सवर्णा च गत्वा स्यात् श्लीपदी नरः।
मातरं च स्वसारं च गत्वा श्लीपद्यजीवकः
अनस्थि-पाणि-पादः स्यात् श्वश्रूगः सखिभार्यगः ।
मूत्रकृच्छी तथा जिही स्नुषागो मुष्कवृद्धिमान् ।
रजस्वलाभिगामी च चण्डालीगमने रतः।
दाहज्वरी भवेन्मर्त्यः अन्त्यजन्मसु गुल्मवान् ।।
वा तपस्विनी नारी गुर्विणीं मूत्रकृच्छ्यपि ।
स्यादामयावी भवति विधवागोऽइमरीयुतः ॥
प्रमेही मूत्रकृच्छी च शूली मोभिजायते ।
परदाराभिगामी च प्रमेही गुरुदारगः ॥
दासीगामी क्रूरकर्मा सदा कामरतो भवत् ।
स्वजातिपरनारीगः कुष्ठी मोभिजायते ॥
वक्त्रमैथुनकर्ता च खल्वाटो जायते नरः ।
गत्वा तु महिषीं राज्ञः षण्ढो भवति मानवः ॥
१. B. and D. substitute चैव for शूली. २. E. reads श्रीपद्यजीवकः
for श्लीपद्यजीवकः ३. I. reads जिह्वः for ऽजिह्वी. ४. B. and D.
omit this and the following two lines :-
मूत्रकृच्छ्री तथाऽजिव्ही स्नुषागो मुष्क वृद्धिमान् ॥
रजस्वलाभिगामीच चण्डालीगमने रतः ।
दाहज्वरी भवेन्मयः अन्त्यजन्मसु गुल्मवान् ।।.
E. and J. insert इति after भवेत.

·२७२ पराशरसंहिता [प्रा. कां. २ नेत्ररोगी भवेत् प्रेक्ष्य नितरां परयोषितः । बहुत्वे योषितामेकपत्नीगः खञ्जतां ब्रजेत् ॥ स्वदारेभ्यो ऽन्यतो दीव्यन्नल्पकेशो भवेन्नरः। पुंश्चल्यो योषितो बालरण्डाः स्युबधिरांस्तथा दास्यो वा दीर्घरोगिण्यो दृष्टिहीना भवन्ति तोः॥ इति । ब्रह्मपुराणे- 'परदारेषु ये चापि चक्षुष्टुं प्रयुञ्जते । तेन दुष्टस्वभावेन क्लीबत्वमुपयान्ति वै ॥(६४) पशृंश्च ये विव्रजन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः । प्रकीर्णमैथुना ये च क्लीवा जॉयन्ति ते नराः।। (६५) (ब्र. पु. २१७. ६४-६५) इति । तदेवं कानिचिच्छास्त्राण्युदाहृत्य कियानपि कर्म- विपाको निरूपितः । अनयैव दिशा विपाकान्तराण्युन्नेयानि । नहि निःशेषेण केनचिदुदाहर्तुं शक्यन्ते। तदुक्तं विष्णुधर्मोत्तरे- 'उक्तास्तवेमांस्तु मया तिरश्चां या योनयो यानि च लक्षणानि । शक्यानि कान्येन मया न वक्तुं या योनयश्चैव नराधमानाम् ।। (वि. ध. २.७२. ६७.) १. We only tollow here A. and J.; while all others read योषितामेकां पुत्रीगः, but it seems meaningless. २. G. substitutes विधवाः for बधिराः, ३. B. D. and H. substitute ते for ताः. ४. H. reads दुष्टं for द्रष्टुं. ५. G. reads दुष्टप्रभावेण for दुष्टस्वभावेन. ६. B. and D. read येऽपि व्रजन्ति for विवजन्ति. ७. B. and D. substitute जायन्त एव ते. ८. G. does not insert इति. ९. J. reads विपाकान्तराण्यपनेयानि । नहि विशेषेण, G. reads also विशेषेण for निःशेषेण. १०. I. reads शक्यम् for शक्यन्ते. ११. G. reads तथाशक्ति, I. reads यथाशक्ति for तवेमास्तु, ram ·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। २७३ इति । अशक्तिश्च कर्मानन्त्यात् । यद्यप्यतिपातकादीनि प्रकीर्णकान्तानि पापानि दशविधत्वेन विष्णुना सङ्कलितानि तथाप्यतिपातकादिजात्युपाधावेव तत्सङ्कलनम्। पापव्यक्तीनां तु स्वरूपतो देश-काले-कवस्थादिभेदाच नेयत्ता। यदा कर्मणा- मेवेयत्ता नास्ति तदा तद्विपाकानामियत्ता दूरापास्ता । एकैकस्य कर्मणो बहुविधविपाकवत्त्वस्मरणात् । उदाहृताश्च बहुविपाका- भिधायिकाः श्व-सूकरेत्यादिस्मृतयः । तथापि तेषां निःशेष- कथनं मनसापि चिन्तयितुमशक्यम् । अतो दिङ्मानं प्रद- शितम् । एतच्च विपाकाभिधानं सच्चेष्यमाणेभ्यः पुरुषं निवर्तयत् सञ्चितेषु चोद्विगं जनयन्निषेधेषु प्रायश्चित्तविधिषु चार्थवादतया ऽन्वेतीति पूर्वमभिहितम् । तत्र निषेधा आचारकाण्डे प्रपञ्चि. ताः । प्रायश्चित्तविधयश्च प्रायश्चित्तकाण्डे । तानि च पाय- श्चित्तानि सञ्चितविषयाणि । पारब्धे तु विचारणीयम् । किं प्रायश्चित्तमस्ति उत नेति । तत्र तावदस्तीति केचिदाहुः । उदाहरन्ति च वचनम्- 'पूर्वजन्मकृतं पापं व्याधिरूपेण बाधते । तच्छान्तिरौषधैर्दानैर्जप-होमा-अर्चनादिभिः ।। १. B. and D. omit देश- and J. omits -काल- and both read कर्तृव्यवस्था- tor देश-काल-कत्रबस्था- २. E. G. H. I. and J. omit -विध-; while I. reads विपाकस्मरणात् for विपाकवत्वस्मरणात्, ३. G. reads बहुविपाकाश्च सूकरेत्यादिस्मृतयः and J. reads बहावपाका: श्व-सूक- रेत्यादिस्मृतयः for बहुविपाकाभिधायिकाः श्व-सूकरेत्यादिस्कृतयः. ४. E. G. and H. substitute तत्र and J. तच्च for एसञ्च. ५. B. D. And G. read रोगोगं for उद्वेगं. ६. H. reads तत्तत्काण्डे for प्रायश्चित्तकाण्डे. ७. B. D.E. G. H. and J. read आरब्धे for प्रारब्धे. ८. H. and J. rend बाध्यते; while J. substitutes व्याधिदोषेण for व्याधिरूपेणं. 35 ·- । .G. omits पुन: १०. B. and D. read २७४ पराशरसंहिता [प्रा० कां०२ इति । ननु-नैतंयुक्तिसहम् । तथाहि । निषिद्धस्य कर्म- णः प्रायश्चित्तनिवर्तनीयत्वम् । यदा फलमारब्धं तदैवें कर्म- त्वदशामतीत्य फैलत्वदशायां प्रविष्टम् । नच फलस्य प्राय- श्चित्तं कचित् प्रसिद्दमस्ति । नायं दोषः। फलत्वदशायामपि कर्मत्वस्यात्यान्तिकनिवृत्त्य- भावात् । अन्यथा पापकर्मणः फलमिति व्यवहारानुपपत्तेः । अथवा प्रायश्चित्तसदसद्भावः शास्त्रैकसमधिगम्यः । शास्त्रं चेत् फलस्यापि प्रायश्चित्तं ब्रूते किं तव च्छिद्यते? । उदाहृतं च शास्त्रम्- 'तच्छान्तिरौषधैः। इत्यादि । तस्मादारब्धफलस्याप्यस्त्येव प्रायश्चित्तम् । अपरे पुनर्मन्यन्ते । नास्त्येवारब्धफलस्य प्रायश्चित्तम् ।। कुँनखित्वादिनिवृत्त्यदर्शनात् ।यद्यारब्धफलं प्रायश्चित्तानिवर्तते १. B. and D. read तद्युक्तिसहम् for एतद्युक्तिसहम्. २. B. and D. read प्रायश्चित्तं निवर्तनीयम्, G. प्रायश्चित्तनिवर्तनम्, E. and H. प्रायश्चित्तनिवर्तनीयम् all for प्रायश्चित्तनिवर्तनीयत्वम्. ३.G.E. read तदद्य for तदैव and H. reads तवाद्य- for the same. B. and D. तदायेक- for तदेव.. B. H. and J. read फलदशायां for फलत्वदशायां. ५. B. D. read ऽत्यन्त- for ऽत्यन्तिक while G. reads -निवृत्तिकाभावात् and J. निष्टत्वभावात् for -निवृत्त्यभावात. ६. B. and D. read -समाधिगन्तव्यः for -समधिगम्य:. ७.E. omits the following :- ब्रूते किं तवच्छिद्यते । उदाहृतं च शास्त्रम् । 'नच्छान्तिरोषधैः इत्यादि । तस्मादारब्धफलस्याप्यस्त्येव प्रायश्चित्तम् । अपरे पुनर्मन्यन्ते । नास्त्येवारब्धफलस्य प्रायश्चित्तम् ।। च for एव. ११. B. and D. read कुनखीत्यादीनां for कुनखित्वादि- ११. म. reads यद्यारब्धं फलं and G. यथारब्धे for यद्यारब्धफल; while B. D. and G. read प्रायश्चित्तं निवतेत for प्रायश्चित्तान्त्रिवर्तते and नैसींग- ककर्माऽपि for नैसर्गिकमपि.

·२७५ ma अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। तदा नैसर्गिकमपि कुनखिस्वादिकं प्रायश्चित्तान्निवर्तेत । न त्वेव- मुपलभामहे । यथा* मुक्तस्येषोर्लक्ष्यवेधो पतिसमाधयः तथा प्रारब्धफलं न प्रतिसमाधातुं शक्यम् । एतदेवाभिप्रेत्य भगवान् बादरायणः सूत्रयामास- 'अनारब्धकार्य एव तु पूर्वे तदवधेः' । (बा. सू. ४. १. १५) इति । अस्यायमर्थः-ये सुकृत-दुष्कृते तत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वे. न पूर्वयोरधिकरणयोः (१) प्रकृते, ते अनारब्धकार्ये एव । न त्वारब्धफलयोः सुकृत-दुष्कृतयोनिवृत्तिः । कुतः। तदवधेः । तस्य तावदेव चिरम् । (छां. उ. ६. १४. २) इति श्रुतावुत्पन्नज्ञानस्यापि मोक्षम्पति शरीरपातावधिश्रव- णादिति । एवं तर्हि तच्छान्तिरित्यादेः का गतिः?-इति चेत्। उच्यते । नात्र प्रायश्चित्तमभिधीयते । तत्प्रकरणे पाठाभावात् । चिकित्साप्रकरणे हि इदं पठितम् । तथा च चिकित्सा यथा *इषुदृष्टान्तेन साधितो ऽयमर्थस्तत्रभवद्भिः श्रीमद्भगवत्पूज्यपादैः । 'यथा आरब्धवेगस्य लक्ष्यमुक्तस्येष्वादेर्वेगक्षयादेव स्थितिः। नतु लक्ष्यवेधसम- कालमेव'-इत्यादिना। १. B. D. And G. substitute प्रायश्चित्तं for प्रायश्चित्तात्; while J. निवर्तते for निवर्तत. २. B. and D. substitute तत्र for तस्व- and B. D. and G. read -निवृत्तत्वेन for -निवर्त्यत्वेन. ३. B. and D. omit कार्य एव, न त्वारब्ध-. ४. B. D. and G. do not insert कुतः. ५. B. and D. तावत्यन्तज्ञानस्यापि for श्रुतावुत्पन्नज्ञानस्यापि. ६. B. D. and H. read तथा चेत् चिकित्सा and omit यथा: while G. reads सथा चिकित्सा and omit ver. E. and J. also omit out and give in marginal correction. श्रुत्या ·२७६ पराशरसंहिता [प्रा० का०२ रोगनिवृत्तेदृष्ट उपायः तथा दानादिरप्यदृष्ट उपायः । तथा सति चिकित्सावदानादेर्नान प्रायश्चित्तत्वम् । किन्तु रोगनिवर्तकं किं- चित् प्रबलं सकृतापूर्वमुत्पादयन्ति दानादयः । तच्च सुकृतप्रवृ- तान्यपि फलानि प्रतिबध्य स्वफलं प्रयच्छति । प्रतिबद्धश्च फ- लशेषः स्वमादौ जन्मान्तरे वोपभुज्यते । एतत् सर्वमुपपुराणे पराशरेण प्रपञ्चितम्- 'शरीरारम्भकं कर्म योगिनोऽयोगिनोऽपि च । विना फलोपभोगेन नैव नश्यत्यसंशयम् || वर्तमानशरीरेण सम्पन्नं कर्म दहिनः । इह वाऽमुत्र वाज्ञस्य ददाति स्वफलं शुकं ॥ इहैव फलदं कर्म प्रारब्धं प्रतिबंध्य च । फलं ददाति स्वमे वा जाग्रत्कालेऽथ वाऽनघ।। निवृत्तप्रतिबन्धं तु पारब्धं कर्म सत्तम । निरुद्धांशफलं स्वप्ने ददाति स्थिरमुत्तमम् ॥ निरुद्धांशसमो भोगो यथोद्भूतश्च जाग्रति । तथा निरुद्धं तेनैव सह कर्म ददाति वै ॥ एवं निरुद्धभोगं तु स्वमे जाग्रति वा फलम् । २. B. D. E. G. H. and J. omit आप ; while I substitutes दृष्टोपायः for अदृष्ट उपायः through mistake. २. I. omits अत्र.३. B. D. E. and H. substitute किंच for किं तु. ४. J. reads फलविशेषः for फलशेषः. ५. B. D.G. and H. substitute च for वा and G. and I. उपयुज्यते for उप- Tāt. & B. and D. omit qTTTT ; while G. and H. substitute पाराशरे for पराशरेण. ७. J. reads वा for u. ८. B. D. and I. substitute both च for both वा; while B. and Dज्ञस्य for sज्ञस्य. १. B. and D. read कुतः: for शक. १०. B. and D. substitute प्रतिपद्यते for प्रतिवध्य च. ११. I. reads निवृत्तप्रतिबद्धं and G. निवृत्तप्रतिबद्धे both for निवृत्तप्रतिबन्धं. १२. J. reads विरुद्धांश-- for निरुद्धांश-. १३. B. D. E. G. H. and J. read यदा for यथा; while J. जायते for जाग्रति. १४. B. D. E. G. H. and J. read तदा for तथा. १५. I. reads निरुद्धभागं for निरुद्धभोगं. :

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। आरब्धस्यानुगुण्येन भुङ्क्ते देही न संशयः ।। अत्युत्कटैरिहत्यैस्तु पुण्य-पापैः शरीरभृत् । प्रारब्धं कर्म विच्छिद्य भुङ्क्ते तत्तफलं बुधः ॥ प्रारब्धशेषं विच्छिन्नं पुनर्देहान्तरेण तु । भुङ्क्ते देही सेतो भुते तल्लङ्घ यति कः पुमान् ? ॥ अवश्यमनुभोक्तव्यं प्रारब्धस्य फलं जनैः । देहेनैकेन वाऽन्येने युगपदा क्रमेण वा । श्व-सूकर-खरोष्ट्रादिविरुद्धैर्विग्रहैरपि । भोक्तव्यस्य फलस्यैवं शुक कर्माणि च क्रमात् ।। कारणानि भवन्तीह चक्रवत्परिवर्तने । आरभन्ते क्रमेणैव तेषां नादास्तु भोगतः ।। सञ्चितेषु समस्तेषु प्रबलं कर्म देहिनः । फलमारभते देहमपि तत्साधनं बुधः ॥ दुर्घट सकलं शक्तिर्माया माहेश्वरी जडा । घट्यत्यत्र सन्देहो नास्ति सी तादृशी गतिः ॥ इति । प्रबलेन कर्मणा प्रारब्धफलस्य प्रतिबन्धाङ्गीकारे नै- सर्गिकाः कुनखिल्वादयोपि कचित् प्रतिबध्येरन्-इति चेत् । . १. E. reads ततो, I. ननो, J. नरो all for ततो; while G. reads बुधे देही चन मुझे for भुड़े देही ततो भङ्क २. I. reads अवश्यं नन भोक्तव्यं for अवश्य- मनुभोक्तव्यं. ३. I. reads देहेनान्येन चान्येन for देहनैकेन वाऽन्येन. ४. I. reads भोक्तास्यैव फलस्येह for भोक्तव्यस्य फलस्यैव. ५. G. reads चाब्रुवन् for च क्रमात. ६. H. reads एव for इह. ७. B. and D. and D. प्रब्रुवन् for चक्रवत, and G.परिवर्तते for परिवर्तने. ८. G. reads त्वात् for सा.

·२७८ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ प्रतिबध्यन्तां नाम । यत्र प्रतिबन्धो न दृश्यते तत्र दौर्बल्यं कल्पनीयम् । प्रेवलस्य तु वर-शापाभ्यां जन्मान्यथाभावोडेपि क्वचित् स्मर्यते । तथा च स्कन्दपुराणे व्योत्र ईश्वरेण गणेश्व- रत्वं प्राप्त इत्याभहितम् । महाभारते नहुषस्येन्द्रपदप्रेप्सो- रगस्त्यशापनाजंगरत्व प्राप्तमित्यभिहितम् । यदा जातस्य देहस्यापि प्रबलेन निमित्तेनान्यथाभावोऽस्ति तदा किमु वक्तव्यं कौनख्यादेरन्यथाभाव इति । एवं च सति रोगशान्त्यादिप्रतिपादकानि सर्वाणि शास्त्राणि प्रारब्धभागाविरोधेनानुगृहीतानि भविष्यन्ति । रोगशान्तिश्चौ- * उक्तं चेदमाख्यानं महाभारते उद्योगपर्वणि अष्टमाध्यायमारभ्य- षोडशाध्यायपर्यन्तं नवभिरध्यायैःशल्य-युधिष्ठिरसंवादेन । तत्र विश्वरूप- ब्राह्मणवधोत्पन्नब्रह्महत्याभयेनेन्द्रस्य पलायनं, देवैरभ्यर्थितस्य नहुष- स्यैन्द्रपदस्वीकारः, तस्यैश्वर्यमदः, इन्द्राणीप्राप्त्यर्थं निर्बन्धः । अगस्त्यशापेन नहुषस्याजगरत्वमित्यादि वर्णितम् | वनपर्वणि च शतोपरिसप्तसप्ततितम- मध्यायमारभ्य शतोपरि एकाशीतितमाध्यायपर्यंतेन ग्रन्थसन्दर्भेण अज- गरशरीरात् नहुषस्य मोक्षोभिहितः । तत्र भीमस्य शरीरवेष्टनं अनन्तरं प्रश्नोत्तराभ्यां नहुषस्य मुक्ति: इत्याद्यभिहितम् । इन्द्रपदप्रेप्सोः' इति यद- त्राचार्येणोक्तं तत्-उपरि निर्दिष्टोपाख्याने इन्द्रपदप्राप्तेः स्पष्टत्वेन निरू- पणाविरुद्धमिव प्रतिभाति । तत्र इन्द्रपदं प्रकर्षेणे च्छतीति विग्रहे इन्द्राणी- प्राप्त्यैव प्रकृष्टवेनेन्द्रपदप्राप्तिसिद्धेरिन्द्राणीप्रेप्सोरिति व्याख्येयमिति प्रतिभाति । १. I. reads प्रचलाभ्यां for प्रबलस्य and वर-शापाख्यां for वर-शापाभ्यां. २. J. reads -भावेऽपि for -भावोऽपि. ३. J. reads व्याध: for व्याघ्र :; while B. and D. read स्कान्द for स्कन्दपुराणे and substitute गणेशत्वं for गणेश्वरत्वं. ४. B. and D. substitute गजत्वं for उजगरत्वं, but undoubtedly it is incorrect. ५. B. D. and G. omit शास्त्राणि. ६. B. and D. read प्रारब्धभोगविरुद्धेन and H. प्रारब्धभोगविरोधेन both for प्रारब्धभो- गाविरोधेन.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। २७९ षधादिसांध्या । तत्रौषधान्यायुर्वेदप्रसिद्धानि । दानानि च बौधायनकल्प-ब्रह्माण्डपुराणादिभ्योऽवगन्तव्यानि | जपस्तु शौनकादिप्रोक्तऋग्विधान-सामविधानादौ बहुधा प्रपञ्चितः । तथा चे ऋग्विधाने स्मर्यते-- 'ऋतस्येति जपेत् सूक्तं ध्ययुतं विष्णुमन्दिरे । अश्वत्थे माघमासे च मूत्ररोगो विनश्यति ॥ (१२३) वायो शुक्रो जपेत् सूक्तमश्वत्थे त्र्ययुतं तु चेत् । नानाविधो वातरोगो विनश्यति न संशयः ॥ (१२४) वारुणं वा जपेत् सूक्तमयुतं धात्रिमूलके । तापादिव्याधिनाशे तु सुखी पश्चात् स्थितो भुवि (१२५) कद्रुद्राय जपेत् सूक्तं शीतज्वरविनाशनम् । लिङ्गं स्पृष्ट्वाऽयुतं धीमानारोग्यं शीघ्रतस्तथा ॥ (१२६) इमा रुद्राय तवसे जपेत् सूक्तं शिवालये। उष्णज्वरविनाशाय अयुतं नात्र संशयः ॥ (१२७ ) - १.J. omits the following portion:- -साध्या । तत्रौषधान्यायुर्वेदप्रसिद्धानि । दानानि च बौधायन- कल्प-ब्रह्माण्डपुराणादिष्ववगन्तव्यानि । जपस्तु शौनकादि-. २. B. and D. omit दानानि च. ३. B. D.E. G. H. read तथाहि for तथा च; while J.omits च. ४. D. omits the following portion : त्र्ययुतं विष्णुमन्दिरे। अश्वत्थे माघमासे च मूत्ररोगो विनश्यति ॥ वायो शुक्रो जपेत सूक्त B while G. substitutes अयुतं for व्ययुतं. ५. E. G. H. and J. read बहु- विधो वातरोगो; while I. बहुधा वातरोगोऽपि both for नानाविधो वातरोगो. ६. I. substitutes वातादि- for तापादि-. ७. E, reads सुखे and H. मुखे, but the words are complicated. ८. G. reads -निवारणम् for -विनाशनम्. ९. B. D. and J. read दृष्टा for स्पृष्टवा; while G. substitutes जपेत् for ऽयुतं. १०. I. reads नीरोगः for आरोग्य ११. I. reads ययुतं for अयुतं.

·२८०
B. and D. substitute पश्येत् for |
দয়নি।
[प्रा० का० २
इमां रुद्राय सूक्तं तु जपेञ्चेच्छिवमन्दिरे ।
कोस-मूलादिरोगन्नमयुतं नात्र संशयः ( १२८ )
ईडयन्ती जपेत् सूक्तं लक्षं बिल्वे शिवपि वा ।
कुष्ठनाशो भवेच्छीनं माघमासे न संशयः ॥ (१०१)
हंसमन्त्र जपेद्धीमान् व्ययुतं विष्णुमन्दिरे ।
अध्यं दद्यात् कुष्ठरोगी सुवर्णसमतामियात् ।। (१०२)
जपच्चित्रं देवमन्त्रं शिरोरोगो विनश्यति ।
आयुर्वृद्ध्यादिकं पश्चादयुतं विष्णुमन्दिरे ॥
अमीवहा स्त्रमयुक्तं जपेत् सूक्तं शिवालये ।
ध्ययुतं चेत् कुष्ठरोगी स्वर्णवर्ण प्रयाति सः॥ (१०७)
मित्रस्येति जपेत् सूक्तमपस्मारो विनश्यति ।
महापातकयुक्तोऽपि नीरोगो भूतले स्थितः ॥ (१०८)
उदसौ कॅक्षिगूली तु जपेत् सूक्तं शिवालये ।
अयुतं माघमासे तु मुच्यते नात्र संशयः ॥ ( १०९)
१. B. and D. read this sloka after the sixteenth line of this
quotation, namely:-
अयं दद्यात् कुष्ठरोगी सुवर्णसमतामियात् ।।
while शिवसन्निधौ for शिवमन्दिरे. २. B. D. E.G. And J. substitute
काय for कास-; while H. काल- for the same. ३. I. reads बिल्वशिरोऽपि
वा for बिल्वे शिवेऽपि वा. ४. G. and J. read अयुतं for युतं. ५. I.
७. G. substitutes अयुतं for व्ययुतं. ८. B. D.E. G. H. and J. read
तीव्रस्यापि for मित्रस्येति. ९. I. reads नीरोगी for नीरोगो. १०. G.
reads कुक्षिशूले च for कुक्षिधूली तु.

·२८१ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । सूर्यो नो दिवः सूक्तं प्रत्यहं प्रजपेदश ।। बयां च त्रिवर्षं तु क्षयादिव्याधिनाशनम्' ।। (११०) ( ऋग्विधान १०१-१५२) इति । त एते जपा ऋम्विधाने शौनकेन प्रोक्ताः । होम च तत्र स एवाह- 'ततश्च चित्रमन्त्रेण होमं कुर्यात् सहलकम् । अर्केण त्रिभधुं कृत्वा शिरोरोगो विनश्यति ॥ सप्तम्यां रवियुक्तायां जलमध्ये यदा दश । करवीरैस्तु गायच्या होमं कुर्यात् सहलकम् ।। व्याधिनाशो भवेच्छीघ्रं मृत्युं जयति सेः पुमान्' । (ऋ. वि. १६९-१७१) इति । बौधायनोपि- 'असाध्यव्याधिना ग्रस्त उग्रेण प्राणहारिणा । आँ ते रुद्रेति सूक्तेन प्रत्यूचं वाग्यतः शुचिः ।। पूर्वमाज्याहुती?त्वा उपस्थाय च शङ्करम् । हविःशेषेण वर्तेत एकोत्तरमतन्द्रितः ।। पूर्ण मासे जयेन्मृत्यु रोगेभ्यश्च विमुच्यते । होमकर्मण्यशक्तानां जपस्तहिगुणो भवेत् ॥ " १. I. reads सूर्येण for सूर्यो and प्रत्यब्दं for प्रत्यहं. २. B. and D. read बाधिर्य तु tor बदयाँ तु. ३. B. D. G. and H. read समंत्रकम् for सहस्रकम्. ४. I. reads बथा for यदा. ५. G. and J. read यः for सः. B. D. E. and H. read Fat: for TETTE. ७. EG. and H. read आ ते रौद्रेण, I. अतिरुद्रेण and J. अतिरौद्रेण all for आ ते रुद्रोति. ८. B. D. E. G. H. and J. substitute आहुर्ति for आहुती:. ९. I. reads अतंत्रितः for अतंद्रितः. १०. I. reads पूर्णे मासि for पूर्णे मासे. . 36 ·२८२ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ इति । तैत्तिरीयकशाखायां च द्वितीयकाण्डे रोगनिवृ- त्यर्था होमा बहुधोपवर्णिताः । तत्र तावत्प्रथममने काम्य- पशुप्रकरणे प्रथमानुवाके- 'वायव्यं श्वेतमालभेत' । (तै. सं. २. १. १. १) इति श्वेतपश्वालम्भनानुवृत्तौ श्रूयते- 'वायवे नियुत्वत आलभेत ज्योगामयावी' । (ते. सं २. १. १. ३) इति । ज्योगामयावी दीर्घरोगी । वायोरश्वानियुतः तदते नियुत्वते । फलं च वाक्यशेषे श्रुतम्- स एवास्मिन् प्राणापानौ दधात्युत यदीतासुर्भवति जीवत्येव ।। (तै. सं. २. १. १. ४) इति । स एव नियुत्वान् वायुरेव । अस्मिन् दीर्घरोगवति इतासुर्गतभाणः । द्वितीयानुवाके श्रूयते- 'यो वरुणगृहीतः स्यात् स एवं वारुणं कृष्णमेकशितिपादमालभेत'। (तै. सं. २. १. २. १) १. G. omits from वायव्यं श्वेतमालभेत to द्वितीयानुवाके श्रूयते. २. B. and D. omit from श्वेतपश्वालम्भना to फलं च वाक्यशेषे श्रुतम्. We do not give any readings on these mantras though they are found in manuscripts both including यदीतामुर्भवति. E. and H. omit श्वेतपश्वालभन and year and then read arafagara and add gegaard omitting ज्योगामयावी' । इति । ज्योगामयावी दीर्घरोगी। वायोरश्वानियुतः तहते नियु- स्वते । फलं च वाक्यशेषे श्रुतम् स एवास्मिन्प्राणापानौ दधात्युत and substituting उभयदातासुर for यदीतासुर. ३. J. reads वाक्यशेषेण for वाक्यशेषे. २०.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता । २८३ इति । वरुणगृहीतो जलोदरांख्यव्याधिगृहीत इत्येके । अज्ञातरोगग्रस्त इत्यन्ये । एकः शितिः श्वेतः पादो यस्य स एकशितिपात् । 'स एवैनं वरुणपाशाद्विमुञ्चति । (तै. सं. २. १. २. २) इति फलम् । स एव वरुण एव । वरुणपाशादुक्तरो- गात् । तस्मिन्नेवानुवाके- 'आग्नेयं कृष्णग्रीवमालभेत सौम्यं बभ्रु ज्योगामयावी'। (तै. सं. २. १. २. ७) इति । बभ्रुः पिङ्गलवर्णः । तत्फलं तु- अग्नरेवास्य शरीरं निष्क्रीणाति सोमाद्र- समुत यदीतासुर्भवति जीवत्येव' । (तै सं. २. १. २. ७ ७) इति । चतुर्थानुवाके- 'यदि बिभीयाहुश्चर्मा भविष्यामीति सोमा पोष्ण इयाममालभेत' । (तै. सं. २- १- ४-३) इति । कण्डूत्यादिभिश्चिकैभविष्यद्रोगं निश्चितवतः तस्मा- ड्रयं सम्भवत्येव । तत्फलं तु- न दुश्चर्मा भवति'। (तै. सं २. १. ४. ३) १. G. omits from जलोदराख्यन्याधिगृहीतः-to तस्मिन्नेवानुवाके । - आने- यम् both including and substitutes उष्ण- for कृष्ण-. २.B. and D. read महोदरख्याध्यादि- for जलोदराख्यव्याधि... B. and I. read प्रज्ञातरोग- for अज्ञातरोग-; while E. H. I. and J. mit-अस्त:-

·२८.४
पराशरसंहिता
[प्रा० कां०२
इति । षष्ठानुवाके-
'प्राजापत्यं तूपरमालभेत यस्यावज्ञातमिव ज्योगामयेत।
(तै. सं. २. १. ६.३)
इति । तूपरः शृङ्गहीनः पाः । तत्फलं तु-
'स एवैनं तस्मात् सामान्मुञ्चति ।
(तै. सं. २. १. ६.५)
इति । स एव प्रजापतिरेव । तस्मात् लामादस्पष्टादी-
रोगात् । नवमानुवाके-
मैत्र श्वेतमालभेत वारुणं कृष्णं ज्योगामयावी'।
(तै. सं. २. १. ९.३)
इति । तत्फलं तु-
साक्षादेवैनं वरुणपाशान्मुञ्चति उत
यदीतासुर्भवति जीवत्येव' ।
(तै. सं. २, १. ९.३)
इति । एवमेते रोगनिवर्तकाः पशवः प्रथमप्रश्नभिहिताः।
तथा द्वितीयप्रश्ने काम्यष्टिप्रकरणे प्रथमानुवाके श्रूयते-
'अग्नये सुरभिमते पुरोडाशमष्टाकपालं
निर्वपेद्यस्य गावो वा पुरुषा वा प्रमीयेरन्
यो वा बिभीयात् ।
(तै. सं. २. २. २. ३-४)
Mounta

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। इति | भयेप्रतियोगी तु रोगात्मकः पूतिगन्धोऽवगन्तव्यः । वाक्यवशेषे- पूतिगन्धस्यापहत्यै'। (तै. सं. २. २. २. ४) इति तत्फलसंकीर्तनात् । तृतीयानुवाक- 'अग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपे- दग्नये पावकाग्नये शुचये ज्योगामयावी' । (तै. सं. २. २. ४. २) इति । तत्फलं तु- यदग्नये पवमानाय निर्वपति प्राणमेवा- स्मिस्तेन दधाति । यदग्नये पावकाय वाचमेवा- स्मिस्तेन दधाति । यदग्नये शुचये आयुरेवास्मि- स्तेन दधाति । उत यदीतासुर्भवति जीवत्येव' । (तै. सं. २. २. ४. २-३) इति । तथा तत्रैव श्रुतम्- एतामेव निर्वपेच्चक्षुष्कामः'। (तै. सं. २. २. ४. ३) इति । चक्षुष्कामो नेत्ररोगग्रस्तः । 'यदग्नये शुचये चक्षुरेवास्मिंस्तेन दधात्युत यवन्धो भवति प्रैव पश्यति । तै. सं. २. २. ४. ३-४ ) १. B. and D. read भयप्रतिरोगित्वात् तत्र रोगात्मकः, H. भयप्रति- रोगीत्वन्नरोगात्मकः, E.and G. भयप्रतिरोगी त्वन्नरोगात्मकः and J. भयप्रति- रोगात्मकः for भयप्रतियोगी तु रोगात्मकः. २. I. reads -कीर्तनात् for -संकीर्तनात.

·२८६ पराशरसंहिता [प्रा० कां० २ इति तत्फलश्रवणात् । अनयैव दिशा वाक्यान्तराण्यप्युदाहरणीयानि । ऋग्वेद- यजुर्वेदाश्रितो जप-होमौ प्रदर्शितौ सामवेदाश्रितावपि सामवे. दपर्यालोचनया प्रदर्शनीयौ। अर्चनानि तु शैव-वैष्णवाद्यागमादिषु प्रसिद्धानि । अर्च- नादिभिरित्यादिशब्देनार्य-ध्यानयोग-प्राणायामादयो दृष्टादृष्टो- पाया व्याधिनिवर्तका अवगन्तव्याः। ते च योगशास्त्रादौ प्र- सिद्धाः । अस्माभिर्ग्रन्थविस्तरभयान्नात्र लिख्यन्ते । नच-उक्तेषु जपादिष्वनुष्ठितेष्वपि कचित्कलविसंवाद- दर्शनात् न विस्तम्भप्रवृत्तिरिति शङ्कनीयम् | औषधेष्वप्यस्य न्यायस्य समानत्वात् । तत्रापि मा भूद्विसम्भ-इति चेत्। हन्तैव- मायुर्वेदो दत्तजलाञ्जलिः स्यात् । अथ मन्यसे प्रयुज्यमानेष्वौषधेषु कस्माचिदोषानिवर्त्य- दोषप्रबलत्वादा निवर्तकौषधप्रयोगस्याभ्यासोऽपेक्षितः -इति । तार्ह जपादिष्वपि तुल्यमेतदुत्तरम् । 'सकृत्कृते कृतः शास्त्रार्थः'। इति न्यायस्त्वदृष्टफलेष्वेवावगन्तव्यो न दृष्टफलेषु । अ- त एवावधातादिष्वावृत्तिः परिकल्प्यते । न खल्वनिष्पन्नेषु तण्डुलेषु सकृन्मुसलप्रहारेणाववातविधेश्चरितार्थतां मीमांसका १. I. reads सामवेदाथर्ववेदाश्रितावपि सामविधानादिपर्यालोचनया प्रदर्श- नायो for सामवेशाश्रितावपि सामवेदपर्यालोचनया प्रदर्शनीयो. २. E. G. and H. read आगमादिषु for अर्चनादिभिः. ३. B. D. and E. read सामान्यत्वात् for समानत्वात. ४. J. reads सकृत्कृति- for सकृत्कृतेः ५. B. and D. add न before मीमांसकाः ·२८७ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। मन्यन्ते । तत्र यथा तण्डुलनिष्पन्तिपर्यन्तोऽवघाताभ्यासः ए- वमत्रापि रोगनिवृत्तिपर्यन्तो जपाचभ्यासो द्रष्टव्यः। यत्तु कचिज्जपादीनामल्पसङ्ख्याश्रवणं तदल्पदोषविषयत- या व्यवस्थापनीयम् । एवं च सति न कापि विसंवादः । अयं च व्याधिपतीकारन्यायः सबैष्वपि अनिष्टेषु प्रारब्ध- फलेषु कर्मसु योजनीयः । यदि जपादीनां प्रायश्चित्तत्वमङ्गीकृत्य प्रारब्धकर्मनिवृत्तिरभ्युपेयते येदि वा तदनङ्गीकारेण फलमात्रप्र- तिबन्धः सर्वथापि विहिते जपादौ विलम्भेण प्रवृत्तिः सिद्ध्यति । यदा भोगैकनिवर्त्यत्वशङ्कायुक्तेष्वपि प्रारब्धफलेष्वीदृश- प्रतीकारविसम्भः तदाऽनारब्धफलेषु कर्मसु प्रायश्चित्तप्रवृत्ति- विसम्भोऽस्तीति किमु वक्तव्यम् । तस्माद्यथोक्तेषु प्रायश्चित्तेषु निःसन्दिग्धतयैव प्रवर्तितव्यमित्यशेषमतिमङ्गलम् ।। तंदेवमयं भगवान् पराशराचार्यः काण्डद्दयेन व्यवहारसू- चनसहितमाचारप्रायश्चित्तमपंञ्चमभिधाय शास्त्रमुपसंहरति- एतत्पाराशरं शास्त्रं श्लोकानां शतपञ्चकम् । हिनवत्या समायुक्तं धर्मशास्त्रस्य सङ्ग्रहः ॥ इति । पराशरेण कस्यचिदुपपुराणस्यापि निर्मितत्वात्तस्य च ज्ञानप्रधानत्वात् तद्व्यवच्छेत्तुमेतदित्युक्तम् । 'अथातो हिमशैलाग्ने'- (प. स्मृ. १. १.) १.G. reads -अभ्यासा द्रष्टव्या: for -अभ्यासो द्रष्टव्यः. २. B. and D. do not insert this यदि. ३. B. and D. do not insert यदि. ४. I. omits सिद्धपति.. B. and D. read तदेवमाह for तदेवमयं. ६. B. D. E. G. H. and J. read -प्रायश्चित्तद्वयम् for -प्रायश्चित्तमपञ्चम्. ७. B. and D. read उपपातकस्यापि for उपपुराणस्यापि, but it seems quite wrong.

·-- २८८ पराशरसंहिता [प्रा० का०२ इत्यारभ्य प्रणीतो द्वादशाध्यायात्मको ग्रन्थसन्दर्भः प्रकृतत्वा- देतच्छब्देन परामृश्यते । अस्य शास्त्रस्य कलिधर्मविषये प्रा- माण्यातिशयं पूर्वोक्तमनुस्मारयितुं पराशरसम्बन्धोपवर्णनम् । शास्त्रशब्दोऽत्र विधायकं वचनमाचष्टे । शासनाच्छास्त्रमिति त- दृयुत्पत्तेः । ननु-शंसनाच्छास्त्रमित्यपि तद्व्युत्पत्तिरस्ति । तदुक्तं पुराणे- 'शासनाच्छंसनाच्चैव शास्त्रमित्यभिधीयते। इति । बाढम् । सा व्युत्पत्तिौक्षशास्त्रविषया । तस्य सि- ब्रह्मतत्वाख्यानरूपत्वात् । अत्र स्वनुष्टेयार्थकथनात्पूर्वोक्तैव । तदेवाभिव्यञ्जयितुं धर्मशास्त्रस्येत्युक्तम् । वचनान्तराणामा- वापोद्वापनिवृत्तये संख्याभिधानम् । मन्वादिस्मृतिवदन्थबाहु- ल्याभावात् केषांचिर्माणामनुक्तिमाशङ्क्य तद्व्यवच्छेदाय स- छह इत्युक्तम् । अस्य शास्त्रस्यार्थानुष्ठानप्रधानत्वात् पाठस्य स्वर्गम्पति अकिंचित्करत्वमाशय वेदाध्ययनववंगसाधनत्वमाह- यथा ऽध्ययनकर्माणि धर्मशास्त्रमिदं तथा । अध्येतव्यं प्रयत्नेन नियतं स्वर्गगामिना॥ १. E. and J. substitute पराशरशब्दोऽत्र for शास्त्रशब्दोऽत्र; while G. reads शंतनात् for शासनात्. २. E. reads ब्रह्मसत्त्वाख्यान-, G. -ब्रह्मा- ख्यान-, H. ब्रह्मत्वाख्यान-and J. -ब्रह्मरूपत्वाख्यान-all for-ब्रह्मतत्वाख्यान-. ३. I. reads शास्त्रमित्युक्तम् for धर्मशास्त्रस्येत्युक्तम्. ४. E. omits ऽभिधा- नम् । मन्वादिस्मृतिवद् ग्रन्थबाहुल्याभावात् केषांचिद्धर्माणामनुक्तिमाशङ्कय तद्वय-: ५. B. and D. omit अभावात् and read बाहुल्यात. ६. B. D. E. and H. substitute तस्य for अस्य. ७. B. and D. substitute अथा- for यथा.

·अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। २८९ ॥ निगदव्याख्यातमेतत् । नर्नु-व्यासेन कलिधर्माणां पृष्टत्वात् "कलौ पाराशराः स्मृताः"। (प. स्मृ. १. २४.) इति पराशरेणोत्तस्तित्वाच पराशरोक्ताः सबै कलिधर्मा एवेति वक्तव्यम् । किञ्च । 'शेषं मुनिविभाषितम्। (प. स्मृ. १. ३४) इति इतरमुन्युक्तकलिनिषेधानामप्यभ्युपगतिः स्पष्टं ल- क्ष्यते । अतो मूलोक्ताघसङ्कोचादीनां मूलोनीतदूरयात्रादीनाम- स्मिन् युगे प्रवृत्तावप्रवृत्तौ च विरोधो जागरूकः । नत्र- बाहुल्यमात्रेण स्मृतेः कलिधर्मविषयत्वं किं न स्यात् ?- इति वाच्यम् । विभाजकनिमित्ताभावात् । निषेधवचनानां निमित्तत्वे कृष्यादिकस्यापि अननुष्ठेयत्वापत्तेः । एतद्न्योक्त- व्यतिरिक्तविषयाणां तेषां निमित्तत्वे अघसंकोचादीनामपि क- प्यादिवदनुष्ठेयत्वापत्तेः । संन्यासाद्याश्रम-कृष्यादिव्यतिरिक्ता- पद्वृत्तिः सेतुयात्राव्यतिरिक्तदूरयात्रादीनामग्राह्यत्वापत्तेः । आ- चारस्य तथात्वे अतिप्रसङ्गापत्तेः । स्मृतिवैयऱ्यांपत्तेश्च-इति चेत् । अत्रोच्यते- १. B. D. G. and J. read निगव्याख्यानमेतत् for निगदव्याख्यातमेतत. २. From this word to (P. 292, L.23) the end of माधवाचार्यवर्यः the intermediate portion does not appear in B. D. E. G. H. and J., but occurs in A. and I. It is possible no doubt the coin of author. ३. I. reads स्पृष्टत्वात् for पृष्टत्वात्. ४. I. reads पराशरस्मृतिः. 37

·पराशरसंहिता।
[प्रा० कां०२
कलौ पराशरोक्तं तद्वचनोनीतं च सर्वमप्यनुष्ठेयमेव ।
नानुष्ठेयं किञ्चिदप्यस्ति । किन्त्वनुष्ठाने विशेषो विज्ञायते ।
समन्वयबलात् । तथाहि-निषेधाश्च युगप्रयुक्तानुपपत्ति-
मूलकाः । अन्यथा विध्युत्पत्तिवैयर्थ्यात् । अनुपपत्तिश्व
दृष्टाऽदृष्टा चेति द्विविधा । तत्र दृष्टानुपपत्तिमूलकानामनु-
ठानमननुष्ठानं चानिन्दितम् । यत्र अनन्यथासिद्दिप्रति-
प्रसवविधिरुन्नीयते तत्र दृष्टानुपपत्तिः कल्प्यते ।
"दूराध्वोपगतं श्रान्तं"
(प. स्मृ. १. ४१)
" यति हस्ते जलं दद्यात्
(प. स्मृ. १. ५३)
"वैश्वदेव उपस्थितम्"
(प. स्मृ. १. ४१)
" चातुर्वाश्रमागतम्
(प. स्मृ. २. १)
" एकपिण्डास्तु दायादाः
(प. स्मृ. ३. ७)
" देशान्तरमृतः कश्चित्
(प. स्मृ. ३. १०)
ब्रह्मचारी गृहे येषाम्
(प. स्मृ. ३. १८)
सव्रतः सत्रपूतश्च
(प. स्मृ. ३. २१)

·अ० १२]] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। २९१ " आहिताग्निश्च यो द्विजः" प. स्मृ. ३. २१) राज्ञश्च सूतकं नास्ति" (प. स्मृ. ३.. २२) यस्य चेच्छति पार्थिवः" (प. स्मृ. ३. २२) " सम्प्रणीतः श्मशानेषु (प. स्मृ. ८. २२) "दास-नापित-गोपाल-कुलमित्रा-धंसीरिणः' (प. स्मृ. ११. २१) " यजेत वाऽश्वमेधेन" (प. स्मृ. १२. ७१) इत्याद्यन्यथानुपपत्त्या दूरयात्राविधिरुन्नेयः । "एकाहाच्छुझ्यते विप्रः" (प. स्मृ. ३. ४) इत्यघसङ्कोचविधिर्यायावरविषयत्वेन वा औपासनोक्ताप- वादप्रतिप्रसवविषयत्वेन वा अन्यथासिद्धः । " नष्ट मृते प्रव्रजिते (प. स्मृ. ४. २८) इति पुनरुद्वाहविधिः परिवेदनाद्यक्रमविवाहविषयत्वेन अन्यथासिद्धः । क्षेत्रजश्चैव (प. स्मृ. ४. २२) ·२९२ पराशरसंहिता। [प्रा. कां. २ इत्यादि क्षेत्रजादिपुत्रभेदप्रदर्शनं कुण्ड-गोलकप्रदर्शनवत् प्रायश्चित्सार्थवेन अन्यथासिद्धम् । न च-दत्तौरसयोरपि तथा स्यात्-इति वाच्यम् । ऋतुगम- नप्रशंसनेन वैपरीत्यनिन्दनेन च औरसस्येव लक्षणप्रणयनेन दत्तस्यापि विध्यभिप्रायविषयत्वप्रतिपादनात् दत्तौरसकथनं न प्रायश्चित्तरूपमिति स्पष्टीकृतम् । " संसर्गमाचरेविप्रः (प. स्मृ. इत्यादि संसर्गप्रायश्चित्तं लोकविलक्षणयाजनादिविषय- त्वेन अन्यथासिद्धम् । आसनात् शयनात् यानात् (प. स्मृ. १२, ७९) इति तुः पातित्यमात्रापादकत्वेन अन्यथासिद्धम् । अन्यत्र गोवधादौ अदृष्टानुपपत्तिः कल्पयते । तेषामनुष्टानं निन्दितम् । यत्र प्रत्यक्षोऽपूर्वविधिद्देश्यते कृष्यादौ तस्य अन- नुष्टानं निन्दितम् । तदितरविषयत्वेनैव निषेधानां प्रवृत्तत्वात् । पूर्वोक्तानन्यथासिद्धविधिविषयाणामप्येवमेक द्रष्टव्यम् । तेषा- मपि स्वस्वविषयेषु प्रत्यक्षापूर्वविधित्वात् । एतदभिप्रायेणैव सर्वमपि व्याख्यानं सङ्गच्छत इति सर्व समञ्जसम् | अध्यायाचारकाण्डानाभहितसमयाचारभेदान् द्वितीये काण्डेऽध्यायाष्टकेऽपि क्वचिदनभिहितान् निष्कृतीनां प्रभेदान् । अध्याये द्वादशेअस्मिन्नकथयदनघः शक्तिसूनुर्मुनीन्द्रः तं शिष्टोनुग्रहार्थं सुविवृतमकरोन्माधवाचार्यवर्यः ॥ १॥ 1. A. reads विलक्षण- for लोकविलक्षण-.२. This does not appear in 1. 8. A reads Persef- for fETET.

·२९३ अ० १२.] माधवाचार्यकृतव्याख्यासहिता। अध्यायेऽत्रावशिष्टं समुदितमुभयोः काण्डयाादशे स्यात् प्रायश्चित्तं यदस्मिन्ननुपदमवेदत्पातकादौ रहस्ये । अन्यत् सौम्यादिकृच्छ्रे सुविहितफलदं कर्मणो यो विपाकः सर्वं भावोपलक्ष्यं स्मृतिहृदयविदा व्याकृतं माधवेन ॥ २॥ इति श्रीमहाराजाधिराजपरमेश्वर-वैदिकमार्गप्रवर्तक-श्री वीरबुक्कभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माधवामात्यस्य कृतौ परा- शरस्मृतिव्याख्यायां माधवीयायां हादशोऽध्यायः समातः। समाप्तमिदं प्रायश्चित्तकाण्डम् । १. B. D. and H. read चावशिष्टं. G. त्वावशिष्टं and G. वा ऽवशिष्टं for ऽत्रावशिष्टं. but it seems incorrect. २. B. D. E. H.J. and I. read अगमत् for अवदत्. ३. B. D. E.G. H. and J. read रहस्यम् for रहस्ये- ४. E. and I. read स्मृतिहृदयमिदं for स्मृतिहृदयविदा; while B. D. H. substitute व्याकृते for व्याकृतं. ९. B. and D. read राजाधिराज- for •महाराजाधिराज ६. B. D.E.G. H. and J. read प्रवर्तकस्य for -प्रवर्तक- ७. B. and D. read only अमात्यस्य for माधवामात्यस्य.

·No text on this page.

·The names occurring in the Paráśara Samhita.
ADHYAYA XII.
उशना: 12,53.
रामचन्द्रः 12,700
विन्ध्य 12, 75.
पराशरमतम् 12, 75.
पराशरम् 12,82
मनुः 12, 38.
स्वायम्भुवः 12, 8.

·No text on this page.

·A list of the names of authors and works, &c., occurring in Madhavâchâryâ's Commentary on the Parasar Samhita, Adhyaya XII. , १ , , १ अंगिरा:-50, 7, 51, 6. 67,1 १६ गरुडपुराणम्-226, 6.232,7. 16. 74, 2. 76, 8. 83, 5• १७ गौतमः-56, 4. 56, 9. 59, 178, 4. 190,14. 15. 86, 5. 114, 12. 129, २ अग्निपुराणम्-221, 18. 1. 142, 3. 148, 1. 174, ३ अत्रिः-167, 6. 2. 179, 12. 180, 3.257 10.265, 1. ४ अभिधानम्-206, 6. ९ आपस्तम्बः-57, 14, 63, 15. १८ चतुर्विंशतिमतम्-28, 8. 47, 11.74, 8. 88, 7. 116, 11. 89, 6. 121, 18. 144,9. 172, 7. 172, 18. 117, 9. 182,4. 155, 11. 159, 1. 162, 6. 172, 15. ६ आश्वमेधिकम्-14-1, 2. 178, 10. 196, 11. 197, 9. उदाहरणम्-273, 16. 199, 15.200, 13. ८ उमामहेश्वरसंवादः-222, 11.| १९ चमत्कारखण्डम् (स्कन्दपुरा- 227, 11. 229, 11. 238, णम्)-220, 5. 8.240,8. 250. 11. 261, २० छन्दोगाः-1, 15. ९उशना:--143, 5. २१ छागलेयः-196, 4. १० ऋग्विधानम्-279, 4. २२ जमदग्नि:-203, 5. 13. ११ कण्व :-48, 15. 128, 15./२३ जातूकर्ण्यः-80, 2. 109, 200, 10. २४ जाबालि:-111, 10.112, 17. १२ कात्यायन:-12, 12. 183,5. 195, 11. १३ काश्यपः-49, 1. ६0, २५ तैत्तिरीयब्राह्मणम्-35, 4. 5. 247, 9. 255, 9. २६ तैत्तिरीयारण्यकम्--48, 7. १४ कूर्मपुराणम्-6, 17. 8, 2. २७ तैत्तिरीयसंहिता-53,5. 282, 14, 2. 17, 7.161, 1. 1. १५ गर्ग:-43, 10. २८ दक्षः-13, 1.65, 9. 12. , ·4 The names of authors and works, etc. 230, 1. २९ देवल:-23, 12. 61, 1. 67, । ४९ बौधायनः-15, 6. 45, 14. 22. 82, 9. 147, 4. 1929 133, 14. 136, 11. 160, 10. 201, 6. 4. 163, 10. 181,12. ३० नन्दिपुराणम्-242, 11. ५० ब्रह्मपुराणम्-197,6. 209, 6. ३१ नागरखण्डम् (स्कन्दपुराणम्) 210, 14.224, 18. 245, 7. 266, 1. 272, 6. ३२ नारदः-12, 8. 116, 19. 203, ९१ भरवाज:-108, 17. 8. ५२ भविष्यपुराणम् -66, 7. 67. 16. ३३ नारदपुराणम्-228, 5. 267, ५३ भविष्योत्तरम् -210, 6. 10. ३४ पतञ्जलिः-205, 7. ५४ भारद्वाजगृह्यम्-109, 2. ५५ भृगु:- 146, 1. 177,7. ३५ पद्मपुराणम्-219, 16. 240, | १६ मनुः-4, 9. 27, 12. 34, 2. 15. 269, 1. 35, 18. 42, 10. 49, 5. ३६ पराशरोपपुराणम्-276, 6. 54, 15.55, 14. 57, 4. ३७ पुराणम् 288, 6. 60, 16. 69, 2. 80, 10. ३८ पुलस्त्यः-77, 16. 80, 15. 82,5.82, 12. 86, 9. 87, ३९ पैठीनसिः-25, 5. 62, 11. 6. 90, 8. 95, 6. 96, 4. 96, 14.99, 1. 103, 18. 111, 14. 115, 1. 182, 7. 104, 11. 105, 6. 107, 4. 148, 9. 152, 5. 162, 3. 108, 1. 110, 6. 111, 17. ४० पौराणिका:-124, 15. 113, 12, 115, 9.120, 15. ४१ प्रचेताः-114, 4. 134, 7. 128,9. 125, 17. 130, 11. ४२ प्रजापतिः-48, 4. 49, 9. 74, 136, 17. 11. 137, 138, 15. 140, 12. 141, 8. 147, ४३ प्रभासखण्डम्-230, 12. 13. 154, 10. 160, 10.164, 5. 167, 7. 168, 1. 169, 1. 170, 1. 170, 18. 211, ४५ बादरायणः-3, 8. 275, 4. 9. 215, 6. 228, 11. 242, ४६ बृहद्याज्ञवल्क्य :- 79, 6. 3. 252, 1. 252, 12. ४७ बृहद्विष्णुः-79, 1. २७ मध्यमाङ्गिरा:-64,12.72, 7. ४८ बृहस्पतिः-16, 7. 28, 1. 73, | ५८ महाभारतम्-235, 10. 10. 78, 5. 81, 5.84, 2. | ५९ मार्कण्डेयः-144, 6. 181, 8. 141, 18. 143, 8. 153, 8. ६० मार्कण्डेयपुराणम्-241, 11. 244, 8. 255, 15.265, 6. , , 5. , ४४ बचा :-2, 8. 167, 1. , ·The names of authors and works, etc. 5 १ १ , , , , , ६१ यमः-3, 16. 41, 15. 42, । ६९ विश्वामित्र:-203, 1. 2.59, 1. 63, 6. 114, 8. ७० विष्णुः-5, 10. 6, 17. 64, 116, 14. 121, 10. 139, 9. 92, 4.94, 7.97, 11. 8. 140, 4. 140, 16. 141, 99, 11. 106,5. 107, 8. 21. 147, 8. 149, 10. 158, 186, 7. 137, 4. 137, 13. 4. 156, 1. 163, 7. 164, 138, 3. 156, 10. 189, 16. 14. 166, 12. 167, 15. 168, 194, 18. 252, 5. 10. 180, 3. 181, 8. 182, ७१ विष्णुपुराणम्-209, 12. 1. 183, 14. 189, 11. 191, ७२ विष्णुधर्मोत्तरम् - 208, 8. 15. 195, 16. 246, 13. 263, 11. 209, 17. 219, 8. 283, 3. 250, 1. 260, 5.269, 5. ६२ याज्ञवल्क्य :-18, 5. 44, 5. 272, 14. 48, 8. 54, 10.55,768, 9. '70, 5. 74, 14.75, 13. ७३ वृद्धगौतमः-228, 16. 237,1. 81, 14. 84, 15. 101,8. 249, 8. 252, 8. 270, 18. 104, 6. 106, 10. 115, 4.७४ वृद्धपराशरः-4, 8. 10, 16. 123, 15. 125, 18. 181, 1. 130, 1. 132,1. 150, 8. 151, 13. 153, 8.७५ वृद्धबौधायन :-270, 8. 162, 17. 165, 4. 167, 4. ७६ वृद्धमनु:-35, 19. 167, 10. 168, 18. 169, 7. 171, 7. 179, 6. 180, वृद्धशातातपः-142, 12. 149, 6. 182, 7. 183, 8. 218, 11. 229, 1. 255, 5. ७८ वृद्धहारीत :-115, 18. ६३ लिङ्गपुराणम्-14, 6. ७९ व्याघ्रः-44, 12. 81, 10. 109, ६४ वराहपुराणम्-268, 5. 8. 143, 1. ६५ वसिष्ठः-11, 13. 28, 4. 71, ८० व्यास:-15,14. 16, 11. 75, 1. 78. 2. 88, 18.89, 18. 10. 79,9. 82, 1. 248, 9. 96, 9. 107, 16. 121, 1. ८१ शङ्कः-56,9. 62, 5. 66, 12. 125, 4. 126, 8. 138, 14. 68,5.97,6. 108, 18. 148, 5. 150, 12. 155, 6. 124, 6. 125, 7. 127, 6. 166, 1. 171, 1. 127, 14. 131, 14. 146, ६६ वामनपुराणम्-224, 5. 5. 190, 6. 192,6. ६७ वायुपुराणम्- 249,10. 261, ८२ शङ्ख-लिखितौ-151, 5. 168, 5. 4. 246,7.258,6.259, ६८ वायुसंहिता-227, 6. 4. 263, 4. 269, 16. , , , " , , ·The names of authors and works, etc. 8. , , ८३ शाण्डिल्यः-128, 12. 129, | ९० स्कान्दे रेवाखण्डम्- 224, 9. 231, 3. 253, 1. 264, 3. ८४ शातातपः-4, 6. 142, 8. ९१ स्मरणम्-78, 10. 88, 14. 166, 6. 124, 9. 206, 8. 206, 8. ८५शिवधर्मोत्तरम्-208, 5.227, 1. 236, 6. 239, 4. 243, | ९२ स्मृत्यन्तरम्- 76, 1. 90,14. 11. 250, 8. 143, 12. 196, 16. 197, 3. ८६ श्रुतिः-275, 9. 199, 12. 200, 5. ८७ षत्रिंशन्मतम्-78, 6. 87, | ९३ स्वमाध्यायविदः-3, 1. 11. 115, 14. 116, 9. 139, ९४ हारीत:- 43, 7. 49,14.75, 5. 6. 108,7. 116, 6. 119, ८८ संवर्तः-39, 8. 57, 10.53, 10. 123, 6. 124, 1. 183, 7. 85, 11. 129, 11. 148, 1. 135, 5. 149, 16. 151, 13. 1. 170, 10. 184, 4. 192, ८९ सुमन्तुः-61, 9. 72, 12. 83, 17. 212, 14. 247, 1.202, 11. 141, 4. 15. " , , " ·Index of Quotations, Vol. II., Part II. 191, 11. १. अङ्गिरा: महद्भिश्चापि युक्तानां 191, 12. आसीनश्च स्थितो वापि 191, 4. | युक्तस्त्रिषवणस्नायी 190, 15. आहिताई जाय्यस्य 76, 9. वैश्यानां त्रिगुणा प्रोक्ता 67, 12. 74, 4. ॐकारमादितः कृत्वा 191, 2. शौचवच्छोधनं कुर्युः 75. 4. एकाहेन तु कृच्छोऽयम् 191, 9. समत्वं ब्राह्मणैर्गच्छेत् 83, 7. एतत्पातकमुक्तानां 191, सर्वपापहरो दिव्यो 191, 10. एषामन्यतमं यद्यत् 191, 7. सावित्री व्याहतीश्चैव 191, 1. कृत्वा पापं न गूहेत 51, 7. गव्यस्य पयसो ऽलाभे 191, 5. २. अग्निपुराणम्- गृहस्थोक्तानि पापानि 75, 3. कन्यां ददाति शुल्केन 221, 20. गोमूत्रेण समायुक्तं 191, 8. कुज्योतिः कुत्सितो वैद्यः 221, 16. चातुर्वैद्यो विकल्पी च 50, 5. कुरुक्षेत्रे च यहानं 222, 7. तस्माच्छूद्रं समासाद्य 178, 5. कृष्णा जिनं तु गृह्णाति 222, 5. दनोभाव भवेत्तकं 191, 6. तथोभयमुखी दोलां 222, 6. पर्षद् या ब्राह्मणानां तु 74, 3. न संहत यशस्तेषां 222, 8. पर्षद या ब्राह्मणानां च 67, 11. निन्दको द्विज-देवानां 221, 18. प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं 178, 6. निर्दोष सुहृदं भार्या 222, 2. प्रातःस्नानसमारम्भं 190, 16. न्यासापहर्ता मित्रध्रुक 222, 1. पुनर्न च पिबेज्जातु 83, 10. भूमि-कन्यापहर्ता च 222, 9. बृहस्पतिसवनेष्ट्वा 83, 6. मातरं पितरं वृद्धं 221, 14. मासिकेच नवश्राद्ध ब्रह्महत्त्याव्रतं कुर्यात् 76, 10. •8. 222, भूमिप्रदानं यः कुर्यात् 83, 9. लोभात्त्यजति यस्त्वेतान् 221, 15. भूमौ वीरासने युक्तः 191, 3. वृद्धू बालं गुरुं विप्रान् 221, 19.

·ame 8 Index of Quotations, शूद्रानुग्रहकर्ता च 221, 17. [ द्वादश वर्षाणि 122, 11. हस्त्यश्व-रथ-यानानि 222, 4. नास्मिल्लोके 66, 4. नीलीदाह यदा भिन्द्याद् 145, 8. ३. अत्रिः- नीलीमध्ये तु गच्छेद्वा 145, 6. एकादशगुणान् वाऽपि 167, 8. नीलीरक्तं यदा वस्त्रं 144, 10. महापापैरपि स्पृष्टो 167, 9. नीलीरतेन वस्त्रेण 145, 11. ४. अभिधानम्- पतितस्तु भवेद्विप्रः 145, 8. यमलोके तु ते घोरां 206, 7. पालन विक्रयश्चैव 145, 2. ५. आपस्तम्बः- प्रतिपूरुषं 122, 4. अथ यस्य 122, 8. प्रातः पादं चरेच्छूद्रः 178, 8. यथा प्रथमेतिक्रमे 122, 2. अथ यस्य पिता 121, 19. रोमकूपैर्यदाऽऽगच्छेत् 144, 12. अथ वा 122,7. अथोपनयनम् 122, 3. लोहितकेन 58, 15. अयाचितं तु राजन्ये 173, 4. विप्रहा करण्ये 65, 15. अहोगत्रोषितो भूत्वा 144, 11. वृथा तस्य महायजा: 145,5. अहोरात्रोषितो भूत्वा 145, 7. शोणितं दृश्यते तत्र 145, 9. सप्तभिः पावमानीभिः 122,5. कुकुटाण्डप्रमाणं तु 172, 18. स्नान दानं जपो होमः 145, 4. गुरुं हत्वा 66, 2. सायं ज्यहं तथा पाद: 178, 2. चतुर्थकाल- 89, 7. सायं द्वाविंशति साः 172, 9. चनुर्विशतिरयाच्याः 172, 10. सायं प्रातर्दिनाथू स्यात् 178, 7. ततः संवत्सरम् 122, 3. तेषामभ्यागमनं 121, 20. सायं प्रातस्तथैवोक्तं 178, 12. तेषामभ्यागमनं 122, 10. स्त्रीणां क्रीडार्थसम्भोगे 145, 10. तेषामिच्छतां 122, 1. ६. आश्वमेधिकम्- तेषामिच्छतां यद्युत्तिष्ठत्यनाचान्तो 144, 8. व्यहं निरशनं पादः 173, 1. सद्यः स्नानं प्रकुर्वीत 144, 4. त्रिवर्णेषु च सामान्यं 145, 1. ७. उदाहरणम्- दातारं नोपतिष्ठेत 145, 12. तच्छान्तिरोषधैर्दानैः 273, 18. दिनद्वयं तु नाश्नीयात् 173, 13. पूर्वजन्मकृतं पापं 273, 17. , , 122, 11.

·Tol. II., Part II. 9. 4. ८. उमामहेश्वरसंवादः ते शौण्डिका वा चण्डाला 250, 16. अकृत्वा खलयशं तु 288, दत्तापहारदानाच्च 222, 18. अग्निहोत्रं भवेद्यस्य 227, 12. दरिद्रो व्याधितो मूल् 238, 18. अदत्वा चाग्नि-विप्रेभ्यः 228, दासत्वेनैव सुश्रोणि 250, 17. अधर्म धर्ममित्याहुः 229, 16. दिव्यं वर्षसहस्रं तु 238, 11. अन्न क्षेत्रं गृहं वापि 261, 15. धान्यचोरस्तु हीनांगः 261, 18. अपहृत्य च सर्वस्वं 222, 12. नमा दीनाः क्षुधाश्चि 262, 4. अरण्ये निर्जले देशे 228, 6. न हुतं न तपस्तप्तं 240, 11. अरण्ये निर्जले देशे 228, 9. न शृण्वन्ति गुरोर्वाक्यं 238, 16. आत्मनः पोषको मूढः 223, 2. निहाँमा निर्वषट्काराः 229, 18. आत्मना पिबति क्षीरं 289, 1. पटह लेपनं चैव 262, 18. आत्मैव पोषितो येन 240, 12. परद्रव्यापहारी च 261, 14. आसनानि विचित्राणि 262, 1. परस्य योषितं हत्वा 223, 5. इहलोकमृतानां च 202, 3. पर्वातिकमकारी तु 227, उदरे शलसंयुक्तः 239, 3. प्रसवं ष्ठीवनं वन्ही 239, 2. काको भूत्वा चिरं देवि 251, 9. पायसं कृसरं चैव 228, 8. कांस्यकं मुरजं वंशं 262, 11. प्रार्थयित्वा तु यो गां वै 238, 18. कुलेषु तेऽभिजायन्ते 229, 18. प्रासादेषु च ये देवि 263, 2. कृमियोनिक्षये भूते 251, 4. पिबंति थे नरा देवि 250, 15. गुरुणा ह्यननुज्ञातो 229, 14. बन्धुभिः परिभूताश्च262, गृहेषु चैव विप्राणां 263, 3. बालानां वीक्ष्यमाणानाम् 240, 10. तस्मिन् देशे क्षुधाश्चि 240, 14. भवन्ति चेह काकाः स्युः 228, 2. तस्य योनिशतं गत्वा 251, 12. मठाधिपत्यं यो देवि 228, 3. तस्यान्ते मानुषो भूत्वा 238, 12. | मद्यपानरता ये च 251, 2. तांस्तु ते प्रार्थयतीह 262, 6. मद्यपानरता य तु 251,6. तिर्यञ्चोऽपि समुत्पन्ना: 251, मद्यविक्रयिणो ये च 250, 14. ते च कालकृतोद्योगा: 229, 17. मद्यव्यसनिनो ये च 250, 12. तेन पापेन ते देवि 262, 8. मरुदेशे भवेदृक्षः 238, 10. तेन पापेन ते मूढाः 262, 10. मृष्टान्नेन य आत्मानं 240, 9. , 5. , 1. , 2.

·10 Index of Quotations, ndi- यत्र देशे त्वनावृष्टिः 240, 13. त्रिरात्रेण विशुद्धः स्यात् 143, 7. यस्तु क्षुद्रेण भावेन 238, 14. १०. ऋविधानम्- यासु योनिषु जायन्ते 251, 13. अयुतं माघमासे तु 280, 14. ये हरति च पापेन 262, 12. अर्कण त्रिमधुं कृत्वा 181, 7. ये इरन्ति च तूर्याणि 262, .. अध्यं दद्यात् कुष्ठरोगी 230, 6. ये हरान्ति नरा नित्यं 22, 2. अश्वत्थे माघमासे च 279, 3. योनिकाय च यो देवि 222, 14. आयुर्वृद्धयादिकं पश्चात् 230, 8. वर्षाणां द्वादशे लो 251, 10. इमां रुद्राय सूक्तं तु 230, 1. विनाशयेन्मउद्रव्यं 228, 4. इमा रुद्राय तबसे 279, 18. विग्रस्य कथयिष्यामे 251, 8. इस यन्ती जपेत् सूकं 230, 3. वेदोपजीविकाः पापा: 228, 1. उदसौ कुक्षिशूली तु 23), 13. व्याधि-रोग तैर्युताः 251, 14. उष्णज्वरविनाशाय 279, 14. श्वपाक-मुल्फसादीनां 220, 12. ऋतस्यति अपेत् सूक्तं 279, 5. शालां तु कारयेयस्तु 250, 18. कक्रुद्राय जपेत् सूतं 279, 11. श्वानयोनिशतं गच्छेत् 251, 5. करवीरैस्तु गायत्र्या 281, 9. शूद्रस्य चेदृशं पापं 251, :. कास-नालादिरोगनं 230, 2. षष्ठिवर्षसहस्राणि 251, 3. कुष्टनाशो भवेच्छीघ्रं 280, 4. स तु जातिविहीनेषु 220, 15. जपेचि देवमंत्र 230, 7. सर्वेषां चैव नास्तिस्य 238, 17. जलवचित्रेण 281, 6. स्वामिद्रव्यं गृहीत्वा तु 223, 1. तापादिव्याधिनाशे तु 279, 10. सुवर्ण-मणिमुक्तानि 261, 16. मथुन चेकुष्टरोगी 230, 10. स्वे मासे परमालेन 251, 11. नानाविधो वातरोगो 2:9, 8. सोऽनपत्यत्वमामानि 233, 15. महापातक युक्तोऽपि 280, 12. सोपि याति पिशाचत्व 222. 15. | मित्रस्येति जपेत् सूक्तं 260, 11. हरति पुष्कर थे तु 263, 1. लिंग स्पृष्ट्वाऽयुत धीमान 279, 12 हर्तारः परदाराणां 223, 8. बायो शुको जपेत् सूक्तं 279, 7. हृत्वाऽऽनद्धादिया यानि 262, पारुणं वा जपेत्सतं 279, 9. १. उशना:-- व्याधिनाशा भवेच्छीनं 281, 10. चण्डाल-श्वपचैः स्पृष्टो 143, 6. बदर्या च त्रिवर्षतु 231, 2. , 9.

·Vol. Il., Part Il. 11 emega सतम्यां रवियु कायां 231, 8. शूलेन शूली भवति 248, 4. सुर्यो नो दिवः सूक्तं 281, 1. स गद्दी दारयति 248, 8. हसमंत्र जपेद्धीमान 280, 5. सुरापो 253, 9. ११. कण्वः- सूर्यस्य निर्ननस्कारम् 49, 2. १४. कूर्मपुराणम्- एकमध्ययनं कुर्यात् 200, 11. अभिप्रवेशं यः कुर्यात् 8, 3. दद्याछा दशसाहस्र 200, 12. प्रथमे दिवले रानौ 128, 16. अपोमूत्ररोगाथै :, 1. यजेदेवं यथाभ्यास 128, 17. अप्रायत्ये सनुत्पने 17, 8. अलोत्सर्ग गृही कृल्या 43, 16. अमावस्या तिथिं प्राप्य 161, 6. वानप्रस्थो यतिश्चन 43, 17. अस्मिन् कलियुगे पोरे 132, 10. अहीनांगो बरोध 8, 8. १२. कात्यायन आइयं भस्मना पाद- 14, 4. निर्वातं कारयेछिनम् 12, 14. इवेश प्रथमे बामे 161, 11. प्रवज्यावसिता पत्र 12, 18. उपोषितचतुर्दश्यां 161, 14. १३. काश्यपः एकादश्यां निराहारः 161, 12. असृग्गदी स भवति 243, 5. कृष्णाष्टम्यां महादेवी 161, 3. उर स्तम्मादुरःस्तंभी 247, 14. गंगा-यमुनयोर्मध्ये 8, . कर्णमत्ता कर्णाली 247, 12. ग्रहणादिषु कालेषु 161, 8. करोनि शूलप्रक्षेपं 2-18, 7. जपस्तपस्तीर्थसेवा 161, 2. क्षयो स्यात क्षेत्रहरणे 217, 10. जले वाऽनाशके वापि 8, 4. जलोदरयुतः स स्यात् 247, 11. जलप्रवेशं यः कुर्यात् 9, 1. तीर्थावाती कुशाच्छादी 60, 7. तदा सान्तपनं कृच्छ्रे, 2. दन्तपातनकर्ता च 247, 13. तावर्षसहस्राणि 8, 10 नत्तान्ध्यं जायते तस्य 248, 6. त्रयोदश्यां तथा रात्री 181, 10. पदा तु यस्ताडयति 2 17, 15. देवताभ्यर्चनं नृणां 161, . पवित्रपाणिर्दण्डी च 60, 6. द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य 161, 13. पादकीली स भवति 248,). नान्यत् पश्यामि जन्तूनां162, 12. पीडामप्रियकर्ता च 248, 1. पुण्यक्षेत्राभिगमनं 161, 4. वानप्रस्थो यतिचैव 49, 3. प्रत्येक तिलसंयुक्तान् 161, 17. , , ·प अथापरं 174, 4. 1. 12 Index of Quotations, ब्राह्मणान् भोजयित्वा च 161, 7. त्यागिनो बान्धवानां च 226, 11, ब्रामं तु मार्जनं मत्रैः 13, 8. हिज-शिष्यद्रुश्चैव 226, 10. ब्राह्मादीनि तथाऽशक्तौ 17, 9. पङ्गवः पादहीनाश्च 232, 18. भविष्यन्ति महाबाहो 182, 11. पश्यन्तो भगवहारं 232, 10. यमाय धर्मराजाय 161, 15. बाधिर्यमुपयान्त्याशु 232, 9. यावन्ति रोमकूपाणि 8, 9. भूत्वा भवन्ति सस्ते 226, 8. राहुग्रस्ते यदा सोभे 9, 2. विष्णुछाया ध्रुवं तैस्तु 232, 14. वैवस्वताय कालाय 161, 16. १७. गौतमः- सम्पूज्य ब्राह्मणमुखे 161, 9. अग्न्युत्सादी 253, 12. सर्वपापप्रशमनं 162, 13. अन्ननेनस्वी 86, 8. सोमलोकमवामोति 9, 3. स्नात्वा नद्यां तु पूर्वाण्हे 162, अथापरं व्यहम् 174, 6. १५. गर्गः- अथापर व्यहमन- 1744, 5. अभ्यासे चैन्दवं प्रोक्तम् 44, 1. अथोदकतर्पणम् 174, 12. त्रिरात्रभेकरात्रं वा 43, 11. अदत्तादायी 258, 12. मासं मांसाशनेऽनृतोक्तौ च 4-6, 8. अन्ते 176, 8. वनस्थत्रिगुणं कुर्यात् 4-4, 2. अनिमंत्रितभोजी 253, 9. १६. गरुडपुराणम् अनुसवनम् 174, 9. अकृत्वा तत्प्रणामादि 232, 11. अनृतवाक् 257, 11 अमेध्यकृमयः पापाः 226, 12. अन्नापहारी 258, 14. अरण्ये जायते पङ्गुः 233, 1. अब्भक्षः 179, 13. अवमत्य च ये यान्ति 232, 8. अयाज्ययाजक: 258, 8. उरुरोगगणोपेताः 226, 18. अवगूरण: 258, 2. कौटसाक्ष्यप्रदाः पापा: 226, 7. इतस्ततोऽश्नन् 258, 10. गुरु-मित्रद्रुहः पापाः 226, 9. ईर्ष्यालुः 258, 5. चन्द्रार्कग्रहणे भुक्त्वा 226, 14. एतदेव 176, 2. जात्यन्धास्तेऽभिजायन्ते 282, 12. एतेनैव 180, 1. तथा च भगवद्धाम्नः 232,15. एता एव 176,3. अनार्येन 174, 8. भुक्त्वा ब्रह्मचारी 43, 12. , , ·Vol. II., Part II. 13 १ , जलापहारी 259, ओं नमो हमाय 174, 13. नमो नमः सौम्याय 175, 18. कक्षवनदाही 258, 11. नमोनमस्तीक्ष्णाय 175, 13. कूटसाक्षी 258, 1. न म्लेच्छा-ऽशुचि-142, 4. कन्यादृषक: 258, 4. निषिद्ध मन्त्र-114, 13. कामावपन्नोस्मि 131, 8. न्यासापहारी 258, 6. कामावकीर्णो 181, 7. परद्रव्यापहारी 259, 2. क्षिप्रकामः 174, 7. पर्युषितभोजी 258, 5. क्षीरहारी 259, 1. पित्रोविवदमानो 258, 6. खट्वाङ्ग-कपालपाणिः 56, 2. प्रवाजिता-265, 2. खट्वाङ्ग-कपालपाणिर्वा 59, 16. बहुयाजकः 258, 8. गोगामी 265, 4. ब्राह्मणेन 142, 6. गोहर्ता 258, 13. मत्सरी 258, 12. चण्डाली- 265, 2. मातृतः 258, 8. चतुष्पथे 258, 4. मृण्मयकपालपाणिर् 56, 7. 1. मुष्टैकभोजी 258, 10. जलोदरो 258, 1. यथोपक्रामेत् 60, 1. ज्ञानापहारी 258, 14. रत्नापहारी 258, 7. तस्याजिनम् 129, 2. रौरव-174, 8. तिष्ठेदहनि 174, 6. विद्याविक्रयी 258,7 दारकाचार्यः 258, 11. विवाहविनकर्ता 258, 2. द्वादशरात्रस्य 176, 4. वेदविक्रयी 258, 8. नमोनमो 174, 14. शूद्रागमने 265, 3. नमोनमः कृष्णाय 175, 8. शूद्राचार्यः 258, 18. नमो नमो ज्येष्ठाय 175, 9. सत्यं वदेत् 174, 7. नमो नमो दीपाय 175, 12. नमो नमो नीलग्रीवाय 175, 7. सम्भाष्य 142,5. नमो नमो रुद्राय 175, 3. सूर्याभ्युदितो 148, 2. नमो नमश्चन्द्र- 176, 1. स्थाना-ऽऽसनाभ्यां 60, 2. नमो नमः सत्याय 175, 10. स्नुषागामी 258, 8. नमो नमः सूर्याय 175, 6. स्नेहापहारी 258, 14. , ·14 Index of Quotations, 12. , " हविष्यान् 174, 3. कृच्छ्रे पञ्चातिकृच्छ्रे 199, 3. हिरण्यवर्णाः 174, 11. कृच्छ्रे सन्तापनाख्ये 199, 5. १८. चतुर्विंशतिमतम् कृच्छो देव्ययुतं चैत्र 196, 12. अङ्गानां तु पराकं स्यात् 119, 5. कृच्छो ऽयुतं च गायत्र्याः 47, अथर्वशिरसं चैव 159, 8. खरा-ऽश्वा-ऽजाधिकानां च 118, 15. अथवा पावमानष्टि : 196, 14. गाथानां नीतिशास्त्राणां 119, 8. अन्यानि वा पवित्राणि 47, 18. गायच्या लक्षाप्यं च 193, 1-1. अर्वाक् तु भ्रूणहत्याया: 197, 12. गायत्र्याः षष्टिभिलः 193, 6. अयाचिते च द्वावष्टौ 172, 17. गायत्र्यास्तु जपन कोटिं 198, 3. अष्टो चान्द्रायणे देयाः 200, 3. गोविनयं द्विजः कुर्यात् 113, 13. आख्यानानि तथान्यानि 160, 1. बान्द्रापणं प्रकुर्वीत 119, +. आत्मतुल्यं सुवर्ण वा 88, 8. चान्द्रायणं मृगाष्टिः 193, 11. आथर्वणाश्च ये केचित् 159, 10. जन्मप्रभृति पापानि 197, 11. इतिहास-पुराणानां 119, 6. जप-होमादिकं तेभ्यो 200, 16. इतिहास-पुराणानि 160, ". जावा पापैः प्रभुच्येत 160, 8. इष्टीनां पशुबन्धानाम् 193, 16. जत्रा पापैः प्रमुच्येत 150, 14. उपवासं तु तक्रस्य 118, जप्त्वा पापैः प्रमुच्येत 159, 3. ऋग्वेदमभ्यसेद्यस्तु 159, 14. तथाष्टादशलक्षाणि 197, 14. ऋतावृतौ प्रयुञ्जानः 28, 10. तिलहोमसहलं तु 196, 13. एकैकं प्रासमभीयात 173, 11. तिलहोमसहस्रं तु 47, 14. एतेषां पादकृच्छ्रः स्यात् 118, 6. तिलहोमायुतं चैव 193, 18. एतेषां विक्रये कृच् 118, 12. तिलानां विक्रयं कृत्वा 118, 9. एतेषां विक्रय कृच्छं 118, 4. तीर्थानि भ्रमते विद्वान् 88, 10. एवं नरविशेषेण 201, 4. ते सर्व पापहन्तारो 159, 12. कदली नारिकेलं च 118, 5. व्यहं चोपत्रसेन्नित्यम् 178, 12. कर्पूरादेस्तदर्ध स्यात् 118, 8. दध्याज्यक्षुरसानां च 117, 14. कस्तूरिकादिगन्धानां 118, 7. द्विगुणं पुरुषाणां च 119, 3. कृतैश्चक्रियमाणैश्च 15, 11. द्गुिणं पुरुषस्यैव 132, 6. कृच्छ्र-चान्द्रायणादीनि 201, 2. धनिना दक्षिणा देया 201, 3. 2.

·Vol. II., Part II. 15 6. , , धर्मनिष्ठास्तपोनिष्टाः 200, 16. यज्ञाथ कृषिजातांश्च 118, 10. धेनुप्रदानं विप्राय 47, 18. यज्ञायज्ञीयमादित्यं 159, नामधारकविमा ये 201, 1. रक्त-पीतानि वस्त्राणि 118, 11. नारीणां विक्रयं कृत्वा 119, 2. रहस्य-पञ्चरात्राणां 119, 7. नारीणां विक्रयं कृत्वा 132, 5. लाक्षा-लवण-मांसानां 117, 11. नित्य-नैमित्तिकानां च 198, 15. लक्षाशीतिं जपेद्यस्तु 198, 4. नीलरुद्रं तथैवेन्द्रं 159, 9. वामदेव्यं बृहत्लान 159, 3. पराक-तप्तकृच्छाणां 198, 12. विप्रा द्वादश वा भोज्याः 196, 14. पराकं तत्र कुर्वीत 119, 1. विप्रा द्वादश वा भोज्याः 47, 15. पराके तप्तकृच्छ्रे च 200, 2. व्रतहोमादिकं वापि 193, 18. पयः पायसा-यूपानां 115, 13. वैश्वानरी व्रातपतीम् 28, 9. पादोन क्षत्रियः कुर्यात् :4, 10. शूद्रः समाचरेत् पादम् 71, 11. पारुच्छेपं च सामानि 159,7. षडद्वं वा चरेत् कृच्छं 83, 9. पावमानीस्नयाकौत्सं 159, 2. सर्वासामेव विद्यानां 119, 9. प्रतिषिद्धेषु सर्वे 116, 12. सर्वेषां स्नेहपकानां 117, 15. प्राजापत्यं प्रकुर्वीत 118, 14. सामानि सरहस्यानि 159, 15. प्राजापत्ये तु गामेकां 200, 1. सुराया विक्रयं कृत्वा 117, 10. प्रत्यास्नाये गवां देयं 197, 13. सिद्धानविक्रये विप्रः 118, 1. सिंह मे मन्युरित्येतत् 159, 12. प्रातस्तु द्वादश ग्रासाः 172, 18. प्रायश्चित्तं यदानातं 74, 9. १९. चमत्कारखण्डम् - पुनाति हेमहर्नरं 198, 5. अकृत्वा देवकार्य यः 220, 9. पूगीफलानि मनिष्टा ]18, 3. उच्छिष्टस्य विशेषेण 221, 10. ब्रह्मप्रतिष्ठेत्येतावत् 155, 12. कन्यां यच्छति वृद्धाय 220, 13. ब्राह्मणानि च कल्पांच 159, 16. कामाद्वा यदि बा मोहात् 221, . मण्डलबाह्मगं रुद्रं 152, 4. कुरूपाय कुशीलाय 220, 14. मध्वाज्य-तैल-सोमानां 115, 12. कुल-देशोचितं कर्म 221, 8. मित्रविन्दा पशुश्चैव 198, 12. चातुर्वेद्यपि यो विप्रः 221, 6. सगारेष्टिः पवित्रेष्टिः 162, .. त्रिकालज्ञो वेदवेदी 221, 5. यथाविभवसारेण 200, 4. दीयमानस्य वित्तस्य 221, 2.

·. - 16 Index of Quotations, देव-स्त्री-गुरु-वित्तानि 220, 15. | स्कन्दितं वतिना रेतो 129, 6. परदाररतश्चैव 220, 11. २४. जाबालि:- परापवादसंतुष्टः 220, 12. अपहत्य तु वर्णानां 118, 6. प्राणिनां हिंसको नित्यं 220, 8. अपहत्य पशून क्षुद्रान् 112, 19. प्रेतत्वं जायते नूनं 221, 12. अश्व-गो-भूमि-कन्याश्च 112, 18. ब्राह्मणान्वयसम्भूतो 220, 2. आज्येनेव हि शालानौ 195, 14. यो भवेन्मानवः क्षुद्रः 220, 6. आरम्भे सर्वकृच्छाणां 15, 13. योऽश्नाति भृत्यवर्गेभ्यो 220, 10.. | उदके फल-मूलेषु ।18, 2. विघ्नमाचरते यस्तु 221, 3. कांस्या-ऽयस्ताम्र-सीसं वा 113, 1. विशेषाद्राह्मणेन्द्राणां 221, 1. गुड-काम-धान्यानि 112, 20. विषा-ग्नि-जलमृत्यूनां 221, 11. तिल-धान्या-ऽन्न-वस्त्राणाम् 111,11. शाखकती ग्रन्थकती 221, 7. त्रिरात्रमुपवासश्च 183,.. शुद्रानेनोदरस्थेन 221, 4. धनापहरणे चैव 118, 9. २०. छन्दोगा:- पक्कानमौषधं तैलें 112, 21. पापं निवेद्य विप्रेभ्यः 113, 5, यदा कर्मसु काम्येषु 2, 1. समृद्धिं तत्र जानीयात् 2, 2. प्रायश्चित्तं च यत् प्रोक्तं 118, 7. पिण्याकं च तथा चामं 183, 6. २१. छागलेयः- पिण्याकं सक्तवस्तकं 183, 1. जीवन् भवति चाण्डालो 196, 6, मृद्भाण्ड-मधु-मांसेषु 113, 8. पूर्वं व्रतं गृहीत्वा तु 186, 5. राजस्वस्यापहरणे 113, 8. २२. जमदगिः- वासोवै दक्षिणां दद्यात् 183, 2. तीर्थ तु पादः कृच्छं स्यात् 203, 6. व्यापादना-ऽपहारेषु 113, द्विगुणं तु महानद्यां 203, 7. श्राद्धं कुर्यातान्ते च 195, 15. २३. जातकर्य: संवत्सरार्धं कुर्वीत 111, 12. अतीतकालं जुहुयात् 109, 14. २५. तैत्तिरीयब्राह्मणम्--- योऽश्वत्थः शमीगर्भः 35, 4.. अनुपेतस्तु यो बालो 80, 3. कामतोऽकामतः प्राहुः 129, २६. तैत्तिरीयारण्यकम्- तस्य कृच्छत्रयं कुर्यात् 80, 4. पुनर्मामै- 48, 11. नष्टेऽग्नौ विधिवढ्यात् 109, 15. यन्मेध रेतः 48, 8. ama 4. 7.

·Tol. 11., Part II. meena 14. २७. तैत्तिरीयसंहिता श्वपदेनाङ्कयित्वा तं 18, 3. अग्नये 284, 17. सममब्राह्मणे दानं 65, 10. अग्नये पवमानाय 286, 6. -द्विगुण-साहस्रम् 65, 12. अग्नेरेवास्य 283, 11. २९. देवल:- आग्नेयं 288, 8. अंग-अंग-कलिङ्गांश्च 147, 6. उत यदीतातुः 285, 13. अथ गङ्गा 201, 12. उषा वा अश्वस्य 53, 11. अन्यानि 202, 13. एतामेव 285, 16. अनुबन्धादि विज्ञाय 68, 2. न दुश्चर्मा 283, 20. अभिगम्य च तीर्थानि 201, 7. पूतिगन्धस्य 285, 3. एतन 192, 12. प्राजापत्यं 234,2. कावेरीसङ्गमं 202, . मैत्र श्वेतम् 281, 9. गङ्गाद्वारं 202, 1. यदग्नये 285, 19. जाति-शक्ति-गुणापेक्षं 68, 1. यदग्नये 285, 10. तस्यां स्नानं न कुर्वीत 28, यदग्नये पावकाय 285, 11. तस्येयं निष्कृतिर्दृष्टा 61, 3. यदग्नये शुचये 235, 12. नरः पापात् प्रमुच्येत 201, 8. यदि बिभीयात् 283, 15. पुष्कर 202, 7. यो वरुणगृहीतः 232, 16. प्लाक्षं 202, 3. वायवे 232,7 महानिशा तु विज्ञेया 23, 13. वायव्यं 282, 4. यत् स्यादनभिसन्धाय 61, 2. स एवास्मिन् 282, 11. यवानामप्सु 192, 11. स एवैनं 283, 4. यावक- 192, 13. स एवैनं तस्मात् 284, 5. वाराणसी 202, 8. सर्व वा एतेन 53, 6. सर्वमायतनं पुण्यं 201, 10. साक्षादेवैनं 234, 12. सर्वाः समुद्रगाः पुण्या: 201, 9. सिन्धु-सौराष्ट्र-सौवीरान 147, 5. २८. दक्ष:- सुरापाने ब्राह्मणः 82, 10. आचाय शतसाहस्रं 65, 11. हिमवान् 202, 11. दाने फलविशेषः स्यात् 65, 13. ३०. नन्दिपुराणम्- पारिव्रज्यं गृहीत्वा तु 13, 2. कर्म भुक्त्वा क्रमेणैव 243, 2.

·18 Index of Quotations, कल्पं कल्पं ततश्चान्ते 242, 13. अनुबन्धादिकं दृष्ट्वा 204, 6. तृण-गुल्म-लता-वल्ली- 242, 14. अप्सु प्रास्येत तव्यम् 117, 3. तृणभेदास्त्वगणिताः 242, 15. उपयुक्तानुशिष्टं च 117, 4. ततः केनापि कालेन 213, 1. उपपातकयुक्तानाम् 204, 1. तेषां च देशभेदेन 242, 18. उपवासस्त्रिरात्रं वा 204, 2. तत्रापि नियमो नास्ति 243, 9. एते व्यस्ताः समस्ता वा 203, 12. तत्रापि कर्मणा गर्हितेनेव 117, 1. स्वं कर्म 243, 6. भुक्त्वा तत्रापि भौतिकं भोगं 243, 7. कार्याश्चान्द्रायणयुताः 204, 1. नरकेषु क्रमेणैव 242, 12. जपापवासकृच्छ्रस्तु 203, 11. मुच्यते पशुजन्माच्च 243, 8. तस्य त्यागेन शुद्धयन्ति 117, 2. मृगेषु जायते मो 243, 5. त्रिंशद्भागः षष्टिभागः 204, 8. विप्रान्तेषु मनुष्येषु 243, 10. न तस्य प्रतिमोकोऽस्ति 12, 10. वीरुद्भेदास्त्वसंख्याताः 242, 17. प्रकाश उक्तं यत् किञ्चित् 204, 7. वृक्ष-वल्कलभेदेन 243, 3. पातकादिषु सर्वेषु 203, 13. लताभेदाश्च निःसंख्याः 242, 16. महासान्तपनं शोद्धये 203, 10. सरीसृपादिभेदेन 243, 4. राज्ञ एव तु दासः स्यात् 12, 9. ३१. नागरखण्डम्- शक्ति-जाति-गुणान् दृष्ट्वा 204, . अदत्वा ये तथाऽनन्ति 230, 4. षडहो द्वादशाहानि 204, 3. कन्यादाने च विघ्नं यो 230, 9. ३३. नारदपुराणम् जायन्ते ताश्च बन्धक्यो 230, 11. अकार्य कारयेत् पापा 228, 9. द्ररिद्रा जायया भ्रष्टाः 230, 8. कृमियोनिविनिर्मुक्ता 228, 12. चिन्तयेद्रीक्षयेद्वापि 267, 11. दुर्भिक्षे जनतापे च 230, 5. जीवितं वा वरारोहे 228, 11. प्रामुवन्ति कुदेशे च 230, 2. ये च कुर्वन्ति दम्पत्योः 230, 6. तस्य पुण्यं कृत सर्व 268, 3. विरूपा भ्रममाणाश्च 230,7. दृष्ट्वा हि प्रमदा ह्येताः 268, 2. स कन्याः केवलाः सूते 230, 10. न साधयन्ति काणि 228, 13. स्वामिद्रोहरता ये च 280, 3. पुण्यस्य संक्षयात्' पापी 268, 4. ३२. नारदः- भर्तुरर्थे हि या वित्तं 228, 10. अतिकृच्छ्रः पर्णकृच्छ्र: 203, 9. भर्तुः सौख्येन या नारी 228, 6. mamme ·Damudwa Pol. Il., Part II. 19 भूत्वा वेतनभोक्तारो 228, 14. अवश्यमनुभोक्तव्यं 277, 6. वधू वा भ्रातृदारान् वा 267, 12. आरब्धस्यानुगुण्येन 277, 1. वाचा चाक्रोशिका या तु 228, 8. आरभन्ते क्रमेणैव 277, 11. स याति नरकं घोरं 263, 1. इह वाऽमुत्र वाज्ञस्य 276, 10. सा श्येनी जायते राजन् 228, 7.| इहैव फलदं कर्म 276, 11. ३४. पतञ्जलिः एवं निरुद्धभोगं तु 276, 17. क्लेशमूलः 205, 12. कारणानि भवन्तीह 277, 10. सति मूले 205, 8. घटयत्यत्र संदेहो 277, 15. ३५. पद्मपुराणम्- तथा विरुद्धं तेनैव 276, 16. अयाज्ययाजकश्चैव 210, 17. दुर्घटं सकलं शक्तिः 277, 14. आचार्यभार्यागमने 200, 3. देहेनैकेन वाऽन्येन 277, 7. उदरव्याधियुक्तस्तु 269, 2. निरुद्धांशसमो भोगो 276, 15. क्षत्रियो वा महाबाहो 2-11, 4. निरुद्धांशफलं स्वप्ने 276, 14. तथा पापन महता 260, 1. निवृत्तप्रतिबन्ध तु 276, 13. नास्तिक्य भावनिरतः 220, 9. प्रारब्धशेष विच्छिन्नं 277,4. ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः 911, 7. प्रारब्धं कर्मविच्छिद्य 27, 3. ब्राह्मणः शूद्रतामेति 241, 9. फलमारभते देहं 277, 18. ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः 240, 17. फलं ददाति स्त्र वा 276, 12. यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य 240, 16. विरतो विष्णुविद्यासु 220, 1. भुक्ते देही ततो भुक्ते 277, . वैश्यकर्मा च यो विप्रः 241, 1. भोक्तव्यस्य फलस्यैव 277, 9. वर्तमानशरीरेण 276, 9. शूद्रानेनोदरस्थेन 241, 8. सद्विजो वैश्यतामेति 241, 2. विना फलोपभोगेन 276, 8. सामान्यदक्षिणां लब्ध्वा 220, 2. शरीरारंभकं कर्म 276, 7. स्वधर्मप्रच्युतो विप्रः 241, 3. श्व-सूकर-खरोष्ट्रादि-277, 8. स्वस्थानाच्च परिभ्रष्टः 241, सञ्चितेषु समस्तेषु 277, 12. स्वानि कर्माण्यपाकृत्य 241, . ३७. पुराणम्- ३६. पराशरोपपुराणम्- अत्युत्कटैरिहत्यैस्तु 277,2. शासनाच्छंसनाच्चैव 288, 7. 6. muary ·20 na m Index of Quotations, ३८. पुलस्त्यः- उपपातकस्तु क्रियादुष्टो 125, 1. पानसं द्राक्ष-माधूकं 77, 17. क्रियादुष्टो मनोदुष्टः 124, 17. मधूत्थं सैरिमारिष्टं 77, 18. नास्तिकास्त्रिविधाः प्रोक्ताः124,16. समानानि विजानीयात् 78, 1. ४१. प्रचेताः सुरायाः सकृत् पाने 81, 1. अनृतवाक 13-1, 8. ३९. पैठीनसि:- एते पञ्चतपो-114, 5. अकार्यकारिणस्तेषां 68, 1. तस्यान्ते 135, 1. भनृतेन 152, 6. तानुद्धरेत् 134, 13. अन्यं प्रयच्छेत् 148, 11. मासं गोमूत्र-114, 6. ४२. प्रजापतिः- अपेयं तु तदा तोर्य 25, 6. अनृती सोमपः कुर्यात् 43, आराम-132,8. आदित्यमर्चयित्वा तु 49, 11. आश्रयः शस्त्रदाता च 62, 11. उपेक्षकः शक्तिमांश्चेत् 62, 13. क्षत्र-विट-शूद्रजातीनां 74, . कमण्डली 148, 11. द्विगुणं त्रिगुणं चैव 74, 6. पूर्णाहुतिं वा जुहुयात् 43, 6. तथा शक्त्यनुरूपं च 63, 2. भये रोग तथा स्वप्ने 49, 10. नष्टायां भेखलायां 148, 12. ४३. प्रभासखण्डम्- नष्ट दण्डकाष्ठे 148, 10. अपुत्रा कलहाक्रान्ताः 230, 15. पुनस्तपस्वी भवति 162, 5. प्राणायामसहस्रेषु 115, 3. कुदम्भाश्चपला लुब्धाः 231, 1. जायन्ते रोगिणी रौद्राः 280, 14. प्रोत्साहकः सहायश्च 62, 18. दानहीना भवन्त्येते 231, 2. भक्ष्य-भोज्यानस्य 111, 15. महारजनकर्माणः 230, 16. महापातकेषु 152, 7. यैन दत्तं नरैः किञ्चित् 230, 13. शूद्रयाजकः 115, 2. सर्वपापप्रसक्तोपि 162, 4. अथ स्वमाः2, 9. स्नानं चैव न कर्तव्यं 25, 7. पुरुषं कृष्णं 2, 9. हन्ता मन्तोपदेष्टा च 62. 12. ४५. बादरायण: ४०. पौराणिका: अनारब्धकार्य 275, 5. अभ्यासात्तु क्रियादुष्टो 125, 2. सूचकच हि 3, 10. मासं 152, 6. ४४. बहचाः- Omna , ·Vol. II., Part II. 21 - 11. 3. , ४६. बृहदाज्ञवल्क्यः-- विख्यातदोषः कुर्वीत 153, 9. कामादपि च राजन्यो 79, . सकृज्जत्वाऽस्यवामीयं 167, 2. मद्यमेव सुरां पीत्वा 79, 8. ४९. बौधायनः ४७. बृहद्विष्णुः- अथाशुचिकराणि 138, 15. असाध्यव्याधिना ग्रस्तः 281, 13. अमेध्यानि दशैतानि 79, 1. माधूकमैक्षवं सैरं 79, 2. आकाशे भुवि मर्नीति 15, 8. आते रुद्रेति सूक्तेन 281, 14. मधूत्थं चैव माध्वीकं 79, 3. ४८. बृहस्पतिः-- उदितेषु 168, 16. एकविंशति-164, अकामतस्त्रिरात्रं स्यात् 143, अनभिख्यातदोषस्तु 153, 10. एकाहधनिनो ऽन्नेन 46, 8. क पतिव्रतनिष्ठस्य 46, 4. अनातुरः सति धने 1.41, 15. अनिर्वर्त्य महायज्ञान् 1.11, 14. ग्रामात् 163, 11. अपहृत्य सुवर्णं वा 167, 3. चतुर्थकाले 136, 1. ज्ञानकृतेभ्यो 163, 1. अरुणायाः सरस्वत्याः 78. 11. तदपत्यत्वं 135, 15. अस्नात्वा तु यदा भुङ्क्ते 143,9. आहिताग्निरुपस्थान 141, 16. तेषां च 135, 15. ऋतौ न गच्छेद्भायां वा 141, 17. द्वादशरात्रात् 164, 1. कारयेत्तस्य संस्कारं 78, 7. दादशमासान 184, 2. क्षिपेत्तया विनिर्दग्धो 81, 7. चूतमभिचारी 138, 15. गोडी मावों सुरां पैष्टी 81, 3. नक्षत्रनिर्देशनं 134, 1. पूर्णे मासे जयेन्मृत्यु 281, 17. तप्तकृच्छ्रे पराकं च 84, 4. तथा दहति वेदज्ञः 28, 8. पूर्वभाज्याहुतीर्तुत्वा 281, 15. पीत्वा प्रमादतो मद्यम् 78, 6. प्रातःशतं 163, 15. यथा जातबलो वन्हिर् 28, 2. बाहुभ्यां मनसा वाचा 160, 7. वायव्यं गोरजःप्रोक्तम् 16, 8. ब्राह्मण-135, 12. विद्वत्सरस्वतीप्राप्तम् 16, 9. भुवि मूर्ति तथाऽऽकाशे 15, 7. शुद्धयेत् त्रिषवणस्नायी 78, 12. भूम्यनृतम् 135, 13. सुरापाने कामकृते 81, 6. भैल्याहारोऽग्निहोत्रिभ्यो 46, 1. स्पृष्ट्वा शवमुदक्यां वा 148, 10. यदुपस्थकृतं पापं 160, 6. , ·" भुक्त्वा स्वकर्माणि का 22 Index of Quotations, यायावर-वनस्थेभ्यो 46, 2. ततो दंशः कृतनश्च 225, 11. विधिना शास्त्रदृष्टेन 160, 5. ततो ऽधर्मक्षयं कृत्वा 266, 8. शूद्रसेवनं 135, 14. तत्प्रमाणवयो-ऽवस्था-211, 1. तत्र जीवति मासांश्च 266, 7. शूद्राभिजननम् 135, 14. तत्रापत्यं समुत्पाद्य 267, 8. समुद्रसंयानम् 135, 12. तत्रापि निरयं प्राप्तः 266, 16. सायंसन्ध्यामुपस्थाय 160, 8. स्थाना-ऽऽसनाभ्यां 136,2. तन्मात्रगुणसंयुक्तं 211, हविःशेषेण वर्तेत 281, 16. ततः सम्प्राप्य निधनं 267, 4. होमकर्मण्यशक्तानां 281, 18. ततस्तु निरयं प्राप्तो 267, 2. तेन दुष्टस्वभावेन 272, 8. ५०. ब्रह्मपुराणम्- तेन 2211, अन्यत् शरीरमादत्ते 211, 3. दृढ शरीरमाप्नोति 211, 5. आत्मनः कामकारेण 224, 19. परदाराभिमशं तु 266, 9. अयोनिगो वृको हि स्यात् 226, 1.| परदारेषु ये चापि 272, 7. आशाऽपहर्ता तु नरः 225,.. पशृंश्च ये विव्रजन्ति 272, 0. प्रकीर्णमैथुना ये च 272, 10. उग्रान् स याति संसारान् 266, 11. प्रधर्षयति कामाद्यो 3. उपस्थिते विवाहे तु 225, 9. प्रतिश्रुत्य द्विजेभ्यश्च 226,2. एतानासाद्य संसारान् 266, 6. प्रामोति नरकं घोरं 200, 10. एवं शीलसमाचारो 246, 1. कर्मणा मनसा वाचा 209, 7. भ्रातृभाया तु पापात्मा 266, 11. कृतघ्नः स मृतो विप्रो 225, 11. मनसापि गुरोभायां 256, 13. कृमिभावमनुप्राप्य 267, 1. मृतस्यैकादशाहे तु 226, . कोकिलत्वमवानोति 266, 12. मातरं पितरं चैव 225, 1. गर्दभत्वं तु सम्प्राप्य 225, 3. मोहात् करोति यो विघ्नं 225, 10. गतामभावे निष्कं स्यात् 197, 7. यदि पुत्रसमं शिष्यं 224, 18. जलप्रवर्षणं यस्तु 225, यमस्य विनयैः क्रूरैः 225, 12. ज्येष्ठं पितृसमं चापि 225, 5. यमलोके तु तत्कर्मजं यातनाय 210, 16. यस्तु रौद्रसमाचारः 245, 8. इहाल्पमपि कृत्वा तु 209, 9. 266, १ , 15. ते घोरां 209, 8.

·Vol. II., Part II. 23 ७ अत 109, 4. मातरं पितरं हत्वा 66, 8. यातनाः प्राप्य तत्रस्थ: 225, 13. लभेदेवलको राजन् 226, 3. शूद्रो वा ब्राह्मणं हत्वा 67, 15. लोकद्वेष्टाऽधमः पुंसां 246, 4. ५३. भविष्योत्तरम्- लोष्टः स्तंभैरुपाया 245, 10. तस्मात् कृतस्य पापस्य 210, 13. वध-बन्धपरिक्लिष्टः 246, 3. देव-तिर्यङ्-मनुष्याणां 210, 7. वृषलो ब्राह्मगीं गत्वा 267, 8. धर्मराजः स्मृतः शास्ता 210, 8. विश्वासहर्ता तु नरो 223, 8. नियमाचारसक्तानां 210, 9. विहाय सुमहागुप्तं 211, 2. नृपतिः शासकः प्रोक्तः 210, 12. श्वयोनौ तु स संभूतः 266, 15. पारदारिक-चौराणाम् 210, 11. श्वा ततो जायते मूढः 267, 6. प्रायश्चित्तैर्गुरुः शास्ता 210, 10. श्वा भूत्वा कृकलासस्तु 267, T. ५४. भरद्वाजगृह्यम् - श्वा शृगालस्ततो गृध्रो 266, 10. ऊध्र्व सखिभार्या गुरोर्भायर्या 286, 2. अत उर्व काल-100, 6. स चेन्मनुष्यतां गच्छेत् 246, 2. अत ऊर्ध्वमा 109, 5. संवत्सरं तु कुम्भीरः 225, 4. उपवास: 109,8. सुखानि धार्मिकोऽदुष्टः 211, 7. प्राणायामशतम् 109,3. सूकरः पञ्च वर्षाणि 266, 4. मूकरो जातमात्रस्तु 267, 5. सोऽपि मृत्युमवामोति 225, 6. कम्बले पट्टसूत्रे च 143, 4. सोऽपि विप्रो मृतो जन्तुः 225, 2. तर्पणं त्रिविधस्याङ्ग 177, 9. हस्ताभ्यां यदि पद्यां वा 245, 9. नित्यं नैमित्तिकं काम्यम् 177, 8. हिंसार्थी निकृतप्रज्ञः 245, 11. नृपस्य वृद्धवैश्यस्य 146, 3. ५१. भरद्वाजः- स्त्रीधृता शयने नीली 146, 2. द्वादशाहातिक्रमे 108, 18. ५६. मनु:- पयोभक्षणं 108, 20. अकृत्वा भैश्यचरणम् 130, 12. मासातिक्रमे 108, 18. अग्निहोत्र्यपविध्यानीन् 108, 2. संवत्सरातिक्रमे 108, 19. अग्निहोत्र्यपविध्याऽग्नीन् 108, 4. ५२. भविष्यपुराणम् -- अग्र्यो मध्यो जघन्यश्च 216, 6. गुरुं हत्वा श्रोत्रियं च 66, 9. अदत्तानामुपादानं 212, 7.

·24 Indea of Quolations, अधमा मध्यमाऽय्या च 217, 14. इदं सामासिकं ज्ञेयं 216, 1-1. अनातुरः सप्तरात्रम् 130, 18. इयं विशुद्धिरुदिता 60, 12. अनाविष्कृतपापांस्तु 154, 12. उत्तमा साविकीमेतां 219, 2. अनृतं च समुत्कर्षे 05, . उदित्यूचा वा वारुण्या 43, 2. अनृतं च समुत्कर्षे 108, 11. उपस्पृशस्त्रिषवणम् 126, 6. अनृतस्यैनसस्तस्य 42, 12. एतव्याप्तिमदेतेषां 215, 12. अयः-कांस्योपलानां च 111, 3. एतदेव व्रतं कुर्युः 107, 1. अपहत्य च विग्रस्त्रं 253, 16. एतस्मिन्नेनसि प्राप्ते 126, 3. अपहत्य च विप्रस्वं 223, 13. एतेषामेव जन्तुनां 25, 3. अपात्रीकरणं कृत्वा 137, 18. एईिजातयः शोध्याः 151, 11. अपि भ्रूणहणं मासात् 155, 4. एनसां स्थूल-सूक्ष्माणां 169, 2. अप्यकार्यशतं कृत्वा 34, 4. एष सर्वः समुद्दिष्टः 219, 3. अप्रतय॑मविज्ञेयं 210, 4. कणान् वा भक्षयेदब्दं 82, 9. अभिचारमहीनं च 114, 2. कर्मणां फलनिवृत्तिं 211, 11. अभिजिद्विश्वजिद्भयां वा 69, 6. क्रमशो यातिलोकेऽस्मिन् 242, 5. अभ्यस्याब्ई पावमानीः 165, 18. कामतो ब्राह्मणवधे 60, 13. अरण्ये निर्जले देशे 223, 15. कार्पास-तान्तवं क्रौञ्चो 254, 8. अरण्ये वा त्रिरभ्यस्य 164, 6. कास-कीटजोर्णानां 111, 4. अवकोणी तु काणेन 125, 18. कर्मजा गतयो नृणाम् 211, 15. अवकीणिवयं शुद्धयर्थं 107, 2. कूप-तापी-जलानों च 110, 10. अवश्यं याति तिर्यस्त्वं 255, 1. कूष्माण्डापि जुहुयात् 43, 1. अवेत्यूचं जपेदब्दं 169, 3. कच्छं चान्द्रायणं चैव 108, 5. असम्बद्धप्रलापश्च 212,6. कृतवापनो वा निवसेत् 57, 6. अस्य सर्वस्य श्रुणुत 211, 18. कृत्वा शवशिरोध्वजम् 55, 12. अहिंसां सत्यमक्रोधम् 170, 2. कृमि-कीट-पतङ्गानां 252, 2. आचामेदेव भुक्त्वाऽन्नं 4, 11. कृष्ट जानामौषधीनां 123, 12. आचार्यमृत्विजश्चैव 224, 2. कौत्सं जप्त्वाप इत्येतत् 185, 8. आरम्भरुचिता धैर्यम् 216, 9. कौशेयं तित्तिरिहत्वा 254, 7. आश्रमे वृक्षमूले वा 57, 7. गन्धर्वा गुह्यका यक्षाः 218, 9, १ ७ ·Vol. II., Part II. 25 गर्हिता-नाद्ययोर्जन्धिः 96, 7. तपसव सुतन 160, 12. गृहीत्वा मुसलं राजा 86, 12. तमसो लक्षणं कामो 217, 7. गुरुं त्वंकृत्य हुंकृत्य 223, 14. तस्येह त्रिविधस्याप 212, 1. गुरोश्यालोकनिर्बन्धः 95, 8. तान् समासेन वक्ष्यामि 217, 10. गुल्म-वल्ली-लतानां च 123, 11. तापसा यतयो विप्राः 218, 11. गौडी पैष्टी च माध्वी च 80, 11. तांधारयित्वात्रीन् कृच्छ्रान् 120,17. गोमूत्रमग्निवर्ण वा 83, 1. तिर्यक्त्वं तामसा नित्यं 217, 12. चण्डाल-पुल्कसानां च 242, 9. तिर्यग्यवोदराण्यष्टौ 35, 15. चरेत् सान्तपनं कृच्छ्रे 110, 12. तृण-काष्ठ-द्रुमाणां च 110, 15. चान्द्रायणं चरेन्मासं 108, 3. तृतीये त्रिगुणं चैव 60, 18. चारणाश्च सुपर्णाश्च 218, 8. तेभ्यो लब्धेन भैक्षेण 126, 5. चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नोऽयं 211, 10. त्रयाणामपि चैतेषां 216, 18. चीरीवाकस्तु लवणं 254, 6. त्रयाणामपि चैतेषां 216, 5. चुच्छुन्दरी शुभान् गन्धान 254,9. | त्रिरह्नि त्रिर्निशायां च 170, 8. चैल-चर्मा-ऽऽमिषाणां च 111, 1. त्रिविधस्त्रिविधः कृत्स्न: 219, 4. जपन वाऽन्यतमं वेदं 69, 7. त्रिविधा त्रिविधेषा तु 217, 18. जप्त्वा च पौरुषं सूक्तं 168, 3. त्र्यहं प्रातख्यहं सायं 170, 14. जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः 115, 10. व्यहं परं तु नाश्नीयात् 170, 15. जपेवा नियताहारः 70, 2. दशलक्षणयुक्तस्य 212, 2. जातिभ्रंशकरं कर्म 136, 1". दशहस्तेन दण्डन 35, 18. झल्ला मल्ला नटाश्चैव 218, 5. द्रव्याणामल्पसाराणां 110, 11. तं चेदभ्युदियात् सूर्यः 147, 14. द्यूत-पानप्रसक्ताश्च 218, 6. तत्सर्व निर्गुदन्त्याशु 160, 14. देवत्वं सात्विका यान्ति 217, 11. तज्ज्ञेयं विदुषा सर्व 217, 2. धनं वा जीवनायाऽलं 5, 2. तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं 215, 13. धनं वा जीवनायाऽलं 69, 10. तथाऽऽज्ञानकृतं पापं 155, 2. धर्मक्रियाऽऽत्मचिन्ता च 216, 8. तथैवाप्सरसः सर्वाः 218, 10. धान्यं हत्वा भवत्याखुः254, 3. तद्रजोऽप्रतिधं विद्यात् 216, 2. धान्या-ऽन्न-धन-चौर्याणि 110, 7. तपसा ऽपनुनुत्सुस्तु 87, 7. नक्षत्राणि च दैत्याश्च 218, 12.

·26 Index of Quotations, च शोचत्यसम्पत्ती 217, 4. मधु दंशः पयः काको 254, 4. नाशयन्त्याऽऽशुपापानि 27, 14. मन्त्रैः शाकलहोमीयैः 185, 10. नाशयन्त्याऽऽशु पापानि 154, 16. महापातकिनश्चैव 160, 11. निम्लोचेद्वाऽप्यविज्ञानात् 147, 15. महापातकसंयुक्तो 165, 12. पक्षि-गन्धोषधीनां च 111, 5. मानसं मनसैवायम् 212, 9. पञ्च चाभ्यधिकं कृत्वा 35, 19. मासं गोष्ठे पयः पीत्वा 115, 11. पयो घृतं वाग्मरणात् 83, 2. मांसं गृध्रो वसां मद्गुः 254, 5. परदारोपसेवा च 212, 8. माहित्रं शुद्धवत्यश्च 165, 9. परद्रव्येष्वभिध्यानं 212, 3. मुच्यते पातकैः सर्वैः 164, 7. पशवश्च शृगालाश्च 217, 16. मुनीं श्वाप्यवमन्यन्ते 224, 8. प्रमाणमङ्गुलस्योक्तं 35, 16. यज्वान ऋषयो वेदाः 218, 13. प्रशान्तमिव शुद्धाभ 215, 14. यजेत वाश्वमेधेन 69, 5. पारुष्यमनृतं चैव 212, 5. यत् कर्म कृत्वा कुर्वश्च 217, 1. प्रास्येदात्मानमग्नौ वा 69, 4. यत् सर्वणेच्छति ज्ञातुं 217, 5. पितरश्चैव साध्याश्च 218, 14. यत्किञ्चिदेनः कुर्वीत 160, 18. पीत्वाऽपोऽध्येष्यमाणश्च 104, यत्तु दुःखसमायुक्तं 216, पुष्प-मूल-फलानां च 110, 14.| यत्तु स्यान्मोहसंयुक्तं 216, 3. फलदानां तु वृक्षाणां 123, 10. यथैधस्तेजसा वाहः 155, 1. बको भवति हृत्वाऽग्निं, 254, 11. यथैवैका तथा सर्वा 80, 12. बहून् वर्षगणान् घोरान् 242, 6. यद्वा तहा परद्रव्यं 254, 15. ब्रह्मचारी व्रती च स्यात 170, 6. याचिष्णुता प्रमादश्च 216, 12. ब्रह्महत्यापनोदाय 69, 8. यां यां योनि च जीवोऽयं 242, 4. ब्रह्महा द्वादशाब्दानि 57, 5. येन तुष्यति चात्मास्य 217, 6. ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो 219, 1. येन यांस्तु गुणेनैषां 217, 9. ब्रह्मोझं वेदनिन्दा च 96, 6. येनास्मिन् कर्मणा लोके 217, 3. भक्ष्य-भोज्यापहरणे 110, 13. ये ब्राह्मणान् प्रद्विषन्ति 224, 1. मणि-मुक्ता-प्रवालानां 111, 2. येषां द्विजानां सावित्री 120, 16. मणि-मुक्तावालानि 254, 1. योऽवमन्येत ते तुमे 105, 7. मनुष्याणां तु हरणे 110, 9. यो यदेषां गुणो देहे 215, 9. 13. 1.

·Vol. II., Part II. 27 यो येन पतितेनैषां 90, 9. वेदोदितानां नित्यानां 141, 9. यैाप्येमान् स्थितो भावान् 215, 8. | शरणागतं परित्यज्य 138, 16. रक्षांसि च पिशाचाश्च 218, 4. शरीरजैः कर्मदोषैः 212, 11. रक्तानि हत्वा वासांसि 254, 12. शीतकृच्छ्रेण वा शुद्धि : 137, 19. राजानः क्षत्रियाश्चैव 218,7. शुभाशुभफलं कर्म 211, 14. लक्ष्यं शस्त्रभृतां वा स्यात् 69, 3. श्व-सूकर-खरोष्ट्राणां 242, 8. लूता-हि-सरठानां च 253, 13. श्वावित् कृतान्नं विविधं 254, 10. लोभः स्वप्नोऽधृतिः क्रौर्य 216, 11. सचैलो बहिराऽऽप्लुत्य 140, 14. वधेन शुद्धयति स्तेनो 86, 13. स तदा तद्गुणप्रायं 215, 10. वाग्दैवतैस्तु चरुभिर् 42, 11. स तस्यैव व्रतं कुर्यात् 90, 10. वाचिकैः पक्षि-मृगतां 212, 12. स तानुवाच धर्मात्मा 211, 12. वाचैव वाकृतं कर्म 212, 10. सत्त्वस्य लक्षणं धर्मः 217, 8. वातेन्द्र-गुरु-वहीनां 126, 2. सत्वं ज्ञान तमोज्ज्ञानं 215, 11. वादयुद्धप्रधानाश्च 218, 8. सत्वं रजस्तमश्चेति 215, 7. वान्तो विरिक्तः स्नात्वा तु 4, 10. सप्तागारान् चरेद्रेक्ष्यं 126, 4. वालवासा द्विजोरण्ये 87, 8. संयोगं पतितर्गत्वा 253, 15. व्रात्यानां याजनं कृत्वा 114, संयोग पतितैर्गत्वा 223, 12. वितथा भिनिवेशश्व 212, 4. सर्वस्वं वा वेदविदे 55, 1. वितस्तिद्वितयं हस्तम 35, 17. सर्वस्वं वा वेदविदे 69, 9. विधेः प्राथमिकादस्माद् 60, सर्वेष्वेव व्रतेष्वेवं 170, 8. विनाद्भिरप्सु वाऽप्यातः 140, 18. | संवत्सरं यवाहारः 138, विविधानि च रत्नानि 254, 2. सव्याहृति-प्रणवका: 155, 3. विषयोपसेवा चाजस्रं 216, 10. स साधुभिर्बहिष्कार्यों 105, 8. वृको मृगभं व्याघ्रोऽश्वं 254, 13. संसारान् प्रतिपद्यन्ते 242, 7. वृथाऽऽलम्भेऽनुगञ्छेद्गां 123, 18. सावित्रीं च जपेन्नित्यं 170, 7. वृद्धौ च माता-पितरौ 34, 3. सिंहा व्याघ्रा. वराहाश्च 218, 2. वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं. 216, 7. सुगुर्वप्यपहन्त्येनो 185, 11. वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या 154, 15. सुप्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च 104, 12. वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या 27, 3. सुरापानापनुत्त्यर्थं 82; 7. 1. 17. 17.

·28 Index of Quotations, सुवर्णस्तेयकृतिप्रो 86, 10. कुशीला भिन्नमर्यादा: 235, 13. स्थाना-ऽऽसनाभ्यां विहरेत् 170, 5. नित्योच्छिष्टः सूचकश्च 235, 16. स्थावराः कृमिकीटाश्च 217, 15. प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं 286, 3. स्थालीपाकविधानेन 125, 19. य उच्छिष्टः प्रवदति 286, 1. स्नातकव्रतलोपे च 141, 10. यश्यानध्यायकालेऽपि 236,2. स्नात्वार्कमर्चयित्वा त्रिः 49, 7. ये नास्तिका निष्क्रियाश्च 235, 11. स्वजातीयगृहादेव 110, 8. ये मेहयन्ति पथि च 236, 4. स्त्रमे सिक्त्वा ब्रह्मचारी 49, 6. लोष्टमर्दी तृणच्छेदी 235, 15. स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयात 86, 11. ५९. मार्कण्डेयः- स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन 255, 2. अपाडेयस्य यः कश्चित 144, 7. स्त्रीमृक्षस्तोकको वारि 254, 14. अहोरात्रोषितो भूत्वा 144, 8. स्त्री-शूद्र-पतितांथैव 170, 4. पत्रैर्मतः पत्रकृच्छ्रः 181, 12. हविष्यभुग्वाऽनुचरेत् 70, 1. फलैर्मासेन कथितः 181, 9. हविष्पान्तीयमभ्यस्य 168, 2. मासेनामलकैरेवं 181, 11. हस्तिनश्च तुरंगाश्च 218, 1. मूलकृच्छ्रः स्मृतो मूलैः 181, 13 . हुत्वाग्निं विधिवद्धोमम् 126, 1. श्रीकृच्छ्रः श्रीफलैः प्रोक्तः 181, 10. हिंस्राणां च पिशाचानां 253, 14. ६०. मार्कण्डेयपुराणम् हिंखाणां चैव सत्स्वानां 252, 3. अकृत्वा वन्यजापाणे: 241, 13. ५७. मध्यमाङ्गिराः- अकृत्वा वर्णसंयोगं 241, 15. गवां सहस्रं विधिवत् 64, 18. अपस्मारी च भवति 245, 8. तत् कामकारविषयं 72, 9. अयो हत्वा तु पापात्मा 256, 13. न तस्य शुद्धिनिर्दिष्टा 72, 11. अशस्त्रं पुरुषं हत्वा 244, 9. प्राणान्तिकं च यत् प्रोक्तं 72, 8. आसनं चोरयित्वा तु 256, 12. ब्रह्महा विप्रमुच्येत 64, 14. एष एव क्रमो दृष्टो 245, 4. यः कामतो महापापं 72, 10. कृमि-कीट-पतंगेषु 244, 18. ५८. महाभारतम् कृमिः स्त्रीवधकर्ता च 244, 10. अधर्मज्ञा गताचारा: 285, 12. गोत्रं प्राप्य च चण्डाल-244, 14. अल्पायुषो भवन्तीह 235, 14. घृतं हत्वा तु नकुलः 256, 6. मायुरस्य निकृन्तामि 235, 17. चुच्छुन्दरी शुभान् गन्धान 257, 3. - ONLOD ·Vol. II., Part II. 29 2. momsam चौरयित्वा तु निष्पावान् 256, 11. | सखिभायां गुरोभायां 265, 11. चारयित्वा पयश्चापि 256, 8. सस्यान्यन्यानि वा हत्वा 256, 1. जीवंजीवकतां याति 257, 2. संजायते महावक्त्रो 256, तस्यामपत्यमुत्पाद्य 265, 14. सूकरः कृमिको मद्ः 265, 15. तिल-पिण्याकसम्मिश्रं 256, 5. हृत्वा दुग्धं तु माजारी 256, 4. तृण-गुल्म-लता-वल्ली-257, 8. हृते कांस्ये च हारीत ः 257,1. धान्यं यवांतिलान् माषान् 255,17. ६१. यम:- न्यासापहर्ता नरकात् 255, 16. अजीर्णेऽभ्युदिते वान्ते 4, 1. परदाराभिगमने 265, 7. अतो. बालतरस्यास्य 64,2. परिहत्य ततो भूयो 244, 12. अथगुरुतल्प-167, 16. पंग्वन्धो बधिरः कुष्टी 245, 1. अथ वै ब्रह्महत्यायाम् 59, 2. पुष्पापहृद् दरिद्रश्च 237, 5. अपूर्णकादशाब्दस्य 63, 11. पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति 265, 10. अशीतिर्यस्य वर्षाणि 63, 7. प्रधर्षयित्वा कामात्मा 265, 12. अशुद्धानां तु पापानां 246, 14. ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः 241, 12. अस्तं गते तु यः शेते 147, 10. भ्रातृभायर्या च दुर्बुद्धिः 265, 9. अन्तरागमने सद्यः 139, 12. भूहर्ता नरकान् गत्वा 257, 7. आचाममथ पिण्याकं 183, 15. भोजनं चोरयित्वा तु 256, 8. आपतो विना तोयं 141, 1. मधु हृत्वा नरो दंशो 256, 10. इह दुश्चरितै ः केचित् 246, 16. मुखरोगा-क्षिरोगैर्वा 245, 2. उत्तीर्णानां च पापानां 246, 15. यश्च यस्यास्तु हीनायाः 241, 14. उष्ट्रयानं समारुह्य 140, 7. यस्तु चोरयते तैलं 256, 9. एककालं चरेद्रेक्ष्यम् 59, 11. विद्यापहारिणां चैव 245, 5. एकविंशतिरावस्तु 184, 2. वृषस्य वृषणी छिन्चा 244, 11. एकविंशतिरात्रं च 121, 18. शाकहर्ता च हारीतः 257, 6. एकाहं क्षपणं कृत्वा 141, 2. श्व-सृगालेभ-गृध्रेषु 265, 8. एतस्मिन्ननसि प्राप्ने 149, 18. शूद्रश्च ब्राह्मणों गत्वा 265, 13. एतान्येव समस्तानि 181, 4. श्येनो मार्गामिषं हत्वा 256, 7. एतेषामेव सर्वेषां 116, 16. पण्डः पलालहरणे 257, 4. एवं दृढव्रतो नित्यम् 59, 7. .

·30 Index of Quotations, : एवं ब्रह्महत्या 163, 18. न पत्तियां विषमं दद्यात् 142, 1. एवं सञ्चरमाणस्तु 59, 12. नेतन्मम मतं यस्मात् 42, 8. क्षत्रियस्य पराकं तु 42, 5. नैमित्तिकानां सर्वेषां 195, 18. कृच्छ्रः पराकनामैष 180, 5. पश्चात्तापो निवृत्तिश्च 195, 17. कृच्छू देवकृतं नाम 192, 1. प्रकाशकृते 153, 6. केचिदाहुरपापं तु 42, 7. प्रत्यादित्यं न मेहेत 149, 1. केतनं कारयित्वा तु 149, 11. प्राजापत्यं चरेविप्रः 41, 17. काथयित्वा पिबेदद्भिः 181, 5. प्राजापत्येन कृच्छ्रेण 142, 2. खरोष्ट्रविषमा नारी 140, 5. प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति 63, 8. गलगण्डी गणद्रव्य- 263, 14. प्रायश्चित्तं चरेद् भ्राता 63, 12. गात्राभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं 196, 1. प्रामुवन्ति दुरात्मानो 246, 17. गायत्र्या दशसाहस्रं 147, 12. पिबेच्च नियताहारः 189, 13. गायत्री स जपेन्नित्यं 156, 3. पिबेच नियताहार: 182, 3. ग्रामान्तरं वा गन्तव्यं 139, 14. पुरुषस्थैडकस्यापि 139, 11. चरेद् व्रतं यथोद्दिष्टम् 59, 6. पुरोधाः शूद्रवर्णस्य 114, 9. ततो ऽप्सु 165, 2. पूर्णे तु द्वादशे वर्षे 59, 18. ततो यावकशुद्धस्य 121, 15. पौरुषं सूक्तमावर्त्य 156, 6. त्रिरात्रमुपवासश्च 189, 13. ब्रह्मचारी जितक्रोधो 189, 12. त्र्यहं व्यहं तु प्राश्नीयात् 191, 17. ब्रह्मचारी जितक्रोधो 182, 2. व्यहं पिबेत्तु गोमूत्रं 182, 4. ब्रह्मन्ने देहि मे भिक्षाम् 59, 10. त्र्यहं त्र्यहं प्रभुञ्जानो 184, 1. ब्रह्महत्यामवामोति 149, 12. त्र्यहं वै यावकेनैव 182... ब्रह्मस्तेनावुभौ सम्यक् 147, 11. दशप्रणवसंयुक्तैः 188, 11. ब्रह्महा यावकानेन 42, 4. द्वादशाहं निराहारो 180, 4. ब्राह्मणावसथान् सर्वान् 59, 4. विजघ्नं कुष्ठिनं विद्यात् 246, 18. ब्राह्मण: 166, 13. दुःस्वमे, दुर्जनस्पर्श 4, 2. भेक्ष्यान्नमुपयुजानो 116, 17. दृष्ट्वा सूर्य निरीक्षेत 149, 2. मरुद्भिर्वसुभी रुद्रैः 192, 2. द्रव्योषधापहर्ता च 263, 12. मुच्यते ब्रह्महत्यायाः 168, 12. धान्यचोरोव्रणी च स्यात् 263, 18. | मूषिकस्य तथोष्ट्रस्य 139, 10. .

·Vol. II., Part II. 31 मृण्मयेन कपालेन 59, 8. स्वभायां तु यदा क्रोधाद् 41, 18. यजने याजने कृच्छम् 140, 6. स्नेहादर्थप्रसंगाहा 114, 10. यतिचान्द्रायणं चीर्वा 149, 14. हविषा भोजयेच्चैव 121, 14. यवागू यावकं शाकं 191, 16. ६२. याज्ञवल्क्य:- रहस्यकृते 153, . अदत्तादाननिरत : 229, 6. रहस्ये रहस्यं 153, 5. अदत्तादाननिरतः 214, 9. राजदण्डो न तस्यास्ति 64, 3. अन्तर्जले विशुद्धचेत 163, 2. रुद्रैकादशकं जप्त्वा 156, 9. अन्त्य-पक्षि-स्थावरतां 213, 11 वामदेव्यं त्रिरावर्त्य 156, 5. अनभिख्यातदोषस्तु 153, 10. विधृतिर्बलहर्ता च 264, 1. अनन्ताश्च यथा भावा:214, 1. विप्रस्य वधसंयुक्तम् 42, 3. अनाहिताग्निताऽपण्य-101, 6. विराज द्विगुणं जात्रा 156, 4. अनिबद्धप्रलापी च 229, 5. वृषभं शतशो जत्वा 156, 7. अब्भक्षो मासमासीत 150, 10. वृषलस्य त्रिरात्रं तु 42, 6. अभिशस्तो मृषा कृच्छं 151, 14. वेदमेकगुणं कृत्वा 156, 8. अयमेवातिकृच्छः स्यात् 178, 16. व्यङ्गाश्चाधर्मिणश्चैव 246, 19. अवकीर्णी भवेद्गत्वा 125, 14. व्रतस्थो वर्जयेत् सर्वे 196, 2. असत्कार्यरतो ऽधीरः 214, 15. व्रतस्यास्य प्रभावेन' 192, 3. असम्बद्धप्रलापी च 214, 8. शोचन् विनिन्दन्नात्मानम् 59, 5. असच्छ्रास्त्राधिगमनम् 103, 7. षड्रानं तु चरेद्वैश्यः 41, 18. अहिंसा-ऽस्तेय-माधुर्य 169, 9. सञ्चरेत्तानि शनकैर59, 9. आत्मज्ञः शौचवान् दान्तः 214, 18. सप्तागाराण्यपूर्वाणि 59, 8.. आत्मनोऽर्थे क्रियारम्भो 103, 1. सर्पस्य नकुलस्याथ 139, 9. आनीय विप्रसर्वस्वं 68, 14. सवासा जलमाप्लुत्य 140, 8. इन्धनार्थ द्रुमच्छेदः 103, 3. सशिखं वपनं कृत्वा 121, 12. ईश्वरः स कथं भावैः 213, 13. सहस्रपरमां देवीं 156, 2. इह चामुत्र चैकेषां 214, 4.. सावित्री पतिता यस्य 121, 11. उपपातकजातानाम् 168; 15. सुरापः 165, उपपातकशुद्धिः स्यात् 106, 12. सूर्योदये तु यः शेते 147, 9.. उपवासेन चैकेन 171, 10. 1.

·पयसा वापि मासेन 106, 18. 32 Index of Quotations, उपस्थानं ततः कुर्यात् 131, 4. दृष्टवा पथि निरातङ्कं 68, 18. एकभक्तेन नक्तेन 171, 9. द्रव्यप्रकारा हि यथा 255, 13. एकरात्रोपवासश्च 182, 9. द्विगुणं सवनस्थे तु 65, 2. एषां त्रिरात्रमभ्यासात् 183, 10. दीर्घ-तीव्रामयग्रस्तं 68, 12. कन्याप्रदानं तस्यैव 102, 5. दोषैः प्रयाति जीवोऽयं 218, 17. कन्यासन्दूषणे चैव 102, 4. धर्मकृद्वेदविद्याति 214, 14. करणैरन्वितस्यापि 213, 14. धान्य-कुप्य-पशुस्तेयम् 102, 2. कामावकीर्ण इत्याभ्यां 131, 8. नास्तिक्यं व्रतलोपं च 102, 1. कृच्छ्रातिकृच्छः पयसा 179, 7.. निद्रालुः क्रूरकृल्लुब्धो 215, 1. कृष्णलः पञ्च ते माषः 85, 4. नियमा गुरुशुश्रूषा-169, 11. गर्दभं पशुमालभ्य 125, 15. निर्वपेत्तु पुरोडाशं 151, 15. गायत्रीजाप्यनिरतः 116,7. पत्रशाकं शिखी हृत्वा 255, 7. गुरूणामध्यधिक्षेपो 95, 11. गौरस्तु ते त्रयः षट् ते 85, 3. पर्णोदुम्बर-राजीव-180, 7. गोवधो व्रात्यता स्तैन्यम् 101, 5. परद्रव्याण्यभिध्यायन् 229, 2. गोष्ठे वसन् ब्रह्मचारी 116, 6. परद्रव्याण्यभिध्यायन 214, b. गौर्देया कर्मणोऽस्यान्ते 167, 13. पारदाय पारिवित्त्यं 101, 8. चरेद्रुतमहत्वापि 75, 16. पात्रे धनं वा पर्याप्तं 54, 11. जलप्लवः पयः काको 255, 9. पिण्याकं वा कणान्वापि 81, 16. जालसूर्यमरीचिस्थं 85, 1. पिण्याका-ऽऽचाम-तक्राम्बु-182, 8. तत्पावनाय निर्वाप्यः 44, 7. पितृ-मातृ-सुतत्यागः 102, 8. तथैवानाश्रमे वास: 103, 6. पुरुषोऽनृतवादी च 214, 7. तथाऽश्वमेधावभृथ-68, 11. पुरुषोऽनृतवादी च 229, 4. तन्निमित्तं क्षतः शस्त्रैः 68, 15. प्रत्येक प्रत्यहं पीतै: 180, 8. तुलापुरुष इत्येवं 183, 11. प्रदर्शनार्थमेतत्तु 255, 12. बेष्टौ लिक्षा तु तास्तिस्रो 85, 2. प्रमादवान् भिन्नवृत्तो 215, 2. त्रिरात्रोपोषितो जबा 163, 1. प्रव्रज्याश्वसितो राज्ञो 18, 6. त्रिरात्रोपोषितो हुत्वा 165, 5. प्राणायामशतं कार्य 168, 14. दण्डप्रणयनं कायं 74, 15. ब्रह्मचर्य दया क्षान्तिः 169, 8.

·104 Vol. II., Part II. 33 ब्रह्महा द्वादशाब्दानि 5, 9. वित्री वस्त्रं वा रसं च 255, 11 ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयं 95, 12. स राजसो मनुष्येषु 14, 16: ब्राह्मणः स्वर्गहारी तु 167, 5. सहखशीर्षाजापी च 167, 12: ब्राह्मणस्य परित्रागात् 68, 10. भावरनिष्टः संयुक्तः 215, 4. स्तनान्तरे भ्रुवोर्मध्ये 48, 5. भार्याया विक्रयश्चैषाम् 103, 8. स्नान-मोनोपवासेज्या 169, 10. भृतादध्ययनादानं 101, 7. स्यादोषाधिवृथाच्छेदी 123, 18. भैया-ग्निकार्य त्यक्वा तु 181, 2. स्वाध्याया-अग्नि-सुतत्यागो 103, 2. मज्जान्तं जुहुयावापि 70, 8. स्त्री-शूद्र-विट-क्षत्रवधो 101, 9. मधु दंशः पलं गृध्रः 255, 10. हिंसकश्चाविधानेन 229, 7. मयि तेज इति च्छायां 104, 8. हिंसकश्चाविधानेन 214, 10. महापापोपपापाभ्यां 150, 9. हिंस्रयन्त्रविधानं च 103, 4. मूषको धान्यहारी स्यात् 255, 8. होनजाती प्रजायेत 255, 6. यथाकथंचित् त्रिगुगः 171, 11. ६३.लिंगपुराणम् - यद्येवं स कथं ब्रह्मन् 218, 12. ईशानेन शिरोदेशं 14,7 यन्मेद्य रेत इत्याभ्यां 48, 4. उरोदेशमघोरेण 14, 8. रजसा तमसा चैवं 215, 3. सद्येन पादौ सर्वाङ्गं 14, 2. रूपाण्यपि तथैवेह 214, 2. ६४. वराहपुराणम् लोमभ्यः स्वाहेत्येवं हि 70, 7. कर्मक्षये ततः पश्चात् 268, 7. वर्णिनां हि वो यत्र 44, 6. क्रूरकर्भरतानां च 268, 12. वालवासा जटी वापि 81, 13. विख्यातदोषः कुर्वीत 153, 9. ततः शुनी भवेत् पश्चात् 268, 6. वृक्ष-गुल्म-लता-वीरुत्-128, 17. तृण-गुल्म-लतानां च 268, 11. न च सौख्यमवामोति 268, 8. वितथाभिनिवेशो च 214, 6. परस्परादिनो मत्स्याः 268, 14. वितथाभिनिवेशी च 229, 3. हिंसा भवन्ति क्रव्यादा: 268, 18. विपाकः कर्मणां प्रेत्य 214,3. वेत्ति सर्वगतां कस्मात् 213,15. ६५. वसिष्टः- शिर कपाली ध्वजवान 55, 8. अनुग्रहार्थं विप्राणां 171, 4. शूद्रप्रेण्यं हीनसख्यं 108, 5. अपिवामि-11, 18. CALMAANI more ·34 Inlex of Quotations, अपि वैतेन कल्पेन 11, 17. अश्वमेधावभृथं 150, 15. अश्वमेधावभृथं 121, 6. अस्थीनि 72, 1. अहः पराकं तत्रैकम् 171, 3. अहः प्रातरहर्नक्तम् 171, 2. एवं जप्यपरो नित्यम् 23, 6. एतेनैवाभिशस्तो 152, 2. गुरोरलीकनिर्बन्धे 97, 1. जीवनात्मत्यागी 11, 14. ततस्तस्मै 89, 2. तस्य जुहुयात् 127, 1. त्रिरात्रं वा प्युपत्रसेत् 11, 15. स्वचं 71, 4. तेनात्मानं 89, 3. शदशरात्रम् 73, 3. वो मासौ 121, 3. नास्तिंकः 2125, 4. निष्कालको 89, 14. नेतं वा 126, 11. पतित-188, 20. पतितसावित्रीकः 121, 2. प्राणानात्मनि संयम्य 11, 16. बाल-बृद्धा-ऽऽतुराणां च 171,3. ब्रह्मकूर्चाशिनौ भूत्वा 148, F. ब्रह्मचारी चेत् 126, 9. ब्राह्मणमनृतेन 150, 18. ब्रह्मोज्यः 96, 10. मज्जानं 72, 3. मांस 71,8. मेदो 71, 10. यद्यकार्यशतं सायं 135, ?. यथाग्निायुनाऽऽमातो 28, 3. यथाऽश्वमेधावभृथः 166, 3. योनीनपविद्धयेत् 107, 17. रक्षादेवताभ्यः 127, 2. लोमानि 71,2. लोहितं 71,6. बनस्थश्च यतिश्चैव 148, 6. व्रात्यस्तोमेन 121, 7. सप्तागाराण्यसंकल्पितानि 58, 5. सर्व तत्तस्य वेदानिर् 155, ४. सहस्रपरमां 139, 1. सुरां पीत्वाऽप्सु निर्मज्य 166, 2. सुवर्णस्तेयी 89, 10. स्नायुं 71, 12. स्तनः प्रकीर्णकेशो 89, 1. ६६. वामनपुराणम्- चण्डालादन्त्यजादापि 224, 6. याजको याज्यमानस्तु 224, 7. ६७. वायुपुराणम्- अन्नचारो भवेद्यस्तु 261, 9. गजचर्मी ज्वरी च स्यात् 249, 15. प्रस्चिन्नपाणि-पादः स्यात् 261, 8. प्राणिहिंसापरो जन्तु-249, 12. ब्राह्मणस्वर्णहारी च 261, 7. भवेत् स्फुटितपादस्तु 249, 11. भ्रूणहा स्विनहस्तः स्यात् 249, 16, ·Vol. II., Part II. 35 अभोज्यान- 99, 16. आत्मार्थ 100, 7. - मुखे कृष्णव्रणी श्वित्री 249, 18. वल्मीकं तु खनित्वा यो 249, 14. अयाज्ययाजनम् 99, 17. वातव्याधियुतः स्तेयी 261, 6. अविक्रेयविक्रयः 99, 19. स्वरोपघाती वाक्यं च 261, 10. अश्वसूक्तम् 157, 8. ६८. वायुसंहिता अश्वमेधेन शुद्धयन्ति 94, 9. अन पर्युषितं विप्रे 227, 10. असत्प्रतिग्रहः 99, 18. अपरीक्षितभोजी स्यात् 227, 8. असच्छास्त्रा-100, 9. अविद्यां यः प्रयच्छेत 227, 9. आक्रुष्टस्ताडितो वापि 97, 12. खरो वे बहुयाजित्वात् 227, 7. आचम्यातःपरं मौनी 195, 6. ६९. विश्वामित्र:- कृच्छ्र-चान्द्रायणादीनि 208, 2. इति जाति-186, 10. प्रकाशे च रहस्ये च 203, 3. इति मलावहानि 188, 6. प्राजापत्यं सान्तपनं 203, 4. इत्यघमर्षणम् 190, 4. ७०. विष्णु:- इत्युपपातकानि 101, 1. उपपातकिनस्त्वेते 106, 6. अग्नि-मातृ- 11, 15. एतानि जप्तानि पुनन्ति जन्तून् अग्नि-मातृ- 105, 16. अघमर्षणम् 157, 1. कर्मणोऽन्ते 190, 3. अनेय-136,8. कास-112, 10. अथ 189, 17. अथर्वशिरः 157, 10 कुशीलता 100, 10. अथातः 156, 11. अधीतस्य 99, 14. कूष्माण्डयः 157, 2. अनाहिताग्निता 100, 8. कृशातिकृच्छ्रः पयसा 179, 10. अनुपातकिनस्त्वेते 94, 8. कृच्छातिकृच्छ्रमथ वा 188, 10. अनृतवचनम् 99, 18. कृच्छातिकृच्छ्रमथ वा 137, 9. ब्लिंगम् 167, 7. कृमि-कीटकानां 138, 5. अभिचारः 100, 6. क्षत्रिय-विट्. 99, 19. अभीषङ्गाः 157, 4. ग्रहणं सम्प्रवक्ष्यामि 194, 15. अभोज्यानां 252, 6. ग्राम्यां-ऽऽरण्यानां 137, 5. 158, 1. कूटसाक्ष्य 98, 15.

·Index of Quotations, 8. गुरोश्च 99, 11. परदाराभिगमनम् 99, 17. गोसूक्तम् 157, परस्वहरणम् 99, 16, चन्द्रसाम 157, 6. पराकमथ वा कुर्युः 106, 7. चरेत् सान्तपनं कृच्छं 136, 12. परिवित्तिता 100, 1. जातिभ्रंशकरं कर्म 136, 12. परिवेदनं 100, 1. जैहयं 136,9. पावमान्य: 157,3. तरत्समन्दीयम् 167, 2. पादो बालेषु दातव्यः 64.7. तस्य च 100, 2. प्रत्यहं 190, 1. प्रायश्चित्तान्त 6, 16. तृण-काष्ठ-112, 6. व्यहं 189, 17. प्रायश्चित्तं ततः कुर्यात् 112, 15. त्रीण्याज्यदोहानि रथन्तरं च पितृ-मातृ- 93, 18. 157, 18. पितृव्य- 98, 17. त्रिसुपर्णम् 157, 11. पुरुषसूक्तं 167, 12. दन्त्रैवापहृतं द्रव्यं 112, 14. पुरुषव्रते 157, 6. दन्तधावनपूर्वेण 195, 4. बार्हस्पत्यम् 157, . व्याणाम् 112, 4. ब्रह्महत्या 92, 15. दिनान्ते नख-रोमादीन् 195, 1. ब्राह्मणस्य 136,8. दिवा 190, 2. ब्राह्मणभूम्यप-98, 1. द्विशफैकशफ-112, 11. भक्ष्य-भोज्य-112, 4. दुर्गाः 157, 8. भस्म-गोमय-मृद्वारि 195, 2. द्रुम-गुल्म-100, 5. मृतकाध्यापनम् 100, 8. देवकृतम् 167, 3. मृतकाध्यय-100, 8. देवर्षि-100, 9. भन्नः 190, 1. नारायणीयम् 157, 11. मणि-मुक्ता-112,8 नास्तिकता 100, 10. मद्यपस्त्री-101, निन्दितभ्यो धनादानं 137, 14. मद्यानुगत-188, . पक्षि-गन्धौषधि-112, 12. मध्वच 157, 9. पक्षिणां 188, 4, मन:सन्तापनं तीन 195,.. पदस्तोमाः 157, 4. मलापकर्षणं कार्य 195. 3. 1.

·Vol. II., Part IT. 37 मलिनीकरणीयेषु 138, 9. महायन्त्र-100, 4. महाव्रतम् 157. 11. मातृगमनं 92, 6. मूलकर्मसु 100, यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणान् 97, 8. यागस्थस्य 93, 12. याजनं 100, 2. येषां जपैश्च 166, 11. राजगामि च 99, 18. रात्रावासीत 190, 3. वपन-मेखला-5, 12. व्रतं निशामुखे माझं 195, . वाक्सूक्तम् 157, 8. त्रात्यता 100,3.. विकर्मणा जीवनम् 99, 18. वेदनिन्दा.99, 14. वेदाय्युत्सादी 107, 18. व्याहतयो 157, 5. शतरुद्रीयम् 167, 10. शुद्धवत्यः 137, 1. श्रोत्रियविक् 98, 19. सङ्करीकरणं कृत्वा 187, 8. सर्वपापेषु सर्वेषां 19-1, 14. समुत्कर्षेऽनृते 107, 9. सर्वेष्वेतेषु 5, 11. सर्वाकरेषु 100, 4. सामानि 157, 5. स्त्रिया जीवनम् 100, 6. स्तेयम् 100, 8. ७१. विष्णुपुराणम्- तथा तथैव संस्मृत्य 209, 15. पापकृयाति नरकं 209, 13. पापानामनुरूपाणि 209, 14. ७२. विष्णुधर्मोत्तरम्- अतिवाहिकसंज्ञस्तु 208, 9. अतिमानप्रवृत्तस्तु 234, 11. अंधश्च जायते लोके 261, 1. अन्धो दीपापहारीस्यात् 260, 18. अपहृत्य नरा राम 260,7. अथाज्ययाजकश्चैव 234, 8. अवकीर्णी च भवति 269, 13. असहिष्णुतयान्यस्य 219, 9. उत्तास्तवमास्तु 272, 15. कुलेषु तेभिजायन्ते 284, 18. कुष्टी भवति धर्मज्ञ 269, 8. केवलं तन्मनुष्याणां 208, 10. खल्वाटो मत्सरी राम 233, 5. गां गत्वा तु द्विजश्रेष्ठ 269, 10. गुरु-स्वामि-द्विजाक्रोश 293, 11. गृहाधःपतनाच्चैव 285, 1. गोभ्यश्र मरणं लोके 235, 2. घूर्णिकस्तैलिकश्चैव 233,7. जात्यन्धत्वमवामोति 269, 12. जायते बुद्बुदाक्षो वा 238, 14. तथैव दीनरूपश्च 238, 15. तस्मात् सर्वप्रयलेन 235, 8.

·38 Index of Quotations, तस्मान्मनुष्यस्तु मृतः 209, 1. मणि-मुक्ता-प्रवालानि 260, 8. तस्यापि तादृशी बाधा 235, 7. मनुष्याः प्रतिपद्यन्ते 208, 18. ताडितस्ताड्यते लोके 235, 3. महत्पापं समुत्पन्नं 219, 10. दरिद्रः परवित्तन्नः 260, 14. मांसं भुक्त्वा तु धर्मज्ञ 250, ४, दष्ट्रिभ्यश्च नखिभ्यश्च 234, 15. मानुष्यमपि चासाद्य 210, 8. दृष्ट्वा परस्त्रियं ननां 269, 11. मित्रद्रोहरताः केचित् 219. 18. देवदत्तेन दीपेन 288, 18. मिष्टाश्येको महाभाग 288, 9. द्वेष्यो भवति लोकेऽस्मिन् 234, 6. मूलकर्म तथा कृत्वा 234, B. धान्यचोरोंऽगहीनःस्यात् 260, 10. यं कंचित घातयित्वा तु 250, 2. नरकं प्रतिपद्यन्ते 210, 2. यद्यत् परस्या-ऽऽचरति 236. 5. नान्यः प्राणी महाभाग 209, 2. यद्वा तवा परद्रव्यं 260. 8. नास्तिकस्तु दरिद्रः स्यात् 234, 10. याम्यलोकं प्रपन्नस्य 202, 8. नीयते याम्यमार्गेण 208, 12. याम्यैर्नरैमनुष्याणां 208, 11. नैवान्ये प्राणिनः केचित् 208, 14. योनीश्च नरकांश्चैव 209, 4. परदाररताः केचित् 219, 12. रत्नापहारी भवति 261, 3. परपुंसि प्रसक्ता च 269, 7. लिंगव्याधिमवामोति 269, 9. परिवेत्ता तथा लोके 284, 7. वस्त्र-भोज्यापहर्तारी 261, 2. पंगुरेव तथा ज्ञेयः 260, 15. वस्त्रापहारी श्वित्री स्यात् 260, 12. प्रकीर्णमैथुनो जन्तुः 269, 14. विनाऽपराधेन तथा 234, 8. प्रतिकूलं गुरोर्यस्तु 233, 8. विरूप एव भवति 234, 2. प्रामोति भृगुशार्दूल 260, 9. वेदविक्रयिको मूर्खः 234, 9. प्रामोति यादृशीं बाधां 235, 6. व्याधितश्चाऽनहर्ता स्यात् 260, 11. प्रायश्चित्तमतः कार्य 210, 4. श्रुत्वा भवति दुर्बुद्धि: 283, 12. प्रायश्चित्तविहीना ये 210, 1. शक्यानि कात्स्न्येन 272, 17. प्रायश्चित्तैः क्षयं याति 209, 18. शुभानामशुभानां च 208, 15. पिशुनः पूतिनासः स्यात् 233, 4. श्वपाक-पुल्कसादीनां 234, 12. ब्रह्मस्वहारिणश्चैते 219, 11. श्वभ्रे तु मरणं लोके 234, 14. भगभक्षस्तु कुण्डाशी 233, 10. स राजभयमामोति 234, 4. भूय एव समामोति 238, 6. सञ्चयः क्रियते लोके 208, 16.

·Vol. II., Part II. 39 11. स्त्रकर्मभिश्च्युताः सर्वे 219, 14. धर्मपत्नी गुरोर्गत्वा 270, 14. बण्ढश्च जायते लोके 269, 6. निषिद्धान्नं तु यो भुक्ते 252, 10. हत्वा वधमवामोति 235, 4. नेत्ररोगी भवेत् प्रेक्ष्य 272, 1. हीनवर्णस्तदा लोके 234, 1. पक्षि-दंष्ट्रि-मृग-व्याल-270, 15. ७३. वृद्धगौतमः- पलीबहुले 287, 3. पथनाशक: 237, 12. अनस्थि-पाणि-पादः स्यात् 271,3. परदाराभिगामी च 271, 12. अतिथिं 237, 8. परिक्षीण-287,7. आमन्त्रण विना भुक्त्रा 252, 12. पुण्याक्षेपी 237, 18. कन्यागाम्यश्मरी शूली 271, 1. पुंचल्यो योषितो बाल-272, 4. कन्यां च गोत्रजां गत्वा 271, 2. प्रतिज्ञाय 237, 2. कृतघ्नः 238, 8. प्रमेही मूत्रकृच्छ्री च 271, कीटाशी शीतलानाशी 252, 11. बहुत्वे योषितामेक- 272, 2. गत्वा तपस्विनी नारी 271, 9. महोदरी प्रमेही च 270, 17. गत्वा तु मातृभगिनी 270, 19. मातरं च स्वसारं च 271, 4. गत्वा तु महिषी राज्ञः 271, 16. मूत्रकृच्छ्री तथाजव्ही 271, 6. गलगण्डी 237, 18. मौल्यादेदोपदेष्टा च 228, 17. गोदुःखकारी 237, 11. रजस्वलाभिगामी च 271, 7. गोनिर्दय 237, 12. वक्त्रमैथुनकर्ता च 271, 15. चोररक्षकः 238, 4. वाणिज्यलाभो नो तस्य 238, G. छद्मना 237, 10. जम्बुको जायते जन्तुः 228, 18. विप्रवृत्तिविलोपेन 252, 9. विसम्भापहारी 287, 11. ज्वरा-तिसारी दाही च 270, 18. वृक्षच्छेत्ता वृथा यस्तु 249, 9. तटाका-238, 2. व्यवहारपक्ष-237, 5. तथा मनुष्यतां प्राप्तः 270, 16. व्यवहारष्वमध्यस्थः 288, 5. दास्यो वा दीर्घरोगिण्यो 272, 5. व्याधिः स्यात् प्राणसन्देहो 288, 7. दासीगामी क्रूरकर्मा 271, 13. शिष्टचीर्ण-238, 1. दाहज्वरी भवेन् मर्त्यः 271, 8. दुर्बल बाधे 237, 4. शूद्रात् पठति चाण्डालो 228, 19. सगोत्रां च सवणां च271, 3. देवद्रव्योपजीवी 237, 2.

·40 Index of Quotations, -- maaman साधुजन-288, 1. स्वजातिपरनारीग: 271, 14. स्वदारेभ्योऽन्यतोदीव्यन 272, 3. स्वयं 287, 6. स्वयमग्रभुक् 237, 7. स्वामिना 287, . स्यादामयावी भवती 271, 10. सूर्याप्रकाशे 237.9. ७४. वृद्धपराशरः अनाशकानिवृत्तश्च 130, 8. अनाशकनिवृत्तस्तु 10, 17. गवां च शवदानेन 11, 6. चण्डालः स तु विज्ञेयो 10, 18. चरेत् पाण्मासिकं कृच्छ्रे 130, 4. चरेबीणि च कृच्छाणि 180, 5. चिति-यूप-दमशानानां 4, 5. जला-ग्निपतने चैव 11, 3. जातकर्मादिभिः सर्वैः 180, 6. तांच भिक्षा समनीयात् 11. 12. तेभ्यो जातान्यपत्यानि 11, 2. दुःस्वमे मैथुने वान्ते 4, 4. प्रत्यावसितवर्णानां 11, 4. ब्राह्मणस्य प्रवक्ष्यामि 11, 7. ब्राह्मणानां प्रसादेन 11, 5. भेक्ष्यार्थी विचरेद् ग्राम 11, 11. मुच्यते सर्वपापेभ्यो 11, 10. यः प्रत्यवासितो विप्रः 130, 2. लुप्तधर्मास्तु चण्डालाः 11, 1. विक्रीय कन्यकां गां च 182, 2. सशिखं वपनं कृत्वा 11, 8. सावित्र्यष्टसहस्रं तु 11, 9. ७५. वृद्धबौधायन:- अन्त्यजागमने मयों 270, 12. गां गत्वा मधुमेही स्यात् 270, 9. मधुमेही खरा-ऽश्वादि-270, 10. सवर्णागमने रक्तः 270, 11. ७६. वृद्ध मनु- तान्येव दश गोचर्म 26, . सप्तहस्तेन दंडेन 36, 1. ७७. वृद्धशातातपः- अशित्वा सर्वमेवान्नं 149, 8. अहोरात्रोषितःस्नात्वा 142, 14. भक्षयित्वा तु तं ग्रासं 149, 7. भूमौ निक्षिप्य तं प्रासं 149, 6. मूत्रयित्वा वजन्मार्गे 142, 13. यदा भोजनकाले तु 149, 5. ७८. वृद्धहारीतः-- तर्पयित्वा द्विजान् कामैः 116, . राज्ञः प्रतिग्रहं कृत्वा 116, 1, षष्टे काले पयो भक्षः 116. 2. ७९, व्याघ्रः- अकामतस्त्रिरात्रं स्यात् 143, 3. अन्यत्र पुनराधानं 109, 10. अस्पृश्यस्पर्शनं कृत्ला 143, 2. ततोनिवणी तां पीत्वा 81, 12. तत्र वक्तव्यमनृतम् 44, 14. मत्या मद्यममत्या वा81, 11. mumb ·Vol. II., Part II. 13. यतिश्चैव वनस्थश्च 143, 4. यत्तु सातपवर्षेण 16, 2. यत्रोक्तावात्मनः पीडा 44, 18. यौगिकं स्नानमाख्यातं 16, 4. योऽग्निं त्यजति नास्तिक्यात् 109, 9. वारुणं यौगिकं तद्वत् 15, 16. ८०. व्यास:- वारुणं चावगाहस्तु 16, 8. असाध्यरोगी बालन: 248, 12. राहुग्रस्ते च सोमे 17, 1. स्वयमेवोपपन्नाय 16, 12. आग्नेयं भस्मना सानं 16, 1. ८१.शंख:-- आदौ तावत् प्रभासे 16, 17. उभो मध्वासवक्षीबी 79, 10. अघमर्षणमित्येतत् 190, 10. एकपर्यङ्कशयितौ 79, 11. अध्यास्य शयनं यानं 146, 6. एतदेव व्रतं कुर्यात् 82, 2. अन्तरा वा 68,6. अन्तरेण यदा गच्छेद 146, 13. कृतघ्नः स्फुटिताक्षो वा 249, 1. कृतमंगल-पुण्याहैः 16, 15. अन्तरेण यदा गच्छेत् 146, 11. गत्वा देशान्तरं तेषां 249, 8. अभ्युत्सादी 108, 14. गात्रकृच्छी व्रणी श्वित्री 248, एतदेव 66, 18. ग्रामे वने वा जन्तूनां 249, 3. एतदेव व्रतं कुर्यात् 97, 8. चातुर्थकोष्ण-शीतोष्ण-249, 2. कौटसाक्ष्यं तथा कृत्वा 97,7 तज्ज्ञः सम्पादयेत् स्नानं 16, 18. कन्यादूषी 132, 15. तलपाती च सम्भूतः 249, 5. क्षत्रियायाम् 128, 2. दाक्षायणमयैः कुंभैर् 16, 14. क्षत्रियस्तु रणे ऽदत्त्वा 146, 8. धर्मार्थं यतमानस्तु 75, 11. गवां द्वादशानां 68, 7. नेत्ररोगो भवेत्तस्य 248, 14. गुप्तायां 127, पञ्चगव्यं च तस्योक्तं 82, गोपुरीष-यवाभ्यासो 192, 7. परेषां रसनाच्छेदी 248, 15. गोष्ववकीर्णः पितृहा याति पैशाच्यं 248, 10. तेषामन्ते गोसहस्रं 65, 7. 66, 14. प्राण्यङ्गं मृगशावंच 248, 11. यह त्रिषवणनायी 190, 7. प्राप्तो भवति तत्पुण्यं 75, 12. द्वादशे वर्षे 68, 6. ब्राह्ममाग्नेयमुहिष्टम् 15, 1b. द्विजः पलाशवृक्षस्य 146, 7. ब्राह्मं तु मार्जन मन्त्रैः 15, 17. दुःस्वमारिष्ट-147, 2. भयोद्वेगकरोऽन्येषां 249, 4. देव गृह-181, 13. 3. 128, 7.

·42 , Index of Quotations, हौ विप्रो ब्राह्मणा-ऽमी वा 146, 10. चण्डाल्यवकीर्णी 270, 4. नास्तिको 125, 8. छत्रापहारी 259, 8. तद्यथा 246, 11. प्रमाप्य द्वादश-65,6.66, 18. ताम्रापहारी 259, 7. ब्रह्महा परिषदानुमत : 56, 10. तेजसापहारी 263, 6. ब्राह्मण्यां 127, 9. मनसा त्रिः पठेदप्सु 190, 8. दीपापहारी 259, 11. धर्मपत्न्यामास्ये 270, 5. रण्डायाम् 128, 7. वीरासनं सदा तिष्ठेत् 190, 9. ध्वजापहारी 259, 9. वृषल्यां 128, 5. नास्तिकवृत्तिः 151, 6. व्रतं तु यावकं कुर्यात् 192, 8. पर्वमैथुनी 269, 17. वैश्यायां 128, 3. परजलापहारी 259, 5. शून्यागार-नदी-पर्वत- 56, 12. परदारगामी 269, 18. सद्य एवाश्व-68, 8. पाण्डुरोगी 263, 8. संवत्सरं व्रतं कुर्यात् 146, 9. पुरुषव्याधि- 269, 17. संवत्सरं व्रतं कुर्यात् 124, 7. पुष्पापहारी 259, 10. सर्वेषां वर्णानाम् 65, 8. फलापहारी 259, 11. स्वैरिण्यां 128, 1. ब्रह्महा 168, 5. होमकाले तथा दोहे 146, 12. ब्राह्मणवृत्तिघ्नः 263, 9. ८२. शंख-लिखितौ भूम्यपहारी 259, 12. अजीर्णवान् 263, 7. मातृभगिनी-270, 6. अत ऊर्व 246, 9. मातृ-पितृ-270, 2. अपूपापहारी 259, 7. यद्वा तद्वापि पारक्यं 260, 1. अभक्ष्यभक्षी 253, 7. वस्त्रापहारी 263, 5. कर्मफल-263, 9. वागपहारी 263, 7. कव्यापहारी 259, 6. वेश्मापहारी 259, 5. खराभिगामी 270, 1. शय्यापहारी 259, 10. गन्धापहारी 259, 8. शाकापहारी 259, 9. गृध्रो 263, 8. गोष्ववकीर्णी 269, 18. गोत्राभिगामी 270, 1. . P शास्त्रापहारी 259,7.

·Vol. II., Part II. 4 सस्यापहारी 259, 6. उत्तमं चापि मानुष्यं 244, 4. संवत्सरं 151, 9. ऋणं दत्वाधिकां वृद्धिं 240, 8. सुवर्णस्तेयी 263, 5. एवं पापविशुद्धाश्च 243, 12. स्वदारादन्यत्र 270,8. एवं योनिषु सर्वासु 244, 2. स्नेहापहारी 263, 6. कालान्तरवशाद्यान्ति 244, 3. हिरण्यापहारी 268, 5. कुष्ठरोगेण घोरेण 244, 7. हत्वा वै योनिमामोति 280, 2. कृमि-कीट-पतंगानां 250, 9. क्षयी ज्वरी प्रमेही च 239, 15. ८३. शाण्डिल्य:- जिव्हा-वस्त्रवणी वन्य-289, 6. अवकीर्णी द्विजो राजा 128, 13. ततःक्षिति समासाद्य 243, 18. इष्ट्वा भैक्षाशिनो नित्यं 128, 14. ततो मानुषतां प्राप्य 244, 6. पराकत्रयसंयुक्तम् 129, 10. तत्रानुभूय दुःखानि 243, 14. वानप्रस्थो यतिश्चैव 129, 9. दीपं देवगृहात् हत्वा 236, 14. ८४. शातातपः- देवद्रव्योपजीवी च 236, 7. अन्तौ तु यदा गच्छेत् 4, 8. देवद्रव्यं स्वयं येन 236, 8. ऋतौ हि गर्भशङ्कित्वात् 4, 7. देवदासोदनं भुक्ता 236, 12. ब्राह्मणो ब्राह्मणम् 55, 15. देवस्पर्श नरः कृला 236, 10. भस्मच्छन्नो 166, 9. देवावमन्ता भवति 286, 16. मयं पीत्वा 166, 7. द्विजस्त्वेकशफानां च 227, 4. नरकार्णवे महाघोरे 208, 7. मूत्रोचारं द्विजः कृत्वा 142, 9. मोहामुक्त्वा त्रिरात्रं स्यात् 142,10. निषिद्धवस्तुभोगेन 240, 1. निष्क्रान्ताः कीटयोनिभ्यः 243, 15. ८५. शिवधर्मोत्तरम् - परवित्तविनाशाय 239, 10. अकारणाद्धर्मपत्नी-239, 11. परेषां चेतसः क्लेश-239, 14. अथातः पततां पुंसां 208, 6. परोपदिष्टज्ञानेन 240, 2. अनपत्यो दरिद्रश्च 239, 18. पशुयोनि समासाद्य 244, 1. अपकारं तु यः कुर्यात् 239, 7. भक्तं भोक्तुमशक्तश्च 239, 13. अभक्ष्यभक्षी गण्डमाली 253, 5. मत्सरी विट्कृमिश्चैव 227, 5. अमुख्यमुख्यकारी यः 240, 6. मिथ्याचारं चरेत् पश्चात् 236, 11, Bom ·. Index of Quotations, मुखकृष्णव्रणी श्वित्री 239, 5. गौरसर्षपमात्रे तु 87, 1.6. मूर्च्छी भ्रमी सुरद्वेष्टा 236, 15. चण्डाल-189, 6. चान्द्रायणं प्रकुर्वीत 78, 8. मृगदुःखमतिक्रम्य 248, 17. देव्या लक्षजपेनैव 115, 17. मृतपुत्रोऽप्यबन्धुः स्यात् 239, 9. पवित्रेष्टया विशुद्धयन्ति 115, 15. रजस्वला-ऽन्त्य-चाण्डाल-289, 16, बालाग्रमात्रेऽपहृते 87, 12. रसज्ञाविधुरः कुञ्जः 236, 9. व्यवहारी पुष्पवत्यां 239, 17. भिक्षामात्रे गृहीते तु 116, 10. वाणिज्यलाभस्तत्रापि 240, 5. यवमात्रसुवर्णस्य 87, 17. विचित्रा गतयः प्रोक्ताः 244, 5. राजसर्षपमात्रे च 87, 14. विराहो भवेन्नित्यं 227, 3. लिक्षामात्रेपि च तथा 87, 13. विप्रः पञ्चमहायज्ञान् 227, 2. सुवर्णकृष्णलं ह्येकम् 87, 18. वेश्यां कुलवधूं कृत्वा 239, 12. सुवर्णस्यापहरणे 88, 8. श्वास-कासी ज्वरी सर्व-239, 8. षण्ढं तु ब्राह्मणं हत्वा 73, संक्लिष्टाः पक्षिभावेन 243, 16. ८८. संवर्त: सदापहृतसर्वस्वः 286, 17. अनेन तु विधानेन 58, 15. ख्यापयन्नात्मनः पापम् 58, 14. स भूत्वा धनिनां वंशे 240, 4. सर्वाङ्गकुष्टी तिमिरी 236, 18. चातुर्वर्ण्य चरेद्रेक्ष्यम् 58, 11. सर्वांगरोगी पापात्मा 240, 7. ततो मुसलमादाय 85, 12. सुरापः प्राप्यते योनि 250, 10. ब्रह्मन्नस्तु वनं गच्छेद 18, 8. ब्रह्महा द्वादशाब्दानि 57, 11. ८६. श्रुति भिक्षार्थी विचरेद् ग्रामं 58, 10. तस्य तावदेव 275, 10. भैक्ष्यं चैव समादाय 58, 12. ८७. षट्त्रिंशन्मतम् यदि जीवति स स्तेनः 85, 13. अपहृत्य सुवर्णस्य 88, 1. वनवासी ह्यपः स्पृश्येत् 58, 13. ऊर्ध्व प्राणान्तिकं ज्ञेयम् 88, 4. वन्यान्येव फलान्यनन् 58, 9. ऐन्दवेन मृगारेष्टया 115, 16. स कुर्यात् कृच्छ्रमश्रान्तः 129,13. कुर्यात् सान्तपनं कृच्छं 87, 19. सन्ध्यामापदि नोपास्ते 148, 14. गायत्र्यष्टसहस्रं च 87,15. सन्न्यस्य दुर्मतिः कश्चित् 129, 12. गोमूत्रयावकाहारः 88, 2. सावित्र्यष्टसहस्रं तु 148, 15.

·Vol. II., Part II. संकटे विषमे चैव 39, 9. गुरुदाराभिमर्शी च 264, 14. हट्ट-पट्टनमार्गे च 39, 10. जायते गृध्रसीयुक्तः 232, 2. तत्र वर्षशतस्यान्ते 281, 9. ८९. सुमन्तु :-- ते यान्ति नरकं घोरं 231, 8. अत्यथै निर्गुणो विप्रो 62, 2. दश वर्षसहस्राणि 224, 13. अधःशायी 72, 18. दुश्चर्मा दुर्भगश्चैव 232, 1. अप्स्वग्नौ वा 141, . नरके तेऽन्धतामिले 264, 5. अश्वमेधावभृथ-83, 15. पापशेषात्तु भवति 258, 2. केश-श्मश्रु-नखादीनि 62, 7. पिता माता गुरुता 231, 4. क्रोधाद्वै म्रियते यस्तु 62, 3. कलान्याहरतो ऽपत्यं 264, 9. गच्छेद्वापि विशुद्धयर्थं 61, 18. भवन्ति नादृता यैस्तु 231, . तप्तकृच्छ्रेण 83, 14. बुभुक्षितेषु भृत्येषु 224, 10. तिरस्कृतो यदा विप्रो 61, 10. मात्सर्यादपि जात्यन्धो 232, 5. त्रैवार्षिकं व्रतं कुर्यान् 61, 12. मानकूटं तुलाकूटं 264, 4. निर्गुणः सहसा क्रोधात् 61, 11. ये त्यजन्ति स्वकां भार्या 231, 7. ब्रह्मचर्य चरन् विप्रो 62, 8. राजीगामी भवेदुष्टो 264, 15. ब्रह्महा 72, 13. वेदार्थनिन्दका ये च 224, 14. ब्राह्मणस्य 88, 12. वेदोक्तं यः परित्यज्य 224, 12. वत्सरत्रितयं कुर्यात् 62, 4. शत-साहसिकं कालं 264, 6. संवत्सरे 72, 16. श्वयोनी स समासाद्य 224, 11. सावित्र्यष्टसहस्रं 83, 18. ९१. स्मरणम् ९०. स्कान्दे (रेवाखण्डम्).- कर्षणकार्यार्थम् 124, 11. अदत्त्वा भक्ष्यमनाति 232, 6. तद् ब्राह्मणेन नात्तव्यं 78, 12. अन्नं पर्युषितं विप्रे 282, 4. पतितं याजयित्वा तु 206, 1. इह जन्मनि शूद्रास्ते 224, 15. फल-पुष्पोपगान् 124, 10. इह मानुषलोकेऽस्मिन् 231, 6. यक्ष-रक्षः-पिशाचान्नं 78, 11. इह शत्रुगृहे बद्धाः 264, 7. यमलोके तु ते घोरां 206, 7. कुनखी स्वर्णहरणात् 264, 8. स्तेये ब्रह्मस्वभूतस्य 88, 15. गद्गदोऽनृतवादी स्यात् 232, 3. स्वामिनेऽपहृतं देयं 88, 16. , ।

·BENER . 200, 46 Index of Quotations, ९२. स्मृत्यन्तरम् अनुयोगप्रदानेन 123, 8. अनृताभिशंसनाक्रोशे 151, 2. अहत्वापि यथावणं 76, 2. अन्यत्र 150, 3. अहानि पञ्च विप्राश्यान् 199, 14. कृच्छ्रोऽयुतं तु गायत्र्याः 197, 1. अपि चन्दनवृक्षस्य 186, 8. चान्द्रायणे पराके च 200, 8. अप्रतिग्राह्यमादाय 184, 8. अमस्यभक्षः252.16. धेनुप्रदानं विप्राय 197, 2. अलक्ष्मी कालकर्णी च 198, 8. धेनोरभावे दातव्यं 197, 5. पिबतो मेहतश्चैव 143, 17. अस्माकं सम्पदं ब्रूहि 187, 11. प्राजापत्यक्रियाशक्ती 197, 4. आखोर्भूत्र-पुरीषं च 185, 8. आचाममथ पिण्याकं 184, 12. प्राजापत्यं चरेविप्रो 199, 18. आचामस्तानि निहन्ति 185, 1. प्राजापत्ये तु गामेकां 7. आयाज्ययाजनं कृत्वा 184, 7. प्राणायामत्रयं षटकं 143, 18. आराम-तटाको-120, 6. प्रायश्चित्तमहोरात्रं 143, 15. आषाढयां 189,5. विना यज्ञोपवीतेन 143, 14. आहारेषु च ये दोषाः 185, 5. संसर्गदोषः पापेषु 90, 15. इन्द्राय 188, 4. ९३. सपाध्यायविद:- उपकुर्वाणस्तु यत् कुर्यात् 49, 14. अवगृहति यं स्वमे 8,7. ऋषिसत्यं 187, . आरोहणं गोवृष-कुञ्जराणां 3, 2. एकविंशतिरात्रं तु 151, 3. कृष्णाम्बरधरा नारी 3, 6. एतत् कृच्छं तुलापुरुषं 184, 10. विष्ठाऽनुलेपो रुदितं मृतं च 3, 4. एवं ह्याह 213, 5. १४. हारीत:- एवं 247, 5. कनका-ऽश्व-तिला गावो 185,8. अकुद्धः 187, 4. अग्नये 187, 14. कन्यादृषी 183, 2. कुनखी 247, 2. अथ तुलाम् 187, 5. अथ ब्राह्मणस्य 158, 1. कुबेराय 188, 8. अथातः 184,5. कूष्माण्ड-188, 7. अधर्माय 188, 11. खरोष्ट्रमुखसंस्पृष्टम् 185, 6. अनाश्रमी 135, 6. क्षत्रियाभिवादने 149, 17. opuent ·Vol.. II., Part II. धर्माय 188, 9. गणाधिपति 194, 5. देव्यै पुनरागमनाय 189, 1. गन्धोशीरमयो कार्यो 186, 1. गुड-तिल-119, 11. नदीमृत्तिकया वापि 186, 2. घृतं यवा मधु यवा: 193, 5. नमो रुद्राय 198,18. तक्रेण तानि निर्हन्ति 185, 7. नाकृत्वा लभते किंचित् 247, 7. ततोऽग्नौ 192, 20. निःसृतानां 194, 4. निर्णोदः सर्वपापानां 193, 4. तथा शय्याऽऽरूढ-149, 19. तथोर्णा-केश-120, 1. परदुःखदायिनो 247, 2. तदेतानि 213, 2. परं त्र्यहं वायुभक्षः 170, 12. तदेव ] 93, 1. परं चैव लघु मन्येत् 187, 13. तदेव द्विगुणं कुर्याद् 49, 15. परातिरताः 247, 3. तस्यालाभे तुला कार्या 186, 9. पारुष्यमनृतं 212, 18. तुलायै 188, 11. परोपतापनं 218, 1. पिण्याकस्तानि निर्हन्ति 185, 4. तुलापुरुषाय 189, 1. तेनायसीं सुकृतां कारयित्वा पूतस्तदहरेव स्यात् 75, 8. 186,5. प्रतिश्रुत्त्यानृतं ब्रूयात् 43, 8. तैष्ण्यं च दारुणं चैतत् 185, 2. प्रायश्चित्तेऽध्यवसिते 75, 7. व्यहं त्र्यहं प्रयुञ्जानो 184,18. ब्रह्मन्नः 247,2. व्यहं सायं व्यहं प्रातः 170, 11. त्रिरात्रमेव 194, 1. ब्रह्महत्यां 185, 10. त्रिवर्षोत्सन्ने 108, 10. ब्राह्मणानां परीवादं 198, 12. त्रिश्चरित्वा 189, 4. बीजानां सम्पदं ब्रूहि 187, 9. द्वादशरात्रं 194, 8. भगवते 187, 1. द्वितीयं 189, 3. भृतकाध्यापनं कुर्यात् 128, 7. द्वितीयेतिकृच्छ्रे 185, 7. मणि-वासो-116,7. द्विवर्षोत्सन्ने 108, 9. मत्स्य-मांस-120, 2. दृष्टयपहारो 247, 4. महापशुर्येन शरेण विद्धः 186, 8. देशानां सम्पदं ब्रूहि 187, 8. महाविनायकाय 188, 8. देव्यै 188, 5. माता-पित्रोरशुश्रूषां 193, 9. ब्रह्मणे 188, 4.

·Index of Quotations. मासं गोमूत्र-188, 8. य आत्मकृतैः 192, 18. यदङ्गं पीज्यते येन 247, 6. यदातु गुरुमात्मानम् 187, 12. यः पूरुषः 186, 10. यवोऽसि धान्यराजो वा 198, 3. योञ्छनीयात् 194, 7. रहस्ये 158, 2. राज्ञां च सम्पदं ब्रूहि 187, 10. लाक्षा-लवण-119, 12. वक्रतुण्डाय 188, 8. वाचाकृतं कर्मकृतं 193, 7. वाचा कायेन मनसा 184, 14. वाचोपहर्तारो 247, 5. वायवे 187, 14. वासुकये 188, 2. विनायकोपसृष्टस्य 184, 9. विनायकाय 188, 7. विद्यां पश्यति 194, 6. विद्याधिपति 194, 7. वैश्यस्यापि 149, 17. शरीरेणैव 213, 8. शृतं च 193, 2. अप्यमाणे 198, 18. श्रोत्रापहर्तारो 247, 4. श्व-सूकरावलीढं च 193, 10. शूद्रस्याभिवादने 149, 18. सकृत् 189, 2. स तप्तकृच्छ्रसहितं 43. ! सप्तरात्रं 194, 3. सर्व पुनाति धर्मात्मा 185, 9. सर्व पुनन्तु मे पापं 193, 6. सर्वाभक्ष्य-212, 15. संवत्सरोत्सन्ने 108, 8. सालकटं 188, 6. सुरापो 252, 16. सुवर्णस्तेयं व्रात्यत्वं 193, 11. सूर्याय 188, 1. सोमाय 188, 1. सौवर्णी राजती वाऽपि 186,t. स्थावर-सरीसृपादीनां 124, 2. स्वत एहि 186, 12. स्वर्गद्वारमिदं पुण्यं 184, 11. स्वागतम् 187, 1. हिगु-गुग्गुल- 120, 4. हीनमानो 120, 9.