·प्रस्तावना श्रीकृष्णचरणपरिवरणप्रवणान्तःवरणा विजयन्ते केचन सजनाः राजनानाशात्र- बोधाः। अयेदं नाविदितं विदुषां वो यत्सपर्मसंरक्षणं श्रेयस्करमिति । तदनुरुन्धानविर्विधान- वयविद्यानिधानः श्रुतिस्मृतिसमुचितसदाचारदत्तावधानः खयमपि ग्रन्थनिर्माण निपुगान्देवी- दत्तादिविद्वद्वरान्सानुकम्पं साश्रयदानमनुगृहद्भिरधिवसद्भिः सद्भिः परिष्कृत विविधवनौ- पवनराजिविराजितपरिसरामिराम कोटापराप्यं नन्दप्रामं श्रीमथुराधीश्वरचरणकमलयम संसेवनसाधितसकलपुरुषार्थसाथैष्णववियुधगोपीनाथशास्नितोप्यवाप्तबहुग्रन्थार्थे रश्मिन- वार्थीप्रमृत्यनेकप्रौढतरप्रन्धप्रयन फेलिकेभ्यो गोसामिवंशमौक्तिकेभ्यः श्रीमद्गोपीश्वराय. महाराजमहापण्डिवेभ्योधिगतकतिपयस्वमार्गीयग्रन्थोखामिवर्यश्रीवाछमात्मजैः श्रीविठ्ठलनाथ ( कन्हय्यालाल ) महाराजमहाशयैदेशिकमण्डलामण्डल-मायावादमदान्धकारसंहतिसम- रसारण-भक्तिमार्गपुण्डरीकमण्डन-मार्तण्डश्रीवल्लभाचार्यचरणानर मनोजवसै. श्रीमद्विठ्ठल. नाथप्रभुचरणविरचितस्य विन्मण्डनस्य खण्डनाभास वाराणसीवासिगोस्लामिपर्यनीगिरि- धराख्यमहाराजाविरचितस्य शुद्धाद्वतमातण्डस्य खण्डनामास च सहस्राक्षनामान ग्रन्थ तत्प्रसिद्धिं कुर्वाणेन भट्विंशजेन मथुरादासवर्मणा चिखण्डयिपया प्रेपितं समासाद्य सहस्राक्रे क्षाक्षेपभानप्राभाननामाप्रन्यो प्रन्थयांचके । समदिक्षिा च संस्कृत्य मुद्रितो मोहमय्याम् । प्रादायि च तदर्थ समर्याद पण्डितचाचावर्तिना द्वादशदर्शनीदारद पारदर्शिना श्रीमद्वाल- मुकुन्दपादारविन्दमकरन्दबिन्दुसंदोहमिलिन्दायमानमानसाना निगमागमपय.पयोविमथन- मन्दरायमाणगीर्वाणवाणीविलासाना प्रकृतिजन्यसौजन्यादूप्यवैदुष्यसर्वतध्रप्रवचनस्वातन्त्र्या- छनेकानयद्ययप्रगुणगुणगणाणेवाविर्भूतयश स्तोमसोमसमुदयविकासितसितमुढदयहृदयकुव- लयबलयाना पचनशुफ्नामकानां श्रीधनश्यामभट्टानाम् । तैस्तु मनोजवाय असंभवदवालवाय वैतण्डिकवेतण्डमण्डलगण्डकण्इतिखण्डनाउण्ठोत्कण्ठकण्ठीरवाय खनिदेशवशंवदाय वदावदाय च सभासु भासुरासु भाजनैरनुकम्पायाः श्रीहरे. सभाजनः प्रेमपात्राणां छानाणां गोवर्धने- नान्वर्थितनामधेयाय स्वतनुजनुषे समापि स ग्रन्धः। आदेशि च यदस्य प्रेन्यस्य बहु- शोधनं विधाय बहुशो धनव्ययेनापि मुद्रयेनं वस्यचिद्भागस्य च खकृतया टीक्या तिलकि- तमिति । परमपूज्यपितृपादाक्ष मालतीमालामिव शिरसि निधाय प्रारम्भितमाम् । अय प्रथमतस्तु तेन प्रस्तुतमासीद्यत्खण्डनं तदपि नातिस्वल्पीयसानेहसानल्पकल्प समाप्तकरूपमभूदभूतपूर्वम् । तदेव प्राममनस्यास्स टीकारूपतया पर्यणामि । अवशिष्टा विशिष्टा युक्तिमुक्तावली तन समग्रा हि समग्राहि 'अयमर्थः', 'अनार्य मावः', 'इदमन ज्ञेयम्, 'इदं त्वधिकमनुसंधेयम्', 'अनाय संदर्भार्थः, 'अनायं सारोवगन्तव्यः', 'भप्राय निष्कर्षः' इत्यादि * पितृसंनिभः। सिंपूर्वादृशे. समन्ताचि । समीपम् । समुद्रः । - ।

·३ प्रांभोंन संदर्भ: "येयांसि बहु विनानि" इति अमियुत्कोतिन मृषोयेति अर्धशून्येन पैशुन्येनान्तरा- यितः कंचिदवसरं प्रन्यव्यवसायः । यतः सत्येकस्मिन्नपि धाधके साधकसहस्रस्याप्यनि- चित्करत्वात्कार्यमा प्रति प्रतिबन्धकाभावस्य हेतुत्वम् । ततो नीहारतुषारशीकरामार- वर्षिणी चेला भास्करकरनिकरेणेव क्षिप्रं प्रत्यक्षेपि । प्रत्यक्षेपि साधीयस्यय सा धीयते पुरोमागिना युतिदुरुचि । अथ वाऽलमतिप्रसक्तेन । यत्तु केवन व्यतिविद्रते यथा मुद्रयित्वा प्रसिद्धि प्रापिते सहस्राक्षप्रन्ये जीवति च प्रन्धकारे न केनचित्सोयमण्डि | अपि शुद्धाद्वैत सिद्धान्तपरिपन्थिनि परलोकमान्थे च ग्रन्थकर्तर्यस्थान इयमाविष्क्रियते खण्डनाही. पुरुपिकेति। तैरपि सूक्ष्ममीक्षणीय विद्वन्मण्डनशुद्धाद्वैतमार्तण्डप्रभृतिग्रन्थकारसांनिध्य व सह- साक्षग्रन्थकारस्यासीदिति समानयोगक्षेममपर्यनुयोज्यम् । किं च यद्न्यमुद्रणात्प्राक्समस्थित प्रन्थकार इति समभिव्यज्यते भावप्रधाने तत्प्रस्तावनान्तिमे पद्ये "यशोदेहेनालिन जगति सततं मुस्थितिजुप" इत्युत्तया । प्राज्ञत्वप्रकों यदुपज्ञः प्रस्तावनापणेतुरिति नान्यथा सभावना संख्यावतां समाज समाजिगमिपति । अन्यच सोयं सहसाक्षस्तेन मन्थ- कारेण द्वाविंशत्युत्तरैकोनशमितिविक्रमसवत्सरे समपारीति प्रतीयते सहस्राक्षान्त्येन पद्येन । तथा हि-"सहस्राक्षाभियो प्रन्थ सपूर्णः कार्तिकेऽभवत् । वर्षे नेताक्षिनेन्देन्दी विक्रमस्य महौजस " किं च सोयं यस्या. स्मरणस्तम्भत्वेन सभावित सापि दीर्घनिद्रा- मशाविष्ट पञ्चविंशत्युत्तरेकोनविंशशतमितविक्रमादित्यवरारे तत्पुटं प्रस्तावनाया- "शेरनयनन दनिशकरप्रमितविक्रमपर्णान्तर्गतोर्जमासवलक्षपक्षचतुर्दशीसमासादितनिलिंप- निलयवासायाः कोपि स्मरणस्तम्भ इवायम्" इत्याद्युक्त्या । किं चायं प्रन्थकारोपि तस्मिनन वत्सरे वैशाखे मासि बदि सारतियौ शिवपदं प्रापन् । अन्यमुद्रणसमयस्तु मुखपृष्टलिखित. शकान्द १७९२ मतोऽस्ति । अगेत आपामर युज्यतेवगन्तुं यदन्यमवयित्वा अन्य शरेगन प्रेषितोस्ति विखण्ड विषया । अपि तु मुद्रितोपि प्रन्यस्वलसिद्धिकी वर्ष यावन्न प्रत्तः । भूयो भूयोनुयुक्तवाभाणीनाद्यापि प्रस्तायना मुद्रितेति तद्युक्त प्रसिद्धि प्राप्स्यति तदुत्तरं समापविष्यति भवदन्तिकमिति । अथैवं वासरान्ते प्राप्त सहसाक्षमन्य- कारस्य प्रयाण पारलौकिकमाकर्य मन्यरोत्साहन मन्द मन्दं ध्यरचि । प्रामजनस्तु पसुगगननागेन्दु १८.८ मिते शालिवाहनशक एव मुदित. प्रसिद्धिं च प्रापित । अतस्ते जोतरा सुदमा दयाममाया । उपेक्षामहे व तानस्यापिशाचिशवेशविवशानिन्दा- न्दिलान्मुखरान्खलान् । अयं शहा समुदेति-कुतो न मारुतदाक्तिः प्राभानस्योत्तरमागे प्रणीता सदुत्तरं तु तेनैव प्रन्यकारेण दत्तं भूतानुवादेनोच्यते । उगराध किमिति नतमिति मुहुर्मुहुरन्युफोपि स्वदयगुहायाई पेदं वहिरप्रकटयन्सातिनिर्यन्धं तदन्तेवारिभिरस्माभिः स्वहृयप्रकाशनायोफस्वहि शृणुत किंचिदेव सविस्तर मिदं मम खेदोहारालपनामिति रानिया- रामुक्त्वेषान् पर्तिशतं श्लोशन हेल्मा तदैवावारीत् । न इमे लोका अक्षरशोऽनयन्ते - कालं विशालमपि शत्यधिकं स्वयिचं चित्तं शरैरिव पापंचनैध विक्षम् ।

·प्रस्तावना ३ देहश्रमं च परमं परियोज्य यावत् किंचिद्यथामति कथार्थमथान्ववर्णि ॥१॥ लोकेत तायदपि भाववियोधपूर्व- मप्येकवारमखिलं खलु यः प्रहप्यन् । को निश्चितो निजजनस्वमतामिमन्ता संतापहृद्रदत संशति सोमदीयः ॥ २ ॥ विद्या वरेपु चलिना कलिना विलीना हीनादरेषु हरिभक्तिविधौ नवीनौ । प्रायेण पद्धतिरुदेति मुदेऽतिगाना" लेखास्ततो गतजनेपु वनेषु खेदाः ॥३॥ ये वा मतान्तरनितान्तरता अतान्त- विद्यावदातवपुपो विवुधा विभिन्नाः । स्वैः स्वैः प्रसिद्धपुरुर्विहितान्विहाय द्रक्ष्यन्ति हन्त किमु तत्त्वधिये परोक्तिम् ॥ ४॥ उच्छूनमत्सरनमत्सरसावधाना नानागमा अपि धृतात्ममताभिमानाः । विद्वेपरोपकलुपेण विलोचनेन द्रक्ष्यन्ति केचन चिखण्डिपया परेपि ॥ ५ ॥ प्रायः परेप्वपि वलेन कलेः समल्पाः कल्पा जनेन सघनेन धनाशनाधैः। न प्रेरिता निरुपधिस्वमताभिमानात् कालेन ये कुशलशालिन आलिखेयुः ॥६॥ यसाध्यसाध्यपि विसाध्वसमात्मबुद्ध्या प्रोक्तं मया रसैमयात्समयात्समग्रम् । युद्धा बुधा इह लिखन्तु सुखं तु दोपान् यादोपि मार्मिकवुधैः सह पुण्यलभ्यः ॥ ७॥ १ कोटिक्रमाय । २ अस्मत्संप्रदायवर्ती । ३ इदं पद्धतिविशेषणम् । ४ अतिकामताम् । ५ निर्जनेषु । ६ अरण्यरुदितप्रायाः । ७ तत्वज्ञानाय । ८ अभिट्टद्धमत्सरेण नगगुणीभूतं सरसवस्लून्यप्यवधानं येषां ते । ९ अनेकशास्त्रज्ञाः। १. अत्यल्पाः। ११ रसमयमाचार संविदं चावलंब्य ।

·प्रामञ्जनः अग्रे न शक्त इति पक्ति विरक्तिवाचं पण्याङ्गना भवितुमिच्छति भूरिपुण्या। वृद्धति बद्धकुटिलत्रु वलट्टगास्य- मुल्लास्यहास्यदपास्यति मां जनोन्यः॥८॥ आस्तामियं परकथा न तथा व्यथायै तोदः परान्मनसि मोदमहोदयार्थः । अङ्गभङ्ग इह संगररङ्गभूमौ भूमानमानयति मानभृतो वलानाम ॥९॥ या स्वैरवैरपरमैरशमैरवशा स्वैरेव दैववशतो निशितोतिरतैः । सा हन्ति हन्त तु निरन्तरमन्तरं तत् प्रोत्साहमत्युपरम परमं तनोति ॥ १०॥ पर्य स्वकार्य मिह कि किमकार्यमार्य: सत्कार्यधुर्यपदगा अधिचार्य चैवम् । मात्सर्यमेकमुपधार्य निवार्य धैर्य- गाम्भीर्यवृत्तिमपकुर्वत आत्मपक्षम् ॥११॥ शक्त्याखिलागमगतिः खलु पण्डित स्यात् साभ्यासमेकमपि शासमवाप्य शारखी। लोकार्थमात्रमतिरेव न बैदुपी स्यात् प्रायोऽध व सुलभा किल भाति सापि ॥ १२ ॥ शायथा परि विधाय निधाय चित्तं स्वाचार्यचर्यचरणेप्यवधाय प्रत्ये। संधाय सस्पतिरति स्वयमेव सेतु- पन्धाय साधु सकलयंतनीयमेव ॥ १३ ॥ शक्येत म स्वपमिदं यदि शुरचित्तं पित्तं प्रयुज्य च परैरपि धारणीयम् । घेहुस्त्यजोऽथं इह साधुगिरोपकार्य: मोत्तेजनं निजजना म्ययमेव युधन ॥ १४ ॥ 'पा पेरमा परिनीयान । पार आणि नि । ३ प्रथा पारसे मात दिरापानमामिलामा । मारपय । ५ोरमादमुसिगा। मHिEN ४प्रमा भगवार। शेयपालिका ·प्रस्तावना चाचो व्ययेपि यदि भूरिपरिश्रमः स्या- वीक्ष्य स्वतः स्वजनमुद्यतमार्यकार्य। औदास्यमानमवलम्व्य सदास्यमुद्रा कार्या दया परतयात्र परापकारे ॥ १५ ॥ कुर्वन्ति न स्वयममी कतिचित्यता नान्यैः सहन्त इह हन्त विधीयमानम् । निन्दन्ति सत्सरणिमत्सरिणः परार्था- नुन्मूलयन्ति वचसा बहुमान्ययाचः॥ १६ ॥ लब्ध्या न शास्त्रमधियन्ति धियं विशाला तां योजयन्ति कुपथेषु नुता कुमकैः । केचित्कथंचिदपि शास्त्रलवानवाप्य स्त्राचार्यवाचमतिमुच्य परं चरन्ति ॥ १७ ॥ आचार्यवर्यविभुपादगिरः समना हैकर्णशोधनकृते किल वर्णशोपि । पीताः सकजनुपि यैरधुना सुधन्याः स्युर्वेप्णवेषु कोते तान्दिशताभिधातः ॥ १८ ॥ अन्यस्तनोति न वयं निजकर्म कुर्म एतत्तु नोचितमतो न परः करोतु । एवं प्रपञ्चपदसंचयमञ्चयन्तः साधून्मृदूनधमयन्ति जनेषु वाग्भिः ॥ १९ ॥ दोपैकसेवन विवेचनदक्षवाचो ग्रामेऽत्र केचन सदैव मदीयनिन्दाम् । प्रत्यालय प्रतिजनं कृतिविघ्ननिना आवर्तयन्त्यविदिताः किमु वैष्णवाश्याः ॥ २० ॥ यैभ्रामितः स कितवामितवाप्रपञ्चैः पूर्वाटवीप्वनुदकासु तपपूत्तौं । रैर्धमन्सममहक्स्यजनैर्वियुक्त- खातोऽसि दासकरुणेन गदाधरेण ॥२१॥ श्रान्त यथामतिवलं समधीत्य मार्गे तत्पारितोपिकमिदं विम्दं मयाप्तम् । १ सदा गुखमुद्रणं लूणाभाव इति यावत् । २ बहुभिर्विश्वधर्मान्या वाक् येषाम् । ३ उलंय । ४ दृशोः करणयोश्च शुख्य। ५ ग्रन्थनिर्माणविनतत्परः। ६ खजनासनिघानादगत्या भूरैः समं मन । ८ यन्ट्रान्तं तस्य श्रमस्य । अन्धः।

·प्राभजन: अत्रत्यभावकचये धृतराष्ट्रशब्दः किं वर्णितैरुपकृतरितरैः कृतस्तैः ॥ २२॥ आजीवनानि च धनानि जनानुरागा- सौख्यानि कीर्तिमपि हन्त हठहरन्तः । जीवन्तु संततमनन्तपदैकमक्ते- हेतुं विरागमिह मन्मनसेपंयन्तः ॥ २३ ॥ आचार्यवाच्यपि न चेद्यतते कथा का श्रीपूरुपोत्तममुखोक्तिसुधावधाने । भट्टस्य मे तु रणितं मशकोपमस्य दूरं क्षिपेच्छ्रवणतो नहि वैष्णवः कः ॥ २४ ॥ लेखे स्वतन्त्र इह मेऽस्ति समाप्तकल्पो भागः परोप्युहतो वहतो विरागम् । प्रायोवकाशवसुचित्तविकाशहैन्या. व्याख्यात्मना परिणतिं न गतस्ततः किम् ॥ २५ ॥ श्रीवल्लभप्रभुपदान्जरतिर्मुकुन्द- शक्षतिः श्रुतिमहिमाम् । अर्थाडतिर्हदि धृतिः प्रतिजन्म मे स्तात् चित्रश्चिरादिह भवे भ्रमतः स्वकृत्यैः ॥२६॥ अष्टाक्षरस्मरणमेव गुरोः प्रसादा- चित्ते चिरं शरणभारपुरासरं चेत् । भव्याय किं न भविता भुवि तापदेव सास्यमत्सरकरैरपरैः थमे किम् ।। २७ ॥ ये नाम केचिदिति यो भवभूतिनोक्तो न्यायेन तेन लिखितं व्यसनेन किंचित् । फर्तास्म्यहो उपरतः पुरतः स्वभाव- कृत्यं प्रसह्य हृदि मां प्रकृतिनियुक्ते ॥ २८ ॥ १ उपकारः । २ एतन्नामा नानानन्यारतदादीनाम् । ३ गीतादीना गुयोधिन्यां चायप्वादरः । ४ वैदिकज्ञानम् । ५ तासामेव हृदये धारणम् । ६ असूयावतो मत्सरोत्पादकः। ७ प्रन्यनिर्माणादिरूपः । ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवो जानन्तु वे किमपि तान्प्रति नैप यलः । उापास्यतेऽसि मम कोपि समानधर्म काणे यं निरवधिविपुला च पृथ्वी । प्रकृतिस्त्वा नियोक्ष्यतीति भगवद्वाप्यार। .

·प्रस्तावना चेन्मण्डनेऽपि विदुपां च सुवर्णसूत्रे व्याख्या मनोभिलपिता कृपया हरेः स्यात् । घक्ष्ये मया यदिहे वाच्यतयोक्तमये प्राभञ्जनोपकरणं च समासतोऽस्याम् ।। २९ ।। दूरं निजोरुयुगलाद्विरचय्य चासो दृश्येत नग्न इह दूरयितेति जाने । निर्गच्छंदच्छसुहां पुरतः प्रतप्ता- चित्ताहिः प्रलपितं क्षणविश्रमाय ॥३०॥ वाचाटितेन कुटिलैः परिभाव्य मूर्त. दुर्दैववद्धि बहुधैव समर्दयद्भिः। अस्मन्मतानुगतलोकविशेषवाती स्वल्पा मयाकथि नमः शिरसा महस्यः ॥ ३१ ॥ गोस्वामिवंशतिलकः किल कश्मलाना- हतॊद्यतो निजमतोदयतोपहेतोः। गोवर्धनोस्ति गिरिभृत्पदपङ्कजालि- विद्याविलास्यथ विभु. सदयो मयि स्वे ॥ ३२ ।। श्रीदीक्षितान्वयविभूषणमार्यकार्य कुर्वन्त्स्वयं प्रमदितैश्च विधापयन्त्स्वैः । सेघास्यधर्मशुचिशास्त्रनिधिः स्वमार्गो- द्धती विभाति विभुविठ्ठलनाथनामा ॥ ३३ ॥ माइग्जनेपि सदयाभ्युदयाः स्वधर्म- शर्मस्पृहाः श्रमवहा हि महानुभावाः । अन्येऽपि सन्ति पिलसन्तु यथोपकारी श्रीदेवकीसुतलुहृद्भुतिधर्मधुर्यः ॥ ३४ ॥ पुनरमृतधनैर्दग्धमाशुप्ररोहे- यविघटनवना दास दादाः । ददतु सुभगसिद्धीरन चामुन सर्वाः सततमथ कटाक्षाः श्रीमुकुन्दम्य ते मे ॥ ३५॥ १ विद्वन्मण्डन श्रीविठ्ठलनाथप्रभुन्तो चादप्रन्थः मुवर्णसून च तस्यैव टीका श्रीपुरुषोत्तममहाशयैः कृता । २ मारतशक्ता विदमने वक्ष्यामि इदमुत्तराचे वक्ष्यत इत्यादिक्थनेन मया यदप्रे वाच्यतया प्रतिज्ञातं तत्तस्या टीकाया वक्ष्ये प्राभजनोपयुक्तमपि तनैव प्रसद्वास्किंचितश्ये। ३ विमलाशयानां पुर प्रतप्ताञ्चित्तादहिनिर्गच्छत्प्रतापः क्षणं विनातये भयति । ४ मूर्तदुर्दैवेनैवात्यन्त पीडयद्भिर्वाचाटितेन मया रोकविशेषाणां वातानीका न तु सर्वस्वाश इति विशेषपदं तदेवाभिप्रेसाइ-नम इति । ५ देवकी- नंदनाण्यः मुद्दत् ।

·प्राभञ्जनः मुद्रालयमनुष्याणां विशेषतः प्रमादापरिशोधेऽस्माभिर्नियुज्ञानामपि दृष्टिप्रमादाच मंत्र प्रन्थे चहून्यशुधानि रान्त्यापतितानि यानि प्रेक्षकैन्थकारप्रमादतयैव संभाव्यरेस्तादृशानि यया पृ० ९६ पं० २४ “व्यवस्थातो माना" इति काणादसूत्रानुवादे "व्याख्यातो नाना" इत्यापतितं तानि गुणैकग्राहिभिर्बुधैः परिशोध्यानुप्राहोयं अन्य एतदर्थमेव प्रन्थान्ते अन्यकृता तेनामुना श्लोकदयेनाभ्यय॑न्ते भवादशा अकृशानुभावा विबुधाः ॥ घेदानुयायिविदुषः परभक्तिनिष्ठा- विज्ञापयामि चरणौ परिगृह्य नम्रः । उद्ययागुणदृशोन्यपरिश्रमज्ञा अस्मिन्प्रमादशतकानि मम क्षमध्यम् ॥ १ ॥ अन्धोऽस्म्यहं निजकरेण न लेखशक्त- स्तल्लेखित निखिलमेच करैः परेपाम् । मान्त्यायो जगति मानुपवुद्धिधर्माः सर्वांशतो न परिहर्तुमिमे च शक्याः॥२॥ अयं मारुतशक्तिप्रन्थनिर्माता गठूलालेति नाना प्रसिद्धस्तैलझवेल्लनाटीज्ञातीयः पञ्चन- धुपारो गोवर्धन शर्मा विकमार्कशकस्य विंशशतकस्य प्रथमवर्षे लब्धजन्मा सौराष्ट्र देशे गिरिनार इति प्रसिद्धस्य रैवतकपर्यंत सोपसकावर्तिनि (जूनागढ ) जीर्णदुर्गपुरे श्रीमालभा.. चार्यवंश्यगोखामिश्रीवजत्रालभामहाराजस्य स्खमातामहस्य गृहे वृद्धिं गतो गर्भाष्टगे वर्षे वैशा- खवलक्षपक्षे पित्रोपनीयोपदिष्टसावित्रीकः स्वमातामहादवाप्तसंप्रदायदीक्षः स्वजन्मतो नवगे (१९०९) वर्षे शीतलाख्यरोगेण हतनयनद्वयः खपितुः परिश्रमादेवाधीतवेदत- दषड्दर्शनादिको दशभे (१९१०) मुम्बापुरे निवासमिच्छता खतातेन सहागत्येह पुरे कृतसमा पापतिदासो निजसदने खवमुव्ययेन स्थापितविद्यालक्ष्मीपाठशालो बहूनन्ते- वासिनोऽभ्यापितवान्मन्यांश्च निर्मितवान् । अद्यापि स्वयं स्थापितायो विद्यालक्ष्मीपाठशा- लाया खतः परतश्च छायान्पामाणि विद्यादानस्याध्यापयमानः खमातामहदा श्रीप्रभुरणा- स्मश्री गिरिधरसेचितं श्रीवालमुकुन्दास्यं भगवत्स्वरूप तदिन्छोपलधैरपचारः सेवमानोत्स- रूपविभवोपि यथोपपत्तिप्रायसंप्रदाय आवश्यकप्रन्यानिमिमाणो देवोपसादितमन्नं देवपिश्य- तिथ्यादिभ्यो यथासंभवं विभज्य शेषमुपभुप्रानः संतुष्टो यहि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित्" इत्यादिशात्र मनुवय भारते । अशापि तत्सदन ग्रहणधारणपटुभिटुभिः प्रौदेश्य साहित्यव्याकरणन्यायवेदान्तादिशाबार्थ फोलाइलेन मुसरीकियते । अथ मास्तराकिमन्य- फारस्य प्रस्तावनाप्रणयनेऽनक्कामासदनुशावशादेतां प्रस्तावना भावेनायमचीनलपत् । विनिवेदयति च चराचरोदधनोपचयापचयचातुरीचणस्य सफलविद्यास्थानसंपतुप. लम्भिनो जगरीश्वरस्य सचिदानन्दस्य श्रीहरेशरणारविन्दयोः प्रणतिरातिपुरःसरं प्रस्तावना. 'पुपातलिमिम जामनगरनिवासी गिरिनारायणशातीयमहास्टर पालजीतगुजनुः पीनाविः शास्त्री, श्यामदामा.

·॥श्रीः॥
अथ मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः
सहस्राक्षखण्डनम्
श्रीकृष्णाय नमः॥
श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः ॥ श्रीमन्मथुरेशो जयति ।।
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
वृन्दारण्यनिकुञ्जमक्षुभवने देदीप्यमानं सदा
भत्त्यास्वाद्यलसद्सैकसदनं सेव्यं सदा सज्जनः॥
चेदान्तैकविचारवेद्यममलं गोपीजनानन्दरुद्
भक्तानां भयभञ्जनं भयहरं भव्यं महो भावये ॥१॥
मारुतशक्तिव्याख्या
श्रीमदाचार्यश्रीविठ्ठलेश्वरचरणकमलेभ्यो नमः ॥
वन्दे श्रीसुखवृद्धये मृततर्नु स्वैकाधितानाममुं
तीव्रासारघनोद्यमोद्धतसहस्राक्षस्य भिन्दन् मदम् ॥
दासं स्वं कृपया करेण मृदुना गोवर्द्धनं प्रोद्धरन्
हस्वाति स निजवज सुखनिधि यो लीलयैव व्यधात् ॥१॥
अथोन्तत्सद्धामधुवमधुरलीलावलिपरः
परानन्दाकारो भुवि करुणयाऽऽविष्कृततनुः ॥
गदां विधान् भेत्तु तिमिरमपहर्तुं जनहृदां
दधचक्रं सोऽस्मानवतु मथुराऽधीश्वरहरिः ॥२॥
शुमा विद्यासंपनजपसुतभक्तिः परपदं
स्वतः संसिद्धयेद्यन्नखशशिकरण्यातवपुपाम् ॥
तदास्तां मस्ते मे सकलकलुपोन्मोपि रुचिरं
चिरं स्वाचार्याणां चरणमरुणं भूरिकरुणम् ॥ ३ ॥
सदालिसेविती वन्दे पराऽऽगमहिती मृदू ॥
अरविन्दरुचा चोरौ चरणौ विठ्ठलेशितुः ॥ ४ ॥
श्रीमद्धालमुकुन्दसुन्दरवपुःस्पर्शन सानन्दतां
नीतो नित्यमहं मदं च महतामहं जडोऽप्यापितः ।।
यैर्मनानुपदिश्य तान्हरिरतेर्दाने स्वतन्नान्सदा
गोस्वामिनजवल्लभाभिधगुरुन् मातामहान्स्वान् भजे ॥ ५॥

·२ मारुतशक्तिसहितः प्राभअनः श्रीमचक्रधराऽऽस्यचन्दिररुची चवचकोराश्चिरा- दुर्वादोजतगर्वपर्वतपविप्रायप्रचण्डोक्तयः । श्रीमद्विलनाथनामविभयो गोस्वामिवर्याः सदा जीयासुः कुविदां विदारणकृते प्रामानो यैः कृतः ॥६॥ नृणां ये व्यामोह मथितमतयो हन्त यतयो वहन्ते वागजालैजंगति कलिकालैधित बलैः ।। समस्ताः प्रोदस्तास्त इह सहसा तैर्विभुवरै- वयं कुर्मस्तेषां वचसि पुनराहोपुरुषिकाम् ॥ ७ ॥ सत्पक्षपातिनो हंसा न्नं नालीकवल्लभा॥ गुणं गृहीत मा दोष नीरक्षीरविवेकिनः ॥ ८॥ मासण्डेक्षणसकटी घनघटा क्षोदेः क्षिपन्ती क्षणा- विघ्नानाप्यशनि सहस्रनयनं निर्गर्वयन्ती स्वतः ॥ पुष्णन्ती हरिभावमात्मजमसावुच्छ्वासयन्ती जना- जीयान्मारतशक्तिराशुगतिदा सजीवयन्ती जगत् ॥ ९ ॥ अथ श्रीपुरुषोत्तमवदनरूपश्रीमदाचार्यप्रकटिते वेदगीतासूत्रश्नीभागवतादिसिद्धे ब्रह्मवादसिद्धान्ते दोपोद्भावाभिलाषिणा केनचिटूपविशेषकषायकलुषमतिना वेषमान- यतिनाऽधुना निबद्धं सहस्राक्षनामकं प्रन्थं चिखण्डयिषवो गोस्वामिश्रीविठ्ठलनाथ- चरणाः प्रारिप्सितग्रन्थस्य निष्प्रत्यूहपरिपूर्तिप्रचारादिफलकं शिष्टाचारानुमितश्रुतिबोधित- कर्तव्यताकं श्रीपुरुषोत्तमध्यानलक्षणं मगलमाचरन्ति-वृन्दारण्येत्यादिना ॥ महस्तेज पुरषोत्तमरूप भावये ध्यायामीति संयन्धः ॥ "मय पदत परो दियो ज्यो- तिर्दीप्यते ॥ भारूपः सत्यसकल्प. ॥ परं ज्योतिरुपसपद्य येन स्वरोचिपा विश्व रोचित रोचयाम्यहम् ॥ ज्योतिश्चरणाभिधानात्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायेभ्य. परस्य महो- रूपत्यं स्पटम् ॥ एतेन "प्रकाशाश्रयपद्वा तेजस्वात्" इत्यधिकरणसिद्धस्वधर्मा- भेदोऽपि दर्शितो ज्ञेयः ॥ मयत इति महः ॥ 'मह पूजायाँ' असुन, तेन सर्वोत्तमत्वं योधितम् ॥ "पुरपान परं किंचित्सा काटा सा परा गति." इति कठभुते ।। "अक्षरापरतः परः" इति मुण्डकभुते ॥ 'मत्तः परतरं नान्यदि स्यादिस्मृतिभ्य ॥ "परमत" इति न्यायाच ॥ भावना ध्यानम् ॥ 'नचाभावपतः शान्तिरशान्तस्य कृतः सुख मिति परमानन्दलाभाथं तस्याऽऽवश्यकत्वम् ॥ परमानन्दमासिरूपफलस्य कर्तृगामिरवविवक्षणादारमनेपदम् ।। फीश मह इसाकाङ्क्षायां हौकिकतेजस्तो व्यव- उत्तुमाहुः-वृन्देत्यादि। पत्र धन्दावनं नामयनं फामदुधैर्मुमैः ॥ मनोरमनिकाय सत्तुसुखमयुतम्' इति पक्ष्यमाणगृहदामनादिवाश्येन्यो पृन्दावनसंगन्धिनो ये निकु- जाम्तैः मशुनि मनोरमे भयने सपामनि तपे पा मशुभयने सदा देदीप्यमानं भतिशयेन प्रकाशमानम् ॥ दीप्यतेति विचे हलादिशेपे पूर्यखण्डपुणे दानम् ॥ "म या सूर्यो भाति न चन्दतारक नेमा विद्युतो मान्ति फुनोऽयमग्निः । समेय मान्त- ·सहस्राक्षखण्डनम् ३ मनुमाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति मुण्डकश्रुतेः ॥ कठयल्लीपुतु 'न सत्र' इति पाठः ।। स्वधामनि स्थितिस्तु "यनैतत्पदमवभाति भूरेि' 'यो घेद निहित गुहायां परमे ग्योमन्' 'तद्विष्योः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः सोऽध्वनः पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ भाविसनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमौतरसमर्पित" इत्यादियाय- सैत्तिरीयकठमुण्डकादिश्रुतिभिः॥ यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ।। न तदासयते सूर्य' इत्यादिस्मृतिभिः ॥ 'विष्णोमि परं साक्षात् ॥ स्वधामनि ब्रह्माणि रस्यते मन' इत्यादि- पुराणपचनैश्च निर्विचिकिरसैय ॥ सदेति कालपरिच्छेदराहित्यम् ॥ द्वादशस्कन्धचतु- ध्यायेन तस्य कालावयथैः परिणामादयो गुणा इत्युपगम्य 'तन्मूलभूतं पदमामनन्तीति सरणात्, कालस्यापि तत एवोत्पत्तेच ॥ इदं यथा तथा सहस्राक्षतृतीयश्लोकखण्डने प्रपञ्चयिष्यामः ॥ 'योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया ॥ ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कहिंचित्' इत्येकादशे भगवद्वाक्यान्मार्गत्रयस्य साधनतः फलतश्योप- योग दर्शयिष्यन्तः प्रथम भक्तिमार्गस्य निष्कर्यमाहुः मत्स्येति ॥ मत्यैव आस्वाद- यितुं शक्यो लसन शोममानो यो रसः "रसो वै सः' 'भानन्द ब्रह्मण"इत्यादिषु श्रापितो निरवध्यानन्दस्तस्यैकं अद्वितीयं सदनं स्थानम् ॥ भक्त्यैकास्वाद्यत्वन्तु छान्दोग्यकैवल्या- दिपु "ब्रह्मसंस्थोऽमृतस्यनेति' 'श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादहि" इत्यादिश्रवणात् 'पुरपः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया' 'नाह वेदै रित्युपक्रम्य भक्त्या त्वनन्यया शक्य' इति स्मरणात् 'भक्त्याहमेकया ग्रासः', 'भायेव तुष्टिमभ्येति विष्णुर्नान्येन केनचित्,' 'प्रीयते- ऽमलया भक्त्या हरिरन्यविडम्बन मित्यादिपुराणाच पक्षानन्दस्यैकसदनत्वं तु तदानन्दांशत एषान्येपामानन्दवत्तायाः तस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मानामुपजीवन्ति एप बैवान- न्दयाति" इत्यादावानानात् ।। स्पष्टं चेदं चतुर्लक्षण्या 'तद्धेतुन्यपदेशाचे'त्यादौ । फर्ममार्ग- निष्कर्षमाहुः-सेव्यं सदा सज्जनैरिति ॥ 'सद्भावे साधुभाये चे'त्यायुक्तजनैर्दैवसों- त्पारिति यावत् ॥ निरन्तरं सेवितुं योग्यं शक्यं च ॥ 'मामप्राप्यैव कौन्तेये'स्यासुराणा. मनधिकारस्मरणात् ॥ एतेन "भतो बुध भाभजेत भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा', 'गृहशुश्रूषणं मी दासवद्यदमायया। सर्वलाभोपहरणं" इत्यायेकादशवाक्यसिद्धा तनुजवित्तजसेवाs- वश्यकर्तव्यस्येन दर्शिता ॥ श्रौतस्मातकर्माण्यपि तत्तद्रूपस्य भगवत एव सेवेयमिति बुद्धया- ऽवश्यकतव्यानीति बोधितम् ॥ तेन कर्ममार्गनिष्कर्पो व्याख्यातः ॥ 'फर्माप्येकं तस्य देवस्य सेवे'त्युक्तेः ॥ ज्ञानमार्गस्य निष्कर्षमाहुः-वेदान्तेति॥ विद्यते ज्ञायते तस्वोभिरिति घेदाः धर्मब्रह्मप्रतिपादकापौरुषेयवाक्यानि ॥ 'हलचति घञ् ॥ तेषामन्तो निश्चयोऽति येदान्ताः ॥'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था' इति थेदार्थनिश्चयं प्रति वेदान्तविज्ञानस्य हेतुत्व- श्रवणात् ॥ यद्वा वेदस्यान्ताः शिरोभागाः॥'ऋचा मून यजुषामुत्तमा सानां शिरोऽ- थर्पणां मुण्डमुण्डम्" इति कौपीतकिश्रुतेः । उपनिषद इत्यर्थः । तेपा एकेन केवलेन ॥ 'एक मुरयान्यकेवला इत्यमरः ॥ विचारेण युक्तिभिः परिचिन्तनरूपमननेनैव येदित शक्यम् ॥ शाकल्यवाह्मणे "भगृह्यो महि गृह्यते" इत्यादिना प्रमाणान्तरप्रवृत्ति प्रति- पिन "तं त्यौपनिषदं पुरुपं पृच्छामि" इत्युपनिपन्मानप्रवृत्त प्रतिप्रसवात् ॥ मननस्यावा ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः श्यकत्रं तु "तस्पेव भयं विद्रुपो भवति' इत्यानन्दपल्लीश्रुतेः ॥ अमलं निदो प्राकृतधर्मानाश्रयमिति यावत् ॥ स्पष्टमिदं तृतीयस्य द्वितीयचरणे "प्रकृततावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो प्रवीति च भूयः" इत्यत्र ॥ भक्तवश्यत्वमाहुः-गोपीजनानन्दछ- दिति ॥ गोपालतापनीवासुदेवायुपनिषत्प्रसिद्धा, गोपनोपयोग्याधिदैविक्रशक्तयो गोपीजनः ॥ एतय पञ्चराग्रेऽपि प्रपचितम् ॥ तेषां परमभक्तत्वादानन्दकृत् ॥ नवम- स्कन्धे 'अहं भक्तपराधीन इत्यादिसंदर्भात् ॥ तनुजवित्तजसेवायाभवान्तरफलद्वयं विशेषण- द्वयेनाहुः-भक्तानामित्यादि ॥ भक्तानां 'भन इत्येष वै धातुः सेवायां परिकीर्तितः ॥ तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्ति साधनभूयसीति गारुडवाफ्यात् सेवाकर्तृणां भवं संसार भनतीति भवभञ्जनस्तम् ॥ भो थामर्दने ॥ पवनस्यन्दनादिशब्दवद् 'बहुलमन्यत्रापि' (पा० २ सू. १८) इत्यौणादिकसूत्रेण युन् । 'यत्पादपोतेन महरकृतेन कुर्वन्ति गोवरस- पदं भवाब्धि'मित्याधुक्युवमेतत् ॥ तथा भक्तानामात्मनि प्रपञ्चे चाद्वैतप्रमत्वस्फोरणेन भयहरम्॥ तथा च पुल्पविधब्राह्मणे "सोऽभित्तलादेकाकी बिभेति सहाऽयमीक्षाञ्चके यन्मदन्यन्नास्ति करसानु विमेमीति तत एवाऽस्य भयं चीयाय करमाक्ष्यभेष्यत् द्वितीयादै भयं भवति" इति ॥ एकादशस्कन्धेऽपि भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्यादीशादपेतस्य विपर्य- योऽस्मृतिः ॥ तन्माययातो बुध मामजेत भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मे'त्यायनुसन्धेयम् ॥ एतेन 'वतः संसारदुःखस्य निवृत्तिह्मबोधन मिति श्रीमदाचार्योक्तः तनुजबित्तजसेवाया भवान्तरफलद्वयं संगृहीतं ज्ञेयम् ॥ अन्न विशेषस्तु मदीये चेदान्तचिन्तामणौ पञ्चदश- प्रकरणे द्रष्टच्यः ॥ तथा भव्य कल्याणगुणपूर्णम् , अप्राकृतनिखिलधर्मरूपमिति यावत् ।। "आह च तन्मानं" इति ब्रह्मसूत्रात् ॥ अत्र विस्तरस्तृतीयस्य द्वितीये पादे भाष्ये प्रकाशे चावधेयः॥ किंच तत्तद्धर्मरूपेण तवरफलरूपेण च भवतीति भव्यम् । 'भव्यगेय-'इत्यादिना साधुः ॥ 'भकानां भयमान मित्यादिविशेषणत्रयेण भक्तिज्ञानकर्ममार्गाणां फलान्यपि द्योतितानि ॥ अव चेदान्तरूपं प्रमाणे सप्रमेयं ब्रह्मास्वरूपं भत्त्यादिरूपं साधनं निर- अध्यानन्दास्वादलक्षणं फलं च संक्षेपेण दर्शितमिति व्यासदर्शनानुरोधी सर्वोऽपि शास्त्रार्थः सगृहीतः ॥ तेनैव मङ्गलस्य वस्तुनिर्देशात्मकत्वमपि फलितम् ॥ 'भाशीर्नम- रिक्रया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुख'मिति मङ्गलस्य त्रैविध्यागीकारात् स्वस्य भक्तत्वात् 'मन्यास्वायेत्यादिना प्रत्यगाशीरपि ध्वनिता ॥ नमस्त्रियारूपं त्वनिमश्लोके सेत्स्यति ।। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ 'सूर्याश्वैर्मसजास्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीडित मिति वृत्त- रनाकरे तलक्षणात् ॥ १॥ नमामि मथुराधिपं सकलबल्लवीवल्लभ विचित्रवनमालया लसितपीतपट्टाम्वरम् ।। किरीटमणिमेखलाफटफकुण्डलैर्मण्डितं समुल्लसितराधया नयनिकुञ्जतल्पे स्थितम् ॥२॥ एवं वेदादिप्रमित पुरषोत्तमम्वरूप स्मृत्या विस्पष्टस्वेप्टदेवतानमनलक्षणं माल- माचरन्ति नमामि मथुराधिपमिति ॥ भगवति जीवनमनस्यैव कर्नु शक्यस्वाद ·सहस्राक्षखण्डनम् 'नमामी'त्यारम्भ एवोक्तम् ॥ "नमस्कृत्य हि पसीया समुपचरन्ति" इति तैत्तिरीयश्रुतेः ।। 'किमासनं ते गरुडासनाये' त्यादी परितोपणक्षमस्य साधनान्तरस्थाशक्यत्वम्मरणाथ ॥ मत एव श्रीमदाचार्याः सर्वत्र नमनयाच पदमादायेय प्रयुअते ॥ नमनं च प्रवीभावः, स च मतस्त्वमुस्कृष्टस्त्वत्तोऽहमपकृष्ट इत्यनुसंधानपूर्यकः कायादिग्यापारः ।। बिसरस्तु 'नमो भगवते तसा' इत्यनावरणमझादाक्रधेयः ॥ मथुराधिपं श्रीमथुरेशरय श्रीम. दाचार्यसेव्यं श्यामचतुर्भुजाकृति स्वयमभिव्यक्त भगवरस्वरूपम् ॥ कीदृशं तम् ।। सकलवल्लवीवल्लभं सकलाः सर्वाः कलाभिश्चातुर्यैः सहिता या या बहन्यो गोप्यः॥ 'गोपगोपालगोसंस्यगोधुगाभीरबलवाः' इत्यमरः ॥ पुंयोगलक्षणो हीप ॥ ता यल्लमा यस्य तम् ॥ 'नायं धियोऽङ्ग जनितान्तरतेः प्रसाद' इत्यादिवाक्येभ्यः ॥ तासां या वल्लभम् ॥ इदं च गोपाल विद्यायां तद्विवरणरूपपञ्चरानभागादिपु च प्रसिद्धम् ॥ अथवा सकलेत्यत्र कलया भगवद्रूपया लक्ष्म्या सहिताः सकलाः, रमावेशयुक्ता इति यावत् । अन्यथा भगवत्संबन्धायोगात् ॥ इदं च रिमे रमेशो व्रजसुंदरीमिरित्यत्र सुबोधिन्यां स्पष्टम् ॥ लक्ष्म्याः कलावं तु कूर्मपुराणे प्रथमाध्याये इन्द्रघुग्नेतिहासे 'तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचिस्परमा कला ॥ स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम् ॥ दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रभाम्' इत्यादिना 'एवमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी' इत्यन्तेन दर्शितम् ॥ मध्ये 'न मे नारायणाझेदो विद्यते हि विचारतः ॥ तन्मयाई परब्रह्म स विष्णुः परमेश्वर' इति तस्या भगवदभेदोऽप्युक्तः ॥ भयो बुहद्धामनपुराणादौ प्रसिद्ध वरदान सार्थकयितुं स्वाभिमपरमलक्ष्म्यावेशाद्वयाविष्टदारन्यायेन स्वात्मकत्वं तासां संपाय ताभिः समं रमणं तबल्लभत्वं च युक्तमेव ॥ विचित्रेति ॥ विशेपेण चित्रा, 'स्वमायां बनमालाल्या नानागुणमयीं दधदिति द्वादशस्कन्धवाक्यादब्रुता विविधवर्णयुक्का वा ॥ "चित्रानुपर्णीगोडम्यासुभद्रादन्तिकासु च ॥ मायायां सर्पनक्षग्ने नदीभेदेषु च स्त्रियाम् ॥ तिलकालेख्ययोः क्लीय कीराद्भुतयोरपि ॥ तद्युक्तयोस्त्वन्यलिंग मिति मेदिनी ॥ यद्वा चितं बुद्धिं ग्रायत इति चिन्ना ॥ 'प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संविदित्यमरः ॥ विशेषेण चित्रा बुद्धिवानी ॥ श्रीसुबोधिन्यां 'बापीड'मित्यादिलोकविवरणे वनमालायाः कीर्तिमयत्व- निरूपणात् ॥ अथवा विभिः पक्षिभिर्धमरैश्चित्रा 'मधुव्रतनातविधुष्टया स्वया विराजितः श्रीवनमालया हरि रित्यादिधर्णनात् । तादृशी या वनमाला तया लसित पीतपहरूपं अम्बरं यस्य तम् ॥ किरीटेस्यादि । इदं कौतुभादेरुपलक्षणम् ॥ एतेन 'तमद्भुतं बालकमम्बु- जेक्षणमित्यादिश्लोकद्वयेन निरूपितं स्वरूपमत्रापि प्रदर्शितम् ॥ मधुराधिपति नाग्मेव चतुर्भुजवसायुधत्वादेर्लाभात् ॥ सान्द्रपयोदसौभगवं ध्वनयन्ति-समुल्लसितेति ।। सम्यगुल्लसिता ॥ यद्वा मुदा सहिता समुत्, सा चासौ लसिता शोभिता चेति ॥ शीतोष्ण स्निग्धोष्णमित्यादिवदुत्तरपदार्थस्य विशेष्यत्वविवक्षया समासः ॥सा चासो राधा चेति तया ॥ सहार्थकपदयोगामावेऽपि 'वृद्धो यूना' इति ज्ञापका सहार्थविवक्षया तृतीया । नब्यास्तु 'सहयुक्त प्रधान' इत्पन्न युकपदादेवायमर्थो लभ्यत इत्याहुः ॥ दृश्यन्ते चैवविधा भोजराजादीनां प्रयोगाः-रामे विदेहसुवया तरुमूलसंज्ञमंतःपुरं विवाति ·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः लक्ष्मणसौविदलमित्यादयः ॥ तेनाप्रयुक्तत्वशङ्काप्यपास्ता ॥ अथ च राधा विद्युत् ॥ 'राधा विद्युद्विशाखयोः । विष्णुफ्रान्तामलक्योश्च गोपीयेधविशेषयोरिति हैमः ॥ क्षेप- महिना समुलसितविद्युत्साहित्ययोधनेन सम्यड्मेघलक्ष्मीयनिता भवति ॥ नवेति ॥ नयं तत्कालकल्पितत्वादम्लान निकुञ्जसंबन्धि अर्थात् पुष्पादिमयं यत् तल्पं शयनीय पत्र स्थितम् ॥ यद्वा नवनं स्तवनम् ॥ गु स्तुती, नवमस्यास्तीति नवनी, पक्ष्यादि- कढेकभगवरस्तुतिविशिष्टः कुञ्जः ॥ 'शृण्वन्ति मीलितहशो विगताऽन्ययाच' इत्यत्रान्य- पदेन भगवदुपयोगिवागत्यागबोधनात् ॥ अथवा नवनी स्वयं स्तुतिविषयः कुतः, तलवकारग्राह्मणे-"तद् तदनं नाम तद्वनमित्युपासितव्य" इति भगवत एव लीलावन- स्वेनोपासनाश्रवणात् ॥ यद्वा नवनि स्तुतिविषयः यत्कुशवसं तत्र ॥ भगवत्पर्यऋत्य कौपीतकिब्राह्मणे अमितौजस्यानानात् ॥ तथा हि-तत्र चित्रगाड्ग्यायन्युपाख्याने (म०१ खण्ड ३) "अपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ विभुप्रमित विचक्षणा- ऽऽसन ह्यऽमितौजाः पर्यकः" इति ॥ तथा (अ० १ खण्ड ५) "स आगच्छत्यमितौ- जस पर्यडू स प्राणस्तस्य भूतं च भविष्यच पूर्वी पादौ श्रीश्चरा चापरी" इत्यादि श्रूयते॥ मग्न ममनोन्या प्राधान्येन कायिका महीमावः ॥ पूर्वलोके भारनोच्या मानसः सः ॥ चाचि- कस्तु श्लोकद्वयपउनादेव सिद्धः ॥ तेन 'मनः सरेनासुपतेर्गुणानां गृणीत वार्म करोतु काय' इत्यादिषष्टस्कन्धादिवाक्यसंमतः कायादित्यस्य भगवदुपयोगोऽत्र दर्शितः ॥ पृथ्वी वृत्तम् ॥ 'जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरु रिति शलक्षणात् ॥ २ ॥ नत्वा श्रीवल्लभाधीशान प्रभून श्रीविठ्ठलेश्वरान् ॥ तद्वचःखण्डनाभासं खण्डयामि यथाक्रमम् ॥ ३॥ एवं भगवन्तं नत्वा "यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ॥ तस्यैते कथिता' ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः" ॥ "भाचार्यवान्पुरुषो वेद" इत्यादिश्वेताश्वतरछान्दोग्यादि- श्रुतिभिराचार्यभक्तरावश्यकत्याच्छीमदाचार्यश्रीविठ्ठलाचार्यनमनलक्षण मङ्गलमाचरन्तः स्वचिकीर्षितं प्रतिजामते-नत्वेति ॥ नमनार्थकपदस्पारम्भ एवं प्रयोगेऽभिसधिस्तूक्त एव ॥ श्रीवलमाधीशासत्वा तथा प्रभून सर्यविधफलदाने प्रभवतः ॥ विदा ज्ञानेन ठान शून्यान् लान्त्यनुगृहन्तीति विठ्ठला, ते च ते ईश्वराः सर्यसमर्थाश्च तात्वा ॥ तद्वच इति ॥ तेषां निर्दिष्टपूर्वाणां श्रीमदाचार्याणां श्रीविठ्ठलेश्वराणां च वचसां खण्डनस्य भाभासम् ॥ ईश्वरवाचा पास्तविकखण्डनस्यासंभवादाभासपदम् ॥ यथाक्रमम् क्रमम- नतिक्रम्य खण्डयामि ॥ पूर्व श्रीमदाचार्यवचसा खण्डनमनन्तरं श्रीविठ्ठलाचार्यवचसा तस्य तदिति क्रमः ॥ यद्यपि प्रथमभागे समर्थ्यमानः शुद्धाद्वैतमार्तण्डो न श्रीमदाचार्य- कृतस्तथापि तत्प्रतिपाद्यः शुद्धाद्वैतपदार्थः श्रीमदाचार्योंक एव समथ्यते । तत्र तन्न दूषिता अणुमायभागा अपि समय॑न्त एवेति श्रीमदाचार्यवधसां मण्डनमविवादम् ॥ द्वितीयभागे तु स्पष्टमेव श्रीविठ्ठलेश्वरचरणविरचितं विद्वन्मण्डनं मण्डयते ॥ यदा यथाक्रमम् येन क्रमेण खण्डनाभासः प्रवृत्तस्तेनैव क्रमेण खण्डयामि ॥ एतेन साकल्येन चिखण्डयिया योध्यते ॥ श्रीमदाचार्यादिवचस्सु निर्वृपणतायाः स्वयं सम्पशावत्वेऽपि परेपो सम्म ·७ सहस्राक्षखण्डनम् न्यामोहवारणार्थ ग्रन्यारम्भ इति क्रियाफलस्य परगामित्यापरस्मैपदम् ॥ एतेन प्रयोजनमदर्शि ॥ तद्वचस्समर्थनरूपो विषयोऽप्ययायोधि ॥ तेनैव तजिज्ञासुरधिकारी प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावस्संबन्धश्चास्फोरीत्यनुयन्यचतुष्टयं स्पष्टम् ॥ ३॥ शुद्धाद्वैतविभाकरस्य किरणैः प्रोद्बोधितान्सजनान विद्वन्मण्डनमण्डितान्बुधवरानालोक्य कोऽप्यासुरः ॥ व्यातेनेऽभ्रतमापवि च युगपत्रष्टुं सहस्नेक्षणं शक्तस्तह्नितयस्य नाशनविधौ प्रामजनस्तन्यते ।। ४ ।। उत्तराद्धोक्तार्थ स्वयं स्पष्टयन्ति-शुद्धाद्वैतेति ॥ शुद्धाद्वैवमेव विभाकरः सूर्यः ॥ मयूरव्यंसकादित्यासमासः ॥ अथवा शुद्धाद्वैतस्य विभाकर इव विभाकरम्तव्यका- शकः शुद्धाद्वैतमार्तण्डाख्यो ग्रन्यस्तस्य किरणैः तत्तादात्म्यापनरुपदेशैः प्रोद्बोधितान साशतो निरस्तमोहनिद्राकान् सजनान् साधुभावप्रशस्तकर्मयज्ञतपोदानस्थित्या- दिसंपलान् ब्रहास्तित्वज्ञानादास्तिकान् ॥ 'सद्भावे साधुमावे 'त्यादिगीतोच्या "अस्ति ग्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदु"रिति इति ब्रह्मपल्लीश्रुत्या चेदं लभ्यते ॥ सथा । विद्वदिति ॥ विदुषानुचितेन मण्डनेन पत्राभरणादिना अथ च विद्वन्मण्डनाख्येन अन्यविशेषेण मण्डितान् ॥ मनुष्यो यः प्रातरस्त्याय प्रथमं शरीरकार्यवाहिकं तत माभर- मादिना मण्डनं च करोतीति प्रसिद्धम् ॥ दशमस्कन्धोक्तभगवदालिकेऽप्येप क्रमो दृश्यते ॥ वयात्रापि प्रथम मातण्डाभ्यासेऽज्ञाननिवृत्या भगवत्सेवादी प्रवृत्तिः, ततो बुद्धिदार्थे विद्वन्मण्डनव्यासंग इति ऋमिकाण्येव विशेषणानि ॥ बुधवरान् पण्डित- श्रेष्ठान् देवसर्गोत्पन्नान् ॥ 'बुधो वृद्धौ पण्डितेऽपी'त्यमरः ॥ अथ च देववरान् 'शात- चान्द्रिसुरा बुधा' इति क्षीरस्वामी ॥ प्रयुञ्जते चैननुभयार्थ श्रीहरिया-'तथानियन्ते म बुधाः सुधामपी'ति । एतेन बहुपु कोशेषु व्युपसर्गरहिवबुधशब्दस्य देवपर्याय स्यानुपलम्भेऽप्यदोपः॥ आलोक्य दृष्ट्वा कोऽपि भनिद्दिष्टनामकः ॥ भगयधवार- महानुभावनिन्दकत्वाचस्य साक्षालानो न निर्देशः ॥ यद्वा कोपीति दोघान्तच्छेदः ॥ पूर्वोक्ताम्दृष्ट्वा कोपी क्रोधवान् बासुरः तरसोत्पनः अथ च दैत्यः अभ्रतमः मार्तण्डस्याच्छादनाथ मेघान्धकारविस्तारं विद्वन्मण्डनापकारार्थ पविं वनं व युगपत् एककालावच्छेदेन स्रष्टुं सहस्रेक्षणं एतनामक ग्रन्थ, अथ च इन्द्र न्या- तेने ॥ स्वार्थाय तस्य तथाकरणमिति बोधनार्थमात्मनेपदम् ॥ असुरा हि देवाभ्यु- दयासहिष्णुतया युद्धाशै मायया मेघविस्तारादिकं प्रदर्शयन्तीति पुराणेष्वपाणिपिहि- सम् ॥ ज्यातेन इयुक्त्या तत्कल्पितो मायिकोऽसौ सहस्राक्षः ॥ वास्तये देवेन्द्र मार्तण्डादिविरोधबुधविरोधभगवद्विरोधानामनुपपत्तेः ॥ अतस्तरखण्डनमुचितमेवेति ज्ञाप्यते ॥ एतदेव पतिजानन्ति-शक्त इत्यादिना ॥ तत्रितयस्य सहस्राक्षभाग- द्वयस्य अथ च वास्तवात्रान्धकारवज्रयोदयस्य नाशनविधौ ॥ 'देवदत्तस्य गुरुकुल मि- ·मारतशकिसहितः प्रामजनः त्यादिवसित्यसापेक्षत्वेऽपि गमफयारसमासः ॥ युगपदित्यत्राप्यनुवर्तते ।। एकहेलया नाशनविधाने प्रामजनः प्रपलपवनः ।। वस्तुतस्त्वेतशामको अन्यसन्यते ॥ प्रकर्षण भनक्तीति प्रभानो घायुः ॥ 'बहुलमन्यत्रापी ति युच् ॥ 'नभवद्वातपवनपवमान- प्रभञ्जना' इत्यमरः ॥ प्रकर्पतो मञ्जकरवायलत्वमर्थसिद्धम् ॥ प्रमअन एव प्रामानः॥ प्रज्ञादेराकृतिगणत्यास्वार्थिकोऽम् ॥ ग्रन्थपक्षे प्रकर्पण भञ्जन खण्डनं तत्संबन्ध्यर्थ प्राभजनः ।। 'तस्पेद'मित्यण् । यद्वा प्रकर्षणासमन्तात् भनक्ति खण्डयतीति तथा ॥ पूर्वोको युच् ॥ 'कृत्यल्युटो बहुलम्' इति ल्युड् वा ॥ अथवा प्राभज्यते वादिपक्षोऽनेनेति तथा ॥ 'करणाधिकरणयोश्च' इति ल्युट ॥ सण्डने प्रमाणयुक्किपुरस्सरत्वं प्रशब्दार्थः ॥ परोक्तदूपणानवशेष भाइर्थः ॥ किंचवमैतिहासिका वदन्ति-भगवत्कार्यसाधक संसारसमानापारपारावारप्लवनप्रभु मूर्तमिव भगवदावं हनूमन्तं मार्तण्डद्वेष्यसुरस्य वचनात्सहस्राक्षो वज्रेण हनुदेशे ताडयामास । ततो मूच्छितं पतन्तं तं वहमानः पवमानः पुरन्दरमानभाय गिरिवर्यस्य गुहां न्यविक्षत ॥ ततो निरुच्छ्वासं विश्वमनु- आहको वेदगर्मः स्वयाचा सहस्राक्षस्य दोपं प्रकाश्य जगत्प्राणं च प्रणुत्य प्रभञ्जनप्रचा. राथं स्वयं भगवद्भक्ताऽपराधिन वृत्रहणं मार्तण्डमभृतिदेववर्ग धादाय तामेव क्षमाधर- गुहां प्रविश्य समीरणं प्रसादयस्तदुत्संगसंगतं सर्वासुरगर्वापदं भगवद्भक्तिमयमूर्ति हनूमन्तं पुनरुदजीजिवत् ।। अथ वेदगर्भप्रसादिममभञ्जनप्रचारात् सर्वेषां सुखं सहस्रा- शस्य मदभङ्गश्चाभूदिति । तदेतप्रायेण सर्वमेयान्नाऽपि संगच्छत इति युक्ततम 'प्रामजन' इत्यभिधानम् ॥ एतद्वाल्मीकीयरामायणस्योत्तरकाण्डे पञ्चत्रिंशयत्रिंशसर्गयोः किषिक- न्धाकाण्डे पट्पष्टितमसगै च प्रसिद्धम् ॥ तत्र हि किष्किन्धाकाण्डे (सर्ग• ६६ श्लो० २५-२६) हनूमन्तं प्रति जाम्बवान्-'ततस्त्यां निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहः स्वयम् ॥ त्रैलोक्यं भृशसंकुद्धो नवयौवै प्रमानः। संभ्रान्तश्च मुराः सर्वे त्रैलोक्ये शुभिते सति । प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुत भुवनेश्वरा' इति ममअनशब्दोक्तिपूर्वकमाह उत्तरकाण्डे च (सर्ग ३५श्लो०५९-६०६१) पुत्रस्तस्यामरेशेन इन्द्रेणाद्यनिपातितः ॥ राहोर्वचनमास्थाय ततः स कुपितोऽनिल. ॥ अशरीरः शरीरेपु वायुश्चरति पालयन् ॥ शरीरं हि विना वायुसमतां याति दारुभिवायुः प्राणः सुखं वायुर्वायुः सर्वमिदं जगत्। वायुना यासंपरित्यक्तं नसुखं विन्दते जगत् ॥ अथैव च परित्यक्त वायुना जगदायुपा ॥ अद्यैव ते निरुच्चासाः काउकुड्योपमाः स्थिता' इति प्रजापतिना वायुस्तुतिदर्शिता । तैत्तिरीयोपनिपरछान्तिपादिषु श्रुतिभागे- प्वपि "नमो ब्रह्मणे ॥ नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ॥ त्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्म बदि- प्यामि" इत्यादिरूपा सरस्तुतिदृश्यत एव ॥ अन्येऽपिताशोत्कर्षयोधनाय तथा नामयेयम्॥ विस्तारार्थकतनोतिना खोप्रेक्षितं किमपि नोच्यते, किन्तु प्राक्तनोक्तमेव विशदीक्रियत इति प्रत्याय्यते ॥ वायुरपि असरन्नेव मेघाद्यपहारे प्रभवति ॥ एतावता पूर्वलोको- तराद्धोदितं विशदितम् ।। ननु सहस्राक्षकर्तुरमुरवं कथमुच्यत इति चेत् जगतोऽसत्य- त्यादिकथनेन महानुभाषाऽत्यन्तनिन्दाघुप्रकारम्मेण दम्ममानमदान्वितस्येन सन्या- सित्वेऽपि बहुराजानुसरणानुमीयमानबहाशापाशबन्धेन स्वाश्रमविरुद्धच्छाचामरसुवर्णा- ·सहनाक्षसण्डनम् धर्थसमयोपार्जनेन आईकारयलदर्पादिवशानुलसीकाप्टमालाबोटनादी प्रदेपेऽन्यसूयने प्रवृत्या च तनिश्चयादिति जानीहि ॥ एतेपां धर्माणामासुरलक्षणरयन्तु गीतापोडशाs. ध्याये-"भासुरं पार्थ मे शृणु" इत्युपक्रम्य "प्रद्विपन्नोऽम्पसूयका" इत्यन्तं भगवतैय प्रदर्शितमित्यलं पल्लवितेन ॥ उक्तलक्षणकं शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४॥ श्रीवल्लभकुलोत्पन्नानामुदयं दृष्ट्रीया प्रतप्यमानेन केनचिद्यति- मन्येन कृतस्य शुद्धाद्वैतमार्तण्डविद्वन्मण्डनयोः खण्डनाभासस्यादी तदनुयायिना केनचित् कृतायां प्रस्तावनायामासीत्कश्चिदित्यारभ्य प्रार्थये परमात्मानमित्यन्तेन तदुत्पत्तिस्तस्य संन्यासाश्रमपरि- ग्रहप्रकारो ग्रन्थकरणे हेतुस्तत्प्रशंसा च प्रतिपादिताः ॥ अथ सहस्राक्षं सण्डयिष्यन्तो मुद्रिततत्पुस्तके ततः पूर्वनियां सहस्राक्षकृपक्ष- रक्षणप्रवणेन केनचित्प्रणीतां प्रस्तावना बाध्यसामान्यचिन्तया प्रथमस्य त्यागे मानाभायात् प्रथमं दूपयितुं तदभिप्राय तायदुपक्षिपन्ति–श्रीवल्लभकुलेत्यादिना प्रतिपादिता इत्यन्तेन ॥ ईर्ष्या भक्षमा ॥ 'मक्षान्तिरीय त्यमरः ॥ हेतुत्वं तृतीयार्थः ॥ केनचिदिति नाम्नः स्वयमनिर्देशस्याशय उक्तः ॥ यतिमन्येन आत्मानं यति मन्यत इति तथा ॥ 'मान्ममाने सश्चेति खश ॥ शित्वेन सार्यधातुकस्यात् श्यन् ॥ 'अरुपिदजन्तस्येति मुम् ॥ नतु वस्तुतः परिमाजको वक्ष्यमाणरीत्या तद्धर्मविरदात् ॥ वेणुभिर्न भवेद्यति'रिति स्मरणात् ॥ तदनुयायिनेति ॥ द्वारका निकपा विषयविशेषनिवासिना केनचि- विजन्मना क्षत्रियमथुरादासस्य नामा प्रस्तावना निरमायीति किंवदन्त्यावगम्यते ॥ स्वसिद्धान्ते शिनद्वैपाभावमादित एव स्पुटयितुं श्रीमदुमारमणेत्साशं विहाय दूप्य- भागमेय गृह्णन्ति-आसोदित्यादि ॥ अन्न प्रेक्षायतामनायासेनोभयग्रन्थयोता- रतम्यावगमाय परप्रस्तावना स स सहस्राक्षमागचाक्षरशो मया पृथगवानद्यते ॥ तदु- स्पत्तिरित्यादितच्छब्दचतुष्टयेनोक्तचरो यतिमन्यः परामृश्यते ॥ उत्पत्यादयश्चत्वारः प्रस्तापनाया मुख्यविषयः ॥ ग्रन्थकरणे हेतोस्तुरीयविषयत्वेऽपि तस्येति पदस्योभयत्रान्व. यार्थ मध्ये निर्देशः ।। मन्तेऽपि प्रशंसायाः सत्वाच ॥ तत्र च प्रायेणान्योन्यं विरुद्धानि घाफ्यान्यर्थान्तरप्रतिपादका- नीव लक्ष्यन्ते ॥ तथा हि-कात्यायनीकान्तकृपापात्रेऽनपत्यताप्रतप्त- सहस्राक्ष * श्रीमदुमारमणचरणकोकनदेषु विलसन्तु सर्वदा चेतश्चश्वरीकारसज्जनानामनवरता- नन्द भरपूर्णाः ॥ आसीत्कश्चिदौतराहोऽनेकनगनगरारामरमणीयस्य निरुपमकमलकुलसंकुल सरस्सहस्रस्य कविविद्वन्मस्करिगणकमनीयस्य कश्मीरमण्डलस्य निकटनिवासी कासायनीकान्त कृपापात्रं सारम्यतो विप्रः ॥ तेन चानपत्यताप्रतप्तचेतसा कस्यचित्कर्मन्दिनोनुग्रहेण चिरा- दृष्टा. पुनमुनमुर्धाशवः ॥ तन्मध्यात्प्राथमिकस्तगूजन्मा खप्रतिज्ञापालनपरेण कुरक्षेत्रारण्य पुण्यावनिनिवासशालिने तस्माएव यतिवर्याय समर्पितः ।। मा० प्रा०२ ·+ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः चेतस्त्वं विरुद्धम् ॥ हेतुं विनैव परदुःखप्रहाणेच्छा कृपा ॥ सा चेत्समर्थस्येश्वरस्य यद्विपयिका जाता तत्र दुःखं सर्वथैव न संभवति ॥ अथ प्रारब्धकर्मणो शानेनाप्यविनाश्यत्वेन प्रवल- त्यात्तजन्यदुःखवारणे कात्यायनीकान्तस्याप्यसामर्थ्यम् दद्यालोर समर्थस्य दुःखायैव दयालुतेत्युच्यते चेदीदृशं दुःखं कर्मन्दिना निवारितमित्यपि विरुद्धम् ॥ यद्यप्यपूर्व कस्मिंश्विद्भिक्षो तादृशसा- मर्थ्य संभावितं तथापि कुरुक्षेत्रनिवासिनि शिप्याभिलापिणि स्वरू- पानन्दाभिघे लोकैदृष्टगुणेऽसंभावितमेव ॥ दूपयन्ति-तत्र चेत्यादिना ॥ सहस्राक्षप्रसायनायामासीदित्यादिना सुधां- शव इस्यन्तेनोक्तं शिवकृपापात्रपुवस्वयत्यनुग्रहजन्यत्वलक्षणमुत्पत्तायुत्कर्ष परिहरन्ति-- कात्यायनीत्यारम्य असंभावितमेवेत्यन्तम् ॥ हेतुमित्यादि हेतुः फलं कारणं च ॥ लक्षणहेत्योः क्रियाया इत्यादौ तथा प्याख्यानात् ॥ निरुपाधिपरदुः- स्वप्रहाणेच्छारयं कृपात्यम् ॥ निरुपाधिलं च हेस्वनधिकरणवृत्तित्वम् ।। तदेतद्धृदिकृत्योक्तं- हेतुं विनैवेति ॥ स्पेष्टानिष्टप्रवृत्तिनिवृत्तीच्छायाः प्राणिमात्रे सत्यातनातिप्रसङ्गवारणाय परपदम् ॥ प्रहाणस्य चेष्टात्वात् दयया दुःखं हापयतीत्यादिप्रयोगाच तत्रातिव्याप्तिवार- णायेच्छापदम् ॥ समर्थस्येश्वरस्येति ॥ सिद्धान्ते शिवस्येश्वरकोटायेव निवेशाद्वादिवि- शेषवत्तत्र जीवत्वस्यानझीकारादीश्वरपदम् ॥ एतच्च प्रहस्तवादादिपु प्रपजितम् । तथा च यद्यसौ शिवकृपापात्रं स्यादनपत्यस्वदुःखेन न प्रतप्येतेत्यनुकूलतलैण तस्सिस्तकृपाविरहो निश्चीयते ॥ ईश्वरस्य तदुःखप्रहाणेच्छासत्वेऽपि तदनिवृत्तावनीश्वरत्वापत्तेः सत्य- संकल्पादिश्रुतिबाधापत्तेश्च ॥ मतान्तरेण समाधि गृहन्ति-अथेति ॥ अथशब्दः मक्षार्थः ॥ 'मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकान्येप्वथो अय'त्यमरोक्तः ॥ ज्ञानेनापीति ॥ "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्सिन्दष्टे परावरे" इत्यादिकलादिश्रुतिषु 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भम्मसात्कुरुते तथेत्यादिस्मृतिषु च सर्वकर्मनाशकतया प्रसिद्धनापि ॥ अविनाश्यत्वे- नेति ॥ शारीरकभाष्ये चतुर्थस्य प्रथमपादे "अनारम्धकार्ये एव तु पूर्व तदयधे" इत्यधि- करणे प्रारब्धतया परिणतपापपुण्ययोज़नेनाविनाश्यतायाः “भोगेन वितरे क्षपयित्वा संपग्रते" इत्यधिकरणे तयो गैरनाश्यवायाश्वाहीकारात्तथेत्यर्थः । अतो युक्तं प्रबल- त्वम् ॥ तजन्येत्यादि । तस्य प्रारब्धजन्यमनपत्यतादुःखमीश्वरेणापि कृपासत्वेऽपि नोच्छेत्तुं शक्यमिति निगर्वः ॥ दयालोरिति ॥ अयं माधवभहोनेरनुवादः ॥ एतेन यदि सादीश्वरः कश्चित्फलरूप्यन्यकर्मणाम् ॥ कारं भजते सोऽपि नाकर्तुः प्रभुर्हि स. इत्यादौ दर्शितोऽनीश्वरवाद ईश्वरस्थानत्यन्तप्रयोजनकत्वं वा प्रसज्यत इति पूर्वपक्षिणः स्वपादे कुठारः ॥ परिहरन्ति-ईदशमित्यादि । ईसा प्रारम्धजन्यम् ॥ फर्म- न्दिना संन्यासिना ॥ विरद्धं उपन्यस्तचराधिकरणादिविरुद्धम् ॥ ईश्वरेणापि तदपरो- क्षज्ञानेनाप्यविनाइये माधुनिकसंन्यासिविशेषनाश्यताया अशक्यवचनत्वापारब्धे मनुष्य' ·सहनाक्षसण्डनम् विशेषनाश्यत्ययोधकमानानुपलम्माति भाषः ॥ किंचय करपयवाऽऽधुनिकपुरएयिशे. पादपि शिवस्यापकों वर्णितो भवतीति तस्यैव शिवपिताऽऽपद्यते ।। न च शिष एप मस्करिणा दापितवानिति याच्यम् ॥ स्वयमदाने चिरमुपेक्षणे च हेयभावात् ॥ न घ दुष्टप्रारब्धस्य भोगेन क्षयपर्यन्तमुपेक्ष्य शुभमारब्धोदये दत्तयानिति वाच्यम् ।। सथा- सति प्रारब्धेनैव सिद्धौ लाघवेन शिवकर्मन्दिनोरुभयोरप्यमयोजकरवापातात् ॥ कृपा. मन्तरापि राहामसंभयाय ॥ एवं सल्कल्पनायास्तन्मतविरुदत्वं दर्शयित्वा भक्तविशेषाण- प्रारब्धानधीनस्वमते कथंचिरसमाधिमाशक्य पाक्षिकोऽपि दोषः परिहरणीय इत्याशां येनाहुः यद्यपीति ॥ तेनैतद्वृत्तं कपोलकल्पितमेवैति घोतितम् ॥ किंचायं संन्यासाश्रमपरिग्रहप्रकारोऽपि वर्णाश्रमधर्मप्रणेतृभि- मैनुयाज्ञवल्क्यादिभिरदर्शितोऽपूर्व एव तत्प्रदर्शितप्रकारविरुद्धश्च ॥ तथा चोक्तं याज्ञवल्क्येन 'वनाहहाद्वा कृत्वेष्टिं सार्ववेदसदक्षि- णाम् ॥ प्राजापत्यां तदन्ते तानग्मीनारोग्य चात्मनि ॥१॥ अधीतवेदो जपकृत्पुत्रवानन्नदोऽग्निमान् ॥ शक्त्या च यज्ञकृन्मोक्षे मनः कुर्यात्तु नान्यथा ॥२॥ मिताक्षरायां च तद्व्याख्याने "यावता कालेन तीव- तपःशोपितवपुपो विषयकपायपरिपाको भवति, पुनश्च मदोद्भवा- शङ्का नोद्भाव्यते तावत्कालं वनवासं कृत्वा तत्समनन्तरं मोक्षे मनः कुर्यात् ॥ वनगृहशब्दाभ्यां तत्संपन्ध्याश्रमो लक्ष्येते; मोक्षशब्देन च मोक्षकफलकश्चतुर्थाश्रमः” इत्युक्तम् ॥ अथ प्रस्तावनायां तन्मध्यादित्यारभ्य समर्पित इत्यन्तेन दर्शितं संन्यासाश्रमपरिग्रह- प्रकारमशास्त्रीयत्वोद्धाटनेन दूषयन्ति - किंचायमित्यादि अवाधित एव बोध इत्यन्तम् ॥ मनुयाशवल्पयादिभिरिति ॥ (म० १. श्लो० ४) 'मन्वनि- मिष्णुशारीवयाज्ञाल्ल्योशनोतिरा' इति याज्ञवल्क्यायुक्तफमानुरोधात् ( सहिता काण्ड २ प्र० २ मनु० १०) “यद्वै किंच मनुरयदत्तद्वेषजं" इति तैत्तिरीयश्रुतिप्रशंसितत्वाच्य मनोः प्रथमनिर्देश ॥ तद्वचनानि तु पष्ठाऽध्याये वानप्रस्थधर्मनिरूपणोत्तरं (लो० ३३) धनेषु च विहत्यैवं सुनीयं भागमाग्रुपः ॥ चतुर्थमायुषो भागं त्यक्त्वा संगान परिव्रजेत् ॥ आश्रमादाश्रमं गया हुतहोमो जितेन्द्रियः ॥ भिक्षावलिपरिश्रान्तः प्रमजन् प्रेत्य घईते ॥ ऋणानि ग्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः ॥ अघीय विधिवद्वेदान् पुत्रांश्योत्पाद्य धर्गतः ॥ इष्टा च शतिनो यज्ञमनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ सनधीत्य द्विजो चेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् । मनिष्ट्वा धैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् ब्रजस्यवः' इति ॥ अमेऽपि (शो० ४७-८८) 'ब्रह्माचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ॥ एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगानमाः ॥ सर्वेऽपि क्रमशस्ते ते यथाशास्त्र निषेविताः ॥ ययोचकारिणं चित्रं नयन्ति परमां गति' मिति ॥ तथा (श्लो०-९१) 'दशलक्षणकं धर्ममनुतिष्ठन्समाहितः ॥

·२ मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः थेदान्तं विधिवच्छ्रुत्वा संन्यसेदनृणो द्विज' इति ॥ एतदेव याज्ञवल्क्येन तृतीयाध्या. येऽध्यात्मप्रकरणे संगृह्योक्तम् ॥ (श्लो० ३-२) पनागृहाद्वा कृत्येष्टि मिति ।। याज्ञव- स्यादिभिरित्यादिशब्दो ऋष्यन्तरसमुच्चायक । तयाच भागरमाधवापरामदनपारि- जातादिषु स्मृत्यन्तरम् 'ऋणनयमपाकृत्य निर्ममो निरहंकृतिः । ब्राहाणः सन्नियो वाथ वैश्यो वा प्रमजेद्गृहा'दिति ॥ फर्मपुराणेऽपि 'अप्मिनात्मनि सस्थाप्य द्विजः मयजितो भयेत् ॥ योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायण' इति ॥ तथा तनय 'प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः ॥ अन्तःपककपायोऽसौ बहाश्रममुपाश्रयेदिति ॥ एकाद- शस्कन्धे च भगवान् (अ० १८ श्लो० १२-१३) 'यदा कर्मविपाकेषु लोकेपु निरयामसु ॥ विरागो जायते सम्यन्यस्ताग्निः प्रप्रजेत्ततः ॥ इट्टा यथोपदेशं मां दत्वा सर्वस्वमृत्विजे ॥ भन्नीस्वमाण आवेश्य निरपेक्ष. परियजेत् ॥' अत्र मन्वादिवचनेषु 'ऋणानि नीग्यपाकृत्ये स्यादिना ऋणत्रयापकरणोत्तरमेव संन्यासेऽधिकारस्तदनपाकृतव- उस्ताप्रतिषेधो दुफलं च स्पष्टमाथुष्टम् ॥ ऋणनयं च तैत्तिरीया आमनन्ति (संहिता. काण्ड ६ प्र० ३ ० १.)--"जायमानो वै ब्राह्मणनिभिर्वणवा जायते ब्रह्मचर्येण त्रापिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य एप वानृणो यः पुन्नी यज्वा ब्रह्मचारिवासी" इति ॥ मन्त्रवर्णोऽपि तैत्तिरीयवाहणतनीयकाण्डसप्तमाध्याये (अनुवाक २) "अनृणा अस्मिन्ननुणाः परमिस्तृतीये लोके अनृणास्पाम ॥ ये देवयाना उत पितृयाणाः सर्वान्पथो अनृणा आक्षीयेम" इति ॥ अन्यदपि प्राह्मणम् ॥ तैत्तिरीयारण्यकद्वितीया- ध्याये (खपड १५) “सर्वान् लोकाननृणोऽनुसचरति" इति ॥ उक्तवचनेषु त्यक्त्वा सगानित्यादिना दृढतरवैराग्यसंपनस्यैव तत्राधिकारो वोध्यते । वाजसनेयिबाहाणेऽप्या. मायते--"एवं चैतमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च वितपणयाच लोवैपणा- याच व्युस्थायाथ भिक्षा चरन्ति" इति ।। सैत्तिरीयाणां नारायणोपनिषदि "वेदान्तवि- ज्ञानसुनिश्चिनार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्या." इति ॥ वेदान्तविज्ञानादर्थस्य सुनिश्चयोत्तर संन्यासः श्रूयते ॥ एतदेवाभिप्रेत्य विज्ञानेश्वरो विषयकपायपरिपाकात् पुनर्मदोद्भवा भावनिश्चये प्रयाजाधिकार व्याचष्टे ॥ मूले 'यायता कालेने त्यादिश्चतुर्थाश्रम' इत्यन्तो मिताक्षरामन्योऽनूयते ॥ भाश्रमसमुच्चयपक्षे जावालश्रुतौ च श्रूयते -'ब्रह्मचर्य परिसमाप्य गृही भवेत् गृही भूत्या चनी भवेत् वनी भूत्वा परजेत् इति । श्रुति प्रमाणयन्ति-जावालश्रुतौ चेति ॥ ननु नेदमैकान्तिरम् ~"यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रयजेत्" इति जाबालश्रुत्या कालविलम्पनिषेधात् ॥ मय श्रुतिः तृतीय भागमायुप'इत्यादेनकान्तिकरवयोधिमा वनस्थपरत्वेन संकोच्या ॥ मत एर सप्तमस्कन्ध- द्वादशाध्याये (सो० २२) 'चरेदने द्वादशान्दानष्टी या धतुरो मुनिः ॥ दाये या यथा पुदिनं विषधेत कृत' इति पक्षातराणि सन्ति इति याच्या संकोचे मानाभावात् ॥ गत एव जायाला प्रमचर्य परिसमाप्येत्यादिना समुथयमारायानुपर्द ·सहनाक्षसण्डनम् विकल्पमप्यामन्ति-"यदिवेतरया ब्रह्मचर्यादेप प्रमजेहादा घनादा" इति ।। एसदेपानित्य याज्ञवल्लयोऽपि बनानुहादा'इति प्यारलपदिति पेदन धूमः विकल्पप शादस्तु कचिद्मालयदपि प्रमासः परं येदान्सध्यणमननादिना टिष्टपैराग्यसंपर. स्थाधीतसा वेदस्यैव घर्णिनभानाधिगरो नस्पतियाल्यारमंसारसरूपमपिजानतोऽनधिग- सवैराग्यगन्धस्यानधीतारायण ॥ एतदेय दर्शयितुं विकल्पश्रुत्यर्थ स्मरति माधयीपेऽनिरा:- 'संसारमेव निस्सारं दृष्ट्वा सारदिक्षया ॥ प्रजसकृतोद्वाहः परं यैराग्यमानिव इति ।। तग्नेय नारदोऽपि-प्रयमादानमावापि विरक्को मयसागरात ॥ ग्राह्मणो मोक्षमन्यिाएं- स्त्पररया संगान परियजेत् इति ॥ उक्तशुगरपि-"पदहरेय विरजेव" इति पैराग्य- स्पात्यावश्यकरपमुच्यत एव । विकल्पधुतावपि 'इतरयापदस्यार्थ पेदवेदान्तप्रवणादिना दृढतरवैराग्ये सतीति रपदीया व्याचक्षते, नाप्यविरक्ताधिकारमाप किमपि प्रमाणमुपल- भामहे ॥ भनुपनीतस्यानधिकारं तु विकल्पश्रुतिरेव ब्रह्मचर्याप्रभृति तदधिकारकथन- मुरोन पोधपत्ति ॥ अन्पपा साविग्रीप्रवेशप्रेपोचारादिलक्षणवैदिकतदितिफतच्यतायाः "ससे मो गोपाय येन देवाः पवित्रेण" इत्यादिदण्डपवित्रादिग्रहणमन्त्राणां चापात्या संन्यास एवं नोस्पयेतेति निर्विवादेऽसिन्विपये किं यहुना ॥ परे तु यहुपु श्रुतिप्पणा- पाकरणस्यारश्यझरवयोधनात् मन्वादिमिस्तथैव सरणाय विकल्पश्रुतौ ग्राह्यचर्य' शब्दो वैधुर्यपरः ॥ 'ब्राह्मचर्यमहिंसा च, सततं ब्रह्मचारिभिः' इत्यादी स्त्रीसंगराहिये तस्य रूढिदर्शनात् ।। एतदेवाभिमेत्य सरति माधवीये यमः-'पुनरिक्रियामा मृतभाषः परियजेत् ॥ वनस्थो धूतपापो वा परं पन्थानमाश्रयेत् इति ॥ महिरोवचनमप्येतेनेय समानार्थकम् ॥ नारदवचनेऽपि प्रयमादाश्रमात्' इति वैधुर्यलक्षकम् ॥ अथवा पहुश्रुति- स्मृतिषु संन्यासाधिकारमायकवया यनाश्रमस्यैवोक्तत्वेऽपि दवैराग्योरपत्ती ततः प्रथमा- दाश्रमागाईस्य्यादपि परिवदिति तदर्थः । अत एव याज्ञवल्क्यो 'वनागदादा' इति पक्षश्यमेवाह, नतु ब्रह्मचर्यादपीति ॥ मनुरपि (म० ६ श्लो० ३३) 'वनेषु च वित्येवम्' इति (ग्लो०३८) 'ब्राह्मणः प्रमजेद्गृहात' इति च पक्षद्वयमेव दर्शयति ।। अतो 'ब्रह्मचर्य शब्दो न साक्षाद्वर्णित्वपरः। महूनामनुग्रहस्य न्याय्यत्वात् यदि श्रुत्यर्थस्तयाऽभविष्यत् फर्य तर्हि "यः कश्चिरकस्यचिद्धर्मों मनुना परिकीर्तितः ॥ स सर्वोऽपि येदोकः सर्पज्ञानमयो हि सः" इत्यादिवास्तवस्तब विषयस्स नाऽवक्ष्यत् ॥ कयं वा प्रत्युतात्यन्तं म्यगास्सत् ।। तस्मादाश्रमचतुष्टयसमुच्चयस्तमयसमुच्चयः "ऐकाश्रम्य वाचार्या" इति गौतमोक्तो गाई- स्थ्येतराश्रमबाधो वेति त्रय एव पक्षाः प्रामाणिककत्याद्रीहियववदिच्छया विकल्पन्त इति इति मन्यन्ते ॥ अथ ब्रह्मचर्यापनज्योरीकारेऽपि श्रुती 'यदि या' इत्यस्य नारदपचने 'यापी' त्यस घानादरार्थत्वमाश्रित्य तत्पक्षस्यातिगौणवं वर्णयन्ति । अत एव एका- दशस्कन्धे भगवता 'आश्रमादाश्रमं गच्छेनाम्यथा मत्परश्चरेत्' इति स्वपरायणस्यासो पक्षः प्रत्यपेधि ॥ सर्वमतेषु उपनपनापाक् तु कामचारकामवादत्वादिकमेव प्रायो विधीयते, नत प्रमाजो नाप्युपनीतस्याप्यनधीतविद्यस्याऽधीतविद्यस्याप्यनयन्तविरक्तस्य सः ॥ नापि स्वप्रतिज्ञापालनार्यमेव जनकेन धालोऽप्यनुपनीतोऽप्यविरक्तोऽपि स्वेच्छया ·१२ मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः चैदान्तं विधिवच्छ्रुत्वा संन्यसेवनृणो द्विज' इति ॥ एतदेव याज्ञवल्क्येन तृतीयाध्या- येऽध्यात्मप्रकरणे संगृह्योक्तम् ॥ (श्लो० १-२) 'नाट्टहाद्वा कृत्येष्टि मिति ॥ याज्ञव- स्यादिभिरित्यादिशब्दो ऋष्यन्तरसमुञ्चायकः । तथाच आचारमाधवापरामदनपारि- जातादिषु स्मृत्यन्तरम् मणक्यमपाकृत्य निर्ममरे निरहंकृतिः ॥ ब्राह्मणः क्षनियो वाय वैश्यो वा प्रव्रजेनुहा दिवि ॥ कूर्मपुराणेऽपि 'अग्निनात्मनि सस्थाप्य द्विजः प्रमजितरे भवेत् ॥ योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायण' इति ॥ तथा तत्रैव प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः ॥ भन्तःपघकपायोऽसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेदिति ॥ एकाद- शस्कन्धे च भगवान् (अ० १८ श्लो० १२-१३) 'यदा कर्मविपाक्पु लोकेषु निरयात्मसु ॥ विरागो जायते सम्यन्यस्ताग्निः प्रवजेत्ततः ॥ इट्वा यथोपदेशं मां दत्वा सर्वस्वमूविजे ॥ अग्नीन्खप्राण आवेश्य निरपेक्ष. परिवजेत् ॥' अन्न मन्यादिवचनेषु 'ऋणानि वीण्यपाल्ये' सादिना ऋणनयापाकरणोत्तरमेव संन्यासेऽधिकारस्तदनपाकृतव- तस्ताप्रतिषेधो दुष्फलं च स्पष्टमापुष्टम् ॥ ऋणत्रयं च तैत्तिरीया आमनन्ति (संहिता- काण्ड ६ प्र० ३ १०१०).-"जायमानो वै प्राह्मणस्त्रिनिणया जायते ब्रह्मचर्यण ऋपिम्यो यज्ञेन देवेन्यः प्रजया पितृभ्य एप वानृणो या पुत्री यग्या ब्रह्मचारिवासी" इति ॥ मन्त्रवर्णोऽपि तैत्तिरीयब्राह्मणतृतीयकाण्डसप्तमाध्याये (अनुवाक ९) "अनृणार अस्मिन्ननृणः परमिस्तृतीये लोके अमृणास्स्याम ॥ ये देवयाना उस पितृयाणाः सर्वान्पयो अनृणा भाक्षीयेम" इति ॥ अन्यदपि ब्राह्मणम् ॥ तैत्तिरीयारण्यकद्वितीया- ध्याये (खण्ड १५) "सर्वान् लोकाननृपोऽनुसचरति" इति ।। उक्तवचनेषु' त्यत्तवा संगानित्यादिना हढतरवैराग्यसंपन्सस्यैव तत्राधिकारो बोध्यते ।। वाजसनेयिबामणेऽप्या- मायते-"एवं चैतमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकैपणा. याश्च व्युत्थायाथ भिक्षां चरन्ति" इति ॥ तैत्तिरीयाणां नारायणोपनिषदि "वेदान्तवि- शानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगातयः शुद्धसत्या." इति ॥ येदान्तविज्ञानादर्थस्य सुनिश्चयोत्तरं सन्यासः श्रूयते ॥ एतदेवाभिप्रेत्य विज्ञानेश्वरो विषयकपायपरिपाकात् पुनर्मदोद्भया भावनिश्चये प्रवाजाधिकार न्यायप्टे ॥ मूले 'यायता कालेने. त्यादिश्चतुर्थाश्रम' इत्यन्तो मिताक्षरामन्योऽनूयते ॥ आश्रमसमुश्यप जावालश्रुती च श्रूयते -'ब्रह्मचर्य परिसमाप्य गृही भवेत् गृही भूत्वा वनी भवेत् वनी भूत्वा प्रजेत् इति ॥ श्रुति प्रमाणयन्ति-जाबालश्रुतौ चेति ॥ ननु नेदमेकान्तिरम् -"पदहरेप विरजेत्तदहरेव प्रजेत्" इति जाबालथुत्या कालापिलम्यनिषेधात् ।। नयं श्रुतिः तृतीय भागमायुप'इत्यादेरनैकान्तिकस्वयोधिका वनस्थपरस्पेन संकोच्या । अत एव सप्तमरकन्ध- दादशाध्याये (लो. २२) घरेदने द्वादशान्दानष्टी या चतुरो मुनिः ॥ द्वाये था यया शुद्धिर्न विपत फष्ट्रत' इति पक्षान्तराणि सर्यन्त इति पारयम्: प्रोचे मानामागत् ॥ मत एव जावाला प्रतयं परिसमाप्पेत्यादिना समुपयमाःगयानुपर ·सहवाक्षखण्डनम् मनुवचनं तत्र हि 'ज्येष्ठेन जातमत्रेण पुनी भवति मानयः ॥ पितृणामनृणश्चैय स तस्मात्सर्यमर्हति ॥ यस्मिवृणं सन्नति येन चानन्त्यमश्नुते ॥ स एव धर्मजः पुनः कामजानितरान्विदुः ॥ पितेव पालयेपुमान् ज्येष्ठो भ्रातृन्ययीयसः ॥ पुनपचापि गतैरन् ज्येष्ठे नातरि धर्मतः ॥ ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति या पुनः ॥ ज्ये: पूज्यतमो लोके ज्येष्ठ सद्भिरगतिः' इति स्मर्यते ॥ तथा च पिया धर्मजस्य ज्येष्ठस्य समर्पणे तस्यानृणीभावाऽऽनन्त्याशनकुलप्रतिष्ठादेरभावारादपंगमप्यत्यन्तानुचित मेय ॥ अत एव बद्दयाह्मणेऽपि सक्षमपचिकायां हरिश्चन्द्रोपाख्याने ॥ (खंड १५) "सह ज्येष्ठं पुत्रं निगृह्णान उवाच मन्विममिति नो एवेममिति" इत्यादि श्रूयते ॥ अर्थस्तु पारणपुरुषपश्चर्थमजीगतस्य सौयवसेलिपु पुगेप्यन्यतमं शतेन चिक्रीपन् हरिश्चन्दपुत्रो रोहितस्तेषु ज्येष्ठं निगृह्णानस्सनुयाच ॥ नन्विमं पुनमाददीयेति ॥ तं ऋष्यमाणस्य पिता प्रत्युवाच नो एवेमं दास्यामि ज्येष्ठस्यादेयस्यादिति ॥ एक्कारसर्वधैवादेयत्वबोधनार्थः ।। एतदेव लिङ्गमाश्रित्य वीरमिनोदयादिषु दानफयादिकं ज्येष्ठस्य प्रतिषिद्धम् ॥ किंच कनिष्ठस्याप्यापद्येव दानम् (अध्याय ९ श्लोक २६८) माता पिता वा दद्यातां यमद्धिः पुत्रमापदीति' मनूकः । एतदेवाश्रित्य पूर्वोनस्थले विज्ञानेश्वरोऽपि "माप- ड्रहणादनापदि न देयः दातुश्यं प्रतिषेधः" इत्याह ॥ वीरमित्रोदयकारोऽपि "भापदी- युक्तेरनापदि दातुः प्रत्यवायः' इत्याचष्टे ॥ अपि च केनचिद्दीयमानः पुनादिरपि यतिना प्रतिग्राह्य इति विधायक वाक्यमन्येष्टव्यम् ॥ सन्न तन्त्र श्रुतिस्मृतिपु तस्य पैगवदण्डकन्या- दिस्याश्रमलिङ्गगतिरिक्तवस्तुपरिग्रहनिषेधात् ॥ तथा पुत्रदानप्रतिज्ञापनमपि यतिवर्यस्योचितं नवेति चिन्त्यम् प्रत्याशायत्तापत्तेः । 'एक एव चरेदिक्षु'रित्यादिषाधप्रसक्तेश्च । किंच "परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायात्" इत्या- दिना "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितः ऋः श्रद्धाचित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत्" इत्यादिश्रुत्या च नित्यानित्यवस्तुवि- वेकेहामुत्रार्थफलभोगविरागशमदमादिपकसंपन्मुमुक्षुत्वरूपसाधन- चतुष्टयसंपन्नस्यैव "तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठ" इत्याधुक्तरीत्या गुरुसमीपे गमनाधिकारो भव- न्मते । नत्वनुपनीतस्य साधनचतुष्टयासंपन्नस्य ऋणयाविनिर्मु- तस्य वालस्येति परस्परविरुद्धमेवैतत्सर्वमतोऽर्थान्तरमनुमापयति । तदुच्यते-दुर्भिक्षत्याजितदेशेन बुभुक्षितेन बहुपुत्रेण देशाद्देशान्तरं भ्रममाणेन कुरुक्षेत्रमागतेन केनचिद्राह्मणन्नुयेणोल्लवित्तशास्त्रमर्यादेन ज्येष्ठस्तनूजन्मा विक्रीतः केनचित्कर्मन्दिना चणिग्वृत्युपजीविना फ्रीत इत्यविरुद्धम् ॥ अपिच त्यन्मतरीत्या तु तादृशस्य बालस्य गुरूपसत्तिरेवासंभाविता कुतस्तरां संन्यास इत्याशयेनाहुः ॥ किच परीक्ष्य लोकानित्यादिना ऋणत्रयाऽविनिर्मुक्कस थालस्ये- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभलनः प्रवाजनीय इति विधिः काप्युपलभ्यते ॥ समाच्छास्त्रविरुद्धः संन्यासाभास एवायम् ॥ तदेतत्सर्व हदिकृत्वाहुः-श्रुतिस्मृतिष्वित्यादि। श्रुतिस्मृतिप्येवं कुत्रापि न प्रतिपादितं पिता चालं पुत्रमनुपनीत परिवाजयेदिति ।। किंच तत्पित्रापि कनिष्टपुत्रसद्भावे ज्येष्ठं ददतानु- चितमाचरितम्॥ ज्येष्ठ पुत्रस्य सर्वथैवादातव्यत्वात्। तथा च मिता- क्षरायां "अनेकपुत्रसद्भावेऽपि ज्येष्ठो न देयः ॥ ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः" इति तस्यैव पुत्र कार्यकरणे मुख्यत्वात्' इति । यत्तु जिज्ञासाधिकरणे भामत्यां "जायमानो वै प्राह्मणनिमिणवा जायते" इति गृहस्थः संपद्यमान इति व्याख्येयम् ॥ अन्यथा “यदि वेतरथाबहाचर्यादेव" इति श्रुतिर्विरोत" इत्यभाणि,- तदविचारचारु ॥ तथा सति गाहस्थ्योत्तरमापऋणा- पाकरणाय ब्रह्मचर्यस्य गुरुकुलवासस्य चानुऐपतापत्तः ॥ "ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यः ॥ ब्राह्मचारिवासी" इत्यनुपदं श्रावणात् ॥ न चेष्टापचिः, भारूढपावित्यमसात् ॥ यथाह दक्षः - 'त्रयाणामानुलोन्यं स्यात् प्रातिलोम्यं न विद्यते ॥ प्रातिलोम्येन यो याति न तसात् पापकृत्तमः । यो गृहाश्रममास्थाय ब्रह्मचारी भवेत्पुनः ॥ नयतिर्न वनस्थश्च स सर्वाश्रम- वर्जितः' इति ॥ एतदेवाश्रित्य पराशरव्याख्याने माधवः- "यदि गृही कथंचित्प्रत्यवरह्य अमचारी भवेत्तदासौ सर्वाश्रमबहिष्कृतः ॥ आरूढपतितत्वात् ॥ अतो न वनस्थादिमिरा- श्रमयाचिभिः शब्दरमिलप्यो भवति" इत्याह ।। अयं प्रत्यवरोहामावश्च शङ्कराचा. य॑स्तृतीयस्य चतुर्थे पादे (सूत्र ४०) "तभूयस्य तु नातगावो जैमिनेरपि नियमाऽत- दूपाभावेभ्यः" इत्यधिकरणे विचारितः ॥ तन्त्र हि सद्भाष्ये-"तथा हि अत्यन्तमा- स्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्निति मरण्यमियादिति पदं ततो न पुनरेयादित्युपनिषद्" इत्या. द्युक्तम् ॥ न च ब्रह्मचर्यादेवेत्यस्यानुरोधादिदमन्यथा नेतन्यम् ॥ एतदनुरोधेन तस्यैव वैधुर्यपरतया परैरन्यथा नयनात् ॥ न च विनिगमनाविरहादनिर्णयः शयः ॥ समानयलेनैफेन बहूनां बाधाऽयोगात ॥ ऋणापाकरणावश्यकतायायनानानात् ॥ बहूनामनुप्रस्य न्याय्यत्वात् भयाजकप्राप्यदेवयानपथानामप्यनृणगम्यवान्नानाच ॥ भय यैर्माचर्याप्रमाज उच्यते तैरपि वेदान्ताध्ययनादिनालन्तविरक्त कंचिपुरपघौरेयमेग- धिकृत्योच्यत इत्यग्रे स्फुटिप्यति ॥ न तु प्रकृते तथा संभवति ॥ सकलाध्ययनस्पोत्तर- कालिकतायाःप्रस्तावनाकृतव वक्ष्यमाणत्वाच्छनचामरोरीकारादिना पैराग्यामावनिधयाय॥ अनुमनीतस्य त्वत्यन्तामातमेवैतदिति भागवावोधाम ॥ तपितृकर्तृकतप्रमाजने दूपणा- न्वरमाहुः-किंच तत्पिनेत्यादिमुख्यत्वादितीत्यन्तम् ॥ मिताक्षरायामिति ।। न्यनदाराध्याये दायविभागप्रकरणे (लो० १७) दद्यान्माता पिता वायम्' इत्यस्य विवरण इति भावः ॥ 'भनेकाप्रसझाव' इत्यादिमुत्यवादित्यन्तो मिताक्षरामन्य एवं ॥ मुख्यत्वादिति ॥ 'कामजानितरान्विदुः' इति स्मृत्याऽवरजानाममुख्यत्वोधना- ज्येष्ठसव तथायमिति भारः ॥ ज्येप्टेन जातमायणेति नु नवमाध्याये (सो. १०६) ·सहलाक्षखण्डनम् मनुवचनं तत्र हि 'ज्येष्ठेन जातमनेण पुत्री भवति मानयः ॥ पितृणामनृणश्चैव स तसात्सर्षमर्हति ॥ यस्मितृण समयति येन चानन्त्यमश्नुते ॥ स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान्विदुः ॥ पितेव पालयेरपुत्रान् ज्येष्ठो धावन्यधीयसः ॥ पुनवचापि गर्तरन् ज्येष्ठे भातरि धर्मतः । ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति या पुनः ॥ ज्येष्ठ पूज्यतमो लोफे ज्येष्ठः सनिरगर्दितः' इति सर्यते ॥ तया च पिना धर्मजस्य ज्येष्टस्य समर्पणे तस्यानृणीमायाऽऽनन्त्याशनकुलप्रतिष्ठादेरभावात्तदर्पणमप्यत्यन्तानुचितमेव ॥ भत एव पढ्चंग्राह्मणेऽपि सप्तमपत्रिकायां हरिश्चन्द्रोपाख्याने ॥ (संs 1५) “सह ज्येष्ठं पुत्रं निगृह्णान उवाच नन्विममिति नो एपेममिति" इत्यादि भूयते ॥ अर्थस्तु बाल्गपुरुषपश्चर्थमजीगतस्य सौययसेनिपु पुत्रेप्यन्यतमं शतेन चिकीपन् हरिश्चन्द्रपुत्रो रोहितस्तेषु ज्येष्ठ निगृह्णानस्सनुवाच ॥ नन्विमं पुन्नमाददीयेति ॥ तं फ्रेन्यमाणस्य पिता प्रत्युवाच नो एवेमै दास्यामि ज्येष्ठस्यादेयत्वादिति ॥ एवकारः सर्वथैवादेयत्नयोधनार्थः॥ पुतदेव लिङ्गमाधिस वीरमित्रोदयादिषु दानक्रयादिकं ज्येष्टस्य प्रतिषिद्धम् ॥ किंच कनिष्ठस्याप्यापधेय दानम् (अध्याय ९ श्लोक २६८) 'माता पिता था दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदीति' मनूतः ॥ एतदेवानित्य पूर्वोक्तस्थले विज्ञानेश्वरोऽपि "भाप- ट्रहणादनापदि न देय. दातुरयं प्रतिषेधः” इत्याह । वीरमियोदयकारोऽपि "मापदी- त्युक्तेरनापदि दातुः प्रत्यवायः' इत्याचष्टे ॥ अपि च केनचिद्दीयमानः पुत्रादिरपि यतिना प्रतिग्राह्य इति विधायक वाक्यमन्चेष्टव्यम् ॥ तन्न तन्न श्रुतिस्मृतिपु तस्य वैणवदपटकन्या- देखाश्रमलिनातिरिक्तवस्तुपरिग्रहनिषेधात् ॥ तथा पुनदानप्रतिज्ञापनमपि यतिवर्यस्योचित नयेति चिन्त्यम् प्रत्याशावतापत्तेः ।। 'एक एव चरेनिक्षुरित्यादिवाधप्रसक्तेश्च ॥ किंच "परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान्त्राह्मणो निर्वेदमायात्" इत्या- दिना "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितः श्रद्धाचित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत्” इत्यादिश्रुत्या च नित्यानित्यवस्तुवि- वेकेहामुत्रार्थफलभोगविरागशमदमादिपकसंपन्मुमुक्षुत्वरूपसाधन- चतुष्टयसंपन्नस्यैव "तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं" इत्यायुक्तरीत्या गुरुसमीपे गमनाधिकारो भव- न्मते । नत्वनुपनीतस्य साधनचतुष्टयासंपन्नस्य ऋणत्रयाविनिर्मु- क्तस्य वालस्येति परस्परविरुद्धमेवैतत्सर्वमतोऽर्थान्तरमनुमापयति॥ तदुच्यते-दुर्भिक्षत्याजितदेशेन बुभुक्षितेन यहुपुत्रेण देशाद्देशान्तरं भ्रममाणेन फुरुक्षेत्रमागतेन केनचिन्द्राह्मणबुणोल्लद्धितशास्त्रमर्यादेन ज्येष्ठस्तनूजन्मा विक्रीतः केनचित्कर्मन्दिना घणिग्वृत्त्युपजीविना क्रीत इत्यविरुद्धम् ॥ अपिच स्वन्मतरीस्या तु तादृशस्य बालस्य गुरूपसत्तिरवासंभाविता कुतस्तरां संन्यास इत्याशयेनाहुः ॥ किच परीक्ष्य लोकानित्यादिना अणनपाऽपिनिमुपस्थ थालस्ये.

·मारुतशक्तिसहितः प्राभअनः त्यन्तेन ॥ अयमर्थः "घेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसम्मा" इत्यत्र "समिधो यजति तनूनपातं यजति इडो यजति बहिर्यजति स्वाहाकार यजति" इत्यादिवत् पाठः क्रमनियामकतयावगम्यते ॥ तथा च वेदान्तविज्ञानोत्तरमेव संन्यासः ॥ "शान्ता विद्वांसो भैक्षचयां चरन्तः" इति मुण्डकादिश्रुतिप्वपि तथैव निश्चीयते ।। नचाग्निहोत्रयवागूपाकन्यायेन पाठक्रमादार्यक्रमस बलीयस्त्वमाश्रित्य विपर्ययोत्र शक्यः ॥ वाजसनेयिभिः "एतमात्मानं विदिवा" इति क्वाश्रुत्सा स्पष्टमेवात्मवेदनस्य भिक्षुचर्यापूर्वकालिकत्वबोधनान् । अतो 'दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेत इत्यादि- चच्छ्रौत एव क्रमः ॥ युक्तं चैतत् ' अन्यथा दृढतरवैराग्यानुदयात्" इति विरक्तस्यैव संन्यासेऽधिकारात्तद्रहितसंन्यासिनोऽत्यन्तविगानाच ॥ वेदान्तविज्ञानं च गुरूपसत्येक साध्यम् ॥ सामगानां श्वेतकेतुविद्यायां गन्धाराऽऽनीताभिनद्धाक्षपुरुपदृष्टान्तमुपन्यस्य "एवमेवेहाचार्यवान् पुरखो वेद" इति श्रावणात् ॥ उपसत्तिश्च विविधादिजन्या 'तद्वि- शानार्थमिति श्रुतेः ॥ विविदिपा च वेदानुवचनयज्ञदानतपःप्रभृतिजन्या "तमेतं वेदानु- वचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाउनाशकन" इति तेषां तत्कारणत्वा- नानात् ।। अतः पूर्वमेव वेदानुवचनयज्ञाद्यपेक्ष्यते ॥ अथ जन्मान्तरीयदृढतरयज्ञायपु. सत्वेऽपि येदानुवचनं वेदान्तव्यासङ्गश्चतजन्मीय एकापेक्षितः ॥ अत एव जिज्ञासा- सूत्रभाष्ये शङ्कराचार्याः "धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यपीतयेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपते." इत्याहुः ॥ अध्ययनादेव हि विविदिपानियतपूर्ववृत्तीनि नित्यानित्यवस्तुविवेकादीनि संप- धन्ते ॥ भरा एव जिज्ञासासूत्रस्थ अथ' शब्दस्यानन्तर्यार्थकावमाश्रित्य तदधिरवेन तदादि- चतुष्टयं निरूपितं शङ्कराचार्यैः ॥ तथा हि वदाप्ये-'अथशब्द भानन्तर्यार्थ परिगृह्यत्त' इत्यादिना । प्राचीनाभिमतमधिकारार्थत्वं प्रतिषिध्य मङ्गलस्याऽऽर्थिकत्वमर्थान्तरासंभवं च प्रदर्य कैश्चिदभिप्रेत स्वाध्यायानन्तयं कर्मानयोधानन्तरं च निराकृत्योन्यते-"तस्माकि- मपि वक्तव्यं यदनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत' इति । उच्यते, नित्यानित्यवस्तुविवेकः इहामुबार्थफलभोगविरागः शमदमादिसाधनसंपद मुमुक्षुत्वं च तेषु हि सत्सु प्रागपि धर्मजिज्ञासाया अध्वं च शक्यते बह्म जिज्ञासितुं ज्ञातं ॥ न विपर्यये ॥ तसाद- थशब्देन यथोक्तसाधनसंपत्यानन्तर्यमुपदिश्यते" इति अन्न भामत्यां "तस्माकिमपि वक्तव्यमिति ॥ गसिनसति ब्रह्मजिज्ञासा न भवति, सति तु भवन्तीभवत्येवेत्यर्थः" इत्यादिना गनित्यानित्यवस्तुविवेकइस्यादि नित्यानित्ययोर्वसतीति नित्यानित्यवस्तु तद्धर्मः नित्यानित्ययोर्धर्मिणोतधर्माणां च वियेको नित्यानित्यवस्तुविवेकः इहामुगार्थ भोगविरागः भयंते माऱ्यात इत्यर्थः फलमितियारत् । तस्मिन्धिरागोऽनाऽऽभोगारिमकोपेक्षावृद्धिः। तता शमदमादिसाधनसपत् वैराग्यहेतुको मनोविजयः शम इति यशीकारसंज्ञ इति चाख्यायते ॥ विजितं च मनस्तावविषयविनियोगयोग्यता नीयते, सेपमस्य योग्यता दमः । वादिग्रहणेन च विषयतितिक्षातदुपरमतत्त्वश्रद्धाः संप्रयन्ते ॥ ततोऽस्य संसारय- न्धनान्युमुक्षामयीत्या (मुमुक्षुखं च) तस्य च नित्यशुदमुक्तमत्यस्वभावमसज्ञानं मोक्षस्य कारणमित्युपधुत्य तजिज्ञासा भवति तसानेपामेवानन्तर्य" इति व्याख्यायि ।।

·सहस्राक्षखण्डनम् १७ भान मूलमूतानायस्तु यथा-"तघयह कर्मचितो होशः क्षीयते" इत्यादिपु स्वगादिपु. सस्यानित्यत्वमामायते ॥ मुण्डकेष्वपि प्रथममुण्डकद्वितीयखण्टे ऋक् ७ "वा होते अठा यज्ञरूपाः" इत्यादिना (१०) "नाशस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्येमं लोक हीनतरं चाविशन्ति " इत्यन्तेग स्वादिसुराख क्षयितामाम्नाय 'तपाश्रद्धे ये सुपरस- न्त्यरण्य इत्युचा निवृत्तिनिष्ठस्य परमपुरुषार्थसिद्धिमुक्त्वोच्यते "परीक्ष्य लोकान्कर्मचि. तान् याहाणो निर्वेदमायाशास्त्यकृतः कृतेन ॥ तद्विज्ञानार्य स गुरुमेवाभिगच्छेत् समिपाणिः श्रोत्रियं ब्रहनिष्ठम् ॥ तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ॥ येनाक्षरं पुरुपं घेद सत्य प्रोयाच तो तत्यतो ब्रह्मविद्यां" इति मन स इत्यनेन कर्मचितलोकपरीक्षया निर्विष्णो बाहाणः परामृश्यते ॥ प्रोवाचेति सकारव्यत्ययो 'व्यत्ययोयहुलम्' इत्यनुशासनात् ॥ मयादित्यर्थः ॥ स्पष्टं चेदं शारेपनिदाप्येऽपि भवापि श्रद्धापूर्वकोपमत्तिप्रशान्तचित्तवादिगुणविशिष्टं प्रत्येवोपदेश भाचार्येण कर्तव्य इति विधीयते नतु तदहितं प्रति । अत एव शमदमादिसंपतस्यैवात्मदर्शनविधि काण्या दर्शयन्ति ॥ तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुस्समाहितः श्रद्धाचित्तो भूत्वात्मन्येवा. स्मानं पश्यति" इति ॥ इह तस्मादिति प्रकृतप्रशंसापरिग्रहाद्विधित्यं स्वीकृतम् ॥ तैत्तिरीयसंहिता (काण्ड २ १०६ अनु०८) "तस्मात्पूपाप्रपिष्टमागोऽदन्तको हि" इत्यादिवदपूर्वस्वाच ॥ माध्यन्दिनास्तु "तस्सारछान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धाचित्तो भूस्खाल्मन्येवात्मानं पश्येत् सर्वमात्मनि पश्यति" इति पठन्ति ।। शमादिस्वरूपं तु रन• प्रभायां दर्शितम् ॥ "लौकिकव्यापारान्मनस उपरमः शमः ॥ बाह्यकरणानामुपरमो दमः । ज्ञानार्थ विहितनित्यादिकर्मसंन्यास उपरतिः ॥ शीतोष्णादिद्वन्द्वसहनं तितिक्षा ।। निद्रालस्यप्रमादत्यागेन मनःस्थितिः समाधानम् ॥ सर्वनास्तिकता श्रद्धा ।। एतत् पट्रक- प्राप्तिः शमादिसंपत्" इति दिक् ।। अत्रोपरतिस्वरूपं चिन्त्यमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ अतो नित्यानित्यवस्तुविवेकादिचतुष्कसंपलेनैव ब्रह्मविविदिपा कर्तव्येति प्रथमसूत्रस्यार्थ वर्णयन्ति शङ्कराचार्या:--" तमाघयोत्तसाधनसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या ॥ ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणं" इत्यादि ॥ उपसचिश्च विविदिपया ।। तस्यैव चोपदेशाईत्वम् - 'नचाशुश्रूपये वाच्यम्' इत्यजिज्ञासमानायो- पदेशस्य प्रतिषेधात् ॥ तथा च प्रकृते यथोक्तविवेकवैराग्यादिसाधनचतुष्टयाभावा- जिज्ञासानुदयाच तादृशबालस्य गुरूपसत्तिरेव भयामतरीत्याऽत्यन्तविरद्धा । यस्तुतस्त 'भय' शब्दस्यानन्तर्यार्थकस्वेऽधिकाकाङ्क्षाध्याहारादिदोपान् विवेकादीनामानन्तर्या- वधित्वेन परिग्रहे चक्रकापत्तिगर्मान्योन्याश्रयादिदोषांश्च प्रदर्य तस्याधिकारार्थत्वमेव समर्थितमाकरे प्रकाशे च ॥ तदेतदभिप्रेत्य मूले भवन्मत इत्यवादि। सर्पमतेपु स्वयम- विरक्तस्याविविदिपोरनुपनीयत्वाद्यधिकारप्रतिबन्धकधर्मशालिनो बालस्य परेच्छया प्रमा- जार्थमुपसचिस्तु सर्वथा शासचिल्दैवेति दिक् ॥ तदेतत्सर्वमनुसंधायोक्तं किं च परीक्ष्ये- त्यादिवालस्येत्यन्तम् ॥ अन्न इत्यादिनेति ॥ तद्विज्ञानार्थम्' इत्यस्यादि भागेने. त्यर्थः। तृतीयान्तद्वयं प्रकृतश्रुत्युक्तोपसत्ती साधनचतुष्टयसंपन्नस्यैवाधिकारे हेतुयोधकम् ।। मा० प्रा०३ ·मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः अथ "तन च प्रायेणान्योन्य विरुद्धानि वाक्यान्यान्तरप्रतिपादकानि" इति प्रतिज्ञावावयानुरोधारपरस्परविरुद्धत्वमुपपाय वास्तवाभिमार्थप्रतिपादकत्वं स्पष्टयन्ति- अतोर्थान्तरमित्यादिना अविरुद्धमित्यन्तेन ॥ तदुच्यत इति । तत् अर्थान्तरम् । तदुक्तार्थातिरिक्तो वास्तवो भूतार्थ इति यावत् ॥ भ्रममाणेनेति भ्रमणशीलेन ॥ ताच्छील्यवयोवचनशक्तिचिति चानश् ।। आत्मानं मण्डयमान इत्यादिवत् ॥ ब्राह्मण- बुवेणेति ब्राह्मण इत्युच्यतेऽसौ ब्राह्मणधुवः नतु वस्तुतस्तलक्षणाकान्तः ॥ बाहुल: कास्कर्मणि पचाद्यच् ॥ धरूपेत्यादिना निपातनाद्वच्यादेशगुणयोरभावः ॥ वलक्षणं तु दानचन्द्रिकादिषु व्यासः गर्भाधानादिभिर्युक्तस्तथोपनयनेन च । न कर्मविन्न चाधीतः स भवेग्राहाणब्रुव' इति ।। उल्लद्धितशास्त्रमर्यादेनेति ॥ पुत्रक्रयज्येष्ठकयादिप्रतिषेधो. लड्नात्तथेति भावः ॥ प्रकृतानुमितिसाधक विश्वजनीनमितिवृत्तमाहुः ॥ काश्मीरे काश्मीरदेशे प्रवल दुर्भिक्षमभूत् सन्ति च कुरुक्षेत्र व्यवहार- कतारो धनिकाः कर्मन्दिन इत्यवाधित एष वोधः ।। इत्यादिना बोधइरान्तेन ॥ तथा च शिष्ट किंवदन्त्या निर्विचिकित्सप्रतिपसोऽयमोंनु- मितिसंप्रतिपत्त्या सार्वजनिकनिश्चयगोचरो भविष्यतीति किं बहुना ॥ व्यवहारकार इति ।। 'घटानां निर्मातुस्त्रिभुवन विधातुश्च कलह' इतिवच्छेयपष्टया समासः ॥ तेन 'तृजकाभ्यां कतरी 'त्यस्याविषयः ॥ किंच चतुर्विधेषु भिक्षुपु कतमोऽयं भिक्षुः ॥ तेषां चातुर्विध्यं तु माधनीये हारीतः - चतुर्विधा भिक्षवस्तु मोकाः सामान्यलिगिनः ॥ तेषा पृथक पृथग ज्ञानं वृत्तिभेदात्कृतं श्रुतम् ॥ कुटीचरो बहूदश्च हंसश्चय तृतीयकः ॥ चतुर्थः परमो हंसो यो य. पचास उत्तम इति ॥ पितामहोऽपि ॥ चतुर्विधा भिक्षवस्तु प्रख्याता बह्मणो मुखात् ॥ कुटीचरो यहूदको हंसश्चैव तृतीयकः ॥ चतुर्थः परहसन सज्ञा. भेदैः प्रकीर्तिता' इति ॥ एवं वृहत्पगशरादिस्मृतिष्वपि द्रष्टव्यत् ॥ तत्र न तावदाद्यः ।। प्रजापतिना "कुटीपरो नाम स्वगृहे वर्तमान माहिवामिपु भिक्षा भुझानोपगतकामको- धलोनमोहोकारवर्जितो य क्षात्मानुग्रहं पुरते" इति ॥ वृतपराशरेण च "फुटीचरा- नामपुत्रादिभिः कुटी कारयित्वा कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यभयादीन्हित्या विधि- चत्संन्यासं कृत्वा" इत्यादिना दर्शितलक्षणस्याऽप्रवेशात् ।। नापि द्वितीयः ।। 'स्कन्देन बहुदकश्च संन्यस्य बंधुपुत्रादिवर्जितः ॥ सप्तागारं चरेक्षमेकासं च परित्यजेत् ॥ गोपाल रगुसंबद्धनिदण्डंशियमुद्भुतम् ।। जलपात्रं पवित्रं च सनिती चकमाणकाम् ॥ शिखां यज्ञोपवीतं च देवताराधनंचरेत्' इति ॥ वृद्धपराशरेणापि "तन यहूदकानामनिदण्ड- फमण्डनुपद्मपविनकापायवनधारिणः" इत्यादिना प्रोततरसाधारणधर्माणामभावाद । माधवादिमिः कुटीचरवहूदकयोर्नियतधर्मरयेन व्यवस्थापितनिदण्डशिसासूयायमायाय॥ वस्तुतस्तु निदण्डधारणमेव मुख्यम्; मनुयायस्यादिभिरेकदण्डस्थानुक्तापात् तथा घ मनुः-(अध्या. १२ लोक ) 'यस्यैते नियता युद्धी स विदण्डीति चोच्यत' इस्पान्तरनियमयत एवं बालरसन्याप्तिस्वं वदन्संन्यासस्य निदण्डाय योधयति । याज्ञय- ·सहस्राक्षखण्डनम् लयोऽपि (म०३ यतिधर्मप्रकरणे श्लो०३) सर्पभूनहितः शान्तसिदपडी सकमण्डलः॥ पुकारामः परियज्य मिक्षार्थी प्राममाधयेत् ॥मिताक्षरादिपु स्मृापनारम् -" "ग्रीन्ये- गन्दण्डान्मूर्खप्रमाणान् दक्षिणेन पाणिना धारयेत् सय्येन सोदकं कमण्डलु" इति । देवलोऽपि-"कापायी निदण्ही सरुमण्डलुपविग्रपादुकासनझन्थामायः" इति ॥ माधयीये हारीलदत्तात्रेयपितामहाः पुरीपरादोधतुरोऽभ्युपन्यस्य सर्वेषां निदण्डमेव बिद- धते - 'वृत्तिभेदेन भिसाम्य नैव लिड्गेन ते द्विजाः। लिङ्गं तु वैणयं तेषां निदण्टं सपविनक' मिति ॥ दक्षोऽपि सर्षेपामाप्रमाणां क्रमालक्षणमभिदधानः-"निदप्टो अयतिश्चैघ" इति यतेलक्षणमभिधाय विदग्दरहितस्य यतिस्वं निषेधति-'यस्यैताष्ट्र- क्षणे नास्ति प्रायश्चित्ती न चाश्रमी'ति ।। यत्तु पचिदेकदण्डरचनं सारऽपहारादिना निदण्ड- नाशे तनयलामपर्यन्तमेकेन निर्वाहाभिप्रायम् ॥ यथाह भतिधिः-'यावन स्युनयो दण्डास्तावदेकेन पर्यटे' दिति ॥ हारीतोऽपि-'नटे जलपवित्रे वा त्रिदण्डं पा प्रमादतः ।। एक तु बैग दण्डं पालाश वैल्यमेव वा ॥ गृही या विचरेतायद्यावल्लभेत्रिदण्डक' मिति ॥ यत्तु 'एकदण्डी वेति बौधायनतस्सरणं यञ्च 'चतुर्थमाश्रमं गच्छेद्रहाविद्यापरायणः ॥ एकदण्डी निदण्डी वा सर्वसंगविवर्जित' इति चतुर्विशतिमते पिकल्पाभिधानं तदप्येते- नैव ब्यारयातम् ॥ यत्तु केचित् - 'वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदुष्टस्तथैव च ॥ सस्यैते नियता युद्धौ स निदण्डीति चोच्यते ॥ त्रिदण्डमेतनिक्षिप्य सर्वभूतेषु मानवः। कामनोधी तु संयम्य ततः सिद्धि निगच्छती"ति द्वादशाध्याये (लो०१०-११) मनुवचनात् ॥ 'याग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कर्मदण्डस्तथैव च ॥ यस्यैते नियता दण्डाखिदण्डीति स उच्यत' इति दक्षयचनाच सर्वेषां निदण्डवचनानि वाग्दण्डादिविपयाणीति बदन्ति, - तस तथा सति कुटीचरबहूदकयोरप्येकदण्डप्रसंगात्तयोस्त्रिदण्डायश्यकतायाः स्वयम- गीकारात् ॥ अथ शास्त्रबलात्तयोर्वेणुनयधारणमप्यावश्यकमिति चेत्तहि सर्वेषां तथास्तु पूर्वोक्तशास्त्रबलात् ॥ 'परः परमहंसस्तु तुर्यारयश्रुतिरप्रवीत् ॥ यमैश्च नियमैर्युक्तो विष्णुरूपी- विदण्दनृदिति ॥ पितामहेन परमहंसस्यापि निदण्डधारण विधानाचातथाच याग्दण्डादि- रहितस्य केवलबालानिदण्डधारणाच विदण्डिव्यपदेशाहस्वमित्येवमनुदक्षवचसोराशयः ॥ मनुना 'न लिग धर्मकारण'मिति केवल लिङ्गस्य नेप्फल्यकथनात् । याज्ञवल्क्येनापि (अ. ३ आध्यात्मिकप्रकरणे श्लोक ७) 'कर्तच्याशयशुद्धिस्तु भिक्षुकेण विशेषतः ॥ ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तत्वात्स्वातव्यकरणाय चेति' तथा (श्लो० ७) 'नाश्रमः कारणं धर्मे क्रियमाणो भवेद्धि स' इति च स्मरणात् ॥ श्रीभागवतेऽपि एकादश स्कन्धाटादशाध्याये (श्लो०१७) मौनाउनीहाऽनिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् ॥ न ते यस्य सन्त्य गयेणुमिन भवेद्यतिरिति कथनाच ॥ 'नतु लिगं तु वैणव' 'तेषां त्रिदंड सपवित्रक' मिति स्पष्टम् । वैणवदण्डप्रयस्य चतुणां लिङ्गताधानं वाग्दण्डादिपरतया नेतुं शक्यम् ।। पराशरमाधवीये कालिकापुराणे- वणवा ये स्मृता दण्डा लिजमानप्रबोधकाः ॥ लिङ्ग- व्यक्त्यै हि धार्यान्ते न पुनर्धर्महेतवः ॥ कायिका ये बुधैनित्यं नृणां पापनमोक्षणात् ।। जितेन्द्रियैर्जितक्रोधैर्धार्या व तत्वदर्शिभिरितियाद्याभ्यन्तराणामुभयेषांधारणाविधानाच।।

·सहनाक्षखण्डनम् २१ "कृपिवाणिज्यसेवादी फाव्यतर्कादिकेषु च || विक्षिप्यते प्रवृत्ता धीस्तैस्तत्वस्मृत्यसंभवात्" इति ॥ क्षथ प्रस्तायनायां स चे प्राक्तनेत्यादिना संवभूवुरित्यन्तेन दर्शिायां वप्रशंसायां कल्पितरयमानमविरुद्वरवं चोदाटयन्ति । स चाप्राप्तगाहस्थ्यसुख इत्यादिना अग्रे वक्ष्यन्त इसन्तेन ॥ अप्राप्तगार्हस्थ्यसुख इत्यादि । पटस्कन्धे दक्षययनेषु 'नानु- भूय न जानाति पुमान्विपयतीक्ष्णताम्' इत्यादिकथनादर्मतो गार्हस्थ्यानुभयमन्तराऽऽह- त्यसंन्यसने कथंचिकौन्द्रियसंयमनेऽपि श्रवणदर्शनादिजन्यविपयसंस्कारविशिष्टमनसा स्मरणावश्यंभावान्मिभ्याचारवमेवापद्यते ॥ 'फर्मेन्द्रियाणि संयम्येति भगवद्वाश्यात् ॥ वस्तुतस्त्वधानाजाश्रयणात्तदाश्रयणोत्तरमपि तदर्मानाचरणातद्विद्वधर्माचरणाथ पातित्यप्रसत्त्या शास्त्रोक्तं संन्यासफलमलभमानो गार्हस्थ्यभैक्षयोभयाधमत उभयलोक- तश्च परिभ्रष्ट एव ॥ यथाह एकादशस्कन्धे (१० १८ श्लोक ४०/५१) भगवान् 'यस्यमयतपवर्गः प्रचण्डेन्द्रियसारथिः ॥ ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ सुरा. नात्मानमात्मस्थं निहुते मां च धर्महा ॥ भविपकरुपायोऽस्मादमुभाच विहीयते' इति ॥ माधवीये च ज्ञानादिरहितप्रवाजस्य फलमानायते-काटदण्डो तो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः ॥ स याति नरकान्धोरान् महारोग्यसंज्ञितान्' इति ॥ तय १ स च प्राक्तनसंस्कारचलादल्पेनैव कालेनाधिगतपाणिनीयगोनीयशास्त्रमर्वखोनवद्वीप- गमनेन संपादितकणभूक चरणाक्षसिद्धन्तसपत् भादृप्रामाकरमतपारावारपारदृश्या व्याससूत्र- शारीरकादिनिसिलनिगगान्तपयःपयोधिपारीणः पादयादिपत्तनेषु खदिग्विजय नाटयन्दिग्गज इव देशिकभण्डलाखण्डलश्रीशङ्करायसिद्धान्तसन्मार्गाऽवरोधिनो वादिविटपानामूलं समुत्पाट- यस्तत्तद्देशश्मापालपूजितपादपद्मोऽनेम्भूजानिलब्धच्छ्यचामरायखिलराजचिह्नउत्तरदिवस्थ- शङ्कराचार्याभिमानितामुहिन्सकलसद्गुणरत्नरोहणगिरिस्सदानन्दगिरिरित्यभिल्यामलकुवैत्रि- खिलदेशावलोकनकौतुकी हरिचकचंक्रमणकमेण समाससाद मेदपारविषयराजधानीम् ।। अथ तरात्कीर्तिश्रवणसमुत्पनदर्शनाभिलापेण योजनपरिमितभूभाग सन्मुखसमागतेन श्रीमचन्द्रचू- डचरणदत्तावधानेन सद्गुणसंपन्निधानेन सरूपसिंहाभिधानेनोदयपुटमेदनाधिपतिना समानीय निजनगर स्वगुरुवर्यतया स्थापितः । तदनन्तरं प्रतिदिनवर्द्धमानप्रतापनिजविद्याविभववशीक- तानेकविद्धिस्वसिद्धान्तप्रतिपादनपुरस्मरापरमतोपाटनप्रवल्युजिकप्रघुरप्रवन्धद्भिर्वागी- श्वरीविहारभूमृनिस्तस्तथा चरितं यथाऽकल्यभयावादिताखिलविद्वद्वरविहगानिस्तापनिर्मलीक- तसमस्तमनुजमानसभूमयस्सत्कीर्तिकूलंकपानिर्विरामा भवितारः ॥ येषाच सद्विद्यावेदाध्यवा- पाटवप्रौढप्रतापालिसिलावनिमण्डलमण्डनानि विद्वन्मण्डलानि न प्रेम्णाद्यापि विस्मरन्ति ॥ कदानित्तीर्थयानाप्रसंगवशादुदयपुरं प्राप्ता विद्वांसो गोस्वामिनः श्रीजीवनजिधर्माणः समर्पया- मासुरात्मरचिता बालकृष्णचंपमुदयपुरभूजानिसहपसिंहाय तां विलोक्य सोपि स्वामिना सवाशे प्रेपयामास तद्विलोकनसमुत्पन्नतत्समागमामिलापैश्चयैः समागमायामंत्रिता अपि ते गोस्वामिनः कस्माञ्चित् कार्यवशात् प्रयाणप्रणयिनः संबभूवुः ॥

·२२ मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः स्मृतावपि-'एकदण्डं समाश्रित्य जीवन्ति बहवो नराः ॥ नरके रोरवे घोरे कर्म- त्यागास्पतन्ति ते' इति ॥ निर्णयसिन्धावपीदमुदाहारि-'काठदण्डो तो येन' इति तु यमवचनत्वेन समग्राहि ॥ महतां निन्दनमिति ॥ इदं सहस्राक्षे शासैः पुरा माह्मणैः वालमिकृतं विन्मण्डने" इत्यादायतिस्फुटी भविष्यति ॥ एतादृशावरण- मिति । विद्योपजीवनराजसेवादिप्रतिषिद्धाचरणम् । स्वस्थ तत्सदृशदुराग्रहलेशस्याय- भावात्तस्य लेखानुमित वैदुष्यं साश्चयं स्वीकुर्वन्ति-परं त्वित्यादिना ॥ तेनेति ॥ प्रस्तावना कृता ॥ प्रस्तावनायां सच प्राकने पारीणइत्यन्तेन दर्शितं दूषयन्ति तनः व्यासेत्यादिना स्मृत्यसंभवादितीयन्तेन ॥ अयमत्राशयः-यतेत्यांकरणादिबहुप्रन्या- भ्यासोन्यायाधसच्छास्त्रच्यासङ्गश्च नैव युक्तः ॥ "नाभ्यसेवहून च्छन्दावाचो विग्लापन हि तत्" इति प्रतिपेधात् ॥ श्रीभागवते च सप्तमस्कन्धे त्रयोदशाध्याये (श्लोक० ) यतिधर्मानुपम्य नारदः 'नासच्छास्त्रेषु समेत नोपजीवेत जीविकाम् ॥ याद- वावांस्त्यजेत्तान् पक्षं कंचन संश्रयेत् ॥ न शिष्याननुबक्षीत ग्रन्थावान्यसेवहून् । न व्यायामुपयुजीत नारंभानारभेत् काचित्' इति ॥ किंच यतेरध्ययनमेव प्रतिविध्यते ॥ यथाह पराशरमाधवीये दक्षः-'नाध्येतन्यं न वक्तव्यं न श्रोतव्यं कदाचन ॥ एतैः सबै सुनिष्णातो चतिर्भवति नेतर' इति ॥ बढचशाखायामपि तृतीयारण्यके द्वादशः खण्डे "गुतद् स वै तद्विद्वांस बाहुपयः कायपेयाः किमर्था ययमध्येप्यामहे किमर्या वयं यक्ष्यामहे" इति ॥ न्यायादीनामसच्छास्त्ररवं तु चतुर्लक्षण्यामविरोधस्य द्वितीयपादे तोऽप्रतिष्ठानसूने शिष्टापरिप्रहसूने च स्पष्टमेव ॥ ननु विविदिपुत्वाश्रयणानाध्यनं विरुद्धम् ॥ मस्ति संन्यासिनो विद्वद्विविदिपुभेदाद्वैविध्यमिति चेत्-सत्यम् । अनि वैविध्य, तथापि कुटीचरबहूदकयोरेव पाक्षिकं विविदिपुत्वं न तु हंसपरमहंसयोः साक्षा- द्विद्वानसाधन' इत्यादिविरोधात् ॥ मयं तु दिखावत्यागात्परमहंसतया भावस्करभि- प्रेयत इति न तप तयाथम् ॥ यत्तु कैश्चित् परमहंसस्यापि विद्वद्विविदिपुभेदेन वैविध्यमुक्त तत्र मूलं चिन्यम् ॥ वैदर्शितस्य " एवमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येवमेव प्रमा- जिनो लोकमिग्छन्तः प्रभजन्ति" इति वाजसनेपिब्राह्मणस्य कुटीचरादिपरतयोपपत्तेः पारमहस्यद्वैविध्ये स्पष्टमानानुपएम्भाय ॥ किच यैस्त विध्यमहोफियते सैरपि विविदिपो- रेकदण्डाविधारणमावश्यकमभ्युपगम्यते ॥ सर्वथा विद्वदशापामेव तदनावश्यका चोच्यते । प्रकृतपुरुषस्तु मूलत एव दण्डादिरहित हति नासो विविदिपुग्यपदेशाः ॥ विद्वद्विषयकतया कमलाकरमहेनोदाहतायां "न दण्डं न शिपां नाच्छादनं परतिपरम- इंसः" इति महोपनिपदि ज्ञानगेवास्य दण्ड इनि याश्यदोषात् शानरहितः पिपटिपुस्सा- रसादनोयं न विद्वत्पदाभिलप्यः ॥ अपि च विविदिपुमंन्यासेऽपि "एतन्मयं भू स्वाहेत्यामु परित्यग्यारमानमन्विरेत्" इति माधवौदादननाथालश्रुती भुतपरस्य येदान्तस्यैय दार्णय पुनः परिशीलनरूपारमान्यपणापरपर्यायमध्ययनं विपीयते "भावृतिरसदुपदेशात्" इत्यधिकरणे योग्रवघातादियष्ट्रयणादीनामाफरोदपमा- यर्तमानस्य मीमांसितस्यात् ॥ "ऊपंगमनं पिसूजेमिमप्यारी नानमायरमामय ·सहस्राक्षखण्डतम् समाधावात्मन्याचरेरसर्येषु पैदेवारण्यमाययेदुपनिषदामावर्जयेत्" इति माधोपन्य- स्तारणीश्रुतेः ।। सत्रैव पूर्व "दण्टमाछादन कौपीन परिमच्छेपं विराजेन्डेपं विसृजेत्" इति प्रावणाय ॥ न तु तस्यापूर्वमेवाध्ययनं नापि न्यायादीनां विक्षेपहेतूनाम- ध्ययनं विविदिपुसंन्यासे घापि विधीयते ॥ प्रत्युत प्रतिपिद्धं पबृहस्पतिना- तीर्थवासी नित्यं स्यायोपवासपरो यतिः ॥ न चाध्ययनशीलः स्यान व्याख्यानपरो भवेत्' इति ॥ 'इदं वेदान्तमममीमांसातिरिकविपयम्' इति माध्यादयः ॥ किंच संन्यासोरं दार्थ संन्यासगुरोरेय समीपे घेदान्तपरिशीलनमपि संवत्सरमानमेवोच्यते, न तु वादिविजिगीषया बहुना पहुशाखाभ्यासः ॥ ययोक्तं लिन पुराणे-'भाश्रमत्रयमुरमृत्य मासस्तु परमाश्रमम् ।। यतिः संवत्सरस्यान्ते प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् ॥ अनुज्ञाप्य गुरं चैव चरेछि पृथिवीमिमाम् । त्यक्तसंगो जितक्रोधो लब्धाहारो जितेन्द्रियः ॥ विधाय बुद्धया द्वाराणि ध्यानेनैकमना भवेत्' इति ॥ मत्स्यपुराणेऽपि-'गुरोरपिहिते युक्तः न तु मंवत्सरं वसेत् ॥ नियमप्वप्रमत्तस्तु यमेषु च सदा भवत् ॥ प्राप्य चान्ते ततश्चैव ज्ञानयोगमनुत्तमम् ॥ भविरोधेन धर्मस्य चरेत पृथिवीमिमाम्' इति ॥ 'माधमत्रय- मुत्सृज्य' इत्युक्त्या अध्ययनस्य पुनः परिशीलनरूपत्वमेवारिफ्लति ॥ श्रीभागवतेऽप्ये- कादशस्याष्टादशाध्याये (सो० ३८॥३९) 'दुःखोदकेंगु कामेषु जातनिर्वेद मात्मवान् । अनिशासितमद्धर्मो गुरु मुनिमुपाव्रजेत् ॥ तावत्परिचरेद्भक्तः श्रद्धावाननसूयकः ॥ यावद्द्ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमात' इति । सर्वकामनिर्बिण्णस्यात्मवत एव संन्यासेपि पुनर्ब्रह्मधर्मविचारद्वारा ब्रह्मानुभवार्थमेवाभ्यासो विधीयते ॥ यत्तु आरमज्ञाने शमे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्रवान्' इति, तब वेदाभ्यासः प्रणवाभ्यास इति मिताक्षरामदन- पारिजातादयः ॥ एवं च नवद्वीपगमनादिप्रयासपुरस्सरस्तांधभ्यासस्तस्य विक्षेपद्वारा पातित्यहेतुरेव ।। दिग्विजयादिनाटनमपि धनाद्यर्जनाथै नटवदेव ॥ किंच दिग्धि- जयस्य काश्यादिपत्तनेपु केनाप्यासेनानुच्यमानत्वेन सदादि. शाखिनां च प्रतिदिनं बर्द्धमानत्वेन जयपुरवुन्दीकोटाद्युत्तम- भूपतिभ्यः स्वमेऽप्यलब्धच्छत्रचामरत्वेन बाधितार्थमेतद्वाक्य- जालम् ।। यदि त्वेतत्सर्वं तन्मुखादवगत्य वर्णितं भवेन तु स्वयं स्तुत्यर्थं कल्पितं तदा विदं तस्मिन्ननृतवादित्वे सत्युत्तरदिकस्थ- शङ्कराचार्यसंबन्धिस्पर्धावत्त्वं द्योतयदतिपातकित्वमपि संपाद- यति ॥ तथा चोक्तम्-निपिद्धभक्षणं यमुत्कर्षे च वचोऽनृतम्॥ रजस्वलामुखाखादः सुरापानसमानि तु ॥' इति महापातकतुल्येपू. कार्थानृतवचनस्य मिताक्षराकारेण गणितत्वात् ॥ अथ प्रस्तावनायां काश्यादिपत्तनेवित्यादि राजधानीमित्यन्तं भाग दूषयन्ति- दिग्विजयादिनाटनमित्यादिना गणितत्वादित्यन्तैन । अंग्रेदमाकूतम्-प्रस्तावना- ·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः कृतैव दिग्विजयं नाटयतिति कथनानटवन्नाटनमेव सिध्यति, न तु वास्तवो विजयः॥ तस्य धनाद्यर्जनार्थत्वं तु राजचिहादिप्राप्ति वर्णयता तेनैव स्पष्टीकृतम् ॥ वस्तुतस्तु यतेन वादिविजयोऽपि योग्यः ॥ 'वादवादास्यजेत्तर्कान्' इति दर्शितपूर्वप्रतिषेधात् ॥ मनुरपि (अध्याय ६ श्लोक ४७/४८४९) 'अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कंचन ॥ नमें देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ श्रुध्यन्तं न प्रतिकुख्येदाकृष्टः कुशलं वदेत् ॥ सप्त- द्वारावकीणां च न वाचमतृतां वदेत् ॥ अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिपः ॥ आत्म- नैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह ।। बृहस्पतिरपि-'यस्सिन्याचा प्रतिष्ठा. स्यु. कूपे पाना. शिला इव ।। न वक्तार पुनर्यान्ति स कैवन्याश्रमे वसेत् ॥ यस्सिन्कामा प्रविशन्ति विषयेभ्योपसहताः ॥ विषयान्न पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥ यस्मिन्क्रोध शर्म याति विफलः सम्यगुस्थित ॥ आकाशेऽसिर्यथाक्षिप्तः सकैवल्याश्नमे वसेत् ॥ यस्मि क्षान्तिः शम शौच सत्यं सतोप भाजनम् ॥ आकिंचन्यमदभश्च स के०॥ वृथालापी च यो न स्यान्न लोकाराधने रतः ॥ नान्यविद्याभियुक्तश्च स कै०॥ अतीतान्न सरेनोगांस्त- थैवानागतानपि ॥ प्राप्तांश्च नाभिनन्देत स कै० ॥ अन्धवन्मूकवत्पगुबधिरक्लीयवच य ॥ मास्ते ब्रजति यो नित्यं स कैवल्यानमे वसेदिति ॥ एकादशस्कन्धे च (अ० १८ श्लो. ३०३१) वेदवादरतो न स्यान्न पापण्डी न हैतुक । शुष्कवादविवादे न कंचित्पक्षं समाश्रयेत् ।। नोद्विजेत जनाद्धीरो जन चोद्वेजयेन तु ॥ अतिवादास्तितिक्षेत नावमन्येत कचन ॥' वादिनामुत्पाटनमपि स्वाश्रमविरुद्धम् ॥ तस्याऽभयदानादेव सन्याससिद्धेः परपदलाभोक्तेश्च ॥ यथाह मनु (भ० ६ श्लो० ३९१४०) 'यो दल्या सर्वभूतेभ्यः प्रयजत्यभय गृहात् ॥ तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मयादिन ।। यम्मादण्यपि भूताना द्विजानोत्पद्यते भयम् ॥ तस्य देहाद्विमुक्तस्य भय नास्ति कुतश्चन ॥ याज्ञवल्क्योऽपि (भ० ३ यतिधर्म प्र० श्लो० ६) 'सनिरुद्ध्येन्द्रियग्राम रागद्वेषौ प्रहाय च ॥ भय हरवा च भूतानाममृती भवति द्विज' इति ॥ फिचाभयदानमन्तरा सन्यास एव न सिद्ध्यति, तदिति कर्तव्यताया तद्विधानात् ॥ तदाह पराशरमाधनिर्णयसिन्ध्वादिषु कपिल -विधिवत्प्रेषमुच्चार्य निरुपाशु तिरुचकै ॥ ममय सर्वभूतेभ्यो मस. स्वाहेत्यधो भुवि ॥ निनीय दण्डशिक्यादि गृहीत्याऽथ यहिजेत्' इति । अत एव सर्पभूताs- पीडनपुरस्सर विहरण मनुनोच्यते (म० ६ श्लो० ५२) 'कृप्तमेशनिखश्मभु. पानी दण्डी कुसुभवान् । विचरेलियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन्' इति ॥ कुसुम्भ कमण्डल ।। यच तत्तद्देशक्षमापारपूजितपादरवं तेभ्यइछत्रचामरायखिलराजचिह्नोपार्जन १ वर्णित तदपि सन्यासोज्वालकमेव ॥ राजसरकारादिप्रतिषेध तु दर्शयति मनु (म० ६ श्ले० ५८) अभिपूजिताभांस्तु जुगुप्सेतैर सर्वश ॥ अभिपूजितराभैश्च यतिर्मुमोऽपि वध्यते' इति ॥ तथा (श्लो० ४१) 'मागारादभिनिधान्तः पविग्रोपरितो मुनि ॥ समुपोढेषु कामेपु निरपेक्षः परिप्रजेत्' इति ॥ विच (लो. ५१५.) मनेजपानि पाणि तस्य स्युनिर्वगानि च ॥ तेपामभिः स्मृत शोचं एमसानामिपायरे ॥ मरा दारपान घ मुन्मयं वैदलं तया। एसानि यतिपामाणि मुलि स्वायभुवोऽयपी' इति ।

·सहनाक्षखण्डनम् पापाण्यल्पमौल्यस्भ्यानि प्रतिपाद्य (सो० ५५) 'एककालं घरेक्षं न प्रसमेत विस्तरे ॥ भैसे प्रससोहि यतिर्यिपयेष्यपि समत इति । भिक्षाया अपि विस्तारं प्रतिपिध्य (लो० ५७) प्राणयाविकमातः स्यान्मानासंगाद्विनिर्गत इतीतरवैभवस्थामावमेव योध- यति ।। याज्ञवलयोऽपि उत्तस्थले (शो०१५) अप्रमत्तश्चरेमक्ष सायाहे नाभिलक्षितः ।। रहिते भिक्षुर्मामे यानामातमलोलुपः ॥ यतिपानाणि गृद्वेणुदायलायुमयानि च ॥ सलिलैः शुद्धिरेतेषां गोवालेश्वावधर्पण'मिति ॥ तदेयाह यौधायनोऽपि ॥ दावं पण वापि मादं धातुमपं तथा ॥ पा शिलामयं तानपर्णादिमयमेन या ॥ चतुरसं यतुल याप्यासनं दारवं शुभम् ॥ कौपीनाच्छादनं यासः कन्या शीतनिवारिणीमित्यादि । यमोऽपि 'हिरण्मयानि पात्राणि कृष्णायसमयानि च ॥ यतीनां तान्यपात्राणि वर्मये- तानि भिक्षुकः' । पुनरूधायन.-'स्वयमाहृतपणेषु स्वयं शीर्णेषु वा पुनः ।। भुञ्जीत न घटाश्वत्थकरजानां तु पर्णके ॥ कुम्भतिन्दुकयोर्वापि कोविदारार्कयोस्तथा ॥ पापद्यपि न कास्य तु मलाशी कांस्यमोजनः ॥ सौपणे राजते ताम्नमये या पुसीसयो'रिति पर्णपुटादौ भोजनं विदधाति कांस्यादिपानाणि च निषेधति व पुना राजचिह्नस्यावसरः ।। वैमयाभावादेव भिक्षापानेणापि भोजनं विदधाति मदनपारिजातादिपु देवल.-"तनैक्ष गृहीत्वैकान्ते तेन पात्रेणान्येन वा तूणी भुनीत" इति ॥ तथा देशविशेषस्थाचार्याभि- माननिसिलदेशावलोकनकौतुके अपि प्रमाजस्य विभूषणे-शानामृतेन तृप्तस्य कृतकृतस्य योगिनः ॥ नैवास्ति किश्चित्कर्तव्यमस्ति चेन स सर्वविदिति माधवायुदाहृतस्मृत्यादिपु कर्नव्यस्य प्रतिपेधात्तादृशस्यैव दण्डशिखादित्यागयोग्यताभिधानाच ॥ एतत्सर्य तदुक्त- मभ्युपेत्य धदाम ॥ यास्तव भूतार्थमाहु.-किंच काश्यादीत्यादिना जालमित्यन्तेन ॥ अनुच्यमानत्वेनेति ॥ तत्समानकालिफा अपि काशीस्थाः सर्वे विद्वांसोऽन्ये चाला. केऽपि वाराणस्यां तदागमनमपि न विदन्ति, बहवम्तन्नामापि न जानते, तर्हि स्वमोऽपि दिग्विजयस्यति भावः ॥ सदादिशाखिनामिति ॥ प्रस्तावनाकारो चिदान् पान्तीति दुष्टार्थान्तरमभिप्रेस विटपशब्दं प्रायुद्ध ॥ इह तु तन्निरसितुं क्षेपेण वेद- शासासंबन्ध वेदमार्गवर्तिनां तापहरणच्छायाऽऽचरणफलवितरणभ्रमश्नमसमुद्धरणामृति- विविधोपकरणचणतां शरणमाप्तद्विजादिभरणभानं च ध्वनयितु शारिखपदमुपातम् ॥ स्पष्टमन्यत् ॥ तथा चोक्तमिति ॥ तृतीयाध्याये कर्मविपाकपूर्षकपातकपरिगणनप्र- करगे (०२३) याज्ञवल्येनोक्तमित्यर्थः ॥ अन्न उत्कर्ष इति सप्तम्या निमित्तान्ये विज्ञानेश्वरसंमति बोधयितुमाहुः-महापातकेत्यादि ॥ गणितत्वादिति । इद सपादयतीति पूर्वन हेतुतयान्वेति ॥ महापातकसमानामतिपातकत्वं तूपपातकमिताक्ष. रायां 'महापापं चातिपापम्' इति स्मृते. ॥ अय प्रस्तावनायां तत्सत्कीर्तीत्यादिना संव- भूवुरित्यन्तन दर्शितं दूपयन्ति-उदयपत्तनाधिपस्येत्यादिना वचनादित्यन्तेन ॥ उदयपत्तनाधिपस्य नगरे स्थितिरुत्कर्षहेतुत्वेन प्रतिपादितापि वस्तुतोऽपर्यहेतुरेव ॥ तुर्याश्रमिणां तस्या अविहितत्वात् प्रत्युत १ तूपपादितमितिपाठोभाति । मा०मा० ४ ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः निपिद्धत्वाञ्च ॥ उक्त च-सर्वभूतहितः शान्तस्त्रिदण्डी सकम- ण्डलुः ॥ एकारामः परिव्रज्य भिक्षार्थी ग्राममाश्रयेत् ॥ मिताक्ष- रायां च-"भिक्षाप्रयोजनात ग्राममानयेत्प्रविशेन पुनः । सुख- निवासार्थम्" ॥ ऊर्व वार्षिकाभ्यां मासाभ्यां नैकस्थानवासीति शङ्खस्मृतिरपि-'एकरात्रं वसेद्रामे नगरे पञ्चरात्रक'मिति कण्वे- नाप्युक्तम् ॥ किंच नृपान्नभक्षणविधोपजीवित्वराजाधितत्वादिकमाह स्वधर्महानिकरमेव ॥ तथा चोक्तं मनुना-नचोत्पात निमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ॥ नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हि चित् ॥ संवतः-अष्टौ मिक्षाः समादाय स मुनिः सप्त पश्च वा अभिप्रक्षा- ल्य ताः सर्वास्ततोऽश्नीयाच वाग्यतः॥ तथा च सर्वाश्रमोत्तमं चतु- र्थमाश्रममारूढे विद्योपजीवित्वनृपाश्रितत्वविवादकर्तृत्वादींस्तुरीया. श्रमिणां पतितत्वसंपादकाँस्तस्मिन् दर्शयता एकारामत्यादींवादर्शय. ता तस्मिन्नारूढपतितत्वं सम्यक्तया संपाद्यते-'विहितस्याननुष्ठाना- निपिद्धस्य च सेवनात् ॥ 'अनिग्रहाचेन्द्रियाणांनरः पतनमृच्छति इति' वचनात् ॥ यथा पित्तपीतिमदूषितचक्षुपा शङ्ख पीतमिय पश्यता धवलोऽपि शगुः पोत इत्युच्यते एवमनेनापि स्वनिष्ठारूढ- पतितत्वदूपितहृदा सज्जनानारूढपतितानिव जानता सत्कर्मनिष्ठा अन्यारूढपतिता इत्यने वक्ष्यन्ते ॥ अयं भावः राज्ञः सम्मुखगमनादिकं तु पूर्वपयशंसाथै मनोराज्यविजृम्भितमेव ।। तात्कालिकतनत्यराजकीयजनतानुभवागोचरत्वात् ॥ सायं तु राज्ञा भाजीविका दवा स्वाधितविद्वत्वेन स्थापित इत्येव ॥ या च राजगुस्तया स्थितिरकायाकल्पि सा तदा- थमविरोधात्प्रत्युतापकर्षमेवापादयति उक्तं चेति-(यतिधर्मपकरणे म. ३ श्लो० ३) याज्ञवल्क्येनेति शेपः ॥ सुखनिवासार्थमित्यन्तो मिताक्षराप्रन्यः ।। मूलोक्त कण्व- वचनादिकं तु मिताक्षरामाधीयमदनपारिजातादिपूदाहृतमेवेति नामूलत्वशतावकाशः। मनुरपि यतेः सर्यदैकाकित्वाऽनिरुतनस्वादिकमसार्थमेव ग्रामप्रयेशं च वदति-(१०६ लो० ४२-४३) 'एक एप घरेन्निस्य सिद्ध्यर्थमसहायवान् । सिद्धिमेकस्य संपश्यस जहाति न हीयते ॥ भनशिरनिकेतः स्याद्रामममार्यमाश्रयेत् ॥ उपेक्षयोऽशहसुको मुनिर्भावसमन्वितः' 'पशकुसुकः हिवरमति' रिति कुल्लूकमः ॥ भसंचायक' इत्यन्ये ।। पुनः स एव (लो० ५९-६०) 'मल्पामाम्यवहारेण रहास्थानासनेन च ॥ हिमाणा- नि विपरिन्द्रियाणि नियतयेत् ॥ इन्द्रियाणालिरोधेन रागद्वेषक्षयेन च ॥ भहिंसा च भूतानाममृतवाय कल्पते' इति ॥ एकादशस्यन्धे (१०८सो. २०-२१) 'एकश्चरेन्महीमेतां निस्संगः संयतेन्द्रियः ॥ आरमकी आत्मरत मामपान्समानः ।। विविक्तक्षेमशरणो ममापविमलाशय' इति । तया (लो. २५-२५) 'पुरधाममा ·सहस्राक्षखण्डनम् २७ सार्थान् भिक्षाय प्रविांश्चरेत् ॥ पुण्यदेशसरि?लयनाध्ययी महीम् ॥ पानप्रस्था- श्रमपदेप्यभीक्ष्ण भक्ष्यमाचरेत् ॥ ससियसाधसम्मोहः शुद्धसत्यशिलान्धमा । सप्त- मस्कन्धे (१० १३ श्लो. १) 'कल्पस्येय परिवग्य देहयाग्रारोपितः ॥ ग्रामैकरान- विधिना निरपेक्षश्चरेन्महीम्' (श्लो०३) 'एक एव परेनिक्षुरारमारामोऽनपाश्रयः ।। सर्वभूतसुहरछान्तो नारायणपरायण' इति ॥ मदनपारिजाते पराचारविवरणे घ मत्स्य- पुराणे- 'अष्टौ मासाविहारः स्यावतीनां संयतारमनाम् ॥ एका धतुरो मातान्यार्षि- कानिधसेरपुनः' इति ॥ माधयीयमिताक्षरादिषु दक्षः--"एको भिक्षुग्यो कस्तु द्वायेय मिथुनं स्मृतम् ॥ त्रयो ग्रामः समास्यात अर्धे तु नगरायते ॥ नगरं नहि कर्तव्यं मामोऽपि मिथुन तथा ॥ एतभयं च कुर्माणः स्वधर्माश्ययते यतिः ॥ राजवार्ता हि तेषां घ भिक्षावार्तापरस्परम् ॥ स्नेहपैशुन्यमारसय सन्निकर्षास संशय' इति राजवादिः स्नेहादेश्च संभवात् परिग्राजकान्तरस्यापि संगं प्रतिपेधति का पुनर्नगरनिवासपूर्वकराजा. दिसंगस्यावसरः ॥ माधवीये श्रुतिः- "वर्षासु ध्रुवशीलोऽष्टौ मास एकाकी घरेन्" इति ॥ यौधायन:-विधूमे सनमुसले व्यहारे भुक्तवजने ॥ कालेऽपराहमूयिष्ठे भिक्षाटनमयाचरेत् ॥ ऊर्ध्व जान्वोरधो नामः परिधायकमम्यरम् ॥ द्वितीयमन्तरं पासः पात्री दण्डी च वाग्यत' इत्युपक्रम्य सूर्योपस्थान अपं चोक्त्या, भिक्षापागादिशुद्धयर्थ- मुपमुच्याप्युपानही॥ ततो ग्राम प्रजेन्मन्दं युगमात्रावलोककः ॥ ध्यायन् हरि ध तचित्त इदं च समुदीरयेत्' इति भिक्षार्थमेव ग्रामप्रवेशं तत्राप्यटन मिक्षाग्रहणयोः प्रकारं च विस्तरेण दर्शमित्या, 'माणयात्रिकमनं तु भिक्षेत विगसस्पृह' इति तदतिरिकापरिग्रह बोधयति ॥ किंच नृपादेरेकस्यैवाश्रयेण भिक्षासंपादनं निन्दति स एव--- 'एकत्र लोभादा भिक्षुः परिपूरणमिच्छति । दाता स्वर्गमवामोति भोक्ता भुञ्जीत किल्विपम्' इति ।। यमोऽपि-'नास्वा शुचिः।' शुचौ देशे कृतजप्यः समाहिवः भिक्षार्थी प्रविशेद्राम रागद्वेषविवर्जितम् ॥ चरेन्माधुकर मैक्षं यतिम्लेंच्छकुलादपि ।। एकान्नं न च भुञ्जीत बृहस्पतिसमो यदि ॥ मेध्यं भैक्षं चरेनित्यं साया वाग्यतः शुचिः ॥ एकवासा विशु- द्वात्मा मन्दगामी युगान्तहक् ॥ यथालब्धं तदनीयात्प्राज्यसंस्कारवर्जिवम् ॥ भैक्षं माधुकरमाम सर्वपातकनाशनम्' इति ॥ भत्र एकासमक्षणनिषेधे तात्पर्य, नतु म्लेच्छ- फुला क्षमहणे । अत एव बौधायन:-श्राह्मणक्षत्रियविश मेध्यानामसमाहरेत् ।। असंभवे तु पूर्वस्याप्याददीतोत्तरोत्तरम् ॥ सर्वेपामध्यभावे तु भक्तद्वयमनभता ॥ भैक्षं शूद्वादपि ग्राह्य रक्ष्याः प्राणाविजानता' इति भत्र साधारणक्षत्रियादरग्रहण- मपि ब्राह्मणालाम एवोच्यते ॥ अपि च माधवीये जाबालश्रुती सर्ववस्तुत्यागमुक्ता "यथाजातरूपधरो निन्द्वो निष्परिग्रहस्तत्वब्रह्ममार्गे सम्यक्त्वसंपन्नः शुद्धमानसः प्राणसंधारणार्थ यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्षमाचरन्करपानेण लामालाभौ समौ भूस्वा शून्यागारदेवगृहणटवल्मीकवृक्षमूलकुलालसालामिहोत्रनदीपुलिनगिरिकुइरकंदरकोट- रनिर्जरस्थहिलेप्वनिकेतवास्यप्रयतो निर्ममः शलम्यानपरायशोऽध्यात्मनिष्ठो शुभ- कमनिमूलनपरः संन्यासेनदेहत्यागं करोति स परहंसो नाम" इत्याच्छादनादि ·मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः परिमहनामस्थित्यादिक परमहंसस्य प्रतिपिध्यते ॥ अभिपूजितलाभादिनिषेधाश्च मागेर दर्शिताः ॥ भतोराजाश्रयादौदत्यमानित्य नगरे चिरं स्थितिः सर्वदा तदनाशनं तदा तनत्यैरनुभूतं वैष्णनानां तुलसीकाठमालोध्यपुण्डादेवलादपलोपनं घ तस्य पातित्यसंपादकमेव ॥ विहिताननुष्ठानप्रतिषिद्धाचरणादौ पातित्यस्मरणात् ॥ किंच नृपान्नेत्यादि । राजानादिप्रतिषेधस्तु यमस्मृतौ चतुर्थाध्याये (लो० ५५) 'रामा प्रतिग्रहस्त्याज्यो लोकायजिगीषुभिः ॥ राज्ञः प्रतिमहायैव ब्राह्मण्यं हि विलुप्यते' इति ॥ भतिस्मृती-अधीत्य चतुरो घेदान् सर्पशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ नरेन्द्र भरने भुक्त्वा विष्टायां जायते कृमिः' इति ॥ नचोत्पातनिमित्ताभ्यामिति ॥ इदं षष्टाध्याये (श्लो० ५०) अस्ति ॥ तथा 'च विद्ययोपजीवनं स्वदुकरीत्या गुरुवेनानुशासन चादकरणं च प्रतिपिद्धाचरणरूपमेवेति सिद्धम् ॥ प्रतिपेधयाहुल्यं तु प्रागेय प्रापछि । नचोस्पातेल्यसाविद्योपजीवनादिप्रतिषेधपरत्वं तु माधवविज्ञानेश्वरमेधातिथिप्रभृतयो म्याचक्षत एच ॥ भिक्षालब्धानमात्रस्थाशनेतस्याधिकारं बोधयितुं संवर्तयचनमाहुः-- अष्टौमिक्षा इति ॥ इदमपि मिताक्षरामाधवीयमदनपरिजातादिपु स्फुटं संगृहीतम् ॥ भिक्षाप्यसंकल्पितसलागारेश्य एवं संपाधा, नतु नित्यं राजगृहात् ॥ यथाहमिताक्षरायां वसिष्ठ:--"सलागाराण्यसंकल्पितानि चरेक्षम्" इति ॥ एकादशस्कन्धाष्टादशाध्याये च भगवान (श्लो०१८) "भिक्षा चतुपं वर्णेषु विगर्यान्यजयश्चरेत् ॥ सतागारान- संकृतास्तुप्येछन्धेन तापता' इति ॥ भिक्षाधिपयेऽपि विशेषस्तु प्रागेवादर्शि ॥ यत्तु प्रस्तावनायां तदनन्तरमित्यादिना विस्मरन्तीत्यन्तेन विवादकर्तृत्यादिकमुक्त, तदप्ये- तेनैवापास्तम् ॥ प्रचुरप्रबन्धकर्तृत्वंतुमिथ्यैव भातिः शैवसुधाकरातिरिक्ततत्प्रधन्धानुप- रूम्भात् ॥ सुधाकरे च प्रबलयुक्तिकवाभावात् ॥ प्रायेण तत्पण्डनं तु मस्कृते ससिद्धान्तमार्तण्डे द्रष्टव्यम् । नापि निखिलावनीमण्डलस्यपण्डितमण्डलीन शेषा सदभिधानमपि श्रवणातिथीकृतवती क पुनः सर्वदा सरणसंभावना ॥ यथ कदाचिदि. स्यादिना गोस्वामिश्रीजीवनजीमहाराजानां वृत्तं वर्णित, तदप्यन्यथाकारमेव ।। तथा हि-श्रीमहलमाचार्यवंशमुक्तामणयः पपिटतवेतण्डमण्डलमूर्द्धमण्डनकरा: श्रीजीवनजी- महाराजाः पुरुषोत्तमपुरपर्यन्तप्राच्यतीर्थसार्थयात्रापवित्रगावास्तफलतया श्रीमगोप- नोद्धरणचरणपरिचरणमभिलपन्तः श्रीनाथद्वारमागच्छन् । ततश्विरादाकर्णितशविशद- यशस्कानाचायास्तान भच्या दिक्षमाणो भूपभूपः स्वरूपसिंहाभिधो विविधोचिताचार- सत्कारप्रकारमणयी सादर समावत ॥ तदा तदाऽऽकारण सद्धर्मशर्मकारणं सफलयितुं सदयमुदयपत्तनमलकुर्वाणास्ते स्वसंदर्शनविदितामन्दानन्दायानन्ताकान्तवृन्दारकवृन्दपुर- ग्दराय तस्मै मूर्तामिवाशिष स्वप्रणीता श्रीबालकृष्णचंपमपस्पृशन् । ततः समहीक्षित्सस्कृस्य चनु सत्कृत्य तान्याधाहं विस्ज्य तत्मलप्रवन्धप्रमेयं विज्ञासमानः स्वाधितसदानन्दगिरे करे तत्पुस्तकमदात् ॥ सोपि मदादिवर्जितस्य तस्य सागरोधराकान्तस्स तेपु तादर्श भृशं स्वविधिसितविषयावरोधिनं विनयप्रणयमकर्ष मेश्य श्रीमत्सरं स्वहृदयाकल्पी- कुर्वनुर्वाजानेतेप्यरुचिमुत्पिपादयिपनि दोष एप निवन्धो धनेशवन्धोरमन्दया निन्दया ·सहस्राक्षखण्डनम् २२ पूर्ण इति पूर्णमययत् ॥ अथ श्रीगोयर्दनधरमेकलिनेश्वरंधपरंपरया भातोहरिहरा- ऽभेदविदोममहस्ते हिमरश्मिमस्तकनिन्दामन्यपुस्तक यद्विभाणित रातैरनुचितमनुस्तिमिति दूयमानमानसः पुनस्तान समाचीकरत् ॥ रातोयतिस्तमहाराजस्सममहं पादरणे नवाऽऽदरणवानगि यदि ते भूयोभ्येत्यन्तीति काश्चन मानवान्मानपानादीत् ॥ इदं कर्णाकर्णिकयाऽऽकर्ण्य ते महाराजा नास्मिन्मन्ये लयस्यापि सम्भवोभवनिन्दायाः यदिचायनीवलभः पुनरावयेत्तहिं तदेतदुपपादयितुं सिद्धोदमिति व्याहापुं: । तदेतदय- गतवतापि शितिमृता स्वसम्मतयोः शैववैष्णवमतयोर्यादोत्पादनमरोचयता भूमस्ते न समाकारिपत इति तात्कालिकतमत्यासबदनावगम्यते ॥ सा चम्पूश्च मुदितेदानी- मुपलभ्यतएयेति तत्र शिवनिन्दायाअभावस्तु स्वयमेव विद्वद्भिरवगंस्यते ॥ प्रस्तावनायां "कसमाचिरकार्ययशात्" इत्यन्न तु सचित्कार्यस्यवशादिति रम्यम् ।। समासादेकार्थी- भावापने कार्य कस्माचिदित्यस्य विशेपणतयान्वये सामाभावात् ॥ भन्यथा चत्र- चर्तिनोराजपुरुषइत्यपि शक्येत प्रयोकुम् ॥ कमाथिदित्यपरिक्षानं तु कार्यस्यैवाऽव- गम्यते ॥ अथ मूले एतावता सिद्धमर्थमाहुः ॥ तथाच सर्वत्यादिना वक्ष्यन्त इत्यन्तेन ॥ एकारामत्वादीनिति ॥ एकारामः परिमन्येत्यादौ याज्ञवल्वयादि- भिर्देशितान् ॥ आरूढपतितत्वमिति ॥ अन माधवीये मेधातिथिः ॥ श्रद्धयापर- योपेतः परमात्मपरायणः ॥ स्थूलसूक्ष्मशरीराम्यांमुच्यतेदशपदवित् ॥ निदण्डंकुषिद्ध- काकन्धाभक्षमाजनमासनम् ॥ कौपीनाच्छादनवासः पडेतानिपरिग्रहेत् ॥ स्थावर जङ्गमं चीजतैजसंविधमायुधम् ॥ पडेतानिनगृह्णीयाद्यतिमूत्रपुरीपवत् ॥ रसायनक्रियां- चादंज्यौतिपंफयविक्रयम् ॥ विविधानिचशिल्यानिवर्जयेत्परदारवत् ॥ भिक्षाटनेजपः स्नानध्यानशौचंसुरार्चनम् ॥ कर्तव्यानिषडेतानिसथानृपदण्डवत् ॥ नापदिक्षणेलुष्टं प्रमदांसुहृदांतथा ॥ भक्ष्यमोज्यमुदक्यांचपनपश्येत्कदाचन ॥ स्कंधावारेखलेसाथै पुरेमामेचसद्गृहे ॥ नवसेतयतिःपासुस्थानेप्चेतेपुकहिचित् ॥ रागद्वेषमदमायांदम्भ- मोहंपरामसु ॥ पडेतानियतिनित्यमनसापिनचिन्तयेत् ॥ मञ्चकंशुक्लचत्रंचस्त्रीकथा- लौल्यमेवच ॥ दिवास्वापश्चयानंचयतीनांयतनानिषट् ॥ संयोगंचवियोगचनिभोगस्यच साधनम् ।। जीवेघरमधानानांस्वरूपाणिविचिन्तयेत् ॥ आसनंपात्रलोपश्वसंचयःशिप्य- संग्रहः । दिवास्वापोवृधाजल्पोयतेर्वन्धकराणिपट् ॥ एकाहात्परतोग्रामपञ्चाहात्परतःपुरे ॥ वाभ्योन्यत्रयस्थानमासनंतदुदाहृतम् ॥ उक्तानांयतिपात्राणामेकस्यापिनसंग्रहः ॥ भिक्षोभक्षभुजश्यापिपात्रलोपासउच्यते ॥ अजिह्वापण्डकम्पगुरन्धोबधिरएव २ ॥ मुग्धश्चमुच्यतेभिक्षुःपभिरेतैर्नसंशयः इदमसिष्टमिदंनेतियोभनपिनसजाति ॥ हिरासत्यं- मितवक्तितमजिहूंपचक्षते ॥ सद्योजातांयथानारौं तथाषोडशवार्षिकीम् ॥ शतवांच- योदृष्ट्वानिर्विकारःसपण्डकः ॥ भिक्षार्थमटनंयस्यविमूत्रकरणायच ॥ योजनानपरयाति- सर्वथापगुरेबसः ॥ तिष्टतोमजतोयातियस्यचक्षुनंदूरतः ॥ चतुर्युगाड्यंत्यत्वापरिवाद- सोन्धउच्यते ॥ हिताहित मनोरामवचः शोकायहं तु यन् ॥ श्रुत्वा यो न गुणोतीव अधिस स प्रकीर्तितः । सान्निध्ये विषयागां यः समर्थों विकलेन्द्रियः ॥ सुप्तव- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभअनः द्वर्तते नित्यं स भिक्षुर्मुग्ध उच्यत इति । तथा च पडतिरिक्तानां राजचिह्नानां परिगृहात् वादादिप्रविपिद्धाचरणात् भिक्षाटनादिविहिताकरणात् प्रतिपिद्धनिवासात परेषु रागद्वेपादिविधानात् सर्वदागमनार्थ यानखैव निषेवणात् आसनादिमणयनात् प्रकृतग्रन्थे शैवसुधाकरे वादेषु चाहितापत्यामितभाषणात् वादार्थमटनात् मुग्धत्वा- भावाच तसिनारूढपतितत्यमसंदिग्धमेव ॥ स च द्वारकाप्रान्तप्रवेशोत्तरं राज धानीपु प्रायः शिविकायामेव स्थितिमभिनिविशानस्तत्यान्ते जामनगरासिगमनावसरे बहुवसुरुययतोऽपि शिविकावाहकपुरुपाइलाभाझाटकलब्धानडुच्छक्टोपरि स्वशिविको वडा तामधिष्ठाय ततो निरगादित्येवंविधा यानाभ्यासप्रभृतयः पतनहेतवस्तस्मिन्बहुभि- रेवसन्त्यनुभूता इति वितत्कथनेन ॥ अत एवोक्त-सम्यक्तयेति ॥ पातित्य मानान्तर- माहुः-विहितस्येति ॥ वचनादिति ॥ तुतीयाध्याये कर्मविपाकपूर्वकपातकपरि- गणनप्रकरणे (लो० १३) याज्ञवल्यवचनादित्यर्थः ॥ मनुरपि (भ० ११ श्लो. ४४) अकुर्वन्विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् ॥ प्रसक्तश्चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्तीयते मरः ॥ अग्न इति ॥ द्वितीयभागे प्रथमखण्डखण्डनादिस्थले । एवं च भावनगराधिपमान्यनागरनगरनिवासं खण्डनमण्ड- नाँदीश्च संसारकूपपतनहेतूनिःसरणप्रतिबन्धकाँश्च कुर्वाणेन खनिःसरणस्यापि दुर्विभाव्यत्वात् प्रशाविरहिणां संसारकूणनिः- सारणं दुरापास्तम् । 'स्वयमसिद्धः कथं परान् साधयेत्' इति न्यायात् ।। किंच थीवल्लभसिद्धान्तखण्डनाय संतोपरामनामकस्य प्रार्थनमुपशमशीलानां प्रवृत्तिश्चेति द्वयमपि स्वरूपहानिकरम् ॥ श्रीवल्लभसिद्धान्तस्य यनदृढत्वाच ॥ एवं वृथाप्रशंसां दूपयिन्या प्रस्तावनायो ऐचमनेकेत्यादिना रचयामासुरियन्तेन दुर्शितं अन्यकरणे हेतु सप्रशंसं दूपपन्ति-एवंचभावनगरेत्यादिना बढत्वा. चेत्यन्तेन । मन प्रस्तावनायो भनेकप्रतिद्वन्द्वी'त्यादिप्रयमविदोषणेन निरत्याभयदानो- पशमशीलत्वादिभ्यः सम्यक्तिलाञ्जलिरदायि ॥ सौराष्ट्रदेशे नगरविशेष तीर्थस्वानास्पदे भावनगरे धनिकायफल कनिवासस्य वर्णनेन धारणीतीर्थयायापि साध्वी समर्थिता मूले ॥ नागरनगरेति ॥ नागरसंपन्धि तदधिष्ठितं यमगरमित्यर्थः ॥ पतनेत्यादि ।। १ एवमनेकप्रतिद्वंद्विविद्धदनुभूतप्रौढप्रतापाः प्रलापथतीर्थयात्रासोन साराष्ट्रभूभाग भूपयन्तोभावनगरक्षितिजानिमान्येन वेदशिखरनिहितनिछेन चमत्कारनगरनिवासिनागरगह- स्थविप्रेण मन्तोपरामनामकेन धीवल्लभारिशान्तसाहनपूर्वगतसिद्धान्तमननाय प्रापिता. स्सन्तः स्वयमुपशमशीला अपि प्रशाविरहिणा संसारकूपाहादेनिशारण स्वधर्म जानन्तस्म. मवलोक्य तरीयाणभाध्यविन्मण्डनशुद्धाद्वैतमार्तण्डारीन् प्रयान् परार्थमेव परशरारी धुति- स्मृत्यविरुद्धानेकपौटोकिभिः प्रथमतः गुसाईतमार्तण्डमनन्तरपरिवन्मानं सटी राम यन्तःसहसाक्षनामस्मपूर्वनिरन्धमिरचयामामः ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् नगरनिवाससण्डनमण्डनादीनां पतनहेतुस्वं निस्सरणप्रतियन्धकवं चोपन्यासचराधनेक- प्रमाणसिद्धमेव । फुर्वाणेनेति ॥ अस्य निस्सरणमित्यप्रिम कर्तृतयान्वयः उभयप्राप्ती कर्मणीत्यनेन विरहिणामिति कर्मणि पीसवात् कर्तरि मृतीया || गवां दोहो गोपेनेत्या- दिवत् ॥ स्वरूपहानिफरमिति ॥ राज्ञाधिकारे नियुक्तानां कस्मिंश्चिदपि धर्म देपस्यायोग्यस्यादुपनिपनिष्ठस्य च सर्वथा तदसंमवाणथमस्य स्वरूपहानिः ॥ 'लोभः प्रवृत्तिरारंभ' इति स्मृत्या प्रवृत्तेरजःकार्यस्वादजसा सत्योपमर्दनिश्चयेनोपशमभङ्गापत्ते- द्वितीयस्य सा । नच परोपकाराय सण्डनायारंभो नानुचित इति धाग्यम् ॥ माधवेन "हिताचरणं नाम हिंसाननुष्ठानमानं न पुनरपकारेषु प्रवृत्तिः, "हिंसानुग्रहयोरनारंभ इति गौतमस्मरणात्" इत्युक्तः ॥ (१० ३ यतिधर्मप्रकरणे श्लो० ३) सर्पभूतहितः शान्त' इत्यत्र विज्ञानेश्वरेणापि तथैव विवरणाद्य ॥ नारंभानारभेत् पचिद्' इत्यादि- प्रतिषेधदर्शनाच ॥ अपि च (१० ६ श्लो० ४४) 'कपालं वृक्षमूलानि कुचेलम- सहायता ॥ समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्यलक्षणम्' इति मन्वायुक्तलक्षणाभावादुप- शमशीलत्यादिकथनमुपचारमूलकमेव ॥ (१० ६ श्लो० ६६) 'न लिङ्गं धर्मकारणम्' इति मनुना फेवलचेशस्यासाधकत्वस्मरणात्मकृतपुरपे दृढवादित्येहाविशिष्टत्वादिधर्म- दर्शनेन मनुदक्षादिस्मृतवाग्दण्डाद्यान्तरधर्मामाननिश्चयाच ॥ वाग्दण्डादिस्वरूप तु दक्षेणोक्तम्-'वाग्दण्ढे मौनमातिष्टेत कर्मदण्डेश्वऽनीहताम् ॥ मानसस्य तु दण्डस्य प्राणायामो विधीयते' इति ॥ वनदृढत्वादिति ॥ वज्र इव दृढतात्तात् ॥ "उपमा- नानिसामान्यवचनै रिति समासः तथा चाशपयार्थप्रार्थना । तत्र प्रवृत्तिश्चायोग्यवेति भावः । ग्रन्थस्य खण्डनाभासरूपत्वन्तु प्रागुतम् ॥ दर्शयिष्यते च तथा--- श्रीवल्लभमतानुयायिनो मथुरादासवर्मण एतादृशग्रन्थप्रसिद्धि- कर्तृत्वमपि तन्मताननुयायित्वमेव व्यनक्ति । प्रचुरकालातिक्रमणे- नाप्यनुन्मूलनीयमूलवं प्रचण्डवातातपैरप्यलोपनीयलावण्यत्वं सकललोकलोचनानन्दजनकत्यमित्यादिभिरारोप्यमाणगुणैः परैस्तो- ट्रय्यमानोऽपि स्मरणस्तम्भत्वेनाभिमतोऽप्येकेनैव श्रीवल्लभवंश्येन परीक्षणार्थ हसता मन्दं स्पृष्ट एव कीटाकीर्णविशीर्णजीर्णतरस्थूणेव स्वल्पकालेनाप्युन्मूलनीयमूलत्वं फूत्कारेणाप्यपलोपनीयलावण्यत्व- मारोपयितॄणामपि पश्चात्तापाद्यनेकदुःखोत्पादकत्वं सर्वजनोपेक्ष- णीयत्वमित्यादीसाहजिकान्गुणान्मदर्शयन् स्तोतॄश्च हेपयञ्छतधा भिद्यमानो निपपातेति ॥ तच श्रुतिस्मृत्युक्तसंन्यासाचमधर्मप्रति- पालनरहितस्य तन्निषिद्धाचरणशीलस्य केवलं शिखासूत्रवर्जनका- पायवनपरिधानाभ्यामेच मस्करित्वेन प्रतीयमानस्य न लजाकर- मस्ति ॥ प्रत्युत आपातालतलप्ररूढमूलसकललोकव्यातप्रकाण्ड- श्रीवल्लभसिद्धान्तशाखिप्रवलप्रमखनाहतः शङ्करसिद्धान्तानभिशो गजम्मन्यो मशकः कान्दिशीकः स सहस्राक्षसहितः कचिल्लीनोवा गतोवा प्रमीवो वेति तस्य वृत्तं नोपलभामहे ॥

·पूणा स्तंभः ।। मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः एवं प्रस्तावनायां मुख्यांश्चतुरोऽपि विषयानिराकृत्य तत्र सच श्रीवल्लभायत्या- दिना परमात्मानमित्यन्तेन वर्णित मुद्रणकारणादिकं परिहरन्ति-श्रीवल्लभमते. त्यादिना नोपलभामह इत्यन्तेन । तोट्य्यमान इति ॥ अविशयेन पौन-पुन्येन वा स्तूयमानः ॥ सौतेर्यडन्वाकर्मणि लटः शानचि शिल्येन सार्वधातुकरवाद्यकि मानेमुगिति मुगागमे च सिद्धम् ॥ श्रीवल्लभपंश्येनेति ॥ श्रीवल्लभस्य वंशमवेत ॥ दिगादि- वाद्यत् यस्तु श्रीवल्लभवंशीया' इति प्रस्तावनायां प्रयोगः स चिन्त्यः ॥ अवृद्धश्वेन 'वृद्धाच्छ'इत्यस्यत्प्राप्तेः ॥ विगादिपु वंशशब्दपाठं निश्चितमप्यनादृत्य बलाद्गृहादिपु तस्पाटकल्पनस्थागतिकगतित्वात् ; 'सख्यावंश्येने त्यादिविरुद्ध निर्देशोपलम्भाव, देव- दत्तादिववंशशब्दस्यनामधेयस्वाभावाच ॥ परीक्षणार्थमिति ॥ वर्ण्यमानगुणकोऽय- मस्ति न वेति परीक्षणार्धम् । 'मन्द मिति स्पर्शक्रियाविशेषणम् ॥ स्तोतन ॥ प्रस्तावनाकारादीन् लजयन् ॥ निपपातेति ॥ ग्रन्थस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि तनिष्ट निपतनक्रियायामनायासजन्यवादननुसन्धानेन पारोक्ष्याछिट् ॥ अत एव भाप्ये "कस्मिन् पुन- परोक्षे लिड्भवति" इत्यादिना परोक्षविचारे "परोक्षे घाती परोझे धात्वर्थ इति कः पुनर्धास्वर्थः किया क्रियायां परोक्षायामिति" व्याख्याय क्रिया रोक्ष्ये मतान्तराण्युक्त्वा तेपूत्तमपुरुषासिद्धिं स्वमते सुप्तादिव्यापारे तसिद्धिं च दर्शयित्वोच्यते अथ भवति वै कश्चिजामदपि वर्तमानकाल नोपलभते ॥ तद्यथा-वैयाकरणानां शाकटायनो राजमार्ग मासीनः दाकटसाथ यान्वं नोपलेमे । किं पुन कारणम् ? कश्चिजामदपि वर्वमानं कालं नोपलभते ॥ मनसा प्रयुकानीहियाण्युपलब्धौ कारणानि १ सदश्रीवल्लभार्यमतानुयायिना सर्वश्रेयोमिलाषिणा भटिवशजेन लवजितनूजन्मना मथुरादासवमशरनयननन्दनिशारप्रमितविक्रमवर्षान्तर्गतो मासवलक्षपक्षाचतुर्दशीसमासा- दितनिलिंपनिलयवासायालाडकाँवाईसमाख्यायानिजागजाया प्रचुरकालातिकमणेनाप्यनुन्मू- लनीयमूल प्रचण्डवातवीतपैरप्यरोपनीयलावण्यस्सकललोशलोचनानन्दजनम योपि सर- जस्वम्भइवायमनेद्वैतमतान्धकारसधान्तहरभ्योजनेभ्य सन्मार्गाववोधप्रदानप्रवीग्ये मया- यित्वा प्रसिद्धिं नीत ॥ विलोक्त्यम निबन्ध सभ्य सपि श्रीपरमवशीयारखीयसिद्धान्ता- नुसारेण तत्सण्डमाय पद्धपरिक्रामवितारइति महतीमा मन्मनसि स्थापयामि ॥ हन्ताय. मसन्तोपोयत् पेपि ते वीणावेणुमृदशायनेस्वाद्यवादननिरचितास्सहीतमेव समारमारे मन्यमाना. प्रयलेन शरसिद्धान्तिसिन्धुरेगामूलतदमूलित स्वविधान्तशासिनं दृष्ट्वापि न पश्यन्तीति ।। हा हतं निगमागमोक्तम्यधर्मपालनप्रीतिखकीयसिद्धान्तदीवरणयपरिषरता- व्यासस्नभाष्यपरणशक्तिमताशमदमतितिक्षोपरतिप्रमण्यताप्रागनिष्टतापसिनापायपिटायर- हिणा फेवरमाचार्यकुल उत्पत्तितएवाचार्यपदाभिमानगुद्वद्दता तेपो नैतत्विचिदपि अपारम- खि ॥ तयामयारमाऽनदरतनिखिर जगबनहितपरायणसर्वशषिमानीवरसोभ्यस्मन्मार्ग- दर्शिनी दृशं प्रयच्छतादिति प्राये परात्मानम्-'अयावहतार्यास्मरूपसुधाग्यापास निताद्वैताभासाऽपरगततमायण्डकिरणाः ॥ यगेहेनास्मिन् जगी रात इम्पिति विपभिर्यास्त यतिवरसदानन्दगिरय.'।

·सहस्राक्षखण्डनम् भवन्ति मनसोऽसानिध्यात्" इति ॥ भय फैय्यट-"पेचिदिति मतभेददर्शनाया. नेकदानोपन्यासः ॥ इन्द्रियागोचरसायनसाधितानघतनक्रियायाचिनस्तु धावोल्ट्ि प्रत्ययः" इत्याधुत्तचा "सांनिध्यादिति । विषयान्तरेणाकृष्टत्वान्मदाघभिभवाति भार." इति व्याचष्टे ॥ भाप्ये वर्तमानकालमिति घर्तमानकालं वस्विति विवरणकारः ।। तथा चार स्तम्मे परैरारोपितेषु गुणेषु तत्परीक्षणे च चित्तस्याभिनिवेशादपलसिद्ध सत्पतनं वर्तमानकालमपि नानुसहितमिति भावः ॥ नचैव मनतापत्तिः शक्या, शाकटायनादिवत्तदभावोपपत्तेः ॥ अत एव विपरणे "वैयाकरणानां भास्टायन इत्यनेन तस्यामिरातोकाऽन्यचित्तता च भाप्य" इत्युगम् ॥ इति दिक् ॥ निपपातेति निशब्देन पुनरारोपणस्याराश्यत्व बोध्यते ॥ शिखासूनेत्यादि ॥ तथा च पराशरमाधवीये पद्मपुराणे | 'शिखायज्ञोपवीतेन त्यक्तेनासौ कथं द्विज' इति ॥ तत्रैवानि.- 'यज्ञोपनीत सर्वेषां द्विजानां मुक्तिसाधनम् ॥ परित्यजन्ति ये मोहासरा निस्यगामिन' इति ॥ हारीतः चत्वारोऽप्याथमा होते सन्ध्यावन्दनवर्जिताः ॥ प्राहाण्यादेव हीयन्ते यदप्युपगते बुधै' रिति ॥ यच्छासविद्भिरपगत तेनापि वर्जिता हीयन्त एवेति तयाख्यातार ॥ अथ सन्ति शास्त्रोक्तधर्मानुष्ठायिनां विदुषां परमहंसानामेव पाक्षिकतत्यागवचनान्यपि, परन्तु विहिताननुयायिन प्रितिसिद्धसेविनो चेपमात्रेण तु नकार्यसिद्धिरिति सर्वसम्मतम् ॥ दण्डाभावान्मस्करियमप्यौपचारिकमेव ॥ कान्दिशीका भयापलायितः, 'कान्दिशी- को भयगुत' इत्यमर ॥ स. सदानन्दगिरि ॥ शिष्टं सर्पमतिरोहितार्थम् ॥ यतु प्रस्तावनाया 'वीणायेणुमृदङ्के' त्यादिना चीणावादनादेरनौनि बोधितं, तदसत्,- भगवद्गुणविशिष्टसगीते भगवत्प्रीत्यर्थ तदने भत्तया यीणादिपादने घ दोपाभावात् ॥ प्रत्युत तस्य भगवनीतिसपादकरयात् ॥ अतएव पाये कार्तिकमाहाल्यपसमाध्याये पृथु प्रति नारद - 'तालवेणुमृदङ्गादिध्वनियुक्तान् सनतकान् ॥ पुप्पैर्गन्ध. सताम्बूलैर्गाय- कानपि चायेत् ॥ १९॥ देवालये गीतपरा यतस्ते विष्णुमूर्तयः ॥ तपांसि यज्ञदानानि कृतादिषु जगद्गुरो. ॥ २० ॥ तुष्टिदानि कलौ यस्माद्भत्तया गानं प्रशस्यते ॥ व त्वं वससि देवेश मया पृष्टस्तु पार्थिव ॥ २१॥ विष्णुरेवं तदा प्राह मद्भक्तिपरितोषितः ॥ नाई वसामिवैकुण्टे योगिनां हृदये रवी ।। २२ ॥ मद्भक्ता यन गायन्ति तन्त्र तिठामि नारद' तथा 'मत्पुराणकथा श्रुत्वा मगताना च गायनम् ॥ २४ ॥ निन्दंति ये नरा मूडास्ते मद्रोप्या भवन्ति हि ॥ नचास्य शूदमानपरत्वं शक्यम् ॥ तैत्तिरीयमाह्मणे तृतीयकाण्ड- नवमप्रपाठके (अनु० १२) "बाह्मणौ वीणागायिनी गायतः श्रिया वा एतदूपं यदी- णा श्रियमेवारिसन्तद्धत्त" इत्यादिना दिवा ब्राह्मणो गायेत् नकराजन्यः" इति ग्रहक्षयोरपि गनविधानात् ॥ यावदनुवारुसमाप्तितत्फलाम्नानाच ॥ याज्ञवल्क्योऽपि तृतीयाध्यायेऽध्यात्मप्रकरणे (श्लो० ६०) 'यीणावादनतत्वज्ञः श्रुतिजातिविशारद ॥ तालज्ञशाप्रयासेन मोक्षमार्ग निगच्छती' ति मोक्षसाधनत्व नस्साह ॥ अष्टमसन्धादा- चपि अत्यद्भुतं सच्चरित सुमहलं गायन्त धानन्द समुद्रममा' इत्यादिना भगवरसंबधि- सदनेकन प्रशस्यते ॥ न च 'गायन्त' इत्यस्य फययन्त इत्यर्थ करप्य' ॥ 'नामान्य- मा० प्रा०५ ·मारतशक्तिसहित. प्रामञ्जन. नन्तस्य यशोशितानि यच्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधव' इत्यादेपु स्पष्ट भेदेन निर्देशात् ॥ कूर्मपुराणेऽपि ससचत्वारिंशाध्याये हरिवर्षवर्णने 'गायति चैव नृत्यन्ती' त्यादिना विष्णोर्गानप्रियव दर्शितम् ॥ विस्तरस्त्वन्यत्र द्रष्टव्य । ॥ इति प्रस्तावनाखण्डनम्॥ अथ प्रासावसरः सहस्राक्षः खण्ड्यते ।। श्रीमदालमुकुन्दमिन्दुपदन वृन्दावनानन्दिन वन्दे सुन्दरमेकमेव न परानिन्दामि घृन्दारकान् ॥ वर्तन्तामचिरन्तनादिविषदोनन्ता अनन्तातले मन्तु ते गणयन्तु माऽयमितरान मूर्धा न नतु क्षम ॥१॥ एव तदनुयायिना कृता प्रस्तावना वाध्यसामान्यचिन्तया दूषयित्वा साक्षात्त कृत सहस्राक्षान्य दूपयितुमुपशमन्ते ॥ अथेति ॥ अथ सूचीकटाहन्यायेन प्रस्तावनाखण्ड नानन्तरमवसरसगत्या सहस्राक्ष खण्ख्यते ॥ सगतिस्तु अनन्तराभिधानप्रयोजकाकाडा जनकज्ञान विषयोर्थ इति दीधितिकारादय ॥ वस्तुविशेषस्य वस्तुविशेषानन्तर निरू पणे प्रयोजिका या जिज्ञासा सजनक तस्वरूपोपयोगि यज्ञान तद्विपयोऽध इत्यर्थ ।। भवसरश्च सगतिविशेष ॥ 'सप्रसगडपोद्रातो हेतुताऽवसरस्तथा ॥ निर्वाहकैक्यकार्येक्ये पोढासगतयोमता' इत्युक्त ॥ वस्तुवस्तु परिगणन प्रायिकमाक्षेपादीना सगत्यन्तराणामु पलब्धेरित्यायन्यत्र द्रष्टव्यम् ॥ ताऽयसरो नाम प्रतिबन्धकीभूतविज्ञासानिमृत्ताववश्य वक्तव्यत्वम् ॥ 'अय' शब्दश्वात साक्षाग्रन्यखण्डनारम्भे पुनर्मशालार्थ ॥ ॐकारचा थशब्दश्च दावेतौ ब्रह्मण पुरा ॥ कण्ठ भित्वा विनिर्यातौ तम्मानमालिकावुमा' पिति "अथ वर्णसमानाय" इत्यनत्य त्रिभाष्यर नादायुदाहृतशिक्षाकारवचनात् ।। नच सस्या- नन्तयर्थिकत्वेन व्याख्यातत्वाश मगलार्धकत्व सकृदुशरित शब्द समृदपाय गमयति व्युत्पतेरिति शवयम् ॥ सगीतोपकारापर्य कृतनापि मृदङ्गाधनिनेय इतरायक्तया प्रयुक्तेनानेनापि मालसिद्धिसभवार ॥ भव्ययतत्वयोधिन्यादिपु "निपातस्तु स्वर पेणैव मगर मृदा वनिवत्" इत्यहीकारात् ॥ "सिद्ध शब्दार्थसयध दिरादे" इस्थादाय न्याकैरपि सिद्धवृद्धयादिशब्दमहलसिद्धर्महामायादो दर्शितत्वाय ॥ मगरमशेजन त तव पस्पशाह्निकध्यातिकमोरक्तम् "मङ्गलादीनि हि शास्त्राणि प्रयन्ते योरपुरसफाणिय भवन्त्यायुप्मत्पुरुषकाणि चाभ्येतार सिद्धार्या यया स्यु रिति वृद्धियुक्ता यथास्युरिनि" एतदेय प्रयोजन साधयितु पूर्वोत्तरमीमांसापातञ्जलयोगादिसूत्रयस्यरस्वामिश्रीमदाचार्य भीग्यासाचार्यादिमणीततत्तद्धाप्यवधापशब्देनैव साक्षाग्रन्थापण्डनारम्भे पुनहरमा चरितम् ॥ भूयो महल तु प्रागेर कामापरिसमाहिविपरितारार्थ भविन्यति । तत्रादौ 'ओं तत्सत्' इत्यारस्य 'विष्णो स्मृत्या च मङ्गलम्' इत्यन्तग्रन्थेन श्रीशङ्कराचार्यनमस्तारपूर्वक यजयसमदायरत काचार्याणा तन्मतवर्तिनाचशसत्य कार्मवाफ्ययोधितरक्षणसप्तपेन ·सहस्राक्षखण्डनम् प्रतिपादितम् । तत्र शङ्कराचार्याणां शियावतारत्वेऽपि तदुक्तफार्म- पचनानि तु शिवविपयाण्येव ॥ तेपामवतारप्रयोजनं तु पानवारा. हादिपु प्रसिद्धमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ अथ सहस्राक्षकृता भगवदनुयायिनोऽपार्थाभिधानरहितानजय्यानपि जिगीषता स्वप्रयन्धपूर्वमागे दुःशासनप्रधानाः कौरयाक्षौहिणीकल्पा एकादश श्लोकाः प्राणा- यिपत ।। व्यवरिपत च स्वयमेव ॥ तमाचं पद्यं सव्याख्यानं खण्डयितुं सत्तारपर्य- कथनमुखेन गृह्णन्ति-तत्रादाविति ॥ सहस्राक्षे ॐमित्यादिपदनयेणेत्यादि उप- पादयिप्यत इत्यन्तं भागमेकहेलया निराकुर्वन्ति-तत्रशङ्कराचार्याणामित्यादिना विस्तरइत्यन्तेन ॥ अयमत्राशयः-सदीयश्लोकारम्भे ॐतत्सदिति पदग्नयं क्रियापदा- भावागौरश्वः पुरुषो हस्ती शकुनिमगो ग्राहाण इत्यादिवदाकाङ्क्षानुपशमादप्रमाणमेव ॥ सहस्राक्ष. १.श्रीगणेशाय नमः ॥ ओं तत्सत्खनिषेवितिप्यमलहृच्छीशंकर देशिकं न्याग्यश्रीत मतस्य शिष्यसहितं नत्वा पुरा ब्राह्मणैः ॥ शनैर्विप्रकुलोझवैः श्रुतिपयादुष्टार्थवोधैर्नर- माप्रच्याविपतेति तान्प्रति मया ज्ञाप्यः सहस्रेक्षणः ॥ १ ॥ ओमित्यादिपदत्रयेण ब्रह्म निर्दि- श्यते । 'ओतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मगस्त्रिविधस्मृत' इति भगवदुक्तेः ॥ १॥ श्रीशङ्करानार्यस्य खभक्तकलिमलहर्तृत्वं श्रीतधर्मोपदेष्ट्रत्वं च कौ# पूर्वसण्डे त्रिंशेऽध्याये वर्णितम् ॥ तथा हि- 'करिष्यत्यवताराणि शंकरो नीललोहितः ॥ श्रौतस्मातप्रतिधार्थ भक्तानां हितकाम्यया ॥१॥ उपदेश्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान्वेदनिदर्शनान् ॥२॥ येतं प्रौत्या निषेवन्ते येनकेनोपचारतः॥ विजित्ल कलिजान् दोषान् यान्ति ते परमं पदम् ॥३॥ अनायासेन सुमहत्पुण्यं ये यान्ति मानवाः ॥ अनेकदोषदुष्टस्य कलेरेप 'महान गुणः' ॥४॥ इति ॥ करिष्यत्यवताराणीत्यत्राऽवतारशब्दः 'अवेतृस्रो रित्यधिकरणघनन्तः ॥ तेन पुलिङ्ग- नियमो न ॥ अत्र 'इहाऽवतरिता लोके' इत्येवाऽसंदिग्ध शिवमात्राऽवतारबोधकवाक्यप्रयोगे कर्तव्येऽवताराणि करिष्यतीति स्खेतरमाधारणाऽवतारकरणवोधहेतुवाक्यप्रयोगं कुर्वता अव- तरन्ति येष्वित्यर्थसूचनात्स्वस्य परेपां चाऽवताराणि करिष्यतीति सूचितम् ।। तत्र च के त इतर इत्याकांक्षा 'उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंशित मिति प्रत्सासनेन वाक्येन शाम्यते । एवञ्च शिष्याणामप्यवतारवं बोधितम् ।। एतेन कलीना यहुत्वेन प्रतिकलि शङ्कराक्तारसत्त्वेन चावतारवहुत्वसिद्धी बहुवननस्य प्रक्षीणशक्तिकतया शिष्याणामवतारत्वे न मानमिति कस्यचिदुक्तिः प्रत्युक्ता ॥ किय चतुर्भिः राह शिष्यैस्तु शकरोऽवतरिष्यतीति वायु- पुराणमप्यत्र मानम् ॥ तत्र हि शिष्याणामवतारक्रियया साहित्यमुक्तम् ।। एव च तच्छिप्यागा सामान्यतोऽवत्तारत्वे सिद्धे युद्धाद्युक्तिष्विवेहाऽप्रामाण्ये मानाभावेन तदुक्तीनां व्यासायुक्ति यत्प्रामाण्ये शङ्करदिग्विजयादिरूपतदुक्तिभिर्विशिप्य तेपा तत्तदवतारत्वं निश्चतव्यमिति ते सर्वेषामपि कलिमलहर्तृतया नमनीयत्वेन शिध्यसहितमित्युक्तम् ॥ प्रत्यक्षत्वाऽनुमितत्वाभ्यां

·मारुतशक्तिसहिता प्रामजनः
यथा वदन्ति-'यद्यदाऽऽकाङ्कितं योग्यं सबिधानं प्रपद्यते ॥ तेन तेनान्वितः
स्वार्थी पदरेवावगम्यते' इति ॥
एतच्च दिनकरभट्टाचार्या:--"स्वार्थाकासितं
स्वार्थयोग्यं यद्यत्सन्निधानं प्रपद्यते स्वार्थोपस्थितिविपयो भवति तेन तेनान्वितः स्वार्थः
पदैः प्रथममनुभाव्यते, अनन्तरं च महावाक्यार्थयोधः" इति व्याचक्षते ॥ आकाशा
स्वरूप तु तार्फिका --'येन पदेन बिना यत्पदस्यान्वयाननुभावकत्वं तत्पदविशिष्टत्वं
तस्थाकाहा ॥ क्रियापदं विना कारकपद नान्वयबोधं जनयति तेन क्स्थाकासा'
इत्याहुः ॥ य एकपदे अपरपदयात्वं वापदे अपरपदाव्यवहितोत्तरत्वं तच्च प्रकृतिप्रत्यय
योरेव संभवति ॥ तेन 'घटम्' इत्यादौ घटपदवैशिष्ट्यमंपद आकाटा । झियाकारक-
पदयोस्तु नोत्तरपदवनियमः ।। पचति चैत्रः, चैत्रः, पचतीति वाक्यद्वयादन्ययवोधात् ।।
अतः क्रियाकारकपदानां सविधानमासत्या चरितार्थमिति वदन्ति ॥ तत्पक्षेपि प्रकृते
नमामीत्यादिपदान्तराभावादन्वयाननुभावकत्वदोषस्तदवस्थः ॥ शाब्दिकास्तु-- 'वाक्य-
समयमाहिका चाकाला ॥ सा च एकपदार्थज्ञाने तदर्थान्वययोग्यार्थस्य यज्ज्ञानं तद्विप.
येच्छा अस्यार्थः क इत्येवरूपा पुरुषीष्टव । तथापि तस्या आकाहाविपयेथे भारोपः॥
एतदेवाभिधानापर्यवसानमित्युच्यते ॥ अयमर्थोऽर्थान्तरमाकासत इति व्यवहारात् ॥
पदे तु मारोपः ॥ अर्थबोधोत्तरमेव जिज्ञासोदयात् ॥ समर्थसूत्रे भाप्ये अर्थयोयंपेक्षाक-
थनाच ॥ जिज्ञासोत्थापकं चैकपदार्थेऽपरपदार्थव्यतिरेकायुक्तस्यान्वयबोधाजनकत्वस्य
ज्ञानमिति तद्विषये तादृशान्वययोधाजनकत्येप्याकासित व्यवहारः ॥ अन्वयबोधन
तदाकासितसकलक्रियाकारकादिविषयो विवक्षितः ॥ एतेन तस्य हेतुत्यै खण्डवाक्यार्थ-
बोधोत्तरं महावाक्यार्थबोधो न स्यादित्यपास्तम् ॥ खण्डबोधस्य क्रियातद्विशेषणकारकत-
द्विविधया श्रुत्योफस्य धर्मस्य पुराणे श्रौतस्मातेति मेदेन कीर्तनेऽपि इहाऽमेदविवक्षगा धौतत्वेनैव
कीर्तन-श्रौतेति ॥ ज्ञानमुपदेश्यति उपदेशेन सपादयिष्यति ॥ ब्रह्मसहित प्राविषयक सर्व-
वेदान्ताना सारं फलम्॥ यद्वा ब्रह्मसज्ञितं ब्रह्माऽऽयम् ।। सर्ववेदान्तसार, सर्ववेदान्ततात्पर्य
विषयभूतम् ॥ ज्ञानं चिद्रूपम् । उपदेक्ष्यति वर्णयिष्यति ॥ धर्मान्वेदनिदर्शनानि'त्यत्रोपदे.
क्ष्यतीत्यनुवर्णं पृथानाक्यता हैया ॥ निदर्भन्तेऽनेनेति निदर्शनम् ॥ वेशे निदर्शनं येषां ते
वेदनिदर्शनाः, वेदप्रमाणकास्तानित्यर्थः । ननु पुराणे 'विजित्य कलिजान्दोपानि खन दोष
जयादिकं प्रति सेवकानामेव कर्तृत्वमुक्तं तत्कथं शङ्कराचार्यस्य कलिमलहर्तृत्यमुच्यते इति चेन्
वक्ष्यमाणरीश्वरस्य कर्मफलदातृत्वे जीवाना तहारैव पलाऽऽस्येति गृहाण ॥ इदमुपलक्षणं-तेन
पुण्यहेतुत्वं तद्वारा हितसम्पादकत्वं चाऽनायासेन सुमहदिति 'मानां हितकाम्ययेति च
कोर्मोक्तं बोध्यम् ॥ 'प्याकुर्वन्व्याससूत्राऽयं श्रुतेर यथोचिवान् ॥ श्रुतेाय्यः स एवार्य:
शहरः सवितानन' इति शिवपुराणवास्यमवष्टभ्याह-स्यायेति । विताननो व्याख्याता ।
ऋचित् 'सवितानना' इति पाठः, तभ न नेत्यस्य नरो नेत्यर्थः ॥ न्यापादनपेतो न्याय्यः ।।
न्यायो युक्तिस्तत्सहितस्तदविद्येति निष्कर्षः ॥ श्रोतेऽथे युरपेशोतरमागे पोटशरण्य-
खण्डमावसरे उपपादयिष्यद्रे ॥२॥

·सहस्त्राक्षमण्डनम् विशेषणैतदन्यतरमानविषयकत्वात् फिच उक्तस्यान्वययोधाजनारयज्ञानस्य समभिन्या- हारकारणताज्ञानमूलकरवात्सायाकाझा ॥ अतः सससमभिव्याहारस्तादातारशास्यय- बोधजनक इति झानं कारणं तदजानवामबोधाय ॥ सससममिव्याहारम्नत्तदन्वययो. धजनक इत्ययमेर वाक्यविषये ऐश्वरः समयस्तरपरिपालिका च मीमांसा' इत्याग्राहः॥ तेन तन्मतेऽप्यसमभिन्याराक्रियापदकं साकाहार्थमेतद्वाक्यबोधकमेष ॥ अन्यथा दश 'दाडिमानि पडपूपा' इत्यादिकमपि प्रमाणं स्यात् ॥ नन्वनन्दितार्थमपि पदप्रयं मङ्गलार्थ- मुच्यत इति चेत्नाहि मालार्थत्वमाण पूर्वोक्तदोषनिस्तारः ॥ अत एव का- रश्वाशब्दश्चेति स्मृत्योकारसमानयोगदोमस्याप्यथशब्दस्यान्मार्थमृदङ्गादिध्वनियच्छ- पणमाण मङ्गलसिद्धिमभिप्रेत्य तस्यार्यान्तरं तदटितवाक्येऽन्वयश्चादर्शि शारीरकभाप्ये जिज्ञासासूने शङ्कराचार्यैः ।। तथानापि प्रामाण्यसिद्धये तदन्वययोग्यं किमपि वक्तव्यम् ॥ अन्यथा तनापि केवलमङ्गलार्धक एव 'अथ' शब्दोऽनन्वितः स्वीक्रियताम् ॥ कृत तस्यार्थान्तरपरत्वकल्पनया ॥ अथ प्रथमतरेऽप्यस्मिन्वास्ये ओमादिपदवाच्यं नमामि स्मरामीत्यध्याहारेण पूरणं तु प्रथममासे मक्षिकापातः ॥ द्वारमित्यादौ पिधहीत्यादेरिय नमामीत्यादेः शीघ्रोपस्थितिकवाभावोऽपि प्रचुरव्यवहारविरहाद्रष्टव्यः॥ न च समासादि करप्यम् , स्वयमधारयानेन तथाभिप्रायाभावनिश्चयात् ॥ स्वशब्दपरामृष्टदृश्य व्यक्ति- विशेपेऽन्वयायोगाचेत्यलम् ॥ अपि च गीतानग्ये ब्रह्मशब्दोऽक्षरपरः प्रतीयते, प्रणवस्याक्षरवाचकत्वात् ॥ माण्डूक्ये "मित्येतदक्षर" इति धारणात् ॥ कठवल्ली- प्वपि "तत्ते पद सग्रहेण नवीम्योमित्येतत्" इति स्फुट धामवाचकतावोधनान् ॥ अग्रेऽपि "एतद्ध्यवाक्षर ब्रह्म ॥ एतदारम्बनं श्रेष्ठं" इति तथैव प्रपञ्चनात् ॥ द्वादश- स्कन्धेऽपि॥ स्वधानो ब्रह्मण साक्षाद्वाचकः परमात्मन इत्युपवृहणाच ॥ तेन ततः परस्य तत्र रममाणस्य सरणलक्षणे मूलस्थमङ्गल एतदपेक्षयोत्कर्षः स्वतः सिख इति ध्येयम् ॥ यच कौमरावयायलम्भेन शङ्कराचार्याणा शिवावतारत्वादिकमुक्त तत्र तेषां तदवतारस्यं त्वस्माकमभिमतमेव ॥ पर त्यदुक्तवचनविपये तु वदामः ॥ कर्मि- ब्रह्माण्डसूतसहितादिपु द्राविडररलशैवैर्भूय एवं प्रक्षिप्तमिति विद्वकिंवदन्तीसाचात् सप्रदायान्तरप्रन्येष्वपि तस्या उजीवनाचास्ति तावदेतेपा समूलस्व एव सन्देह. ॥ अत एव तावकोपि न कोपि प्रामाणिक एतान्युदाहापीन् ॥ यदीदं समूलमेवमर्थपर- चाभविष्यत्कथं तर्हि माधवादयो दिग्विजयादौ नोदाहरिष्यन् । तथापि त्वयेव नास्माभिरं- होरहोभयादार्पतया व्यवाहियमायो यस्तुनि सहसा प्रक्षिप्तत्वं शक्यवचनमत सति समूलत्वे समादधामः ॥ करिष्यत्यवताराणीलादिवचासि तु न साङ्कराचार्यविषयाणि ॥ तेपामेकत्येन अन्नावताराणीनि बहुवचनेन चातत्परत्वपतीने ॥ न च शङ्करपदोपादान- मात्रात्तरपरवं शक्काम् ॥ तस्मिन्पुराणे (अध्याय १०) अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे (अध्याय ७) निशम्य भगवान् वाक्य शङ्करो धर्मवाहन. ॥ एवमादि- प्वनेकन्न देवाभिप्रायेणेव शङ्करशब्दाभ्यासदर्शनात् ॥ किवान शङ्करपदमवतारपरम- वतारिपरं वा ।। नाय. ॥ तस्मिन्नीललोहितत्वाप्रसिद्धः ॥ शङ्कराचार्याणामनेकावनार- ·३८ मारुतशकिसहितः प्राभञ्जनः कर्तृत्वापत्या तेपामवतारमासिद्धिप्रसक्तेश्च ॥ द्वितीयश्वेदों कुर्मः ॥ तथा सति वपुराण- प्रसिद्धा रुद्रशुकसायादयः शिवावतारा एयात्रावतारपदेन गृोरन् ॥ एकग्रन्थावगत- स्वात् ॥ न तु शङ्कराचार्याः ॥ एकरवेन यहुपचनविरोधात् ॥ अमुकस्मिन्देशे काले च भगुको नाम भविष्यतीति निर्देशाऽभावाच ॥ रुद्रादीनां शिवावतारवं तु यथा तत्रैव सप्तमाध्याये ॥ भृकुटीकुटिलात्तस्य ललाटात्परमेष्टिनः ॥ समुत्पनो महादेवः शरण्यो नीललोहित इत्याद्युक्त्योच्यते ॥ निशम्य भगवान् वाक्य शङ्करो धर्मवाहनः ॥ स्वात्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः ॥ कपर्दिनो निरातकांखिनेयान् नीललोहितानिति ।। एकादशाध्याये च स्वात्मना सदृशान् रुद्वान् ससर्ज मनसा शिवः ॥ कपर्दिनो निरात- शान् नीलकण्ठान् पिनाकिनः ॥ त्रिशूलहस्तान् उद्वितान् महावृपभवाहनान् ॥ वीतरा- गांश्च सर्वज्ञान् कोटिकोटिशतान् प्रभुरिति ॥ तथा एकोनविंशाध्याये-द्वैपायनाच्छुको जज्ञे भगवानेव शङ्करः ॥ अंशाशेनापतीयोन्या संप्राप परमं पदमिति ॥ चतुस्त्रिंशाध्याये च शैयान्व्यासं प्रत्यभिज्ञापयन्तः पैलादयः॥ यस्य देवो महादेवः साक्षाद्देवः पिनाकटक्॥ अशाशेनाभवरपुत्रो नाम्ना शुक इति प्रभुरिति ।। तथा चतुर्विंशाध्यायप्समाप्तौ-तच्छृणुध्वं मुनिश्रेष्ठा यथासौ देवकीसुतः ॥ दृष्ट्वा लेभे सुतं रुद्रं तप्त्वा ती महत्तप इति । ततो विस्तरेण ॥ कथामुक्त्वा सप्तविंशाध्यायारंभे पुनरुदितम् ॥ ततो लब्धवरः कृष्णो जाययस्यां महेश्वरात् ॥ अजीजनन्महात्मानं सांबमात्मजमुत्तममिति ॥ महेश्वरालब्ध वर इत्यन्ययः॥ न च लुडर्ययाधः शयः ॥ तम्मिन्पुरागे "व्यत्ययमिच्छनि शास्त्रकदेपा" इत्याश्रित्य क्वचिद्भूनेपि लुटः प्रयोगात् ॥ यथा कलिमवृत्त्यनन्तरं युग धर्मान् वदता व्यासेनकोनत्रिंशे ॥ कृतं वेता द्वापरं च सर्वेप्येतेषु ते नराः ॥ भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिन इत्यग्न भविष्यन्तीति प्रयुक्तम् ॥ मुख्योर्थस्तु वक्ष्यते ॥ यस्तु बहुवचनं सार्थकयितुं भवेतृस्रोरित्यधिकरणे घनं स्वीकृत्य प्रयोगसाधुत्याय पुलिगानि- यम उक्तः स तु पाणिनीयगौनर्दीयसर्वस्वानधिगमादेव ॥ अवेतृस्त्रोरित्यत्र पुंसि संज्ञाया- मित्यनुवृत्तेस्तत्रापि पुलिगनियमात् पापवादतयापि तत्समानविपयतौचित्यात् भत एव तत्वबोधिन्याम् "अबेउपपदेतृस्तृभ्यां करणाधिकरणयोः पुंसि संज्ञायां घञ् स्यात् ॥ घस्या- पवादः” इति व्याख्यातम् ॥ ननु पुंसिसज्ञायां घः प्रायेणेत्यधिकारात् प्रायेणेत्युच्या पुंस्त्वानियमः स्यात् ॥ न स्यात् ॥ प्रायेणेत्यस्य प्रधानेन प्रत्ययेनैव सहान्वयस्य भाप्य- कृता स्वीकारात् ॥ तथा च गोचरसञ्चरसूत्रे भाग्ये "गोचरादीनां ग्रहणं शक्यमकर्तुम् घन कस्मान्न भवति प्रायवचनात् यथाकषः निकष इति प्रायवचनादम् न भवति" इति ।। न च प्रायेण पदमावर्त्य प्रायेण पुंसि प्रायेण संज्ञायामिति व्याख्येयम् ॥ मावृत्ती तन तन्त्र तस्यान्वये च मानाभावात् ॥ न हि मायोऽर्वाचो वा केपि तथा व्याचक्षते ॥ अतोन पुंस्त्वं नियतमेव ॥ सूत्रकृतापि पूर्वोत्तरसूत्रेषु गोचरसाजरादीनामुदाऽऽनायान्तानां पुंस्त्वेनैव निर्देशात् धार्तिकोक्ताऽवहारादीनामपि "भवहियतेरिसन्नवहार।" इत्यादिना भाष्ये तथा निर्देशात् ॥ कापि लिशान्तरानिर्देशाच ॥ श्रत एव भवस्तारो जवनिति प्रकृतसूत्रोदाहरणं सगच्छते ॥ भनियमे तु स जवनिकापर्यायतया दाबन्तो ध्यवाहियेत ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् प्रायिकत्ये घ पुंसीत्यनर्थकमेव स्यात् पाक्षिकपुंस्त्वस्य निर्देशादिगैव सिद्धः ॥ सिंच सनोप चेत्यत्र खनाती जोः कुधिण्यतोरिति कुत्याप्राप्त्याऽनन्यार्थकादित्याज्ञापकादन्यतोपि, स्वीकृत्य भगः पदमित्युदाहृतम् ॥ सय तत्वयोधिन्याम् "ननु पदमित्या घस्य कि प्रयोजनमिति चैदनाहुः करणाधिकरणयोः पुंसि संज्ञायामित्ति यदि घः स्यातदापदमिति नपुंसकं न स्यादनेन चेद्वो भवति तदा योरुविष्टसिद्धिरिति" इत्युच्यते॥ तेन पूर्यग्र पुंस्त्वं नियतमेवेत्यवगम्यते ॥ एतदपि प्राचामनुरोधेन भगपदयोरमदाहरणस्वाभिप्रायम् ॥ नव्यानुरोधात "भगःपदमिति धचिप्रयोगः" इत्यानित्य भग इत्यस्यैवोदाहरणत्वेऽभि. प्रेयमाणे व्यत्रापि पुंस्वमेव नियतम् ॥ "लिलमशिष्यं लोकाश्रयत्वात्" इति तु लिङ्गानु- शासनस्यैव प्रत्याख्यानं न त्वष्टाध्यायीस्थानां घुसोत्यायधिकाराणाम् ॥ अन्यथा नियामित्यादेरभावात्पुंस्यपि टापादयः स्युः । चतुर्थीतदर्थार्थति सूने मर्थन नित्यसमासो विशियलिंगता घेति वार्तिककारोक्तं प्रत्याचक्षागेन भाप्यफूता “यदप्युच्यते सर्पलिंगता वक्तव्येति ॥ न वक्तव्या लिङ्गमशिध्य लोकाश्रयत्वाल्लिगस्य" इति कथनाद्यन प्राधान्येन लिझमनुशिष्यते परवलिंङ्गमित्यादी तदेव प्रत्याख्यायत इति ज्ञायते ॥ तत्वबोधिनी- कारादयस्तु “लिङ्गानुशासनं प्रत्यारयानं प्रौढियादमानं अन्यथा व्याकरणस्यैव वैयर्थ्य- प्रसङ्गात्" इत्याहुः ।। तत्प्रत्याख्यानबलालिगानियमविवक्षणे तु भावार्थधर्म परित्यज्या- धिकरणाकघणपर्यन्तानुधावनप्रयासोव्यर्थ एय ॥ शेषपदित्यादिप्रयोगदर्शनेन धन- जपा पुंसीयस्य प्रायिकतायाः शक्ययचनस्यात् ॥ अधिकरणार्थतदाश्रयणे खवतारः कूपादेरित्यादाविव सुतरां पुंस्वनियमापस्या व्याधिनाशाय भक्षिते लशुने प्रत्युत वृद्धो व्याधिः अपि च अवतरन्ति येथिति व्याख्याने कानि तान्यवतारशब्दवाच्याभ्यवतरणा- धिकरानीत्याकाहानुपशमान्मूलवारये स्वार्थबोधनासामर्थ्य दोषः ॥ तथा व्याख्याना स्वयाप्याथितत्वेन तवापि तदनवबोधप्रतीतेश्च ॥ अथ यथाकथंनिस्कस्यचिद्विशेष्य- तयात्राध्याहारं भूयास्तथापि तेन सहावतारशब्दस्य सज्ञासंज्ञिभावग्राहक शास्त्र शिष्टव्यवहारो वा त्वया दर्शनीयः ॥ सज्ञायां घविधानात् ॥ न च प्रायेण सज्ञायामिति वाच्यम् ॥ दत्तोत्तरत्वात् ॥ गुणप्रधानसन्निधौ प्रधानस्य विशेषणनिरूपिताकासावाये सति गुणे विशेषणान्वयस्यायुक्तत्वेन तथा व्याख्यातुमास्यत्वात् ॥ उपदेशेजिति सूने भाप्ये "नापाघेरुपाधियति विशेषणस्य या विशेषणं" इति भाग्यकृता ताशार्थस्यापहेलनाच॥ इदहि विधेयत्वेन प्रत्ययः प्रधान तत्रैव प्रायेण पदस्यान्वयः ॥ तत्रैव भाष्यकृतकैपटाभ्यां हलवेतिसूने मज्ञानुवृत्तेः कण्ठस्वोक्त्तया अयेत सूत्रपि तदनुत्तिस्तदभिप्रेतैव ।। एतत्सर्य- मुपदेशशब्दार्थविचारे मनोरमाशब्दार्थरखयोरपि स्पष्टम् ॥ विञ्चाधिकरणार्थघमणी- कारेऽवतरणाधिकरणानामेव बहुल्य सिद्ध्यति नत्यवतरणस्य ॥ तेन स्वस्य परेपी चावचास्करणं निरस्तम् । के त इतर इसाकाङ्काया: शिप्याणामित्यनेन शामनोतिरपि कुशकाशावलंबनमेव ॥ तेषामुपदेशकर्मतयैवोपादानस्य प्रतीतेः ॥ कस्तहोंपा वाफ्यानां वास्तवोऽर्थ इति चेदुच्यते । पूर्वोत्तरवाक्यपोलोचने जिलोचनालगार्चनपरत्वमेधैयाँ सियाति ॥ तथा हि ॥ कामे पूर्वखण्डेऽष्टाविंशेऽव्याये उवाच परमप्रीत्या कस्मादेत- ·४० मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः न्महामुने ॥ इदानीं गच्छसि क्षिप्रं गंगादेशं प्रति प्रभो ॥ संदर्शनाद्वैभवतः शोको मे विपुलो गतः॥ इदानीं मम यत्कार्य भूहि पद्मदलेक्षणेत्यर्जुनेन पृष्टो व्यास एकोनत्रिंशारंभे (श्लोक १) इदं कलियुग घोरं संप्राप्तं पाण्डुनन्दन ॥ गच्छामि देवदेवस्य वाराणसी- महापुरीमिति ॥ तथा (लो०३) नान्यरपश्यामि जन्तूनां मुक्त्वा वारणसी पुरीम् ।। सर्वपापोपशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युग इत्याचाह ।। ततोर्जुनेन पृष्टांश्चतुर्युगधर्मालिरूपयन (श्लो. ११) ब्रह्मकृतयुगे देवस्तायां भगवानविः ॥ द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ देवो महेश्वर इति कलौ शिवार्चनस्य मुख्यत्वं बोधयित्वा यावदध्यायसमासिक्रमेण त्रियुगी- धर्मानिरूप्य त्रिंशाध्याय (श्लो० १)तिप्ये मायामसूयां च द्वयं चैव तपस्विनः । साधयन्ति नरा नित्यं तमसा व्याकुलीकृता इत्यादिना कलिधर्मान्यदन् (श्लो० ३२) कलौ रुद्रो महादेवो लोकानामीश्वरः परः ॥ तदेवसाधयेन्नृणां दैवतानां च दैवतमिति शिवोपासनया थज्ञादिकर्मसिद्धिसंभवं बोधयित्वा कथं तदुपासनादीत्याज्ञायामाह ॥ करिष्यत्यवताराणीत्यादि ॥ अत्र द्वितीयश्लोके कतिपुचिपुस्तकेषु उपदेश्यन्तीति बहु- वचनपाठोपि दृश्यते तदुत्तरार्ध च सर्ववेदान्तसारं यद्धर्माद्वेदनिदर्शनादित्यपि दृश्यते ।। तृतीयश्लोके तु ये तं प्रीता निपेवन्त इत्येव पाठः ॥ तुरीये च कलेरेको महान्गुण इत्येव ॥ अग्रे चानुपदं कलौ तु केवलं की लिप्यते पुण्यपातकैः ॥ भाये तु पासनामावस्या तत्मामुवन्तिाह ॥ तस्मात्सर्यप्रयत्नेन प्राप्य माहेश्वरं युगम् ॥ विशेपाहाह्मणान् रुद्रमीशानं शरणंचन ।। ये नमन्ति विरूपाक्षमीशानं कृत्तिवाससम् ॥ प्रसनचेतसो रुद्रं ते यान्ति परमं पदम् ॥ यथा रुदनमस्कारः सर्वकामफलो ध्रुवः ॥ भन्यदेवनमस्कारास तत्फलम- वामुयात् ॥ एवंविधै कलियुगे दोपाणामेव शोधनम् ॥ महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः ॥ तस्मादनीश्वरानन्यांस्त्यश्त्या देयं महेश्वरम् ।। समाधयेद्विरूपाक्षं यदीरदस्परम पदम् ॥ नार्चयन्तीह ये रुदं शियं त्रिदशवंदितम् ॥ तेषां दानं तपो यज्ञो वृथाजीवितमेर चेत्युक्त्वा ॥ नमो रुद्राय महत इत्यादिना भास्कर परमं तप इत्यन्तेन फाइयां तमदं गरछामीत्यगिधाय । इत्येतलक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासत इत्यादिनोपसाहार ॥ भने च सूतः ॥ एवमुक्तो भगवता किरीटी श्वेतवाहनः ॥ यभार परमां भक्तिमीशानेऽन्यभि. चारिणीमिति ॥ तमुवाच पुनर्यास इयुक्या दृष्टयानसि ॥ तं देयं विश्वतो विश्वाक्षं विश्वतोमुखम् ॥ प्रत्यक्षमेर सर्वेषां रुदं सर्यजगन्मयम् ॥ ज्ञानं तदेश्वरं दिग्यं पपावदिदित स्वया ॥ इत्यादि न्यातपाति प्रजच पाया मनया हरण्यं करण सिवमिरान्टाम्पन्न एयमुस्त्या समगवाननुगृल्याने प्रति ॥ जगाम शहरपुरी समाराधयितुं भरम् ॥ पापड येयोपि तद्वाश्यासंप्राप्य शरण शिवम् ।। संत्यज्य सर्पकर्माणि शास्या सम्परमो भवदित्याह ॥ भन्न इदानीं मम यरकार्यमिति द्वितीयमभस एकोनशि ॥ पाल्याच परं धर्म स्वकीयं मन्यसे भयादिव्युत्तरमुक्ता देवोपमंहारे मनपरयामनयोयनेन प्रकृतपुराणाभिप्रेतं परधर्मम्यरूपं दर्शितमिनि प्रतीयते । सयामत्ययममीरामर्थ निस्पनि वचताम् ॥ अग्रावतारवान्दोपदाधिकरणपसन्तनदा ब्यमापंम् ॥ भायपमनोवायो लिप धजशः पुंसीत्यस्य प्रापिफम्याभिप्रापमापं यान्तिपाराणीन्यप्रेय ।

·सहस्राक्षखण्डनम् ४१ मधिररणपक्षे स्वयमक्तरस्येश्यिति स्वप्रादुर्भावाधिकरणानि लिलान्यवतारागि । पछि- शाध्याये मार्कण्डेय प्रति श्रीकृष्णेन ॥ एपदेयोमहादेव.सदापंसारभीरभिः ॥ याज्यः पूज्यश्ववंद्य यज्ञेयोलिन महेश्वरइति लिङ्गस्याधिकरणस्वमुक्तम् ॥ ततो मार्कण्डेयेन किंतलिहंसुरश्रेपलिट्ने संपूज्यतेचक इत्याधेयाधिकरणयोः स्वरूपे चोदितेभव्यत्तलिङ्गमित्या- हुरानन्दज्योतिरक्षयम् ॥ घेदामहेशरदेवमाहुर्लिशिनमध्यपमित्यादिना लिझंताटयगा- हान्यलणः परमंवपुरित्यन्तेन स्पष्ट तस्य तदधिकरणत्वं निरणायि ॥ भावपक्षेपिस एवार्थः ॥ लिङ्गानामर्चारतारत्यात् ॥ अर्चाचेतनभेदेनावतारद्वविध्यस्य यहुवादिसम्म- तत्यात् ॥ यथा भगनतीमत्स्याद्यावेतनावताराः ॥ ग्यङ्कटेशवादराजपाण्डुरङ्गप्रभृतयो. वितारा ॥ तावकैरपि कलायामालिकादयस्तदवतारावर्ण्यन्ते ॥ ययोक्तमानन्दगिरि- कृते शङ्करदिग्विजये अवतारकथाएयेद्वितीयप्रकरणे ॥ ततः सर्वात्मसरोदेवश्चिदम्बरपुरा- श्रितः ॥ भाकाबालिझनाझानुविख्यातोभन्महीतलइति ॥ स्वकृतदिग्विजयद्वितीयसमें माधवोप्याह (श्लोक 1 ) ततोमहेशाकिलकरलेपुश्रीमद्वपादीकरणासमुद्रः ॥ पूर्णानदी पुण्यतटेस्वयंभूलिङ्गात्मनाऽनङ्गधगाविरासीदिति ॥ तथा चावताराणि स्खलिङ्गानि भक्तानां श्रौतस्मातकर्मणोः प्रकर्पण स्थित्यर्थ करियति भावयिष्यतीत्यर्थः ॥ क्रियाभावनयोरै- क्यात् ॥ स्वलिङ्गद्वारा द्विविधधर्मप्रतिष्ठारूपं प्रयोजन संपादयिष्यतीति भावः ॥ भक्ता- नामिति देहलीदीपकवदुभयवान्नेति ॥ तेषाहि लिङ्गार्चनादेव श्रौतस्मातप्रतिष्ठानम् ॥ नार्चयन्तीहयेरुद्रमित्यग्रिमवाक्ये तदन्तरेण तयोरानर्थश्यबोधनात् ॥ मनावतारशब्द- प्रयोगोलिङ्गएच भक्तानां शिवसाक्षात्काररूपस्य हि वस्य सिद्धिवोधनार्थः ॥ अतएव नयख्शेि कृत्तिवासेश्वरलिङ्गमाहात्म्ये तेपालिङ्गान्महादेवः प्रादुरासीविलोचनः ।। रक्ष. पायद्विजश्रेष्ठाभक्तानांभक्तवत्सलइति ॥ तथा चतुनिशे मध्यमेश्वरलिगमाहात्म्ये तस्य वैयवः शिष्यावह्मचर्यपरायणाः ॥ लब्ध्वातद्वचनाजानंदृष्टवन्तोमहेश्वरमित्युनम् ॥ मथ साक्षात्कारहेतोञ्जनस्य कथं सिद्धिरित्याकाडग्यामाह ॥ उपदेश्यन्तीति ॥ सर्व- वेदान्तानां सारभूतं यज्ज्ञानं वेदनिदर्शनाद्धर्मासंपद्यते तच्छिवस्त्ररूपज्ञानं शैषा महा- स्मान उपदेश्यन्ति "ऋत सत्यपरब्रह्म " इतिश्रुत्या ब्रह्मसज्ञितत्वम् ॥ इदं च शानं तसुराणाभिप्रेतं शिवविषयकमन्यदेव नतु त्वभिमतनिर्विशेषग्रह्मज्ञानम् ॥ तथाहि ॥ चतुर्विंशाध्याये कयंसभगवानीशोदृश्योयोगविदांवरइति श्रीकृष्णेन पृष्ट उपमन्युः मत्याहभगवानुक्तोदृश्यतेपरमेश्वरः ॥ भक्त्यमोणतपसातरकुरप्येहसंयुतइलादिना मक्ते- रेव साक्षात्कारहेतुत्वं तस्य ध्यानाराधने यसिष्ठायुदाहरणानि चोक्तानिति वर्णयित्वो- च्यते । एवमुक्बाददौज्ञानमुपमन्युर्महामुनिः॥ वतंपाशुपतयोगंकृष्णायाक्लिष्टकर्मणइति॥ एकत्रिशाध्याये च जैमिनिना धर्मसात्ययोगादानि सर्वानि निर्दिश्य किमेषांचभवेच्छेयः प्रवृहिमुनिपुङ्गव ॥ यदिवाविद्यतेप्यन्यांतद्वक्तुमर्हसोति पृष्टोभ्यास ईश्वरेणपुराप्रोक्तं ज्ञानमेतत्सनातनम् ॥ गूढमप्राज्ञविद्विष्टंसेवितंसूक्ष्मदर्शिभिः ॥ नाश्रद्दधानेदातव्यंना- भक्तपरमेष्टिनः ॥ नावेदविदुषोशेयंज्ञानानामुत्तमोत्तममित्यादिना शिवपार्वतीसंगादमुपेन यानजीववाराणसीवासकृत्तिवासः समाराधनादिरूप तद्यावदध्यायसमाप्ति प्रपशितवान् ॥

·मारुतशक्तिसहितः प्रामसनः तन्त्रवेदादीनां सर्वेषां सारभूतत्वं तादृशज्ञानस्यैव समर्थितम् ॥ चतुस्विंशाध्यायेच न्यास- वर्णने योवैसाक्षान्महादेवंसर्वभावेनशङ्करम् ॥ प्रपनः परयाभन्यायस्यतज्ज्ञानमैश्वरमिति तदेवोक्तम् ॥ ततः भगवन्भवताज्ञानविज्ञातपरमेष्टिनः ॥ प्रसादाहेवदेवस्य यसन्माहेश्वरंपरम् ॥ वदादास्माकमव्यग्रंरहस्यंगुह्यमुत्तमम् ॥ क्षिप्रपश्यामतंदेवश्रुत्वा- भगवतोमुखादिति मुनिप्रश्नानन्तरं समाभाप्यैतान्शिप्यान्सुमन्तुप्रमुखांस्तथा ॥ प्रोवा- चमध्यमेशस्यमाहात्म्यपैलपूर्वका नित्यादिना व्यासकर्तृकस्तादृशज्ञानोपदेशोवर्णितः ॥ एव- मेकत्रिंशाध्यायमारभ्याध्यायपञ्चके तेपुतेषु स्थलान्तरेषु च तस्मिन्पुराणे तदेवमुख्य ज्ञान ॐकारेश्वरकृत्तिवासेश्वरमध्यमेश्वरादिलिङ्गेपु शिवप्रादुर्भावाधिकरणस्वं तदादिना श्रौत- सातप्रतिष्ठा व विस्तरेण निरूप्यतएयेति किंबहुना ॥ उपदेक्ष्यतीत्येकवचनपाठे तु शिषएव तज्ज्ञानं महात्मनामुपदेशेन संपादयिष्यनि । कारीपोप्तिरध्यापयतीत्यादिवत्कर्तृत्वम् ।। अन्तर्भावितण्याँवा प्रयोगः॥ अथवा स्वाश्रमवाराणसीवसननैष्ठिकब्रह्मचर्यादिना शिष्यान् शासितुं योग्यांस्तारकब्रह्माख्यं ज्ञानं शिवः स्वयमेव साक्षादुपदेश्यतीत्यर्थः ॥ यथोक्तमेक- विशे दियेनैव । कृस्वावानैष्ठिकीदीक्षामविमुक्केवसन्तिये ॥ तेपातत्परमंज्ञानंददाम्यन्तेपर- पदामिति ॥ पुनस्तत्रैव ॥ यत्रसाक्षान्महादेवोदेहान्तेक्षय्यभीश्वरः ॥ व्याचष्टेतारकंब्रह्मतथै- वह्यविमुक्तकमिति अतएव कलौ व्यासस्यापि तत्र गमनमणि ॥ ननुकलिजदोपाकान्तानां कथमेतज्ज्ञानप्राप्तिरिति चेत्तत्राह ॥ येतमिति ॥ येजनाः प्रीताः सन्तस्तं शिष येग केन बिल्वपत्रपुम्पादिरूपेण सुलभेनाप्युपचारेण ॥ उपचारतइति सार्वविभक्तिकस्तमिः ॥ नितरां सेवन्ते से कलिंजान्दोस्त्रिंशाध्यायारंभ तिव्यमायामसूचित्यादिना दर्शित- पूर्वान्विजित्य परमं पदं रुदधाम यान्ति ॥ पत्रपुष्पाघुपचारेण सेवन लिङ्ग पक्षएव संगच्छने नतुशङ्कराचार्यपक्षे ॥ तब्यक्तरिदानीमनुपलम्भात्तन्मूर्तिप्रतिष्ठापनस्याप्यभा- वाच ॥ निपेवन्तइति वर्तमानप्रयोगोपि तथैव स्वरसतो युज्यते ॥ लिङ्गार्चनन्यवहारस्य व्यासानुनकालेपि सत्यात् ।। अन्यथा निपेवियन्तइति वदेव ॥ तत्काले शङ्कराचार्याव- तारार्चनप्रचारस्य सर्वथैवाभावात् ॥ मायादिकलिदोपजयोपि लिङ्गाधनसाध्यतयैया- सिन्पुराणेऽभिप्रेयते ॥ यथा द्वितीयाध्याये जगन्मोइयेतिमायामुपदिशता हरिणोच्यते। येयजन्तिपैहोंमदेवदेवमहेश्वरम् ।। स्वाध्यायेनेज्यपादूरातान्मयोनवर्जय ॥ भक्तियोग- समायुक्तानीश्वरार्पितमानसान् ॥ प्राणायामादिपुरतान्दूरा परिहरामलान् ॥ प्रणयासक्तः मनसोरुजाप्यपरायणान् ॥ अथर्वशिरसोध्येतन्धर्मज्ञा-परिवजय । यहुनाकिमुतनस्य. धर्मपरिपालकान् ॥ ईश्वराराधनरतान्मसियोगानमोहयेति ॥ एवं तत्र स्थलान्तरेष्वपि अध्यम् ॥ भकृतपचनतोमेप्यनुपदं येनमन्तिविरूपाक्षमीशान कृत्तियासममित्यादिना रदार्चनमेव प्रशस्यते नतु तदवतारविशेषयसर्चनम् ॥ दोषाणामेवशोधनं ॥ महादेव- नमस्कारइति तदाराधनस्यैव कालिदोपलोपकर भाप्यते ॥ रहार्यनादेव पपरमपदमाता प्रतिपाद्यते ॥ परमपदं घ रुदधामैव प्रतिपुराणस्य ममतं नवविद्यानाशादिपि स्वरूपेण व्यवस्थानं यदभिमनम् ॥ ययोत घनुश्वरवारिंशे ॥ उद्रसमदनापुर- ज्योतिर्मयशुभम् ॥ यहिनापपरिशिष्तस्त्रास्त्रेभगवान्हरः ॥ देपासहमहादेयनियमानो- ·सहस्राक्षखण्डनम् मनीपिभिः ॥ योगिभिःशतसाहाभूतैरनैश्वसंवृतः ॥ तनतेयान्तिनिरताभनाया- चारिणः ॥ महादेनपराःशान्तास्तापसाः सत्यवादिनः ।। निर्ममानिरहंकाराः फाममोध- निवर्जिताः ॥ द्रक्ष्यन्तिमाह्मणायुक्तारुद्रलोकः सवैस्मृतइति ॥ किश धर्माधिसारे तृतीयपरिच्छेदे वचनानि ॥ विष्णुंदिवंयाभजतांगुरोः पिनोबसेविनाम् ॥ गोवैष्णवमहा- शैवतुलसीसेविनामपि ॥ तस्याकलिकृतोदोपः काश्यांनिवसतामपि ॥ तथा ॥ कलौदानमहाश्रेष्ठशिवविष्णोश्चकीर्तनमिति ॥ एवमादिवाकवाक्यतयापि प्रकृतयचसा लिङ्गार्चनपरत्वमेव सिध्यति ।। ननु पापदूपितहृदां कथं सस्कर्मणि प्रतिरतमाह ।। अनायासेनेति ॥ अनुपदमने रुद्रनमस्कारेणापि महाफलकथनात् अनायासेनसुमहत्पुपय- माप्नोति ॥ अथवा कलौसंकल्पमात्रेणापिपुण्यागतिकथनादनायासतएर तदामोति ॥ अतएव धर्माधिसारे कुशलान्याशुसिध्यन्तिनेतराणिवानियादतिश्रीभागवतवचनमुदा- हत्य "कलौपुण्यकर्मणांसंकल्पेपिसिद्धिः पापानांत्याचरणादेव" इत्युक्तम् ॥ एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ अनेकदोपेपि गुणमेवानुपर्दस्पष्टयति ॥ फलौतुक्यलंकर्तेति ॥ आये पुण्येतु वासनामात्रस्य धृत्या तत्पुण्यप्राप्नुवन्ति ॥ यद्वा आये शिवइत्यर्थः ।। यातु प्रतिकलियुगं शङ्कराचार्यावतारसत्वादहुवचनं प्रक्षीणशक्तिकमिति कस्यचिदुक्तिस्त्वयानूदिता सा स्वसंगतैन । तथासति कलिप्यतरत्येयेति करोत्यत्रावतारंहीतिया वदेत् ॥ नतुकरिष्यत्य- यताराणीति ॥ करिव्यनीतिलुट्प्रयोगासंगतेः ॥ तथाहि ॥ अयव्यासार्जुनसंवादोवर्तमान- कलेरारभेभूदिति मेन मन्तव्यम् ॥ एवंसति कल्पारंभात्प्रभृति सप्तममन्वन्तरसप्तर्विवा- कलियुगपर्यन्तं न तस्यावतारः अष्टाविंशतितमादिसर्वकलियुगेषु तु तदवतारहति करिष्यतीत्युक्त्या सिध्येत् ॥ तत्र सावस्सु कलिध्वनवतारे इत:ममृत्यवतारे च कारण सप्रमाणं वक्तव्यम् । तथागीकारे वक्ष्यमाणानां त्रिपञ्चाशतमाऽध्यायवचसा विरोधश्चा- पयेत ॥ किंच प्रतिकलियुगावसानमाविकल्क्यवनारादौ न प्रापि बहुवचनं प्रयुज्यत इति प्रकृतेपि बहुवचनानर्धक्य तवस्थमेव ॥ येत प्रीताइत्यत्र सापक्षे येतान्प्रीताइति पठनीयं स्यात् ॥ स्वयापि सोक्तिः प्रत्युत्तेति किंविशेषतस्तखण्डनेन ॥ वस्तुतस्तु तरसकलंपुराणं त्वयानालोकितमिति प्रतिमाति ॥ अस्तितत्रप्रतिकलियुग शिवावतारस्य तेनसहचतुणांशिष्याणामयतारस्य च वर्णनम्॥ राथापि न शङ्कराचार्यावतारस्तपुराणममतः॥ तथाहि ॥ तत्र एकपञ्चासाध्यायारंभे ऋपयोनीतानागतमन्यन्तराणि व्यासावतारं शासाप्रणयनं च पृष्ट्वाऽप्राभुः ॥ धर्मार्थानांप्रवक्तारोहीशानस्यकलौयुगे ॥ कियन्तोदेव- देवत्यशिष्या कलियुगेपिवाइति ॥ ततः सूनः प्रश्नक्रमामुरोधेन शाखाप्रणयनान्तं निरूप्य विपनांशाध्यायारंभआह ॥ वेदव्यासावताराणि द्वापरेकथितानितु ॥ महादेवावताराणि कलौशृणुनसुव्रताः ॥ बायकलियुगेश्वेतोदेवदेवोमहाद्युतिः ॥ नानाहितायविप्राणाम- भूद्वैवस्वतेन्तरे ॥ हिमवच्छिखरेरम्येसकलेपर्वतोसमे ॥ तस्सशिष्याः प्रशियाचनभूयुर- मितप्रमाः ॥ श्वेताश्चेतशिपश्चैव वेताश्वः श्वेतलोहितः ॥ चत्वारस्तेमहात्मानोबाह्मणावेद- पारगाः ॥ इति वैवस्वतमन्यन्तरप्रथमकलियुगेश्वेताण्यं शिवावतारमुक्तवा द्वितीयकलि- युगाप्रमृत्यष्टाविंशतितमकलियुगपर्यन्तं प्रतिकलियुग भाविनएकैकावतारस क्रमेण ·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः नामान्याह ॥ सुतारोमदनश्चैवसुहोत्राकणस्तथा ॥ लोकाक्षिस्त्वययोगीन्द्रोजैगीय योथ- सप्तमे ॥ अष्टमेदधियाहःस्यानवमेम्प प्रभुः । भृगुस्तुदशमेमोक्तस्तस्माद्य.पुरैःस्मृतः ॥ द्वादशेतिसमाख्यातोवौलीचायत्रयोदशे चतुर्दशेगोतमस्तुवेदेशीर्षांततःपरः ॥ गोकर्णश्चा- भवत्तम्माद्गुहायाँसःशिखर ॥ जयमोल्युदहीसचदारुकोलङ्गलीतथा ॥ महायोमो मुनिःशूलीमुण्डीमुण्डीश्वरस्तथा ॥ सहिः सोमशेर्माचनकुलीधैरएवरइत्यष्टाविंशतितमे- सिन्कलियुगे नकुलीश्वराख्योवतारउक्कोनतुशङ्कराख्यः॥नच शङ्कराचार्याणामेव नकुलीश्वर इतिनाम कल्पनीयम् ॥ कल्पने मानाभावात् प्राचीनार्याचीनदिग्विजयादिषु छाप्य- दर्शनाय ॥ तेषु तु शङ्करइत्येव नाम निर्दिश्यते । अतएव माधवेन स्वकृतशङ्कर विजय- द्वितीयसर्गे नामकरणस्थले (श्लो० ८३) यत्पश्यतांशिशुरसौकुरुतेशमध्यंतेनाऽकृतास्य- जनकः किलशङ्कराख्याम् ॥ यद्वाचिरायकिलशकरसंप्रसादाजातस्ततोन्यधितशङ्करनाम- धेयमित्युक्तम् ॥ तरमापाशुपतादिनन्थमसिद्धोमहाशवप्रस्थानप्रवर्तकोनकुलीश्वरएयेहा:- द्यस्येशिवावतारतयाभिमतोभाति ॥ शिप्याश्च प्रथमकलियुगे श्वेत.श्वेतशिखश्चैवश्वेताश्वः श्वेतलोहित इत्युक्ताः ॥ नकुलीश्वरएबचेत्यस्याग्रेनुपदं प्रतिकलियुगं चरवारस्तत्तवतारस्य शिष्याभवन्तीत्युक्त्या कमेणतान्प्रवक्ष्यामियोगिनोयोगवित्तमान् ॥ दुन्दुभिः शतरूपश्चा- चीकः केतुमांस्तथेत्यादिना द्वितीयकलियुगात्प्रभृति प्रतिकलिं चतुरश्चतुरो नामतोनिर्दि- शमष्टाविंशतितमे कलियुगे कुणिश्चैवचगर्गश्चमित्रकोरुखएवच ॥ शिष्याएतेमहात्मानः सर्मावर्तेपुयोगिनामिति कुण्यादींश्चतुरोवदति नतुशङ्करदिग्विजयोक्तान्धिपवादिदे- वावतारान्पद्मपादादीन् ॥ एतेच प्रतिकलिके चत्वारोऽवतरन्तीत्याकालापि तत्रैवाटचा- रिशाध्यायेतत्तत्पर्वतविशेषे तत्तद्देवधाम्नां निरूपणे रनधारगिरिवर्णन प्रक्रम्य पटितैः तस्यै- कशिखरेरम्येमहापरलंकृतम् ॥ स्वच्छामृतजलंपुण्यसुगन्धंसुमहत्सर- ॥ जैगीपच्याश्रम- पुण्ययोगीन्दैरुपसेवितम् ॥ तनास्तेभगवाधिस्यसर्वशिष्यैः समावृतः ॥ प्रशान्तदोपरक्षुद्र- ब्रह्मचिद्धिर्महात्मभिः ॥ शसोमनोहरश्चैवकौशिक कृष्णएवच ॥ सुमहान्तोवेदविदः शिष्यास्तस्पप्रसादतः ॥ सर्वेयोगरताशान्ताभरसोद्धूलितविग्रहाः ॥ उपासतेसदाचार्या ब्रह्मविद्यापरायणाः ॥ तेपामनुग्रहार्थाययत्तीनांशान्तचेतसाम् ॥ सान्निध्यंकुरतेभूयो- देव्यासहमहेश्वरइतिवाक्यैः पूर्यते ॥ तथाच शङ्खमनोहरकौशिककृष्णारयाश्चरवारोयतयएष प्रत्यवतारमवतरन्नीति सिध्यति । माधवकृतशङ्करविजयेतु तृतीयसर्गे (श्लोक २) कमला- निलयः कलानिधेरित्यादिना (श्लोक ६) चरणोजायतचिःसुखायइत्यन्तन पापादहस्ता- मलकबोटकोदकसुरेश्वरानन्दगिरिसनन्दचित्सुखान् विष्णुपयनत इशांशनन्दिग्रह्मवृहस्पत्य- वरुणावतारत्वेन वर्णयित्वा (श्लोक ७) अपरेप्यभवन्दिवौक्सइत्यन्येपामप्यवतरण निरूप्यते ॥ पांचिन्मते सुरेघरस्य वृहस्पत्यनतारत्वमानन्दगिरेश्चनन्दीश्वरानवारस्वंचा- भिधीयते ।। अतोनशङ्करदिग्विजये शिष्याणां चतुष्वं नापि कौर्मराकरदिग्विजययोरेक- वास्यत्वम् ।। ग्रिपञ्चाशाध्यायैक्वाक्यतया तु करिष्यत्यवताराणीति शाध्यायवसा नकुलीश्वरपरत्वापत्तेः ॥ अथ नक्लीश्वरस्यैकत्वेनावताराणीति यदुपचनविरोधात्र युक्तमितिचे प्राणु रिमार्थनपरत्वमाद्रिय ॥ प्रिंशाध्यायस्थप्रकृतवचनेवरीत्या- ·सहस्राक्षखण्डनम् सिध्यन्त लिदानोत्कर्षमेव तस्मादित्यनेन हेतुसया परामृासनुपदं घ्यासमा ।। तस्मात्सर्यप्रयोनमाप्यमाहेश्वरंयुगम् ॥ विशेषाद्राहाणानूरुदमीशानं शरणबजेति ॥ नहा- स्यार्थः शङ्कराचार्य नकुलीधरं या धारणेप्रति शश्योव्याल्यातुम् ॥ नन्यसति कली देवोमहेश्वरइतियास्यादिदानी विश्वायर्धनमयुक्तमेवेति चेन्मेवम् । तप एकोनत्रिशे कलौदेवोमहेश्वरइत्यसोनुपदमेवाग्रे ॥ ब्रह्माविष्णुस्तथासूर्यः सर्पण्यकलिप्यपि ॥ पूज्यते भगवान्दशतुर्यपिपिनाकरगितिकथनात् ॥ किंच अयोविंशाध्याये सहस्रार्जुनपुग्राणां कथायाम् ॥ जयध्वजस्तुमतिमान्देवनारायणहरिम् ।। जगामशरणविष्णुदैवतधर्मतत्परः ।। तमूचुरितरेपुत्रानायधर्मस्तवानपेत्यादिना सेपां विष्णुशिवाचनविपये विवादं फोटिमम चोक्योच्यते ॥ एवं विवादेविततेशूरसेनोप्रवीचः ।। प्रमाणपयोहान्युम्तयत्तथैवतत् ।। ततस्तेराजशार्दूला: पप्रच्छुम्रह्मवादिनः ॥ गत्यासर्वेसुसंरब्धाः सप्तर्षीणांतदाश्रमम् ॥ तानमुवंस्तेमुनयोवसिष्ठाधापथार्हतः ॥ यायस्याभिमतापुंसः साहितस्यवदेवता । किन्तु- कार्यविशेषणपूजिताएदानृणाम् ॥ विशेपारसर्षदानायनियमोहान्यथानुपाः ॥ नृपाणां- दैवतंविष्णुम्तथैवचपुरन्दरः ॥ विप्राणामग्निरादित्योब्रह्माविष्णुः पिनाकधुक् ॥ देवानां- देवताविष्णुनवानांनिशूलएक् ॥ गन्धर्वाणांतथासोमोयक्षाणामपिकथ्यते ॥ विद्या- धराणावाग्देवीसिद्धानांमगवान्दरिः ॥ रक्षसांशङ्करोरुदः किलराणांचपाती । अपीणां. भगवान्नमामहादेवस्त्रिशूलभृत् ॥ मात्यास्त्रीणामुमादेवीतथाविप्पपीशमास्कराः ॥ गृहस्थानांचसर्वेस्युब्रह्मावब्रह्मचारिणाम् ॥ वैसानसानामा स्थायतीनांचमहेश्वरः ।। भूतानांभगवानदाकूष्माण्डानांविनायकः ॥ सर्वेपीभगवान्विष्णुम्रह्मादेवःप्रजापतिः । इत्येभगवान्ब्रह्मास्वयंदेचोभ्यभाषत ॥ तस्माजयध्वजोनू विष्ण्वाराधनमइंतीति ॥ अतीयादेवतायस्यसंप्रदायप्राप्तासवतेनाराधनीया ॥ तैत्तिरीयसंहिताद्वितीयकाण्डे प्रपाठक (५ अनु० ५) "यौवैस्वांदेवतामतियजतेप्रस्वायैदेवतायैच्यवतेनपरांपामोतिपापीया- न्भवति" इत्यन्याश्रयणेन स्वदेवतातिक्रमे दोपश्रावणात् ॥ अपिच द्वितीयाध्याये माश्रमचतुष्टयंनिरूप्य मानमोवैष्णवोब्राह्मोहराश्रमइतित्रयः । तालिगधारीनिय तंतहत जनवरसला ।। ध्यायेदथायेदेकं ब्रह्मविद्यापरायणइतिनयः संप्रदायाउक्ताः ॥ तत्रहरण्य- गर्भसंप्रदायस्पेदानीमुच्छेदेपि शैववैष्णवसंप्रदायावुभावपि शास्त्रासिद्धौ परस्पराविरुद्धौ शिष्टसंमतावेव ।। तन योयस्य पारंपरिकोधर्मः सएव तेन सेवनीयः ॥ स्वधर्मनिधनंश्रेय- इतिभगवद्वाश्यात् ॥ येच विष्णुभक्ताः शिवं पेदाविरुद्धशैवशाखाणि पर निन्दन्ति येच शिवभक्तामगरन्तं तदविरुद्धभगवच्छात्राणिना गर्हयन्ति तउभयेऽन्तकमयेनिपतन्ति ॥ एकस्यैव हि वेदगीवानीमागयतादिपु परब्रह्मपरमात्मपुरुषोत्तमभगवदादिशब्दैरभिधीय- मानस्य परवस्तुनोनिर्गुणस्य सत्वाद्युपाधिभेदालीलावताराब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ तोनिर्गुण- पुरुषोत्तमभक्तानां शुद्धाद्वैतप्रलवादनिष्ठानां तु न शापि निन्दाऽवकाशइति दिक्॥ विसरस्तु बालबोधमहतवादादिषु प्राक्तनप्रबन्धेषु तदुच्छिष्टसंग्राहके मम सरिसद्धान्तमातेण्डादौ घटस्या तसात् कलायपि वैन्यवान भगवदर्चनमेव ॥ तत्कीर्तनादितएव च निःशेपकलिदोपलोपः ॥ श्रीभागवतादिवचनोपन्यासपुरःसर हेमादिकौस्तुमधर्माविध- ·मारुतशक्तिसहितः प्रामानः सारादिषु तथा निर्णयादित्यलं मासनिकेन ॥ यच वायुपुराणवचनं शिवपुराणवचनं चोक्तं तत्वनाकरमेव ॥ तत्तत्पुस्तकेयनुपलभात् ॥ त्वयाप्यदृष्टमूलं च ।। अतएवास्या- वश्यकेपि विपये पूर्ववदध्यायसङ्ग्यादिकं नोदाहारि ॥ (अवतारक्रियया साहित्य) इत्यत्रावतारकियायामिति रमणीयम् । साहित्यस्थले हि अप्रधानएव तृतीया प्रयुज्यते नतु क्रियायाम् ॥ व्युत्पत्तिवादादिपु "सहशब्दार्थस्तक्रियाकाला धचित्तक्रियान्वयि- प्रथमान्तपदार्थेन्वेति क्वचिरस्वतमभिव्याहृतक्रियायाम् ॥ सपुत्रआगच्छतीत्यस्य पुत्रेण सहागच्छतियइतिविग्रहातप्रथमान्नान्यपदार्थएवपुवागमनकालान्वयोनतुक्रियायामितिन- समासानुपपत्तिः" इत्यादौगदाधरभद्वादिभिः क्रियायां सप्तम्येव प्रयुज्यते ॥ नतु ज्ञापि तथा प्रयोगोविद्वद्व्यवहारगोचरः ॥ शिप्योक्तीनां व्यासायुक्तियामाण्यकथनं तु स्त्रीयगोट्यैव श्रद्धेयम् ॥ व्यास्गदितौल्ये मानाभावात् ॥ शङ्करदिग्विजयादीनां मानतयोदाहरणे कपिलोदिसर्यज्ञःकणादोनेतिकाप्रमा ॥ इतिन्यायाप्रसज्येतसर्वनैव व्यवस्थिताविति पराशरस्मृतिभ्याख्यायां माधवोक्तदिशैव तत्तत्संप्रदायप्रसिद्धतत्त- दाचार्यदिग्विजयादिग्रन्यानां त्वयापि मानतयाऽऽदर्तव्यत्वापत्तेः ॥ तथासति गृहाद- रापसारणश्रमे झमेलकावेशः ॥ तेपासर्वेषां कलिमलहर्तृत्वमुक्तं तदपि मानामा- पारस्वानुयायिमाग्रश्रद्धागोचरः ॥ स्वयं मानत्येनोपन्यस्ते येतंप्रीताइतिवाक्ये तमिलोक- वचनप्रयोगेण त्वदुक्तार्थादरपोपि शिष्याणां कलिमलहर्तृतायास्ततोपाः ॥ तेषु फलमत- इतिन्यायस्याप्रवृत्तेश्च ॥ बहासंज्ञितमित्यस्य ब्रह्मविषयकमित्यर्थः कथमितिविचार्यम् ॥ इतरत्तु प्रागेवापास्तम् ॥ फिंच श्रौतपदेन श्रौतस्मार्तधर्म स्वयं व्याख्याय तन्त्र स्वयं विशेषितन्याय्यतोपष्टम्मकत्येन व्याकुर्वन्व्याससूत्रार्थमितिपद्योपन्यासोहासोल्लासकः । व्याससूत्रेषु श्रौतसातकर्मणोनिर्णयस्वाभावात् ॥ सूत्रानुसारिवाक्यैः सूत्रार्थवर्णनरूपे भाष्येपि तदसम्भवात् ॥ व्याससूरव धर्मनिर्णयाङ्गीकारे जैमिनीयद्वादशलक्षण्या मापा- र्थक्यप्रसङ्गाच ॥ व्याकुर्वसिलिलो के उचिवानिति भूतार्थप्रयोगोपि तस्यावाचीनकल्पितत्व- मेवावगमयति ॥ शङ्करायायोवतारस्य वर्षसहस्रादेवमाजातत्वेन सस्कृतशारीरकभाप्ये पुराणापेक्षया प्राकनताया अशस्यवचनतया पुराणे तथा प्रयोगानुपपत्तेः ॥ अपिच एशद्वारमत्र यद्यपि शक्यते वक्तुम् ॥ चतुर्भिः सहेतिवाक्यं वक्ष्यमाणपानवाराहादिविषये विशेपसमकम् ॥ उक्तकौर्मवाक्यैकवाक्यतया नकुलीश्वरपरं वा ।। व्याकुर्यनि तिवाश्य तु शिवः सूत्रार्थ सूत्रारमना कारणरूपेण स्थितं सर्वमर्थ पदार्थ नामरूपाभ्यां व्याय- पन् "तर्दशीव्याकृतमासीत् ॥ तसामरूपान्यांच्याफियत" इतिहदारण्यके श्राव- णात् ॥ व्यास ॥ विशेषेण भास जगदूपेगावियंभूव ॥ " महेतावानास" इतितौ- वानानात् यथा यथावत् श्रुतेरधनुरूवान् ॥ नारदादीन्यतीतिरोपउपगृहणेग्योऽवगन्तव्यः 'ईशानः सर्पविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानांग्रहाधिपतिग्रहह्मणोधिपतिमहाशियोमै भरतु सदाशिवोम्" इत्यादिश्रुतिसिमिदम् ॥ स म्याकरणादिका सविताननः वितान- नया प्रपंचस्व पटयद्विस्तारगया सहितः शरएव न्यायादनपेतः श्रुतेः । सरितानने.

·सहस्राक्षमण्डनम् ४७ तिपाठे तु सविता जगप्रसविता शिवो नतु ना जीव || शिवस्य पुरषोत्तमलीरायतार स्वात् ॥ नृशब्दस्य जीवपररवंतु " इतिगतिविविरपकरयोनिगमायएनं " इत्यादी प्रसि- दम् ॥ एवं शिवस्य परयातया स्तुतिपरत्वेन प्याख्येयम् ॥ नितिंचेदं झेबार- यस्मात्सर्वारमझतयोदितापित्यादौ च ब्रह्मविष्णुशियास्ततः ॥ देवतारूपवरप्रोपाइत्यादी धीमदाचार्यचरणैः ॥ त्वरपक्षेतु ॥ शरः सविताननइति समासपुनराप्तिः ॥ केचिदि- मंदोपसमाप्तपुनरात्तमितिव्यवहरन्ति ॥ एतरस्यस्पतुमजूषायाम् ॥ शियाकारकभावेना- न्वययोधकसक्लपदोक्यनन्तर तहटकयत्किंचिदन्यायिविशेषणोपादानहि समासपुनराप्त" इत्युक्तम् ॥ यथोचिवानित्यत्र च यमूचियानिति पठनीय स्यात् । अन्यथा सइत्यनेन सामानाधिकरण्यायोगात् ॥ अचिवानितिप्रयोगात्तदभिमताऽसिद्विश्च ॥ तथाहि ॥ भूतइत्यधिकृत्य "छन्दसिलिद ॥ लिट कानज्वा ॥ सुश्च ॥" इतिभूताधकम्यव लिट• स्थाने पक्षे कसुर्विधीयते ॥ भतोभायादिन्थे भाजिनानतितीनियादारञ्जन- तरणादिवदिशापिभूतकाल मेववचनम् ॥ तच न संगच्छेत ॥ पुराणापेक्षयाशङ्कराचार्याणा. मुत्तरकालिकत्वादितिप्रागेवादर्शयाम ॥ नचोक्तव्याल्यानेपि भासेतिप्रयोगोनुपपन्नः ॥ अम्तेहि भ्यादेशेन बभूवेत्येव स्यादिति वाच्यम् ॥ प्रामाणिकप्रन्यधनेकेषु तथाप्रयोग- दर्शनात् ॥ धात्वन्तरत साधयितुं शक्यत्वाच ॥ यथा माधवकृतशङ्करदिग्विजये तृतीयसर्गे (श्लोक ६) विधिराससुरेश्वरोगिरानिधिरानन्दगिरिय॑जायतेतिप्रयुज्यते ॥ कालिदासोपि कुमारसमवप्रथमसर्गे (श्लोक ३५) वृत्तानुपूर्वेचनचातिदीपेन शुभेसृष्ट- वतस्तदीये ॥ शेषाहनिर्माणविघौविधातुर्रावण्यउत्पाद्यवासयत्नइतिप्रयुझे ॥ भासतिबभूवाऽथैतिद्वन्तप्रतिरूपकमव्ययमित्याह शाकटायन ॥ बलभपण्डितस्तु नति- हन्तप्रतिरूपकमव्ययम् ॥ अस्ते रितिभ्वादेशनियमात्तादति डन्तस्यैवाभावात् ॥ किन्तुक- धीनामय प्रामादिक प्रयोगइत्याह ॥ वामनस्तु असगतिदीयादानेवितिधातोलिटिरूप- मिदमित्याह ॥ असेत्यनुदात्तेट्टीप्त्यये ॥ भास दिदीपेनवृत्तइत्यर्थहतिमल्लिनाथ ॥ यस्तुतस्तुम्बादावथगृहत्यन्ता स्वरितेतइत्युदीर्य हिकमव्यक्तेशब्दइत्यारभ्य पठितेषु गृह- त्यन्तेष्वष्टत्रिंशश्यतुप्वन्तर्भूतोऽयमपि स्वरितत्वादुभयपदी ॥ कुर्दखुर्दगुर्दगुदक्रीडाया मेवेत्येवफारमहणाज्ञापकात्परीभुवोऽवज्ञानइतिसौनज्ञापकाद्वा धातूनामनेकार्थत्यमा श्रित्यास्य सत्ताधकरवमपि शक्यवचनम् ॥ रातिदीप्तिभ्या वोक्तार्थनिर्वाह ॥ श्रुतिपुराणा- दिषु च "तस्यहन चिक्तानामधुनमास । सहेतावानास ॥ नयदिवमप्रभासनभविष्यदतो- निधनान्" इत्यादिपचुरप्रयोगदर्शनाप्रकृते नानुपपत्ति काचित् ॥ तसादुल एवार्थोयुक्त इति ॥ तथापि कादम्बरीकल्पस्य कि व्यास्यानेन ॥ श्रुत्यर्थे युक्त्यपेक्षायामपि न्यप्रोध फलाहरणलवणाऽऽचमनादिरूपा वैदिक्येर सानाऽपेक्षिता॥ तदनुकूला च लौक्क्यिपि। न तु तद्विल्डा सा तथा ॥ भापधर्मोपदेशस्य वेदशाखाविरोधितणानुसन्धेयत्व स्मरणादित्यादि मयापि द्वितीयभागे वक्ष्यते ॥ तदेतत्सर्वमनुसधायोक्तमूले । शिवविश्याण्येवेति ॥ एक्कार करिष्यत्यवतारापीत्यादिवचसा शङ्कराचार्य विषयकत्वं व्यवच्छिनत्ति ॥ तेपामित्यादि । अपाच ॥ पामोत्तरखण्डे चत्वारिंशेऽध्याये छात्र ·४८ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः (श्लोक १) भगवच्छ्रोतुमिच्छामिद्वादश्याश्चविधानकम् ॥ विष्णोःपूजाविधानंचकर्तव्य- तत्र वैप्रभो ॥ इत्यादिपार्यत्या पृष्टःशिवः (श्लोक १) एकादश्यांतुप्राप्तायांसमुपोप्य- तुमानवइत्यादिना तत्कृत्यं वदन्नुपवासावश्यकत्यमरुणोदयवेधादिकं चोक्त्वा दशम्यादि- दिनत्रयकृत्यकथने (श्लोक २९।३०।३१) पापण्डिनविकर्मस्थंपतितंश्वपचंतया ॥ नाव- लोकेशसंभापेनिदिनंतनवैष्णवः ॥ अवैष्णवस्तुयोविप्रासपापण्डीप्रकीर्तितः ॥ शिखोपवीत- त्यागीचविकर्मस्थइतीरितः ॥ महापापोपपापाभ्यांयुक्त पतितउच्यते ॥ अन्त्यत श्वश्य:- प्रोक्तोदेवितत्रैपनिर्णयइत्याद॥ ततएकचत्वारिंशे ॥ पापण्डिनांचसैलापवर्जयेदितियत्वया ॥ उक्रममेहभगवन्यूहित्वंगहिताहितान् ॥ तेषांवृत्ती:समाचक्ष्चकैलिश्चिम्हिताभुवीति पार्वत्या पृष्टः सः येन्यदेवंपरत्वेनवदन्त्यज्ञानमोहिताः ॥ नारायणाजगनाथात्तवैपा- पण्डिनोमताः ॥ द्वेष्टारोविष्णुभक्तानांयेचावैष्णवसंश्रयाः ॥ पापण्डिभिश्चसयुक्तास्तेबै. पापण्डिनःस्मृताः ॥ कपालभसास्थिधरायेचवैिदिकलि दिनः ॥ भन्तेवनस्थादमाच- जटावदकलधारिणः अवैदिकक्रियोपैतास्तवैपापण्डिनःस्मृताः ॥ शङ्खचोर्ध्वपुण्ड्रादिचिह्न - प्रियतमहरेः ॥ रहितायेनरादेवितेवैपापण्डिन स्मृताः ॥ श्रुतिस्मृत्युक्तमाचारयस्तुना- चरतिद्विजः ॥ सपापण्डीतिविज्ञेय सर्वलोकेषुगर्हितः ॥ स्वातंन्यास्कियसेयैस्तुनचवेदो- दितमहत् ॥ विनैवभगवत्रीत्यातेवैपाप० ॥ समस्तयज्ञभोक्तारमविदित्वाऽस्युतहरिम् ॥ उदिश्यदेवतामन्याणहोतिबददातिच ॥ सपापण्डीतिविज्ञेय स्वतन्त्रोवापिकर्मसु ॥ प्रस्तुनारायणदेवंब्रह्मरुदादिदैवतैः ॥ समरयेनैववीक्षेसपापण्डीभवेत्सदा ॥ अवस्था- त्रितयेयस्तुमनोवाकायकर्मभिः ॥ वासुदेवनजानातिसपापण्डीभवेन्नरः ॥ किमत्रयहु- भोक्तेनब्राह्मणायेयवैष्णवाः ॥ तेवैपापण्डिनोज्ञेया:सर्यलोकेपुगदिताइत्याद्याह ॥ ततोगिरि- जया कपालभसचर्मास्थिधारणप्रभृतिदुराचारकारणेऽनुयुक्त श्रीमहादेवः (श्लोक २०) नमुच्यायामहादैत्या:पुरास्वायंभुवान्तरइत्यादिना कर्मज्ञानभक्तिसंपळे त्यैर्देवानां स्थाना- देहरणं चतोनिर्जराणां श्रीहरि प्रति शरणभावेन सरणं प्रार्थन वर्णयिवाद ।। (श्लोक २७) इत्याकग्रहरिवोक्यदेवताना भयार्तितः ॥ तानवध्यान्विदित्वायमामाद- पुरुषोत्तमः ॥ (तान्दैत्यान्) स्वंचरुमहाबाहोमोहनाधंसुरद्विषाम् ॥ पापण्दावरण- धर्मकुरण्यसुरसत्तम ॥ तामसानिपुराणानिकथयस्वमतान्मति ॥ मोहनानिपशस्त्राणि- कुरवचमहामते ॥ मय्यभक्ताशयेोचिदविष्यन्तिमहर्पयः ॥ त्वछत्तपातान्ममाविश्य- रचयस्वचतामसान् । कणादंगीतमशक्तिमुपमन्युचजैमिनिम् ॥ दुर्वापसंचपिलंमृकण्डेच वृहस्पतिम् ॥ भार्गवंजमदमिंचदशैतास्तामसानृपीन् । सशयासमाविश्यरवजगतो- हितम् ॥ स्वच्छच्याप्सन्निविष्टास्ते तमलोद्विक्तयाभृशम् ॥ तामसानमविष्यन्तिक्षणा- देवनसंशयः ॥ कथयिन्तितेविप्रास्तामसानिजगमये ॥ पुराणानिचशाखाणित्यस्पारयेन- वृहिताः ॥ कपालभस्मचर्मास्थिचिहान्यमरपूजित ॥ त्वमेवरस्यानाडोकान्मोहयस्वनगा- प्रये ॥ तयापाशुपतंशास्त्रंयमेवार सुबत ॥ फालशेयपापमहाशयादिभेदतः ।

·सहस्राक्षखण्डनम् भवलम्पमतसम्यग्वेदयाद्विजोत्तमाः ॥ भसास्थिधारिणःसचे भविष्यन्तिनसंशयः॥ वापरत्येनपक्ष्यन्तिसर्वशास्त्रेपुतामसाः ॥ तेषांमतमधिष्ठायसवेदैस्यायदानपाः ॥ भवेयु- स्तेमद्विमुयाः क्षणादेवनसंदायः ॥ अहमप्यवतारेषुत्वांचरदमहायल ॥ तामसानांमोहना) पूजयामियुगेयुगे॥ मतमेतदवष्टम्यपतन्त्येवनसंशयइति भावदानामन्ध पापण्डप्रवर्तने खस्योद्वेगं तद्वारणाय भगवतावतं नामसहस्नस्य रामपक्षरतारकमघ्रस्य च जपितम्यत्वं (श्लो० ५३) मनसैवायित्वातुमानायपुरुषोत्तमम् ॥ मदाज्ञांकुरमयीत्यासमेतच्छु- भंतवस्यन्तेन निरूप्य ततः स्वयं पाशुपतादिशात्रोत्पादनं तमःप्रधानात्याऽऽविष्टविप्रद्वारा मोहकशास्त्रोत्पादनं च यावदध्यायसमाप्तिनिर्दिष्टयान् ॥ ततोद्विचत्वारिंश। पार्यस्युवाच॥ तामसानियशास्त्राणिसमाचक्ष्यममानघ ॥ संप्रोक्तानीहतविप्रेभंगवद्भक्तियर्जितः ॥ तेषांनामानिक्रमशःसमाचश्वसुरेश्वर ॥ श्रीरुद्रवाच ॥ शृणुदेविप्रवक्ष्यामितामसानि यथाक्रमम् ॥ येषांश्रवणमात्रेणपातित्यज्ञानिनामपि ॥ प्रथमंतुमययोक्तंशैवपाशुपतादिकम् ।। मच्छत्यावेशितप्रैिःसंप्रोक्तानिततःपरम् ॥ कणादेनतुसंप्रोक्तंशास्त्रवैशेषिकमहन् । गौतमेनतथान्यायसालयतुकपिलेनवै ॥ धिपणेनतथाप्रोक्तंचार्वाकमतिगर्हितम् ॥ दैत्यानांनाशनार्थायविष्णुनाबुद्धरूपिणा ॥ बौद्धशास्रमसोक्तं नमनीलपटादिकम् ॥ मायानगरमसछासंमच्छसंबौद्धमुग्यते ॥ मयैवकथितंदेवि कलौवाह्मणरूपिणा ॥ अपार्य श्रुतिवाग्यानादर्शयलोकगर्हितम् ॥ कर्मस्वरूपत्याज्यत्यमग्नेयमतिपाद्यते ॥ सर्पकर्मपरि- भ्रष्टंविकर्मवंतदुच्यते ॥ परेशजीवयोरेक्यमयानप्रतिपाद्यते ॥ ब्रह्मणश्चपररूपंनिर्गुणं पक्ष्यतेमया ॥ सर्वस्यजगतोप्यमोहनार्थकलौयुगे । वेदार्थवन्महाशास्त्रमायावादम- वैविकम् ॥ मयैववक्ष्यतेदेविजगतांनाशकारणात् ॥ द्विजन्मगाजैमिनिनापूर्ववेदमपार्थतः। निरीश्वरेणवादेनकृतशास्त्रमहत्तरम् ॥ शास्त्राणिगिरिजेतामसातिनियोधमहति । इमानि च वचनानि विज्ञानेन्द्रभिक्षुनागोजीमहादिभिः प्रामाणिकैरप्युदाहृतानीति न तेषु कल्पितत्वादिशक्षावकाशः ॥ वाराहे च प्रागितिहासे रुद्गीतासु भगवान् ॥ त्वंचरुद्र महापाहोमोइशास्त्राणिकारय । अतथ्यानिवितथ्यानिदर्शयस्वमहाभुज ॥ प्रकाशंकुरु चामानमप्रकाशंचमांकुरु ।। इति ॥ इतिवदन्ति ॥ भवशिष्टं तूत्तरभागे वक्ष्यते ॥ तदेतत् सर्वमनुसंधायोक्तमूले ॥ पाद्मवाराहादिपुप्रसिद्ध मिति ॥ अन्यत्रेति ॥ निबंधादिषु बुद्धाचतारेयधुना हरौ तद्वशमाः सुरा इत्यादिस्थले विस्ताइत्यर्थः ॥ अथ सहस्राक्षे ब्राह्मणरितीत्यादिना उदाहृतमेधेत्यन्तेनारोपितं वैष्णयाचार्येषु तदनुयायिषु च शप्तत्वं परिहतु तं भाग निराकुर्वन्ति ॥ यञ्चशप्तानामित्यादिनाफलानीतिबहुवचनस्या- नुपपन्नत्वादित्यन्तेन ॥ भन्नेदं योध्यम् ॥ यत्सहस्राक्षे सप्तविंशापायवचनं प्रथममुक्त तत्पूर्वापरविचाराय वैष्णयविषयकम् ॥ तथाहि ॥ तस्मिन्नध्याये यच्च शप्तानां लक्षणसप्तकमुक्तं तदपि तेपालक्षणत्वेनामिमतानां वास्तवलक्षणत्वएव घटते नत्वारोपमात्रेण ॥ महि मरुमरीचिकर केनचिदशेन जलत्वेनारोपितापि मानपानादि कार्यक्षमाभवति । मा. प्रा० ७ ·मारुतशक्तिसहितः प्रामानः किंतावद्वास्तवं लक्षणत्यम् ॥ लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वमिति गृहाण ॥ लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतत्वं च लक्ष्यतावच्छेदक- वनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे सति लक्ष्यतावच्छेदकनिष्ठा- वच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवदवृत्तित्वम् ॥ इदमेवासाधारण- त्वम्। तादृशमेव च लक्षणमव्याप्त्यतिव्याप्त्यसंभवरूपदोपश्यरहितं भवति । तद्भिन्नं च लक्षणाभासत्वेन व्यवहियते॥ नहिलक्षणाभासेन व्यवहर्तव्यव्यवहारो भवति ॥ अन्यथाहित्यरूपलक्षणेन महिघ्या- दावपि गौरिति व्यवहारापत्तिः ॥ तस्मादोपत्रयविनिर्मुक्तेनैव लक्षणेन प्रामाणिकानां व्यवहारः ॥ तस्यैव लक्ष्यतावच्छेदकसम- नियतत्वात् ॥ त्वदुक्तलक्षणानां तु दोपदूपितत्वेन न प्रामाणिक- व्यवहारप्रयोजकत्वम् ॥ लक्षणाभासत्वात् ।। पृथिव्यां धर्मस्थापनादिसर्वकार्यानन्तरं श्रीकृष्णः स्वधाम निगमिस्तस्मिनक्सरे समागतान्भृग्वादीन्यथोचित सत्कृत्याह । गमिप्यामिपरंस्थानं स्वकीयविष्णुसंज्ञितम् ॥ कृतानिसर्वकार्याणिप्रसीध्वमुनीश्वराः ॥ इदंकलियुगंधोरंसंप्रातमधुमाऽशुभम् ॥ भवि- प्यन्तिजना सद्यस्मिन्पापानुवर्तिनः ॥ प्रवर्तय विज्ञानमज्ञानांचहितावहम् येनेमेकलिजैःपापैर्मुच्यतेहिद्विजोत्तमाः ॥ येमांजनाःसंस्मरन्तिकलौसकदपिप्रभुम् ॥ तेपानश्यतितत्पापंमत्तानापुरुषोत्तमे ॥ येयिष्यन्तिममिक्यानित्यकलियुगेद्विजाः ॥ विधिनायेदष्टेनतेगमिप्यन्तितरपदम् ॥ येबाह्मणावंशजातायुष्माकंवसहस्रशः ॥ तेषां ब्राह्मणैरिति ॥ गौतमादिभिरित्यर्थः ॥ उक्तहि कौमें पूर्वखण्डे सप्तविंशेऽध्याये श्रीकृष्योन मुग्वादीन्प्रति ॥ द्विपन्तो देवमीशानं युष्माकं वंशसभवाः ॥ शताब गौतमेनो` न सभाध्या द्विजोत्तमैः ॥ १॥ तत्रैवैकोननिशेऽध्यायेऽर्जुनं प्रति व्यासेन । कुर्वन्ति चावताराणि मान- णाना कुलेषु वै ।। देवीशापविनिर्दग्धाः पुरा दक्षाघरे द्विजा ॥१॥ निन्दन्ति च महा- देवं तमसाऽऽविष्टचेतसः ॥ यथाधर्म चरिष्यन्ति तस्मिन्काले युगान्त ॥ २ ॥ येचाऽन्ये शापनिर्दग्धा गौतमस्य महात्मनः ॥ सर्वेतेऽवतरिष्यन्ति ब्राह्मणास्तासु योनिषु ॥ ३ ॥ इत्या. धुक्योजाम् ।। मोइयन्ति जनान्सर्वान्दशित्वा फ्लानि वे इति ।। कौमें पूर्वसण्टएव दक्ष प्रति दधीचेन ॥ भविष्यन्ति त्रयीबायाः सर्वेऽपीश्वरविद्विषः ॥ निंदन्तोहेश्वर मार्ग पुशालाऽऽस- कपेतसः ॥ ॥ मिथ्याऽधीतसमाचारामिथ्याज्ञानपलापिनः ॥ प्राप्य कलियुगं घोर कलिजः परिपीडिताः ॥२॥ त्यक्त्वा तपोवलं कृत्स्नं गच्छवं नरकान्पुनः ॥ भविष्यति पीकेस खाश्रितोऽपि परामुसः ॥ ३॥ ये ये शापाऽमिनिर्दग्धा धीचस्य महर्षयः ॥ द्विपत्तो मोहितादेवं सभूतासो कलिप्पय ॥ ४ ॥ इत्यायुक्त्वा त्सक्ला तपोयलं मृत विप्राणा पुर- सम्भवाः ॥ इतियोक्त्वा कल्पान्ते रौरवादिषु निपात्यमाना पाटेनेत्युतम् ॥ तम विपन्तो- देवम् इत्यत लक्षणहेत्योः क्रियाया इति स्नेग लक्षणे हेतो वा शता भन्विो न नमनीयः पन्विप्रोन श्राद्ध भोजनीयइत्यादिवत् ।। ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् नारायणेभक्तिभविष्यतिकलीयुगे । परापरतरंयान्तिगारायणपरायणाः ॥ गतेतप्रगमि- प्यन्तियेद्विपन्तिमहेश्वरम् ॥ ध्यानयोगस्तपतसंज्ञानयज्ञादियोविधिः ॥ लेांविनश्यति क्षिप्रयेनिन्दतिमहेश्वरम् ॥ योमोसमयेनित्यागेकान्तभावमाधितः ॥ विनिन्दन्देयगीशान सयातिनरकायुतम् ॥ तस्मारसंपरिहतव्यानिन्दापशुपतौद्विजाः ॥ कर्मणामनसायाचामन- तेवरियत्नतः ॥ येघदक्षाध्वरेशप्तादधीचेनद्विजोत्तमाः । भविष्यन्तिकलौभक्तपरिहार्याः प्रयत्नतः ॥ द्विपन्तोदेवमीशानंयुप्माकंवंशसभाः॥ शताश्चगौतमेनोन्यानसंभाप्याद्विजो. समः ॥ एवमुक्तावकृष्णेनसर्वतेवमहर्षयः ॥ ओमित्युक्त्वाययुस्तूर्णस्यानिस्थानानिसत्तमाः ।। ततोनारायणःकृष्णोलीलयैवजगन्मयः ॥ संहृत्यसकुलसर्वययौतत्परमंपदमिति ॥ पत्र सर्वेषां पापानुवर्तनमज्ञानां तेषां हितार्थ कलिजपापनाशार्थ च स्वविज्ञानस्य प्रवर्तनमानाष्य कयंत्यविज्ञानमित्याकाड्डायां सर्वदापुरषोत्तमस्मरणनित्यतत्सेवनादिनेत्याशयेन येमांजनाः समरन्तीतिश्लोकद्वयमुक्त्या पुरुषोत्तमसरणसेवाऽपरोक्षज्ञानसाधकवैष्णवसंप्रदायानां भवनं सूचयित्वा श्रीमहादेवनिन्दकस्यदुप्फलावश्यभावाद्वैष्णवैरपिशिवनिन्दा न कार्यति निश्चाय्य वैष्णवनिन्दापि यत्नतस्त्याज्येति चाभिधाय वेदादिविमुसैः सह संसर्विष्णवे- कार्यइत्युच्यते येचेतिश्लोकेन ॥ देवमीशानमिति तूपलक्षणम् ॥ विनिन्दन्तिहपीकेशं ब्राह्मणान्ब्रह्मवादिनइति वक्ष्यमाणत्रिंशाध्यायवाक्यैकवाक्यस्वसिद्धः ॥ अतोधिष्णुशियदे- बवेदादिद्वेषिणोये चेदयाह्यास्ते न संभाष्याइत्येवार्थः । तत्रैव पोडशाध्याये ॥ कापालंला- गलवामभैरवपूर्वपश्चिममित्यादिना गौतमशक्षानां कापालादिवेदबाह्यशाप्येव प्रवृत्तिक- थनात् ॥ शिवादिद्वेषरहिताः प्रत्युत शिवप्रवर्तितपुरुषोत्तमभक्तिमार्गनिष्ठा चेदानुयायिनो वस्तु नास्य चास्यस्य गोचराः॥ एवमुक्ताश्चेति श्लोके भोमित्युक्त्वेति ॥ प्रवर्तयन विज्ञा- ममित्यादिना भगवताऽऽशसं तत्साक्षात्कारसाधनसप्रदायप्रवर्तनादिकमङ्गीकृत्येत्यर्थः ॥ एवं स्वस्थापितधर्मज्ञानादीनां भुवि चिरमवस्थानसिद्धये भृग्वादीन्मत्याज्ञापनोत्तरं भगवतः स्वधामगमनं वर्णितम् ॥ लोकक्षेमार्थमेवकली भूयो भक्तिमार्गप्रवृत्तिरित्यन्न साधकानि ब्रह्माण्डादिवचनानि मूले यक्ष्यन्ते ।। यच्च कुर्वन्तिचावताराणीत्यादिवधसामेकोनन्निशा- ध्यायस्यस्वमुक्तं तत्प्रमादात् ॥ तेषांत्रिंशाध्यायएवोपलंभात् ॥ तत्रापि ब्राह्मणास्तासुयो निवित्यस्याग्रेऽनुपदमेवोच्यते॥ विनिन्दन्तिहपीकेशंब्राह्मणान्ब्रह्मवादिनः ॥ येबाह्यनता. चारादुराचाराथाश्रमाः 1) मोहयन्उिजनान्सर्वान्दयित्वाफलानिवै ॥ तमसाऽऽविष्टमन- सोडारबतिकाधमाइति ॥ इमान्यपि वचनानि शिवधिष्ण्वादिनिन्दक बेदबायनिर्ध- काचारविशिष्टविपयिकाणि ॥ कण्डरवेण चेदबासमताचाराइत्यायुक्ते ॥ पोडशाध्यायक- चास्यत्वसिद्धेश्च ॥ विरागिशब्दवाच्यवर्णाश्रमपरिभ्रष्टत्वाशयतिविषयाणि च ।। एकोन- प्रिंश ॥ अस्मिन्कलियुगेधोरेनरा पापानुवर्तिनः ॥ भविष्यन्तिमहाबाहोवर्णाश्रमविवनिता इत्यर्जुनप्रति व्यासेन कथनात् ॥ प्रकृताध्यायेच ॥ यतयश्चभविष्यन्तिशतशोथ सह- मशः ॥ नाशयंतः स्वकंधर्मनाधिगच्छन्तितत्पदमिनि तेनैपनिरूपणात् ॥ एतच सर्व मूलएव स्फुटीभविष्यतीति व्याख्यानेपि तत्रैव प्रपञ्चयिष्यते ॥ यानिचभविष्यन्तिनयी- ·माप्तशक्तिसहितः प्रामजनः माइत्यादीनि पूर्वपदपथदशाप्यायवांसि प्रकरणगोपनाय पूर्यबद्ध्यायादिकम- निर्दिश्योहानि पामपि पूर्यापरमागपालोचनेऽन्यएव विपयः सिध्यति नतु तेषु स्वदुक्तं किधिदपीति मूलएपोपपादयिष्यते ॥ लक्षणहेश्योरिति शताऽपि विचारयिष्यते ॥ वास्त- यार्थाऽऽध्छादनाय स्यया यया मिंशाध्यायवाक्येषु विनिन्दन्तिहपीरेशमिरयेकं श्लोक "इत्याधुत्वा" इयुश्या पिधाय मोदयन्तिजनान्सनित्यमेगानूदितम् ॥ तथा पदशाध्यापयचस्स्वपि पूर्वापरभागी मध्यमान्भागविशेषांश्च तिरोधायनमजननक्षमएवं भागोऽनूपते सरसर्वेपुरस्तादाटयिष्यामः ॥ तस्मारज्ञानदुर्यलच्छलनमात्रफलकमखिल. मेतदिति प्रेक्षायतामुपेक्षाईम् ॥ तयापि प्रशासविनोदरसिका मूलमन्थकाराः प्रथम मभ्युपेत्य सेन शक्षणतयाभिमतेषु सप्तसु वास्तवलक्षणत्वमस्ति मवेत्येव तावत्परीक्षन्ते । तदपितेपामित्यादिना । कार्यक्षमेति ॥ कार्ययोग्या कार्यस भूमि ॥ लक्ष्य- तावच्छेदफसमनियतत्वमिति ॥ समनियतत्वं हि तम्यापकस्यविशिष्टतयाप्यरधम् ।। वैशिष्ट्यं च स्वरूपघटिवसामानाधिकरण्यसंबन्धेन ॥ ताशसामानाधिकरण्यं च स्वरूप- संबन्धावस्तिमायापकरवनिष्टाधेयतानिरूपिताधिकरणतावनिरूपितस्परूपसंबन्धावच्छि- सातव्याप्यस्यनिष्ठाधेयतारूपम् यथा प्रमेयरवेऽभिधेयत्वसमनियतत्वमभिधेयरये च तत्सम- नियतत्वम् ॥ लक्ष्यतावच्छेदकन्यापकत्वं च लक्ष्यतावच्छेदकाधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावप्रति- योगितानवच्छेदकधर्मवत्वम् ॥ लक्ष्यतावच्छेदकवाशिष्ठभेदप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वंवा ॥ लक्ष्यतावच्छेदकसमानाधिकरण यावन्तोधर्मायसिमानाधिकरणास्तवं वा । लक्ष्यता- वच्छेदकच्याप्यत्वं च लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिमप्रतियोगिताकभेदवदवृत्तित्वम् ॥ लक्षणा- धिकरणनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिलक्ष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्यं वा भन्न गोत्या- व्याप्ये तयारकेशहित्ये गोलक्षणस्वाभावाय विशेष्यदलम् ॥ लक्ष्यतावच्छेदकव्याप्य. स्यैव लक्षणस्ये तु गृष्टित्यसमानाधिकरणहित्येपि गोलक्षणत्वं स्यात् । तथाच द्विखिः मसूतगम्यादाग्यासिरिति तत्र तलक्षणरवयवच्छेदाय विशेषणदलम् ॥ एतदेव सर्यमुरसि कृत्याहुः ॥ लक्ष्यतावच्छेदकवनिष्ठेत्यादि । भन्न तद्यापकत्वं सस्यन्तदलस्यार्थः । सम्याप्यस्व प्रथमान्तदलस्य ॥ यया ॥ शूविसमानाधिकरणसानावत्वं गोर्लक्षणम् ॥ सरटेऽतिव्याशिवारणाय शूशिस्वसामानाधिकरण्यम् ॥ नित्यहि शुगसमन्धः ॥ साम्नावत्वे तसामानाधिकरण्यं च स्वरूपसंबन्धावच्छिवङ्गित्वनिष्ठाधेयतानिरूपिवाधि- करणतावनिरूपितस्वरूपसंपन्धावच्छिनाघेयताशालित्वम् ॥ शुशिलमानस्य महिप्या- दावतिप्रसङ्गातद्वारणाय सावायत्वम् ॥ भन्न लक्ष्यगावच्छेदक गोत्वम् ॥ तद्वन्निष्टो- भेदश्च घटादिप्रतियोगिकोभेदःतादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदक लक्षणम् ॥ तथा गोपनिष्ठा अवच्छेदकता यस्यास्वादशी प्रतियोगिता यस्य तादृशोयोभेदः लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिन- प्रतियोगिताकभेदइतियावत् ॥ तद्वन्तो घटादयः तस्वृत्तित्त्वं गोलक्षणस्य वर्वतइति तत्र लक्षपोसमन्वयः ॥ दलद्वयकृत्यं तु मागेव दर्शितम् । प्रतियोगिताकपदरहितपाठेतु भय- छेदकतायां भेदस्य स्वनिरूपितप्रतियोगिताबछेदकता संसर्गः ॥ तादृशमेवेति ॥ भसाधारणमेव वास्तवमेवेति यावत् ॥ अन्यात्यतिच्यात्यसंभवरूपदोपत्रयरहित.

·सहस्राक्षखण्डनम् मिति ॥ भव्याप्तिई लक्ष्यतापरछेदकसमानाधिकरणासन्तामायप्रतियोगिरयम् ॥ लक्षण- तावच्छेदकतयामिमतमयधेन लक्ष्यैकदेशावृत्तित्व पायथा कपिलत्वं गोर्लक्षणमित्युच्य- माने शुक्लादिगीप्वध्यातिः ॥ कालिकसयन्धेन तद्वृत्तिवस्यानपनोथतया द्वितीपरक्षणे संयन्धविदोषनिवेशः ॥ अतिव्यालिस्तु लक्षणस्यालक्ष्यत्तियम् ॥ रक्ष्यतावच्छेदकाधि- करणवृत्तिस्ये सति लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदसामानाधिकरण्यं या ॥ यथा शहिस्वस्य गोलक्षणरये महिप्यादावतिघ्यातिः ॥ भसंभवश्व लक्ष्यमाणावर्तनम् ॥ लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूताभारप्रतियोगित्यं या ॥ यथा एकसफरवरूपगोलक्षणस्या- संभयः ॥ एतद्दोपनयात्सेतामायवदित्यर्थः ॥ घ्यावृत्तिर्व्यवहारोवालक्षणस्यप्रयोजन मित्य- मियुक्तोक्तव्यपहारस्य लक्षणप्रयोजनस्वमभिप्रेत्याहुः ॥ व्यवहर्तव्यव्यवहारइत्यादि। व्यवहर्तन्यानांगवादिपदानांध्यवहारहत्यर्थः ॥ अन्यथेति ॥ लक्षणाभासवत्यपि तत्वेन च्यवहारस्याङ्गीकारे । लक्षणेनेति ॥ लक्षणाऽऽभासेन || भतएव (आर्या ५ व्याख्या) साङ्घयतत्वकौमुद्यां वाचस्पतिमिशः ॥ "समानासमानजातीयव्यवच्छेदोलक्षणार्थ." इत्याह ॥ अन " समानजातीयेभ्यश्चासमानजातीयेभ्यश्च व्यवस्छिद्यतेयेनेतिव्युत्पत्तिल- भ्योलक्षणशब्दार्थः" इतिकश्चिम्याचष्टे । वस्तुतस्तु तदुभयव्यवच्छेदोलक्षणमयोजनमित्य- क्लिष्टोधः प्रतीयते ॥ एवं च समानासमानजातीयव्यवच्छेदकत्वं लक्षणस्वमिति तन्मतं फलति ॥ समानजातीयव्यवच्छेदकरवमानं विशेषणेतिम्यामोति ॥ नीलोघटइत्यादौ नीला- दिपदेन समानजातीयस्य रक्तघटादेरेय व्यवच्छेदात् ॥ लक्षणं तु स्वलक्ष्यं गवादिकम- समानजातीयेभ्योपि महिण्यादिन्योन्दवच्छिति ॥ असमानजातीयव्यवच्छेदकत्वमान- कथने सामान्येतिव्याप्तिः ॥ गोत्पादिसामान्यस्यासजातीयष्यवच्छेदकत्वात् ।। भतउभय- ग्रहणम् ॥ एवंलक्षणस्य घ्यावृत्तिरूपे प्रथमप्रयोजने सिद्ध व्यावृत्तस्थलएव तत्वन्यव. हारोऽरिसध्यतीति नलक्षणाभासेन व्यवहार. ॥ एतदेवाहुः ॥ तस्मादित्यादि । कथं तेणं दुष्टत्वमिति चेच्छृणु ॥ शिवद्वेपोविप्रशप्तस्य प्रथम लक्षणमुक्तं तत्र लक्ष्यतावच्छेदकं विप्रशप्तत्वम्॥शिवद्वेपोलक्षणम्॥ एवंच लक्ष्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकताकमेदवत्स्वन्धकजालंधरा- दिदैत्येषु शिवद्वेपस्य सत्वेनातिव्याप्तिः॥ न तेषां विप्रशसत्यं पुराणेषु प्रसिद्धम् ॥ मनुप्यत्वे सतीति विशेपणानवमिति चेद्वौद्धेष्वति- व्याप्तिः ॥ त्वय्यव्याप्तिश्च ॥ विप्रत्वावच्छिन्नयावद्विप्रशतत्वस्या- प्रसिद्धत्वेनतत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नशप्तत्वस्य च तत्तद्यकीनां ज्ञाना- संभवात् दुर्शेयत्वेन यत्किंचियक्तिशतत्वस्यैव लक्ष्यतावच्छेदकस्य वक्तव्यत्वेनेदशग्रन्थकतत्वेन वैष्णयविप्रशप्ते त्वय्यप्येतादशलक्ष्य- तावच्छेदकाक्रान्ते लक्षणस्यासत्वाव्याप्तिः स्यादेव। सहस्राक्षे तेनशिवद्वेषइत्यादिनानिमिरक्षनामसन्तेन दर्शितं प्रथमलक्षणं दूषयन्ति । शिवद्वेपोविप्रशतस्येत्यादिना शिवढेपोनलक्षणमित्यन्तेन ॥ लक्ष्यताव- ·মানহাকিনটিনঃ মাখন च्छेदकनिष्ठायच्छेदफताकेति ॥ लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिमप्रतियोगिताकोयोभेदस्त. बरिस्वतिभावः । अयरटेदकसायां मेदस्य म्यनिरूपितप्रतियोगिगारच्छेदकतारवं संसर्गः ॥ अन्धकजालंधरा दिदत्येप्यिति ॥ अल्पान्तरल्याइन्धकस्यपूर्वनिपातः ॥ भन्धकोहि हिरण्याक्षपुनः शि विष्टयान् ॥ सथाच कॉर्मण्य पूर्यपण्डे पोडशाध्याये | अभिपेकेन युफेनहिरण्याक्षमयोजयत् ॥ सपाधयामाससुरानणेजित्या मुनीनपि । लभ्यान्धक महापुरांतपसाराध्यामितितदुत्पत्तिरुता ॥ अग्रेच भापतन्महदाज्यमन्धकोऽसुर- पुग्नयः ॥ हिरण्यनेयतनय.पांमोहसमुद्भवः ॥ मन्दरस्थांउमादेवींचकमेपर्यतात्मजा- मित्यादिना विस्तरेणा शिवद्वेषोवर्णितः । अतएवान्यकरिपुरिति शिवस्माभिस्या सुमसिद्धा । जालंधररतु पुरन्दरोपरि कुन्दस पारस नेग्रजन्मा यदिदंहस्पतिप्रसादितेन तेन गहासागरसंगसे शिसः सागरपुनोमूत्या देत्येवरतां माता श्रियः प्रार्थनया हरिणापि रणे न हतः सर्पसुराझिस्या नारदगिरा गिरिसुगकन्नः शिवं द्विष्टवानितिपद्मपुराणे कार्तिकमाहारम्ये नवमाध्यापमारम्य ससदशाध्यायपयतविस्तरेण निरूपितम् ।। आदिपदेन श्रीभागयतादिप्रतिदा कामुरप्रभृतयः शिवपिणः संगृह्यन्ते । नतेपांविभशप्तत्व- मिति ॥ पुराणेपु तयाकयाया भदर्शनात्प्रत्युतशिवप्रसादजन्यस्वशंभुदेहसमुद्भववादि- कधनेन शायाभावनिश्चयाश तथा॥ किशिदाशयपरिहरन्ति ॥ मनुष्यत्वइत्यादिना॥ बौद्धेपु वेदादिद्वेपिपु शिवद्वेपस्यापि सत्वादितिभारः ॥ वस्तुतस्तु लक्षणसप्तकस्य कौर्मवचोभ्यएवावगमस्य स्वीकारानेप्नस्य विशेपणस्यानुपादानाच मनुष्यत्वे सतीति यादिनःकल्पनमेयायुक्तम् ॥ मानाभावात् ।। नच कपीन्प्रतियुष्मार्कवंशसंभवाइत्युक्तिरेख सत्र मानमिति वाच्यम् ॥ दैत्यानां दानवानां च कश्यपवंशसंभवत्वेन राक्षसानां पुलस्त्ययुलसंभवत्येन च ऋपिशोद्भवतापायात् ॥ प्रत्युत तासु योनिष्वितिबहुवचनेन दैत्यादेरपि संमहस्यौचित्यं प्रतीयते ॥ तत्तयक्तित्वावच्छिन्नशप्तत्वस्येति ॥ अस्य दुशेयरवेनेत्युत्तरेणान्वयः ॥ तत्तब्यक्तीनामित्यादिस्तु दुज्ञेयत्वेहेतुः ।। वैष्णवविप्रशत इति ॥ कौमें सप्तविंशे कर्मणामनसावाचामभक्केष्वपियनतइतिवैष्णवनिन्दाया विशे- पतः प्रतिषेधात् ।। त्रिंशेपि विनिन्दन्ति हपीकेशंब्राह्मणान्महागादिनइति भगवमिन्दायाँ परमाणुप्रधानमायादिवादान् हित्या ब्रह्मवादमाश्रयता ब्राह्मणानां निन्दायां च त्वदीस्यैव शतलक्षणतासिदेश्य तथेति भावः ॥ किंच श्रीभागवते चतुर्थस्कन्धद्वितीयाध्याये (श्लोक २८१२९॥३०॥३१॥३२) भवयतधरायेचयेचतान्समनुवताः ॥ पाखण्डिनस्तेभवन्तुसच्छा- सपारपन्थिन. ॥ नष्टशौचामूढधियोजटाभस्सास्थिधारिणः ॥ विशन्तुशिवदीक्षायां यशदै- सुरासवम् ॥ ब्रह्मच ब्राह्मणां चैवयधूयंपरिनिन्दय । सेतुविधारणपुंसामतःपाखण्डमा- श्रिताः ॥ एषएवहि लोकानांशिवपन्थाःसनातनः ॥ यंपूर्वेचानुसंतस्थुर्यप्रमाणंजनार्दनः ।। तब्रह्मपरशुद्धं सतावमसनातनम् ॥ विगीयावपासण्डदेवंयोयनभूतराडितिभूगोः शाप. पञ्यते ॥ त्वयि तादशधर्मसत्वं तु वदीयौवसुधाकरदर्शनासिःसंशयमवगम्यते ॥ पुनः किंचिदाशय परिहरन्ति ॥ नन्वित्यादि । वौद्धेविति ॥ इदमुपलक्षणम् ॥ तेन ·सहस्राक्षखण्डनम् ननु नाहं शिवद्वेषपदेन देवतात्मकेश्वरदेपं ब्रवीमि येनान्धका- दिप्वतिव्याप्तिः प्रसज्येत ॥ किंतु शिवावतारशकराचार्यद्वेपम् ॥ अतएवोक्तं धौतधर्मवक्तरि कलिमलहतरीतिचेत्तथापि यौद्धेप्यति व्यातिः स्यादेव ॥ मण्डनमिश्रादावतिव्याप्तिश्च ॥ किंचाप्रीतिपदेन प्रीतिभेदो विवक्षितःप्रीत्यत्यन्ताभावोवा प्रीतिविरोधि वा ॥ नाद्यः।। वृक्षादावतिव्याप्तेः शिवभक्तेप्यतिव्याप्तेश्च ॥ नापि द्वितीयत्तीयौ ॥ घटादावतिव्याप्तेः ॥ प्रीतिविरोधिनोद्विष्टसाधनताशानजन्यस्यांत:- करणवृत्तिविशेपस्य शिवभक्तेपु रावणादिप्यसत्वेन सनकादिशातेपु तेपु विप्रशप्तत्वरूपलक्ष्यतावच्छेदकान्तेवव्याप्तेदुरत्याच ॥ तस्मा. च्छिवद्वेपो न लक्षणम् ॥ येये वादिनोदिग्विजयादिषु शराचार्यैः सममाग्रहपूर्वकयादादिकर्तृत्वेन प्रसिद्धास्तपु सर्वेष्वतिव्याप्तिः ॥ नचेयापत्तिः ॥ शेषस्य जगतः शसताया वतुमशक्यत्वात् ॥ शङ्करा. चार्यानुयायियप्यतिव्यातिमाहुः ॥ मण्डनमिश्रादाविति ॥ प्रतिज्ञापूर्यकयादादिकर- णास्पष्टैय तदादेः शङ्कराचार्यप्वप्रीतिः ॥ अथ विधातृशप्तगीपत्यवतारपक्षाश्रयणाददो- पइतिचेत्तदर्थ विधानुर्विप्रत्वमाश्रयणीयम् ॥ शिष्यमावोत्तरमन्यातिश्च ॥ दुर्वासःशप्त- भारत्यामपि सा ॥ वस्तुतस्तु द्विषन्तोदेवमीशानमितिवाक्ये ईशानपदं न शङ्कराचार्यपरं भवितुमर्हति ॥ सप्तविशाभ्याये शङ्कराचार्यावतारगन्धस्याप्यभावात् ॥ ननु त्रिंश तदव- तारकथनं मया स्वीक्रियतइत्येकपुराणस्थत्वादेतद्वाक्यमपि तत्परं भविष्यतीतिचेत्तहि ॥ एवंसंबोधितोरुदोमाधवेनमुरारिणा । चकारमोदशास्त्राणीति कौर्मपोडशाध्यायवाक्यमपि तस्परं कुतोन भवेत् ॥ किंच॥ श्रीभागवते वुद्धोनाम्नाजिनसुतःकीकटेपुभविष्यतीयुक्तत्वात् तत्राकरणान्तरे पठितानि तानानयध्यमसतोकृत विष्णुकृत्यानित्यादियचासि अकृतबुद्धकृत्य- पराणि कुतो न स्युः ॥ तसाईवमीशानमित्युक्तर्देवतारूपशिवपरमेवैतदिति न त्वदुक्तं किंचित् ॥ त्रिंशाध्यापवचसामपि वास्तवार्थस्य दर्शितचरत्वाच ॥ यत्तु "वेपोऽप्रीतिः अनमिरञ्जनम्" इत्युक्तं तदयं विकरप्य दूपयन्ति ॥ किंचाप्रीतिपदेनेत्यादिना ॥ भयंभावः ॥ तत्सादृश्यमभावश्चतदापत्वंतदन्यता ।। अप्राशस्त्यविरोधश्चनमा पदमकी- र्तिता इति मनोरमादौ संगृहीतेषु मीमासकग्रन्थमसिद्धेषु पदत्सु नगर्थेषु अब्राह्मणः मनुदराकन्या भपशवोवान्येगोअश्वम्यइत्यादिवत्प्रकृते सादृश्याल्पत्वाप्राशस्त्यानामन्यत- मस्य त्वद विवक्षितत्वप्रतीते दादपस्त्रयएवावशिष्यन्ते । तत्र न तावद्भेदः ॥ तथासत्यन- श्वइत्यादिनाऽश्वभिन्नोगवादिरिव अप्रीतिरित्यनेन प्रीतिमिनोधर्मोगृह्येत ॥ शिवविषयक- प्रीतिभिन्नधर्मश्च वृक्षादौ शिवभक्तेषु चास्त्येवेति तनातिन्याप्तिः॥ नापि क्षपापमविप्नमि- त्यादिवत्यन्ताभावः तथासति वक्ष्यमाणरीत्या जडे चिदानन्दयोतिरोभावादटादाव- तिम्यातिः॥ तत्र प्रीतिमात्रसासवेन शिवविषयकप्रीतेरप्यभावात् ॥ नाप्यधर्मोऽसित इत्यादिवद्विरोधः ॥ रावणादिषु सनकादिविप्रशप्तध्ये सत्यपि शिवत्रिपयकपीतिविरुद्वधर्मा- भावादच्याप्तः ॥ भगवन्तं दिक्षमाणेद्वारि निल्दैः सनकादिमिः पाप्ती जयविजयायेव ·मारतशक्तिसहित मामअनः हिरण्यरशिपुहिरण्याक्षारायणमक शिशुपालदन्तयत्रौ घाभूतामिति श्रीमागपतनृती- यस्कन्धसप्तमस्कन्धादी प्रसिद्धम् ॥ पृक्षादिप्यत्यन्ततामसेषु प्रीतिविरोधिनो धिपादस्य सस्यादतियाप्तिरपि ॥ राममोविपादारमकार्य स्याहुः सागः ॥ प्रीत्यनीतिविपादात्म- का प्रयासमत्तिनियमाः भन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्चगुणाइति ॥ तमा- रिछपदेपो न विप्रशतानां लक्षणम् ॥ भस्माकं तु शिव तदवतारशङ्कराचार्येषु चन द्वेषगन्धोपि मच तन्मतखण्डनमायापः समायसीयः । तयासति स्वभाप्यादी विष्णय. यतारकपिलनारदादिमत सण्डयासु शकराचार्यमपि विष्णुद्वेषितायाखवतारपितायावा प्रसते१रत्वात् ॥ एतय मूले प्रपञ्चमिन्यते । सहस्राक्षेनिन्दन्तीति लदस्योग इत्यादिना दार्थएवेत्यन्तेनोक्त द्वितीयलक्षणं दूपयन्ति । द्वितीयं लक्षणमित्यादिना त्वयाप्य- गीकरणीयत्वादित्यन्तेन ॥ मत्र मातृवल्लटोलक्षणहेत्यो विधानस्याभावानिन्दन्तीत्युरा- निन्दायालक्षणत्वकल्पने मानमन्वेष्टन्यम् ॥ कालिश्श्यनन्तरं कुर्यविधायताराणीयादिक- यनारावापि पुर्यन्तीति षट्प्रयोगात्तदानीमपि शिवनिन्दकानां बौदादीनां सत्वात् ॥ भसस्ये चतुर्लक्षण्यां तर्कपादे स्वयं व्यासेन तेपो खण्डनस्यासभवामिन्दन्तीत्यस्यार्परवकल्पन- मप्यनत्यन्तप्रयोजनम् ॥ यस्तुतस्तु पुरादाभ्यरेद्विजाइतीदमुघरोकायाऽन्येति ॥ कोर्मे दक्षाध्वरकाले देवीकर्तृकशापस्यानिरूपणात् ।। नच यज्ञे देहमुस्सृजन्त्या दाक्षायण्याः शाप: संभयतीति वाच्यम् ॥ तस्मिन्पुराणे तथाकथाया अप्यभावात् ॥ प्रत्युत यज्ञसोबहुतियारकालापागेब दाक्षायणीभाव परित्यज्य हिमगिरिगेहे तस्या प्रादुर्भावस्य सिद्धेः ॥ अतएव पञ्चदशाध्याये दक्षयज्ञे प्रवर्तमाने । दक्षोयझेनयजतेपितामेपूर्व- जन्मनीत्यादिना देवीकर्तृके तद्यज्ञविनाशनवरप्रार्थने पूर्वजन्मनि पितेत्युच्यते ॥ द्वादशाध्याये हिमाचलं प्रति देवीयाक्येष्यपि तथैव फलति ॥ मतो न देवीशान वक्षाध्यमस्य सयन्धः । केचित्तु तत्र देवी शापस्याश्वतत्वात्पञ्चदशाप्यायोक्तरीत्या देवीशा चण्डीश्वरेण पविना वक्रेण निर्दग्धाः देवीकाभ्यां पार्वतीमहेश्वराभ्यां अपविनिर्दग्धा या इत्यर्थमाहुः ॥ तन नासाकं निवन्धः ॥ पुरादक्षाध्यरइत्यस्यान्वयस्तृत्तरत्रैव ।। तथाच ये द्विजास्तमसाविष्टचेतसः सन्तः पुरा दक्षाध्वरे महादेयं निन्दन्ति अनिन्दन् । पुरिलयामइति चालः । वसन्नाह पुराच्छाबा इत्यादिवत् ॥ ते वस्मिन्काले घृयाधर्म पोडवाध्यायायुक्त कापालिकाचरणाविरूपनिष्फलधर्म चरिष्यन्तीति कौर्मवाक्यसार्थः । यत्तदोरध्याहारस्तु त्वयापि करायः ॥ अन्यथा "निन्दाफलचधर्माचरणस्यवृथात्वम्" इत्यस्यासिद्धेः । अतोन कोप्यसासु योद्यावकाश• ॥ अभ्युपेत्य दूषयन्ति ॥ तत्रताह. शार्थकेत्यादिना ॥ उत्तरखण्डइति ॥ तत्र द्विचत्वारिंशेध्यायइति प्रागेवादाम ।। सहसाक्षकारेण वक्ष्यमाणा कल्पितकिंवदन्ती हदि निधाय सन्ते । ननुनव्यासै रिति ।। द्वितीयं लक्षणं शिवनिन्दा ॥ सा च शिवोमोहनायावतीर्णइत्येवं. कथनम् ॥ तत्र तादृशार्थकवाक्यस्यप्रणेतृत्वं लक्षणत्वेनाभिमतमनु वादकत्वं वा । आये नासाभिस्तादृशं वाक्यं रचितं किंत्वनूदितम् ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् ५७ प्रणीतच पमपुराण उत्तरखण्डे व्यासे [तथाच तनातिव्याप्तिः॥ ननु नव्यासैरीदृशाम्लोको रचित किंतु केनचित् कायस्थेन तत्र प्रक्षिप्त इतिचेत्तसिन्नतिव्याप्तिः द्वितीये त्यनुवादकत्वेन सूतस्यापि विपशप्तत्वापतिः । किच त्वयापि ताशवाक्यस्य स्वमन्थेलिखित- त्यात्तचाप्यनुवादकत्वेन त्वय्यतिव्याप्ति ॥ तस्मिन् कायस्थे । इदसमाधान तुप्यतुदुर्जनइति न्यायात् ॥ यस्तुतस्तु सा पासकृति रेवेत्याशय ॥ अतएव सूतेऽनुवादकत्वाहोप स्वयमुच्यते ॥ प्रक्षिप्सत्याभिप्रायेतु स म सहच्छेत ॥ ननु कय व्यासकृतिस्वनिश्चयइतिचेत् ॥ दर्शनान्तरप्रन्यकार शकराचार्यान- यायिभिशोदाहृतवादित्यवधारय | तथाहि ॥ सासयसूनमाप्ये प्रथमाध्याये (सूत्र २२) "विजातीयद्वैतापत्तिश्च" इतिसूनव्याख्याने "एभिश्वसूत्रैहामीमासासिद्धान्तोनिरा- क्रियतइतिभ्रमोनकर्तव्य" इत्यायुक्त्योच्यते "यत्तुवेदानिरा वाणामाधुनिकस्यमायावाद- स्थालिङ्ग दृश्यतेततेषामपिविज्ञानवायेकदेशितयायुक्तमेव ॥ (मायावादमसच्चास्त्र प्रच्छन्नबौद्धमुच्यते ॥ मयैवकथितदेविकलौग्राह्मणरूपिणा) इत्यादिपद्मपुराणस्थशिववाक्य- परपराभ्य ॥ नतु तद्वेदान्तमतम् ॥ (दार्थवन्महाशास्त्रमायावादमवैदिकम् ) इति तद्वाक्यशेषादिति ।। मायावादिनोत्र च न साक्षात्प्रतिवादित्यम् ॥ विजातीयेतिविशेषण यात् ॥ मायावादे सजानीयद्वैतस्याप्यनभ्युपगमादिति । तस्मादनप्रकरणे विज्ञान वादिना बन्धहेतुव्यवस्थैव साक्षालिराक्रियते ॥ अनयैव च रीस्या नवीनानामपि प्रच्छसबौद्धाना मायावादिनामविद्यामानस्य तुच्छस्स बन्धहेतुत्व निराकृत वैदितव्यम्" इति ॥ नागोजीमहोऽपि मार्कण्डेयपुराणस्थसप्तशतीविवरणे प्रयोदशाध्याये (श्लो०९) ददतुम्तौबल्चैियेत्यस्य व्यारयाने पुराणेषु धाचित्कतान्त्रिकाशे वैदिकाऽनादरणीयताया बोधकानि पराशरोपपुराणाविवचासि कौमें प्रसिद्ध गौतममातोपकाराय शिवकेशवाभ्या मोहशास्त्राणा निर्माण चोक्त्वा पाझे पार्वनीश्वरसबादे शृणुदेविप्रवक्ष्यामितामसानियथा- क्रममित्यादीनिपूर्वोक्तान्युत्तरखण्डवचनान्यदितवान् ॥ तत्र वेदार्थयन्महाशास्त्रमाया- पादमपैदिकम् ॥ मयैवयितदेविजगतानाशकारणादित्यन्त लिखित्वाऽअनुपदम् "अस्य पूर्वार्धे आश्रित्येतिशेष ॥ न्यायवैशेषिकयो सुखदु खादिमत्वमात्मन श्रुतिविरुद्ध निरी- श्वरसासाहग्मीमासयो श्रुतिविरुदेति तदशे तेषामप्रामाण्यम् ॥ मायावादोनास्तिका नाम्" इत्यादिना तद्वचन नास्तिकवादपरतयान्यथानीत्वा समाहितवान् ॥ काशीपुण्य- निन्दतीत्यादिलप्रयोग आप ॥ अनेन तेषां द्वितीय लक्षणमुक्तम् ॥ निन्दाचाऽविद्य- मानदोपकथनम् ॥ तथ शिवोमोहनायाऽवतीर्णइत्येव शुद्धाऽद्वतमार्तण्डटीकाविद्वन्मण्डनाधु सारीत्या प्रलपनम् ॥ तन्निन्दाफल धर्माचरणस्य यात्वम् ॥ त्रयीबाह्यत्वं नाम नयीतदर्थप्र हणाऽयोग्यत्वम् ।। कचित्तद्रहणेऽपि तत्फ्लानहत्व च ॥ मूर्ख वाच्छूद्रवदनधिशराच ॥ तनाऽपि सर्वेऽपीश्वरेत्यादिनकोहेतुर्लक्षण चोकम् ॥ भागवतेऽपि यएतन्मयमुद्दिश्यभगवत्य प्रतिद्वहि ।। हत्यज्ञ पृथग्दृष्टिस्तत्त्वतोविमुखोमवेदित्युक्तम् ॥ तत्त्व तु वेदार्थएव । मा० प्रा०८ ·मायतशक्तिसहित. प्रामजनः प्रामादिम्यरेषु प्रानीनेषु विद्वस्तरेषु सर्वाऽय प्रन्यउपलभ्यतएर ॥ एतावता राद्वयसा यासतवं र सदभिमसमेव ॥ एष प्रामाणिकप्रन्यान्तरेष्वपि स्थलविशेष एषामुपन्यासो मया ॥ अथ अनुवादोनि-देति द्वितीयपक्ष दूपयन्ति ॥ द्वितीयेस्वि- स्यादिना ॥ हरकार फोमवाराहादिष्वपि पकारमोदशास्त्राणि स्वचरुद्रमहाराहोमोह- परामरणिकारयेत्यादिकपनात् पिण्यतारेप्यपि श्रीभागवतादौ पार्विमोहयतियज्ञकृतोऽत दर्शनिस्यादिकयनाथ ताण ताशयारपप्रणेतरि प्यासे तदनुवादकसूतादौ सदुदाहारवेषु निपन्धकारेषु प निन्दन्तिचमहादेयचिनिन्दन्तिहपीरेशमिति कोोकस्य लक्षणस दोषस्य या प्रपमिदएम्या ॥ किंचशियहत्यादि ॥ कथनमारस्येतिपद सपादकस्पमित्यप्रिसे पान्येति । नेतिनिधोपि सत्रैवान्येति ॥ सामाग्रपदमवधारणा विदण्यादिदेवविषयक सयाकयनं ग्यच्छिति ॥ मात्र कार्यवधारणहत्यमर ॥ तत्तद्धर्मेति ॥ व्यर्थीमू- सपुण्यस्वायीबाह्यत्वतरपालानहरवादिधर्माणा सपतेनिश्चयेनेत्ययं ॥ व्यभिचारापत्ते रिति ॥ गौतमपलक्षपयां प्रथमाध्यायद्वितीयाहिक (सूत्र ४६) अनेकान्तिक सन्य- भिचारइतिसूत्रस्य भाष्ये "प्यभिचारएकाग्यवस्था" इतिवात्स्यायन ॥ तन्नाप्यय न्यतिरेकम्यभिचार ॥ कारणे कार्यसमानाधिकरणास्यन्ताभावप्रतियोगि वात् ॥ तथाच अतिरेकायभिचारज्ञानरूपप्रतिबन्धकसरवानियतान्वयव्यतिरेकसहचारनिश्चयरूपकारणा- सभवेन ताशकयनेन धर्माचरणयथास्वादिनिरूपितकारणतासिद्धिरितिभाव ॥ वस्तुतस्तु- शकथनशालिवपि प्यासादिपु पूर्वोक्ततत्तदर्मासपत्तिनिश्चयेन कार्य कारणसमाना धिकरणात्यन्ताभाषप्रतियोगित्वादन्वयम्यभिचारोप्यग्रे सूचयिष्यते ॥ किंच शिवोमोहनायावतीर्णइत्यादिकथनमात्रस्य न धर्माचरणस्य वृथात्वं प्रयीतदर्थग्रहणायोग्यत्वं कथचिद्गहणेपि तत्फलानहत्त्व मित्यादिधर्मसंपादकत्वम् ॥ तादृशनिन्दाकतवरहितेष्वपि वेद विष्णुतद्भक्तनिन्दास्तूपु तत्तद्धर्मसंपत्तिदशनेन व्यभिचारापत्ते । स्याव्यवहितोत्तरत्वस्य कार्यतावच्छेदकधर्मघटकतया निवेशेन तृणा रणिमणिन्यायेन कार्यतावच्छेदकजात्यकल्पनेन वा व्यभिचारचार पि त्वयाप्येतत्कुत्सापरावसदीयौ श्लोकावित्यादिना निन्दाया. कृतत्वेन विष्णुभक्तनिन्दानिष्ठजनकतानिरूपितजन्यतावच्छेदकबैज्ञा त्याकान्ततत्तद्धर्माणा त्वय्युत्पत्तेर्दुवारत्वमेवेत्यपि विभावनीयम् ॥ पूर्वपक्षिमतेन व्यतिरेकव्यभिचारमावस्य वारणमनूध दूपणान्तरमाहु ॥स्वाव्यच हितोत्तरत्वस्येत्यादिना ॥ निवेशेनेति ॥ यथाऽनुमितित्वेनच कार्यकारणभायपि धूमावगाहिपरामर्शजन्यवहिविधेयकानुमितिस्थले वहिव्याप्यालोकवानितिपरामर्शाभावा यभिचार ॥ एवमालोकाऽवाहिपरामर्शजन्यपहिसाध्यकानुमितिस्थले धूमविषयकतद भावाद्यभिचार ॥ पद्वारणायकार्यताऽवच्छेदककोटीस्वाऽव्यवहितोत्तरत्व निवेशयन्ति । स्वकारणम् ॥ स्त्राव्यवहितोत्तरत्वसवन्धेन धूमाऽवगाहिपरामर्शविशिष्टपहिसायकानुमि- ·सहस्राक्षखण्डनम् तियाऽवच्छिन्न प्रति तादापरामर्शएय कारणम् ॥ तेन संसर्गेणाऽऽलोकविषयकपराम- पौविशिष्टतादृशानुमितिश्यायच्छिक प्रति तद्विषयकः सएव कारणमिति न व्यभिचारः ॥ तथानापि स्वात्यवाहितोत्तरस्यसंयन्धेन शिवनिन्दाविशिष्टग्रयीयाहारयादीन्प्रति तनिन्दा हेतुः ॥ तेन संसर्गेण विष्णुनिन्दाविशिष्टतद्धर्मान्मति सा हेतुरिति न म्यभिचारः ॥ स्याग्यवहितोत्तरस्वविशिष्टमयीयाहत्वादेरेव कार्यतापच्छेदकधर्मस्यात्तत्तदटकतया तस्य निवेशः ॥ तृणारणिमणिन्यायेनेति ॥ यथातृणं मणिररणिश्वेत्येकैकमपि यदि प्रति कारणम् ॥ इतराऽसमवधानदशायामपि कार्योत्पत्तेः । नतु काव्यहेतुतयोक्तानां कवित्व- धीजभूतसंस्कारविशेषलोकशास्त्रकाध्यायवेक्षणजन्यनिपुणताकाव्यशशिक्षापूर्यकाभ्यासाना- मिव नित्यपर्याप्त समुदायत्वं तत्र कार्योत्पत्तिप्रयोजकतापच्छेदकम् ॥ स्पष्टं चेदं प्रथमा- कारके व्युत्पत्तिमादे ॥ तयान अयीबाह्यत्वादितत्तद्धर्मस्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारण- तावच्छेदकं शिनिंदारवादिकं स्वतंत्रमेव नतु शिवनिन्दाविष्णुनिन्दादिघटितसमुदायस्वं कारणतावच्छेदकमिति न व्यभिचारः ॥ कार्यतावच्छेदकवैजात्यकल्पनेनेति ॥ यथाऽभययचिन्तामणी "पञ्चाऽवययाद्विजातीयं शाब्दज्ञानमेवोत्पद्यतइति तदीजनक- वाक्यवन्यायत्वम् ॥ एवं प्रतिज्ञाद्यवयवादेरपि प्रत्येकं विजातीयशाब्दज्ञानमिति तद्धीज- नकशब्दत्वमेव तल्लक्षणम्" इति येषांचिन्मतमनूदितम् ॥ अत्र मतिज्ञादिनिष्ठजनकता- निरूपितजन्यतावच्छेदिका तत्तच्छान्दवोधवृत्तिविलक्षणैव जातिः स्वीक्रियतइति प्रतिज्ञा- जन्यशाब्दयोधवृत्तिनातेहे तुजन्यशाब्दबोधे तजन्यशाब्दधीवृतिजातेः प्रतिज्ञागन्यवोधे चाऽभावा परस्परास्यन्ताभावसमानाधिकरणतया न व्यभिचारः ॥ तथाऽत्र शिवनिन्दा- जन्यमयीवायत्वादिनिष्ठा विष्णुनिन्दादिजन्यत्रयीबाह्यत्वादितत्तद्धर्मनिष्ठा जातयश्च परस्प- रविलक्षणाएवेति कार्यताऽवच्छेदकवैज्ञात्यान न्यभिचारः ।। वस्तुतस्तु " | ज्ञानवि- शेषजनकत्वं तम्मानजनकत्वं या न्याये प्रतिज्ञादौ अनतिप्रसकमनुगतरूपमन्तरेण दुर्नि- रूपम् ॥ सरस्वीकारे तस्यैव लक्षणत्वात् ॥ अन्यथा जातिसङ्करप्रसङ्गम्" इतिबदवा चिन्तामणिकृतैव तथाकल्पनं निरस्तम् ॥ तथा प्रकृतेऽपि शक्यं निरसितुम् ॥ तथाहि ॥ जनकतानच्छेदकस्य निन्दात्वस्वैक्येन त्रयीयत्वादिनिष्ठजन्यतावच्छेदकमातीनां नानात्वं न शक्यं प्रतिपत्तुम् । नच शिवसबन्धादिविशिष्टनिन्दात्वस्यावच्छेदकत्वाददोपः ॥ विशिएनिन्दात्वे शुद्धनिन्दात्वाऽनतिरेकात् ॥ विशिष्टं शुद्धानातिरिष्यतइतिन्यायात् ॥ भथापि जातिसकरोदुर्निवारएव ॥ शिवायेककनिन्दाजन्यत्रयीगहस्त्रादिततधर्मनिष्ठजन्य- ताज्यच्छेदकजानीनां परस्पराऽसमानाधिकरणानांशिवविष्णुवेदतद्धतादिसमुदायनिन्दाज- न्यनयीयाखवादो सर्वासां सङ्करापत्ते. ॥ एवं शिवविष्ण्वादिद्विनादिनिन्दाजन्यतत्तद्धर्मे द्विवादिलातीनां सायम् ॥ नचैकैकनिन्दासमुदायनिन्दाजन्यतत्तद्धर्मेपु जन्यताऽवच्छेद- कजातीनां नानात्वकल्पनावसकराऽवकाशइति वाच्यम् ॥ समुदायनिन्दाजन्यतद्धर्मवृत्तः शिवनिन्दानिरूपितजन्यतावच्छेदकमातर्विष्णुनिन्दानिलपितजन्यशावच्छेदकतया विष्णुनि- न्दानिरूपितजन्यतावच्छेदकजातेः शिवनिन्दादिनिरूपिजन्यशापच्छेदकतयाच तसन्निन्दा- स्वेन सनिरूपितजन्यतावच्छेदकजात्यमच्छिन्नवत्सद्धर्मत्वेनाभिमतस्य कार्यकारणमावस्य ·६० मायतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः ग्यभिचारेण महसमात् ।। उभयादिजन्यमयीपाह्यावादिधर्मे बत्तनात्यमावनिर्वाहकप्रति- सायप्रतियन्धकमायफल्सने महागौरवात् ।। इतरदापित शिरोमणिगदाधरमहाचार्याधुक्त भकृते पपासंभवममगन्तायम् ॥ तस्मात्पूर्वपक्षिणः कुशकाशाऽवलम्बनमेवैतत् ॥ पतत्फुत्सापरावस्मदीयो श्लोकावित्यादिनेति ॥ इदं सहस्राक्षे द्वितीयभागा- रम्मेऽसि ॥ तहि मात्तास्मार्थमनःसमर्पणपघाइतपरस्त्रीधनमित्यादिश्लोकद्वयेन विष्णु- भक्तप्यविद्यमानदोषकयनरूपा निन्दा ग्यधायि । वैज्ञास्यकल्पनमभ्युपेत्याहुः ॥ विष्णु. भक्तनिन्देत्यादि । कौएव पूर्वखण्डे सतविंशेऽध्याये भृग्वादीप्रति श्रीकृष्णः ॥ येाजनःसंस्मरन्तिकलौसकृदपिमगुम् । तेपानश्यतितपाभक्तानांपुरषोत्तमे इत्यादिम- वैष्णयामशस्य परात्परसरयान्ति नारायणपरायणाइति तेपामक्षरातीतवस्तुप्रासिलक्षणं मोक्षमभिधाय वैष्णाशिरोरसे गदाधरे स्वाऽमिन्ने द्वेपवतां वैष्णयानामपि दुप्फलमुक्त्वा समारसंपरिहर्तव्यानिन्दापशुपतौद्विजाः ॥ कर्मणा मनसावाचामनप्वपियनतइति शियनिन्दायरे प्णयनिन्दापा मपि कर्मणा मनसा पाचा यवतः सम्यकपरिहर्तव्यत्वं चक्ति ॥ अनुपदमेवाग्रे येघदक्षाऽभ्यरेशमादधीचेन द्विजोत्तमाः ॥ भविष्यन्तिकलोमल परिहालयसतइति स्वादशप्रच्छन्नकापालिकादीनां धैष्णवैः प्रयततः परिहरणीयर योधयति ॥ रायसिंशेऽर्जुनं प्रति व्यासः ॥ कुर्वन्तिाऽवताराणिध्वाह्मणानांकुलेपुवै इत्यादिना दक्षाध्वरे शियं निन्दिरावतामयतरणं घुथाधर्माचरणं चोक्त्या विनिन्दन्ति हृषीकेशं प्राह्मणान्यावादिनः ॥ वेदबासमताचारादुरावारावृथाऽऽश्नमा हत्यायाह । स्वदीत्या वेदमपि शताना लक्षणमेव ॥ तेन वृथाश्रमसंपले हपीकेशनिन्दके बहावादितद्धकनिन्दके च त्वयि शतत्वनिश्चयेन यदुकयुक्त्यावस्येव वयीबाहयादित तवर्मापत्तिनिश्चलाऽतोयुक्तमेवोक्तं दुरिवेति ॥ अस्माभिरित्यादि || अविद्यमान अस्माभिर्न शिवनिन्दा भियते किंतु प्रसंगागतानां ताशवचनाना- मनुवादमात्रम् ॥ सूतवैशंपायनादीनामप्यनुवादकत्वमयुक्तताइश धर्मवत्वापत्तिभियाऽनुवादस्य त्रयीवायत्वादिधर्माहेतुतायास्त्व. यायनीकरणीयत्वात् ॥ वोपकथनएव निन्दात्वस्य त्वयाप्यनीकृतत्वेनामाभिस्तु पुराणोक्तस्यैवानूदितत्वेन च मामासु शिवनिन्दानिरूपितकार्यत्वेनाभिमतधर्माणां सइकान्तिः । अन्यथा व्याससूत- अनिम्बपि तथाकथनशालितया तत्तद्धर्मसातिदुर्वारा स्यात् ॥ सा च तथाप्यनिष्टेति- भावः ॥ भन्ने बोध्यम् ॥ परोक्तमभ्युपेत्येह व्यभिचारादिकमुक्तम् ॥ धर्माचरणवृधात्वादी तेन मानतयाऽवलंबितानां फौर्मवचसा विधारे तु तदुक्तं सकलं जले विलेखनकौशल- देशीयमेव ॥ तथाहि ॥ यावे मार्न वृथाधमंचरिष्यन्तीतिवाक्यमेव त्वयाभिप्रेयते। वस्तुतस्तु न तेषांवृथामवेद्धर्मइत्यादिकथनाभावात् यथाश्रुतपराठे तदाचरितधौद्देश्यक- वृथात्यविधेयकशाब्दबोधानुदयात् पूर्वोक्तएव तस्य वाक्यस्यार्थइति न किञ्जिदेतत् ॥ यञ्च कलिभुवां शिवनिन्दायाः फलं त्रयीबाह्यत्वमिति दधीचवचनलाद्दर्शितं तदेव ·सहस्राक्षखण्डनम् मोहयन्तिजनानितिगश्यस्य विषयः ॥ निन्दन्तियमहादेवमित्यस्य निशे सधेन भविष्य- निमयीयाह्याइत्यस्य च पञ्चदशे सत्येन सयोः परस्परसंबन्धगन्धस्याप्यमागत् ॥ ननु मास्त्वनयो: संबन्धः ॥ परं पञ्चदशाऽध्यायेपीदं तसिन्दाफलमेव पश्यतइति चेत्सत्यम् ॥ परतु यज्ञकाले साक्षाछिये देव्यां च घेदाप्रतिपाधरवलक्षणाऽविद्यमानदोपारोपणरूपाया दक्षादिभिः कृताया निन्दायाएव फर तरपठ्यते न तु पानादिवघनानुपादस्य ॥ नागि तस्मिनध्याये कलो शमा भवतीयं शिवं निन्दिप्यन्ति निन्दातच अयीयाद्या भविष्य- न्तीति निरूप्यते ॥ ताहि (श्लोक ८) सर्वेष्वेवहियशेपुनभागःपरिकल्पितः ॥ नमनाभार्ययासाशवरस्येतिनेज्यते ॥ (श्लोक ११) नायंशरोरन्द्र सहर्तातामलोहरः नग्न कपालीविदितोविश्वारमानोपपद्यते इत्यादिरूपायां निन्दायां दक्षण कृतायां बाढमि- स्युक्त्या मुनिभिर्देवैश्च सा स्वीकृतेत्यादिवर्णयित्वोच्यते ॥ (श्लोक २५) पुनःमाहचतं- दक्षंदपीचोभगवानृषिः ॥ सप्रेक्ष्यर्पिगणान्देवान्सर्वान्वविद्विपइति ॥ तत कांचित्त- दुक्तिमन्य पुनरभिधीयते ॥ (लोक २८) एवमुक्त्यासविर्षिःशशापेश्वरविद्विषः ।। समागतान्याह्मणास्वान्दक्षसाहाय्यकारिणः ॥ यस्मादहिष्कृतो वेदाभवद्धि-परमेश्वरः ।। विनिन्दितोमहादेव.शहरोलोकवन्दितः ॥ भविष्यन्तित्रयीबाह्याः सर्पपीश्वरनिद्विपः ॥ निन्दन्तीद्देश्वरमार्गकुशास्त्रासतचेतसइत्यादि । अन यसाहिकृतोविनिन्दितइतितान्त- प्रयोगेण तरकालकृतस्याविद्यमानदोपकीर्तनस्यैव तत्फलमिति निश्चाप्यते ॥ यय तापी- श्वरविद्विपइत्यादिनैकोहेतुर्लक्षणं चोक्तमित्यजलिप तदपि न विद्वदादरणीयम् ॥ शतृवकि- पोलळणहेत्वोविधानस्याभावात् ॥ वचने स्वीश्वरविद्विपतिपदमुद्देश्यबोधकम् ॥ सप्रेक्ष्य- पिंगणान्देवान्सन्धैिरदविद्विपइति शशापेश्वरविद्विष इति च पूर्ववचनबलेन तथैव निश्च- यात् ॥ तथाच यसापरमेश्वरोभवनिर्वेदादहिष्कृतोनमन्त्राभार्ययासार्धमित्यादिना भतो भवन्तएव प्रयीबायाः कापालिकादिमतानुयायिनोभविष्यन्तीत्येव तदर्थः ॥ मधिकं तु मूले वक्ष्यते । एतेन "यीबाह्यत्वं नाम प्रयीतदर्धग्रहणायोग्यत्यम् ॥ कथचित्तद्ग्रह- णेपि तत्फलानहत्वं च मूर्खत्वाच्छूद्रवदनधिकाराच" इति तस्य कपोलकल्प- नामानमूलकमकाण्डताण्डवमपास्तम् ॥ अन्न त्रयीतदर्थयोरुभयोर्ग्रहणाऽयोग्यत्वे कथंचिग्रहणेपि तयोः फलाऽनहत्वे वा शूद्रवदिति दृष्टान्तोपन्यासस्तु तस्यैव गानार्थाऽपरिज्ञानमवगमयति ॥ शूद्रस्य त्रयीग्रहणायोग्यत्वेऽपि पुराणादिद्वारा तदर्थ- प्रहणे योग्यत्वात् ॥ अत एव पृहापराशर ॥ कपिलाक्षीरपानेनग्राह्मणीगमनेनच ॥ वेदा- क्षरविचारेणशूद्र-पततिजातित इत्यक्षरपदादानुपूर्वीविधारस्यैव प्रतिपेधं गमयति ।। जाति- तइत्यन तत्क्षणादित्यपि पाठान्तरम् ॥ श्रीभागवतादिष्वपि त्रीशुद्विजपन्धूनां प्रयीनच- तिगोचरा॥ कर्मश्रेयसिमूदानां श्रेय एवंभयेदिहा इतिमारतमाख्यानं कृपयामुनिनाकृतमिति भारतम्यपदेदोन ह्यान्नायार्थश्वदर्शित इति चोच्यते ॥ भारतादिषु-भावयेचतुरोवर्णान्न्या ब्राह्मणममतइति शूद्रस्यापि श्रावणमभिधीयते ॥ स्मृतिकौमुद्यां स्कान्दे ॥ मस्तिशूदस्य शुभूपापुराणेनैववेदनम् ॥ वदन्तिकेचिद्विास स्त्रीणाशदसमानताम् । सिद्धान्तश्रवण प्राज्ञिानामुनिसत्तम ॥ शगाणांचविरजानांतथास्त्रीणांमहामुने । सिद्धान्तश्रवणप्रोक्तं ·६२ मारतशक्तिसहितः प्राभजन पुराणनवणवुभैरिति ॥ एकादशस्कन्धेपि ॥ साघवेशुचयेनूयाभक्तिःत्याच्द्रयोपितामिति भगववाश्यम् ॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधोक्तिस्वानुपूर्वीपूर्वकार्थाभिप्राया ॥ श्रवणादे: साहचर्याक्रमस्वारस्याच ॥ नच प्रकृतेति ताशार्थमहणमेव विवक्ष्यतइति वाच्यम् ॥ तथाऽर्थग्रहणायोग्यत्वमपि वेदवारस्यमित्यापच्या शूद्रस्य तद्वायत्वापातात् ॥ नचेष्टापतिः ॥ नवेदयाह्येपुरुषेधर्मलेशोपिशङ्कार ॥ संगच्छतेमहादेवधर्मावेदाद्विनिर्धभाविति कौर्मपूर्व- खण्डपोडशाध्यायादिवचोभिः सर्वथा निर्धर्मकत्यप्रसङ्गात् ॥ क्यासति निर्णयसिन्धुप्रय- मपरिच्छेदायुदाहतानां शुद्धोवर्णश्चतुर्थीपिवर्णत्वादममहतीत्यादिव्यासादिवचसा ब्याको पात् ॥ प्रकाशे तु पुराणादेः साकल्येन पठनस्यैव प्रतिषेधो न तु तद्वाराऽर्थज्ञानस्पति दिक् ॥ विशेषस्तु मदीये सत्सिद्धान्तमार्तण्डे प्रथमाष्टके किंवर्णनिष्टइत्यस्योत्तरे तृतीया- एके शुद्धाश्चदुपदेश्याइत्यस्योसरे च द्रष्टव्यः ॥ प्रकृतमनुसरामः ॥ यच्च श्रीभागवतचतु- थंस्कन्धद्वितीयाध्यायस्थ (लोक २१) यएतन्मयमुहिश्येति वचनमुदाहृतं तत्र ब्रूमः ।। तस्मिनेवाध्याये पठितेषु भवनतधरायेच विशन्तुशिवदीक्षायां विगीयातपाखणदेवं चोय- प्रभूतरादित्यादिवचनेषु भवशिगदिपदेन शङ्कराचार्या गृह्यन्ते न वा ॥ बाये "सदी. क्षयाचार्यमूर्तिस्थः" इत्यादिवचनानुरोधासद्दीक्षाधरस्य तब पाखण्डिरवाधापत्तिः । ननु प्रकरणाबलावादिनारदानां साक्षाच्छिवपरतया न तय शङ्कराचार्याणां संबन्धोऽनोन दोष इति चेयुक्तमेव ॥ तर्हि यएतदितिपाक्यमपि-साक्षारिछवपरमेवेति संतुष्येः॥ तचाहि (श्लोक १०) अयंतुलोकपालानामित्यादिना दक्षेण कृतां शिवनिन्दा पार्यतीसंबन्यायो- ग्यत्वश्मशानवासननत्वादिलक्षणमनूध (श्लोक १७) चिनिन्द्यैवंसगिरेिशमप्रतीपमय- स्थितमित्यादिना निन्दाश्रवणेपि शिवस्याप्रति दोहं दक्षकक शापविसर्जनं च निरूल्य ततोरोपकपायितेन नन्दीश्वरेण कृतः प्रथमं दक्षाय शापविर्ण पठ्यते (श्लोक २१) यएतन्मर्त्यमुहिश्येत्यादिभिः सार्धेत्रिभि श्लोकैः । यच स्वाभिमतत्रयीबाह्यस्यसमर्थनार्थ "arवंतुयेदार्थएय" इति व्याख्यातं तदपि मोहनमायम् ॥ तत्र तत्वशब्दस्यो सरकाण्डा थंब्रह्मतत्यपरत्वात् । अतएवानुपदं (श्लोक २२) गृहेषुकूटधर्मपुसकोग्राम्यसुखेछया ॥ कर्मतत्रंबितनुतेदवादविपक्वधीः ॥ युध्यापराभिध्यायिन्याविस्मृतारमगति पशु. ।। स्त्रीकामासोस्वतितरांदक्षोयस्तमुखोऽचिरात् ॥ विद्यावृद्धिरविद्यायांकममस्यामसौजडइति केवलपूर्वकापडा सकामतया प्रवृत्तिहरयते ॥ भने तदनुसारिणामपि पुरिपतवेदयाचा चित्तोन्मयनं पण्यते ॥ तस्मादनत्य यतो चैमुख्यं न प्रयीवायरवरूपम् ॥ मतएवात्र "तत:परमार्थात्" इति श्रीधरस्वामी यएतन्म-मित्यस्य स्पएसया दक्षमाप्रपरवं मनी- यतइति तख सर्वसाधारणत्वावधारणमपि विचारणवारणकारणकम् ॥ अस्माकं तु शुद्धाद्वैता- बलम्रितया यापि द्वेषस्यानवसरास्कुतस्तरां महेश्वरावतार शराचार्येषु तस्य संभावनापि ॥ खण्डनादिकं तु कापिलमतखण्दनादिवस दोपायेति दर्शितंप्रादर्शयिष्यने र पुरतः।। ईश्वरसंमतमार्गनिन्दा तृतीय लक्षणम् ॥ सापि विप्रशासत्वरूप लक्ष्यताऽचच्छेदकसमनियता न भवति ॥ रदयामलादिपूक्तत्वेनेभ्य- संमतस्य घाममादिनिन्दाया वैदिफेदक्षिणमार्गस्थैः क्रियमाणत्वेन ·सहनाक्षखण्डनम् विप्रशप्तत्वरूपलक्ष्यताऽवच्छेदकनिष्ठाऽवच्छेदकताफमेदवत्येन निश्चितेषु तेप्यतिव्याप्तत्वात् ॥ एतेनेश्वरसमंतमार्गनिन्दायानय्य- नधिकारहेतुत्वं लक्षणत्वं चेत्यादिमलापोव्यपास्तः । दक्षिणमार्ग- स्यानां वैदिकानां त्रयधिकारस्य सर्व संमतत्वात् ॥ सहस्त्रासे ऐश्वरमार्गश्वाऽनेत्यादिना तृतीयं लक्षणमित्यन्तेनोक्तं तृतीयं लक्षण सण्डयन्ति । ईश्वरसंमतमार्गनिन्देत्यादिनाऽतिव्याप्त्यादिदोपप्रस्तत्वादित्यन्तेन ॥ कर्म- वचने ऐश्वरमार्गमित्यग्नेश्वरपदघटकेश्वरपदेन साक्षाद्विरूपाक्षो वियश्यवसाहो शहरा- *ऐश्वरमार्गश्चाऽप्रेशसमतश्रुत्यर्थवर्णनरूपएच ॥ तनिन्दयैव प्रयीवाह्यतायायुक्तावात् ।। योयं निन्दति सतद्वेष्योभवतीति न्यायाऽऽनुरल्यात् ॥ अस्य वाक्यस्याऽपि कौमम्यत्येनोक्त- विधशङ्करनिष्टोपदेष्टुत्वरोधकार्मवाक्यैः प्रत्यासत्याऽमापि शिवनिन्दायाः प्राग्नेन चौतविध. मार्गग्रहणस्यैव युक्तत्वाच ।। ईश्वरसमतमार्गनिन्दाऽपि त्रव्यनधिधारस्य हेतुर्लक्षणच ॥ शप्ता- नात्वियं तृतीय लक्षणम् ॥ चार्याएव ॥ रानाधं दूषयन्ति ॥ रुद्रयामलादिश्वित्यादिना ॥ भन्नादिशब्दः प्रकारवचनः सजातीयानि तवान्तराणि पाशुपतशास्त्रप्रभृतीनि च संगृह्णाति ॥ तत्र पाशुपतशास्र नाम भगवता पशुपतिना पशुपाशविमोक्षणायाऽथातः पाशुपतयोगविधियारयास्याम इत्यादिना पञ्चाध्यायात्मकं प्रणीतम् ॥ तत्र प्रथमेध्याये कार्यरूपोजीवः पशुः ॥ द्वितीये कारणपशुपतिरीश्वरः ॥ तृतीये योगःपशुपतौ चित्तसमाधानम् ॥ तुरीये विधिर्भमना त्रिपवणस्नानादि. ॥ पञ्चमे दुखान्तसंज्ञको मोक्षश्व तरफलत्वेन निरूपितः । अत एवं तस्य पञ्चाध्यायाः क्रमाकार्यकारणयोगविधिदुःखान्ताख्या उन्यन्ते ॥ अस्य शिवकर्तृकत्वं उमापतिर्भूतपति:श्रीकण्ठोब्रह्मण सुतः ॥ उचिवानिदमध्यप्रोज्ञानंपाशुपतंशिवइतिमोक्ष. धर्मादावपि प्रसिद्धम् ॥ तम्राणि च चतुःपटिरत्यन्तविस्तरवन्ति सन्ति विशेषतोमोह- नानि ॥ तत्रार्थसंक्षेपस्तु व्युत्पादनाय प्रसद्गाप्रदश्यते । तत्र महामायाराम्बरं तन्त्रम् ॥ अन्यस्मिन्पदार्यऽन्यथाप्नतिभानरूपमायाप्रपञ्चरचनोपापप्रतिपादकमैन्द्रजालकविद्यारूपम् ५१॥ योगिनीजालशम्परं तत्रं योगिनीजालदर्शनोपायप्रतिपादकम् ॥२॥ तत्व- तन्त्रमिन्द्रजाल विद्याविशेषः पृथिव्यादितत्त्वानामन्यत्रान्ययोधोपायप्रतिपादकम् ॥ ३ ॥ सिद्धभैरवं तन्त्रम् ॥ ॥ मायिकभैरवं तनम् ॥ ५ ॥ कङ्कालभैरवं तभ्रम् ॥ ६॥ कालाग्निभैरव तन्त्रम् ॥ ७ ॥ शक्तिभैरवं तन्त्रम् ॥ ८ ॥ योगिनीभैरवं तघ्रम् ॥ ९॥ महाभैरवं तकम् ॥ १० ॥ भैरवनाथतन्त्रम् ॥ १३॥ भैरवाएकमिदं कापालिकमत प्रतिपादकम् । यहुरूपा शातित प्रतिपादकतघ्राणां गणो बहुरूपाएकम् ॥ यथा ब्रह्माणी- तन्त्रम् ॥ इदमेव नाहीतघ्नम् ॥ १२ ॥ माहेश्वरीतन्त्रम् ॥ १३॥ कौमारीतनम् ॥ १४ ॥ वैष्णवीतन्त्रम् ॥ १५ ॥ वाराहीतनम् ॥ १६॥ इन्द्राणीतन्त्रम् ॥ १७ ॥ चामुण्डा. तघ्रम् ॥ १८ ॥ शिवदूतीत चेति ॥ १९॥ वाहयाघष्टकमिद प्राधान्येन तसद्देवता- प्रतिपादकम् । यामलानाम सिद्धान्तप्रतिपादकानि तवाणि रुद्रयामलादीन्यष्टौ ॥ यया रुद्रयामलम् ॥ २० ॥ भैरवयामलम् ॥२१॥ शिवयामलम् ॥ २२ ॥ विष्णुयामलम् ·६४ "मारुतशकिसहित प्रामजनः ॥ २३ ॥ स्कन्दयामलम् ॥ २५ ॥ ब्रह्मयामलम् ॥ २५ ॥ देवीयामलम् ॥ २६ ॥ यामलम् ॥ २० ॥ शाक्त तन्नतया चतुःषष्टितत्राणामपि यामलतया न्यावहारः । अत एवं मूले रुद्रयामलादिब्धिति प्राधान्येन तस्य निर्देशः चन्मज्ञानव कामेश्वर्याविषोडश- नित्यामतिपादक कापालिकमदर्शकं च 1 तिथिनामधेयं नित्येति ॥ २८ ॥ मालिनीतनं समुद्रयानोपायप्रतिपादकम् ॥ २९ ॥ महासंमोहन तवं जाग्रतामपि निहितोपायप्रति- पादकम् ॥ ३० ॥ वामजुष्टंवामकेश्वर तन्नं चतु:शतीत्यपि कथ्यते ॥ ३१ ॥ महादेवतन बटुकादितिकूलाचारपदर्शकम् ॥ ३२॥ वातुलम् ॥ ३३ ॥ वातुलोत्तरम् ।। ३ ।। कामिकचेति ॥ ३५॥ त्रीण्येतानि तन्त्राणि क्षेत्रकर्षणादिविधिप्रतिपादकानि ॥ हृदेदतने कापालिकाचारप्रदर्शकम्॥ ३६ ॥ तन्त्रभेद ॥३७ ॥ गुह्यतघ्रयोः ॥ ३८॥ प्रकाश रहस्य या परकृतमत्रतत्र प्रयोगाणां परावृत्युपायाः प्रदर्शिताः ॥ कलाबादं कामशानं वात्स्या यनादिमतम् ॥३९॥ कलासारं रूपादिवृदयुपायप्रतिपादकम् ॥ ४० ॥ कुण्डिकामत गुटिकासिद्धिप्रदर्शकम् ॥ गुटिका पानपानम् ॥ ११ ॥ मतोत्तरं तन्नं रससिद्धिप्रकाशम् ॥ ४२ ॥ वीणातनंम् ॥ कोणानाम योगिनी संभोगयक्षिणीयस्थानामान्तरम् ॥ तस्याः साधनोपायप्रदर्शकम् ॥४३॥ नोतलतन्त्र गुटिकाअनपादुकासिद्धिप्रतिपादकम् ॥ ४४ ॥ त्रोतलोत्तरतवे चतु-पष्टिसहस्रयोगिनीनां दर्शनोपायः ॥ ४५ ॥ पयामृतानं पृधिव्या- दिपञ्चभूतानां साधनेन मरणामावप्रतिपादक कापालिकतनम् ॥४६॥ रूपभेदादिपञ्चतधा- पयुचाटनादिप्रतिपादकानि ॥ ४७ ॥ १४ ॥ १९॥ ५० ॥ ५॥ सर्वज्ञानादिवरपञ्च कापालिकसिद्धान्तैकदेशिदिगम्बरमताचारप्रदर्शकम् ॥ ५२ ॥ ५३ ॥ ५५ ॥ ५५ ॥ ॥ ५६ ॥ पूर्वतत्रादिदेवीमतपर्यन्त सत्राटक दिगम्बरैकदेशिक्षपणकमताचारप्रदर्शकम् ॥ ५७॥॥ ५८ ॥ ५९॥५६०॥६॥२॥ १३ ॥६५॥ एवमेतानि सर्वाण्यपि नयीनिष्ठनितरां हेयानि ॥ एषा सपामीश्वरकर्तृकत्वं तु मायेण तेषु तेषु सभ्रभागेषु तत्र तत्र पुराणेतिहासादौ च स्फुटमेव ॥ वाममार्गदेरिति । अत्राप्यादिशब्दः प्रकारक- चनः ॥ तेन वैदिका वैष्णवाः शैवाः शाक्तावामाः सैद्धान्ताः कोला इति ससापि शाक्त- भेदातत्सब्रह्मचारिणः पाशुपतनभृतयश्च संगृह्यन्ते । मन्त्रायाः यः शुद्धवैदिकवैष्णवशै- वेभ्योऽतिरिक्ताएव ॥ एषां स्वरूपं तत्त्वदीपनिबन्धादितो ज्ञेयम् ॥ फ्रियमाण- त्वेनेति॥ पत्नीत्वंदीक्षयारण्डाचण्डाअपिमजन्तिहि ॥ दिगम्बराश्चमचिदार- सुरापानपरायणाः ॥ पापरूपादुराचारास्नेकौलापरिकीर्तिता इति निन्दादर्शनात् मिठा- क्षरायां (१०३ आशौचप्रकरणे श्लोक ३० उदक्याशुचिभिःस्रायादित्यस्य विवरणे ब्रह्माण्डपुराणे शैवान्पाशुपतास्पृष्ट्वालोकापतिकनास्तिकान् विकर्मस्थाद्विजान्दा. न्सवासाजलमाविदोदिति नियन्भेष्वेवमादिनिन्दादर्शनाश क्रियमाणानेत्यर्थ ॥ किंचेश्वरसंमतमार्गप्रतिपादितानां पञ्चमकारत्येन तन्मार्गस्थैर्व्यव. जियमाणानां मधमत्स्यमैथुनादीनां मनुयाशयल्ल्यादिभिर्वेदिकत्वेन अत्यधिरारित्वेन विनाशतत्येन च निश्चितैर्माहत्यासुरापास्तेयं- गुर्घङ्गानागमइत्यादिना निपिद्धमक्षणहमित्यादिनापारदार्यपारिवि. ।

·सहस्राक्षपण्डनम् । त्यमित्यादिना च महापातकातिपातकोपपातकत्येन प्रतिपादितत्ये. नेश्वरसंमतमार्गनिन्दकेषु तेप्यतिव्यात्यापत्तिः । शहराचार्यसंम- तमार्गनिन्दायालक्षणत्वे पूर्वोक्तेषु मीमांसकयोद्धादिष्वतिव्याप्तिः ॥ पञ्चमफारत्वेनेति ॥मय मांस मस्या मैथुनं मुद्रा इति पञ्च मकाराः फुटाणयादिषु मोक्षसाधनतया सुप्रसिद्वाः । ननु ऐश्वरमार्गशम्देन गया ईश्वरसंमतश्रुत्यर्थपर्णनरूपोमार्ग उच्यते ॥ पामादिमार्गस्य तु तथायाभावात् सर्वमेतरकर्णप्रभे फटिचाहनस्य सहोदरीभू- समितिचेन्मयम् । समापि मधुगतानस्तायतइत्यादिश्रुतीनां मधपरतायाः पचालभनवि- ध्यादीनां मांसाविपरतायाश्च स्वयमीवरेण वर्णनावहूनां श्रुतिवाफ्यानां तत्तत्तने तेनैव स्वयमन्यथा नयनाय ॥ तयाहि ॥ कुलार्णवे द्वितीयोलासे पार्थती प्रति दियो पलं फुलधर्ममाहात्म्यं वदन (श्लोक १७) कुलधर्ममजानन्योमोक्षमिश्रतिदुर्मतिः ॥ पारा. चारमपारंसपाणिभ्यांतर्तुमिच्छति ॥ योचान्यदर्शनेग्यश्वभुतिमुचिकाक्षति ॥ स्वम- लब्धधनेनावधनवान्समयेयदीत्यादिना तद्धर्मवसामयुत्कर्ष तदहितानामस्यन्तगणां च दर्शयिरवा (श्लोक ११३) पेमशंपलंखापंसमालोक्यप्रियामुखम् ॥ इत्येवंवरणंजप्पंप. माप्यपरंपदम् ॥ गुरुकारुण्यलधन्यमीशंकुलदर्शनम्॥ त्वताएवजानन्तिनेतरेमुक्ति- मुक्तिदमित्यादिनामद्यमांसमैथुनादिसेवनं धर्मस्येनोक्त्वा सुरामांससेवनादौ दूषणानि प्रायश्चित्तानि च धर्मशानोकानि (श्लोक १२०) सुरायमलमप्नानामित्यादिनाऽध तेपा प्रायश्चित्तानां कोलशास्त्रदर्शितविधि विना सेवनविषयकवं तद्विधिना सेवने तु न दोप- इत्याशयेन (श्लोरु १३५) मांससदर्शनंकृत्यासुरादर्शनपरेव ॥ समरमरविधिनामधमा- संसेचेरफदाचन ॥ विधिधरसेवितेदेवितरसात्यप्रसीदसि । नाशयस्यप्यविधिनासत्यमेतद- रानने ॥ तृणवाप्यविधानेनच्छेदयेत्रकदाचन ॥ विधिवद्गाद्विजवापिहल्यापापर्नलिप्यतइस्या- धमिधाय तस्य मार्गस्य स्वसंमतस्य श्रुत्यर्थवर्णनरूपत्वं चाह ॥ (श्लोक १४०) कुलशा- वाणिसर्वाणिमयैवोक्तानिपार्यति ॥ प्रमाणानिनसन्देहोनहतम्यानिहेतुभिः ॥ देवताभ्यापि- तृभ्यश्चमधुवाताकतायते ।। स्वादिष्ठयामदिठयाक्षीरसमिधूदकम् ॥ हिरण्यपानमयोः पूर्णमवान्पुरुषपशुम् ।। सग्रोदीमयतीत्याद्या प्रमाणभूतयाप्रियेइति ॥ अमे च चतुर्थोल्लासे (श्लोक १०) अथपात समुत्थायगुरुदेवाग्मचिन्तनम् ॥ कर्णमूलस्थसूत्रश्वकर्याद्विण्मू- नमोचनम् ।। शौचास्यशोधनम्नानसंध्यांतर्पणमाचरेदित्यादौ श्रौतस्मातकर्मणामप्यनुष्यस्य बोधयति ॥ तथा पञ्चमोलासे (श्लोक १२) शंभसांद्वादशप्रस्थप्रस्यार्धतकमेवचेत्यादिना पैष्ट्यादिमदिरोस्पादनप्रकारान्प्रपञ्चय(श्लोक ३३)मयान्येकादशैतानिमुक्तिमुक्तिप्रदानिच। द्वादशंतुसुरामधेसर्वेपामुत्तमप्रिये ॥ गौडीमाध्वीचपैशेतिविज्ञेयात्रिविधासुरा ॥ सर्वसि- शिकरापैप्टीगौडीभोगप्रदायिनीत्यादिना पैप्टयादीनां पृथक्पृथक् फलविशेष सर्वासां दर्शन- स्पर्शनाघाणादिपुण्यविशेष पूजायामुपयोग चोकावा(लोक ४) मांसनिविधप्रोक्तंसभूज- लचरप्रिये ॥ यथासंभवमेध्येकनर्पणार्थप्रकल्पयेत् ॥ मांससंदर्शनेनापिसुरादर्शनवरफलम् ॥ पितृदेवतयज्ञेषुयेदेहिंसाविधीयते ॥ भामामाणिनांहिंसाकदाचियोदिता प्रिये ।। अनिमि- संतृर्णवापिच्छेदयेनकदाचन ॥ देवताद्विजंगवाहत्वापापैर्नलिप्यते ॥ मामनारस्यपुण्ये- मा. प्रा०९ ·६६ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः पिपापस्यात्प्रत्ययायतः ॥ मसिमित्कृतंपापपुण्यं भवतिशांभवि ॥ येरेवपतर्गद्रव्यैःसिद्धि- मरेपचोदितेत्यादिना तन्न वेदानुकूल्यं दर्शयति ॥ सभा (श्लोक ८३) सुराशक्तिःशियो मोसंतदोक्ताभैरव स्वयम् ॥ वयोरेक्यसमुत्पत्रमानन्दोमोक्षउच्यते ॥ मानन्दोब्रह्माणो पंतचदेहेव्यवस्थितम् ॥ तस्याभिन्याकंन्ययोगिभिस्तेनपीयतइत्यादौ " अन्योन्तर मात्मानन्दमयः ॥ भानन्दोनोतिन्यमानात ॥ आनन्दरूपममृतंयविभाति " इत्यादिश्रु- तीनामर्थमद्वैतं च वर्णयति ।। (श्लोक ८) देवान्पितॄन्समभ्यर्यवेदशायोक्तवर्मना । गुरुसारम्पियन्मयंखादन्मांसनदोपभागित्यादिना वेदशास्त्रानुकूल्यं प्रकाशयनिषेधानाम- मिलापपूर्वकाधपानादिपरवं स्वसंमतपानादेः सोमपानादिवददूषितत्व र अपायति ॥ पठोलासे च (लोक ५२) प्रथम-मकृतेदसःप्रतद्विष्णुरनन्तरम् ॥ थम्यकस्तुतृतीयास्या- चतुर्थस्निपदाभिधः ॥ (सत्पदाभिधइति पाठान्तरम्) विष्णुयोनिकहत्याल्यापशम. कल्पतामनुरित्यादौ तत्तद्वैदिकमन्त्रानुग्रहं स्फुटयति ॥ एवं तत्रतत्र तन्त्रमन्येषु श्रुत्यादि- प्रामाण्यादरणं श्रुत्सर्थवर्णनं चावेक्षणीयम् ॥ विस्तरभयाद्विरम्यते ॥ अतलाश- मार्गेधीश्वरसंमतनुत्यर्थवर्णनरूपतायाः सत्वातमिन्दयेपु वैदिकशिष्ष्यतिप्रसंगोमूले यवक्ता सयुक्तएव । वस्तुतस्तु कर्मियचने ईश्वरमार्गशब्देन ईश्वरस्यायमीश्वरेण प्रोसोवा मार्गइत्येवाीलभ्यते नतु सत्संमतश्रुत्यर्थवर्णनरूपइति कल्पनेकिंचिदपि लि वचनेऽस्ति । मनसा कल्पनेप्यनिस्तारस्तु प्रकाशितः ॥ ननु नेश्वरसंमतश्रुत्यर्थवर्णनरूपत्वमा मार्गस्या. दरणीयत्वे वीजमपितु वास्तवतदर्थवर्णनरूपत्वमेव ॥ अतोवामादिमार्गेष्वीश्वरसमतनु- त्यर्थवर्णनरूपत्ये सत्यपि प्रयोजनविशेपार्थ शिवेन तथा कथनान तेपामनिन्यायमितिचे. प्रियं नः ॥ पर कोवास्तवः श्रुत्यर्थः कश्चाश्वास्तवइत्यत्र कि निर्णायकम् ॥ वेदाणादीना पूर्वोत्तरमीमांसासिद्धन्यायानां चानुमूल्यमातिकूल्ये एव वास्तवायास्तवस्वोर्निर्णायके इति चेदोकर्मः ॥ श्रीमदाचार्यादीनां हि तदनुकूलवेदार्थज्ञापनार्थमेव प्रवृत्ति ॥ एवंध सस्यरसासमनश्रुत्यर्थस्तदनुकूलोऽम्पसमतोमा सतर्थत्यत्रैवावयोर्विवादः पर्यवस्पति मत पुराणवचनैरह वा निन्यस्त्वं या निन्यइत्यन्न वृयाकलहः ॥ प्रलहत्यासुरापानमि- त्यादि । मनुना एकादशाध्याये (लोक ५४) प्रदत्यासुरागनस्तेयगुर्पक्षनागमः ॥ महान्धिपातकान्याहुःसंसर्पश्चापित.सहेति सुराप्रतिधोबोधितः । याज्ञवल्क्येन तृतीया- ध्याये कर्मविपाकपूर्वकमायश्चित्तप्रकरणे (लोक ३) लिपिसभक्षणबेहयमुस्कवरघो- नृतम् ॥ रजस्वलामुखास्वादःसुरापानसमानित्वितिनिषिद्धय मोसर गुनादेस दतिः । मनुयायस्यादिशाओम्वनुशकृतमासनिषेधा. स्परराएयेति किमिद यहुना । लेनेर तव (श्लोक २८) गोवधोत्रात्यतास्तेयमित्यादिना (लोक ३१) मायाविषयश्चैयामे कमुपरातमित्यन्तेन उपपातफान्युझानि तन (लोक २५) पारदापारिबिरयमिति परदारसमय प्रतिषेधः प्रकाशितः 11 एवं मरस्यादिप्रतिपेयासपि सन्त्येव ॥ महापातका- तिपातल्यादि । यद्यपि प्रायश्चिन्दुशेखरादिषु महापातासमान्पनुपातकरयेनोनानि मतिपातकानि चातिरिकान्येवोमानि तथाप्यन महाशतकसमानामनिपातकायम्पयहारस्तु महापापंचातिपातापातकमेव । मासहिधोपपापमियमयरोगगनि मिता ·सहनाक्षखण्टनम् ६७ यामुपपातकनिरुपणउदाहसम्मरणानुरोधात् ॥ भाउभपयापि ध्यपहारो न मिल्दः । भयेश्वरशब्देन शङ्कराचार्याएय प्राधाइति द्वितीय कापं दूषयन्ति ॥ शङ्कराचार्येत्या- दिना ॥ मीमांसकादिभिपंहुभिरेय शाबरमतस्य सण्डितस्यातयेतिमायः ॥ पस्तुतस्तु पउदशाभ्याये क्या परिग्रहे प्रकृतवान्यप्रकृताम्यागमौमसत्येयाताम् ॥ मार्यासाहित्यना- स्वकपालिस्वादिभिर्वक्षाधुः सूर्यमूर्तिरयादिभिदंघीचोत्तैश्च धर्मः साक्षाटियस्यैय प्रस्तत्वात् ॥ भने देवीप्रार्थितेन तेनैव स्वगणद्वाराऽध्वरस्य विध्वंसात् ॥ तन शराचार्या- मां कथायालेशतोऽप्यभावादक्षस्य तेषु द्वेपस्याप्यभावाय ॥ यत्तु अस्प वाक्यस्यापि फौर्मस्थरयेनोक्तविधशङ्करनिष्टोपदेष्टुग्ययोधककौर्मवाक्यैः प्रत्यासत्येत्याधुक्तं तदसत् ॥ तथासति पञ्चदशापेक्षया पोदास्याधिक्प्रत्यासनस्यात्तग्रत्येपु चकारमोहगास्त्राणीत्यादि- वाक्येप्वष्याचार्याणां कनयाभयं स्वीकुर्याः ॥ नव फापालभैरवमित्यादिपरिगणनविरोधः शक्यः ।। तथान्यानिसहनशइत्यनेन साहसंभवात् ॥ ननु मारणामावाद्विरद्वलिङ्गदर्श- नाच न स्वीक्रियतइतिचेप्रकृतेपि तुल्यम् ॥ नचैकपुराणस्थत्यमाग्रेण तयाऽर्थः शक्य- करपयितुम् ॥ श्रीभागवतादिपु बुद्धस्य भगवदवतारतया घाणेतरवेन तरपुराणस्थेषु हरिः भतयारश्यकस्वयोधकवचस्सु धिरजन्मनस्मिवृद्विद्यामित्यादिषु तदहितनिन्दाय चस्सु च बुद्धभक्तिपरतायाबुद्धविरुद्धवैदिकनिन्दापरतायाथापावात् ॥ वस्तुतस्तु निशाध्यायवा- स्वपिन शङ्कराचार्यविपयाणीति प्रकाशित प्राक् ॥ ऐश्वरमार्गश्चान ईश्वरस्य राजार्यायाश्च चैदिकमनपूर्वकाऽऽहुतिभिर्यजनीयवादिलक्षणएव नतु शङ्कराचार्यकृतश्रुत्यर्थवर्णनरूप ॥ दक्षादिकाले तस्याऽभागात् उपक्रमोपसंहारविरोधाश्च ॥ कौर्मवचनानां स्वयमक्षरल- भ्योऽर्थ ॥ यस्मात्परमेश्वरो भवद्भिर्वेदादहिप्कृतोऽतो भरन्तस्यीबाह्या भविष्यन्ति इह यज्ञे सर्वेऽपीश्वरविद्विषोभवन्तऐश्वर मार्ग नभन्नाभार्ययासार्धशङ्करपेतिनेज्यतइत्यादिना निन्दन्ति भतो यज्ञरक्षार्थ स्वानितोपि हृषीकेशः पराङ्मुखोभविष्यतीति ॥ तदेतदये प्रपञ्चयिष्यतइत्याहु ॥ कौर्मवाक्यानि तु न निन्दादीनां लक्षणत्वेन प्रतिपादकानि किंत्वन्यपराणीत्यग्रे वक्ष्यते ॥ स्वकपोलकल्पनया तु तेषां लक्षणत्वं न संभवति ॥ अतिव्याप्त्यादिदोषग्रस्तत्वात् ।। कोर्मवाक्यानीति॥ तथाच निन्दतोहैश्वरमार्गमिति शान्तघटितपाठस्य वेवल- स्वकपोलकल्पितरयात्तन्मूलिका "ईश्वरसमतमार्गनिन्दापिनय्यनधिकारस्य हेतुरीक्षण" इस्युनिरपि केवलज्योनि चित्रारममेदानुकरोति ॥ यद्य शताना विद तृतीय लक्षणमिति तदप्यसस् ॥ सप्तविशे प्रथम तेषा लक्षण निशे द्वितीय पदचशे तृतीयमिति कल्पने मानलेशस्याप्यभावान् ॥ यश्च योऽय निन्दति स तहूप्योभवतीति न्याय उन सोपि जीवन्मुक्काना स्थनिन्दवेषु द्वेषाऽभावादनकान्तिक ॥ यच्छन्दयोस्त- छन्दयोश्च क्रमानपेक्षसामानाधिकरणपानीकारे तु शिक्षार्थ पिनादिना नि घमानेपि पुनादौ द्वेपस्याऽभावादनकान्तिव्यम् ।

·६८ मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः कुशास्त्राऽऽसक्तमानसत्वं चतुर्थ लक्षणम् ॥ कुशास्त्र- मप्युक्तषिधेश्वरमार्गभिन्नमार्गरूपम्॥ उक्तश्च त्वयाशङ्करा- चार्यसंमतश्रुत्यर्थवर्णनरूपोमार्गः । तथाच तादशश्रुत्यर्थवर्णन- रूपमार्गभिन्नशास्त्राभ्यासकर्तृत्वं लक्षणं संपन्नम् ॥ तच तत्मा- क्तनेषु सर्वेष्यतिव्याप्तम् ॥ किंच तादशश्रुत्यर्थाऽनभिज्ञेषु शिवभक्तेपु पुराणाधभ्यासशालिप्वतिव्यातिश्च ॥ किंचाधि- गतपाणिनीयगौनदीयसर्वखे नवद्वीपगमनेन संपादितकणभु- क्चरणाक्षसिद्धान्तसंपदि भादृप्रामाकरमतपारावारपारदृश्वनि तादृशशास्त्राभ्यासशीले त्वय्यातिव्याप्तिश्च ॥ अथ सहसाझे कुशास्त्रमित्यादिना लक्षणत्रयमित्यन्तेन दर्शितानि नुर्यपञ्चमपटरक्षणानि कमेण युगपथ दूपयिष्यन्तः कुशावाऽऽसतचेतस्त्यरूपं तुर्य ताव प्राधान्येन परिहरन्ति । कुशास्त्राऽऽसतमानसत्वमित्यादिना चतुष्टयंपूर्वनिरस्तमित्यन्तेन । उक्त- श्चेति ॥ उक्तविघधरेत्याधुत्त्या सूचितइत्यर्थः । फुशास्त्रमपि उक्तविधैश्वरमार्गभिन्नमार्गरूपम् ॥ प्रकरणस्वारस्यात् ॥ एवं मिश्याऽधी- तसमाचारत्वमपि शङ्कराऽनभिमताऽधीतसमाचारस्व ॥ सिध्याज्ञानालापित्यमपि शिवाऽन- भिमतज्ञानप्रलपित्वमेव । सानासिदमपि लक्षणात्रयम् । अनाऽयं मायः ॥ यद्धि "कुशास्त्रमपित्तविधैश्वरमार्गमिसमार्गरूपम् ॥ प्रकरणस्वार- स्थात्" इत्युक्तं वत्सत् ॥ नहि तस्मिन्नध्याये पूर्वाऽपराध्यायेषु वा लेशमानमपि शरा- चार्याणां प्रकरणस्यारित ॥ तत्र दक्षयज्ञादिनिरूपणे रावेप्यरयतदध्वंरविवसकत्वादिमि साक्षानयक्षस्यैव प्रकरणात् ॥ नमस्तकपालित्वाऽमूर्तिवादितन्मातलिद्दर्शनात स्पष्टर- महादेवादिशब्दवतेश्च भतो न कुशास्त्रशन्देन शङ्कराचार्यमार्गभिनमार्गएवाहित्य ग्रहीतुं शक्यः॥ ननु कुशाखशब्देन तु शिवप्रवर्तितातिरिक्तमार्गएवं गृह्यते पारावार्याणामपि शिवावतारस्वादिष्टसिद्धिरिति चेत्तथासति पाशुपतशालमपि शिवप्रवर्तितमलि प्रशंसित च तत् कथंचिन्मोक्षफलकतया महाभारतादौ । तद्धिक कुशाख म या माधे शाक्षरमत वयोमयमपि कुशास्रतयाङ्गीकरणीय स्थात् ॥ परस्परमतियोगिकभेदवागत् परस्परविरद- स्वात् उभयस्यापिश्रुत्यर्थवर्णनरूपत्वाचन द्वितीयः॥ शिवप्रवर्तितमिरासमपि विहाय केवलशाङ्करभिन्नमार्गपरिग्रहे मानाऽभावात् ॥ ननु प्रकृताध्याये तपकरणाभायेऽपि निशे तदवतारकथासत्वाव्यकृते तया व्याख्यायतइति चेदर प्रमावस मागेमप्रशान्तस्य दवीयस उपादाने च कि मानम् ॥ फिचरसति पोडशाम्यापद्वादशाभ्याययोः स्पष्टतरमु- क्तमेयान शास्त्रशब्देनोपादीयताम् । मतिसान्निध्यान कण्ठस्येण शास्त्रत्वायनाय । तथाहि तन्न पूर्व खण्डे पोटशाध्याय पुरावारवनेपुण्येमुनयोगृहमेधिन इत्यादिना दारग्न- स्थतापसानामनावृष्टिजवापतोऽमार्थ गौतम प्रति प्रार्थन नेन द्वादशपंपगमयादिना नेपा निर्षणं ततोद्वादशे वर्षे दुरानियारिवारिप संपले पुनदेवदारनं निगमिषता तेषामादरणविशेषागौतमेन फतमुपरोधं स्वनिमाकाथै मायया गां विधाय यस्यां गौतम ·सहस्राक्षमण्डनम् कृतस्पर्शमानेण मृतायो गीतमे पृथादुरितमारोप्य तेषां पुनर्देपदारयनप्रासिं घ पर्णयिन्यो- रयते ।। सतेषामाययागातागोवध्यांगौतमोमुनिः ॥ येनापिहेतुनाज्ञाग्याशापातीमोपतः ।। भविष्यन्तिपीयाशामदापातकिभिःसमाः ॥ यहुशस्तृतथाशापामायमानाःपुनःपुनः । सर्वसंप्राप्यदेयांशंकरविष्णुमन्ययम् । अस्तुष्टोकिकस्तोगछियाइयसर्थः । देवदेयी महादेवीमकानातिनाशिनी ॥ कामवृत्यामहायोगीपापासस्थातुमईयः ॥ तदापास्थित विष्णुसप्रेक्ष्यवृषभध्वजः । किमेतेपभिषेकापंमाहपुण्यैषिणामिति ॥ तत सभापाविष्णुः पारण्योभक्तवत्सलः ॥ गोपतिप्राइविद्रानालोफ्यप्रणतोहरिः ॥ नयेदया पुरधर्मलेशो- पिशर ॥ संगच्छतेमहादेवधर्मोयेदादिनिर्वभौ ॥ क्यापि भक्तवात्सल्याद्रक्षितच्यामाहे- श्रा ॥ अम्मामिःसर्पएचैतेगतारोनरफानपि ॥ तस्मादिपेदपायानारक्षणार्यायपापिनाम् ॥ विमोहनानिशास्त्राणिकरिप्यायोवृपध्वज ॥ एवंसयोधितोरदोमाघवेनमुरारिणा । चकारमो. शास्त्राणिकेशवोपिशिवेरितः ॥ कापालंलांगलंबामभैरवंपूर्वपश्चिमम् । पञ्चरारंपाशुपतंत- थान्यानिसहस्रशः ॥ सृष्ट्वातान्यानिवेदाःकुर्वाणाशास्त्रचोदितम् ॥ पतन्तोनररेघोरेबहू- न्कल्पान्पुनःपुनः । जायन्तेमानुपेलोकेक्षीणपापचयासतः ॥ ईश्वराराधनयलाद्गच्छध्वंसु- कृतांगतिम् ।। वर्तध्वंमत्प्रसादेननान्यथानिस्कृतिर्हिवः ॥ एवमीश्वरविष्णुभ्यांचोदितास्तेमह. पंयः ॥ आदेशप्रत्यपद्यन्तशिवस्यासुरविद्विपः । चकुस्तेन्पानिशास्त्राणितन्नततरताःपुनः॥ शिप्यानध्यापयामासुर्दर्शयिरवाफलानिच ॥ मोहायसइमलोकमवतीर्यमहीतले ॥ चकार शङ्करोभिक्षाहितायैपांद्विजैःसहेत्यादि॥ तथा द्वादशाध्यायेजननोत्तरं हिमालयेन स्तुतागि. रिसुता तं प्रति शृणुध्वचत प्रथमंगुह्यमीश्वरगोचरमित्यादिनेश्वरस्वरूपतगन्यादिकं निरूप्य श्रुतिस्मृत्युदितंसम्यामवर्णाश्रमात्मकम् ॥ अध्यात्मज्ञानसहितमुक्तयेसततंकर ॥ धर्मा- रसंजायतेभक्तिभक्त्यासंप्राप्यतेपरम् ॥ श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितोधर्मोयज्ञादिकोमत इत्यादिना ज्ञानकर्मसमुच्यादेव फलसिद्धिं भक्तरेव प्राधान्यं च सर्व तावकमतातिरिक्तप्रकारक प्रतिपाय येदस्यैव मुख्यत्वं चोक्त्वाह ॥ महिवेदाइतेकिंचिच्छाखंधर्माभिधायकम् ॥ गोन्य- घरमतेसोसौनसंभाप्योद्विजातिभिः । (ब्रह्माभिधायकमिति पाठान्तरम् ) यानिशास्त्रा- णिदृश्यन्नेलोकेस्सिन्विविधानितु ॥ श्रुतिस्मृतिविद्धानिनिष्ठातेपांहितामसी ॥ कापालभै- खंचैवयामलवाममाईतम् ॥ एवंविधानिचान्यानिमोहनायतानितु ॥ येकुशाखाभियोगे- ममोहयंतीहमानवान् ॥ मयासृष्टानिशास्त्राणिमोहायैपांभान्तरइति ॥ ततः पदार्थविक्त- मैःकार्ययरस्मृतकर्मवैदिकमित्यादिना स्वायंभुवादिस्मृत्यष्टादशपुराणोपपुराणशिक्षाहम- भृतीनां प्रादुर्भाव प्रादिदेश ॥ अतोऽत्र कुशास्त्रशब्देन वेदविरुद्ध कापालादिकमेवोपादा. तुमुचितं तस्मिन्पुराणे निःसंदिग्धप्रसिद्धत्वात् ॥ अतिसनिहितत्वाद्वादशाध्याये तानि नामतोनिश्यि येकुशास्त्राभियोगेनेति कथनाच । न तु वेदगीतान्याससूत्रादिमूलको. इनादिसिद्धोपैष्णपसिद्धान्तः शङ्कराचार्यमार्गप्रतियोगिकभेदमात्रेण कुशास्त्रशन्देनोपादातुं शक्यः ॥ मतएवैकादशाध्याये (श्लोक ६५) असच्छास्त्राधिगमनकोशीलप्यस्यचक्रियेति मनुवचने तृतीयाध्याये कर्मविपाकपूर्षकप्रायश्चित्तप्रकरणे (श्लोक ३६) असध्यानाधि- गमनमाकरेपधिकारितोति यायलयवचने च ताइशरीवाऽसच्छासत्वमभिप्रेयते ॥

·७० मातशक्तिसहितः प्राभञ्जनः "धुतिस्मृतिविरुद्धशास्त्रशिक्षणं" इति कुल्लूकभट्टेन "असच्छास्त्रस्य चार्वाकादिमन्थ- स्यमधिगमः" इविविज्ञानेश्वरेणचविवरणात् ॥ एवं " असल्छालाभिगमननास्तिकताकु- शीलवतामधस्वीनिषेवणमित्युपपातकानि " इत्यादिपुवहद्विष्ण्वादिवचनेप्प्रापिद्रष्टव्यम् ॥ विशेषस्तु कश्चिदो वक्ष्यते ॥ अथ प्रसव कुशाखशब्देन शारमार्गभिजमार्गस्यैव परिग्रहे लक्षणे दोपमाहुः । तथाचेत्यादिना । अभ्यासकर्तृत्वमिति ॥ अन्या- सोहि पुनः पुनः कीर्तनरूपोव्यासः सचाऽऽसत्या संमवति तामन्तरा पठनाऽनिष्पत्तेः यथोक्त केनचिदभियुकेन ॥ संस्कारबुद्धिविनयोद्यमशास्त्रसगाः पनाऽऽन्तराःपटनसिद्धिक- राभवति ॥ साचार्यपुस्तकनिवाससहायभिक्षाबाह्यास्तपञ्चपट परिवर्धयन्तीति ॥ यथाय- थाहि पुरुषाशास्त्र समधिगच्छति । तथातथाविजानातिविज्ञानंचास्यरोचतइति मनुनामि रुचिनियमः स्मर्यते ।। अतः कुशास्त्रासकचेतस्करवमेते संगृहीतं भवति ॥ तत्माक्त- नैश्चिति ॥ शङ्कराचार्यतः मावीनेषु वसिष्ठव्यासप्रभृतिषु गौडपादगोविंदयोगीन्द्रपर्यतेषु सर्वेष्वपि महर्षिपु निबन्धाविकचरेषु मानुपविद्वत्सु चाऽतिव्यासमित्यर्थः ॥ प्रागिति- कालार्थकमव्ययम् ॥ ततःसायचिरमालेप्रोऽव्ययेभ्यष्टयुटयुलौतु तिटयुष्टयुल्या तुदागमश्चा अनयतनइत्यादिनिर्देशानुटः प्रागनादेशः ॥ इदानीत्येपि लक्षणस्य दुष्टत्यमाहुः ।। किंचतादृशेति ॥ अलक्ष्यत्वं स्पष्टयितुं शिवभक्तपदम् ॥ अतिव्याप्तिश्चेति चकारोदोषा- न्तरसमुचायकः ॥ तथाच तदुत्तमार्गाऽसंमतं परस्य सविदोपत्वं ज्ञानापेक्षया भक्तेः प्राधान्य तयैव परपदप्रासिमेवमादीतरदप्यानेडयरकीर्मादिपुराणमपि कुशामतयाऽनि- लय स्यादितिभावः ॥ एषचानेन वचनेन कॉर्मस्य कुशासत्वं ततश्चास्यापि कुशास्त्रय चनरया. प्रामाण्य प्रसज्योति स्वारूटशावाच्छेदनम् ॥ तन तथा निरूपणं तु पूर्वखण्ड द्वादशा- अध्यायादौ उत्तरखण्डईश्वरगीतादौ चापाणिपिहितमेव ।। प्रस्तावनोक्तमनुपदन्ताप्रतिगादि- न्यतिव्यातिमाहुः ।। किंचाधिगतेति ॥ पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीय म्याकरणम् ॥ युद्धाच्छ। ॥ गोनः काश्मीरमण्डले देशविशेपे मवोगोनीयः पतलिः ॥ एमाण देशइति पाक्षिकवृद्धत्वाच्छ. ॥ न यहुचीदाविति सूत्रे भाग्ये गोगीयरस्वाहेति परजरी गोनीयशब्दः प्रयुज्यते ॥ तेन प्रोफ गौनदीय महामात्यम् "याज्ञवल्यानि मार- णानिआश्मरथः कल्प" इत्यादिवरप्राग्दीप्यतीयोऽण् । मधिगतं पाणिनीयगोनदीययोः सूत्रमहामाप्ययोः सच येनेति तथा ॥ नरद्वीपो शेरे नदिया इनि प्रसिक्षा प्रायः स्थलाविदोषः ॥ कणभुक् कणादः सप्तपदार्थनिरूपकदशाऽध्यायवैशिषिकदर्शनस्यमयता। धरणे भक्षि यस्येति धरणाक्षो गौतमः योदशपदार्थनिरूपरपमाभ्यापन्यायदर्शनस्य निर्माता ॥ पहुग्रीहौसरध्यक्ष्णो स्वाभाजिनि पप् ॥ महः कुमारिएमधाचार्य: तस्येदै भाहम् ॥ प्रमाकरोगुररिति व्यद्विपमाणः । तस्येद प्रामा इसे ३ मते पूर्यतनविषयके सदूपयोः पारागारयोः समुद्रयोः पार एगी तया ॥ दो पनिविति पनि ॥ ताशशास्त्रेति ॥ शारभिप्रामाशीविष्णुस्या. मिधी रामानुजश्रीपूर्णमज्ञादिप्रकाशितमेदान्तशासाऽम्पसनशीले । बाम्यया निलिमिग- मान्तपयःपयोधिपारीणापाऽगिद्धेः ।। राइनोएमाहेनापि सदम्पासस्थानुमिनेश मप्र ·सहस्राक्षखण्डनम् ७१ गौनीयेतिप्रयोगेण प्रस्तावनायो गोनदीयेत्यपप्रयोगः सूचितः । गोनदीपशब्देन तमो. कमन्यस्यालामात् ॥ पतञ्जलिमानपरावे स्वधिगतपाणिनिगोनीयसपस्वइस्येव पक्तव्यम् ।। अतिव्यातिश्चेति चकारः शायरवेदान्तानध्येता ध्याउरणन्यायपूर्वमीमांसाबासाह- दयेषु वानराचार्यतः प्राचीनार्याचीनेषु यापु सातविद्वरस्वतिप्रसंग समुथिनोति ॥ गहि सर्वेषां विदुषां तदध्ययननियमोऽस्ति । तथाचप्रतिलक्षणमित्यादि | परदूषणाय करिपतेपु एक्षणेषु मत्युत तस्यैव दोपभापद्यतइति भावः ॥ मन पखामि युपरक्षणम् ॥ तथाच प्रतिलक्षणं परोद्देशेन प्रक्षिप्तं शस्त्रं दुर्यलं मोतारमेव हन्ती- तिन्याय आपततीति कौतूहलम् ॥ यत्तु प्रकरणस्वारस्यात्तादृशाऽर्थ- लाभ इत्युक्तं तदपि प्रकरणाशानमनुमापयति । तथाहि कूर्मपुराणे पूर्वखण्डे पञ्चदशेऽध्याये ॥ सराप्त शंभुनापूर्वदक्षः प्राचेतसोनू. पः॥ किमकान्महायुद्धेश्रोतुमिच्छामसांप्रतमित्येवं शौनकादिभिः पृष्टः सूतो दक्षस्य चरितं प्रोकवान वक्ष्येनारायणेनोक्तमित्यादिना ॥ तत्र पूर्व वैर मनुस्मरता दक्षेण यश आरब्धः॥तन विष्णुप्रमुखा देवाः शङ्करं विना समागता ऋषयश्च ॥ तत्र दधीचो महादेवमदृष्ट्वा सदेवःसांप्रतंरद्रोविधिनाकिनपूज्यत इतिदक्षं पृष्टवान् ॥ ततो दक्ष- उवाच । सर्वेष्वेवहियज्ञेपुनभागः परिकल्पितः ॥ नमन्त्राभार्ययासा शङ्करस्येतिनेज्यते । एवंदक्षेणोके पुनर्दधीचेन यश्चप्रसूतिर्विश्वस्ये- त्यायुक्त्या संस्तूयतेसहस्रांशुसामगाध्वर्युहोस भिः॥ पश्यैनंविश्वक- मणिरुद्रमूर्तित्रयीमयमित्युक्तम्॥ ततोदक्षउवाच ॥ यपतेद्वादशाss- दित्याआगतायज्ञभागिनः ॥ सर्वेसूर्याइतिशेयानहन्योविद्यतेरविः॥ दक्षेणैवमुक्ते ये ब्राह्मणास्तत्र समायातास्तेपि तमसाविमनसो नमन्यतेवपध्वजम् ।। सहस्रशोथशतशोवहुशोभूयएव ते ॥ निन्दन्तो वैदिकामनासर्वभूतपतिहरम् ॥ अपूजयन्दक्षवाक्यंमोहिताविष्णुमा- यया ॥ ततो दक्षेण ब्राह्मणैश्च कृतां निन्दा श्रुत्वा ब्रह्मा अर्हितः ।। ततो दक्षो नारायणं शरणं जगाम यज्ञं च विष्णुना रक्षितः प्रवर्त- यामास ॥ तदनन्तर च दधीचो दक्षसाहाय्यकारिणो ब्राह्मणान् शशाप॥ भविष्यध्वंचयीह्याः सर्वेपीश्वरविधिपः॥ निन्दन्तोहेश्वर मार्गकुशास्त्रासक्तमानसाः ॥ मिथ्याधीतसमाचारामिथ्याशानम- लापिनः ।। प्राप्यघोरकलियुगंकलिज परिपीडिताः ॥ त्यक्त्यातपोवलं कृत्स्नंगच्छध्वनरकान्पुनः ॥ भविष्यतिहषीकेश स्वाधितोपिपरा मुखः ॥ इत्यन्तेन सूतैः सर्वं व्याख्यातम् ॥ तथाच दक्षयज्ञे समा. गतनाह्मणैर्यः शिवद्वेषः शियनिन्दा शिघमार्गनिन्दा च कृता तत्सर्व- मनूद्य तदनु कुशास्त्रासक्तचेतस्त्वमिथ्याधीतसमाचारत्यादिकं चा. नूय त्रयीयाहत्वघोरकलिकल्मषाभ्यर्दितत्वतपोवलहानिनरकप्राप्ति- ·Gર मारतशक्तिसहितः प्रामजनः रूपान् शापान्दत्तवान् ॥ नतु तत्र शङ्करोक्तश्रुत्यर्थस्य प्रकरणमस्ति नापि लक्ष्यलक्षणभावस्य येन मिथ्याधीवसमाचारत्वादीनां लक्ष- णत्वं त्वदुक्तसमाचारत्यादिपरत्वं वा भवेत् ॥ एवं यशकाले दक्षेण यशोपकारिब्राह्मणरक्षणार्थ नियुक्तोपि श्रीविष्णुभवद्भिराश्रितोपि मद्वाक्यात्पराङ्मुखोभविष्यति समर्थोपि मच्छापमन्यथा न करिष्य- तीत्यर्थः ।। अयमपि शापएव दधीचेन दत्तः ॥ एतेन विष्णोः सम्य- गसम्यग्वाऽऽधितत्वं शतानां लक्षणमिति प्रलपितमपास्तम् ॥ तेन यथा परोपद्वायैव शङ्करभकिं भावयता सुदक्षिणेन भगवति तदनुयायिपु च प्रयुज्यमानः कृत्याऽमिधारः सुदर्शनेन परिभूतः परावृत्य प्रत्युत तमेव सपरियार समदं समदहत् ॥ अनन्तरं चानुप्रविष्टं सुदर्शनं तदाश्रयस्थलं दावा तं समूल- घातं जधान ॥ तथा वैष्णवाऽऽचार्येषु वैष्णयेषु च प्रयुक्तोदूषणाऽभिचारोवैष्णव सुदर्शनाभिभूतः सएव ज्ञानदुर्वलं तमेव प्रथम प्रमभाति ॥ तदनु वैष्णवसुदर्शन तदवलंयं सकल समूलमुन्मूलयतीति गूढोऽभिसंधिः ॥ अथ तदुक्तहेतुदूपणमुखेन वास्तव कौर्मयच सामर्थं समर्थयन्ति ॥ यत्तुप्रकरणेत्यादिना ॥ भवारंभामभृति तावास्तदध्यायभागोऽत्यपेक्षितच्याख्यान मध्येकृत्याऽनूद्यते॥ तन्न चतुर्दशाध्यायान्ते दश- भ्यस्तुप्रचेतोम्योमारिपायांप्रजापतिः ॥ दक्षोजज्ञेमहाभागोय:पूर्वब्रह्मणःसुतः ॥ सतुदक्षो महेशेनरुदेणसहधीमता ॥ फरवाविवादरुद्रेणशक्षाप्राचेतसोमवदित्यादिना संसपेण सती. देहत्यागः शिवप्रत्तः क्षत्रियकुलेऽवतरणरूपः शापश्च निरूपितः । ततः पञ्चदशाध्यापारमे। नैमिपेयाऊचुः॥देवानादानयानांचगन्धवारगरक्षसाम्।। उत्पत्तिविस्तरात्सूतयूहिवैवस्वतेन्तरे ॥ १ ॥ सशसनमुनापूदक्षःपाचेतसोनृपः ॥ फिमकान्मिहाबुद्धश्रोतुमिच्छामिसांप्रतम् ॥२॥ सूतउवाच ॥ वक्ष्येनारायणेनोक्तपूर्वकल्पानुपङ्गिकम् ॥ निकालंबतपापप्रजा- सर्गस्यविस्तरम् ॥३॥ सशतःशंभुनापूर्वदक्षामाचेतसोनृपः ॥ विनिन्द्यपूर्ववैरेणगङ्गादा- रेऽयजनवम् ॥ ४ ॥ भवं विनिन्येत्यन्वयः ॥ देवाश्वसभागार्थमाहूताविष्णुनासह ॥ सहैवमुनिभिःसर्वैरागतामुनिपुङ्गवाः ॥ ५ ॥ मुनिपुगवाइति संयोधनमतो न पुनरक्तिः । दृष्ट्वादेवकुलंकृत्संशङ्करेणविनाऽऽगवन् ॥ दधीधोनामविप्रपिं प्राचेतसमयावधीत् ॥६॥ दधीचउवाच ॥ घमाऽऽधास्तुपिशाचान्तायस्साऽऽज्ञानुविधायिनः ॥ सदेवःसाम्प्रतरहो विधिनानिपूज्यते ॥ ७ ॥ दक्षउवाच ॥ सर्वेष्वेवहियोपुनभाग.परिकल्पितः ॥ मम- घ्रामाययासपिशङ्करस्येतिनेज्यते ॥ ८॥ यतोयज्ञेषु न भागोनापि माइति हेतोज्यते। मन्त्राऽभावकथनेन शिवस्य दादहि वोयझेपु भागाभायमापणेनेश्वरयानमार्गस्य निन्दा चायोधि ॥ ततः कुपितोदधीचस्तत्तद्देवरूपेण स्वरूपेण च शिवस्य यसमागमाग भावं बोधयितुमाहेत्युच्यते ॥ विहस्सदक्षंकुपितोवर प्राहमहामुनिः। शुन्यतासर्पदेयानां सर्वज्ञानमयः स्वपम् ॥ ९॥ दधीचश्याच ॥ यश्चमस्तिरियामायश्यामापरमेयरः । संपूज्यतेसर्वयज्ञविदितःकिनारः ॥ १०॥ प्राधपाद यतःप्रवृत्तिरिति विश्वस्यति । पाठान्तरम् ॥ विदितइत्पन्न विदिस्थेत्यापि ॥ मय वेदे विधारमावादिधर्मः स्तुपमा गोरलो- ·सहस्राक्षखण्डनम् ७३ अन्यएव ग स्वयं पार्यतीपतियादिविशिष्टइत्याशयेन दक्षउवाच ॥ नहायशहरोरन्द्रःसंहा- तामसोहरः ॥ नमाझयालीविदितोविश्वारमानोपपद्यते ॥३॥ संहतस्वेन मुरयकरा- भावासायं शकरः किरवयं सर्वसंहारकखामसोहरएव ॥ संहर्तृत्वनामस्वादयोग्यधर्मशाल- . नोविश्वारमत्यादिकंनघटते ॥ तस्याऽऽत्महिताऽकरणप्रसङ्गात् ॥ तमसोमुख्यत्वापत्तेः सर्वस्य नमस्वादिप्रसक्तेश्चैतिभायः ॥ किंचीश्वरादिशब्दाभिधैया सर्वदेवाचारमना सर्वैरिज्यमानः सस्योपहितो विष्णुरेपेत्याह ॥ ईश्वरोहिजगत्स्रष्टाप्रभुर्नारायणोहरिः ॥ सत्यात्मकोसौभग- वानिज्यतेसर्वकर्मसु ॥ १२ ॥ अथ वेदनयस्यापि शिपरत्वं तत्तद्देवरूपेण शिवस्यैमारा- ध्ययं च स्थालीपुलाफन्यायेन दर्शयितुं तदीयाष्टमूर्त्यतर्भूते भास्करे तधात्य दर्शयन्दधी- चउवाच ॥ किंवयाभगवानेपसहस्रांशुनंदृश्यते ॥ सर्वलोककसंहर्ताकालामापरमेश्वरः ॥ १३ ॥ यंगृगन्तीहविद्वांसोधार्मिकाब्रह्मवादिनः ॥ सोर्थसाक्षीतीवरोचि कालाऽऽरमा शाङ्करीतनुः ॥१४॥ पुपरुदोमहादेवःकपालीचघृणीहरः ॥ आदित्योभगरान्सूर्योनीलग्री- घोविलोहितः ॥ १५॥ सस्तूयतेसहस्रांशुःसामगाध्वर्युहोतृभिः॥ पश्यैनंविश्वकर्माणरुद्रमू- तित्रयीमयम् ॥ १६ ॥ संस्तूयतइत्यत्र संश्रूयतइत्यपिपाठः ॥ अत्र सूर्येपि सहर्तृत्वादिक वर्णितम् ॥ सामगाध्ययुंहोतृभिरिति ॥ सामगाः प्रसिद्धाः ॥ अध्ययंवोयाजुपाः होता- रोयढचाः ॥ तेन संपूर्णतय्यास्तग्नैव वात्पर्य बोधितम् ॥ तैत्तिरीयाणां नारायणोपनिषदि "आदित्योवाएपएतन्मण्डलंदपतितत्रतानच.” इत्यायुत्तया "संपानय्येवविद्यातपतीति- श्रावणात् ॥ तैत्तिरीयब्राह्मणे (काण्ड ३ प्रपाठक १२ अनु०९) "ऋग्निापूहिदि- विदेवईयते ॥ यजुर्वेदेतिष्ठतिमध्येऽङ्कः ॥ सामवेदेनास्तमयेमहीयते ॥ वेदैरशून्यैसिभि- रोतिसूर्यः ॥” इत्याम्नानाय ॥ अथान द्वादशाऽऽदित्याः समागताएते तु न शिवमूर्तयः ।। एतदतिरिक्तश्च सूर्योनेपास्ति यस्तन्मूर्तित्वेन संभाव्येत ॥ तस्मान शिवस्य वेदगोचरत्व- मित्याशयेन । दक्षउवाच ॥ यएतेद्वादशादित्या भागतायज्ञभागिन ॥ सर्वेसूर्याइतिज्ञेया नहान्यो विद्यतेरविः ॥ १७॥ एवमुक्तेतुमुनयःसमायातादिक्षवः ।। बाउमित्यनुबन्दक्षरा- स्थसाहाय्यकारिणः ॥ १८॥ तमसाविष्टमनसोनमन्यन्तेवृषध्वजम् ॥ सहसशोथशत- शोबहुशोभूयएवहि ॥ १९॥ द्वितीयचरणे नपश्यन्तिमहेश्वरमितिपाठान्तरम् ।। श्लोकान्ते भूपएषतइत्यपि ॥ निन्दन्तोवैदिकान्मत्रान्सर्वभूतपतिहरम् ॥ अपूजयन्दक्षपास्यंमोहिता विष्णुमायया ॥२०॥ देवाश्च सर्वेभागार्थमागतापासवादयः ॥ नापश्यन्देवमीशानमृतेनारा- यण हरिम् ॥२१॥ नारायणं विनाऽन्ये नापश्यन् नारायणस्तु सर्गमाऽपश्यदेवेति भावः ॥ एवमगस्वरयेदार्थकथनं तत्राऽनुमति पालोश्य वेदगोऽन्तरादित्याह ॥ हिरण्यगर्भो भगवान्ब्रह्माब्रह्मविदांचरः ॥ पश्यतामेवसर्वेषांक्षणादन्तरधीयत ॥ २२ ॥ पश्यतः सर्वा- ननाढत्येत्यर्थः ॥ पष्टीचानादरइतिषष्ठी ॥ अथ शिरमाहात्म्यप्रकाशनाय विष्णुना विधा- पितां यज्ञप्रवृत्तिमाह ॥ अन्तर्हितेमगरतिदक्षोनारायणहरिम् ॥ रक्षकंगतादेवंजगाम. शरणस्वयम् ॥ २३ ॥ प्रवर्तयामासचतंयशंदक्षोधनिर्भयः ॥ रक्षकोभगवान्विष्णु.शरणा- गतरक्षकः ॥ २४ ॥ एतावता अनाध्याये साक्षायक्षस्यैव प्रकरणं लिङ्गं श्रुतिश्च उत्तरो- त्तरं बलिष्ठानि स्पष्टतरापयुपलभ्यन्ते । नरिवह फलिभवभवावतारविशेपश्रीशङ्कराचा- मा० प्रा० १० ·७४ मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः र्यकथायागन्धोप्यस्ति ॥ पातकस्य दण्डयोग्यतायाश्च सत्वं शापबीजभूतं दर्शयति ।। पुनःप्राहचतदक्षदधीचोभगवानृषिः ॥ संप्रेक्ष्यर्पिगणान्देवान्सर्वान्वैरदविद्विषः ॥ २५ ॥ अपूज्यपूजनेचैवपूज्यानांचाप्यपूजने ॥ नपाएमवाप्नोतिमहद्वैनात्र संशयः ॥ २६ ॥ मसतांपग्रहोयनसतांचवावमानना ॥ दण्डोदैवकृतस्तन्त्रसद्यःपततिदारुणः ॥ २७॥ अपि- गणान्वृषध्वजममन्यमानान्देवांश्च यज्ञभागार्थमागतान्यासबादीन्देवमीशानमपश्यतः सर्शनपीश्वरविद्विषःसम्यक प्रेक्ष्य प्राह ॥ एतेन कलावीश्वरविधिपः शङ्कराचार्यद्वेपिणोभवि- प्यन्तीति व्याख्यानमनोरयोऽपास्तः।। ईशानादर्शिवादपूज्यानो घासबादीनां पूजने पूज्यानां रुद्रादीनाम् ॥ असतां तमसाऽऽविष्टयाद्वैदिक्मन्ननिन्दकानामृषीणाम् ॥ सतां वास्तववे- दार्थवादिनाम् ॥ दारुणोदण्डः पुरस्तादध्वरविध्वंसनरूपः ॥ इत्यं दक्षे दण्डसंभवं प्रददर्य तदनुयायिनोब्राह्मणान् शशापेत्याह ॥ एवमुक्त्वासविप्रर्पिः शशापेश्वरविद्विपः ॥ समाग- तान्त्राझणास्तान्दक्षसाहाय्यकारिणः ॥ २८ ॥ अयोग्यस्यापि दक्षपचनस्य पाउमित्युक्त्या स्वीकारेण साहाय्यकारिणईश्वरविडिपः शशापेसनेनापि तात्कालिकशिवद्वेषशालिनामेव शापोद्देश्यत्वं स्पष्ट बोधित नतु त्वदिएम् ॥ पूर्वलोकद्वयं दक्षप्रस्युक्तमिदं तु समागतान्ब्राहाणामत्युच्यते तेन (दक्षप्रतिदवीचेन) इति सहस्राक्षोक्तिः प्रत्युक्ता ।। सहेतुनिर्देश शापाकारमाह ॥ यस्मादहिष्कृतोयेदागवहिःपरमेश्वरः ॥ विनिन्दितोमहादे- पः शङ्करोलोकवन्दितः ॥ २९ ॥ भविष्यन्तित्रयीवाहासपीश्वरविद्विपः ॥ निन्द- म्तीहैश्वरंमागंकुशास्त्रासकचेतसः ॥३०॥ मिथ्याधीवसमाचारामिथ्याज्ञानालापिनः ।। मायबोरंकलियुगकलिजैःपरिपीडिताः ॥३॥ यत्वासपोचलंकृत्स्नंगच्छध्वनरकान्पुनः । भविष्यतिषीकेशःस्वाभितोपिपराइमुखः ॥३॥ एवमुक्त्वाविप्रर्षिविररामतपोनिधिः ॥ जगाममनसारुद्रमदोपामिनाराम् ॥ ३३ ॥ परमेश्वरः सर्पमूलभूवोपि भवद्भिर्गसाय. मप्रामाययासार्धमित्यादिदक्षपाक्यपूजनेन घेदादहिष्कृतः तथा सूर्यादिभूतिभिः शेर सर्येषां शुभकर्ता सर्वलोकवन्दितोऽपि महादेघो नम.कपालीलादियास्यपूजनेन विनि- न्दितः ॥ निन्दन्तोवैदिकान्मन्ब्रान्सर्वभूतपतिहरमितिपूर्वमुक्तेश्च ॥ सायन्सएप प्रयी- बाहाभविष्यन्ति ॥ पूर्वश्लोफोगस्य भक्छब्दस्यैवान रिभक्तिविपरिणामेनान्वयास- मक्षबचनेपि भविष्यन्तीति प्रथमपुरुषः ॥ भान्छन्दान्ययमन्तरेण यसादिति हेतुहेतुम- भावानुपपत्तेः ॥ कतिपु चित्पुस्तकेषु मरिष्यवंश्यीयासाइतिपाठः ॥ भामनेपद गरध्य नरकान्पुनरित्यग्रेवाऽऽपम् ॥ मतोपियेणाममे शाबरमतरवदनात्मयीयाह्या भविष्यतीतिवचनाशयो मैराश्याल्पनः ।। ग्रयीशयोक्तचरकापालियादिपाय॥ नवेदयाहोपुरपइत्याधुदाहतपूर्यकोर्मयचनसंदमाए । तथापाशुपतंशात्यमेरपुर मुमत ।। कडालवपापण्उमदासवादिभेदतः ॥ अमरव्यमसम्यग्येदयाद्विजोमाः ॥ भग्मा. स्पिधारिणः सर्वेभविष्यन्तिनसंशयः ॥ स्वापरयेनत्यन्तिसशापुतामसाइत्यादिम्यो निर्दिष्टस्थलपामादिपचनेभ्यश ॥ सया इह यो सपि अायो देपाव भरविद्धिपः शिवपिणः सन्तऐधरं .मार्ग पैदिकानिभिः शिययानादिलक्षणं निन्दति ।। सर्वेष्वहिपोपुनमागःपरिर रिपतइतिदक्षयारपस्यप्तनेन तमसाऽनिष्टता यूप- ·सहस्राक्षखण्डनम् ७५ ध्यजस्यामानेन चाविद्यमानदोपारोपविषयं कुंन्ति ॥ श्रतोहपीकेशः परामुपो भविष्यतीत्यग्ने वक्ष्यते ॥ भनहेतूननुवदति कुशास्नेत्यादिपदप्रयेग ॥ कुशास्त्राणि तामसानि दयाह्यशास्त्राणीति दर्शितं प्राय ॥ तदासतिमन्तरा मनसि तमभायेशा- योगात् ॥ पूर्व तदाविष्टमनस्कताकथनेन निप्पद्यमानस्यैवायमनुवादः ॥ वस्तुतस्तु कुशास्तरि सर्वेप्पेपहिय वित्यादिना कुत्सितशासनकर्तरि दक्षआसक्तः घेतोयेषी तइत्येव युक्त्तर भाति ॥ शाखाणामिह विशेषतः प्रसत्यभायात् ॥ तस्यैव साहाय्यकरणात् ॥ वैदिकमत्रान्सर्यभूतपतिं हर च निन्दित्वापि तद्वाश्यस्यैर पूजनाय सिद्धमेवैतदनूयते ॥ चेतसइत्यत्र मानसाइति पाठान्तरम् ॥ यद्यपि नृन्तृची शंसिक्षदादिभ्य संज्ञायांचानिावित्यौणादिकसूत्रेण शासेः क्षदादित्वाच्छासिक्षदादिभ्यइ- तिशेखरोक्तपाठान्तराना शासेस्तृचि संज्ञायामेय शास्तेतियुक्तं ॥ मुनीन्द्र श्रीघनःशास्तेत्य- भरोतः । तथापि युद्धसज्ञायामेवेति न शक्यं यत्तुम् ॥ मैतारणारयविग्विशेषपर्याये प्रशास्तृशब्दे इडभावानुपपत्तः ॥ बाहुलकात् सज्ञायांचानिटाचितिचकाराद्वा असंज्ञायामपि स्वीकारे तु नियामकपर्यायोपि साधुः । अतएव शास्तासमंतभद्रेनाशासकेपुनरन्यपदिति विश्वमेदिन्यो ॥ प्रकृतसूलमनोरमातत्वबोधिन्यादिप्रप्यस्य कोशस्य प्रमागत्वेनसंग्रहा- च्छासकाचित्यमप्यसन्दिग्धमेव ॥ चान्दे शासे तिचिशिष्टिरित्यन शास्त्रेतिप्रत्युदाहरता रलमतिना स्वनौणादिकतृचोपीडभागोव्याकरणान्सरसंमत इति दर्यते ॥ पुराणादिपु तु श्रीभागवतादिपु (स्कं० १ अ० २२ श्लो० २६) शास्ताचोत्पथगामिनाम् ॥ (म० १७ श्लोक० ९) खलानामयिशास्तरि ॥ (कं ५ अ० १० श्लोक० २६) शाम्ताभिगोप्तानृपति.प्रजानां ॥ (स्क० ६ भ० ३ श्लोक० ४) कतिसंतीहशास्तार। (श्लोक० ५) शास्तारोदण्डधारिण इत्यादिस्थलेषु शास्तृशब्दस्य प्रचुरप्रयोगदर्शनात्पी- राणिकपरिभापयाप्यन तत्प्रयोगोनिर्वाधएव ।। नन्यध्ययनसदाचाराम्यां सपनानां कथं कुशाखेपु कुशास्तरि वाऽऽसक्तिरित्यताह ॥ मिथ्याधीतेति ॥ अधीतं वेदादिकमध्ययन चा ॥ नपुंसकेभावक्तः ॥ समाचार: संध्यावन्दनाद्यनुष्ठान मिथ्या अधीतसमाचारौ येयां ते तथा ॥ अथवा मिथ्यैव अधीत समाचारोवेदव्रतोपदेशपरोप्रन्योपैरित्येव मुख्यो. ऽर्थः ।। अन्यथा सहनशोथशतशोबहुशोभूयएवहि ॥ निन्दन्तोवैदिकान्मन्त्रानियस्या- योगात् ॥ ननु ज्ञानिनामध्ययनानुष्ठानयो. समाचाराध्ययनस्य घा कथं चैयर्थ्यमितिचे- तनाह ॥ मिथ्याज्ञानेति ॥ नग्न कपालीविदितोविश्वात्मानोपपद्यतइत्यादिदक्षवाक्यस्य बादमितिस्वीकारात्पूजनाच वास्तमज्ञानिनां तमाशस्य मायया मोहस्य चायोगात् ॥ इहतु तमसाविष्टमनसइति मोहिताविष्णुमाययतिचोक्तत्त्वात्तयेति भावः ॥ अतइदं पदद्वयमपि सिद्धसैवार्थस्यानुवादकम् ॥ एवमनूय तरफल दर्शयितुं पुनः शपति ।। प्राप्यघोरमिति ॥ अनूदितहेतूनामिहानरोझमेण फरान्युच्यन्ते ॥ यसादेव तसादोर कलियुगं प्राप्य मिथ्याज्ञानालापित्वेन दोपप्लोपत्तात्विज्ञानाभावाकलिङदोषैर्मद्य पानादिभिः परित. पीडिताः सन्तोमिथ्याधीतसमाचारवादशेष तपोबलं त्यक्त्वा तत्यागारकुशास्त्रेषु कुशासनकतरि वाऽऽसतमानसवाच नरकान्प्रामुत ॥ यस्साच'

·मारुतशक्तिसहितः प्राभानः
भयन्ता सर्वेपीश्वरविहिपः सन्तऐश्वर मार्ग निन्दन्ति तस्मादिदानी स्वाधित यज्ञरक्षार्थ
खेन मारमना भाल्मीयेन दक्षेण वा माश्रितोपि हुपीकेशः पराङ्मुखो भविष्यति ।।
हरिहरयोरभेदेन हरहेपे हरिद्वेपस्य हरेज्यायामविद्यमानदोपारोपेण हरीज्यानिन्दनस्य च
सिद्धरिति भावः ॥ अयमपि शापएच ॥ स्वाभिनशिनद्वेषिषु भवत्सु प्रवृत्तं मच्छा
समयोपि सोन्यथा न करिष्यतीति निगर्वः ॥ हृपीकेशे परामुखे भवतामन्तःकरणं
बाह्यन्द्रियाणि च सत्कर्मसु न प्रवर्तिप्यन्ते ॥ तमुस्ये सकलदुप्फल संभवइति
नातापरं शप्तव्यमतो विररामेति सूताइ । एवमुक्त्येति ॥ भविष्यतिहपीकेशइति ॥
शापानुरोधादेव तस्मिन् यज्ञे विष्णोर्गरुडरूपेण परामुखीभावः स्वयमपि यज्ञस्यानिर्वहणं
चामेसिनेवाध्याये पर्यते ॥ एवंह प्रयीबाह्यत्वं कलिजदोयपरिपीडितत्वं तपोमला-
त्यागो नरकप्राप्तिर्यज्ञरक्षार्थ प्रार्थितस्यापि विष्णोः पराङ्मुखत्वं चेति पञ्चैव दक्षयज्ञे
शिवद्वेषादिकपु शापस्य विषयाः ॥ ईश्वरद्वषादेस्तहेतुतयैवानुवादइति सिद्धम् ॥
तदेवरसर्वमनुसन्धायोक्तं मूले । तथा हि कूर्मपुराण इत्यादिना प्रलपितमपास्त-
मित्यन्तेन ॥ अत्र यः शिवद्वेप इति ॥ येदामतिपाद्यत्वादिकथनरूपः सः॥
प्रकरणस्वारस्यात् ॥ तेन "कलिमलहरिौतधर्मवक्तरिचतमिसनभिरञ्जनम्" इति
कल्पनमपास्तम् ॥ यच्छन्दोलिङ्गविपरिणामेन शिवमिन्दाशिवमार्गनिन्दयोरप्यन्वेति ॥
तत्सर्वमन्येति ॥ यस्मादहिष्कृतोवेदादित्यनेन शिवद्वेपं विनिन्दितोमहादेवइत्यनेन
निन्दा निन्दन्तीहैश्वर मार्गमित्यनेनवद्यजनलक्षणमार्गनिन्दाचान्येत्यर्थः ॥ कुशाले.
त्यादि । आदिपदं मिथ्याज्ञानप्रापित्वसंग्राहकम् ॥ यच्छब्दनियन्त्रितप्रकृतशिवद्वेषा-
दिपरामर्शिना तत्सर्वमितितरउन्टेन शिवोमोहनायावतीर्णइतिकथनशाङ्करमतरखण्डना-
देह संबंधगन्धोपीति घोतितम् । तदेवाहुः ॥ नतुतशङ्करोक्तति ।। शङ्कराचार्य-
व्याख्यातश्रुत्यर्थत्येत्यर्थः ॥ इदमुपफमपलासमर्थितम् उपसंहारयलाभूयासमर्थते ।
तथाहि ॥ जगामममसाममिति शापदानजन्यपापलोपनार्थ सापनिवेदणार्थ र शिव
प्रत्येव मानसा गमन ज्ञायते ॥ एतदने चानुपइमेव ॥ एतस्मिान्तरेदेवीमहादेवमहे-
श्वरम् ॥ पतिपशुपतिदेवज्ञात्वैतत्प्राहसदृक ॥ ३४ ॥ एतद्दाधीचशापादि दक्षयज्ञवृत
ज्ञात्वा तवचरनिर्वाहाचं माहेत्यर्थ ॥ यतः सर्वदा ॥ देव्युवाच ॥ दक्षोय नयजते
पितामेपूर्वजन्मनि । विनिन्यभववोभावमात्मानंचापिशङ्कर ॥ ३५॥ भवतो भाव वेदेषु
सत्ता सहरणस्वभावं नग्नतयाऽनस्थानकपालधारणादि चेष्टां च विनिन्ध तथा भवत
मामान विश्वामित्वाप्टमूर्तिस्वादिगुणविशिष्टं विप्र च विनिन्द्येत्यर्थः ॥ देवामहर्षयश्चा-
सस्तनसाहाय्यकारिणः ॥ विनाशयाशुक्यॉवरमैतं वृणोम्यहम ॥ ३६॥ तत्र पूतिनि-
न्दापूर्वकयो । एतेन महर्पिता शापहेतुभूता निन्दापि साक्षारिवति निधीयते ॥
दण्डोदेवकृतइति दाधीचरवननिहाय विनाशयेति प्रार्थनम् ॥ एवंविज्ञापितोदेच्यादेव-
देवपाप्रभु ॥ ससर्जसइसारुदंदक्षयज्ञजिघांसया ॥ ३७॥ एतेनाप्यसन्दिग्धं साक्षा-
रियस्यैव प्रकरणम् ॥ ततः श्लोकद्दयेन सृष्टस्य स्वरूपमायुधानि च निरूप्योच्यते ॥
वीरभद्रइतिस्यातं देवदेवसमन्वितम् ॥ सजालमानोदेवतामुक्तस्वाञ्जलिः ॥ ४०॥

·सहनाक्षखण्डनम् तमाहदक्षसमखविनाशयशियोऽस्तुते ॥ विनिन्द्यमांसयजतेगलाद्वारेगणेश्वर ॥१॥ द्वितीयान्तानां ससर्जति पूर्वेणान्वयः ॥ देवेश शिवम् ॥ शिवोस्थिति पुंस्वमार्पम् ॥ विनाशने हेतुविनिन्येति ॥ सः मां विनिन्द्ययजतइत्युक्त्यापि पूर्वोक्कनिन्दादीनां श्रीमहादेव विषयकत्वमेव दृढीभवति ॥ अग्रे ततोवन्धप्रमुक्तेनसिंहेनैकेनलीलया ॥ यीरभदेणदास्यविनाशमगमलतः॥ ४२ ॥ मन्युनाचोमयासृष्टाभद्रकालीमहेश्वरी ॥ तयाचसावृपभसमारुह्ययोगणः ॥ ५३॥ भव भद्रकालीसाहित्यकथनेन देयीशाप- विनिर्दग्धाइति विशाध्यायस्थव्यासवचने देवीशादेवीशेन या भद्रकालीपतिना वीर- मद्रेण अपविनिर्दग्धाइत्यर्थः साधुः ॥ देवीशेन शिवेनैव वीरभद्रद्वारेति या ॥ भने लोकचतुष्टयेनरोमजास्यैरन्यैरुदगणैः सपतीकैः परिवारितस तस्य यज्ञदेश प्रति सस. मारंभं गमनं वर्णयित्वोच्यते ॥ उवाचसमियोरुदैवीरभद्रःस्मयन्निव ॥ वयंानुचराः सर्वेशर्वस्वामिततेजसः ॥ १८ ॥ भागार्थलिप्सयामाप्ताभागान्यच्छध्वमीप्सितान् । मथचेत्कस्यचिदियमायामुनिवरोमाः ॥ ४९॥ भागोमवयोदेयस्तुनास्भभ्यमितिक- ध्यताम् ॥ तंबूताज्ञापयतियोविनङ्ख्यामोवयंततः ॥ ५० ॥ सप्रियः भद्रकालीसहितः ॥ रुदैः सहेति शेपः ॥ स्वस्य सवर्गस्य शर्वानुचरत्वं प्रकाश्य यज्ञभागानां प्रार्थनेन पूर्वमुक्ता ऐश्वरमार्गनिन्दा रुद्रभागप्रतिबन्धरूपैव नतु शङ्कराचार्यमतखण्डनरूपेत्यसन्दि- ग्धमवगम्यते ॥ अथचेदित्यत्र इयं सगणखभागावरोधनरूपा यदि कस्यचिन्मायाकपट दंभोदोवा स्यात्तदा भवद्भयोरदानुचरेभ्यस्तु भागोन देयइत्यस्मभ्यं कथ्यताम् ॥ तथाचेद्योऽसहागप्रतिपेधमाज्ञापयति तं निर्दिशत ॥ ततोषयं तं विनंक्ष्यामोविनाश- यिष्यामः ॥ अन्तर्भावितपयर्यः प्रयोगः ॥ चतुर्थचरणे वेत्स्यामोहिवयतुतमिति पाटा- न्तरम् ॥ तं शिवयजनस्य प्रतिपेद्धारं वेत्स्यामः कीदृक् समर्थः सइति परीक्षिन्यामहे ॥ ततः ॥ एवमुक्तागणेशेनप्रजापतिपुरःसराः ॥ देवाऊचुः ॥ प्रमाणवोनजानीमोभागेम. ब्राइतिप्रभुम् ॥ ५५ ॥ प्रजापतिर्दक्षः ॥ मन्नाः वोयुष्माकं भागे प्रमाण सन्तीति न जानीमः ॥ यज्ञेषु रुद्रभागोमन्त्रप्रमितोनास्तीति भावः ॥ इति प्रभु वीरभद्रमूचुरित्यर्थः ।। ततः । मन्त्राऊचुःसुरायूयंतमोपहतचेतसः येनाध्वरस्यराजानं पूजयेयुर्महेश्वरम् ॥ ५२ ॥ ईश्वरासर्वभूतानांसर्वदेवतनुईरः ॥ पूज्यतेसर्वयज्ञेषुसर्वाभ्युदयसिद्धिदः ॥ ५३॥ एव• मुक्तामहेशानंमाययानष्टचेतसः ॥ नमेनिरेययुमंत्रादेवान्मुक्त्वास्वमालयम् ॥ ५४ ॥ येनाऽध्वरस्येति ।। ये यूयं अध्वरस्य राजानमपि महेश्वरं न पूजयेयुः पूजयेत ।। पूजयेयुरिति पुरुपयत्ययमार्पः ॥ अन्यत्स्पष्टम् ॥ एवं साक्षा-मन्त्रैरुक्तापिदेपाभगवन्मायया नष्टचेवस्त्वान्महेशानं तथात्वेन त मेनिरे ॥ ततोमनादेवान्मुक्त्वा स्वस्थानं ययुः ॥ पुतेनापि साक्षाच्छिचे विद्यमाना अध्वरराजस्वसर्व भूतेश्वरत्वसर्वदेवाऽभिन्नत्वसर्वयज्ञ- पूज्यवादयोधर्मामत्रप्रतिपादितामपि देवैर्न स्वीकृताइति वर्णनेन साक्षाच्छिवस्यवो- कविधैव निन्दा प्रकृतकलहवीजमिति फलति ॥ न स्वतच्छङ्कराचार्यपरतयोपपद्यते नापि निर्विशेषवादविवर्तयादादिखण्डनमिह तो प्रतीयते ॥ भने च ॥ ततःसरुद्रो भगवान्सभार्यःसगणेश्वरः ॥ स्पृशन कराम्यांविप्रपि दधीचंप्राइदेवहा ॥ ५५ ॥ मन्त्राः ·-- मारुतशक्तिसहितःप्रामानः प्रमाणनकृतायुप्माभिर्यलदर्पितः । यस्मात्प्रसातस्माद्वोनाशयाम्यद्यार्विताम् ॥ ५६ ॥ इत्युक्वायज्ञशालांतांददाहगणपुङ्गवः ॥ गणेश्वराचसंक्रुद्धायूपानुत्पाध्याचि क्षिपुः ॥ ५० ॥ वीरभद्रोपिदीप्तास्माशकस्यैवोद्यतंकरम् ॥ व्यष्टमयददीनात्मातथान्येपांदिवौकसाम् ॥५०॥ इत्यादिनामुनीनपिमुनीश्वराः (६१) इत्यन्तेनयज्ञभङ्गोवर्णितः ॥ अन्न वज्रस्तम्भनस्य वर्णनेन देवीशापर्विनिर्दग्धाइतित्रिंशाध्यायवाक्यस्य अपवि निर्वत्रं यथास्यात्तथेत्यर्था- न्तरमपि निधिमेव ॥ ततः ।। भविष्यतिहृषीकेशइतिशापस्य फर प्रदर्श्यते ॥ तथावि- गुसगरुहसमायांतमहाबलः ॥ विव्याधनिशितैर्वाग स्तम्भयित्वासुदर्शनम् ॥ ६२ ॥ समालोक्यमहाबाहुरागत्यगरुडोगणम् ॥ जघानपक्षःसहसाननादांबुनिधियथा ॥ ३ ॥ ततः सहस्रशोरुद्र.ससर्जगरुडान्स्वयम् वैनतेयादम्यधिकान्गरुडतंप्रदुद्रुवुः ॥ ६ ॥ तान्दृष्ट्वागरुडोपीमानपायतमहाजव ॥ विसृज्यमाधवंयेगात्तइद्भुतमिवाभवत् ।। ६५ ।। अन्तर्हितेवैनतेयेभगवान्पद्मसंभवः ॥ धागत्यवारयामासवीरभद्रंचकेशवम् ॥ ६६ ॥ क्षत्र सुदर्शनस्तंभनं विष्णुनापि यज्ञरक्षाया अनिर्वाहश्च निरूपित. ॥ तदेतत्सर्व विष्णोः सामर्थ्याभावमूलकमिति नहि वेनापि निर्मरसरेण शक्यं वक्तम् ।। किंतु भेदबुद्धेः फलं दर्शयितुं शापं सार्थकोयतुं च हरेरेतरपाराङ्मुख्यमेव ॥ अत एव गरुडरूपेणापि परा- मुखतया गमनम् । अन्यथा वैनतेयश्चपक्षिणामितिगीतावाक्याद्भगवद्रूपस्य तस्य तथा पारामुल्यं न संगच्छेत ॥ अतएव तदद्भुतमिवामवदिति ताशवृतान्तस्याद्भुतत्व- मुच्यते ॥ वस्तुतस्तु शापं सफलयितुं भगववैप तथा कृतमतोनाद्भुतमिति ज्ञापना- येवशब्दः ॥ धीमानिति गमनस बुद्धिपूर्वकत्वज्ञापनार्थम् ॥ देवैर्गत्राणां तिरस्करणाच्छ- न्दोमयगरुडरूपेणैर पराड्युसतया गमनम् ॥ स्वयं त्वनिर्वहणरूपं पराङ्मुखत्वमवल- स्थितम् ॥ स्वातघ्ययोधनायैय अन्तर्हितेवैनतेयइतिस्त्रेच्छयाऽन्तर्धानं पर्यते ॥ अथ भगवतएव स्वाभिन्नशिवमाहात्म्यं प्रविशयिपतोमायया देवादीनां व्यामोहादिदम- भूदतः शिवस्य वनागमनं विष्णुमायारूपायाउमायाविशेषत सरनं ततः केशोपशमन च प्रतिपाद्यते प्रसादया मासेत्यादिना ॥ तस्याविष्णुमायारूपत्वं तु यादेवीसर्वभूतेषुविष्णु- मायेतिशन्दितेतिसप्तशतीपाग्यात् वियोर्मायाभगवतीययासंमोहितंजगत् ॥ भादिष्टाप्रभु- पांशेनकायांसमविष्यनीति मागवतवास्याच ॥ श्लोकास्तु प्रसादयामासचतंगौरवा- त्परमेटिनः ॥ संस्तूयभारानीशंभुस्खयागमस्वयम् ॥ ६७ ॥ वीक्ष्यदेवाधिदेवतम- मासर्पगणैवगम् ॥ तुष्टावभगवान्नमादक्षःसर्वेदियौकसः ॥ १८॥ विशेषात्पादेिवी पाइराद्धपारीरिणीम् ॥ लोर्नानाविधैर्दक्ष प्रगम्यचकृताञ्जलिः ॥ ६९ ॥ ततोभगव- तीदेवीमहसन्तीमाहेश्वरम् ॥ प्रससमनसारदेवच प्राणानिधिः ॥ ७० ॥ त्यमेवनग- त.यामासिवाचनाक्षिता ॥ अनुप्रायोभगवतादशश्चापिदिशैस्मः ॥७१ ॥ ततःप्रह- स्थन् भगगनकपनीररोहितः ॥ उयाचप्रणतान्देवान्माचेतसमयोहरः॥ ७२ ॥ गच्छा देवता सा.प्रसनोगवतामहम् ॥ संपूज्या सर्वपक्षेपुननिन्योहंविरोपतः ॥ ७ ॥ रपंचा- पिशृणुमेदक्षयचनसर्यरक्षणम् ॥ त्यत्वासोपणामेतांमदनोभवयातः ॥ ७ ॥ भवि- प्यमिगणेशान कालान्तेनुप्रशान्मम ॥ तायत्तिष्टममादेशात्स्याधिकारेपुनितः ।। ७५ ।।

·सहस्राक्षखण्डनम् 'एवमुत्तमातुभगनान्सपलीकःसहानुगः ॥ भदर्शनमनुप्राप्तोदक्षस्यामिततेजसः ॥ ७६ ॥ अवापि संपूज्यासर्पयशेपुननिन्द्योहमित्युत्त्या यशभागराहित्यकथनलक्षणनिन्दायारत्यागः सर्यपशेवाहुतिभिः सकरणं चेत्येव प्रसादीजमवगम्यते ॥ न तु विवर्तवादादिरूपमत- विशेषस्वीकरणम् ॥ यच यज्ञस्सारक्षणं तच्छापानुरोधेन हरेः पाराशुल्यादेव गतु सामर्थ्याभानादिति शापयितुम्॥ हरिहरयोरभेदोभगवतः प्रचिकाशयिपितं शिनमाहात्म्य च ब्रह्ममुखेन मकाश्यते । अन्तर्हितेमहादेवेशकरेपद्मसंभवः ॥ व्याजहारस्वयंदामोपजग- तोहितम् ।। ७७ [ ब्रह्मोवाच । फिस्वयंभवनोमोहमसन्नेपभध्वजे ॥ यदारसस्वयंदे- व.पालयेत्यामतं द्वितः ॥ ७० ॥ सर्वेपामेवभूतानांसीजेपरमागतिः स्तूयतेयेदिकर्मप्रैर्दे- यदेवोमहेश्वरः ॥ ७९ ॥ तमचंयन्तियेरद्रस्वारमनाचसनातनम् ॥ चेतसाभावयुक्तेनतेयां- तिपरमपदम् ॥ ८० ॥ तस्मादनादिमध्यान्तविज्ञायपरमेश्वरम् ॥ मनसाकर्मणावाचासमा- राधययनतः ।। ८१ ॥ यत्नापरिहरेशसनिन्दास्वात्मविनाशिनीम् ॥ भवन्तिसर्वदोपाय निन्दकस्यनियाहिताः ॥ ८२ ॥ यस्तुचैपमहायोगीरक्षकोविष्णुरध्ययः ।। सदेवोभगनानु- दोमहादेयोनसंगायः ॥ ८३ ॥ मन्यन्तेयेजगद्योनिविभिन्न विष्णुमीश्वरात् ॥ मोहाइवेद- निष्टमात्तेयान्तिनरकंनराः ॥ ८ ॥ येदानुअर्तिनास्त्रेदेवनारायणतया ॥ एकीभावेनप- श्यन्तिमुक्तिभाजोभवन्तिते ॥ ८५ ॥ योविष्णुःसस्वयंरदोयोरुद्रःसजनार्दनः ॥ इतिम- त्याभजेद्देवंसयातिपरमांगतिम् ।। ८६ ॥ सृजत्येवजगत्सर्वविष्णुम्तवमहेश्वरः ।। इत्थंजग- सर्वमिदंजगनारायणोद्भवम् ॥ ८७ ॥ संसात्यवाहरौनिन्दाहरेचापिसमाहितः ॥ समानयमहादेवंशरण्यंब्रह्मवादिनाम् ॥ ८८॥ उपश्रुत्याथवचनंविर चस्यमजापतिः । जगामशरणंदेचंगोपतिकृत्तिवाससमिति ॥ ८९ ॥ एतावतासाभाच्छिवस्यैवेदं प्रकरणं नतु तदवतारपरिवाविशेषवृत्तस्यान संवन्धगन्धोपीत्युपसंहारपलादप्यसन्दिन्धं सिद्धम् ।। भने चानुपदं येन्येशापानिनिर्दग्धादधीचस्यमहर्षयः ॥ द्विपन्तोमोहितादेवंसंवभूवुः कलिपाथ ॥ ९० । त्यस्यातपोबलंकृत्स्नविप्रागांकुलसमवाः ॥ पूर्वसंस्कारमाहात्म्याब्रह्म- जोवचनादिह ॥९॥ मुस्शापास्तताकपान्तेरौरवादिषु ॥ निपात्यमानाःकालेनसं- प्राप्यादित्यवर्चसम् ॥९२॥ ब्रह्मागंजगतामीरामनुज्ञाता.स्वयंभुवा । समाराध्यतमोयो- गादीशानंग्रिदशाधिपम् ।। ९३ ॥ संवभूवुर्यथापूर्वशङ्करस्यप्रसादतः ॥ इतिशतानां मुनी- नामतिकान्तकलियुगेषु जन्मादि शापमुन्ति च वर्णयित्नाऽध्यायउपसंहृतः । एतद्वि- पये मूलेऽने किंचिद्वक्ष्यते तत्रैन विशेष दर्शयिष्यामः ॥ यदि शताः कीदृशा इति कस्यचिजिज्ञासा स्यादित्यभूताः शप्ता ज्ञेया इत्युत्तरं वा भवेत्सदा लक्षणपरत्वं ताशप्रकरणस्य स्यात् ॥ तसालक्षणपरत्वं तादृशानां वर्णयन् प्रातारफएवेत्यवधेयम् । स्वक- पोलकल्पनयापि तेपां लक्षणत्वं न संभवति ॥ अतिव्यात्यादिदोप-. ग्रस्तत्यादित्युच्यते ॥ लक्षणचतुष्टयं तु पूर्व निरस्तम् ॥ प्रकृतसन्दर्भस्य लक्षणपरत्वं पारयितुं स्पष्ट युक्त्यन्तरमाहुः ॥ यदिशताइत्यादि ।। ताशानामिति ॥ उक्तरीतिकार्थान्तरपरवचनानाम् ॥ प्रतारकएवेति ॥ मोहय- ·८० मारुतशक्तिसहितःप्राभञ्जनः न्तिजनान्सनिति कौर्मवाक्यार्थानुगमात्सएव तथेत्यर्थ ॥ एवं चतुर्थलक्षणदूपणे प्रसङ्गात्पञ्चमपटसप्तमलक्षणान्यपि निरस्तानि ॥ पुनः प्रत्येकं तानि निराकरिष्यन्तः सह- साक्षे ( एवमि याधीवसमाचारस्वमपिशङ्करानभिमताधीतसमाचारवं) इत्युक्त पञ्चमलक्षणं दूपयन्ति ॥ पञ्चमलक्षणमित्यादिनात्वय्यतिव्याप्तिरित्यन्तेन ॥ पञ्चमलक्षणं मिथ्याधीतसामाचारत्वं ॥ तदपि न संभवति ॥ तन्न मिथ्यैव अधीतः समाचारोयैरितिविग्रहः॥ तद्भावस्तत्वम् ॥ मिथ्या शब्दोभवन्मतेऽनिर्वचनीयवचनः ॥ अतएव भवदीयैर्मिथ्यात्वंसद- सत्वानधिकरणत्यमनिर्वचनीयत्यम्॥ तद्धि किमसत्त्वविशिष्टसत्या- भावः ॥ उतसत्वात्यन्ताभावासत्वात्यन्ताभावरूपं धर्मद्वयं ॥ सत्या- त्यन्ताभावयत्वे सत्यसत्वात्यन्ताभावरूपं विशिष्टं वेति विकल्पत्रयमु. श्राव्य तञ्च सिद्धसाधनसाध्यचैकल्यादिदोपैर्दूपयित्वा मैवमित्यादिना सत्यात्यन्ताभावासत्वात्यन्ताभावरूपधर्मद्वयएव निर्भरः कृतः ॥ एवंचसादृशार्थ त्यक्त्या शङ्करानभिमतेत्यर्थ कुर्चतोऽपसिद्धान्तः ॥ समाचारोवेदग्रतोपदेशपरोग्रन्थः। अतएव श्रीशङ्कराचार्यः स्वाध्या- यस्य तथात्येनहिसमाचारेधिकाराचसववञ्चतन्नियमइतिसूत्रे "स्वा. ध्यायस्यैपधर्मोनविधायाः॥ कथमिदमवगम्यते यतस्तथात्धेनस्वाध्या- यधर्मत्वेनसमाचारे वेदव्रतोपदेशपरे, ग्रन्थआथर्वणिका इदमपि वेद- व्रतत्वेनसमाख्यातमितिसमामनन्ति" इत्युक्तं ॥ तत्रच शङ्करानभि- मतत्वं दुरुपपादम् ॥ सर्वस्यैव वेदव्रतोपदेशपरस्य ग्रन्थस्य शङ्करा- भिमतत्वात् ॥ तदर्थावर्णनमात्रेणैव तदनभिमतत्वं चेच्छङ्कराऽवर्णि- तार्थकवेदव्रतमन्थाद्यध्ययनकर्तृपु दधीचादिप्वतिन्याप्तिः॥ दधीचो. तिस्तु नशङ्कराभिमतसमाचाराभिप्रायेण किंतु यतोभवद्भिरीश्वर- स्य निन्दा कृता अतोभवतां समाचाराध्ययनादिकं मिथ्या वृथैवेत्यु- पालम्भः ॥ यथा कश्चिद्धर्माचरणशीलः कुत्सितं कर्म कुर्याञ्चेत्तदा तमन्यउपालभेत तय धर्माचरणं वृथैवेति तथेयमुक्तिः ॥ यदिच सम्यगाचारः समाचारोयथार्थआचारइतियावत् ॥ धनार्जनादिरू- पोनृपसेवादिरूपोगृहस्थाथमिणां विहितइन्युच्यते तदातु तत्तत्प्रति- पादकस्मृत्यध्ययनमपि तेपामेव शङ्कराभिमतं नतु संन्यासिनाम् तेषां सर्वसंन्यासस्यैवाभिमतत्वात् ॥ तथाच धनार्जनराजसेवादिपरे त्वय्यतिव्याप्तिः॥ अनिचतीयवचनइति ॥ "मिथ्याशब्दोऽनिर्वचनीयतावचनः" इतिपञ्चपादिका- दिपु कथनातयेत्यर्थः । भवदीयैरिति ॥ भवसिद्धिकारादिभिः । अस्य वृतइत्युत्तरे- णान्चय ॥ तद्धि ॥ सदसत्वानधिकरणवं हि ॥ असत्यविशिऐति ॥ वैशिष्टयं सरयस्यामारस्य या विशेषणम् ।। भयं मथम करपः ॥ धर्मद्वयामिति द्वितीयः ॥ विशि- ·सहस्राक्षखण्डनम् एमिति तृतीयः । तच्च ॥ विकल्पवयम् ॥ दूपयित्वेति ॥ अद्वैतसिद्धौ प्रथमपरिच्छे दारंभएष विप्रतिपत्तिप्रतिपादनोत्तरं "विमतं मिथ्यादृश्यस्यात् जडत्वात्परिच्छिनत्वात् शुक्तिरूप्यक्त्" इति प्राधा प्रयोगानुपन्यस ननु किमिदं मिथ्यात्वं साध्या इत्यादिना विकल्पनयमुद्भाग्य "नाधः ॥ सत्यमात्राधारे जगत्यसत्वविशिरसावानभ्युपगमाद्वि- शिष्टाभावसाधने सिद्धसाधनात् ।। न द्वितीयः ॥ सस्वासत्ययोरेकाभावेऽपरसस्चावश्य:- वेन ज्याघातात् ।। निर्धर्मकमावदस्य सखराहित्येपि सदूपेणामिथ्यात्वोपपत्यार्थान्तराय ॥ शुक्तिरूप्ये बाध्यस्वरूपसत्वव्यतिरेकस्यैव वाध्यत्वरूपासस्यस्य व्यतिरेकासिद्धयासाध्यबैक- ल्याय ॥ मत एव ग तृतीयः ।। पूर्ववसापातादर्थान्तरात् साध्यवैफल्याच" इति दूपयि- रवेत्यर्थः ।। मैवमिति ॥ "मैवम् ॥ सत्यात्यन्ताभावासत्यात्यन्ताभावरूपधर्मद्वयविव- क्षायां दोपाभावात्" इत्यादिना व्याहत्यादिकं परिहत्य मिथ्याशन्दस ताशार्थकाये निर्मः कृत इत्यर्थः । तथा च मिथ्याशब्दस्य शङ्करानमिमतार्थकत्वमेव शक- राऽनभिमतमिति भावः ॥ भदं योध्यम् । मिथ्याधीतसमायारा इत्यत्र किं मिथ्या अधीतं वेदादिकं समाचारोऽनुष्ठानं च येषामित्यर्थ भाहोस्विदायमत्यपान्तसाहचर्येण भावार्थकक्तस्वीकरणादधीतमध्ययनमिति हताहो पूर्वोक्तः ॥ नायौ । येदादेस्तध्य- मनस्य सन्ध्यावन्दनाद्यनुष्ठानस्य च शहराऽनभिमवस्याऽभावात् । न चबैप्णयमन्य. सदाचरणे एवाऽत्राऽधीतसमाचारी कल्प्यौ ॥ मानाभावात्कपोलकल्पनामावस्याऽनुपादे- यत्वात् ॥ वैष्णवानां सिद्धान्ताचरणयोर्वेदादिमूलकतामा उपपादयिष्यमाणत्वाच ॥ तदभ्ययनं तु स्वयापि कृतमतस्त्वय्यतिघ्याप्तिः ॥ समाचाराभानाददोपइति चेत् धैष्णवानां भगवरसेवाद्याचरण वेदादिप्रमितं मनुपे न या॥ भाये शङ्कराभिमतत्व स्वीकुरु ॥ द्वितीये स्वदुया पापरूपे समाचारशब्दोऽशरयः प्रयोक्तम् ।। पातालाद्य- नुयायिषु चातिव्याक्षिः ॥ “एतेन योगः प्रत्युक्त" इसादिस्यलेयोगस्य शङ्कराऽऽचार्यैः प्रत्युक्तस्यात् ।। नहि सकले जगति शासता सुवचा ॥ एतेनैव पातालादिसूत्रन्याययात्पु वैष्णवाचारप्रतिपादकेषु भगान्मन्नग्रहणाऽऽद्याचारवत्तया पुराणादौ प्रसिद्ध पु व्यासनारदा- दिप्यतिब्यासिरवधेया ॥ घस्तुतस्तु समाचारशब्दस्य तथा व्याख्यानमेव शङ्करानभिम- तमतस्तृतीयएव विनहआदर्तव्यइत्याशयेनाहुः ॥ समाचारदत्यादि । शङ्कराचा- रिति ॥ उक्तमित्यग्रिमेणाऽन्ययः ॥ स्वाध्यायस्यैपइत्यादिः समामनन्तीत्यन्तः साधनाध्याये गुणोपसंहारपादे(सूत्र ३) स्वाध्यायस्येतिसूत्रस्य पाकरमाध्यस्थोग्रन्थः ॥ चादिनि शकरानभिमताधीतसमाचारवं पारयितुं शक्षाचार्याणामेव निर्देशः ।। वस्तुतस्तु रामानुजानां श्रीभाष्मे मास्कराचार्याणां भेदाभेदभाप्ये श्रीकण्ठशेवभाष्ये भिक्षोरविमा- गाद्वैतभाष्ये उत्तदनुयायियुतिपु च सएव समाचारशब्दार्थः ॥ यद्यप्यासाकीनभाध्ये मध्यभाब्यताप्रकाशिकायां च सम्यगाचारइत्यापि दृश्यते स्थापि तत्तवानभिमत- मेवेति किं तेन ते । तथा च कोर्मवाक्ये सम्यगाचारः समाचारइति योगेन समाचार- शब्दोऽनुशानपरोभवता न शस्योव्याख्यातुम् ॥ भवनये मन्यविशेपे तस्य रूढेयोगरूढेर्या सन्चात् ॥ योगादिर्बलीयसीति सिद्धान्तात् ॥ अन्यथा सूत्रेऽपि सोऽयोमाभूत ॥ मा. प्रा० ११ ·मारुतशक्तिसहितःप्राभञ्जनः तत्रचेति॥ समाचारमन्थे ॥ तदर्थेत्यादि । समाचारमन्थार्थस्य ॥ तदनभीति ॥ शङ्कराचार्याऽनभिमतत्पम् ॥ घेदवतग्रन्यादीत्यादिपदेन द्वादशोपनिषदतिरिक्तसकलवे- दमागस्य संग्रहः ॥ शङ्कराचायैरीशावास्यादिदशोपनिषदां श्वेताश्वतरनृसिंहतापनीययोश्चे- ति द्वादशानामेय व्याख्यातत्वात् ।। तथाच तत्तच्छासाध्यायिपु सर्वपैदिकेष्वतिप्रसङ्गः ॥ वेदप्रामाण्यवादिनां तेषां वैदिकभागोनानभिमतइति चेदाथर्वणानां समाचारेपि तुल्यम् । एवंचाऽसंभयोलक्षणदोषः ॥ अथ स्तोकं पाकः स्तोकं स्पृष्टइत्यादिवदधीतेतिकृयन्तस्यैक- देशेऽपि धास्त्रथै मिथ्याशब्दान्वयं स्वीकुर्यास्तदाप्यसंभवस्तदेवस्थः ॥ तदध्ययने सदन- भिमतत्वाभावात् ।। अध्ययने तदनभिमतत्वं नाम तदनभिमतेतिकर्तव्यताकस्पमिति चेत् क तैस्तदध्ययनेतिकर्तव्यता निरणायीति दर्शय ॥ अथ कौर्मवाक्यस्य वास्तवार्थमाहुः॥ दधीचोक्तिस्त्विति ।। अतोवैदिकमन्नादिनिन्दाऽनुमितसमाचाराध्ययनवैयर्थ्यानुवादा- भिमायमेर मियाऽधीतसमाचाराइति संयोधनमिति भावः ॥ समाचारे शिरोवतस्याs- यानातस्वात्तस्य च रुद्रदेवताकवायाः कश्चिदभ्युपगमादैश्वरमार्ग निन्दतां भवतां समा- चाराऽध्ययनं वृथैवेति सोधनाभिसन्धिः ॥ यया स्वाऽऽथर्वणभागप्रसिद्धस्य शिरोव्रतस्य भस्मोद्धलनरूपत्वमेयाऽभ्युपगतं वकृतशैवसुधाकरे द्वितीयकिरणे ॥ मतोऽन्न संतोष्ट- व्यम् ॥ वस्तुतस्त प्रत्यरवदुक्तरयुक्तता तु ससिद्धान्तमार्तण्डादौ मया अपजितेति कृतं मासनिकेन । प्रस्तावनोक्त छत्रचामरादि धनार्जनराजसेवादिकं स्मारयन्तोवादिन्येव लक्षणाऽतिप्रसक्ति वक्तुमाहुः ॥ यदि चेत्यादि ॥ स्मृत्यऽध्ययनमपीति ॥ नच ताप्रतिपादकस्मृत्यभाव शक्ष्यः । (अ० १ गृहस्थप्रकरणे श्लोक २) राजाऽन्सेवासि- याज्येभ्यासीदलिच्छेदनक्षुधेति याज्ञवल्क्यादिभिगृहस्थधर्मपु तस्य स्मरणात् ॥ तेपामे- वेति ॥ गृहस्थानामेव ॥ शेपे पछी ॥ अथ सहस्राक्षे (मिथ्याज्ञानालापित्यमपि शिवाऽनभिमतज्ञानप्रसापित्वमेय) इत्युक्तं पष्ट रक्षण दूपयन्ति ॥ मिथ्याज्ञानाला- यित्वंशप्तानांप/लक्षणमित्यादिना दुर्वारैवेत्यन्तेन ॥ लक्षणाभासएवेति ॥ मिथ्याशानपलापित्वं शप्तानां पठं लक्षणमुक्तं तदपि लक्षणाभास- एय॥दोपदुष्टत्वात्।कथमितिचेन्छृणु। मिथ्यापदस्य शङ्करानभिम- तपरत्वं वर्णयतस्तव पूर्वोक्तयुक्त्याः निगृहीतत्वसंपादकत्वेनेत्यवेहि ।। भन्येपि दोपायै?प्रत्य लक्षणस्य तेप्युध्यन्ते ॥ शङ्करानभिमतस्य प्रमाणादिपोडशपदार्थतत्त्वज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वेन प्रतिपादक गौतमे- तिव्याप्तिः॥ नहि शप्ताश्च गौतमेनोयामिति वदतस्तव गौतमस्यापि विप्रशप्तत्वममिमतम् ॥ गौतमेनेति तृतीयया तस्य कर्तृत्वावगमात् ॥ मिच स्वस्यामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगइति योगसूत्रस्य भाप्ये "पुरुपः स्वामीदृश्येनस्वेनदर्शनार्थसंयुक्तः तस्मात्संयोगाः श्यस्योपलन्धिर्यासभोगः यातु द्रष्टुःस्वरूपोपलब्धिासोपवर्ग" इत्या- दिना शङ्करानभिमततादृशशानप्रतिपादकेषु व्यासेप्यतिव्यातिश्च ॥ एवं धर्मविशेषप्रसूताव्यगुणफर्मसामान्यविशेषसमवायानांपदा- ·सहनाक्षसण्डनम् नांसाधयंवैधाभ्यांतत्त्वशानानिःश्रेयसमित्यादिना पदार्थ- तत्यवानस्य मोक्षहेतुत्वं यदाति फणभुज्यतिव्याप्तिः ॥ किंच तत्तदुचा- शानाध्येतरि तत्तज्ज्ञानालापिनि त्वय्यत्तिव्याप्तिदुचारैव ।। घभजपाः पुंसीत्याभासशब्दस्य हीबविशेषणत्वेऽपि पुंस्त्याऽनपायः ॥ अयं मायः ॥ पूर्वत्र शहरशन्दसान शिवशन्दस्य प प्रयोगेण शन्दभेदात् "सोमेनयत ।। दाक्षिणानिज- होति । हिरण्यमानेयायददाति" इत्यादिवद्वस्तुभेदमभिप्रेत्य साक्षाच्छियोऽय विरक्ष्यत उत Narssचार्याएर ॥ आधेऽस्माभिरव्यमानं ज्ञानं न शिराऽनभिमतम् ॥ चतुर्प वैष्णवसंप्रदायेवासाकीनसंप्रदायस्य शिवमति तस्यात् ॥ श्रीममरहसनकवैष्णव क्षिति- पापना इति वक्ष्यमाणपामादिवचनेभ्यः ॥ द्वितीयस्मिनभयत्र मिथ्याशब्दस्य पटुक्तार्थ- करवं मानाऽभावादनास्थय पूर्वापरतध्यायसदभविरोधाराधितं च तयाप्यभ्युपेत्य दूप- यन्ति। पूर्वोक्तयुक्त्याइत्यादि॥ अपसिद्धान्तइतिपूर्वोक्युत्याः ॥ निगृहीतत्वेति॥ भपसिद्धान्तस्यापि निग्रहस्थानस्वादिति भाव. । अतएव गौतमपलक्षण्यां (१०५ माहिक २ सून १)" प्रतिज्ञाहानि प्रतिज्ञान्तरंप्रतिज्ञाविरोध.प्रतिज्ञान्यासोहेयन्तरमा- न्तरनिरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थक्रमप्राप्तकालं न्यूनमधिकंपुनरक्तमननुभापगमज्ञानमप्रति- भाविक्षेपोमतानुज्ञापर्यनुयोज्योपेक्षनिरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तोहेत्वाभासाश्चनिग्रह- स्थानानि" इति द्वानिशसिग्रहस्थानेष्वपसिद्धान्तमपि सत्येन गयित्वा (सू० २४) " सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमारकथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः" इति सलक्षितः ॥ प्रमाणा- दीति ॥ गौतमसूनेषु हि (भ० १ भा० । सू०१) "प्रमाणप्रमेयसंशयमयोजन- दृष्टान्तसिद्धान्ताऽवयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानांव- यज्ञानाबि श्रेयसाऽधिगम" इति पोउशपदार्थतत्वज्ञाना-मोक्षाअधिगम प्रतिज्ञाय कर्थ लेया तत्त्वज्ञानानि.श्रेयसमित्याकालायां तेन मिथ्याज्ञानस्य नाशात्तनाशेन दु.खजन्मप्रवृत्ति- दोपाणामवरोहफ्रमेण नाशाच तदित्याशयेन (सूर २) "दुःसजन्मप्रवृत्तिदोपममि- भ्यानानानामुत्तरोत्तरापायेतदनन्तरापायादपर्ग." इति सूत्रयिया तेषां तत्वज्ञानसपा- दनाय (सूत्र ३) "प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाप्रमाणानि " इत्यादिभिरेकोनचत्वारे- शता सून प्रथमसूमोदिएपदार्थेषु निर्णयान्तामय पदार्थान्प्रथमाऽध्यायस्य प्रथमाह्निके लक्षयित्या द्वितीयाहिके बादादीन्सतपदार्थान रिंशत्यासूनैक्षयित्वा (१०२ मा० १- सू०१) "समानानेकधर्माऽध्यवसायादन्यतरधर्माऽध्यवसायाद्वानसशयः" इत्यादिना (अ. ५ मा० २ सू० २५) " हेत्याभासाश्थयथोक्ताः " इत्यन्तैनाध्यायचतुष्टयेन तएवपदार्थाः सप्रपञ्च परीक्षिताः ॥ वर (भा १ बा० ३ सू०१०) " इच्छारेपप्र- यलसुरादु खज्ञानान्यात्मनोलिङ्गमिति" इत्यादौ शङ्कराचार्याऽनभिमतमात्मस्वरूपादिक प्रतिपादयतीति युक्तस्तत्राऽतिप्रसङ्गः नच गौतमस्य देवीशप्तवं मानाभावात् ॥ सर्वर्षि- शिरोरत्नेषु ग्यासचरणेष्वतिच्याप्तिमाहुः ॥ किंचेति ॥ पातक्षरसूत्रेषु साधनपादे (सू०. १६)" हेयंदुःखमनागतम्" इति दुःखस्य सायरनमुक्त्या (सू०१७) " इष्टदृश्ययोः संयोगोहेतुयहेतुः" इति दुःखहेतुमुस्त्या कितदृश्यमित्याकाक्षायां सूत्रायेव भूतेंद्रियरूपं ·८४ मारुतशक्तिसहितःप्राभञ्जनः दृश्यं सूत्रद्वयेन द्रष्टुः स्वरूपं भोक्तृत्वं चाभिधाय (सू० २२) “ कृतार्थप्रतिनष्टमप्य- नष्टतदन्यसाधारणत्वात्" इत्येकस्यैव प्रधानस्य सर्वपुरुषसाधारणत्वं सर्वथा नाशाभाव च प्रतिपाद्य संयोगस्वरूपं निरूप्यते ॥ (सू० २३) “स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहे- तुःसंयोगः" इति ॥ संक्षेपत एतदथं तु राजमार्तण्डाख्यतवृत्तौ भोजराजः ॥" स्वशकिर्ड- श्यस्यस्वभावः ॥ स्वामिशक्तिईष्टुःस्वरूपं ॥ तयो योरपिसंवेद्यसंवेदकत्वेनव्यवस्थितयो- स्विरूपोपलब्धिस्तस्याःकारणय ससंयोगः॥ सचसहजभोग्यभोक्तुस्वभावस्वरूपानान्यः।। महितयोनित्ययोपिकयोश्वस्वरूपादतिरिक्तःकश्चित्संयोगोस्ति । यदेवभोग्यस्सभोग्यत्वं- भोत्श्वभोक्तुत्यमनादिसिद्धसएवसंयोगः ॥” इत्याह ॥ तथा च पुरुषाणामनौपाधिक नानात्वं द्रष्टदृश्ययोर्वास्तवं भेदं नित्यत्वं च श्रीशङ्कराऽऽचार्याऽनभिमतं स्वीकुर्वति पतञ्ज- लावतिव्याप्तिः॥ न केवलं तत्र किंतु परमाचार्येषु व्यासेप्पपि सेत्साहुः ।। भाप्य इति । पुरुषास्वामीत्यादिरपवर्गइत्यन्तः पातअलभाप्यमन्यः ॥ इत्यादिनेति ॥ भनूदितग्रन्था- दग्रेऽनुपर्द "दर्शनकार्यावसानःसंयोगइतिदर्शनंवियोगस्यकारणमुक्तंदर्शनमदर्शनस्यप्रति- द्वंद्वीतिअदर्शनसंयोगनिमित्तमुक्तंनान्नदर्शनंमोक्षकारणमदर्शनाभावादेवधन्धामावासमोक्ष इति" इत्यादिना ज्ञानस्य मोक्षं प्रत्यकारणाघमौपचारिककारणत्वं च शङ्कराचार्यान- भिमतप्रायमुक्तम् ॥ द्रष्ट्टदृश्ययोः सादिकः स्वस्वामिभावश्च तदनभिमतएवोक्तः ॥ इतः पूर्वसूत्रे माप्ये “अतश्चदग्दर्शनशक्त्योर्नित्यत्वादनादिःसंयोगोव्याख्यातइति" इत्यादि तदनभिमतमेवोदितम् ॥ एतद्व्याख्याने व वाचस्पतिमिश्रः ॥ “ नवप्रधा. नवदेकएव पुरुषस्तन्नानात्वस्यजन्ममरणसुखदुःखोपभोगमुक्तिसंसारव्यवस्थयासिद्धः ॥ एकत्वश्रुतीनांचप्रमाणान्तरविरोधात्कथंचिद्देशकालविभागाभावेनभक्क्याप्युपपत्तेः प्रकृत्ये- कत्वपुरपनानात्वयोश्चश्रुत्यैवसाक्षाप्रतिपादनात्" इत्युक्त्यामजामेकामिति श्रुतिमुदाह- रति ॥ शङ्कराचार्यस्त्वियं श्रुतिः समन्वयस्य तुरीये (सू०८) चमसवदविशेषादित्यधिकरणे. ऽन्यथैव व्याख्याता ॥ तथा प्रकृतसूत्रे भाष्ये किंचेदमदर्शननामेत्यादिना तद्विषयकानप्टी कल्पानुपन्यस्यता भगवता व्यासेन “कारणान्तरेप्वपिकल्पितेप्वेवसमानश्चर्चः" म्यधायि ॥ एतच " नकेवलंप्रधानेकारणान्तरेष्वपिपरब्रह्मतन्मायापरमाण्वादिषुकल्पिते- पुपमानश्च!विचारः" इति विवृण्वता वाचस्पतिमिश्रेणासाकं पाङ्कराचार्याणां नैयायि- कादीनां च सिद्धान्तादन्यदेव तवत्यमिति स्पष्टीकृतम् ॥ तस्माद्यासेषु तद्विवरणे सांख्य- कौमुद्यादिषु च तदनभिमत निरूपयति वाचस्पतिमिले सर्पदर्शनमंग्रहादिप्रणेतृविद्या- रण्यादिषु घातिप्रसनः सुस्थः ॥ एतदेवातिव्याप्तिश्चेति चकारेण योध्यते ॥ एवंधर्म- त्यादि ॥ भनेदं शेयम् ॥ कगादो हि तर्काचार्यों वैशेषिकदशलक्षणी प्रणिनाय (4. १ भा० १ ० १) "अपातोधमन्यास्यास्यामः" इति धर्मभ्यारयानं प्रतिज्ञाय- (७०२) " यतोऽग्युदयनिःश्रेयससिदिसधर्मः" इति तं लक्षयिस्वा (सू०३) "सपनादाम्नापस्थप्रामाण्यम्" इति येदभामाण्यमभिधाय (सू०४) "धर्मविशेप- मसूताट्रम्पगुणर्मसामान्यविशेषसमवायानांपदार्थानांसाधयंवैधाभ्यातापशनाशि:- ·सहनाक्षखण्डनम् प्रेयसम्" इति सुकृतविशेषजन्यात् दय्यादितत्त्वज्ञानादेव मोक्षं प्रतिपादयति ।। भन्न साधम्यंसमानोधमाधयविरुद्धोधर्म इति मुक्तावलीकारादयः ॥ एतदुपस्कारे शहरमिनः " सर्वपदार्थप्रधानोइंश्वानसमासः ॥ सर्वपदारयज्ञानस्यनिःश्रेयसहेतुत्वात् । तद्नशा- स्वनिःश्रेयसयौहेतुहेतुमद्रायः ॥ शास्त्रतत्वज्ञानयोापारल्यापारिभावः ॥ निःश्रेयसराय- ज्ञानयोःकार्यकारणभावः ॥ द्रव्यादिपदार्थशास्त्रयोःप्रतिपायप्रतिपादकमानः संबंधोऽग- ग्यते ॥ एतेषांचसंबंधानांज्ञानानिःश्रेयसाऽर्थिनामिहशास्त्रेप्रवृत्तिः" इति वक्ति । मुक्ति- स्वरूपं च भशेपविशेषगुणध्वंसावधिकदुःखप्रागभाव इति सिद्धान्तयति ॥ एतय सर्व शङ्कराचार्याऽनभिमतमेव ॥ तथा तृतीयाध्यायद्वितीयाहिकेस्वकारः (सू०४) "माणा- पाननिमेयोन्मेपजीवनमनोगतीन्द्रियान्तरविकाराःसुखदुःपैच्छाद्वेषप्रयत्नाश्चात्मनोलिङ्गा- नि" इति सूत्र मात्मनां नित्यसविशेषत्वमभिधाय (सू०५) "तस्पदव्यत्वनित्यत्येवा- युनान्यारयाते" इति तेषां द्रव्यत्वं स्वीकृत्य सूत्रतयेणाऽऽगमिकत्यं पूर्वपक्षीकृत्य (सू०- ९) "अहमितिशब्दस्यव्यतिरेकानागमिकम् " इत्यादिना सूत्रदशन निराकरोति ॥ तथा (सू० १९) " सुखदुःपज्ञाननिष्पत्यविशेषाकात्म्यम्" इत्यात्मैक्यं पूर्वपक्षीकृत्य (सू० २०२१) "प्यारयातोनाना ॥ शास्त्रसामर्थ्याच" ॥ इत्यात्मनां नानात्वमेव सिदान्तयति ॥ एतदृत्तिकाराजयनारायणतर्कालङ्कारप्रभृतयश्चात्र मायागदस्यानुवादपुर:- सरनिरासं स्पष्टमेव दर्शयन्ति ॥ चतुर्थाध्याये च (सू० ११२) "सदकारणपन्नित्यम् " " तस्यकार्यलिङ्गम्" इत्यादिना निस्यानां परमाणूनां प्रपञ्चोपादानतया विनर्तवाद- विरोधिनमारंभवादमेवोरीकरोति ॥ अतोयुक्तेन तन तदनुयायिपु चातिव्यातिः ॥ अथ पाद्मोत्तरपण्डवचनाश्रयणादएच्छान वमगीकृत्येप्टापत्तिमभ्युपेयास्तहि मायावादेपि तुल्यम् ॥ किंचतत्तदिति ॥ प्रस्तावनायां तेन न्यायादिशास्त्रं सम्यगम्यस्तमिति प्रतिपादनारपञ्चमलक्षणस्य प्रकृतग्रन्थे शैवसुधाकरे च प्रचित्तदनुवादात्पष्टलक्षणस्य च त्वय्यतिन्यातिरिति भावः ॥ नचाभिनिवेशपूर्वकत्वमुभयनाभिनिवेश्यवइत्यदोपः शस्यवचनः ॥ लक्षणग्राहकमानतयाऽमिमते कौर्मवाक्ये विशेषणस्यानुक्त्या तनिवेशे मानाभावात् ॥ अस्माभिस्तु तयोः शप्तलक्षणत्वमेव पुरा निराकारीति नामासु वासमप्रसङ्ग इति भामः ॥ सहस्राक्षे ननु वैवानामित्यादिनाऽनुचित्रवाहित्यन्तन दर्शितं ससमं लक्षणं दूषयन्ति ॥ विप्पोसम्यगित्यादिना असंभवापत्ते- रित्यन्तेन । विष्णोः सम्यगसम्यग्वाऽऽश्रयणं तदपि शप्तानां लक्षणमुक्तं तदपि न लक्षणम् ॥ अत्र सम्यगानितत्वमसम्यगाश्रितत्वं प्रत्येक लक्षणं मिलितं वा । नायः ॥ सम्यगाधितेप्वतिभक्तपु नारदोद्धघसनका- दिप्यतिव्याप्तेः ॥ नहि तब शप्तत्वसंभावतमपि येनेष्टापत्ति कुर्याः॥ असम्यमाश्रयणं चान्यदेवताभक्तानामेव संभवति ॥ येप्यन्यदेवता भक्तायजन्तेश्रद्धयान्विताः ॥ तेपिमामेयकौन्तेययगन्त्यविधिपूर्वक- ·मारुतशक्तिसहितःप्रामचनः मित्यनेन तेपामेवासम्यगाश्रयणस्य भगवता प्रतिपादितत्वात् ॥ तथाच सर्वप्वन्यदेवताभक्तेप्वतिव्यातिः स्यात् ॥ किंच विनिन्दन्ति- हपीकेशंब्राह्मणान्ब्रह्मवादिनः अस्यापि लोकस्य तादृशप्रकरणस्य. त्वेन हुपीके शनिन्दकतद्भक्तवाह्मणनिन्दकानां शप्तत्वस्य त्वयाप्यड्डी- करणीयतया विष्णुपराङ्मुखेपु तेषु विष्णोः सम्यगसम्यग्वाऽऽश्रयः णस्य (स्वाभितोपीत्यपिशब्देनकाचेदाश्रितस्यग्रहणंनत्वनाश्रितस्य) इति वदतस्तवाप्यभिप्रेततया तत्राव्याप्तिः स्यात् ॥ किंच व्यावृत्ति- वीव्यवहारोवालक्षणस्य प्रयोजनम् ॥ तत्र व्यावृत्तिरितरभेदानु- मितिस्तजनकत्वेनामिमतस्य लक्षणद्वयस्य कुत्राप्यसत्वेन प्रत्येक च तयोः सम्यगाधितेप्वसम्यगानितत्वस्यासम्यगाभितेपुसम्यगा- धितत्वस्यासत्वेन भागासिद्धतया पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनेतरभेदा- नुमित्यजनकतया निष्फलत्वमेव ॥ एवं व्यवहारजनकत्वमपि प्रत्ये- कं सर्वत्र न संभवति परस्पराव्याप्तत्वात् ॥ नद्वितीयः ॥ मिलित- योर्द्वयोरेकत्रासंभवस्योक्तत्वेन लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूताभाव प्रतियोगित्वेनासंभवापत्तेः ॥ तस्मात्सप्तानामपि लक्षणत्वेनाभिम- तानामव्याप्त्यतिव्यात्यादिदोपग्रस्तत्वेनानिश्चायकतया तैर्लक्षिते व्यवहार कुर्वन्भ्रान्तएव शिष्टैरनादेयवचनश्चेति ॥ अझं ज्ञेयम् ॥ भविष्यतिहपीकेशइति वास्यस्याऽर्थः प्रकरणादिलभ्योऽसंदिग्धः प्रकारातएवाऽतोगनुवष्णवानामित्यादिशा तदुत्तरपरत्ववर्णनं च प्रलाप एव ॥ यच्च साधितोपीत्यत्र प्ररपितं तस ॥ अनाश्रितस्यौदासीन्यमानसंभवेन पारामुख्याऽनि- यमात् ॥ स्वतः सर्वाऽनुग्राहके सर्वपाल के विष्णौ खौदासीन्यस्याप्यसंभवात् ॥ स्वेन स्वैर्वाऽऽधितइति प्यारयानसाचित्येन तन सूपसर्गस्याप्यभावाच ॥ भनाऽपिशब्द- स्वारस्यं तु निगोहन्या रक्षस्वेत्यादिमलिङ्गादकृताऽऽश्रयोपि सयज्ञबस्तु रक्षेदेष किं पुनर्यजमानादिना वृताश्रयः ॥ प्रकृते तूतमारणशास्कृताऽऽधयोपि परामुखोयज्ञरक्षा- 'ननु वैष्णवाना न क्य नरके पातोविष्णोरक्षाया समर्थवादताह ॥ भविष्यतीति । सलं तस्याऽस्ति तन सामध्यं सोऽपि चेत्पराझुसस्यात् कस्तर्हि मातेतिभावः ॥ खाधि- तोऽपीत्सपिशन्देन क्वचिदप्रितम्य ग्रहणं नत्वनाश्रितस्य ॥ तथाभूतस्य परामुखतायाः प्राप्तत्वेन तवयगम्य निपल पापत्ते ॥ मुगदम्पारम्यभशापत्तेश्च ॥ एक्च तादृशाना सम्य. विष्णोराश्रयणमेव न सभवति । यदि पचित्तत्म्यात्तथाऽपि स परामुगोभविष्यतीत्यपिना सूचितम् ॥ तपाच विष्णोरसम्यगसम्यमा यशश्रयण तत्तेपा सम्म रक्षणम् ॥ परतु इदं लक्षगमितरम्य वस्पयि सदिग्धम्याऽपि सत्ये एव शातत्वनिर्णायकम् ॥ गुक्तिभुपिसाधनविष्णु- मरिमाप्रस्य ताइताया वतुमनुचितवान् ॥ विष्णोः परापुराता शिद्विपादेः फलम् ·८७ सहस्राक्षसण्डनम् विमुसोभविष्यतीति योध्यम् ॥ इतरस्य शप्तलक्षणस्य सन्दिग्धस्य सत्यै सप्तरवसंदेहे श्रीविष्णुभक्तेः शतत्वनिर्णायक बदन श्रीमान् महानाऽऽस्तिकएव ।। भगवद्गीतादयस्तु दुराचारदर्शनादसाधुत्यसंदेहेपि भगवतः सम्यगाश्रयणारसाधुत्वनिश्चयं बोधयन्ति ॥ अपिचेत्सुदुराचारोभजतेमामनन्यभात् ॥ साधुरेवसमंतव्यः सग्यग्ध्ययसितोहिसइत्यादी । मतोऽयं प्रलापोविष्णुभक्तानां उपादेव ॥ पदरसु लक्षणेष्वन्यतमस्य फस्यचिदपि सन्दिग्धस्स सयंत्रानेतुं शक्यतया साप्ततायां विष्णुभक्तिव्यापकतायाः कथनएच पर्यय- सानसिद्धेः॥ तस्मान्मुक्तिभुक्तीत्यादिकथनं व्यामोहनमात्रम् ।। (तथाचविष्णोः सम्य- गसम्यग्यायदाश्रयणंतत्तेपासप्तमंलक्षणम् ) इति रमसोक्ति विकल्प्य दूपयन्ति ॥ अति ॥ सम्यगानितोयैस्तझावस्तवं सम्यगाश्रयणमित्यर्थः ॥ सम्यगानितमाश्रयणं येषां तयं वां ॥ एवमसम्यगाधिवत्वमसम्यगाश्रयणम् ।। सम्यगसम्यग्वेति परोक्ती वाशब्दस्य विक्रपार्थवाऽभिप्रायात्प्रथमः कल्पः ॥ अवधारणाद्यर्यवाभिप्रायाद्वितीयः ॥ नारदोद्भवेत्यादि । गच लक्षणान्तराभागदोपः शक्यः ।। पञ्चसफादशस्कन्धादिपु तैः शङ्कराचार्यानभिमासाकारवादादेवर्णिततया पदीया निश्चितस्य तस्य सत्यात् ॥ प्रतिपादितत्वादिति ।। गीतानवमाध्यायवाक्ये मामेवेतिसावधारणोक्त्या योयोयांयां- तनुमित्युक्त्या चान्यदेवताकर्मकस्याप्याश्रयणस्य भगनकर्मकत्वम् ॥ विधिपूर्वकत्योत्तया- कामस्तैस्तैहतज्ञानाइत्युक्त्या चासम्यक्त्यमिति भावः ॥ किंचेति ॥ विनिन्दन्तिहपी- केशमिति वाक्यं कोर्मपूर्वखण्डत्रिशाध्यायस्थम् ॥ तादृशेति ॥ शप्सनिरूपकेत्यर्थः ।। तद्भक्तेति ॥ वाक्ये ब्रह्मवादिपदान्मनक्केष्वपियत्रतइति सप्तविंशाऽध्यायवाक्याच तद्वक्तव्यलाभः प्राग्दर्शितः ॥ तेप्विति ॥ शसेषु ॥ इतरमेदानुमितिरिति ॥ च्यावृत्तिरितरभेदइति दीपिका ।। इतरभेदानुमितिरिति वाश्यवृत्यादयः ॥ यथा गौरित- रेभ्यो भेदवती शृङ्गवरचे सति सानायचादित्यादी गयीतरनेवानुमितिः ।। असत्त्वे- नेति ॥ परस्परप्रतिद्वन्द्वितया तेजस्तिमिरयोरिव तयोः सामानाधिकरण्यासभवात्स- योगवदाधयणस्याव्याप्यत्तित्याभापायुक्तं द्वयोः कुत्राप्यसचम् ॥ निष्फलत्यमित्यप्रिमै हेतुतया तृतीयान्तस्यान्वयः ॥ तयोरिति ॥ लक्षणयोः ॥ इदं भागासिद्धतयेत्यनेना• न्वेति ॥ भागासिद्धतयेति ॥ पक्षवारच्छेदकसामानाधिकरण्येन हेमभावोभागा- सिद्धिरिति गदाधरभवादयः ॥ यथा पृथिवी गन्धरती घटत्वादित्यादौ पृथिवीत्वसामा- नाधिकरण्येन पटादी घटस्वायभावः ॥ यथा वा पृथिव्यादयश्चत्वारः परमाणयोनित्या- गन्धयानादिति । अत्र गन्धमत्त्वस्य पार्थिवपरमाणुपु सत्याजलादिपरमाणुवसरवादागा- सिद्धिः ॥ पक्षतेति ॥ पक्षतावच्छेदकं शप्तवं तद्यापिकामिरारभेदानुमितिविषयत्तां लक्षणद्वयमपि न जनयति ॥ शताइतरेभ्योभिद्यन्ते विष्णो. सम्यगाश्रयणादिति प्रयोगे मसम्यगाश्रयणपत्सु शक्षेप्यनुमितेरसिद्धः सम्यगाधयणलिङ्गकप्रयोगे सम्यगानयणनत्सु तदसिद्धेश्चेति भावः । परस्पराव्याप्तत्वादिति ॥ सम्यगाध्यणप्रति शसे असन्य- ·मारुतशक्तिसहितः प्रामचनः गाश्रयणस्य तद्वति सम्यगाश्रयणस्य चाऽन्यासत्यात् ॥ सम्यगाश्रयणासम्यगाश्रयणे मिलिते लक्षणमिति पक्ष दूपयन्ति ॥ नद्वितीयइति ॥ एवं सप्त लक्षणानि दूषयित्या सिद्धमर्थमाहुः ॥ तस्मादिति ॥ व्यवहारं विप्रशतत्वव्यवहारम् ॥ ननु लक्षणसप्त- कसन्दर्भ लक्षणशब्देन मया नासाधारणधर्मोविवक्ष्यते किन्तु "इत्थंभूतलक्षणे ॥ लक्षणेत्यभूताख्यानभागपीप्सासु ॥ लक्षणहेत्वोः" इत्यादिवज्ञानजनकज्ञानविषयोवा परिचायकं वाऽभिप्रेयतेऽतोभवदुफदोषाणामनकाशएयोत चेन्मैवम् ॥ तथासत्ति लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतव्याऽभावेनाव्याप्तिपरिहारेप्यतिव्याप्तिदोपापरिहारात् ॥ तना- प्यन्यभिचारिणएव रक्षणस्वात् ।। तथाहि ॥ ज्ञानजनकज्ञानविषयः परिचायकमितित्व- नर्थान्तरम् ॥ तन्त्र लक्षणाब्देन च करणट्युत्पत्या ज्ञापकमुच्यते ।। ज्ञापकत्व च व्यभि- चारिणोन संभवति ॥ नहि व्यभिचारिविषयकज्ञानेन सन्दिग्धलक्ष्यनिर्णयोजन्यते ॥ जटाभिस्तापसइत्यन्न विवक्षितजटाविशेपस्य तापसाच्यभिचारित्वमस्त्येव ॥ अन्यधामात्र जटाज्ञानेन तापसत्यनिश्चयस्यायोगात् ॥ वृक्षप्रतिविद्योततेविघुदित्पन्न तत्काल संबन्ध- विशिष्टतदृक्षव्यक्तविद्युत्प्रकाशदेशव्याप्यत्वमस्त्येव ॥ अन्यथा प्रकाशानधिकरणदवीयर प्रदेशस्थवृक्षान्तरेणापि प्रकाशदेशोलक्ष्येत ॥ एवं तियन्मूनयतीत्यादौ तिष्ठतिक्रिया मूत्रयतिक्रियायारक्षणमित्याधुक्तं भाग्यकता ॥ तेन वर्तमानकालिकमूनक्रियाज्ञान- जनकज्ञानविषयस्तात्कालिकस्थितिक्रिया तत्याप्यैव ॥ अथवाऽस्तु तन्न कथञ्चिवभि- चारिणोपि लक्षणत्वम् ॥ तथापि तादशलक्षणयाश्रयणे प्रकृते ता नकापीष्टसिद्धिः ॥ तन्न वृक्षप्रत्यक्षोत्तर विधुद्विद्योतनप्रत्यक्षमिव तिष्ठतिक्रियादिप्रत्यक्षोत्तर कदाचिन्मूत्रण- क्रियादिप्रत्यक्षमिव च नयन निन्दादिप्रत्यक्षोत्तरमपि विप्रयासरवप्रत्यक्षंभवति । किन्त्वनु- मितिरेव त्वयागाच्या ॥ साच व्यातिनिश्चयमन्तरा न संभवतीति स्वसंमतलक्षणानां विप्रशप्तत्वव्याप्यत्वमेव वाच्यमायुष्मता ॥ एवं च सति पूर्वोक्तातिच्याप्तिदोपा. सुस्थाः ॥ भनुलक्षणतिसूत्रेच किंभवान्कमण्डलुपाणिछात्रमद्राक्षीदित्युदाहरता काफरहेवदत्तस्यगृहमित्यादौ काकतरसयोगादेरिदोपरक्षणस्यापि कमण्डलोस्तत्पाणित्वस्य वा हारज्ञानजनकज्ञानविपयत्यालक्षणत्वमुक्तम् ॥ तच्च रक्षणं पूर्व कमंडलुपाणि तं चक्षुर्विपयीकृतवत्येव पुरुपे तज्ज्ञानं जनयितुं प्रभवति नतु तथा समदृष्टयति ।। अतएव माप्ये "सरदप्यसौकमण्डलुपाणिश्छानोदष्टस्तस्यतदेवलक्षणम् ॥ इत्युतम् । तथाचात्र येन पुरा निन्दादिकं विप्राप्तवं चोभयमप्यनुभूतं सात्तस्यैव निन्दादिराहित्यकालेपि तत्र शप्तोयमितिनिधयो नतु शापमष्टयतस्तरसाहित्यकालेपि तन तथा निश्चयः ॥ अतः प्रकृने ताप्सरक्षण वाश्रयणमपार्थक्रमेयेत्यतिदुर्यरत्वान्न मूलेऽद्य दूपितम् ॥ रक्षण- हेयोरिनिशास्त्रविचारे चाग्रे स्वतो दूषितं तरस्यादिति ॥ ननु कूर्मपुराणे पूर्वसण्डे एकोनत्रिंशेऽध्यायेऽर्जुनं प्रति व्यासेन फुर्यन्तिचापताराणिग्राह्मणानांकुलेपुवै ॥ देवीशापविनिर्दग्धाः पुरा- भाष्यहवा ·सहस्राक्षखण्डनम् दक्षाध्वरेद्विजाः ॥ निन्दन्तिचमहादेयंतमसाविष्टचेतसः॥ वृथाधर्म चरिष्यन्तितस्मिन्कालेयुगान्तके ॥ येचान्येशापनिर्दग्धागौतमम्य महात्मनः॥सर्वेतेवतरिप्यन्तिब्राह्मणास्तासुयोनिषु॥ इत्याधुक्रयोक्त- मोहयन्तिजनान्सर्वान्दयित्वाफलानिये ॥ इति ॥ एवमादियाफ्य- स्तादृशानि लक्षणानि दर्शितानि तैरेवासाभिरपि व्यवहारः क्रियत इति पुत्तोस्माकं भ्रान्तत्यमितिचेन ॥ तादृशप्रकरणस्य लक्षणपर- त्वाभावात् ।। नधर्जुनस्य विप्रशप्ताः कीदृशाइत्याकारका प्रश्नः किंतु कृतंत्रेताद्वापरचकलिश्चेतिचतुर्युगम् ॥ एपांस्वभावंसूताधकथयस्व समासतइति ऋपिभिः शौनकादिभिः पृष्टः सूतोयुगधर्मान्यक्तमजुन- प्रनं युगधर्मविषयकमवतारितवान् ॥ गतेनारायणेकृष्णेस्वमेयपरमं पदम् । पार्थ परमधर्मात्मापाण्डकः शत्रुतापनः ॥ पृष्टवान्प्रणिपत्या- सौयुगधर्मान्द्रिजोत्तमाः ॥ तस्मैप्रोवाचसफलंमुनिःसत्यवतीसुतः । प्रणम्यदेवमीशानंयुगधर्मान्तनातनान् ।। इत्यादिना ॥ एवंचार्जुनस्य युगधर्मजिशासया प्रश्ने कथं विप्रशतलक्षणानि व्यासोबूयात् ॥ अनाकांक्षिताभिधानेऽर्थान्तरं च कथं न स्यात् ॥ अतएव यक्ष्यामि तेसमासेनयुगधर्मानरेश्वर ॥ नशक्यतेमयापार्थविस्तरेणाभिमापि- तुम् ॥ आर्यकृतयुगंप्रोक्तंततस्त्रेतायुगबुधैः ॥ तृतीयंद्वापरंपार्थचतुर्थः कलिरुच्यत इत्युपगम्य कृतेतुमिथुनोत्पत्तिरित्यादिना सत्ययुगधर्मा. नुस्त्वा वर्तयन्तिस्मतेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखेमजा इत्यादिना घेतायुग- धर्मानुफ्त्वा द्वापरेप्यथविद्यन्तेमतिमेदास्तदानृणाम् ॥ रागोलोम- स्तधायुद्धसत्वानामविनिश्चय इत्यादिना द्वापरधर्मानुफ्त्या तिप्ये- मायामसूयांचवधवतपस्विनाम् ॥ साधयन्तिनरानित्यंतमसाव्या- कुलीकृता इत्यादिना कलिधर्मा उकाः ॥ अन्तेच इत्येतल्लक्षणंप्रोक्तं युगानांर्धेसमासतः॥अतीतानागतानांवैयावन्मन्वन्तरक्षयः॥ इत्युप- संहतम् । तथाच उपस्मोपसंहाराभ्यां युगधर्मयुवोधयिपयैव व्यासस्तादशवाक्यानि प्रणीतानीति निश्चीयते ॥ तादृशग्रन्थस्य संदर्भमशात्वा विप्रशतलक्षणपरत्वं वर्णयन्भ्रान्त एव । विशाध्याया- न्तर्गतांस्तादृशश्लोकांस्तत्रैवेत्यादिना एकोनत्रिंशेध्याये वर्णयन्भ्रा. न्तत्वे सत्यदृष्टकूर्मपुराणश्चेति शिष्टापरिगृहीत एव ॥ किंच तादृश- प्रकरणस्य विप्रशप्तलक्षणपरत्वे शुक्लदंताजिताक्षाश्चमुण्डा कापाय. चाससः ॥ तथा ॥ कापायिनोन्येनिम्रन्थास्तथाकापालिकाश्चये ॥ वेदविकयिणश्चान्येतीर्थविक्रायणःपरे ॥ तथा ॥ यतयश्चभविष्यन्ति शतशोथसहस्रशः ॥ नाशयन्तिस्वधीतानिनाधिगच्छन्तिचापरे ॥ मा.प्रा. १२ ·९० मारुतशक्तिसहितःप्रामजनः तथा॥ वामा पाशुपताचारास्तथावैपाञ्चरात्रिकाः ॥ भविष्यन्तिकलौ तस्मिन्ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा इत्यादिवचनानामपितादृशप्रकरणस्थ- त्वात्तादृशयतीनामपि विप्रशप्तत्वं कथं न स्यात् ॥ भवतु तेन कि स्यादितिचेत्तन्मध्यपातिनस्तवापि स्यादित्यवधारय ।। भय सहनासे एकोनत्रिंशाध्यायस्थतयोक्तानां वस्तुतस्त्रिंशाध्यायस्थानां कुर्वन्तिचाव- ताराणीत्यादिवचसामाशयं प्रकाशयिष्यन्तः शङ्कने ॥ ननुकूर्मेत्यादिना ॥ परि- हरन्ति । तादृशेति ॥ व्यासार्जुनसंवादरूपप्रकरणस्य ॥ लक्षणपरत्वाऽभावमेवोपपाद- यनित नज़र्जुनस्येत्यादिना ॥ कौमें पूर्वखण्डेऽष्टाविंशाध्यायारम्ने (श्लो०) कृतंनेताद्वापरचेति प्रश्नः ॥ सूतस्तु (श्लो. २) गतेनारायण इत्यादिना व्यासार्जुन- समागमादि वर्णयित्वा एकोनत्रिंशे (लो. ६) एवमुक्तोभगवतापार्थः परपुरजयः ॥ पृष्टवान्प्रणिपत्यासौयुगधर्मान्द्विजोत्तमाः ॥ इतियुगधर्मविषयकंप्रमं (श्लो० ७) तम्मैप्रोवाचेत्यादिना व्यासोक्तांस्तद्धमांश्लोक्तवान् ॥ तदेतदनुसन्धायाहुः ॥ अवतारि- तवानिति ॥ कथमिति ॥ नापृष्ट.कंचनव्यानचान्यायेनपृच्छतइति मनुना प्रतिषेधात्कथं भूयादिति भावः ॥ बाधकान्तरमयाहुः ॥ अनाकाहितेत्यादि । मर्थान्तरं हि निग्रहस्थानम् ॥ गौतमेन पञ्चलक्षण्या (अ० ५ भा० २ सू०१) प्रतिज्ञाहानिप्रतिज्ञान्तरप्रतिज्ञाविरोधप्रभृतिद्वात्रिंशनिमहत्याने वर्थान्तरमपि निर्दिश्य (सू०७) "प्रकृवादादप्रतिसंबद्धार्थमर्थान्तरम्" इति तस्य लक्षणमुक्तम् ॥ लक्षणपरत्वपक्षे प्रतिज्ञाहानिमपि सूचयन्ति ॥ अत एवेति ॥ (8ो०८) पक्ष्या- मीतिप्रतिज्ञावाक्ये युगधर्मान्वक्ष्यामीरयुक्तवा युगधर्माणामपि सोपेण कथनं प्रतिज्ञाय विसरेण कथनस्थाशक्यता चाभिधाय वक्तुं प्रवृत्तेन भगवता श्रोतृजिज्ञासाविषया- युगधर्मा अपि समासेनैव निरूपणीयाः क पुनस्तनापृष्टशप्तलक्षणप्रपंचनस्यावसर इति भावः ॥ (लो. १४) कृतेस्वित्यादिना (श्लो० २२) वर्वयन्तीत्यादिना (श्लो. ४२) द्वापरेप्यथेत्यादिना च यावदध्यायसमाप्ति त्रियुगीधर्मानिरूपिता.॥ अन तेभ्यइति ॥ कृतयुगे प्रमानां निवाहकावृक्षालनाध्याये वनितास्तेभ्यः ॥ सत्वा- नामिति ॥ प्राणिनाम् ॥ प्रचित्तस्यानामिति पाठः । अथ निशे (लो०१) तिष्ये- मायामित्यादिना कलिधर्मान् (को० ३८) तस्मात्सर्वप्रयत्नेनेत्यादिना कला शिवप्रप- स्थादितः सिदिच मदर्य (सो० ५३) इत्येतलक्षणोक्तमिति चतुर्युगधर्मनिरूपणमु- पसंदतम् ॥ ममापि सभासत एवं प्रवचनं वर्णितम् ॥ उपक्रमोपसंहाराभ्यामिति ॥ उपक्रमोपसहारावम्पासोऽयंताफलम् ।। अर्थवादोपपत्तीचलिझंगात्पर्यनिर्णयइत्युक्खाम्यां वथा निश्चीयतहति भावः॥ शुलदन्ताऽजिताक्षा इति ॥ सवर्णदीर्घमापः ॥ शुरु- दन्ताय ते अजिताक्षायति शीतोष्णमितिवद्विशेषणयोः समासोया ॥ तग्रमहाकोपाल्प- तेजसहस्सादावपि तयाप्रयोगो दृश्यते ॥ शूदसंन्यासिनस्नु स्वादशाविरागिशब्दवाच्या गृथा गिरिपुरीत्याग्रमिण्यातोवर्णादिविमागरहिवा. प्रसिद्धा एव ॥ फापामिनोन्य ·सहस्राक्षखण्डनम् इति ॥ कृतसंन्यासायाक्षणामाताः || नाशयतिस्पधीतानीत्या नाशस्वधर्म- नाधिशाच्छतितस्पदमित्यपिपाठः ॥ पायरामिकाः कापिलादिपधारामानुयायिनः ।। नारदपरामस श्रीभागयतमारवमोक्षधर्मादिषु प्रशंसिततया भगवण्यासावसिद्धरित्य- न्यन्न विस्तरः ॥ भन मध्येमध्येऽनुपयुक्तलोकाविहायोपयुक्तलोकाएव संगृह्यन्ते ।। तथाच (लो० १३) शुलदन्ताः (लोक १६) कापायिनोन्ये (लो० २३) यतयश्चेति (श्लो० २५) यामाइति । एवमादिपु स्पष्टतया निरूपणापाशविरागिध्येय विप्रशसस्यमापतेत् ॥ तवापिस्यादिति ॥ स्वस्थ माह्मणस्ये स्वयं यण्यमानेपि वर्णादि- विभागविरहितविरागियर्गान्तःपात्तितया तपास्वं सुस्थमिति भावः । नच पञ्चदशाभ्या. वचस्सूरप्रेक्षितलक्षणानाममासमन्वयात्तदभावः शंश्यः । ग्रिनेत्रत्वपश्चाननरवादिविशि- एविग्रहस्यानित्यत्वाभ्युपगमेन तदाराधनस्यापि साधनविशेषत्वमानस्वीकारेण च शिरवे- पतन्मार्गनिन्दयोरनपायात् ॥ ताशाखासक्तस्यात् ॥ वेदसमाचारादावपि मिथ्यायो- रीकारात् सर्वमिथ्येत्येवाऽऽलपनात् भागवतनिन्दादिलिङ्गाऽनुमितहपीकेशपारापुरयाश तसिंस्तत्समन्वयसिद्धेः ॥ इदं चाय शेयम् ॥ तस्सिप्रध्याये (लो. ३) अधार्मिका निराधारामदाकोपाल्पतेजसः ॥ भनृतंवतेलुब्धास्तिन्येनाताःसुदुष्प्रजाः ॥ ३॥ दुरिष्टै- दुरधीतैश्चदुराचौरैर्दुरागमैः ॥ विप्राणांकर्मदोपैश्वप्रजानांजायतेभयम् ॥ ४॥ माघीयतेत- दावेदानयजन्तिद्विजातयः ॥ यजन्तियज्ञान्वेदांश्चपठन्तेचाल्पबुद्धयः ॥ ५॥ तथा (श्लो० ८) मानहोमंजरंदानंदेवतानांतधार्चनम् ॥ तथान्यानिचकर्माणिनकुर्ष- न्तिद्विजातयः ॥८॥ विनिन्दन्तिमहादेवंदाह्मणाद पुरषोत्तमम् ।। आम्नायधर्मशाखाणिपु. राणानिकलीयुगे ॥९॥ कुर्यन्त्यवेदष्टानिकर्माणिविविधानिच ॥ स्वधर्मेतुरुचि वयाह्मणा- नांप्रजायते॥१०॥ इत्यादिकथनादधार्मिकाः कापालिकादिदुरागमदुराचारदुरध्ययनतजन्य- दुरिच्छादिशालिनोवेदाध्ययनस्नानजपादिरहिताः शिवकेशवयोनिन्दकाः श्रुतिस्मृतिपुरा- णगर्हिगोमवाशाः प्रच्छन्नकापालिकादयएव कुर्वन्तिचावताराणीस्यादिवसां गोचराः ॥ एवं (लो०१५) तयाकापालिकाश्चयइत्याद्युक्तेः साक्षात्कापालिकमभृतयश्च तद्विपयाः ॥ वेदाद्यध्यायिनस्तदुत्तयनुयायिनः ॥ श्रीहरिसंप्रदायिनस्तु नामीपां विषयाः ॥ भनुपर्द विनिन्दन्तिहपीकेशवाहाणान्ब्रह्मवादिनः चेदबाझवताचारादुराचारावृथाश्रमाः ॥३०॥ मोहयन्तिजनासर्वान्दयित्वाफलानिच ॥ रामसाविष्टमनसो बैडालनतिका- धमाः ॥ ३१॥ इति कथनेन वैष्णवेषु वदप्रवृत्तेप्पोडशाध्यायादौ मोहकत्यादिना वर्णितेपु तरप्रवृत्तेश्च निश्चयात् ॥ किश्च तत्र (श्लो० २६) ज्ञानकर्मण्यपगतेलोकेनि- क्रियतांगते ॥ कीटमूषकसश्चिधर्षयिष्यन्तिमानुपान् ॥ (लो० २७) कुर्वन्ति- चावताराणीत्यादिपश्यते ॥ तथाच सर्वथा ज्ञानकर्मापगमलोकनिष्क्रियत्वयोरधिकरणे कलियुगान्तएष तेपामवतरण सिख्यति ॥ (श्लो० २८) तसिन्कलियुगान्तकइत्युक्यापि तदेव दीक्रियते ॥ बहुषु पुस्तके वैवमेव पाठः ॥ तस्मिन्कालेयुगारतकइतिपारे 11 ·९२ मारुतशक्तिसहितःप्राभञ्जनः ऽप्येतदक्षतम् ॥ एवंसति कुर्वन्तिचेति वचसामद्यत्ये नावसरः ॥ अपिच कुर्वन्तिचेत्य- श्रावतारशब्दं क्लीवत्वसाधुत्वाय स्वरीत्याऽधिकरणधजन्तं स्वीकरोपि न वा ॥ आयेऽव- तारक्रियाधिकरणानामेव करणं प्राप्यते नववतरणम् ॥ द्वितीये लिङ्गविरोधस्तवस्यः । ब्राह्मणास्तासुयोनिस्वितिबहुवचनेन शतानां पश्चादियोनिष्वप्यवतारोगम्यते ।। वाक्यार्थ- स्तु प्रागेव व्याख्यात. ॥ वस्तुतस्तु नास्सन्मते शिवनिन्दा नापि शिवद्वेषः । अतएवास्स- दाचार्यत्तत्रतत्र श्रीशिवस्योत्कृएतयैव वर्णनं कृतम् ॥ स्वस्वमत व्यवस्थापयितुमवतीर्णानां वास्तवीमाचार्यपदवीमुदहतांतेषां तत्त- न्मतव्यवस्थापनस्य परमतखण्डनं विना दुर्विभाव्यतया तत्तन्मत. खण्डनावरे खण्डनयुक्तिसहकारित्वेनोत्कर्षापकर्पवोधकवचनानि तु न देवनिन्दात्वेन व्यवद्वियन्ते । अत एव कापिलमतखण्डनावसरे शङ्कराचार्याणां ईक्षत्ते शब्दमितिसूत्रे "नसायपरिकल्पितम- चेतनंप्रधानं जगताकारणंशक्यवेदान्तेप्याश्रयितुंअशब्दंहितत्" अग्रे च गौणश्चेप्नात्मशब्दादिति सूत्रे "प्रधानमचेतनंसच्छब्दवाच्य. मितियदुक्तं तदसत्" इति ॥ द्वितीयाध्यायारंभे च स्मृत्यनवकाश- दोपप्रसाइतिचेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोपप्रसंगादितिसूत्रध्याख्याने "परतन्त्रमशास्तु प्रायेणजना" इत्याधुक्त्या "असत्कृतेच व्याख्याने न विश्वसेयुर्वहुमानास्मृतीनां प्रणेटपु कपिलप्रभृतीनां चार्पज्ञानम- प्रतिहतं मर्यते ॥ श्रुतिश्च भवति ॥ ऋषिप्रसूतकपिलं" इत्याया ॥ अग्रे " या च श्रुतिः कपिलस्य ज्ञानातिशयं प्रदर्शयन्ती प्रदर्शिता ॥ न तया श्रुतिविरुद्धमपि कापिलं मतं श्रद्धातुं शक्यं फपिलमिति श्रुतिसामान्यमानत्यादन्यस्य च कपिलस्य सगरपुत्राणां प्रता- सुदेवनान्नः स्मरणात्" इति ॥ ततः पूर्वं च प्रधानादिकारणवादा भशब्दत्वेन निराहताः । एवमादिस्थलेषु कापिलं मतं वेदविरुद्ध- मित्यादिप्रतिपादनं न निन्दात्वेन व्यवहियते ॥ एवं पलादापतितो मायावादःसायम्यदुर्मतेरित्यादि विद्यारण्यस्य वचनमपि ॥ अन्यथा विष्णोरवतारत्वेन निश्चितस्य कपिलस्य दुर्मतित्वेन वर्णनं तन्मतस्य घेदवाहात्ववर्णनं च फयं न विष्णुनिन्दा स्यात् ॥ यच्चाप्येतत्कुत्सा- परायलदीयोलोकादित्यादिनिर्यन्धेन कथनं तत्तु निन्दैव । अत एव तस्य विनिन्दन्तिहपीकेशंग्रामणान्ब्रह्मवादिन इति तदङ्गीकृतविप्र- रासलक्षणप्रकरणमध्यपतितश्लोकप्रतिपायमलवादिनिन्दात्त्येत तसिन्विप्रयतत्वं दुराद्धरमेय ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् ९३ (सहस्राक्षाविष्णोःपराङ्मुखताशिवद्वेषादे:फसम्) इत्युक्ति दुपपन्ठस्तरकल्पितलक्ष- जसप्तफरस स्येषु सर्वथैवाप्रवृत्ति प्रकाशयन्ति ॥ यस्तुतस्तु नासदित्यादिना दुरुद्धरमेवेत्यन्तेन ॥ एवंर यदि शिवपादिकं स्यात् स्यामाम वासामु यथाकथंचिरमभुपारायुष्योत्प्रेक्षणस्यावसरः ॥ तदेव तु नास्ति कुतस्तरां तदा तदारो- पणस्यायकाश इति भावः ॥ द्वेषनिन्दयोरभावमेवोपपादयन्ति ।। अतएवेत्यादिना ।। तत्रतत्रेति ॥ यालयोधसिद्धान्तमुक्तावल्यादिपु प्रकरणमन्येषु अतःशिवश्चविष्णुश्चजगतो हितकारकाविति महाविष्णुशिवाम्तराः ॥ देवतास्पयरमोक्ता इत्याधुक्तम् ॥ तथा चतुर्य- स्कन्धनिमन्धे (श्लोक २२) तस्मादन्यतरपेनेतराफर्मसिध्यतीति (लोक ३९) शिववैपनिवृत्यातुधर्म:सिध्येदपिकचिदिति चोक्तम् ॥ एतद्विवरणे श्रीविठ्ठलाचार्याः "संमुखन्तुहरद्विपइतिवाफ्यात् तपयुक्तेप्येव तस्यशापात्तमिवृत्ती धर्मः सिध्योदित्यर्थः ।। सपीतिसंभावनायाम् ॥ पूर्वोक्तवैपरीरये संभावनापि नाम्तीतिभावः" इत्याहुः ॥ अस्या- परणभो च श्रीपुरुषोत्तमचरणाः "अपीतिसंभावनायामित्यादि । राधाचशियपोनकार्य- इत्येवमुख्यःपक्षइत्यर्थः" इति व्याचक्षते ॥ अष्टमस्कन्धनियन्धे च (श्लोक ४१) विष्णुब्रह्मामहेशश्वसर्वनैवहिकारणम् । एकमेकसराभावेनकायंजनये कचित्रित्यभिहितम् ॥ एतयोजनायां च श्रीपुरषोत्तमचरणाः "मआरमेश्वरउपद्रष्टास्वयंहगविशेषणइतिदक्षप्रति भगवद्वचनात्कार्यमानप्रत्तिनयाणाकारणत्यनतनापित्रयाणांकारणवमनुसन्धेयमित्यर्थः" इति विवृण्वन्ति ॥ पत्रावलंबनप्रन्थसमाप्तौ च काशीपतिस्निलोकेशोमहादेवःसतुष्य- विति स्वयं विहितेन चेदविरुद्धवादव्युदासेन बहावादस्थापनेन च श्रीमहादेवस्य तोपो- ऽभ्यर्थितः ।। एवं सुयोधिन्यादिषु ग्रन्थान्तरेष्वपि नष्टव्यम् ॥ चतुर्थस्कन्धनिबन्धादौ शिवस्य स्वमार्गप्रथमाचार्यत्वमपि वर्णित तदप्रे दर्शयिष्यामः ॥ तसादस्मासु शिवद्वेषा- दिकं संभाव्य तस्य लक्षणत्वं चोरप्रेक्ष्य शप्तत्वमारोपयन् शशं तच्छृङ्गमाप्तये पुष्करप्रसूनैः पिपूजयिषन्तमनुकरोति ॥ ननु मास्तु शिवद्वेषः शङ्कराचार्यद्वेषस्तु विद्यत एवं तन्मत- सण्डनात् ॥ खण्डनावसरे क्वचिदपकपयोधकान्दानां प्रयोगाबेतिचेल्लक्षणग्राहकमानत- याऽभिमते शङ्कराचार्याणां न संबन्धगन्धोपीति प्रागेव प्रत्यपादयाम ॥ नापि वयं तेपामपि द्वैपायुन्मेषयामइत्याशयेनाहुः ॥ खस्त्रमतमित्यादि ॥ अतएवेति ॥ अयं भावः ॥ ईक्षतिसूत्रे पूर्व साङ्ख्यादीनिर्दिश्य "एवमन्येपितार्किकावाक्याभासयुक्त्या भासावष्टंभाःपूर्वपक्षवादिनइहोत्तिष्ठन्ते" इति तेवपकर्षबोधकशब्दाः प्रयुक्ताः ॥ सून- व्याख्याने च शब्दंहितदिस्यन्तेन साइझ्यस्यावैदिकत्वमुक्तम् । गौणश्चैनैतिसूत्रेपि तदुक्त- स्थासवमुक्तम् ॥ द्वितीयाध्यायारंभसूने च प्रधानादिवादानां न्यायाभासोपहितत्वप्र- तिपादनमपि द्वित्तीयाध्यायप्रयोजनं कण्ठरवेणोक्त्वा पर्यपक्षे परतन्त्रप्रज्ञास्त्वित्यादि ऋषि प्रसूतमित्यन्तमुक्त्वा सिद्धान्ते श्रुतिविरोधारकापिलादिस्मृतीनां सर्वथानादरणीयत्वं प्रपञ्चय याचश्रुतिरित्यादिना ऋषिप्रसूतमितिश्रुतिरन्यथानीता ॥ भन्न ॥ प्रतमुरिति ॥ प्रदाह- कस्येतिरत्नप्रभादयः ॥ ततःपूर्वमिति ॥ स्मृत्यनवकाशसूत्रापूर्व प्रथमाध्यायइत्यर्थः ।। तत्र प्रथमे पादे (सू० १८२७) कामाचनानुमानापेक्षेत्यादौ भाप्ये शङ्कराचार्यः ·२४ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः सांख्यपरिकल्पिताचेतनप्रधानस्याऽनपेक्षितव्यत्वस्य कथनात् द्वितीयपादे (सू० १९) भचस्मार्तमवद्धर्माभिलापादित्यादौ कण्ठरवेण साड्सयस निराकरणात् तृतीयपादे (सू० १) द्युभ्वाद्यायतनंस्वशब्दादित्याद्यधिकरणेषु तथाकरणात् चतुर्धपादे (सू०) भानु मानिकमप्येकेषां (सू. ८) चमसबदविशेषादित्यादौ तदनुकूलतया प्रतीयमानश्रुतीनां तदननुकूल वादेः कथनाच निराकृताइति भावः ॥ तथाच तेषु कपिलादिद्वेषिता कथं न स्यात् ॥ अथ स्वसिद्धान्तस्थापनावसरे खण्डनं खण्डने सहकारितयाऽपकर्पयोधक- शब्दप्रयोगश्च न दोपइति चेत्तुल्यम् ॥ बलादापतितइति ॥ इदं पञ्चदश्यां चित्र- दीपाख्ये पष्टप्रकरणे (श्लोक २३२) अविवेककृतःसहोनियमश्चेतिचेत्तदेतिपूर्वार्धस्योत्त- राधमस्ति ॥ वचनमपीति ॥ न निन्दात्वेन ब्यवहियतइत्यनुपज्यते ॥ तदुक्तवाक्यै- स्तस्यैव शप्तत्व निर्धारयन्ति ॥ यच्चापीत्यादिना ॥ तत्तुनिन्दैवेति ॥ अविद्यमान- दोषयनरूपरवादिति भावः । इदं तत्रैव स्फुटीभविष्यति ॥ यत्तु (लक्षणहेत्वोक्रियाया इतिसूत्रेण द्विपन्तोदेवमित्यत्र लक्षणे हेतौ वा शता । अदन विप्रोननमनीयः पचन् विप्रोनश्राद्धभोजनीय इत्यादिवत् तेन शिवद्वेपः शप्तानामेकं लक्षण) मित्युक्तं तदत्यन्तम- सत् ॥ तेन सूत्रेण क्रियाया परिचायकेहेतीचार्थेवर्तमानाद्धातोलेटः शसृशानचौविधीयेते नतु कारकपरिचायकार्थात् ॥ अत एव तत्सू- भाष्ये लक्षणहेत्वोः क्रियाया इत्युक्त्वा कारकार्थगुणउपसद्वख्यान मित्युक्तम् ॥ तथाच माप्यं “लक्षणहेत्वोः क्रियायागुणउपसङ्ख्यानं कर्तव्यं तिष्ठन्मूत्रयति गच्छन्भक्षयतीति" अनेच "इहतावत्तिष्ठति क्रियामूत्रयतिक्रियायालक्षणं गच्छन्भक्षयतीतिगच्छतिक्रिया- भक्षयतिक्रियायालक्षणयोधीयानआस्तेसदेवदत्तइतिअध्ययनक्रिया. आसनक्रियायालक्षणं" इत्युक्तम् ॥ तदुपरि कैयटेन “गुणशब्दे- नानसाधनमुच्यतेतिष्टन्मूत्रयतीतियदास्थानादिनामूत्रादिक्रियाल. क्ष्यतेतदातेनैवसूत्रेणादेशसिद्धिर्यदातुकारकंलक्ष्यतेतदर्थमिदंवचनं" इत्युक्तम् । अतस्तादृशभाप्यकैयटोत्तरीत्या क्रियायालक्षणएव वर्तमानाद्धातोः परस्य लटः शनादेशस्तादृशसूत्रेण भवतीति तत्सू- प्रानुसारेण शिवद्वेपोविप्रशप्तानामेकं लक्षमितिवदन्भाप्यानभिज्ञ- एव ॥ किंच योधीयानआस्तेसदेवदत्तइत्यादिवत्तादृशम्लोके यत्त- त्पदघटिताख्यातान्तद्वितीयधातुयुक्तवाक्यस्याभायात्ताहशसूत्रस्य प्राप्तिरेव न संभवति ॥ तिडन्तसमभिव्याहारस्थलएव सर्वोदाहर- णेपु भाप्ये शमादेशस्य दर्शितत्वेन भाज्यानारुढे अदन् विप्रोननम- नीयम्पचन्विनोनश्राद्धभोजनीयइत्युदाहरणे दृष्टान्तविघया प्रदर्शय- मुपेक्षणीयः॥ वस्तुवस्तु ताशप्रकरणालोचने शिवद्वेपस्य शिव- निन्दायाश्च मुनिकोपोत्पादनद्वारा शापहेतुत्वं संभवत्यतोऽध तादृश- ·सहस्राक्षखण्डनम् तिडन्तक्रियाध्याहारे हेत्वर्थकधातोर्लटः शत्रादेशस्तु संभावितः ।। तदनध्याहारे तु न संभवतीति ॥ यश्च सहसासे लक्षणसप्तकमतिपादनारप्रातदोधकतयोपन्यन्तेपुवास्येपु (.५६५०५) द्विपन्तइत्यादी लक्षणे हेती या शता स्वप्रतिपिपादपिपितार्थसमर्थनार्थमुक्तः सनयुषइति सिंहायलोकनन्यायेनाऽन्य दूपपन्ति ॥ यसुलक्षणेत्यादिना न संभवतीत्यन्तेन ॥ भयमर्थः ॥ लक्षणहत्योरित्या लक्ष्यतेनेनेतिलक्षणं परिचायकम् ॥ हेतुशन्दश्य फलकार- गोभयपरः ॥ क्रियाया इत्यस्य सर्वत्र संबन्धः ॥ सयाच फ्रियायाः परिचायके क्रियायाः पाले क्रियायाः फारणे च वर्तमानाद्धातोः परस्य लटः शतृशानचौ स इत्यर्थः ॥ तम रक्षणे यथा ॥ शयानामुञ्जते पवनाः ॥ अन शेखरे ॥ "शयनंमुज्यर्यपरिचायकं तदु- पलक्षितभुज्यनचयपनाः परिचाय्यन्ते" इत्युक्तम् ॥ एवंच प्रकृते लक्षणे शतैतिचेच्छे- तिक्रिया भुजिक्रियायाइव देटिक्रिया कस्याः परिचायिका यया च शप्ता परिचाप्येरन् ।। नहि साप्तानामेव लक्षण देट्रिक्रिया शक्या वक्तुम् ॥ तेपामक्रियात्वात् ॥ ननु लक्षण हेरयोः क्रियाया गुणउपसङ्ख्यानमितियार्तिकेन शप्ताइति फर्मणोपि लक्षणे स्यात् ।। गुण- शब्दस्य कारकपरस्यात् ॥ कैयटेन "गुणशब्देनाप्रसाधनमुच्यते” इतिष्याख्यानात् ॥ तत्रैव विवरणे “माप्यक्रियायागुणेइतिक्रियायाः कारकेइत्यर्थः" इत्यादिव्याण्यानाति चेन्मैवम् ॥ यातिन प्रत्यपाङ्गीकारे लक्षणहेत्वोःक्रियायाइतिसूत्रेण पातेतिस्वोकर्या- धात् ॥ तत्रैव कैयटेन "तिष्टन्मूत्रपतीत्यादौ यदास्थानादिनामूलादिक्रियालक्ष्यतेतदासू- ग्रेणैयादेशसिद्विः ॥ यदातुकारकंलक्ष्यते तदर्थमिदंवचनम् ॥ यहुपुमूग्रयरसुफोदेवदत्त इत्युक्ते यस्तियन्मूत्रयतीतिप्रतिवचनेनदेवदत्तोलक्ष्यते ॥ अथवा मशौचादिगुणोगृह्माते" इति सूनवार्तिकयोपियस्य विभागात् ॥ वस्तुतस्तु कारकरक्षणेऽपि स्थितिगमनादि- क्रिवायां मूत्रणभक्षणादिकियाया इव द्वेष्टिक्रियायां क्रियान्तरस्य सहकारोऽपेक्षितएव ॥ क्षत एव विवरणे " देवदत्तोलक्ष्यत इतिमूत्रणसमानकालिकस्थाननिययेत्यर्थः" इति व्यारयातम् । किंचास्मिन्वार्तिके गुणशब्देन कर्तृरूपकारकमेव गृह्यते ॥ भाप्ये तिष्ठन्मूत्रयति गच्छन्भक्षयतीति तथैवोदाहरणात् ॥ एवमरच्या स्वीकृते अशौचादि- गुणोगृह्यतइति पक्षान्तरे तु प्रकृतेऽप्रसक्तिरेव ॥ " कर्तुश्चलक्षणयोःपर्यायेणाऽचयोगे" इत्यप्रिमवार्तिकेपि " यदापूर्ववाक्येगुणः साधनगृशतेतदातेनैवसिद्धेपर्यायार्थः ॥ यदा स्वशौचादेगुणस्यतत्रग्रहणंतदाविध्यर्थः" इति वदता कैयटेन पूर्वत्र वार्तिके प्रथमपक्षे कर्तुरेव ग्रहणं द्वितीयपक्षस्य मुख्यत्वं च ध्वनितम् ॥ अन्यथा कर्तुश्चेतिवार्तिकमपार्थक- मेव स्यात् ॥ योऽधीयानभास्तेसदेवदत्तः यासीनोधीतेसदेवदत्तः इति पर्यायेपि प्रत्येक पूर्पण सिद्धौ बाधकाभावात् ॥ एवंसति मशौचादिगुणस लक्षणे प्रथम कर्नुलक्षणे द्वितीयं धार्तिकं प्रवर्ततइति न प्रकृते तयोः प्रवृत्तिः ॥ नापि तवाख्याने चेत्यनेन शयानावर्धतेदूर्वाआसीनंवर्धतेविसमित्यादिवत्स्वभावकथनेत्र शता शयः ॥ लक्षणे हेता था शतेति स्वोक्तेरपि विरोधारः ॥ " नद्यासनंवृद्धिलेक्षणंकितर्हिस्वभाव- मायकथनम्" इतिकैयटोक्तः ॥ वर्धतइलादेरिव समानकर्तृकक्रियोपस्थापकतिइन्त.

·मारुतशक्तिसहितः प्रामअनः पदस्य प्रकृतेऽनुपलम्भाय ॥ वस्तुतस्तु भाष्यकृता " तत्तर्हिवक्तव्यं नवक्तव्यम् ॥ लक्षण- हेत्वोःक्रियायाइत्यरसिद्धम् ॥ इहतायत्तिष्ठन्मूत्रयतीतितिष्ठतिक्रियामूत्रयतिक्रियायालक्ष- णम् । गच्छन्भक्षयतीतिगच्छतिक्रियाभक्षयतिक्रियायालक्षणम् ॥ योधीयानमास्ते सदेव. दत्तइतिअध्ययनक्रिया क्षासनक्रियायालक्षणम्" इत्यादिना प्रत्यारयात वार्तिकजातं तदिति न ततोपि तवेष्टसिद्धिः॥ अत्र कैयटः “ तिष्ठतिक्रियेति ॥ स्थितिक्रियालक्षि- तातुमूनणक्रियायस्तिष्ठन्मून्नयतिसदेवदत्तइतिसर्वनामपरामर्शदेवदत्तस्यलक्षणंतद्गतस्यवाऽ- शौचादेरितिभाव." इति ब्याच ॥ एतच्च नागोजीमहः॥ " ननुक्रिययोरेवलक्ष्यलक्षण- भाये कोदेवदत्तइतिप्रभेइदमुत्तरंनस्यादत माह ॥ स्थितिक्रियेति ॥ सर्वनामपरामर्शेइति ।। यत्तदूपसर्वनामपरामृष्टदेवदत्तस्यलक्षणमितिफलितम् ॥ अन्यथावचनान्तराऽऽरम्भेपि तिएते शन्ननापत्तिः ॥ नहितद्वाच्यक्रियादेवदत्तस्यलक्षणकिन्तुतदुपलक्षितमूषणक्रियेति योध्यम्" इति विवृणोति ॥ एवं सति प्रकृते रक्षणहेत्वोरिति कियालक्षणे शतुरङ्गीकारे द्वेष्टिक्रिपया लक्षितं क्रियान्तरमेव शप्तानां लक्षणं भवितुमर्हति ॥ न तु द्विष्यर्थक्रियैव ॥ नच क्रियान्तर वाक्ये श्रूयते ॥ तेषां कर्मत्यात्तु सत्यपि क्रियान्तरे प्रयोगोन स्यात् ।। भाप्यादिपु सर्वत्र तिष्ठन्मूत्रयतीत्याद्युदाहरणेषु लक्ष्यक्रियायां समानकर्तृकतायास्तिडन्त- पदोपस्थाप्यतायाश्च नियमदर्शनात् ॥ नहि केनापि प्रामाणिक्न अदन्विमोननमनीय. इत्याधुवाहृतम् ॥ शतजीवलक्षणे शशु. स्वीकारे च सूत्रे क्रियाया इति पदमपाकमेव स्यात् ॥ अत एव काशिकायां "लक्षणेहेतीचार्थेवर्तमानाद्धातो परस्सलट शतृशानचावा- देशोभवतः ॥ तौचेलक्षणहेतूक्रियाविपयोभवतः ॥ लक्षणे ॥ शयानाभुञ्जतेयवनाः ।। तिष्ठन्तोऽनुशासतिगणकाः ॥ हेतौ ॥ मर्जयन्वसति ॥ अधीयानोवसति ॥ लक्षणहे- बोरितिकिम् ॥ पचतिपठति ॥ कियायाइतिक्म् ि॥ द्रव्यगुणयोर्माभूत् ॥ य कम्पते सोऽश्वधः ।। यदुप्लवतेतलघु ॥ यग्निपीदतितद्गुरु" इत्युक्तम् ॥ एतदेव हृदि निधाय शेखरकारोपि ॥ "क्रियायाइतिकिम् ॥ य'कम्पतेसोऽश्वत्यइत्यादौमामूत्" इत्याह ॥ एवं हेतौ शतुरङ्गीकारेपि मर्जयन्वसतीत्यादौ हेतुमतियायाखिइन्तपदोपस्थाप्य- स्वसमानकर्तृकत्वयोर्दर्शनादिह वाशपदाऽभावाच फले शतरि टिकिया फस्याः क्रियाया फरम् ॥ कारणे शतार सा कस्याः कारणमिति चिन्त्यम् ॥ समानकर्तृकरवा- उनियमे चैत्रस्य लाभार्थ भोजनार्थ वा मैत्रस्य वासेऽप्यर्जयन्वसति भुलानो वसतीति प्रयुज्यतेति दिक् ॥ तारशतिडन्तेति ॥ मात्र यत्तदोरप्यध्याहारो योध्यः ॥ तिन्त तु भकोपयन् भनिन्दन इत्यादिरूपं विञ्चिदध्यातव्यम् ॥ तथाघ ये शिवं द्विपन्तः बधीच गौतम वा मुनि अकोपयन्द्वेषाद्देवमीशानमनिन्दन्या ते शशास्ते च न संभाज्या इत्यर्थ ॥ योऽधीयानमास्तैसदेवदत्ततिपत्मयोग ॥ इह हेतापेर शतेत्याग्रहेऽसावध्या- हारकेशः ॥ लेाऽऽनादरे बाहुः । तद्नध्याहारइति ॥ तथाचासिन्पो लट - शवृशानचाविति दाता । वर्तमानेल डिस्यतोलदित्यनुवर्तमानेऽपि पुनर्लइप्रणमधिक घचनार्थम् ॥ तेन अप्रथमासामानाधिकरण्येऽपि कचिदिति ग्यारयानात् ॥ गौतमकतूंक- शाप शिनद्वेपस्याऽकारणत्वमपि द्विपन्तोदेवमित्यन हेतौ शतुरनादरे बीजं द्रष्टव्यम् ॥

·सहनाक्षखण्डनम् इदं पुनरव योध्यम् ॥ पूर्वोकरीत्या दोपपरिदारोमाभिः परोक यथाश्रुतं दोपमगीरात्य रातः । वस्तुतस्तु दोपएव नास्ति | तथाहि ॥ कूर्मपुराणे पञ्चदशेऽध्याये दधीचशापमुक्त्या ततउक्तं येन्येशा- पाग्निनिर्दग्धादधीचस्यमहर्पयः ॥ द्विपन्तोमोहितादेचंसंबभूवुकलि- प्वथ ॥ अत्र संबभूवुरित्युक्तं नतु भविष्यन्तीत्युक्तम् । अग्रे च फलिध्यितिववचनमुक्तम् ॥ एवं च सुतशौनफसंवादात्मात्तान- कलिप्वेव ते जाता नतु वर्तमानकलियुगे ॥ कथमन्यथा सूतेन च्यासैर्वा भविष्यन्तीतिनोक्तं स्यात् ॥ तसात्ताशकोमप्रकरणं व्यतीतकलिविषयकमेव ॥ अथ युक्तयन्तरेण तु त्वदुक्तदोषप्रसक्तिरेव नास्तीत्याहुः ॥ इदंपुनरप्रेत्यादिना विषयकमेवेत्यन्तेन ॥ मन कौमें ॥ उक्तचरस्थले ग्रहाणा शुद्धाद्वतावलम्भेन विष्णुशिवयोरभेददष्टौ मुस्यादिकं 'भेददृष्टौ नरकपात्यादिकं चाऽभिहितं निशम्य दक्षम्यक्षं शरणं जगामेति वर्णयित्वा प्रवधनश्रयणेऽपि शुद्धमद्वैतमनादृत्य साक्षा- छियं द्विपतां ससमीणां वृत्तान्तोवर्ण्यते ॥ येन्येशापामिनिर्दग्धाधीचम्य महर्षयः ॥ द्विपन्तोमोहितादेयंसयभूवुःकालवथ ॥ सत्यातपोबलहरसंविधाणांकुल- सम्भवा । पूर्वसंस्कारमाहारम्पाद्राणोयधनादिह । मुक्तशापास्ततः सकल्पान्तरवा- दिषु ॥ निपात्यमानाःकालेनसंप्राप्याऽऽदित्यवर्चसम् ॥ ब्रह्माणंजगतामीशमनुज्ञातास्वयं- भुवा ॥ समाराध्यतपोयोगादीशानंत्रिदशाधिपम् ॥ संगसूर्यथापूर्वशरस्यप्रसादतइति ॥ इह महर्पयइत्यत्र महात्मन इत्यपि पाठः ॥ प्राक्तनकलिप्यिति || सबभूपरित्यनद्य- सनपरोक्षभूतार्थकलकारप्रयोगाकलिम्विति बहुवचनस्वारस्याश्चेति हृदयम् । पचिपुस्तके चरमलोके भविष्यन्तियथापूर्यमितिपाठेऽपि शापमुक्तिब्रह्मसरोकप्रात्यन्तस्य पूर्वकालिकरवं नापैति ॥ किन्वसिल्लोके पुनस्तपोभिलापायथापूर्व जननमेव ताशपाठेऽर्थः ॥ अन्यथा संबभूवुःकलिग्वितिषचनं घिरुध्येतैव ॥ यदनुक्लोच्यासाऽभिप्रायश्चत्पूर्वयाश्ये भविष्यन्तिकलाविहेत्येव वदेत् ॥ गृहिलतयैवं नादियमागे तु प्रागुक्तयाऽसन्दिग्धया व्यवस्थया सन्तुप्य ॥ संभूताम्तेकलिप्वयेति त्वन्मात्रकल्पितपाठेऽपि भूतत्वं तदवस्थ मेव ॥ एतेन सहस्राक्षे पूर्व (पृ. ५६ पं० ४) द्विपन्तोमोहिताइत्यादिना कालेने- त्युक्तमित्यन्तेन विहितं व्यामोहन वैदयं व्यर्थितम् ॥ श्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तर्गताऽष्टाविंशतितमकलिविषयकाणि तु ब्रह्माण्डादिपुराणवाक्यानि ॥ कलौदशसहस्रेणविष्णुस्त्यक्ष्यति मेदिनीम् ॥ तदर्बेजान्हवीतोयंतर्द्धग्रामदेवताः ॥ श्रीभागवते च ॥ कलिलभाजयन्त्यार्यागुणशाःसारमागिनः ॥ यत्रसङ्कीर्तनेनैवसर्वः स्वार्थोभिलभ्यते ॥ तथा ॥ कृतेयचायतीविष्णुनेतायांयजतोमः ॥ मा.प्रा. १३

·२८
मारुतशक्तिसहितः प्रामअनः
द्वापरेपरिचर्यायांकलौतद्धरिकीर्तनात् ॥ कलेर्दोषनिघेराजन्नस्तिो-
कोमहान्गुणः ॥ कीर्तनादेवरुष्णस्यमुक्तयन्धःपरंव्रजेत् पुनस्त
त्रैव ॥ कृतादिपुप्रजाराजन्कलाविच्छन्तिसंभवम् ॥ कलौखलुभवि-
प्यन्तिनारायणपरायणाः ॥ कचित्कचिन्महाराजद्रविडेपुचभूरिशः॥
ताम्रपर्णीनदीयत्रकृतमालापयस्विनी ॥ कावेरीचमहापुण्याप्रतीचीच
महानदी ॥ येपियन्तिजलंतासांमनुजामनुजेश्वर ॥ प्रायोभकामवि-
प्यन्तिवासुदेवेऽमलाशयाः ॥ स्कन्दपुराणेच ॥ फर्मणामनसायाचा
श्रीकृष्णंहिभजन्तिये ॥ संप्रदायिगुरोवाफ्यात्तेविष्णोर्नकलेनराः ॥
वेदोक्तधर्महीनत्वात्सर्वेनिरयगामिनः ॥ अनाश्रित्यहारंजीवा:कलौपा-
पण्डसङ्कुले ॥ पद्मपुराणेच ॥ भागवतीसृष्टि कलौभवतिवैतदा ।।
अंशेनभगान्विष्णुःस्वात्मानंसृजतिस्वयम् ॥ तमाश्रित्यजना सर्वे
भक्तिभाजोभवन्तिहि ॥ तथातत्रैव ॥ चत्वारस्तेकलौभाव्या संप्रदाय-
प्रवर्तकाः । भविष्यन्तिप्रसिद्धास्तेयुत्कलेपुरुपोत्तमात् ॥ इत्यादीनि
द्रष्टव्यानि ॥
अत पर वैप्यावसम्प्रदायानां तव्यवर्तकाचार्याणां च जगदुद्धारकारणावं तत्समराहरि-
सेवनाद्याचारतत्स्वरूपविषयकज्ञानयोईरिपरितोषपुरःसरमोक्षफलकत्वं च पुराणादिषु प्रसि-
मिति बोधयितुमाहुः ॥ श्वेतवाराहकल्पइत्यादि द्रष्टव्यानीत्यन्तम् । अत्र !
विष्णुस्त्यक्ष्यतीति ॥ दशसहस्रवर्षपर्यन्तमेव विशेषतोविष्णुः स्वसेवादिधर्मप्रचार
स्थापयिष्यतीति भावः ॥ श्रीभागवतवचनेषु हरिकीर्तनमात्रेणापि बन्धमोकपुर सरपर-
प्राप्तिपर्यन्त सर्वस्वार्थलाभस्य कथनात्तदनन्यभक्तानां वैष्णवानां प्रत्युत नरकप्रात्यन्त
दुप्फलप्रातः खण्डयिष्यमागसहस्राक्षे प्रलपनं प्रद्वेषमानमूलकम् ॥ स्कान्दवचस्सु ॥
संप्रदायिगुरोरिति ॥ विष्णुस्वाम्यादिप्रकाशिताऽनादिसिद्धचतुर्विधवैष्णवसप्रदाया-
ऽन्यसंवन्धिनोगुरोरिति भावः ॥ भन्न मूलमनुपदं वक्ष्यते ॥ तेविष्णोरिति ॥ तादश-
गुस्तो दीक्षा लब्ध्वा सर्वात्मना भगवन्तं सेवमाना येतएव विष्णोः संबन्धिनो वैरणवाः॥
नतु ते कलेसंबन्धिनस्तदधीनाः ॥ कलिकल्मपक्रपणसाधनसंपन्नत्वात् ॥ अतोन ते
कलिजः परिपीडिताभवन्ति ॥ वेदोक्तेति ॥ हरिमनाश्रित्य वैष्णवत्वमप्राप्य ॥ वेदोक्त-
स्तरसेयासङ्कीर्वनादिधीनत्वादेष जीवा निरयं गच्छन्ति ॥ भगवद्धर्मास्तु मुक्तिसाधन-
तयैच ऋगादिषु चतुर्वपि वेदेषु " तमुस्तोतारपूर्व्यययाविदस्तस्यगभजनुषापिपर्तन"
इत्यादिना "भासन्धियमाणोबिभर्ति" इत्यादिना "ब्रह्मसस्थोऽमृतत्वमेति" इत्यादिना
" भक्तिरस्यभजनम्" इत्यादिना च वचाशतेन समपञ्चं निरूपिता इति किं बहुना ।।
नरकप्राप्तिस्तु तद्रहितानामेव ॥ षष्ठस्कन्धादिषु जिह्वानवक्तिभगवद्गुणनामधेय-
मित्यादिवचनेभ्यः ॥ विष्णुपुराणादिष्वपि स्वपुरुषमभिवीक्ष्यपाशहस्संवदतियमः
खलुतस्त्रमणमूले ॥ परिहरमधुसूदनमपसायमुरहमन्यनृणांनवैष्णवानाम् ॥ ५ ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् इत्यादिसन्दर्भदर्शनातिदिए । पायधनेषु ॥ यदेति ॥ भागरती देयी महिः॥ देवी संपद्विमोक्षायेतिभगवाफ्यान्मोक्षयोग्यापि यदा फलो भयति तदोपरती संपद्यते तदा भावान्विष्णुरंपारूपेण या आशेन सह स्वपमेव या स्वम्बरूप प्रकटपति॥ तं प्रकदि- सारमानमानित्य सप्तउपदेशादिकं प्राप्येति भावः ॥ स जना प्राक्षणादयो भगवदनि.- भाजो भान्ति ॥ इह विष्णुरिति निर्देवादिदं विष्णुस्वाम्याष्यभगवदयतारपरमिनि केचित् शिष्टाः ॥ भगवानस्वयं विण्याएवं स्वारमानं सृजतीति तेपामाशयः ॥ मनचिचति सकारद्वित्वम् । शङ्करोनीललोहित इत्यस्य शङ्कराचार्यपरत्वं पदता भवतालिदं न शक्य प्रत्याख्यातुम् ॥ भस्माकं तु नै व्याख्याने निर्यन्धः ॥ चत्वारस्तइति ॥ इतः पूर संप्रदायविहीनायेमनाम्नेनिष्फलामताः ॥ असःकलामविन्यन्तिचायारःसंप्रदायिनः ॥ श्रीनहारदसनकरणशक्षितिपानाः ॥ घरवारस्तेकलौभाग्याइति पठ्यते । उत्कले देश- विशेपे ॥ पुरुषोतमात् श्रीजगमायक्षेत्रासदधिष्ठातृगगनापतोया प्रसिद्धाभविष्यन्ती- त्यर्थः ॥ इह श्यादिसंबन्धिनः संप्रदायाः क्रमेण रामानुजमाध्यविष्णुम्वामिनिम्यार्का- ख्याभिर्विरिता शेयाः ॥ रामानुजानांसरणीरमातोगारीपतेविष्णुमतामताऽनुगानाम् ॥ निम्बार्कगानांसनकादितश्चमाध्यानुगानोपरमेष्ठितश्चेत्युक्तः ॥ ताऽस्माकं रदसंभदायः ॥ मतएक्तस्स भक्तिदातृत्वं तन्त्र नन्न वर्णयन्ति श्रीमदाचार्याः ॥ यया पुरपोत्तमनामसहस्से महादेवस्वरूपश्चभक्तिदाताकृपानिधिरिति । नियन्धे चतुर्थस्कन्धविपरगेपि सायुज्याधि- कारिणां प्रचेतमां श्रीशिवकर्तृकोपदेशादेव सिद्धिदर्शिता | तपसासाधनेतस्पनबन्धोभव- नीतिहि ॥ तन्नापिकृष्णसेवायांकृतार्थत्वंहिसया ॥ इतितासर्वथाशुद्धान्विलोक्येशोहरि- प्रियः ॥ प्रोवाचसर्वसन्देहवारकंसर्धबोधकम् ॥ हेतुपूर्वस्तोग्रमाहशीघ्रतुप्यतियद्धरिः । अयमेवोपदेशोहि विश्वासर्थपरंपरेति ॥ एतद्विवरणे च श्रीमभुचरण: "तन्नापि विशेषमाः॥ तपसेति ॥ तखपिनादेशस्यतपमालाधने प्रवृत्तिमार्गत्वेनस्वस्थसर्वकरणजबन्धोयः सन भाव- प्यतीतितपसिमवृत्ताः ॥ तत्रापिन केलंतावन्मानवकिन्नुतपस्सपिपुरुषोत्तममजनंकरिप्या- मस्तेनकृतार्थाभविष्यामइविनिश्चयवन्तः ॥ भतइत्यंभूतत्वेनाऽधिदविक्यपिशुद्धिासंपन्नेति- सर्वप्रकारेणशुद्धान्जावातान्प्रतिप्रोवाचेयर्थः ॥ ईशत्येनान्तरज्ञानम् ॥ तत्रापि हरिभक्ति- ज्ञानं हरिप्रियत्वेन ॥ अन्यथाकथमकरसादहिरागच्छेत्" इत्याबाहुः ॥ द्वादश- स्कन्धनिबन्धेच श्रीमदाचार्या: ॥ योधिकारीभक्तिमार्गतःप्रसादमवाप्यहि ॥ भनाश्वेरसविस्वस्थस्तृतीयःससदाहृतः ॥ भक्तियुक्तोमहादेवस्तादातुंशनुयात्तथा ॥ भक्तस्ययावान्संकेश:समायेत्यपिरूपितम् ॥ भक्तिमार्गानुसारेणभक्तिनिष्ठेयमीरितेति ॥ प्रतधाग्याने च श्रीपुरुषोत्तमचरणाः ॥ "एवंद्वितीयाध्यायार्थउक्तः । तृनीयस्याहुः ॥ मइत्यादि एतेननारायणपर प्रशान्तारमाइतिवृतीयइत्युक्तमवति ॥ नन्वन्त्रादिविदर्शन- संवादाद्युपनियन्धनस्पकिंयोजनमतभाहुः ॥ भक्तियुक्तइत्यादि ॥ एतेन महादेवे गुरुत्ववोधनायतदुपनिवन्धनमित्युक्तम् ।" इत्याविन्याचक्षते ॥ एतेन शिवस्य भक्तिमार्गाचार्यत्वं प्रद्विपन्तः स्वमार्गाऽनमिज्ञामस्मासु शिवद्वेपस्यारोपकाश्वसर्वथैव प्ररयुक्ताः ॥ परेषां नारायणपद्मभववसिमित्यादिवदसाकमाचार्यपरंपरातु भादौश्रीपुरु ·१०० मारुतशक्तिसहितः प्राभलनः पोत्तमपुरहरंश्रीनारदास्यमुनिकृष्णन्यासगुरंशुकंतदनुपिप्णुस्वामिनंद्राविडम् ॥ तच्छि- प्यकिलबिल्वमङ्गलमहंवन्देमहायोगिनश्रीमहलमनामधामचभजेऽस्मरसंप्रदायाधिपम् ॥ इति बोद्धव्या । इयं च मिताक्षरादौ विज्ञानेश्वरादिमिरुदाहृतवचनान्तरायां शाण्डिल्य. संहितापां भक्तिखण्डे पञ्चमाध्यायेऽपि दृश्यते ॥ यथा । मपात:धूयतां विप्राःसंप्रदायः- पुरद्विषः ॥ एकदाशङ्करोदेवोगतोगोकुलमण्डलम् ॥ १॥ तनवृन्दावनेरम्येसचिदानन्द मन्दिरे ॥ निभङ्गललितंदेवकोटिमन्मथसुन्दरम् ॥ २ ॥ अनौपम्येयेणुधरंग्रजस्त्रीगण. सेवितम् ॥ श्रुतिभिर्मुनिभिश्चैवसेव्यमानंमुदान्वितम् ॥३॥ प्रणिपत्य मुदादेवंसामगा- नादतोषयत् ॥ जगतोहिसमुर्नुसंप्रदायस्थलब्धये ॥ ४ ॥ सस्सैददीपसमात्मातनत्या- नामनुग्रहात् ॥ सलवापरमंलाभंस्खधामसंन्यवर्तत ॥ ५॥ परमानन्दसंमनोनृत्यचके- दिगम्बरः ॥ समुपासततंदेवंतत्मटुंभृतकौतुकः ॥ ६ ॥ नचाचष्टतदादेवाइत्वानिपुरमाहवै। तदाहर्पसमाविष्टोनारदेनप्रसादितः ॥ ७ ॥ जगौतमेवसन्मार्गश्रुतंयच्छीपतेर्मुखात् ॥ नारदोऽपिमहायोगीपरमानन्दपूरितः ॥ ८॥ अलंप्रसादतःप्रादायासायामिततेजसे ॥ कौण्डिन्यायमयाप्रोक्तोगर्गाचार्यमहामने ॥ ९॥ व्यासस्तुवक्तिपुत्रायबहारातायविष्णये ॥ अधोकलौसंप्रवृत्तेपूर्वाचार्यैरथागतैः ॥ १०॥ भविष्यतिपराभक्तिकिञ्चित्काल मुनीश्वराः॥ वेदवेदान्ततत्वज्ञवैष्णवै क्षणोत्तमैः ॥ ११॥ निर्वाहिताततोभक्तिलुप्तप्रायाभविष्यति ।। ततोपिश्रीपतेरस्यस्वीयानुनहतोहरेः ॥ १२ ॥ माथुरेमण्डलेतत्रगोकुलेऽस्मिन्गिरावपि । प्रादुर्भविप्यतिमहापुरुषैरुपभाविता ॥ १३ ॥ तस्याःसंप्रीतयेतवसंप्रदायरिरक्षिपुः ॥ महा. मासुमहातेजाभगवद्वदनोदितः ॥ १४ ॥ प्रादुर्भविष्यतिततःसर्वश्रुतिविशारदः ॥ योगी- योगीश्वरस्तवैसंप्रदायवदिष्यति ॥ १५॥ भगवानपिसाक्षादुपदेष्टानिजागमम् ॥ आसा- धगोकुलंधाममस्तिसंवर्धयिष्यति ॥ १६ ॥ गिरिराजततःप्राप्यमहात्मैकान्तसंश्रयैः ॥ निगुंगंभक्तिमारहिवर्धयन्विचरिष्यति ॥ १७॥ निजात्मप्रेमसंपूर्ण बन्दगानतत्परैः ।। वदसाप्नुतचित्तानांस्वाचारपरिवर्तिनाम् ॥ १८॥ सर्वभूतैकसुहृदावेदप्रामाण्यमीयुपाम् ।। विरलेष्वेवभवितासंप्रदायोऽत्यनुत्तमः ॥ १९ ॥ आश्चर्याणिचरित्राणिकृत्वानानाविधा- न्यसौ ॥ स्थापयिष्यतिवैतस्या पारंपर्याक्रमकुलम् ॥ २० ॥ समुद्धृत्यततो जीवान्हरेः प्रीतिकरिष्यति ॥ ततःकतिपयेकालेकालदोषनभावतः ॥२॥ विलययात्यतिपन्थाः कापश्येमाकुल परः ॥ परदोषान्वितैःपुम्भिर्निजाचार्यपराइमुखैः ॥ २२॥ इत्येवं हिसामा ल्यातःसंप्रदायापुरद्विपः ॥ अयमेवपरःपुण्योभफिशास्कसम्मतः ॥ एतन्माहारम्यमतुलं- नालंवक्तुंचतुर्मुखः ॥ २३ ॥ अयहरेःश्नीनजदेवतायाअनुगृहीत.किलसंप्रदायः ॥ भावि- बभौवेणुगृहीतयेदैविभावयध्वंत्रिपुरारिसंमतम् ॥ २४ ॥ भन्न विष्णवे विष्णुस्वामिनाने इत्यर्थः । भगवदनोदितः श्रीवल्लभाचार्यः॥ श्रीमद्गोवर्द्धनधरवदनवैश्वानररूपत्वात् ॥ एतदनुफूलैः श्रुतिस्मृतिपुराणनारदपञ्चरानादिवाक्यर्विस्तरस्तुचरित्रचिन्तामणिसंप्रदाय- प्रदीपश्रुतिरहस्यादिपु मामके ससिद्धान्तमार्तण्डे च द्रष्टव्यः॥ एतेन शापेन चेतसि तमसः प्रवेशस्तासु योनिपु कलौ जन्म च तमःप्रवेशेन मोह इत्यादिकं सर्यमपास्तम् ॥ शप्तब्राह्मणसंभवस्य कूर्मपुराणे संवभूवुरित्यादिना पूर्वमेवोकत्त्वात् ॥

·५३१५१ १०१ सहस्राक्षखण्डनम् सहयाक्षे एमापनेस्यादि वासुयोनिधितिचोक्तमित्यन्तं भाग दूपयन्ति ॥ पते- नेत्यादिना पूर्वमेवोकवादित्यन्तेन ॥ भयं भावः ॥ तदुमः क्रमः पेरलं कपोल- यल्पितएव ॥ तथाहि ॥ भन शापेन तम.प्रयेशउकः कौमे तु समसाऽऽपिष्टमनसो निन्दकान्दृष्ट्वा शशापेत्युक्तम् ॥ भन्न सासु योनिषु जन्म द्वितीय पालमुक्तम् ॥ पुराणे तु द्वेषाधुत्ताकालिकं तत् ॥ एवं पुराणे कशासाऽऽसत्यादिनपस्य फलिजपरिपीटा- कारणत्वं योधितम् ॥ ३६ सु मत्युत तस्य तरकायस्यम् ॥ पुराणे शिवद्वेषः शिस्तन्मार्ग- योनिन्दा च शापहेतुप्तयोपासा ॥ मग्न तु शापजन्याया ॥ जनमोहकावं तु पुराणोतान हपीकेशसहकनिन्दकरयादिधर्मानप्रकाश्य मध्यतएवोपाप्तम् ॥ पुराणे गृयाधर्मचार- प्यन्तीत्यनेन कापालिकादिषु प्यर्यधर्मस्याऽचरणमेव योग्यते नतु श्रीरासार्वधर्मस्य सुधास्वमतः पूर्वोत्तरीत्या बदुदाहतपुराणस्यैव विरोधस्तदुमक्रमेऽवर्गितोऽपि सुबोधव सुधियाम् ॥ सस्साद्वैष्णयप्रद्वैपादेवेदं कपोलकल्पितनानाफलकथमं सर्यजनमोहनार्थम् ॥ मोहयन्तिजनान्सन्दर्शयित्वाफलानिय इति रावोक्तेरिति दिक्ष ॥ यश्च कौमस्थे पाप- प्रकरणे नहिनिन्देतिन्यायस्याऽनयतारस्वतन स्तुत्यन्तराऽभावादुका सोप्यपिधारात् ॥ यत्यत्र प्रकरणे स्थितानि वांसि स्ययोपात्तानि तवतन (म० २७ श्लो०१६) तस्मा- रमपरिहतेन्यानिन्दापशुपतौद्विजाइति ॥ (म०३० श्लो०३०) तसारसर्यप्रयनेनमाप्य- माहेश्वरंयुगम् ।। विशेपाहाणान्द्रमीशानशरणप्रति ॥ (म० १५ श्लो० ८१६८२) तस्मादनादिमध्यांत विज्ञायपरमेश्वरम् ॥ मनसाकर्मणावाचासमाराधययलतः ॥८॥ यसा- रपरिहरेशस्थनिन्दास्त्रात्मविनाशिनीम् ॥ भवन्तिसर्पदोषायनिन्दफस्यत्रियाहिताः ।। ८२ ॥ इति यथायथं निन्दानिषेधादिविधीनां सत्वेन शापादिकमनस्य सत्तद्विधिवास्यविधेयार्थ- स्तुती तात्पर्यमिति कल्पनेऽपि वाधकाऽभावात् ॥ यथा "ते मनोनृतगदिनीवाक्" इति निन्दावचनस्य हिरण्यस्तुत्यर्धवम् ॥ अत एव प्रमाणाध्यायेऽर्थवादपादे (सू०११) एवंच शापेन चेतसि तमसः प्रवेश. तासुयोनिषुवलौजन्मर तम.प्रवेशेन मोहः तेनपरख्यासक्त्यादिप्रयुक्तकलिजपापपरिपीडितत्वं कुशास्त्राऽऽसक्तचेतस्कताच तयामिथ्या- ऽधीतरामाचारता मिथ्याज्ञानप्रतापिता शिवद्वेष. शिवनिन्दा शिवोक्तवेदार्थनिन्दा ऐहिका- अभिकाना फलाना धनेन जनमोहकत्वं च मिध्याऽधीतसमाचारत्वादिभिध यथार्थ ब्राह्मणैरसमाप्यत्वं धर्माचरणस्य वृथावं तपोबलहानिनयीबाह्यत्वं विष्णो परामुखत्वं ततोनरकेपातइति । नव नहि निन्दा निन्य निन्दितुं प्रत्ता किन्तु स्तुत्य स्तोतुमिति न्यायेन शाविप्रनिन्दाया नैतत्तात्पर्यमिति वाच्यम् । तनतत्र स्तुत्यन्तराऽभावनैतन्यायाऽनवतारात् ॥ किच सापादिविषयेऽपि तन्यायाऽवतारे पुराणकथानां यहुविसवः स्यादिवि दिक् ॥ अन ब्राह्मणैरित्युपलक्षणं तेन देव्या शप्तैरित्यपि वोध्यम् । अवचेदानीम्पदमभ्याहत्य पुरा ब्राह्मणैरिति पदद्वयमावत्यैत्यं व्याख्येयम् ॥ पुरा पूर्वजन्मनि ब्राह्मणैसनर ब्राह्मणैः शप्तैरिदानों विप्रकुलोद्भवैरिति ॥ अनेनेदानी पिप्रकुले जन्मसत्वेऽपि ब्राह्मण्यनियमोनेति सूचितम् ॥ अतएव कौमें विषाणां कुलसम्भवा इति तासु योनिषु इति चोकम् ।।

·૨૦૨ मारतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः "रूपात्मायात्" इत्यग्न शपरस्वामी "हिरण्यहस्तेमयतिमधगृहाति-इतिसाकाडवा- दस्यविधेःशेषः । सेनंमनोनृतवादिनीयाद्दतिनिन्दावचनं हिरण्यस्तुत्यर्यन ॥ यथासिपि- णादेवदत्तएवभोजयितव्यः" इत्याह ॥ ययारा तैत्तिरीयसंहितायां (को० १ प्रपाठक ५ मनु० ३) “सोरोदीघदरोदीत्तद्रुदस्सरदयम् ॥ यदवशीयततत् ॥ १॥ रजतरहिर- ण्यमभवत्तस्माद्जत हिरण्यमदक्षिण्यमभुज हियोयहि पिददातिपुराऽस्यसंवत्सराद्दाहेरुन दन्ति" इति निन्दायाः "तसादहिपिनदेयं" इति विधेः शेपरवम् ॥ तेन च देयस्य हिरण्यस्य स्तुतिः ॥ भवएप तत्र (सू०१०) "गुणगदस्तु" इत्यत्र माप्ये "मथसो- ऽरोदीत् इतिकस्यविधन्दोपातस्माददिपिरजतनदेयंइत्यस्य " इत्यादिना पदानां साकारत्वं प्रदर्य “ योर्हि पिरजांदयात् ॥ पुराऽस्य संवरसरातहेरोदनं भवतीत्यस्यहेतुत्वेनाऽयंप्रति निर्दिश्यतेरासादर्हिपिरजतनदेयंइति ॥ एवं सर्वाणिसाकाङ्क्षणिकथं विधेरपकुर्वन्तीति ।। गुणवादेनरोदनप्रभवरजतंयहि पिददतोरोदनमापद्यते ॥ तत्प्रतिषेधस्यगुणःयभरोदन- मिति" इत्याद्युक्तं ॥ तयाऽग्रापिशिवनिन्दादिकरणे दुप्फरसम्भवात्तग्नकार्यमिति ॥ तेन च शिवाराधन स्तुत्यमित्येव तारपर्य । न तु वैष्णवसंप्रदायवर्तिनां निन्दायाम् ॥ एवमुदि- ताऽनुदितहोमस्थलेऽपि (तैत्तिरीयग्राह्मणे भष्टक २ अध्याय १ अनुपाक २)" भाग्नेयी- वैरात्रिः॥ ऐन्द्रमहः ॥ यदनुदितेस्र्यप्रातर्जुहुयात् ॥ उभयमेवाऽग्नेय स्यात् ॥" इत्यनु दितहोमनिन्दायाः ॥ "उदितेसूर्यप्रातर्जहोति ॥ तथालयेसायःहूयते ॥ सूर्यायप्रातः ॥" इति विहितोदितहोमस्तुतावेव तात्पर्य न तु निन्धमानाऽनुदितहोमनिन्दने तथाऽनापि शिवसमाराधन एव तात्पर्य न तु शिवनिन्दनइतिशिवम् ॥ वेदे (वैत्तिरीयसंहिता कांड २ प्रपा०६ अनुवाक ६) अग्नेस्त्रपोज्यायारसो भ्रातरक्षासनित्युपक्रम्य " तमस्य प्रायवीत् तमशपद्धियाधियात्वावध्यासुर्योमाणावोचति ॥ तसान्मस्पंधियाधियानन्तिशप्तोहि इत्यान्नातासु शापादिकथास्वपि मीमांसकै पुराकल्पार्थमादतायामहीकाराञ्च ॥ पुराणेषु शापस्थलेषु तस्यायाऽनवतारं वदन् भववतधरायेचेत्यादिसन्दर्भमपि निधिमेव मन्यते भवान् ॥ यत्तु देव्या शप्तैरित्यपि योध्यमित्युक्तं तत्र देवीकर्तृकशापाऽऽख्यायिका तुन कॉम प्रसिद्धा प्रत्युत तद्विरुद्धा च ॥ अतोऽत्र मानभूता साऽन्वेष्टव्यैव ।। यच्च प्रद्विषन्तोऽभ्य. सूयकाइत्यायुक्ताऽसुरधर्मशालितया वैष्णवप्रद्वेषादेव तेष्वब्राह्मण्यं वनयितुं प्रलपितं तशु स्वस्य तथात्वादेव । चोरोवेत्तिजगचोरमिति न्यायात् ॥ नहि विरागिपदवाच्येषु नाममात्र- यतिप्वाऽऽधुनिकेषु वर्णादिनियमः कोप्यस्तीतिसुप्रसिद्धमेवैतत् ॥ तासु योनिवितिवाक्यातु पश्चादियोनिष्वेव जन्म स्वरसतोयगम्यते नतु वर्गसायम् ॥ अतः स्वजातिल्यापनमात्र. फलकोयं प्रयासः ॥ वदुक्तवचसा वयं त्वऽविषया एवेति मागेव समर्थितमतोसाभिरत्र यदिचोरस्यजननीमण्डःपरिणयेत् चित् ॥ तहिलामोप्यलाभोवाशिष्टानांतेनकोभवेदिति न्यायएवानुसरणीयः॥

·०३
सहस्राक्षखण्डनम्
यत्तुमोहयन्तिजनान्सनितिकर्मिवाक्येन तेपा मोइनसामर्थ्यावधा.
रणादित्युक्तं तदपि तादृशवाफ्यतः पूर्व पठितानां फुर्वन्त्यवेदयानि
कर्माणिविविधानिच ॥ स्वधर्मतुरुचिर्नवग्रामणानांप्रजायते ॥ फुशील-
चर्यापापण्डैर्वृथारूपैःसमावृताः॥ विनिन्दन्तिहपीकेशंमाह्मणान्ब्रह्म-
वादिनः ॥ वेदयाहाताचारादुराचारावृथाश्रमाः ॥ तमसाविष्ट-
मनसोबैडालमतिकाधमाइत्यादिवाक्यानां पोलोचनया धनार्जना-
दिनिरतेषु शान्तिदान्त्यादिस्वधर्मरचिहीनेषु फलाजनककापायवन-
धारणशिखासूमवर्जनादिना वृथारूपधरेपुब्रह्मवादिब्राह्मण निन्दकेषु
स्वाथमधर्मानाचरणेन निष्फलीभूताथमेषु वाममार्गीयमारणोया-
टनविद्वेषणाद्यनेकफलप्रदर्शकेपु केचिदुभयभ्रष्टेष्वेव तारशप्रकर-
णोक्तसर्वधर्मसंपन्नेषु मोहनसामर्थ्यमयधार्यते नतु मोक्षरूपफल-
प्रदर्शकेप्यस्मासु ॥ अमद्दर्शितमोक्षरूपफलस्यैकत्वेन तत्रफलानीति
बहुवचनस्यानुपपन्नत्वात् ॥
सहसाक्षे ॥ *माप्रध्याविपतेतीत्यादिमुदाहृतमेवेत्यन्तंभागदूपयन्ति ॥ यत्तुमोह-
यन्तीत्यादिना अनुपपन्नत्वादिस्यन्तेन ।। मोक्षरूपफलप्रदर्शकेप्यिति ॥ स्वस्थ
व्यासदर्शनानुसारित्वात् ।। तयच "अयातोग्राजिज्ञासेतिप्रथमसूत्रएवातःशब्देन यम्मा.
कर्मादिम्पोयहाज्ञानमेव पुरुषार्थसाधकमवस्तज्ञानाय विचारारम्भस्य प्रतिज्ञानादिति
भावः ॥ यत्तु सहस्राक्षेऽसंमान्यत्वमुक्तं तत्तु भगवद्भक्तद्विपि तमिन्दैकजीवित वस्मिय
जाघटीति ॥ कौर्मपूर्वखण्डे यन्न सप्तविंशाध्याये द्विपन्तोदेवमितिमाश्यं पठ्यते तत्रैव
तस्मारसंपरिहर्तव्यानिन्दापशुपतौद्विजाः ॥ कर्मणामनसावाचामननेप्वपियनतइति वदता
भगवता शिवनिन्दावस्वभक्तमात्रनिन्दायाविशेषतः प्रतिषेधात् ।। मत्वस्मासु ॥ अस्माकं
शिये द्वेपलेशस्याप्यभावात्। प्रत्युतपूर्वोक्तरीत्या श्रीशियोक्तमार्गस्यैवास्माभिरनुसरणाच॥
कौमें च पूर्वखण्डद्वादशाध्याये हिमाचलं प्रति गिरिजया श्रुतिस्मृत्युदितसम्यधर्मवर्णा-
श्रमात्मकम् ।। अध्यात्मज्ञानसहितंमुक्तयेसततंकुरु ॥ धर्मात्सलायतेमक्तिमत्यासंप्राप्यते
परमित्यादिना भवदनभिमतमस्माभिरेवाभिमतं ज्ञानकर्मसमुचयं मक्केरेव परप्रातिसाधन-
स्वमित्यादि यावदध्यायसमाप्ति उपदिशन्या नचचेदाइतेकिञ्चिच्छाखंधर्माभिधायकम् ।
योन्यनरमतेसोसौनसभा योद्विजातिभिरिति कथनात्कोमपामोत्तरखण्डादिप्तसिद्धवेद-
विरुदकुशावरतानां स्वादृशामेवासंभाष्यत्वं प्राप्यते नतु सर्वात्मना बेदमनुसरतां
वैष्णवानामिति किंबहुना ॥
* माप्रच्याविषवेति ॥ मोहयन्तिजनानिति कौर्मवाक्येन तेषां मोहनसामर्थ्यस्याऽ.
वधारणात् ॥ तान्प्रतीति ॥ नरान्प्रतीत्यर्थः ॥ एतेन शतानामसंभाष्यतं सूजितम् ॥ तत्र
मानन्तु द्विषन्तोदेवमित्यादिकौमवाक्यमुदाहृतमेव ॥३॥

·* मारुतशक्तिसहितः प्रामसनः पुराणानां तामसत्वेनाऽनादेयत्वं राजसत्वेन सात्विकत्वेन याss- देयत्वमित्यत्रापि नाग्रहोस्माकं सर्वेषामेव पुराणानां व्यासप्रणीतत्वेन समत्वात् ॥ पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रागमिश्रिताः॥ वेदाःस्थाना- निविद्यानाधर्मस्यचचतुर्दशेति याज्ञवल्क्ययाम्याच सर्वपांधर्मस्थान- त्यवोधनात् ॥ ननु सर्वेषां पुराणानां समत्वेन तुल्यवलतया तत्त त्पुराणस्थपरस्परविरुद्धवाफ्यैः सत्प्रतिपक्षवत्परस्परप्रतिवद्धकार्यः प्रमितिरेय न स्याटुभयमाप्रामाण्यशानात्संशयोवा स्यादितिचेन ॥ कल्पमेदेन विरोधपरिहारस्य सर्वत्रैव संभवात् । अत एव नचवैष्ण वमन्येष्वित्यारभ्यस्तुत्यलाभादित्यन्तोघाफ्यनिचयः स्वकल्पितपूर्य- पक्षसमाधानरूपउन्मत्तमलपिततुल्योनादेयः ॥ सतिकुडघेचित्र- मिति न्यायादित्यलं पल्लयेन सहस्रासनचवैष्णवमन्येष्वित्यादि स्तुत्यलाभादिति विगित्यन्त भागं मूलच्छेदेवृक्षच्छेद- इतिन्यायेन परिहरन्ति ॥ पुराणानांतामसत्वेनेत्यादिना अलंपल्लवेनेत्यन्ते- नच वैष्णवप्रन्वेषुतेन मात्स्यं कौम तथा रे शैवं स्कन्दं तथैवच ।। आमेयं च पडेतानि तामसानि निबोध मे ॥ १ ॥ इति पायोत्तरखण्डवाक्येन कोर्मस्य तामसतया सालिकामोक्षदा प्रोक्ताराजसा स्वर्गदामता ॥ तथैवतामसादेविनिरयप्राप्तिहेतवः ॥ १॥ इति तनधृतेन पाभवाक्येन तामसस्य निरयहेतुत्वेन च शिष्टैस्तदुक्ताऽर्थस्याऽप्रास्यत्वमिति वाच्यम् ॥ लिङ्गानचन्द्रिकादिशैवप्रन्यधृतेन-तत्र शैधानि शैवंच भविष्यञ्च द्विजोत्तमाः ॥ मार्कण्डेयं तथा लैंझवाराहंस्कन्दमेवच ॥ मात्स्यमन्यत्तथा यौम वामनं च मुनीधरा ॥ ब्रह्माण्डंच दशेमानीति ब्राझं पाद्म ब्रह्मणो द्वे इति चोपक्रम्य पठितेन: दशशेवपुराणानि सात्विकानिविदुषुधा इत्यनेन बाटे तु राजसै वैश्यसेव्ये इत्यनेनच स्कान्दवाक्येन सात्विकतया निश्चितस्य फौर्मस्य राजसतया निश्चितेन पाद्मन शिष्टाऽनादेयार्थकताया पकुमशक्यत्वात् ॥ अतएव वैष्णवमन्यतेन-वैष्णवं नारदीयं च तथा भागवतं शुभम् ॥ गारडं च तथा पानं वाराहं शुभदर्शने ॥ १॥ पडेतानि पुराणानि मात्विकानि मतानिमे । इतिपाभेनैव सात्विकत- योक्ते नारदीये-एतस्कूर्मपुराणं तु चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ पठत्ता शृण्वतानृणां सर्वोत्कृष्टगतिप्रदम् ॥१॥ इत्यादिनीत कौर्मपुराणतच्छ्रवणादिमहिमासगतस्तस्य तामसत्वेतु सन सन्नच्छेत ॥ येषी श्रवणमानेणेति वक्ष्यमाणतदध्यायोपक्रमवाक्यविरोधात् ।। तामसस्य निरयप्राप्तिहे- तुत्वाच ॥ एवञ्च पुराणनिन्दावाक्यं पाझे प्रक्षिप्तमेव । किश्च पाझे मास्यमपि तामसेवेव गणितम् ॥ तत्र सालिकेषु गणिते भागवते तु मात्स्यमुपक्रम्य पुराणं वेदसमतमित्युक्तम् ।। अतएवाऽस्य महतोभूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदोयजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाशिरस इतिहास- पुराणं विद्योपनिषदइत्यादिना यहुपु स्थलेयूपनिषत्सु सामान्यतोवेदवपुराणानामपि ब्रह्मनिश्व- खितत्वादिश्रूयते ॥ भतएवच-पुराणन्यायमीमासाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः ॥ वेदा स्थानानिवि- ·सहस्नाक्षखण्डनम् १०५ न ॥ पल्लयेन विस्तरेण ।। पलवोऽस्रीकिसलयेविटपेविम्सरेवनइतिमेदिनी ॥ भयं भारः ।। नहिपाप्रसंमतः साधिकादिभावः पुराणानां प्रतिषिभ्यते ॥ व्यासोतस्य प्रतिपेपायो- गात् किन्तु तामसभावकथनमुपलभ्य कैश्चिरकल्प्यमानं तेषां पुराणानामनादेयत्रमेय प्रतिपिध्यते ॥ व्यासस्यानादेयत्वे तात्पर्याभावात् ॥ सर्वथाऽनादेयस्ये तसिर्माणस्यै. बानर्धक्यप्रसङ्गात् ॥ यक्ष्यमागतैत्तिरीयशतपथछान्दोग्यश्रुतिभ्यः पुराणन्यायमीमांसे- त्यादिस्मृतिभ्यश्च साधारण्येन यावरपुराणानां प्रामाण्यसिद्धेश ॥ नचोपादेयत्ये शृणुदेविप्रवक्ष्यामितामसानियथाक्रमम् ॥ २ ॥ येषांश्नवणमानेणपातित्यंज्ञानिनामपीति- पायोत्तरपण्डवास्यविरोधः शयः ॥ तदर्थाऽनवयोधात् ॥ भन्न हि येपामिति कर्मणि पष्ठी ॥ यत्कर्मकश्रवणमानेणेत्यर्थः ॥ मानपद सात्विकादिश्रवण वेदसाविक- पुराणायविरोधेन तामसानामपि मननं घ व्यवच्छिनत्ति । तथाच यदि सर्वाणि श्रूयेरन्यादि या वेदोपसुंदकतया घेदाविरोधेन साविकपुराणाघेकवाक्यतया च ताम- सानि मननविषयीक्रियेरन् तदा न पातित्यम् ॥ यदा तु केवलान्येव धूयेरन् नाप्युक्तरीत्या मन्येस्तदा स्यापाततो विरुद्धार्थयोधाच्रब्दज्ञानवतामपि स्वार्थच्यव- नात्पातित्यमिति हृदयम् ॥ वस्तुतस्तु शणदेविप्रवक्ष्यामीति प्रतिज्ञा न तामसस्मृतिपु- द्यानाधर्मस्पचचतुर्दशेति याज्ञवल्क्यस्मृतावविशेषेण पुराणानां विद्याधर्मयोः स्थानत्वमुक्तम् ॥ अतएव सात्विकतया त्वदभिमते नारदीयेऽष्टादशानामपि प्रत्येक महिमा वर्णितः। तत्सर्वच तादशवाक्यस्य प्रामाणिकत्ये न संगच्छते ॥ अतएव पाझे बह्वदेशजकायस्थविशेषण प्रक्षेपः कृतोस्तीति विदुषा किंवदन्ती सगता ॥ अतएव व्यासवाक्येषु न विवासोच्छेदः ॥ प्रक्षेपकर्ता मूइित्यपि भाति । अतएव तथैव स्मृतयः प्रोक्ता ऋपिभित्रिगुणान्विताः ।। साविकाराजसाश्चैव तामसा. शुभदर्शने ॥ १॥ वासिष्ठं चैव हारीतमिति तदीयसर्वपुस्तक- स्थपाप्रपाठे लिडनियसो न दृश्यते । अग्रेपि-भारद्वाज काश्यपं च सात्त्विकामोक्षदाःगुभाः इत्यादिना स्मृतीनां क्लीवत्वेन निर्देशः सात्विकराजसतामसशब्दानां पुलिस नैव निर्देशोऽस्ति ॥ एवम्च स्थालीपुलाकन्यायेन विज्ञानभित्वादिधृततदध्यायस्थ श्लोकान्तरोक्तशास्त्रान्तरनिन्दापि हेयैव ॥ प्रधानकारणवादाद्यप्रामाण्यं तु व्यासादिदर्शितप्रकारान्तरेण बोध्यम् ॥ तस्मायेषु पुराणादिपु विदुषा प्रक्षेपसभावना प्रमाणान्तरविरुद्धाऽशोपलब्धिर्वा तेपु प्रमाणान्तरविरुद्धां- ऽशोहेयएव अंशान्तरं तु सतिसवादे ग्राह्यम् ॥ एवञ्च लिझार्चनचन्द्रिकादिनस्कान्दवाक्य- स्याऽपि यदि प्रक्षिप्तत्वमुच्यते नारदादिपुराणान्तरविरोधात्तयपि न नोविद्वेषः । यत्तु स्मृति- निन्दारूपद्विविधवाक्यदर्शनेन कश्चिदंशोहेयः कश्चिद्राह्यइति ॥ तन्न ॥ स्कन्दवाक्ये शैवे. तरांऽशनिन्दायां पायवाक्ये वैष्णवेतरोशनिन्दायां च तात्पर्यण बहुविलवापत्तेः ॥ अतात्पर्य- विषयहानोपादानखीपारस्तु न युक्तोनिर्मूलत्वात् ॥ पाद्मवाक्यानामत्य संगत्या तद्विरोधस्या- ऽफिश्चित्वरत्वाच ॥ नहिनिन्दानिन्द्यसितिन्यायेनाऽपि न पानवाक्यमुदाहरता सतोषसंभाव- ना ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तामसानि यथाक्रमम् ॥ येषां श्रवणमात्रेण पातित्यं ज्ञानिनामपि ॥ इत्युपक्रम्य निन्दायामेव समाप्त्या तुत्यलाभादिति दिक् ॥ मा. प्रा. १४ ·१०६ मारुतशक्तिसहितः प्राभखना राणविपयिका ॥ तन (श्लोक १) तामसानियशास्त्राणिसमाचक्ष्वममानघ ॥ संप्रो- तानीहविर्भगवद्भक्तिचर्जितैः ॥ तेषांनामानिकमशःसमाचक्ष्वसुरेश्वरेति पार्यत्या तम:- समाविष्टमपिविदोपप्रणीतशास्त्राणागेव पृष्टत्वात् ॥ शिवेनापि शृणुदेवीति प्रतिशाय प्रथम- हिमयाप्रोक्तंशैवपाशुपतादिकम् ॥३॥मच्छत्स्यायेशितैविप्रैःसंप्रोक्तानिततः परम् ॥ कणा- देनतुसंप्रोक्तमित्यादिना तेषामेव कथनाच ॥ अग्रेच वदुपसंहृत्य तामसपुराणकयनं तारश- स्मृनिकयनं च पृथक्प्रतिज्ञातम् (श्लोक १३) शाखाणिगिरिजेतामसानिनियोधमे ।। पुराणा-यपिवक्ष्यामितामसानिययाक्रममिति (श्लो०२२) तथैवस्मृतयः प्रोक्तामपिभि- खिगुणान्विता इतिच ।। अन्न एवमनेन प्रकारेणोक्तानि शास्त्राणि तामसानि निबोध जानी- हीतिनिन्याशास्त्रकथनस्योपसंहारः ॥ ननु तर्हि सात्विक वादिना विभागः किंप्रयोजनक इतिचेदुच्यते ॥ सर्वेषामेव जीवानां भगवदंशत्यादिना तौल्येपि व्युच्चरणोत्तरं क्रीडाहेतु- वैचित्र्यार्थ प्राधान्येन तत्तद्गुणोपहिततयातेपां त्रैविध्यस्य (बृहदारण्यके भ० ७ ग्रा० २ पृ. ९६४) "नया प्राजापत्याः " त्रिविधाभवतिनदादेहिनांसास्वभावजा ॥ विधि- धाजीवसंघास्त्वित्यादिश्रुतिस्मृतिनारदपंचरात्रादिवचनैः सिद्धत्येन व्यासस्य च सर्वक्षेमार्थ प्रवृत्तत्वेन तादृशतादृशजीवयोधानुकूलतत्तदधिकृतविपयविशिष्टोघेदार्थस्तैस्तैः पुराणस्तेन निरूपितः॥अतउत्तमैस्तु वेदाविरोधेन सर्वेकवाक्यतया सिध्यवर्थएन ग्राह्यइत्येश्योग्यम् ॥ केवलतामसवणे मननामावे च तामसानुकूलविषयएव सिद्धांततया गृह्येत ॥ यथा केयलकर्मिश्रवणे दिशवादुस्पन्नयोः परस्परानपेक्षयोर्विधातृनारायणयोरन्योन्यमहमेवेश्वरः कस्त्वमिति विवादादिः । वस्तुतस्तु पहुश्रुतियाधितमिदमिति प्रहस्तबादादी विस्तरः ॥ तस्य सिद्धान्ततया ग्रहणे च तदनुकूलमानानुष्ठाने वेदविरोध निरयप्राप्तिरपि नासंभा- विता ॥ एतेन तथैव तामसादेविनिरयमाहिहेतवइति स्मृतिविशेषविषयकवाक्यमपि व्याख्यातम् ॥ एतत्कूर्मपुराणस्थिति नारदीयविरोधोप्येतेन परिहृतः ॥ पठतां शृण्वता- मिति केवलश्रयणस्यानुपादानात् ॥ सर्यस्य शिवस्य संबंधिन्याउकृष्टगतेः प्रदायकमिति तुयुक्तमेव ॥ सर्वशब्दोपि शिवपर्यायः ॥ ईश्वर शर्वईशानइत्यत्राऽमरवियेकादिष्या- ख्यासु शर्यः सर्वइति शब्दद्वयस्वीकारात् । शर्वस्तु सर्वोभगवान्शंभुः कालेजरः शिव इतितत्रैव रामाश्रम्यामुदालतानामविधानाच ॥ यत्तु पुराणयेदसमितमिति मात्स्यवि- पय भागयतवाक्यतयोक्तं तत्प्रमादात् ॥ भागवते तस्य वाक्यस्याभावात् ॥ भागवते (कं० ८ अ० २४ श्लो० ५५) पुराणसहितांदियांसांख्ययोगक्रियायतीमित्यादिना वार्णतो मात्स्योत्कर्षस्तु निर्दिष्टचरदिशा नैव विरुद्धः । अतोन कोपि निंदावकाशो नापि प्रक्षितत्वसंभावनागधोपि ॥ नच तयैवस्मृतय प्रोक्ताऋषिभित्रिगुणान्विताः ॥ सात्वि- काराजसाश्चैवतामसाःशुभदर्शने ॥ वासिष्टंचैवहारीतंव्यासंपाराशरंतथा ॥ भारद्वाजा- श्यपंचसास्विकामोक्षदा शुभा इत्यादौलिंगनियमाभावात्प्रक्षिप्तत्वं शंक्यम् ॥ कौपि करि- प्यत्यवताराणिशंकरोनीललोहितइति कुर्वतिचावताराणिनाह्मणानांकुलेपुवैइति ॥ एवमादिषु अवतारादिशब्दलिंगनियमाभावेन प्रक्षिप्तत्वापातात् ॥ तद्युत्यंतरेण समाहितमितिचेत्तन्नि- रस्तंपाका अस्ति चावापि समाधायिका युक्तिः ॥ शाखाणिचैवंगिरिजेइति पूर्ववाक्यानुरो- ·सहस्राक्षखण्डनम् १०७ धेन यासिष्टंचाहारीतमित्यादी दाखमितिविदोप्यस्याभिप्रेततया छीयनिर्देशो न याधितः॥ सास्विकाराजसातामसाइति सु टायंतानिस्मृतिविशेषणानि स्त्रीलिंगान्येव न तु पुलिंगानि ।। नघटिवाणितिदीवभावोदोपः सात्विक प्रमेयं सात्विको विषयो या विद्यतेनेति सारिका: मर्शभादेराकृतिगणल्यान्मस्यीयोऽच् ॥ एवंराजसातामसाश्च ॥ यातु कायस्थन प्रक्षिप्तमिति किंवदंती कथिता सा फेवलकपोलकल्पितय ॥ अनाधि विदुपः कसापि मुखारस्या अयगमाभावात् ॥ शेयप्रथेष्वपि चापि तदनुपलभाय मतो द्राविडेषु प्रतिद्धा रामानुजादिग्रंयेयध्यामरामायणादिविचारस्यले दर्शितां फौर्मादी प्रक्षेपस्य किंवदन्तीमुपलभ्य पामविपयिका तादशजनश्रुति प्रकल्प्य तरकरि मूर्खत्वं यदन्प्ररयोज्यासनिंदकोसि न च लिंगानचंद्रिकाटतपचनविरोधात्प्रक्षितत्वम् ॥ कल्पभेदादिना तदविरोधसिद्धेः ॥ अन्यथा विनिगमनाविरदादनिर्णयप्रसक्तः ॥ वस्तुतस्तु नारदीयविरोधाच्छतपयक्षुतियाज्ञवल्क्यविरोधाच सद्वचसा प्रक्षिप्तस्वं स्वयैव स्वीकृतमिति विराधवहनन्यायावतारः॥ युक्तं चैतत् लिंगार्चनचंद्रिकायां तत्रीयानिशचंचेत्यादिना दशानां शैवत्वमुक्तया दशशैवपुराणानिसात्विकानिविदुर्बुधा इति शैवानां सात्विकरवं कथ्यते ॥ एकस्यैव परवमयो लीलावताराणां ब्रह्मविष्णुमहेश्वराणामैश्वर्यतस्तौल्येपि शिवस्य तमोगुणोपाधिकतायाः (प्रपाटक ५ मंत्र२) "भधयोहखलुवावास्यतामसोऽमोऽसौसम- ह्मचारिणोयोऽयंरुद्रोथयोहखलुवावास्यराजोंशोऽसौसग्राह्मचारिणोयोयंग्रहाययोहखलु वावास्यसात्विकोऽशोऽसौसब्रह्मचारिणीयोऽयविष्णुः" इति मैग्रायण्यादिश्रुतिभ्यः सत्व- रजस्तमइतिप्रकृतेर्गुणातैरितिश्रीभागवतादिपुराणेभ्यश्च सिद्धतया सेवेषु सात्विकतायाव- मशक्मत्वेन सुगम् तत्रामहरुल्पिना निष्पक्षधियाम् ॥ मापि पावत्यण्णा एण्णा विभागसौकयं दृश्यते ॥ नापि तत्तत्पुराणपर्यालोचने भगवद्गीतायुक्तसात्विकादिविप. याणां तत्र तत्र पारोत्तेयिव बाहुल्यं दृश्यते ॥ किंच पुराणांतराणां तत्तद्वर्णातरसेग्यरव- कथनमपि नारदीयादिसंदर्भभ्यः सुतरां विरुद्धम् ॥ हेमादिमाधवादिप्रामाणिकनिबंधेपु ब्राह्मणादिनिर्णयस्थले बहूनामेव पानादिवचसामुपन्यासोपि भ्रमप्रमादादिमूलक- तामापधेत ॥ तस्मात्तदेव प्रक्षिप्तमिति युक्तम् ॥ नचास्माकमीशविषये निधः॥ तवेव विद्वेषकलुपहृदयत्वस्याभावात् ॥ एवं पाद्मस्थवचसामप्रक्षिप्तत्वनिश्चये विज्ञा- नंदभिक्ष्यादिश्तवचसामपि सिद्ध साकरत्वम् ॥ एतच प्रागेच दृढीकृतम् ॥ प्रधान- कारणवादादीनाममामाण्यमपि ततएव सम्यगवबुध्यते ॥ सूत्राणामतिसंक्षिप्तव्येन भनेकैरनेकधा ब्यारयातस्वेन च पायादादिक च्यासानभिप्रतमेव तादशसूत्राणां च प्रधानकारणवादादिखंडनपरत्वमेवेति ग्यासतात्पर्यस्य पानसंदर्भतः सुखेननिश्चय- सिद्धेः ॥ महर्षीणामपि तादृशायेदविरुद्धादप्रवर्तने कारणं तु ततएव निश्चीयते नतु सूत्रेग्यः ॥ नापि पाद्मवचसा पुराणनिंदायां तात्पर्यम् ॥ एतचेप्सर्वमाख्यातंप्रसंगाछु- भदर्शने इत्युपसंहारवाक्ये स्मृतिपुराणानां सास्विकादिविभागवर्णनखप्रासंगिकस्वस्थ- नात् ॥ शृणुदेवीतिवाक्यं तु तामसशास्त्रपरमैवेयुक्तंप्राक् ॥ सामान्यतः पुराणानां ·१०८ मारुतशक्तिसहितः प्रामअनः सर्वेषां श्रुतिसमतत्वमलदभिप्रेतमेयतैत्तिरीययाागेकांड ३ (प्रपा० १२ मनु० ९) काठकचयनमंत्रेपु " माचोयजूपिसामानिमयोंगिरसश्चये ॥ सर्वास्ताः" इतिचतुरोवे. दानुक्त्वा "इतिहासपुराणंचसर्पदेवजनाश्चये ॥ सर्वाखा" इतीतिहासपुराणयोः पृथग्न- हणात् ॥ सायणमाघवीयमाव्येपि भन्नेतिहासपुराणशब्दयोर्भारतादियामादिपरराया व्याख्यातत्वात् ॥ आंदोग्ये भूमविद्यायां "सहोवाचदभगयोध्येमियजुर्वेद५सामयेद- माथर्वणंचतुधैमितिहासपुराणपंचमेवेदानांवेदंपिम्य राशिदेवनिधिम्" इत्यादि पठ्यते ॥ शतपथब्राह्मणेपि चतुर्दशकाण्डेमैत्रेयीबाह्मणे संढ १० "सयथाधामेरम्याहितारपु- थग्धूमाविनिश्चरन्त्येवंया भरेऽस्यमहतोभूतस्यनिश्वसितमेतबटग्वेदोयजुर्वेदः सामये- दोथवांगिरसइतिहासः पुराणविद्याउपनिपदा श्लोकाः सूपाण्यनुग्यास्यानानिव्याख्या- नान्यस्यैवैतानिसर्वाणिनिश्वसितानि" इत्यानायते ॥ ब्रह्मयशप्रकरणेपि तैत्तिरीयशत- पथादिषु तत्पठ्यतइति किंबहुना ॥ यत्तु निश्वसितश्रुती बहुतरोऽपपाठउपन्यस्त. सतु श्रुतीनामपि गुरुसविधावध्ययनाऽभावात्पुस्तकप्रत्ययाधीतत्यात् ॥ उक्तहि ॥ पुस्तक- प्रत्ययाधीतनाधीतं गुरुसन्निधौ ॥ शोभतेनसमामध्येजारगर्भइवस्त्रियाइति ॥ यतु सामा- न्यतः पुराणानां ब्रह्मनिश्वसितत्वनिरूपकरवमस्याः श्रुतेस्त्वयोक्तं तत्तु शंकराचार्य- विरोधास्वदुक्तरीत्या तवैव शतरवापादकम् ॥ शंकराचार्यास्त्वत्रैवोपनिषद्धाप्ये "यहग्वेदोय- जुर्वेदः सामवेदोऽथवागिरसश्चतुर्विधंमन्नजातंइतिहासइव्युर्वशीपुरूरवसोः संवादादि- रुवंशीहाप्सरसइत्यादिब्राह्मणमेवपुराणमसद्वाइदमग्रभासीदित्यादि" इत्यादिना "एव- मष्टविधंब्राह्मणम् ॥ एवंमंत्रब्राह्मणयोरेवग्रह्णनियतरचनावतोविद्यमानस्यैववेदस्याभि- व्यक्तिः ॥ पुरुपनिश्वासवत्" इतिव्याचक्षाणाः श्रुतावितिहासाद्यष्टशब्दै ह्मणभाग- विशेषानेव गृहति नतुमहाभारतादिब्राह्मादिसंदर्भान् ॥ अत शंकराचार्यविरोधः स्पष्टएक। अग्रेच सहस्रक्षण इन्द्रस्तत्सादृश्यं त्वस्य सयुक्तिकवेदान्तवाक्य- रूपमेधैःशुद्धाद्वैतमार्तण्डस्यतिरस्कारेणेत्युक्तंतदपिनशोभते ॥ चे- दान्तक्यैरद्वैतमार्तण्डस्यप्रकाशएव भवति ननु तिरस्कारोऽन्य- थासर्वेपामाचार्याणामद्वैतप्रकाशनार्थं वेदान्तवाक्यप्रदर्शनंविपरी- तफलमेवस्यात् ॥ भवतिचतामसाऽसुरविनिर्मितकुयुक्तिमायामेधैर- द्वैतमार्तण्डस्यलोकबुध्याऽऽच्छादनद्वारातिरोभावइच ॥ तदुक्तम् ॥ घनच्छन्नदृष्टिर्घनच्छन्नमयथालोकतेनिष्प्रभंचातिमूढइति ॥ ता- दृशकुयुक्तिमेघस्य सयुक्तिकवेदान्तवाक्यमहावायुना निवारणेशुद्धा. द्वैतमार्तण्डस्य प्रकाशोभवति अतएवास्यास्मन्निर्मितस्यग्रन्थस्य प्रभजनो महावायुस्तत्तादृश्यात् प्रामजनइत्याख्या

·सहस्राक्षखण्डनम्
१०९
सहस्राक्षे॥ *सहस्रक्षण इंद्रइत्यादि स्मृत्याचमंगलमित्यंतभागंदूपपंति । अमेचसहने-
क्षणइत्यादिना इत्याख्येत्यंतेन ॥ परेण तिरस्कारशदोनादराग्छादनोभयातया
प्रयुक्तः ॥ परीभावस्तिर स्त्रियेत्यमरोनिरस्करिणीत्यादिप्यवहाराशोभयार्थकम्यम् । सन
मातडेनादरस्तु कौशिकदेशीयभिसानां नैव संभवति ॥ अथाच्छादनमपि अद्वैतमातंहस्स
घेदांतवाक्यैर्न संभवति ।। सर्वेषां येदान्तानामद्वैतएव तारपयंस्योमयवादिसंमतस्यात् ।।
बृहदारण्यके “यग्रहितामियभयतितदितरइतरंपश्यति" इसाधुक्त्या "यप्रावस्यसर्य-
मारमैवाभूततकेनकंपश्येत्" इत्यादिना तरप्रतिषेधात् ॥ "ब्रह्मासंपरादाद्योन्यग्रारमनो
ब्रह्मणेद" इत्यादिश्रवणातैत्तिरीये “यदाहोवैपएतस्मिन्नुदरमंतरंकुरुते ॥ अथतस्यभयं
भवति" इति द्वैतदर्शिनोभयश्रयणायेत्यलम् ॥ ननु शुद्धाद्वैतमातटसैव तिरस्का-
रोनत्वद्वैतमातंदखेतिचेछुद्धपदेन किंचिद्यावय॑ते न या ॥ द्वितीये दोपनदवस्थः ।।
आये किं तयारयम् ॥ नहि यन्मतेऽतिरस्करणीयमशुदमद्वैतमन्यत्प्रसिद्धमलि ॥
परोफमनूध दूप्यत इतिचेत् अस्माभिरपि परेपामभिमतं व्यवछेत्तुं शुदपदं निवेदितामित्या-
धने पक्ष्यामः ॥ वस्तुतस्तु मायासंबंधरहितस्य शुद्धस्पेयाद्वैतस्य सर्यवेदांतसंमतत्यातस्य
सैन तिरस्कारकिंतु भाषामगदमेधैरेव ॥ गोपि रोकरष्टीनां तिरस्कारो भास्करे उपचर्पते ॥
मन तदीयाचार्यपरंपरास्थहस्तामलकाचार्यसंमतिमाहुः ॥ घनच्छन्नेति ॥(तत्कृतेस्तोन्ने
लो०१३) अस्योत्तरार्ध तु तथापद्धवनातियोमूढदृष्टेःसनित्योपलब्धिस्वरूपोहमारमा ।
इत्यस्ति ॥ तत्प्रयोजनामावान्मूले नालेसि ॥ प्रकाशोभवतीति । घनोयथार्क-
प्रभवोविदीयते चक्षुःस्वरूपं प्रतिपद्यते तदा ॥ तथाह्यहंकारउपाधिरारमनोजिज्ञासयान-
श्यतितर्वानुमरेदित्यादिभिदिशस्कंधादिवाक्यैरितिभावः ॥ मेघविस्तार खंडिते घ
ततउदाविभग्यतरवन्नमपि स्वतोदूरापास्तं भवति ॥ ययसौ सहस्राक्षइति विन्सादृश्या-
रोपविषयोग्रंथोन खंडनाई इतिकश्चित् ॥ सदाहोपुरुपिकामानम् ॥ ग्रंथे तेनेंद्रसादृश्य-
स्यैवांगीकारात् ॥ इह ग्रंथांते च तथैव वर्णनात् ॥ मावृत्या वाक्यभेदेन कृतेन विष्णु-
प्रार्थनरूपाऽयांतरवर्णनेन प्रथे विष्णुसादृश्यारोपस्थानापत्तेः ॥ यदि च सादृश्यमारोक्तिं
भवेत्तदापि प्रत्यवस्थानमदुष्टम् ॥ अन्यथाऽऽस्माकीनमंथेपि शंकररूपताया अते वर्णयि-
प्यमाणतया शैवसातैरपि न प्रत्यवस्थातन्यम् ॥ प्रकृते त्वारोपस्याप्यभावः ॥
मेघविस्तारेण मार्तण्डमाच्छादयतापि भगवत्साक्षात्कारिमंडन चिचूर्णयिपन्नपि सहस्राक्षः
श्रीगोवर्धनधरचरणकशरणैः शक्यस्तृणमित्र लंघयितुम् ॥ मत्र तस्कृतं विष्णुप्रार्थनमपि
* सइलेक्षण इन्द्रस्तत्सादृशं त्वत्स ग्रन्थस्य सयुक्तिस्वेदान्तवाक्यरूपमेधैः शुद्धा-
ऽद्वैतमार्तण्डस्य तिरस्कारेण तादृशमेघोद्भूतमजयन्तररूपवजेण विद्वन्मण्डनस्य चूर्णीकरणेन चेति
ग्रन्थान्ते वक्ष्यते॥ किन्न सहस्रक्षणो विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रपादितिश्रुतेः समया तदर्थज्ञाप्यइमे
नरारक्ष्यन्तामिति प्रार्थ्यः इति वाक्यान्तरकल्पनयाऽऽवृत्त्यादिनाऽर्थइति विष्णोः स्मृत्याच
मङ्गलम् ॥१॥४॥

·मारुतशक्तिसहितः प्रामानः लोकम्यामोहायैव ॥ शैवसुधाकरेऽत्र च तस्मिन्विष्णुद्वेषितायानिश्चयात् ॥ तथाचायं प्रथमश्लोकखंडनस्य निष्कर्षः ॥ श्रीमद्वैष्णवाचार्यास्तदनुयायिनम्न न राप्ताः किंतु भवभंगादिभूयोभावुकमायकभक्तिमार्गस्य भगवदाशया देवोद्धारार्थ प्रवर्तकास्तत्रमवृत्ताच॥ श्रीशंकराचार्या अपिसाक्षाच्छियायताराः स्वयं परमतत्त्वज्ञानपरमभक्तिशालिनस्तत्कृततत्तत्स्तोत्राद्यालोचनेन निश्चीयमा- नतथाभावाश्च ॥ तेपामवतारादिकमपि तादृशभगवदाशानुरोधादेव ॥ वादाश्च सबै प्रायोऽनादिसिद्धाः ॥ ब्रह्मसूत्रादिषु पुराणेषु च तत्तद्वादानुवादसंडगमंडना- दिदर्शनात् ॥ वैदेपि छांदोग्ये (अध्याय ८ संड २) "सदेवसौम्येदमप्रभासीदेक- मेवाऽद्वितीयं ॥ तद्वैकआहुरसदेवेदमनऽआसीदेवमेवाद्वितीयंतस्मादसतःसन्जायत । कुतस्तुखलुसोन्यैव रस्यादितिहोयाचक्रथमसतःसजायतेतिसत्वेवसोम्येदमप्रभासीदेकमेवा- द्वितीयम्" इत्यादी तथाश्रवणाय ॥ मतोभगवनोनुशयावणिस्तस्तैर्दिव्यैराचार्यस्तस्य क्रीडेच्छानुरोधेन तसिंस्तस्सिमवसरे तत्तत्प्रयोजनासद्धयेस संवादः प्रकाश्यतइति सर्वमविरुद्धम् ॥ इति सहस्राक्षस्थप्रथमम्लोकस्यखंडनम् अग्रेच नानात्वेपि चेत्यारभ्यसंक्षेप इत्यन्तेन शुद्धाद्वैतपदार्थनिर्वचन- खण्डनम् ॥ तत्मकारश्च (तत्रतायच्छुद्धाद्वैतमार्तण्डोक्तः शुद्धाद्वैत- पदार्थोसंगत) इत्युपक्रम्य प्रदर्शितः “मेदशानाभावे" इत्यस्य (भेदज्ञानाभावः ) इति पाठः प्रकल्पितः अथसहस्राक्षे नाना वैपिचेतिद्वितीयश्लोकं मनु गौतमादीत्यादिना तपेष्टसिद्धिरितिसक्षेप इत्यतेन व्याख्यानेन सहित दूषयितुं सारार्थकथनमुखेन गृह्णति ॥ अग्रेचनानेति ॥ खंड- नमिति ॥ तेन कृतमस्तीति शेषः ॥ अत्र सहस्राक्षे *नानात्वेपिचेत्यादिः प्रायेणेत्युफमि- यंतोभाग क्रुद्धविधवाविविधवादसगंधत्वादुपेक्षितोमूले॥ अथापि तन्त्र तथास्वस्फुटीकाराय * नानात्वेऽपिच शप्तविप्रवचसा जिज्ञासया कस्य चिच्छुद्धाद्वैतनिरूपणं प्रथमतः सखण्ठ्यतेऽनाऽपितु ॥ शुद्धाद्वैतमतोष्णरश्मिरवरे प्रायेण टीकायुतोभागेऽन्यन तथैव वालभिकृत विन्मडन खण्यते ॥ २॥ ननु गौतमादिशप्तविप्रवचासि शुद्धाद्वैतविशिष्टाद्वैत- तिभेदाऽभेदतदवान्तरमेदैविभिन्नानां मिथ्याज्ञानाना प्रलापरूपाणि नानोपलभ्यन्ते तथाच कथं मतान्तराणि विहाय शुद्धाद्वैतमतमेव खण्ज्यते इत्यतआह ॥ नानात्वेऽपीति ॥ कस्य- चित् भावगगरवासिनोनागरस्य सतोपरामशर्मणः जिज्ञासया खण्डनज्ञानेच्छया अनापि शुद्धाऽद्वैतमतखण्डनेऽपि अवरे पूर्वमागे टीकायुत सटीकः शुद्धाद्वैतमतोष्णरश्मिः शुद्धाद्वैत- मार्तण्ड कस्यचिजिज्ञासयेतीहापि सवध्यते प्रायेण बाहुल्येन खण्ड्यते ॥ अन्यत्र उत्तरभागे

·सहस्राक्षखण्डनम्
किंचिह्नमः ॥ तन श्लोके चतुप्रभृतिनिरर्थकपदयाल्य द्रष्टव्यम् ॥ प्याल्याने
शुद्धावतेत्यादिना श्रीविष्णुस्वामिरामानुजमध्यनिम्यार्क सिद्धान्तानां मिप्याजानव
तनिरूपणस्य प्रलापरूपत्वं सरप्रवर्तकानां चतुर्णामापार्याणां गौतमादिशातर चाऽपाणिपि.
हितमेवाभाणि ।। तत्तु प्रागेव पानादिवचोभिनिराकृतम् ।। रामानुजानां सरणीरमातोगौरी-
पतेविष्णुमतानुगानाम् ॥ निम्याऊंगानांसनकादितश्चमाध्यानुगानापरमेष्टिश्चत्यादी
तेपी प्रसिद्धवाय ॥ अतोहरिभक्तमानढेपलिंगास्वम्मिशासुरमायनिचायनायेदम् ॥
खण्डनज्ञानेच्छयेत्यग्र सपहनकर्षभायरिपयिणी घुमुसा यतच्या ॥ सण्डनमिति ज्ञानस्य
खण्डनशब्दमात्रेणापि संभवात् ॥ ज्ञानेच्छायाजीपान्तरसमयेततया सण्ठनण्यापारस्य
च स्यसमवेततया हेतुकार्ययोगधिकरण्यम् ॥ (अन्नापिशुद्धाद्वैरामवसंडनेपि,) इति
व्याख्यानमपि न मनोरमम् ॥ संखण्ट्यतइति पूर्वमुक्तायां रण्डनक्रियायां पूर्वोत्तर-
भागयोरभावात् ॥ तद्बोधकथएष तयोः सत्यात् ॥ शुद्धाद्वैतमतस्य खण्डनं यग्नेति
ज्यधिकरणयहुदीह्याश्रयणेनग्रन्थपरत्वकल्पने तु मूलश्लोकविरोधः ॥ श्लोके सङ्कण्डरत
इति पदसमभिव्याहतेन भनेतिपदेन खण्डनक्रियायाएव परामर्शस्य शीघ्रोपस्थितिकतया
तत्परामर्शस्यायोगात् । पूर्वार्थकतयाऽचरशब्दस्य प्रयोगस्तु प्रमादात् ॥ अन्यथा
ब्राह्मणज्येष्ठमातृप्रभृतयोऽवरवर्णावरजन्मादिशब्दैव्यंवहियेरन् । ग्यरहियन्ते तु
शूद्रकनीयःप्रभृतयः ॥ उपेंद्रइंद्रायरनइत्यादी चंद्रस पूर्यजइत्यादिरर्थशापयेत ॥
ग्रंथकारप्रयुक्त मार्तडपदं विहाय स्वयमुष्णरश्मिपदमुपादाय ताशपदतोपि सभ्य
जाड्यनिवर्तकरवादिकं परिहाय ग्रन्थनिन्दायाः करणं तु जालोकः स्वभावादेव ॥ यथोक्तम्
दुग्धविहायरधिरंपियतिजलौकाःस्तनेपुसल्लम्माइति ॥ परैरपि सहस्राक्षशब्द विहाय
माडद्वेषितया कौशिकशब्दो या गौतमसीजारशब्दोया विश्वरूपादिवादशग्रीवा
शक्येत प्रहीतुं यदि तुभ्यमिवाशिष्टालापएव तेभ्यो रोचेत ॥ असन्मतमन्थे मातंडवा-
रोपतात्पर्य तु सूर्योदयेशीतमपैतिसर्चमार्गावलोकोजलजप्रकाशः ॥ तमोनिवृत्तिद्धिजकर्म-
वृत्तिस्तथैवमार्तण्डनिबन्धबोधेइति तत्समाप्तिश्लोकाज्ज्ञेयम् ॥ सदथेषु मोहकत्वारोपस्तु
प्रागेव मनोरथमात्रविषयता नीतः ॥ वल्लभशब्दस्य नानार्थकोशेप्नित्यादिभंग-
चद्रूपेषु महानुमावेषु साक्षाद्गालिप्रयोगस्तु नजारजातस्यललाटगृहंकुल-
तथैव सटीकं प्रायेणच विन्मण्डनं विद्वन्मण्डनम् ॥ मार्तण्डशन्दं विहायोप्णरगिशब्दोपादान-
मुत्तरीया मोहकत्वेन तन्मताऽऽश्रयिणा सतापएय फलमिति बोधनाय ।। वल्लभशब्दस्य
नानार्थकोशेष अवाऽध्यक्षादिवाचित्वक्थनात्तदपत्यस्थाऽपि तद्वत्साधारण जनतायास्तस्कृत-
ग्रन्थस्यान्धेषु काणोराजेतिन्यायेन तादृशेषु ये विद्वांसस्तन्मण्डनसायाश्च वोधनाय वालभि-
कृतमिति विन्मण्डनस्यविशेषणं दत्तम् ॥ अस्मिन्मन्थे कचित्सटीकैतद्रन्थद्वयस्योक्तिभ्योऽन्या
उक्तयोऽपि खण्डिताः इचित्तु नैयायिमादिमतदूषणपरास्संरम्भण प्रवृत्त्या प्रपञ्चमानपराश्च
तदुतत्यः प्रयोजनाऽभावापेक्षया नखण्डिता इति आधिक्यन्यूनतयो. परिहाराय
प्रायेणेत्युचाम् ॥ ५॥

·मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः प्रसूतस्यनपाणिपभम् ॥ यदायदामुञ्चतिवाफ्यवाणंतदा तदातस्यकुल- प्रमाणमित्यभियुक्तोक्ति स्मारयत्येव ॥ यदि त्यादृशः कश्चिदशिष्टस्त्वां प्रत्यवास्थास्यत तर्हि त्वदीयप्रथमलोकखण्डनावसरएव मलहृच्छब्दस्य चाण्डालाद्यर्थकतामादाय त्वदनुरूपं त्वां प्रत्ययक्ष्यत् ॥ अस्माकं तु गिर निरंतरं निजनामभिर्निर्मलनीयां कदाचिदपि महानुभावेषु मा दुर्गादप्रादु- र्भावभाजं बीभवद्भगवान् ॥ यश्चवल्लभशब्दस्याश्यपालार्थकताशापनं तत्तु धौल्यामोहनमेव ॥ हैमानेकार्थहमनाममालाहलायुधहारावलीविश्ववर- रुचिधरणिधनंजयद्विविधद्विरूपमहीपमेदिन्यमरनिकांडशेपहरदत्तीयनाम- मालानेकार्थध्वनिमञ्जरीप्रभृतिप्विदानीमुपलभ्यमानेषु कोशेषु तस्य तदर्थ- कतायाअनुपलंभात् ॥ अतएव न तेन कोशवचनमुदाहारि ॥ नापि कोश- नाम निरदेशि । मेदिन्यादौ सल्लक्षणतुरंगमादिवाचितावर्णनैपि नाममात्रेण साम्य न दोपाय ॥ अथहरिर्दिवाकरसमीरयोः ॥ यमरामवसिंहांशुशशाङ्कक- पियाजिषु ॥ पिङ्गवणेहरिद्वणेभेकोपेन्द्रशुकाहिपु ॥ लोकान्तरेचेति हैमोक्त्या हरिक्षाब्दस्य वानरमेकाद्यर्थकत्येपि हरिहरतिपापानि हरयेनमइत्युक्त्वा मुच्यतेसर्वपातकादित्यादौ नको. पिशिष्टोवानरादिपरतामाद्रियते नापि हरिधितादेवा हरिपुत्रोजयंतइत्यादौ ॥ एतेन तस्या एतेन तस्यात्मविद्वत्तानुरूपं प्रलापान्तरमप्यतास्तम् ॥ शुद्धाद्वैतमार्तण्डे नत्प्रकाशे च मायावादोच्छेदपरस्तविरुद्धसिद्धांतप्रतिपादकोपिबहुतरोभागः खंडनयुक्त्यस्फूर्त्या न दूपितः ॥ विद्वन्भंडने तद्विवरणे चानेकन पूर्वपक्षेप सूचितायुक्तयः सिद्धांततया सह- साक्षउपन्यस्ताः ॥ एतन्योन्यमाच्छादयितुं श्लोके प्रायेणेत्युक्त्या पाट्यादितरथा व्याख्यातम् ॥ तत्र सप्रकाशस्य मावण्डस्याङ्कनादिना सति सौलभ्ये स्वयमेव तदोल्स्यते सर्वैः संख्यावद्भिः ॥ मूलविद्वन्मंडनं तु तेगानूदितत्वात्सकलमिहपृथगनुवदिप्यतइति करकंकणपरीक्षणक्षणे न दर्पणमर्पणीयम् ॥ तद्विवरणस्यापि विलोकने वर्णितचर व्यक्तमेव येत्स्यन्ति विद्वांसः ॥ इतः परं ग्रन्थस्य पूर्वार्धे सप्रकाशः शुद्धाद्वैतमा- तण्डः समयेते ॥ मार्तण्डमंडलाऽखण्डमण्डनाः खण्डयन्त्यथ ॥ वितण्डोद्दण्डपापण्डप ण्डिताऽकाण्डताण्डवम् ॥ १ ॥ सहस्राक्षे *तत्रतावच्छुद्धाद्वैतेत्यादि इष्टसिद्धिरितिसंक्षेप *तरतावच्छुद्धाद्वैतमार्तण्डोक्तः शुद्धाऽद्वैतपदार्थोऽसगतः ॥ तथाहि द्विधा ज्ञानं तु यत्तस्यान्नामरूपात्मना मुहुः ॥ ईशजीवात्मनावाऽपि कार्यकारणतोऽथवा ॥ द्वीतं तदेव द्वैत स्यादद्वैतं तु ततोऽन्यथा इति शुद्धाद्वैतपदार्थउक्त । तद्दीकाकृता तु ये गत्यर्थकास्ते ज्ञानार्थ- काइति न्यायेन गत्सर्थकादिण्यातो वक्त इतमितिविद्धौ द्विधा इतं द्वीत तस्मारखार्थेऽणि द्वैतमिति निष्पन्नम् ॥ तस्य च द्विप्रकारकं ज्ञानमित्यर्थः । अन्यथा भेदज्ञानाऽभावोनद्वैतम् अद्वैतमिति व्याख्यातम् ।। अग्रे एतन्मते सुनिष्पनं साकय क्षयकारणम् ।। तनिवृत्यर्थमाचार्यः पदं शुद्ध विशेषितम् ।। शुद्धाद्वैतपदे ज्ञेयः समासः कर्मधारयः ॥ अद्वैतं शुद्धयोः प्राहुः पठी तत्पुरुपं धुधाः ॥ मायासंबन्धरहित शुद्धमित्युच्यते बुधैः ॥ कार्यकारणरूपंहि शुद्धं ब्रह्मनमा- ·सहस्राक्षखण्दनम् इत्यन्तं मागमर्थतोऽनूय उपयन्ति ॥ तरप्रकारश्चेत्यादिनायिनिर्णयइतिसंक्षेप- इत्यन्तेन ॥ प्रकल्पितइति ॥ मार्तण्डटीकायां अद्वैतंतुतवोन्यथेत्यस्य म्याग्ल्यागे प्रक- ल्पितः ॥ तेन वास्तचे सप्तम्यंतपाठे तु तदुक्का सर्वाप्यनुपपत्तिमंगतृष्णातोयावगान- कल्पैवेति वक्ष्यामः ॥ एवं "सांकय कार्यकारणे" इत्या सांकय क्षयकारणमिति पारः प्रकल्पितः ॥ तादृशपूर्वोक्तपाठसयादेय काय च कारणं चेत्यनयोः समाहारमभिप्रेत्य तट्टीकायां "अविद्यावच्छिन्न चैतन्य कार्यम् ॥ मायावच्छिन्नंचतन्यकारणमितिसांकर्यम्" इति व्याल्यातम् ॥ तथा "विधाज्ञानंतुयद्यत्स्यात्" इत्यादौ यत्तस्यादित्यादीनि तत्कृतपाठान्तराणि विशेषतः प्रयोजनाभावाझ चिन्त्यन्ते ॥ द्विधाज्ञानमित्यस्य टीकायां कृतं नामरूपमायिकत्वस्य खपडनादिकं तु स्वमतोपमर्दकरवानानूदितम् ॥ अथ सप्तम्य- न्तपाटे तु न काप्यनुपपत्तिः ॥ तथाहि ॥ द्वैतहि द्विप्रकारकं ज्ञानम् ॥ इतमिति- भायेक्तस्यागीकारात् ॥ प्रज्ञादेराकृतिगणत्वादणि पूर्वार्थानपायात् ॥ अद्वैतमिति तु पर्युदासोलाघवार ॥ एवं चावाक्षणादिशब्दैालणादिभिवतत्सदृशइपाद्वैतशन्देन द्विस्यप्रकारकज्ञानभिन्न ज्ञानत्वेन तरसदशमेकत्वप्रकारकज्ञानमभिधीयते ॥ पयुदायस्थले "नमिनयुक्तमन्यसशाऽधिकरणेतयाह्यर्थगतिः" इत्यतीकारात् ॥ तथा च (म० ३ पा० १ सूत्र १२) "भृशादिभ्योभुव्यच्वेर्लोपश्चहलः" इत्यन महाभाष्यम् “यथा- न्यासमेवास्तु ॥ ननुचोक्तमिहकमाननयति ॥ कदिवाभृशाभवन्तीति ॥ नजिययुक्त- मन्यसदृशाधिकरणेतथाह्यर्थगतिः ॥ नयुक्तमिययुक्तवायस्किचिदिहश्यते ॥ ततःमन्य- स्तित्सदशेकार्यविज्ञायतेतथार्थोगम्यते ॥ अग्राह्मणमानयेत्युक्तेब्राह्मणसदृशएवानीयते नासौलोष्टमानीयकृतीभवति ॥ एवमिहाप्यच्चरितिप्रतिषेधादन्यस्मिन्नयंतेचिसो कार्यविज्ञायते ॥ किञ्चाऽन्यदतोऽरण्यन्तंच्चिसदृशम् ॥ अभूततझायः" इति ।। अत्र "यथान्यासमेवास्तु ॥ भच्वेरितिपर्युदासाश्रयणे दोपद्यस्यापिपरिहारइत्यर्थः" इति कैयटः ॥ एवं (म०१ पा० १ सूत्र ४३) सुडनपुंसकस्येत्यत्रापि कुण्डानितिष्ठन्ति वनानितिष्ठन्तीत्यादी जसि संज्ञार्थ पूर्व पर्युदासाऽऽअयणात्तरसदृशयोः स्त्रीपुंसयोरेय प्रवृत्तिः साधिता भाष्यकृता "नायें प्रसज्यप्रतिपेयो नपुंसकस्यनेति ॥ किं तर्हि ॥ पयु- दासोऽयं यदन्यनपुंसकादिति ॥ नपुंसके न व्यापारः" इति ॥ अथ च विरोधोन ननर्थः ॥ अविद्येत्यादिवत् ।। उक्तंचयोगभाग्ये साधनपादे (सूत्र ५) "अनित्याशुचिदुःखानात्मसु निराशुचिसुखात्मण्यातिरविद्या" इति सूत्र व्याचक्षाणैर्यासपादैः तस्याश्शामिनागोप्पद- पवस्तुसतवं विज्ञेयथानामित्रोमिग्राभावोन मित्रमात्रंकिन्तुतदिल्द्वःसपनः ॥ यथावा- यिकम् ॥ इत्युचाम् ॥ एतदपि तद्दीकाकृता एतन्मते शङ्कराचार्यमते अविद्याऽवच्छिन्नचैतन्य कार्य मायाऽवच्छिन्ननैतन्यं कारणमिति सार्यम् ॥ तनित्य साधयनिहत्त्यर्थ कर्म- घारय इति ॥ शुद्धं च तदद्वैतमिति विप्रहः ॥ नचाऽद्वैते सति सार्याऽभावः स्पष्टएवेति शुद्धपदमपार्थकमितिवाच्यम् ॥ परेपो मते पूर्व साड्वयं ततोऽद्वैत मन्मते तु सदैव शुद्धत्वमिति शेयम् ॥ अतएव स्पष्टतया बोधार्थ पाष्ठीतत्पुरुषमाहुरित्यादिना व्याख्यातम् ॥ तन्न युक्तम् ॥ समासदयस्याऽप्यसंगतः। मा.प्रा०१५ ·भारुतशक्तिसहितःप्राभलना गोप्पदंगोप्पदाभावोनगोष्पदमानं किन्तुदेशएवताभ्यामन्यद्वस्त्वन्तरम् ॥ एवमविद्यान- प्रमाण नप्रमाणाभावः किन्तुविद्याविपरीतं ज्ञानान्तरमविद्येति" इति । भवन्मतस्थापि भावरूपाज्ञानमविद्यापदार्थ मन्यन्ते ॥ इस्य च प्रकृते अभेदाऽवगाहिज्ञानमेवाद्वैत- शब्दार्थः। तेन शुद्धपदार्थमायासंबंधरहितकार्यकारणात्मकब्रह्मणोऽभेदसंसर्गेण तवान्बयो- नानुपपन्नः॥ "सत्यं ज्ञानमनन्तंब्रह्म" इति स्वरूपलक्षणवाक्येन तस्याज्ञानरूपत्वनिश्चयात् ॥ "तदारमान स्वयमकुरुत ॥ एकमेवाद्वितीयम् ॥” इत्यादिश्रुतिशतकवाक्यतया माया- संबन्धरहितयोरेव कार्यकारणयोरभेदसिद्धश्च ॥ धर्मधर्मिणोः माशाश्रयन्यायेनाभेदस्य वक्ष्यमाणतयापि ज्ञानरूपतायाअबाधाच ॥ ज्ञानगुणएवेति तु नावयोरभ्युपगमः ॥ ताशाज्ञानं च भेदभ्रमनिवृत्तावेव प्रकाशतइति युक्तमुक्कं "भेदज्ञानाभावे" इति ॥ अत्रशुद्धाद्वैतपदे कर्मधारयःसमासः ॥ संभवतिपष्ठीतत्पुरुषोऽपि ॥ अथर्मधारयपक्षे शुद्धपदार्थस्य मायासंबंधरहितकार्यकारणात्मक- ब्रह्मणोऽद्वैतपदार्थेन भेदशानाभावेन तादात्म्यस्य याधादसंगति- रितिचेत्सत्यं नहिनैयायिकवैशेपिकादीनां मतइवास्मन्मतेप्यभावो- तिरिक्त पदार्थोयेन तबकार्यकारणात्मकब्रह्मणस्तादात्म्यस्ययाधः स्यात् किंत्वधिकरणात्मक एव ॥ ब्रह्मनिष्ठस्यभेदज्ञानाभावस्य ब्रह्म- रूपत्वेन कार्यकारणात्मकब्रह्माभिन्नतया कथंतादात्म्यासंगतिः ॥ नचाऽभावस्याधिकरणात्मकत्वे आधाराधेयभावानुपपत्तिरितिवाच्यं न्यायमतेऽभावाधिकरणकाभावस्याधिकरणभिन्नत्वे तद्भेदस्यापि भिन्नत्वेऽनयस्थापत्या तादृशाभावस्याधिकरणीभूताभावाभिन्नत्वे. याधाराधेयभाववद्भवन्मतेचाविद्याधंसस्य ब्रह्माधिकरणकस्य ब्रह्म- स्वरूपत्वेनाभ्युपगमेप्याधाराधेयभाव बतापितत्स्वीकारे विरोधा- भावात् ॥ ननुकार्यकारणयोर्भेदस्यप्रत्यक्षसिद्धत्वाद्रह्मणःकार्यकारणा- स्मफत्वनसंभवति ॥ फिंचतनेदशानाभावस्य ब्रह्मणिस्वीकारे ब्रह्म- णोऽल्पसत्यापत्तिरितिचेम्यादेवं ॥ यदिब्रह्मणोनिमित्तकारणत्वमेव. स्यात्॥अभ्युपगम्यतेतूपादानकारणत्वमपि।तप्रचकार्यस्यकारणात्म- त्वंयवादिसंमतमतोमवत्येवकार्यकारणात्मकत्वं ॥ अल्पशत्वंतु मेदासंभयेनेवापास्तम् ॥ नचब्रह्मणः समवायिकारणत्वेमानाभाव इतिवाच्यम् ॥ "प्रतिश्चमतिशादृष्टान्तानुपरोधा" दितिसूत्रस्य "पथासोम्यैकेन मृत्पिण्डेनसर्वमृण्मयं विशातस्या"दित्यादिश्रुतीनां त्वय्यप्रमासीत्ययिमध्य आसीत्वय्यन्तआसीदिदमात्मतन्त्रे ॥त्वमादि- रन्तोजगतोसमध्यघटस्यमृत्स्नेवपरः परस्मादिति भागयतम्यच प्रमा- गत्यात् ॥ नचोपादानकारणत्येपि तन्तुपटवनेदःफुतोनस्यादिति वाच्यं ॥ आरंभवादस्पमाप्येपितत्वेन तारसमेदस्थापितुमशक्य.

·सहस्राक्षमण्डनम् त्वात् ॥ अप्रतु "सर्वखल्विदंब्रह्मतजलानिति ॥ तदात्मान स्वयम- फुरत ॥ सचत्ययाऽभवत् ॥ ब्रह्मैवेदममृतंपुरस्ताद्ब्रह्मपश्चाब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण ॥ अधश्चोर्चचप्रसृतंबामवेदंविश्वमिदंवरिष्ठं" इत्यादिक्षुतिभिःशुद्धस्यैवब्रह्मणः सर्वाऽभिन्नत्वस्वीक्रियते ॥ नन्व- विक्रियमाणस्यसमचायित्वं नलोकप्रसिद्धं ॥ प्रकृत्यादीनांविक्रियमाणा- नामेवसमवायित्वस्यप्रसिद्धत्वात् ॥ लोकविरुद्धकल्पनाचाप्रामाणि- क्येवेतिचेन्न । नहिलोकप्रसिद्धमेवयद्यत्तत्तदेवब्रह्मणिकल्पनीयमिति नियमः ॥ किन्तुवेदप्रतिपाद्यम् ॥ ब्रह्मणोवेदैकसमधिगम्यत्वात् ॥ "तत्वोपनिषदंपुरुषपृच्छामी"तिश्रुतेः ॥ लौकिमेतुलोकप्रसिद्धमेव कल्पनीयम् ॥ यथा पशौलोमपल्लालवत्त्वं ॥ वेदेतुब्रह्मणिविरुद्धधर्म- वन्वंतत्रतत्रप्रतिपाद्यते ॥ यथा "आसीनोदूरबजति शयानोयाति सर्वतः ॥ अपाणिपादोजवनोनहीतापश्यत्यचक्षुःसणोत्यकर्णः" इत्यादिश्रुतिभ्यः॥नहिलोकेऽचक्षुपोद्रष्मृत्वमकर्णस्यश्रोतृत्वाप्रसिद्धं॥ लोकप्रसिद्धमेवकल्प्यतेवेत्ताशश्रुतीनामप्रामाण्यस्यात् ॥ एवंचावि- कृतस्यैवत्रह्मणोऽलौकिकस्य "तदात्मानः स्वयमकुरुते"तिवेदप्रति- पाद्यमृत्स्नादिवैदिकदृष्टान्तैईढीशतमुपादानकारणत्वं नदूषणाय ॥ किन्त्वलौकिकत्वसंपादकतयाभूपणायैव भवति नच "मायीरजत" इत्यादिधाक्यानुरोधेन तदाऽऽन्मान स्वयमकुरुत" इत्यस्यापिमा यात्मानमाकाशादि रूपं कृतवानित्येवार्थः । मृदादिदृष्टान्तानां चवा- चारम्भणं चागालम्बनमित्यादिरीत्याकार्य मिथ्यात्वकारणसत्यत्वपर- त्वमेवेति वाच्यम् ॥ प्रसिद्धार्थपरित्यागेऽप्रसिद्धार्थकल्पनेच माना. भावात् ॥ किंच 'तदात्मानंस्वयमकुरुते"त्यनमायापदस्याभावेनमा- ययात्मानमित्याद्यर्थस्य "वाचाऽऽरम्भण" मित्यनवागालम्वन- पदाभावेन तादृशार्थस्यचकर्तुमशक्यत्वाच ।। मायापदेन भगवच्छ- क्तिरेवाऽभिधीयतइत्यवक्ष्यते ॥ नन्वेवमपि “वाचारम्भणविकार" इतियथाश्रुतपाठे विकारोबाध्यात्रेणैवारभ्यते नतुवस्तुतइत्येवाऽर्थः करणीयः । तथाच कार्यस्य मिथ्यात्वमेवेति चेन ।। एवंसति कस्य ब्रह्मकारणंभवेत् ॥ नतुत्रैकालियानिषेधप्रतियोगिनः खपुष्पतुल्यस्य किश्चिदपिकारणं भवति॥ किञ्च ॥ "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दा. दिभ्य" इति सूत्रेकारणानन्यत्वकार्यस्यव्यासः प्रतिपादितं विरुध्येत नहिमिथ्याभूतस्य सत्याऽनन्यत्वं संभवति ॥ कार्यस्यापिसत्यत्वं कारणस्यापि या मिथ्यात्वं विनातयोरनन्यत्वमनुपपन्नं ॥ तत्र कार णस्य मिथ्यात्वे "सत्यंशानमनन्तंब्रीं" त्यादिश्रुतिविरोधः ॥ कार्य- माय- ·मारतशक्तिसहितः प्रामसनः स्थकारणात्मनासत्यत्वे नकोपिविरोधः प्रत्युत एफविधानेनसर्य- विज्ञानश्रुतिरपिसगच्छते ॥ तस्मात्कारणमिव फार्यमपिसत्यमेव । वाचारम्भणमित्यस्यायमर्थःायोविकारस्तवाचारम्भणम्॥ यदारभ्यते तदारम्भणम् ॥ कृत्यल्युटोबालमितिल्युट् ॥ वागारब्धम् ॥ कारणस्य- वनामधेय कारणमेवहितत्तत्मियासिध्यर्थतेनतेननाम्नाव्यचहियतेइति कारणादभिन्नमेवकार्यनतुस्वेनरूपेण कारणाद्भिनम्॥तदाहमृत्तिकेत्ये. वसत्यमिति। अतःकारणाभिन्नत्वात्कार्यसत्यमेवनतुमिथ्यामिथ्या- त्वेतु "यतोयाइमानिभूतानिजायन्ते" इत्यादयाभुतयाकुप्येरन ॥ नच शुक्त्यादीनांरजतादीन्प्रतीचब्रह्मणोपिजगत्प्रतिकारणत्वस्यवछंशफ्य- त्वेनतादृशश्रुतिसङ्गतिरिति वाच्यम् । शुक्त्यादौरजतादेरुत्पत्यनगी. कारादित्यन्यत्र विस्तरः॥ वस्तुतस्तु मेदशानाभाचे इत्येवसर्वपुस्तकेषु पाठः ॥ ननु तादृशपाठेद्विप्रकारमशानाभायेऽद्वैतंचेदिप्रकारकशाने द्वैतमेवपरिशिष्यतइति चेन्न | कार्यकारणयोर्मेदस्याऽभावात्तशाशान- मपिवास्तवनसंभवति कार्यकारणयोर्भेदोयदिस्यात्तदाद्विप्रकारक- शानममिवास्तवस्यात् ॥ तद्भेदस्यैवाऽभावेन द्विप्रकारकशानस्याऽभा- धाद्वैतमेवसार्यदिकमित्यत्रतात्पर्यात् ॥ अतएवाऽन्यथाइत्यस्य सप्तम्यन्तपदेनव्याख्यातंसर्वत्रष्टुं सद्गच्छते ॥ अनप्रथमान्तपदेन व्याख्याने तदसतमेवस्यात् ॥ व्युत्पत्तिस्तु नविद्यते द्वैतंयस्मि- स्तदद्धतम् ॥ द्विधाज्ञानंतुयद्यत्स्यानामरूपात्मनामुहुरित्यादे "र्विधा इतंद्वीतंद्विप्रकारक ज्ञानमित्यर्थ" इत्यादेरपि तत्रैवतात्पर्यम् ॥ अथवा नद्वैतमद्वैतमित्येवविग्रहः अतएवशुद्धं च तदद्वैतमिति कर्मधारय- समासे शुद्धपदार्थेनाद्वैतपदार्थस्य मेदशानाऽभाषस्य तादात्म्या- भाव इतिपूर्वोक्तदोपोदूरादेवनिरस्तः ॥१॥ अथ रामकृष्णभकृतपरिष्कारागनुरोधात् भेदज्ञानाभावइति प्रथमान्तपाठमभ्युप- गम्यापि समासद्वय समर्थयितुमुपशमन्ते । अत्रेति । तत्र तावत्कर्मधारयपक्षे सहस्राक्षे *तयाहिस्वसंमततयेत्यादिना तन्मतेऽभावादित्यन्तेन परेणापादितदोपाभासान् अथ कर्मधारयेत्यादिना ॥ किञ्चेत्यादिकमसङ्गतमेवेत्यन्तेन ॥ उद्धरिष्यन्तः प्रथम तदुक्तमसङ्गतिदोष परिहरन्ति ।। दूरादेवनिरस्तइत्यन्तेन ॥ प्रभार्थोथ शब्दः ॥ *तयाहि ॥ त्वसम्मततयोपन्यत्ते कर्मधारयपक्षे तावच्छुद्धपदार्थमायासबन्धरहितकार्य- कारणात्मकस्यब्रह्मणोऽद्वैतपदार्थेन भेदशानाभावेनतदात्म्यस्य बाधादसगतिः । किञ्च नील घटादिसमासघटकनीलादिपदैरनीलादिघटस्यैव शुद्धाऽद्वैतसमासघटकशुद्धपदेनाऽशुद्धाऽद्वैतस्य व्यावृत्तेर्वाच्यतया तादृशस्य तव मतेऽप्रसिद्धत्वेन व्याल्लाभ ॥ एतेनाऽहंताममतापाशस्य ·सहस्राक्षखपडनम् नैयायिकवैशेषिकादीनामिति ॥ अग्र वैशेषिकग्रहण (१०१ आ०१ सू०४) "धर्मविशेषप्रसूता व्यगुणकर्मसामान्यविदोपसमवायानांपदार्थानांसाधयंवैधाग्यांत- स्वज्ञानानिःश्रेयसम्" इति काणादसूने उपलक्षणविधयाऽभावमपिसहवां पांचित- पाल्याणां जनपदपदार्थकीर्तनं भावाभिप्रायेण पस्तुतोऽभावोपि पदार्यान्तरसयामुनेर- भिप्रेतः" इत्यादि पदतांवृत्तिकारादीनामनुरोधेन । वस्तुतस्त्वयापि पडेय पदार्थाः सूत्रकाराभिमेताइति कयादमतेपि प्रकृते न वापः ॥ नवप्रथमाध्यायद्वितीयाहिक (सुन) "कारणाभावारकार्याभायः" नवमाध्याये (भा० सू० १३) "क्रिया- गुणव्यपदेशाभावात्" इत्यादीनामसङ्गतिः शष्टा ॥ पूर्वोत्तरमीमांसकानामभावपद- घटितप्रयोगवनिषेधमानपरतया तदुपपतेः ॥ भन्तर्भावस्तु गुणादौ यत्र विधेः पल्प्येत तत्र निषेधसापि स्यात् ।। एतेन "अभावश्चयक्तव्यो निश्रेयसोपयोगियाहायमपञ्चयत्" इत्यादि वदन् न्यायलीलावतीकारः । "एतेचपदार्थाः प्रधानतयोपदिष्टाः भारस्तुस्वरूप- वानपिनोद्दिष्टःप्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणत्वात् नत्तुतुच्छत्यात्" इति वदन्तोद्रव्य- किरणावल्यादयोपि सूत्रविरोधात्प्रत्युक्ताः ॥ परं तेपामपि वैशेपिकपदाभिलप्यत्वातहह- गम् ॥ वैशेषिकसूत्रोपन्यासकारशङ्करमिश्रादयस्तु "अनचद्रव्यादिपदार्थानामुद्देशएव विभागःपर्यवसनः सचन्यूनाधिकसमयाव्यवच्छेदफलकम्तेन पडेवपदार्थाइतिनियमःपर्यव. स्थति" इति पडेव पदार्थान्मन्यन्ते ॥ मूले मादिपदेन बौद्धभेदाग्राह्याः ॥ वैधर्पण दृष्टान्तोयम् ॥ बहुभिः पूर्वोत्तरमीमांसकैनिीतमभावस्याधिकरणात्मकत्वमभिप्रेस्य समादधते ॥ किन्विति ।। एवञ्च अभावस्थाधिकरणात्मकतया ब्रह्माणच भेदज्ञानस्या- भायेन कर्मधारयसमासे च पूर्वोत्तरपदार्थयोरभेदस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन प्रकृतेशुद्धपदार्थ- मायाकृततायाअनैव टीकाकृतोक्तत्वेन मायासबन्धस्य तन्मतेऽपि संमवात्तद्युक्तएवाऽशुद्धदति सएव ब्यावल इतिपरास्तम् ॥ जीवस्याऽशुद्धत्वेऽप्यद्वैतपदार्थस्य तत्वाऽभावात् ॥ मायाया अपि भगवच्छतितया ततोऽभिन्नत्वेन न परमतयन्मायासंवन्धः ॥ किच्चाऽध्याराएव मायिको नजीवइति तेनैवोत्तात्वेन मायायास्तत्सवन्धिनोवाऽशुद्धत्वस्य तुमशक्यत्वाच ॥ माया- कार्याऽहंतास्यासस्य कथंचिदशुद्धत्वेऽपि तद्विशिष्टस्य जीवस्य तन्मतेऽशुद्धत्याऽभावाच ।। तयारस्तदुक्त्यैव तदसमतत्वप्रतीतेश्च । अन्यथाहि द्वैतापतिः ॥ सर्व खल्विदमित्यादि श्रुतिविरोधश्च ॥ एतेन शङ्कराचार्यपदद्वैत न मम समतमिति बोधनमेवेतरनिवृत्तिरिति प्रत्यु- कम् ॥ अन्वयासम्भवष्यावल्ऽलाभयोर्दर्शितत्वात् ॥ किञ्चैवमते शुद्धत्वं विधीयतइत्या- याति एपश्चैरप्रसरतामाभयादपि नसमासोपपत्तिः । एवञ्च ननु अद्वैतपदस्यतदुक्तार्थत्वे भवत्यन्वयानुपात्तिनास्तिद्वेतं यस्मिन्नित्यर्थक्त्वे तु नसेल्यप्यपालम् । एकप्रसरताभनप्रसङ्गात्॥ अशुद्धाऽद्वैताभावेन व्यावालाभाच n किञ्च शङ्कराचार्य मतेऽद्वैतज्ञानात्पूर्वमपि ब्रह्मणः शुद्धत्वमेव ॥ त्वन्मते स्वामिनाया मायायाः संबन्धोऽति तन्मते तस्या अपि मिथ्यात्वेन सोऽपि नेति तन्मते एव शुद्धाऽद्वैतं स्यात् ॥ एक्वैतन्मते इत्यायसंमतम् ॥ सार्यस्य तन्मतेऽभावात ॥

·मारुतशक्तिसहितः प्राभलनः मायासबन्धरहितकार्यकारणात्मकब्रह्माभिसे अद्वैतपदा विश्वप्रकारकज्ञानाभावे तद- भिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्यमितिनियमानुरोधाच्छुद्धपदार्या भेदस्यापि सवेन पूर्वोत्तर- पदार्थयोरभेदान्ययोनानुपपन्नइति कृष्णसारहोमृगइत्यादिपत्कर्मधारयोनिर्वाधः ॥ अथया नीलोत्पलमित्यादी प्रथम भेदेन गृहीतं नीलायोत्पलस्वरूपधर्मद्वयमित्र शुद्धत्वाद्वैतरय- रूपधर्मद्वय लोकदृष्टया भिन्नत्येन कल्पितमादाय तयोधर्मयोः सामानाधिकरण्येन शुद्धवाद्वैत्तत्यसमुदायवब्रह्मेति मभूपारीत्या बोधः ॥ ननु पराभाषपभूतलं भूतले घटा भानइत्यादी भूतलादिविशेषणतया तद्विदोग्यतया या प्रतीयमानोऽभावपदार्थः कयं भूतलादिस्वरूपतया शक्यवधनइति चेदुच्यते ॥ यथा मभावविशिष्टवुद्धिर्विशेषणविशेष्य- सअन्धविपया विशिष्टबुद्धित्यात, दण्डीपुरवहति विशिष्टद्विवदित्यनुमाने सयोगादि वाधाद्गुणक्रियादिसमवायपद्भूतरादौ सिध्यदपि वैशिष्टयम् , रास्यनित्यरये भूतले घटा- नयनानन्तरमपि घटाभारबुद्धिप्रसङ्गम् , तस्याऽनित्यत्ये घ अनन्तवैशिष्ट्यकल्पनगौरवं प्रदश्य नागीनियले । किन्तु घटाभाययभूतलमित्यादिप्रमितिकालिकं तत्तभू- तलादिकमेव तत्तदभावानां संवन्धइति वदद्भिरभाववादिभिस्तन स्वरूप- विशेपस्यैव संवन्धत्व स्वीक्रियते ॥ तथात्र घटाउनुपलब्धिकालिक- भूतलादिस्वरूपमेव तत्तदभावत्वेन कल्प्यतइतिनिरयद्यम् ॥ वैशिष्ट्यनित्या- नित्यत्वपक्षयोरुकदूपणानामभावनित्यानित्यत्वयोरपिदुरित्वात् ॥ नचा- भाषनित्यत्वपि तद्बुद्धि, प्रति तद्वत्ताबुद्धे. प्रतिबन्धकतया घटादिसमवधानस्थलेनाभाव- धुद्धिरिति याच्यम् ॥ वैशिष्टयनित्यत्वेपि तथा परिहारसंभवात् ॥ येतु नव्याः वैशिष्ट्यं पदार्थान्तरं स्वीकुर्वन्ति तैरएपदार्थवादिभिः सम्यक् स्वशास्त्र- मुजवलितमिति किं तैः ॥ तन्मतेप्यस्वरसस्तु रामरुद्रादिभिर्दर्शितएवेत्य- लम् ॥ एतेनामावस्याधिकरणात्मकत्वे भूतले घटसमवधानदशाया- मपि घटामाधवुद्धिप्रसङ्गइति कुचोद्यमपास्तम् ॥ तथा अधिकरणात्मकत्वपक्षे अनन्ताधिकरणकल्पने गौरवात् भायातिरिक्तकल्पनैव लघीयसीति तार्किकोक्तिरप्यनेनैव निरस्ता ॥ भावसमुदायविलक्षणातिरिनकल्पने महागौरवात् ॥ प्रतियोगिभेदादनन्ता- भावान्कल्पयित्वापि तदनित्याने स्वत्पन्तगौरवमिया तन्नित्यत्वं प्रकल्प्य तथासति सर्वदा घटाभाववृद्धिप्रसत्तयाधिकरणस्वरूपविशेषसच सवन्धत्वस्वीकारे कण्टगडुभूतातिरिक्ता भावकल्पनेव गरीयसीति तदपेक्षयाऽभावस्याधिकरणस्वरूपविशेषस्वस्वीकारएब लाघव- मिति शुमम् ॥ किञ्च किमिदमभावचं नाम ॥ नतावन्यादिषट्कान्योन्याभाववत्वम् ।। द्रव्यत्यादेः प्रतियोगितावच्छेदकारवे गुणत्वदन्यत्वादिकमादाय द्रव्यगुणादिप्वतिग्रसद्भात् पदत्याच्छिन्नभेदस्य अभाववत्वे घटपटोभयभेदस्य प्रत्येक घटपटयोरिव तस्य प्रत्येक गन्यादावपि सत्यापोसिसवन्धेन पदत्वावच्छिन्नभेदस्य प्रत्यक ग्यादिपु सत्वस्य वार- यितुमशक्यत्वात् ॥ नचापेक्षाबुद्धिरूमं द्रव्यादिगतपदत्यमेव प्रतियोगितावच्छेदधाम् ॥ द्विप्रतियोगिफमेदस्य द्विरचमिवेति वाच्यम् ॥ व्यासज्यत्तिधर्माणा पक्षिसंवन्धे- नैव प्रकारवनियमाझीकारात् । अन्यथा द्विवस्य समवायेन प्रत्येकमपि सस्वेन ·सहस्राक्षखण्डनम् पकोदावित्येकविशेष्यकद्वित्वप्रकारका मितिप्रसङ्गात् ॥ एकोद्विवयानिति मनीती तु मत्वर्थसमवायस्यैव प्रकारत्वमनीकृत्य ध्यासण्यवृत्तिधर्माणां समयायेन प्रकारताया- वार्किकरेय निराकृतचाय ॥ एव पडभितमिति प्रतीतो पर्याप्तिसंपन्धेनेय पटस्यस्य प्रकारतानुभूयतइति पदस्वायटिममेदोऽसगतः ॥ मच द्रव्यादिभेदपट्कममारस्वमिति फलप्यं गौरवात् ॥ लोके सर्वपर रिशेपान्तरार्थपट्टनिधपानियमेन बदनियम- पतामभावाप्रतीतेः प्रसहाय ॥ नच तर्हि भावभिनत्वं तत्वं रायम् ॥ भावत्वेन भावमजानतस्तदप्रत्ययापासात् ॥ यस्तुतश्च भावत्यावच्छिन्नमति- योगिताकभेदस्यैवाप्रसिद्धतायाः । परैरङ्गीकारात् ॥ अभावरूपमिसिद्धौ तगृत्ति- तादृशभेदसिद्धिम्तसिद्धौ चाभावसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयाच ॥ किञ्च भेदस्त्वन्मतेऽन्यो- न्याभावएव ॥ अन्योन्यामावरून चाभावत्वगर्भभूतोधर्मः ॥ तयाच भावान्योन्या- भाववश्वमभावत्वमित्युररीकारेऽभावत्वज्ञानमन्योन्याभावत्वज्ञानाधीनं तज्ञानं चामाव- स्वज्ञानाधीनमित्यन्योन्याश्रयः ॥ अन्योन्याभावेऽभावलक्षणसमन्वयात्माश्रयश्च ॥ सपिचसति अभायोन भावइति वाश्याच्छाब्दयोधोन स्यात् ॥ उद्देश्यतापच्छेदकस्य भावभेदस्यैष विधेयतायाअनौचित्यात् ॥ यत्तु नव्याः भावभिनत्वं समवायसामानाधिकर- ण्यान्यतरसंबन्धारच्छिन्नप्रतियोगिताकसत्ताभावरूपम् ॥ सामान्यादित्रिकेदव्यादिविके चातिप्रसङ्गवारणाय समवायसामानाधिकरण्योरुभयोर्ग्रहणमित्याहुः ॥ सन्न ॥ सत्ता- भावरूपत्वोक्तावप्यात्मानयानपायात् ॥ सत्तानुपस्थितिदशायामभावाप्रत्ययस्यापत्तेश्च ।। सत्ताऽभायनिष्ठमभावत्वमपि सत्ताऽभायरूपं पुनस्तशिष्ठमभावस्यमपि तद्रूपमित्यनवस्था- पत्तेश्च ।। नच सत्तात्यन्ताभावव्यक्तः स्वरूपतएव प्रकारत्वमुपगम्यते । अतएव सत्तारूप- प्रतियोगिज्ञानं चिनापि घटोनास्तीति बुद्धौ सोऽत्यन्ताभावः प्रकारः अभावश्वप्रकारक- प्रत्यक्षएव । प्रतियोगिधियोहेतुत्यात् । अन्यथा इदं तमइति प्रतीत्यनापत्तिरिति वाच्यम्॥ कल्पने मानाभावात् ॥ प्रतियोगिज्ञानमन्तरेणाभावज्ञानस्यानिष्पत्तिनियमेन सत्तोपस्थिति. मन्तरासत्ताभावज्ञानाऽसम्भवात् । इदं तमइति ज्ञानं तु न तेजोऽभावविषयकम् ॥ मीमांसकैस्तमसः स्वतन्त्रद्न्यतायाः स्वीकारान् ॥ वस्तुतस्तु मायिक पदार्यान्तरं तदिति (स्कन्ध २ अध्याय ९ श्लोक ३३) यथाभासोयथातमइत्यन्न सुबोधिनी- तत्प्रकाशयोरन्धकारबादादौ च मपञ्चितम् ॥ तेन तेजोधियं चिनापीदंतमइति धीनिर्बाधा ॥ तवसत्ताभावरूपस्याभावत्वस्यानुपस्थितस्य प्रकारत्ये नागृहीतविशे- पणेति न्यायव्यभिचारादिकमपि द्रष्टव्यम् ॥ अथामावस्याधिकरणात्मकत्वपक्षे नैयायिकोत्तदोपामासानुद्धतमाशकन्ते ॥ नचेति ॥ आधाराधेयभाववदिति ॥ लोकदृष्टया कल्पितं भेदमादाय आधाराधेयभावष्यवहारवदित्यर्थः ॥ भवन्मतेप्यभाव- स्थाधिकरणात्मकताहीकारभावश्यकएवेत्याहुः ॥ भवन्मतेचेति ॥ हान्यथा भवि- द्यावंसस सायनन्ततयामोक्षेनुच्छेद्वैतमेव प्रसज्येतेति भावः ॥ नन्येवमाधाराधे- यमानानुपपत्तिरूपदोपपरिहारे ियेनेन्द्रियेण या व्यनियते तेनैवेन्द्रियेण तद्गताना- निस्तदभावश्चतिनियमेन जलादौ गन्धाग्रभावस्य जलादिरूपतया जलादेर्माणादिजन्य- ·" १२० मारतशक्तिसहितःप्रामञ्जनः प्रत्यक्षविषयत्वं चाक्षुपाद्यविषयत्वं चापयेतेति चेदनमूमः ॥ यथा जलमभास्वरशुल- रूपवत्वेन चक्षुपा गृह्यते ॥ शीतस्पर्शवत्वेन सु स्यगिन्द्रियेण एवं गन्धाभावरयेन रूपेण तुजलादेओणग्राह्यत्येपि न विशिद्धाधकमिति प्राभाकराः ॥ अतएव गन्धाभावस्य जलादिरूपरवेजलवादिनैवतेषांनाणेन्द्रियग्राह्यता गन्धाभावस्येनतुतेषामपितयात्यमिष्ट- मेवेतिप्राभाकराणामभिप्रायः" इतिरामरद्रोप्याह ॥ भन्येतुमन्यन्ते जलस्य चक्षु- ग्राह्यत्वेपि जलवजातेत्यगिन्द्रियग्राह्यत्यमेव ॥ शीतस्पर्शस्य त्वग्वाहत्येन तरसमा. नाधिकरणद्रव्यस्वसाक्षायाप्यनातेस्ततएर निश्चयस्यौचित्यात् ॥ अन्यथाऽनुमेयत्वा- पत्तेः ॥ दृश्यतेचप्रज्ञाचक्षुपामपि स्पर्शमानेणान पाने जलमिति ज्ञानम् ॥ नहि तज- लखानुपस्थिती संभवति ॥ नागृहीतविशेषणेति न्यायात् ॥ यत्र तु जलचाक्षुपमान तत्रपार्शनानुभव विषयजलत्वस्मरणमेव सामान्यतोवर्शनोद्रुद्धं जलमि यजनकमतोनोक्तन्यायविरोधइति ॥ तस्माजलस्वतेजस्वयोस्त्वग्ग्राह्यत्वपझे येनेन्द्रियेणेति नियमोनैकान्तिकः किचाभावानां प्रत्यक्षविपयस्वाभ्युपगमे ताकिनियमव्यभिचारशद्वा- घकाशः ॥ मीमांसकनयेत्वधिकरणानामभावत्वेन रूपेणानुपलब्धिरूपप्रमाणगम्यत्वस्याही- कारान्न सः तार्किकैरपि प्रत्यक्षस्थलएव तादृशनियमस्योरीकारात् ॥ नच प्रमाणान्तराभ्यु- पगमे गौरवं शङ्कयम् प्रत्यक्षवादिभिरपि अभावप्रत्यक्षकारणीभूतविशेषणविशेष्यभावा- ख्यपष्ठसनिकर्षस्य कल्पनीयतया तौल्यानपायात् नच वैशिष्ट्यं स्वरूपसपन्धरूपत्वाद- धिकरणात्मकमिति नातिरिक्त कल्प्यतइति वाच्यम् अभावानामधिकरणात्मकत्वेन प्रकृतेपि गौरवाभावात् तन्मतेऽभावज्ञानं प्रतीन्द्रियाणामपि कारणस्वकल्पनस्याधिक्याच ॥ अपिच येनेन्द्रियेणेत्यस्यैकान्तिकत्वाभ्युपगमे स्पादिप्रतियोगिकाभावानामपि चक्षुर्मात्र- ग्राह्यतापत्या वा यौ रूपाभावबुद्धिश्चक्षुर्व्यापारमन्तरैव जायमाना नोपपद्येत ॥ एवंपर- माण्यादिपुमहस्वाद्यभावबुद्धिरपि ॥ बाय्यादेश्चाक्षुपविपयत्वंचापयेत ॥ तस्मादनुपलब्धि- प्रमाणेनैवाधिकरणमभावत्वेन गृह्यते ॥ घटाभाववभूतलमितिज्ञानस्यापि भूतलाशेप्रत्यक्ष- स्वमभावांशेपरोक्षत्वम् ॥ पर्वतोवद्विमानित्यादेः पर्वताशे प्रत्यक्षवं वहिमस्वांशे परो- क्षस्यमिवेति ध्येयम् । वस्तुतस्तु द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्यां (म०९ श्लो० ३२ ) महमे वासमेवाप्रइत्यत्र "भभावास्त्वस्मन्मतेतिरोभावातिरिक्तानभवन्ति" इत्युक्तम् ॥ तेनतिरोभवनं तिरोभावइतिपक्षे तस्य वस्तुधर्मत्वाधर्मधर्मिणोश्वामेदाद्गुणादीनां द्रव्या- स्मकतायावाक्यमदीपे हरिणापि द्रव्यात्मानस्त्रयस्तरमाहुद्धौनानाव्यवस्थिताः ॥ आश्रया- श्रयिभावेनेत्ययपूर्वभ्यभागमइतिकथनात् ॥ तिरोभावयतीति तिरोभावइतिव्युत्पत्या शक्तित्वेपि तादात्म्यानपायाच स्वमतेप्यभावस्याधिकरणात्मकत्वकथनं न विरुद्धम् ॥ तस्मात्पदार्थान्तरतयाऽभावस्याङ्गीकारोभिमानमात्रम् ॥ तस्याऽलीकल्यात् ॥ भयमिति निर्देष्टुमशक्यत्वात् अतएव लोके वेदे च घटोनास्ति " यस्मात्परनापरमस्तिकिञ्चि" दित्यादिनपदघटितवाक्यप्रयोगव्यवहारएव प्रायो दृश्यते ॥ नतु घटाभाववद्भूतलमिति कोपि लौक्किः प्रयुड़े ॥ किबहुनाऽभायपदेपि न भावोऽभावइति नन्समासएव ॥ नमर्थस्य पृयश्पदाधताभिमाने त्वब्राह्मणोऽधर्मइत्यादी प्रतीयमानसादृश्यविरोधादिन- ·सहस्राक्षखण्डनम् मानामपि पदार्थानतररयं स्वीकुर ॥ तेन यहुपदार्थसिध्या सप्तपदार्थवादोदत्तनिला. अलि सात् ॥ यस्तुतस्तु नमः समभिटयाहतपदार्थद्योतकवादेव न पृथश्पदार्थाच- कता। किन्तुपदार्थ एव भाविभूततिरोभूतस्याभ्यां द्विविधः ॥ रान पदार्थस्य तिरोभूत- स्वरूपद्योतकोनन् । मानि यतिरोभावौ तु पुरस्तात्रप्रपञ्चयिध्येते । अभावस्यतिरोभाया- नतिरिक्ततयाऽस्मन्मते ॥ तदनहीकारस्य शुद्धाद्वैतमार्तण्डे ॥ भागभावादयोनाङ्गीकार्या आभ्यांयतोसिलम् ॥ तद्विस्मरभियानामलिख्यतेन्यनदृदयतामिति दर्शितत्वेपि तदप्रका- शयन् भेदज्ञानाभारहति प्रथमान्तपार चकल्पयन् मन्यानभिज्ञजनव्यामोहकएवेत्यु- पेक्ष्यः॥अथ विपतवादेन कार्यकारणयोर्मायासंबन्धस्साप्रामाणिकत्वमविकृतपरिणामगादेन शुद्धस्यैव कार्यकारणात्मकत्वं च शुद्धाद्वैतसिध्यर्थ दर्शयितुं शुद्धपदार्थ तापदाक्षिपन्ति ।। नन्विति समादधते ॥ स्यादेवमित्यादिना ॥ यदि नैयायिकवनिमित्तकारणत्रमान- मीश्वरस्य स्वीक्रियेत तदा प्रपञ्चेश्वरयोभैदः भेदानभिज्ञतयेश्वरेऽल्पज्ञत्वं चापयेतेत्यर्थः ॥ तत्रचेति ॥ उपादानत्वपक्षे ॥ स्वपक्षे सन्मान्तराणामपि संमति दर्शयितुमाहुः बहुवादिसम्मतमित्ति तथा च प्रकृत्युपादानकत्ववादिभिः साध्यमातञ्जलादिभिः कार्य प्रकृतितादात्म्यमुच्यते ॥ कटकादेःसुवर्णादितादात्म्यं तवापिभाप्यभामत्यादावु- पपादितमिति परिणामवादे कार्यस्य कारणात्मकन्वं निर्विचादमिति भावः ॥ कार्येति ॥ ब्रह्मणइति शेषः ॥ अपास्तमिति ॥ कार्यकारणाझेदज्ञानस्य अमरूपत्वादीश्वरस्य चाभ्रान्त वात्तथैतिभावः ॥ अभिसनिमित्तोपादानवादे मानमाहुः ॥ प्रकृतिश्चेत्यादि । समन्वयस्य चतुर्थेपादऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वस्थापनायेदमधिकरणम् ॥ तत्रधर्मविचारे श्रुतिस्मृत्योरेकवायत्वाद्रह्मविचारेषि त्योस्तदपेक्षितमितिसयादिस्मृतिसिद्धा प्रकृति- रेवोपादानश्रुतिसिद्धं ब्रह्म तु निमित्तमात्रमिति पूर्वपक्षे प्राप्तेइदमारभ्यते ॥ अर्थस्तु मृत्प्रकृतिकोघटस्तन्तुप्रकृतिका पटइत्यादिव्यवहारात प्रकृतिशब्दउपादानवचनः ॥ राथा च जगतः प्रकृतिरुपादानकारणं चानिमित्तकारणं च ब्रह्मर ॥ अथवा रूल्या प्रकृतिरुपादानं प्रकृष्टाकृतिर्यस्येति योगेन निमित्तं च ब्रह्मैच ॥ चकारो यत्र येनयतोयस्ये- त्यादिवाक्योक्ताधिकरणत्वकरणचादिसम्राहक. ॥ कुतः ॥ प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ तन्त्रतत्रोपनिषत्सु श्रूयमाणाः प्रतिज्ञाः दृष्टान्ताश्चाभिन्ननिमित्तोपादानरयेसत्येव नोपर- ध्येरन् ॥ यथा छान्दोग्ये श्वेतकेतुविद्यायां "उततमादेशमप्राक्षोयेनाश्रुतं श्रुतंभवत्यमतं मतमविज्ञातविनात" इतिप्रतिज्ञा ॥ अनन्तरं "कथनुभगम सभादेशोभवति इतिश्वेतकेतु- प्रभे "यथासोम्य फेनमृपिण्डेनसर्वमृण्मयविजातस्याद्वाधारभणविकारोनामधेयंमृत्तिके- स्येवसत्यं ॥ यथासोग्यैनलोहमणिनासर्वलोहमय विज्ञातस्यात् ॥ यथासोम्यैरेनन- सनिकृन्तनेनसर्वकार्णायसविज्ञातस्यात्" इति दृष्टान्तावक्ता ॥ प्रथममुण्डके "कसिम- नुभगयोविज्ञातेसर्यमिवविज्ञातंभवति" इति प्रतिज्ञा ॥ “यधोर्णनाभि सृजतेगृहलेचय- थापृथिव्यामोषधय सभवन्ति ॥ यथासत पुरुषावेशलोमानितथाऽक्षरासंभवतीविश्वम्" इति दृष्टान्ना. ॥ वृहदारण्यकेमैत्रेयीब्राह्मणे "आरमनोवाक्षरेदर्शनेनश्रवणेनमत्याविज्ञाने- मा.प्रा०१६ ·१२२ मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः नेद सर्वविदित" इतिप्रतिज्ञा ।। अग्रेच "नातंपरावाद्योन्यनामनोब्रह्मवेद" इत्यादि- नाकार्यकारणभेददर्शनेऽनिष्टमुक्या "इदसर्ययदयमामा" इति सर्यस्यग्रह्मरूपतां प्रति- शाय दृष्टान्ताभासाताः ॥ "सयथादुन्दुमेहन्यमानस्यनयामाभ्यन्दाच्छानुयाइहणायदु- न्दुभेस्तुग्रहणेनदुन्दुभ्याघातस्ययाशब्दोगृहीतः" इत्यादयः ॥ नहि निमित्तकारणविज्ञा- नेन कार्यविज्ञानं समरति ॥ मृरसुवर्णादीनि च समयायीन्येच दृष्टान्तीफ्रियन्ते ॥ भृषि- ण्डदृष्टान्तश्रुतिरेव श्रीभागवतेऽष्टमस्कन्धेषपाध्याये स्तुवता विधिनोपहिता॥ (लो १०) त्वय्यप्रासीदिति एवं यथासुवर्णसुकृतंपुरस्तात् ॥ यथाहिरण्यंबहुधासमीयते यथोर्णना- भिर्हदयात् ॥ इत्यादिपु श्रौतालोहादिदृष्टान्ताउपहिताः॥ भाप्यइति ॥ अविरोधाध्या- येतर्कपादे (सू. ११) महद्दीर्घवद्वेत्यधिकरणे ॥ सर्वखल्वित्यादि ॥ आन्दोग्येपञ्च- माध्याये (खंड० १४) शाण्डिल्यविद्यायां "सपल्विदंग्रहतजलानितिशान्तउ- पासीत" इतिपठ्यते ॥ अर्थस्तु ॥ इदं परिदृश्यमानं सर्व खलु निश्चयेन ब्रह्म । तत्र हेतुः ॥ राजलानिति जायतइतिज ॥ लीयत इति लम् ॥ अनितीत्यन् ॥ एपां कर्मधारये तस्मिक्षलान्तजालान् तसाजायमान तत्रैव लीयमान स्थितिदशायां तद्रूपेण वर्तमान चेत्यर्थः ॥ यद्यसाजायते यत्र लीयते यद्रूपेणारतिष्टते तत्तदभिन्नमितिनियमः ॥ यथा मृत्प्रभवोमृद्धिलयः स्थितिदशायां मृदावमपरिमुञ्चन्घटोमृदभिराएव ।। इति हेतोः शान्तो रागद्वेषादिशून्यः सन् ब्रह्मेवोपासीतेति ॥ अनविस्तरस्तु समन्वयत्यद्वितीये पादेप्रथमाधि- करणे ज्ञेयः ।। " तदात्मान स्वयमकुरते "ति तैत्तिरीयब्रह्मपल्लीस्थम् ॥ अर्थस्तु ग्रौच स्वयमितरानपेक्षं सदात्मानमेवजगद्रूपमकुतेति ॥ सचत्यया भवदित्यपि रात्र- समेव ॥ अर्थस्तु सचेतनमचेतनंच स्वयमेवाभवदिति ॥ ब्रीयेदममृतमितितु द्वितीयमु- पडकसमाप्तिवाक्यम् । अन्न ब्रह्मणएवागृतस्याविकृतस्य सतः सर्वतः सर्यरूपेण प्रसृतत्वम् । विश्वस्यावधारणपूर्वकं ब्रह्मरूपत्वम् ॥ अभेदाद्विश्वस्यवरतमत्वंचान्नायते ॥ भविकृतपरि- णामवादबोधनाय शन्ते ॥ नन्वविक्रियमाणस्येत्यादिना ॥ समाइधते ॥ नहि लोकेत्यादिना ॥ यद्यपि लोके सुवर्णादीनि स्वरूपपरित्यागादिविकारमलभमानान्येव कटकरुचकादिरूपेण परिणमन्ति ॥ नतु दध्यादिरूपेण परिणमदुग्धादिवद्विक्रियमाणानि ॥ तान्येव वेदे पुराणे च ययासोम्यैकेन लोहमणिना ॥ यथासुवर्णसुकृतंपुरस्तादित्यादिपु ब्रह्मणो- दृष्टान्तीक्रियन्ते ॥ चिन्तामणिकल्पतरुकामधेनुप्रभृतीनि चाविकारीण्येषोपादानानि प्रसि- द्धानि ॥ तेनाविकृतमेर ब्रह्म जगदूपेण परिणमतीति कथनं नलोकविरुद्धम् ।। तथापीद- मनेऽवसरे प्रपञ्चनीयमेवेति प्रकृते वेदैकोयवस्तुनि कुतर्कानवसरमेवाश्रित्य समादध- तइति ज्ञेयम् ॥ तन्त्वौपनिपदमिति ॥ बृहदारण्यके शाकल्यब्राह्मणे "सएपनेतिने- त्यारमाऽगृझोनहिगृह्यते" इत्यादिना प्रत्यक्षादिप्रमाणग्राह्यतां प्रतिपिध्य शाकल्यं प्रति याज्ञवल्क्येन "तन्यौपनिषदपुरुपंपृच्छामि" इति कथने औपनिषदपदेन उपनिपदामे- वतत्रप्रवृत्तिः प्रतिप्रसूयतइति युमतोयेदैकवेद्यत्वम् ॥ यथापशाविति ॥ एवं "ब्रह्मपुच्छप्रतिष्टा" इति श्रवणेपि तस्य पशुसदृशलोमादिविशिष्टं लाशूलं न कहप्यते ॥ लोकप्रसिद्धस्यैव तत्र कल्पनाया अनियमादितिभावः॥ आसीनइति ॥ कठवष्ठीपुद्विती- ·१२३ सहस्राक्षखण्डनम् यवल्या "भन्यमधर्मादन्यन्नाधर्मात्" इति नचिकेतःप्रो "सर्ववेदायरपदमामनन्ति" इत्यादिना प्रमनिरूपणमुपक्रम्य भासीन इति पठ्यते ॥ भस्योत्तराधंतु "कम्तमदामदंदेवं मदन्योज्ञातुमर्हति" इति । अन पासीनस्य सतोदूरगमनं शयानस्य सतः सर्वतो गमनं च विरुद्धम् ॥ अत एव परमभक्तास्यरसावन्यस्य तज्ज्ञानानहस्यमुत्तरार्दै दर्शितं यमेन ॥ तस्य तज्ज्ञत्वं तु द्वादशैतेपिजानीमइति पष्टस्कन्धादौमसिद्धम् ॥ अपाणिपादइति ।। श्वेताश्वतरे तृतीयाध्यायइदं पठ्यते ॥ असोत्तरातु" सवेत्तिवेदानचतस्यवेत्तातमाहुरग्र्यं पुरुपमहान्तम्" इति ॥ एतदप्रेऽप्यनुपदं "अणोरणीयान्महतोमहीयान्" इति विरुद्ध- धर्मानयत्रं श्रावितम् ॥ अत एव लौकिकानां तदयेत्तरयं वीतशोकस्य तपासादात्तद्वेत्तृ- चंचोक्तमृदयेन ॥ नदूपणायेति ॥ तादयें चतुर्थी ॥ मणि त्रिकारिवादिदूपणापा- दकं न भरति किन्तुविरुदुसर्यधर्माश्रयत्वेन ब्रहातामेव द्रढयतीति भूषणाशदकम् ॥ कार्यकारणयोर्मायासंबन्धं निराकत बयोस्तरसंबन्धं पराभिप्रेतं गृह्णन्ति ॥ नचमायोति इदमपि वाक्यं श्वेताश्वतरे चतुर्थाऽध्याये "छन्दांसियज्ञातवोत्रवानिभूतंभन्यं यचयेदा वदन्ति ॥ यस्मान्मायीसृजतेविश्वमेतत्तस्मिंश्चान्योमाययासशिरवः" इति पठ्यते ।। दृष्टान्तानामिति ॥ दृष्टान्तवाक्यानां ॥ परिहरन्ति ॥ प्रसिद्धेत्यादिना ॥ आत्मान- मेवप्रफ्रान्तजगद्रूपमकुरुतेति प्रसिद्धोर्थः ॥ श्रूयमाणपदलभ्यत्वात् ॥ माययाकुरुत्यप्र- सिद्धः॥ तत्र मायापदाभवणाम् ॥ उच्चारितएव शब्दः प्रत्यायको नानुचारिततिनियमस्य बहुसंमतत्वात् ॥ ननुमायीसृजत इति वाक्यमेव तत्र तत्र तथाकल्पने मानमिति चेत्र । अनेकेपामन्यथानयनस्याशक्यत्वात् ॥ बहूनामनुग्रहस्य न्याय्यत्वात् || ननु तथापि तस्य वाक्यस्य कोर्थदति चेत्तत्राहुः । मायापदेनेति ॥ तथा चायं याक्यार्थः पूर्वर्चि "ऋचो अक्षरेपरमेव्योमन्प्रतिष्ठिताः" इति वेदानामक्षरैकप्रतिष्टितत्वमुक्तं तत्कथं सङ्गच्छते ॥ वेदेषु यज्ञादिप्रतिपादनादत उच्यते ॥ छन्दांसीति ॥ यत्पूर्वोक्तं ब्रह्म ।। छन्दांसि गादिमन्त्राः ॥ यज्ञावियूपाः ॥ क्रतयः सयूपाः ॥ प्रतानि कृच्छादीनि । भूतं भविष्यच्चाद्वर्तमानं च सर्व ब्रह्मैव । यच्चान्यद्वेदावदन्ति तरसवं यद्रव ॥ तय सर्व यसाहह्मणोभवति । यस्तं न वेदेति पूण तच्छददेन यच्छन्दद्वयस्यान्वयः॥ एतेन एवंसर्वतत सर्वसइतिज्ञानयोगदइति दर्शितं तथा च चैदानां तद्रूपत्वात्तदेकप्रति- पादकत्वाच युक्तं तत्रप्रतिष्ठिवत्वम् ॥ यस्मादित्यस्योत्तरत्र वा हेतुतयान्वयः ॥ ननु सर्वस्य तद्रूपत्वे यस्तंनवेदकिमचाकरिप्यतीत्ययेदनं कथमतउच्यते ॥ मायी ॥ सर्वभवन- सामर्थ्यरूपमायाख्यस्वाभिन्न शक्तिशाली परमात्मा एतद्विव सजति तस्मिंश्चान्य अंशतया भेदमापनोजीयः देहेन्द्रियादिप्रपञ्च माययाऽध्यासेन सम्यनिरुवइति ॥ मन च माया भगवच्छक्तिरेव तनय "देवात्मशक्ति । परास्यशक्तिः" इतिशक्तित्वाभ्यासात् ॥ नतु पराभिमतं ब्रह्माधिष्टानकमज्ञान ॥ मानाभावात् । तथाच माली गच्छतीत्यादी मालया गच्छतीत्यर्थो यथा न संपद्यते तथात्रापि मायया सृजतीति न लभ्यते पुराणवचनस्तस्याः करणत्वसाधनेपिरहिर्दहति बहिहिकशक्त्या दहतीति वाक्ययोरिवमायाकरणत्ववोधक- पुराणस्य सदाऽऽरमानमित्यादेश्चन विरोधः पराभिमतमायोपाधिकर→त्वं तु मार्तण्डादिषु ·१२४ मारतशक्तिसहितःप्राभान: कियजन्यात्वगन्यायामायाऽऽयजनकोहिकः भन्याभायात्तुप्रालयसविशेषत्वमागतम् ॥ द्वितीये स्वद्वैतभङ्गः कादाचित्वंत्यसंगतं ॥ आत्मवेदमप्रासीदित्यादिश्रुतियापतः ॥ अनादित्वेतु सातत्वमितिपक्षोऽप्यसंगतः अनादित्यमनन्तत्वं मापाया इति निश्चयात् इत्यादिदोपैनिरस्तमेव ॥ विस्तरतश्च पुरतो निराकरिप्यते ॥ एवं च प्रकृतवारये सष्टुर्माया. शक्तिकस्येन मायायाधीनतया तया न सृज्यप्रयुक्तोव्यामोहइति मायिपदतात्पर्य । जीवस्य तु म्युचरणा दमापनस्य मायया सनिरोधादयेदन साधनैवेदनंच पूर्वमगुत्तराोक घटतइति चतुर्थचरणाशयः ॥ शक्तिस्वाच्छक्तिशक्तिमतोशाभेदस्योपपादयिष्यमाणत्वान्न कारणे मायासंबन्धः। प्रकृतवाक्ये सृज्यस्य मायिकताबोधनपरत्वस्य कल्पने तु तस्मिने- वाध्याये "तदेवाऽग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदुचन्द्रमाः ॥ तदेवशुक्रतद्ब्रह्मतदापस्तत्प्रजापतिः ॥ २ ॥ त्वंस्त्रीलंपुमानसित्यकुमारउतयाकुमारी" इति श्रावितं सर्पव्यक्तीनां तद्रूपरवं पीढयेत ॥ एवंकारणे मायासयन्, संक्षेपेण निराकृत्य कार्येतन्निराकरणाय वाचारम्भण- श्रुयर्थ निर्मलयितुं शकन्ते ॥ नन्वेवमिति ॥ समादधते ॥ एवंसतीत्यादिना तदनन्यत्वमिति द्वितीयस्य प्रथमे पादे सप्तसूत्रमिदमधिकरणं ॥ अग्रेजगन्मिध्याव- निराकरणावसरे एतदधिकरण वाचारम्भणादिश्रुत्यर्थोविवर्तवादेऽनुपपत्तयश्च विस्तरेण निरूपयिष्यन्तेऽतोत्रविरम्यते ॥ यतोवाइति ॥ तैत्तिरीयभृगुवल्यां “यतोवाइमानि- भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्तियअयन्यभिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासस्य तद्लेति" इति पठ्यते मिथ्यावस्तुनउत्पत्तिस्थितिलयाभिसंवेशानामसंभवात्तद्वोधश्रुतिव्याकोप इति भावः ॥ अन्यत्रविस्तर इति नियन्धावरणभङ्गभाप्यतत्प्रकाशादिपु त्रिस्तरइत्यर्थः एचमभ्युपेत्य वादेन मार्तण्डटीकायां "भेदज्ञानाभाव." इतितत्कल्पितम् प्रथमान्तपाठं समाधायवास्तवेसप्तम्यन्तपाठे समादधते ॥ वस्तुतस्त्वित्यादिना ॥ वास्तवनेति ।। कठकाण्वादिभिः "नेहनानास्तिकिशन ॥ यत्रहिद्वैतमिवभवतितदितरइतरंपश्यति" इति भेदस्यातात्विकतायामानाना दशानं यास्तवंप्रमारूपं न भवति किन्तु भ्रमरूप ॥ मुण्ड- कश्वेताश्वतरादिषु "अनीशयाशोचतिमुह्यमानः" इति मोहस्याविद्याहेतुकरवश्रावणात् ।। यदिस्यादिति ॥ तात्विकोयदि स्यात् ॥ तात्पर्यादिति इति चेन्नेति पूर्वप्रास्य हेतुतयाऽन्वयः । अतएवेति ॥ सप्तम्यन्तपाठस्य वास्तवस्वादेव ॥ सप्तम्यन्तमिति ॥ सप्तम्यन्वपदघटितम् ॥ सर्वत्र ग्रन्थान्तरेषु व्याख्येयग्रन्थस्थान्यथापदं सप्तम्यन्तपर्यायक- थनेनैव व्याख्यायते ॥ अतोव्याख्यानशैल्यापि सएव पाठोनिश्चीयते ॥ सहस्राक्षकृता- अद्वैतपदे नम्बहुव्रीहेः स्वयमुप्रेक्ष्य दूषितत्वेन तदुक्तमपाकर्तु तथाविग्रहमपि स्वीकुर्वन्ति॥ व्युत्पत्तिस्त्विति ॥ परोक्तैकमसरतामंगादेर्यक्ष्यमाणरीत्या निराकरणसभवादयमपि पक्षोन दुष्टइति भावः ॥ मार्तण्डकारिकाटीकयोरभिप्रायलभ्योऽयपक्षइत्याहुः ॥ द्विधाज्ञानमिति || नन्वेवं सति मार्तण्डटीकायां "अन्यथाभेदज्ञानाभाषे ॥ नद्वैत- मद्वैतमिति विग्रहः" इति व्याख्यानं कथं सगच्छतामत आहु. ॥ अथवेति ॥ अस्मिम्पक्षे पर्युदासाऽऽश्रयणेन ननोविरोधार्यतया वाऽद्वैतपदस्थाभेदज्ञानमित्यर्थः प्राग्दर्शितः ॥ एक्कारोन्ययोगव्यवच्छेदकोस विनहस मुख्यता द्योतयति ॥ प्राचीनरस्यैव ·सहस्राक्षखण्डनम् १२५ विग्रहस्याऽऽदरणे बीजं स्वस्मिन्पसे लाघवमिति ध्येयम् ॥ भन्यपदार्थप्रधानयहुमीपेक्षया व्यधिकरणतत्पुरुषततोपिसमानाधिकरणे कर्मधारये लाघवमतएव श्रुतिध्वनेकन ब्रह्म- लोकइत्यादौ कर्मधारयादरणमिति मङ्गपादिपु स्फुटतरम् ।। अतएवेति ॥ पक्षद्वय- स्याप्यदुष्टत्वादेय ॥ एवमसतिदोपोनिरस्तः । असनात्याऽऽपादकसहस्राक्षयाश्ये शुद्ध- पदार्थेत्यत्र शुद्धपदार्थस्येति पृथक्पदमपेक्षितम् ॥ कार्यकारणारमकयह्मणइति सर्व या समस्तम् ॥ समस्तपदैकदेशस्य शुद्धपदार्थे सस्य ब्रह्मणोविशेषपातयाऽन्वयस्यायोगात् ॥ कार्यकारणपहिशुद्धंग्रह्मनमायिकमित्यादौ वादशग्रह्मणएव शुद्धपदार्थतायाः कथनाथ ॥ मतस्तद्वाक्यमेवासङ्गतम् ॥ नन्वेवमपिनीलघटादिसमासघटकनीलादिपदैरनीलादिघटस्येवशु. द्धाद्वैतसमासघटक शुद्धपदेनाऽशुद्धाद्वैतस्य व्यावृत्तेर्वाच्यतया ताह- शस्य तवमतेऽप्रसिद्धत्वेन व्यावालाभःव्यावर्तकस्यैवविशेषणत्वात् अन्यथाव्यर्थमेवशुद्धपदमितिचेन ॥ नहिस्वमतसिद्धस्य सजातीयस्य व्यावर्तकतयैव विशेषणस्य सार्थक्यमिति नियमः ताशनियमस्वी- कारे भवन्मतेऽपि सत्यंशानमनन्तंब्रह्मेत्यनासत्यस्य जडस्यसान्तस्य चब्रह्मणोऽप्रसिद्धरवेनव्यायाऽलाभेन तादृशविशेषणत्रयस्य वैय- •ऽऽपत्तिः कुतो नस्यात् । किन्तुयत्रकुत्रचित्प्रसिद्धस्यविरुद्धधर्म- स्याऽऽपाततोविशेष्ये संभावना ।। तद्यावृत्यर्थविशेषणमितिसर्वसंम- तम् ॥ अतएवतैत्तिरीयभाष्ये "सत्यमिति यद्रूपेणयनिश्चितं तद्रूपं न व्यभिचरति तत्सत्यम् । यदूपेण निश्चितंयत्तद्रूपं व्यभिचरति तदनु- तमित्युच्यते ॥ अतोविकारोऽनृतं ॥ वाचारम्भणं विकारो नाम- धेयमृत्तिकेत्येव सत्यं एवंसदेवसत्यमित्यवधारणात् अतः सत्यंबले- तिब्रह्मविकारानिवर्तयती"त्युक्तंनतुविकारिब्रह्मणो निवर्तयतीत्युक्त- मतो विकारस्य कार्ये प्रसिद्धस्य ब्रह्मण्यपि संभावना स्यात्तनिवृत्यर्थ सत्यपदमिति भाप्यतामाशयः ॥ ननु सत्यंशानमनन्तंब्रह्मेत्यत्र सत्यादिपदानां लक्षणपरत्वं नतुविशेषणपरत्वंयेनेदृशं व्यावर्तकत्वं स्यादिति ॥ अत एव "ननुविशेष्यविशेपणान्तरंव्यभिचरद्विशिष्यते यथानीलंरक्तंचोत्पलमिति || एकमेवचब्रह्म नब्रह्मान्तराणियेभ्योवि- शिष्येतनीलोत्पलय"दितिपूर्वपक्षे "नलक्षणार्थत्वाद्विशेषणाना". मिति भाप्ये तत्पूर्वमुक्तमितिचेन्न ॥ "विशेषणार्थत्वेपिचसत्यादीनां स्वार्थापरित्याग एवे"त्यादितदग्निममाप्यपर्यालोचनयासत्यादिप- दानां विशेषणपरत्वस्यापिभाष्यकरसंमतत्वात् ॥ अतएयतट्टीकाक- ताऽपि “नीलंमहत्सुगंधमितिविशेषणपदानिस्वार्थसमर्पणेनतद्विरु- द्धव्यावर्तकानिप्रसिद्धानि ॥ तथा सत्यशब्दोप्ययाधितत्वेव्युत्पन्न" ·मारुतशक्तिसहितः प्रामअनः इत्याद्युक्तम् ॥ एवंचपरमायाशवलम्यवादतरमणोजगत्कारणत्यवी- एतं तद्वदनापिशुद्धपदानुक्तीमायाशयलस्वकारणत्वंसंमान्येत मत. स्तधावृत्यर्थगुद्धपदंसार्थक पतेनेत्यारभ्यपरास्तमित्यन्तनाक्षेपस्व. नगीकारेणचपरास्तः ॥ टीकारतापूर्वपक्षविधयातस्योपन्यासंहत्या- ऽनेखण्डितत्वात् ॥ त्वन्मतेऽपिजडग्रमणोऽभावेन व्यावयाऽलाभस्य समानत्वेनशानपदवैयर्थ्यस्यदुरित्यात् ॥ जनमणोऽभावेऽपिवाल- णिसंभावितजडत्ययावृत्यर्थतदितिचेदनापिमायासंयंघसंभावनानि वृत्यर्थ शुद्धपदमितितुल्यम् ॥ पत्तेन (जीवस्याऽशुद्धत्येऽप्यदेतपदा- र्थस्य तत्वाऽभावात् मायाया अपि भगयच्छक्तितया ततोभितत्वेने) त्यादिकः प्रलापोप्यपास्तः ॥ जीवेमायासंयन्धम्यास्मन्मतेऽसत्त्वेन स्वयमेवमायासंबंधंकल्पयित्वातघ्यावृत्तिचोक्त्वापुनस्तपाऽऽपफु- घेनुन्मत्तपवपरमताऽनभिशश्च ॥ अथ सहस्राक्षे रिधनीलघटादिसमासेत्यादिना श्रुतिविरोधश्चेत्यन्तनाऽऽपादितं शुद्ध- पदम्यावाराममंबातोनूद्य परिहरन्ति ।। नन्वेवमपि नीलेत्यादिना ॥ परमतान भिक्षश्चेत्यन्तेन ॥ नहिस्वमतेति । अतएव तार्किकाणां शब्दगुणकमाकाशमित्याकाश. लक्षणे तन्मते गुणातिरिक्तशब्दाभायेन स्वमते गुणपदव्यारालाभेपि भाः शब्दे द्रव्य- स्वस्थानीकारात्तशिरासाय गुणपदमिति सिद्धान्तचन्द्रोदयकारादयोबहवः ॥ एवं द्रव्यगुण- फर्मसामान्यविशेषसमवायाभावा सप्तपदार्थाइत्यत्र स्वमते सप्तातिरिक्तपदार्थस्साममित- रायाऽधिकसङ्ख्यारूपच्याघालामेपि पराभिमतशक्तिसारश्यादिकमादायाधिकसतया- च्यवरछेदार्थ तदिति वदन्ति । तया पट्पदार्थवादेपि वैशेषिकसूनोपन्यासे (भ० १० १ सू०४) "दन्यगुणकर्मसामान्यविशेपसमयायानां" इत्यत्र "पडेवपदार्याइतिनियमः पर्यवस्यति" इत्युक्त्या "सचानुपपक्षाव्यवच्छेद्यस्यपदार्थान्तरस्य मतिपत्तौनियमानुपपत्तिः॥ अप्रतीतीव्यवच्छेदानुपपत्ति." इत्यादिनाक्षिप्य "शक्तिसङ्ख्यासादृश्यादिषुपदार्थेपु परा- भिमतेषु पइलक्षगायोग परैरुच्यते ॥ तद्यवच्छेदोनियमार्थ." इति शचयादीनां स्वमते- ऽप्रसिद्धत्वेपि पराभिमतानां तेषां व्यवच्छेदोदर्शितः ॥ एवं सायप्रन्थेष्वपि (भार्या ४) दृष्टमनुमानमाप्तवचनंबसर्वप्रमाणसिद्धत्वात् ॥ त्रिविधंप्रमाणमिष्टप्रमेयसिद्धिःप्रमाणादी- त्यवस्वमते त्र्यधिकप्रमाणाऽभावाधावालाभेपि नैयायिकमीमांसकाऽऽलक्षारिकाद्यभि. मतचतु-पडएप्रमाणपक्षल्यावर्तकं त्रिविधमिति विशेषणम् ॥ अतएवैतम्याचक्षाणोवाच- स्पतिमिध "सङ्घयाविप्रतिपत्ति निराकरोति ॥ विविधमिति" इत्याद्याह एघ नैरुक्त- वैयाकरणादिग्रंयेष्वपि "भावप्रधानमाख्यातं सत्वप्रधानानि नामानि" इत्यादौ चित्रशेपणानां स्वमते व्यावत्यलाभालाभौदृश्यौ । तथा ॥ कठगीतादिश्रुतिस्मृतिप्यपि "जोनिस्यः- शाश्वतोयपुराण" इत्यादिजीवविशेषणानां स्वमते न्यावालामावयय नापेयात् ॥ श्रुतिस्मृतिषु भावविकारयुक्तजीवस्याऽप्रसिद्धः ॥ अथदेहादौ भायविकाराणांप्रसिद्धतया ·सहस्राक्षखण्डनम् ર૭ जीवेपि ते संभाग्येरसतस्तव्यावर्तनानितानि नापायांनीति चेत् ॥ प्रकृतेपि रोके मायासंबन्धविशिष्टं कार्यकारणयोरद्वैतं भवभिप्रेतमद्रतशब्देन संप्रतिसंप्रतीयतइति तद्या- वर्तनाथमद्वैते शुद्धमितिविदोषणं सार्थकमेव ॥ अनेकनैतरसुलभमेवेति तनतत्र स्वयमेव दृष्टव्यम् ॥ किंच किमनेन शायान्तरोदाहरणान्येपणेन ॥ सर्वप्रमाणमूर्धन्यायांश्रुतावपि स्वमतप्रसिद्ध विशेष्यसजातीयग्यावय॑शून्यानि विशेपणानि भाररकभाष्यस्थतादृशघ्या. ख्यानविशिष्टानि सन्त्येयातो न त्वया ताडशनियमः शक्योऽभ्युपगन्तुमियाशये. नाहुः ॥ ताशनियमेत्यादिना ॥ सत्यशानमनन्तंब्रह्मेति ॥ इदं तैत्तिरीपमझ- यल्लीवाश्यम् ॥ तैत्तिरीयभाष्यइति ॥ श्रीशङ्कराऽऽचार्यकृते तैत्तिरीयोपनिषदाप्ये ॥ सत्यमितीत्यादिनिवर्तयतीत्यन्तस्तयत्यभान्यग्रंथः ॥ ननुविशेषणमित्यादेर्भाप्यस्थपूर्व- पक्षस्यानुवादउपलमितीत्यतोप्रिमएकमेबचेत्यत: प्राक्तनोमध्यमोग्रन्थः प्रकृते विशेषत- उपयोगस्याऽभावानान्धवादि ॥ तत्पूर्वमिति ॥ लक्षणपरत्वमनूदितचरच्यारयानतः पूर्व तम भाप्यउक्तम् ॥ तट्टीमातेति ॥ उपनिषदाप्यटीकाकृता भानन्दज्ञानेन ॥ विशेषणपरत्वमपि तत्र स्फुट ततोऽवधेयम् । प्रकृते शुद्धपदन्याय॑माहुः । एवंच परेरित्यादिना ॥ मायासयलस्यैव कारणत्वमित्युपलक्षणम् ॥ भविद्यापरपर्यायमलिन- सत्वमायोपहितस्यैय जीवत्वेन कार्यत्वम् ॥ मायिकस्यैव प्रपञ्चस्य कार्यत्वं च परैरुक्तमिति भावः ॥ तथाच मायासवन्धरहितकार्यकारणरूपंचहीवेल्यपरोक्षजानं ब्रह्मरूपं शुद्धाद्वैत- शब्दार्थः ॥ एवमेन शुद्धपदस्य व्यावत्यं गोस्वामिश्रीगिरिधरैः शुद्धाद्वैतमार्तण्डे भत्रैव शाराः प्राहुर्मायिकनश्वरजगदित्यादिना ॥ इतिब्रह्मविदांहार्दशुद्धाद्वैतंश्रुतेर्मतमित्यन्तेन परोक्तानुादपुर सर दर्शितम् ॥ तट्टीकायां च रामकृष्णभट्टैः "एवमद्वैतपदार्थ निरूप्य शुद्धपदच्यावर्त्यमाहुः" इत्यादिना "एव च श्रुतिषु सर्वस्य शुद्धाद्वयावं स्पष्टमतः श्रुतेर्मनमित्यर्थः' इत्यन्तेन स्फुटीकृतम् ॥ एव सत्यपि व्यारालामं वदन्वृथादोपा- रोपकएवेति निर्मत्ररुभयग्रन्थचिन्तकैरवर्गस्यते ॥ भाक्षेपान्तरं परिहरन्ति ॥ एते. नेतीत्यादिना ॥ इत्यन्तेनेति ॥ कृतइति शेपः ॥ अनङ्गीकारेणेति ॥ सिद्धान्ते जीवे मायासंबन्धस्यानगीकारेण ॥ टीकाकृतेत्यादि ॥ मार्तण्डे (श्लो. २८) मायासंबन्धरहितमित्यस्य टीकायाम् ॥ "नचाहन्ताममतापाशस्य मायाकृतत्वेनमाया- संबन्धस्यस्वमतेपिसभव इतिवाच्यम्" इति पूर्वपक्षत्वेन जीवे मायासंबन्धस्योपन्यास कृत्वाऽग्रे "स्वमतेमायायापि" इत्यादिना सखण्डितोऽतस्तदनगीकारइति भावः ।। व्यायालामस्पेति ॥ स्वमतप्रसिद्धं ययावत्यं तदलाभस्येत्यर्थः ॥ साङ्ख्यमते तु ब्रह्मशब्दवाच्यं जडं प्रधान प्रसिद्धमिति सदनुरोधादेव प्रकृतब्रह्मणि जडत्वसमावनोदय ॥ तथान त्वन्मतप्रसिद्धमद्वैतमादाय कार्यकारणयोर्मायासबन्धः संभाव्यतेति हृदयम् ।। क्षत्र सहस्राक्षे (पद्युक्तएवाशुद्धइतिसएवन्यावर्त्य इति) इत्यत्र क्लीवनिर्देशोपेक्षितः मायासंबन्धयुक्तमेवाद्वैतमशुद्धमसस्तादृशाद्वैतमेव व्यावत्यैमिति तदर्थात् ॥ नच जीपति विशेष्याऽभ्याहाराददोपइनि याच्यम् । कार्यकारणयोर्मायासयन्धराहित्यपदनिरस्माभि- जीवमात्रस्य ब्यावय॑तायाअनुसतया तस्यानुपस्थितेः ॥ नीलघटादिविशेषणनीलादि- ·१२८ भारतशक्तिसहितःप्रामसनः पदैरनीलघटादीनां व्यावृत्ति दर्शयता वयाऽवैयविशेषणशुद्धपदेन जीवस्य न्यारत्तेर्यनुम- शक्यरवाच ॥ अथ जीवस्यैयाद्वैतपदार्थत्वासायुक्तोऽध्याहारइति प्रेमीयत्याशुद्धरये- पीत्याद्यमिमस्यमन्थविरोधः जीवाशुद्धतायाः स्वयमुक्ततया व्यापर्यलाभश्च ॥ एतेन तयुक्तोवादीत्यादिपुष्टि विदशेप्यान्तराध्याहतिरपि निरस्ता अनुपस्थितः ॥ अद्वैतविशेषणेन पाद्यादेयापत्तनस चनुमनौचित्याच ॥ फीयनिर्देशनायासेनाद्वैतविदोषणाययोधेपि बलापुलिङ्गानि विशेपणमानाण्यभिधायाद्वैतपदाहति सदनुपूरुपिशेम्याऽध्याहारसाहो. पुरषिकामानम् ॥ यच (जीवस्याशुद्धरयेऽप्यद्वतपदार्थस्य तस्याभावात् ) इत्युक्तं तत्र ।। कार्योपाधिरयंजीवःकागोपाधिरीश्वर-इति मायासंबन्धयतोरेय कार्यकारणयानीकारे तयोरद्वैतपि तद्वत्ताऽनपायात् ॥ अद्वैतपदस्य भेदज्ञानाभावहत्य सामानाधिकरण्य- संबन्धेनामेदज्ञानमित्यर्थै विषयतादिसंयन्धेन तसिन्मायासंबन्धसाहित्यस्य सिद्धेः ॥ नच "द्वैतशन्देनचद्वाभ्यांप्रकाराम्यामितशातंद्वीतंतस्समावोद्वैतमितिघ्युत्परयानामरूपे- उच्यतेराबहिरा चाद्वैतशब्देन" इतिमभूपापुप्तयनुरोधेन नाम्निद्वतंयस्मिन्निति विग्रहेण निर्विशेपमद्वैतपदयाच्यमतस्तथोक्तमिति वाच्यम् ॥ निशेिपे वाच्यतायाभनहीकारात् ।। अद्वैवपदलक्ष्यस्वे तद्वाच्यमन्यद्वक्तव्य तय मायासंबन्धयदेव सेत्स्यति ॥ किय निर्विशेप- परत्वेपि तदेकदेशे माया स्वीक्रियतएव ॥ यत्र प्रतिविम्यितं यदग्छिन्नं या चैतन्य कर्तृतामापयेत ॥ यतश्च सृष्टिः सात् ॥ अन्यथा पुनःसृष्टयुच्छेदा प्रसज्येत ॥ तस्यास्त- देकदेशवर्तित्वं तु (पञ्चदशीप्रकरण २ श्लोक ५३५५) नकृरस्नग्रहवृत्तिःसाशकि:- किन्त्येकदेशमाक् ॥ घटशक्तिर्यथाभूमास्निग्धमृोववर्त्तते ॥ पादोस्खसर्वभूतानिनिपादम्ति- स्वयंप्रभः ॥ इलेकदेशवृतित्वमायायावदतिश्रुतिरिति विद्यारण्याक्ष्योगावलातभाच बलादापतितस्ततापिमायासंयन्धः॥ तस्माभवदभिमतमायासंबन्धसहिता तन्याववैना) शुद्धपदमिति निरवयम् ॥ यत्तुमायासबन्धरहितमित्यस्पटीकास्य मायायामपीत्यादिकिचि- लाठभेदेनानूध (मायायास्तत्संबन्धिनोवाऽशुद्धत्वस्मयक्तुमशक्यायाच) इत्यादि विरोध- श्रेत्यन्तमुत्स्यमायितं तन्त्र चूमः ॥ मार्तण्डे हि अत्रैवशारामाहुर्मायिकंनश्वरं जगत् ।। मायासंबन्धतोमहाकारणंनान्यथैवहीति परोक्ताऽनुवादे मायोपाधिसंबन्धादेव माण:- कारणत्यं नतु वपिनेति तेषामाशयोदर्शितः ॥ तेन "भायासंबन्धरहितशुद्धमित्युच्यतेबुधैः॥ कार्यकारणरूपंहिशुद्धंग्रह्मनमायिकम्" इत्यत्रमायासंबन्धपदेन कारणेऽनन्यथासिद्धकारण- भावनिर्वाहफएवोपाधिभावरूपस्तरसंबन्धोहेयतयाविवक्षितः । एवं कार्येपि जीयेऽनन्यथा- सिद्धकार्यभायनिर्वाहकएवोपाधिभावरूपः सतथात्वेन विवक्षितः। तथासत्येव कार्यकारण- योरशुद्धत्वम् ।। कार्यस्वकारणावयोर्मायासंबन्धैकहेतुकत्वात् ॥ एवं प्रपञ्चेपि मस्तिभाति प्रियंल्पनामचेत्यंशपञ्चके। रान्मते नामरूपयोर्मायिकत्वमेव ॥ स्त्रमते तु कार्य कारणे च नोकविधस्तरसंबन्धः॥ ब्रह्मव स्वेच्छया जीवादिरूपेण परिणमतीत्यङ्गीकारात् ॥ नाम- रूपयोरपि भगयनिष्ठयोरेव व्याकरणस्योरीकारात् ॥ मायाशब्देन चात्र सदसत्वाभ्यां विलक्षणमज्ञानमेव पराभिमत विवक्ष्यते प्रकरणात् ॥ नतु भगवभिन्ना स्वाभाविकी तच्छक्तिः ॥ शक्तिशक्तिमतोरभेदेन सबन्धायोगात् ॥ शक्तिशक्तिमावस्य जिज्ञासुबोध- ·सहनाक्षखण्डनम् नार्थरवात् ॥ एतच पुरस्तात्प्रपञ्चयिन्यते ॥ भतउत्सविधाज्ञानसयन्धामागाकारण नाशु- दम् ॥ जीवोपि भगयदंशस्तदिव्या म्युचरणात्ततः पृथग्भूतः ॥ तस्य जीवभागहरण्या युचरणातस्यविद्योपाधिकृतः ॥ एवं प्रपश्योपि न मायिकः ॥ अतः परामिमताज्ञान- संबन्धाभावारकार्यमपि नाशुद्धमिति मातेण्डकारिकाशयः ॥ एवश्च परास्यशक्तिरित्यादि- थुत्या परस्य स्वाभाविकशत्तेर्मायायाः पररूपतया नाशुद्धस्यम् ॥ भावरूपानानापर- पर्यायमायायास्तत्संबन्धतएव कारणावशालिनवाशुद्धत्वं तु यतुं शक्यमेव ॥ यद्यपि देहाद्यध्यासोमायिकस्तथापि जीवोनाशुद्धः ॥ स्वरूपस्य मायामूलकत्याभावात् ॥ त्वन्म- तेतुजीवभायएवाविद्यामूलकइति सोशुद्धः ॥ यथा काश्चनपाशालिकोपरि परितोमपीस- लिललापनेपि न सा स्वरूपतोमलिना भवति ॥ प्रक्षालनादिना तदपसारणे शुद्धपुतलि- कास्वरूपोपलब्धेः कजलजलमिलितमृत्स्नाकलितकरस्नाययया तु सास्वरूपतो मलिनैव ।। अतएव ततोमपी नापसारयितुं पश्या ॥ कथंचित्तदपसारणेपि तस्याः स्वरूपनाशएव ।। नहि कजलापलोपनोत्तरं सा पुत्तलिकापदाभिलप्यावतिष्ठते ॥ एवमध्यासनिरासे शुद्धं जीयस्वरूपमम्मन्मते प्रकाशतइति त स्वरूपं नाशुद्धम् ।। भवन्नये त्वविद्याध्यसे जीयस्वरूप हानिरेव शुद्धचैतन्यस्य जीवपदानभिलप्यत्वात् ॥ भतीजीवस्वरूपमशुद्धमे ।। नन्वरत्वेवं तथाप्यस्मत्सम्मताज्ञानसंबन्धस्य वद्विशिष्टकार्यकारणयोश्चाशुवस्वं कुतइति चेतावकैरेव तस्य मोक्षविरोधितायास्तदुच्छेदाय साधनानामुपयोगस्य च कथनादिति जानीहि ॥ वस्य शुद्धत्वे तु मोक्षेपि सोयतिष्ठतां कृतं सदुच्छेदप्रयासेन ॥ कार्यकारणयोरशुद्धत्वादेव वन्मते-कार्योपाधिरयंजीव.कारणोपाधिरीश्वरः ॥ कार्यकारणताहित्यापूर्णबोधोवशि यत इति तदापत्यागउच्यते ॥ प्रपञ्चस्य तु मायिकत्वात्तनाशणव मोक्षस्थाहीकाराचाशुद्धवं स्पष्टमेव ॥ मन्मते घाण व सर्वकार्यात्मनाऽऽविर्भूतत्वान द्वैतापत्तिगन्धोनापि सर्व खल्वित्यादिश्रुतिविरोधगन्धः ॥ किन्तु तवैव तद्विरोधस्तदापत्तिश्च ॥ सर्यस्य मिथ्यात्वेन ब्रह्मणश्च सत्यत्वेन सर्पस्य ब्रह्मत्वानुपपत्तस्तेजस्तिमिरयोरिव मिथ्यासत्यवस्तुनोरमेदस्या- संभवाच ॥ ननुसर्वस्य मिथ्यात्वेन द्वितीयस्याभावाद्वैतापत्तिस्तुन भवतीति वेदध्यासस्या- ब्रह्मत्येपि तस्य मित्याध्यान्मन्मतेपि नसेति सन्तोष्टव्यम् ॥ तदेतत्सर्वमुरसिकृत्याहुः ॥ एतेन जीवस्येत्यादिना ॥ किंचशङ्कराचार्यवदद्वैतं नाऽस्साफ संमतमिति बोधनमपिशुद्धपदस्य फलं व्यावर्त्यलाभान्वयसंभवौचदर्शितौ तेनव्यावालामेत्यादिद- त्तोत्तरं ॥ यत्तु ( किंचैवमद्वैतेशुद्धत्वं विधीयतइत्यायाति एवंचक- प्रसरताभङ्गमयादपिनसमासोपपत्तिः ॥ पवंच ननुअद्वैतपदार्थस्य स्वदुक्तार्थकत्वे भवत्वन्वयाऽनुपपत्ति) रित्याधुक्तं तन्न एकप्रसरता- भङ्ग एकवाक्यताभङ्गः ॥ सचाऽद्वैतेशुद्धत्त्वविधानेपिनसंभवति ॥ अन्यथाराक्षःपुरुपइत्यनापिसमासो न स्यात् ॥ तत्रापिपुरुपेराजसंबं- धस्यैवविधेयत्वात् ॥ अतएवोकं भेद-संसर्गउभर्यवेतिवाच्यव्यव- गा.प्रा०१७ ·माग्न्तशक्तिसहितः प्रामसन: स्थितेरिति ॥ तरव्यपेक्षायादिनां नयायिकमीमांसकादीनांमनेऽजाह- स्वार्थावृत्तिरतोराजलक्ष्यराजसंयन्धिनः पुरुषपदफ्यपुरुषत्वाव: च्छिन्नामेदान्यये राजसंयन्धीपुरपइति वाफ्यार्थस्वीकारेणराजसं. बन्धः पुरुपे वोध्यते ॥ एका भावस्यीकर्तृणांधैयाकरणानांमतेममा- सेशत्यस्वीकारतस्थार्थवत्याऽभावनप्रातिपटिफ्संज्ञानस्वादतःसमा- सस्यैवार्धवत्वेनपदार्थशामयोजकन्यामपदम्यार्यवत्वमतोजहत्स्वार्था- वृत्तिस्तेःखीप्रियतेतन्मतेऽपिराजसंयन्धविशिष्टपुरुपस्यवाक्यार्थत्वे. पिपुरुपेराजसंयन्धयोधोऽर्थसिद्धएव ॥ एकप्रसरताभद्स्तुयपट्कर्तुः प्रथमभक्षइत्यादीप्रैतुहोतुश्चमसइतिसमारयाप्रापितस्यभक्ष्यस्या- चादेन प्राथम्यविधीयतइतिचेत्तदाभयति ॥ प्रथमभक्षइतिपदस्यस- मस्तत्येनतादृग्भक्षपदार्थेवपट्कम्पबन्धोयोध्यते तत्रैवप्राथम्यविधा- नेचपटकसम्बन्धीभक्षा योभक्षः सप्रथमएवं वचनव्यक्तिः स्यात् ॥ तथा चस्पष्टोवाक्यभेदः ॥ प्राथम्यविशिभक्षविधाने चसनसंभव- तिभक्षे प्राथम्यमितरच्यावृत्तिस्त्वर्थतएयसंभवति । एवमेव वषट्ः काराचभक्षयेदितिसूत्रे आधभक्षेवपट्कर्तुर्विधि:प्राथम्य एवहि किंधा- तयुक्तभक्षेस्याद्वपट्कारनिमित्तके अप्राप्तेरप्रिमोमवंसमासच्छित्यसं. भवाद्विशिष्टस्यविधिस्तस्माद्वपदारोऽपिकारणमितिन्यायमालामुत्त ।। एवं चगुद्धाऽभिन्नाटेतस्यवाफ्यार्थत्वे नमायासंवन्धनिवृत्तेरार्थिक- स्वादेकप्रसरतामहस्यानवकाशः ॥ अन्यथानीलघटइत्यत्रापि पीत. ध्यावृत्यर्थंघटेनीलत्वस्यैवत्यदुक्तरीत्याविधेयतयैकप्रसरतामगभिया तत्रापिसमासाऽनुपपत्तिः स्यात् ॥ अशुद्धाद्वैताभावेपिमायासंव- न्धस्याऽशुद्धत्वप्रयोजकस्यव्यावर्त्यस्योक्तत्वादेव अशुद्धाद्वैताभावे. नेत्यादिकंप्रत्युक्तम् ॥ सहस्राक्षे एतेनशङ्कराचार्येत्यादिमाग दूपयन्ति क्रियशङ्कराचार्येत्यादिना ॥ सहसाक्षे एवकार शुद्धपदप्रयोगस्य प्रयोजनान्तरव्यवच्छेदार्थः ।। मूले तुक्तरीत्या मायासंबन्धरहि- तकार्यकारणात्मकस्ववोधनं ततएव शङ्कराचार्यसमताद्वैताद्वैलक्षण्यवोधनं च तत्प्रयोजन- मिति ज्ञापनाय समुच्चयार्योऽपिशब्द प्रयुक्त ॥ सहस्राक्षकृताऽऽपादितमेकमसरतामङ्ग- मन्द्य परिहरन्ति ।। यत्तुकिञ्चेत्यादिना ॥ इत्याधुक्तमिति ॥ आदिपदेन व्यावाड- लाभाचेत्यन्तस्तद्भागोगृह्यते ॥ एकवाक्यताभङ्गइति ॥ नैयायिकमीमांसकादिसाधार- ण्येनैतदुक्तम् ॥ वैयाकरणामिप्रेतत्यग्रे वक्ष्यते । नैयायिकादिभिर्हि वाक्यादिव समासा- दिघृत्तेरप्याकालासहकृतया वृत्तिघटकपृथक्पृथक्पदजन्यपदार्थोपस्थिस्यैव शाब्दबोधः स्वीक्रियते नतुविशिष्टशक्तिः ॥ तथाचवाक्यइवसमासेप्युद्देश्यविधेयभावस्तन्मते नानु- पपनः ।। शान्दिकानामवयवशक्तिसहकृतया समुदायशतया वृत्तिस्थले माग्योधहति ·सहस्राक्षखण्डनम् पसेऽप्याथिकः सोस्त्येति पक्ष्याः विधानेपीति ॥ अपिशमा फैमुत्तिकद्योगनार्थः । तेन विधानाहीगरेपि न दोपः ॥ किमुत शुद्धायविशिष्टाद्वैतस्य स्यातध्येण विधानाङ्गीकारे नस्यादिति ॥ एकप्रसरतामनभयानस्यादिति भावः॥ विघयत्यादिति ॥ नय यदृत्त- योगासाथग्यमित्याधुद्देश्यलक्षणम् ।। सद्त्तयोगः पश्चास्याद्विधेयस्यलक्षणमित्यभियुक्तो- तरनन्तरोपासपुरपदार्थे प्रथमोपात्तराजपदार्थतत्संबन्धस्य विधेयस्वमनुपपग्नमिति वाच्य- म् ॥ तस्याः प्रायिकतायाः "भावप्रधानमाख्यातंसवप्रधानानिनामानि ॥ (भ.पा.१ सू०१) वृद्धिरादैच (१०१ पा० २ सू०४३) भक्तएकालप्रत्ययः (म० २ पा० १ सू०१) समर्थःपदविधिः (योगसूत्रपाद १ सूत्र २) योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः (पूर्व- मीमांसा अध्याय २ पाद सूत्र ५) औरपत्तिकस्तुशब्दस्यार्थेन संबन्धः (सू०१२) समंतु तन्नदर्शनम् (पा० २ सू०८) तुल्यंचमांप्रदायिकम्" इति निरुत्तपाणिनीयपात- अलजैमिनीयादिषु प्रयोगदर्शनतोऽवधारणात् ॥ दर्शितंचेदंपण्डितोब्राह्मणइत्यादीयद्वृत्ते- निनियमन्यभिचारमदइर्य "अतएववृद्धरपियट्टत्तयोगःप्राथम्यमित्यायुद्देश्यलक्षणमित्यत्रा- दिपदोपादानेनास्याऽनयत्यसूचितम्" इति माचीनमतमुदाहरतामभूपाकृता ॥ किन नहि वैयाकरणैरपि समासादापन्तर्ति विभत्यर्थस्य संसर्गमर्यादययभानमनीक्रियते येनाविधेयत्वंतस्याशयेत अपितु प्रकारतयापीत्यभिप्रेत्याहुः ॥ अतएवोक्तमिति ॥ भूपणे जइत्स्वार्थाजहरस्वार्थेद्वेवृत्तीतेपुनस्त्रिधा । भेद संसर्गउभयंचेतिवाच्यव्यवस्थितेः ॥ इत्युक्तमित्यर्थः ॥ एतदर्थस्तु जहति पदानि स्वार्थ यस्यां सा जहत्वार्या ॥ धनवनमि- त्यादिपदेषु धकारादिवर्णानामिर राजपुरपइत्यादिवृत्तौ तहटकराजादिपदानामानर्थवयम् ॥ अयंभावः । समासशक्त्यैव राजविशिष्टपुरुषत्रोधे संभवति नराजपुरुषपदयोरपि पुनस्त- दोधकत्वं कल्प्यम् ॥ आनुपूय॑न्तरघटकरवाभावविशिष्टानुपाएव वाक्ततावच्छेदकतया वृपमादिपदघटकवृपायानुपूर्व्याः शरतानवच्छेदकत्ववरसमासान्तर्गतराजाधानुपूाः शक्ततावच्छेदकयासंभवात् ॥ अन्यथा रामादिपदात्तदवयवरेफायभिधेग्रवन्ह्याधर्योप- स्थितिशाब्दबोधावापद्येताम् । एकवचनमुत्सर्गतः करिष्यतइत्योत्सर्गिकस्थावान्तरमोरुत्प- त्तिधनवनमित्यादौ जश्त्वादिकं चापयेत ॥ वाक्येतु पदानामेवार्थवत्वम् ॥ राजसंबन्धि- पुरप इत्याद्यर्थे राज्ञः पुरुषः पुरुषोराज्ञः इत्यादिविशिष्टतत्तदानुपूर्वीणां पृथक्पृथक्शक्त- वारच्छेदकत्वकल्पनापेक्षया पदशक्तिकल्पनायाएव लघीयस्त्वात् ।। वाक्यवदृत्तावपि व्यपे- क्षाहीकारे तु राजपदेन विग्रहवाक्यइव राज्ञः स्वातछयेगोपस्थितिसमषाद्वाक्ये अद्धस्प राज्ञः पुरुषः राज्ञः पुरुषोमार्यायाश्चेत्यादिवमृद्धस्य राजपुरुषः राजपुरुषोमार्यायाश्चेत्यपि प्रयुज्येत ॥ विशिएशक्तिस्वीकारे तु राजेत्यस्य पदार्थैकदेशस्वाद्भदेपि शक्तेर्वक्ष्य- माणतयाsराजकीयमिवइति बोधाच नोक्तदोपप्रसङ्गः ॥ अजहदिति ॥ न जहति पदानि स्वार्थ यस्यां सा जइत्स्वार्थी ॥ अयमाशयः ॥ राजपुरषादिसमास- स्पले सप्तप्रत्येकपदशक्त्यतिरिक्ता शक्तिर्न कल्प्या ॥ विशिष्टशक्तिकल्पकस्याऽन्य- यानुपपत्त्यादेरभावात् ॥ विग्रहवाक्यइव कुतशक्त्यैव बोधसभषे शत्यन्तरकल्पने गौरवाच ॥ यात्रपेऽवश्यहप्तप्रत्येकपदशक्तेस्त्याने मानाभाषाच ॥ कारभेदेनाये- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः घाव राजादिशब्दसावधानर्थवत्वे कल्पनामात्रमुलके ॥ राजशब्दादेरर्धवरवा- भावेऽप्रातिपदिकावेनोपशाखाप्रवृत्या नलोपाउनुपपत्तिश्च ॥ एवंमदायाहुरित्यादी समानाधिकरणमहच्छब्दाऽभावादात्याद्यसंभवश्च ॥ तस्मादृत्तारपि यास्यइव सशक्त्यै- वविशिष्टार्थोपस्थितिरित्तिसंसपः ॥ नगासिन्पक्षे ऋदस्य राजपुरुषइत्यादिप्रयोगापतिः शड्या ॥ " सविशेषणानांवृत्तिर्न वृत्तस्यवाविशेषणयोगोन" इति घातिककृता प्रतिपे. धात् ॥ यद्यपि वैयाकरणाभिप्रेत अजहत्यार्थास्वरूपमन्यदेव भाप्यादी दर्शितं तथा. प्ययं व्यपेक्षापक्षोमहाभाज्ये समर्थसूने "परस्परप्यपेक्षांसामध्यमेके” इत्यादिना मतान्तरतया समृहीतइत्यत्रापिसव्याख्यातः ॥ तेपुननिधेति ॥ तेरे अपि वृत्ती पुनस्त्रि- विधे भेदः संसर्गः तदुभयं चेति वाच्यस्य विविधस्य मतभेदेन व्यवस्थितस्वात् ॥ तन्न भेदोऽन्योन्याभावः ॥ तथाच राजपुरुष इत्यादावराजकीयभितइतियोधः ॥ भेदस्यावा- प्यस्ये राजपुरपः सुन्दरइत्यादिवदाजपुरुषो भार्यायाश्चेत्यपि प्रयुज्येत ॥ अथवा राज- संबन्धवानित्येव शाब्दं भानं भेदस्तु पश्चादुपतिष्ठत इत्याशयेनोक्तं संसर्गइति ॥ मेदा- विनाभावित्वादनुमापकस्तन्मूलकः संबन्धः ॥ अथवा विनिगमनापिरहादस्वासिकेन्य- स्वामिके वा राजपुरुषइत्यादिप्रयोगापत्तेश्च तदुभयं वाच्यमित्याशयेनोक्तमुभयवेति ॥ तथाचाराजकीयमिन्नोराजसबन्धवानिति बोधइति भूपणादेः संक्षेपः ॥ तदेतत्सर्यमुक्तं समर्थसूने भाष्ये ॥ तद्यथा "अथवासमाधिकारोवृत्तौफ्रियेत ॥ सामर्थ्यचनामभेदः संसर्गोवा ॥ अपराह मेदसंसगौंवा सामर्थ्यमिति ॥ कापुनर्भेदः संसर्गोवा ॥ इहराज्ञ इत्युक्तेसर्वस्वंप्रसक्तंपुरुषइत्युक्तसर्व स्वामीमसक्तः ॥ इहेदानीराजपुरुषमानयेत्युक्तेराजा पुरुषनिवर्तयत्यन्येभ्यःस्वमिन्यः ॥ पुरुपोपिराजानमन्येभ्यस्वेन्यः" इति ॥ अन्न कैयटः ॥ यदिचवृत्तौभेदससगौनस्यातांतदासामथ्र्यमेवनस्यात्तदात्मकत्वात्सामर्थ्यस्येत्यर्थः ॥ तन्नभेदः संसर्गाविनामाविन्यादनुमीयमानससर्ग:सामर्थ्यम् ।। संसर्गोवामेदाविनामान्यनुमेयभेदः ।। उभौवायौगपोनाश्नीयमाणीसामर्थ्यमित्यर्थः ॥ सर्वस्वमिति ॥ राज्ञइतिपष्टयासंबन्धि- मानस्साक्षेपात् ॥ सर्वःस्वामीति ॥ यदानुपुरुषस्यपारतध्य प्रमाणान्तरेणावगतंतदपेक्षयै- तदुच्यते ॥ अन्यथापुरुषइत्युक्तेअस्तीति प्रतिपतिः स्यान्नतुस्वामिमानाक्षेपः ॥ तन्नभेदपले राजापुरुषस्वाम्यन्तरेभ्योनिवत्यस्वार्थजहाति ॥ पुरुषस्तुअजहदपिस्वार्थस्वान्तरेभ्योनिवर्त- यतिराजानंततश्चकनकार्यस्यभवतुराजार्थस्यनिवृत्तिः॥ अकृतकार्यस्यनिवृत्तौवृत्तिरेवनस्यात् ॥ एवंसंसर्गेपियोऽयमितिच्याचष्ट ।। अत्रोद्योतकारः॥ तत्रभेदइति ॥ स्वत्वसमानाधिकरणो राजभिन्नस्वामिकभेदोराजसंसाव्याप्यः ॥ एवंवृत्युपस्थाप्यराजसबन्धवब्यक्तिगतराज- संबन्धो राजभिन्न स्वामिकभेदच्याप्यइतिभावः ॥ एवंचभेदवद्यक्तिबोधेसाराजसंसर्गवत्य पीतितद्वतीव्यक्तिरपिवुध्यतएव ॥ एवमितरत्रापीति तात्पर्यम् ॥ उभौवायोगपोनेति ॥ अयंभावः ॥ उक्तरीत्योभयो समनियतत्वेन विनिगमनाविरहइति ॥ एवंचभेदवदर्थप्रत्याय- कत्वसामर्थ्यम् ॥ इतिच्यवृणोत् ॥ एवं प्रकृतेप्यद्वैतेऽशुद्धभेदःशुद्धवं तदुभय वाव- गम्यतइत्यनवद्यम् ॥ सर्वमतेष्वपि प्रकृते दोषामा समर्थयन्ते ॥ तत्रेत्यादिना ।। तत्र ॥ जहस्वार्थाऽजहत्वार्थापक्षयोर्मध्ये ॥ व्यपेक्षेति ॥ समर्थसूत्रेभाप्ये "तथेदम.

·१३३ सहस्राक्षखण्डनम् परंद्वैतभवति ॥ एकार्थीभावो वासामयन्यपेक्षायेति" इति द्विविधंसामयमुक्तम् ॥ एतत्स्वरूपं तु "यन्त्रपदान्युपसर्जनीभूतस्वार्थानि निवृत्तस्वार्थानिवामधानार्थीपादानादपर्या- न्यर्थान्तराभिधायीनि वास एकार्थीभावः॥ परस्पराकांक्षारूपान्यपेक्षा" इति कैयटः ।। अन विवरणे "अनेकार्थस्यैकार्थत्वमेका भावइतिशब्दशक्तिमनुसृत्यजहरस्वाजिहत्स्वार्थ- योस्त दर्शयिष्यन्नादावजहत्स्वार्थीयांत दर्शयति यत्रपदानीति ॥ उपसर्जनपदानीत्यर्थः । तदेवध्यनयन्नाह ॥ उपसर्जनभूतस्यार्थानीति ॥ इतरविशेषणभूतस्वार्थोपस्थापकानीत्यर्थः । नतु पृथक्स्वार्थोपस्थापकानीतितात्पर्यम् ॥ एवंचतत्पुरुषादौएकंपदं तादृशंबहुवीहौद्वन्द्वेच- पदद्वयमपीतियोध्यम् ॥ जहत्स्वार्थायामाह ॥ निवृत्तस्वार्थी निवेति ॥ उभयत्रापिहेतुःप्रधा- नार्थोपादानादिति ॥ आयेप्रधानार्थेनवोपस्थितिकालेएवउपसर्जनपदार्थस्यविशेपणतयो- पादानादित्यर्थः ॥ अन्त्येप्रधानेन पदेन तदर्थस्याप्युपादानादित्यर्थः ॥ बहुव्रीहौतुप्रधानं पर्दसमुदायइतिवोध्यम् ।। एवंद्वन्द्वेपि प्रधान पदंसमुदायस्तदर्थेनसाहित्येनस्वविशेषणतया- धयाधर्थस्योपादानादुपसर्जनभूतस्वार्थानियद्वाविशेप्यसाहित्योपस्थापकतयाप्रधानेनसमुदा- येनैव धयाद्यर्थस्याप्युपादानानिवृत्तस्वार्थानिवेति ॥ तत्राप्ययमेकार्थीमावः॥ समाहारेतरे- तरयोगयोरुभयोरपिसाहित्यविशेष्यम् ॥ आद्येऽनुद्भूतावयवभेदमन्त्ये उद्भूतानयवभेद- मित्येव तयोर्मेदइतियोध्यम् ॥ व्यथांनीतिसन्निहितत्वानिवृत्तस्वार्थानीत्येतत्पक्षान्वयि ॥ मायेआह ॥ अर्थान्तरेति ॥ अर्थान्तरान्वितस्वार्थाभिधायीनीत्यर्थः ॥ प्रत्येकशक्ति- सहकृतसमुदायशक्त्याविशिष्टार्थप्रतिपादकानीतिभावः ॥ पदानीतिबहुवचनंतुबहुनीयाद्य- भिप्रायेण ॥ सएकार्थीमावइति ॥ आयेएकीभूतार्थीनिमिलिताथांनीत्यर्थः ॥ तवमिलि- तस्येतरसाकांक्षरवाट्ठयोरपिसमर्थत्वंतत्पुरषादौ । अन्त्यपदद्वयार्थयोरेकपदार्थत्वमासिरि- त्यर्थः" इति वैयाकरणाभिप्रेतजहत्स्वार्थाजहत्स्यार्थयोरपि दिक्मदर्शितेत्यन्यदेतत् ॥ ध्यपेक्षास्वरूपं तु स्वार्थपर्यवसायिनांपदानामाकांक्षादिवशात्परस्परसंबन्ध इति बहवः ॥ वाश्यइव वृत्तावपि व्यपेक्षा वदतां नैयायिकमीमांसकादीनां मते राजादिपदानि स्वार्थ न जहतीत्यजहरस्वाथी वृत्तिः । अयं तेपामाशयः ॥ समर्थःपदविधिरितिसूने परस्परान्वय- योग्यत्वरूपा व्यपेक्षैत्र सामर्थ्यमभिप्रेयते ॥ इसुसोःसामर्थ्यइत्यत्र सादासामर्थ्यस्यैव सर्वैरङ्गीकारात् ॥ अतएव पुघोराज्ञः पुरुषोदेवदत्तस्येत्यादौ व्यपेक्षासामर्थ्याभावादेव न समासप्रसक्तिः ॥ किञ्चत्तित्वावच्छेदेनका भावस्याङ्गीकारे स्वावयवार्थातिरिक्ताभि- प्रायकत्वरूपवृत्तिलक्षणस्य कर्मधारयेऽज्यातिः नीलोत्पलमित्यादाववयवार्थातिरिक्तार्था- भावात् ॥ वृत्तित्त्वसामानाधिकरण्येन तु स्थन्तरादिशुद्धढे पङ्कजादियोगरूढे च कोश- म्यवहारादिसिद्धायाः समुदायशक्तरम्माभिरपि स्वीकारेण सिद्धसाधनम् ॥ शुद्धयौगिक- चित्रग्वादिसमुदाये तु शत्तयन्तरं तद्बोधककोशायमाबादवयवपदत्यैवोपपत्तेश्च हेय- मिति । तथाच राजपुरप इत्यादी राजपदादेः संबन्धिलक्षणयेव राजसंग्रन्ध्यभिष्टः पुरुष इति बोधः । नच संपन्ध एव लक्ष्योस्तु ॥ एवं घग्याससमामयोः समानाकार- बोधनकायप्रसादोप्युपपन्स्यते ॥ राजादिसंयन्धरूपलक्ष्यार्यस्योत्तरपदार्थ आश्रयतयान्य. येयोपपती संबन्धिनि लक्षणायुपगमे प्रयोजनाभारतिवाध्यम् ॥ राजा पुरुषहत्या- ·१३२ मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः कस्यैव राजादिशब्दसार्थवधानर्थवत्वे कल्पनामानमूलक ॥ राजशब्दादेरर्थवन्या- भावेऽप्रातिपदिकरयेनोपशास्त्राप्रवृत्त्या नलोपाद्यनुपपत्तिश्च ॥ एवंमदायाहुरित्यादी समानाधिकरणमहच्छन्दाऽभावादास्वाद्यसंभवश्च ॥ तस्माद्त्तावपि वारयइव सप्तशक्त्यै- वविशिष्टार्थोपस्थितिरितिसंक्षेपः ॥ नचास्मिन्पो प्रद्धस्य राजपुरपइत्यादिप्रयोगापत्तिः राश्या ॥ " सविशेषणानांवृत्तिनं वृत्तस्यवाविशेषणयोगोन" इति घातिककृता प्रतिपे- धात् ॥ यद्यपि वैयाकरणाभिप्रेत अजहत्स्वार्थास्वरूपमन्यदेव भाप्यादी दर्शितं तथा प्ययं व्यपेक्षापक्षोमहाभाप्ये समर्थसूत्रे "परस्परच्यपेक्षांसामध्यमेके” इत्यादिना मतान्तरतया समृद्दीतइत्यत्रापिसव्याख्यातः ॥ तेपुननिधेति ॥ तेद्वे अपि वृत्ती पुननि- विधे भेदः संसर्गः तदुभयं घेति याच्यस्य विविधस्य मतभेदेन व्यवस्थितत्वात् ॥ तन्न भेदोऽन्योन्यामायः ॥ तथाच राजपुरप इत्यादायराजकीयमिनइलियोधः ॥ भेदस्यावा. प्यत्वे राजपुरुषः सुन्दरइत्यादिवद्वाजपुरपो भार्यायाश्चेत्यपि प्रयुज्येत ॥ अथवा राज- संमन्धयानित्येय शाब्दं भानं भेदस्तु पश्चादुपतिष्ठत इत्याशयेनोकं संसर्गइति ॥ भेदा- विनाभाविरयादनुमापास्तन्मूलकः संबन्धः ॥ अथवा विनिगमनाविरहादस्वामिकेऽन्य- स्वामिक वा राजपुरुषइत्यादिप्रयोगापत्तेश्च तदुभयं याच्यमित्याशयेनोक्तमुभययेति ।। तथाचाराजकीयमिझोराजसवन्धवानिति बोधइति भूपणादेः संक्षेपः ॥ तदेतत्सर्यमुक्तं समर्थसूत्रे भाष्ये ॥ तद्यथा "अथयासमर्याधिकारोयगृत्तौफ्रियेत ॥ सामथ्यंचनामभेदः संसोंग ॥ अपरआह मेदसंसर्गौवा सामर्थ्यमिति ॥ कापुनर्भेदः संसर्गीया । इहराश इत्युक्तेसर्वस्वंप्रसक्तंपुरुषइत्युक्तेसर्वःस्वामीप्रसक्तः ॥ इहेदानीराजपुरुपमानयेत्युक्तराजा पुरुषनिवर्तयत्यन्येभ्यास्वमिभ्यः ॥ पुरुषोपिराजानमन्येभ्यःस्वेभ्यः" इति । भन्न कैयटः ।। यदिचवृत्तीभेदसंसगौन स्यातांतदासामर्थ्यमेपनस्यात्तदात्मकत्वात्सामर्थ्यस्येत्यर्थः । तत्रभेदः संसर्गाविनाभाविरयादनुमीयमानससर्गःसामर्थ्यम् । संसर्गोवानेदाचिनामान्यनुमेयभेदः ।। उभौयायोगपग्रेनाश्रीयमाणौसामर्थ्यमित्यर्थः ॥ सर्वस्वमिति ॥ राज्ञइतिपल्यासंबन्धि- मानस्याक्षेपात् ॥ सर्वःस्यामीति ॥ यदातुपुरुषस्यपारवयं प्रमाणान्तरेणावगतंतदपेक्षयै- तदुच्यते ॥ भन्पयापुरुषइत्युक्तेमस्तीति प्रतिपत्तिः स्यानतुस्वामिमानाक्षेपः ॥ तत्रभेदपक्षे राजापुरुषस्वाम्यन्तरेभ्योनिवत्यस्वार्थजहात्ति ॥ पुरुपस्तुअजहदपिस्वार्थस्वान्तरेभ्योनिवर्त- यतिराजानंततश्चकृनकार्यस्वभवतुराजार्थस्यनिवृत्तिः ॥ भकृतकार्यस्यनिवृत्तौवृत्तिरेवनस्यात् ॥ एवंसंसर्गेपियोज्यमितिब्याचष्ट ॥ मत्रोद्योतकारः॥ तत्रभेदइति ॥ स्वत्वसमानाधिकरणो राजमिनस्वामिकभेदोराजसंसर्गव्याप्यः ॥ एवंवृत्युपस्थाप्यराजसंबन्धवद्यक्तिगतराज- संबन्धो राजभिसस्वामिकभेदव्याप्यइतिभावः ॥ एवंचभेदवयक्तिबोधेसाराजसंसर्गवत्य पीतितद्वतीव्यक्तिरपिवुध्यतएव ॥ एवमितरवापीति तात्पर्यम् ॥ उभौवायोगपद्येनेति ।। भयंभावः ॥ उत्तरीत्योभयो समनियतत्येन विनिगमनाविरहइति ॥ एवंचभेदवदर्धप्रत्याय- कत्वंसामर्थ्यम् ॥ इतिव्यवृशोत् ॥ एवं प्रकृतेप्यद्वैतेऽशुद्धमेदःशुद्धवं तदुभय' वाव- गम्यतइत्यनवद्यम् ॥ सर्वमतेष्वपि प्रकृते दोपाभावं समयेयन्ते ॥ तत्रेत्यादिना ।। तत्र ॥ जहरस्वार्थाऽजहस्वार्थापक्षयोर्मध्ये ॥ व्यपंक्षेति ॥ समर्थसून्नेमाप्ये "तथेदम- ·सहस्राक्षखण्डनम् परद्वैतभवति ॥ एका मावो वासामध्यंच्यपेक्षायेति" इति द्विविधंसामथ्र्यमुनम् ॥ एतत्स्वरूपं तु “यत्रपदान्युपसर्जनीभूतस्वार्थानि निवृत्तस्वार्थानिवाप्रधानार्थीपादानावतर्था- न्यर्थान्तराभिधायीनि यास एकार्थीभावः ॥ परस्पराकांक्षास्पान्यपेक्षा" इति फेयटः ॥ अत्र विवरणे "अनेकार्थस्यैकार्थत्वमेका भावइतिशब्दशक्तिमनुसृत्यजहत्स्वायांमहास्वार्थ- योस्त दर्शयिन्यन्नादावजहत्स्वाधीयांत दर्शयति यत्रपदानीति ॥ उपसर्जनपदानीत्ययः ।। तदेवध्वनयन्नाह ॥ उपसर्जनभूतस्वार्थानीति ॥ इतरविशेपणभूतस्वार्थोपस्थापकानीत्यर्थः॥ नतु पृथक्स्वार्थोपस्थापकानीतितात्पर्यम् ॥ एवंचतरपुरुषादौएकंपदं तादृशंप मोहीद्वन्देच- पदद्वयमपीतिमोध्यम् ॥ जहत्स्वार्थायामाह ॥ निवृत्तस्वार्थानियेति ॥ उभयत्रापिहेतुःप्रधा- नार्थोपादानादिति ॥ आयेप्रधानायनस्योपस्थितिकालेएवउपसर्जनपदार्थस्यविशेपणतयो- पादानादित्यर्थः ॥ अन्त्येप्रधानेन पदेन तदर्थस्याप्युपादानादित्यर्थः ॥ बहुवीहौतुप्रधान पदंसमुदायतियोध्यम् ॥ एवंद्वन्द्वपि प्रधान पदसमुदायस्वर्थेनसाहित्येनस्वविदोपणतया- घवाद्यर्थस्योपादानादुपसर्जनभूतस्यार्थानियद्वाविशेष्यसाहित्योपस्थापकतयाप्रधानेनसमुदा- येनैव धवाद्यर्थस्याप्युपादानानिवृत्तस्वार्था निवेति ॥ तत्राप्ययमेका भावः॥ समाहारेतरे- तरयोगयोरुभयोरपिसाहित्यविशेप्यम् ॥ आरोऽनुद्भूताषयवभेदमन्त्ये उद्भूतावययभेद- मित्येव तपोर्मेदवतियोध्यम् ॥ व्यर्थानीतिसलिहितत्वानिवृत्तस्वार्यानीत्येतत्पक्षान्ययि ।। मायेभाद ॥ अर्थान्तरेति ॥ अर्थान्तरान्वितस्वार्थाभिधायीनीत्यर्थः ॥ प्रत्येकशक्ति- सहकृतसमुदायशक्त्याविशिष्टार्थप्रतिपादकानीतिभावः ।। पदानीतियहुवचनंतुबहुव्रीह्याद्य- भिप्रायेण ॥ सएका भावइति ॥ आयेएकीभूतार्थीनिमिलिताथांनीत्यर्थः ॥ तन्नमिलि- तस्येतरसाकांक्षबायोरपिसमर्थत्यंतत्पुरुषादौ ॥ अन्त्येपदद्वयार्थयोरेकपदार्थस्वप्राप्तिरि- त्यर्थः” इति वैयाकरणाभिप्रेतजहरस्वार्थाजहत्स्यार्थयोरपि दिक्पदर्शितेत्यन्यदेतत् ॥ व्यपेक्षास्वरूपं तु स्वार्थपर्यवसायिनांपदानामाकोक्षादिवशात्परस्परसंबन्ध इति बहवः ॥ थाक्यइव वृत्तावपि व्यपेक्षा वदतां नैयायिकमीमांसकादीनां मते राजादिपदानि स्वार्थ न जहतीत्यजइत्स्वार्थी वृत्तिः ॥ अयं तेपामाशयः ॥ समर्थ पदविधिरितिसूने परस्परान्वय- योग्यस्वरूपा व्यपेक्षैव सामर्थ्यमभिप्रेयते ॥ इसुसोःसामर्थ्यइत्पन्न तादृशसामर्थ्यस्यम सर्वरङ्गीकारात्॥ अतएव पुत्रोराज्ञः पुरुषोदेवदत्तस्येत्यादौ व्यपेक्षासामाभागदेव न समासप्रसक्तिः ॥ कियवृतित्त्वावल्छेदेनैकार्थीभावस्थाङ्गीकारे स्वायसवायोतिरिक्ताभि- प्रायकरवरूपवृत्तिलक्षणस्य कर्मधारयेऽव्याप्तिः नीलोत्पलमित्यादावषयवार्थीतिरिक्कार्था- भावात् ॥ चित्वसामानाधिकरण्येन तु स्थन्तरादिशुद्धरूढे पङ्कजादियोगरूढे च कोश- म्यवहारादिसिदायाः समुदायशकरस्माभिरपि स्वीकारेण सिद्धसाधनम् ॥ शुद्धयोगिक- चिनग्वादिसमुदाये तु शक्तयन्तरं तरोधककोशाधभावादवयवपदवृत्यैवोपपत्तेश्च हेय- मिति ॥ तथाच राजपुरष इत्यादौ रामपदादेः संबन्धिलक्षणयेव राजसंवन्ध्यभिन्नः पुरुप इति बोधः । नच संबन्ध एव लक्ष्योस्तु ॥ एवं च ध्याससमामयोः समानाकार- बोषजनकन्चप्रमादोप्युपपरस्यते ॥ राजादिसंवन्धरूपलक्ष्यार्थस्योत्तरपदार्थ मानयतयान्व- येनैवोपपत्ती संबन्धिनि लक्षणाभ्युपगमे प्रयोजनाभावश्चेतिवाच्यम् ॥ राजा पुरुषहत्या- ·१३४ मारुतशक्तिसहितः प्रामानः दावपि रागादिपदार्थस्य स्वस्वामिभाषसपन्धेन पुरपादायन्वयवारणाय निपातातिरिक्त- नामार्थनिष्ठाभेदातिरित्तसंबन्धावच्छिमप्रकारतानिरुपितविशेप्यतासंयन्धेन शाब्दबुद्धि प्रति विशेप्यतासंबन्धेनमत्ययनिपातान्यतरजन्योपस्थितेतुत्यस्यावश्यक्तया प्रश्ते राजसयन्ध- रूपनामार्थस्य प्रत्ययनिपातान्यतरानुपस्थिते पुरपादायन्ययासंभयात् ॥ निपातातिरिक्त- त्यविशेषणाचन्द्र इयमुखमित्यादाविन पदार्थसादृश्यस्य नामार्थस्य प्रत्ययनिपातजन्यो- पस्थित्यविपये मुसे निपाणतिरिक्तनामार्थचन्द्रस्पच निपातजन्योपस्थितिविषये सादृश्येऽन्व. येपिनक्षति. ॥ अभेदातिरिक्तसंयन्धावच्छिन्नत्वस्य प्रकारतायां निवेशाध राजा पुरपइत्या- दावभेदान्वयेपि न सा ।। सबन्धिनि लक्षणाभ्युपगमादेव राक्ष, पदार्थकदेशतयानतत्र शोभ- नस्येत्यादिविशेपणान्ययः॥ पदार्थः पदार्थेनान्येतीतिव्युत्पत्तेः ॥ ननुगभीरायांनद्यांघोपइत्या- दौनदीपदलक्ष्यनदीतीराथैकदेशजादौगमीराद्यन्वयवदनाप्येकदेशान्धयोदुवारइति चेत॥ तनाप्येतन्मतेनदीपदस्यगभीरनदीतीरेलक्षणा ॥ गमीरपद वारपर्यग्राहकमित्यदोपात् ।। पूर्वोक्तव्युत्पत्ते ससंबन्धिकव्यतिरिक्तविषयतयाचैत्रस्यनतेत्यादापेकदेशान्वयेपिनक्षति ॥ निष्कौशाबिर्घनश्यामोगोरथइत्यादौकौशांब्यादिपदस्यैवकौशांब्ययधिकनिष्क्रमणकांद्यर्थे लक्षणाभ्युपगमेनवेप्सितार्थयोघोपपताकान्तेवयुक्तादिशब्दानामुपादानस्थानापत्तिः। एवं चित्रगुरित्यादावपिगवादिशब्दानामेवचिन्नगवीस्वाम्यादौरक्षणाचिनादिपदतात्पर्यग्राह- कम् ॥ नवसमासेखलुभिन्नैयशक्ति पङ्कजशब्ददितिप्रतिबन्दी विशिष्टशक्तिसाधिका वाच्या ॥ तनावयवशक्तिमजानतोपियोधात् ॥ नावयवशत्यग्रहेलक्षणयापचादिशब्दे- भ्योविशिष्टार्थप्रत्ययोतस्तत्रैवनलक्षणा ॥ अतएव राजादिपदशायग्रहे राजपुरपइत्यादी न बोध ॥ प्राप्तोदकइत्यादौ तूत्तरपदमेव लाक्षणिकम् ॥ शीघ्रोपस्थितिकस्यात् ॥ पूर्वपदस्य यौगिकत्वेन तस्वक्षणायाधातुप्रत्ययतदर्थज्ञानसाध्यतयाविलंबितत्वात ॥ प्रत्य- यानासंनिहितपदार्थगतस्त्रार्थबोधकत्वव्युत्पत्तश्च ॥ घटादिपदे त्वतिरिक्ताशक्तिः कल्प्य- माना विशिष्टे कल्प्यते ॥ विशिष्टएव त सङ्केतस्य व्यवहारादितोनिर्धारात् ।। प्रत्येकवर्णेषु बोधकत्वस्याभावाच ॥ स्वीकृत च घटादिपदेष्यपि पूर्वपूर्ववर्णानुभवजन्योबुद्धसरकार- सहितचरमवर्णस्यैच नाचकत्व मीमासकै । अत क्वलचरमवर्णादर्थबोधस्तु नापद्यते ॥ उपकुभमित्यादावुत्तरपदस्यैव समीपाद्यर्थैरक्षणा पूर्वपद तात्पर्यग्राहकम् ॥ अर्धपिप्पली- सादौ पचित्तत्पुरुपेपिचरमपदस्यैव पिप्पल्यौद्यर्थे सा ॥ नीलोत्परमित्यादौकर्मधारये तु न सा ॥ प्रत्येकपदशक्त्युपस्थितयोरभेदान्वयसौलभ्यात् ॥ शङ्खपटहमिति बन्देप्यु- तरपदस्य शहपटहसमाहारे लक्षया पदान्तर द्योतकम् ॥ तत्रैव परम्परया पादनकर्म- स्वान्वयः इतरेतरयोगद्वन्द्वे साहित्यापनप्रत्येकपदार्थयोरुत्तरपदस्यैवसा ॥ अतएव द्विवर- नार्थद्वित्वाद्यन्ययस्तत्र ॥ समाहारद्वन्द्वे साहित्य विशेष्यमन तु विशेषणमिति भेद यद्वा समाहारद्वन्दै साहित्याप्रतीतेने रक्षणा तत्र ॥ किन्तुप्रत्येकपदशस्युपस्थाप्ययोरेव तयोः साक्षाद्वादनादिकर्मत्वाद्यन्वयः ॥ एवमितरेतरयोगेपि न लक्षणा ॥ एकस्मृत्यारूट पर यापरीकशत्त्युपस्थितार्थयोदित्याययसंभवात् ॥ एकक्रियान्तयित्वरूपस्यैकबुध्यव.

·सहनाक्षखण्डनम् १३५ छिमत्वरूपस्य वा साहित्यस्य पश्चादवगमेनपूर्व तन लक्षणामहासंभवाच ॥ पर- जरथकारादियोगरूटपदेषु पनवजातिविदोपादिरूपेणोपस्थितये रूढिशक्तिः स्वीक्रियत- एच ॥ नच तत्रापि लक्षणैवास्त्यिति वाच्यम् ॥ तस्यास्तवासमवात् ॥ तथाहि सा कि पजपदे उत डप्रत्यये ॥ नाद्यः ॥ समुदाये शक्त्यभावेन शक्त्यघटितलक्षणाया असं. भयात् ॥ मण्डपादिशब्दवजहस्वार्थायावृत्तेस्तवासस्वाय ॥ पन झाययगविरोधिनी रूढिम्नव साम्युपगम्यते ॥ जहास्वायांतु तत्रैवयनरूढिविरोधिनीत्यभियुक्तोक्तेः । न द्वितीयः ॥ प्रकृत्यर्थस्यानन्ययापत्तेस्तदर्थे प्रत्ययस्थासाधुतापत्तेश्च राजपुरुषइत्यादी तु प्रत्येकपदवृत्यापि विदिष्टार्थबोधनिर्वाहे समुदायशक्तिकल्पनं तनानुचितमेव । नापि पाटे (पा० । सू० ४४) "वचनायकारस्याधानेऽस्यसर्वशेषत्वात्" इत्यादिसप्तसूत्ररथकारा- धिकरणबाधः ॥ "वांसुरथकारमादधीत" इत्यत्र यौगिकार्यरथकरणनिमित्ते वर्षतुविधा- नस्य संकरस्य विशिष्टाधानापेक्षया लघुत्येपि वैचिरीयब्राह्मणप्रथमकाण्डे (प्रपा० ॥ अनु. ४) "ऋभूणांन्यादेवानांद्रसपतेवतेनादधामीतिरथकारस्य" इति श्रवणेन "प्रभू. पांत्या" इति मन्त्रवर्णानुसौधन्वनपयायप्रतिलोमजातिस्थकारस्यैव तदधिकारावगल्या लाघवानादरेण रूढार्थे तत्र विशिष्टाधानकल्पनात् ।। मन्त्रवणे विशेषस्तु (भ० ६ पा०१ सू. ५०) "सौधन्वनास्तुहीनत्वान्मन्नवर्णात्मतीयेरन्" इति सूत्रे भाग्ये "सौध- न्वनानामजातिरभिधीयते ॥ हीनास्तु किञ्चित्रैवर्णिफेभ्यः, जात्यन्तरम्, नतु शुदाः न वैश्यानक्षद्रियाः तेषां इदमाधानम् ॥ कथमवगम्यते ॥ प्रसिद्धर्मत्रवर्णाच्च ।। मन्त्र- धोंहि भवति ॥ “सौधन्वनाऋभवःसूरचक्षसः" इति 'भूणांस्या' इति रथकारस्था- धानमन्त्रः ॥ तस्मात्सौधन्यनारभवः इति, ऋभवश्वस्थकाराः ॥ अपिच “नेमिनयन्ति भवोयया" इति ये नेमि नयन्तिते ऋभवः इत्युच्यन्ते ।। रथकाराश्च नेमि नयन्ति ॥ तस्मात् अत्रैवर्णिकानां अशूद्राणां एतत् आधानमिति" ॥ इति शबरस्वामिना दर्शितः ॥ रथकारशब्दस्य वन्न रूढिं तु प्रथमाध्याये वर्णजातिनियेके याज्ञवल्लयो दर्श- यति ।। माहिष्येणकरण्यांतुरथकारः प्रजायत इति ॥ वैश्यायांक्षत्रियादुत्पनोमाहिप्यः ॥ शदायां वैश्यानुत्पनाकरणीत्यन्यदेतत् ॥ नच तस्यापूर्यविद्याध्ययनादिकल्पनागौरवम् ॥ फलमुखत्वात् ॥ प्रकृते राजपुरुषादिसमुदाये शक्तियाकंन तादृशं कोशादिकं येन तद- लादवयवार्थः परित्यज्येतेति स्थिते कोनामैक्रप्रसरतामङ्गदोपः ॥ विशिष्टशक्ति स्वीकुर्वतां मते हि तदाशङ्कामानमपि प्रसज्यते ॥ नतुन्यपेक्षावादे ॥ नीलोत्पलादौ कर्मधारयस्थले तु लक्षणापि नास्तीत्युक्तं प्राक् ॥ एवं शुद्धाद्वैतपदेपि ॥ अतएव वृत्तिविग्रहयोः समा- नार्थकत्वाय राजा पुरुषइत्यादौ राजा चासौ पुरुषइति चित्रगुरित्यादौ चित्राणां गवामय- मिति मीमांसकाविगृह्णन्ति । अथकर्थतोकप्रसरताभङ्गभिया "वपदकर्तुःप्रथमभक्षा" इत्यत्र भक्षमुद्दिश्य प्राथम्यं विधीयतइत्यस्यायुक्तत्वमुक्तं तृतीयइति चोंचं तु मूलएप समाधास्यते ॥ एकार्थीभावेत्यादि ॥ अयं भावः ॥ समासे विशिष्टशत्यस्वीकारे तस्य प्रातिपदिकसंज्ञादिकंनस्यात् ॥ अर्थवत्याभावेनार्यवदधातुरप्रत्ययःप्रातिपदिकमित्यस्या- प्रवृत्तेः॥ नच कृत्तद्धितेत्यत्रसमासग्रहणेन सा संभवति ॥ तस्य नियमार्थतायाभाष्यकारा- ·मारतशक्तिसहितःप्राभञ्जनः दिभिरुतत्वात् ॥ समासेशत्तयमावेन शक्यसंयन्धरूपलक्षणायामप्यसंमयेन लाक्षणि. कार्थवत्वस्याप्यसंभवाय ! किस राजपुरुपइत्यादी राजादिपदस्य संवन्धिनि संपन्ये या लक्षणा ॥ नाद्यः ॥ राज्ञः पुरुषहति विवरणविरोधात् समाससमानार्थकयापयस्यैय विग्रहत्वात् ॥ अन्यथा तस्माच्छक्तिनिर्णयोन स्यात् ॥ नान्यः ।। राजसंपन्धरूपः पुरप इति बोधापत्तेः ॥ विरुद्धविभक्तिरहितप्रातिपदिकार्ययोरभेदान्वयव्युत्पत्तेः ॥ अपिच । बहूनांवृत्तिधर्माणांवचनैरेयसाधने ॥ स्यान्मगौरवंतसादेकार्थीमावास्थितः ।। धारा- दिनिषेधोधयहुच्युत्पत्तिमानम् ॥ कर्तव्यतेन्यायसिद्धत्वसाकंतदितिस्थितिरितिभूषणो- क्तकारिकाम्यामेकार्थीभावस्वीकारपक्षस्यसम्यक्त्वंप्रतीयते ॥ तदर्थस्त्विरयम् ॥ वृत्तध- लिङ्गसंख्याविशेषणाद्यऽयोगादयस्तेपाम् ॥ "सविशेषणानांवृत्तिनंयत्तस्पयाविशेषण- योगोने "स्यादिवचनैःसाधने गौरवम् ॥ तथा धवखदिरी निफीशांविर्गारयोघृतघटो गुड- धानाः केशचूडः सुवर्णालङ्कारोद्विदशाः सप्तपर्णइत्यादावियेतरेतरयोगादिक्रान्तयुक्तपूर्ण- मिश्रसंघातविकारसुच्प्रत्ययलोपवीप्साद्यर्थावाचनिकोवाच्यइत्यतिगारवं स्यादिति ॥ दूपणा- न्तरमुक्तम् चकारादीति ॥ आदिना घनश्यामो हंसगमना इत्यादावियाऽऽदीनां पूर्वोक्तानां च सङ्ग्रहः ॥ दूपणान्तरमाह ॥ बहुव्युत्पत्तिमानमिति ॥ अयमाशयः ॥ चित्रगुरियन स्थाम्यादिप्रतीतिरनुभवसिद्धा । नच तत्र लक्षणा॥ प्राप्तोदकोग्राम इत्यादौ तदसंभवात् ॥ प्राप्तिक भिन्नमुदकमित्यादिबोधोत्तरं तत्संबन्धिप्रामलक्षणायामपि उदककर्तृकप्राप्तिकर्म- ग्रामइत्यर्थालाभात् ॥ मातेति क्तप्रत्ययस्यैव कर्थकस्य कर्मणि लक्षणेति चेत्तर्हि समानाधि- करणप्रातिपदिकार्ययोरभेदान्वयव्युत्पत्तेरुदकाभिन्न प्राप्तिकर्मति स्यात् ॥ अन्ययासमाना- धिकरणप्रातिपदिकार्थयोरभेदान्ययव्युत्पत्तिभनापत्तिः ॥ एवमूढरथः उपहृतपशुः उद्धृतो- दनेत्यादावपि द्रष्टव्यम् ॥ अधिकं तु भूपणादौ स्पष्टमेवेत्यलं प्रासनिकेन ॥ एकप्रसर- तामङ्गस्त्वित्यादि । अयमादायः ॥ पूर्वतन्त्रे तृतीयस्य पञ्चमे पादे ॥ (सूत्र १८) "ऐन्द्रवायवेतुवचनात्प्रतिकर्मभक्षःस्यात् " इत्येकसूत्रे पञ्चमाधिकरणे संस्कारार्थस्वात्पूर्वा- धिकरणन्यायेन सकृन्द्रले प्राप्ते "विरेन्द्रवाययस्यभक्षयतिद्विर्येतस्यवपदकरोति" इति वचनाविभक्षं स्थापयित्वा (सूत्र १९) "सोमेऽवचनादलोनविद्यते" इत्यादित्रिसूत्र पष्ठा- धिकरणे ग्रहागां होमाद्वचनामावाशामक्ष पूर्वपक्षीकृत्य "अल्प जुहोति" इति विशेषवच- नात्सोमस्य शेषसत्वेन तत्प्रतिपत्ती विचार्यमाणायां "सर्वतः परिहारमाश्विनं भक्षयति" इत्याद्यपूर्वार्थवचनेभ्यसनामुत्तरपक्षीकृत्य (सूत्र २२) “चमसेपुसमाख्यानात्संयो- गस्यतनिमित्तत्वात्" इत्येकसूत्रेसप्तमाधिकरणे ज्योतिष्टोमे श्रूयमाणं "प्रैतुहोतुश्चमसःप्र- ब्रह्मण-प्रोद्गातृणांप्रयजमानस्यप्रयन्तुसदस्याना"मिति वाक्यं विचारितम् ॥ तत्र चमसिना चमसेपु भक्षणमस्ति नवेति संशये पूर्ववद्वचनामावादमक्षे प्राप्ते "होतुश्चमसोब्रह्मणश्चमसः" इत्यादिसमाख्याबलाभक्षण सिद्धान्त्यते ॥ तथाहि चम्यतेऽस्मिन्निति चमसः ॥ भक्षणा• ञ्चमतेरधिकरणार्थ लौणादिकोऽसन् । नच रात्र होताऽन्यदोदनादि चमिप्यति ॥ सोमचमस इति हि तं समाचक्षते । नच तद्धोतुष्यं किन्तु यजमानस्य ॥ स्पष्टं चेदं ·40 सहस्राक्षखण्डनम् तन भाष्ये ॥ अतोहोतुः संयोगश्चमसे भक्षनिमित्तम् ॥ यदाणादीनाम युपसत्यमा- श्रीयते तदापि भाट्टदीपिकायाम् " यदितणादयोऽयुत्पसाइतिपक्षाश्रयणंतदायमसशब्द. सपानेरूडरवेयोग्यतयवहोतृसोमादिसंपन्धोमक्ष्यभक्षकत्यादिसंबंधेनवेतितयाभक्षणसिद्धि- रपिकला भतधहोतृमझोद्गातृयजमानमत्रावरणग्राह्मणाच्छंसिपोतनेष्ट्रच्छायाकाप्नीध्राणां स्वस्वचमसेपुसमान्ययाभक्षः ॥ सदस्यपक्षेतस्यापिसचमसेवचनंत्वनिरूपयिष्यते " इस्युक्तम् ।। ततश्च चतुःसूत्रेऽष्टमाधिकरणेभाप्यवार्तिकभेदेन सुब्रह्मण्यसहितानां तदहि- वानो वा सामगानामुद्गादृचमसे भक्षणं चतु:सूयेनयमाधिकरणे मानस्तुतोहारियोजनमक्ष च व्यवस्थाप्य (सू० ३१) "वषट्कारायभक्षयेत्" इत्येकसूत्रे दशमाधिकरणे "षपदकर्तुःप्रथमभक्षः" इति चिन्यते ॥ अन किं भक्षमुद्दिश्य प्राथम्यं विधीयतउत प्राथम्यविशिष्टोभक्षः ॥ तत्र सप्तमाधिकरणे समाख्यया मासे माथम्यममासमत्रविधीयत इतिमाते प्रथममक्षइति समस्तपदेन योभक्षः सप्रथमइति व्यक्तरसंभवामाथम्यविशिष्ट- मक्षएवान वपटूकारनिमित्तकोविधीयते ॥ अतएवेहभाप्ये शबरस्वामी ॥ "मथकिस- मारपैवैकाभक्षकारणम् ॥ नइतिवूमः ॥ " वषट्काराघभक्षयेत्" वषट्कारश्चभक्षणे. निमित्तम् ॥ कयम् ॥ वचनात् ॥ एयंहिश्रूयते ॥ "वषट्कर्तुः प्रथमभक्षः" इति ।। भक्षणस्यअप्राप्तत्यानमाथम्यविधानार्थप्पशब्दःकिन्तु प्राथम्यविशिष्टंभक्षणमेव विदधाति इति" इत्याह ।। कमलाकरभट्टोपिमीमांसाकमलाकरे "यपदकर्तुः प्रथमभक्षइत्यत्रान्त्ये- पदेसमाख्याप्राप्तभक्षानुवादेनकर्तृविशिष्टभक्षानुपादेनवामाथग्यविधौवरूप्यादाक्यभेदाय कादिविशिष्टभक्षविधेषदकारोपिनिमित्तम्" इत्याचष्टे ॥ एवंचानसूने समाख्याप्राप्त- भक्षादतिरिक्तएवायंप्राथम्यविशिष्टोमाइति बोधनार्यएवसमुशयार्थश्वशब्दइति मम प्रति- भाति ॥ मत्र भादीपिकायां खण्डदेवः सयुन्हिकं पूर्वपक्षमुपन्यस्य “प्रथमभक्षइति समासरूपेएकस्मिन्पदेएकाशेनोद्देश्यत्वेएकांशेनविधेयत्वेचाङ्गीक्रियमाणेएकप्रसरताभङ्गाप- कर्मान्तरमेवेदम् ॥ नवतसिन्दूपकतानीजाभाषः ॥ सामर्थ्य भङ्गस्यैवतद्वीजत्वात् ॥ तथाहि ॥ सर्वत्रोद्देश्यविधेयभावस्थलेउद्देश्येविधेयान्वयात्पूर्वमुद्देश्यस्योद्देश्यत्वेनक्रियान्व- योवश्यवक्तव्यः ॥ भवएक्यच्छन्दयोगामाधम्पमित्यायुद्देश्यलक्षणमित्यपिसहच्छते । प्राथम्यंतल्वेनप्रथम क्रियान्वयोन्यस्यातिप्रसक्तत्वात् ॥ बन्न यदागिन्नपदस्थले यागेन- स्वर्गभावयेदित्यादौ तत्तत्पदात्पदार्थोपस्थित्यनन्तरं वर्गस्योद्देश्यत्वेन यागस्य च विधेयत्वेन कियान्वये प्रथममवगते पश्चादेव विधेयस्य यागस्यो द्देश्ये स्वर्ग अन्वयइति स्थितिः ॥ तद्वच्छहाप्येकपदस्थले भक्ष्ये प्राथम्यान्वयात्पूर्व भक्षस कियान्नयोभ्युपगन्तव्य ॥ ततश्च क्रियान्ययात्पूर्व मक्षप्राथम्ययोर्विशेषणविशेन्यभावानवगमादेकार्थीभावलक्षणसामथ्यम- जादपरिपूर्णस्य समासपदस्य पदान्तरेणाख्यातेनाप्यत्ययायोगः ॥ यद्यपि चास्सिन्मते चैया- करणद्विशिष्टार्थवाचकवं न सामध्य तथापि क्रियान्वयापूर्व उद्देश्यस्य सत्त्वेन क्रिया न्ययस्य वातुमशक्यत्वात् ॥ अतएव विविदिधन्तियझेनेत्यादी विविद्विषोद्देशेन यज्ञादिभाव - मा.प्रा.१८ ·१३८ मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः नाविधानेपि न क्षतिः ॥ तकप्रसरतामहमिया भक्षान्तरमेन विधेयम् ॥ अतएव लोहितोष्णोपेत्यादावतिदेशात्पूर्यमेवरोहितोष्णोपविशिष्टाः कर्तारएपप्रचारोद्देशेन विधी- यन्ते विशेषणमाप्रविधिफलकाइतिवनतकप्रसरतामापरिहारप्रसारोवक्ष्यते ॥ भतश्च प्रकृते एकप्रसरतामङ्गमिया प्राथम्यस्य पूर्वकर्मण्यनिवेशागुणादेव वपदक्तूंप्राथम्योमय- विशिष्टभक्षान्तरमेवविधीयते सोमसंस्कारार्थम् ॥ तत्र च यागायत्वेन वपदकारस्य सत. त्याल्कनुरपलक्षणमात्रत्येनार्यानिमित्तत्वावगतेपदकारनिमित्तकमिदं मक्षगं ग्रहेषु धम- सेपुचाविशेषारिसद्धं भवति" इत्याचष्टे ॥ एवमपि भावत्काभिप्रेतमद्वैतमेवोद्दिश्य न शुद्धत्व विधीयते येन एकप्रसरताभगमसनः स्यात् किन्तु ततोतिरिक्तमेव शुद्धस्वविशिए- मद्वैतं योध्यते ॥ तत्राधिकः शुद्धस्वगुणयोगस्वशायप्रतिषेधः ॥ तेन स्वदभिप्रेतस्य ज्यावृत्तिरप्यर्थसिद्धयेति एतदधिकरणार्थप्रकाशकं माधयकृतजैमिनीयाधिकरणमालास्थं कारिफाद्वयमाहुः ॥ आद्यभक्षेवपट्कतुरिति ॥ समासस्यरिछत्तिश्छेदः । पचिरसमा- सस्थित्यसंभवादितिपाठस्तुन्याख्यानविरोधादयुक्तोमाति । एतच माधयेनैव न्यायमाला- विस्तराख्येतद्विपरणे स्फुटीकृतम् ॥ "वपदक प्रथमभक्षइत्येवंधूयते ॥ यपदकर्ताहोता- तस्यभक्षणसमाख्ययाप्रासम् ॥ प्राथम्यत्वप्राप्तमितिवदेवात्रविधीयतइतिचेत् ॥ मैवम् ॥ प्रथमभक्षइत्यस्यसमस्तपदत्वेनयोभक्ष सप्रथमइत्येवंविच्छिद्यान्वेतुमयोग्यत्वात्प्राथम्यवि- शिष्टंभक्षणमत्रविधीयते ॥ तस्सिन्मक्षणेयपदकार:कारणम्" इति ॥ अत्रेदमपियोध्यम् ॥ मीमांसकैर्विशिष्टशक्तेरनभ्युपगमेपिविशिष्टलक्षणायाअंगीकारादेकप्रसरतातन्मतेसिध्यति॥ शुकप्रसरत्वनाम समासघटकपदयोरुद्देश्यविधेयभावेनान्वयावोधकत्वं नतु विशिष्टार्थो- पस्थितिजनकत्यम् ॥ तादृशव्युत्पत्तिारीरं तु समासघटकपदार्थनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्दे- श्यतासंयन्धेन शाब्दबुद्धि प्रति समासघटकपदजन्योपस्थितिःप्रतिबन्धिोति ॥ नचतार- शप्रतियन्यप्रतिबन्धकभावकल्पने गौरवमितिवाच्यम् ॥ सर्वत्र विशिष्टशक्किल्पनापेक्षया वचित्प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकभावकल्पने एव लाघवात् ॥ वस्तुतस्तु प्रथमपदार्थान्वितभक्ष- विशेष्यकवोधानुभवएवेतिमीमांसकैर्विशिष्टशक्तिरभ्युपेता ॥ एवं च यत्र वृत्तिघटकपदार्थस्य मानान्तरेणसिद्धखरूपमुद्देश्यत्वमवगतं तत्रैवेय व्युत्पत्तिर्न सर्वत्र ॥ भन्यथा छापिसमा- सोनस्यादित्यभिप्रेत्योक्तं प्राक् ॥ कापि समासोनस्यादिति ॥ यचकैश्विद्वैयाकरणै- स्यमेवैकासरताभगोनाम पद्विशिकोपस्थितिजनकत्वरूपसामर्थ्यभङ्गः॥ उद्देश्यविधेय- भावेनान्वये पृथगुपस्थितेस्खन्नत्येनतगादित्युक्तं तन्न ॥ भाष्यकृतानुक्तत्वात् ॥ किशो- देश्यत्वविधेयत्वे यच्छन्दतरछब्दोपब धव्यङ्ग्ये ॥ वृक्षौ ऋद्धत्वादिवत्तदन्वयासंभवान तथान्वयः ॥ एकार्थीभावाभाषेपि घटमित्यादीयोघटः सकर्मेत्युद्देश्यविधेयतयाऽन्वयस्या- भावेन सतितारपर्ये ध्वसोरेदावम्यासलोपवेत्यादौ समासेपि तयान्वयदर्शनेनचैकप्रसरता- भङ्गसैकार्थीभावकृतस्वाभावनिश्चयाच ॥ किञ्च तयान्वयाऽभिमायेणसमासप्रयोगेपि प्राप्तत्वाप्राप्तवादिपर्यालोचनोत्तरं लोहितोष्णीपाइत्यादौ तथायोधोभवत्येवेति नासाधुते- ·सहनाक्षखण्डनम् १३९ साशयेनाय भाष्ये नोक्तः ॥ विशेषणंविशेष्येणबहुलमितिसूत्रे "उभयविशेषणत्वादुमयो- श्वविशेष्यत्यादुपसर्जनाप्रसिद्धि "रितिवातिक उभयमुद्दिश्य विशेषणवस्य विधयताम- वीतेश्च ॥ प्राप्ताप्राप्तविवेकस्तुपण्डितस्यविधिरसयापण्डितमाह्मणइतिप्रयोगेब्राह्मणरवमय- गतंपण्डितत्वंचानवगतमितिध्येयः॥ अतएव काव्यप्रकाशकृतेदशप्समासयापयानि द्विती यमामिवकार्मुकस्य ॥ वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मतेत्यादीनिसप्तमोलासेच्युतसंस्कृतिदोपे- नोदाहृतानि किन्त्वविमृष्टविधेयांशएव ॥ एवं च पृथगुपस्थितयोस्तथान्वयइत्युत्सर्गस्य स्यागेनसहृदयहृदयस्य वैमुरयं केवलं तस्यदूषकताबीजम् ॥ यत्तु काव्यप्रदीपे गोविंद- सूरिणा " उद्देश्यविधेयंचयदिपृथक्पदाम्यामुपतिष्ठतेतदामातमुद्दिश्याप्राविधीयते नच समासे पृथक्पदादुपस्थितिरपृथगुपस्थितौ च न तथा व्युत्पत्तिरित्युक्त तत्रोत्सर्गेणेति शेषोयोध्यः इतिमञ्जूषाकारः साहित्यदर्पणेपिसप्तमपरिच्छेदे स्वर्गमामटिकाविलुण्ठनवृथो- छुनःकिमेभिर्भुगैरित्यादीन्यविमृष्टविधेयांशम्थलएवोदाहृतानि ॥ ज्युतसंस्कारतायांतु गाण्डीवीकनकशिलानि मुजाभ्यामाजघ्नेविषमविलोचनस्यवक्षइत्येवोदाहृतम् ॥ "भाडो यमहनः ॥ स्वाङ्गकर्मकायैतिअनुशासनबलादाइपूर्वस्यहनःस्वाङ्गकर्मकस्यैवात्मनेपदंनिय- मितम् ॥ इद तु तल्लतितमितिव्याकरणलक्षणहीनत्वाच्युतसंस्कारत्यम्" इति योकप्रसर- वाभङ्गेऽपप्रयोगोऽभिप्रीयेततहितान्यत्रोदाहियेरन् ॥ किज समासादायपि तयाप्युत्पनस्य तदोधोदुरिः ॥ भाप्याद्यनुक्तेश्च नासाधुत्वम् ॥ विशिष्टोपरिस्थितावपि विशेषणादौ प्रकारतादिस्वीकारवदुद्देश्यत्वादिस्वीकारे वाधकामावात् ॥ स्पष्टं चेदं मायेण सर्व लघुम- रुपायाम् वृचिविचारे ॥ अधिकं च तत्रैव कर्मधारयविचारे "सप्तदशारनिर्वाजपेय- स्ययूपोभवति ॥ लोहितोष्णीपात्विज.प्रचरन्तीत्यादौ वाजपेययूपारलीनुष्णोपचा- नूयसप्तदशनलौहित्यादिविधिरितिमीमांसकाः" इत्यादि दृष्टव्यम् ॥ तदेतत्सर्वमनसि कृत्याहुः ॥ एवञ्चशुद्धाभिनेत्यादि । मायायाभगवच्छक्तिरूपत्वेनभगवदभिन्नतयाशुद्धत्वेनसदसद्विलक्ष- णस्याऽनिर्वचनीयस्याशानस्याऽशुद्धत्वसंपादकस्यास्वीकारावरसन्म- तेशुद्धाद्वैतंसार्वदिकम् ॥ भवन्मतेतुतादृशाशानविशिष्टस्यैवजगत्का- रणत्वेनजीवस्यापिमायोपहितत्वस्वीकारेणजातोपिमायिकत्येनैतन्म- तेइतिसङ्गतम् ॥ एवंचकिञ्चेत्यादिकमसङ्गतमेव ॥ यच्चसहस्राक्षे किशङ्कराचार्यमतइत्यादितन्मते अभावादित्यन्तं तद्दषयन्ति । मायाया भगयच्छकीत्यादिना ॥ अयं भार. ॥ मायायाभगवच्छक्तित्व "यसा- न्मापी" विद्ययाऽविद्यायाशक्त्यामाययाचतिपेवितमित्यादिधुतिपुराणसिद्धम् ॥ तस्याभग- पदभिवत्वं तु "पराऽस्यशक्तिः" इत्यादौ परस्यस्वाभाविकत्वादिश्रावणात् ॥ प्रकाशा- श्रयादिसूनः कौर्मादिवचनैश्वशक्तिशक्तिमतोरमेदस्योपपादयिष्यमाणत्वाच ॥ एतेन मिथ्यात्वमनोरथोपास्तः ॥ मिथ्यावस्तुनः परत्वस्वामाविकत्वाययोगात् ॥ अभेदादेव ·१४० मारुतशक्तिसहितःप्राभञ्जनः नासा द्वैतापचिन प्युरीतिकासंबन्धः ॥ पराऽभिसरवाच न तस्याभशुद्धरयम् ॥ परस्य शुदबुद्धत्वाधाम्नानार ।। नहि वही शुद्धे वह्नताशक्तिरशुद्धा भवपि ॥ वदभिमत मायाशब्दवाच्यमज्ञानं तु मोक्षविरोधिस्वारसाधनेरच्छेद्यत्वाचाशुद्धत्वसंपादकमेयेत्युक्तं प्राक् ॥ तस तथात्वादेव तदनुपहिततया जीवेश्वरातिरिक्तस्यैव चैतन्यस्यशुद्धवं तायक- प्रत्येप्वभ्यस्यते जीवईशोविशुद्धाचिदित्यादौ ॥ अतः शुद्धकार्यकारणास्मफयहाद्वैता- भावाम तव मते शुद्धाद्वैतम् ॥ नच मन्मते अद्वैतज्ञानात्पूर्यमपि ब्रह्मणः शुद्धत्यमेवेति पाच्यम् ॥ ब्रह्मैकदेशे मायायाः सादिकसत्यागीकारेण तदभावात् ॥ अनङ्गी- कारे पुनः सृष्टयुच्छेदपसङ्गात् ॥ सृष्टिप्रलययोः पौनःपुन्ययोधकस्य "प्रजायन्ते तत्रचैवापियन्ति ॥ धातायथापूर्वम्" इत्यादिशास्त्रस्यब्याकोपाच ॥ नच तस्यामिष्या स्वेन न तरसंबन्धइति वाच्यम् ॥ अज्ञानस्य मिथ्यारवेन भावरूपावासिद्धेः॥ कल्पित- स्थानादित्वा नुपपत्तेश्व ॥ मायया जीवभावोजीयकल्पिताचसेत्सन्योन्याशयाच ॥ सद- सत्वाभ्यामनिर्वचनीयत्वस्वीकारेण सत्यांशेन तत्संबन्धस्यानपायाच ॥ तस्मात् जीवई- शोविशुदाचिद्विभागस्वनयोर्द्वयोः ॥ अविद्यातस्कृतोबन्ध.पढस्माकमनादयइत्यूरीकारा- अवतामद्वैतज्ञानात्पूर्वमपि द्वैतमशुद्धत्वं च ॥ भनादित्वेनानादिमावस्येन वा मायापा नित्यत्वसाधने तु सार्वदिकमपि तत् ॥ मायासी] कारणमविद्यासकीर्ण कार्यमिति कार्ये कारणे च साकूर्यस्य मायाऽविद्यासंबन्धे हेयत्वेनाशुद्धतासंपादकरवस्य च त्वन्मतप्रन्थेषु कार्योपाधिरयजीव कारणोपाधिरीश्वरः ॥ कार्यकारणताहित्वापूर्णयोधोवशिष्यतइत्यादाव- नेकत्रकण्ठरण स्वीकारादेतन्मतेसुनिप्पन्नमिति मार्तण्डोक्त सुसङ्गतमेव ॥ औपनिषदमते कार्यकारणयोः शुद्धत्वे मान तु श्रुतिसूरादिपु तत्र तत्र ब्रह्मणएवकारणत्वकथनं जीवादेः कार्यत्वकथनं मायाऽविद्योपाधिभावस्यानभिधानं च स्पष्टमेव ॥ तयोः स्फुटशुद्धत्वबोध- कोनृसिंहतापनीसन्दर्भस्तु मार्तण्डटीकायां इतिब्रह्मविदाहादमितिकारिकाव्याख्यानेद- र्शितः ॥ समातण्डखण्डनाकाण्डताण्डवे पण्डितायमानेन भवता नानातोपि ॥ कुतस्तरां वडूपणकथा ॥ विशेषतश्वससन्दर्भो (म० २ पा० ६ सू०६) दृश्यतेत्वित्याद्य- धिकरणभाष्यप्रकाशे उपनिषद्दीपिकादौ च विशदितइत्यलम् ॥ तस्माद- स्माकमेव शुद्धाद्वैत सार्वदिकम् ॥ किञ्चारमन्मतेजीवस्यापिशुद्धत्वेनपष्ठीतत्पुरुपोपिसंभवति ॥ तत्रापि- शुद्धेऽद्वैतमितिसमासेसप्तमीतत्पुरुपेकार्यस्याऽशुद्धत्वशङ्कास्यादेवं. शुद्धनाद्वैतमित्यत्रापि ॥ शुद्धस्याद्वैतमितिसमासेकारणेऽशुद्धत्वश- कास्यादतः शुद्धयोरद्वैतमितिसमासः कर्तव्यः ॥ त्वन्मतेचजी- वस्याऽसुद्धत्वेनशुद्धयोरितिसमासाऽसंभवः ॥ नचशुद्धयोस्तत्वंप- दार्थयोरद्वैतमितिसमासः संभवत्येवेतिवाच्यं ॥ तत्वंपदार्थयोरि- त्यत्रतत्वंपवाच्ययोरित्यर्थकत्वेतयोरद्वैतासंभवः ॥ नहितत्पदवा- ·सहस्राक्षखण्डनम् ध्यस्यसर्वशत्यादिविशिष्टस्यमायाप्रतिबिंबितस्यतदवच्छिन्नस्यवाड- स्पशत्वादिविशिष्टेनान्तःकरणाऽवच्छिन्नेनतत्प्रतिवियितेनवात्वंपद- चाच्येनाभेदस्तवसंमतः ॥ तत्त्वंपदलक्ष्ययोरित्यर्थकत्वेतुद्विवचनानु- पपत्तिः ॥ पदद्वयस्यापित्यन्मतेस्वरूपमात्रलक्षकत्यात् ॥ स्वरूप स्पैकत्वेनतद्वित्वाऽन्ययस्याऽसंभवात् ॥ एवंचषष्ठीतत्पुरुषेपीत्याध सङ्गतमेव ॥ ब्रह्मणःशुद्धत्वेऽपिजीवस्यत्वन्मतेमायिकत्वेनशुद्धत्वा- ऽसंभवात् ॥ अद्वैतपदार्थब्रह्मणिशुद्धपदार्थस्यामेदेनान्वयस्यशुद्धयोर- मेयोधस्य घोपपादितत्वेन तत्रदोपलेशस्याप्यसम्भवात् ।। तदज्ञान- मूलकः (शुद्धपदार्थस्यान्यय के तिवाच्यं ॥ मेदेवातज्ज्ञानेचा तज्ज्ञा- नाभावेवे)त्यादिकःस्वकपोलकल्पितशंकासमाधानखण्डनरूपोग्रन्थः (फर्तुशक्य ) इत्यन्तःप्रलापोऽपास्तः ॥ यदपि ॥ किश्चेत्यादिनाब्रह्म- णोघटादिविषयकमिथ्याज्ञानविषयत्वंशङ्कराऽऽचार्याः स्वीकुर्वन्ती- त्युक्तंतदपिशङ्कराचार्यमतमशात्यैव ॥ ब्रह्मणोघटादिविषयकस्यायंघ- टइत्यादिशानस्य विषयत्वे तावतेवब्रह्मज्ञानसंभवेन मोक्षः स्यात् ।। कित्वखण्डाफारवृत्तिविषयत्वमेवतैःस्वीकृतं ॥ अस्मन्मतेचभेदज्ञानेन शुद्धपदार्थस्यान्वयोनास्त्येवेत्यसकृदावेदितमेवातःशुद्धस्यमेदशानेका सम्बन्धइतिशद्वैवनसंभवति ॥ कर्मधारयसमासपक्षेशुद्धपदार्थस्या- ऽभेदसम्बन्धेनाऽद्वैतपदार्थेऽन्ययस्वीकारेणसप्तमीप्रसद्स्याऽऽशकै- घनसम्भवत्यसत्संमतार्थसिद्धिश्चसंभवति । तथाच (नापितृतीय: तत्रानुयोगितयाऽन्वयेसप्तमीप्रसङ्गात् ॥ त्वत्संमतार्थासिद्धेश्चे)त्या. दिकनिरस्तं ॥ किञ्चत्वन्मतेप्यद्वैतमित्यस्यद्वैताभावार्थकत्वेपारमार्थि- कमद्वैतप्रविश्यशरणश्रुतिः॥ वाधनादुपजीव्येननविमेतिकदाचनेति- त्वत्संमतश्लोकेपारमार्थिकपदस्यान्वयः कुत्रेतिवक्तव्यम् ॥ भेदेचाऽ- भावेवा ॥ नायः ॥ मेदस्यपारमार्थिकत्वेद्वैतापत्तिः॥ नद्वितीयः॥ तत्रप्रतियोगितयाऽन्वयेषष्ठीप्रसङ्गादनुयोगितयाऽन्वयेसप्तमीस्यात् ॥ इत्यादिदोपस्यापादयितुंशक्यत्वेनतुल्यत्वात् ॥ उक्तंचयतः ॥ यत्रो- भयोःसमोदोपः परिहारोपिवासमः ॥ नैक पर्यनुयोकव्यस्तादृशार्थ- विनिर्णयइति संक्षेपः॥ एवं कर्मधारयपदं समय पष्ठीतत्पुरुषपक्षमपि समर्थयितुं तत प्रत्यवस्थायकं ॥ सहस्राक्षे ऐवशुद्धयोरित्यादि सिद्धिरितिसक्षेपइत्यन्तं भाग दूषयन्ति । किचासन्मत- १ एव शुद्धयोस्तत्वंपदार्थयोसन्मतेचैतसत्त्वेन पटीतत्पुरुषपक्षेऽपि शङ्कराचार्यमते शुद्धाऽद्वैतपदसगति ॥ त्वन्मतेतु तत्पक्षे उकविध शुद्धपदार्थस्य सबन्ध वेतिवाच्यम् ॥ गेदे

·१४२
मारुतशक्तिसहितः प्रामसनः
इत्यादिना n विनिर्णयहतिसंक्षेपइत्यन्तेन ॥ जीवस्यापिशुद्धत्वेनेति ॥ अपि-
शब्दोजदमपञ्चस्य कारणस्याक्षरस्य च समुद्यायकः ॥ तेन कार्यकारणयोरुभयोः सिद्धान्ते
शुद्धवम् ॥ मार्तण्डटीकानुरोधेन समासान्तरानुपपत्ति दर्शयन्ति ॥ तनापीति॥
ससमीतृतीयातरपुरुपयोः शुद्धपदं कारणमानपरं संभयति ॥ तसिंस्तेनसह या कार्यस्या-
द्वैतमित्यर्थः ॥ तायता कार्य शुद्धवं न प्राप्यते ॥ पटकवचनेन सत्पुरपे शुद्धपद
कार्यमाग्नपरम् ॥ तेन कारणे वन्नापातीत्युभयोः शुद्धतायोधनाय शुद्धयोरद्वैतमित्येव
विग्रहोयुक्तः ॥ सप्तमीतत्पुरुषादिपक्षेषु सप्तमीतियोगविभागारसमासाश्रयणमित्यादिदो-
पान्तराणि विशेषतः प्रयोजनाभावाय लिख्यन्ते ॥ जीवस्याशुद्धत्वेनेति ॥ जीवत्ये-
त्युपलक्षणम् ॥ कार्योपाधिरयंजीवःकारणोपाधिरीश्वरः ॥ कार्यकारणताहित्यापूर्णोधो-
वशिष्यत इति कण्ठरण सङ्कीर्णयोरेव कार्यकारणभावस्तयोरेवोपाधिमागत्यागेनाद्वैवं च
भवरसंमतमिति न त्वन्मते षष्ठीतत्पुरपः ॥ उभयोः शुद्धत्वे तुन कापि भागत्यागोपेक्ष्यते ।
तदपेक्षणे तु कार्य कारणे चोभयत्राशुद्धत्वापादक सायप्रयोजकस्त्याज्यमागोस्त्येवेति
न शुद्धयोस्तयोरद्वैतं वन्मते ॥ तेन (शुद्धयोस्तत्वंपदार्थपोस्सन्मतेऽद्वैतसत्येन) इत्या-
धुक्तिनिरस्ता ॥ किञ्च काव्यप्रकाशादिपु स्याद्वाचकोलाक्षणिकःशब्दोग्रव्यञ्जकस्त्रिधा ॥
वाच्यादयस्तदास्युरितिकथनारपदार्थयोरिस्पन च वृत्तिद्वयस्वीकारपक्षेप्यर्थपद वाध्यपरं
लक्ष्यपरं वेति विकल्प्य दूषयन्ति ।। तत्वंपदार्थयोरित्यत्रेत्यादिना ॥ अमेदस्तब-
संमत इति ।। सर्वज्ञवाल्पज्ञत्वादिपरम्परविरुद्धधर्मशालिनोरैक्यस्यासंभवात्साक्षात्तयोः
सन समतइत्यर्थः ॥ किन्तु कार्यत्वकारणत्वनिर्वाहकमागस्य त्यागेन केवलचैतन्यस्यैक्यं
संमतम् ॥ तथासति शुद्धयोरिति द्विवचनस्यानुपपत्तिमाहुः ॥ तत्पदलक्ष्ययोरिति ॥
स्वरूपमावेति ॥ स्वरूपपदं शुद्धचैतन्यपरम् ॥ मारपदमशुद्धत्वापादककार्यकारण-
भावप्रयोजकोपाधिभागव्यवच्छेदार्थम् ॥ द्वित्वस्योपाधिमानमूलकरयादुपाधिरहितस्यैव
शुद्धतापास्पन्मतेपि स्वीकाराच्च शुद्धे द्विरवानुपपत्तिर्युक्तव ॥ सिद्धान्ते द्विवचनोपपत्ति
च दर्शयिष्यामः ॥ तस्मादुका तन्मते शुद्धाद्वैतपदसतिरसातैव । मपिचैवं समास-
वातन्शानेवातज्ज्ञानाऽभावेवा। नायः॥ अप्रसिद्धः॥ नहि ते शुद्धब्रह्मसंपन्मी भेदः प्रसिद्धः॥
सामाऽभावेन समासाऽभावप्रसनाच ॥ अतएव न द्वितीयः ॥ नहि देवदत्तस्य यद्धटशानं
वदभावोगदते इत्यय देवदशस्याऽघटज्ञानं यज्ञदत्ते इति विशाः प्रयुञ्जते । लिच शुद्धस्स भेद-
ज्ञानेन का संबन्धः॥ नतावद्विषयिता ॥ तवा प्रसिद्धः । श्रमारमकस्याऽपि तस्य सत्त्वे त्वसं-
मतस्य शुद्धाद्वैतस्याऽसिद्धेध नहि तत्सत्त्वे तनिषेधः कर्तुं शक्यः॥ किश्वेदमेव शङ्करा-
चार्याः सीकुर्वन्ति यहाह्मणोपटादिविषयकमियाज्ञानविषयत्वं तत्त्वमपि खोकुर्यास्तहि कर्म-
धारयपक्षे खमतेन सहैव तन्मतं प्यावर्तयेः ॥ नाप्याश्रयायिभावः ज्ञानस्य सत्यत्वे मेदसिद्धः॥
असत्यत्वे ईश्वरस्य भ्रान्तत्वापतेः॥नापि तृतीयः। तमाऽतयोगितयाऽन्वये सप्तमीप्रसङ्गात् ।।
खत्मतार्थासिदेव ॥ प्रतियोगितया तु नान्वयसंभवः ॥ भेदज्ञानस्य तथान्वितत्वात् ॥ किस
शुद्धप्रतियोगिकोद्वैतप्रतियोगिकोऽभावइत्यर्थे का तवेष्टसिद्धिरितिसक्षेपः ॥ ३॥ ६ ॥

·१४३ सहस्राक्षखण्डनम् द्वयेपि स्वमते शुद्धाद्वैतपदसजतिस्वीकुर्वन्स्योक्तपूर्वरीत्या शुद्धपदव्यावत्यै स्यमतप्रसिद्ध पक्षद्वयेपि प्रदर्शय ॥ मतान्तरप्रसिद्धप्यायतनार्थमेव सदिति चेजितमस्माभिः ॥ फलित- माहुः । एवञ्चषष्ठीति ॥ ब्रह्मणः ॥ मायाविद्योपाधिरहितचैतन्यस्य । जीवस्पति शयलस्याप्युपलक्षणम् । अथवा विशुद्धचित्तव सह जीवस्यामेदमिच्छन्तमेकदेशिनं प्रतीय- मुक्तिः ॥ स्वमते समासद्वयेपि तदुक्तदोपाप्रसक्ति योधयितुमाहुः ॥ अद्वैतपदार्थ इत्यादिना ॥ कर्मधारये शुद्धपदार्थस्याभेदेनान्वयः ॥ पछीतापुरले शुद्धयोरभेदयोघइति विवेकः ॥ तयाहि पष्ठीतत्पुरुषपक्षेप्यद्वैतशब्दार्थउक्तरीत्या द्वित्वप्रकारकशानविन्द्वमैक्य- ज्ञानमेव ॥ तत्र शुद्धपदार्थस्य विपयितासंवन्धेनान्वयः । तथाच शुद्धयोरद्वैतमित्यस्य मायासंयन्धरहितकार्यकारणविषयकममेदज्ञानमित्यभिमेयतेऽतोन फाप्यनुपपत्तिः ॥ यथद्वैतशब्दार्थोभेदज्ञानाभावः स्यात् ॥ स्यात्तदा (भेदेवातज्ञानेवातज्ज्ञानाभायेवा) इति विकल्पावकाशः ॥ तथार्थानङ्गीकारादेव पक्षत्रयउपक्षिप्तदोपानिरताः । किञ्चायु- पेत्यापि घूमः ॥ अस्त्वद्वैतशब्दार्थमेदज्ञानामावैकदेशे मैदे शुद्धपदार्यस्यान्वया ॥ संपन्धश्च शुक्तिरूप्यमित्यादौ समम्तस्थले शुक्त्यादेप्यादाविव स्वाधिकरणकारोपविषय- स्वम् ॥ मच शुदसंबन्धी भेदस्तवाप्रसिद्धइति वाच्यम् ॥ मायोपाधिसंवन्धमन्तरा शुद्धस्य ब्रह्मणएव पहुस्सामितीच्छया आकाशादिवत्तत्कार्यरूपेण परिणततायाः "सहसा- चानास ॥ तदात्मानस्वयमकुरुत" इत्यादिकाववैत्तिरीयप्रभृतिश्रुतिभिर्निश्चयात्कार्य- कारणयोरभयोः शुद्धत्येपि भाकाशोवायुश्च रस्तुतोऽतिरिकायेत्येवं कार्यकारणयोरा- रोप्यमाणस्य भेदस्य मन्मते शुद्धसंबन्धितायाः प्रसिद्धत्वात् ॥ एतेन सिद्धान्ते शुद्धयोरिति द्विवचनस्योपपत्तिरपि सिद्धा ॥ एकमेवेत्यादिश्रुतिभिरेकसङ्ख्येच "सएकधाभवतिनिधा- मयतिपञ्चधासप्तधानवधाचैवपुनश्चकादशःस्मृतः शतवदशचैकश्वसहस्राणिचविशतिः" इत्यादिभिश्छान्दोग्यभूमविद्यादिश्रुतिभिःसङ्ख्यामात्रमपि ब्रह्मधर्मएव ॥ सच बहुस्यामिती- च्छयाग्निसंयोगेन जतुघृतातद्रवत्वमिवाभिव्यज्यते ॥ सङ्ख्यामावस्य ब्रह्मधर्मत्वादेवाश्व- मेधप्रकरणेतैत्तिरीयसंहितासप्तमकाण्डद्वितीयप्रपाठकेएकादशानुवाकमारम्य यावदध्याय- समाप्ति " एकस्सैस्वाहाद्वाम्यांस्वाहानिभ्यास्वाहा " इत्यादिना "समुद्रायस्वाहामध्याय- स्वाहान्तायस्वाहापरायस्वाहा" इत्यन्तेन सर्वसत्याविशिष्टपरमामनमाहुतपमानाताः॥ समाजलात्मनो समुद्रतरणयोरितीव शुद्धमोहतुकार्ययोरिति द्विवचनं नानुपपन्नम् ॥ नववृत्त्येकदेशेन्वयासामर्थ्याभावानुपपनइति शंक्यम् । शरैशातितपन्नइत्यादायन्वयि- तावच्छेदकरूपेणोपस्थितवृत्त्येकदेशाप्यन्वयस्य सवैः स्वीकारात् ॥ एतेन (अप्रसिद्ध सामर्थ्यांमावेनसमासाभावाप्रसङ्गाथ) इति तदुक्तं हेतद्वयमपास्वम् ॥ भेदज्ञानेऽन्वय- खीकास्पझेपि मतएवेति परामृष्टोद्वितीयहेतुथनिरतः । देवदासस यटज्ञानमित्याधुदा- हरणं स्वत्यन्तविरूपम् ॥ तत्र देवदत्तसंबन्धि यइटज्ञानं तदभावस्थाधिकरणं देवदामिन- मिह तु शुद्धसंबन्धि यतेंदज्ञानं तदमावस्याधिकरण न मिन्नं ज्ञाने देवदत्तसंबन्धमान- यिता भेदज्ञाने नु शुदसंबन्धौविषयितेति मेदान् ॥ देवदत्तोघटं मानयति तस्य घटज्ञाना- ·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः भावादिति तु विज्ञाः प्रयुञ्जतएव ॥ घटाज्ञानं पटाज्ञानमिति च ॥ तन्नदेवदत्तस्य नृत्येक- देशे घटज्ञानेऽन्वयः ॥ अन्यथा त्वदुक्तरीत्या सप्तमीप्रसद्वात् ॥ घटाक्षानमित्यादौ तु घटादिविषयकज्ञानस्याभावइत्येवार्थः ॥ अनापि कृत्येकदेशेज्ञानेघटादेविषयिता ॥ अपि घ भवानपि शतशस्तथा प्रयुते ॥ यथा संप्रति शुद्धाद्वैतपदार्थदूपणारंभएव (समास- द्वयस्याप्यसगतेः) इति भवान्प्रायुत ॥ अत्र समासद्वयशब्दार्थस्य सङ्गतावन्वयस्तद- भावे वा ॥ नाद्यः ॥ समासैकदेशेन्वयासंभवस्य त्वया स्वीकारात् ॥ न द्वितीयः।। अनुयोगितयान्वये सप्तमीप्रसङ्गस्य त्वयोक्तत्वात् ॥ तन्न यथा समादध्यास्तथात्रापि समाधिमवधारय ॥ प्रयोगान्तराण्यप्युदाहरिष्यन्ते ॥ शुद्धस्य भेदज्ञाने संबन्धस्तु विषयिता ॥ शुद्धयोः कार्यकारणयोमिथ्याद्वैतविषयवस्तुममप्रसिद्धमेव ॥ द्वैतस्यमिथ्या- स्वान्मत्संमतशुद्धाद्वैतस्ससम्यसिद्धिः ॥ त्वमतेद्वाभ्यांप्रकाराभ्यामितज्ञातमितिविग्रहे- णद्वैतशब्दवाच्यस्यनामरूपात्मकप्रपञ्चस्पमिथ्याभूतस्पमतीतिविषयस्येप्यद्वैवपदेनयथानि- पेधः । स्पष्टं चेदंमभूपादिष्वपि ॥ तथाशुद्धकार्यकारणविषयकभेदज्ञानस्यभ्रमात्मकस्य निषेधःकर्तुशक्यः ॥ द्वाभ्यांप्रकाराभ्यामितंज्ञानरादेवद्वतमितिविग्रहेणद्वित्येप्रकारतारयावि- पयता ॥ शुद्धयोस्तुविशेप्यताख्यासेतितत्वम् ॥ यथातवघटादिप्रपञ्चविषयफमिथ्या- ज्ञानविषयत्वब्रह्मणस्तथास्माकंभेदभ्रमविषयत्वमुपाधिसंबन्धरहितब्रह्मात्मककार्यकारण- योरितिजानीहि ॥ वदेतत्सर्वमनुसन्धायोक्तमूले ॥ तदशानेत्यादि ॥ अपास्तइत्य- न्तम् ॥ गतेनैयकिजेदमित्यादिावतैयेरित्यन्तातदुक्तिपिप्रत्युक्ता ॥ तेपामतेकार्यस्य- मिथ्यायकार्यकारगयोरोपाधिकायमसाकतुकार्यस्यापिसत्यत्वंतयोरनौपाधिकत्वंचेत्याविय- हुदरतारतम्यस्यासकृद्रोधितत्वेन (तचेत्वमपिस्वीवर्याः) इतिकयनस्याशक्यत्वात् ॥ शुद्धपदार्थभेदज्ञानयोराश्रयाश्रयिभावस्तुनैवस्वीक्रियते ॥ शुद्धयोरभेदज्ञानमितिमुख्ये- ऽस्सस्पक्षेतुसोपिनविरुद्धः ॥ अभेदस्यसत्यबादीश्वरस्यभ्रान्तत्वानापत्तेः ॥ (किञ्चेदमेव- पाङ्कराचार्याः) इत्यायुक्तौदूषणान्तरमप्याहुः ॥ यदपीत्यादिना ॥ वस्तुतश्वशुद्ध- योरद्वैतमैक्यज्ञानमितिसिद्धान्तासतदीयफल्पनावकाशइत्यापायेनाहुः ॥ अस्मन्मतेचे त्यादि ॥ विज्ञासाकंकर्मधारयपक्षोमुख्यः ॥ तत्रशुद्धाद्वैतशब्दस्यपरब्रह्मपरतायाः शीघ्रगुपस्थितेः ॥ पठीतत्पुरपपक्षस्तुसिद्धान्तबोधसौकर्थिः । अतएवमार्तण्डटीका- पृद्धिः । शुद्धाद्वैतपदेशेयः । समास कर्मधारयः ॥ अद्वैतशुद्धयो.प्राहु-पठीतपुरपंछ- घाइत्यस्यरिपरणेकोधारयपक्षप्यारयाय "अतएवस्पटतयायोधायपष्टीतरपुरपमाहुः" इत्युत्तरार्धमवतारयनिःसष्टतयायोधनार्थमेवपक्षान्तरादरणमितिदर्शितम् ॥ मभावधा- सन्मतेयपदार्थतयानयागीमियतेऽठ सहस्राझे (नापितृतीया) इत्यादिनाऽमावेन्षय- पक्षभापदिशामतमीप्रसमादेशका मूलंनास्तिकृत शासेतिन्यायादेवनिरस्तेत्यभिनेत्याहुः ।। फर्मधारयसमासइत्यादिना ॥ यदिचशुद्धमरामित्यत्रापिश्यधिसतान्दोपान्या- सदाप्रतिबन्दीमाः । फिजत्वन्मतेपीति ॥ पपिप्रतिमन्द्यामनुत्तरत्यंतथापि तरस- माधिना प्रकृतेपि समाधिसंभयेम व्यासपरणरपि (म० २ पा० २ सू० १३) "सम- वापाम्युपगमारा" इत्यादीतसाभादरणादिशापितदादरणमदोषः ॥ नन्येतायतापिपष्टीरा- ·सहस्त्राक्षखण्डनम् १४५ सुरवपक्षे किमायातमिति चेत्सन्तिमाशापष्टयन्तघटिताअपिशवशःप्रामाणिकप्रयोगाः ।। यथागीतायाम् (भ० ५ श्लो०१६) ज्ञानेनतुतदज्ञानयेपांनाशितमात्मनइति ॥ मन धात्मनइत्यस्य अज्ञानमित्यत्रापिसंयन्धमाकागः "तदज्ञानयेषांजन्सूनांविवेकज्ञानेना- त्मविपयेणनाशितमात्मनोमाति" इति ध्याचक्षाणैर्दर्शितः ॥ पावरानन्दकृततापर्यवो- चिन्यांच "ज्ञानेनतुश्रवणादिसमुत्पतेनारमविषयरेणाटमनोबुद्धेःसंबन्धिबुद्धिनिष्टमित्येतत्" इत्यादिना सोतिस्फुटीकृतः ॥ येपामित्यस्यापितग्रसंबन्धःोधास्वाम्यादिमिरसन्दिग्यो दर्शितः ॥ तथा चाज्ञानपदैकदेशे ज्ञानमात्मादेः संबन्धे असामयादि । तदमावेसंयन्धे- नुयोगिनः पठ्यनुपपत्तिः ॥ इहाज्ञानशब्दस्य ज्ञानविरुद्धायरकवस्तुपरस्येत्वद्वैतपदस्यापि उत्तरीतिकोऽर्थइति तुल्यम् ॥ तथा (म० १६ लो० ४) अज्ञानचाभिजातस्यपार्यसंप- दमासुरीमिति ॥ अग्रापि श्रीधरस्वामिशङ्करानन्दादिभिः "अज्ञानमविवेकः ॥ अज्ञानस- दसद्विवेकामानः" इत्यादिन्यवारि ।। इद भासुरीसंपदमभिजातस्यज्ञानाभावएवसंबन्धः॥ तस्य यज्ज्ञानं तदभावहत्यर्थस्यतुतायकैरप्यकृतस्यादनौचित्याच ॥ एवञ्चपध्यसङ्गतिः॥न चापवं करप्यम् ॥ स्वमन्येषु दोषप्रसङ्गात् ।। अकल्पनाच ॥ किञ्चमहाभाप्यादिषु (म. १ पा० ४ सू० ९३) अधिपरीअनर्थकावित्यादिसूत्रेषु "उक्तार्थानामप्रयोगः" इत्याद- यस्तादृशप्रयोगाश्यन्ते । एवमन्येपिशतशः सहस्रशः प्राचां प्रयोगाद्रष्टव्याः ॥ अथया किमेमिः॥ व सावत्स्वप्रयोगानेय विचारय ॥ यथा षष्ठीतत्पुरुपखण्डनावसरेपि (तयार- सिद्धेः ॥ भ्रमात्मकस्यापितस्यसत्वेस्वरसमसस्यशुद्धाद्वैतस्यासिद्धेश) इतिस्वयं प्रयुदले ॥ इह पध्यन्तार्थस्य व संवन्धः ॥ सिद्धौ वा तदभावे वा ॥ नायः ॥ असामोक्तः ॥ मरसंमतशुद्धाद्वैवसिद्धिश्च नहिते प्रसिद्धा ॥ न द्वितीयः । सप्तमीप्रसङ्गात् ॥ एवं कर्मधा- स्यखण्डनानसरे त्वया (समासदयस्याप्यसगतेः ।। तादशस्यतवमतेऽप्रसिद्धत्वेनग्याना- लामः ॥ जीवस्याशुद्धरयेप्यद्वैतपदार्थस्यतत्याभायात् ॥ मायायास्तत्संबन्धिनोवाऽशुद्धत्व- स्यवक्तुमशक्यत्वाच ॥ अध्यासस्याशुद्धत्वेपिजीवस्याशुद्धत्वाभावाच) इत्यादयोबहुतरा- स्वादशास्वीया प्रयोगाद्रष्टव्याः ॥ अनससमीप्रसङ्गान्तास्त्वदुक्तदोषा:प्रायः मतिवाक्यं त्वदुझायेव प्रसज्यन्ते ।। (व्यावालाम. ॥ अन्ययासंभवन्यावालामयोः) इत्यादीनि ताशसमासपदितपदान्यपि प्रायुज्यन्तायुष्मता ॥ भन्न घ्यावय॑स्याऽलाभइत्यादिरेव विग्रहरचिलोलतु व्यायस्य लाभइति ॥ इहापि व्यापल्यादेलाभादी संवन्धस्तदायवेत्या- घूह्यम् ॥ एवं तदनन्यनसूनेप्यन्यत्वाभायमेनार्थ बदतर "तयो कार्यकारणयोर- नन्यवं" इतिखगाप्येपि स्वोक्तदोषमसंगः भामत्यादी तयोरिति पथ्याभवगमात् ।। तस्मान्मार्तण्डएकन दोपलेशानापादयितुं शतकृत्यस्तदोषघटितवाक्यानि प्रयुभानोभवान् भास्करे पङ्कसीकरनिकर संपर्धयितुं मइति पङ्कगते प्रौञ्चैः पतन्तमनुकुरुते ॥ एवं च भज्ञानं चाभिजातस्येत्याविषदभावप्यनुयोगितयान्वयः शक्यवचनः ॥ अभावपदेनाभाव उपात्तेऽनुयोगिनः प्रायः सप्तमीनियमोनतु नसमासघटितपदप्रयोगे । प्रतियोगितया- उन्वयस्यतु शङ्कापि बालप्रलापकल्पा ॥ ब्रह्मात्मककार्यकारणयोनित्यत्वात् ॥ नसमास- स्थले पदान्तरोपात्तवस्तुनः प्रतियोगितयाऽन्वये सामर्थ्यस्याभावाच ॥ अन्यथा वायौ मा.प्रा.१९ ·॥२॥ मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः गन्धरूपयोरभावइत्यर्थे रूपस्यागन्धइति प्रयुज्येत ॥ तदेतत्सर्वमनुसन्धाय प्रकृते निरनु- योज्यानुयोग निग्रहस्थान वादिनोबोधयितुमभियुक्तोक्तिमाहुः । उक्तंचेति ॥ निग्रह- स्थानं तु लक्षितं गौतमेन ॥ (अ० १ मा० २ सू०६०) "विप्रतिपचिरप्रतिपत्तिश्च निमहस्थानम्" इति ॥ अनापतिपत्तिस्वरूपं तु तदाप्ये "परेणस्थापितवानप्रतिषेधति ।। प्रतिषिद्धं या नोद्धरति" इति यात्स्यायन. ॥ तथाच अनिग्रहस्थाने निगृहीतोसीति कथनाय परेणापादितदोपेषु भूयस्तदुक्तायेवापाद्यमानेषु तदुद्धारे वस्यासामर्यातस्यैव पराजयस्थानं सुस्थिरम् ।। पञ्चमेऽपि (मा०२ सू० २३) "अनिग्रहस्थानेनिमवस्था- नामियोगोनिरनुयोज्यानुयोग." इत्युक्तेः । वस्तुतस्तु अभावोऽस्मन्मते न पदार्थान्तर- मतोनेय शङ्का नापि समाधानम् ॥ किन्तु ज्ञानेनतुतदज्ञानमित्यादौ भवतामात्मादि- सयन्ध्यज्ञानमिवामा शुद्धसबंध्यमेदज्ञानमिति निरवद्यम् ॥ तस्मात्समासदयस्यापि सहतेः शुद्धाद्वैतमार्तण्डप्रकाशितः शुद्धाद्वैतपदार्थ सङ्गतएवेति शुभम् ॥ इति सहस्राक्षस्थ द्वितीयश्लोकस्थ खण्डनम् । अनेचईशानःसृजतीच्छयैवेत्यादिनाईश्वरेच्छायाजगद्धेतुत्वखण्डन- पूर्वकस्वमतव्यवस्थापनंकृतं तत्रक्रमः ॥ (रमणार्थमिदंसर्वब्रह्मैवस्खे. च्छयाऽभवदितिशुद्धाद्वैतमार्तण्डोक्तमीश्वरेच्छामात्रस्यजगद्धेतुत्वन संभवति ॥ यदिईश्वरेच्छानित्यास्यात्तदासर्वदासर्वकार्यस्यात्तस्य चसर्चमावविकारा स्युरेकस्याअपीश्वरेच्छाया प्रतिवस्तुकालमेदे- नाऽऽकारस्यधर्मस्यवामेदकल्पनेतुलोकविरोधः ॥ लोकेशानादिवदि- छायाअपिअनुभववलेनसमानविषयकत्वेनस्थित्यनङ्गीकारात् तत्रलौकिकेच्छातोऽत्यन्तवलक्षण्येपीच्छाशब्दप्रयोगस्त्यादैचोर्वृद्धि- प्रयोगइयपारिमापिकास्या)दित्यादिः ॥ अनोव्यतेनौवखेच्छया स्वात्ममूतयाजगद्रूपमभवत् ॥ तनहेतूरमणेच्छैचप्रतीयते ॥ फुतः ॥ तथैववेदेमतिपादनात् ॥ तथाचश्रुतयः "एकाकीनरमतेसद्वितीय- मैच्छत् ॥ याहुस्यांप्रजायेय ।। सोकामयतयहुस्यांमजायेयेति ॥ तदा- स्मानस्वयमकुरुत ॥ सश्चत्यञ्चाऽभव"दित्यादयः ॥ नच मायया तथाभवनम् ॥ श्रुतिपुमायायाचकपदाऽभायात् ॥ यदिमाया फुयते. तिस्यात्तदातथैवस्वीकृतस्यात् ॥ वैदिकानविंदैकसमधिगम्येऽर्थेश्रुते. रेषप्रमाणत्यात् ॥ फुतर्फाधयणेत्वनवस्थास्यात् ॥ मोक्षाऽभाव- श्वस्यात् || मतपयोकं "तर्फाऽप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति- घेदेयमप्ययिमोक्षप्रसा" इति ॥ ननुग्रहणोजगदूपत्वे तस्यविकारि- त्यापचिरतोमाययातयात्यमेवाङ्गीकरणीयम् ॥ एपञ्चमायायाएपषि- कारियंत्रामणधफूटस्यत्वेनानिर्विकारत्वमेवेतिचेन्न । ब्राह्मण कार्या- शारत्येपिविषारित्वनसंमयति ।। सर्यमयनसमर्थत्यात् ।। अन्यथोपा. दानाभिन्ननिमित्चत्यमपिनस्यात्तस्याऽपिलोकेऽरस्त्यात् ॥ कल्पना- ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् याश्वतवलोकानुसारित्वमेव || असन्मतेचयथावेदउपदिष्टं तथयम- न्तव्यम् ॥ घेदेचनिर्विकारस्यैवजगत्कारणत्वंप्रतिपादितमतस्तथैवमं. तव्यम् । अतएवमृदादीनांदृष्टान्तत्वे नोपादानंवेदेशातम् ॥ नहिमृदो घटादिरूपत्वेपिविकारित्वम् || विकारस्त्वन्यथाभावः ॥ यथादुग्ध स्यदधिरूपतायां ॥ नोमृदोऽप्यन्यथाभावः ॥ अन्यथाघरतिरो- भावेपुनर्मुद्रूपतानस्यात् ॥ दनोटुग्धरूपतेच ॥ नापिमृदादीनांमायया घटादिभावः ॥ मृत्त्वेनशानेघटादीनांबाधास्यात् ॥ किन्तुमृदादीनाम- वस्थाविशेषएवघटादिरेवंब्रह्मणोप्यवस्थाविशेषएवजगदित्यन्यत्रवि स्तरः ॥ साचेश्वरेच्छानित्या । नचेच्छायानित्यत्वेसर्वदासर्वकार्यो- त्पत्तिप्रसद्गइतिवाच्यम् ॥ यदायथायस्योत्पत्तिर्वृद्धिस्तिरोभावादिरि- च्छायाविषयीभूतस्तदातयातस्याऽविर्भावादिर्जायतेनान्यथा ॥ त्वन्म- तेपिब्राणोनित्यत्वेनसर्वदासर्वकार्योत्पचिःकुतोनस्यात् ॥ तदेतत्स- चमग्रवक्ष्यते ॥ नचाऽऽकारवाहुल्यं सर्वकार्याकारायाएकस्याएवेच्छा- या:कल्पनात् ॥ तथैवथुत्यानिरूपणात् ॥ नहिलोकानुसारिण्येयवेदे कल्पना | लोकेशरीरान्तःकरणादिविशिष्टपवेच्छादर्शनेनेश्वरस्या- पिशरीरान्तःकरणादिकलोकानुसारिभिर्भवद्भिःकुतोनकल्प्यते लोकेभवन्मतेरजतताऽधिष्ठानस्यानित्यत्वाजगद्रमाधिष्ठानस्यब्रह्म- णोमिथ्यात्वंचकुतोनाहीक्रियते ॥ लोकेजगद्धेतुभूतायाइच्छायाअद- र्शनेनलोकेच्छातोऽत्यन्तविलक्षणत्वेनेच्छापदस्यपारिभापिकत्वमी- श्वरेच्छायांभवन्मतेऽपिकुतोनस्यादितिविभावनीयम् ॥ स्याद्वेच्छा- शब्दस्यमानार्थतेत्यादिप्रलापस्त्वनभ्युपगमेनैवपरास्तः ॥ अय नित्यायाभगवदिच्छायाः श्रुतिसिद्ध जगत्कारणत्वे प्रत्यवस्थायिनं मायादेस्तका- रणस्वयोधक जगजन्मादिकारणत्वरूपनौतसौनग्रह्मलक्षणबाधकम् ॥ सहस्राक्षे ईशानः १ ईशानःसजतीच्छयैव यदिता केनाऽऽस्मनाऽऽत्मानयाम्नान्येष्टयापिभयात् श्रुतिस्मृति गणैरिच्छोद्भवः कालतः ॥ उद्दावनकर्मणोबत तपाऽविद्याख्यमायाक्यातहेतुत्वं च परस्य लक्षणमिदं शाखेन्दुवाऽन्यगम् ॥ ३ ॥ भय रमणार्थमिदं सर्व ब्रह्मैव खेच्छयाऽमवदिति शुद्धाद्वैतमार्तण्डोकमीवरेच्छामानस्स जगहेतुत्वं खण्डयति ॥ ईशानः सजतीति ।। एक्कारेण कादिम्यावृत्तिः । तत्र यदीश्वरेच्छा नित्या स्यात्तदा सर्वदा सर्व कार्य स्यात्तस्य च सवें भाव- विकाराः स्युः ॥ एकस्या अपीच्दायाः प्रतिवस्तु कालमेदेनाऽऽकारस्य धर्मेस्स वा भेदकसने तु लोकविरोधः । लोके ज्ञानादिवदिच्छायापि अनुभववटेन समानविषयकत्वेन स्थित्सङ्गी- कारात् ॥ तत्र लौकिकेच्छातोऽत्यन्तलक्षण्येऽपीरच्याशब्दप्रयोगरत्वादैचोद्धिशब्दप्रयोगइप पारिभाषिक: स्यात् ॥ स्याद्वेच्छाशब्दस्य नानार्थता । सोऽकामयतेति श्रोतव्यवहारस्य तथा- प्युपपत्ते. ॥ तस्यानियेच्छापक्षपरतायावक्ष्यमाणत्वाच ॥ ॥

·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः सृजतीच्छयैवयदीतितृतीयं श्लोकं अथरममार्थमिदमित्यादिना ब्रह्मणोनाशत्वमित्यन्तेन व्याख्यानेन सहित अग्रेचईशानइत्यादिना अलमप्रकृतविचारेणेत्यन्तेन खण्डयि- प्यन्तः अथरमणार्थमित्यादि वक्ष्यमाणत्याचेत्यन्तं भागंतावत्परिहरन्ति ॥ अत्रोच्यत इत्यादिना ॥ अनभ्युपगमेनैवपरास्तइत्यन्तेन ॥ तत्र मार्तण्डकारिकायां एवकारः स्वाव्यवहितपूर्णब्रह्मपदेनैव संबध्यमानउपादानान्तरकर्वन्तरे एवं व्यवच्छिनत्ति ॥ नतु कारणान्तरम् ।। नापि टीकाकृता सस्पोचानान्वयोग्याख्यातः ॥ अतः सहस्राक्षे (शुद्धा- द्वैतमातपडोक्कमीश्वरेच्छामावस्य जगद्धेतुत्वं) इति न वक्तुं युक्तं किन्तु निबन्धादिसिद्ध शङ्कराचार्यपरमगुरुगौडपादनिरूपित वा तदिच्छामावस्य जगदाविर्भाये प्रथमतरकरणत्व- मित्येवोचितं वत्तुम् ॥ प्रथमवरेतिविशेपणानुपादाने खसाभिः कर्मादीनामवान्तरकारण- स्वस्याप्रत्याख्याततयाऽस्मदनुवादे एवकारेण कर्मादिन्यावृत्युक्तिरसङ्गतैव स्यात् ॥ स्पष्टं तेपामवान्तरकारणत्वत्वाकरे (म०२ पा० ५ सूत्र ३४) "वैषम्यनैप॒ण्येनसापेक्षत्वा" दिति (१०२ पा०३ सू० ४२) "कृतप्रयत्नापेक्षस्त्वि"याद्यधिकरणेषु ॥ रमणे- छैवेति ॥ रमणार्थमेव जगद्रूपेणाविर्भवनमितितु विशेषतः प्रमाणोपन्यासपुर सरं तदीय- नवमश्लोकनिरसनावसरे दर्शयिष्यामः ॥ इह विच्छायाएव जगदाविर्भाव करणत्वं पूर्व- मुपपादयिष्यते ॥ अथभगवान् स्वेच्छयैव स्वरूपादेव प्रपञ्चमाविष्कुरुतइति बोधकानि प्रमाणानि तावदुपन्यस्पन्ते । तत्र मशाखामां ऐतरेयवाह्मणे "मात्मावाइदमेकपुवान- मासीत् ॥ नान्यत्किञ्चनमिपत् ॥ सईक्षतलोकानुसृजाइति ॥ सइमाँलोकानसृजत" तैत्तिरीयाणामानन्दवल्याम् "सोकामयत ॥ बहुस्यांप्रजायेयेति ॥ सतपोतप्यत । सत- पस्तस्वाइदसर्यमसृजत" मैत्रायणीयोपनिषदि (प्रपाठक १ खंड २ मंत्र ६) "प्रजा- पतिर्वाएकोऽग्रेऽतिष्ठरसनारमतेक सगात्मानमभिध्यात्वापही.प्रजामरसृजत" इतिवाजसने- यिनां पुस्पविधवाह्मणे "मात्मवेदमनमासीरपुरुषविध सोऽनुवीक्ष्यनाम्यदात्मनोपश्यत्" इत्युपक्रम्य "सवैनैवरेमे तस्मादेकाकीनरमतेसद्वितीयमैच्छत् सहैतावानास" छन्दोगानां श्वेतकेतुविद्यायां "सदेवसोम्येदमप्रासीदेकमेवाद्वितीयम्" इत्युपक्रम्य “तदक्षतपहुया. प्रजायेयेति । तत्तेजोसृजत" इत्यादि । आपणानां गोपथमाह्मणे "ब्रह्महवाइदममा- सीरस्वयंस्येकमेवतदेक्षतमहदैयक्षतदेकमेवामिहन्ताहमदेवमन्माद्वितीयंदेवनिर्ममे" इति सेपो प्रभोपनिषदि (प्रभ६) "सईक्षांचने" इत्युपशम्य "सप्राणमसृजतप्राणदाख- वायुज्योतिराप पृथियीन्द्रियम् ॥ मनोऽशमसाद्वीयतपोमन्ना कर्मलोकारोवेपुचनामच" इतिग्य सामापर्वस्स्सेवमादीनि तनवा श्रुत्वन्तराप्ययनुसन्धेयानि ॥ एवं वेदा- पाग्या मायापरपर्यापप्रकृतिकारणवादं च निरस्पन्सूत्रकारोप्याह ॥ (म० १ पा० । सू. 10)"ईक्षतेनमिन्दम् ॥ कामायनानुमानापेक्षा" (म.पा. ४ सू०२४) "मभिष्योपदेशाच" इत्यादि ॥ एवमादिपु प्रह्मणा जगवउप्पादने इच्छायाएव साधक- पमध्यगात् सैय कारणम् नतु विशेपोहुद्धजीवकर्माणिमाया घा तत् ॥ प्रश्रयणात् ॥ महिएतया वयानीकारे तु भुतहान्य थुतरल्पनापातात् ॥ यदि श्रुतिस्वयाभिप्रयापदुतो ·सहनाक्षखण्डनम् प्रक्रिया स्वबदेत् ॥ गतु इच्छामात्रेण सर्गम् ॥ तदेतदभिप्रेत्याहुः ॥ नचमाययेत्या- दिना ॥ श्रुतिपु॥ सर्गप्रकरणश्रुतिपु ॥ मायाकुरतेति ॥ तदात्मानमिति स्वपरिणाम- बोधफवाश्ययदेवं श्रुतियाम्यं यदि स्यादिति भावः । श्वेताश्वतरे पुराणेपुचोच्यमाना मापा तु तत्रैव तच्छक्तितया प्रतिपादितेति सर्यभवनसामर्थ्यरूपा सा नग्रहातिरिका ॥ मतोमा यथा यथा भवनमिच्छति तथा तथा स्वसामध्यनैव भवतीति वनाभिमायः ॥ नतु भाव- रूपाऽज्ञानस्वरूपाचदभिमता सा धूयते ॥ विदोपतु यक्ष्यते ॥ अनवस्थास्यादिति ॥ कैश्विगुद्धिमनियत्नेनोग्रेक्षितामपि तर्काबुद्धिमत्तरितराभायन्ते ।। तदुत्प्रेक्षिताश्चान्यै- धुद्धिमत्तमरित्येकात प्रतिष्ठाभावादनवस्था ॥ मोक्षाभावश्चेति ॥ अलौकिक्थें यथा- श्रुतप्रतिपत्तिमन्तरा वेचलतः पर्यवसानस्सासिध्या संशयामत्वानपाये साधनासंपत्या मोक्षामायः ॥ एतेन तर्काप्रतिधानसूत्रस्यायोंदर्शितः । अतएवोक्तमिति ॥ अविरोधस्य प्रथमे पादे व्यासचरणैः (सूत्र ११) उक्तमित्यर्थः ॥ अथ कण्ठरवेणासत्संमतप्रक्रियायाः श्रुतितोऽसिद्धावपि युक्त्या तां साधयिष्यामइत्याशयेन शकते॥ नन्विति ॥ समादधते॥ कार्याकारत्वहत्यादिना ॥ नसंभवतीति ॥ यथा तदात्मानमितिश्रुत्योपादानत्वं तथाऽजरत्वाऽमरयाऽविक्रियत्यादिश्रुत्या निर्विकारत्वमपि ययागमं तत्र प्रतिपत्तव्यमेव ॥ तस्योपनिपदत्वात् ॥ श्रुतिभिश्च "वदेजतितनेजति" इत्यादिना तन्न विरुद्धधर्माश्रयता- यायोधनात् ॥ अन्यथेति ॥ श्रुतिमनाश्नित्य तश्रियगे ॥ वेदेचेत्यादि । मुण्डकादिषु "भयपराययातदक्षरमधिगम्यतेयत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रंतदपाणिपादनि- त्यंवि सर्वगतंसुसूक्ष्मंतदव्ययंयभूतयोनिपरिपश्यन्तिधीरा." इत्यादावदृश्यत्यादिना निर्वि- कारस्यैव भूतपोनिपदेन जगाकारणत्यमुक्तम् ॥ अग्ने गनुपदंष्टान्तपूर्वकं "शाक्षरास- भवतीहविश्वम्" इति तदेव स्फुटीकृतम् ॥ एवं तत्र तत्रोपनिषत्सु द्रष्टव्यम् ॥ अत- एवेति ॥ अविकृतपरिणामवादस्यैव वेदाभिप्रायगोचरत्वादेव ॥ वेदेकृतमिति ।। छान्दोग्यादिपु “यथासोम्यैकेन सृषिण्डेन ॥ यथासोन्यैफेनलोहमणिना" इत्यादिना कृतम् ॥ विकारस्त्वन्यथाभावइति ॥ स्वासाधारणधर्मपरित्यागपुरासरः पुनः कारणा- भावप्रतिरोधिधर्मान्तरोदयोविकारः॥ यथा दुग्धस्य दधिभाचे दुग्धासाधारणधर्मस्य माधु- यादेः परित्यागः ॥ पुनर्दुग्धभावापत्तिप्रतिरोधिनोऽम्र त्वघनत्वादेरुदयश्च ॥ श्रुत्युक्तानां मृत्सुवर्णायामभृतीनों तु घटकटककटाहादिभावेपि तदसाधारणधर्माणी गन्धवस्वकप- पहिकारोहित्वकृष्णकटेिनधातुत्वादीनां न परित्यागः ॥ नापि घटादीनां भूयः कारण- भागामापत्तिः ॥ अतएपघटादेः पाकादिदशायां धर्मान्तरोदयेपि न दोषः ॥ तस्य कारणभावापत्तिप्रतिरोधित्वाभारत् ॥ किञ्च यदि मृदादेः श्रौतदृष्टान्तस्य मायया घटादिभावः सात्स्यात िब्रह्मणोपि तथा प्रपञ्चभावः ॥ तदेवतु नास्तीत्याहु.॥ नापी- त्यादि ॥ यथा रज्जुत्वेन ज्ञानादेव तत सर्पप्रत्ययोन भवति तथा मृत्वादिना ज्ञानेपि घटादिप्रत्ययस्तथासति नस्यात् ॥ घटायाविर्भावे कुलालादिव्यापारोपि नापेक्ष्येत ॥ नहिरनौ सर्पप्रत्यये सर्पिण्यागर्भधारणामसवायपेक्ष्यते । एतच सर्व पुरस्तात्प्रपञ्चयिष्यते॥

·सहस्राक्षखण्डनम् इति ॥ सर्पदीपिमुत्तात्मेया "सर्वेपामाणिनांकृताकृतंसर्वपश्यतिस्वाभाविरेन- योधेनेति सर्वदशीति" एवमादिपु शङ्कराचायैरपि तस्य नित्यैक्ज्ञानस्योरीकारात् ॥ नच नाना ज्ञानानि कल्यानि ॥ तेपायुगपदेकाधिकरणत्तितायालरोकविरुद्वत्वे घट्टकु- टीप्रभातापातात् ॥ सर्व विषयकज्ञानानहीकारे घ “य सर्वज्ञ सर्यशक्ति ॥ सवैत्तियेद्य भचतस्यवेत्ता" इति मुण्डकश्वेताश्वतरादिश्रुतय ॥ वेदाइसमतीतानिवर्तमाना- निचार्जुन ॥ भविन्याणिचभूतानिमातुवेदनकश्चन ॥ इत्यादिस्मृतयश्च म्याकुप्येयु' । नच पर्यायेणसर्वज्ञत्व शक्यम् ॥ सर्वएवहिसर्वेपा भवन्तिकमशोमिथइति श्रीमा- गवतोत्तरीत्या पर्यायत. सर्वज्ञतायाजीवेपि समयेनेश्वरमान तथात्वयोधकात्या- दिविप्लवानपायात् ॥ सरवमसीत्यादौ स्वेष्टसर्वज्ञत्वकिचिज्ज्ञत्वादित्याज्यभागव्यवस्था- मङ्गप्रसङ्गाच ॥ तान्यहवेदप्सर्वाणिनववेत्यपरतपेत्यासदिसादिकसर्वज्ञ दबोधप्रमा पविरोधाच ॥ पर्यायेणसार्यश्येऽभिप्रेतेतत्तत्काले तत्तजन्मज्ञानस्याजुनेपिसरवेन नत्य येथेति निषेधोनोपपद्येत ।। अथ श्रुत्याद्यनाकुलत्याय सदा सार्वश्य तस्य स्वीक्रियेत वदा तानि ज्ञानानि नाना एकमेव वा नाद्य ॥ एककालापच्छेदेनानेकेषा तेपा सामानाधिकरण्यस्स बहुकालावस्थायित्वस्य च लोकविरुद्धरयात् ॥ यदि चेश्वरघ- मेंपु लोकविरोध सह्येततर्हि त सोढा राघवादेकमेव तत्सर्यायगाहि स्वीक्रियताम् ॥ रोकेपि समूहालबनाना ज्ञानविशेषाणामनेकावगाहित्वस्य दर्शनेन प्रथमपशवमयललो- कविरोधाभावाच ॥ एवमीश्वरज्ञानस्य सिद्धएक तदिच्छायापि तथात्वमस्तु ॥ तस्या- ज्ञानसमानविषयकापनियमात् ॥ विच कार्यमान प्रतीश्वरेच्छाप्रयत्नो फारण न वा ॥ न द्वितीय ॥ "सोकामयत ॥ इदरसमसृजत ॥ कर्तारमीशपुरुषब्रह्मयोनिम्" सहसर्वस्यप्रभवोमत्त सर्वप्रवर्ततइति तपाम्यहमहयपनिगृहाम्युत्सृजामिचेत्यादिकर्तृत्वा- दिवोधकश्रुतिस्मृतिशतपीडापत्ते ॥ लोकापतिकादितन्नतन्ननिरीश्वरवादापत्त्या श्रुतिप्रमू- तिसर्वविप्लवनसत्ता । मायश्चत्तत्तद्विषयिण्यहच्छानाना एकैच का ॥ न प्रथम ॥ लोके एकैकस्यास्तस्याखित्रिक्षणावस्थायित्वनियमेनानेकासा तासा योगपद्यस्य रोकविरुद्धयात् ।। यदि चेश्वरधर्मेषु तद्विरोधस्याकिञ्चित्करत्नमानीयेत तर्हि तसोट्दा लापवादेकैवेच्छा सर्वानुगता स्वीक्रियताम् । इच्छाविशेषाणामनेकविषयारगाहितायामनुभवेन प्रथमपक्ष- वसवलतद्विरोधाभावाच ॥ नथ पर्यावणतत्तदिच्छा कल्प्या ॥ कार्ययोगपद्यानुपपत्ते ॥ एतेनापि ज्ञाननित्यत्व दृढीकृतम् ॥ तदन्तरेणेच्छापास्तामन्तरेण कार्याणा चासमवात् ॥ समानविषयकरय च तद्विपयविषयक वम् ॥ इद चेच्छाया किंविषयविषयकत्वेन स्थिति- नुभवबलेनादीक्रियते ॥ ज्ञानादिसमानविषयक वेनेति चेन ॥ ज्ञानादिवदिति रटान्तत योपन्यासासगते || अतएकैक विषयागाहित्याभिप्रायेण समानविषयत्वोक्तिस्तु प्रेक्षाव पछलीविरद्धा । यच्च तत्र लौकिकेच्छातइत्यादि वक्ष्यमाणाचेत्य तमभ्यधायि तदप्या- होपुरुपिकामानम् ॥ इच्छाव हि नाम इच्छतीति प्रमितिगोचरेच्छावजातिमत्वम् ।। प्रवृत्ते साक्षादनुकूलगुणत्व वा ॥ अनायलक्षणे प्रमिति प्रत्यक्षशाब्दाचन्यतमा विव- ·२५२ मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः क्ष्यते ॥ तेनेश्वरेच्छायां तादृशशान्दविषयत्वानाच्याप्तिः द्वितीयसिंश्च ज्ञानेतिप्रसङ्गवारणाय साक्षापदम् ॥ विषये तद्वारणाय गुणपदम् ॥ परे तु विषयस्यापि ज्ञानेच्छाद्वारैवानुकूल- स्वमभिप्रेत्यगुणपदं त्यजन्ति ॥ भास्तांचैतत् ॥ तथास्वं चेश्वरेच्छायामपि समन्वेत्येवेति नात्यन्तौलक्षण्यं तस्याः ॥ उद्देश्यताख्यविषयतावस्वेन तौल्याच ॥ अतोन तत्रेच्छाशब्दा प्रयोगःपारिभापिकोनानार्योवा सः ॥ नित्यत्यसर्वावगादिस्वाभ्यामेवात्यन्तवैलक्षण्यस्वीकारे तु ईश्वरज्ञानेज्ञानशब्दप्रयोगोपि पारिनापिका स्यात् ॥ स्याद्वाज्ञानशब्दस्य नानार्थता ।। किञ्चनित्यत्वेनविभुत्वात्सर्यवस्तुसंयन्धित्वेन धर्मान्तरैश्च लौकिकप्रतिबिंबतोविलक्षणतमेपि जीवे लोकविरोधमनुसन्धाय किञ्चिद्वैलक्षण्यस्यादोषत्वंस्वाष्टमश्लोकविवरणे वदन् प्रकृते च ताभ्यामेवात्यन्तवलक्षण्यंप्रतिपिपादयिषन्कुतोन जिन्हेपि ॥ ईशज्ञानेच्छयोश्च तंतं शब्द न वयं स्वयमेव प्रयुंज्मः ॥ किन्तु "सआस्मानमेवावेत् ॥ सद्वितीयमैच्छत्" इत्यादि- चैदिकव्यवहारानुसारात् ॥ नच श्रोतव्यवहारोनानार्थकल्पनेन पारिभाषिकत्वेन चोपपाद- नीयः॥ हनहिंसागत्योरित्यादिवज्ञानातीरछत्योरनेकशक्तिकताग्राहकमानाभावात् धावन- पारिभाषिकार्यान्तरादर्शनाच ॥ अतएव घृध्यादिसज्ञास्थलेपि क्तिनन्तादयस्तेते शब्दा एव तत्रतत्रापरिभाष्यन्ते नतु तत्तत्मकृतयोधातवः ॥ तमाद्वैत्तिकामयतिप्रभृतीना- मनेकेषांपारिभाषिकत्वकल्पनमरोचिष्णु ॥ इच्छाशब्दमात्रस्य पारिभाषिकत्वकल्पने तु "सद्वितीयमैच्छत् ॥ सोकामयत" इत्यादौ न तत्कल्पनावकाशः ॥ अपिच मूलोक्तरीत्या ईश्वरेशरीराद्यभावादीक्षितृशब्दस्य ब्रह्माणिपारमार्थिकसत्सत्वाद्भमाधिष्ठानशब्दस्य भव- न्मतेपीश्वरेच्छायांजगद्धेतुभावादिच्छाशब्दस्यच प्रयोग.पारिभाषिकाकुतोनस्यात् ॥ कुतो थानस्यादीक्षिनादिशब्दानांनानार्थतेत्याधूल्यम् ॥ ईश्वरेच्छायाएवजगद्धेतुत्यनान्येच्छाया इतित (१० ४ पा० ४ सू०१७) "जगद्व्यापारवर्जप्रकरणादसंनिहितत्वाय" इत्यधि- करणेमाध्येमुक्तानामपिजगद्यापारंप्रतिषिध्येश्वरएवर्तस्थापयद्भिःशङ्कराचा.स्वीकृतमेव ॥ तदेक्षतेत्यादिश्रुतीनामनित्येच्छापक्षपरताविछानित्यत्वनिर्णयेननिराकारिनिराकरिप्यतेच ॥ किय तायका अपि बहयः सर्गसमयएव समुदयजुपामीधरज्ञानेच्छामयलानामाप्रलय. स्थायिनीमेकैकामेवव्यक्ति मन्यतेऽतसादृशानिरयेच्छापरवपक्षेपि वैलक्षण्यतावस्थ्यानो- कदोपनिस्वारः ॥ इच्छाजन्यसर्पकार्याणां सारंभकालएयोगवस्थापत्तेश्च ॥ यत्तु (किञ्चतदाऽऽकारास्तद्धर्मावायावन्तः कल्प्यन्तेतावत्यइच्छा एवकल्प्यन्ता )मित्यायुक्तंतन ॥ श्रुत्यनुसारेणैवकल्पनाऽस्मन्मतेसं- भवतीत्युक्तमसरूदेवताइशश्रुत्यभावेनतत्कल्पनाऽसंभवात् ॥ धर्म- मेदेनाकारमेदेनचर्मिभेदकल्पनेस्मृत्यनुभवस्वमायनेफवृत्तिविशि- एस्याऽनेकाकारम्यान्तःकरणस्यैकत्यनस्यात् ॥ तत्तत्क्षणवृत्तित्ववि- शिष्टेकवटादिकल्पनापेक्षयातायन्तोघटपटादयःफल्प्यन्तां ॥ नत्वेक घटंप्रकल्प्यतप्रतत्रतत्क्षणवृत्तित्ववैशिष्टयानि ॥ घटफल्पनायाr- ·सहस्राक्षखण्डनम् १५३ धिक्यात् ॥ धर्मकल्पनातोधर्मिफल्पनागौरवस्यत्यन्मतेऽकिञ्चित्कर- त्वात् ॥ त्वन्मतेत्रापियौकिकगौरवस्यासत्वान्मानामावस्यचोक्तत्या- त् ॥ एवंचजितक्षणिकवादिभिर्नास्तिकैः ॥ " तदैक्षतवस्यांप्रजाये- ये"त्यादिश्रुतीतत्तत्पदार्थाऽऽकारानेकेच्छानामप्रतीतेस्तादृशश्रुति- सत्वे नचेदशीश्रुतिः स्मृतिर्वाकाचिदस्तीत्यादिकथनमयुक्तम् ॥ तत्रैकेच्छायाएवप्रतीतेः॥ सहस्राक्षे ॥ किंचंतदाकाराइत्यादिमाश्रीयेतेत्यन्तं मागं दूपयति ।। यत्तुम्चेित्यादिना ।। प्रतीतेरित्यतेन ॥ अग्राय भावः ॥ यय किंचतदाकाराइत्यादिमानाभावादित्यंतमवादि तदपि बुशकाशावलंबनम् ॥ यहिच्छानादिनापि कश्चिदाकारः प्रतीच्छमुपगंतव्योन वा ॥ नात्यः ।। निराकारकेच्छायाअनसिद्धेः॥ माद्यश्चेदविच्छानां कल्पनवाधिका नत्यफेच्छायाः सा ॥ किंच प्रकारताविशेष्यतासंसर्गताम्यविविधविषयतानिरूपितविपयितारूपधर्मः प्रतीश्वरज्ञान प्रति तदिच्छं च मंतव्योन या न द्वितीयः ॥ निर्विपयेच्छाद्यनुपपत्तेः ॥ आयेइच्छाया स्वाश्रयनिरूपितधर्मत्वेपिपूर्वाकविषयितानिरूपितधर्मित्वमक्षतमितिधर्मकल्प नातोधर्मिकल्पनायागुरत्यानेच्छावर काप्यतइतियुक्तमेव ॥ अन्यथात्ययापियावतस्तत्त- द्विषयाकारा मायावृत्तिविशेषाःकल्प्यतेतावत्योमायाएवकल्प्यंतां ॥ मायाकल्पनायास्सुत- रामाधिपयावचनमात्रेणगौरवादिन्यवस्थायामसिद्धस्त्वयाऽगीकारात्॥ तथायावतोस.करण- वृत्तिविशेषाजीवेपुकल्प्येरन्तावत्यंत करणान्येवाभ्युपेयंतां ॥ धर्मिकल्पनात्येनगौरवमाना- भारस्यत्वयैवोक्तवात् ॥ यदिचतत्कल्पनेगौरवस्ययौक्तिकत्वमाधीयेततर्हिप्रकृतेपितदाश्रीय- तांसमानयोगक्षेमस्यात् ॥ धर्मिकल्पनस्यागुरुत्वेघटादिषुघटत्वैकवनीलस्वायकैकधर्माश्रय- नानार्मिसमुदायरूपत्वमपिसुवचम् ।। मूलदर्शितदिशाक्षणिकवादस्यापादनमपिसुकरम् ॥ अद्विच्छावादिनास्याश्रयेऽनतेच्छानांसंबंधास्तासुचविपयितादेस्तेऽनताएधकल्प्याइतिमहदे- वगौरवम् ॥ यच्च (नचेदशीश्रुति स्मृतिकाचिदस्तियदलात्सत्यपिगौरवेवहुधर्मानुगतैके- च्छाऽऽश्रीयेत) इत्युक्तंतदबोधादहुधर्मानुगतामेकामनाश्रित्यैकैकधर्मानुगतानां बरीना- माश्रयणेपीच्छासुधर्मिताया:स्वमुखेनैवोपादानेन (इछैचधर्मपदेन) इत्यादिस्वोक्तपूर्वस्य स्वयमेवनिरासात् ॥ तस्याः सर्वथा निर्धर्मकत्वेऽभिप्रेयमाणेतुधर्मानुगतेत्येववतुंयुक्त । नतु- बहुपदम् । विपयितादिधर्मशून्येच्छाचाप्रासद्धैव ॥ वस्तुतस्तुप्रपंचाविर्भावहेतुतयाना- ताया परब्रह्मेच्छायालाघवादहुत्ववोधकथुत्याद्यभावाञ्चसिद्धयदेकत्वं सर्वकार्यान्यथानुपप- १ किच तदाकारास्तद्धर्मावा यावन्त कम्प्यन्ते तावत्यइच्छाएवकल्प्यन्ता ननुएकामि- च्छाम्प्रक-प्य तदाकारादय ॥ इन्छाकल्पनायाआधिक्यात् ।। इच्छैवच धर्मपदेनोच्यता तस्याइन्छाश्रयधर्म वात् ॥ एतेन धर्मकम्पनातोर्मिकन्पनायागुरुत्वानेच्छाबवष कल्प्यन्तइ- तिप्रत्युक्तम् ॥ बचनमाण गौरवादिव्यवस्थायासिद्धय ॥ नह्यसति यौक्तियगौरवेधर्मि- कल्पनात्वेनैव गौरवम् ॥ मानाभावात् ॥ नचेदृशी श्रुति स्मृतिर्वा काचिदति यदलात्सत्य- पिगौरवे बहुधर्मानुगतेवेच्छाऽऽधीयेत ।। मा. प्रा०२० ·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जन: क्यासिद्ध्यदपितत्तदाकारवत्वंचकुतोनस्वीकार्यम् ॥ लोकविरोधादितिचेत्सर्वास्ताः सृष्ट्यव. सरएक्संभूतामासंवर्तवर्तिन्योमन्यतेनवा ॥ नाद्यः ॥ तद्विरोधसावस्थ्यात् ॥ तार- शीच श्रुतिःस्मृतिर्वावाच्या ॥ ययाताघरकालस्थायिन्योबहईश्वरेच्छाबोधिताःस्युः ॥ द्वितीयश्चेजीवत्रिक्षणावस्थायिन्योनानेच्छाएकैकशाक्रमेणोत्पद्यंतेयुगपदपिवाभाद्यएकक्ष- णावच्छिमबहुकार्यानुपपत्त्यामागेवापास्तः ॥ अंत्येतद्विरोधोनिरच्छेदः ॥ किंचसृष्टिकाल- एवोत्पन्नानांतत्तत्सर्वकार्यतत्तद्धावविकारविपयिणीनां लोकानुरोधात् क्षणक्यमानावस्था- यिनीनामनन्तेच्छानामाप्रलयं तत्तत्काल नियततत्तकार्यसंभवनिर्वाहायानन्यसंतानकल्पने महदेवनिरर्थकगौरवम् ॥ न च कार्यपूर्वक्षणएवेच्छाउत्पद्यतइति न सृष्टिदिष्टात्प्रभृति तत्सततिः कल्प्येतिवाच्यम् ॥ सतपोतप्यतेतिश्रुतिविरोधात् सार्वज्यविरोधाच ॥ तथाहि परमेश्वरः सर्गावसरएव भाषीनि यावत्कार्याणि तत्तजन्मास्तित्ववृद्धयादीनि तन्त्र सर्वत्र स्वेच्छानिमित्तकत्व च जानाति न वा ॥ प्रथमे सर्वेच्छास्तदेवसिद्ध्यन्ति ॥ द्वितीये सर्ववित्वश्रुतीनां चेदाईसमतीतानीत्यादिस्मृतीनां च व्याकोपः। अतएकस्यापि तदिच्छाया: सर्वाकारकत्वं श्रुत्यनुकूलयुक्तिसिद्धम् ॥ ईश्वरधर्मेषु लोकविरोधस्याकिंचित्करत्वात् भन्यथा तदीयैकनित्यज्ञानस्यापि सर्वावाहित्वं न स्यात् ॥ तत्र ब्रह्मधर्मवादिना तद्विरोधसहनेत्वनापि स सोढन्यइति पूर्वमेवायोचाम किंच तदिच्छायाएकत्यं "सईक्षांचके" (स्कं० १०१० ३०१३३ श्लो० ३५) तस्येच्छयात्तयपुषः कुत एच चंध इत्यायेकत्वबोधकानेकश्रुतिस्मृतिसिद्धम् ॥ नचोक्तश्रुती इंक्षांचइतीक्षतेरेच लिटि रूपमाश्रित्यैकपदं तदितिशंक्यम् ॥शंकराचारप्युपनिपदाप्ये "ईक्षांचक्रेईक्षणं दर्शनं चके कृतवान्" इतिव्याचक्षाणैरीक्षामित्यत्र पृथक्पदत्वस्य बोधनात् ॥ नच द्वितीयानुत्या ग्रहगतैकत्ववत्तदविवक्षितमितिशक्यम् ॥ तस्यैच्छया (स्कं० १ १०३ श्लो. 1) आदी लोकसिमक्षयेत्यादौ तृतीयाश्रुत्या गवाक्रोणातीत्यादिवत्तस्यान्युपेयत्वसिद्धेः ॥ पुतेन "सोकामयत तदैक्षत सेयंदेवतेक्षत" इत्यादायकव सा ज्ञेया । अतएव सूत्र- फारोपि "कामाच नानुमानापेक्षा॥ पराभिध्यानात्तु ॥ संकल्पादेवधि" स्यादौ तस्याएक- स्वमेवाह ॥ नित्यत्वं च "भारूपः सत्यसंकल्पमाकाशात्मा" इत्यादिसामगशांडिल्यविद्या प्रभृतिधुतिप्रतिपलं मोपनिषदैः सत्यनित्यशब्दयोः पर्यायतायाः पर्यानितत्वात् ॥ ईश्वर- धर्मत्यागा "विनाशी वा अरेयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा" इत्यादिश्रुतिसम्मतम् ॥ नचायोच्छि- शिधर्मस्वाभायोः करप्यः ॥ अविनाशिपदेन पौनरल्यापातात् ॥ नाप्यनुच्छित्तिधर्मों- यस्पेति ॥ तावताऽपि सधर्मकत्वापत्तेः उक्तदोषाच ॥ धर्मनित्यत्वा तुरीयश्लोकखण्डनादौ विस्तरेणोपपादयिष्यते॥ एवं सिद्धएकत्ये नित्यत्वे च तस्याएवानेकाकारक तत्तद्देशकाला. यच्छिनासर्यकान्यिथानुपपत्तेः ऋगादिशासासु प्रमेण "सईक्षत लोकानुसृजा इति ।। सद्वितीयमेट सहेतापानास सेयंदेवतैक्षत हन्ताइमिमास्तितो देवता अनेन जीवेना. रमनानुमविश्य नामरूपे म्याकरमाणोति" इत्यादिभ्यस्तस्याः सर्वकारणवयोधकतरेम- फायटन्दोगादिप्मुतिभ्यश्च श्रोताथांपत्यवासयति ॥ कि "यहुस्याम्प्रजायेयेति" ·॥ सहस्राक्षखण्डनम् इतियावलिश्वेतकेतुविद्याश्रुतिः स्पष्टमेकस्यास्तस्याभनेकाकारानुगतत्वम्योधयति अन्यथा इतिशब्दद्वयं घूयात् यस्यामित्याकारस्य मिन्नत्यात् ॥ कामयतेतिधावर्तनीय स्थात् ॥ नित्यस्वच सिद्धार्थसिद्धसंकल्प इतिविष्णुनामसहस्रस्मृतिः स्फुटमाह सिद्धशब्दस्य नित्यपर्याययंतु महामाप्ये पस्पशाहिके "सिद्ध शन्दार्थसंबंध" इतिगार्तिकव्याख्याने स्पष्टम् ।। तादृश्याश्चेच्छायाब्रह्माभिन्नैस्तत्तत्पदाथैः संवन्धे न किंचिद्वाध- कम् ॥ पदार्थस्योत्पन्नत्वानुत्पन्नत्वेनाऽसत्संमते सर्चपा पदार्थानां ब्रह्मस्वरूपेण सत्वात् ॥ एतेन एवंचेत्यादिदूपणमनवकाशं जीवे. छानां नित्यत्वापादनं सत्कार्यवादिनां मते नसंभवति ॥ इप्टाऽऽप- त्तिपराहतत्वात् ॥ नच जीवेच्छानामुत्पत्तिविनाशयोरनुभवसिद्ध- त्वात्कथमिष्टापत्तिरितिवाच्यम् ॥ अनुभवस्याविर्भावतिरोभाव- विषयकत्वात् ॥ तिरोभावेऽपिसद्रूपेणास्त्येव ॥ एवञ्चत दृष्टान्तेने- भ्यरेच्छायाअनित्यत्वाऽऽपादनंनसंभवति || जीवेच्छेश्वरेच्छयोनि- त्यत्वे प्रकारभेदस्त्वस्त्येव॥ "सोकामयते”त्यादावुत्पत्तिवाचकपदा- ऽभावान्नाशवाचकपदाऽभावाच्च कथंतादृशश्श्रुत्योत्पत्तिविनाशयोः सिध्या नित्यत्वं धतुमशक्यम् ॥ वस्तुतस्तु किञ्चेत्यादिप्रलापः परमताशानेन स्वकल्पितशवासमाधानरूपउन्मत्तप्रलापतुल्य एय (कश्चायमिच्छाविषययोस्त्वन्मते संवन्धः किंस्वरूपात्मक उत तद्भिन्नः) इत्यादिना इच्छासंयन्धविषयकप्रश्नः यतः तत्र नमः ।। इच्छाविषययोः स्वरूपएव संवन्धः ॥ सचाविर्भविष्यत्तद्विषय- स्वरूपएच फलजनकः ॥ इच्छास्वरूपस्तु नाङ्गीक्रियतेतेनेच्छाया- नित्यत्वइत्यादिकादोषा अनवकाशाः ॥ नचस्वरूपस्य संवन्धत्व- संभवे संयोगादियर्थः स्यादिति वाच्यम् ॥ नहिकिञ्चित्प्रतियोगि. कस्य किञ्चिदनुयोगिकस्य स्वरूपस्य संवन्धत्वसंभवोन्यप्रतियोगि- कानां संयोगादीनांव्यर्थत्वसंपादकइति कस्यचिदपिसंमतम् । एवं चेच्छायाविषयैर्विपयत्यात्मकखरूपसंवन्धस्वीकारेपि घटादीनां भूतलादौ संयोगे कोविरोधः ॥ किञ्च घटाढीनां भूतलादौ कालिक दैशिकज्ञानविषयत्वादीनां संवन्धानां संभवेपि संयोगस्य संवन्धत्व प्रतीत्यनुसारेण वैशेषिकैरङ्गीक्रियते ॥ एवं च समाना- धिकरणसंवन्धस्यापि संवन्धान्तरानुच्छेदकत्वे व्यधिकरणस्यो. च्छेदकत्वशङ्कातुदूरादपास्ता ॥ घटादीनांत्वदभिमतानुत्पलताद- शायामनाविर्भूतत्वेपिसद्रूपे ब्रह्मणि घृतकाठिन्यवल्लीनत्वात्सत्वेन तत्रेच्छायाः स्वरूपसंयन्धः संभवत्येव । तथा च एतेनेत्यादिकं ·नाच मारुतशक्तिसहितःप्रामजनः दत्तोत्तरम् ॥ नाप्युभयभिन्नइत्यादिकं दूपणं तूभयभिन्नस्य संवन्ध- स्थानानङ्गीकारेणैवानवकाश सतिकुड्ये चित्रमितिन्यायात् ॥ सहस्राक्षे एवंञ्च नित्येच्छाया इत्यादिस्थितेरितिन्यायादित्यन्त भागदूपयति तार• श्याश्वेच्छायाइत्यादिना ॥ चित्रमितिन्यायादित्यन्तेन उत्पन्नत्वेति ॥ कालभेदेन व्यवस्थिते ते नास्मत्सम्मते ॥ इदानीमयमुत्पन्न पूर्वमनुत्पनइतिसत्कार्यवा- देवक्तुमशक्यत्वात् ॥ नित्यत्वादनुत्पनत्व तु सम्मतमेवेति हृदयम् ॥ अत्रेदमाकूतम् ॥ यत् एवञ्च नित्यच्छायास्तैस्तैरित्यादि समानमित्यन्तमलापि तनु कोलाहलमात्रम् । आप्रलपस्थायित्वपक्षे ईशेच्छायास्तैम्नै सृज्यमानपदाथै सवधस्य तनत्कार्याणामनु भूयमानामिकस्योपपत्तये विरम्य व्यापारस्य च स्वयापि स्वीकार्यत्वात् ॥ अनतेच्छा सतानपक्षस्तु पुरैच निराकृत ॥ तापक्षे कार्यसाक्षाजनकेच्छातिरिक्ततासन्तानस्य जीवेच्छावस्फलव्यभिचारितयैश्वर्यमपि भज्येत ॥ समानविपयस्येनोपक्षयोक्तिस्तु विद्व- च्छैलीविरुद्धा । किञ्चकककार्यनियतैकैकच्छापि तत्तकार्यक्षणएवोत्पद्यते तत पूर्व वा ॥ तस्या कारणत्वासिद्ध ॥ अनन्यथासिद्धकार्यनियतपूर्ववृत्तेरेवकारण वात् ॥ द्वितीयश्चेत् उत्पत्स्यमानेन कार्येण तत्सम्बन्ध क्षण विरम्य व्यापारश्च वक्तव्य एवं कार्यस्य यत्नोत्तरकाले मभवात् ॥ विषयत्वरूपस्य तस्यास्तत्तत्कार्य सम्बन्धस्यानगीकारेतु घटेच्छात पटोप्युत्पयेतेति महत्येव कार्यकारणभावाऽव्यवस्था ॥ सस्तुचेयमसत्कार्य वादिना स्वादशातार्किकाणाञ्चाविद्यमानेन यस्तुना तत्सम्बन्धचिन्ता ॥ अस्माक सत्कार्य- वादिनान्तु कार्यस्यापि निसत्वेन सार्यदिकस्तत्सम्बन्धो नानुपपश्च ॥ आविर्मावश्च १ एवच नित्येच्छायास्तैस्तै सुज्यमानै सबन्धमानाङ्गीकारपक्षोपिनिरस्त ॥ अनुत्पन्नेन पदार्थेन तदाविर्भावेन वा इच्छाया सब धाऽयोगात् ॥ समानविषयतयैवोपक्षयेण विरम्य व्यापाराभावाच ॥ अन्यथा लाघवेन जीवेच्छानामपि नित्यत्वप्रसङ्गात् ॥ नच जीवेच्छानो न निसत्यमनुभयेनोत्पत्तिनाशयो सिद्धत्यादिति वाच्यम् । इश्वरेच्छायाअपि योऽकागयते- लादिधुलो पत्तिनाशयो सियानित्यवस्य वक्तुमशक्यस्वात् ॥ ईश्वरेच्छायामुत्पत्तिनाशयोW पदेशम्य सव धोत्पत्तिनाशाभ्या स्वीकारे तु जीवेच्छायामपि तयोरनुभवस्ताभ्या खीक्रियतेति समानम् ॥ किञ्च लघत्रमाण थुत्यर्थस्यौपचारिकत्वस्वीकारे स्खमादेरप्यनित्यत्वाऽसिद्धि । काश्चायमिच्छाविषययोस्व मतेसबध ॥ कि स्वरूपात्मकउत तद्भिन्न ॥ आयेऽपि किमिच्छा स्वरूपात्मक आहोस्विद्विषयस्वरूपात्मक ॥ नतावदाद्य ॥ इच्छायानित्यत्वेन तस्य नित्यत्वान पाये उक्तदोषाऽनिस्तारात् ।। सरधत्वरूपेणेच्छायामप्यनित्यत्वेतु तदीयनित्यरूपमजागलस्त- नायमानमे । अनित्यरूपस्य सीश्वरवेन गौरवाऽनपायात ॥ किय स्वरूपस्य सब धत्वस- म्भवे सयोगादियेयं स्यात् ।। एतेन सपन्धस्स विषयम्वरूपत्वमपि निरस्तम् ॥ घटादेस्त- दाविभावस्य वाऽनुत्पतिशार्या तरस्वरूपाऽभावनेश्वरस्य तदिच्छाऽनुपपत्तथ ॥ नाप्युभय भिन्न समन्ध ॥ नियुक्तुमशस्यत्वात् ॥ किय तस्याऽपि संबचान्तरकल्पनायामनयस्था ॥ समचायाभ्युपगमाप साम्यादवस्थितेरिति न्यायात् ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् १५७ अस्सिन्देशेस्सिन्कालइदमेवलौकिकानुभवगोचरीकरिष्यामीतीश्वरेच्छाविषयत्यमेव ॥ मतो यस्मिन्कालोपाधौ यद्देशावच्छेदेन यसचिकाशयिपितं तदेव तत्र तरसंसारिजीवरनुभूपते यमिक कालोपाधी यत्तिरोविभाष मिपितं तदैव ततिरोधत्तइति न काप्यव्यवस्था । मापाद्यमानजीवेच्छानित्यत्वन्तु सस्कार्यवादिनेष्टतयाऽभ्युपगम्येत ॥ तदुत्पत्तिनाशमती- तेराविर्भावतिरोमावविषयकरयात् ॥ नन्वेवंसति जीवेच्छेश्वरेच्छयोः को विशेष इति चेदुच्यते ॥ जीवेच्छा घटादिवदाविर्भावतिरोभावशालिनी तेन तत्र जन्यत्वम्यवहारः ॥ वृत्तिरूपतज्ज्ञानवत् ॥ स्पष्टोदं सर्वार्थनिर्णये (कारिका १३८) युदेवृत्तिः स्थिति म गुणतः सा विधा मतेत्यत्र निबंधापरणभंगयोः तृतीयस्कंधसुबोधिन्यादौ च ॥ ईश्वरे- च्छाधीश्वरवत्स्वातंत्र्येण नित्या बद्धर्मत्वात् ॥ अतोजीवेश्वरज्ञानयोरिवतदिच्छयोरपि नित्यत्वे भनित्येजननमित्याधुक्तदिशा प्रकारभेदोस्त्येव । एवञ्च जीवेच्छास्तु नानाध्यक्तयो नेश्वरेच्छावमित्याः आविर्भावतिरोभारस्पतदुद्भवोपरमयोरनुभूयमानत्वात् ॥ नचानुभवः सम्बन्धोत्पत्तिनाशादिनाऽन्यथानेयः श्रुतिसंवादित्यात् ।। संगासनायते कामः कठवल्ली- गृहदारण्यकयो: "यदासर्व प्रमुच्यते कामाः" सप्तमस्कन्धदशमाध्याये (श्लोक ७) विमुञ्चति यदा कामान्मानयो मनसि स्थितान् ॥ तयेच पुण्डरीकाक्ष भगवत्वाय कल्पते एवमादिपु तजननप्रलययोग्यक्तिवाहुल्यस्य च श्रवणात् ईश्वरेच्छावत्स्वातंत्र्येण तन्नि- त्यतायोधकमानानुपलंभाच "सोकामयत " इत्यादिश्रुतयस्तु "बहुस्याम्प्रजायेयेति" इतिस्वरूपव्यवस्थापकेन पूर्वान्वयिनैतिशब्देन तादशतदाकारस्यैव तदामाकम्बोधयन्ति न तु नित्येच्छाशक्तरुत्पत्तिनाशौ ॥ अश्नुतेः ॥ न च भूतार्थकाख्यातश्रुत्या तौ शक्य- वचनौ "सदेव सोम्येदमग्रासीत् ॥ ब्रह्मवा इदमन मासीत् " इत्यादौ तच्छ्रुत्या ब्रह्मणोपि तयोरापत्तेः ॥ मनु "सत्यज्ञानं" इत्यादि तनित्यताबोधकश्रुतिविरोधाने- वमितिचेत् “अनुच्छित्तिधर्मा ॥ सत्यसंकल्पः ॥ पराऽस्यशक्तिः" इत्यादिनित्यत्वगम- कश्रुतिविरोधः प्रकृतेपि तुल्यः ॥ स्वतःप्रमाणशब्दप्रतिकूललाघवन्त्वलौकिकेथैनादरणी- यम् ॥ तस्य स्वतःप्रामाण्यन्तु पूर्वतन्ने तर्कपादोत्पत्तिकाधिकरणेपुसिद्धमेव ॥ अन्यथा लायवाजीवेश्वरज्ञानयोरप्यविशेषो वाच्यः “समात्मानमेवावेदहं ब्रहास्मीति" इत्यादौलश्रुत्यापहिलतयोत्पत्तिनाशयोस्वचापि शक्यवचनत्वात् ॥ नचेष्टापत्ति ॥ शङ्कराचारपि ( म० १ पा०३ सू. १) "प्राणभृच्च" इत्यादिसूत्रेषु "यद्यपि प्राणभृतोविज्ञानात्मनात्मत्वंचेतनत्वं च संभवति ॥ तथाप्युपाधिपरिच्छितज्ञानस्य सर्वज्ञत्वाद्यसभवेसती" त्यादिन्याकुर्वनिस्तयोः परिच्छिन्नत्वापरिच्छिमत्यादिना विशेष- स्वांगीकारात् ॥ प्रथमपादे क्षतिसूत्रेऽपि “यस्यहिसर्व विषयावभासनक्षमज्ञानं नित्यमस्ति- सोसर्वज्ञइति विप्रसिपिद्धम् ॥ अनित्यत्वेहि ज्ञानस्य कदाचिजानाति कदाचिनजानाति इत्यसर्वज्ञत्वमपि स्यात्" इत्यादिनेश्वरीयज्ञाने विशेपो दर्शितः ॥ एषमीशजीवेच्छयोरपि नित्यत्वानित्यत्वसर्व विषयकत्वाल्पविषयकत्वादिनालक्षण्य तैरप्यनेकनपटीकृतम् ॥ यथा नेतरोऽनुपपत्तेरित्यत्र "प्रारु शरीराद्युत्पत्तेरभिध्यानं सृज्यमानानां विकाराणां ·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः मष्टुरव्यतिरेक ॥ सर्यविकारसृष्टिश्च न परस्सादात्मनोऽन्यम्रोपपद्यते” इतिवदद्धिः सर्वप्रसिद्धोपदेशाधिकरणे विवक्षितगुणसूने "सत्यसंकल्पत्वं हि सृष्टिस्थितिसहारेश्व- प्रतिबन्धशक्तित्वात् परमात्मनोवकल्पते परमात्मगुणत्वेन च यमात्मापहतपाप्माइत्यत्र सत्यकाम. सत्यसंकल्पइतिश्रुतम्" इसायुक्त्या अनुपपत्तेस्तु नशारीरइत्यग्रिमसूत्रे जीवे चाटताशेच्छायनुपपत्तिाख्याता ॥ एतेन वैलक्षण्येसतीश्वरेच्छायामिच्छाशब्दप्रयोगपारि- मापिकत्वापाताधुक्तिस्तस्य स्वाचार्याधिक्षेपरूपेति पुनरप्यपास्तावेदितव्या ॥ अवैलक्षण्य- दुराग्रहेतु उभयेच्छयोर्मायामात्रवृत्तिविशेषत्वमन्त करणमानवृत्तिविशेषत्वं वा स्वीक्रियता नतु खेप्टरीत्या तद्भेद ॥ तथासति यदुक्तदोषाणां त्वन्मतेऽप्यनिस्तारात् ।। किञ्च नहिक- शिक्षणमपि जातुतिष्ठत्यकर्मकृदिति वाक्याजीवज्ञानेच्छाप्रयत्नानामपि प्रवाहसातत्यमय- श्यमभ्युपेयम् ॥ यावत्तज्ज्ञानेच्छादिकं प्रति कारणत्व चेश्वरेच्छादेर्वाच्यमेव ॥ उधिनी- पाऽधोनिनीपाश्रुतेः “परात्तप्छ्रुतेः" इतिन्यायाच ॥ एवंकारंचसति जीवाना- मानन्त्येनानन्तायुगपत्प्रवर्तमानायावत्तदिच्छा.प्रतिकारणभूतायायुगपदनेकाकारकत्वमी- घरेच्छायाअर्यारिसद्धम् ॥ जीवेच्छानां नित्यत्वेतु कार्यकारणभावोपि दुर्यचः ॥ तस्मादनेकश्रुतिसंमतमीश्वरेच्छाया नित्यत्वमेकत्वमनेकधर्मशालित्वं सर्यकारणत्व जीवे- छातोवलक्षण्यं च निर्याधम् ॥ यत्तु लाघवमात्रेणश्रुत्यर्थस्यौपचारिकत्वस्वीकारे स्वमादेरप्यनित्यत्यासिद्धिरिति तदफिचित्करम् ॥ नहिवयंसोकामयतेत्यादायप्युपचार- माद्रियामहे किन्तु तहटवेतिशब्दमहिन्नासिद्धमेवार्थमनुवदाम इति सन्ध्यसृष्टिश्रुती मोपचारशंकाप्रसक्तिः ॥ किञ्च " नतत्ररथानरमयोगानपन्यान• " इति स्वामिकवस्त्व- भावबोधकश्रुतिरिवनेश्वरेच्छायास्तदोधिकासोपलभ्यते ॥ नापितदिच्छायाइव स्वप्नस्व- नित्यत्वबोधिका सा ॥ अतोनान्यतरस्य नित्यत्वेनानित्यत्वेन वाऽन्यतरस्य तरिसध्यति । स्वमस्य मायामात्र न मिथ्यात्वंच सन्ध्येसृष्टिरित्यधिकरणे परमाचार्य रेच निरणायि ॥ नेत्यंतदिच्छायास्तपात्यसाधक किचिदधिकरणमस्ति ॥ अतोन किंचिदेतत् ॥ यथ कवायमित्यादि इतिन्यायादित्यन्तं तनु प्रायोनैयायिकानेघोद्दिश्य प्राधर्ततेति तदन्यैरेव दत्तोतरस्यात् ॥ अतएव पिशाच पिशाचभापयैव योधनीय इति न्यायमनुसृत्य मूले समाहितम् ॥ स्वरूपएवेति ॥ स्वं विषयस्यात्मा रूपं यस्येति तथा ॥ वैशेपिकैरिति ॥ सिद्धान्ते संयोगस्य स्पर्शविशेषतयाङ्गीकारादेवमुक्तम् ॥ मनायं निगर्यः ॥ वस्तुतस्विराविषययोर्विषयविपयिमाघ संबन्धः ॥ ईश्वरेच्छाप्रपंचयोस्तु कार्यकारणभायोधिक ॥ तौचानुभवयात् " सोकामयत ॥ एपउएव" इत्यादिश्रुति- शतपाय शक्यते एवनिर्यतुम् ॥ तन घूम इत्यादिमूलस्यायनैव तात्पर्यमित्यवगन्त- म्यम् ॥ विषयताच स्वरूपसयन्धएपेति प्राचवार्किकाः । तथाहि घटादिनि ज्ञानादि- विषयावं तत्प्रतियोगिकः सबन्धविदोष' सब प्रतियोगित्वादिवरस्वरूपानतिरितएप हुसेन स्वरूपेणेयोपपत्तो भतिरिक्तरल्पनानयकाशात् || नघतारासंयन्धस्य ज्ञानपिपान्यतर- स्वरूपम्यादरे विनिगमकामायादुमयस्वरूपरवं करप्यम् । तदपेक्षयाऽतिरिक्षकयिषयता.

·सहस्राक्षखण्डनम् कल्पनैव लघुरिति वायम् ॥ विषयवायाविषयस्यरूपत्वे घटादिनिरूपिताधेयतायास्तस्या- मनुपपत्या ज्ञानादिस्वरूपायाएवोपगमात् ॥ अभेदेप्याधाराधेयभागोपगमेघटोजानादि- विपयातायानितिवटोघटवानित्यादिप्रतीयेत ॥ नचविषयतास्वायछिमनिरूपिताधिकरण- तैवघटादायुपेयते नघटस्वारठितनिरूपितेति नातिप्रसाइतिवाच्यम् ॥ विषयतात्याव- छिननिरूपितरवस्य विषयतात्वाध्यघटादिरूपविषयतानिरूपितत्वविलक्षणस्य दुर्यच- स्यात् ॥ भस्तुवाविनिगमनाविरहादुभयरूपाविषयता तथापि तादृशोभयस्य क्लस्वाद- तिरिक्तविषयतायास्तन्न ज्ञानादिसंबन्धतायाश्च कल्पनापेक्षया तदुभयस्य ज्ञानादिसंबंध- त्वकल्पने गौरयानयकाशइति ॥ अननध्यात्तु मन्यते ॥ विपयत्वं पदार्थातरमेय नतु स्वरूपसंपन्धविशेषः ॥ तथाहि ज्ञानविषपतायाज्ञानात्मकत्ये ज्ञानाधिकरणस्यकालादेर- ज्ञानविषयतापत्तिः कालनिरज्ञानसंबंधस्यापि ज्ञानस्वरूपानतिरिक्तत्वात् ॥ एवं स्वाभावेन समं प्रतियोग्यनुयोगिभावरूपज्ञानसंबन्धस्यापि स्वरूपानतिरिक्ततया घटादिज्ञानस्य घटा- दिविषयकत्ववत्स्वाभावविषयकत्यस्य सत्रापत्तिः कालादी ज्ञानादिसंबन्धस्यातिरिक्त- स्वे च विनिगमनाविरहात विषयनिष्ठतत्संबंधस्याप्यतिरिक्तस्यसिद्धिनिष्प्रत्यूहैय एवं विषयतायाज्ञानस्वरूपत्वे घटवद्भूतलमित्यादिज्ञाननिरूपितानां घटभूतलादिवृत्तिवि- पयतानामभेदाऽऽपल्या तादशज्ञानानन्तरं घटप्रकारकज्ञानवानहमित्यादिप्रत्ययवङ्क- तलप्रकारकज्ञानवानहमित्यादिप्रत्ययप्रसंगः घटनिष्टप्रकारवाख्यतज्ज्ञानरूपविशेष्यताया एव भूतलवृसिल्वात् ॥ घटपटावित्यादि समूहालंयनात्मकैकज्ञानीयघटपटादिरूपनाना- विषयनिष्ठविघयतानामैकैकतया तादृशज्ञानानां घटत्वपटत्वाद्यवछिन्नपटघटादिनिष्ठविपय- ताकतयानमत्वापत्तिः तदवृत्तिधर्मावछिन्नतन्निएविषयताशालिबुद्धरेव भ्रमत्वात् ॥ वदा घटत्येन पटवैद्मीत्यनुव्यवसायश्च स्यात् ॥घटस्वावछिन्नपटनिष्टविषयताकज्ञानस्यैव तादृशानु- व्यवसायविषयत्वात् ॥ विषयतायाविषयस्वरूपत्वेच घटत्वप्रकारकममाविषयतायाः पटस्व- प्रकारकभ्रमनिरूपितायाश्च घटनिष्ठविषयताया ऐक्यप्रसंगेन घटस्यप्रकारकप्रमायाअपि भ्रमत्यापत्तिः । पुर्व घटाद्भूतलं संयोगश्च घटभूतलसंयोगाइतिज्ञानयोः समूहालंबन- विशिष्टभुद्धिरूपयोरविशेषश्वस्यात् ॥ विषयाणां तत्तदात्मकविषयतानांचाविलक्षणस्वात् ॥ तस्मादनन्यगत्याज्ञानतद्विषयातिरिक्तमेवविषयत्वसिध्यति ॥ तविषयेघटादागनयतया ज्ञानेचनिरूपकतयावर्त्तते।एतेनविषयित्वमप्यतिरिक्तंच्याख्यातम् ॥ अधिकंतु गदाधरमट्टा- चाविपयतावादे प्रपंचितम् । तदेवेह दिनानमनूदितम् ॥ एतेन ज्ञानतद्विषयस्वरूपाति- रिक्तविषयतायाअशक्यनिर्यचनत्योकिरपास्ता ॥ नच तस्या मपि संवन्धान्सरं कल्प्यम् ॥ अनवस्थापातान् ॥ नन्विष्टापत्तिः समवायाभ्युपगमन्यायानुरोधादिति चेत् किमिवं सूत्रं संबन्धमात्रमुच्छेत्तुं प्रयवृत्ते कणभक्षाभिमतसमवायमानंया नायः ॥ सौनाक्षरतोप्रतीतेः॥ "अस्मिन्नस्यच उद्योगंशाति ॥ अध्यात्मसंपन्धभूमायम्मिन् ॥ इह तद्योगात् ॥ परमत.सेवनमानसंबन्धमेदव्यपदेशेभ्यः ॥” इत्यादिपु स्पेष्टतयाऽऽचार्यस्य संवन्धोदाहरण- ·मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः सष्टुरव्यतिरेक ॥ सर्वविकारसृष्टिश्च न परस्सादात्मनोऽन्यत्रोपपद्यते" इतिवदन्द्रिः सर्वप्रसिद्धोपदेशाधिकरणे विवक्षितगुणसूत्रे "सत्यसंकल्पत्वं हि सृष्टिस्थितिसंहारेष्व- प्रतिबन्धशक्तित्वात् परमात्मनोवकल्पते परमात्मगुणत्वेन च यमात्मापहतपाप्माइत्यत्र सत्यकामः सत्यसंकल्पइतिश्रुतम्" इत्याधुक्त्वा अनुपपत्तेस्तु नशारीरइत्यग्रिमसूने जीवे पटवाशेच्छाद्यनुपपत्तिाख्याता ॥ एतेन वैलक्षण्येसतीश्वरेच्छायामिच्छाशन्दप्रयोगपारि- भाषिकत्यापाताधुक्तिस्तस्य स्वाचार्याधिक्षेपरूपेति पुनरप्यपास्तायेदितव्या ॥ भवैलक्षण्य- दुरामहेतु उभयेच्छयोर्मायामात्रवृत्तिविशेषत्वमन्तःकरणमात्रवृत्ति विशेषत्वं वा स्वीक्रियतां नतु स्वेष्टरीत्या तद्भेद ॥ तथासति वदुक्तदोषाणां त्वन्मतेऽप्यनिस्तारात् । किञ्च नहिक- श्विरक्षणमपि जातुतिष्ठत्यकर्मवदिति वाक्याजीवज्ञानेच्छाप्रयत्नानामपि प्रवाहसातत्यमव- श्यमभ्युपेयम् ॥ यावत्तज्ज्ञानेच्छादिकं प्रति कारणत्वं चेश्वरेच्छादेर्वाच्यमेव ॥ उमिनी- पाऽधोनिनीपाश्रुतेः "परान्तच्छुतेः" इतिन्यायाञ्च ॥ एवंकारंचसति जीवाना- मानन्त्येनानन्तायुगपटप्रवर्तमानायावत्तदिच्छाःप्रतिकारणभूतायायुगपदनेकाकारकत्वमी- श्वरेच्छायाअर्थासिद्धम् ॥ जीयेच्छानां नित्यत्वेतु कार्यकारणभावोपि दुर्मचः ॥ तस्मादनेकश्रुतिसंमतमीश्वरेच्छाया नित्यत्वमेकत्वमनेकधर्मशालित्वं सर्वकारणत्वं जीवे- रछातोवलक्षण्यं च निर्वाधम् ॥ यत्तु लाघवमानेणवत्यर्थस्यौपचारिकत्व स्वीकारे स्वप्नादेरप्यनित्यत्वासिद्धिरिति तदकिंचित्करम् ॥ नहिवयंसोकामयतेत्यादावप्युपधार- माद्रियामहे किन्तु तदटकेतिशब्दमहिम्नासिद्धमेवार्थमनुवदाम इति सन्ध्यसृष्टिश्रुती नोपचारशंकाप्रसक्तिः ॥ किञ्च " नतव्ररयानरययोगानपन्थानः" इति स्वामिकवस्त्व- भावबोयकश्रुतिरिवनेश्वरेच्छायास्तरोधिकासोपलभ्यते ॥ नापितदिच्छायाइव स्वास्थ- नित्यत्वबोधिका सा ॥ भयोनान्यतरस्य नित्यत्वेनानियत्येन वाऽन्यतरस्य तसिध्यति ।। स्वमस्य मायामात्रस्ये न मिथ्यात्वंच सन्ध्येसृष्टिरित्यधिकरणे परमाचाय रेव निरणायि ॥ नेत्यंतदिच्छायाम्तयात्वसाधकं किंचिदधिकरणमस्ति ॥ अतोम किंचिदेतत् ॥ यद्य कश्चायमित्यादि इतिन्यायादित्यन्तं तनु प्रायोनैयायिकानेवोद्दिश्य प्रावर्ततेति सरन्यरेष दत्तोसरस्यात् ॥ अतएव पिशाच पिशाचभापयैव बोधनीय इति न्यायमनुसृस्य मूले समाहिवम् ॥ स्वरूपएवेति ॥ स्वं विषयस्यात्मा रूपं यस्येति तथा ॥ वैशेपिकैरिति ॥ सिद्धान्ते संयोगस्य स्पर्शविशेषतयागीकारादेवमुक्तम् ॥ अनायं निगः ॥ वस्तुस्स्विच्छाविषययोर्विषयविषयिमाव.संबन्धः n ईश्वरेच्छाप्रपंचयोस्तु कार्यकारणभावोधिक ॥ तोचानुभवबलात् " सोकामयत ॥ एपउएव" इत्यादिश्रुति- दाखवलाथ शक्यते एवनियतुम् ॥ तन धूम इत्यादिमूलस्याप्यनैव तात्पर्यमित्यवगन्त- व्यम् ॥ विपपताच स्वरूपसयन्धएयेति प्रायस्तार्किकाः । तथाहि घटादिनि ज्ञानादि. विषयावं तम्प्रतियोगिकः संवन्धविदोषः सच प्रतियोगिरवादिवरस्वरूपानतिरितएव कृतेन स्वरूपेगवोपपतो अतिरिक्तकल्पनानवकाशात् ॥ नचताशसंवन्धस्य ज्ञान विषयान्यवर- स्वरूपस्वादरे पिनिगमकामायादुभपस्वरूपत्यं फस्प्यम् । तदपेक्षयाऽतिरिरीकविषयता.

·सहस्राक्षखण्डनम् यतु मम मते मायावृत्तिविशेषस्तद्विपयाकारईश्वरेच्छा इत्यादिना स्वमतप्रदर्शनं कृतं तदपि जल्पवितण्डान्यतरकथामाश्रित्य परमतं खण्डयतो न संभवति तथैव परेणापि खण्डने प्रतीकारासंभवात् ॥ न च प्रतितन्त्र सिद्धान्तेनापि प्रतिफर्तुं शक्यते ॥ तत्रापि दोपोगाव- नस्यशक्यत्वात् ॥ तदेवोच्यते तत्तद्विषयाफारोमायावृत्तिविशेष- ईश्वरेच्छाइत्यसङ्गतम् ॥ सृष्टेःपूर्व तत्तदाकारताप्रयोजकानां विषयाणामभावेन मायावृत्तेस्तत्तदाकारत्वासंभयात् ॥ नच तत्त त्पदार्थाभावेपि तत्संस्काराणां पूर्व मायायां सत्वान्मायावृत्ते- स्तदाकारतासंभवत्येवेति वाच्यम् ॥ तत्तत्संकाराणां घासनारूपाणां भवन्मन्तेऽनादित्वात्सदैवसृष्टिः स्यात् ॥ नचोबुद्धानामेव तहेतुत्व- मिति वाच्यम् ॥ सृष्टेः पूर्वमुद्बोधकस्याप्यसत्वात् ॥ न चार- विशेषस्यैवोद्वोधकत्वम् ॥ तस्यापि भवन्मतेऽनादित्वे तदोपतादव- स्थ्यात् । किञ्च तादृशेच्छायाविषयैः सह संयन्धोपि नसंभवति तदानींविषयाणामनुत्पन्नत्वात् ॥अनुत्पन्नस्तत्संबन्धासंभवस्तु त्वयै- वोक्तः ॥ नचेश्वरेच्छायास्तत्तद्विषयाकारतैव संयन्धव्यपदेशप्रयो- जिका इति वाच्यम् ॥ तचद्विषयाकारत्वस्य पूर्वोक्तयुक्त्या- ऽसंभवात् ॥ किञ्च तत्तदाकारतायाः वृत्तिनिष्ठत्वेन विषयवृत्ति- त्वाभावारकथं विषयेपु संयन्धत्वव्यपदेशप्रयोजकत्वम् ॥ एवमन्त:- करणवृत्तिविशेपोजीवेच्छापि न संभवति वृत्तौ विशेपस्य वक्तुम- शक्यत्वेन ज्ञानतोचैलक्षण्यस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् ॥ संयन्ध- व्यपदेशस्तु पूर्ववदेवापास्तः॥ तथाचेत्यादिनोक्ताः (ईश्वरेच्छाया- अनित्यत्वे तत्कारण वाच्यम्॥ इच्छैव तत्कारणं चेदात्माश्रयः तदि- च्छान्येच्छया चेदनवस्था) इत्यादयोदोपास्त्विच्छायाअनित्यत्वा- खीकारादेवापास्ताः॥ सहस्राक्षे मर्मतु तत्तद्विपयेत्यादि अनवस्थादिरूपमित्यन्तं भाग दूषयन्ति ॥ यतु १ ममनुतत्तद्विषयाऽऽकारोमायायात्तिविशेषरेश्वरेच्छा तस्याश्च तत्तद्विषयाऽऽकारतैव तत्तत्सबन्धव्यपदेशप्रयोजिका एवमन्तःकरणत्तिविशेषोजीवेच्छासंवन्धव्यपदेशस्तु पूर्वव- ज्ज्ञेयः । तथाचेश्वरेच्छाया अनत्यत्वे तत्कारणं वाच्यमित्याह ॥ ताकेनेति ।। तामिच्छा केन सजतीत्यर्थः ॥ ननु तामपीच्छयैव राजतीतिचेकितयैवेच्छयोतान्यया ॥ नतापदाय ॥ आत्माश्रयप्रसङ्गादित्याह ।। आत्मनात्माश्रयान्नेति ॥ आरमाश्रयप्रसतादात्मना नसृजती- त्यर्थः ॥ नद्वितीयः ॥ अनवस्थापत्तेः । एकैककार्यामेकैकाऽनादीच्छासन्ततः कल्पनेऽन- न्तकार्यार्थमनन्तेच्छासन्ततीना कल्पनेऽयन्तगौरवाचेत्साहान्यष्टयापिभयादिति ॥ अपिशब्द- बलानसजतीति संवभ्यते ।। भयन्त्वनवस्थादिरूपम् ॥ ७ ॥ मा.प्रा.२१ ·मारुतशक्तिसहितःप्राभञ्जनः व्याघातापाताच ॥ द्वितीयश्चेदोंकुर्मः ॥ तथाच सति गुणकर्मजातिविशेषादि स्थित्ययं काणादैथाङ्गीक्रियमाणोऽयुवसिद्धयोनित्यसंवन्धएव समवायाख्योनेन न्यायेननिरा- क्रियतइति न प्रकृने एतत्प्रवृत्त्यवकाशः ॥ नचैवमनवस्थामयासमवायएव विश्रांतिः स्वीकरिष्यत इति प्रकृतन्याययाधःशक्यः ॥ संबन्धिनि संयोगादिस्थित्यर्थ विलक्षणं संवन्धान्तरं स्वीकृत्य तत्र विनमानीकरणापेक्षया अन्ते रण्डाविवाहभेदादाच कुतोन सइतिन्यायेन संयोगादिरेवाश्रयतादात्म्येन तब तिष्ठतीति स्वीकारस्यैव रामणीयकात् विलक्षणव्यर्थपदार्थान्तरस्वीकारे गौरवाच ॥ नहिसमवायवत् संयोगादि संबन्धाअपि त्यक्तुं शक्यन्ते ॥ प्रत्यक्षादिप्रमितिसिद्धत्वात् तस्य वैलक्षण्यंतु संबन्धमावस्यापाणि- पिहितमुभयनिष्टतानियममुलंघ्य श्यणुकत्र्यणुकादिसंबन्धिध्वंसप्रागभावदशायामपि पर- माण्वादिषु नित्यस्य तस्थाहीकारात्स्फुटमेव ।। समवाये दूपणान्तराणि श्रीहर्पमिधादिभिः खण्डनखण्डखाद्यादिषु श्रीपुरुषोत्तमचरणः प्रस्थानरत्नाकरेच दर्शितान्येवेति किमिह प्रासनिकेन । न्यायेतस्य ( साम्यादवस्थिते) रितिलेखस्तु लेखकप्रमादाद्वास्थात् ॥ एवमीश्वरेच्छायानित्यत्वे उक्तरीत्या ततोव्यवस्थया क्रमेण सर्वकार्योद्ववेच नको- पित्यादृशचोद्यावकाशः ॥ ननु तनित्यत्वे सृष्टिप्रलययोर्व्यवस्था नस्यादितिचेन ॥ भाकारभेदादेव तदुपपत्तेः ॥ तथाहि भगवत इच्छाशक्तिनित्या ॥ उक्तादिमानेभ्यः ॥ भगवदभिलाच प्रकाशाश्रयन्यायात् ॥ तस्याअनेकआकाराभगवत्स्वभावसिद्धाः ॥ "परास्यशक्तिर्विविधैवश्रूयते स्वाभाविकीज्ञानवलक्रियाच" इति वैविध्यश्रुतेः ॥ ववष्टिंकरिष्यद्ब्रह्म बहुस्यांग्रजायेयेति तदाकाररूप भवति ॥ " प्राणनेवप्राणोभवति- वदन्वाक् " इतिश्रीतन्यायेण "सोकामयते " त्यादिश्रुतिभ्यस्तथासिद्धेः ॥ ततः सर्व- कार्यकलनानुवूलं कालात्मकं स्वस्वरूपं प्रकटयति "अहोरामाणिविदधत् ॥ सर्वे निमिपाजज्ञिरे " ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यः॥ ततस्ततत्कालावयचेषु ऋमिकाणिसर्वकार्याणि पर्यालोचति ॥ स्वेरछाऽऽकारेषु सर्वकार्यवत्तदधिकरणत्वेन तत्तत्कालोपाधीनपि विषय- स्वेन निवेशयनीति निष्कर्षः ॥ सरापोतप्यतेत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ नचोक्काकाररूपेण भवने कारणान्तरसहकारोपेश्यते ॥ सर्वशक्तेः सर्वेश्वरस्पेतरनिरपेक्षत्वात् ॥ नच बहुस्यामिस्या- घाकाररूपं सर्वदा भवत्रिवति शंक्यम् ॥ कालस्यैवाभावात् ॥ तस्यभगवचेष्टारूपत्वात् योयंकालस्तस्यतेव्यक्तबंधोश्चेष्टामा श्रेष्टतेयेनविश्वमिति श्रीभागवतवाक्यात् ॥ चेष्टाया इच्छा नावात् मचिल्लानंतशत स्वतंत्रस्यापनुयोज्यत्त्वाच ॥ नहिलाकिश्वरोमहाराजा- दिरपि उपवनभवनवनप्रभृत्यन्यतमस्थानेविजिहीर्पन्पर्यनुयोज्योमयति ह्यःकथंवनविदार- मिष्टबानिदानींचोपवनविहारं कथंकारं कामयत इति । अन्यथा तवापि मायाया अनादि- खेन तत्तिविशेषरूपाईवरेच्छाः कुतोनशश्वद्येयुः ॥ तथासति सर्वकार्य सर्यदास्यात् ॥ नघोदोधोन निर्वाहः ॥ तदपि नित्यमनित्यंया । माघेसर्वदातदुदोधादनिस्तारः ॥ मन्त्येतस्यापिकागंकरप्यम् ॥ समाप्युक्तायविकल्पः ॥ तत्रप्रथमेवफ्टीप्रभावम् ॥ द्वितीयेपनपस्था ॥ यदिच मायायानित्यत्वेपि तवृत्तिविशेषाणां पयाचिधुपया प्रमिकस्यमाश्रीयेत ॥ साई बाधवाछुत्यनुग्रहाय इरछाकाराणामेव तथात्माधीयताम् ।

·सहनाक्षखण्डनम् १६१ यत्तु मम मते मायावृत्तिविशेषस्तहिपयाकारईश्वरेच्छा इत्यादिना स्वमतप्रदर्शनं कृतं तदपि जल्पवितण्डान्यतरकथामाश्चित्य परमतं खण्डयतो न संभवति तथैव परेणापि खण्डने प्रतीकारासंभवात् ।। न च प्रतितन्त्रसिद्धान्तेनापि प्रतिकर्तुं शक्यते ॥ तत्रापि दोपोद्भाव- नस्यशक्यत्वात् ॥ तदेयोच्यते तत्तद्विषयाकारोमायावृत्तिविशेष- ईश्वरेच्छाइत्यसङ्गतम् ॥ सृष्टेःपूर्व तत्तदाकारताप्रयोजकानां विषयाणामभावेन मायावृत्तेस्तत्तदाकारत्वासंभवात् ॥ नच तत्त- त्पदार्थाभावेपि तत्संस्काराणां पूर्व मायायां सत्वान्मायावृत्ते- स्तदाकारतासंभवत्येवेति वाच्यम् । तत्तत्संकाराणां वासनारूपाणां भयन्मन्तेऽनादित्यात्सदैवसृष्टिः स्यात् ॥ नचोबुद्धानामेव तद्धेतुत्य- मिति वाच्यम् ॥ सृष्टेः पूर्वमुद्बोधकस्याप्यसत्वात् ॥ न चादृष्ट- विशेपस्यैवोद्बोधकत्वम् ॥ तस्यापि भवन्मतेऽनादित्वे तद्दोपतादघ- स्थ्यात् ॥ किञ्च तादृशेच्छायाविपयैः सह संबन्धोपि नसंभवति तदानीं विषयाणामनुत्पन्नत्वात्॥ अनुत्पन्नस्तत्संबन्धासंभवस्तु त्वयै- चोक्तः ॥ नचेश्वरेच्छायास्तत्तद्विपयाकारतैव संवन्धव्यपदेशमयो. जिका इति वाच्यम् ॥ तत्तद्विपयाकारत्वस्य पूर्वोक्तयुक्त्या- ऽसंभवात् ॥ किञ्च तत्तदाकारतायाः वृत्तिनिष्टत्वेन विषयवृत्ति- त्याभावारकथं विषयेषु संवन्धत्वव्यपदेशप्रयोजकत्वम् ॥ एवमन्त:- करणवृत्तिविशेपोजीवेच्छापि न संभवति वृत्तौ विशेपस्य वकुम- शक्यत्वेन ज्ञानतोवैलक्षण्यस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् ॥ संबन्ध व्यपदेशस्तु पूर्ववदेवापास्तः॥ तथाचेत्यादिनोक्ताः (ईश्वरेच्छाया- अनित्यत्वे तत्कारणं याच्यम्॥ इच्छैव तत्कारणं चेदात्माश्रयः तदि- च्छान्येच्छया चेदनवस्था) इत्यादयोदोपास्त्यिच्छायाअनित्यत्या. स्वीकारादेवापास्ताः॥ सहस्राझे ममंतु तत्तद्विषयेत्यादि अनवस्थादिरूपमित्यन्तं भाग दूषयन्ति ॥ यत्तु १ ममतुतत्तद्विपयाऽऽकारोमायायावृत्तिविशेषईश्वरेच्छा तस्याश्च तत्तद्विषयाऽऽकारतव तत्तत्सबन्धव्यपदेशप्रयोजिका एवमन्तःकरणवृत्तिविशेषोजीवेच्छासबन्धन्यपदेशस्तु पूर्वव- ज्ज्ञेय' । तथाचेश्वरेन्छाया अनित्यत्वे तत्कारण याच्यगित्साह ।। ताकनेति ।। तामिच्छा केन सृजतीसर्थ ॥ ननु तामपीच्छयैव सजतीतिचेकितयवेच्छयोतान्यया ॥ नतावदाद्य ॥ आत्माश्रयप्रसङ्गादियाह ।। आत्मनात्माश्रयान्नेति ॥ आत्माश्रयप्रसादात्मना नसजती- त्यर्थः ॥ नद्वितीयः ॥ अनवस्थापत्ते ॥ एकैक्कार्यार्थमेकैकाऽनादीच्छासन्तते. क्ल्पनेऽन- न्तकार्यार्थमनन्तेच्छासन्ततीना कल्पनेऽसन्तगौरवाचेत्साहान्थेष्ट्यापिभयादिति ॥ अपिशब्द- बलालसृजतीति सबध्यते ॥ भयन्त्वनवस्थादिरूपम् ॥ ७॥ मा.प्रा. २१ ·१६२ मारुतशक्तिसहितः प्राभलनः मममत इत्यादिनाऽपास्ता इत्यन्तेन ॥ जल्पवितण्डेति ॥ अनयोः स्वरूपं गौतमेन पञ्चलक्षण्यां (अ० १ भा० २ सू० ४३) "यथोक्कोपपलश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनो- पालंभोजल्पः (४४)स प्रतिपक्षस्थापनहींनो वितण्डा" इति दर्शितम् ॥ यथोक्तोपपन्नः प्रमाणतर्कसाधनोपालंभ सिद्धान्ताविरुद्धःपक्षमतिपक्षपरिग्रह. छलादिभिःसाधनमुपा. लंभवाम्मिन्क्रियतइति तथा ॥ सजल्पः॥ यद्यपि छलादिभिर्नकोप्यर्थःसाधयितुं शक्यः॥ तथापि तदुपयोगोदर्शितो न्यायभाष्यकृता ॥"यत्तत्प्रमाणैरर्थस्य साधनं तत्र छलजाति- निग्रहस्थानानामङ्गभावोरक्षणार्थत्वात् ॥ तानि हि प्रयुज्यमानानि परपक्षविघातेन स्वपक्षं रक्षयन्ति " इति ॥ सजल्पएव प्रतिपक्षस्थापनया हीनोवितण्डाभवति ॥ अतएव भाष्यम् "यौतौसमानाधिकरणो विरुदौ धौपक्षप्रतिपक्षावित्युक्तौ तयोरेकतर वैतण्डिकोनस्थापय- तीति परपक्षप्रतिपेधेनैव प्रवर्तत इति" इति ॥ एतदन्यतरकथाश्रयणेतु परपक्षखण्डनद्वारा स्वपक्षरक्षणार्थम् ॥ अवएव प्राच कस्यचिदुक्तिस्तत्रैव भाष्ये संगृहीता " तत्वाध्यव- सायसरक्षणार्थ अल्पविराण्डे बीजप्ररोहरक्षणार्थकंटकशाांरक्षणव" दिति ॥ प्रतितन्त्र- सिद्धांतेति॥ पंचलक्षण्या (म० १ आ०१ सू० २६) "सर्वतन्त्रप्रतितत्राधिकरणाभ्युप- गमसंस्थित्यर्थान्तरभाषात्" इति तन्त्रभेदासिद्धान्तानां चातुर्विध्यमभिधाय (सू० २) " समानतन्त्रसिद्धः परतन्त्रसिद्धः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः " एतत्स्वरूपमुक्तम् ॥ तदेवोच्यत इत्यादेरयमाशयः ॥ यच्च ममत्वित्यादिशेयइत्यन्वंतदसगततरम् ॥ स्योकदोपानुन्मोषा- दोषान्तरपोषाच ॥ तथाहि मायायानित्यरयेन तद्वृत्तीनामपि तथात्वौचित्यासर्वदा सर्व कार्य स्यात् ॥ सर्वेच भावविकारास्तस्य युगपरस्युः ॥ तस्याः सान्तत्यकल्पनेतु पुन सृष्टिन- स्यात् ॥ तथाच घातायथेत्यादेाकोपः ॥ अतोमायाया. सान्तत्व न शक्यवचनम् ।। यावच तस्याः स्थितिलायत्सर्वकार्यसातत्यं सुस्थमेव ॥ एककालिकानेककार्यनिहाय तस्यायुगपदनेकवृत्तिविशेषाङ्गीकारे लोकविरोधः ॥ अंतःकरणे तथा भदर्शनात् ॥ ईश्व- रेच्छायां नित्यत्वानेकाकारकत्वमानप्रयुक्त्वैलक्षण्यस्य च तत्र प्रयुज्यमानेच्छाशब्दे पारि- भाषिकत्वाद्यापादकाचे सति वन्मते मायावृत्तित्वेनान्त करणगृत्तित्वेन चात्यन्तथैलक्ष- ण्यस्य सुतरां तथास्य स्यात् ।। भनेकाकारकव्याद्यनपायाश ॥ किंच यावन्तोवृत्तिविशेषाः कल्प्यन्ते तावत्योमायाएवकल्प्यतालाघवात् ॥ इन्द्रोमायाभिरिस्यादिश्रौतयहुवचनानु- कूल्याच ॥ एवमन्तःकरणान्यपि॥नचेदशीध्रुतिः स्मृतिर्वाकाचिदस्ति यवलामडायामपि मायायाइच्छादिचेतनधर्मवश्वमाश्रीयेत ॥ अवलक्षण्यानहेतु लाघवाजीयेच्छानामपि मायावृत्तिविशेपत्वं स्वीकुरु ।। नहितस्यामायावृत्तितांतासां चान्तःकरणवृत्तितां बोधय- स्किचिद्वाक्यमोपनिषदैरानायते । किमिदंच वृत्तिविदोपस्य विषयाकारस्वं नाम॥ विषया- यगाहित्वं विषयप्रतियोगिकयत्किंचिरमवन्धानुयोगिर वा ॥ मायेनुपरस्य पदार्थस्य फयमवगादः ॥सर्वज्ञत्यादिति चेत् भनुत्पन्नेनपदार्थनेत्यादिस्योक्तियाधः। एतेनद्वि तीयोपि परिहतः ।। मूलोत्तदूषणप्रततया मायावृत्तिविशेपरूपेच्छाविषययोः सयन्धस निर्यतु- मायायाय ॥ कश्च स्वामतेपीच्छाविपययोः संबन्धः ॥ यमपदेशप्रयोजक विषयाकारत्वं ·सहस्राक्षखण्डनम् विषयविपयिभावोन्योया माये सिद्धसाधनम् ॥ विषयाकारपदार्थयोधक्षणएय संसर्गतया भासमानत्वात् ।। नाप्यन्त्यः ।। मशक्यनिर्वचनस्यात् ॥ निर्यचनेच निर्यतुमशस्यस्यादिति स्वोक्तिविरोधः । एवं मायातदृत्तिविदोषयोरपि कामयन्धः ।। म स्वरूपारमकः । मायाया नित्यतया स्वदुक्तदूपणमासात् ।। नापि समवायः ॥ अनहीकारात् ।। तदन्यश्चेतिरुच्यता सोपि वृत्तिविशेषाणामनित्यत्वे दुर्यचः ॥ किचेश्वरेच्छायामायावृत्तिविशेपत्वेतस्यामायाधर्मत्वसिध्या "गौण- श्चेत्रात्मशब्दात् ॥ कामाच नानुमानापेक्षा" इत्यादि सूत्राणि त्वद्री- त्येक्षतिसूत्रंच चाध्येत ॥ तथाहि लक्षणप्रमाणाधिकरणसिब्राह्म- कारणवादमाक्षिप्य रजासत्वाभ्यां क्रियाशानसंभवेन प्राप्तं प्रकृति- कारणवादं पूर्वपक्षीकृत्येदमुच्यते ॥ "ईक्षते शब्दम्" इति ॥ अशब्दं प्रकृतिः न जगत्कारणं तद्धि अशब्दं ॥ वेदे " तदेक्षत ॥ स ईक्षत" इत्यादौ ईक्षणपूर्वकसृष्टिश्रवणात् ॥ ईक्षणस्य च चेतनमान- धर्मत्वात् ॥ यद्यपीदं सूत्रमणुभाष्ये नैयं परं दृश्यते तथाप्यस्याय मप्यर्थ आस्माकीनश्रीभगवत्पादानां संमतइत्यप्रिमभाष्यशास्त्रार्थ- तत्त्वप्रकाशादिभ्योहायते॥अनेच ईक्षणमुपाधिभूतप्रकृतिगुणसंपन्धा- ब्रह्मण्युपचर्यतइत्याशंक्य परिहरति । "गौणश्वेन्नात्मशब्दात्" इति । सोकामयत" इत्यत्र "यदाोपएतस्मिन्नटश्य" इति । तदैक्षतेत्यत्रतस्य तावदेव चिरमिति ॥ एवमादिपु ईक्षित्तुनिष्ठस्य मोक्षोपदेशोपीक्षणस्य प्रकृतिधर्मत्त्वापाकरणपूर्वकं शुद्धब्रह्मधर्मत्व. साधकउपन्यस्तः यदि मायावृत्तिविशेषएवेशेच्छापदार्थः स्यात् नैतत्तर्हि किंचिदपि संगच्छेत ॥ किंचानंदमयशब्दार्थस्य परमात्मत्त्वं साधयित्वा सत्वांशेन सुखरूपामकृतिरेव तदर्थोऽस्त्वित्याशंकायां सूश्यते " कामाच नानुमानापेक्षे" ति । आनन्दमयस्य सोकामय- तेतीच्छाश्रवणान्नजडाप्रकृतिस्तदर्थः चकारेण तपः श्रवणाचेत्यर्थः ॥ तथा प्रकृतेरुपादानत्वं निरस्य ब्रह्मणएव तथात्वं साधयन् “अभि- ध्योपदेशाच्चे" ति श्रौतमिच्छोपदेशं तन्निरासे तस्यैव तथात्वेच हेतूकरोति यदीच्छामायाधर्मः स्यात् ईक्षतिकामादयस्तर्हि विरुद्ध तया हेत्वाभासतामापद्यमानास्तत्तत्सूत्राणि प्रलापवचनयेयुः ॥ ननु मायावृत्तिविशेपोपि चेतनसशिधानेन जायमानत्वासद्धर्मो भव- विति चेन्मैवं ॥ नहिचुंबुकसन्निधानादेवायस्युत्पद्यमानं चलन चुंबकधर्मो भवितुमर्हति ॥ नाप्युभयसंयोगजन्यत्वादुमयधर्मस्सेति " तथा ·मारुतशक्तिसहितः प्रामानः शक्यवचनं ॥ निर्विोपस्यानुयोगिप्रतियोगित्वान्यतरापादकसंयोगासिद्धः ॥ १०२ पा० २ सू०७ "पुरपाश्मयदितिचेत्तथापी सादायुभयकारणतावादस्य निरासाय ।। त्रिगुणाप्रकृतिरेव च मायान्दार्थइतितु त्वयैयाटमलोके यक्ष्यते ॥ किंच मायाधर्म- रूपेश्वरेच्छा सुखदुःखमोहादिवरसरपि जीवरनुभूयेत ॥ त्ययाऽटमलोस्वक्ष्यमा- जरीत्या तेषां तन प्रतिविपरूपरवात्तदयरिछायावा ॥ नच जीवानधिकरणमायादेशे ईशेच्छोत्पद्यतेऽतोनतयेतिशंक्यम् ॥ जीवविभुत्यामिमानभंगप्रसगात् तस्यादेशविभाग- बोधकथुत्याधभावाच ॥ तथा सति तदेकदेशोपहितेश्वरस्याप्यव्यापकत्यं च प्रसज्येतेति दिक् ॥ यत्तु तथाचेधरेग्छायाइत्यादि अनवस्थादिरूपमित्यंत तत्तु तसित्यत्वाभ्युपायेनैव निरतं ॥ किंचपूर्ववेत्युक्तकदेशिमतेन प्रथमं साक्षादिच्छारूपेण भवनोरीमारेपिनेच्छांतर- रूपकरणसहकारापेक्षा सर्वशस्य सर्वशक्तेरितरनरपेक्ष्यात् लोकन्यायाथ ॥ लोके हिजीवाः कार्यकरणेस्वेच्छामपेक्षते ॥ नविच्छानिर्माण सामेवेच्छामिच्छांतर वा ॥ किंतु ज्ञानवशा- रस्वतएव तामुत्पादयति ॥ अज्ञातेथें इच्छानुदयात् ॥ एवं सर्वज्ञोऽपि स्वतएव तार- शेच्छारूपोभवति इति समंजसम् ॥ एतदेवानुसृत्य भाकाशरद्यापकहीतिशास्त्रार्यकारिका- वरणभंगादिषु पूर्वमिच्छारूपेण ततोमायारूपेण भूत्येत्यादि समगादि ॥ ननु स्वतएवेच्छा- रूपेणेव प्रपंचरूपेणापि भवनस्य तामंवरेणैर संभवादिच्छाया अप्रयोजकत्वं स्यादिति घेत्तहि जीवेच्छानामपि तथात्वं स्वीक्रियतां ॥ प्रयत्नमात्रेण कार्पसभवात् ॥ अथ जाना- तीच्छतियतत इत्यनुभवयलेनानन्यथासिद्धनियतपूर्ववृत्तित्वनिश्चयानैवमितिचेतर्हि प्रकृतेपि सृष्टिश्रुतिशतेप्रपचं प्रतीच्छाया कारणत्वश्रवणात् ॥ तांप्रतिकारणातरस्य सत्रकाप्यश्रवणा- चनैयमिति बुध्यस्व ॥ किंच लोके प्रयत्नानामिच्छापूर्यकत्यसिध्यर्थमेव प्रथम मिच्छारूपेण भवन ॥ यथा अहमिति व्यवहारसिध्यर्थस्वयमहनामकतयाभवनं एकाकिनोभयादि- सिद्ध्यर्थच भयादिरूपेण भवन "सोऽदमसीत्यग्रेव्याहरत्ततोहवामाभवत्तस्मादप्येता- मनितोहमयमित्येवाग्रउक्त्वाथान्यनामप्रबूते । सोविमेत्तस्मादेकाकीविभेती" त्यादिश्रुति- पूच्यते ॥ तस्मात्तवानित्येच्छावादएव स्वदुक्तदोपा स्वादशाणाच्छेदनन्यायेन प्रसज्यते । तथाहि कापिलजैमिनीयकाणादायभिमतान्प्रकृत्यदृष्टपरमाण्वादि- कारणतावादानीशत्यधिकरणादिष्वाभासीकृत्य शंकराचार्यैरपि कार्यमानं प्रतीश्वरस्य कारणतायाः स्वीकारादिच्छाशब्दाभिधेय. वृत्तिविशेपनिरूपितं तत्र कारणत्वमस्ति न वा ॥ नद्वितीयः लक्षण- प्रमाणाद्यधिकरणसिद्धतन्निरंकुशकारणतावाधेन परतंत्रेच्छत्वेनचा- नीश्वरत्वमसंगात् ॥ सर्वहेतुभूतामीशेच्छां प्रत्यपि ब्रह्मभिन्नस्य जडम्य कस्यचित्कारणत्वे तस्यैव मुख्यकारणत्वसिध्या बहुश्रुति- सिद्धेश्वरफारणतावादोच्छेदप्रसक्तेर्वादांतरापाताच ॥ आद्यश्रेद्वहुस्यामिति वृत्तिविदोपं कि तेनैव वृत्तिविशेषेण जनयति उत वृत्तिविशेषा- तरेण ॥ उभयत्रक्रमेण स्वदुक्तात्माश्रयानवस्थाने यदिचेश्वरत्वमामिच्छानिरूपितकारण- तानच्छेदक प्रपंचं प्रतिबहुस्यामितीच्छाविशिष्टेश्वरत्वेन कारणतेस्यगीक्रियेत तर्हि उफै- ·सहस्राक्षखण्डनम् कदेशिमतएयप्रयेशः दूपणोद्धायनप्रयासरपार्थस्यंच । इयांस्तुविशेषः सत्यसंकल्पा- दिश्रुतिसिद्धमिच्छायाईश्वरधर्मत्वं विहायाभुतमायावृत्तिविशेषरूपत्वक- ल्पने श्रुतहान्यश्रुतफल्पने प्रसज्येयातामिति ॥ यत्तु स्वमतेऽपीच्छायाःसृष्टिहेतुत्वेनानित्यत्वेनचेत्युपत्या कालादुद्रु- जाजनकर्मणइच्छोद्भवइत्युक्तं तन सम्यक् सृष्टेःपूर्वकालसत्वे तस्य नित्यत्वमनित्यत्यं वा ॥ नायः ॥ तस्य सर्वदेवसत्वेनकारणसत्यस्य कार्यसत्वव्याप्यत्वात्सदैवकर्मोद्रोधेनेच्छोत्पत्तिसत्याप्रलयाभावप्र- सहः ॥ किञ्च सृप्टेः पूर्वकालफर्मादिस्वीकारे "सदेवसोम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम्" इत्यादिश्रुतिविरोधस्तरेक्यावधारणाद्वि- तीयपदैः सजातीयविजातीयस्वगतमेदव्यावृत्तेस्त्वमिमतायाविजा- तीयकर्मकालादिसत्त्वेऽसिद्धः ॥ न द्वितीयः ॥ कालस्यानित्यत्वे तदु- त्पादकं यकव्यम् ॥. इच्छेपचेदन्योन्याश्रयः ॥ अन्येच्छाचेत्तस्या अप्यनित्यतयातदुत्पादकमन्यचेदप्रामाणिक्यनवस्थास्यात् ॥ किञ्च मायायाअप्यनादित्यस्य भवत्संमततया तस्याश्च दुर्घटघटनापटीय- स्वात्तयैव सर्वकार्यसंभवे कालेच्छाकर्मणांस्वीकारोनिरर्थकः ॥ किञ्च कर्मपदेन क्रियाविवक्षिताअदृष्टंवा ॥ नाद्यः॥ क्रियायाः क्षणिकत्वेन कर्तृनिष्टत्वेन च कर्तृणांसृष्टः पूर्वमभावेन वक्तुमशक्यत्वात् ॥ न द्वितीयः (अस्सन्मतेऽष्टामावा) दित्यग्रिमस्वग्रन्थविरोधापत्तेः ॥ अपिचत्यन्मते सृष्टिहेतुरीश्वरेच्छा तहेतुभूतानि कर्माणि तदुबोध- हेतुः काल कालेनकर्मोद्वोधे संहाराव्यवहितप्रारक्षणे भविप्यत्फल- जनकर्मभिरनुशुद्धैरेव स्वशानद्वारा जनिता एतावताकालेन जन- कुर्माणयुद्धोधयिष्यामीतीश्वरेन्छा हेतुस्तत्राप्यन्यएव हेतुरिति महा- गौरवं वेदविरुद्धकल्पनाचेयं ॥ नहीदृशप्रणालीयोधिका काचिच्छु- तिरस्तिस्मृतिःत्यास्तां विस्तरः ॥ योगिनस्तु योगजन्यसामर्थ्य- विशेपेणैव नियतकालउत्थानं नतु व्यवहितकारणजन्यमिति विषमोहटान्तः ॥ किञ्च योगिनि पुण्यपापादीनां सत्वादद्दष्ट- विशेषेणोद्वोधोयुज्यते ॥ सप्टेः पूर्वतु "आत्माघाइदमेकरवाय आसीत्" इत्यादिश्रुत्या तेपामसत्वादिच्छा न संभवत्येच ॥ आगन्तुकंगारणमागन्तुककार्येऽपेक्षितसि तिन्यायस्त्वप्रामाणिकत्या- दनादरणीयः ॥ पुण्यपापानामागन्तुफत्याभावात् ।। " ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते" त्यादिश्रुतीनां तत्रप्रामापयं यदपेक्ष्यः ॥ किचानतिप्रसक्तमागन्तुकत्वमप्यनिर्वचनीयम् ॥ यत्तवाभिमतएव स्यात् ॥ तथाच दृश्यतेहीत्यादिकमसङ्गतम् ॥ अग्रे च (पुण्योवैपु- ण्येन कर्मणा इत्यादिना कर्मणां फलहेतुत्वम् ॥ जडस्य चेतनमन्तरा ·१६६ मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः हेतुत्यायोगादीश्वरः कल्प्यते एपद्येवसाधुकर्मेत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ तस्य चेच्छाद्वारेयहेतुता लोकेतथेयदृष्टत्वात् ) इत्याधुक्तं ॥ तनलोकह- एचैवकल्पने लोके प्रथम फलेच्छा तत. फलसाधनताशानं तरा उपायेच्छा भवति ॥ लोकानुसारेणवेश्वरेपि कल्पने तगापि तथैव कल्पनीयं ॥ लोकानुसारिभिर्भवद्भिः ॥ तथा चेश्वरस्याप्तकामत्वन- स्यात् ॥ लोकानुसारित्वात्तत्रापीटापत्तिस्वीकारआप्तकामश्रुति- विरोध ॥ तदनादरे वेदवाह्यत्वं दोपः ॥ विलक्षणसामग्रीमन्तरा कार्यवैलक्षण्यानुपपत्तेश्चेति कथनमपि वेदान्तिनां न शोभते ॥ तैरेकस्यैव ब्रह्मणोजगत्कारणत्यस्वीकारात् ॥ अतएव “नविलक्षण- त्वादस्यतथात्वं चशब्दात्" इति सूत्रे " यदुक्तं चेतनं ब्रह्म जगतः प्रकृतिरिति तनोपपद्यते ॥ कस्माद्विलक्षणत्वादस्य विकारस्य । जगद्ब्रह्मविलक्षणमचेतनमशुद्धचदृश्यतेब्रह्मचजगद्विलक्षणंचेतनशुद्धं चश्रूयते" इत्यादिना पूर्वपक्षनिरूप्य "दृश्यते" त्वितिसूत्रे : 'तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयती" त्याद्युक्त्वा दृश्यतेहिलोके चेतनत्वेन प्रसिद्धेभ्यः विलक्षणानां कैशनखादीनामुत्पत्तिरचेतनत्वेनप्रसिद्धेभ्योगोमया- दिभ्योवृश्चिकादीनामुत्पत्तिरेवं ब्रह्मणोपि चेतनादचेतनजगदुत्पत्ति. शङ्कराचार्यनिरूपिता नतु सामग्रीवैलक्षण्यं कार्यवैलक्षण्ये निरूपित नापीच्छाकृतं चैलक्षण्यदर्शित मिति तन्मतविरोधः ॥ अस्मन्मते च रमणेच्छयैव ब्रह्म जगद्रूपमभवत्तत्र श्रुतिरेव प्रमाण नतु तादृशनिय- मोलोकदृष्टिर्वा ॥ एवं चास्सन्मतएव सोकामयतेतिश्रुतिसदतिः ॥ तेनातएवेत्यादिकमसगतमेव फलमतउपपत्ते"रितिसूत्रमपि अन्यथानुपपत्याकल्प्यमानमदृष्टमेवफलदानाहकल्यतां किमीश्वरे- णेतिमीमासकमतखण्डनार्थनप्रवृत्तम् ॥ तदग्रिमेण "धर्मजैमिनिरत एवे"तिसूत्रेण तन्मतप्रदर्शनस्य “पूर्वतुवादरायणो हेतुव्यपदेशा"- दितिसूत्रेणपुनस्तत्खण्डनस्यचत्वदुक्तरीत्यावयापातात् ॥ किन्तु मध्यमाधिकारिणंप्रति निरूपण ते हिफलेप्सयपवभवन्ति ॥ तच्चफलं फलदातृसत्त्वएव संभवतीति तदाह अतईश्वरादेव फलंभवति यत्कि चिदैहिक पारलौकिक वा ॥ कुत उपपत्ते ॥ " सर्वस्यवशीसर्वस्ये- शान" इति श्रुतिर्वस्तुमानेशितृत्वमसङ्कुचितमाह ॥ नान्यस्यव स्त्वन्योदातुं समर्थोतोभगवानेव तथेत्यर्थः । अतएव "श्रुतत्वाचे". त्यनेन सूत्रेण “सवाएपमहानजआत्मान्नादोवसुदान" इत्यादिरू- पा श्रुतिरपि फलदातृत्वरोधिकाप्रमाणत्वेनदर्शिता ॥ ईश्वरस्ये च्छाद्वाराफलदासत्वमित्येवयुक्तिरुपपत्तिशब्देन दर्शिता ॥ लोके राशः सेवाचौर्यादिजन्यतोपरोपद्वारेवतत्तत्कर्मफलदातृत्वमेवमत्रा- " ·सहवाक्षखण्डनम् १६७ पितोपरोपद्वारैवफलं भवतीति यदुक्तं तदपि तन्मते न संभ. चति ॥ तथाहि सूत्रस्थेनाऽत्तइतिपञ्चम्यन्तेनकस्यपरामर्शोब्रह्मणः पारिभापिकस्यमायावच्छिन्नस्येश्वरस्य या ॥ नाद्यः ॥ ब्रह्माणितोप. रोपादीनां त्वयाऽनहीकारात् ॥ तस्यनिर्धर्मकत्यंभवद्भिास्वीक्रियते ॥ नद्वितीयः ॥ " तदव्यक्तमाहहि " इत्यादिपूर्वसूत्रेपुतथाविधस्या- निरूपणेनाप्रकृतत्वेनैतच्छब्देनपरामर्शासंभवात् ॥ तस्मादतएवेत्या- रभ्य सर्वमसङ्गतमेव ।। अथसहस्राक्षे स्वमतेपीछायाइत्यादि अचेतनस्य तथा कल्पयितुमशक्यत्वाचैत्यंत भाग दूपयति ।। यत्तु स्वमतेपीत्यादिना सर्वमसंगतमेवेत्यंतेन ॥ अग्रायमाशयः तथाहि उद्बोधकस्य कालस्य स्टेः पूर्वमपि सत्वे सदोदोधप्रसंगः सदेवेत्यादि श्रुति- विरोधश्च ॥ तन एकमेवाद्वितीयमित्येकपदेन सजातीयभेदस्य एयेत्यवधारणेन विजातीय- भेदस्याद्वितीयपदेन स्वगतभेदस्यच व्यावृत्तेस्तावकग्रंथप्वपि दर्शितत्वात् अनित्यरयेतु चक्रकापत्तिग न्योन्याश्रयः ॥ इच्छयाकालस्य जननं कालेन कर्मणामुरोधः ॥ उद्धकर्मभिरिच्छायाजननमिति ॥ किंच कर्मणां क्रियारूपरचे लोके तस्यास्त्रिक्षणावस्था- यितया संघारमाशालिकर्मणां पुनः सृष्टिकालेऽसत्येन तेपामुद्रोधनं तैरिच्छायाजननं चासंमवि ॥ तेपागदृष्टरूपत्वेतु भदृष्टस्याभावादिति त्वदुक्तिन्याघातः सदेवेत्यादिव्याको. १ खमतेऽपीच्छायाः सृष्टिहेतुत्वेनाऽनित्यत्वेनच तत्कारणमाह ।। इच्छोद्भवइत्यादि । कालादु द्धाजनकर्मणइच्छोद्भवः ॥ कालेन कमांद्वोधस्तु संहाराऽव्यवहितप्राक्क्षणे भविष्यत्फ- लकजनक्र्मभिरनुगुरेव स्वज्ञानद्वाराजनितयैतावताकालेन जनकर्माण्युद्धोधयिष्यामीतीवरे- च्छयादृश्यतेहि योगिनइच्छायाअपि व्यवहितकाले फलजनकत्यम् ॥ अमुप्मिन्कालउ- त्यास्यामीति संकल्प्य युञ्जतस्तस्मिन्नेव कालउत्थानदर्शनात् ॥ आगन्तुकं कारणमा- गन्तुककार्येऽपेक्षितमितिन्यायसम्भावितमर्थ प्रमाणेन विशिष्य द्रढयितुमाह ॥ श्रुतिस्मृतिग- गैरिति ॥ निश्चीयते इतिशेषः ॥ ज्योतिष्टोमेन वर्गकामोयजेतेत्यादिभिः पुण्योवैपुण्येन कर्म- णा भवति पाप:पापेन साधुकर्मकारीसाधुर्भवति पापकर्मकारीपापोमवति पुण्यःपुण्येनकर्म- जाभवति पापःपापेन यइहरमणीयचरणाः एपयेवसाधुकर्मकारयति इत्यादिभिश्वश्रुतिभिः योद्रव्यदेवतात्यागसम्भूतोरसउत्तमः ॥ देवान्सतर्ग्रसरसोयजमानफलेनचेति समवायीतुपुरु- पोमोहेछापकर्मजः इति विपाकः कर्मणाप्रेसकेपचिदिह जायते ॥ इहामुत्रचके भाव- खत्रप्रयोजनम् इत्यादियाज्ञवल्क्यादिस्मृतिमिश्च कर्मणां फलहेतुत्वमुतम् ॥ जडस्य च चेतनमन्तरा हेतुत्वायोगादीशःकल्प्यते एपएक्साधुङमत्यादिश्रुतिभ्यश्च ॥ तस्यचे छाद्वारैव हेतुता लोकेतथैवदर्शनात् विलक्षणसामग्रीमन्तराकार्यवलक्षण्यानुपपत्तेश्च ॥ अतएवसोऽकाम- यतेत्यादिश्रुतीनांसंगतिः ॥ अतएवफलमतउपपत्तेरितिसूत्र संगतम् ।। वस्तुतस्तु लोके राजसे- वाचादिराजतोपरोपद्वारैव हेतुत्वदर्शनादिहाऽपि कर्मभिरीशतोपादिकमेवकल्प्यते ॥ इयमे- वयुक्ति सूत्रउपपत्तिशब्देनोक्ता ॥ एवचाऽन्यथाऽनुपपत्त्या कल्प्यमानमदृष्टमेवफलदानाह कल्यतामित्यपास्तम् ॥ अस्मन्मतेऽदृष्टस्याऽभावात् । अचेतनस्यतथाकल्पयितुमशक्यत्वाच ।

·मारुतशक्तिसहितः प्राभानः पश्च ॥ किञ्च उभयथापिकर्मणां कर्तृनिष्ठत्वेनेश्वरनिष्ठेच्छायाजनकत्वमप्युपपादनसापेक्षम् ॥ हेतुकार्ययो(यधिकरण्यात् ॥ किञ्च किमिदंकर्मणामुहद्धत्वनाम ॥ फलजन नसामर्थ्यमितिचेत्तदपिअधुनैतत्कर्म स्वफलं जनयत्वितीश्वरेच्छाविपय- त्वमेव वक्तव्यम् । अन्यथा स्वातंत्र्येण कर्ममानात्फलनिष्पत्तेःसंभवेने- शतदिच्छादेरजागलस्तनस्वापातात् ॥ तथेच्छाविषयत्वरूपोबुद्धत्वस्वीकारेवि- च्छयोदोघउदुबैरिच्छायाजननमित्यन्योन्याश्रयादयः ॥ नापि संहारप्राक्क्षणेऽनुहुदै कर्म- मिः इयताकालेन कर्माण्युद्धोधयिष्यामीतीच्छायाजनन संभवति ॥ नच कालविशेप- स्योरोधकत्वं स्वभावोवाच्यः ॥ प्रलयोत्तरं विशेपस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् ।। सधिशेपोऽपि नियोजन्योवेति विकल्पे पूर्वोकदोपानिस्ताराच ॥ अनुदुद्धैरपि तस्याजननसंभवे सृष्टि- कालेपि तज्जननार्थ कर्मोद्रोधसाधनप्रयासोव्यर्थः द्वारभूतज्ञानत्य नित्यत्वात् ॥ नचेष्टापत्तिः प्रलयकालेपीच्छाजननेन सदासृष्टिप्रसंगात् ॥ अथ सद्वारणार्थमुद्रुद्धानामेब जनकत्वं नियम्यत इतिचे सहारप्राक्क्षणे तदसिद्धिः ॥ नापीच्छाकारे कालपरिमाण- निवेशे भविष्यत्फलककर्मणां हेतुत्व युज्यते तेषां जडत्वेन इयताकालेन वयं फलं साधयिप्याम इति बुद्वयसंभवात् ॥ फलमत इतिन्यायेन फलस्येश्वरतंत्रत्वाच ॥ काल- निवेशःस्वातंत्र्यादिति चेदिच्छाकारप्रकटनेपि स्वातंत्र्यमस्तु श्रीतप्रक्रियानुपरोधात् ॥ किञ्च तथासतिपापादेस्तौल्येऽपि केपांचित्वरितमेव फलं पांचिच कारणमंतरव खेच्छयात्यंततरविलंबेन फलं जनयत ईश्वरस्य वैषम्यनैपृण्ये नापेयातां ॥ आत्मस्टेन वैषम्यमितिवक्ष्यमाणस्य श्रुतिहृदयसमाधेस्वदप्रियत्वात् ॥ नापि कर्मणामनुहुद्धत्वाद- दोषः तदुद्धोधानुद्वोधयोरपि कालद्वारा स्वेच्छयैव भवनस्य स्वया स्वीकारात् ॥ पालेन कोदोधइति प्रयोगस्तु कर्मणिचेति समासनिषेधाञ्चित्य ॥ यद्यपि विवरणकारादि- भिरिथ्मप्रग्रश्चनादिशब्दसिद्धये इहचस्येत्यर्थकत्वमाश्रित्य कर्मणीत्युच्चार्य विहितपण्याएप समासनिषेधोव्यवस्थापितः । एवमेव च शब्दानुशासनमित्यादिप्रयोगाः संगच्छंते तथापि प्रकृते कालकर्मणोः फर्तृकर्मणोरभयोरुपाततया उभयप्राप्ती कर्मणीत्यनेनैव पाठीसिद्ध्या- निषेधस्तदरस्थः ॥ नापिचेतनप्रयत्नासमयहितेन कालेन कर्मणामुद्रोध शक्यवचनः जडापात् ॥ नच बहादेर्दाहकत्यादिवत्स्वभावानुवोधकरवं वाच्यं स्वभावानपायेन सर्वदोदोधप्रसगात् ॥ नच मण्यादिय प्रतियधकं किंचित्कल्प्यं मप्रसिद्धेः ॥ किंचोरोध- सिद्धये तन्निवर्तकं किंचिदुपपादनीय ॥ तस्य नित्यरवे सदोदोधस्य अनित्यत्वे तस्यापि फारणापेक्षवेनानसस्थायाशापातः ॥ तच निवर्तकमीश्वरेच्छागन्य नया । भाषेचकका- पतिरनवस्थावा ॥ द्वितीयेसिद्धिःसर्वादिर-युतइत्यादिमानविरोध ॥ कारणांतरं चाप्र- सिदं एतेन सटुलविलियादिवत्तस्यागंतुकल्पनापि निरस्ता ॥ तेज.संयोगादितुल्यानिमि- सापेक्षवात् । निमित्तस्य चोक्तनित्यानित्यवादि विक्रपमस्तस्यात् ॥ यसतादिका- टेपु पुष्पायुम्पत्तिापि न सरकालमानहेतुका म्यभिचारदर्शनात् ॥ किंतु ईश्वरेच्छा- जन्येत्यन्यत्र विस्तरः । अतोनतदृष्टांततोपि निर्वाहः ॥ अन्यथा कारमानारसृप्टेरपि संभयेन ईश्वरपेयर्यप्रसंगस्य दुर्यारत्वात्॥ नापि संहारमारक्षणावरिटमेछापाप्ययहितकाले ·सहन्नाक्षखण्डनम् तात्कालिकप्रयत्नसमवधानविना फर जनकत्वं युकं लोकविरोधात स्पष्टतया तपायोधा- शालामावाच ॥ नचेश्वरस्य प्रयानाभायः शंफ्यः "सोकामयत ॥ सईक्षते" सीच्छावः एयर "इदसर्यमसृजत ॥ सहमाँठोकानसृजते" त्यादी सर्जनानुएलायापारादिस्पस्य तस्य धारणात् । भन्यथा सोफामयतेत्यनेनैव गतार्थत्यासानिमं यदेत् ॥ नधरप्रयत्न. सहकारास्कालेनोदोधोंडगीकार्यः । तसित्यतायांतस्येच्छांविनाऽनुपपरयेच्छानित्यताया मर्यादापत्तेः भनित्यतायां पत्रकायापाताच ॥ योगिनस्तत्याने नतदिच्छासाक्षादेतुः किंतु सया कृतानि योगशास्त्रीयसाधनानि सर्पग्यवस्थानियामकनिखिलफलमतिपादयधरे- छाच ॥ नैवमीशेच्छायानाशे व्यपहितकाले तस्याः फलं भवितुमर्हति तस्य फलसमर्पकेश्व- रांतराभावात् ॥ किंच त्वम्मते कालकर्मणोरधिष्ठाने भ्रमकल्पितरयेनेश्वरज्ञानागोवरवया इयता कालेन कर्माप्युद्धोधयिष्यामीति सदिच्छाकारोप्युपपादनसापेक्षः ॥ नहि शुक्त्या- दिकं सत्यविशिष्टंद्रियोवाकल्पितरजतादिकमनुभवति । नापीयताकालेनेति कालपरिमाण संहारोत्तरगुपपद्यते । परिच्छेदकसूर्यगत्यायभावात् ॥ सर्वशक्नेिश्वरेणैन परिमाणस्य नियमनेतु तनियमनरूपकार्यामिच्छाप्रलयेप्यवश्यमंतम्या ॥ भागंतुकं कारणमित्यादि भाग परिहरति ॥ इतिन्यायस्त्वप्रामाणिकत्वादित्यादिना ॥ आगंतुकत्वाभा- चादिति ॥ सकलं प्रलयकालं तूष्णीं स्थित्या पुनः सृष्टिकाले फलजनकानां तेषां चिरस्थाय्यटष्टरूपतया आगंतुक वस्य यतुमनौचित्यादिति भावः ॥ किंचानतीति ॥ अतिप्रसगरहितमागंतुकत्वमपि न नियंत शक्यम् ॥ त्वन्मतेऽभिधेयमानस्स मिथ्यात्वे- नेदमागंतुकमिदमनागंतुकमिति कार्येषु कारणेषु वा वियेफस्य दुर्घटत्वात् ॥ आप्तका- मश्रुतीति ॥ श्रुतिस्तु "सर्वमिदमभ्याऽऽत्तोऽवाक्यनादरः ॥ न तस्य कार्य करणं च विद्यते" इति छांदोग्यश्वेताश्वतरादिरूपाबोध्या ॥ “मानवाप्समवाप्तव्य" मित्यादि- स्मृतिश्चातानुसंधेया ॥ नयेच्छावादेऽयं दोप.शक्यः श्रुत्याापरोधेन लोकानुरोधस्याना- दरात् ॥ जगतोब्रह्मपरिणामस्वेन ब्रह्मानन्यतया तद्विपयकेच्छायामुक्तदोषस्याप्रसक्तेः । नवमश्लोकखंडनादिस्थलेषु दर्शयिष्यमाणत्याच ॥ भतोजन्येच्छापक्षएवोक्तरीत्या भात- कामयभंगप्रसंगः ॥ तैरेकस्यैवेति ॥ "एतस्माजायते प्राणो मनः सबैद्रियाणि ॥ संवायुज्योतिरापः पृथिवीविश्वस्य धारिणी" इति मुंडकादिवाश्यानुरोपावेदांतिभिः परस्परविलक्षणमपि प्राणादिक प्रति एकस्यैव ब्रह्मणः कारणत्वं स्वीक्रियते ॥ नतु सांख्यैरिय मनइंद्रियादिकं प्रति सात्विकराजसाद्यहंकारः काणादैरिव नित्याः पृथिव्यादि परमाणः ॥ किंच विलक्षणसामग्रोमंतरेत्यादि वदतस्तस्य तत्तत्कार्याणि स्वस्वकारणासल- क्षणानि समवंतीत्याशयमभिप्रेत्य तदाप्यसमतं बाधकमाहुः ॥ नविलक्षणत्वादित्या- दिना । पविरोधस्य प्रथमे पादे (सू. ५) "न विलक्षणत्वात्" इत्यादि सूत्रद्वयेन सालक्षण्याभावाजाह्मणोः कार्यकारणभावाभावं पूर्वपक्षीकृत्य (सू. ६) "दृश्यतेतु" इत्येरेन चेतनजन्यफेशलोमादिगोमयाद्यचेतनजन्यवृश्चिकादिदर्शनोपन्यासेन सनि- राकृत ॥ सूत्र इति ॥ अस्य निरूप्येत्यग्रेमान्ययः॥ यदुक्तमिति ॥ प्रथमस्स चतुर्थे मा० प्रा०२२ ·१७० मारुतशक्तिसहितःप्रामञ्जनः (सू २३) “प्रकृतिश्च प्रतिज्ञा" इत्यादौ यत्पूर्वमुक्तमित्यर्थः ॥ सूत्रमपीति ॥ नप्रवृत्तमित्यप्रेणान्येति ॥ अन्नापमाशयः ॥ यदपि मागंतुक कारणमित्यादि सूत्रं संगवा मित्यंतमुक्तम् । तदकिंचित्कर पदुक्तरीत्या सिद्ध्यन्नित्यताकस्य कालास्यागंतुकं कोदो, प्रति अनादेर्मायाया आगंतुक प्रपंच प्रति नित्यस्य ब्रह्मणोधिष्ठानतया तं प्रति च कारणत्वं वदता त्वयाऽऽगंतुकं कारणमिति नियमस्यावश्यबाध्यत्वात् ॥ "ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकाम" इत्यादीनितु स्वर्गाधुद्दिश्यज्योतिष्टोमादीन्विदधानानि भाख्यातार्थभावनाकरगभान्पयाग- स्वर्गादीनां प्रपंचाविर्भावावसरे साधनफलमा बोधयति । प्रलयकाले नियोज्य जीवानां स्वर्गादेश्चविरोहितत्वेन यजेतेति विधे कौंठ्यात् ॥ एतेनैव " पुण्योवैपुण्येन कर्मणे-" स्यादीन्यपि सृष्टी प्रवृत्तायामुत्तरोत्तराधमोत्तमजन्मादिपरपराव्यवस्थावेदकतया व्यवस्था- पितानि चेदितव्यानि ॥ तथाहि " पुण्योवै पुण्येने " ति वाक्य काण्वानां बृहदारण्यके पंचमाध्याये द्वितीयब्राह्मणे जारकारयसवादेऽस्ति ॥ तत्प्राणोत्क्रांत्यादि विचाराजन्म- परंपरापर मतीयते ॥ अग्रिमवाक्यं च तत्रैव सप्तमाध्याये द्वितीयब्राह्मणे “ यथाकारी- तथाचारीतथाभवति साधुकारीसाधुर्भवति पापकारीपापोभवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति" इति पठ्यते ॥ तथासति साधुकर्मकारीत्यादिपाठभेदस्वनम्या- सहेतुकाद्वेदविप्लावकरवादेव । काण्वमाध्यदिनैरुभत्रैरपि तत्र कर्मपदस्थापाठात् भन्नापि " तयथागृणजलायुकातृणस्यांगत्वाऽऽत्मानमुपसहरत्येवमेवार्य पुरुषः शरीर निह- त्याविद्यां गमयित्वाऽऽमानमुपसहरति " इत्यादिना पूर्वशरीरत्यागेपिन्यगांधर्वाद्यन्य- तमशरीरावरप्राध्यादे. श्रावण प्रागुक्तमेवार्थ गमयति ॥ नतु सृष्टयारंभे प्राक्सृष्टिकर्मणा पुण्यत्वादिकम् । योधकपदायभायात् ॥ एव छादोग्ये पंचाग्निविद्यातेऽचिर्गिधूममार्ग- निरूपणे धूममार्गगाना "मासेभ्यःपितृलोकपितृलोकादाकाशमाकाशायदसमेपसोमो राजावदेवानामयतदेवाभक्षयंतितस्मिन्यावत्सपातमुषित्वाऽयैतमध्यानपुनर्निवर्सते" इत्या- दिना स्वर्गादे. परलोकाप्पुनरिहागमनमुक्त्वाक्रमेणानभावं वीर्यभावं चापमानां वीर्यद्वारा स्वकर्मानुरोध्युत्तमाधमशरीरापत्तिरुच्यते "वद्यहहरमणीयचरणाअभ्याशोहयत्तेरमणीयां योनिमापधेरन्ब्राह्मणयोर्निया" इत्यादिना ॥ "अथ यइहकपूपचरगामभ्याशोहयत्तेकपूयां योनिमापोरन्छयोनिवा" इत्यादिनाच ॥ अभ्याशोह । शीघ्रमेव ॥ अतएतदपि सृष्टि- दशायां जन्मपरंपरामेवदर्शयति नतु प्रलयोत्तरं पुनःसृष्टयारंभे शरीरपरिग्रहम् । श्रूयमाण- महान्यनुततत्कल्पनाप्रसंगात्। इच्छाया कर्महेतुत्वबोधिकाया एपहोवेति श्रुतेरदाहारस्तु तावकर्मणामिछाहेतुत्ववादे स्वपादे कुठारमहारः ॥ तथा उत्तयाज्ञवल्क्यस्मृतिघाक्ये- प्यपि (अध्याय ३ यतिधर्मप्रकरणांते सो०६६) योद्न्यदेवतात्यागेति प्रथम पाग्य सृष्टिालिफव्यवस्थापरमेव साग्मते देवतोद्देदोन व्यत्यागलक्षणयागादेतदैव सभ- यात् ।। अनुपदमग्रे (०६७) संयोग्य यायुना सोमं नीयते रश्मिभिनत इत्यादिना छांदोग्याधुक्तरीतिकपरलोकपर्यायतस्य फ्यनाथ ॥ एवं द्वितीय (शोक ७०) सम- यायिषवाक्यमपि जीवस्यागंतुकसमयाययोधकम् । मोहेच्छादिपदघटित साँसयारि- ।

·। " सहस्राक्षखण्डनम् कवृत्ताऽऽवैदकमैव ॥ इच्छाद्वेपसगुस्थेन द्वंद्वमोहेन भारत ॥ सर्वभूतानि संमोइं सर्गे यांति परतपेति भगवदायकवाक्यतया तथाऽस्यवसायात् ॥ एवंतृतीय (०७०) विपाकः कर्मणां प्रेत्य स्पांचिदिह जायते । इह चामुब चैपां भावम्तर प्रयोजनमिति याक्यमपि प्रेत्यादिशब्दघटितम् । तथैव । मरणेदं लोकादो लोकादिव्यवस्थायाः सटायेग- भिव्यक्तः ॥ भवइदमेकसिझन्मनि जन्मांतरे या लोकांतरे वा कर्मणां फलावश्यंभावमेव योधयति ॥ नतु सृष्ट्यंतरव्यवस्थाम् ॥ फिंच कर्मणां तौल्येऽपि फले विलंयाविलंययो- र्नियामिकाभगवदिरछैव मंतव्या यया संचितकर्मसमुदायाप्रारब्धं देहोत्पत्तिसमये निर्मीयते ॥ सैवानाभिप्रायपर्यायभायशब्देन प्रतिभाति ॥ जीवाभिमायपरस्ये पुग्नेप्मुस- साधनध्यादिषु प्रत्यक्षविरोधात् ॥ क्षतःसृष्ट्यंतरे प्रार्मणां फलजनकत्वपक्षेपि सर्प- निर्वाहिकातदिग्छा नित्यैव मंतव्या ॥ तस्मासेमाः श्रुतिस्मृतयाम्नायसिद्धभगनदिच्छा- सर्वकारणतानारणतात्पर्यवत्यः । तनिषेधाश्रवणात् ॥ नच "पंचपंचनखाभक्ष्या' इत्यादाविवेतरनिषेधः फलतीति वाच्यम् । रागतः पंचनखापंचनसभक्षणस्येव प्रकृते उभयोः कारणतायाः प्रत्यक्षेणाप्राप्त्यान्यतरपरिसंख्यानायोगात् ॥ इमामगृभ्णन रशनामृतस्येत्यादी लिंगेनेवशान्दलिंगादिनोभयप्रसंजनेपि भवगर्दभाभिधान्योहणेतुल्यविनियोगवदिच्छा. कर्मणोस्तुल्यकारणत्वस्यामायेन सर्यनिदानभूतेच्छायाहेतुतानिरासासिद्धेः ॥ कर्मणांहि फलं प्रत्येवकारणता इच्छायास्तुकर्माणिप्रत्यपिसेतिनतौल्यम् ॥ नहिडचक्रव्यापारण घटइत्युक्या कुलाललालसायास्तानिमित्ततानियय॑ते । कर्मणां रोपतोपादिद्वारेश्वरेच्छा- जनकरवं तस्याश्च केवलफलहेतुतेतिफलहे तु जीवानां नानाकर्मकरणे कारणं मृग्यम् । कुतरसर्वोपि नपुण्यमेवानुतिष्टतीति ॥ जीवेच्छावैचित्यमेवानुमानवैचिन्ये प्रयोजकमिति चेत्तत्रापि तन्मृग्यम् ॥ कुतोनसापि सुखसाधनं साधु कमय विधिसतीति ॥ अथ पुण्यकर्मणां तथास्वेच्छया तदनुष्ठानमेवं पापकर्मणामपीति पूर्वपूर्वकर्मणामेव जीवकाम- कारणताकरप्यतइति चेत्तहि सकृदपि तानुष्ठाने कदाचिदपि कलुपं न स्यात् । एकनारमपि दुरिताचरणे कदाचिदपि सदाचरणं च नघटेत । दश्यतेत्वेक्स्यापि देहिनो विविधानि सुकृतदुष्कृतानि । कम्सिश्चिजनुपि कल्मपाधिक्य कमिश्विञ्च पुण्याधिक्यम् ॥ किंच तथाप्सति सर्वपि श्रौतम्माश्चि विधिप्रतिपेधाअपि व्यर्थाभवेयुः । प्राक्तनकर्मणैव प्रवर्तननिवर्तनयोः सिद्ध्या तदनुपयोगात् । नचेच्छावादेप्ययंदोषः शक्यः । कृतमयला. पेक्षसूत्रेण तस्यपरिहरिष्यमाणत्वात् । तस्मात्परमेश्वरएव स्वैच्छानुसारेणाऽऽमल्यम् । तानि तानि कर्माणि कारयित्वा दानि तानि फलानि प्रयच्छतीत्येव स्वच्छम् । यथा कोषो- तकिब्राह्मणे (म०३) इंद्रप्रतदनसंवादे “सएषप्राणऽएक्प्रज्ञात्मानंदोऽजरोऽमृतो नसाधुनाकर्मणाभूयान्भवतिनोऽएवासाधुनाकनीयानेपोवसाधुकर्मकारयतितंयमेन्योलो- केन्याउलिनीपतऽएपउऽएवासाधुकर्मकारयतितंयमयोनिनीपतऽएपलोकपाल एपलोका. धिपतिरेशलोकेश सममात्मेतिविद्यारसमभारतिविद्या" ८ दिति पुण्यपारशक्यस्पर्शस्व- ·१७२ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः माकारविशेषविशिष्टेच्छयैव साध्वसाधुकर्मकारयितृत्वं ततएवनिरतिशयैश्वर्यादिकं च श्रान्यते॥ त्वन्मतेतु जडेनापि कालेनेश्वरनिरपेक्षेण कर्मणामुद्दोघस्यजडैरपि तैःकर्मा- न्तरानुष्ठानस्येशेच्छायाश्च जनने तेषामितरनिरपेक्षं नरकनाकलोकाविप्रापकत्वमप्यपथ्य- भेपजभजनादेरोगारोग्यादिजनकत्ववत्सुवचमतो (जडस्य च चेतनमंतराहेतुत्वायोगा- दीशकल्प्यत) इत्युक्तिररण्यरुदितायते कारणभूतकर्मणां वैलक्षण्येन फलरूपकार्यवैल- क्षण्यस्याप्युपपत्तेश्च ।। चेतनस्यैव फलदातृत्वामहे रातकर्माराभ्यानां चेतनानामेव तथा- त्वसंभवेन तदात्रीश्वरकल्पनायावैफल्याच ॥ तस्मादासाकीनरीत्यैव फलमतइत्यधिकरणं संगच्छते नतु वद्रीत्या ! प्रपंचयिष्यते चेदं पुरस्तात् ॥ कर्मणामिच्छाहेतुकत्वबोधकथुतेर- पपाठेन पुनःपुनस्सन्यासस्तु प्रकृतिविरुद्धः ॥ किंध दर्शनानुरोधादीश्वरस्येच्छाद्वारैवकार- णतां सगिरमागस्तस्य जन्यमा प्रतिकारणत्वात् जन्यानिसाध्वसाधुकर्माणि प्रतिसृष्टि- काले जन्यं तदुरोधं प्रति च तस्य तद्वारा कारणतां कुतोनपे । तदवचनेच जडकारण- वादास्युपगमादनीश्वरवादापातः स्वदिष्टोपपत्तिवाधारफलमतइत्याधिकरणासंगतिश्च ॥ मन्मतेतु कर्मफलान्यारोग्यादिकंच प्रतीश्वरेच्छायाएव निदानत्वात्कमौंपघादेश्च द्वारवया- वांतरकारणत्वात् नकोपि शंकावकाशः । सोकामयतेत्यादिश्रुतयस्तु नत्वन्मतेसगताः । श्रुतहान्यश्रुतकल्पनापत्तेः । तास्विच्छायाएव बहुभावमुञ्चनीचभावं लोकसर्जनादिकं च प्रति निमित्तत्वश्रवणात् कालेनोदोधितैः कर्मभिस्तस्येच्छोदपाद्यतेति तनाश्रवणात् ॥ यच्च वस्तुतस्वित्यादि कल्पयितुमशक्यत्वाचेत्यंतं तदसत् इहवसूत्रे उपपत्तिशब्देनोक्तयुक्तह- णेऽत्रैव जैमिनिमतनिराससिद्ध्या पुरस्त्ययोस्तदुपन्यासतन्निराससूत्रयोरापाऱ्यापातात् ॥ किंच राजानोहि स्वविषयेषु चौर्यादेनिवृत्तये स्वैप्टकर्मणां प्रवृत्तयेच तत्तरफलमर्पयति । अकुश्वियं पूर्वतरोर्वोपतयः सर्वदुराचरणाना स्वराज्यसमये समुच्छेदमिति पुराणाविषु प्रसिद्धम् ॥ ईश्वरश्च सर्योपायज्ञसर्वशक्तिबहुकालादुष्कृतिनोदंडयन्नपि स्वरोपपोपककल्म- पाणामविशेषाददोपाणामुच्छेदमेव कुतो न संपादितवान् । तदुपासकानां ज्ञानिनामपि नस्तुव्रीत न निदेतस्वभावविधमंजनं मुहृन्मित्रायुदासीनमध्यस्यद्वेष्यबंधुपु ॥ साधुप्व- पिचपापेषुसमयुद्धिर्विशिष्यतइति भागमतायुक्तप्रक्रियादर्शनात् सर्वमुक्तोपसृप्यस्य तस्य कथंरोपतोषौ ॥ गुणोद्रेकादितिचेद्युगपदुभयविधफलवितरणानुपपतिः । उद्रेक्धराति- रिक्तं किं बीजं स्यात् । तदितरतदुद्धाटनेत्वनीश्वरवादप्रसक्तिः ॥ किंच राज्ञांचोरादिदंढने ईश्वरतोपसपिपादयिपा तद्भीतिश्च प्रयोजिका । तथेश्वरस्य फलदाने किं प्रयोजकम् ॥ (भ० ३ पा० २ २०३१) परमतस्सेस्वित्यधिकरणे सरियामानिषेधात् ॥ मन्मसेतु फ्रोदार्थमेव प्रपंचरूपेण प्रादुर्भावारकृतप्रयरनापेक्षाबाच न फाप्यनुपपत्तिः ॥ अतएव (म. २ पा० १ ० ३२-३३) नमपोजनयाचादित्याशक्य लोकवन लीलाकै- वत्यमित्येयानि श्रीयादरायणाचायः ॥ एवं तदोपपत्तेर्वाधिवत्येन अन्यथानुपपरया कल्प्यमानमदृष्टमेव फलदानाई करप्यतामित्यासाकीनाक्षेपोदुरदरः । अन्यथानुपपत्तिरतु "धर्ममिनिरतएवे" त्यत्र शारीरफमाप्ये या दर्शिता सैव ॥ नचाष्टामाय- ·१७३ सहस्राक्षखण्डनम् स्वयाशश्यवचनः अपूर्वानंगीकारे कर्मणां कालांतरीयफलसाक्षात्कारणस्वस्थानुपपत्या स्वदुक्तश्रुतिस्मृतीनां वाधात् । संभूतोरसउत्तम इतित्वद्रुफयाक्येरसशब्देनमिताक्षरायां तस्यैयच्याख्यानात् । कालतउगुद्धाजनकर्मणइच्छोद्भवइति त्यदभिमतव्यवस्थाभंगाय । शंकराचार्यः फलमतइत्यादिसूत्रव्याख्याने कर्मणोनुक्षणधिनाशितायाअंगीकारेण तस्य यावत्प्रलयकालमनुदुवया स्थितैः सृष्टयारंभउद्धोधस्स चासंभवदुतिकत्यात स्त्रोक्तनिर्वा- हायापूर्याभ्युपगमे तु गले पादुकान्यायेनादृष्टमूरीकृतम् । भदष्टपदस्य तत्पययित्वात् ॥ जडस्यापि तथाकल्पनं शरयमिति त्यौपधादिदृष्टांतेन प्रागेवादर्शयाम ॥ अथ कस्तर्हि सूत्रउपपत्तिशब्दार्थइति चेदुच्यते ॥ निष्कामानां भजनसिद्धये पूर्वाधिकरणे सर्वोत्तम निरूप्य सकामानां तरिसद्धये फलदातृत्वं कर्मादिसर्यनियंतृत्वं च निरतिशयैश्वर्ययोधक- मुपपदयितुमिदमधिकरणमारभ्यते ॥ अत्र फलं तत्तत्कर्मसचिवेभ्योदेवेम्य उत भगवत इति संशयः ।। देवानामुद्देश्यतया श्रवर्ण भागवतः सर्वेश्वरत्वसर्वहेतुश्रवणं च संशय- वीजम् ॥ तन्न "यदाग्नेयोप्टाकपालोमावास्यायांच पौर्णमास्यांचाच्युतो भवति ॥ ऐंद- ध्यमावास्यायाम् । ऐंद्रंपयोमावास्यायामि"त्यादि तत्तदुत्पत्तिवाक्यावलंबेन देवतोद्देशेनैव दम्यस्य त्यज्यमानत्वात् । याज्यापुरोनुवाक्यायनुरोधेन देवानामेवहव्यमोत्कृत्व- निधयात् । "वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति सएवैनं भूतिं गमयती" त्यादिना नेपामेव फलदातृत्वश्रवणात् । आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग मोक्षं सुखादि च ॥ प्रयच्छंति तथा राज्यं प्रीता नृणां पितामहा इत्यादिस्सरणाच । द्वितीयस्कंध- तृतीयाध्यायायुक्तरीत्या प्रतिनियतत्याच्च । देयेभ्य एव फलमिति पूर्वपशेऽभिधीयते ॥ (अ० ३ पा० २ सू० ३८) "फलमतउपपत्तेः" ॥ भतईश्वरादेव फलं भवति यत्किंचिदैहिकं पारलौकिकं वा ॥ कुतः ॥ उपपत्तेः "सर्वस्य वशी सर्वस्येशान" इति श्रुतिर्वस्तुमावेशितृत्यमसंकुचितमाह नह्यन्यस्य वस्त्यन्योदातुं समर्थ इति ॥ न चौद्देश्यल्लादिविरोधः । "चक्षोः सूर्यो अजायत ॥ अग्निाचक्षुपीचंद्रसूर्यो ॥ देवा नारायणांगजः ॥ इंद्रादयोबाहय माहुरुषा" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिस्तेषां भगवदवयवोन- वत्वतदूपस्वयोर्बोधनेन भगवतउद्देश्यतानपायात् ॥ भोक्तारंयज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ताच प्रभुरेव च । सुरुचिर्तुतभुम्विभुः । यज्ञभुग्यज्ञसाधन इत्यादी तस्यैव सर्वरूपेण भोकृत्वावगमार ॥ सएवेनमित्यादिकंतु द्वारत्याभिप्रायकम् । योयो यांयांतनुमित्युपक्रम्य लभतेच ततः कामान्मयैवविहितानिति स्मरणात् ॥ एतेन तेपांत. तत्कर्मतत्तपालप्रतिनियतत्वमपि तदिन्छयैवेतिसिद्धम् ॥ अग्रेच सएवैनमित्यादिप्रत्यक्ष- श्रुतेः प्रावल्पमाशंक्य स्वमतेपि प्रत्यक्षश्रुतिमाहाचार्यः (सू०३९) । "श्रुतत्वाथै"ति "सवाएप महानजात्माजादोवसुदान" इत्यादिश्रुतिषु तस्यैव भोकृत्यफलदातृत्वयोः श्रवणात् । चकारेण यो योयायामित्यादिस्मरणात्तथेत्ययः ॥ महिकुंटलवदेवादिसर्वकार्य- रूपयनिरतिशयैश्वर्यादिप्रतिपादकपूर्वाधिकरणानां पर्यालोचनेपि इयमेवोपपत्तिरिहोपपत्ति- शब्देनोपतिष्यते ॥ एवं पूर्वपक्षोपि देवानामेव तत्तत्कर्मभिराराध्यमानानां सर्वफलदातृत्वे ·१७४ मारुतशक्तिसहितः प्राभानः तस्पपूर्वोक्त पारमेश्चर्य कथमिति पूर्वाधिकरणाक्षेपेणोकरीतिकएघोत्तिष्ठति नतुकर्मणा- मेवफरदत्यमिति स प्रसगात् तेपा जडवस्थापिप्रत्यक्षसिद्धत्वात् ॥ साधितेतु सूत्र- द्वयेनेश्वरस्यैव फलदत्येउपपत्तिश्रुतत्वाभ्या कर्मणामेव तइत्वमस्थिति निरीश्वरमीमास- कचोद्यप्राशावपरमत उपन्यस्य निरस्यते सूत्रद्वयेन ॥ नवधर्मजैमिनिरितिसूनाभिप्रेतोप- पत्या प्रथम पूर्वपक्ष प्रसन्नीय ! फरमत इति सूत्रभ्या जैमिन्यभिमतोपपत्यादेर- समाहितत्वासपूर्वपक्षतावस्थ्येन ॥ तयोरकिचित्करत्वापत्ते । अग्रे स्वयमुपन्यासस्य हेत्वन्तरेण ततिरासस्य चानर्थक्यप्रसक्तेश्चेति पूर्वमेगासूचयाम ॥ चैपम्यनेघृण्ये अपित्वन्मतएव संभवतः ॥ नचकर्मापेक्षयासुखदुःख- दातृत्वात्कथंवेपम्यनैघृण्येइति वाच्यम् ॥ तस्यैव कर्मकारयितृत्वेन स्वयमेव कर्मकारयित्वा स्वयमेव करिमश्चिजीवे सुसं कस्मिंश्चिजीवे दु.स प्रयुञ्जतः कथंनवैषम्यं नैण्यं वा स्यात् ॥ पतेनातएव वैषम्यने- घृण्येनेत्यादिक प्रत्युक्तम् ।। ननु कर्मण फलजनरत्व इत्यादि प्रश्नस्तु पूर्वापरविरुद्ध. ॥ पूर्वमीश्वरेच्छांमति कर्मणोहेतुत्वस्योक्तत्वात् ॥ किञ्च कर्तृत्वानुपपत्तिपदेनेच्छाकर्तृत्वानुपपत्तिरता जगत्कर्तृत्वानु- पपत्तिर्या ।। नाद्यः ॥ कर्माधीनत्वेपीच्छाश्रयत्वरूपेच्छाफर्तृत्वानपा- यातानापि द्वितीय । तस्यामझतत्वात् ॥यदपि कर्तृत्वानुपपत्तावीश्व- रत्यासिद्धिरित्याक्षेपेऽस्वतन्त्रस्यापि काष्ठादेः कर्तृत्वप्रदर्शनम् ॥ तन स्वतन्त्र, कर्तेतिसूनविरोधोद्भावनं तदुपरि स्वातत्र्येण विवक्षितोर्थः पतॆत्याद्युत्तर तदपि तुच्छम् ॥ कर्तृत्वानुपपत्तेरीश्वरत्वदयाघातम्त्ये मानाभाव युद्धपापाधफर्तृणामपि लोके राशामीश्वरत्वाव्याहते.॥ नचफलदातृत्वमीश्वरमितियाच्यम् ॥ फलमददतां पलात्कारेण फर्मफारयितृणामपीश्वरत्यदर्शनात् ॥ फाष्ठादेश्च पारिभापिफ पर्तृ- त्यं नतुपास्तवम् । अतस्तादृशर्कतत्वविवक्षणेपि नाभिमतसिद्धिः। अतएव तादृशस्वात विचक्षणेपि पुरुपव्यापाराधीनन्यापारवताकाष्टा दीनामन्यव्यापारानपीनषियानुकूलन्यापारवत्वरूपसातनयम्यामा- चात्तदोधकविभक्तीनामप्रामाण्य दुर्यारमेयेत्याशा समभिव्याटतत मियापारवान्तरव्यापारानपीनतत्तलियानुल्यापारवत्वरूपं स्वातन्यमेय स्वतन्त्र पतिसूपयटयस्याग्नपदार्थत्वेन विवक्षित महाचायः ॥ उपादानगोपरशानचिपीतिमायम्य पाठादायभा- येन स्वतन्त्र पतत्यनुशासनपिरोयो दुवारय । नतिनियक्षयापि परिधारः संमयति ॥ ताशर्तृत्वस्य यावरणासंमनायेन रोपां सामापियक्षाया असंमयात् ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् सहसाक्षे *भराएयवैषम्येत्यादि अयाधायेत्यंत भाग परिहरति । वैषम्यनेण्येअपि वन्मतइत्यादिना ॥ विवक्षायाअसंभवादित्यंतेन ॥ अग्रमावडे मनादिकर्मचा- नित्यसमाधानेस्यनीशतेतिकारिका तट्टीको च यथाकथंचिदनुसृत्य सहस्राक्ष उपन्यम्तस्य ननुकर्मणः फलजनक पमिति प्रश्नस्य विरोधोतिस्तु तदीयपंथे पूर्वापरविरोधप्रदर्शनायां । वस्तुतस्तुत्तन्मोकर्तृयोपपत्तिः भनीशतावारणंच नसंभवतीत्यर्थः ॥ अमायः॥ यनुभतएव वैपन्यनैपुण्येनेत्यादि भयाधाचत्यंसंतदविचारचार ॥ सिद्धांते आत्मसृष्टेनं वैषम्यमिति दोपपरिहारस्योपपादयिष्यमाणात् अन्यथा त्यामतेपि तदपरिहाराच ॥ तथाहि फलवत् कर्मनिरूपितापि कारणताग्रह्मणएवास्तिनवा ॥ भाद्यश्वरेनचिप्सुकृतं कारयित्वा तस्मै सुसं केनचिदेनः प्रणाय्य सम्मै दुःसंच विश्राणयति तबसवानृशंसतयोदितदूपणेमुस्थे । द्वितीयस्तु मागेच "एपउण्य । परावि" तिप्रभृतिश्रुतिसूनावहेलनादिदोपाणां दिशोद- शनया दूरीकृतः ॥ किंचोक्तचरोपपत्याक्षितिपत्यादिद्वैषम्यायननुपक्तिस्तवाशयगोचरः॥ परंतु धराधीशाहिमेनंभूयचौर्यादिकुर्याअस्यत्वत्कर्मणयत फलमितिस्फुटं ज्ञापयतः पाटचर- प्रमुप्तं दुःसाकुर्वति । मुहुरनुष्ठानेचोत्तमोत्तमंदमयथागमं समर्पयति । प्रवृत्तिंजानानाश्च पापेप्रवर्तमानमेव प्रतियति । नतुविदितामपि दुरितप्रवृत्तिमुपेक्ष्य तत्फलं कर्मात्तरं वितरंति ॥ परमेश्वरस्तु तस्मिञ्जन्मनि जन्मांतरे या तत्तत्कर्मफलानिभोजयन् सर्यस्यचाई हदि सलिवियोमत्तः स्मृतिनिमपोहनंचेत्यादिप्रमाणेन सांतःकरणशरणः सालसारण- समर्थोपि इदममुन्यफलमितिनैवज्ञापयति येन ज्ञापितेन दुःससाधनादृजिनाजनोनिवर्तेतैव । मरतेतचपुण्यएव ॥ नाप्युत्तरोत्तरजन्मसुतस्यैवाघस्सानुष्ठानेदमे तारतम्यंशयुक्त। तथाबोध- कस्मृत्यायनुपलमात् ॥ नापिपापेमचनमानसर्यज्ञ.सर्वेसमापि निरुणद्धि । येन दु समेव कस्यापि नस्यात् ॥ निरोधनाशकौतु महीक्षिप्रमुखापेक्षयापि दुर्बलतया फलस्पर्शनम- यशस्यम् ॥ किंच चौर्याद्यनार्याचरणचगानपि स्वचरणारणालितरांसुखयनितरांश्चविनय- अचनिनायोनाविषमोभिलप्येत । भगवास्तु तेपामहंसमुद्धामृत्युसंसारसागरात् ॥ भवामिनचिरात्पार्थमय्यावेशितचेतसाम् ॥ तेषामेगनुकंपार्थमहमज्ञानजंतमः॥ नाशया- म्यात्मभावस्थोज्ञानदीपेनभास्वता ॥ मांडेपार्थव्यापाश्रित्य येपिस्युः पापयोनमः ॥ अपिचेरसुदुराचारः । महरयासर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामिमाशुच. "तनिष्टस्य मोक्षोपदे- * अतएव चैपम्यनेण्ये न ॥ जीवसुखदु खेच्छाप्रति कर्मणोहेतुत्वात् ।। अन्यथा स्वैरछया कस्मैचित् सुखस्य कस्मैचिद्दु.खस्स दानेन वैपम्यं फ्लैशाऽभावकरणसमर्थस्य तदकरणेन नैधुण्यंचापद्येत ॥ ननु पर्मण. फलजनकवे ईश्वरस्य माऽऽधीनतया खातम्या- भाषार्तृत्वानुपपत्तावीधरलाऽसिद्धिरितिचेल ।। अखतन्त्रस्याऽपि देवदत पचति काठानि पचन्तीत्यादी देवदत्तकाष्ठादेः ति॒ताया दर्शनात् ॥ नच स्वतन्त्र कतिसूत्रविरोध ॥ तस्य खानन्येग विवक्षितोऽर्थः कतैतितद्याख्यातृभिर्व्याख्याततयातद्विरोधाभावात् ॥ उपादान- गोचरज्ञानेच्छाइत्यादिरूपकर्तृत्वस्यसहकारिसमवधानेऽवाधाच ।।

·१७६ मारुतशक्तिसहितःप्रामजनः शादि" त्याधुदितदिशा स्वभक्तान् सकलकलुपकुलचूलज्वालनपुरःसरं परमदुःखद- संसारान्मोचयमपरांश्च हृदिस्थित्वा माययात्रामयन्कयनविषमः । सुदामद्विजवायक- मालाकारादिभ्योऽल्पतरसाधनेभ्योऽधिकतरंतरसाधनादिकंचदवत्कर्थनतथा ॥ भूरितर• दुरितपूरितस्वधर्मोदासीनदासीपत्यपत्यप्रणयिदुष्टाजामिलादीन्स्वनाममात्रग्रहेणात्यंतपवि- ब्रतापानाणिसहसाकुबैश्वकथनतथा ॥ शंकराचार्यैरपि सर्वप्रलयकारितयोक्तनैण्यंत कर्मसापेक्षत्वानापैति ॥ तस्मादृक्ष्यमाणःपरिहारएव रमणीयः ॥ यञ्च शुद्धाद्वैतमातंड- टीकायां अनादिकर्मचानित्यसमाधानेत्यनीशतत्यन्ने श्वरस्वकर्माधीनत्वेनस्वातंच्या- भावात् कर्तृत्वानुपपत्तावीशत्वासिद्धिरि" त्युक्तम् ॥ तस्यायमाशयः॥ दयालोरसमर्थस्य दुःखायैवदयालुतेनिन्यायेन सघृणत्येपि प्रतिबंधावसमर्थतया दुःखितस्य फलदानादि- यावत्कार्येषु कर्मवशवदस्य दुर्बलतरेश्वरस्यापेक्षायाऽऽवश्यकानि कर्माण्येष लाघवात्स्वीका- र्याणि । जडानामपि तेपामौषधादिवत्स्वतःफलजनकत्वोपपत्तेः । दधिक्षीरगोमयवृश्चिका- दिन्यायेन जडाजडसर्गस्य ज्वलनहालाहलादिन्यायेन संहारस्यापि ततएव संभवाञ्च ॥ अथ कथंचिदीश्वरोरीकारेप्यप्रयोजकमायस्यात्यंतपररांनस्य नियोगनिद्धमृत्यवदवश्यं फलमात्रस- मर्पकस्य तस्य लक्षणप्रमाणाधधिकरणसाधितनिरंकुशकर्तृत्वानुपपत्याऽनीशर्ष स्फुटमेव ॥ नहिपराधीनतया यथाकथंचित्कर्तृत्वमानादीश्वरत्वसिद्धिः कुलालादावतिप्रसंगात् ॥ किंतु निरंकुशादेव ततइति विस्तीर्णमाकरे ॥ काष्ठानिपचंतीत्यादौ तु विवक्षातःकारकाणि भवंतीति सिद्धांतात् काष्ठादेः कर्तृत्वं विवक्ष्यते मात्र मतस्तथा प्रयोगः ॥ एवमीश्वरेपि लोकानसूजतेत्यादौवैवक्षिककर्तृत्वांगीकारे काष्ठादेरिव तस्यापि वास्तवकर्तृत्वासिद्ध्या सुतरामीश्वरत्वासिद्धिः ॥ स्वतन्नः कर्तेत्यनुशासनस्य त्ययमर्थः स्वः मामा तंत्रं प्रधान यस्य स स्वतंत्रः भन्यानधीनन्यापारः कर्ता स्यादिति ।। अतएव हरिणा "धातपातक्रिये नित्य कारके कर्तृतेप्यतइति सामान्यतोऽभिधाय प्राधान्यतः शक्तिलाभायाग्भावापाद- नादपि । तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रवृत्तानां निवर्तनात् । भदृष्टत्वात्प्रतिनिधः प्रविवेके च दर्श- नात्। भारादप्युपकारवारस्वातंत्र्यं कर्तुरिप्यत" इति तदेव समर्थितम् ॥ अस्यायं त्वियं वर्णयति ॥ इतरव्यापारात् प्रागपि प्राधान्येनारमशक्तः कर्तृव्यापारस्य सवात् ॥ तयाच इवरल्यापारानपीनभ्यापारयावादित्यर्थः तथाकारकांतरेभ्यःप्राग्भावस्य तस्मिन्नेय भाप्या. दायापादनात् दंडादिरूपकरणादीनां प्रवृत्तः फनधीनत्वात् तेपानिवृत्तरपि तथात्वात् छेदनादौ दायादेः कुठारादिवाकर्तुः प्रतिनिधेरदर्शनात् प्रवियेके मास्ते ते इत्यादी कारकांतराप्रयोगेपि तस्य प्रयोगात् फरहितानां करणादीनां च पाप्यम- योगाद भारात् साक्षादातूपारापालजनकल्यापाराश्रयत्वाच कर्तुः स्वतंयमिप्यते ॥ उसः कारिकार्य कारक इतिसूत्रे कैयटेपि सूचितः । किंच स्वतंत्रसूने भाष्ये बिताने तंग्रशब्दमाशंस्य "अस्तिप्राधान्ये घर्तते तद्यया स्वतंग्नोसौ ग्रामण इत्युच्यते स्वप्रधान- इति गम्यते तद्यःप्राधान्येवर्तते ग्रन्दनस्येदं ग्रहणम्" इत्युक्तम् ॥ भनकैयरः "स्वादात्मयाची स्वभारमा तय प्रधानं यस्य सस्थान उच्यते" इत्याद ॥

·قال सहस्राक्षसण्डनम् किंचानेरकारफानियायामपि प्रियायां यथा कर्तुरेव प्राधान्यं तथा कारवइति सुन्ने भाष्ये प्रपंचितम् ॥ सदाहि महासंज्ञायरणाकारकराब्दस्य फरोतीति प्युरपाया- न्वर्थसंज्ञास्यम् । विभक्तियत्ययात्सप्तमीस्थाने प्रथमां अमिमाणां भुवादीनो संशि- त्यं चानित्य ध्रुवमपायइत्यादौ योगविमागेन कारफसंज्ञाविधानात् कारकस्य सतोऽपा- दानादिसंज्ञाविधानायोभयसंज्ञासमावेशं योधमिच्या सर्वापसे यात्रेय प्राधान्यमुच्यते "किं पुन:प्रधानम् । कर्ता क्यंपुनयिते का प्रधानमिति यासर्वेषु साधने संनिहितेषु कर्ता प्रवर्तयिता भवति" इति ॥ एवंच फलदानादी कर्माचत्यंतसापेक्षस्य स्वतः सर्यया निष्क्रियस्योपाधिमानमूलकक्रियस्यास्वातंत्र्येणाकर्तृधावतोऽनुशासनविरोधोवस्तुतः स्या. देव । यत्तु स्वातंत्र्येण विवक्षितीर्थइतिवृत्ती म्याचक्षते तत्तु भनांतररियाविशेषसंयंधस्य करणादिकारकमाने सनात् कर्तुदेवदत्तादेः प्रधानस्याप्रयोगे करणादिकमपि ज्वलनधार- गादिस्वव्यापारे स्वातंत्र्येण विवक्ष्यमाणं काष्ठानि पक्ष्यन्ति स्थालीपचतीत्यादौमर्तृतया मयुज्यत इत्यभिप्रायेण ॥ अतएव हरिणा "निष्पत्तिमाने कर्तृत्वं सर्वत्रैवारिस कारके। व्यापारभेदापेक्षायां करणत्यादिसंभव" इत्युक्तम् ॥ पारकसूनेच महाभाग्ये "कोसौ प्रतिकारक क्रियाभेदः पचादीनामधिश्रयणोदकासेवनतंहुलायपधोपहर्पणश्यिाः प्रधानस्य कर्तुः पाकः । संभवनत्रियां धारणज्यिांच कुर्वती स्याली पचती- स्युच्यते तत्र तदा पचिर्वतते ज्वलनक्रियां कुर्वति कापानि पचतीत्युच्यन्ते तर तदापचिर्वतते" इत्यायुक्तम् ॥ त्रसंभवनं ग्रहणमिति कैयटः ॥ भप्रेच स्वातंत्र्य- पारतंत्र्ययोः पर्यायेण सर्वत्र विरक्षासंभयात् संभवनादौ स्थाल्यादेः स्वातंत्र्यस्य सार्यदिकत्याच कर्तुरधिकरणादिवो नकोपि विशेप स्यादित्याशंकानारणाय प्रक्षालनपरि- वर्तनादौ स्थाल्यादेः पारतंन्यमुक्त्वोच्यते "ननु च भोः कर्तृस्थेपि यरने कथ्यमाने स्थाली संभवनक्रियां धारणक्रियां च करोति नग्रासौ स्वतंत्रा केदानी परतंग्रा स्यात् ॥ एवं ताई प्रधानेन समवाये स्थाली परतन्ना व्यवाये स्वतंत्रा । तद्यथा अमात्यानां राज्ञासहसमयाये पारतंत्र्य व्यवाये स्वातंत्र्य किंपुनः प्रधानं ता" इत्यादि । एवंच ब्रह्मणोऽस्यतनस्या- पि स्वातंन्यविवक्षामात्रेण काष्ठस्थाल्यादिवत्कर्तृत्वमितिचेसदतिरिक्स्तस्य प्रवर्तन निवर्तन- समर्थ' प्राधान्येन तत.माग्लब्धात्मशक्तिस्तत्प्रविवेकपि काचित्रियां कर्तुं शक्त. सर्वथास्व- तंत्रोदेवदत्तादियत्कश्चिरकर्ताऽवश्यंकल्प्यः। तत्कल्पने घसुतरां सिद्ध वस्थानीश्वरत्नम् ॥ किंच मनोरमाशेसरादिषु प्रधानीभूतधावर्यानयत्यम् । शबादिकर्तृप्रत्ययसममिव्याहारे तदानयत्वं वा कर्तृत्वमिति स्वीकारात् भाप्येचान्यर्थसज्ञानुरोधात्कारकांतरस्यैव वैवक्षि- ककर्तृतायास्तत्रापि करणाधिकरणयोरेव पर्याप्तायास्तस्यादर्शित याप्रकृते विवक्षया कर्तृ- खस्य करपने ब्रह्मणः काष्ठादिवद्वान्तवी करणायन्यतमता ज्वरनसभवनादिवद्धात्वर्थ- क्रियाच काचित्साक्षात्तस्मिन्याच्यैवासंभवनादारपि पचेः शतिर्भाव्यकृतोसेतिसापि क्रिया धावाँस्त्येव ॥ एवंसति तावतापि स्वाभिमनिष्फियत्वस्य भंगेऽनीशस्वप्रसंगे चाधिोऽनु- प्रविष्टे शास्त्रसिद्ध स्वातंत्र्यमेय तस्य स्त्रीकतन्य नपाधिगुणजीवकर्मादिपारतम्यमित्येव मा.प्रा०२३ ·१७८ मारुतशक्तिसहितः प्रामसनः कमनीयम् ॥ गगदेवाभिप्रेरयोग: प्रोमदायापंपाङ्गमत्वदीपे ॥ काम्यांनएय स्वारसगुणरये विरभ्यतदनि उपादानादिगोचरेरयादिकनगमपि नाममो रापपश्यनम् । महारि- तया स्वीमियमागयोः कालकमंगोरधिष्टाने भ्रमपितयेनानांमागमानागोचररया- लक्षणेउपादानादीगादिपदेन सहारिणोपपश्यसंप्रासयात् मापारतिनिशेपा मकरे- न तदेकनिष्ठपोधिकोषांकरणयोरपि निशेिपे प्रह्मण्यमानाय । महगरिम्पीवार यामी. शामिसनिमित्तोपादानस्वरूपकारवायाधाय । अनीयरपारणाय नाकारणतासमर्थ- नायच सहमरिणोपीधरसन्यर सदिच्छयामहकारिरये सदभिसरये एम्पीरियमागे येप- ग्यनैपुण्ये इन्द्रायाः प्रथमतरकारणच घेतालापलंयनन्यायेन भूयः प्रामुति ॥ कर्ताशास्त्रार्थवत्यादित्यधिकरणस्थस्त्राणां तद्विषयवाफ्यानां च न स्वतन्त्रस्याकतवं चाऽस्वतन्त्रम्य पर्तृत्वमितिविचारे तात्पर्यम् ॥ किन्तु प्रपतेः क्रियमाणानि गुणैःकर्माणि सर्वशः॥ अहंकारयिमू- डात्मा फर्ताहमितिमन्यत इति वाक्यात्प्ररतकर्तृत्वं जीयस्य न वेति सन्देहे जीव एव फर्ता । फुतः ॥ शास्त्रार्यवत्त्यात् ॥ शास्त्रस्य अर्थवत्त्वं शारसार्थवत्त्वं तस्माच्छारसस्य फलयत्वादिति यावत् ॥ "कारीर्यावृष्टि कामोयजेत ॥ ज्योतिष्ठोमेन वर्गकामो यजेते" त्यादि. भिर्वेदेभ्युदयनिःश्रेयसफलाय सर्वाणि पर्माणि विहितानि । यदि जीवः कर्ता नेप्यते तदा स्वर्गकामादिपदानि फलाधिकारिशून्यानि कुप्यन्ति तत्तच्छात्रवैयर्थ्यमेवापादयेयुः ॥ नहि तारशकामवत्वं ब्रह्मणः संभवति ॥ तस्याप्तकामत्वेन तत्फलानुपयोगात् जडस्यच कामासंभवादतः सन्दिग्धे कर्तृत्वे वहनामनुग्रहस्य न्याय्यत्वात्तत्त- रफलकामिनां सीवानामेव कर्तृत्वमित्यर्थः । तस्मात्स्वातन्त्र्यविघक्षा- मतएवेत्यादिना परामृश्य काशास्त्रार्थवत्त्वादित्यधिकरणस्थानि बहनि वाक्यानि सगतानीत्यादि पदत्तदधिकरणस्थसंशयपूर्नपक्षा- धनभिझोनुपादेयवचनएच ॥ इच्छासहकारित्वेन कर्तृत्वानुपपत्ति- कथनं तु न युज्यत इच्छायाः कर्तृत्वोपपादकत्वात् ॥ यस्तु तत्रहे तूपन्यासः (नामेदवादिनस्ते इच्छाकर्मणोरभेदे चैलक्षण्यं येने- च्छासमवधाने स्वातन्त्र्य) मित्यादिना कृतः सोप्यविचारि- तरमणीयः ॥ कार्याणां कारणात्मनाऽचैलक्षण्येपि तद्रूपेण चैलक्षण्य वर्तत एव ॥ नहि यटशरावादीनां मृदात्मनाऽभेदेपि घटत्यशराव- त्यादिनापि परस्परममेदः ॥ किञ्च त्वमन्तेपि खनकार्य व्रणादिकं दुग्धेन कुतो न संभवति तवाप्यमेवादित्वात् ॥ खगदुग्धयोश्च मायिकत्वेन पार्थिवत्वेन ब्रह्मकल्पितत्वेन चाविशेषात् नहितयोर- मेदे लक्षण्यं वर्णयितुं शक्यम् । येन खड्न व्रणादिकं भवेत् दुग्धेन च न भवेत् ॥ तद्रूपेण चैलक्षण्यं चेदशापि तत्कथं न स्यात् ॥

·सहनाक्षखण्डनम् १७९ सहसाझे *अतएव फावाखावत्यादित्यादिश्लोकाटीकोगंमत्युक्तमित्यतं भागंदूपयति ।। कर्ताशास्त्रार्थवत्वादित्यधिकरणस्थेत्यादिना अत्रापि तत्कथंनस्यादित्यंतेन ॥ अभ्युदयेति ॥ पृष्ट्यायहिकमभ्युदयः कारीयर्यादिफलम् ॥ स्वर्गपदयाच्यारमसुखादि निःश्रेयसम् । अथवास्वर्गादिरप्यामुटिमकोऽभ्युदयःसकामानाम् ॥ निकामानांतु तान्येव कर्माणि मोक्षफलकानि ॥ कुप्यतीति ॥ इदंशनन्तम् ॥ शनाय भावः ॥ पस्तुतस्वी- श्वरगतमेव कनृत्यं विस्फुलिंगवत्तदंशेऽतिरोहितचित्कतया ज्ञानेच्छाकृतियोग्ये जीयेप्यनु- वर्तते पृथ्वीनिष्टोगधइय पाधियेषु ॥ एवं सत्यपि जइस प्रकृतिबुद्धादरेव कर्तृत्व नतु ब्रह्मांशस्यापि जीवस्येति ताश्कानिय भ्रांतासांख्यान्व्युदसितुं परमाचार्यों जीवस्यैव विद्वयादियोधितकर्मकत्यं (म. २ पा. ३ सू. ३३) "कशास्त्रार्यरत्या" दित्यधिकरणेन निर्णीतवान् ॥ लौकिकनिपिलवस्तुजातापेक्षया जीवस्यैव स्वतंत्रत्यागुया- देश्वपरतंत्रत्यादेवगेप युक्तमिति तदाशयः ॥ जीवस्य स्वतंत्रत्वं तु हमदंडाविव्यापारस्य तदिच्छामयसमाध्यायदर्शनारस्फुटमेव ॥ अनंतरं जीवस्यापि स्वतएव कर्तृत्यमीशप्रेरण- यातिसंशये स्वतएयेतिपूर्यपक्षे अ० २ पा० ३ ० ५१ "परात्तुवच्छ्रुत्ते" रित्यधिकरण तत्प्रेरणयैवेतिसिद्धांतयति ॥ एवं भगवत्प्रयोज्यस्येपीतरापेक्षया स्वतंत्रत्यारादरकर्तृत्व- स्यैवानानुवर्तनाथ नप्रकृते कशास्त्रार्थत्यधिकरणविरोधगंधोपि ॥ नहिपृथिव्याएव वास्तवगंधवत्वमिति तदंशपुप्पादेगंधवत्यमसंगतं भवति ॥ नचैत्रमीश्वरे सातिशयं स्वातयं शक्योक्तिकम् ।। ईश्वरांतराभावात्, अभिन्ननिमित्तोपादानवादभंगाचेति कि चर्वितचर्वगेन ॥ तस्मारकर्मणां कार्यविशेपे सहकारित्वमपि तथेच्छयेव । अतोनेच्छायास्त- जन्यायं नापि वैपम्यादिनिस्तारः ॥ इच्छाया साक्षाब्रह्मधर्मत्वात् तद्धर्माणां तदभि- अतायाः प्रकाशाश्रयायधिकरणसिद्धत्वात् इच्छारूपेण तदाकाररूपेण याविर्भवने पीतर- निरपेक्षतया स्वातंत्र्यानपायाच तत्सहकारे न दोपः ॥ पापपुण्यकर्मापूर्वाणितु नसाक्षा- ब्रह्मधर्माः । "नतस्य काय करणं च विद्यते । अनभवन्यो अभिचाकशीति । नसाधुना कर्मणा भूयान्भवति नोएवासाधुनाकनीयान् " इति श्वेताश्वतरमुंडककोपीतकिब्राह्मणा- दिपु श्रवणात् । मनादित्वानिर्गुणत्वापरमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोपि कौंतेय न करोति अतएव कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादित्यधिकरणस्थानि जीवस्य वर्तृत्वप्रतिपादकानि पहनि सूत्राणि तेषां विषयवाक्यानि च संगतानि ॥ अन्यथा सापेक्षतरस्य जीवस्य सुतराकर्तृ- त्वाऽभाये तानि न संगच्छेरन् । अन्यथा च त्वमन्तेऽपीन्छायाः सहकारित्वेनेश्वरस्य कर्तृत्वं नोपपोत ॥ नह्यमेदवादिनस्ते इच्छाकर्मणोरमेदे लक्षण्यं वर्णयितुं शक्य येनेच्छासमवधा- नेनास्वतन्त्रता कर्मसमवधाने त्वखतन्त्रता स्यात् ॥ एतेन पत्र कर्मानुसारेण फलदातृत्वमुक्तं तवाऽपि कर्मकारयितृत्वमीवरस्यैव ॥ तथा चाह श्रुतिः ॥ एपीवसाधुकर्म कारयति तमित्लाद्या ॥ एतदनुराधेने साधुकर्मकारी साघुर्भवतीति श्रुतावपि भगवत्प्रेरणया साधुकर्म- कर्तृत्व बोध्यमिति वैषम्यनैघण्ये इति लोग्टीकोक्कं प्रत्युक्तम् ॥ - * ·मारुतशक्तिसहितः प्राभअना मलिप्यते इत्यादि स्मरणाय ॥ अत एव सूत्रहत्ता "म०१ पा० २ सू०४" "संभोग- प्राप्तिरितिचेग्नवैशेप्या"दिति जीयवस्फलसाधने निषिद्ध । सम्यगभिनिवेदोनभोगः संभोगः सम्यग्भोगो यस्मात् सोपि संभोगस्तयोः प्राधिरिति ध्याएयानात् । किंतु तानि जीवनिष्टान्येव । "तयोरन्यःपिप्पलंस्वाद्वत्ती" त्यादिश्रुतिभ्यः ॥ फिंच जीयेप्यपि तसाक्षात्कारयता नेकम्य "एतरहवावनतपति किमहरसायुनाकरवं किमहंपापमकरव- मिति । यथा पुष्करपलाशभापोनक्षिप्यंत एवमेयं विदिपापकर्म नमिप्यते" इत्यानंद- वल्युपकोसलविद्यादिषु धूयते । बुद्धियुक्तो जहातीइ उभे मुकृतदुप्पते (स्कंध २ १० ३ श्लो०७) प्रायेणमुनयोराजनिवृत्ताविधिपेधत इतिगीताभागवतादिपु स्मयतेच ॥ तर्हि परमात्मनस्तथा कैमुतिकसिद्धम् ॥ एवमिच्छारर्मापूर्वाणां साक्षाद्रह्मधर्मत्वजीवधर्म- वादिना चैलक्षण्यात् कर्मापूर्वाणां नेच्यावत्प्रकाशाश्रयादिन्यायेनामेदोनित्यत्वं या शक्य वक्तुमतस्वदीत्या जीवेच्छाप्रयत्नमात्रजन्यकर्मसहकारे पारतम्य स्फुटमेव ॥ नच तद्वार- णायेच्छा तदाकारयत्कर्मरूपेणापि स्वयमेव भवनमिति तव सुवचम् । तथा सति करा. चिपापरूपेण भूत्वा तस्मै दुःखं कस्यचिरसुकृतरूपेण भूत्या तस्सै मुरं चायति तसिन्वैपन्यादेरनुच्छेदात् । तस्मादिच्छापक्षएव न पारतंत्र्यम् । रोपि यथेच्छे कार्य कुर्वन्स्वतन्नएवोच्यते । महिफेनादिनेवरेणोद्धोध्यशक्तिस्सहकारिसमवधानमंतरेणाशक्य- कार्यस्तु परतंत्रः॥ एतावता अतएव कर्ताशास्त्रार्थवत्वादित्यादि स्वतंत्रता स्यादित्यंत व्युदस्तम् ॥ एनेनैव यन्मातडटीकायां यत्रतु कर्मानुसारेणफलभोक्तृत्वमित्यादि कर्तृवं बोध्यमित्यरामुफमिह किंचित्पाठविपर्यासेनानूदितं तत्समर्थितं ज्ञेयम् । कर्मणां फलहेतु- ताया ईश्वरमात्रस्य सर्वहेतुतायास्तस्यैव फर्मकारयितृतायाय बोधिकानां श्रुतीनामेवमेव सामंजस्येनैकय क्यवसिद्धः । स्मृतावपि बुद्धिर्शनमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः। सुखं दुःखं भवो भाषो भयं चाभयमेव च ॥ अहिंसासमतातुष्टिस्तपोदानंयशोयशः। भवंति भावाभूतानांमत्त एवपृथग्विधाः ॥ इति क्षमासत्यादीनां साधनानां सुखादीनां फलानां च स्वमानहेतुकत्वमुच्यते ॥ अतएव सूत्रकारोपि कर्मकारणतानादं (अ० ३ पा० २ सू० ४०) "धर्म जैमिनिरतएवे"ति सूत्रेणानूय निराकरोति (स० ४१) "पूर्वतु बादरायणो हेनुष्यपदेशा" दिति । बादरायण आचार्यस्तु पूर्व पूर्वोक्तमीश्वरमेव कारणं मन्यते । तुशब्दः कर्मादेः कारणताव्यावर्तकः ॥ कृतः ॥ हेतुव्यपदेशात् श्रुतिषु पप उ एवेत्यादौ तस्सव सर्वहेतुत्वेन कथनादित्यर्थः ॥ किञ्च भवमन्ते वैपम्यनघुण्यरूपं दोपद्वयं दुरुद्धरं कस्यचित्सुखं कस्यचिहुःखं च ददतः स्वयमेव तद्धेतुभूतकर्म कारयतः कुतो न स्यात् ॥ अस्मन्मते च तादृशदूषणद्वयं न संभवति ॥ तथाहि ब्रह्म स्वयंरमणेच्छयैचोचनीचादिभावन जातम् ॥ तदात्मानं स्वय- मकुरुत । सच्चत्यचाभवत् । यथोर्णनाभिः सूजते गृलते च यथा पृथिव्यामोपधयःसंभवति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्ष- ·सहस्राक्षखण्डनम् रात्संभवतीह विश्वमि" त्यादिश्रुतेः ॥ अतःस्वाभिन्नत्यानचैपम्पने- घृण्ये ॥ नन्वेवमपि जीवानां ब्रह्माभिनानां सुखं दुःखं चेश्वरेच्छयैव भवतीति भवन्मतं तत्र च कर्मणां वैययं स्यात् । तत्प्रवृत्तिरपि फस्यचिन्न स्यात् कृतहानिरकृताभ्यागमरूपदूपणद्वयमपि स्यादिति चेन्न । कर्मापेक्षोहि भगवान्सुखं दुःखं च जीवानां तत्तत्रुतसुरत- दुप्कृतानुसारेणैव ददातीत्यतोनकृतहान्यादिरूपं दूषणम् ॥नच "एप. ह्येवसाधुकर्मकारयति संयमेभ्योलोकेभ्य उमिनीपते एपउपवाs- साधुकर्म कारयति तयमधोनिनीयते” इति श्रुत्याकर्मापिसएव कार- यतीत्यङ्गीकरणीयम् । तथाच चैपम्यनेण्यरूपदोपतादवस्थ्यमिति- वाच्यम् ॥ सृष्टयादौ भगवान् रमणेच्छया "बहुस्यांप्रजायेये" स्यादि- रूपया फ्रीडार्थमेव कृतप्रयतस्तत्साधनीभूता अनेकमर्यादाः कृतवान् य एवं कर्मकरिष्यति तस्यैवं फलं भविष्यति तत्तद्विपये तस्य राग- द्वेपादिकं भविष्यति पुनस्तत्तत्कर्म फरिप्यति पुनस्तस्य सुखं दुःखं चा भविष्यतीति । तत्र कर्मणि सुखे दुःखे च साधारणतयैव भगवतो हेतुत्वं नन्यसाधारणतया ॥ तत्र मुख्याक्रीडैवान्यत्सर्वमुपसर्जनम् ॥ यथालोके कश्चिद्राजा क्रीडाथै स्वयमेव नियमान्कृत्या क्रीडति तत्र स्वकृतनियमानुसारेणैव यो यथा करोति तस्मै तथैव सुखदुःखरूपं फलं ददाति न तावता तस्य वैपम्यं नैघण्यं वा भवति नान्यनीश- त्यम् । तथा प्रकृतेपि ताहरानियमाभावेतु दोपो दुरिएच ॥ अतएय "कृतप्रयत्नापेक्षस्तुविहितप्रतिषिद्धायैयादिभ्य" इति सूत्रेण वैपायनैपुण्ययोः परिहारोऽनयैव रीत्या व्यासैः कृतः ॥ तत्र ननु चैपम्यनैपुण्ययोर्नपरिहारः अनादित्वेन स्वस्यैव कारयितत्वादिति पूर्वपक्ष तुशब्दो निवारयति । जीवकृतप्रयत्नापेक्षोभगवान्सुखंदुःखं चददाति ॥ प्रयत्नपर्यन्तं जीवकृत्यं भग्रे तस्याशक्यत्वात्स्वयमेव कारयति । यथा पुत्र यतमानं वालं पिता पदार्थगुणदोषौ वर्णयन्नपि तत्प्रयत्नामिनिवेश दृष्ट्वा तथैव कारयति । तत्कथमवगम्यते ॥ यत. स्तैत्तिरीये "अथातोनुप्रश्ना" इत्यादिना अविटुपोविदुपश्च समानय ब्रह्मप्राप्तिरुतकश्चिद्विशेष इति प्रश्न उत्तरत्वेन "सोकामयते"त्या- दिना स्वस्यैववहुभयनेनोच्चनीचरूपेण स्वसृष्टिमुफ्त्वा तत्रानुप्रवेशेन स्वस्यैव "सञ्चत्यञ्चाभव" दित्यादिना अनेकविधं द्वैधीभावं चोक्त्या सत्समभवदिति समामौ ब्रह्मरूपत्वं निगमयामास॥ तथासति सर्वस्य ब्रारूपत्वेऽविशिष्टेपि मध्ये "सतपोतप्यते" त्यादिना तपोरूपस्या- लोचनस्यापि सृष्टौ कारणत्वेन कथनाद्यथाधिकारं तत्सत्फलं तत्त.

·१८२ मारुतशक्तिसहितः प्रामसनः दधिकारश्च नानाविधस्तनकारणं तस्यापि कारणं नानाविधः स्वभाव इति फलति ॥ एवंसत्यालोचनानुसारेण प्रयत्नपर्यन्तं जीनरुत्यं तदपेक्षः सन्नग्रे बाह्यस्तावुपकरणवाटुल्यमपेक्षितम् । तश जीयेत फेरलेन संपादयितुमशक्यमतस्तत्संपादनद्वारा स्वयमेव कारयति ॥ तन दृष्टान्तोपि यथा यालं पुत्रमित्यादिः पूर्वमुक्तएव ॥ एवं च कार्यमा प्रति भगवानेव कारणम् ॥ तथाच प्रयत्नोत्तरकाले फल- दातृत्वाभिव्यापिका या इच्छा आलोचनाकारान्तःपातिनी तामेव श्रुतिरनुबदति "उन्निनीपत्यधोनिनीपती"ति ॥ अतोगुणदोपकथन- पूर्वकं वालेच्छानुरूपेण सामग्रीसंपादके पितरि यथा न दोष. किंतु वालस्वभाव पच । तथा ब्रह्मण्यपि न दोपः किंतु जीव एव ॥ ननूक्त- दृष्टांतन्यायेनैव कारयतीत्यन किं गमकमत आह सूत्रत् विहितम- तिपिद्धानयर्थ्यादिभ्य इति ॥ ययुक्तन्यायं विहाय केलं जीव- तकर्मापेक्षः कारयतीत्येवाङ्गीक्रियेत तदा विहितप्रतिपिद्धयोर्यागादि- ब्राह्मणहननादिरूपयो. फर्मणोययं स्यात् । पूर्वकर्मण एव प्राधान्ये तत एव सुखादिसिद्धः॥ सूनस्यादिपदादिदं विहितमिदं निपिद्धमिति वोधकस्य प्रमाणव्यवहारस्य वैयय वोध्यम् । अतोविहितप्रतिपिद्धा- वैयर्थ्यप्रमाणव्यापारायैयर्थ्यप्रामाणिकप्रेक्षाकृतप्रमाणानुसरणेभ्यो हेतुभ्य इदं ज्ञायते यत्फलदाने कर्मापेक्ष. कर्मकारणे प्रयत्नापेक्षः प्रयत्ने कामापेक्ष इति मर्यादा या स्वयंसता तद्रक्षार्थ वेदं चकार यथा लोके राज्यमर्यादारक्षार्थ नीतिशास्त्रम् ॥ तस्मा"लोकवत्तु ली. लाकैवल्य"मिति न्यायेन जीवकृतप्रयत्नानुसरणान्न ब्रह्मणि वैपम्या. दिगन्धोपि ॥ नाप्यनीश्वरत्वं । मर्यादामार्गस्य तादृशापेक्षावैशिष्टय- पूर्वकत्वेन स्वयमेव निर्माणात् ॥ कचिच्च स्वतन्त्रत्वान्मर्यादा भिन- त्यपि ॥ अत एव तेनाधीतश्रुतिगणा इत्यादिवाक्यैस्तदनपेक्ष्यैव गोकुलस्थेभ्यः फलदानकथनमपि सङ्गच्छते ॥ इदमपि लोकवत्तु लीलाकैवल्पमिति न्यायादेव समाहित । लोके राशामपि कृपापात्रेषु तथादर्शनात् ॥ लोकयुक्त्यनुसारेण समाधानमिदम् ।। वस्तुतस्तु ब्रह्मणः कर्मापेक्षत्वेपि नास्यातव्यम् ॥ किन्त्वलौकिकत्वसंपादकतया भूपणमेव ॥ यतोविरुद्धधर्माश्रयं सर्ववादानवसरं समाभ्यधिकर- हितं ब्रह्मवेदे प्रतिपाद्यते औपनिषदं हि ब्रह्म नतु युक्तिसिद्धम् ॥ येन युक्तिविरोधः स्यादत एवोक्तं 'यत्किञ्चिदूषणत्वत्र दूप्यंचापि हरिः स्वयम् ।। विरद्धपक्षाः सर्वेपि सर्वमनैव शोभत इति । एतेन सह- कारिसमवधानेत्यारभ्य तथावक्ष्यत इत्यन्तं समाहितं यत्तु तत्रैवोक्तं.

·सहनाक्षपण्डनम् ૨૮૨. (किमिमे जीवात्ततोऽभिन्ना अपि दुःसं जानन्ति नवाआये दोपान- पायोदुःखानिरासात् ॥ अन्त्ये नुभवविरोधः ॥ किश्चात्मनि दुःखो- त्पादक आत्महादिरिवेश्वरो निन्द्येतप्रेक्षापद्भिरितितान समीचीनम्॥ "इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोपप्रसक्ति"रितिसूणेममेव पूर्वपक्ष सत्या "अधिकंतु भेदनिर्देशात्" इति सूत्रेण स्वयमेव व्यासः समाहितत्वात् ॥ तत्र तत्सृष्ट्वेति श्रुती सृष्टायनुप्रवेशः श्रुतः सचा- नेनेति श्रुत्या जीवेनेति श्राव्यते तस्यात्मत्वेन कार्यविलक्षणतया ब्रह्मत्वं च योध्यतेऽत इतरस्यात्मत्वेन व्यपदेशासिझे तस्य शुद्ध- ब्रह्मत्वे तद्धितं कर्तव्यम् । तच्च सर्वानर्थदुःखनिकरहेतुभूतायां सृष्टी प्रवेशनान करोतीति हिताकरणस्याहितफरणस्य च प्रसक्तिः ॥ लोक- विरुद्धं चात्मनोहिताकरणमिति जीवानां ब्रह्मामेदोनयुक इति पूर्वपक्षे समाधानमाह "अधिकं तु मेदनिर्देशात्" इति सूत्रेण तत्र तुशब्दः पूर्वपक्ष व्यावर्तयति ॥ तथा च यथैन्यं श्रुत्या योध्यते तथा ज्ञेयत्वेनानन्दरूपत्वेन च भेदोपि बोध्यतेऽयं मेदोब्रह्मण आधिक्ये पर्यवस्यत्याधिस्यं चांशित्वात् ॥ पूर्णत्वाञ्च पूर्णश्यांशस्य हितमेय नियमेन करोतीति न नियमः स्वदेहेपि नखनियन्तनकेशप्रसाधना. देर्दर्शनात् ॥ अन्यथा सर्वेन्द्रियव्यापाराभावप्रसङ्गात् । किन्तु स्वली- लया हितमहितं वा यथेष्टं करोतीत्येव लोके दृश्यते ॥ तथाचेयमा- शकैव न संभवति ॥ यञ्चोक्तं जीवदुःखेन ब्रह्मणोदुःखित्वं स्यात्तदपि न संभवति ॥ कार्यकारणयोरमेदेपि कार्यकारणव्यवहारजनका कश्चिद्भेदोप्यभ्युपगन्तव्यः अन्ययेदं कार्यमिदं कारणमिति व्यव- हारो नस्यात् ॥ एवं च नामरूपाभिव्यक्तिदशायां कार्यगता धर्माः कारणेन सन्तीत्यङ्गीकरणीयम् ॥ यथा घटगता जलाहरणादयः पटगता आच्छादकत्वादयस्ते मृत्पिण्डादौ न सन्त्येवं जीवस्य चिदू- पत्वेन ब्रह्माभिन्नत्येपि तद्वता दुःखादयो न ब्रह्मणीति नफोपि दोप- इत्यलं विस्तरेण । सहस्राक्षे *सहकारिसमवधानरूपेत्यादि तथावक्ष्यतइत्यतं भाग निराकुर्वति ॥ किंच भवन्मत इत्यादिना इत्यलं वित्तरेणेत्यंतेन ॥ तत्र "वैपन्य नेण्यमिति दूषणे * सहकारिसमवधानरहितत्वरूपवतन्त्रत्वस्वरूपकर्तृत्वस्येश्वरैसत्त्वै प्रमाणाभावात् ।। परमेश्वरस्येच्छया साधुकर्म ततउन्नयनमित्यर्थस्य तस्याः श्रुत्याः प्रतीत्या इच्छाया सर्वत्र हेतुत्वेन कर्म प्रत्यपि हेतुत्वेऽप्यनन्ययासिद्धनियतपूर्ववर्तिनः कर्मणः फलहेतुताया दुरित्वाच ॥ ईश्वरस्येच्छाद्वारा तदिच्छाया वा वृष्टिन्यायेन हेतुत्वमित्यन्यत्रविस्तर. ॥ एषमेव परातुतच्छुत्वे-

·२८४
मारतशक्तिसहितः प्रामअनः
देपरे स्थिते" इतिमातडकारिकाद्वयसमर्थनार्य किंचेत्यादि कुतो नस्यादित्यंतम् ॥
स्वमते तदूषणोद्धाराय भसन्मतेचेत्यादिप्रथः ॥ अत्रेद शेयम् ॥ यत्तु सहकारिसमव-
धानेत्यादि योद्धव्यमित्यंत तदमूलम् ॥ ईश्वरस्य तादृशकर्तृरवे "तदारमान स्वयम-
कुरुते" त्यादि प्रमाणाना जागरूकत्वात् । अनारमानमिति तस्योपादानत्य अफुरतेति
तस्यैय कर्तृत्व स्वयमिति सहकारिकारणातराभावश्च योध्यते । (म० १ पा० ४
सू० २६) स्पष्टंचेद "मात्मकृते परिणामा"दिति सूने माकरमाध्यपि ॥ भकुरतेत्या-
ग्मनेपदेन कोदार्थमात्मन इति स्मृत्यनुसारात् स्वक्रोडायमेव जगत्करणस्य योधनेन
रितिसून परादीश्वराजीवस्य कर्तृत्वमित्यर्थक लब्धव्यवस्थ योद्धव्यम् ॥ एतेन वैषम्यनेप॒म्ये
इति पणेद्वेपरेस्थिते ॥ अनादिकर्मचाश्रित्य समाधानत्वनीशता ॥ अनाऽपि शाइरा शैवा-
माध्वारामानुजादय ॥ निम्बाकभास्कराभिमुर्येऽन्येतेदोषसथिता इति प्रत्युक्तम् ॥ तटीका
दोपशब्देन याऽनीश्वरत्वापत्तिरुक्ता तस्या उद्धृतलात् ।। यत्तु तवैषम्य ग्यपरिहारार्थ आ-
स्मसृष्टवैषम्य नैपुण्य चाऽपि विद्यते ॥ श्रीमदाचार्यचरणनिय-धइदमीरितम् ॥ श्रीमत्प्रभु-
वरैर्विद्धन्मण्डनेपि निरुपितम् ॥ रमणार्थमिदविश्वमुच्चनीचादिभावन ॥ आत्मरूपचकारातो
हरियस्माददूषणमित्युक्त तन्न युक्तम् ॥ तट्टीकायामात्मसृष्टरित्येतत्तात्पर्यविपयाऽमेदमानस्यैव
तादृग्दोषाऽभावे हेतुत्वोक्त्यातावतादोपाऽनुद्धारात् ॥ तथाहि ॥ किमिमे जीवास्ततोऽमिन्ना
अपिदु खजानतिनवा ॥ आये दोपानपायोदु खानिरासात् ॥ अन्त्येऽनुभवविरोध ।।
किचात्मनि दु खोत्पादकमात्महादिरिवैश्वरोनिन्थेतप्रेक्षावद्धि ॥ एतेन भैक्षवमतमुपन्यस्य
तन्मायावादिविध्वसध्वस्तप्रायमित्यस्य टीकायां भेदवादे वैषम्यादिदोषाभिधानमपि प्रत्युकम् ॥
अभेदवादेप्यनिरस्तत्वात् ॥ यच तटीयाकारेण विद्वन्मण्डनोक्त किञ्चिदनूदितम् ॥ कृतप्रयत्ला-
पेक्षस्तुविहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्य प्रपधेनरमणेच्छयादिभगवान् क्रीडार्थ कृत विविधमर्या-
दादिरूपप्रयत्नोज मकालादारभ्य मोक्षपर्यन्त विचारितवान् । तनहि क्रीडैवमुरयाऽ यत्सर्व
मुपसननीभूत तथाच तदपेक्षोभगवास्तदनुसारेणैव कारयति यतोविहितस्य यागादे प्रतिपि
द्धस्य विप्रहननादेरवैयर्थ्यमेव भवेत् ॥ मर्यादाऽभावेतु ईश्वरस्यैव स्वर्गनरकादिदातृत्वेन विधि
निषेधवैयर्थ्य भवेदिति ॥ तच्च न सम्यक् ॥ एतादृशसत्यसकल्पपरमेश्वरसकल्पस्य दु खादिप्रयोज-
कत्वेन परमेश्वरे वैषम्यादेर्दुष्परिहत्त्वात् ॥ किञ्च तवैव तत्सूतविरोध ॥ सापेक्षताया सूना
स्पष्टप्रतीते ॥ खनिर्मितजीवकर्मणामिव स्वनिर्मितविचारादेरपेक्षायामपिसापेक्षत्वानपायात् ॥
सूत्रार्थस्तु जीवकृतप्रयत्नापेक्ष इत्यादि न्यायानुरोधात् नतुविचारितमर्यादापेक्षइत्यादि माना-
ऽभावात् ॥ विश्चतथा सति खविचारापेक्षइतिवामर्यादापेक्ष इतिवास्पष्टब्रूयात् ।। एववैषम्य-
नघण्ये न सापेक्षत्वात् पत्युरसामन्जस्यादितिसूनद्वयविरोधोऽपि तन्मतेबोध्य ॥ प्रपञ्चितश्चाय-
मर्थस्तत्रता भगवत्पादैरिति नानाधिकप्रयलते ॥ ताशकर्मणामिच्छा प्रति हेतुत्व तु ज्ञान-
द्वारा तदेक्षतेत्यादिश्रुत्या ज्ञानस्याऽपिहतुत्वात् , लोकेऽपिकर्ममातर्जाततोपादिकस्य भूपादेर्शान-
द्वारवेच्छा प्रति हेतुत्वदर्शनाच ।। क्रीडार्थ यथासृष्टिरनुपपना तथावक्ष्यते ॥ ८ ॥

·सहनाक्षखण्डनम् १८५ प्रयोज्यकर्तृत्वमपि प्रतिविधीयते । राथा सदेवसोन्येत्यत्राद्वितीयपदेन सहकारिकारण- निराकरणमुपनिषदाप्ये शंकराचार्यदर्शितम् ॥ गतएव "एपोयसाधुकर्मकारयति "मत्तएव पृथग्विधा" इत्यादि श्रुतिस्मृतिप्येवकारेण भागययतिरिक्तस्य हेतुरवं व्ययच्छिद्यते ॥ पेदविरुद्धपाहाबासस्मृतिनिराकरणपादे घोभयकारणवादोनिरस्तः ॥ भगवान्स्वेच्छया तत्तरसाधनद्वारा पत्तत्फलं ददातीति सिद्धांतयतिरस्माभिः कर्मणा फलहेतुरता म प्रत्याख्यायतेऽतः फर्मणः फलहेतुताया दुरिरायोक्तिः सिद्धसाधनम् ॥ पस्तुतस्तु नानन्यथासिदनियतपूर्ववर्तित्वमपि । भनुग्रह विशेपे निःसाधनेभ्यः काम- क्रोधादिविरुद्धसाधनययश्च फलदानस्यदर्शनात् ॥ भपाणिपिहितं चैतत् श्रीभागवत- प्रभृतिषु "अन्यातनिशि शयानमतिनामेण लोकं विकुंठमुपनेप्यति गोकुलं स । तेनाधीतश्रुतिगणाः । गोप्यः कामाद्भयात्कंसोद्वेषाचयाश्योनृपा" इत्यादौ । पृष्टिन्या- येनापीच्छायाः कर्मादिहेतुस्वांगीकारे तस्याः कर्मजन्यस्वं स्वोक्तचरं परित्याज्यं तस्याः कारणांतरजन्यवं नित्यत्वं वा वक्तव्यम् । वैषम्यादिकं च तदवस्थम् ॥ किंच भगवतो. वृष्टिवत् कारणरवे बीजवरकारणांतरमपिवाच्यम् । तथा च सति सूटेः पूर्व सगाती- यादिभेदश्शून्यब्रह्मसत्तायोधकानां सदेवेलादीनां ब्याकोपोऽनीश्वरत्वापातश्च ॥ यदितु "तामापऐशंतवद्धरः स्याम प्रजायेमहीति तासन्नमसृजंत ससायत्रकचवर्षतितदेव भूयिष्ठमन्नं भवत्यय एवतदध्यसायं जायत" इति छंदोगादिश्रुतिभ्यः पार्थिवावाजल- जन्मान्येय चीजानि जलादेव फलान्वितानि यथाभवंति तथा भगवद्धेतुकान्येव फर्मा- दीनि ततएव फलमर्पयति कार्यवैचित्र्यच धान्यवैचित्र्यवदिति भाव्यकारचरणाभिप्रेत वृष्टियरकारणत्वं स्वीक्रियेत तोफर्मः ॥ एवंसति निरपराधं "परात्तच्छुते' रिति सूयमपि नान्यथा नेयम् । "नान्योतोस्तिदष्टानान्योतोतिनोता मान्योतोस्तिमंता नान्योतोस्तिविज्ञाता। सविश्वकृत्साहिविश्वस्यकर्ते"त्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मगतस्यैव तपस्य जीचे प्रतीतेनिधित्यात् तस्यैवोलिनीषाधोनिनीपाभ्यां सानसाधुकारयितृवायाः प्रव- णाच ॥ एतेन “चैपम्यं नैपुण्यमिति दूपणेद्वेपरेस्थिते" इति मातंडकारिकाद्वयं सन्याय समर्थित वेदितव्यम् ॥ विपक्षेऽनीश्वरवापर्बहुधोपपादितत्वात् ।। वैपन्यं नैण्यइतीति- प्रथमपादपाठस्तु मूलपाठ निष्ठाग्य ईदूदेदितिप्रगृह्यस्यापि प्रकृतिभावाभावादशुद्विख्या- पनाय तेन स्वयं कल्पितः ॥ द्वितीयपादे परइति सप्तम्यंत द्वितीयकारिकायो नैवार्को भास्कराभिक्षुरितिपाठेपि निमाहिति लेखन्तु पाठपरिवर्तनादशुद्धपुस्तकोत्पादितन- माद्वा ॥ अथ कथर्हि सिद्धांते वैषम्यनैघण्ययोः परिहारइतिचेत् अत्राहुखत्वदीपाय- प्रकरणे श्रीमदाचार्याः ॥ "आत्मस्टेनवैषम्यनैपुण्यंचापि विद्यते" इति ॥ अथमर्थः ।। "तदात्मानस्वयमकुरुत । सवैनैवरेमे । हततिरोसानी"त्यादि श्रुतिभिः क्रीदार्थमात्मन एव तत्तदंशतिरोभायादुश्चनीचमायेन जगनूपेण करणारसर्वस्य स्वाभिततया न वैपम्प्र- मैपुण्ये । नापि धारपरिगृहीतामन्येडोपाः । लोकेसखावयरामेददी पुरुषः पुरुराकंटकाकीर्णसरणौ चरणेन चलन करेण द्रविणमुपार्जयन् मुखेन तलन्धमलाय. मा.मा०२४ ·मारुतशक्तिसहितः प्राभअनः मुपमुंजानो नहि हस्तपादे द्वेष्यवयाऽताउदासीनो मुखे सिग्धोविषमोनिणोयमिति प्यपदिश्यते । एवं भगवानपिनाह्मणक्षत्रियायुधापचसर्गकर्ताप्यदुष्टः । यथाच लीलया तालं पादयन् वाम पाणिमधः कृत्योचीकृतेन दक्षिणेन से ताइयनपि पुमानविपमो निणोवा । हस्तद्वयेपि तुल्यामेददर्शिरयात् ॥ तथा विविध प्रपंचप्रवृत्ति प्रणयनसम्प्र. भुरपि । "इदं सर्वं यदयमारमे"त्यादिभिः समित्वात् । एतदेव यासुदेवः सर्वमिति निदो हि समग्र समोईसर्वभूतेषु नमेद्वेव्योस्तिननियइत्यादिस्मृतीनाम् (स्कंध०२ म०१) अहमेवासमेनाग्रेनान्यद्यरसदसत्परम् । (स्कंध ११० १३ श्लो० २४) मनसा- घचसादृष्टया गृह्यतेन्यैरपींद्रियः । अहमेवनमत्तोन्यद्वितियुध्यध्वमंजसा (स्कं. १०१.३८ लो. २२) नवास्यकश्चिदयित.सुहृत्तमोनचारियोट्रेप्य उपेक्ष्यएववेत्यादिनीभागवताच- सांचकाम्यतया पर्यालोचने फलति ॥ स्वदुक्तरीत्या फर्मणा राजयप्रीतिपयोरंगीकारे स्वेतद्विरोधः स्फुट एव ॥ एवं सूत्रकारोप्यात्मसृप्टेरेव वैपम्यादिपरिहारमभिप्रेत्य केरल- निमित्तत्ववादिना सांख्ययोगेकदेशिनैयायिकवैशेषिकपाशुपतकापालिककालामुखशैवादीनां मते ईश्वरस्य पैपग्यादिग्रासादसामंजस्यमाद (म० २ पा० २ सूत्र ३७) "पत्युरसामंजस्या"- दिति ॥ अन शंकराचार्या अपि "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टांतानुपरोधात् अभिध्योपदेशाचे"- त्यादौ श्रीवादराणेन समर्थित परमेश्वरस्य स्वेच्छयारमोपादानकानेककार्यकर्तृयपक्षमदुष्ट- मुक्त्वासूत्राक्षरव्याख्याने किंपुनरसामंजस्य हीनमध्यमोत्तमभावेनहि प्राणिभेदान् विदधत ईश्वरस्य रागद्वेषादिदोपप्रसक्तरसदादिषदनीश्वर प्रसज्येत ॥ प्राणिकर्मापेक्षितत्वाद- दोपइति चेन ॥ कर्मेश्वरयोः प्रवर्त्यप्रवर्तयितृत्वे इतरेतराश्रयदोपप्रसंगात् ॥ अनाद्विरवा- दितिचेन्न वर्तमानकालबदतीतेष्वपि कालेधितरेतराश्रयदोपाविशेषावन्धपरंपरापत्तिन्या- यादित्यायाहुः ॥ तसाझीमदाचार्योक्तएप वैपन्यादेमुंख्यः परिहार इति निखिलानाय- स्मृतिन्यायपुराणेभ्योनिकृष्यते । एवं प्रलयमपि भनेकधा जन्मादिपरंपरया लिप्यमा- नानां जीवानां तद्विभमेण सुखार्थे करोति । यथेदानीत्वेक्षणदामित्यन्यत्र विस्तरात्ततोपि न नैपुण्यम् ॥ एतायता तदुपन्यस्ता आत्मसष्टेरित्यादिमातडकारिकासार्धद्वितयीसम. र्थिता ॥ यत्तु तरेत्यादिर्दोषानुदारादित्यंता तदुक्तिश्च निरस्ता ॥ यच तथाहीत्यादि क्षनिर- स्तस्वादिस्यतममापि तदनादरणीयम् ॥ तथाहि ॥ हस्तादिश्रमोपार्जितं मुसेनोपभुज्यते नवा तालवादनेऽन्यतरः करोऽन्यतरेणताड्यतेनगा। द्वितीये प्रत्यक्षविरोधः। आधे सोपि विषमोभिलप्यतां मुखेन भुंजानानां शर्करादौ चरणाभ्या चरतां च किंच नवैषम्यप्राय- शिसमपि सयेत नत्वरम् । किंच जीवाहि आविद्यकादेहायहंतागेहादिममतालक्षणसंसा- रादेवस्वस्सिन्दुःखसर्वधं प्रतियंति "समाने प्रक्षेपुरुषोनिविष्टोनीशयाशोचतिमुह्यमान" इति मुंडकश्रुतेः ॥ अज्ञानेनावृतंज्ञानंतेनमुह्यति जंतव इति स्मृते ॥ यावद्धतोऽस्मिहतास्मीत्या- स्मानमन्यतेऽस्वदृक् । तावत्तदभिमान्यज्ञोबाध्यबाधकतामियादिति श्रीभागवतोक्तश्च । अतएवैकादशस्यत्रयोविंशे भिक्षुः ॥ संसारचक्रपरिवर्तकस्य मनसएव स्वस्सिन्सुसित्वदुः- खिरजप्रत्यायकत्वमाइ नायंजनोमेसुखदुःख हेतुरियादिना ॥ अतएवष संपन्नज्ञानानां ·सहस्राक्षखण्डनम् योगिनां भगवद्भक्तानां न दुःसिस्वप्नत्ययः "मरयापीरोपंशोकोनहाति महानं विभुमा- रमानमत्वाधीरोनशोचति तरतिशोकमारमवित् यस्मिन्सर्वाणिभूतान्यात्मैयाभूहिजानतः तन्त्रकोमोहाकःशोकएकत्यमनुपश्यतः भारमानंचेद्विजानीयादयमलोतिपूरुषः किमिच्छ. कस्यकामापशरीरमनुसंज्वरेत्" इति कठभूमविद्येशावास्यवृहदारण्यकश्रुतिभ्यः "पसि- स्थितोनदुःलेनगुरुणापियिचाल्यते" इति स्मृतेःपष्ठस्कंधे "नारायणपरा:सर्वेनकुतश्च न विभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेम्वपितुल्यार्थदर्शिनः ।। देहिनादेहसंयोगाद्वानीश्वरलीलया। मुखंदुःर स्मृतिजन्मशापोनुग्रहएवच ॥ अविवेककृतःपुंसोबर्थभेदझ्यात्मनि ! गुणदोपवि- कल्पश्यभिदेवस जिवस्कृत इतिश्रीरुद्रोनच । अतः स्वम्मिन्दुःखितत्वप्रतीतेराविद्यकवाद- दोपः । भन्यथा अभेदवादिनस्तथापि जीयादुःखंजानंतीत्यनुभवाद्रहणोदुःखिराव मस- ज्येत । तथाच "आनंदरूपममृत"मित्यादिश्रुतिकोपः । नाप्यात्महेवेधरोनियः "आदि- स्यश्चधु बाक्षिणीमाविका"दित्यैतरेयश्रुतेः । सूर्याभूतचक्षुर्गततिमिरभ्रमरिकादेः सूर्य इव स्वांशभूतानामपि जीवानां दुःखादेः परमात्मन्यसंबंधात् । यथा कठयल्लीयु पंचमयल्लयां श्रूयते "सूर्योयथासर्वलोकवचक्षुर्नलिप्यतेचाक्षुपैर्वाह्यदोषैः ॥ एकस्तथासर्वभूतांतरात्मा नलिप्यतेलोकदुःखेनयायः" समर्थितंचैतच्छ्रीयादरायणाचार्यः (म०२ पा०३ सू०४६ "प्रकाशादिवनैवेपर" इत्यत्र । क्षन्यथा जीवोबीवकेवलमिति सिद्धांतयतस्तव कर्मसापेक्ष तापक्षेपि अबुद्धया पापं कृत्वा प्रायश्चित्तीयनज्ञइव बुद्ध्या दुःखसाधनं कर्मकृत्वा दुःख्य- साहसिकइवचाधिकं सनियेत ॥ तसादभेदवादएव समाधिः साधीयान् ।। अतएव पष्ठ- स्कंधे सप्तदशाध्याये चित्रकेतुना (श्लो०१८) संसार चक्रएतसिन्जंतुरक्षानमोहितः॥ भाग्यन्सुसंचदुःखंचभुक्ते सर्वत्र सर्वदेत्यादिना स्वस्सिन्सुखदुःखानुभयस्य संसारभ्रममूल- करवमुक्त्या एकःसृजति भूतानिभगवानाममायया । एपांबंधचमोक्षंचसुखंदुःखंचनिष्कल इति भगवत एव स्वशत्यासर्यकर्तृत्वमभिधाय (कं०६० १७ श्लो० २२)नतस्यकश्चि- इयितःप्रतीपइतिश्लोकद्वयेन अद्वितीयस्य शक्तिविसर्गेण क्रीडतो नदोपइति ध्वनितम् ॥ तथा तत्रैव देहिनांदेहसंयोगाद्वंद्वानीश्वरलीलयेत्यादिना सर्वस्य क्रीडाहेतुकत्वमुक्रवा (श्लो०३३) नह्यस्यास्तिप्रियःकश्चिनामियःस्वःपरोपिया ॥ आत्मत्वात्सर्वभूतानासर्व- भूतप्रियोहरिरिति श्रीमहादेवेन स्पष्टमात्मसृष्टेरेव वैषम्यादिपरिदारोदर्शितः। तथा दश- मस्कंधे (१० ४१ मालाकारप्रसंगे श्लो० ४७) नहिवाविपमा दृष्टिःसुहृदोर्जगदात्म- मोरिति जगदात्मकत्वमवैषम्ये हेतुल्येनोक्तम् ॥ सप्तमस्कंधे (अ० ९ श्लो० २७) नेपा परावरमतिर्भवतोननुस्खा तोर्यात्मसुहृदोजगतस्तथापि ॥ एवमभेदवादेन वैषम्यादिसमा- धानमन्यत्रापि यहुशोद्रष्टव्यम् ॥ तदेतत्सव मनसि कृत्याहुः ॥ अस्मन्मते ताशदूप- णद्वयं न संभवतीत्यादि ॥ तदात्मानमित्यादि वाक्यद्वयं ब्रह्मपाटीस्थं यथोर्णनाभि- रिति मुंडकस्थम् । यद्य यम तट्टीकाकारणेत्यादिस्पटंबूयादित्यंत तदुराप्रहजल्पितम् ॥ अत्रानूदितोविद्वन्महनलेखस्तु प्राप्तावसरवादुत्तरभागएवं व्याख्यास्यते ॥ तत्र तदुक्तानि दूषणानि विदेन निराकुर्मः ॥ तत्र वैषम्य तु परिहतम् । सूयान्मर्यादासापेक्षत्वप्रतीता- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः अपि सस्याः सहवासपारतंत्र्यम् ॥ नहिलोपेपि मतिमान रागादिः स्वयं कार्य पर्या- छोग्य स्यपर्यालोचनानुसारेण सर्व पुर्यटस्वतंग्रउभ्यते । एवमपारसंन्यख्यापनायव सूत्रे कृतपदम् ॥ अन्यथा मतहयेपि एनपस्यार्यादेव लाभाराद्रहणमपाय स्यात् ॥ स्वेच्छया कर्माण्यपेक्ष्यैर फलदान मिच्छापाः सर्यहेसुपादपारतंत्र्यं पारमरममतमेय नतु कर्मणां स्वतंत्रस्वमिच्छायाच समन्यायम् ॥ न्यायानुरोधस्वस्मरकृतस्याएय । पूर्वाधिकरणे मुख्यादिकं यावत्य जीये निर्धारितस्य करयस्येतः पूर्वप्नै परहेतुफरवकयनात् ॥ नचा- साकीनार्थं मानामाव: "सतपोतप्यते "सादिपुतीनां (स्कं. १० म.३३ सो, २८) सकयं धर्मसेतूनोकतांवक्ताभिरक्षिता । स्वयसेतुपरीप्पयेशः (म. ५८ हो. ३०) इत्यादि पुराणयवसांघ मानस्वात् ॥ भूतेनुशिष्टक्तांवकृतपदप्रयोगोपि सूयेभगवदुद्योगप- रिप्रहे सुषु संग ॥ सस्य सृथ्यारंभएव जातम्यामायोजिज्ञासुकर्मणां च सूत्रकारा- पेक्षयाभावित्वात् ।। स्वविचारापेक्षइत्यायसूत्रयित्वा यथाधुरी सूप्रत्ययांतरसंप्रदाय ॥ "स्वरितेनाधिकार" इत्यादिवत् ॥ अन्यथा जीवकृतकमांपेक्षइति जीपफर्मापेक्षइत्येव या स्फुटं सूनयेत मांतरधर्मविशेपे प्रसिद्धान्प्रयत्नदाररपटतपा घेटारूपकर्मगां योधा- नुदयात् ॥ सम्माद्ययाधिकारमुमयावगमनायैव यथाश्रिवपाठोभगवतः ॥ अर्थद्वयं तु भाष्ये विद्वन्गदने च स्फुटम् । इह मूलेच संगृह्य दर्शिवम् ॥ नचानेकार्थत्वं दोषः ।। "सुमेधाअमृतोक्षित" इत्यादि प्रतिक्षितउक्षितइत्यादिश्छेदेन "जन्माघस्ये"त्यादि. सूत्रेषु तद्गुणसंविज्ञानातगुणसविज्ञानाद्याधयणेन च पदसग्रहस्य शंकराचार्यरपि धर्शितस्यात् ॥ यय पम्यनैण्येनेत्यादि वक्ष्यतइत्यंतं तदपेशलम् । तर (म० २ पा० १ ० ३४) "वैषम्यनैपुण्येन सापेक्षरयात्तथाहि दर्शयती"ति सूत्रे कर्मसा- पेक्षत्वात्तत्परिहारस्तु मीमांसफदुर्दुरूढादियादियुद्धिमनुसृत्य पिशाच पिशाचभाषया योधनीयइतिन्यायेनोक्तः ॥ तेनैव परिहारसंभवे तस्यैव समाधेः सूमकाराभिप्रेतस्ये च केलनिमित्तवादे तदुक्तं "परयुरसामंजस्य"मसंगतं स्यात् ॥ सहयोगीकारिणां वैशेषिकप्रमुखानामपि तत्सापेक्षतयैव समाधिसभवात् ॥ नचासामंजस्य स्वयाऽन्यथा- ग्याख्येय स्वभाव्यविरोधात् । किंचेह फलार्पणे सापेक्षत्वमात्रमुच्यते न विच्छाया- नित्यरवं कर्महेतुस्पं फलहेतुत्व वा प्रत्याख्यायते ॥ नापि सापेक्षतोक्तिः स्वमतेपि बाधिता स्वेच्छयातत्तत्कर्मकारयिस्वा तसत्फलदानस्य पराविति फलमतइत्यधिकरण. द्वितये नितित्वात् ॥ भवउत्तरसगै फलदित्सया पूर्वकल्पाते यानि कर्माणि सकारयति वानि जीवादिसर्वतिरोभावे ब्रह्मण्येव तिरोभवंति नच भगवतस्तलेपः ॥ "मसाधुना कर्मणाभूयान्भरतिनोएवाऽसाधुनाकनीया" निति कौपीतक्यादिश्रुतेः । "नमा कर्माणि लिपति न मे कर्मफले स्पृहे" ति स्मृते सृष्टिप्रकरणेपि नवमांतानिकर्माणि नियतिधनंजयेतिसरणाय ॥ तत्तदपूर्वादृष्टादिशब्दवाच्योलेपस्तु जीवधर्मएव । लेपा- भावाविष्कम्र्य भगवत । अतः "सर्वकर्म"ति शांडिल्यविद्याश्रुत्या भगवतिष्ठत्वादेवावि- मागदशायामपि मनादित्वं द्वितीयस् भिहितम् ॥ अथ सर्गेष्टायां खांशाजीवादीन् ·सहन्नाक्षखण्डनम् स्वतमाविर्भाग्य धर्मसेत्यायिकृस वेष्टया तत्तरकांनुसारेण जीयेम्पउत्तमाधम. शरीरादेशनेप्यदोपउपप: श्रुतिस्मृत्यानुपूज्याति "उपपद्यतेचापी" तितृतीयसूम' स्वाशयः॥ सूत्रेपि पूर्णपक्षगहायाम् । यस्तुतस्तु सहकर्ममहाभियं नया भाये दोपसद- वस्थः ॥ द्वितीये द्वैतापत्तिः पर्योतदोपश्चातउपसंहारे स्गभिमेरा मुख्यसमाधिमाइ (१०२ पा० । सू०३७) "सर्यधर्मोपपत्तेचे"ति । सदनन्यत्यायधिकरणैर्निरपिते सरिमके हिवाकरणादिदोपरहिते क्षीरदेवादियत्सर्यभवनसमर्थशरदकयेथे विचिनसर्ष- शक्युपेरारि लीलाशालिनि परमात्मनि स्रछया फर्मकारयितृस्यतरफलदवसमाव- सघृणत्यादयः परस्परविरद्धतया भासमानाः श्रौताः सर्वेपि धर्माउपपर्यंतएपातोनयेष- ग्यादिदोपगंधहत्यर्थः ॥ तथाघारमसप्टेनयेपम्यमित्येय फलितम् । तस्मादस्मन्मते वैषम्य- सून नाविरुद्धम् ॥ पत्युरसामंजस्यादित्यस्योपन्यासस्तु तस्यैव प्रतिकूलः ॥ भावाकभाष्या- दिभापितंतु भाप्यायकाशरश्मिद्वितीयप्रकाशभाव्यविवरणभाष्यप्रदीपादिपु दूषितम- शेपमितिकिं विशेषतः ॥ "तदक्षत पहुस्यां प्रजायेयेती"ति श्रुतिस्तु इच्छया स्वस्यैव जडनीवादियहुरूपेण भवनमुचनीचभा च यक्ति । नतु कर्मविषयकं ज्ञानं शानद्वारा तेपामिच्छाजनकत्वं वा ॥ तसिन्प्रकरणे तद्धस्याप्यमावात् उपक्रमे सदेतीतरप्रति- पेधाच ।। अथ तदनादापादनीयमितिरस्पष्टतहाहक मानांतरमेवोदाहर पदलात्त- दिहापादोत ॥ भूपादेरिव कर्मज्ञानद्वारेच्छाकल्पने स्यीश्वरज्ञानस्य नित्सत्येनातीतानाग- तवर्तमानसर्यविषयकत्वेन घेच्छापि निस्यैव स्यात् । तथा च घटकुटीप्रभातम् श्रुतिपुराण- सिद्ध सप्टेः श्रोतार्थकावं तु तदनुपपत्तिदर्शकतावकनयमलोकनिरासायसरउपपाद- यिष्यामः ॥ मूले यत्किंचिहपर्णत्वत्रेति ॥ इयं कारिकाद्वितीयस्कंधनवमाध्याये अहमेवासमेवामइति लोकसुयोधिनीस्था एतेन "सर्वधर्मोपपत्तेश्च" इतिसूनाशय- उपन्यस्तः ॥ तन्न समीचीनमित्यादि द्वितीयस्य प्रथमेपादे तदनन्यस्वाधिरणेन जगतो ब्रह्मानन्यत्ये साधिते जीवस्यापि रायात्ये जडाद्वैलक्षण्ये च सिद्धेमाक्षेपसमस्या (सू० २१ १ २२) इतरव्यपदेशादितिद्विसूत्रमधिकरणं प्रवृचम् । तत्रायं पूर्वपक्षसूत्र । द्वितीयन्तु सिद्धान्तसूत्रम् । तदर्थमाहुः; तनेत्यादिना तैत्तिरीये "तत्सवातदेवानु- प्राविशत्" इति ब्रह्मगोनुप्रषेशः श्रूयते सएव श्वेतकेतुविद्यायां "सेयं देवतेक्षत हन्ताऽहमिमास्तिनोदेवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति" इति जीयरूपेण श्राव्यते "सेयं देवतेमास्तिसोदेवता मनेन जीवनात्मनाऽनुपविश्य नामरूपे व्याकरोत् " इति च ॥ भव जीवनात्मनेति जीवस्य तेजोऽयमलक्षणकार्यात् प्रवेशाधिकरणाद्वैलक्षण्येन शुद्धब्रह्मरूपत्वं योध्यते ॥ परदेवतया तस्थात्मतया निरूपणारसूत्रे इतरण्यपदेशादित्यस्य इतरस्य जीवस्य मारमतया ग्यपदेशावित्यर्थः ॥ सदाहुः ॥ इतरस्पेति सर्वानति बनाः फामा धर्मादयो दुःखानि तज्जन्यानि ॥ अहितकरणस्यचेति ॥ सौम्रादिपदेन परिगृहीतमेतत् ॥ हितस्य मोक्षसाधनस्याकरण- महितस्य यंधस्य च करणमिति घोपाः ॥ शेयस्येनेति ॥ "भामा वा मरे ब्रटन्पः ·मारुतशक्तिसहितः प्रामजना सोऽन्वेष्टव्यः सविजिज्ञासितव्यः । तमेवंविधानगृतइह भपति । वमेयविदित्याऽति- मृत्युमेति" इत्यादिपु शातृशेयभावेन जीवनह्मणोर्मेंदग्यपदेशः ॥ "सत्य विज्ञानमानंद ब्राह्म । भानन्दरूपमगृतं यद्विभाति । यो भूमा तरसुखम् । भन्योतरभारमानंदमयः" इत्यादिपु ब्रह्मणानंदरूपरवेन तिरोहितानंदाजीयादेदव्यपदेशः ॥ मतपय "सि वयाय लभ्यानन्दी भवनी" ति कर्तृव्यपदेशः । एव भेदव्यपदेशात् ब्रह्म अधिकं समुद्र- घदशि । जीवस्तु तरंगनदंशः ॥ अतएव नारमयश्रुतापप्यहमिति सर्यकारणास्पांशिनः एथनिर्देशः ॥ शनेन जीवेनारमनेति मिलतया इदमा परामृश्यमानस्य जीररूपस्यांव- स्वसः ॥ एक्च यस्मिन्काले हिताकरणं तदा ऐच्छिकमेदस्यापि सरवानांशिन्युक्तदोपम- सक्तिरितिभावः ॥ पूर्णत्वाचति ॥ पूर्णमदइतिश्रुतेरितिभावः ॥ नसनित्तनेत्यादि । " यथासत.पुरपारकेशरोमानी"संशांशिभावपि फेशप्रसाधको न हिताकरणादिना- दूप्यते ॥ सन्द्रियेति । करचरणादीनां स्वांशत्येपि गमनादानादिपरिश्रमेपु तत्ततियोज- यसोकदोपास्पद भवति ॥ तथा परमारमापि नारमहादिवसिंद्या ।। तदपि न संभवती- त्यादि ॥ भनमान "सूर्यो यथासर्वलोकस्य चक्षु. प्रकाशादियौवंपरः" इति श्रुतिसूना- दिरूपं युक्तिश्च प्रागेनादार्श ॥ कार्यकारणयोरसाधारणधर्मास्तत्तन्माननिष्ठा इत्यादि- धैश्वानराधिकरणेपुस्फुटमित्यलम् ।। अप्रेच (फर्मणां स्वाव्यवहितोत्तरक्षणएव फलानुकूलेश्वरेच्छाजन- कत्वाभावेनोबुद्धानामेव तथात्वंयाच्यमित्यादिकः) स्वमतदर्शनार्थ भाष्यायनुत्तः स्वकपोलकल्पितः प्रलापः सोप्यसङ्गतः ॥ तत्रैव- प्रक्रिया तेन दर्शिता ॥ जीवकर्मणां फलानुकूलेश्वरेच्छां प्रति हेतुत्वं । तैरीश्वरेच्छायाजननउद्बुद्धत्वरूपधर्मस्य हेतुत्वं । तत्र चोदोधकस्य कालस्य तत्र सम्प्रटन्यः ॥ तत्तत्कर्मफलं प्रति एकैवे. श्वरेच्छाहेतुर्भिन्नावा ॥ नाद्यः युगपत्सर्वकर्मफलोपभोगासंभवात् ॥ तत्स्वीकारे च भाविनांमनूनामिन्द्रादीनां सृष्टयादावोत्पत्तिः स्यात् ॥ इच्छारूपकारणसत्वात् ॥ द्वितीयेतु तत्तत्फलभेदेनानं- तेच्छाकल्पने गोरवम् ॥ तत्तदिच्छापियुगपत्कुतोनोत्पद्यते इत्याक्षेपे तत्तत्कर्मोद्बोधस्य तत्रापि कालस्य हेतुत्वकल्पनेकालस्यैकत्वात्पु- नरप्याक्षेपानुद्धारः॥ कालस्यानेकत्वेतेपां नित्यत्वे पुनर्दोषापत्याऽनि- त्यत्वे तस्योत्पादकनियामकाकांक्षायां पुनर्दोपापत्त्या स्वभावविशेष- कस्य नियामकत्वांगीकारे इच्छांप्रत्येवेश्वरस्वभावस्य हेतुत्वेन श्रुतिसिद्धेनोपपत्तौ किमनयास्वकपोलकल्पितया कुसृष्ट्या ॥ किंव कर्मणां क्षणिकत्वेनादृष्टस्यच त्वयाऽस्वीकृतत्वेन कस्योद्बोधः कालेन कियत इति वक्तव्यम् ॥ नचाहटकल्पनाधादिमतेनेदं । अतएव इयं च कालतः कर्मणामुद्बोधस्य प्रक्रिया अदृष्टकल्पना- ·सहनाक्षसण्डनम् चादिरीत्या मूले प्रोक्ता इत्युक्तमिति वाच्यम् ॥ तन्मतेप्यदृष्टस्य कुन कल्पना । जीवस्यपारमार्थिखरूपे व्यावहारिकेवा ॥ नायः पारमार्थिकस्वरूपस्य सुब्रह्मरूपत्वेन तनारएस्सीकारे निर्धर्मकत्य- हानिः ॥ नापि द्वितीयः सृष्टेःपूर्व व्यावहारिकस्वरूपस्याभावात्त- स्वीकारे "सदेवसोम्येदमग्रआसी"दित्यादि श्रुतिविरोधः ॥ भवन्मते सजातीयविजातीयस्वगतमेदशून्यत्वस्यैव तादृशश्रुत्या प्रतिपादितत्वात् ॥ किंचांतरकरणावच्छिमस्य तत्प्रतिविवितस्य या व्यावहारिकजीवस्य प्रलयेऽविद्यायां लयस्वीकारेण तादृशस्व- सिद्धान्तविरोधः ॥ नन्वविद्याया आविद्यकस्यजीवस्यच सत्वेपि न सदेवेत्यादिश्रुतिविरोधः ॥ कल्पितस्याधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताया अस्वीकारात् ॥ यथा शुको रजतभ्रमदशायामनिर्वचनीयस्य कल्पित- रजतस्य सत्येपि शुक्तिरेवेदमितिकथनं न विरुध्यते तथा प्रकृते- पीतिचेन्न । एवंसति तादृशश्रुतावनइतिकथनं निरर्थकतामापयेत॥ रसृष्टिदशायामपि सर्वस्य त्वन्मते कल्पिततया तस्याधिष्ठानसत्ता- तिरिक्तसत्ताया अभावेनानुपपत्यभावात् ॥ यदपि स्वमतेपीश्वर- तोपादेः फलोपधायकत्यलक्षणमौत्कटयं कालेन कियतइत्युक्तं तन्मन्दम् ॥ एतादृशमतस्य प्राभाकराचार्यप्रणीतोपनिपत्सूत्रगीता- दिभाप्येप्वनिरूपितत्वात् ।। किंचानेश्वरपदेन शुद्धं ब्रह्मविवक्षितं । पारिभापिकोमायावच्छिन्नस्तत्प्रतिपिवितोवा विवक्षितः ॥ नप्रथमः तसिस्तोपरोपाद्यंगीकारस्य शुद्धत्वव्याघातकत्वात् ॥ प्रलये माया- याअपि ब्रह्मणि लयस्यांगीकृतत्वेन तदृत्तिरूपतोपरोपादेरप्यभावेन कस्योत्कटयंकालेन क्रियतइति वक्तव्यम् ॥ अपिच कर्मभिरीश्वरतोपः कालेनतत्रौत्कट्यं तत्रापि प्रलयपूर्वकालोत्पनेच्छाया व्यवहिताया हेतुत्वमिति त्वन्मते कर्मणामेव निरपेक्षाणां व्यवहितानां सूक्ष्मरूपेण स्थितानां चा फलजनकत्वमिति मीमांसकमतापेक्षया किलाघवं प्रत्युत गौरवमेव ॥ नचलाघवाभावेपि जडस्यचेतनं विना कार्य- करणत्वभावात्तथा कल्प्यतइति वाच्यम् ॥ निर्झरप्रसुतस्य जडस्य जलस्य धान्यवृक्षाद्याप्यायनरूपकार्यजनकत्यस्य दृष्टत्वेन तादश- कल्पनायाअप्रामाणिकत्वात् ॥ एतेन (यद्वा फर्मशब्देन तजन्ये- श्वरतोपादिकमेव गृह्यते) इत्याद्यपिप्रत्युक्तम् ॥ पूर्वोक्तरीत्याऽनुप- पत्तरभावेन लक्षणायां मानाभावात् । तादृशतोपादेरप्यसंभवाच्च ॥ यस्तुतस्तु पूर्वापरविरुद्धत्वादिदं प्रकरणमपार्थकमेव ॥ तथापि यक्षानुरूपोवलिरितिन्यायेन किंचिदुच्यते ॥ यस्तुतस्त्यित्यादिना .

·मारतशक्तिसहितः प्रामअनः (कालय विशिप्य हेतुत्वकल्पने ताशसहकार्यभायादेव फाला. न्तरे फलानतिप्रसक्तीकर्मणांनोद्वोधकापेक्षा) इत्युकम् तम कालस्य विशिष्य हेतुत्वं तत्तदुपाध्यवच्छिन्नस्यय यकव्यम् ॥ फालस्यैकत्वा- दुपाधीनां च रविपरिस्पन्दादीनां पूर्वमभावाद्विशिप्य हेतुत्यमेव न संभवति ॥ फार्थचिद्विशिष्य हेतुत्यसंभवेपि तेनैव सफलकार्यसंभवे किमुक्तप्रक्रियया ॥ अस्मन्मतेच कालस्येश्वरामिन्नतया न प्रागुता- दोपः ॥ नापि फालमदकारित्वेन पारतव्यम् ॥ मानाभावात् ॥ किंच अन्याहतेच्छावत्वं स्यातव्यं व्याहतिधेच्छाविपयसिद्धर- भावः ॥ सचेश्वरस्य नास्ति ॥ इच्छानुरूपेणसयालपदार्यसिद्धि- सत्यात् ॥ अतएव लोके स्वच्छन्दचारीस्वतन्त्रइत्युच्यते ॥ एतेन स्वनिर्मितविचारादेरपेक्षायामपि सापेक्षत्वं स्यादिति प्रलपितम- पास्तमेचंचेत्यायपि ॥ यय (सर्पस्पेश्वरामिगरने कर्मणां हेतुत्य. निराकरणप्रयासवैफल्यापत्ति) रित्युक्तं तदपि स्वमतमनवलोक्येव ॥ तवाप्यद्वैतवादित्वेन सर्वस्यवहाभिन्नतयाऽस्यादिनिराकरणप्रयासो विफलएच ॥ सिंच त्यामतेसर्ययस्य मिथ्यात्वेन परमतस्वमतयोरपि मिथ्यात्वात्तत्वेनशानवतस्तव तत्संडनमंडनप्रयासोपि लोके हास्य- फरयच ॥ कालोसिलोकक्षयात्मवृद्धइत्यन स्वस्यैव महाभारतयुद्ध- ध्याजेन लोफनाशकत्वेनकाल फलयतामहमित्यादिनाक्षणादिरूप. त्वस्यापि स्वसिमुक्तत्वेन साक्षाद्वाच्यार्थस्यैव संभवे गोणार्थकल्प- नायाअन्याय्यत्वात् ॥ किंच सर्यात्मकत्येन यमाद्यात्मकत्वं तय संमत चेत्सर्वात्मक्षणाद्यात्मकत्वस्यापि संभवात्तत्र कथं तव द्वेषः॥ एतेन कालकत्वेनय रूपोवतीर्णइत्याद्यपि व्याख्यातम् ॥ कल्पितस्या- धिष्ठानानतिरिक्तत्वेनाविरोधस्तु पूर्वमेव दूपितः ।। सहस्राक्षे *कर्मणां च स्वाव्यवहितोत्तरक्षणइत्यादि अवधारणाविरोधादित्यंत * कर्मणाच स्वाऽव्यवहितोसरक्षणएव फलानुकूलेश्वरेच्छाजनकत्वाभावेनोद्द्धाना- मेवतयात्वं वाच्य ।। तदुद्दोधार्थ च कालविशेषोऽपेक्षित ॥ अतएवकाल क्लयतामहमिति भगवदुक्त कालस्य कलयितृत्व सगच्छते ॥ यद्यपिचाऽनेनसामान्यनैव कालस्यहेतुत्वमुक्त तथाप्यतिप्रसङ्गवारणाय विशिष्यहेतुताकत्पनीया साऽपिकर्मोद्बोधद्वारैव कर्मणामुद्बोधकापे- क्षाया तस्या कृप्तहेतुताकेन कालेनैवोपशान्तौकारणान्तरकल्पनस्साऽयोगात् । इयंच कालत कर्मणामुद्भवस्यप्रक्रिया अदृष्टकल्पनावादिरीत्यामुलेप्रोक्ता ॥ समतेत्वीश्वरतोपादे फलोप- धायकत्वलक्षणमौरकम्यं कालेनक्रियते इतिबोध्यम् । यद्वा कर्मशब्देन तजन्येश्वरतोपादिक- मेवलक्षणयागृह्यते ॥ उदोधमतादृशमौल्कव्यम् ॥ वस्तुतस्तु कालस्सविशिष्यहेतुत्वकल्प- नेतादृशसहकार्यभावादेव कालान्तरेफलानतिप्रसको कर्मणानोरोधकापेक्षा ॥ एवंच ·सहस्त्राक्षखण्डनम् भाग निरस्वति ॥ अग्रेच कर्मणामेयेत्यादिना पूर्यमेव दूषित इत्यन्तेन ॥ उरोधकस्म कालस्येति ॥ अनापि हेतुस्वामिति सम्यध्यते । तत्रापि कालस्येति ॥ इरछासु हेतुस्तच. स्कर्मोद्वोधः कर्मोद्रोधे घ हेतुः कालइति कल्पने इत्यर्थः ॥ तेपामिति ॥ कालभेदानाम् वस्येति ॥ अनित्यानेकस्वरूपस्य कालस्य कालभेदानां सर्वेषां प्रत्येकमुत्पादक किश्चि- द्वक्तव्यं तस्यापि नित्यत्वमनित्य वेत्यादिविकल्पैरनिस्तारइति भायः ॥ एवं सति तादश- श्रुताविति ॥ शून्यत्वस्येति ॥ एक्कारकाद्वितीयपदैरितिभावः । अत्र व्यावहारिकजीव- स्वरूपंकल्पितयेत्तत्कापका पारमार्थिकः किमुत व्यावहारिकः ॥ नायः अविद्यारहितस्य शुद्धस्य करपकरवस्यासम्भयात् ॥ भ्रान्तस्ये शुहत्वव्याघातापातात् ॥ नद्वितीयः भामाश्रयापत्तेः ॥ नहि शुक्तौ कल्प्यमानं रजतमेव शुक्तावात्मानं करपयति ॥ कियशुद्ध- स्याप्यविद्यामूलकोजीउभारः सा च जीयेन कल्पिता नतु विशुद्धचैतन्येन अभ्रान्तस्यादि- स्यन्योन्याश्रयः ।। तस्याकल्पितत्वे सदेवेत्यादि ब्याकोपदत्यादिदूपणान्यग्रेप्यस्माभिर्यक्ष्य- माणान्यनुसन्धेयानि ॥ गीतादिभाष्येति ।। मादिपदं विष्णुनामसइग्राहकम् तमाप्यस्यापि कृतत्वात् ॥ किश्चानेश्वरे इत्यादिना कृते विकल्पे प्रथमपक्षे दोपमुक्तमा द्वितीयेपि तमाहुः ॥ प्रलये मायायाइत्यादिना तथाच मायालये तदयच्छिवस्तर प्रतिविम्बितोया नावतिरेव ॥ घटदर्पणयोलेये घटाकाशदर्पणस्थप्रतिविम्याविन ।। अतः कुतस्तरां माया- वृत्तिरूपौरोपतोपौ ॥ त्वन्मतइति ॥ इदं कि लायवं प्रत्युत गौरवमित्यप्रिमेणान्येति ॥ कर्मणामेवेत्यादिस्तु मीमांसकमतानुवादः ॥ तन्मते च प्रवाहनित्यतास्वीकारात् ॥ तदेकदेशिभिः सहस्रार्जुनोपरद्रपुनःप्रत्तसोमोद्भवाप्रपाहन्यायेन सृष्टिप्रलययोरप्यूरी. कारात् ॥ लक्षणायामिति ॥ कर्मपदेन रोयतोपयोर्लक्षणायां ॥ तादातोपादेरिति ।। कर्मजन्यताया वृत्तिरूपरोपतोपादेः परस्मिन्नसम्भवात् ॥ नप्रागुक्तदोपइति ॥ नहि करचरणादिना गमनादानाद्यनुतिष्यतस्तरपारतंत्र्यस्य स्वीकारे किंचिन्मानमग्नीतिभावः॥ एतदिहसंदर्भज्ञातव्यम् । यत्तु कर्मणां चेत्यादि कल्पनस्यायोगादित्यंतं तत्तु प्रागेव निरस्त पुनरधिकं निरस्याम । वन कर्मणामुत्तरक्षगएवेच्छाऽजनकल्वे कारण कालस्याऽपिसहकारित्वात्सुतरात्वन्मतेखतन्त्रतास्यात् ॥ नचकालईश्वरादभिन्नएव' अतएव सदेवसोम्येदमग्रआसीदितिश्रुति संगच्छते अन्यथाऽवधारणनसगच्छते कालस्यतदानीसत्वात अन्यथाऽपदासगतेः तथाचकालसत्वेऽपिनाऽत्सदभिमतवतन्त्रताहानिरितिवाच्यम् ॥ भामाश्रय प्रसङ्गात् ॥ सर्वस्पेश्वरभिनत्वेन कर्मणाहेतुत्वनिराकरणप्रयासनष्फल्यापत्तेश्च ॥ कालोऽस्मिलोकक्षयऋदित्सनतु कालशब्देनयमोदानधर्मप्रथमाध्यायोक्तस्तत्सहचारीवाकश्चिद्विव- क्षितोननुक्षणादिरूपः ॥ लोकश्यकृदितिविशेषितत्वात् ॥ सर्वाऽऽत्मकस्यतस्ययमाद्यात्मक- तायाअविरोधाच ॥ एवंकालरूपोऽवतीर्णइत्यनाऽपिबोध्यम् ॥ एतत्समानाऽर्थत्वलामात् ॥ काल कलयतामितितु विभूतिवर्णनम् अतोमनआदिधिक्तमाऽपिपरमात्मदृष्टिमानविधि- तात्पर्यकम् ॥ नचैवकालादेरतिरिक्तत्वे सदेवेत्ववधारणविरोधइतिवाच्यम् ॥ करिश्तस्याऽधि- छानाऽनतिरिकतयाऽवधारणाऽविरोधात् ॥ ९॥ मा० प्रा०२५ ·मारुतशक्तिसदितः प्राभानः सायं फर्मज्ञानोत्तरं राजादेः पादिरसा दिलंपादर्शनात् । ईश्वरस्प मर्पज्ञानत्वाच ॥ नचोरोधककालविशेषाभायतदिति याच्यम् । विशेपस्यरूपस्य दुःशफनिरतिकरपात् । कालस्येन कारणग्ये सर्पदोदोघमसंगाय || नाप्युचानामेयेत्यपधारणं संगछते । प्रलयपूर्वक्षणेऽनुद्द्वानां तजनक्योतिघ्याघातात् ॥ न च सुखदुःखलक्षणफलेच्छां प्रत्येवोलुद्धानां हेतुधमपधापते । नखिच्छांतरं मतीति याच्यम् । व्यवस्थापकश्रुत्या. धनुपरंभात् । श्रुतिसिद्धनिरयेच्छायादे सोपपरयाऽन्यथानुपपत्यभावाच ॥ पिंच तयासति " यहुस्सालोफासुसृजा" इत्यादिस्पांसर्गच्या प्रत्यनुदुद्धानामपि हेतुत्वसिद्धया उहुदामनरर्मणहरयोअपइति स्वोतिविरोधः । सदा सर्गसंभयेन प्रत्यारछेदश्च । अय सर्गेरछायामपि परंपरया पालानुकूलत्यादुहुन्धमानजन्यत्वमिति चेत् इयता कालेन कर्माण्युदोधयिष्यामीतीच्छायाअपि तथास्वादनुदैर्जननमसमयि । कश्चायं फर्मसु काल- विशेषेणोत्पाद्योधर्मउगुन्दस्वामित्युच्यते ॥ यहच्छाजनस्तावच्छेदकः । न तावस्फाल- जनस्त्वं । इच्छासमरधान विना पलाजनस्पैन तजननं विनेच्याऽजनकत्वेन चान्यो- न्याश्रयात् । नापि फल जननयोग्यावं फल-साधनभावयोधकविधिप्रतिषेधवाक्यानुरोधेन योग्यवायाऔत्पत्तिक यात् । भयोग्यस्यसाधनस्वाभिलागयोगात् । नापीच्छाजनकरवं मारमानयात् । नापित माननयोग्यस्व इच्छानियतपूर्ववृत्तिकफलजननयोग्येविरद्धा- जननयोग्यतायामपि सार्वदिकत्वात् । नाप्यन्यत् प्रमाणाभावात् । नापिकालविशेप- ईश्वरेच्छाप्रयत्नासमवहितः स्वयमेन कर्माण्युदोधयितुमीटे जढस्वात् । जडस्य च चेतनमंतरा हेतुल्यायोगादीशः करप्यतइति त्वयैव कथनात् । काल.कलयतामिति भगवद्वाक्ये तु कलनमायुर्गणन नतद्धोधनं गीताभाप्ये ("कलयतांकरनगणनेकुर्यता"). मिति शंकराचार्यविरणात् । युक्तं चैतत् कल संख्यानइति भीमसेनोक्तः । कालस्य फलायितृत्वमपि भगदिच्छयेत्यन्पत्र विस्तरः । तमानेदमुद्रोधकत्वे मानं । एतेनेय सापि कर्मोदोधद्वारवेत्यपि निराकृतं अवधारणे मानाभायात् । यदि जडोपीश्वरनिरपेक्ष- उद्धोधयेत् तर्हि सर्गादिकमपि स्वयमेव कुर्यादिति स्वभाववादापातः संन्यासिकुचमदन- न्यायात् । योहिसन्यासीभूत्यापिकामबुद्धि. स्त्रीकुचौमदयेत्सोऽगम्याशतमपि गच्छेत् । चिशिष्यहेतुतेति प्रयोगश्चित्सः । हेतुतायाभक्रियात्वेन समानककत्वालाभासमान- कर्तृकयो. पूर्वकालइत्यनुशिष्टस्य क्वोऽसभवात् । कल्पनीयेत्यनेन समानकर्तृकत्वविवक्षणे तु विशेष्येति णिजतात् योग्य प्रयोक्तव्य. । कश्च स विशेषणरूपोधर्मः येन कालांतर व्यावर्त्य कालविशेपोवक्तुं शक्येत । सामान्यधर्मक्त्वे सति तयाप्यावांतरधर्मवत्वं हि विशेषत्वं । नहि प्रलये सूर्यगत्यादिकमस्ति "सूर्याचंद्रमसौधातायथापूर्वमकल्पयत्" इति श्रुले । येन प्रात संगवस्वादयोवसतत्यादयोया कालवव्याप्यधर्मास्सिद्ध्येयुः। कि चद्वोधगतावच्छेदकविशेपत्यनिर्वाहकधर्मोजन्योन था। द्वितीये तस्स सर्वकालवृत्ति- तयाऽतिप्रसगवावस्थ्यम् । आये इच्छाविशिष्टेश्वरजन्योन था । प्रथमश्च- दिच्छायो सर्वनिदानवमजन्यतया नित्यख च सिद्धम् ॥ न द्वितीयः कारणांतरसा- 1 ·सहनाक्षखयडनम् मासिदेः ॥ तस्यापि नित्यरये सर्पदा सर्व कार्य स्यादित्यतिप्रसंगस्तदयस्थः । अनयस्थ- स्वेऽनवस्थेत्यादि प्रागेवावादि । एतेन कालेनोवोधकाकांक्षोपशमः प्रयुक्तः ॥ यत्तु इयंचेत्यादि उद्बोधकापेक्षेत्यंत तदप्यमंजुलं । सेश्वरादृष्टयादिभिः केवलकालस्य हेतुत्वे कार्यपोगपद्याद्यापातादीश्वरेच्छा नित्यैव सर्वहेतुः म्बीप्रियते कालादेश्व तत्सहकारिख- मुन्यते निरीश्वरैस्तैरत्वदृष्टादिमात्रेण सर्व साध्यतेऽतस्त्वदुक्तप्रक्रियोभयविधाएवादिवि- संमतेच ॥ यय स्वमते राजादियद्रोपतोपोल्कठ्यमभिहितं तदपि (कं. ६ अ० १७) मतस्यकशिदयितः प्रतीपोनज्ञातियधुनपरोनयस्वः ॥ समस्यसयंत्रनिरंजनस्य सुरोनरागः कुतएवरोपइत्यादिश्रीभागवतादियचोविरोधादुपेक्ष्यम् । फलोपधायकत्वं च नियमेन फलजनकत्व तजननयोग्यत्वं या उभयमपि दूपितचरं । किंच तोपइतरस्य सुसोलिप- पादयिषा रोपश्च दुःखोल्पिपादयिति यहवः । तथा २ सती बेोपयोरोपतोषयोः कर्मपदलक्षितयोरिच्छोझापकत्यकथनमसंगतम् । तयोरेव फलादिसारूपत्वात् ॥ किं चासिन्कालएव एतरकर्मजन्यस्य रोपस्य तोपस्य वौत्कठ्यं भववित्ययापीवरेच्छातिरिक्तं कि नियामकं । कालविशेपः स्वभावएव तदिति चेत्स्वमागास स्वयमेव फलानि दद्यात् सृष्टिकालइत्यादिव्यपदेशात्सर्गादिकमपि स्वयमेव कुर्यात् कर्माणि या सर्व बुयुः । अतः कृतं प्राकृतवद्गोपतोपयत्वेऽप्यशक्यफलदानेन कालकाधीनेनेश्वरेण ॥ तद्बोधकश्श्रुतय- स्यनुष्टातुर्जीवस्य गगरकर्तृत्वादिधर्मेस्तायकतयोपपद्येरन् ॥ अर्थवादानांविधिवत्संबंध्य- न्यवरस्तुत्यर्थतया विध्येकवाक्यतायाः प्रथमस्य द्वितीयपादे सिः ॥ ईश्वरं प्रकल्प्य गद्धयप्रदर्शनेन कर्मणि प्रवर्तकतया या विधिदोषाः स्युः ॥ यथाह भदः । इत्याहनाम्ति- क्यनिराकरिष्णुरात्मास्तिताभाष्यकृदन्नयुक्तया । इढत्यमेतद्विपयप्रबोधःश्यातिपदावनिपे- चणेनेति ॥ अथ जइस चेतनाधीनव्यापारकत्वमाश्रित्येश्वरेच्छायाएव नियामकरव- मुच्येत तर्हि सिद्धमीश्वरेच्छायां कालाद्यजन्यत्वं सर्वनिदानन्यं च । अन्यथा प्रलयोत्तर स्थितरोपतोपयोरत्यंतांतरायेणोत्कय्यं टिकाले च स्वल्पांतरायेण तदित्यपि निहेतुकम- समंजसं स्यात् । तथा अनंतजीवेषु समकालं सुखदुःखयोर्दर्शनात्तद्धेतुभूतोत्कटानुस्कटा- नंततोपादीनां युगपदैकाधिकरण्यं लोकविल्द्वमप्यंगीकार्यम् । एवं प्रलयसंनिहितकर्म- जनिततोपादिरूपनानेच्छानां सफलप्रलयकालस्थायित्वे सार्गकालिकीनामपि तासां फलपर्यतचिरस्थायित्वे च विक्षणावस्थायित्वभंगाजीवेच्छातोवैलक्षण्यानपायः तस्मात्स- कलश्रुतिसंमतमगुरुभूतं निस्येच्छायाहेतुत्वकथनमेव कमनीयम् ॥ यस्तुतरित्वत्यादिना तु परित्यक्तपूर्वोप्यदृष्टवादः पुनरुपात्तः ॥ शंकराचार्यः कर्मणां विक्षणावस्थायित्वस्या- गीकारेण अरष्टमंतरा कालांतरकरणीयोद्वोधानुपपत्तेः ॥ फलानतिप्रसक्तये करप्यमानः सहकारिकालनिष्टधर्मस्तु नियोजन्योवेत्यादि विकल्पासहइति दर्शितं प्राक् । यदि चानतिप्रसंगाय नित्ये काले स्वाभाविकाधर्मविशेषाः ऋमिकाः स्वीक्रियते नहिं तान् श्रुत्युक्तायामिच्छायामेव स्वीकुरु । ततश्च नकार्ययोगपद्यायतिप्रसगः । दत्तजीये तचाफलेरछायावस्तुतोन कर्मजन्यरवम् "एएउएवसाधुकर्मकारयतितंयमेम्पोलोकेम्य- ·मारुतशनिसहितः प्रामसनः उमिनीपती" ति धुनी फर्मणामेव शाशेच्छाशन्यायक्षपणात् ततएयेच्छायाः कर्मता पूर्वगृत्तित्यनिश्चयात् श्रुतिपु घ इतरकारणयादवारणपुरःसरं परमेश्वरस्यैवामिलेच्छाश- तेरभिन्ननिमित्तोपादानवं समध्यते । यथाश्वेताश्वतरे "प्रक्षयादिनोवदंति फिकारण". मित्यादिना समित्यादिकारणप्रश्नमुकाया "कालःस्वभायोनियतिर्यहरछये"त्यूचा कालकादीनां निदान निराहत्य "ते ध्यानयोगानुगतामपश्यन्" इत्यादिना ईश्वर- स्यैव स्वात्मकस्वाभाविकातेनिसिलनिदानस्वमुपापादि। एवं श्रीभागयतेपि कालंकर्म- स्वमापंचमायेशोमाययास्वया ॥ मामन्याच्याप्राप्तविजुभूपुरपाददइति वैविध्येन भवनेरछायाएय सर्वमूलरवमुदितम् । अत्यनुसार्यतदर्थविस्तरस्तु तत्वदीपसर्वार्धनिर्ण- यावरणभंगमुबोधिनीतप्रकाशेभ्योवगंवग्यः । तथा चैप प्रक्रियासंक्षेपः भगवान् यहु- स्वामितीच्याकाररूपेण तादृशेच्छारूपेण या भयन स्वसिम्तिरोभावितानां नित्यसर्यवस्तूनां फ्रमेणामिन्यंजनाय स्वारमक चेष्टारूपवास्क्रियाशक्तिप्रधानमीपरप्रकटसदशंमागं नित्य- गति लोकन्यवहारोपयोगिकालं प्रथममाविष्करोति । तदययांश्च घटीमुहूर्तादीन क्रमिकालियमयति । तैत्तिरीयाणां नारायणप्रपाठके "सनिमेपाजज्ञिरेबिधुतःपुरपाधि कलामुहूर्ताःकाठाश्चाहोराबाध्यसर्यश. मधमासामासास्तव.संवत्सरचकल्पंता"मिति श्रवणात् । अष्टमस्कंधपंचमाध्याये (श्लो० ४२) ध्रुयोर्यमापक्ष्मभरस्तुकाल: प्रसीदरानासमहाविभूतिरित्युत्पत्तिस्मरणात् । द्रव्यययः कर्मगुणान् विशेपंयद्योगमाया- विहितान्यदंतीत्यनुपदमुक्तेश्च । तस्य तिरोहिताभिव्यंजकत्वं तु । सतोभिव्यंजकःकाल इत्यकादशरकंधवाक्यात् । भगवद्रूपत्वं कालोसीतिगीतावाक्यात् । चेप्टारूपावं योयं कालस्तस्यतेच्यक्तबंधोचेष्टामातुश्चेष्टतेयेन विश्व । निमेपादिवत्सरांतोमहीयानितिदशमस्कंध- तृतीयाध्यायवाक्यात् । एवं नित्यगतित्वादिक्मपि गुणभ्यतिकराकारोनिर्विशेषोप्रतिष्ठित- इत्यादिश्रीभागवतप्रमृतियच प्रचयसिद्धं निबंधारसुबोधिनीतश्च योद्धव्यम् । मप्रतिष्टितो. नित्यगमनः । फमिकेपु तत्तकालावयवेषु च यथेच्छं मानाकार्याणि क्रमेण कर्तव्यतया परिच्छिनत्ति ईश्वरेणपरिच्छिन्नकालेनाव्यतमूर्तिनेतिश्रीभागवतोक्तः। अयमेवालोचनयतः श्रुतिपुतप.शब्देन सूत्रे च कृतप्रयत्नशब्देनोच्यते । भतः खेच्छया तत्तत्कालएव तत्ताकार्य करोतीति न सर्वकार्ययोगपद्यम् । तथा "पुरुपएवेदसर्पयभूरायचभष्यं ॥ तदेवभूतंतदु- भध्यमाद"मित्यादिश्रुतिषु ब्रह्मात्मकत्वाग्नित्यानामपि प्रापंचिकवस्तूनां नार्थत्येनयोगि- नोभावित्वभूतत्यादिव्यवहारास्तस्कृताभिव्यक्तिनिबंधनाएय लोकशापनार्थ च सूर्यगत्या- दिना तं परिच्छिनति । ततश्च चिर क्षिप्रमित्यादेव्यवहाराः एव (श्लो०१९) सर्गप्रवर्तते तावत्पौर्वापर्यणनित्यशः ॥ महान्गुणविसर्गार्थ स्थित्यंतोयावदीक्षणमित्येकादशस्कंधचतु- विशाध्यायवाश्यात् । यथापर्यालोचनमाप्रलयमसिलं विधायेच्छया प्रलयं कुर्वन् स्वकाल- शतिरहप्ता समक्षराख्यस्वरूपे तिरोभाव्याते व्यवहारमोरं कालमपि तिरोभावयति । न्यतव्यकंकालपेगेनयातेमवानेक शिप्यतेशेषसज्ञइत्यादिपरनेभ्यः कालस्याप्युत्पत्तिश्र- वणाच ॥ द्वितीयस्कंभे (म० २) नयनकालोनिमिषांपरसप्रभुरित्यक्षरायस्थायां तदभाव- ·१९७ । सहस्राक्षखण्डनम् योधनाथ ॥ न चाधुनिकटया कालोत्पत्तिमसंभाग्य सदुत्पत्तिश्रुतिरुपचारेणान्यथानेया तस्य स्वातंत्र्येण नित्यरये सदेवेत्यादिविरोधात् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञायाधाय ॥ लौकिकदृष्टेः प्रबलत्याश्रयणे स्वाकाशोत्पत्तिश्रुतिरप्यसंभवात्तथैवान्यथा नीयत ॥ सूत्रका. रस्तु भनिरोधतृतीयपादे (सू. ३) "गौण्यसंभया"दित्यादिना तत्रोपचारमाश्य (सू०६) "प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेका" दित्यादिना उक्तहेतुतएव समाधत्ते । ससारसृष्टी- छातः पूर्वमाकाशादेरिय कालस्याभावात्तदुक्तमक्रियायाधितय ॥ न च कालाभाये इच्छातः पूर्वमित्युक्तिरेव न्याहतेतियाच्यम् । आधुनिकदृष्टिमनुष्य गोधनार्थमेव तथोक्तः ॥ एतेन यदासिसक्षति वदासजतीत्यायुक्तयोपि व्याख्यातः ॥ अलौकिककाला- श्रयाद्वा तथोक्तयउपपधेरन् । न्याघातस्तु सृष्टीच्छातः एवं कालोस्तीत्युक्तावपि तुल्यः । एतल्कालाध्यकालांतराभावात् ॥ किं चेदानीस्वे पूर्षकालउत्तरकालइत्यादिव्यवहारः किंतुकः स्यात् । घटादीनां परापरत्वे हि तत्तत्कालसंबंधमूलके कालावययानां तु तथात्वे क्रमनियामकभगवदिच्छामूलके एव मंतव्ये । अनंगीकारे संहाराम्यवहितप्राक्क्षपाइत्यादि- स्त्वदुक्तिरपि पाध्येत ॥ अलौकिककालस्तु प्रलयेप्यस्येव । महमेवाक्षयकालइतिभगव- द्वारयादक्षयत्यायगतेः ॥ काल कलयतागित्यायुर्गणनादिलोकन्यवहारोपयोगिकालमुक्त्या ततः पृथकीतितोऽयमलौकिकएव । सन्यासस्य भेदकत्वं तु पूर्वतो कर्मभेदाध्याय- द्वितीयपादे (सू० २) "एकस्यैवपुनःश्रुतिरविशेपादनकहिस्या"दित्यधिकरणे मीमांसितम् ॥ भनाइमेवेत्येवकारेण विभूतित्वं व्यवच्छिद्य साक्षात्स्वरूपत्वं बोध्यते । इत्यं चैनं कालमानित्य इयता कालेन पुनः मपंचमाविर्भावयिप्यामीतीच्छा प्रलयेपि सुवचा । एकादशे (म०२२ श्लोक १४) मयाकालामनाधातिवाक्यात् (०० भ० ९ लो० ३३) तस्यैयतेयपुरिदंनिजकालशक्त्यासंचोदितप्रकृतिकर्मणभारमगूद- मित्याधुक्तेश्चापरिमाणस्वात्मनैव अचिंत्याखिलशक्तिस्वात् । अतलाशेच्छानुरोधादेव पहुस्यामिति तदाकाराविर्भावः । त्यन्मतेनित्ये काले यथा सृष्ट्यादितत्तकार्यानुकूला- वस्तुस्वभावसिद्धाधर्मविशेपाः सर्वकार्यासांकीपर्यहेतवस्तथा नित्यायां भगवच्छकित्वा- दचिंत्यायामिच्छायामेव संभवंतीति नानुपपत्तिः काचित् ॥ यश्च (एवं च कालस्पेत्यादि अवधारणाविरोधादिस्यसम्) तदुर्बलं । स्वात्मकस्य स्वयमाविष्कृतस्य स्वेच्छया सहकारि- तमा स्थापने माऽस्वतंत्रतागोपि । "सदेवसोम्येदमग्रमातीदेकमेवाद्वितीय". मित्यादिश्रुतिपु तु पक्षद्वयमाकरेषु प्रसिद्धम् । कालस्य सर्वतः पूर्वमावि वित्वेन साते तिरोभाविस्वेन च वस्तुमाने सत्संबंधमव्यभिचरितमनुभवतां जीवानां योधनायाग्रपदा- कालोपरंजनेनमूलकारण वन निरूप्यते । सर्वनगमचिंत्यचेत्यादी देशोपरंजनपदित्येकः पक्षः । सदतिरिक्तवस्तुसत्वेऽषधारणसहकारिप्रतिषेधकाद्वितीयपदं च व्याकुष्येत् । इदा- नींवनप्रतीत्यनुसरणे तु कालरहितायाइव देशरहितायाअपि सत्तापासप्रसिद्धराकाशस्यैव मुख्यदेशवायासीदितिपदेन सोप्याक्षिप्येत । सर्यनगमितिस्मरणाच ॥ तया च सति (म०९ पा० ३ ०१)"नवियद ते"रेत्यधिकरणवाधः । एतेन कालोपतिभुतो ·मारुतशक्तिसहितः प्रामसन:- भूतइत्यधिकारे विहितलिप्रयोगात्कालापशंकाऽपि ध्युदरता। कार्यमाग्रस्याकाशे जनना- "दाकाशःसंभूत" इति श्रुतायपि तदाक्षेपस्य दुर्वारस्यात् ॥ भय सृष्ट्यनंतरमंतरिक्षस्य देशस्थं प्रागुत्पत्तेस्तु ब्रह्मस्वरूपमेर देशइत्युच्येत घेसृष्ट्युत्तरमेव कालस्य कार्याश्रयस्व । पूर्व तु ग्रीव कालइत्युक्तिरपि युक्तिमती ॥ इत्थं चाप्रपदार्थः कालोभगयानेति निप्पालेशोद्वितीयः । अयमेन नचेत्यादिना पयाऽनूदितः । न घानामशब्दार्यस्या. धारस्यं सराभाधेय च प्रतीयतइति तयोरैकार्यमामाश्रयः शंस्यः । भगवति तस्या- दोपत्वात् महिनिस्से महीयतइति याश्यात् अन्यथा तदनिस्ताराध ॥ तथा हि काल- स्वाधिष्टानं ब्रह्म उतादो प्रह्मगोधिष्ठान सः । भाये प्रकृतश्रुतिप्रतीताधाराधेयभाव. विपर्यासोब्रह्मणः स्वातिरिक्ताधाराभायादारमाश्रयश्च तदवस्थः । द्वितीयश्वेश्चया विधात्यमानस्यावधारणविरोधसमाधेर्वाधः । कालस्यापि स्वातंत्र्येणानादिरये पढस्माक- मनादयइति सिद्धांतभंगः । कालशब्दशक्यतावच्छेदकरूपेण सरये पूर्व सर्यस्याच्याहतत्वं बोधयतः (अ० २ पा० १ सू० १७) " असध्यपदेशान्नेतिचेन्नधमांतरणगाम्योपा"- दितिसूत्रस्य " शसद्वाइद"मित्यादितद्विषयवाश्यानां च पीडाप्रसंगः । विद्यमानस्य तस्य दर्शनावश्यंभावात्सोनुपीक्ष्येत्यदर्शनश्रुतिविरोधः । पटनादिरयसिद्धांतभंगादिदूषणानि कर्मप्रवाहस्सानादित्वेपि ध्येयानि । ईश्वर भिन्नत्वेनेत्यत्रत्वीश्वराभिन्नत्यनेति स्यात् । सिद्धांत भेदस्यानंगीकरणाकर्मणां भगवदात्मकरवं तदिरछया तत्र तन्न कारणत्वं च न वयं निरस्यामइति भाक्षेपप्रयासएव व्यर्थ ॥ कालोम्सीत्यत्र कालः क्षणादिरूपएव । तस्य भगवद्रूपत्वे प्रमाणबाहुल्यात् । यथा धर्मग्रंथेप्यधिकमासदानप्रस्तावे पाझे कलाकाठा- दिरूपेगनिमेयघटिकादिना ॥ योयंचयतिभूतानितस्मैकालात्मनेनमः ॥ यस्सहस्तेगदाचक्र- मित्यादि तृतीयस्कंधे पविशाध्याये (लो. १७) प्रकृतेर्गुणसाम्यस्यनिर्विशेषस्थमानवि- चेष्टायत सभगवान् कालइत्युपलक्षितः एकादशस्य चतुर्विशे प्रकृतिर्थस्योपादानमाधारः पुरुष परः । सतोभिव्यंजकः कालोब्रह्मतत्रितयत्वहम् ॥ तत्रैव मयाकालात्मनाधानेति सप्तमस्कंधारमाध्याये (लो. १) सईश्वरकालउरुक्रमोसौ तत्रैव नवमाध्य (श्लो० २२) सत्यनिहत्यविजितात्मगुणःस्वधाम्नाकालोवशीकृतविसृज्यविसर्गशक्तिः । (श्लो. २४) नेच्छासितेबिलुलितानुरुविक्रमेणकालात्मनोपनयमांनिजभृत्यपार्श्वम् । दशमस्कंधेद्रस्तवे (म० २७ श्लो०६) पितागुरुस्त्वंजगतामधीशोदुरत्ययःकालउपात्त- दडः। तृतीय परमाण्वादिलक्षणप्रस्तावे (अ० ११ श्लो०३) एवंकालोप्यनुमितः सौश्येस्थौल्येचसत्तम ॥ संस्थानभुक्त्याभगवानग्यतोव्यक्तभुग्यिभुः तृतीयस्कंधस्यै- कोनत्रिशे (ले० ३७) रूपमेदास्पदंदिव्यंकालइत्यभिधीयते (श्लो० ३०) सविण्या- ख्योऽधियज्ञोसौकाल कलयतांप्रभुः महाभारतीयविष्णुनामसहस्र रतु सुदर्शनःकालः एवंवचनांतराण्यपि तत्र तत्र प्रसिद्धानि मचैते सर्वेपु कालशब्देन यमादिः परिग्रायः उपपत्तिलिंगप्रकरणादिविरोधात् अन्यथा कालनिरूपणस प्रायेणोच्छेदप्रसंगात् ॥ दुराप्रहे च कालकलयवासित्यनापि त्वभिमतोयमसहचारी शक्योयतु । मारकरवेन ·सहस्राक्षखण्डनम् तस सर्वायु परिगणकावौचिस्यात् । इष्टापत्तौ कालस्य फलयितृत्वमित्यादिस्वोक्तिव्या- पातः ॥ न च कालोसीत्पन्न क्षणादिरूपस्य परिग्रहे लोकक्षयकृतितिविशेषणासंगतिः शंक्या । तृतीयस्कंधस्यैकोनत्रिंश (शो० ४५) सोनसातकरःकालोनादिराविकदव्ययः । जनंजनेनजनयन् मारयन्मृत्युनांतकमित्यंतकस्यापि मारकरवकथनेन मुख्यतया लोकक्षय- कृत्त्वस्य तत्रैव सिद्धेः किं च कालोसीसनोपक्रमे नटुमिच्छामितरूपमैश्वरं । परम- रूपमैश्वरमितिसाक्षादेश्वयं दिव्यचक्षुर्मानश्यत्वं चोक्तं । उपसंहारकाले रूपंपरदर्शित- मात्मयोगादित्यादिना सर्वतः परत्वं देवानामपि सुदुर्दर्शस्वं घेदयशतपःप्रभृत्यसाध्य- दर्शनकत्वं च निरूपितं । यमं तु जंतयोदुप्कृतमपि कृत्या प्राकृतेनैव चक्षुपा पश्यंतीति- फालशब्देन यमपरिग्रहे तद्विरोधः । तथा यसुरुद्रादित्ययोगाप्रभृतिसर्यदेवानयत्याना- दिमध्यांतत्वशाशिसूर्यनेत्रदीप्तहुताशवक्त्ररूपयाचादियोधकानि पूर्वयाक्यानि गरीयसेब्रह्म- गोप्यादिकर्ने नस्वरसमोस्त्यभ्यधिकःकुतोन्यः सहस्रयाहोभयविश्वमूर्तेइत्यादीन्युत्तरवा. फ्यानि च पीध्येरन् । एवं आख्याहिमेकोभवानितिप्रश्नस्य त्याद्रीत्या यमोसीयुत्तरे सति यायुर्यमोनिर्परुणःशशांकःप्रजापतिस्त्वंप्रपितामहश्चेतिसाधारण्येनसार्यारम्यकथनम- संगतं स्यात् । अतः शंकराचार्यैरपि गीताभाष्ये न तथाण्यातं । भाप्यव्याख्यातानंद- गिरिश्व सत्र "काल क्रियाशक्त्युपहितःपरमेश्वर" इति ज्याचष्टे ॥ दानधर्मप्रथमाध्या- योक्तोयमसहचारी कश्चिदिरयुक्तिस्तुभमादेव । तत्रेश्वरस्यैव कालरूपस्य निरूपणात् ॥ तथाहि । तत्र (लो. ५०) प्रचोदितोहंकालेनपन्नगत्यामचूचुदमिति कालस्य प्रथमतरं प्रतिपादके मृत्युवाश्ये कालेनेश्वरेणेत्येव नीलकंठचतुर्धरोन्याचस्यौ । अप्रे चानुपदं (शो० ५१) यथारायुलधरान्विकपंतिततस्ततः ॥ तद्वजलदवत्सर्पकालस्यायशा- नुगः ॥ साविकाराजसाचैवतामसायेनकेचन ॥ भाषाकालात्मका:सर्वप्रवर्ततेह- तुपु ॥ जंगमा स्थावराश्चैवदिविवायदिवाभुवि ॥ सर्वेकालात्मकाःसर्पकालात्मकमिदं- जगत् । प्रवृत्तयश्चलोकेसिंस्तथैवचनिवृत्तयः॥ तासांविकृतयोयाश्चसर्वकालात्मकस्मृतम् । भादित्यश्चंद्गमाविष्णुरापोचायु शतप्रतुः । भग्निःखपृथिवीमित्रापर्जन्योक्सबोदितिः । सरितःसागराचैवभावाभावौचपसग ॥ सर्वेकालेनसृज्यतेहियतेचपुनःपुनरिति । अत्र प्रथमश्लोकःमृत्युर्धावतिपंचमइत्यादिश्रुतिसिद्ध भगवलिंग । द्वितीये येचैवसात्विका- भागइत्यादिस्मरणसिद तत् । तृतीयादिषु चाशेषजगदात्मकत्वं जगजन्मादिकारणस्य च समन्वयाध्यायसिद्धं ब्रह्मलिंगमेव । विष्णुश्चानसत्वोपाधिः गुणोपाधिब्रह्मविष्णुशिवानां कालात्मकेश्वरनियम्यत्वं तृतीयस्कंधस्यैकोनत्रिंशे गुणाभिमानिनोदेवाइत्पन्न स्फुट । भने च लुब्धकं प्रति (श्लो० ६७) याकाचिदेवचेप्यास्यारस कालप्रचोदिता ॥ पूर्वमेवैतदुक्तहिमयालुब्धककालतः । तस्मादुभौकालवशावावांनिर्दिष्टकारिणी। इदपि मत्तःसर्वप्रवर्तते योयंकालइत्यादिप्रमाणसिद्धं तलिंगमेव ॥ अतएवाग्रापि चतुर्धरः परमार्थतः परिहारमाह येति ईश्वरापीनोजनः सदसद्वाकुर्वाणो न स्तुत्यो न वा निंघइति भाव इतिव्याल्यातवान् । अमे कर्मानुसारेण फलदातृत्वमपि फलमतइत्यधिकरणसिद्धम् ·२०० मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः ब्रह्मलिंगमेव । कर्मपारतंत्र्योक्तिस्तु कृतप्रयत्नापेक्षत्वादिति प्रागेवायोचाम । सतानु- शासनिकपर्वप्रथमाध्यायः कालोस्मीत्यादौ क्षणादिरूपग्रहणएव साधकः । एतेन काल- रूपोवतीर्णः कालात्मनानिवसतायदुदेवगेहे कालरूपोप्यन्वमोदत इत्यादीन्यपि व्याण्या- तानि । स्वरीत्या कालोमोत्येतत्समानार्थकत्वलाभात्तु कालः कलयतामित्यत्रापिस्तेष्टंय- मसहचारिणं कुतो न कल्पयसि । वस्तुतस्तु अतोसि लोके येदेचप्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ कृष्णस्तुभगवान्स्वयं वसुदेवगृहेसाक्षादवतीर्णः परःपुमान् । गूढ़परंब्रह्ममनुष्यलिंगमि. त्यादिप्रमाणेभ्यः पूर्णपुरुषोत्तमतया प्रतीवमपि श्रीकृष्णयमावतारस्वोत्याऽवजानन् प्रकृत्या राक्षसोसुरो वाऽसि । अवजानतिमांमूढाइत्यत्र राक्षसीमासुरींचैवेतिचरम हेतु- कथनात् । तदात्वे यमावतारस्तु विदुरएव भारतभागवतादिपु प्रसिद्धः । नापि मुखे चंद्रस्वस्वारोपेणापरमात्मनि परमात्मत्वस्य दृष्टिः कर्तव्येति विभूत्यध्यापतात्पर्य । किं तूपक्रमोपसंहारयोः दिव्यायात्मविभूतयः नांतोऽसिममदिन्यानांविभूतीनामित्सलौकिक- त्वकथनात् । यामिविभूतिभिलाकानिमास्त्वंन्याप्यतिष्यसीतिभगवतएव वृत्तद्विभूति- रूपेण सर्वत्र स्थितिवचनात् । ममतेजोशसंभवमितिस्वांशस्योक्तश्च ॥ विभूतयोहि सधर्माश्रय स भगवतभावेशिततत्तद्धर्माविशिष्टांशरूपाः काश्चिस्ववताररूपामपि । अतईश्वरस्य सर्वधर्माश्रयस्यसर्वशक्तिस्वसर्वरूपस्वविज्ञानफलकं तत्र तत्र वास्तवपरमारम- स्वपरिचितनमेय तत्तापर्यगोचरः । त्वांसदापरिचिंतयन् चिंत्योसिभगवन्मयेत्युक्तेः । कालस्यातिरिक्तत्वे सदेवेत्यवधारणविरोधोदुरपनोदः । न च कल्पितस्याधिष्ठानानति- रिक्ततया तदविरोधोवाच्यः। भामाश्रयनिराकरणे निराकृतरवात् । तथा सत्यविया- कार्यस्वापश्या कार्यस्य च कारणाश्रितत्वनियमेन "तमासीत्तमसागूढमग्र इतित्वद्वि- वक्षितविधयाऽविद्याया कालाश्रितत्वोधाश्रुतिविरोधात् । अभ्रांतस्पेश्वरस्य जीवकल्पित कालादर्शनेन इयता कालेन कर्मापयुद्धोधयिष्यामीत्यादीच्छानुपपत्तेश्च ॥ देवदचेन शुक्ति- कामा रजते कल्पितेऽपि नहि शुक्तिरप्रांतोयज्ञदत्तादिवा तेन रजतेन वस्य भूषणमाजनादि निर्माति निर्मित्सति या॥ फिच प्रलये जीवाः स्वाविद्यया अधिष्ठाने पदार्यान् कल्पयितुं प्रभवति न वा। आधेघटादियावाप्रापंचिकवस्तूनि कल्पयेयुरिति प्रलयोच्छेदः। द्वितीये कालमपि न कल्पयेयुरिति प्रकृतश्रुतावप्रपदार्थस्तस्योदोधकस्यादिकल्पनं च चिंत्यमेव । कल्पनीयवस्तुपु मिभागस्तु नियामकामावादशक्यवचनः । प्रलये कालमात्रस्य कल्पनं सूटी तु घटादीनामपीत्यत्रेश्वरेच्छायानियामकत्वे तु घट्टकुटीप्रभातं ॥ किं च शुक्ति- रजतादिधिष्ठाने घस्वंतरकल्पने हि सारश्यसंस्कारादिसापेक्षं । ब्रह्मगोनिर्धर्मकस्पेन सादृश्यस्य सत्यकालांतरसाक्षात्काराभावेन संस्कारस्य चानुपपल्या प्रकृतेकल्पनाऽसंभवः । भविकल्यादेवन जीयनैय कदाचिदुप्कृतस्य कदाचिरसुकृतस्य च कल्पने हेतुझंग्यः । ईश्वरेच्छायास्तजगकरवे तस्याः कर्मजन्यतयाऽन्योन्यानयात् ॥ तया प्रलयकाले सेः फर्मणां करपनेप्रतिबंधकरप्यन्यदन्येष्टव्यम् । कल्पनहेतोरविद्यायावियमानवात् । कल्पने मु प्रलयोच्छेदः ॥ भविद्यायावहाणि रयस्वीकारे कर्म गामध्यमारास्कैरिछा अन्येत ॥ पुनः फरपनं चोजित ॥ इमाया प्रतिबंधकस्यं त तप दुर्दधम् ॥ प्रथ्ये खया ·सहनाक्षखण्डनम् २०१ नाशमंगीकृत्य सृष्टिमार क्षगे कर्मभिस्तस्याजननस्यादरात् ॥ अपि च कल्पितानि कर्माणि अनांतस्येश्वरस्य ज्ञानविपयाएव नभवितुमर्हति ॥ येन रोपतोपो जनयेयुः ॥ अपि च कालविशेषत्वनिर्वाहकः कालनिष्ठः कादाचित्कोधर्मोपि जीवकल्पितस्त्वया वक्तव्यः ॥ तथा सति तदेव तमिस्तस्य तैः कल्पने कारण मृग्यम् ॥ कर्मणां तत्कारणत्वेऽन्योन्या- श्रयादिप्रसंगात् ॥ किं च सर्वैः कर्मणां परस्परविलक्षणानां कल्पने कालस्य सनिष्टधर्मस्य चैकस्यैव सर्वैयुगपत्कल्पने च किंनियामकं । एतेन कालविशेषः कर्मविदोपकल्पनेहेतु- रित्यज्यपास्तम् । उक्कादिदोपानिस्तारात् ॥ एतद्भयाकालादेनित्यस्वे ब्रह्मातिरिक्तरचे चावधारणविरोधस्तदवस्थइति दिक् ॥ क्षणाकं तु सर्व ब्रह्मात्मक प्रलये तन लीनं अन्याकृतव्येन सृष्टौ तु पुनन्यांकृतस्येन व्यवहारयोग्यमिति न काप्यनुपपत्तिः ॥ अग्रेच इन्द्रोमायाभिःपुरुरूपईयते मायांतुप्रकृतिविद्यादित्यादि- श्रुतिभिः संभवाम्यात्ममाययेत्यादिस्मृतिभिर्मायायाजगद्धेतुत्वं निश्चीयत इत्युक्तम् ॥ तत्रोच्यते ॥ तादृशश्रुतीनां यदित्यदभिमत. पारिभापिकमायावाचकत्वं स्यात्तदा तस्याजगद्धेतुत्वमपिस्यात्त- देव न संभवति ॥ इन्द्रमात्मा मायाभिरिन्द्रियवृत्तिभिःपुरुरूपो बहुरूपईयते प्रतीयतेतत्तदाकारोभूत्वा प्रतीयतइत्यर्थः ॥ मायांतु प्रतिविद्यादित्यत्र भूतसूक्ष्मरूपा प्रकृतिविवक्षिता । अतएव सांख्य- सिद्धा प्रकृतिरपि न संभवति । संभवाम्यात्ममायया इत्यत्रापि मायापदेन सामर्थ्य विवक्षितंनतु सदसत्वाभ्यामनिर्वचनीयंभाव- रूपमझानम् । प्रमाणाभावात् ॥ ननु तादृशज्ञानाखीकारेजगतः सत्यत्वमेव स्वीकरणीयं । तत्स्वीकारेचद्वैतापत्तिरद्वैतश्रुतिव्याकोपश्च स्यात् । तत्स्वीकारेचमायिकस्य मिथ्यात्वेन त्रैमालिकनिषेधप्रति- योगित्यात्सार्वकालिकमद्वैतं श्रुतिसिद्ध संगच्छतइतिचेन्न । जगतः सत्यत्वं ब्रह्मस्वरूपकारणात्मना सर्वस्य ब्रह्मोपादानकत्वेन ब्रह्मा- भिन्नत्वात्कुतोद्वैतापत्तिः कथंच श्रुतिविरोधः ॥ "तदात्मान स्वय- मकुरुत" इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन ब्रह्मणएवोच्चनीचादिभावनपरिणत- स्वान्मायाकल्पने बीजाभावः । ब्रह्मणएव सवैभवनसमर्थत्वात् ॥ ननु मायानंगीकारे बंधस्याविद्याकृतत्वाभावेन सत्यत्वे सत्यस्य च ज्ञानानिवस्त्या "त्तरति शोकमात्मवि" दित्यादि श्रुतिविरोधः॥ तत्स्वीकारे चाविद्याकृतस्य रजतस्य शुक्तिशानान्नित्तिदर्शनेन प्रहा- विद्याकृतस्य तस्य ब्रह्मज्ञानानिवृत्त्यङ्गीकारे तादृशश्रुतिसंगतिरि- तिचेन्न । बन्धस्याविद्याकार्यत्याभावपि ब्रह्मशानेन तत्कृपया निवृत्ति- खीकारे श्रुतिविरोधाभावात् ॥ नहि काशीमरणोत्तरशिवदर्शनत- स्कृततारकोपदेशोत्तरमोशस्वीकारेपि "काशीमरणान्मुक्ति"रिति- मा.प्रा०२६ ·२०२ मारुतशक्तिसहितःप्रामजनः श्रुतिविरोधस्तयसंमतः ॥ "किंचेंद्रोमायाभिम्पुररूपईयत" इति मंत्रस्य त्वदभिमतरीत्या व्याख्यानेपि मायायाः पुरुरूपत्वज्ञानएव हेतुत्वं नतु पुरुरूपभवने “रूपरूपंप्रतिरूपोवभूवे" त्यत्र मायाभिरि- त्यनुक्त्वा उत्तरार्घएव तथोक्तेः ॥ युक्तंचैतत् ॥ कारकविभक्तीनां क्रिययान्वयस्योचितत्वात् ॥ नहि काप्टेस्तण्डुलः पच्यतइत्यत्र काष्ठ- करणकत्वस्य तंडुलेऽन्वयः कस्यचित्संमतस्तण्डुलत्वे वा । येन यहु- रूपत्वे मायाकरणकत्वस्यान्वयस्त्वदभिमतःस्यात् । नच पुरुरूप- ज्ञानस्य मायिकत्वे पुरुरूपत्वस्य सुतरां मायिकत्वान्ममाभीष्टसिद्धि- रिति वाच्यम् । मायिकज्ञानविषयस्य मायिकत्वमेवेतिनियमा- भावात् ॥ तादशनियमस्वीकारे मायिकाखण्डाकारवृत्तिविषयस्य ब्रह्मणोपि मायिकत्वेन मिथ्यात्वापत्तिः ॥ नच ताशवृत्तिविषयस्य परिच्छिन्नत्वेन मिथ्यात्वमिष्टमेवेतिवाच्यम् । तस्यापि मिथ्यात्वे शून्यवादापत्तिः ॥ किंच परिच्छिन्नशानान्मोक्षस्वीकारे घटादिज्ञाना- न्मोक्षापत्तिः॥ घटाद्याकारवृत्तिरूपज्ञानस्यापि घटादेः कल्पितत्वेन काल्पितस्यचाविद्यानाश्रयत्वेन घटाद्यवच्छिन्नचैतन्यगताविद्याना- शार्थ तद्विपयकत्वस्यैवांगीकरणीयत्त्वात्तु तस्मान्मायिकशानबि- पयस्य मायिकत्वमेवेतिनियमोभवन्मतएव दोपावहइति नाद- रणीयः ॥ यतु विवर्तवादे दृऐरेव सृष्टित्यान्मायिकविज्ञानवि- पयस्याऽमायिकत्वासिद्धेः ॥ नहि शुक्तिरजतविज्ञानविषयस्य रजत- स्यामायिकत्वमित्युक्तं ॥ दृटिसृष्टिवादस्यैव तुच्छत्वात्तत्तुच्छत- रमेव ॥ तथाहि दृऐरेव सृएित्वादिति वदताइष्टिर्विज्ञानमेवसृष्टि- रित्यभ्युपगतं तसंभवति ॥ दृग्दृश्ययोजडचेतनयोस्तम प्रकाशव- द्विरुद्धस्वभावयोरैक्यासंभवादेकस्सिन्कर्मकर्तृभायासंभवेन प्रकाश्य- प्रकाशकमावानुपपत्तेश्च ॥ ननु उग्दृश्ययोर्भिन्नसत्ताकत्वं यदि स्यात्तदा विरुद्धस्वभावत्यमपि स्यात्तदेव नोपेद्यते । दृश्यस्य दृष्टि- मेदे प्रमाणाभायात् ॥ अतएव शानस्वरूपमेवाहुजंगदेतन्मनीपिणः अर्थस्वरूपं भ्राम्यतः पश्यंत्यन्ये कुदृष्टयइति स्मृतिरपि संगच्छते । किंतु दृष्टिरेच पूर्वपूर्ववासनाभिघंटाद्याकारेण परिणताएटिरि- त्युच्यते । यथा स्यो वाह्यघटादेरभावेपि जाग्रद्वासनाविशिएं विज्ञानमेव तत्तदाफार मयति । तथैव प्रकृतेपीति नानुपपत्तिः । नापि फर्मफभावविरोधः। स्वमे एकस्यैव कर्मकर्तृत्वप्रकाश्यप्रकाश- कन्ययोर्दर्शनेन तादृशविरोधे मानाभावात् ॥ नव स्वमेघटादयः संस्पेवेति वाच्यम् । "नतप्ररथानरययोगा" इत्यादि श्रुतिषिरोधा- ·सहस्राक्षाखण्डनम् २०३ पत्तेः ॥ अतएय "मायामानं तु फात्स्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वा". दिति सूत्रमपि संगच्छतेऽन्यथा तद्विरोधोपि स्यादितिचेन्न । दृष्टिरेय सृष्टिरित्यत्र दृष्टिविंशानमित्युक्तम् । तत्र विज्ञानपदेन ब्रह्मरूपं विज्ञानं विवक्षितं । "विधानमानदंब्रह्मेति श्रुतेः ॥ अथवा युद्धि- विवक्षिता "विज्ञानंयशंतनुत” इत्यादि श्रुतेः । ब्रह्मणःसाधनां. तरानपेक्षस्यसृष्टिरूपत्वे सृष्टेनित्यत्वापत्तिः धिवर्तवादहानिश्च । नद्वितीयः युद्धः पुरुषभेदेन भिन्नत्वात्कस्य बुद्धिाएटिरूपेत्यत्र विनि- गमकंदुर्लभं ॥ ननु पुरुषभेदेन सृष्टिमिन्नेय । यथैकस्यां शुक्तौदश- पुरुषाणां रजतभ्रमे जाते पुरुषभेदेन रजतं भिन्नभिनमेवोत्पद्यते नत्वेकमेव । अतएव पुरुपस्याधिष्ठानसाक्षात्कारे जाते तदशान- निवृत्या तत्कार्य्यरजतनिवृत्तावपि द्वितीयपुरुपाशानकल्पितरजत- सत्वेन तस्येदं रजतमितिप्रत्ययोजायते । नच पुरुपस्यापि सृपयंतर्ग- तत्वात्तस्यापि कल्पितत्वाद्वितीयपुरुपकल्पितत्वं वाच्यं । तेन यत्रैकएच पुरुषस्तत्र कल्पकाभावात्पुरुषाव नस्यादिति वाच्यं । तत्र तत्पुरुषस्यैव कल्पकत्वात् । नच देहेंद्रियादिसत्त्वे बुद्धिसत्त्वे वुद्ध- स्तत्तदाकारत्वे देहेंद्रियांतःकरणाविद्यादिसंघातरूपपुरुपस्यैवा- भावात्कथं तस्य स्वकल्पकत्वमितिवाच्यं । पूर्वपूर्वकल्पिताविद्यो- पहितोजीवउत्तरोत्तराविद्यादिकल्पकः। यथा निद्रारूपा याऽ विद्या तत्कल्पितोजीयोदिग्देशादिविभागं घटपटादिच प्रकल्पयति तथैवा- धुनापि स्वयं कल्पितः कांश्चिदनादित्वेन कांश्चित्सादित्वेन कल्पय- तीति नानुपपत्तिरतएव जीवईशोविशुद्धाचित् तथा जीवेशयोर्मिदा अविद्यातञ्चितोर्योगः पडस्माकमदादयइति सिद्धांतोपि संगच्छते । यथा स्वप्ने कल्प्यमानं गोपुरादि किंचित्पूर्वसिद्धत्वेन कल्प्यते किंचित्तदानीमुत्पाद्यत्वेन एवंजागरेपि किंचित्कल्प्यमानं सादित्वेन कल्प्यते किंचिदन्यथेत्यनेनैव । साधनादिविभागोपपत्तेरिति चेन्मैवं । श्रुतिसिद्धस्य वियदादिप्रपंचस्य तत्क्रमस्य च कल्पितत्वकल्पने माना- भावात् ॥ तस्यापि कल्पितत्वे तस्य का कल्पक इति वक्तव्यं न कोपि चेत्तर्हि सृष्ट्यादिश्रुतिप्रतिपाद्यस्य वियदादिसृष्टितत्क्रमादेः शश- शंगायमाणतया श्रुतेरालंबनाभावादप्रामाण्यं स्यात् । नच तादृश- श्रुतीनां निपप्रपंचब्रह्मात्मैक्यप्रतिपादनपरत्वेन तात्पर्यविषयी- भूतार्थस्य सत्यत्वान्नाप्रामाण्यापत्तिरिति वाच्यम् । सृष्टयादिया- फ्यानां श्रुतार्थपरित्यागाश्रुतार्थतात्पर्यकल्पनापेक्षया वियदादि- सर्गस्य सत्यत्वमेव युक्तं ॥ नन्यध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपंचब्रह्म- ·२०४ मारुतशक्तिसहितः प्राभलनः प्रतिपत्त्यर्थमेव श्रुतौ सृष्टिप्रलयोपन्यासौ नतु तत्सत्यत्वतात्पर्येण यथा लोके गगनत्ववोधनाय प्रवृत्तः कश्चित्प्रथमनेल्यवैशाल्याद्य. ध्यारोपेण तं गगनं ग्राहयित्वा पश्चान्नेदं वस्तुतोनल्यादियुक्तमिति तदपवादेन नीरूपमुदासीनं गगनतत्त्वमिति बोधयति तथा वेदांता अपीति चेन्न । अनिवृत्कृतस्याकाशस्यामत्यक्षत्वेन तत्रनीलरूपादेर- ध्यारोपासंभवात् । निवृत्कृतस्य तु रूपवत्त्वात्तत्र नीलरूपापवादएव न संभवतीत्युभयथापि दृष्टांतप्रदर्शनस्यासंभवात् ॥ किं च श्रुतीनां सृष्ट्यादिपु तात्पर्य्याभावे वियदादिसर्गप्रतिपादकतत्कमप्रतिपाद- कश्रुतीनां परस्परं विरोधपरिहाराय सूनकारभाष्यकारयोर्यनोपि व्यर्थ एव स्यात् । तात्पर्याविषयीभूतेथें विद्यमानस्यापि विरोधस्या- किंचित्करत्वात् ॥ अपिच दृष्टिसृष्टिवादिनोमते ब्रह्मणोपि तदाकार- वृत्तिभिन्नत्वं न स्यात्तथासति सर्वविष्ठव एव स्यात् ॥ तस्मात्सन- शून्यवादपर्यवसायी दृष्टिसरिवादोवेदवादिभिर्नागीकरणीय इत्य- लमप्रकृतविचारेण ॥ इदंरजतमित्यत्रतु शुक्तिकैच रजतमिवप्रतीयते नतुतत्रानिर्वचनीयंप्रातीतिकं रजतंप्रतीयते न वा सतएव रजतस्या- विर्भाव. तेन नचेत्यादिपूर्वपक्षोऽसंगत । वस्तुतश्चान्यदेवमिथ्या- रजतं । आविर्भावस्यदूपयिष्यमाणत्वेन सत्कार्यवादासंभवादितितु प्रलापमात्रं । आविर्भावेदूपणस्यैवासंभवेन सत्कार्यवादस्यापलपितु मशक्यत्वात् ॥ किंचेत्यादिना स्वप्नादेर्मायिकतया तदज्ञानेपुमायिक- विषयकत्वदर्शनेनेहापि तादृशपुरुरूपविज्ञानस्य मायिकविषयकत्वं स्यात्तत्रापि विपयस्याविर्भावत्वपसिद्धांत इत्युक्तं तन्नसंभवति । यतोमायिकज्ञानवियवत्वनिष्ठसामानाधिकरण्यमात्रेण मायिकत्वम- नुमातुं न शक्यते किंतु मायित्वसंबंधितावच्छेदकरूपवन्मायिक- शानविषयत्वेनैव । एवंचास्मन्मतसिद्धमायिकत्वाभाववतिस्वगृहादी स्वप्रकालिकस्मृतिरूपमायिकज्ञानविपयत्वसत्वेन व्यभिचारितया तत्संबंधितावच्छेदकरूपबत्त्याभावविशिष्टेन तेनमायिकत्वस्यानु- मानासंभवात् अन्यथा यतिधूमयो. पर्यतेसामानाधिकरण्यदर्शने- नायोगोलकेधूमानुमितिर्वह्निदर्शनेन कुतोनस्यात् । खमे सतोविषय- स्थाविर्भावस्तु नांगीक्रियते येनापसिद्धांतः स्यात् । किंतु जीवव्या. मोहार्थमीशकर्टकैव सा सृष्टिः। ईशोहि स्वमायया एष्टिं करोति । मायाच सामर्थ्य विशेपो नतुसदसत्त्वाभ्यामनियेचनीयंभावरूपंपारि- भापिकं । अतएवोकंप्रथमस्कंधे अपश्यत्पुरुपंपूर्वमायांचतदपाश्रयां । ययासंमोहितोजीचभात्माननिगुणात्मक परोपिमनुतेऽनर्थतत्यत- ·सहस्राक्षखण्डनम् २०५ चाभिषयतेऽतईश्वरस्ययाव्यामोहिकाशतिः सा माया सवयालो- पादाननिरपेक्षया स्वो सृष्टिः प्रियते । तथाचंद्रजालिरेन नटेन यथा सामाजिकन्यामोदार्थ मायावृष्टिः क्रियते तथेवरेण जीयव्यामोह- रूपकौतुफार्थमेव स्वप्नसृष्टिः मियतइति नतस्याःसत्यत्यं । भत. एयोक्तं "मायामानंतुफास्न्येनाऽनभिव्यक्तरूपत्वा"दितिव्यासैरपि। एतेन किंचेत्यादिकः सर्यकारणत्यनस्यादित्यंतोवृथाऽऽलापोप्य- पास्तः॥ पूर्वोक्तमायाकार्य्यस्य स्वाथये तथाविर्भावानभ्युपगमात् ॥ यत्तु फिंच पारमार्थिकवस्तुविज्ञाने लप्तप्रमाणातिरिक्तसामग्यपेक्षा- भावेन तत्रमायानापेक्ष्येतेति । ता युक्तं । तादृशनियमाभावात् । स्वदेवतादिवाफ्यजन्ये भाविपारमार्थिकवस्तुविषयके वर्तमाननि- ध्यादिविषयके शाने या सप्तममाणातिरिक्तनिद्रादिसामग्यपेक्षणेन व्यभिचारात् । एतत्सर्वपुररूपज्ञानस्य टीकोक्तंमायिकत्वमभ्युपेत्य ॥ वस्तुतस्तु इंद्रोमायाभिरित्यस्य पूर्वोक्तथैदोपएवनास्ति ॥ ब्रह्मपरत्वे तस्यसयभवनसमर्थत्वाद्विरुधधर्माश्रयत्वाश्च तन विरुध्यते । एवं च तस्मादित्यादिकंप्रत्युकम् ॥ सहस्राक्षे *इंद्रोमायाभिः पुरस्पइत्यादि वियतवादमेय पुष्णातीत्यंत भाग परिहरति । * इन्दोगायामि पुरुरूपईयते मायौतुप्रातिविशादित्यादिधुतिभिः राम्भवाम्यात्मगाय- येत्यादिस्मृतिभिध मायायामपिजगद्धेतुत्व निधीयतइत्याह ॥ तथेति ॥ श्रुतिस्मृतिमरित्यर्थ.॥ ईशानः एजतीति इच्छोड़प इति चाऽनुवर्तते । यत्तु अपशायराःप्राहुायिनश्वरं जगत् ॥ मायासमन्धतोनमकारणंनाऽन्यौवहि ॥ इति श्लोतटीकाकार ऊचे ॥ रूपं रूपंप्रतिरूपोयभूव यत्तस्यरूपंप्रतिचक्षणाय । इन्द्रोमायामि पुररूपईयत इति मात्रामाया शानस्वकारणेनतुब्रह्मणो बहुसरूपत्वस्य अन्यथाद्धि एवमायाभि पुररुपोयभूवेति वदेदियुफम् ॥ तम तथोक्तावपि विधेयभेदेन पाक्यमेदाऽनिवारणाच्छन्दगौरपस्य स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थत्वेनाऽपणत्वात् ॥ पुरुरूप. विज्ञानस्यमायिकत्ये पुररूपत्वस्य सुतरामायित्वसिद्धेश्य ॥ वियतादृष्टरेवरष्टित्वात् ।। मायिरविज्ञान विषयस्यामायिस्त्वासिद्ध ॥ मदि शुक्तिरजतविज्ञानविषयस्य रजतस्यागायि- फरयम् ॥ नच तमसत एव रजतस्याऽऽविर्भावः सर्वत्र सर्वसत्वस्य सत्कार्यवादेऽभ्युपगमादिति न रजतं मायिमिति वाच्यम् ॥ आविर्भावस्य दूषयिष्यमाणत्वेनसत्कार्यवादासंभयात् ॥ विस स्वमादेर्मायिस्तावारवयोकत्वेन तरशानेमायिकेषु माविपपिपगपत्यदर्शनेनेहाऽपिताश- ज्ञानस्यमायिकविषयकरचं स्यात् ॥ तत्राऽपिविषयस्याविर्भावाभ्युपगमेत्य परिौतः कि. यविज्ञानस्याऽपि खाश्रयेसतएगघटादिवदीश्वरे छातआविभावोपपत्तौ तनापिमागिपत्यासिया- पत्तिः ॥ ईश्वरतदिच्छयोशांनाकारण ये ईश्वर रावकारणत्वरूपरावालगयत्वं तदिच्छायाध सर्वकारणावं नस्यात् ॥ कियपारमार्थिकवस्तुविशाने सप्रमाणातिरियागम्यपेक्षाभाचेन तत्रमायागापेक्ष्येत तस्मानिर्विशेषस्यतयाभवनासभषशक्षायां रानिवृत्यर्थवास्यशेषोपहुरूप- 'शानमेव तथाभवनगितिवदन्विवर्तगदमेर पुष्णाति ॥ ॥

·२०६ मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः अग्रे च इंद्रोमायाभिरित्यादिना तस्मादित्यादिकं प्रत्युतमित्यंतेन ॥ पारिभापिकेति ।। शक्तिमाकेषु कोशव्याकरणादिषु मायाशब्दस्य तादृशार्थकतायाअनुपलंभात् । तंत्रांतरेपि तदस्वीकाराय ।। वन्मतएर सदसवाभ्यामनिर्वचनीये यस्तुनि मायाशब्दः परिभाष्यत इति युक्तं तस्य तथास्यम् ॥ अयं भावः यत्तु इंदोमायाभिरित्यादिअनुवर्तत इत्येवं तदसत् ।। मन हि प्रथमं वाक्यं अक्संहितायां चतुर्थाष्टकसप्तमाध्याये (वर्ग ३३ ऋक् ३) रान समग्रमंत्रस्तु "रूपंरूपंप्रतिरूपोयभूय तदस्यरूपंप्रतिपक्षणाय ॥ इंद्रोमायाभिःपुररूपश्यते युक्तायस्यहरयःशतादश" इति अर्थस्तु प्रतिरूपः ॥ सर्वाकारस्यात्सर्यधर्माश्रयायात्प्रति- निधिः ॥ परमात्मा रूपं रूपं अनिवारयादिसर्यरूपाणि स्वयमेय बभूव ॥ अस्य परमात्म- नस्तत् कार्यात्मना पृथक्पृथग्भूतं रूपं प्रतिचक्षणाय अग्निरेवायनवायुरित्यादिपति- नियतनामन्यवहाराय ।। ननु तथ घटादिषु मृायमिय कार्यरूपेषु ब्रहात्वं सर्वैः कुतोन प्रतीयत इत्याशंकायामाह इंद्रइति इदि परमैश्चर्य इत्यतो नमिकंपीत्यादिना रक् । इंद्र: परमेश्वरः मायाभिः तत्तदिंद्रियवृत्त्यारमना परिणतयुद्धिभिः यहुरूप ईयते नानारूपोज्ञा- यते ॥ तत्र हेतुः हि यतः युक्ताः शरीररूपरथवइने कृतयोजनाः अस्य परमात्मनोहरयः हरंतीति हरय. इंद्रियरूपाअश्वाः “इंद्रियाणियानाहु" रितिकठश्रुतेः शता शतानि दश सहस्रं तत्तत्प्राणिभेदेनापरिमिताः सति सहसमिति यक्तव्ये शतादशेत्युक्तिः । दर्शदिय- रूपाश्वज्ञापनाय बहुवचनांसशतशब्दादेवानंत्यलाभाच ॥ देहद्रियाभिमानवद्धिः सएव नानारूपो ज्ञायते तनिवृत्तौ तु सएव सर्वत्रसर्वरूप इति भावः । मन्त्र मायाशब्दोन त्वदभिप्रेतार्थपरः अप्रसिद्धः बहुवचनाच । किं तु बुद्धिपर्यायः । मायासाच्छांबरीवुध्यो- रिति मेदिनीनानार्थयोः । स्यान्माया शांवरीकृपा । दमोबुद्धिश्चेति विश्वहेमचंद्रयोश्चोक्तः ॥ भतएव सायनमाधवीये रक्संहितामाध्ये एतन्मंत्रविकरणे "मायाभिः॥ ज्ञाननामैतत् ॥ शानैः भात्मीयैः सकल्पैः" इति पूर्व स्वाभिमायेण व्याख्यातम् ॥ त्वद्भिमतकल्पमाया- परत्वं चापरमततयाऽनंतरं सगृहीतम् ॥ वृहदारण्यकमाप्ये शंकराचार्यैरपि अस्मिन्मंत्रे मायाशब्दस्य प्रज्ञापरवं मिथ्याभिमानपरत्वं च विकल्पेन व्याख्यातम् ॥ हरिशब्दश्यनि- यपर एव न्यारयात. ॥ ततश्चतुर्थचरणस्वारस्याबहुवचस्वारस्याच । इंद्रियवृत्तिरूपा बुद्धिपरिणामा गृह्यते ॥ अधिकं तु वक्ष्यते । तस्मानासाद्वाक्यादविद्याख्यमायावशादी- शान सृजतीत्यथोलभ्यते ॥ मायांतुप्रकृतिविद्यादिति तु श्वेताश्वतरीये तुरीयेऽध्यायेऽस्ति ॥ तन्न " यएकोवो बहुधाशक्तियोगात्" इति प्रथममरे एकस्यैवानेकशक्तिकस्य सर्वधर्मानयत्वं सर्वकर्तुत्वं सहर्तृत्व चोक्त्वा "तदेवानि" रिति "स्त्रीले पुमानसि" इति च मंत्रद्वये सर्वकार्यात्मकत्वं सर्वलिंगकत्वं चोक्त्वा चतुथै ततएव विश्वोत्पत्तिमुक्त्वा "भजामेकां" इति पंचमे उत्पत्त्यादिहेतुरजःसत्वतमोरूपां प्रकृति चमसवदधिकरणानुरोधात्तेजोवनात्मकं काय वा जुपमाणं जीवं तद्विलक्षणं परमात्मानं चोक्तवा तयोः कथं भेद इत्याकांक्षायां द्वासुपर्णेति समाने वृक्षइति पष्टससमयोः, कार्यदशायामेव जीवांतर्यामिभावेन मेरंजीवस्यैवाविद्यया मोहं सेचितमीतपरमात्म- M ·सहस्राक्षखण्डनम् २०७ दर्शनादेव ततित्तिं चाभिधाय "ऋचोभक्षरे " इति अष्टमे धेशमक्षरं निरूप्य नरमे छंदःप्रभृतीनां परमात्मनः सकाशादेव प्रवृत्तिं मायानियामकस्य तस्यैव सदृश्यम् " तम्मिश्चान्यो माययासंनिरुद्ध " इति जीवस्य सम्यछ निरद्वयं च श्रावयित्ना कोसी मायापदार्थः कश्च मायानियामकः कश्च पदन्यः संनिरोदम्य इत्याकांक्षायां दशमोय मंना पश्यते "मायांतुप्रकृति विधामायिनं सुमहेश्वरम् ॥ तस्याश्याभूतस्तु व्यासंसर्यमिदं जगत्" इति ॥ अर्यस्तु ॥ पूर्वोक्तां मायां प्रकृति श्रीभागवतादिपु प्रकृतिर्गुणसाग्य स्थादित्यादिकपनाद्गुणसाम्यरूपां प्रथमतमं सदंशकार्य विद्यात् ।। महातमीश्वरं परमारमान मायिनं मायानियामकं विद्यात् ॥ प्रकृतिहि सर्वनडमपंचमूलभूतं परमात्मनः प्रथम कार्यम् । अतोमहाभूतादीनां प्रकृतिसदुद्भवांगीकारेपि ग्रहोपादानकत्वं न व्याहन्यते ॥ पंडादु आदिपु मृदुपादानकत्वमिव ॥ अतएवैकादशस्कंधे-'प्रकृतिलस्योपादान- माधारःपुरुपः परः ॥ सतोऽभिव्यंजकःकालोब्रह्मतधितयत्वाई इति भगरतीक्तं ॥ माया- शब्दश्च प्रकृतिपर्यायतयापि पुराणेषु प्रसिद्धः । यथा तृतीयस्कंधे (भध्या. ५ श्लो० २६) कालवृत्यातुमायायां गुणमय्यामधोक्षजः ॥ पुरुषेणात्मभूतेनवीर्यमाघत्तवीर्यवान् ॥ इति ॥ एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । प्रकृतिपुरपकालानां ब्रह्मोपादानकरयं च विष्णुपुराणे प्रथमेंमो द्वितीयाध्याये विरुद्धधर्मानयत्यादिना परब्रह्मस्वरूपं निरूप्योच्यते (लोक १४) तदेव सर्घमेवैतद्यक्तान्यक्तस्वरूपनत् । तथापुरषरूपेण कालरूपेणचस्थितम् ॥ १४ ॥ परस्य ब्रह्मणोरूपं पुरुषःप्रथमेद्विज ॥ व्यक्ताव्यक्ततधैवान्ये रूपेकालस्तथापरम् ॥१५॥ प्रधान- पुरुषाव्यक्तझालानां परमंहियत् ॥ पश्यंतिसूरयः सिद्ध तद्विष्णोःपरमपदम् ॥ १६ ॥ प्रधानपुरषव्यक्तकालास्तुप्रविभागशः ॥ रूपाणिस्थितिसगांतव्यक्तिसद्भावहेतवः ॥ १७ ॥ व्यक्तविष्णुम्तथाव्यक्तंपुरुषाकालएवच ॥ फ्रीडतोबालकस्येपचेष्टांतस्सनिशामय ॥ भव्यक्त कारणयत्तत्प्रधानमृषिसत्तमैः ॥ प्रोच्यतेप्रकृतिःसूक्ष्मानित्यं सदमदात्मकम् ॥ इति ॥ एवमितरत्रापि पुराणेषु तत्र तत्र प्रसिद्धमेवेति ॥ किंबहुना श्रुतिप्वपि "कर्तारमीशं पुरूषब्रह्मयोनि" इति मुंडकादिपु प्रकृतियोनित्वं परमात्मनः श्राध्यते ॥ एतेन "अजा- मेकां" इति पूर्ववापये का साइजेति शंकापिच्युदरता ॥ श्वेतकेतुविद्यैकवाक्यतयालोहित- शुक्लकृष्णामित्यन्त्र तेजोऽवनात्मकत्वादेरपि पंचभूतमूलभूनायां तस्यां मोऽवनात्मताया धनपायात ॥ एतेनैव सांख्यमतप्रयेशशंकाप्यपास्ता ॥ तैः प्रकृतेः स्वातंत्र्येण निल्लत्वं पुरुषाणां च बहुत्वं स्वातंत्र्येण नित्यत्वमभ्युपगच्छदिरेवमनंगीकारात् ।। तस्याः स्वकार्य- रूपाया मायायानियामकस्तु महानीश्वरएव । कतर्हि मायया संनिराद्ध इति चेत्तनाह ॥ वस्थावयवेति तस्य परमेश्वरस्य अवयवभूतैः स्वांशीवैः ॥ सर्वमिदं परिदृश्य- मानं जगजंगमदेहप्राणेंद्रियांत.करपादिकं घ्या पूर्ण गुणतो व्याप्तः। यत्र यन्न संघास्तन्त्र वन जीवइति नियमाद्वान्याप्तम् ॥ तथा च प्रकृतिकार्यदेहाभिमानवशात्तदंशएव सम्य- हिरद्धः ॥ यत्तु तदाप्ये “ तस्सप्रकृतस्यपरमेश्वरस्यरज्वाधिष्ठानेषु कल्पितसर्पादिस्थानी- यायिका स्वायय" रिति व्याख्यातम् । वम । कल्पितसादौ रज्वायवयवतायाभयो- " 11 ·२०८ मारुतशक्तिसहितःप्रामजनः गात् ।। नहि रज्यवयवोनष्टहरयुक्त तत्र कल्पितः सोनष्ट इति प्रनीयते ।। किं तु वदेकांश एवेति ॥ इदं "अंशोनानाग्यपदेशात्" इत्यादिपु सिद्धमतःकिं प्रासंगिरेन । तथा च माया सदसत्वाभ्यामनिर्यचनीयां जगतः प्रकृतिमुपादानं विद्यादित्यर्थमनोरथोऽपाम्तः ॥ श्रौत- प्रतिज्ञादृष्टांतादिन्याकोपात् ॥साधितं च मह्मणएव सर्वप्रकृति परिणामिन्नं च श्रीपादरा- यणाचार्यः "प्रकृतिश्चप्रतिज्ञादृष्टांतानुपरोधादित्यधिकरणे ॥ तृतीयंतु गीतावास्यं ॥ भजोपि सनन्ययात्माभूतानामीश्वरोपिसन् ॥ प्रकृतिस्वामधिष्ठायसंभवान्याममाययेति ॥ भवापि गुणात्मक वस्तु न मायाशब्दार्थः । वद्रीत्यादरे प्रकृति स्वामियनेन पौनरुस्त्यस्यापातात्॥ अतः स्वाभाविकं तस्य सर्वभयनसामध्यमेव तदर्थः ॥ दशमे विद्ययाऽचिग्रयाशक्या मायपाचनिषेवितमिति शक्तियोक्तेः॥ एकादशे मायां येदितुमिच्छामइति प्रश्नोत्तरयोमाथैव सिद्धेश्च ॥ अतः स्यां प्रकृति अधिष्ठाय नित्यसिदं स्वस्वभाउमपरित्यज्य आत्मनोमायया सर्वभवनसामर्थ्यरूपया शक्त्या मरस्यकच्छपादिनानारूप: संभवामीति वाग्याः ॥ अथवा आत्मसु जीवेपु मायया कृपया सर्वेष्वनुग्रहबुध्या संभगामीत्यर्थः ॥ रामानुजा- चार्यास्तु मायाशब्द ज्ञानपर्यायमाश्रित्य भात्मनः संकल्पनेति ब्याचक्षते ॥ तथापि सर्वभवनसामर्थ्यनेत्यर्थीच मुख्यः ॥ अवतारन्यवस्थायोधकमिदं वायं च प्रपंचमायि- कतासाधनस्य गंधमपि नरपृशति ॥ प्रकारार्थन तथेत्यव्ययेन श्रुतिस्मृतिगणपरामशॉपि नातिरमणीय ॥ मायापशादिच्छोद्भवस्य योधकस्तु वाक्याभासो कोप्युपन्यसाः ॥ तदे- वदेतदनुसधायाहुः ॥ तादृशश्रुतीनामित्यादि ॥ वाचकत्वमिति ॥ प्रतिपादकत्वं ॥ ताशार्थवाचकमायापदघटितत्वमिति भावः ।। नन्धित्यादि ॥ प्रपंचमायिकताबोधक- प्रत्यक्षश्रुत्यभायेज्यद्वैसश्रुत्यन्यथानुपपत्या तदाक्षिप्यतइति शंकाशयः ॥ समादधते ॥ जगतः सत्यत्वमित्यादिना ॥ इत्यादिश्रुतीति ।। भादिपदात् " बहुस्पांप्रजायेये-" त्यादिसंग्रहः । तथाच वन बहुभवनमुक्त्या प्रजायेय प्रकृयोजायेयेत्युच्चनीचभावस्थापीच्छया विषयीकरणात्सर्वभवनसामर्थ्यादेव विचित्रनगरसंभवन कार्यवैचित्र्यार्थः पारिभाषिक- मायांगीकारोपि प्रत्युक्तः । स्वाभिन्न विचित्रशक्तिकतया सोपपत्तेः ॥ स्पष्टं चेदम् । (अ० २ पा० १ सू०२८) "आत्मनिचैवंविचित्राश्चहि " इत्यादि तत्वसूत्रेषु । माप्यद्वैतश्रुतिविरोधः । ममायिकस्यैव कार्यस्य ततएवाविर्भावस्तत्रैव तिरोभावइति स्वीकारेण समुद्रतरंगवदभेदानपायात् ॥ कार्यसत्यत्वब्रह्माद्वैतयोरुभयोरपि श्रुतिसिद्धरवे- नान्यतरवावस्यायोगात् ॥ मृद्रूपेषु घटादिपु गंधसत्वेपि पृथिव्येकागंधवतीत्युक्तेरवाध- वब्रह्माभिन्ने कार्य सत्यस्वे सत्यपि अद्वैतश्रुत्यवाधस्य सुवचत्वात् ॥ शिलाकाष्ठवदिन- सत्ताकत्वाऽभावात् ॥ इतिसमाधानाशयः ॥ भत्तोमायिकत्वपक्षएव "सर्वखल्विदंब्रह्म ॥ पुरुषएवेदसर्व" इत्यादिश्रुतिविरोधः ॥ मायिकस्य सर्वस्य ब्रह्मत्वायोगात् ॥ मायायाः कारणत्वानंगीकारे बंधसत्सवापत्या मोशोच्छेदेन शास्त्रवैफल्यापातान्मायावाद माक्षि- प्यत इत्याशयेन शंकंते ॥ ननु मायेति । तरतीति || छांदोग्ये भूमविधायामिदं भूयते ॥ समादधते ॥ बंधस्याविद्याफार्यत्वेत्यादिना ॥ त्वत्संमतरीतिकाऽविद्या- ·सहस्राक्षखण्डनम् २०९ कार्यस्वस्थाभावे इत्यर्थः । यस्तुतस्तु पंधः विद्याशक्तिकायं मुनिरजतपन्मिध्यय ।। मत एवं प्रमझानात्तनिवृतिः ॥ सा पाविद्या न भावरूपामानम् कि तु भगाग्छति विशेष एवेति न खन्मतप्रयेदाः ॥ स्पष्टं चेदं नियंधादिपु तच्छनयारिययालस्पनीरमंसार- उच्यत इत्यादी ॥ तथापि पिशाच-पिशायभापयेति न्यायादिहोत्तरम् ॥ किंच इंद्रो मायामिरित्यादि ॥ भयं भारः-यच भनेय शोकरा इति मातंतशोकटीकास्य पाठ भिषा किंचिदनूदितं सन टीकाकाराभिमेतपाठस्तु " पुरुरूप इयत इनिमनः मायाज्ञान प्रति करणं न तु ग्रहाणो यहुरूपत्वे" इति ज्ञेयः॥ तथा च मायाभिरिनि रणस्य क्रिया- न्ययित्वमेव योग्यम् । यदपि तस तथेत्यादि नमायिकरयमित्यन्तं तदपि कुशकाशापलं- बनम् ॥ तथाहि मायया बहुभवने विवक्षितेनु पूद्धिएव माययेति वदेत् ॥ न च सयोक्तारपि विधेयभेदेन वाफ्यमेदानिवारणमिति शंक्यम् ।। गायया भवनस्यैव विधेय- स्वात् ।। माय मायायाः करणस्येन विधानात् "दना जुहोती "यादौ दध्यादेवि विध- यतया वास्यभेदप्रसंग इति चेन ॥ एकहेलया यहूनां विधानस्य वाक्यभेदाप्रसंजस्यात् ।। यथा "सोमेन यजेते " त्यत्र सोमलतागुणविशिष्टोयागोविधीयते ॥ यथावा "उद्भिदा यजेत पशुकामः" इति पशुरूपफलविशिष्ट उद्द्यिागः ॥ यथाच "यदानेयोष्टाकपालो- मावास्यायां चपौर्णमास्यां चाच्युतोभवति" इति द्रव्यदेवताकालादिकंवाक्यांतरेणापास- मेकहेलया विधीयते ॥ एवं सगुणकर्मोत्पत्तिवाक्यफर गुणवाक्यादिपु बहुविधानं दृष्ट- ग्यम् ॥ उक्तंच ॥ प्राप्तकर्मणिनानेको विधातुंशस्यतेगुणः ॥ मप्राप्सेतुविधीयते यहबोप्ये- कयत्रत इति । अतस्तथोक्तौ दोपाभावान्मायया बहुभवनेऽभिमते तथैव वदेत् ।। वदति तु स्वयं बहुभवनं मायाभिश्च पुरुरूपतया दर्शनम् ॥ अतोद्वैतप्रत्ययएव मायाजन्यो न तु कार्यमिति मंबाशयः ॥ पुरोगबैलक्षण्यस्यावश्यकत्यात् ॥ नापि शब्दगौरवस्य स्पष्टप्रतिपत्त्यर्धवेनादूपणत्वं वाच्यम् । सर्वत्र तथांगीकारे । (भ० २ पा० २ सू०२) "एकस्यैवं पुनः श्रुतिरविशेषादनकं हिस्यात्" इत्यादिपूर्वतंत्राधिकरणविरोधात् ॥ नापि मायिकविज्ञानविषयस्य मायिकत्वमेवेति नियमः शक्यवचनः । उपनेत्रादिना स्थूलोयं ककार इति प्रत्ययस्य स्थौल्यांशे भ्रमतया मायिकत्येपि तद्विषये वणे मायिकत्वाभावात् । प्रसह्य तथा नियमस्यांगीकारे मूलोक्तरीत्या ब्रह्मण्यपि मायिकतापाताय ।। तस्माद्यथा पूक्तिस्थले स्थौल्यप्रतीतिरेव मिथ्या न तु वर्ण: । तथा भेदप्रतीतिरेव मायिकी न तु कार्यमिति सारः॥ दृष्टिसृष्टिवादं दूषयति ।। यत्तु विततेत्यादिना ॥ ज्ञानस्वरूपमेवा- हुरिति सत्यार्यत्वेऽस ज्ञानस्वरूप ब्रह्मस्वरूपम् ॥ अर्धस्वरूप नामरूपव्याकरणानुरोधा- घटादितत्तत्पदवाश्यपरिछिमार्थरूपमित्यर्थः ॥ स्पष्टं चेदमाकरे समन्वयायधिकरणेषु ॥ वासनासन्तानवादस्तु विद्वन्मंदने निराकृत इत्युत्तरभागे सम्यकपरिहरिप्यते ॥ स्वमे प्रकाश्यविषयस्तु मायोपादानक ऐंद्रजालिकयरसुवदीश्वरमदर्शितो वक्ष्यतेऽतस्तन्न नटादि- वदीश्वरस्य प्रकाशकतया कर्मकर्तृभावाविरोधेपि प्रकृते नद्विरोधे सुस्थ इति बोध्यम् ॥ समाधाने विज्ञानं यामिति ॥ यद्यप्यस्मिन्ब्रह्मबल्लीवाक्ये विज्ञानशब्दार्थोजीवो नतु मा.प्रा०२७ ·२१० मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः बुद्धिः स्पष्टं चेदं (म० २ पा ० ३ सू • ३६) "व्यपदेशाचक्रियायां नचेनिर्देश- विपर्ययः" इति सूत्रे वथापि तन्मतानुरोधाद्बुद्धिपरः सइत्याश्रित्यैवमुक्तम् ॥ उप- निपाण्ये तैर्विज्ञानस्य कोशवांगीकारात् ॥ अथ बुद्धिरेव सृष्टिश्चेत् बुद्धिमतो जीवा नाना एकएव था॥ न द्वितीयः शुको मुक्तो चयं बद्धा इत्यादिव्यवस्थाभंगप्रसगात् । एकमुक्तितः सर्वमुक्त्यापल्या शास्त्रोच्छेदाच ॥ आद्यश्चेत्कस्य बुद्धिः सृष्टिरूपा। अन्य- तमस्य चेत्सर्वेषां जगदप्रत्ययः प्रसज्येत ॥ अविशेषारसपामिति चेत्तत्तत्काले सर्वेषां बुद्धिः परस्परसगतिमत्येवोत्पद्यत इत्पन्न किं नियामकम् ॥ यदा देवदत्तः स्वप्ने यज्ञदत्तं स्वनिकटेऽधीयानं कल्पयति तदा यज्ञदत्तोपि स्वमे स्वमध्यापर्यतं तं कल्पयेदेवेति नहि नियमोस्ति ॥ तेन स्वमदृष्टातेन पूर्वपक्षे दृष्टिसृष्टिवादस्य समर्थनं निरस्तं ज्ञेयम् ॥ अध्यारोपापवादादिकं तु पुरस्तालिराकरिष्यते ॥ तं गगनमिति ॥ तं श्रोतृपुरुष ।। गतिबुद्धीत्यादिना कर्मत्वम् ॥ गगने नैल्यप्रत्ययस्तु वस्तुस्वभावादित्यावरणभंगादिपु ॥ अथवा शून्यवद्गाद व्योमवद्रा तादृशमित्यादिस्थलेषु विस्तरः ॥ तथापि तद्धापयैव तं बोधयति ॥ अत्रिवत्कृतस्येत्यादिना ॥ त्रिवृरकरणोक्तिस्तु छांदोग्यानुरोधात् ॥ सूत्र- कारेत्यादि । द्वितीयस्य तृतीयपादादौ तस्कृतो यत्नइति भावः । वेदवादिभिर्नागी- करणीय इति ॥ द्वितीयस्य द्वितीये पादे सूत्रकृता अर्धवैनाशिकमतेशिष्टापरिग्रहादन- पेक्षणीयत्वमुक्त्वा सर्ववैनाशिकमतस्यापि सम्यग्दूपितराया तत्राप्यनपेक्षणीयताया बोध- नात्तत्रोक्तदूषणानामत्राप्यवताराञ्चेति भावः ॥ इदं रजतमित्यादि ॥ इदं नैयायिका भिमतामन्यथाख्यातिमनुसृत्योक्तम् ॥ वस्तुतस्त्वन्यख्यातिरेव स्वीक्रियते ॥ इंद्रियस- प्रयोगजनकक्रियाविपयादिनार्थप्रतिपत्तिरूपायावुद्धिवृत्तरेव विपर्यासपदार्थत्वात् ॥ अत: तृतीयस्कधपइिंशाध्याये (लो. ३०) सशयोऽयविपर्यासोनिश्चय.स्मृतिरेवच ॥ स्वापइत्युच्यतेबुद्धलक्षणगृत्तित.पृथक् ॥ इत्यन सुबोधिन्या " विपर्यासोभिन्नार्थप्रति- पादकः ॥ क्रियाज्ञानयोश्च भिन्न विषयत्वम् ॥ अनेनान्यख्यातिरेव सिद्धांतइत्युक्तम्" इत्याचार्यचरणा. ॥ क्रिया शुत्यादिविषयिका ॥ ज्ञानं रजतादिविषयकमित्यर्थ. ॥ धन्यथा ख्यातिपक्षे तु कस्यान्ययात्वम् ।। विपयस्य ज्ञानस्य वा ॥ नायः देवदत्तस्य विपर्यासे यज्ञदत्तादेरपि तथाप्रतीत्यपश्यंभायापत्तेः ॥ द्वितीय श्वेत् रजताकार शानं शुक्ति- मालंयतइति वारयम् ॥ ताशज्ञाने रजतत्वं प्रकारतया भासत इति वा ॥ तथा सति शुत्तया स्वारमसमर्पणे रजतस्येन शुक्ति जानामीत्यनुव्यवसायापत्ति असमर्पणे ज्ञानस्य तदनालंयकत्वम् ॥ भवति तु उग्र रजतमई जानामीत्येवानुव्यवसायः ।। भयं च चादः तत्रस्यसुबोधिनीतप्रकाशयोः ख्यातिवादादिषु च विस्तरेण निराकृतः ॥ नापि यासा- भिप्रेतारमरयातिः स्वीक्रियते । विज्ञानवादे भारमनो बुद्धिरूपत्वात् । ख्यापमानयुद्धि स्पोपि सएवेत्यारमरयातिः ।। तन भारमनखपाये घटोहमित्यादिप्रत्ययापत्तिरित्यन्यन विस्वरः ॥ भस्माकं तु युदेसावांतरवाद्विपर्यासस्यतद्गृत्तिरवेपि न सा ॥ भातास्तु रजत- संस्कारवाएय गुत्तो प्रयाप्रत्ययनियमातरजतं मयते रजतवं तु न सर्यते ।

·सहस्राक्षखण्डनम् २११ कर्तृगसदोपात् ॥ दोपाश्चान्यचित्तस्यादयः इत्यग्यातियादे स्वीकुर्यति ॥ तथा सति रजतमनुभवामीत्यनुव्यवसायविरोधः ॥ सन म्मरामीत्यनुव्यवसायस्याचित्यात् ।। सदु- पादानार्धप्रवृत्यादिविरोधश्च ॥ नहि कश्चिदपि मोज्यं सारमेय भोत्तु मारमते ॥ प्राभाकरास्तु सन ग्रहणसारणारमकं ज्ञानद्वयं मन्यते ॥ तन मुक्तिमनुभवामि रजतं स्मरामीत्यनुन्यवसायद्वयापत्तिः ॥ सर्वत्र विशिष्टज्ञाने विशेषणस्मरणमात्रेण निर्वाहापति- श्वेत्यादिरितरत्र प्रपंचः ॥ नाम्यनिर्यचनीयं रजत विषयनिष्ठाविद्यया जन्यत इत्यनिर्वचनीय- स्यातिः पराभिमता शक्यस्वीकारा ॥ संस्काराभावेपि सरप्रतीतिप्रसंगात् । संस्कार- प्रायल्येऽन्यख्यातिस्तदनावल्ये स्मरणं चोपपद्यत इत्यन्यन्न वितराय ॥ तथा च विषयें- द्रियसंप्रयोगेण प्रथम सामान्यज्ञाने जाते यदा युद्धिः सरवाविष्टा सदा निश्चयः ॥ सत्यारसंजायते ज्ञान॥ प्रवृत्तिचनिवृत्तिच कार्याकार्येभयाभये इति भगवद्वाफ्यात् ॥ रजसा विष्टया तु संशयः ॥ भयथायरमनानाति बुद्धिा सापार्थरामसीत्युक्तेः ।। यदा तु तमोगुणा- बिष्टा तदा मायानुग्रहासंस्कारप्रायल्याच तदनुगुणं पदाथांतरमंतरोत्पाद्य विषयीकरोति॥ प्रमादमोही तममो भरतोऽज्ञानमेवचेति सर्वार्थाविपरीतांश्च बुद्धिःसापार्यतामसीति चोक्तेः ॥ एतदेव सर्वमभिप्रेत्य अनुमितमंतरा त्ययि विभाति मृपैकरस इत्यत्र सुयो- धिन्यां "प्रत्यक्षे तु रजतं न दृश्यते । इंद्रियार्थसन्निकर्षस्य शक्तिविषयत्वात् ॥ नहि रजतेन सह सलिकोस्ति । सतोरेव संयोगात् । सरसंप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धि- जन्यतत्प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षलक्षणम् । रजतं तु तदनंतरं बुद्ध्याजन्यते विषयीकियते । च सत्र सा बुद्धिरेवकारण" इति "किंच अंतराविभाति । इंद्रियार्थयोर्मध्ये भाति तन्मृपा" इति चोक्तम् । द्वितीयस्कंधनबमाध्याये च प्रतेयमित्यन्न विषयतायामायाजन्यत्वादिकं निर्णीयम् । अधिकं तु सुबोधिन्यादिभ्यः पुरुषोत्तमचरणलालूभट्टादीनां ख्यातिवादस्पाति- विवेकादिभ्यश्चावधेयम् । एतदेवोरसि कृत्य वस्तुतश्चेयाद्युक्तम् ॥ एवं च यथा तब इदं रजतमित्यत्र इदमशोन मिथ्या किं तु रजतमेव ॥ सथान पुरुरूपईयत इत्यनेन भग- पदात्मकेषु रूपेषु नानात्वमेव मिथ्या न तु रूपाणीति न कोपि विरोधः ॥ सहस्राक्षे नहि गुक्तीत्याधुक्तिस्तु परमताज्ञानात् ॥ माविर्भावः सत्कार्यवादश्च सम्यक् समर्थयिष्यते । तन्न संभवतीत्यादि ॥ परमात्मनो रूपाणि मायिकानि मायिकज्ञानविषयत्वात्स्वामिक- गजादिवदित्यनुमानेन मायिकत्वं साध्यम् ॥ तत्र हेतोः साध्यसामानाधिकरण्यं विवक्षि. सम् ॥ अन्यथा व्यास्यसिद्धेः ।। तथाच स्वाग्निकांतर्माबेन उक्तविषयत्वनि साध्य- सामानाधिकरण्यमात्रेण न तस्सिद्धिः किं तु तेषु मायिकत्वं येन सबंधन स्वरूपात्मन विद्यते वदवच्छेदकं तादशगजादिवृत्तियद्रूपमुत्तरकाले याधितत्वतत्तनियतोपादानशून्य- स्वादिलक्षणम् ॥ सामानाधिकरण्येन तद्विशिष्टं यन्मायिकज्ञानविषयत्वं तेनैव तसिद्धिः॥ विशिष्टस हेतुतांगीकारे युक्तिमाहुः ॥ एवं चेति ॥ अन्यथेति ॥ यत्र चित् दृष्टसामानाधिकरण्यमात्रेण हेतुतायाः स्वीकारे॥ ननु मायिकज्ञानविषयत्वादित्यत्र ज्ञान- पदमनुभवमाने परमतानग्यभिचार इति चेन्मैवम् ॥ स्वमे देवतादिदर्शने तदानीं- ·सहस्राक्षखण्डनम् ૨૨ स्वमेऽर्जुनाय शिवेन पुनः पाशुपतानगुपदिष्टमिति ययेते पदप्युदाहरिप्यामः ॥ अतोहेतोम्यभिचारितया मायिकज्ञानविषयत्येपि रूपाणां न गायिकस्यम् ॥ देवादिषत् ॥ एतेन किं च स्वमादेरिस्यादि मपसिद्धांतइत्यंत निरस्तम् ॥ स्यमसृष्टिस्वरूपं निणेनुमाहुः ।। स्यमेऽसतो विषयस्येत्यादि । अयं भारः ॥ तृतीयस्य द्वितीयेग्मिन्पादे प्रथमा- धिकरणे तरस्वरूपं विचारितं तन (सूम०१) "संध्येसृष्टिराह हि" इति प्रथमसूग्ने ज्योतिर्माह्मणस्या "नतन रथानरथयोगानपंथानो भवत्यथरमान रथयोगान्पथः सृजते" इति श्रुतिमादाय स्वमपि स्टेः संभवात् ॥ तस्याः सत्यवं पूर्वपक्षविधयोक्त्याज्योति- हिणे "स्वयविहत्यस्वयंनिर्माय" इतिजीवकर्तृकतायाः प्रतीतेला वारयितुमाह-(सूत्र० २) "निर्मातारंचैके पुत्रादयश्च" इति ॥ एके कठशासिनः परमात्मानं तत्सृष्टिकार आमनंति ॥ यथा कठवल्लीपु "यएपमुसेपु जागर्तिकामं काम पुरुपोनिर्मिमाणः ॥ तदेव शुकंतब्रह्मदेवामृतमुच्यते॥ तस्मि लोकाःश्रिता.सतदुनात्येतिकश्चन ॥ एतद्वैतत्" इति ।। कामाश्चात्र काम्यंतइति व्युत्पत्या पुत्रादयो न तु कामनाएव ॥ येयेकामादुल- भामत्यलोके इत्युपफमे ततः पूर्य "तायुपःपुत्रपौत्रान्वृणीष्वे"ति तेषामेव तथास्वभाव- णात् ॥ तथा च यएपः " स्थाणुमन्येऽनुसंयंति" इति प्राप्यतया उक्तः परमात्मा सएप जीवेषु देहेंद्रियादिपु वा सुप्तेषु स्वमे जीवस्य वातासर्वान्कामानिर्मिमाण इति भगवत एव नटयत्तत्कर्तृत्यं योधितम् ॥ यथा नटः सामाजिककामविपयान्सृजते तद्वग्निर्माणस्य कामं काममित्यनेन प्रतीतेः॥ एतेन ज्योति ह्मणेपि तस्यैव कर्तृत्वम् ॥ जीवस्य तु तदिग्छया गौणं तत् ॥ अन्यथा स्वदुःखजनकं भयादिकं न राजेत् ।। श्रूयते तु तत्रैय भयादिकमपि ॥ भगवांस्तु नटः सर्पवद्विज्वालादिकमिव कौतुकार्य तदपिकरोति ॥ दृश्यते च ररनावल्यां चतुर्थेके राजादीनां भयद्वाराऽग्रेकौतुकार्मेद्रजालिकेन राजगृहेषु वनिर्माणम् ॥ कठवल्लीराश्यतु निःसंदिग्धं भगवतः कर्तृतां योधयति ॥ जागतीति बचनात् "अन्यन्न धर्मादन्यवाधर्मात्" इतिब्रह्मप्रकरणात्तदेवशुतब्रह्मेति वाक्यशेषा- रसर्यलोकाश्रयस्थानतिक्रमणीयस्वलिंगाच ॥ एवं भगवकृतत्वादपि सत्यत्वेप्राप्ते सिद्धांत. माह ॥ (सू. ३)"मायामानं तुकास्येनानभिव्यक्तस्वरूपायात्" तुशब्दस्सत्यरव- पूर्वपक्षनिरासार्थः ॥ संध्येष्टिायामानम् ॥ व्यामोहिका भगवच्छक्तिर्माया ॥ माया च तदपाश्रयामि युक्तः ॥ तयैव जीवस्य संमोहनोश्च ॥ तन्मात्रम् ॥ तदेको- पादानिका ॥ कुत, कायनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । देशकालौ विषयसंनिधिः इंदियन्यापारः याधाभावश्रेति कृत्सवम् ॥ तेनजगदभिव्यज्यते ॥ स्वामिकं तु न तथा ॥ नापि स्वामिकघटादिस्वरूपं मृकुलालचक्राविनियतकारणैरभिव्यज्यते ॥ तस्मात्तथा ॥ अत एव नतन्न रथा इत्यादिना तत्तद्वस्तुनोऽसवं बोध्यते ॥ सृजत इतितु सृष्टिरेवोच्यते नतु सत्ता ॥ यथा छांदोग्यव्रह्मवल्ल्यादिषु प्रपंचसृष्टि- मुक्त्वा तत्सत्यतोक्का । न तथात्र ॥ विस्तास्त्वाकरेववधेयः । तथाचाद्वितीयसूत्रे तत्सृष्टेरपि भगवस्कर्तृकतायायोधनात्तकृताविच्छापूर्वकताया स्वतोलामादन्यया सार्वश्य- ·२१४ मारुतशक्तिसहितःप्रामानः स्वातंत्र्यादिभंगप्रसंगात् । कामकाममिति वीप्सया क्रियाविशेषणत्वादरेणच इच्छापूर्व- कताया वाक्यतोपि लाभात् । आवृत्त्या णमुलंतत्वादरेपि तल्हाभात् । व्यामोहक नटादि- कृतावपीरठापूर्वकत्वदर्शनाच ॥ किंचैवमित्यादिः नस्यादित्यंतः प्रलापोपास्तः ॥ मायिक- त्वादेव तप्रकारणे सताविभावो नाभ्युपगम्यते ॥ नहि मायिकघटफलादीनांमुझक्षादिषु पूर्वसत्वं कस्थाप्यभिमतम् ॥ नच निर्मातृसूत्रस्यपूर्वपक्षसमर्थकन्याग्नेचमितिवाच्यम् ॥ तत्रतत्सृष्टिसत्यतामात्रस्यपूर्वपक्षतयातत्समर्थकतयोक्तस्यापिवास्तवस्य भगवतातत्सष्टेनि- र्माणस्य तत्त्वाभावात् ॥ अतएव सत्यतामात्रमुत्तरत्र निराकृतं नतु निर्माणमपि ॥ अन्यथा तदपि निराकुर्यात् ॥ अतोऽप्रतिषिद्धमनुमतमवतीतिन्यायानसंमतमेव ॥ अन्यथा नविलक्षणत्वादित्यधिकरणेअभिमानिन्यपदेशसूत्रस्य पूर्वपक्षस्थत्वात् “मृदग्रवीत् । अपोब्रुवन् " इत्यादौतयपदेशोपिनाहियेत ।। तस्मात्प्रत्यक्षामंदिग्धकठश्रुनिसिद्धनिर्मात- त्वनबाधितुंशक्यम् ॥ (भ० १ पा० ३ ० ४२) " 'सुपुत्युत्कोत्योर्भेदेन " इत्यत्र ज्योतिर्वाह्मणस्यापिसाक्षाद्रह्मपरताया:सिद्धेश्च ॥ तन्नयुक्तमित्यादि । अयमाशयः ॥ यत्तु (किंचपारमार्थिकेत्यादिनापेक्ष्येतेत्यंत) तदसत् ॥ व्यभिचारदर्शनेनतादशनियम- खाशक्यत्वात् ॥ पारमार्थिकस्यसूर्यस्यतदुक्तवृत्तस्य च विज्ञाननिद्रारूपास्वमार यबुद्धि- वृत्तिरूपां च सामग्रीमपेक्षमाणमागुदाहृतम् ॥ तनयुद्धपराजयःकुंतीमुखारसूर्यपुत्रता- श्रवणंचेत्यादिभाविपारमार्थिकवस्तुनः वर्तमानस्येदनिश्चयस्य तत्संनिहितदिव्यशक्तेश्च विज्ञानस्वमद्वारैवाप्तकर्णन ॥ तथाद्रोणपर्वणिएकोनाशीतितमाभ्याये (श्लो. १) ततोर्जुनस्यमवनप्रविश्याप्रतिमविभुः ॥ स्पृष्ट्वाभःपुंडरीकाक्ष स्थंडिलेशुभलक्षणे ॥१॥ संतस्तारशुभाशय्यांदबैंड्र्यसनिभैः इत्यादिनाउत्तमस्वप्नयोग्यशय्यानिर्माणमर्जुनस्वापार्थ- मुक्त्वा (लो०५) स्मयमानस्तुगोविंद.फाल्गुनंप्रत्यभाषत ॥ ५॥ सुप्यतांपार्थ भदंते- कल्याणायबजाम्यहम् ॥ इतिस्वापमाज्ञाप्य भारतिस्वशिविरंगतवति अशीतितमाभ्याये (लो० १२) कुतीपुत्रस्तुतमंनंस्मरत्नेवधनंजय ॥ प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्मुमोहाचिंत्य- विक्रम. ॥ ॥ तंतुशोकेनसतप्तस्वमेकापिकरध्वज ॥ भाससादमहातेजाध्यायंतंगरुड- ध्वज ॥२॥ इत्यादिना स्वमेभगवदृर्शनं तदाज्ञयापाशुपतमंत्रलाभार्य तेन गृहीत- दक्षिणभुजस्यार्जुनस्याकाशेगमनं तत्तत्स्थ लावलोकनपुर.सरमहेश्वरदर्शनं ततोमंत्रादिला. भश्चाध्यायद्वयेन निरूपितः ॥ एवमन्यत्रापिद्रष्टव्यम् ॥ मूले निध्यादीत्यादिपदं मंत्रादि- संग्राहकम् ।। वस्तुतस्तु प्रकृतश्रुतौज्ञानविषयस्यभेदस्य मायिकत्वान काऽपि क्षतिः ॥ किंच द्वितीयस्कंधनवमाध्याये तेर्थमित्यत्रसुबोधिनीप्रकाशे “ शुक्तिरजतादावपिवुद्धि- वृत्ते.सत्यायाएवरजतरूपेगांतराख्यानादतएवबुद्धिरेव पिधान नतु शुक्तेः" इत्युक्तेः ।। तदाविषयस्यै नमृषावं नतुज्ञानस्यस्वरूपतस्तत् ॥ अतोझानस्समायिकरमायिकविषयाव- गाहिल्यादौपचारिकम् ।। अतोपिनकोपिदोप. ॥ किंचप्रकृतेबहुवचनांतमायाशब्दार्थइंद्रिय- वृत्तिरूपज्ञानानि॥संभ्याधिकरणादौभास्कराचार्यादिभिरुदाहृतम् "मायावयुनमभिख्या" इतिवैदिकनिघंटुवचनमप्यन्न साधकम् ।। ऐंद्रियकज्ञानेचेंद्रियवृत्तीनां तत्वावदुतरी- ·सहस्राक्षखण्डनम् २१५ त्यापिन शंकायकाशः ॥ तदेवदाहुः । वस्तुतस्त्विति ॥ प्रत्युक्तमिति ॥ अयमा- शयः ॥ यश तस्मादित्यादि पुष्णातीत्यंततदेवमायिकज्ञानमूलकम् ॥ पूर्ववाफ्यप्राप्गवने प्रतीतिमात्ररूपतायाः ज्ञानेरूपेषु या मापायाहेतुतायाश्चविधाने सय पाययभेदप्रमंगात् ॥ प्राप्तेकर्मणिनानेकोविधातुंशस्यतेगुणइतिन्यायात् ॥ अन्यथा "चित्रयायते " स्यादा "पशुनायजेते" तिप्राप्तपशो चियत्वस्त्रीत्यरूपगुणद्वयं विघीयतइत्यादि स्वीकतुं शक्येत ॥ मतु दधिमध्वादिसंसृष्टप्राजापत्यादि । प्रकृतश्रुतीच पदभिमतंपारिमापिकमज्ञान माया- पदेनग्रहीतुमशक्यम् ॥ यहुवचनविरोधात् । शंकराचार्यैरपि प्रज्ञापरतया व्याख्यानाच ।। अहिलतयातहहणेकरणतानादरेच फतेसत्यपि शरैःशातितपत्रइत्यादौ दातनक्रियायामिय एकदेशेपुरख्यएवान्वयइति भेदस्यैवाविद्यकरवसिद्धिः । वस्तुतस्विद्रियवृत्तयएवाग्रमाया- शब्दार्यइति असमृदयोचाम ॥ किंचेदवायंग्येदेपठ्यते ता (भष्टक० ४ अध्याय ७ वर्ग ३० अक्.) "स्वादुट्किलायं मधुमाउताय". इत्यायकत्रिंशदचे सून पंचसोमपरा चउक्त्या पष्ठीमारभ्यद्ररूपेण परमात्मानिरूपितः ॥ तन (ऋक्स) "इंद्राणःपुरएतेवपश्यमनोनयप्रतरंबस्योमच्छ ॥ भवासुपारोअतिपारयोनीभासुनीतिर- तवामनीतिः ॥ ७ ॥ उरंनोलोकमनुनेपिविद्वारस्यर्वज्योतिरभयंस्वस्ति ॥ सप्नातहंद्रस्थ- विरस्यबाहूउपस्थैयामशरणात ॥८॥" इत्यादिग्मिः हेइंदपरमेश्वर स्वं पुरएतेव सुरतो गंतेव मोऽस्मान्प्रकर्षेण पश्य ॥ यथा मार्गेयूथाग्रेसरः स्वरक्ष्यान्पश्यति तथा पश्येत्यर्थः ॥ तथावस्योवसीयः॥ त्वत्सेवानुफूलंठंधनं अच्छ आभिमुख्येन प्रतरं प्रकृष्ट- तरं नः प्रणय लस्लान् प्रापय ॥ तथा सुपारः सुष्टुपारविता संसारदुःखेभ्यस्तारयिता भव तथा नः अस्मान् स्तोतन् मतिपारयः कामक्रोधादिशत्रून् जन्ममरणादिल्लेशान्या अति- कामय सुनीतिः शोभननयनश्चास्माकंभव ॥ उतापि च पामनीतिर्यामानां पननीयानां धनानां नेता भव ॥ यद्वाऽमदर्थ श्रेष्ठप्रापणो भव ॥ ७॥ तथा है इंद्र परमेश्वर विद्वान् सर्वज्ञः त्वं उरु विस्तीर्ण लोकं अक्षराख्यं स्वं धाम नोऽस्माननुनेषि अनुगमय ॥ तदेव स्पष्टयति स्वर्यत् ।। यय दुःखेन संमिलं नच प्रस्तमनतरं । असिलापोपपदं च तत्सुखं स्वापदास्पदमित्युक्तलक्षणकसुखविशिष्टज्योतिः स्वप्रकाशं अभयं अद्वितीयत्वात् भय- रहितं तत्स्वस्ति क्षेमेणानुनेघि अम्माननुगमय ।। हे स्थविरस सर्वतो वृद्धस्य ते तव संबंधिनी ऋष्वादर्शनीयो बृहता महाती बाहू संवाहुभ्यांधमतीत्यादिश्रुतिप्रसिद्धी त्वदीयौ इस्तौ शरणा रक्षकौ शरणतया उपस्थेयाम ॥ उपतिष्ठेम सेयेमहि ॥ इत्याद्यर्थबोधिकाभिः अप्राकृताशेषविशेषशालितयैव निरूपणात् ।। निर्विशेषताया अभावात् ॥ निर्विशेषस्य भवनासंभवशंकामुभाष्य तरसमाधानार्थ वापयशेप इति कल्पनं शशस्य शंगभंगभिया नेत्रनिमीलनमिति कल्पनासगंधम् ॥ अतः पूर्वार्दै मायापदमनुक्त्वा उत्तरार्ध एव तयो- क्या भेदज्ञानमेव मायाकरणकं नतु भवनमपीत्यव्यवसीयते ॥ उत्तरा विवरणरूपता- गीकारे मानाभावाच ॥ किंचेदं वाक्यं वृहदारण्यकेऽपि चतुर्थप्रपाठके मधुम्राह्मणाख्ये पंचमबाह्मणे पथ्यते ॥ तत्रोपक्रमोपसंहारी केचिदत्रातिविमलप्रज्ञा इत्यत्रावरणभंगे ·॥ ॥ मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः मतेर्थमित्यासुबोधिनीप्रकाशेच श्रीपुरषोत्तमचरणैर्विचारिती ॥ तोयथा "तग्नाचमैत्रेयी- ब्राह्मणोक्तस्यात्मन पृथिव्यादिपुविद्यमानत्यममृतत्वब्रह्मवसर्यात्मकस्यचोक्त्वातत पुर- श्वक्रेद्विपदइत्यादिनापुराकरणशासुप्रशसस्यसत्सवृतत्वचोपाद ॥ तेनप्राभेदेसर्वसमा मोषिततोसिसर्व इतिवन्याप्तिकृतागौणीसर्वात्मकताभविष्यतीतिशकागरणायरूपरूप- मितिमा पठ्यते ॥ भयवैहरयोयवेदाचसहन्नाणिचवहनिचानतानिचेतिविप्रियतेच ॥ ततोयस्यैवरूपता अत्र विवृताबाह्मणोपक्रमेचोक्ता ॥ तस्यैवत देतब्रह्मापूर्वमनपरमनतरम- बाह्यमित्यनेनतत्स्वरूपमुक्त्वाअयमात्माब्रह्मसर्वानुभूरित्यनुशासनमि युपसहृतम् ॥ एव- चारविचारेउपक्रमोपसहारविवरणेषु मायाविनैवात्मन सर्परूपत्वाम्यासात् ॥ स्वरूप- कथनेपूर्वत्यादिनिषेधेन प्राप्तस्यशून्यवादभ्रमस्यधारणायसानुभूरितिसर्वानुभवकर्तृत्व- रूपोपपत्तिकथनाय भ्रमरहितस्यारमन सर्पभूतरुपताश्रुत्यतरोक्तस्वेच्छाकृतेवेति विनिगमनो पत्तैरपि मायापदेनेंद्रियवृत्तिरेवतग्राह्या" इति ॥ तस्मानानेन विवर्व- थादस्य पुष्टि ॥ पुराणेपु तु प्रपचस्पयन्मायिकत्ववर्णनंतद्वैराग्यार्थ ॥ दोपहऐचराग्य हेतुत्वात् ।। मायिक्त्वमपि मायिकसदृशत्वात् ॥ तदपिकार्यात्म नातिरोभावशालित्वात् ॥ अन्यथा “तदात्मान स्वयमकुरुत" "सञ्चत्यच्चाभवत्" इत्यादिश्रुतिविरोधः स्यात् ॥ नच भूतार्थवादस्य तस्य कथस्वार्थे तात्पर्याभावइ तिवाच्य ॥ आविर्भावतिरोभावशा लित्व एवतात्पर्याभ्युपगमात् ॥ एतेन पुराणेपुतुप्रपंचस्येत्यारभ्य- वक्तुमुचितमित्यादिकदत्तोत्तर॥ सहस्राक्षे *पुराणेषुनुप्रपचस्यत्यादि वस्तुमुचितमित्यत भाग निरस्यति ॥ पुराणेप्वि- त्यादिना ॥ दत्तोत्तरमित्यतेन ॥ अयभाव ॥ यथापुराणेपुमायिक यमुक्त तथा सत्यत्वमपिबहुशउक्तमेव ॥ यथा तृतीयस्कधे (मध्याय० १० श्लोक १२) विश्वहि ब्रह्मतन्मात्रसस्थितविष्णुमायया ॥ ईश्वरेणपरिच्छिनकालेनाव्यकमूर्तिना ॥ यथेदानी तथाचाग्रेपश्चादप्येतदीदशमिति ॥ अष्टमस्कधेपि (अध्यायः ६ श्लोक १०) त्वय्यम मासीत्वयि मध्य आसीत्वय्यवभासीदिवमात्मतने ॥ त्वमादिरतोजगतोस्य मध्य घटस्य मृत्नेयपर परस्सात् ॥ इति ॥ दशमे च (०२ श्लो० २८) त्वमेकएवास्यसत प्रसूतिस्यसनिधान वमनुग्रहश्च ॥त्वन्माययासवृतचेतसस्त्यापश्यतिनानानविपश्चितोये। *पुराणेषुतु प्रावस्यमायिकववहुश उक्त तत्तुविदुषोसुविदितमितिनास्माभिरुपन्य- हाम् ॥ यतु मायिकत्यपुराणेषुवैराग्यार्थमुदीर्यते इतितद्गुस्वाक्य तनोच्यते ॥ क्थ भूतार्थ पादरूपस्यतस्यखाथतात्पर्याभावउच्यते ॥ किञ्च प्रपञ्चस्यवस्तुतोमायिकत्वाभावे वदीयसगत स्त्वद्गोष्ठीकुशलोनैतर्वाक्यैवैराग्यमाक्स्यादिति परमतस्थपुरुषाणावोघार्थतानिवाक्यानीति- वाच्यम् ॥ नचतेपामोवाधिकारस्वत्समतइतितानिवाक्यानि यर्थान्यप्रमाणानिवस्यु तस्मा- च्छोतवाक्यार्थोपद्द वमेवैतेषावक्तुमुचितम् ।।

·सहस्राक्षखण्डनम् २९७ इति ॥ भन्न अस्पैति प्रत्यक्षस्थजगत. सत्यमेवोक्त्वा नानात्वदर्शनस्वैर मायासंचरणहेतु- फरयमुकम् ।। एकादशेपि (म० २४ श्लो. १८) प्रकृतिधस्योपादानमाधारः पुरुषः परः ॥ सतोऽभिव्यंजकः कालोब्रह्मतत्रितयंरवहमिति ॥ एवस्थलांतरेपपिज्ञेयम् ॥ यया. विष्णुपुरागेप्रथमऽशे समात्यध्याये (अध्या० २२ श्लो० ५९) तदेतदक्षरनित्यजगन्मु- नियराखिलम् ॥ आविर्भावतिरोभारजन्मनाशविकल्पयदिति ॥ वचनांवराणिस्माविर्भाव- तिरोभावनिरूपण उदाहरिष्यामः ॥ ननु एवंसति पुराणवचसापरस्परविरोधपराहतवाद- प्रामाण्यमापद्यतेतिचेन्मैवम् ॥ मायिकत्वयोधकानांतेपां वैराग्यजननतारपर्यकरयेन विगो- धाभावात् । नच पौराणत्वाविशेषादन्यतरपक्षपातस्याशक्यत्वं शक्यम् ॥ श्रुतिपु "ऐतदास्यमिद सर्व तत्सत्यं" इत्यादिवास्यशतेन सत्यवायायोधनेन मायिकस्वस्य मिथ्यात्वस्य च त प्रकाप्यधवणेन श्रुतिसंवादिनांस्वार्येतात्पर्यम् । तदसंवादिनामितरनेति कल्पनस्यैवावश्यकत्यात् ॥ अन्यथापूर्वतस्मृतिपादे (सू०३) “पिरोधेत्वनपेक्षं स्थादसतिझनुमान" इति न्यायादप्रामाण्यापः ॥ अत्रचायं ममवेदांतचिंतामणी सप्रहः ॥ दृढाईतापददेहंगेहादिममतास्पदम् ।। यदासत्यविजानीयालविरज्येताश्चन ॥ वैराग्यार्थमसत्यत्यं पुराणेपुक्कचित्वचित् ॥ अभिप्रेत्यतिरोभाकुन्नचिरसंसृतितथा॥ क्रीडा- मयेप्रमोरस्मिन्सयोगविगमास्पदे ॥ तिरोभाविनिनोराग. कर्तव्यः क्षमिया ॥ तथाहि ।। पुराणहिमिन्नसमितं ॥ यथाहि मिन कथमपियोधयिरयाऽहितवस्तुन्यरुचि- मुत्पाद्य ततोनिवर्तयति तथा वदपि ॥ ययाच मित्र कदाचिदनईस्थले जानं प्रति विभूक्ष्वमाऽस्य गृहेमुझ्याइतिबूते न तस्याविपभोजने तात्पर्यम् फितु तनभो- जनस्यपरित्यागएच ॥ तथाच मायिकत्ववचिद्वैराग्याथ क्वचित्तिरोभावमभिप्रेतत्य कुत्रचिच तनिष्ठसमृतिमभिप्रयोकम् ॥ यदिच केवलन्यामूदोहृत्प्रहंताममवास्पदं शरीरदारागारादिकंसत्यत्वासार्यदिविजानीयातल्यद्वाक्यतोधर्मइतीतरस्थितोनमन्यते- तस्यनिवारणजनइतिन्यायाय विरज्येत प्रत्युत तदेवाधिकतरमभिनिविशेत ॥ मायिकत्वविधत्तस्यस्यमाभवं वा श्रुत्वातु तत्रविरज्यमान. भगवत्सेवातराणादौय- तमान सर्वस्वमारूपाश्रुत्वा ब्रह्मणएव तत्तद्रूपत्वात्सर्वनसत्यतांसम्यग्विजानीयात् ॥ असत्येवमनिस्थित्याततः सत्यसमीयवइतिन्यायात् ॥ किंच सत्यस्यापिप्रपंचस्थ पराभिध्यानादाविर्भापतिरोभावीतु भवतएव ॥ तथाच सत्यत्यंताभीष्टमपि दारादिक प्रासेतिरोभावकाले क्षणमणि नैवावतिष्ठते ॥ भतस्तिरोभावमभिप्रेसापि तथावचनं ॥ यथाराज्ञास्वेछपाऽधिकारविशेपेस्थापितममैवार्यमामादिरियभिमसाप्रमाद्यप्रति तन्मि- ब्राणांभयंतरपूर्वनासीवापिपरतः स्यात् मध्येपिस्वाइवायविभवहतिवचनं ॥ एवंच यथामायिकााग्नादयोविवारजतादय. स्वप्नसमृद्धयश्चमिथ्यात्वाचिरनानुभूयते ॥ तथेदमपितिरोभावादित्यल्पकालिकानुभवविषयत्वादिदमायिकमुच्यते ॥ क्रौर्यादिमला- सिहोमाणपकइव ॥ तयादेवगेहादिमपचेऽनुभूयमानमदवासमतारूपं स्वप्नमायामनोरय- सवह्मचारिणंससार भूपाभिप्रेत्य तदाश्रयस्यकापनिकायमुखस्य मायिकतादि प्रतिपाद्यते मा.प्रा.२८ ·२१८ मारतशक्तिसहितः प्राभअनः वाग्यायं ॥ देशवर्तिमनुष्याणांसाहसिकरयेपि कालिंग स्साहहसिकइतिवत् ॥ मतो वैराग्योरपादनएव तेषांतात्पर्य ॥ भतएव यनपरित्यागादिप्रतिपादकमांतरप्रकरणम् ॥ तत्रैवतयोच्यते ॥ तथा एकादशस्कंधेसप्तमाध्याये संतुसर्वपरित्यज्यसेईस्वजनवंधुट्वि- स्यायुपदिशताभगवता विधिमायामनोमयमिसाधुक्तम् । एवं कानिचिदातरप्रकरणानि गाशवचसामायिकरवं पुराणेवितिकारिकावरण भंगेश्रीपुरुषोत्तमचरणैर्शितानि । सयादिशाऽन्यत्रापिनिणे ॥ (तत्तुविदुपांसुविहित) मितिनिटातप्रयोगस्तु चिंत्यः ॥ यत्तु (कथंभूतार्थवादरूपस्यतस्यस्वार्थेवारपर्याभार) इति ॥ तत्स्वग्रंथास्मरणात् ॥ शंकराचार्यैरपनिषदाप्येषु तनतन " प्रयोहोगीथै शलायभूवुः ॥ उशस्तिरहचामायण इभ्यनामेप्रदाणकउवास ॥ भृगुवैवारणिः" इत्याद्याख्यायिकानां भूतार्थवादरूपाणी स्वार्थे तात्पर्याभावस्स दर्शितत्वात् ॥ असाकंतु ॥ विपयतारूपप्रपचस्पमिथ्यात्वान्न वेषांस्वार्थतात्पर्याभायोऽपि ॥ स्पष्टं चेदं मतेथमित्यादिस्थलेषु सुबोधिनीतप्रकाशयो । यय (स्वरसंगतस्त्वगोष्ठोकुशलोनतैर्वात्यैराग्यमाक्स्या) दित्यादि तन्न ॥ सत्यत्येपि तिरोभावशारिरवात्प्रथमस्कंधादिपु यथाफ्रीडोपस्कराणांसयोगबिगमाविह ॥ इच्छ. याक्रीडितुः स्यातांतथैवेशेच्छयानृणामित्यस्मदिच्छानधीनसंयोगविगमास्पदरवायास्सरमग- सानां सत्यत्वां जानतामपि सुखेन वैराग्यसिद्धेः ॥ तर्हिवैराग्यार्थमपितथाकथनंकिमर्थ- मितिचेत् सुदृढससारासक्तिसमेधितदुरपोहन्यामोहभागांमदाधिकारिणांतथोपदेशमतरा तदसिद्धेरचितमेव मित्रवत्तथाकथनमितिदर्शितंप्राक् ॥ अतोनवास्थानांवैयर्यमप्रामा- यंवा ॥ तैस्मानतेषांश्रुत्युपबृंहकवं ॥ श्रुतिपुतदभात् ।। एवपरतानगीकारे श्रुतिस्मृति- पुराणानांविरोधोयत्रदश्यते ॥ तत्रधुतियलिष्ठाम्यायोद्वैधेस्मृतिवरेतिलघुव्याससरणा- अवस्थांतरापत्तेः॥ किंचासतोहेतुत्वादर्शनानासतोऽज्ञानस्यजगद्धेतुत्वंसंभवति ॥ नच मायायाअसत्वनांगीक्रियते नासदासीदित्यादिश्रुतेरितिवाच्यं ॥ नासदासीदितिश्रुतेमायायाअसद्विलक्षणत्वप्रतिपादनपरत्वे माना- भावात् ॥ ननु मायायास्तत्कार्यस्यवशुक्तिरजतस्यसत्यत्वेवाधान- पपत्तिः॥ नहिसत्यस्यवस्तुतोवाधासंभवति ॥ त्रिकालावाध्यस्येव सत्यत्वात् असत्यत्त्वेव शशशृंगादिवन्नप्रतीयेत ॥ शुक्तिरज- तादिकंचप्रतीयते ॥ शुक्तिसाक्षात्कारेणतवच्छिन्नचैतन्यसाक्षात्का- रेणबाध्यतेऽतः सदसद्भ्यामनिर्वचनीयमेव एवं मायापि नसद्रूपा नाप्यसद्रूपा किंत्वनिर्वचनीयेवेति चेन्न ॥ यदि शुक्को रजतमुत्पद्यत इत्यस्मत्संमतस्यात्तदा तस्यसत्यत्वासत्यत्वयोरसंभवं प्रदर्य परि- शेषादनिवर्चनीयत्वं साधयित्वा मायायां तादृश्यां तेनानिर्वचनीय. त्वप्रतिपादन स्यात्तदेव नसंभवति ॥ शुकौरजतोत्पादकसामत्र्य- भावेन तदुत्पत्तेरसंभवात् ॥ नच सादृश्यदर्शनादिसद्धीचीनाऽविद्या- तदुत्पादिकैतियाच्यं ॥ आपणस्थरजतस्यापि त्वन्मतेऽविद्याजन्यत्व- ·सहनाक्षखण्डनम् २१९ स्वीकारेणास्याप्यविद्याकार्यत्वेनाविशेषात्तद्रजववदस्याप्यर्थक्रिया: कारित्वापत्तेः ॥ नच तस्यमूलाविद्याकार्यत्वं शुक्तिरजतस्य च तूला- विद्याकायंत्वमितिविशेपइतिवाच्यं ॥ वेदनाहायास्तादृशकल्प- नायामनादरणीयत्वात्स्वप्नस्यापि नार्थक्रियाकारित्वं ॥ ननु यदि स्वमस्यार्थक्रियाकारित्वनस्वीक्रियते तदा यदाकर्मसुफाम्येपुत्रिय स्वमेषुपश्यति समृद्धितत्रजानीयाचस्मिन्स्वप्ननिदर्शने इत्यादिश्रुति- विरोधइतिचेन्न ॥ तत्रस्य पुपश्यतिस्वप्ननिदर्शने इतिकथनेन तादृशस्वमशानस्यैव समृद्धिहेतुत्वं प्रतीयते ॥ नतुस्वमस्य ॥ शानस्य- चसत्यत्वात्ततएवसत्यसमृद्धःसंभवाइत्थं च नासतःसद्धेतुत्वं नापि श्रुतिविरोधः सहस्राक्षे *यत्तुअसतइत्यादि अद्वैतसिद्धौस्थितमित्यंत भाग दूषयति ॥ किंधास- तइत्यादिना नापिश्रुतिविरोधइत्यंतेन ॥ अवार्यभारः ॥ अज्ञानस्यासत्वेसज्जगद्धेतुत्वं न युक्तंथुत्यामायायाः सदसदूपतायाअसिद्वौ युक्त्यैव तसिद्धिमाशंकते ॥ नन्विति ॥ शुक्तिसाक्षात्कारेणेति ॥ चैतन्यसाक्षात्कारेसौहेतुः ।। तादृश्यांतेनेति ॥ रजतवत्सवाधाया प्रतीतिविषयं च तेन परिशेपेण मायभायः मज्ञानस्यासत्येसजागबैतुत्वनयुक्तं ॥ " कथ- मसतः सजायेव" इतिश्वेतकेतुविद्यायांश्रवणान् । जगत्सत्तात्विहसदित्युक्त्यासिध्यति । रवमेकएवास्यसतः प्रसूतिः । सतोमिव्यंजकः कालइत्याद्युपचहणाच ॥ अज्ञानस्यसदसत्वां- गीकारेपि नेष्टसिद्धिः ॥ वन्मते सदसवाभ्यामनिर्वाचनीयस्यापिशुक्तिरजतादेरर्थक्रिया- कारित्वाभारात् ॥ नहि तेन रजतेन पानभूपणादि शक्यं कर्तुं ॥ तथानाज्ञानादपिकार्य निष्पर्धेत ॥ किंच तस्मिन्नसत्वांशेन अद्वैतरयेव सत्वांशेन द्वैतस्यापि सादिकत्वमापयेत॥ तयाच स्वमतहानिर्भेदाभेदवादप्रवेशश्च ॥ नापि ब्रह्मातिरिक्ताऽनाद्यविद्यायोधिका काचिछुतिरस्ति !! कुतस्तरां तस्था. सदसत्वबोधिकासा ॥ नच नासदासीदितिश्रुतिस्तथा शंक्या ॥ तसाः सृष्टेः पूर्वस्थूलसूक्ष्मकायस्थकारणात्पृथक्सत्त्वनिषेधमानपरत्वात् ।। इदंहि वाक्मं तैत्तिरीयमाणे द्वितीयाष्टकेऽष्टमप्रपाउके नवमानुवाकेपठ्यते " मासदासी- नोसदासीत्तदानींनासीदजोनोव्योमापरोयत् । किमावरीवः कुहकस्य शर्मग्नभः किमासी- द्नंगभीरम्" ॥ नमृत्युरमृतेतर्दिन । रात्रियाअन्हआसीत्प्रेकतः । मानीदवातस्वधया तदेकं । तस्मासान्यनपरकिंचनास । तमआसीत्तमसागूढमग्रेमकेतमानीदवानस्वधयात- देकंतस्माद्धान्यंगपरः किचनासतम मासीत्तमसागूइममेप्रकेतं सलिल सर्पमाइदम् । अस्तु तदानीं राष्टेः पूर्व न असत् सूक्ष्म कार्य मासीत् ।। नो सत् स्थूलं कार्य कारण * यत्त्वसतोहेनुत्वदर्शनानासतोऽज्ञानस्यकायजगत्सम्भवतीयाद ॥ तन्नयुक्तम् ॥ भज्ञानस्यासत्यानीारात् ॥ नासदासीदितिभूतेः ॥ सद्विलक्षणस्यतुकटवार्षापणखामादेहे- तुत्वंशष्टम् ॥ अतएवमिथ्याभूतखमहेतुखपरा यदाकर्ममुकाम्पुत्रियखनुपश्यति ।। समृद्धि- तत्रजानीयात्तस्मिन्खपनिदर्शने इतिश्रुति संगता ॥ विस्तरेणचैतदद्वैतसिद्धौस्थितम् ॥

·२२० मारुतशक्तिसहितः प्राभअनः पामासीत् ॥ सदेयेत्यादिश्रुतिभिः जगतः पार्थस्येन स्थिरसभावात् ॥ तदेव प्रपंचयति ॥ नासीदजः ॥ प्रेरकोरजोगुणोनासीत् ॥ उपलक्षणविधयानयोपिगुणा नासन् ॥ यया रनाशन्देन तार्किकप्रतिपमाभूतचतुष्टयपरमागमः ॥ सइवरजांसियांतीत्यादीतथादर्श- नात् ।। नो व्योम भाकाशोपलक्षितसर्यभूतानां निषेधः ॥ भूताफाशस्यैवानिषेधो नत्व- क्षरस्य ॥ भने "योमस्याध्यक्षः परमेव्योमन्" इतिश्रवणात् ॥ उपलक्षणविधया तार्किकातिपनानि माकाशकालदिगारममनांसि नासनिति या । अपरो यत् यो भौति- कप्रपंचः सोपि नासीत् ॥ एवं भूतभौतिके निपिध्य भावरकमायां निषेधति किमावरीयः कि भारशुयात् ॥ भावरणीयामायात् ॥ फुह कुन भानये ॥ यस्यशर्मन्कस्ससुसनिमित्तं ।। कार्याश्रयप्रयोजनाभावात्सानासीदेवेत्यर्थः ॥ भय तैत्तिरीयसंहिता (को०७० : मनु० ५)"भापोवाइदमग्रेसलिलमासीत्" इतिश्रुत्यातदाजलमासीदितिभ्रमः स्वार तद्वारणायाह ।। अभः किमासीत् ॥ गहनंप्रयेप्टुमशक्यम् ॥ गभीरं भयंतमगाधं अंमः किमासीत् ॥ नैवासीदित्यर्थः ॥ नमृत्युः तहिप्रलयकालेपणिनामभावात् मृत्यु सीत् ॥ अमृतंजीयनंनासीत् ॥ जगतस्तदानीमन्याकृतस्यात् ॥ मरणजीवनव्यवहारो नासीत् ॥ राज्याः प्रकेतः चिहचंद्रनक्षत्रादिकनासीत् ॥ मतः प्रकेतः चिह्न सूर्यादिकंनासीत् ।। कालज्ञापकिमपिनासीदित्यर्थः ॥ वहिकिमासीत्तन्नाह ॥ भानीदवातं तत् शास्त्रप्रसिद्ध एक अद्वितीय स्वधयाकार्यमानस्सस्वशक्यास्वस्सिन्कारणेधारणेन अवातंवायुरहितंनिश्चलं पानीत् अचेप्टत ।। अंतारमणात् ॥ इदमेवविरुद्धधर्माश्रयत्वं श्वासोच्छ्वासादिरूपवातंकि- नाप्राणनस्यचेष्टायाश्वलोकविरुद्धत्यात् ॥ एकपदस्यमुख्यार्थत्यशंकांबारयति ॥ तसादा- न्यपरः किंचनास ॥ तस्मात् अद्वितीयब्रह्मणः ह स्पष्टं ॥ अन्यत् भिलं ॥ परः परं उत्कृष्टं च ॥ किंचन किमपि ॥ न आस नैकासीत् ।। एतेन ब्रह्मातिरिक्ताऽनाद्यविद्यादिकं वदानीप्रतिषिदं ॥ तथाच नाऽनया श्रुत्या तस्वमनिर्वचनीयत्वसिद्धिः ॥ "किंतदानीं- तस्मैसहोवाचनसमासनसदसत्" इतिसौवालश्रुत्या तदानींसदसतोपि निषेधाच ॥ भनेपि तमासीदिति तमाशब्देन सर्वाच्छादकं ब्रह्मैव पूर्व तदेकशब्दाभ्यामुक्त निरूप्यते॥ मासमंतात् इदं नामरूपाभ्यां व्याकृतं सर्वजगत् अग्रेसृष्टः पूर्व भनकेतं अप्रज्ञायमान सलिलंकारणादविभक्ततमसा सर्वाच्छादवेन ब्रह्मणा गूढतिरोभावित भासीदिति तदर्थात्॥ स्पष्टचेदंसुबोधिनीतत्प्रकाशयोप्रथांतरेषु च ॥ नापिमूलेपूर्वपक्षे उक्तरीत्यारजतदृष्टांतेना- निर्यचनीयत्वसिद्धिः ॥ श्रौतदर्शने अश्रौतस्याज्ञानस्यतत्रसदसत्त्वस्यचानादरणीयत्वात् ।। रजतसपक्षकानुमाने हेत्वभावात् ॥ सपक्षस्यापि पक्षे प्रवेशाच ॥ नापि तस्यास्तादशरज- सकारणत्वाकारणस्य कार्यसजातीयवाचतसिद्धि- ॥ दलाविद्यायाएवतसिद्धिप्रसंगात् ॥ गोमयवृश्चिकादौन्यभिचारदर्शनेनानकातिकत्त्वाच ॥ किंच शुक्तिरशतमपिनासदसत्वा- भ्यामनिर्वचनीयं ॥ सत्यायाएवबुद्धः प्रकृतिगुणतमसाविष्टायारजतरूपेणख्यानात्तनबौद्ध- कल्पितमेवसव ॥ वस्तुतस्वसत्वमेवेतिनिर्वचनात् ॥ यत् द्रष्यादिक कल्प्यते तत्सत्ता- विशिष्टमेवकाप्यते । प्रतिनियतशोरल्यादिविशिष्टमिवरजतादिकं ॥ नहिकल्पितेरजते शौक्ल्यवास्तवं ॥ तथारजतादौ सर्वनसत्तापि म वास्तवी ॥ शशभगादेस्तु वाचनिक्येष- ·सहन्नाक्षखण्डनम् सत्ता ॥ अतोपचसैन तथाव्यवहारः ॥ अथ शशशृंगादिवमपि स्वमेकदाचिदृश्यते इति चेत्तर्हि अत्यंतासतोप्युपलभादुपलब्ध्यापि नरजतादेरांशिकसत्यसिद्धिः ॥ अज्ञानरजत- कल्पमितिचेत् कीटस्वरूपकस्यसत्या बुद्धिः किमियगुणाविष्टा वदज्ञान कल्पयतीति प्रभोप्युत्तरणीयः ॥ पिच भापणस्थशुपत्यधिष्ठानकरजतयोरविद्याकार्ययादविशेषः प्रस- ज्येत ॥ मूविद्यातूला विद्यादिकरुपनंतु तथायोधक्श्रुत्साद्यभावान्निमूलम् ॥ मतोऽसतो- ज्ञानस्यनहेतुत्वं । नापिकूटकापणपद्धतुता शक्या ॥ ताम्नभिन्न निकृष्टधातुजन्ये वाग्न- रससेचनादिना गनमयतया प्रतीयमाने फूटकापणे मशीतिगुंजामितवानरूपत्वा- भावपि सत्तायामनपायात् ॥ नहि भारकुटघटितहाटकवत्तीयमानमपि हेममुद्रादि- कंशुक्तिरजतादिनदसत्यमितिशक्यवकुम् ॥ तस्मात्सदविलक्षणस्यतस्याफियाकारित्वं युक्तमेव ॥ मथनटेनमंत्रादिनाकल्पितंतात्कालिकमानन्यवहारपानद्रव्यदृष्टांतीक्रियेत तथापि तनमनादियुक्तिरूपामायासत्या तत्कल्पितंवस्त्येवासत्यं ॥ तथानमायाकल्पनहेतुः सत्यंमायांतरमापयेत ॥ वस्तुतस्तु तत्रापिदन्यमिदमितिविपर्यासवृत्तिमतीसत्यामति- रेवसतोव्यवहारस्यकारणं ॥ तनमायिकस्यनिश्चयोत्तरव्यवहाराभावात् ॥ एवं स्वम- दृष्टांततोपिनहेतुता ॥ तस्यार्थक्रियाकारित्येस्वामिकभोजनादिनातृप्याद्यापत्तेः॥ भयादि- कारणंतु सिंहादिशानमेव नतुस्वामिकसिंहादयः ॥ वास्तयसिंहादिसविधानेपितदज्ञाने- भयाद्यनुत्पत्तेः ॥ ज्ञानंचसत्यमित्यदोपः ॥ “यदाकर्मसुकाम्येपुस्त्रियंस्वप्नेपुपश्यति ॥ समृद्धितत्रजानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने " इतिश्रुतिरपि " पश्यति निदर्शन" इत्युक्या- ज्ञानमेवसमृद्धिहेतुतयावदति ॥ किंचकाम्यकर्मणामपिफलदाताभगवानेव ॥ फलमत इतिन्यायात् ॥ सएवचस्वप्नसृष्टिनिर्माता ॥ अतः सएव यथायथं तत्तत्प्रदर्शनेन तत्तत्फलंसूचयति ॥ एवमेवाभिप्रेत्य सूनितं भगवता तृतीयसद्वितीये (सू. ४) "सूचकश्च हितच्छ्रुतेराचक्षतेचतद्विदः" इतिस्वप्नस्तुनसदसदूपः ॥ मायामात्रंस्विति सौनमानपदविरोधात् ॥ श्रुतौ नियस्वप्मेनुपश्यतीत्यपपाठोपन्यासस्तु पुस्तकप्रत्यये- माध्ययनात् ॥ उक्सूत्रे स्वदाप्यपिस्वमेधित्येवपाठः ॥ यत्रचच्छांदोग्येसप्तमप्रपारके प्राणविवादादने (खं० २) इदंवाक्यंपठ्यतेतत्रापितथैवपाठः ॥ विस्तरेण चैतदद्वैत- सिद्धिनिरासे प्रस्थानरत्नाकरे प्रकाशादिषु च निर्णीतम् ॥ किंच “सन्मूला-सोम्येमाःसर्वा प्रजाःसदायतनाःसत्प्रतिष्ठाः कथ- मसतः सजायेत तत्सत्यं यदिदंकिंच तत्सत्यमित्याचक्षते" इत्यादि- श्रुतिशतैरपि सतएवजगद्धेतुत्वं प्रतीयते नासतः अतोब्राणएव जगद्धेतुत्वं नमायायाः श्रुतिविरोधापचेः । नचसतोजगहमाधि- प्ठानतया सन्मूलत्वं जगतः संभवत्येवेतिवाच्यं । यथा “सोम्यै- केनमृत्पिडेनसर्वमृण्मयविज्ञातस्या" दित्यादिष्टांतानुरोधेन घट- शरावादिकं प्रति मृत्तिकायाः सुवर्णस्य कटकादिकं प्रति यथो- पादानकारणत्वं तथैव कार्यजातं प्रति ब्रह्मणउपादानकारणत्वस्य निश्चयेन सन्मूलाइत्यत्रापि मूलपदेन ताडशोपादानस्यैव ग्राह्यतया ·२२२ मारुतशकिसहितः प्रामजनः भ्रमाधिष्ठानस्य च लोके लोकानुसारिणत्तवमतेप्युपादानत्वासंभ- वेन तादृशश्रुतिविरोधोदुरिएच ॥ नहिरजुसर्पस्य रज्वच्छिन्नं- चैतन्यरज्जुर्वा उपादानं किंत्यविद्यैवातोमायामूलाः सोम्येमाः प्रजाइतिव्यानतुसन्मूलाइति ॥ किंच मायायाजगहेतुत्वे " मसतः सजायेत" इतिश्रुतिविरोधापत्तिः । ननुतादृशश्रुतेः सत्वे- नाप्रतीयमानात्सत्वेनप्रतीयमानंकथंजायतेत्यर्थकत्वेन शून्यवादनि- राकरणपरत्वम् ॥ नतुमायावादनिराकरणपरत्वं मायायाम्सत्वेन प्रतीयमानत्वादितिचेन ॥ शक्यातादृशार्थस्यासत्सत्पदाभ्यामला- भेनवेदेनिमूललक्षणाकल्पनस्याप्रामाणिकत्वात् ॥ अतएव चाचा- रंभणादिपदानांवागालंयनाद्यर्थकत्वं नर्सभयति ॥ लक्षणापत्तः । यत्तु (पस्तुतस्तुएफआहुरसदेवेदमनासीत्ततोवैसदजायतेत्युप- कम्य प्रवृत्तेयंश्रुतिरसद्धतुफसत्कार्यबादसण्डयतीतिमाति । तथाच तद्वादमाप्तसत्कार्यानुवादेन कारणासत्यनिराकरणेतस्यास्तात्पर्य्या- नतद्विरोधः) इत्याद्युक्तं तदपिनकिंचित् ॥ मायायाः सद्भिन्नत्वेना- सत्त्वस्यदुरपोहतया मायावादस्याप्यसद्धेतुकसत्कार्यबादतया तनिराकरणपरत्वाभावस्य वक्तुमशक्यत्वात् ॥ किंच त्वन्मतेजगतः सद्विलक्षणत्वेनासत्त्या दसत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्यरमिति भगवद्वाक्यमपि त्वन्मतनिंदापरमिति प्रतिभाति ॥ नचास्माभिर्ज- गतोऽसद्विलक्षणत्वस्यापि स्वीकारात्कथमस्मन्निंदापरत्वंभगवद्वाक्य- स्थेतिवाच्यम् । सद्विलक्षणत्वासद्विलक्षणत्ययोःसद्भिन्नत्वासदिन- त्वरूपयोरेकनसमावेशो न संभवति ॥ परस्परविरुद्धत्वात् ॥ * सहस्राझे यनु पठेत्यादि सवतिष्ठत्वमस्तिइत्यतं भाग परिहरति ॥ किच यत्तु षष्ठश्लोकव्याख्यायानट्टीकाकारेण सम्मूला सोम्येमा प्रजा सदायतना- सत्प्रतिष्ठा कथमसत सज्जायेत तत्सत्य गदिद किंचित्तत्सत्यमित्याचक्षते इत्यादिश्रुतीस्पन्यस्य अमत्यत्वेन ज्ञानत्वासुराणामेव ॥ तथाचगीतायाम् ॥ असत्यमप्रतिछन्ते जगदाहुरनीश्वर- मित्युक्त ॥तर सन्मूलाइत्यादे ततो नगदमाधिष्ठानवेननानुपपत्ति ॥ प्रकृतिमानहेतुत्ववा- देऽपितस्यभ्रमाऽधिष्ठानताऽऽश्रीयतएवेति नदोष ॥ क्थमसत सज्जायतेत्यस्यास्तु सत्वेना- प्रतीयमानात्सत्त्वेनप्रतीयमानकथं जायेतेत्यर्थ ॥ अन्यथा वाचारम्भणविकारोनामधेयमिति- विशुध्येत ॥ वस्तुतस्तु एकआहुरसदेवसोम्येदमग्रआसीत्ततोरादजायतेत्युपगम्यप्रतयेय श्रुतिरसद्धेतुकसत्कार्यवादसण्डयतीति भाति ॥ तथाचतद्वादप्राप्तसहकार्यानुवादेनकारणासत्व- निराकरणेतस्यास्तात्पर्यान्नतद्विरोध. ॥ सदितित्वधिष्टानाभेदमारोग्यस्याह ॥ जगत सद्वि- लक्षणतस्वीकारेप्यसद्विलक्षगलस्याऽपिस्वीकारानभगवद्वाक्यमस्सन्मतनिन्दापर किन्तुशून्य- वादनि दापरम् ।। अतएवाप्रतिष्यमित्युक्तम् ॥ असन्मतेतु जगत प्रतिष्ठत्वगस्ति ।

·सहस्राक्षखण्डनम् રરર सन्मूलाइत्यादिना परस्पर विपद्धत्वादित्यतेन ॥ अयमर्थः ॥ छांदोग्यस्याटमा- ध्यायेष्टमसंडे " सन्मूलाःसोम्येमा.साःप्रजा" इति याक्यं पठ्यते ॥ सर्गतिपद- रहितपाठोपन्यासस्तु हाशुद्दपुम्सकोपलंभात् स्वयं च गुरुमुपादधीतत्वाभानात् ॥ भोपिसरप्रपंचस्यकारण नतुस्वदभिमतमसरसदसदा अज्ञान ॥ यत्तु सन्मूलाइ- त्यादेःसतोजगदमाधिष्ठानरयन मानुपपत्तिरितितदकिंचिरारं ॥ अधिष्ठानेश्नमविषयस्य मूलगायतनगदेरभावात् ॥ ध्येयांतरातस्मात्पनेन बुद्धरेवतममूलल्यात् ॥ शुके- रजतायतनत्येएनयदातनरजतंकल्प्यते तदासापिततरजतमेवनियमेन पश्येत् नतु पश्यनि अतोन सा सदायतनं ॥ रजतंकल्पयिरयाकातिरपरतंत्रत्यारस्पधिकृस्या गतस्याधिष्टानासंनिधानेपि रजतबुद्धशनिवृत्तेश्च ॥ अवएपनवद्रजतं शुक्तौ लीयते शक्ति- नाशोत्तरमपि यदाकस्यचिदासस्यमुखात्ययासाशुक्तिरेय दृष्टा गरजतमितिशृणोति तदेव- तनियुत्तेः ॥ तस्मादुदिरेवरजतस्पमूलादिकं ॥ शुक्तेस्तु सादृश्यद्वारासंस्कारोशोधक. तयैवोपयोग ॥ किंच तत्र एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाश्रूयते ॥ नहिसाऽधिष्ठानत्वे उपपद्यते ।। रज्जुविज्ञानेन तदधिष्ठानकानां सर्वेषां यष्टिमालाव्यालादीनां विज्ञानस्याद- र्शनात् ॥ प्रत्युत तद्विज्ञानेन यष्ट्यादिविज्ञानस्य नाशएव दृश्यते ॥ तथाऽत्र सद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानं नश्येनतु साविज्ञातं स्यात् ॥ अपिच तर " यथासोम्योनमृरिपडेनसा- मृण्मयविज्ञावस्यात् ॥ यथा पोम्पैकेनलोहमणिनासरलोहमयविज्ञावस्यात् " इत्यादिना घटकटकादिकंप्रति परिणाम्युपादानमेन मृरसुवर्णादिकं दृष्टांतीक्रियते ॥ भवो ब्रह्मणोपि परिणाम्युपादानस्वमेव सन्मूलाइत्यादिनोच्याइति निश्चीयते । अन्यथा रतुभुजगाव दृष्टांतीक्रियेत ॥ अन्यच भुजंगादिकं प्रति तजातीय शुकशोणिसादेरेवोपादानवादधिष्ठा- नस्योपादानत्वमेव नसभवति ॥ अन्यथा घटादिनिर्मातुकामेन मृदादिकमिन रजवादि- कामेन शुक्स्यायेगोपादीयेत नतु सत्खन्याधन्विप्येत ॥ नापिभुजंगादेःपूर्वकाले रवादावभेदेन स्थिति संभवति ॥ अतस्तथासति तर सदेवमोग्वेदमनमासीत् " इति न वदेत् ॥ अथभ्रमात्प्रज्जुरेवासीय भुजंगम इति चेत्तई सदेवसोम्याग्र- घासीदित्येव वदेत् ॥ अपरं च तन्त्र (खंड ८) “यनैतत्पुरुषोशिशिपतिनाम" इश्युपकायेदं पठ्यते " नौतच्डंगमुत्पतितसोन्यविज्ञानीहिनेदममूलभविष्यतीति ॥३॥ तस्वकमूलस्यादन्यत्राबादेवमेवखलुसोम्याग्नेन मुंगेनापोमूलमन्विच्छनि सोम्यशुंगेन- तेजोमूलमन्विच्छतेजसासोम्यशुगेनसन्मूलमन्यिच्छ सन्मूला सोम्येमा सर्ग:प्रजा.सदा- यतना.सत्पतिष्टाः" इति ॥ अर्थस्तु एवच्छीरशुंगंवटकणिकायाअंकुरइव कार्यमुद्भूतं । इदं शरीररूपंकार्य न अमूलं निष्कारणं सात् ॥ तर्हि तस्यकमूलमितिप्रमे भवादन्यत्रकारस्याम्झितु मनमेवासमूलं । एवमेवानरूपेण अँगेनकार्यण भद्रूपमूलंकार भन्दिछ ॥ अयूपेणकार्य तेजोरूपंकारणं तेजोरूपेणचकार्येण प्रारूपं कारणमिति ॥ मा च शरीरासजलानामन्नजलतेजांसिपरिणामिकारणान्येव नरवधिष्ठानानि । अतोनमापि ताशकारणमेववक्तव्यम् ॥ नच तेषामप्यधिष्ठानत्वं वाये । प्रत्यक्षविरोधात् ॥ मन्नादिक्षाने शरीरादिनाशप्रसंगात् ।। अधिष्ठाने कल्पितंवस्तु “ ·२२४ मारुतशक्तिसहितःप्राभञ्जनः इतरकल्पनस्याधिष्ठान वदपीतरकल्पनस्साधिष्ठानमितिकल्पनायाः सुतरामराक्यवाच ॥ महिरजौकल्पितेभुजंगे यप्टे.कल्पना तस्यांच मालाया.सेतिपरंपरा फापिदृष्टचरी ॥ सन्मूलराइत्यत्रमूल शब्दस्याधिष्टानपरत्वादरेतुपूर्वमपि तत्परत्वं स्यात् ॥ वनपरिणामिपरत्ये- प्रापितथात्वमेवसिध्येत् ॥ शुंगच वीजस्योपादेयमेव नतुवियतः ॥ अतः शुंगत्वकथनादपि त्वदभिमतार्थस्ययाधः ॥ भन्ययाक्लिष्टक्ल्पनापेक्षया माया मूला इत्याच स्पष्टंभूयात् ।। मूरजवच्छिनचैतन्यमित्यादितु तन्मतमनुरुप्यतंप्रत्युक्तम् ॥ यश्च कथमसतःसज्जा- येते" तिश्रुते.सरवेनाप्रतीयमानारसत्वेनप्रतीयमानकथंजायतेत्यर्थठतः ॥ सोऽशक्य एव ॥ तथासति "सदेवसोम्ये" सन्नापिसछन्दः ताशार्थकः कुतोनस्थात् ॥ नचेष्टा- पत्तिः ॥ स्वभाप्यविरोधात् ॥ ॐतत्सदितिनिर्देशइतिगीताविरोधाच ॥ फिंच मायाया:- सत्यासत्वान्यामुभयथापि प्रतीतेजंगतोपि तथाप्रतीतेश्चत्वयावाच्यतया त्वन्मते सरयेना- प्रतीयमानारसत्येनप्रतीयमान सत्येनप्रतीयमानासत्येनामतीयमानंच जायतएवेति कर्थ- जायतेत्याक्षेपोऽसंगतः ॥ अनत्यमेव सरछन्दमाश्रित्य सूअकृता (म० २ पा० १सू० १३)" सत्याचावरस्य " इतिप्रपंचस्य सत्यमेव निर्णीतम् ॥ मन्यथा सत्त्वेन प्रतीय- मानत्वादित्येयासंदिग्धं सूत्रयेत् ॥ सूत्रस्यसंदेहधारणार्थत्वात् ॥ सर्वव्रतयार्थदुराग्रहे "सदेवे" सादावपि बलात्तत्प्रसक्तिः ॥ अतःशवयार्थस्यावाधारसूत्रादिना तथैवतात्पर्यस्य निश्चयाच निललक्षणा नादरणीया ॥ नाशोत्पत्तिप्रत्यक्षत्वाविर्भावतिरोभावविपर्य । श्रौतदर्शनेश्रुते प्रत्यक्षादिवोबलीयस्त्वात् ॥ अन्यथाऽवैनाशिकप्रक्रियाऽऽपद्येत नतु खदभिमतसिद्धिः । वाचारंभणश्रुतिविरोधस्तु तवैव नतु ममेत्यनुपर्दस्फुटीमविष्यति ।। यच वस्तुतस्त्वेकइत्याहुरित्यादि तदसत् ॥ तत्र (म० ८ स. २) “सदेवसोम्येदम- प्रभासीदेकमेवाद्वितीयम् ॥ तदैकाहुरसदेवेदमनशासीदेकमेवाद्वितीय ॥ तस्मादसत. सजायत । कुतस्तुसलुसोम्येवस्यादितिहोवाच कथमसत सजायतेति ॥ सत्येवसोम्ये- दमममासीत्" इति पठ्यते ॥ सक्षेपतोऽर्थस्तु ॥ इदंपरिदृश्यमानंजगत् भने सृष्टे.पूर्व सदेव मासीत् ॥ एषकारोसरवादिपक्षम्यवच्छेदार्थ ॥ एकमेवाद्वितीयं ॥ सजातीयादिभे- दशून्यं ।। तत् ह तस्मिन् कारणरूपेवस्तुनिविषये एकेअन्ये भासुराः भाहुः ॥ इदंप्रतीय- मानमग्रे असदेव आसीत् ॥ तसादसद्रूपाद्वस्तुन सत् जगदजायत अदभावश्छांदसः ॥ तन्मतं खण्डयति ॥ तनासत्पदेनाभावमानविवक्ष्यते ।। सत्येन प्रतीयमानमसद्वस्तु वा ॥ माय ॥ तथासति कुतरतुखलुसोम्येवं स्यात् ॥ एवंविचित्रजगत् कुतउत्पद्येत ॥ अभाव- स्यैकरवात् ॥ अभावमानस्थकारणत्वायोगाच ॥ निरधिकरणकाभावाप्रसिद्धेश्च ॥ नद्वि- तीयः ॥ तथासति क्थमसत सजायेत ॥ असतस्तुत वास्तवं सत् कथंजायेत नहिस्वा मिकमृदा पारमार्थिकघटोभवति ॥ तस्मात्सत्त्वेवसोम्येदमप्रभासीदेकमेवाद्वितीयम् ॥ तुशब्द पूर्णपक्षव्यावर्तकः ॥ इदमने सदेवासीदितिनिश्चय ॥ यदिकार्यस्य सत्वमेवेति- नामिप्रेयात् किंतु कारणस्यासत्वनिराकरणमेवाभिप्रेयात् ॥ तदा सदेव सोम्येदं सत्वेव- सोम्येदमितिपुन पुनरिदपदंनवदेत् ॥ किंचानपरमतानुवादेपि एकमेवाद्वितीयमितिस- रयादिनिर्दिश्यते ॥ अत्यंतासति च वनिर्देशोनघटते भतस्तनिर्देशाप्मातीतिकसत्वमस- ·सहस्राक्षखण्डनम् २२५ दित्युक्त्या सरपंच स्पटमवगम्यतएवेति स्वभिमतं सत्यामधाम्यामनिर्वचनीयंगरण- मप्यनूद्यामनिरस्तं भवति ।। नत्वरयंतासदेनकारणम् ॥ किंच कारणासपेचिसंडयिपितेपि कंठरवोस कार्यसत्वं श्रुत्यभिप्रेतं न या ॥ नद्वितीयः सत्पदोपादानानर्थस्यप्रसंगात् ॥ उपात्तस्यापिपरित्यागेहेतोरभावात् ॥ नपारोप्यस्याधिष्ठानामेदंसदितिपदमाहेतिवाप्यम्॥ तथासति सदेवत्यादावपि तथार्यमाश्रित्य मायैवगृह्यताम् सप्रनगृह्यते चेरमारणे- क्यात्तात्पर्यग्राहकाभागयानापिनगृह्यताम् ॥ किंचफार्यस्यमायिकटये सेजःप्रभृतीनामी- क्षणमपि नसंगरखेत । श्रूयतेत तग्रतत् ॥ "तत्तेजपेक्षत ता भापऐक्षत" इति । नहिरजौकल्पितः सौहंदशेयमित्यादीक्षते ॥ ग्रह्मणस्तत्तदपेणपरिणतस्यत्यीक्षण संभवति ॥ मधेदमीक्षण गौणं कल्भ्यम् ॥ तदैशलेसनापिगौणतापतेः ॥ नयेष्टापत्तिः ॥ ईशत्यधि- करणविरोधात् ।। गौणश्चेलेत्यादिगुणसूत्रैम्तस्याःप्रतिपेघाच ॥ “ऐतदात्म्यमिदंसर्ववत्स- स्य" मितिकार्यसत्तातनाभ्यस्यतइति नसत्पदार्थलेशादन्यथाफरन्यः । एतरसकलानुरो. धादायगुडजिन्हिका ॥ एवममायिकत्वेसत्येवाभ्रांतेश्वरेक्षणीयत्वम् । तत्मवेष्टव्यत्वं घ तेजःप्रभृतीनां संगच्छेत् ॥ नहि गंधर्वनगरं कश्चिदपि प्रवेष्टुमीष्टे प्रविश्य च किंचिरकर्वम्॥ श्रूयतेतु तत्तन ॥ " सेयंदेवतेक्षतताइमिमास्तिस्रोदेवता अनेनजीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपेव्याकरयाणीति ॥ तासांत्रिवृतं त्रिवृतमेकैकांफरवाणीति" इत्यादि ॥ किंच जग- ब्रह्मणोडचेतनतयाविलक्षणत्वात् कार्यकारणभावानुपपत्तिमाशंक्यस्वकारोद्वितीयस्य- प्रथमे (सू०६) "दृश्यते" यितिसमाधते ॥ यदि सदसरयामामनिर्वचनीयामाया कारणं तादृशंजगच कार्यस्यार्हि व्यथएव शंकासमाधाने स्याताम् ॥ अनेच (सू. मसदितिजतिषेधमानस्वात्" इति कारणसासत्वनिराकरोनि ॥ असदेवेद- मित्यनुवादस्यप्रतिपेधार्थतामेववक्ति ॥ यदिमायाकारणं स्यात्तर्हिव्यर्थोय निरासप्रयासः ॥ नचतस्याःसदसरवाळव्यर्थ इतिवाच्यम् ॥ अनुवादे एकत्वसंख्यादियोगिनएपासतः ॥ कारणताबोधनेनसत्त्येनप्रतीयमानमसदिति सुखेन लामात् ॥ वस्तुतस्तु जगतोमायिक- त्वम् तस्याः सदसदूपत्यम् कार्यस्य च तथास्वं कापि सूत्रकृतानोक्तम् प्रयुतासम्वनिरा- कृतमेव ॥ सत्यमेव च समार्थतम् ॥ भदोनिर्मूलं तत्कटपनम् ॥ यदितथास्यात्सर्वसंदेह- वारणायैवप्रवृत्तमाचार्यः कथंस्पटन धूयात् ।। असत्यमप्रतिष्ठतइतिभगवद्वाक्यंत्वसत्यंवदत- स्तुवापिनिंदांकरोत्येव ॥ नचासत्यपदमयंतासत्परम् ।। मयानुप्रातीतिकसत्तायाअंगीकारान- मन्मतस्यनिंदापरंतत् किंतु बाह्यमतस्यैवेति वाच्यम् ॥ प्रतीतेः स्वीकारेणपानीतिकसत्ता- याबाह्य मतेप्यनपायात् ॥ किंवसति यत्रपुराणेपुवैराग्याथपुरुतुःखदुःखत्यादिकथन- पुरःसरमिदंजगदसत्स्वरूपमिन्युच्यते ॥ तन्नाप्यसत्पदस तथात्वमाश्रित्य बाह्यमतस्य पुराणसंमतत्वं कृतोनबूपे ॥ केवलमसादेतिकथनेपि साभिमवार्थपरतां च कुतवल्पयसि ।।. यदि च तादापुराणस्थलेवसदसत्यादिपदानां त्वदभिमताकता स्वीक्रियते तत्रापि स्वीक्रियताम् ॥ नचाप्रतिष्ठत्वस्यास्वीकारादत्र चतथाकथनानंदमम्मतपरमितिवाच्यम् ॥ उन्नतेमासुराः जगदुसत्यमाहुः ॥ अप्रतिष्ठमाहुः ॥ अनीश्वरमाहुरितियोजनायाः प्रती- मा.प्रा०२९ " ·m २२६ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः स्याऽन्यथासमाप्तपुनराप्तिप्रसन्या च अन्यतमकथनेप्यासुरत्वस्य सिद्धे. ॥ अन्ययाकार्य- दशायां तत्सत्तांगीकारेण देवादेरसद्विरक्षगत्वं भूगचतुष्टयस्य नित्यत्वं तन देवादेः प्रतिष्ठां च स्वीकृत्य अनीश्वरस्धमा यतश्चार्गकाः फयंचिसत्तादिकं वदतो बौद्धमेदार नारा स्यु ॥ पिंच न सरप्रतिष्ठयमपि यन्मते शक्यचनम् ॥ यौद्धरसादेः शुक्नया- दौ त्यस्य प्रादिनराकृतस्यात् ॥ एवमसत्यापति पदयोरिदानी त्ययोच्यमानार्थकतायाः असभवादेव शंकराचार्य "असत्ययथाषयमनृतप्रायातयाइदजगत् सर्व असत्यं मप्रति- उंच ॥ नास्तिधर्माधमोप्रतिष्ठा ॥ अतः अप्रतिष्ठ" मितियारयातम् ॥ मधुसूदनसरस्वती- श्रीधरस्वामिप्रभृतिभिव्य असत्यपदं नास्ति सत्य घेदादिकं प्रमाणमोति विवृतम् ॥ मप्रतिष्पदं च तथैव व्याख्यानम् ॥ भतस्त्वदुक्ति प्यादिस्वग्रंथविरद्वा ॥ घस्तुतस्तु तथार्थोपि न संभवति । तयासत्यप्रमाणमधर्ममिति भवेदमनदृष्टतइतिया स्पष्ट वदेव ।। सत्याब्दस्य यदादौ प्रतिष्ठा शब्दस्य धर्माधर्मयोश्च नियतशतरभागन्न तथाप्याख्यानं सर्वैरादतुं शक्यम् ॥ यथाश्रुतापि धन्मते सर्वप्रपंचस्य मिथ्यारवे तदतगंतवेदधर्माधर्माणा- मपि मिथ्यानस्य स्वत. प्राप्तेश्च ।। अतएव तथादिनस्तन तथाप्यनिस्वार. ॥ ईश्वरस्यापि मायिकत्वांगीकाराय ॥ किंच वाक्यस्य स्वमतपरतावारणाय कल्प्यमान जगतः सद्विर- क्षणत्ये सत्यसद्विलक्षणत्यमपि न शक्य वक्तुम् । असब्दप्रवृत्ते. स्वमविवादिषु प्रसिद्धत्वेन विवर्ततयाऽभिमते जगत्यसद्विलक्षणतायाशक्यवचनत्वात् । प्रतियोगिता- वच्छेदकानुयोगितावच्छेदकयोस्क्यानुपपत्त्या सदासदियोरेका समावेशायोगा । नचजगतःसत्यत्वे "वाचारंभणविकारोनामधेय" मित्यादिश्रुति- जगन्मिथ्यात्वप्रतिपादनपरत्वात् । विकारो- घटादिर्वागालबनमायतोनामधेय विकारः नतुनामातिरेकेण विकारोस्तीतिमृत्तिकैव सत्य घटादिमिथ्यैवेति यथा तथापरम कारणं ब्रह्मेव सत्य तद्भिन्नकार्यजातं मिथ्र्यवेत्यभिप्रायादिति- वाच्यम् ॥ जगतोमिथ्यात्वे एकविज्ञानेन सर्व विज्ञानं यत्पति- शातं तन्नसिक्येत् सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानस्यासंभवात् ॥ अपि- च कारणत्वयोधकश्रुतीनांसवम्यात्मत्वब्रह्मत्वबोधकश्रुतीनां चानु- रोधेन कार्यस्य कारणानन्यत्वेसिद्ध “ऐतदात्म्यमिदंसर्वतत्सत्य". मित्यत्राप्यणिमपरिचायनार्थस्यसर्वस्यैव सनिहिततयात पदेन परामर्शात्तस्येव सत्यत्वं विधीयते ॥ सर्वगतमेवचकत्वमनूद्यत्त- इतिमंतन्यम् ॥ अन्यथा सआत्माससत्यमित्येवं पठेत् ॥ (नच नानात्यदर्शननिंदया तस्य मिथ्यात्वसिद्धिरितिवाच्यम्) तस्याश्च- क्षुपश्वचरित्यादिनाब्रह्मस्वरूपमुपक्रम्य पठितत्वेन ब्रह्मस्वरूपइंद्रि- यादिमत्तया जीवदेहवनानात्वस्येव मिथ्यात्वं सिध्यति ॥ नकार्य- नानात्वस्येति ॥ नचानादिकालप्रवृत्ताऽविद्यावशानेदप्रतिभास इति वाच्यम् ॥ अत्यमेदस्य ब्रह्मेच्छया प्रतिभाससमवेऽविद्या- विरोधः तस्य ·. सहस्राक्षखण्डनम् २२७ कल्पितत्वकल्पने प्रमाणाभावात् ॥ तादृशमेदस्याप्यविद्याफल्पितत्वे ब्रह्मणोपि जीवतोल्यापत्तेः ॥ तस्माद्वाचारंभणश्रुतीनां न जगन्मि- ध्यात्वप्रतिपादनपरत्वम् ॥ यत्तु ननु योविकारः पृयुयुनोदरादिः सवाचारंभणा वाचिकक्रियात्मफोनतुकारणाद्यक्तिभेदापादकः यथा सुप्तउत्थिते उपविले च पुरुपे इत्यादिनाऽसन्मतमनूद्य नतु कारणा. दित्यर्थस्य लक्षणां विनावाचारंभणशब्देनायोधात् नागधेयपदस्य कारणस्यैव नामधेयमित्यर्थोपि नाध्याहारमंतरासंगतइत्यादि- दोपापादानं तदपि परमतस्वमताशानपूर्वकमेव ॥ याचारंमणमित्य- स्यारमन्मतेऽयमर्थः योविकारः सवाचारंभणे यदारभ्यते तदारंमणं सत्यल्युटोबहुलमिति कर्मणिल्युत् चागारब्धमित्यर्थः ॥ नामधेयं कारणस्यैव नामधेयम् ॥ इदत्वपलब्धम् ॥ फारणस्यैव तत्रैकेन मृत्पिडेनेत्यादिना प्रकृतत्वात्कारणमेव तत्तदर्थक्रियासिद्धयर्थतेन- सेन नाना व्यवहियतइतिकारणादभिन्नं कार्य ननु स्वेनरूपेण कारणाद्भिनं तदाह मृत्तिकेत्येव सत्यमिति ॥ अत्र कारणादभिन्न- मित्यादिना त्यभिप्रायवर्णनं नतु पदार्थवर्णनम् ॥ येनलक्षणांविने- त्यादिदोपः स्यात्ताशार्थोपिलक्षणांविना नसंभवतीति याच्यते तदाभवन्मतेपि तदनन्यत्यमारंभणशब्दादिभ्यइति सूत्रमाप्ये "यथासोम्येकेनमृत्पिडेनसर्वमृण्मयविज्ञातस्याद्वाचारंभणविकारो नामधेयंमृत्तिकेत्येवसत्य" मित्यस्यव्याख्याने “यतोवाचारंभण. विकारोनामधेयं वाचैवकेवलमस्तीत्यारभ्यते विकारोघटः शराय. उदंचनं चेति ॥ नतु वस्तुवृत्ते न विकारोनाम कश्चिदस्ति नाम- धेयमानं तदनृत"मिति व्याख्यानेपि पाचैव फेवलमारभ्यत इत्यर्थस्य वाचाग्भणमित्यत्रैवकाराभावेन लक्षणामध्याहारं वा विना असंभवात् ॥ एवं नतु वस्तुवृत्ते न विकारोनामकश्चिद- स्तीत्यर्थोपिलक्षणादिकं विना न संभवतीति ॥ तत्र तात्पर्य- वर्णनंचेत्तुल्यमत्रापि ॥ यच्च (कारणमेवहीत्यादित्वसंगतमेव मृदो- घटइतिकथनेनजलाहरणासिद्धे) रित्युक्तम् तदभिप्रायाज्ञानात् ॥ तत्र कारणमेवहि तत्तदर्थक्रियानिप्पत्त्यर्थे घरशरावादिनान्मा व्यवहियतइत्युक्तम् ॥ एवंच प्रामाणिकैः केवलेमृत्पिडे घटइति व्यवहारोनक्रियते ॥ येन जलाहरणसिद्धिः स्यात् दोपदूपितस्य फस्य चिद्वयवहारस्तु नार्थक्रियाकारकः शुक्तौ रजतव्यवहारवत् ॥ मामाणिकानां व्यवहारस्त्ववस्थाविशेषएव भवति वदार्थक्रियापि भवत्येवेति न कोपि दोपः ॥ अवस्थाविशेषस्यैवकार्यत्वात् अन्य.

·२२८ मारुतशतिसहितः प्रामअनः तरस्यान्यतरं प्रति हेतुत्यकथनमप्यसंगतमेव ॥ कार्यस्य मिथ्या- त्वेनामधेयपदेतिपदयोययें दुरद्धरमेव ॥ पाचारंभणविकारो- मृत्तिकैवसत्यमित्यनेनैवार्थसिद्धः ॥ यदप्यनन्यत्वशब्दार्थस्तु अन्य- त्वाभावोनतुतादात्म्यम् ॥ प्रमाणाभावादित्याद्युकं तदप्यन्यत्वश- ब्दार्थाशानात् ॥ अन्यत्वं दिमेदः सच तादात्म्यावच्छिन्नप्रतियो- गिताकाभावस्तदभावश्चतादात्म्यरूपएव मेदाभावस्य प्रतियोगिता- वच्छेदकरूपत्वात् ॥ अत्यंताभावाभावस्यच प्रतियोगिरूपत्वात् अतएवसंयोगिमेदाभावः संयोगस्वरूपएवेतिकथनमपि तार्किकाणां संगच्छते संगच्छते च प्रतियोगितावच्छेदकेनान्योन्याभावस्य प्रतियोगिना सह चात्यंताभावस्य विरोधः ॥ इदं च सिद्धांत- लक्षणेभेदाव्याप्यवृत्तित्वप्रसंगे “तद्धर्मावच्छिन्नभिन्नभेदस्य तद्धर्म- मात्रपर्यवसायितया कपिसंयोगिभिन्नभेदात्मनः कपिसंयोगस्य मूलवृत्तित्वविरोधः नहि घटभिन्नमेदोघटत्यादतिरिच्यते अवश्य- क्लसघटत्वेनैवोपपत्तावतिरिक्तकल्पनायां प्रमाणाभावात् ॥ अन्यथा सर्वत्रामावस्याभावोतिरिक्तएवकल्प्येते" त्यादिना दीधितिकारः- स्पष्टमेवोक्तम् ॥ नव तैस्तद्धर्मावच्छिन्ने भिन्नमेदएव तद्धर्मस्वरूप- उकोनतु तधर्मावच्छिन्नभेदात्यंताभावइति कथं तादात्म्याव- च्छिन्नमेदात्यंताभावस्य तादात्म्यरूपत्वमिति वाच्यं धर्मिमेदस्य धर्मात्यंताभावानतिरिक्तत्वात्समनियताभावानामैक्यात्तादात्म्याय- च्छिन्नभिन्नमेदस्तादात्म्यावच्छिन्नभेदात्यंताभावएव सच तादा- म्यरूपएवेल्यवश्यक्लप्तेन तेनैवोपपत्तावतिरिक्तकल्पने गौरवस्यव बाधकस्यादिति (नतुतादात्म्य प्रमाणाभावा )दित्यसंगतमेव लाधवरूपप्रमाणस्यसत्वात् (सवकार्यस्यमिथ्यात्वा) दित्यप्य- संगतम् ॥ कार्यस्य मिथ्यात्वे तत्र सदन्यत्वाभावोनसंभवति ॥ मिथ्यास दिल्यप्रती मिथ्या सन्नेतिप्रतीतेश्च ॥ मिथ्याने तु- कार्यस्य सदन्यत्वमेव नत्वन्यत्वाभाव इति तदनन्यत्वमारंभणशब्दा- दिभ्यइति सूत्रविरोधो दुरुद्धरपव ॥ तस्मात्कार्यस्य सत्यत्वमेव ॥ मेदादीनामप्यस्मन्मतेनासत्वमिति (कार्यस्यासत्वेपि कारणस्य लत्वं तु त्वन्मते मेदादेरसत्वेपितत्कारणस्य यथा सत्वं तथा बोध्य) मिति दृष्टांतप्रदर्शनमप्यसंगतमेव ॥ यश्च ( किंचस्वानन्यावयव- विन्यासान्यतद्विन्यासांतरानन्यस्ये) त्यादि प्रलापः सत्वस्मन्मताशा- नकृतत्वादुपेक्ष्यतः तादृग्विन्यासानां कल्पितत्व प्रमाणाभावाच ।

·* सहस्राक्षखण्डनम् २२९ सहस्राक्षे * तद्वारयस्पेत्यादि भेदाभायइतियोध्यमित्यंतं भाग निरावति ॥ न च जगतइत्यादिना ॥ प्रमाणाभावाचेत्यतेन ॥ जगतोमिथ्यात्वइत्यादि ॥ अयं भावः ॥ तन्मिथ्यात्ये वाचारंमणश्रुतेस्तात्पर्यमित्यशयकल्पनम् ॥ तथासति उपप्रमे "उततमादेशमप्राशो येनाश्रुतं श्रुतंभवत्यमतमतमविज्ञातविज्ञातमिति" इति एक- वणमनन विज्ञानः सर्यस्य श्रवणमनन विज्ञानानि सिध्यंतीति प्रतिज्ञा विरुध्येत ॥ सत्य- वस्तुज्ञानेन मिथ्यावस्तुज्ञानस्सायोगाव ॥ गहि उशाने सर्पमालादयः सर्वं ज्ञाता भवति ॥ प्रत्युत तज्ज्ञाने सर्पादिज्ञानं नश्यत्येवेति विवर्तवादे एकविज्ञानेन सर्यस्याप्य- विज्ञानमेवापद्यते ॥ ब्रह्मज्ञानोत्तरं स्वन्मते प्रपंचस्य विलयात् ॥ तदाप्यविलये कदापि न विलयः स्यात् ॥ यदा च सर्व ज्ञायते तदा नकज्ञानम् ॥ अतः प्रतिज्ञापिरोधस्त्वन्मते मुस्थः ॥ भपिच “ तस्माद्वाएतम्मादात्मन आकाशः संभूतः ॥ यतोवाइमानि भूतानि" इत्यादिकारणत्वयोधकश्रुतीना “मिदंसयदयमारमा ॥ सर्वतंपरादायोन्यत्राऽऽत्म- तद्वाक्यस्यजगत्सत्यत्वपरत्वेतु वाचारम्भणश्रुतिविरोधः ॥ ननु योविकारः पृथुनो- दरादिःसवाचारंभण वाचिकक्रियात्मकोनतुकारणाद्वयक्तिमेदापादकः ॥ यथासुप्तउत्थित उपविष्टेच पुरुषेऽवयव विन्यासमेशेनपुरुषमेदोऽतोनामधेयं कारणस्यैवनामधेयं कारणमेवहि- ततदर्थक्रियानिष्पत्यर्थ पटदारावादिनानाऽऽहूयतइतिकारणादभिनंकार्यतदा मृत्तिकेत्येव- सत्यम् ॥ अन्यथा कार्याभावेन ब्रह्म कस्य कारणस्यात् ॥ कारणायाभावकारणत्ववादि- कायतोवाइलादिकाःश्रुतयोविरुद्धयरन् । यदिविकारेवाड्मानतामभिप्रेयाद्वाचारम्भणं विकारो- मृत्तिकैवसत्यमितिवदेत् ॥ तावतेवकार्यस्यमिथ्यात्वसिद्धेः ॥ वदतितु नामधेयपदेति- 'पदाभ्यांघटितम् ॥ तेनकारणादभिन्नकार्यमितितात्पर्यादुक्तएवार्थः ॥ किच वाचारम्भमिति- वाक्यमुपक्रम्याऽग्रे पथमसतःसजायतेतिसदेवसौम्येदमप्रआसीदिति पठितम् ॥ अतएव सूत्रकारइमामेवश्रुति विपयीकृत्य तदनन्यस्वमारम्भगशब्दादिभ्यइत्यवदत् ॥ अर्थस्तुवाचा- रम्भणमित्यादिशब्देभ्यस्तदनन्यत्वकारणानन्यत्रकारणादमिनत्वंयोध्यतइति ॥ अनादिपदे- नेतिपदं नामधेयपद सदेवेत्यादिवाक्यानि गृह्यन्तेइतिचेन । नतुकारणादित्यर्थस्य लक्षणाविना- वाचारम्भणशब्देनाऽवोधात् ॥ नामधेयपदस्यकारणस्यैवनामधेयमित्यर्थोऽपिनाऽध्याहार- मन्तरासंगतः । कारणमेवहीत्यादित्वसंगतमेव मृदोघटइतिकथनेनजलाहरणासिदः ॥ तस्माद्वाचारम्भणविकार इत्यनान्यतरस्यान्यतरप्रतिहेतुत्वम् ॥ इतिशब्दस्यपूर्ववान्वयेनइति- मृत्तिकैवेतिव्याख्येयम् ॥ अतोनपदद्वयवैयर्यम् ॥ सूत्रआदिपदेनैतदात्म्यमिदंसमित्यादि- कारणामेदबोधकं नेहनानास्तीत्यादिचगृह्यते ॥ अनन्यत्वशब्दार्थस्तुअन्यलाभावोनतु- तादात्म्यम् ॥ प्रमागाभावात् ।। सचकार्यस्य मिथ्यात्वात् । अतएवारम्मणशब्दादिभ्यइत्युकं नतुसच्छन्दादिभ्यइति ॥ कार्यस्याऽसत्त्वेऽपि कारणस्य सत्त्वं तुत्वन्मतेभेदादेरसत्त्वेपि- तत्कारणस्पयथासत्वंतथाबोध्यम् ॥ किचखानन्यावयवविन्यासान्यतद्विन्यासान्तरानन्यस्य- खतोऽनन्यतायाअयुक्तत्वेनावयवविन्यासमैदोनपुरुषभेदइसप्यसंगतम् ॥ अतस्तत्रापिता- दग्विन्यासानांकल्पितत्वेनैवपुरुषभेदाभाव इतिबोध्यम् ॥

·२३० मारुतशक्तिसहितःप्रामानः नासर्ववेद ॥ ससिल्विदग्रहतजलान् ॥ तदात्मान स्वयमकुरत " इत्यादीना- मात्मत्वग्रहत्वबोधकश्रुतीनां चानुरोधेन कार्यसकारणानन्यत्यमेव सिध्यति ॥ मिथ्यात्वे तु ता पीडयेरन् ।। मिथ्यासत्यवस्तुनोपयायोगात् ।। किंच तत्रैच " सयएपो- णिमतदारम्यमिदमयंतरसत्य" मितिप्तजिहितकार्य वच्छ-देन परामृश्य तस्य- सत्यत्वमसदिग्धं श्राव्यते ॥ याचारभणवास्यार्थस्त्वनुपदं यक्ष्यते ॥ बृहदारण्यके नानात्वदर्शनस्पनिंदातु जीरवद्रह्मणिदेद्रियादिविभागदर्शनस्यैव नतु कार्यदर्शनस्य ॥ घामदेवादिनांमहाविदां कार्यदर्शनश्रवणात् ॥ मिथ्याचे च ब्रह्मण कारणत्वमपि न स्यात् ।। ग्रहाणा अविद्ययैव कार्यकल्पितमिति कथने तु जीवील्यमज्ञवापादक प्रसज्येत ।। विस्तरेण चेद सर्वमुपादयिष्यते ॥ यच (श्लो० ४१) पूर्यायस्था तुमृपाघटावस्था- ततोऽमघत् ॥ घटोपिमृत्तिकारूपोलयेपश्चाचमृत्तिकैतिमातडकारिकाटीकास्थ लेसं यथा- कथंचियनुयोविकारइत्यादिनाऽनूय नतुकारणादित्यादिपदद्वयवैयद्यमित्यन्त प्रकृततुति- वाक्याविषयकमुक्तं तदसत् ॥ तत्रहि एकविज्ञानेनसर्वविज्ञानप्रतिज्ञोत्तर "कथं- नुभगय सआदेशोभवती" तिश्वेतकेतुनावृष्टे “ यथासाम्यैकनमृत्पिडेनसयं मृण्मयं- विज्ञावस्थादाचारभणविकारोनामधेयंमृत्तिकेत्येवसत्यम् ॥ यथासोम्यफेनलोहमणिना. सर्वलोहमयविज्ञातस्याद्वाचारभणविकारोनामधेयलोहमित्येवसत्यम् ॥ यथासोम्यैकेग- नखनिकृन्तनेन सर्वकार्णायसविज्ञातरस्यावाचारभणविकारोनामधेयंकृष्णायसमित्येवसस्य एवं सोम्यसभादेशोभवतीति" इत्युद्दारकाह ॥ सत्रएकविज्ञानेनसर्वविज्ञान कथंस्यादिति शकावारणाय दृष्टांतमुरोन प्रवृत्तेनिरूपणे जगन्मिथ्यात्वं निवर्तवादश्च नैय घटते ॥ उक्कदिशाप्रत्युतप्रतिज्ञायाभंगप्रमंगात् ॥ विवर्तदृष्टांतानामस्पर्शात् ॥ परि- णामिदृष्टांतानामेवोपादानाच ॥ मत्र च कारणस्य साकारस्वद्योतनायैव पिंडमण्यादि- शब्दग्रहणम् ॥ अन्यथा एकयामृदेत्यायेव वदेत् ॥ तथालयवाक्यार्थ हेसोम्य यथा एनकेवलेनमृपिण्डेन अर्थाद्विज्ञातेनसता सर्वमशेष भृण्मय मृत्कार्य विज्ञातं स्यात् ॥ घटाद्यवस्थायां मृत्पिण्डविशेपरवानपायात् ॥ तदेवोपपादयति ॥ वाचारभण- मिति ॥ भारभ्यत इत्यारमणे मुखनासिकावचनइत्यादिवबाहुलकारकर्मणिल्युत् ॥ यो विकार कार्यावस्थाया पृथुबुनोदरत्यादिदर्शनमूलकारणत्वप्रतिपेषरूप स्वरूपच्यायः सवाचारभणे पाचवारभ्यते नतु वस्तुत । तद्यथा शुद्धिकामेनमृदमानयेत्युक्त नियोज्येन घटादाचानीते घटोयं नमृत्तिकेति प्रतिषिध्यते ॥ सप्रतिपेधोवाध्यात्रारब्धोन वास्तवः ।। तथान घटोय नब्रह्मेति लौकिकार्थकामकृत प्रतिषेधोपि ॥ नचाविकारशब्देनकार्य शक्यम् ॥ तस्य त्वन्मते नामरूपमानस्वरूपत्वात् ॥ विकारशब्देनेवोभयोलामे नाम धेयपदवैयध्यप्रसगात् ॥ कार्यस वाड्मा गारब्धत्वे मृदिघटइत्यादिप्रयोगमाण घटादिदर्शन जलानयनादिसिद्विश्वापद्येत ॥ अथ कस्यायं विकारोवागारब्धहत्याकांक्षायां मृस्पिण्डेति पूर्वोक्तस्य कारणस्यैयेत्येव निश्चीयते नतु वस्त्वंतरस्येति ॥ एवं चविसारपदइव नामधेयपदेपि तस्यैव सबधितयाऽन्दयोऽर्यादेव प्रतीयतेऽतोनाध्याहारादिकेश ॥ नच.

·सहस्राक्षखण्डनम् २३१ मामधेयमपि वाचारब्धमित्यर्थः संभयति ॥ याचोनामधेयानतिरिक्तवात् ॥ तग्मात्तन. तेन नियतविन्यासविशेषेण स्थितस्य मृपिण्डस्यैव घटशरावादिनामधेयामित्यर्थः । तथाहि मारिपडे सर्वाकृतिसमावेशः ॥ कारपापागादिवत् ॥ इदं चतुरीयलोक- खंडन उपपादयिष्यामः ॥ पृथुनुभोदरादियत्तद्विन्यासविशेषेण स्थितायपितस्य मृतिप- ण्डवं नैनापैति । अन्यथा शरीरादिषु पिंडव्यहारानुपपत्तेः ॥ तथाच रूपनाम- व्याकरणावसरे येनयेन विन्यासेन स्थित तिस्तत्तदर्थक्रियासिद्धयर्थ तेनतेन नाम्ना व्यवहियतइतिकारणादभिसमेव कार्य नतु स्पेन रूपेण कारणादिनं तदाह मृत्तिकेत्येव सत्यमिति ॥ अत्र सत्यमिति न मृत्तिकायाविशेषणमितिशब्देनव्यवधानात् क्लीवनिर्देशाच ।। किंतु सर्व मृण्मयमितिपूर्वोक्तस्यैवविशेषणम् ॥ अन्यथा मृत्तिकर सत्येत्येव वदेत् ॥ इतिशब्दोष हैतीप्रकारे वा ॥ तयाच सांमृत्तिकादभिन्नमितिहेतोरेव सत्य ॥ कारणरूपेणैव सत्यमितिवार्थः । नतु मिथ्या ॥ वाचारंभणत्येन खपुष्पतुल्यतया सर्वथा कार्यस्याभावे नहा कस्य कारणं भवेत् ॥ तदभावेच यतोयेत्यादिवतुश्रुतिया- कोपः ।। प्राची " नतुकारणाद्वयतिभेदापादक" इत्यादि कथनं तु तात्पर्यवर्णनमेव ॥ मतोनलक्षणादिप्रसंगः ॥ अन्यथा तदनन्यस्वसूत्रभाष्यस्थत्वसंमतव्यारयानेपि मूलोक्त- दिशा तत्प्रसंगः ॥ " नामधेयमापोतदनृतं" इत्यादेत्रिपदाद्यध्याहारमनृतादी नाम- धेयादिपदस्यलक्षणांचांतरेणायितुमशक्यत्वात् ॥ यत्तु मृदोघटइतिकथनेन जलाहरणा- सिद्धरित्युक्तं तत्तु स्यपादेकुठारपातनम् ॥ त्वयाख्याने कार्यमानस्य वाचवारभ्यमाणतया तवैवतदोपप्रसक्तः ॥ मम तु रूपनामव्याकरणानुरोधेन व्यवहारस्यांगीकाराददोपः प्राग्द- िितः ॥ यथा सुहाउस्थितउपविष्टेवापुरपे तयातथाप्रतीतावपि न पुरुषभेदः ।। परं सुप्ता- दिशब्दैर्व्यवहारस्तु यदा तादृशावयव विन्यासस्तदैव ॥ तथान मृदोभेदाभावेपि तन घटादिशब्दप्रयोगस्तत्तद्विन्यासोपलंभनकालएष । अन्यथा प्याकरणवाधापत्तः ॥ नाप्य- न्यतरस्यान्यतरंप्रति हेतुत्वं संगच्छते ॥मानाभापात् ॥ वाचरंभणत्वोत्यैव नामधेयमात्र- ताया सिया पुनस्तत्पदवैय-नुच्छेदात् ॥ नापीतिशब्दस्य पूर्वयोजना श्रुत्यभिप्रेता। तथासनीतिमृत्तिरवसत्यमितिपठेत् ॥ पठतित्वेवम् ॥ अतउक्तएवार्थः ॥ प्रसह्य योजने पिबदुग्धविपंहित्येसादावपि विपिचैत्यर्थोनशक्योवारयितुम् ॥ किंच तथाकल्पनेपि नामधे. येतिपदयोवैयथ्यं दुल्डरमेव ॥ वाचारंभणं विकारोमृत्तिच सत्यमित्येतायतैय ब्रह्मसर जगन्मिथ्येतिबोधसंभवात् ॥ एकादयास्कंधेपि एतच्छुत्योजगत कालत्रयेपि ब्रह्मामेदस- पोदर्शितः ।। यस्तुपस्यादिरंतश्चसमध्यंचतस्यनत् ॥ विकारो व्यवहाराथं यथातैजसपार्थि- वा इति ।। नहिबौद्धसर्पस्यमध्ये प्रतीतिसमये भायंत्यो रभवभेदः संभवति ॥ मतो विकारोन्यथाव्यपदेशोविविधव्यवहारप्रयोजनकएव ॥ अन्नच पार्थिवपदेन मृस्पिडस सैजसपदेन लोहमणिनरनिकृतनयोश्च समर्पणेन प्रकृतश्रुत्यर्थनिरूपणं निीयते ॥ अष्टम-- स्कंधेपि (१०६ श्लो०१०)त्वरयन भासीत्वयि मध्यमासीत्वय्यंतशासीदिदमारमतये ॥ बमादिरंतोजगतोऽस्यमध्यघटस्यमृरस्नेवपरस्परसादिति ॥ प्रकृतश्रुत्यभिप्रायकथने काल- ·२३२ मायतशक्तिसहितः प्रामसनः येऽप्यमाभ्यरयंकारणाभेदोक्तः ॥ अयकार्यझियाणामपिकारणापीनवयानिमित्तताम- पितस्यय दर्शयितुंच नसनितनयाययं ॥ लोहान्दश्यामसुवर्णादिपरः ॥ सर्वचजसं. लोहमित्यमरोतः ॥ शैलीदारमयी लोदीत्यादी ययाप्रयोगाय ॥ लोइयाश्याश्चैकार- शेस्कंधेदर्शितः ॥ (म० २८ लो. १९) यथासुवर्णसुकृतंपुरस्तात्पद्याथपर्यसहिरण्मय- स्य ॥ मध्येतदेवव्ययहायमानानापदेशरामस्थतद्वत् ॥ द्वादशेपि (म० ४ श्लो० ३०) ययाहिरण्यंबहुधासमीयतेनृमि.क्रियामिन्यवहारमार्गमु ॥ एवंयचोभिभगवानघोक्षजो च्याण्यायतेलौकिकपैदिकजनैः ॥ एपमुपयूहणेनापि कारणस्यैव तत्तसामधेपमित्योंद्र डि. तोयेदितम्यः ॥ तसादस्य यायसनगतोमहानन्यायएव तात्पर्य नतुमिप्यावे ॥ अतएव निर्णीतवान् सूग्रकार. (म. २ पा. १सू १४) "सदनन्यायमारंभणशन्दादिभ्य." इत्यादिना ॥ अर्थस्तु । कारणानन्यस्वम् ॥ ननुमिध्यास्वमारंभणशब्दादिम्य प्रतीयते ॥ पग्रादिपदेन नामधेयपदमितिशब्द. सदेपेत्यादिवाक्यानि च गृह्यते ॥ एकप्रकरण- स्थयात् ॥ सेनेतदारम्यवाक्यस्य संप्रदः संमतएव ॥ नेहनानेत्यादेस्तु न संग्रहः ॥ शाखांतरस्थत्येनार तदुपस्थापकामापात् ॥ हेतुमाध्ययोयधिकरण्यप्रसगाच ॥ इदं चाधिकरण “प्रकृतिश्च" इत्यधिकरणोकं समर्थयितुं प्रत्तम् ॥ तन प्रतिशादृष्टांत- यलादभितनिमित्तोपादानस्यं साधितम् ॥ दृष्टांतवाश्योपेच मिथ्यात्वप्रतीतो तससि- ध्येतद.श्रुतिविप्रतिधं विषयीकृत्य सोतीतिपूर्यपक्षे नास्तीत्यनेन साध्यते ॥ तनारम- शब्दादिभ्यइत्येव वस्तुमुचितम् ॥ नतु सध्छन्दादिभ्यइति ॥ प्रथमोपस्थित- त्वात् ॥ विकारस्य वाध्यातारब्धतायास्ततएवसिख्यातेन कार्य कारणानन्यता- यानिश्चयाथ ॥ अन्यत्तरप्रकरणस्यत्वादिपदेन संगृहीतम् ॥ कंठरवेणच सच्छशब्दो हेवकृतः ॥ “ सरवाचाररस्स" इति ॥ एतेन (भतएयारंभणाब्दादिभ्यइत्युक्त- नतुसच्छब्दादिम्यइति) इति प्रत्युक्तम् ॥ यत्तु (अनन्यस्वशब्दार्थरतुमन्यत्वा- भायोनतुतादात्म्यम् ॥ प्रमाणाभावात् ॥ सचकार्यस्यमिप्यास्यात् ) इति तदुपह- सनीयम् ॥ ऐतदात्म्यमिदंसमिति तादात्म्यग्राहकप्रमाणस्य स्वयमेवादिपदेन संग्रहात् ॥ मिथ्यात्वसाधनाय सौनशब्दोभेदाभावपरः साधनीयम्सन मिथ्यात्वस्यैव हेतु- तयोक्तिः कौशलख्यापिका ॥ नचानन्यत्वशब्दार्थः सशक्यरचनः॥ (सू०१५।१६) "भाषेचोपलब्धेः ॥ सत्याचावरस्य" इत्यग्रिमसूत्रद्वयविरोधात् ॥ तादात्म्यएव वौहेतू सगच्छेते नतुकारणमात्रसस्वरये ॥ अन्नचाररस्य कार्यस्य सत्य कंठरवेणोच्यते ॥ कारणत्यैवसत्यत्वे तत्पीड्येत ॥ तथाऽभिप्रायेसतिच मिथ्यात्यमारभणशब्दादिभ्यइत्येव सूरयेत् ॥ विकारशब्दस्यकार्यपरतावरात् ॥ नचतर्हिसत्यत्वमारभणशब्दादिभ्य इत्यपिकुतोनसूनितमितिशंषयम् ॥ सिद्धातरीत्यास्वरूपप्रच्युतिरूपविकारस्यवागारब्ध- तया कार्यस्य कारणानन्यत्वएवारभणशब्दस्य हेतुतौचित्यात् ।। अग्रेटरवेगावरस्य सत्व- कयनाञ्च ॥ एतेनैव तदनन्यत्वसूने (भेदव्यासेधएवं क्रियते नस्यभेदोयोध्यत) इति- भामतीकारायुक्तिः प्रत्युतका श्रौतप्रतिज्ञादृष्टांतयोरुपरोधात् ॥ प्रतिषिद्धभेदेऽभेदएवपर्यव- ·प्रयासश्च सहनाक्षखण्डनम् २३३ सानाच ॥ राहोःशिरइत्यादी यमामधेपमानत्यमुळे तनाप्यमेद एप सिध्यति ।। भभिलापमाप्रस्वेखपुष्पवरकदापिराहुनापलभ्येत ॥ रज्जुसर्पमृगतृष्णादाय्यासेधमाय सुतस्यावस्तुरयात् ॥ उत्तरक्षणे याधात् ॥ मचायतथा ॥ पाधाभावात् ॥ ग्रहाविदाम- पिशुकामदेवादीनांमपंचमतीतेः ॥ तद्वैतत्पश्यन्नृपिर्वामदेव प्रतिपैदेऽहंमनुरभयंसूर्य- श्शेति" इति ॥ मिथ्यात्वेतुमन्नादिप्रतीतिस्तस्यनस्यात् ॥ सूत्रादिशब्दपरिगृहीत- वास्ये योपि तादात्म्यस्यैव सिद्दिश्यते ॥ सथाहि तन्न प्रतिज्ञानियां हाय रटांत- अयमुक्त्वा "एवंसोम्यसआदेशोभवति" इत्युक्तोऽपि दृष्टांते कार्यकारणयोः प्रत्य- क्षनाहाष्टांतिके कारणस्यकारणताप्रकारस्यचाप्रत्यक्षस्यात् ॥ "भगवास्येवमेन- यो" इतिश्वेतकेतुनायटे उद्दालकः "तथासौम्य" इतिवल्कयनं प्रतिज्ञाय "सदेव- सोग्येदमन भासीत्" इत्यादिना निरूपितवान् ॥ तत्र "सज्जायते" लिस्पष्टतया कार्यस्यसत्यत्ययक्ति ॥ मिथ्यात्वेविदंशब्दसच्छन्दौपीट्येयाताम् ॥ ममद्वादनिरास- वृथासात ॥ मिथ्यासत्ययोरक्यानुपपत्या "बहुसांप्रजायेये"तीक्षण- मपि न घटेत ॥ तेजःप्रतिसटिरपि न संगच्छेत ॥ नहि दृष्टा स्थाणुरवेन गृही तोचा पुरुषः स्थाणुरहंभवेयमितीक्षयातयाभवति स्थाणुसजतिया ॥ भने च तेज- सोऽपामदशेऽसस्य च संभवे "शोचतिस्वेदतेवापुरुषः" इत्यादिना युधिरध्यते ॥ नह्य थुप्रस्वेदोघा तेजसोवियतः ॥ असंवा वृष्टयादिजलस्य ॥ अन्ययाऽधिष्टानज्ञाने बाध्येत " सेयं देवतैक्षत इत्यादिनोक्तमीक्षणमनुप्रवेशोव्याकरणंचनघटेवानांत- स्वात् ॥ गधर्मनगरादीप्रवेशायोगात् ॥ त्रिवृत्करणमपि तथा ॥ नहि रजौकल्पितः सर्पमित्कतुंशक्यः ॥ यदपि “यदग्नेरोहितंरूपंतेजसस्तद्रूपंयच्छुलतदपायरकृष्णं तदनस्यापागाद रग्निरवंदाचारंभणविकारोनामधेयंत्रीणिरूपाणीयेवसत्य" इत्यादि रास्यायमः ॥ लौकिकबुद्धयाह्यग्निरग्नित्वेनरूपेण स्वतंत्रएव प्रतीयते । नतु तेजोऽब- सतादात्म्येन ॥ तार्किकादया लौकिकाः पृथिव्यतेजःप्रभृतीनि स्वतंत्रद्रव्याग्ये- चाभिमन्यते तद्वारणायेदमुच्यते ॥ तन्नयोः कार्यविशेषस्य संबंधिरोहित रूपं तत्तेजसएव रूपं नतु कारणगुणारब्धंरूपांतरमधिष्ठानेकल्पितंवाकार्यनिष्ठम् ॥ यच्छुक्लं रूपं तदप्यपामेव ॥ यत्कृष्णं रूपं तदपि पृथिव्याएव । एवंसत्यनेः सकाशा- दग्नित्वं लौकिकबुद्ध्या निश्चितं परिच्छिन्नत्यं स्वतंबदव्यत्वमपागात् ॥ वाचारंभणं- विकारोऽगिरयनतेजोऽवमितिस्वरूपाच्यावोवामात्रारब्धः । वस्तुतः पूर्वोक्तते- जोऽयमानामे ॥ अमिरुल्मुकंदीपइत्यादिनामधेयं नत्वतिरिक्तमायादिकम् ॥ तदाह- नीणि रूपाणी येरसत्यमिति ॥ इतिहेतोम्जोऽवसत्येन प्रकारेण पाऽभ्यदिकं सत्य नतु स्वतंत्रदयस्येनेत्यर्थः ॥ सत्यमितितु न रूपाणां विशेषणम् ॥ वचनविरोधात् ।। नामरूपमात्रे मिथ्यात्वमभिमन्यमानस्य तय तु रूपाणामपि सत्यत्वं बाधकमेव ॥ भने- नादित्ययंदसोवियुद्वाक्यानिध्यास्यातानि ॥ एवं अन्नमशितंत्रेधाविधीयते" इत्यादिना तेजोवनेकैकस्य शरीरे बेधा विभागोमध्यमानदधिप्रसूक्ष्मांशस्योगमनं तस्य नत्र- मा० प्रा०३० " " ·२३४ मायतशचिसहितः प्राभजनः नीतयद्वागादिभावश्च मध्यमान. परिणामयादमेव स्फुटयति नतु नियतंगदम् ॥ नहिपुरी- पमांसादिकमप्यनादेविते ॥ भऽदिः प्राणशाधनमलेन मनाशपंधन तया ऋग्वेदादे प्रतिभानं तदुपक्षये तदप्रतिभानं तमाग्यंगारदृष्टांतच सर्मस्य विवर्तनादरे नोपपोत ॥ अग्रे च नवफरपउपदेशे "शनापिपासेमेसोग्यविजानीहि" इत्यादिना ते निरूपिते ॥ भन धुरिपपासयोजरतेज कार्यस्येऽपि गोनायादिदृष्टांतेनातिनेतृत्या- दपामेव नामाशनायेति ॥ उदकनेतृत्यात्तेजसएव नाम उदन्येतीरयुक्तम् "यौतरपुर- पोशिशिपतिनामापएपदिशितमयतेतद्यथागोनायोऽश्वनायः पुरपनायइत्येवंतदपभाच- क्षतेऽशनायेति" ॥ तया"यग्नेतरपुरप.पिपासतिनामतेजएयतत्पीतनयतेतद्यथागोनायो- ऽधनाय पुरपनायइत्येतत्तेजमाघटउदन्येति" इति ॥ एतेगापि कारणस्य तत्तसा- मधेयमिति स्फुट दर्शितम् ॥ "वतरछंगमुत्पतितमोम्यविज्ञानीहिनेदममूलभविष्यती- ति" इति झुगमूलभावः सन्मूरकरयादिकं च पिरतवादयाधकमेयेरयुक्तं माक् ॥ "वा- मनसिसंपद्यते" इत्यादिक्रमेण प्रतिमझमोप्यधिकृतपरिणामएव संगरयते ॥ 'सयएपो- ऽणिमतदारस्यमिद सर्वतत्सत्य" इत्यनापीदमानिर्दियस्य परिदृश्यमानस्य सर्यस्य जगतोबदारमत्यमुक्तम् ॥ नालीकस्य तत्तादात्म्य संभवति ॥ रारपदेनापि मणिम- परिचायनार्थस्य सर्वस्यैव ससिहितततया परामर्शात्तस्यैव सत्यत्वं विधीयते ॥ सर्यग- तमेव चैक वमनूद्यते ॥ भन्यया सारमा ससत्यइत्येव पठेत् ॥ अग्रेपि मधुनदी- वृक्षन्यग्रोधाणुधानादिष्टाताः सत्कार्यवाद परिणामवाद चैपायगमयति नमिथ्यावाद- मितिविस्ताभयाद्विरम्यते ॥ नापि "नेहनानास्तिकिंचन" इतिवाक्य जगन्मिथ्यात्वं साधयितुमीटे ॥ भन्न इहेयनेन जगरपरामृश्यते ब्रह्म वा ॥ माये जगति नानात्वेस्यै- व निषेधः सिद्धोनतुजगत' ॥ नहिभूतलेघटोनास्तीयुक्तभूतलसाप्यमावोगम्यते ॥ द्वितीयेतपुरपादिषु देहेंद्रियादिनानात्वमिव "यदेकमव्यक्तमनतरूप"मिरयनवरूपे विश्वतश्चक्षुष्ट्विश्वतोमुखत्यादिमत्यपिब्रह्मणिननानात्वमित्येवार्थ इदचवाक्य कठरल्लया बृहदारण्यकेचपठ्यते ॥ तत्रप्रकरणविचारेायमेवार्थइति तृतीयस्य द्विती- येस्पष्टमाकरे ॥ सूत्रे अनन्यत्वशब्देन तादाम्यस्यैव परिग्रहेशिरोमणिभट्टाचार्यादिता- र्किकोक्ता युक्तिमप्याहु. ॥ तदप्यन्यत्वेत्यादिना ॥ तदनन्यस्वसूने भेदव्यासेधए- च कियतइतिवाचस्पत्यादीना व्यारयान तनत्यभाष्यप्रकाशशास्त्रार्थावरणभंगयोर- पि विस्तरेण निराकृतम् ॥ लापवरूपेति ॥ इदं युक्तिरूपम् ॥ "तदात्मान स्वयम कुरुत ॥ ऐतदात्म्यमिद ५ सर्पम्" ॥ इत्यादिश्रुतिरूपमपि तादात्म्ये प्रमाण बोध्यम् ॥ अतोऽन्यत्वाभावपक्षएव प्रमाणाभावोज्ञेय. ॥ यत्वेतदाशंकावारणाय (सचकार्य- स्थमिथ्यात्वात् इत्युक्तम् ॥ तत्र "सदेवसोम्य" इत्यदितत्सूनविषयवाक्यविरोध सारयति ॥ कार्यस्यमिथ्यावइत्यादिना । अतोमिथ्यात्वएव मानाभावान्मानविरोधाच ॥ तेन हेतुनाऽन्यत्वाभाव प्रमाणाभावोवा न वक्तुं शक्य || मिथ्यात्वसिद्धौ सौनानन्यत्व- शब्दस्यार्थनिश्चयस्तनिश्चये च सूत्रप्रामाण्याछुतो कार्यमिथ्यात्वत्य सिद्धिरितीतरेतराश्र- ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् याच ॥ किंचेह भवद्भाव्यस्थे" तस्मात्कारणात्परमार्थतोऽनन्यस्यव्यतिरेवेणाभावः कार्य- स्यगम्यते " इतिग्याख्यानेपि व्यतिरेवेणाभावोत्तया तादात्म्यमेवापतति । अन्यथा सपु- प्पादेरियाभावमा वक्तव्यम् ॥ एवं " तयोःकार्यकारणयोरनन्यस्यमवगम्यते " इति- व्याख्यानेपि तयोरिति सप्तमी पष्ठी धा भाये रापुप्पसगंधस्साधिकरणरवानुपपाया द्विवचनानुपपत्याच कार्यस्यापि सत्वमापयते ॥ द्वितीये गुदाद्वैतपदे पटीतत्पुरुषपक्षे स्वाशिमारोपदोपप्रसंगादन्यत्वाभावासिद्दिषिचनान्यमानुपपत्यादिना सुता तादात्म्य- सिद्धिश्च ॥ अतस्तथाशयेकार्य मिथ्यायमारंभणान्दादिभ्यइत्येव कारणमानसस्य रोभ्य- इत्येव या पदेत् ॥ एवमुत्तया तु तादात्म्यमेव फलति ॥ भावेचेत्यादिपुरस्त्यसूत्राणामपि तथैवसति संगतेथेतिदिक् ॥ यत्नु (अतएवारम्भणशब्दादिभ्यइत्युक्तनतु सच्छन्दादिभ्य- इति ) इत्यवादि तच्छुती पौर्वापर्याननुसंधानात् ॥ तन्नारंभणयाफ्यमेव सदेपेत्यादि- वाक्यतः प्रथममितिप्रथमत्यागानौचित्यात् दृष्टांततः प्रतिज्ञातोपपादकतयाऽऽवश्यकरयाच युक्तं तद्रहणम् ॥ भादिशब्देनर सदेवेत्यादिकमपि संगृहीतमेव ॥ अमिमसूत्रेषु भाये- सत्युपलब्धिमवरस्य सत्वंच कंठरवेण चढ़ता तानि वाक्यानि स्मारितानीतिविमाने- डितेन ॥ भेदादीनामिति ॥ भयंभावः॥ यच कार्यस्यासत्वे इत्यादितदथ्यभिप्रायाज्ञानात् ॥ सर्वस्यैव कार्यस्य पाइमात्रारब्धत्वे कार्यात्यंताभावाब्रह्म कस्य फारणं भवेदित्यस्माक- माक्षेपः ॥ तत्र कारणत्वनिर्वाहककार्यसत्यस्वीकारिणोऽसान्प्रति भेदादिदृष्टांतेन तत्साध- नमयुक्तमेव ।। बहुस्वरूपभेपस्यासन्मते जतुघृतयोवववद्रह्मणोधर्मस्वायतस्यासत्त्वम् ।। अथ ब्रह्मप्रतियोगिभेदः संसारादिवानगृह्यतइतिचेन्मायिकामादिवत्तस्यासपि ऐरजा- लिकशक्तिवन्मायाया सत्यवाद ब्रह्मणश्च कर्तृत्वात्तेन क्या तस्य प्रदर्शन संभवति न तथात्वन्मते ॥ किंच तत्प्रतिब्रह्मणोनिमित्तमानत्वं जगरप्रतिपादानत्वमपि ॥ अतो " यतोवाइमानि ॥ तदात्मानं । प्रकृतिश्च" इत्यादीनां न मन्मते व्याकोपः तव तु सर्व- स्थासत्वात्तयाकोपोदुरुद्धरः ॥ स्वानन्येत्यादि तु प्रलापमानम् ॥ शरीरे स्वानन्यकर- मिनचरणाभेदस्य समुद्राभिन्नैकतरंगतोऽन्यम्मिन्नपि तरंगे समुद्राभेदस्यच दर्शनेन परस्परभित्रयोरपि विन्यासयोः पुरुषाभिन्नतायाः पुरुषमेदानाधायकतायाश सुयुक्त- त्वात् ॥ अतएवपरमाचार्यस्याऽहिकुंडलादिदृष्टांताः संगच्छंते ॥ अन्यथा ते पाध्येरन् ।। विन्यासानां कल्पितरवं तु सत्वविन्यासांतराभावसायाभावादिभिरशक्यवचनम् ॥ किंच विजनेसुपुप्तिंगतस्यपुंसोविन्यासस्यकः कल्पकः ॥ स्वस्य निवापराभूतत्वादितस्पचा- भावात् ॥ तदा विन्यासस्याभाये तु निद्राकालिकस्थतस्यानुमितिरबाधिता नोपपोत ॥ उत्तरकालेऽनुमितिस्तु परिम्लानपीनस्तनजघनसंगादुभयतनोर्मध्यस्थांतः परिमिलनमप्रा- प्यसरसम् ॥ इदं यतन्यासंशियिलितभुजाक्षेपवशतः कृशांग्याः संतापंवदतिनलिनीपत्र- शयनमिति रलावल्यादिपु वर्णिता लोके च प्रसिद्धा ॥ किंच जगतोमायिकत्वे मायिकस्वप्रचैधर्म्यप्रतिपादकस्य "थैधा- वनस्वप्नादिय"दितिसूत्रस्य विरोधः ॥ ननु "नाभायउपलब्धे"रि- ·२३६ मारुतशकिसहितः प्रामसनः त्यनेनसर्यथा बाह्यार्थासचमभ्युपगच्छतो विशानघादिनोमतस्य- सण्डनमुपक्रम्य स्वमादिप्तरेणाप्यर्थ यासनानिमित्तस्य वैचित्र्यस्य यथाभ्युपगमस्तथाजागरेपि वासनानिमित्तमेववैचित्र्यनत्यनि- मित्तमित्यभायोयाह्यार्थस्येतितदभ्युपगतंस्वप्नेसर्वथार्थशून्यत्वमभ्युप- गम्यजागरितप्रत्ययेपु तदभावं बैधादित्यादिनावैधयंचजागरिते वाधाभावः स्वमेवाघः एवंच स्यमे यथाऽर्थशून्यत्वमाश्रीयतेतथा- जागरितेनाधयितुंशक्यमितिसूनकारेण विज्ञानवादिनोबौद्धमतस्यैव संडनं कृतं नास्मन्मतस्यासन्मते तु स्वमस्याविधादशायामेय वाघो जगतस्त्वविद्यादशायांन वाधइति चैधर्म्यसत्यानसूत्रविरोधइति चेन ॥ विज्ञानवादिमताद्भवन्मते विरोपाभावात् तन्मते विरोधसत्वे भवन्मते विरोधोनेतिवक्तुं नशम्यते ॥ यथा विज्ञानवादिभिः सर्वस्य विज्ञानवरूपत्वं याह्यार्थाभावः स्वीक्रियते तदुक्तंतेः॥बुद्धिस्वरूपमेक हिवस्त्वस्तिपरमार्थतः॥ प्रतिभासस्थानानात्वान्नचेकत्वंविहन्यते ॥परि- बाइकामुकशुनामेफस्यांप्रमदातनी ॥ कुणपःकामिनीभक्ष्यमितिति- नोविकल्पना. ॥ तथाप्येकैवसा पालावुद्धितत्यपरहिन इति॥ एवमेव भवद्भिरपिदृष्टिसृष्टिवादिभिदृष्टिपदप्रतिपाद्यविज्ञानव्यतिरिक्तासृष्टि नस्वीक्रियते ॥ यथातःस्वप्नदृष्टांतेनवाद्यार्थासत्वंप्रतिपाद्यतेतथा चानुमानंतन्मते ।। स्तंभादिप्रत्ययाः स्वात्मांशमेव बाह्यतयाऽभ्यव- स्वंतोमिथ्याभूताः प्रत्ययत्वात् स्वमप्रत्ययवत् शुक्तिरजतप्रत्ययवच्च ।। स्वमे यथा वाह्यार्थाभावादेशांतरवर्तिनां स्वशिरश्छेदादीनां च दर्श- नादयश्य विज्ञानमेव तत्तदाकारेण भासते ॥ तथा जाग्रजनानामपि विज्ञानग्राहित्य मिथ्यात्वं चेति ॥ तथैव भवन्मते स्वसदृष्टांतेन जाग्रत्पदार्थानां मिथ्यात्वं साध्यते उक्तंच गौडपादैः॥ यथास्यमेद्ध- याभासंस्पदतेमाययामनः ॥ तथाजाग्रद्वयाभासंस्पदतेमायया मनः॥ अद्वयंच द्वयाभासंमनःस्वप्नसंशयः ॥ अद्वयंचयाभासंतथाजान- नसंशयइति ॥ एवंच स्वप्नसाधयेणसर्वप्रपंच मिथ्यात्वमभ्युपग- च्छतां भवतामतेपिप्रपचे स्वप्नवैधाभावाद् "वैधाचनस्यामा दिव" दितिसूत्रविरोध कथं न स्यात् ॥ नचाविधादशायामेव स्वम स्ययाधोस्माभिः खीक्रियते प्रपंचस्य तु ज्ञानेनाविधानिवृतावेवेतिवैध- य॑सत्वात्कुतोऽस्मन्मते सूत्रविरोधहतिवाच्यम् ॥ स्वादृष्टातेन स्वप्नसाधात्प्रपंचस्यासत्वमभ्युपगच्छतांमतखंडनायेदं सूत्रं प्रवृत्त तत्र सूनकारस्यायमाशय. यादशसाधम्र्येण ज्ञान निवर्त्यत्ववाधित- त्वमायाकार्यत्वादिना प्रपंचस्यासत्वं साध्यतेतत्साधर्म्य नप्रपंचस्य।।

·सहस्राक्षखण्डनम् २३७ किंतु वैधय॑मेव प्रपंचे ज्ञानानिययंत्वसत्यत्वाऽमायिकत्वादीनां सत्वात् । तादृशवैधय॑स्यचत्वयाऽनभ्युपगमात्कथं न विरोधः ।। अविद्यादशायामयाधमात्रेण वैधयं न संभवति ॥ अन्यथा त्वन्मतसिद्धपोडशायस्थांतर्गतस्थामस्वमायस्यादृष्टगजादीनां स्वमजा. ग्रदवस्थायां बाधात्तदयस्थाणानां चायाघात्तत्रापि वैधय॑सत्वा- त्तेपामपि मिथ्यात्वं न स्यात् किंच नस्वमादिवदित्यंशेन यथा स्वमस्य मिथ्यात्वमसत्यत्वं पा तथा प्रपंचस्य नेत्युच्यते त्वन्मते च प्रपंचस्य मिथ्यात्यात्तादृशाशविरोधोपि ॥ नवाविद्यादशायां सत्वान्न तादशांशविरोधः ॥ अविद्यादशायां सत्याभ्युपगमे त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं स्वाश्रयत्वेनाभिमतनिष्ठात्यंताभावप्रति. योगित्य मित्यादीनां त्वयाऽभ्युपगतानां तबासत्वेन मिथ्यात्वा- नुपपत्तेः॥ अंशिनः स्यांशगात्यंताभावस्य प्रतियोगिनः॥ अशित्वा- दितरांशीवहिगेपैवगुणादिग्वितिचित्सुखोक्तिविरोधश्च ॥ किंच मिथ्यात्वासत्वयोर्यास्तवमेदाभावान्नामांतरस्य च मेदासाधकत्वा- सवाप्यसद्वादित्वमेव दृष्टिसृष्टियादित्वेन विज्ञानवादित्यमपि ॥ नचात्यंतासत्वे प्रतीत्यनुपपत्तिरितिवाच्यं ॥ असद्वादिभिरत्यंता- सतामेव स्वामपदार्थानां तत्साधयेण जानपदार्थानां च प्रती. तेरभ्युपगमात् यत्तु ( स्वाभप्रत्ययैः सर्वथा सादृश्यस्यानिषेधात् अन्यथा सर्वस्य कथंचित्सर्वसदृशत्वेहंतादिमपंचस्य मेदादेरासुर- व्यामोहायासत्यस्यैव प्रतीयमानतयाऽभ्युपगतस्य प्रभासलीलादेश्व- स्वन्मतेपिमायिकत्वेन च तवापि तद्विरोधोदुर्वारस्या) दित्यायुक्तं तदपि न सम्यक् ।। स्वाप्नपदार्थः सर्वथासादृश्यस्यानिधेपि मिथ्या- त्वमायिकत्वादीनां जाग्रत्प्रपंचे त्ययागीलतानां निषेधेन सूत्रवि रोधस्यानुद्धारात् ॥ यत्किंचिद्वैधय॑मादाय सादृश्यनिषेधे चंद्रसह- शेपि मुखे तेजसत्वकलंकिन्वादियैधानचंद्रवदित्यादिव्यवहारा- पत्तेः । अस्मन्मते च प्रपंचस्य सत्यत्वेन मिथ्यात्वमायिकत्वादीना- मनभ्युपगमेन स्वप्नतुल्यस्वाभावान सूत्रविरोधः ॥ अहंतादिप्रपंचस्य आसुरव्यामोहनादिलीलानांच मायिकत्वेऽपि तेषां सूत्रस्थादिपदेन संगृहीतानां स्यमतुल्यानांप्रपंचे वैधय॑संभवेन नकोपि दोपः पदमा- दधाति । अन्यथाऽदिपदस्य पैयांपत्तेः स्वन्मतेपि शुक्तिरजता- दीनामादिपदेन ग्रहणमवश्यंकर्तव्यम् अन्यथातेप्यविद्यादशायां बाधितेपु स्वप्नवैधासत्वेनाविद्यादशायामित्यायुक्तावपि सूत्रविरो- घोद्धारो न स्यात् ।। किंच प्रपंचस्य मायिकत्ये मोक्षसाधनेषु श्रवण- मननादिपु प्रवृत्तिनस्यात् एकजीववादस्यैव तत्सिद्धांतसंमततया तद्भिन्नानां स्वप्मजीववजीवाभासत्वेन बामदेवशुकादीनामपिस्वप्नह.

·मारुतशक्तिसहितःप्रामसनः एमुक्ततुल्यत्वेन गुरुशिष्यशास्त्रादीनामपि स्वमतुल्यत्यात्कस्यचि- दपि पुरुषस्य मम मुक्तिर्भविष्यतीतिविभ्यासासंभवश्व स्यादित्ययमे- वार्थः सूत्रस्थचकारेण व्यासैदर्शितः ॥ अतोविज्ञानवादिनस्तत्तुल्यस्य तव च मतसंडनायेदं सूनं प्रवृत्तं ॥ एतेन (उक्ताशयेन विशा- नवादिन प्रति सूत्रस्य प्रवृत्तत्या) दिति प्रयुक्तं ॥ सहस्राक्षे यच मायिकतयोभयसंमतेत्यादि सूत्रस्यमवृत्तवादित्यंत भागं परिहरंति ॥ किंचजगतामायिकत्यइत्यादिना प्रवृत्तत्वादिति प्रत्युक्तमित्यंतेन । विज्ञान- वादमायावादयोः कथमविदोपइत्यतस्तमुपपादयति ॥ यथाविज्ञानवादिभिरित्या- दिना । मात्र ॥ शमयविपश्यनायुगनद्धवाहीमार्गोयोग इतितेपायोगरक्षणसमथ:- समाधिरुच्यते ॥ विपश्यनासम्यग्दर्शनम् ॥ यथायुगनदीवलीयदीवहतस्तथायोमार्गः सम्यग्दर्शनवाहीपयोगस्तेनाचरतीतियोगाचारउच्यते ॥ इतितेपांसम्यग्दर्शनंचसर्वबालार्थ- शून्य विज्ञानं सर्वक्षणिकं सर्वनिरात्मकमिति ॥ एतरामास्करभाष्येपिस्फुटम् ॥ भव- सर्वक्षणिकत्वं विज्ञानस्कंधत्यक्षणिकत्यात् ॥ निरात्मकत्वमालयविज्ञानातिरिक्तात्माभावात्॥ बाह्यार्थशून्यस्यंतु विज्ञानस्यैयसाकारत्यात् ।। प्रत्यक्षवाच ॥ तथाहि सर्वविज्ञानमेव ॥ यरसा- कारयस्मत्यक्षतद्विज्ञागनेव ॥ नीलंपीतमित्याद्याकारकहि विज्ञानमेवप्रकाशते ॥ दृष्टिप्रत्यक्ष- चतत् प्रदीपवत् प्रकाशकत्वात् ॥ यन्मते ज्ञानमप्रत्यक्षतस्यस्वपरोत्पनज्ञानयोरविशेषभाप- घेत ॥ मस्तितुविशेष ॥ स्वोत्पन्नज्ञानेनप्रवृत्तिनिवृत्तिभवतीति । अतएकमेव विज्ञान- ग्राह्यग्राहकसवित्तिभेदेनप्रत्यक्षप्रकाशते । यथोक्तंचित्रभिक्षुणा । अप्रत्यक्षोपलंभस्यनार्थ- दृष्टि प्रसिद्ध्यति ॥ भविभागोपिबुद्ध्यात्माविपर्यासितदर्शनैः ॥ ग्राह्यग्राहकसवित्तिभेदवा- यच मायिकतयोभयसमतस्वमवैधर्म्यप्रतिपादकस्य वैधच्चिनस्वप्नादिवदितिसूनस्यविरो- धमुक्कवास्तचनसम्यक् । तथाहि नाभावउपलब्धेरित्यनेनसर्वथावाह्यार्थासत्त्वमभ्युपगच्छतो- विज्ञानवादिनोमतस्य खण्डनमुपफम्य स्वप्नादिप्यन्तरेणाऽप्यर्थवासनानिमित्तस्यवैचित्र्यस्योभा- भ्यामभ्युपगम्यमानत्वात् ॥ अन्तरेणतुवासनामर्थनिमित्तस्यज्ञानवैचित्र्यस्य मयाऽनभ्युपगत- स्वात् ॥ अभावोवाह्यार्थस्येतितदभ्युपगतस्वप्नेसर्वथार्थशून्यत्वमभ्युपगम्य जागरितप्रत्ययेपुतद- भाववैधाचेत्यनेनाह ।। एवच यथास्वप्नेऽर्थशून्यत्वमानीयते तथाजागरितेनाश्रयितुं शक्यम् ॥ वैधात् ॥ वैधयंचजागरितेवाधाभाव स्वप्नेबाध ॥ अस्माद्रीत्यातु अविद्यादशायामेवखाम- स्थबाधइतरस्सतुनेतियोध्यम् ॥ एवञ्च कयतद्विरोध ॥ स्वामप्रत्यय सर्वथासादृश्यस्याऽनिषे. धातु ॥ अन्यथा सर्वस्यकत्यचित्सर्वसदृशत्वेन अहतादिप्रपञ्चस्यभेदादेरामुख्यामोहायासत्यस्यैवप्र- तीयमानतयाऽभ्युपगतस्यप्रभासलीलादेव त्वन्मतेपिमायिकत्वेनच तवापितद्विरोधोदुर स्या- त् ॥ अहंत्वादिषुव्यभिचारेणस्तासगतिश्च ॥ एतेन मोक्षसाधनेप्रवृत्यनुपपत्तेश्चेतितत्सूत्रस्थ- चकारस्यतात्पयवर्णयतष्टीकाकारस्योक्तिःप्रत्युक्ता उक्ताशयेन विज्ञानवादिनप्रतिसूत्रस्य- प्रतत्वात्। ॥

·साहनासखण्डनम् २३९ निरलक्ष्यते इति । गमित्तिनिरिक्षणायवहारा पुद्धिरेवा विभागरहितारि- मानसंगहतमिमांगारिवानिषमासाहत्पपा ॥ तमामयं प्रासाराम- माण समंविलितकार इनिमयाकग्निवरिझाने वहस्पते ॥ गाविधानादि- नालाय माहातानुयदुपपते ॥ किंप मदोपरगनियमायमेदोनातदियो । पदयनीय जाने तदपनीर गुपसम्पततम्माभिागिन्यभः ॥ इतवानुमानालागापः ॥ पार- मम्मोमिया ॥ मत्ययारान् स्वामयपदिनि । हत्याराः ॥ पदनामगृहावामान्य पमाः ॥ युदिसम्पमिति संयम्नुपरमातः पुदिम्यरूपविज्ञानात्मक सतएक नएप्रन्यययनागारयादमावस्यविभातः ॥ ययाणकम्मिमापिनीशरीरविकानाशय इगि फागु- कानोकामिनीति धारिमांसाशिनयमिति परिपकापनाः ।। परिकल्पनानानापि- यमा सा पाला स्यय सामागुरिनि तदारापः ॥ एवमे घेत्यादि || टिष्टि- यादोगरतामदेरामिद्यारिपुप्रपंपिगः ॥ रामटियानमेय ॥ नापाशुपताम् ।। "स्पादिपुरगोनालो पन" इत्यादीपश्यतेगिसामान्यायकगायापि निमन्पया टिमुष्टिपादेयायोः धेरधकाराभिभूतबाहनपरामर्यादिनवोपलापमानयस्तूनांधमिप्या. संनस्यात् ॥ तस्मादिशानमेवपासायाष्टिरेप पाहायइत्यनयांरम् ॥ नम्बम्सगे- पाहुनगदेतन्मनीषिणः ।। अर्थस्वरूपंधा-पंतःपश्यत्यन्येष्ष्टयहत्यापुदाइरन्तोशानानिरि- पामार्थाभारमेन यदीयामन्यन्ते ॥ ज्ञानस्ययघमासादिग्निपुटीरूपमेदयापामिति ॥ स्तंभादिप्रत्ययाइति ॥ गागरिराप्रपयादतिमाः ॥ मोदयोग्यम् ।। म्याम मत्सयाटि- सन्मते पालयविज्ञानम्पस्थात्मनएव अंशान्यासार्थतयाऽध्यास्पति इदंगृहमगंगजनि ।। माहितदानीपारमार्थिकायादाःसंनि भतिदूरयर्तिदेशांतरपर्तिनामप्यनुगयात् ॥ कदाचि- दप्यननुभूतानाम्यशिर छेदमनुष्योड्डामादीनांचानुभवात् ॥ पतीविज्ञान स्यैयरात्तदाकार- स्यतदारालायतयाऽभ्यवसायातेप्रत्ययामिप्याभूताएर । अतस्ते पुप्रत्ययायेनम्यामांवाना- यासार्थतयाऽध्ययसायिमिप्याभूतन्येन च प्याप्तिमादायनागरितप्रत्ययेपपिप्रत्ययत्वेन रेतुना रायायं साध्यते ॥ सन्मासंडन (१०२ पा०२ २०२०) "नाभाषउपलब्धे" इत्यधिरगेद्रष्टव्यम् । सरस्वमादिदृष्टतिनैव भान्मतेपिमिथ्या साधितमिस्वान शंकरा- चायपरमगुरसंमतिमाहुः ॥ उक्तंचेति ॥ मांडूक्योपरिगोटयातिपतप्रकरणे ( कारि- फा २९१३०) उनमित्यर्थः । यथासाइति । एतदयंत्तनाप्येदशंकराचार्याः ॥ "कयं- पुनः सतोमायर जन्मेत्युच्यते ॥ यथा रज्यां विकल्पितः सोरमुरूपेगापेक्ष्यमाणः सन् एवं मन.परमार्थविज्ञत्यारमरूपेगावेक्ष्यमाणं सत् प्राह्यमाहकरूपेण दयामास संदते स्वमे मायया रजामिन सर्पः तथा नवदेव जानजागरिते स्पंदतेमाययामनः स्पंदतइये। त्यर्थः" इति ब्याचक्षते ॥ तचैतद्ग्रे (फारिका ३१) मनोदृश्यमिदद्वतंयविचिरसचरा- चरम् ॥ मनसोसमनीमावेतनेयोपलभ्यतइति सिष्टिवादः सया (का०३३) शाल्प- फमर्जज्ञानंजयाभिनंप्रचक्षतइत्यात्मनोशानमानरूपावं घोक्तम् ॥ अयापि शंकराचार्याः "रजुमपंवद्विकल्पनारूपंद्वैतरूपेगमनएवयुक्तम् ॥ तत्राभिमाणमित्यन्ययस्यतिरेकलक्षण- ·२४० मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः मनुमानमाद ॥ कथं तेनहिमनसाविकल्प्यमानेनदृश्यमनोदृश्यामिद्वैतसर्वमनइति- प्रतिज्ञा ॥ रागायेभावात्तदभायेऽभावात् ॥ मनसोखमनीभावनिरद्धेविवेकदर्शनाभ्यास- धैराग्याभ्यांरज्वामिवसर्पलयंगतेयासुपुप्तद्वर्तनवोपलभ्यतइत्यभावारिसद्वंद्वैतस्यासत्यमि- त्यर्थः" इत्याहुः ॥ अतस्तथापि मते सूत्रविरोधलदयस्थः ॥ उभयसंमतोवासनासन्ता- नोपि (भ०२ पा०२ सू०३०) "नभावोऽनुपलब्धेः" इतिसूत्रेण निराहतइति किं प्रासंगिकेन ज्ञाननिवर्त्यत्वेत्यादि । भवज्ञाननिवर्त्यत्यंसौत्रादिपदपरिगृहीतशुक्तिरज- तादौ स्पष्टं स्वप्ने कदाचिस्वमोयगिति ज्ञानेपि कंचिरकालं तदनिवृत्तिदर्शनात् ॥ बाधितत्वं तु स्वमेपि जागरणोत्तरं स्वामगजाद्यनुपलंभात् ॥ मायिकरवं तु विवत्त स्वमे ऐंद्रजालिक- वस्तुनि रच तुल्यं सूग्रआदिपदेन विन्द्रजालिकादीनां संग्रहः ॥झानानिवर्त्यत्वेत्यादि। " तद्वैतत्पश्यन्मृपिर्वामदेवः प्रतिपेदे ॥ तस्यसर्वेपुलोकेषुकामचारोभवति ॥ कामानी- कामरूप्यनुसंचरन्एतत्सामगायनास्ते ॥ हावु ३ महमन्न ३॥ रस्तुसर्वाणिभूतान्या- मन्येवानुपश्यति ॥ सर्वभूतेषुचारमानंततोनविजुगुप्सतै ॥ यस्सिन्सणिमूतान्यारमै- पाभूद्विजानतः ॥ तत्रकोमोहः कःशोककएकस्यमनुपश्यतः" इतिवृहदारण्यकश्छ- दोग्यतैत्तिरीयेशावास्यादिषु ज्ञानिनामपि प्रपंचदर्शितायाः श्रावणाज्ज्ञानानिवर्यत्वं ॥ प्रपंचस्प ज्ञाननिवर्त्यत्वे ज्ञानिनः शिव्यायनुपलब्ध्या प्रवचनासंभवान् मज्ञानि- नश्चानुपसत्तव्यत्वात् मुंडकादिपु ब्रह्मनिष्ठस्यैव तद्विज्ञानार्थमभिगम्यरचनावणाच मोक्ष- मार्गौच्छेदः ॥ तस्य सत्यत्वंतु " यदिदंकिंच तत्सत्यमित्याचक्षते" इत्यादिश्रुतिभ्यः ।। ततएवामायिकत्वं ॥ "तदात्मात्मानस्वयमकुरुत ॥ सहेतागानास ॥ सर्वखल्विदं- ब्रह्म ॥ पुरुपएचेदंसर्य ॥ इदंसर्वयदयमात्मा" इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ॥ आदिपदेनोभयत्र यथायर्थनिरुपादानकत्वब्रह्मोपादानकत्यादयः ।। एवं चाविद्यानाशोत्तरमपि प्रपंचस्याबा- धातत्यल्पना प्रत्युत्ता शेया॥षोडशावस्येत्यादि । भद्यरचे विद्यमानावेदांतादर्शकाराद- यस्तुतिस्त्रएचपरस्परमिश्रणानवावस्थासप्तचाज्ञानभूमिकाइतिवदंसः संकलनयापोडशताः दर्शयतिययाहुः ॥ (लो० ९५१९६।९७१) जाप्रक्षाप्रतथाजाग्रस्वमनाप्रत्सुपुप्तिके । एवं त्रैविध्यमापन जाग्रदुक्तं मनीषिभिः ॥ स्वप्नजाग्रत्तथास्वमस्वप्नस्वप्नसुषुप्तिके । स्वप्न- वयंसमाख्यातमेववेदीतपारगैः सुप्तिजाग्रत्तथासुप्तिःसुप्तिसुप्तिसुषुप्तिके । त्रैविध्यहिंग- तेत्येवं भेदात्सुप्तिस्तथैवचेति ॥ तथा (श्लोकः १८९) बीजजामत्तथाजामन्महाजान- तथैयच ॥ जामस्वप्नस्तथास्वतः स्वमजामसुषुप्तिके ॥ एवंभेदात्समाख्याताः सप्ताs- ज्ञानस्यभूमयति ॥ ब्याचक्षतेचतएव "प्रमाज्ञानं जानजाग्रत् शुक्तिरजतादिभ्रमो जाप्रस्वनः । जामदवस्थायां श्रमादिनास्तब्धीभावः जामसुपुप्तिः। स्वामित्रा- दिप्राप्तिः स्वप्नजाग्रत् । स्वमेपि स्वप्नो मया दृष्ट इतिबुद्धिः स्वप्नस्वनः । जाग्र- शायां वक्तुमशक्यं यत्किंचिरस्वमेनुभूयतेतत्स्वमसुपुप्तिः । सुपुल्यवस्थायां सास्विकीया- सुखाकारावृत्तिः (पदनंतरप्रवुद्धस्य सुखमहमस्खाप्समितिपरामर्श) सासुपुति- जाग्रत् तत्रैवयाराजसीवृत्तिः (पदनन्तरदुःखमहमस्खाप्समिति प्रबुद्धस्यपरामर्शः ·सहन्नाक्षखण्डनम् सासुपुतिरूपमः । राययातामसीवृत्तिः) यदनगरंगाद भूदोहमस्याप्पमिति पराम: सासुपुतिमुपुति" रिति ॥ प्रावस्तुस्वप्नेस्यमांवरं स्वमस्वमः । स्वप्मण्यम्पमाजागरणय- मजामत् "स्वप्मेनागराय"त्यादिपुराणमसिरितियासविषणति चोजनामदा- दयश्वत्थमन्यग्रलक्षिताः कुसूलेसंस्सितबीज तवसायथागुमः । तथायग्रसित विश्वनतु व्यक्तिमुपागतम् । योजरूपस्थित जाग्रद्वीजजाग्रत्तदुच्यते ॥ संसारमथमायामहा- मोहम्सएयहि । शदेवाज्ञानमित्युक्तंपास्थयोधेननलीयते । कुसूलेसस्थितंयोनं क्षेत्रेनिक्षि प्यतेयदा करोन्मुखतांयातिसावस्थाजाग्रदुच्यते । इदमेनमहत्तयमितिसात्यनिरूप्यते ईक्षणचेतिवेदान्तः सामान्याहंकृतिस्तथा । आनंदमयकोशश्चतरसाक्षीयीश्वरःस्मृतः । विशेषास्कृतिः सूक्ष्मांकुरवग्यावहारिकी। महानाप्रबुधैः प्रोक्ता म्यष्टयपत्यानयेतुसा। जामास्वमसुपुयाख्येवस्थाजाप्रवितिस्मृता । नामदेवयदाजीनो मनोराज्यकरोतिहि । जाग्रतः स्वभइवयास जागरस्यउच्यते। लोकप्रसिदोयः स्वतः सस्वनइति कथ्यते जातेपि- जागरेजंतोः स्वप्नदृष्टार्थभासनम् । प्रत्यक्षमिवसंस्कारात्स्वमजाग्रतदुच्यते । पद्धवस्था- परित्यागेसुपुतिःसप्तमीमतेति । फेनचित्प्रकारभेदेन विलक्षणाअप्पयस्याविशेषाः विद्या- रण्यचिरसुसादिभिर्दर्शितास्तुप्रकृतेतत्तद्दथेभ्यएवावर्गस्यतइति प्रासंगिकवस्तुविस्तराद्वि- रम्यते ॥ स्वमेपि स्वमांतरं स्वमस्वमः तादृशस्वमविरामे पूर्वस्वमएव जागरण स्वमजान- दवस्था ॥ तदवस्थेति ॥ स्वप्नजानदवस्था ॥ तथाच भवन्मते स्वमजामदवस्था- स्थपदार्थानां यथा स्वमस्वप्नापेक्षया चिरादाधस्तथा प्रपंचस्य सर्वस्वप्नापेक्षयाऽतिचि- रादपि सदति साधर्म्यस्यसिया चिरकालावस्थानोत्तरमपि बाधोजगतोन स्वमादि- तोवैधाऽपादकः ॥ देवालयादौद्वारस्तंभादिजटितशुक्तियाकलेधु कस्यचिद्वहुदिना- वधिरजतबुद्धरनुवर्तनेऽपि उत्तरक्षण एव याधितरजताद्वैधन्यं चिरकालानुवृत्तमिथ्यारजते न शक्यं वक्तुम् ॥ यथा कथंचिद्वैधय॑स्य तु सर्वत्रच संभवेन तत्रापि वैधाग्रहे सति साधयन्यवहार एवोच्छियेत ॥ तद्धिसत्ये सति तद्वतभूयोधर्मवत्वस्यैव सादृश्यपदार्थ- स्वात् ॥ भूयःपदेन यत्किंचिद्वैधय॑सर्वत्र सुलभ मूलेणिविवक्ष्यते ॥ भतीज्ञाननिवर्त्यत्व- बाध्यत्वमायिकत्यादिभूमोधर्माणां प्रपंचे स्वमादौ चांगीकारासाधर्म्यस्यैव सिध्यासून- विरोधस्तदयस्थः ॥ किंच न स्वप्नत्यादिमिथ्यात्वम् ॥ सदसत्वाम्यामनिर्वचनीय- स्वम् । असत्यत्वं । सन्मानभिन्नत्वं ॥ इदं तन्मतमेवानुमृत्योक्तम् ॥ वस्नुतस्त्व- सत्यंमिथ्येत्यातरम् ॥ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वमिति मिथ्यालक्षणमद्वैत- सिद्धयादिपुस्पष्टं ॥ स्वाश्रयत्वेनेत्यादि ॥ इदमपिलक्षणचित्सुखेन (परिच्छेद । कारिका 11) सर्वेषामपिगावानांस्त्राश्रयत्येनसम्मते । प्रतियोगित्वमत्यन्तामाप्रति- मृपारमतेनीति सगृहीतं ॥ सत्रैर "घटपटादीनांभावानांस्वाश्रयत्वेनाभिमताम्तत्वाइयोयेत- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितैवतेपीमिथ्यात्वं नहितेषामन्यन्नसत्तास भवति तत्रापिचेत्सा नस्यात् तदाग पादुकन्यायेनमपात्वमेवपर्यवस्वत्" इतिव्याख्यातमपि॥ तत्रासत्वेनेति मा.प्रा०३१ ·॥ २४२ मारतशकिसहितः प्राभञ्जना प्रापंचिकघटादिषुप्रागुरुलक्षणासरयेन ॥ अविद्याशायांतेषां सत्वांगीकारेवर्तमानकालिक- प्रतिषेधाप्रतियोगिरवस्यापत्यास्वाश्रयभूताविद्यानिष्ठात्यन्ताभागप्रतियोगिरवस्यापत्याच तेपुलक्षणासत्वमितिभावः ॥ अशिनइति ॥ चिरसुराकृतप्रत्यक्तत्वप्रदीपिकायो प्रथम- परिच्छेदेप्रागुक्ताप्रिमेय (१२) फारिका ॥ विवृताचतत्रैव "विमतपटाएतत्तन्तुनिष्ठात्य. न्ताभावप्रतियोगीअययविरयात् पटान्सरवत् एवमेवतद्गुणकर्मजात्यादयोऽपि एतत्तन्तुनि- छामावप्रतियोगिनः तद्रूपरवात इतरतत्तद्रूपयदिति एवमादिप्रयोगास्सर्वनोहनीयाः" इति ॥ एवंचाशिनः पटादयः स्वांशा तरयादयः एतत्तन्तुषुपटोनास्तीति प्रतीतिसाक्षिका स्यन्तामावस्यपटादयः प्रतियोगिनइत्यर्थः। भविद्यादशायांसत्वांगीकारेतद्विरोध स्पष्टएव ।। एतदनुरोधनमतीतिकालेपिपदार्थात्यन्ताभावस्वीकारेतसाधम्यंगलेपानुफावदापतितं वस्तुतस्तुतवतूलाविद्याकार्यस्यस्वप्नादेस्तलिवृत्यानिवृत्तिर्मूलाविद्याकार्यस्य प्रपशस्य तन्निवृत्यानिवृत्तिरिति स्वमादिजायत्प्रपंचयोः स्वसाक्षात्कारणाविद्यास्थित्यधीनस्थिति- फरयेनतग्निवृत्तिनिवर्त्यत्वेनचसाधर्म्यमयाधमत सुस्थः सूनविरोध यत्किचिद्वैधी तुसयासजायतीयेप्यपि घटादिषुप्रतिव्यक्ति शक्यवक्तमिति किन्तेन ॥ नामांतरस्येति॥ घट. कुभइत्यादिपर्यायरूपस्य ॥ नहि घटाकुंभोमिनोभवति ॥ निषेधेनेति सूत्रक- तानिषेधेन ॥ अनुद्धारादिति ॥ वन्मतइतिशेषः ॥ अहंतादेरिति ॥ इद- मनहृदयम् ॥ सहस्राक्षे अहंतादेरपि प्रपंचत्वमस्मसंमतमिन दर्शयित्वासूत्र- विरोधोदत्तः ॥ वयं तु मिथ्यापदार्थानां प्रपञ्चत्वमेव न बदाम ॥ नहि जाग्रदव- स्थायामनुभवमात्रेण प्रपंचत्वं शक्य वतुम् ॥ शुक्तिरजतगंधर्वनगैरेंद्रजालिकादिषु तपसगात् ॥ नचेष्टापत्तिः सून आदिपदेन परिगृहीतेभ्यस्तेभ्योपि चैधर्म्यस्य प्रपंचे बोधनात् ॥ तेषाप्रपांत पातित्वे तदनुपपत्ते ॥ आदिपदेन तेषां संग्रहस्तु तवापि संमतः॥ शंकराचार्य "एवंमायादिप्वपियथायथंवाधः" इति व्याख्यानात् ॥ अत. शुक्तिरजतादिवत्ससारप्रभासलीलादेरपि सूनादिपदेन सग्रह ॥ मिथ्यात्याविशे- पात् ॥ तेन संसारादिवैधय॑मपि प्रपचेऽभीष्टमेवास्साक ॥ अतोन सूत्रविरोधः ॥ नापि सूत्रासगतिः महंतादौ स्वमसाधय॑स्येष्टरवात् ॥ एतेनैव (अहतादिषु व्यभिचारेण सूत्रासगतिश्चे) त्यादितदुक्तिरपास्तेत्याहुः ॥ नकोपीति ॥ पदमादधातीति ॥ अस्स- न्मते चरणमादधाति ।। लेशतोपि नापद्यतइत्यर्थः ॥ अन्यथेति ॥ जाग्रदयस्थायामनुभू- यमानानां शुक्तिरजतससारादीनाप्रपचस्व स्वीकृत्य मन्त्रापरिग्रहे ॥ सूत्रस्थचकारपरिगृही- तस्वस्स मोक्षे प्रवृत्तिव्याघातइत्यर्थ समर्थयितुमाहुः ॥ किंचप्रपंचस्येत्यादि । मत- द्वयेऽपि बाह्यप्रपचस्य मिध्यात्याद्विज्ञानवादिनोमायावादिनश्च मोक्षसाधनेषु प्रवृत्तिर्न स्यात् ॥ प्रवृत्तेर्गुरुशास्त्रादियाह्यार्थतं नत्वात् ॥ बालार्थानं चासत्वादितिभावः ।। एवं च सर्वप्रपंच कारणात्मना सत्यपवेतिसिद्धम् ॥ किंच अस्ति- भातिप्रियंरूपनामचेत्यंशपंचकंआयत्रयंब्रह्मरूपंमायारूपंद्वयंपरमिति यन्नामरूपयोर्मायिकत्वमुक्तं तदसंगतं ॥ अस्तिभातिप्रियरूपाणां ·" नाम- सहस्राक्षखण्डनम् २४३ ब्रह्मत्वेन फथितानामपि मायिकत्यापत्तेः । नामरूपयोर्यथा कल्पित- सामानाधिकरण्येन प्रतीतिः घटादिसत्वे सत्यं तद्भावेऽभावस्तथै- चास्तिभात्यादीनामपि सामानाधिकरण्येन भानात्तेपां मायिकत्वं नास्तीति यतुमशक्यत्वात् । नच तेषां ग्रामस्वरूपत्यानमायिकत्य- मिति वाध्यं ॥ " तदात्मनस्सयमकुरुत ॥ यदुस्यांप्रजायेय नामरूपे- व्यापरवाणी" त्यादिश्रुत्यानामरूपयोरपि ब्रह्मस्वरूपत्वात् तलाद- स्तिभातिप्रियरूपंनामचेत्यंशपंचकमित्यायसंगतमेव ॥ नामरूपयो- मायिकत्वे प्रमाणाभावात् ॥ पंचानामपि ब्रह्मरूपत्यात् ॥ रूपादिमुक्त" इत्यादिश्रुतिस्तु विदुपोब्रह्मणि लयावस्थायां पृथइ- नामरूपाभावं प्रतिपादयति नतु नामरूपयोमिथ्यात्वम् ।। सहसा एवं चेत्यादि श्वतिः संगतत्यंत भागं दूपर्यति ॥ एवंचसर्यइत्यादिना । नतु- नामरूपयोमिथ्यात्वमित्यतेन ॥ सत्यपवेतिसिद्धमिति ॥ “एतदात्म्यमिद सर्वतरसत्य " इत्यादिश्रुतिभिः (१०२ पा० १० १६) " सत्याशावरस्य" (सू० १८) "युक्तः शब्दातराश" इत्यादिसूत्रैश्च सिद्ध । यदि स्त्रकारोऽस्य मायामात्रतामभि- प्रेष्यहि मायामानं वित्पनेन संध्यसष्टेरिय भस्यापि तथावं स्पष्टमेवाऽसाधयिष्यत् ।। साधयति तु अस्य तदनन्य सत्वं भसयपदेशस्य चाव्याकृतपरत्व स्वासृष्टरेव च मायामात्रत्वं ॥ अतः सरकार्यबादएव सूत्रकाराभिमेतः ॥ अत्र" असदकरणानुपादान- अहणात्सर्वसंमयाच्छतिस शरयकरणाकारणभावाच सत्कार्य" इत्यादयः सांख्याधुक्ता- युक्तयोऽप्यनुसंधेयाः। किंचास्तिभातीत्याहि ॥ शयंभावः ॥ यत्तु (एतयोर्मायारूप- स्वस्य दर्शितस्या) दिस्युक्तं तनु पूर्वनामरूपयोर्मायिकत्वस्य कापिनेनोपपादनस्यादर्शनातु- छम् ॥ किंच तयोर्मायिकत्वं युक्तिसिद्धमित्युच्यते श्रुतिसिमिति वा ॥ नाद्यः या या युक्तिर्घटनिष्टनामरूपयोस्तथात्वसाधिकोच्येत सा सा बलिष्ठास्तित्वादीनामपि तथावं साधयेदेवेति "मायनयंग्रारूपं" इत्यभ्युपगमविरोधः ॥ तयोरयस्तित्वादिकं प्रतीय- तइति तपोरप्यंशवयं सत्यमंशद्वयं मिध्येतिस्वीकारेऽनवस्था ॥ " नामैवैननजहाति ॥ यदेजतिजगतियञ्चचेटतिनाग्नोभागोऽयं " इत्यादिकंझौतमानमप्यत्रानुसंधेयम् ॥ युक्त्य- नुकूलत्यार युधिष्ठिरादिनामभिरद्यापि व्यवहारात् ॥ सर्वथामिथ्यात्ये तन्नामोच्चार- एवंच सर्वनामरूपात्मकंजगन्मायिकमितिविनम् ॥ एतेन अस्तिभातिप्रियरूपनामचेल्य- शपञ्चकम् । आद्यनयंगापंमायारूपंद्वयंपरमिति यच्चामस्पयोर्मायिकत्वमुक्तं तदसहमाने न जगद्रूपं द्वयं परमिति पाठस्य कथंचिखसंमतत्वप्रतिपादनायनामरूपविभेदेजगत्मोडतियो- यतइति खगुरुसमतिमुन्यस्येश्वरस्य नामरूपयोः प्रकाशकत्ये कर्तृत्वानामरूपयोरीश्वररूपत्वं यदुक्तं तदपि निरस्तम् ॥ एतयोर्मायारूपत्वस्य दर्शिनत्वात् । अन्यथा पञ्चानामपि ब्रह्मा- पत्वेन त्रयाणां विशिष्य तद्रूपत्वपथनं न संगच्छेत ॥ अतएव विद्वानामरूपाद्विमुक्तइ तिश्रुतिः संगता॥

·सहस्राक्षमण्डनम् २४५ तब्बाकरणस्य फलं ।। व्याकरणकारस्तूच्यते । तन वस्तुतः स्वाभाविकसकारसयरूप: सः ॥ " यदेकमव्यक्तमनंतरूपं विश्वं पुराणं तमसः परम्तात् ॥ विश्वतश्रास्तविश्वतो. मुखः ॥ सहनशीपुरपः । समोमशकेन समोनागेन । सर्वतः पाणिपादांत" इत्या- दिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ कचिद्रूपस्य निषेधस्तु लोकइय व्याकरणास्परिस्छिनमानस्यैर "नसं. शेतिष्ठतिरूपमस्यै"तिवृहसारायणश्रुतेः ॥ भतएव अनंतरूपस्य तमसः परस्तादिति प्रकृतितः परस्यमुक्तं । अधिकं च साकारवादे पक्ष्यते एवं नामानि सर्वाग्यपि तस्यैव वाचकानि ॥ ॥ ॐ मित्येतदक्षरमिदंसवं तस्योपव्याख्याने नामानिसर्वाणियमाविशति " इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥ सर्वेपी तदधीनस्यात्तत्तच्छन्दाभिधेयता ॥ अन्येषां व्यवहारार्थमि- प्यते व्यपदभिरित्यादि महाकौमर्मादि स्मृतिभ्यम् ॥ " अनामाऽगोगः" इत्यादौ कचि- विधस्तु लोकइव व्याकृतस्य परिच्छिामाग्रस्य नाम्नएप गोग्रादिसाहचर्यात् ॥ एवं "स सर्थनामास च सर्वरूपः" इत्यादीनि श्रीभागवतवारवान्यप्यनुसंधेयानि ॥ नमो- स्त्वनंताय सहस्रमूर्तये सहस्रनाम्ने पुरपायशश्यते इत्यादी निच ॥ अन्न सहनशब्दो असरयपर एवं स्वयमेव रस्तुतः सर्यरूपः सर्वनामा समपि यदा क्रीडार्थमा मनइद जगत् सिमक्षति तदा नागरूपविभागमंतरा घटोऽयं पटोऽयमित्यादिनानाम्यवहाराणामसंभ- यात् ॥ सदंशादाविष्कृतपंचमहाभूतांशेभ्यस्तत्तदेकैकं स्वीय रूपं पृथक्पृथगाविष्कृत्य तत्र तसनामसमुदायातत्तसामानि वेदाख्यस्वस्वरूपानुरोधेन नियमयति ॥ अतएवेदानीं नामरूपयोः परिच्छेदोदश्यते ॥ कंबुग्रीवादिमदेव घटस्य रूपं घटः क्लाइत्यादीनि परि- गणितान्येव नामानि इति ॥ इदमेव नामरूपयोकिरणे ॥ भतएव च श्वेतकेतुविद्यायां " सेयदेवनेक्षत " इत्यादिना " नामरूपैव्याकरवाणि " इतीच्छा ततः " नामरूपेन्या. करोत् " इनिम्याकरण चान्नायते ॥ यदि नामरूपे वित्मिके स्याताम् तीभ्रांतस्ये- श्वरस्येक्षणगोचरौ न भवेताम् नचात्र " भनेनजीवेनारमनानुप्रविइये "तिश्रयणानाम- रूपेनीवकल्पिते एवेतिशंस्य इमामेवाशंकामपाकप्रवृजे ( म०२ पा०४ सू०२०) " संज्ञामूर्तिक्लतिस्तुत्रिवृत्कुर्वउपदेशात् " इत्यधिकरणेपरमात्मनैवतेभ्याकृते इति- सूत्रकृताम्यवस्थापनात सूत्रार्थस्तुसंज्ञामूर्योः नामरूपयोः क्लुप्तिः निर्माणधिरपुर्घ- तः तेजोवानिप्रविश्यैकैकमितरसंगतंकुर्वतः परमात्मनएच । नतुजीवस्यत्रियकर- णापूर्व शरीराद्यनिष्पत्यातत्प्रवृत्तरेखायोगादित्याशयः ॥ कुत्तएतत् उपदेशात् उप- समीपेतस्मिन्ने वाक्ये विकरणस्यनिरूपणादितिज्ञेयः । तुर्जीवकर्तृकत्वशंकानिरासा. धः ॥ भवदाप्येपीदं सूत्रमेयपरमेय ॥ यदितुनामरूपेजीयाविद्याकल्पितेअभविष्य- तांनतर्दिसूत्रकार पुर्यव्यवस्थापयिन्यत् ॥ अतोनतयोमिथ्यात्वंनुत्यादिसम्मतं ॥ व्याकरणकारश्च वृहदारण्यके तृतीयेऽध्याये पुरपविधवाह्मणाख्ये चतुर्थवाह्मणे ( संड ७) "सद्धेदंतहन्याकृतमासीत्तनामरूपाभ्यामेवव्याक्रियतासौ मामायमिदररूप इनि तदिदमप्येतहिनामरूपाभ्यामेवच्याक्रियतेऽसौ नामायमिदर रूपइतिसएपइहप्रविष्टः" इत्यादिपु श्रूयते ॥ एवं छादोग्यगृहदारण्यकादिषु नामरूपव्याकरण सृष्टयारंभे परमात्मनैव ·भछन २४४ मारुतशक्तिसहितः प्राभानः णपूर्वकश्राद्धादिव्यबहारोच्छेदप्रसंगच ॥ न द्वितीयः ॥ तयोः सत्यतायाएव श्रुति- सिद्धयात् ॥ वृहदारण्यके तृतीयाध्यायेंऽत्यमाह्मणे "वयंवाइवनामरूपफर्मते- पानाम्नांनागित्येतदेपामुरथमोहिसर्वाणिनामान्युत्तिष्ठत्येतदेपा १ सामतद्धिसर्ना- मभिः सममेतदेषांनझैतद्धिसर्वाणिनामानिविभर्ति ॥ अथरुपाणांचक्षुरित्येतदेषामुक्यमलो. हिसर्वाणिरूपाण्युत्तिप्रत्येतदेपा १ सामैतदिसंबरूपैःसममेतदेपांग्रहीतद्धिसाणिरूपाणि- विभर्ति ॥ अथकर्मणामारमेत्येतदेपामुस्यमतोहिसर्वाणिकर्माण्युत्तिएंत्येतदेषा ५ सामैत- विसकर्मभिःसममेतदेषां ग्रौतद्विसर्वाणिकर्माणिविमति ॥ तदेतनयं सदेकमयमा- स्मात्मोएकः सन्नेतनयं तदेतदमृतं सत्येनच्छनं प्राणोवाभमृतं नामरूपेसत्यताभ्यामयंप्राण- इति श्रूयते ॥ अर्थस्तुतवाध्याये चतुर्थब्राह्मणेपूर्व " झारमैयेद मग्रमासीत् ' इति सर्वस्यात्मरूपत्वं प्रतिज्ञाय भने सृष्टेः पूर्यमव्याकृतस्य जगतोनामरूपाभ्यां व्याकरण मुक्तं तदेतत्प्रपंचयितुमिदमुच्यते । ता इदं परिदृश्यमानं वैनिश्चयेन नयमेव किं तत् नय बदाह नाम रूमं कर्म इति ॥ तेषां नामादीनां मध्ये नाम्नां व्याकृतानां घटपटादिशब्दानां घागित्येतत् वानिद्रियं समष्टिरूपा भगवतोयाग्वा एषां उपथमुपादानकारणं हि यतः अतोवाचः सकाशादेव सर्वाणि नामानि उत्तिष्टंति अनुभवयोग्यानि भवंति ॥ एतत नागित्येतत् एषां विशेषभूतानां नान्नां साम समरवात्सर्वेषांसामान्यं ॥ तदेव विवृणोति ।। हि यतः एतत् सर्वैर्नामभिः समं मृदिय घटादिभिः ॥ एतत् एषां नाम्नां ब्रह्म भाधार- भूतं ॥ तदेवाह एतत् हि यतः सर्वाणि नामानि विभर्ति धारयति पुष्णाति च ॥ अथ रूपाणां रोहितपीतादीनां व्याकृतानां चक्षुरित्येतत् चक्षुरिद्रियं तत्समष्टिभूतं त्वष्ट्राख्यं भगवञ्चक्षुर्वा उक्थं उपादानकारणं इत्यादिपूर्ववत् ॥ "त्वष्टाररूपाणिविकुर्वतं विपश्चि ।। त्वष्टारूपाणामधिपतिः" इत्यादिश्रुत्यतरात् ॥ अथ कर्मणां मानाचेप्टारूपाणां आत्मेत्ये- तत् शरीरं समष्टिभूतं विराट्स्वरूपंवा ॥ उक्थं उपादानकारणमित्यादिपूर्ववत् ॥ तदेतत् पूर्वोक्तं नामरूप कमैति त्रयं त्रिधाश्यमानं सत् एकं ब्रह्मरूपत्वात् घटकुंडिकाशरावा मृदिय ।। तदेवाह ॥ मयमामेति ॥ नामरूपकर्माण्यात्मा ब्रह्मैव ॥ आत्मशब्दः परब्रह्म- परः ॥ एतेन "आत्मैवेदमग्रमासीत्" इति दृढीकृतं ॥ ननु वागायुपादानकानामेषां कथमात्मत्वमताह ।। आत्मा उ एकः सन् पूर्वोक्तरमणेच्छया एतन्त्रयं वागादिवयरूपो- पिसएव ।। प्रगृह्यस्वालसधिः ॥ निधाकरणस्य फलमाह ।। तदेतदमृतंसत्येनछन्न ॥ अमृत अखंडमानदरूपं स्वस्वरूप सत्येन भमिथ्याभूतेन कार्येणाच्छादितं ॥ तदेतत्स्फुटीकरोति ॥ "प्राणोयाअमृत नामरूपे सत्यं " इतिप्राणः सर्वक्रियाशक्तिः सर्वजीवनहेतुः परमात्मा अनुगमाद्यधिकरणबोधितः ।। ताभ्यामय प्राणच्छन्नः । ताभ्यां व्याकृताभ्यां नामरूपाभ्यां अयं प्राणा: परमात्मा पिहितः ॥ सर्वनामासर्वरूपः सर्वात्मक' सरपि कोडेच्छया तत्तद्रूपे तत्तनाम नियमनापाणां नाम्नां च भेदादिदानी परस्परानतिप्रसक्तपरि- च्छिन्नतत्तन्नामरूपाः पृथक्पृथकपदार्थाएवानुभूयते न तु सर्वरूपः परमात्मा ॥ अतः स्त्रच्याकृतसत्यनामरूपाभ्यामेवायं पिहितः ॥ अतएव नानाम्यवहाराः ॥ एतदेव ·सहनाक्षखण्डनम् २५७ इतिवेदरूपशब्दस्य महामिहास्ययोधकानि श्रीभागवतादियाक्यानि (... २२) काम्यालापाचये पेचिद्रीतकान्यखिलानिच ॥ शब्दमृतिधरस्यैतेरिणोरंशामहात्मना- त्यादीनि लौक्किशब्दानामपि तदूपत्यप्रतिपादकानि विष्णुपुराणप्रथमांशादियचनानि चानुकूलानि ।। रूपनित्यवं चाधिकं साधयिष्यते ॥ एवं नानः ममायिकस्यासित्यवाद- गयपत्यादेव नारायणप्रपाटके "यदेजतिजगतियश्चेटतिनासोभागोऽय नाग्नेस्वाहा" इति श्रूयते ॥ तसासामरूपयोर्मायिकयकरपनं नामरूपे सत्यमिति पूर्वोमादिश्रुतिशत- याधितमेव ॥ यच (पंचानामपि बलरूपत्येने) त्यादि सदकिंचित्करम् ॥ सार्क तद्वचनस्वीकारे निधाभावात् ॥ जगदूपेण परिणतस्य सचिदानंदरूपस्येवास्तिभातिप्रिया- स्मनाप्रतीतिर्नामरूपयोस्तु परिच्छेदमानेण कार्यत्वमिति बयाणां मिशिष्य तदूपत्यकथन- स्थापि कथंचित्संभवाय ॥ पाऽपि "विज्ञासामरूपाद्विमुक्ता" इति श्रुतिर्दर्शिता । साऽपि न तयोमिथ्यात्यदर्शिका ॥ इदं हि पान्य तृतीयमुंदके द्वितीयपंदे पठ्यते "यमानद्यः स्पंदमानाः समुद्रेऽस्तंगच्छन्तिनामरूपे विहाय ॥ तथाविद्वान्नामरूपाद्विमुक्त परापरं- पुरुषमुपैतिदिव्यम्" इति ॥ भत्रोक्तरीतिकन्याकरणदशापरिच्छिन्नादमुपदशायां स्वदेहमाननियतात् नामरूपा विमुक्तइति तत्रार्थः अतएव नामरूपादित्येकवचनं ।। नामविशेषविशिष्टादूपारछरीरादिति वा समुद्रेप्रविष्टायानधानहि रूपं नश्यति ।। किंतु समुद्रएवांतर्भयति आधारस्य तत्रैवास्तंगतत्वात् ।। अंतर्भूतत्वादेव पृथकरूपानुपरसध्या- तेन नाम्ना तदा व्यवहार ॥ कितु समुद्रइत्येव सः ॥ एवमत्रापि ब्रह्मभूतस्य स्वदेवमात्र नियतपरिच्छिानामरूपत्यागात्सर्वरूपत्व सर्वनामस्य च सिध्यति । अतएव तर "निरंजनः परमसाम्यमुपैति " इति पूर्वमुक्त ॥ नखनया श्रुत्या तयोमिथ्यायं योध्यते ॥ मिथ्यात्य ततोविमुक्तिरपि न यक्तु युक्ता ॥ नहि शरभंगाधर्यनगराद्वा कोऽपि मुच्यते ॥ यत्तु (अत्रोद्देश्यतावच्छेदककालावच्छिन्नत्वस्यौत्सर्गिकस्य विधेये भाननिहाय ज्ञानसमकालमेव मुक्ति ) रित्युक्तं तन्न साधीयः ॥ यथा द्रव्यं गुणवदित्यादौ द्रव्यत्वसमकालिकत्वं गुणे भासते तथाऽत्र भानासंभवात् । तथाहि ज्ञानपदेन ब्रह्मात्मकं ज्ञानं विवक्षितमखंडाकारवृत्तिरूपं या ॥ नायः तादृशज्ञानस्याधुनापि सत्वेन मुक्तेश्चासत्वेन डानसमकालत्वस्य मुक्तावसंभवात् ॥ ताह- नशानस्य नित्यत्वाचवणाद्यसाध्यत्वेन तदर्थ प्रवृत्त्यनुपपचेश्च ॥ न द्वितीयः अखंडाकारवृत्तेः स्वल्पकालावस्थायित्वेन मुक्तेश्च स्वरूपा वाप्तिरूपायानित्यत्वेन ज्ञानोत्तरयायकालावस्थायित्वेन वा तत्सम- कालत्वासंभवाकिंच ज्ञानसमकालमेव मोक्षस्वीकारे जीवन्मुक्य- भावः स्यात् अज्ञानस्य शानेन नाशे उपादाननाशादेहादीनामपि नाशात् नचापरोक्षशानकल्पपरोक्षशानवत्येव जीवन्मुक्तिव्यवहार- इति वाच्यं तत्प्रतिपादकश्रुत्याद्यमावेन तादृशज्ञानसत्वे प्रमाणाभा- ·२४८ " अन्ना- मारतशक्तिसहितःप्रामअनः वात् अपरोक्षफल्पमित्यनेनापरोक्षन्यूनत्वयिवक्षगे शास्त्राच्छादशा- नवतामपि तादृशज्ञानसत्वेन जीउन्मुक्तिमसंगः एतेनाशानसंबंधि- न्याआवरणशक्तरेव विद्ययाविरोधइत्यादिकमप्यपास्त झानस्यामान- विरोधित्वेन तन्नागे तटीयशक्तः सत्वस्य यक्तुमशक्यत्वात् नहि व. द्विनाशे चह्निशक्तिरस्तीति कस्यापि संमतं वस्तुतस्तु पारिमा. विकतादृशाशानएव मानाभावेन तस्यशक्तिद्वयरल्पनं तेन जीवन्मु. तिव्यवस्थापनं च दुरापास्तं ॥ त्वदुक्तपक्षाणां "तम्यतावदेवचिरं- यावन्नविमोक्ष्येऽथसंपत्स्ये॥ अनारन्धमायएयतुपूर्वेतदवधेः॥भोगे- नधितरेसपयित्वासंपद्यते इत्यादिश्रुतिसूनाभ्यामप्रतीतेः इत्यादिक्षु तिसूनादिसिद्धा) इतिकथनमसंगत ॥ नहि तादशश्रुतौविक्षेपा- घरणयोः प्रतिपादकं पदमस्ति येन तादृशश्रुतिसिद्धत्वं तस्य स्यात् ॥ सूनयोस्त्वयमर्थः ॥ ननुदेहस्य कर्मजन्यत्वात्तन्नागे तन्नाशस्याय- श्यकत्वाब्रह्मविदः प्रवचनानुपपत्तिरेवंसति ब्रह्मजिज्ञासोर्गुरूपस. त्यादिसाधनासंभव “आचार्य्यवान्पुरुपोयेदे" तिश्रुतेस्तदभावेन- ज्ञानमार्गाच्छेदेन मुक्त्युच्छेदमसंगइत्याशंक्य समाधत्ते ॥ रब्धकार्ये पवतुपूर्वेतदवधे" पूर्व पूर्वसूत्राभ्यांशाननाश्यत्वेन ये प्रोक्ते पापपुण्येते नाशेपेफित्वनारब्धं भोगायतनरूपं कार्यं याभ्या ते एवेत्यर्थः ॥ नन्वितरनिरपेक्ष ज्ञानं स्वशक्त्येवाग्निरेधइव कम्माणि दहतीति पूर्वमुक्तं तथा सत्यशेपमेव तहहतीति वक्तुं युक्तं ॥ नतु. सशेपं शक्तेरविशिष्टत्वात् ॥ नच कर्मनाशेऽपि संस्कारवशात्कु लालचभ्रमिवत्तद्वासनावशाद्देहादिसत्तया प्रवचनाधुपपत्तिरिति वाच्यं ॥ ज्ञानस्य सर्वतोवलवत्त्वात्सवासनस्य तस्य नाशनात् ।। नहि महाशिलानिपाते चक्रभ्रमिरनुवर्तितुंशकोतीत्याशंक्यारब्ध- कार्याऽदहने हेतुमाह ॥ तदवधेः ॥ तज्ज्ञानेनारब्धकाऱ्यांदहनं यत् तदखिलकारणकारणत्वेनाखिलस्य पूर्वावधिरूपभगवदिच्छा. लक्षणा तोरित्यर्थः यन तस्यापि दहनेच्छा तत्र तथैवेति निगू ढाशयः ॥ अतण्याओतथावक्ष्यते ॥ " अतोन्यापिटकेपामुभयो रितिसूत्रेण तस्यार्थस्तु एकेपां पुष्टिमार्गीयाणा भक्तानामुभयोः प्रारब्धापारब्धयोर्मोग विनैव नाशोभवति ॥ कुतएतत्तवाह ॥ अत श्रुते. कर्मणोज्ञाननाश्यत्वनिरूपिकाया ब्रह्मविदएवप्रवचनादि- निरूपणेनतदनाश्यप्रारब्धाख्यकर्माक्षेपकश्रुतेश्चान्यपि श्रुतिः पठ्यते ॥ "तस्यपुत्रादायमुपयतिसुहृदः । साधुरुत्यांद्विपत पापकृत्या- मिति || शानभोगाभ्यां कर्मनाशनिरूपकथुत्यास्याःश्रुतेर्विरोधपरिहा रायावश्यविपयभेदोवाच्यः सच मर्यादापुष्टिमेदरूपएवेति ॥ मर्या- " M ·सहस्राक्षखण्डनम् २४९ दामार्गे तु मणिमंत्रादिप्रतिवद्धशरग्नेरिव झानस्याप्यदाहकत्ये न काचिद्धानिरिति सर्वमनवद्यम् । अत एव धीमागयते "मृगदार- काभासेनस्वारब्धकर्मणा योगारंभणतो विधंशित" इति "उपमोगे- नकर्मारब्धंव्यपनयग्नि"ति च भरतं मति वचनं गीयते इति संक्षेपः ॥ द्वितीयसूत्रं "भोगेनवितरेक्षपयित्वासंपद्यते इति अस्यार्थः ॥ इतरे अग्रे प्राप्यालौकिकदेहागिने स्थूललिंगशरीरे क्षपयित्वा दूरीकृत्य अथ भगवल्लीलोपयोगिदेहप्रात्यनंतरं भोगेन- संपद्यते “सोधेसर्वान्कामान्सह ब्रह्मणाविपश्चिते"ति श्रुत्युक्तेन भोगेन संपद्यतेइत्यर्थः ॥ श्रुत्यर्थस्स्वानंदमयाधिकरणे निरूपितः ।। अलौकिकत्वं विनोकदेहं विनाचोक्तफलप्रातर्व्यवच्छेदकस्तुशब्दः ॥ एवं च तादृशक्षुत्तिसूत्राभ्यामविद्यायास्तच्छत्स्योरावरणविक्षेपल- पयोरप्रतीतेस्तदिज्ञानमूलकएव (इत्यादिपक्षाश्रुतिसूत्रादिसिद्धा) इत्यादिका प्रलापः ॥ यदपि यथा कश्चित् क्षत्रियादिरित्यादि- हटांतेन (ज्ञानिनोऽदृष्टामावेपि स्यादृष्टैरेव जीवन्मुक्तशरीरस्थितिः शिष्यादिभिरेव कल्पिते) स्याधुक्तं तदपि दृष्टांतवैषम्यान्न संभवति क्षत्रियस्य काश्यां मरणं लोकदृष्टं लोकांतरे च विमानादिवत्पत्यादि- देहोऽपि पत्यनुगमनफलप्रतिपादकैस्तत्तत्स्मृतिवाफ्यैरभ्युपगंतव्यः । अत्र तु ॥ गुरोमरणस्यादृष्टत्वाच्छिष्यस्य तादशफलोत्पादकादृष्ट- जनककर्मयोधकस्मृत्यायभावाद्वैपम्यं किंच गुरोः शिप्यादृप्टेनैव यदि शरीरादिकं स्यात्तदा पन्या पुण्यक्षये पत्यादीनामिव शिप्य. नाशे गुरोरपि नाशापत्तिः यदि च शिप्यकल्पितगुर्वादीनां नाश. स्वीकारादिधापत्तिरित्युच्यते तदा दृष्टिष्टिवादएवाभ्युपगतः स च पूर्वमेव खण्डितइति काशीमृतस्यादृष्टाद्यमावे काशीमरणान्मुक्ति- रित्यादिका श्रुतिरेव प्रमाण जीवन्मुक्तादृष्टाभावे तु न किमपि प्रमाणं प्रत्युत भवन्मतएव "तस्यतावदेवचिर" मित्यादिका प्रारब्धकर्म- सत्वप्रतिपादिका श्रुतिर्विरुध्यते तस्मादन्येस्वित्यादिकोग्रंथोसंगत- एव अधिकं तूत्तरभागे पष्टखंडखंडनाभासखंडने यक्ष्यते ॥ सहस्राक्षे जनचोद्देश्यतेत्यादि खंडनेवश्यतइत्येत भाग परिहरति । यतु मनचोद्देश्यते- त्यादिना ॥ खंडनेवक्ष्यतइत्यतेन ॥ "तयाविद्वानामरूपाद्विमुक्तः" इत्यत्रविद्वानियुद्दिश्य विमुक्तिर्विधेयाइति तस्याशयः । वविद्वत्पदोक्तोद्देश्यतावच्छेदकं ज्ञानम् ॥ तदेतद्वि- कल्प्य दूपित । तथाहीत्यादिना ॥ साधनानधक्याभावायाहुः ॥ ज्ञानोत्तरेति वस्तुतस्त सत्र महानिदः अक्षरमवेशेन वदेहवर्तिपारेच्छिन्ननामरूपादिमुक्तस्वाक्षरपरदिन्यपुरुषोपा- यनमेष विधीयते ॥ ना विमुक्तपदं विधायक वास्यभेदमसंगाद ॥ देहादीनामपीति ।। भादिशब्दामाणद्रियात करणानि ॥ भपिशब्दाजीवस्यापि माशः ॥ तन्मतेहि भविद्या- मा.प्र.३२ ·२५० मारतशक्तिसहितः प्राभलना पछि भविद्यायां प्रतिबिंबित या चैतन्य जीयः ॥ ज्ञानेनावियानाशे तमाशएव ॥ नहि घटनाशे घटाकाशपदार्थादर्पणनाशे पदधिकरणकप्रतिथियो याऽयतिष्ठते । जीवनादो च देहादेः स्पंदनमपि न स्यात् अविद्यानाशे सदेकमूलकदेहादिकमपि नश्येत् ॥ तयाच जीवन्मुक्तिः सुतरां नोपपोत ॥ तप्रतिपादकत्यादि । श्रुतिपुहि "ब्रह्मयेनौवभवति" इत्यवधारणपूर्वकंग्रहास्य सर्ययाग्रहाभावउच्यते ॥ इदं ज्ञानमपरोक्षकल्पमपरोक्षवा नायः तेनैवसर्पधामममायेऽन्यस वैयपित्तेः ॥ नद्वितीयः जीवन्मुक्त तदभायेन तस्य ब्रह्मभावानुपपत्तेः ॥ तथाच पक्ष्यमाणश्रुतीनां ब्रह्ममूतः प्रसन्नात्मेत्यादिस्मृतीनां जन- भरतादिपु साक्षाह्मभूतस्वं यदतां पुराणानां च विरोधः॥ पिंच "नतस्यदेवाश्चनाहूत्या- इंगते" इत्यादिकं जीवन्मुक्तपरं परंमुक्तपरं या नायः तस्यापरोक्षज्ञानाभावेन ब्रह्मभावा- लब्ध्या "भारमाटेपार संभवति" इति सर्वेषामात्मत्वस्यतयासंगतः तद्विनाऽभूत्यभावस्या संभवात् ॥ नद्वितीयः देवादिभिस्तस्यविधातानामसंभवेन निषेधवैयर्थ्यप्रसंगात् ॥ एवं स्मृतावपि न शोचति न कांक्षतीत्यादिकं जीवन्मुक्किलिंग ॥ अत इदं जीवन्मुक्तपरमेव अतएव तत्र वामदेयनाममहणम् ॥ नच सर्वेपामनारमन्यपि स्वस्सिन्सर्वात्मत्वग्रह एवं शास्त्रदृष्टिरितिवाच्यं ।। भ्रांतत्वेन मुक्तत्यानुपपत्तेः आवरणशक्तरप्यापतेश्च ॥ एवं "तमेव विद्वानमृतइह भवति" इत्यपि जीवन्मुक्तपरं इह पदस्वारस्यात् ।। वढेदनस्यापरोक्षस्वाभावे नान्यः पंथाइत्यपरोक्षस्य मोक्षहेतुताप्रतिषेधप्रसंगः ॥ नापि जीवन्मुक्तस्यापरोक्षकल्पमेव ज्ञानमितियोधिका काचित् श्रुतिःस्मृतिऽस्ति यदलात्तथाद्रियते॥ किंच किंचेवमपरोक्ष- कल्पत्वं नाम ईपत्तन्यूनस्वमितिचेत् सांसारिकवदेव सर्वमपि मायिकं जगत्पश्यतस्तदेव कर्माणि लोकसंग्रहार्थमप्यनुतिष्ठतो गाईस्थ्यव्यवहारानपि सतिसंभवे समाचरतस्तस्य ज्ञानमपरोक्षात्कथमीपदेव न्यूनं ।। अतिन्यूनमपीपश्यूनतया विवक्ष्यतइतिचेच्छास्त्रीय अनचोद्देश्यतावच्छेदककालावच्छिन्नत्वस्यौत्सर्गिकस्य विधेये भाननिर्वाहाय ज्ञानसमका- लमेव मुक्तिरिति केचित् ।। एतेन प्रपञ्चस्याऽज्ञानकार्यत्वे ज्ञानेनाऽज्ञाननाशे तत्कार्यस्य देहादेर- स्थित्या जीवन्मुक्त्यनुपपत्तिरित्यपास्तम् ॥ अपरोक्षकल्पपरोक्षज्ञानमलव जीवन्मुक्तव्यवहारस्य शास्त्रीयस्योपपत्तेः ॥ अज्ञानसंबन्धिन्या आवरणशक्तरेव विद्ययाविरोधः ॥ विक्षेपशक्तेस्तु प्रारब्यनाशसहकृतया तया ॥ आवरणनाशाञ्चजीवन्मुक्तइत्यादयोऽपिपक्षास्तस्यतावदेवचिरं- यावन्नविमोक्ष्येऽथसंपत्स्ये अनारब्धकार्येएवतुपूर्वेतदवधेः भोगेनवितरेक्षपयित्वाऽथसंपद्यते इत्यदिश्रुतिसूत्रादिसिद्धाः सिद्धान्तलेशादिषु सोपपत्तिकादर्शितास्ते तु बिस्तरदिक्षुभिस्ततएव ब्रष्टव्याः । अन्येतु ज्ञानिनोऽदृष्टाभावेऽपि स्वादृष्टरेव जीवन्मुक्तशरीरादिस्थितिः शिष्यादिभि- रैवकल्पिता यथाकश्चित्क्षत्रियादिः काश्या मृतस्तत्पन्नीनु सामान्तरे तत्पादुकादिकमादाया- उनुगमनं कृतवती तन तस्यायथाशानं फलोपभोगार्थवादृष्टेनैव पतिदेहादिकल्पना पच्युस्त्व- दृष्टनास्त्येवमुक्तत्वात् अनहि जन्तोः प्राणेपूरक्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येनाऽसाव- मृतीभूत्वा मोक्षीभवत्तीतिश्रुतेः ॥ एवंगीवन्मुतादृष्टाऽभावेऽपि परेपामदृष्टैरेव तद्देहादि- कल्पनेत्याहुः ॥ अधिकमुतरभागे पष्ठखण्डखण्डने वक्ष्यते ॥.

·सहनाक्षखण्डनम् शारदज्ञानवत्यपि जीवन्मुक्तताप्रसंग: ॥ फिंघ ज्ञानस्याज्ञानविरुद्धस्वात्तपिपर्तकरयाच जीवन्मुक्तस्यापि ग्रह्मज्ञानं स्वविरुद्वाज्ञानं नियतयेदेव ॥ नहि तेजस्युद्भुत तय समः स्थातुमीप्टे । भतएवाभियुक्तोक्तिः सामानाधिकरण्यं दिनेजस्तिमिरयोः कुवइति । नय तमसस्तेजोऽभावरूपरवादज्ञानस्य ध भावरूपस्वागीकारेण ज्ञानाभावरूपस्यामायादृष्टांत- वैपम्यमितिशक्यं व्यवहारे मनयमेवानुसरनिः शंकराचार्य स्वमसि मन्यांतरतायाएर स्वीकारेण सद्वैपम्याभागात् ॥ नन्वपरोक्षमेव तसियतकं नस्वपरोक्षकल्पमिति न विरोध- इतिचेन्न तत्र मानाभावस्योक्तस्वैन अपरोक्षकल्पस्य कल्पनासंभवात् ।। किंच कितन्त्र तज्ज्ञाने साक्षादपरोक्षतासिलिप्रतिबंधकं येन तत्कल्पत्य ॥ अविद्येव तथेतिचेतन तत्साहचर्यानपपत्तिरुक्ता [[ कंचित्कालं प्रमाज्ञानेन सहाविद्यायाः स्थित्यंगीकारे कदापि तरसाहचर्य न निपत निवर्तकप्ताधनाभावात् ॥ जीवन्मुक्तस्यापि साधनांगीकारे मुटुसमर्थितं तस्य मुक्तत्वं ॥ किंच जीवन्मुआयनंतरमपि कस्यचिदविद्याचिरकालं कस्यचिदल्पकालं च नियामकमंतरापि स्थित्या ततः साधनविनैव स्वयं निवर्ततइत्य- संगततरं ॥ सभिरपि साधनैः संपूर्णरयविद्यायामनिवृत्या विनैध तैरनियतकाले सनिवृत्या च तेपामसाधनापापावात् श्रवणादेरपूर्यद्वारा फालजनकत्यस्यानंगीकारात् मुक्त्यासहा- पूर्वस्थितेरशम्यवचनवाय ॥ नच प्रारब्धं तस्याबदल्पकालस्थितिनियामकं कल्प्य तस्याप्यविद्याकार्यवेनान्योन्याश्रयात् ॥ एतेन विक्षेपशक्तिमानमवशिष्यतइत्यपि निरस्त ।। अविद्यावश्यनाशकं ज्ञानं सरकार्यप्रारब्धेन सह तद्विक्षेपशक्तिमपि ताक्षणदेव नाशयेत् ॥ भन्यथा कदापि न नश्येतां ॥ आवरणशक्तिसहितं तिमिरं स्वावश्यनाश्यं नाशयन्का- शस्तदुपादानककार्यातरं तच्छन्त्यंतरं वा नैवावशेषयति ।। विवर्तरूपायाविक्षेपवक्तः प्रारब्धस्य च ब्रह्मज्ञानोत्तरं स्थितिनं तव सुवचा रज्जुशाने सर्पज्ञानस्य ॥ वस्तुतस्तु त्वत्संमतपारिभाषिकाज्ञानकल्पनमेव निमूलं । कतर्हि शक्तेस्तस्याः शत्यंतरद्वयादि- संभः ॥ तस्यतापदेवचिर" मितिवाक्यं तुलांदोग्येअष्टमे (खंड १५) "यथासोम्यपुरपं गंधारेभ्योऽभिनद्धाक्षमानीयतंततोऽतिजने विसृजेत्सयथा तत्रप्राट्वा उदवाऽधरावा प्रमायीताभिनद्वाक्ष भानीतोऽभिनद्वाक्षोविसृष्टः ॥ १॥ तस्ययथाभिनहन प्रमुच्यप्र- यादेतीदिशं गन्धारा एतां दिशं बजेतिसमामाहामपृच्छन्पंडितोमेधावीगंधारानेवोप- संपद्येतवमेवेहाचार्यवान्पुरुषोद तस्यतावदेवचिरंयावविमोक्ष्येऽथसंपरस्यइति" इति पठ्यते ॥ भन्न आचार्यवान्पुरुपइहयेदेतिइहशब्दस्वारस्याजीयन्मुक्तिक्षयापि समता ॥ साचाभिनइनस्थानीयाविद्यानाशादेवेति सिध्यति ॥ नवविद्यायाः शक्तिद्वयं तत्रावरण. शक्तिमानाशात्सेत्यादि । अन्यथा तस्य तावदेव चिरं यावद्विक्षेपचाक्तिरित्येव वदेत् ।। अतस्त्वदुकन्यवस्थायां नेयं श्रुतिः प्रमाणम् ॥ किंतु प्रारन्धभोगायतननाशोत्तरं तस्य परमुग्यवश्यंभावमाने ॥ किंध " यावच्छरीरामविमोक्ष्यते तावदेवतत्यचिर पथसंपरस्पत- एवेति तावकोपनिषदाप्यादिसंमतेऽपुरुषन्यत्ययाश्रयणम्, इतिशब्दवैययं च ।। गंधारपुरुपदृष्टांते च तदंशालामादृष्टांतकथनोत्तरमनुपदमेवं कथनासंगतिश्च ॥ वस्तुतस्तु तस्य जीवन्मुफत्स तावदेव चिरं वावानेव विलंगा यावत् इति न भवति भई संघाताद्वि- ·मारुतशकिसहितः प्रामजनः मोक्ष्ये पया पुन पोय तथा मोक्ष्ये अथ प्राकृतसंघातविमोचनानंतरं च महसंपरस्ये ॥ यदेवमिच्छेत्तदैव परमुकि लभेत इत्यष्टिस्तदर्थः प्रतिभाति । तादृशस्पलोकानुग्रहार्य स्वेछातंत्रं शरीरधारणमिति भावः ॥ उत्तमपुरतिशब्दावप्येमेवन पीड्येताम् ॥ भन्न चाचार्यवतोयेदन प्रामावसंपादकमपरोक्ष गंधारसमोपसंपत्तिसमं एवंशम्देन तस्याः ॥ परामर्शात् ॥ अग्रे संपत्तिस्तु प्रवेशमा "मौवसन् ब्रह्मप्येती" तिश्रवणात् प्राभूत प्रकृय विशते तदनंतरमितिस्सरणाच ॥ अतो दृष्टांतेऽपि स्वमुलदेशसमीपं गतस्य तन प्रवेशः स्वेच्छाधीनः ॥ सदाह्यभूमिका यायद्दिस्त तावरिस्थरवा प्रविशेत् ॥ तथाऽन वैमानिकभूमिकादिदक्षायामपि तावरसंघातस्यात्यागइतिदृष्टांतस्यापि संगतिः ॥ तदेतत्सर्वमनुसंधायाहुः ॥ नहितारशथुताविति ॥ यशतेन सूत्रद्वयमुपन्पस्तं तदर्थोमूले विशदीकृत सूअयोप्टवयमइत्यादिना ॥ मत्र ननुदेहस्येत्यादिः प्रेतयारक्ष्यतइत्यंत अनारन्धेति प्रकृतसूत्रमाप्यस्थएर प्रथा व्याख्यायमानार्थ प्रामाणिकतानिश्चायनायाक्षर- मोऽदितः ॥ एवंएकेपांपुष्टिमार्गीयाणामित्यादिः विषयमेदो वाच्यहत्यंतो ग्रंयोपि (१० ४ पा० १ सू०१७) "अतोऽन्यापिहो केपामुमयोः" इतिमूग्रस्य माल्यादेव सगृहीतः मणिमंत्रेत्यादिकंवचनंगीयतइत्यतुपुनरनारब्धसूत्रभाप्याटप्रकृतानुकूलं संगृही- तम् ॥ अग्रतमाशइत्यावितंतुनाशे पटनाशवदारंभकर्मणामपि नाशे देहनाशस्येत्यर्थः ।। एवंसतीति ॥ ब्रह्मनिष्टस्य देहामाये सति तद्विज्ञानार्थमित्यादिविहितसाधनासंभवः ।। तदभायेनेति ॥ ब्रह्मनिष्ठस्याचार्यरवायोगादाचार्याभावेन ॥ पूर्वसूत्राभ्यामिति ॥ तदधिगमसूत्रेण इतरस्येत्पतिदेशसूत्रेणच नाशे इति ॥ प्रारब्धादिभेदेन त्रिविधे अपि नेत्यर्थः । तेएवेति ॥ संचितक्रियमाणे एव नश्यतः ॥ सौ–हेतुमवतारयति ॥ नन्विति अतथेति ॥ उत्तराधिकरणे मन्ये तु सौवहेतुं प्रारब्धलशरीरपालावधित्वश्रुतेरिति म्याचक्षते ॥ तैरपि प्रारब्धमात्रानाशे हेतुर्भगवदिच्छैववाच्याऽत सैघात्र दर्शिता ॥ एक्पामित्यादि ॥ एकेमुख्यान्यकेवलाइतिकोशान्मुख्यानां निरूपिकायाइति ॥ "क्षीयते. चास्यकाणी" त्यादिरूपाचामुंडकादिश्तेनित्यर्थः । तदनाश्येति ॥ भोगानाश्येस्यर्थः ।। ज्ञानानाश्येतिवा श्रुतेश्चेति ॥ "प्रोवाचतातत्वतोनहाविद्या" मित्यादेः पूर्वश्रुतिरियंचेति भेदप्रतियोगिन्यौ। तस्यपुत्राइति ॥इ यंश्रुति.शाट्यायनिनामस्ति। अत्र सूत्रेऽन्येउमयो. रित्यनेन जैमिनिग्यासयोरिति भन्येनिपदेन काम्यसाधुकृत्येति च व्याचक्षते ॥ तत्र जैमिनेः पूर्वकाप्यनुक्तवादाचार्यद्वयपरामर्शः॥ "यदासर्वेप्रमुच्यत" इतिकामक्षयएव ज्ञानोदयश्रवणात् नशोचतिनकाक्षतीतिसरणाच ब्रह्मविदोपि लौधिककामांगीकार चिस्यः ॥ मृगदारकाभासेनेत्यादि ॥ इदं पंचमस्कंधेऽष्टमाध्यायेत्रयोविंशंगयम् ॥ उपभोगेनेत्यादि । इदं तत्रदशमाध्यायेचतुर्दशं गद्यम् । उपभोगस्तु राजयानवइनादि.॥ भरतप्रतीति ॥ भरतलक्षीकृत्य ॥ इतरेइत्यादिस्तु शब्द इत्येतो प्रयोपि (भ० ४ पा० सू. १९) "भोगेनस्थितरे" इतिसूत्रभाप्यस्थएव ॥ एवंप्रतिपादनंतु ब्रह्मवलयां "उताविद्वानमुंलोकंप्रेत्य" इत्यादिनाऽनुमभोपन्यासपूर्व "भस्मालोकात्मेत्य" इत्यादि- नादेवयक्षपणोत्तरमेवानंदमयोपसंक्रांतिः ॥ " यतोवाच " इत्यादिना "मामान ·.. सहनाक्षखण्डनम् स्पृणुत" इश्यतेन भोगस्य च भावणादितिध्येयम् ॥ इह "इतरेभारण्यकार्येपुण्यपापे उपभोगेन क्षपयिरया अझसंपद्यते" इति परेषां ग्याएपानमपि प्रर्णकमेदादसा संमतमेय | स्पटंचेदं प्रकाशे ॥ किंच जीवन्मुक्तस्याप्यमिदोग्रादिकं नित्यं सय (म० ४ पा० १ ०.६) "अमिहोनादितकार्यायैवतदर्शनात्" इतिसूत्रे निर्णयते॥ लोकप्रवानाय सस्पकर्मकरणयोधकानि च घाश्यानि संति शतशः॥ अतइमान्येव श्रुतिस्मृतिसूत्राणि जीवन्मुकस्यापि वालयमारब्धमोगं तदेकाधीनां शरीर स्थिति कमांनु- छानं च मादयति ॥ "तसविद्वानुपसमायसन्यर" इत्यादिमुंदकादिवास्यानिवासस्थ- प्रवचनंविधानानि च प्रपंचस्सामायिफत्यमेव गमयंति ॥ यदि प्रारब्धशरीरशिप्यादिकं मायिकं सात् यदि जीवन्मुक्तस तत्संयधस्तव्यतीतिश श्रुतिस्त्रादिभिनिर्णीला न पटेव- इत्यनुकूलतकोत् ॥ तस्मादमाकमेव वान्यनुगुणानि यच भन्ये तु ज्ञातिनोserमावेऽपी- स्याधुकं तदपि न युक्तं उदासीनानां तच्छरदर्शनायमायमसकेः । तेपो दर्शनावदृष्टय- शात्तयेतिचेन पराटमात्रेण परशरीरोरपत्तो शुक्रबोगितादिनियतकारणजन्यन्वव्यभि- चारः विज्ञानवादापत्तिः शून्यवादांतरापतिः कथंचिरसमाधाने शून्यवादेऽपि वरिसध्या (भ० २ पा० २ सू० २७) "उदासीनानामपिवैयसिदि" रित्यादि स्त्रयाधः कृषीवलकुलालतंतुवायाधएमात्रेण धान्यघटपटादीनां ताप्योका प्रतीतिः परकल्पित- निरास्मकशरीरैः सर्पच्यापारागामनुष्ठानेऽमुक्तदशायामपि शरीरातिरिकारमसाधनमयास- वैयथ्य शिष्याष्टकल्पितस्य गुफाशिरीरस्य परीक्षिदादि मरणक्षणएव नाशदर्शनप्रसंगश्च स्यात् ।। श्रूयते तु तदुत्तरमपि तच्छरीरस्य प्रवचनादिरहितस्यापि स्थितिः ॥ किंच वसिष्ठजनकादीनाममुक्तदशापा स्वाविद्याकल्पितं शरीरंतु ज्ञानसमकालमेव नष्टं शिष्या- घटकल्पितं तु शरीरांतरमेवेति मंतव्यं ।। नहि रजौ देवदत्तेन यः सर्पः कल्पितः सएप यज्ञदत्तेनापि कल्प्यतइति शक्यवचनं ।। तथासति पतिव्रतामगण्यानामरंधत्यादीनां स्वपारे- गोतिरिक्ततजीवशून्यशरीरसंगे पातिव्रत्यहानिर्मदानेपानर्थः स्यात् । तरपातिव्रत्यबोधकः श्रुतिपुराणादिविरोधश्च ।। क्षत्रियादेश्वजीवन्मुक्तस्य प्रवचनानुपयोगाछरीरं नैवावतिष्ठेत ।। एवंचजनकादीतिहासबाधः । मन्धत्याः पातियत्यामाये खादायातदनुकरणाशक्ति- बोधिकेतिहासबाधश्च ।। जीवन्मुक्तस्त्रीणां परिणेतृदेइमरणेन सौभाग्यचिहत्यागापत्तिश्च । किजकाश्यां मृतस्यपूर्व देहनाशो बहुलोकप्रत्यक्षनिश्चितः । न तयाजीवन्मुक्तस्य पूर्वदेहनाशेऽदाधितप्रत्यक्षादिकमस्ति । एवमनुगवायाः परलोकेपत्यासह भोगामायेव- नयथा (स्कन्ध० म० ११ श्लोक २९) पत्याश्रीरिखमोदतहत्यादि स्मृतिव्याकोप- स्वथान जीवन्मुकशरीरानुपलब्धान कस्यापि वचनस्यन्याकोपोऽस्लिमद् बलातयाक्षिप्येत॥ अतोमहदेवष्टान्तदाष्टांतिकयो पम्यं ॥ दार्शनिक परकल्पितत्यादरे प्रत्युतपूर्वोकादि- श्रुतिसूत्राणां न्याकोपः ॥ तदेतदखिलमुरसिकृत्याहुः। दृष्टांतवैपम्यानसंभवती- त्यादि । वस्तुतस्तु काइयांमृतस्यापि परितमेव न मोक्षः ॥ न मरणान्मोक्षमतिपाद- केष्वेव पुराणमागेषु पापिना पापानुरूपजन्मांतराणि त्रिंशद्वर्षसहस्रांताकालभैरवयातना- काम्यपुण्यवतांतदनुगुणमवांतरजननं तत्फलभोगोमुकावपि पूर्वशिदलोकप्राप्तिः शिवसा.

·૨૫૬ मारुतशक्तिसहितः प्रामअनः विचरतिमाः । मंककर्माःकृमयोपिकाइयांत्यपरवाशरीरंशिरमामुयंति । अनेनैवविशेषण- तांप्रशंसंतितात्त्विका साक्षाद्वाराणसीमुत्तविष्णुमतिस्तथाविधेति ॥ काशीपंडे ब्राह्मणाः क्षनियापैश्या शुद्रायवर्णसंस्थिताः । नियोम्लेछाश्येचान्येसंकीर्णाःपापयोनयः । कीटाः पिपीलकायैवयेचान्येमृगपक्षिणः । कालेननिधनप्राप्ताभरिमुक्तवरानने । चंद्रार्धमौलय- ख्यक्षामहावृपभवाहनाः । शैवेममपुरेदेपिजायतेत्रमानवाः । येभक्तावरदेदेयमविमुक्त परंपदं ॥ तेविशंतिमहादेवमान्याहुतिरिधानलं । अकामोवासकामोगातिर्यग्योनि- गतोपिया । भविमुक्त्यजन्प्राणान्ममलोकेमहीयते । गृहस्थाश्चैवयतयन्तासितीर्थ उपासकाः ।। एकदंडास्तिदंडाश्यहंसततधराश्चये । कर्मभेदेनतेषांनुसर्वपामास्थितोहाई । विभजामिमहास्थानंयत्तन्मोक्षपदंशुममिति ॥ तत्रैव दंडपापिंप्रति शिवः अमर्त्यभूपंकुरु काशिवासिनगलेसुनीलभुजगेंद्रभूषणे । मालेसुनेनंकटिकृत्तिवाससंगामेक्षणालक्षिव- वामभागं । मौलोलसपिंगकपर्दभारविभूतिसंहालितपुण्यविप्रहं । महोहिमांशोकलया लसच्छूियंपैदलीलांचितमंदगामिनं । भानीयभक्ताक्षणतोपिदूरतोमभस्मुक्ति पति- वागलेते ॥ इति ॥ मारस्यैपि नतेषांपुनरावृत्तिःकरपकोटिशतैरपि । अविमुक्तनगृहांतेभवे. नविभुनाखयं । तयाच सयातिपरमस्थानंयग्रगत्वानशोचति । जन्ममुक्तंजरामुक्तपरंपाति शिवालयं । पुनमरणाहिंसागतिर्मोक्षस्यकाक्षिणामिति । वायुपुराणेपराच्छिवपरादूर्व श्रीकंटेननिरीक्षिताः । नापोयांतिपुनर्देविसंसारेदुःखसंप्लये ॥ इति ॥ एवं चैत्रमादिवचनेषु शिवलोकस्य सत्यलोकोपरितनपरशियालयाख्यतल्लोकस्यवायथाधिकारप्राप्तिस्त्रिस्थलीसे- स्वादिभिनिर्णीता ॥ एवंसति पतिलोकमयामोतीत्यनुगतायाः पतिलोकमासिसरणात (स्कं० ७ १० ११ श्लो० २९) यापतिहरिभावेनभजेच्छोरिवतत्पर। हर्यात्मनाहरेलों केपत्याश्रीरिवमोदतइस्यादिफलश्रवणेपि हरिदरयोरमेदेन मथुरादिमृतेन हर्यात्मना विष्णु- लोके श्रीरिव काश्यादिमृतेन हरात्मनाशिवलोके गौरीव तेनैव स्वमा सह मोदतइति युक्तमेव ॥ वामेक्षणालक्षितवामभागमित्यादि वचनानुग्रहात् बहुपु स्मृतिपुराणेषु धर्म- विशेषतोपि विष्णुशिवलोकमातिसरणेन तन्नापि तत्संभवात् ॥ पतिव्रतायाविष्णुशिव- लोकनासिबोधकवचसां धर्मशास्त्रेषु स्पष्टत्वाच ॥ अतोन तस्याअष्टमात्रेण निरात्मक- पतिशरीरकल्पना कल्याण केयचिन्मते क्रमेष्ठकशोराण्यानायवलंपादयोनिजः काल- भैरवेच्छाजन्यशरीरैर्यातनाभोगवत्पुण्यभोगस्य सभयाच ॥ केचितु शिवलोकप्राप्तिरूपां मुक्तिमपि पापभोगादिव इहैव पुण्यभोगादप्यनंतरं मन्यते ॥ काशीखंदादिषु स्वयंदेह- विनाशस्वमालेकालेमहामतिः उत्तमानामुयाल्लोकानात्मघातीभवेचिदित्यादिस्मरणात् ॥ ब्राले तपस्थितस्यजतोहभोगमोक्षप्रद.शिव. ॥ अधितिष्ठतिजनांमुक्तिक्षेत्रमिदं परमिति पूर्व भोगप्रदानकथनात् पाझेपि मुनीन्प्रति भृगुणा तत्तद्भोगप्रापणायैवदेवाभयोनिजा औरवेच्छाविधाना इति उभयभोगानुकूलशरीराणां निरूपणास ॥ किंच स्वदुक्तदेशीय- मप्युदाहरण शियपुराणे तधथा कस्यचिष्लन्धकस्य काश्यामोंकारेश्वरसंनिधौ मरणोत्तरं तत्पल्ल्यऽनुगमने कृते तानपुण्यविशेषात्तस्यैव सपनीकस्य राजजन्मततोमोक्षश्च निरू- पित.॥ मुनिरपि ते प्रति तत्पूर्वका वर्णयबाद कालेनगच्छताचैत्रवाराणसांतटेशुभे॥

·सहनाक्षखण्डनम् पंचवंगतयातनदेवदेवस्यसंनिधौ । भगौप्रविष्टामुधोणीप्रतिशफटेयरं ।। तेनधर्मणराजेंद्र- इयंग्युटिरपागता ॥ भवान्वैलुब्धकोजातःसपत्नीकोनरेश्वर इत्यादि । म्युष्टिरदयः लुब्धो- भयान सपत्नीको नरेघरोजात इत्यत्ययः एवं च परयुः फाशीमरणेप्यनुगपापावरपन्या- सेनेव स्वभासह पुण्यफलभोगः कामनापुण्ययोस्तारतम्यादयलोके लोकांतरेवेत्येव विस्थलीसेत्यादिषु सिष्यति ननु शिवपुराणे परन्याअनुगमनमपि काश्यामेव प्रनीयते- ऽतोमदुक्कोदाहरवैषम्यमिति च दुमयोस्तामृतरयेऽप्येयव्यवस्थायाः प्रमाणसिद्धरये सति पतिमानस्य तत्र मरणे ताशयास्यांगीकारः वै मुतिमसिदः ॥ साक्षान्मोक्षाविलंयस्या- विशेपात् || फिच तन गृतस्य कैवल्यप्राप्यंगीकारेऽपि सालोक्यावनंतरमेवेति चिरारसा- वयेते यथापाने चतुर्धाक्तितेसर्वत्रभगवान्छितः। व्यावष्टेवारकंधावयंसहारमैश्य- अयोधनं । तथापितत्रसामयात्तप्रतगृतस्यहि ॥ भोगपूर्वापवर्गादिजीवन्मुक्तिदशेबसा ॥ अंतर्गेहेविपनस्तु साक्षाच्छिम्मवामुयात् । तथाचतुर्विधेपिग्रेस्मिन्प्रमीतोगर्मयातनाः ।। नेवामोतिमुनिश्रेष्ठविशेपोयंप्रवीमियः ॥ काश्यांमृतस्मुसालोक्यंसाक्षाध्याप्नोतिसत्तमाः । ततःसरूपा यातितत सांनिध्यमश्नुते। ततोगीकांयातिनपरावर्ततेपुनः। वाराणस्या- मृतोजतुःसाक्षरसारूप्यमश्नुते ॥ ततःसानिध्यमायातिततोनौकतामियात् ॥ अविमुक्ते- विपलस्तुसाक्षात्सानिध्यमाप्नुयात् । ततचिदानंदमयग्रहह्मण्येवविलीयते । सलोकतांचसा- रूप्यं सांनिध्यवातिसत्तमाः । कल्पकल्पमवासोतिततोब्रह्मात्मकोभवेत् । तथा भादेहपात. नायेतु क्षेत्रंसेवंतिमानवाः । तेमृताईसयानेनदिययात्यकुतोभयमित्यादिवासि तु सालोक्यविषयाणि ॥ इमानि च सर्वाण्यपि वचासि निरथलीसेतुमृतमुक्तिमकाशिकादिषु प्रसिद्धान्यत्रोदाहृतानि ॥ अत्रापि भोगापवर्गादील्युसयासर्वप्वपिपक्षेप्नपवर्गारपूर्व ताशावश्यकभोगोस्त्येव ।। ननुतन्त्रमरगदुत्तरमपि मोगसत्वे कोविशेषस्तस्येत्याशंक्याह ।। जीवन्मुक्तिदशेवसेति । यथा जीवन्मुक्तस्य प्रारब्धमोगे सत्यपि परमुत्यावश्यंभावोति तथाऽस्योक्तचरभोगेपि मुक्तपवयश्यंभावइत्येपविदोपइतिभावः ॥ एवंच तत्रमृतस्य लुब्धकवदिहलोके जन्मनि शिवसालोक्यादौवासिऽपि तेनैव पत्या सह स्वसाधुकृत्या- फलभोगः सत्यासत्यामनुगमनमृत्यामिति तदुक्कमदृष्टमात्रेण बौद्धकल्पं निरात्मकशरीर- कल्पनं हेयमेव ॥ तदुदाहृतश्रुतिरपिप्रागुव्यवस्थयाव्याख्याता शेया ॥ अमृतीभूत्वे- स्यनेन जीवन्मुक्तवनाशभोगस्य सालोक्यादेर्वा संभवोत्तरमेव मोक्षीभवतीतिश्रावणात् ॥ भवामृतिशब्दस्य निश्चितमुक्तियोग्यपरत्वसिमेः ॥ अन्यथा पौनरचयापाताव ॥ एतद्विषयेथिक स्वावरणभगविमागसंमतीर्थादावित्यत्र वक्ष्यामि ॥ इद मूलस्थगुत्तरंतु नवच्छेद्य किं कुठारप्रहारेणेतिन्यायादोध्य ॥ अताजगन्मायिकत्य जीवन्मुक्तस्यशरीराद्य- भारतक्त्यावरोधकशास्त्रन्याहोपात् प्रवदनाउनुपरस्सामोक्षसंप्रदायोच्छेदप्रसंगाच । प्रपंचस्यामायिकत्वमेवसिध्यति । अधिकं उत्तरमागे तावकपष्टखंडखंदनाभासखंडना- वसरे वक्ष्यामः॥ किं च अपंचस्य मायिकत्वमभ्युपगच्छता त्वया शुक्तिरुप्यवदध्य. स्तत्वं वाच्यं तच यथा आपणशरजतंटरवतस्तजन्यसंस्कारेण रजत- ·मारतशक्तिसहितः प्राभानः गतचाकचफ्यादिसाधारणधर्मस्य शुक्तौ दर्शनेन च शुफ्त्यनानसह- कृतेन शुको रजताध्यासउत्पाद्यते ॥ तथाऽन प्रपंचस्य फुत्रचिद- प्यदृष्टत्यात्तजन्यसंस्काराद्यभाषादधिष्ठाने च ब्रह्मणि निर्द्धर्मके प्रपंचगतासाधारणधर्मादीनामभानादर्थात्पूर्यं कर्तुरप्यभाषाध्या- सोन संभवति ॥ किंचायमध्यासः कस्येति वक्तव्यं जीवस्य ब्रह्मणोवा नाद्यः जीवस्यापि त्वन्मतेऽध्यासमध्यपातित्वात् शुक्ति- रजतद्रष्ट्रपुरुपयध्यासात्पूर्वमसत्वात् नापि द्वितीयः ब्रह्मणो- भ्रातत्यापत्तेः॥ किंच प्रपंचस्य मिथ्यात्वे किं प्रमाणं न तावत्प्रत्यक्ष नेदं रजतमितिन्नायंप्रपंचहतिवाधस्याभावात् ननु प्रपचोमिथ्या दृश्यत्वाच्छुक्तिरुप्यवदित्यनुमान प्रमाणमितिचेन्न दृश्यत्वस्य ब्रह्मण्यपि सत्वेन तत्रमिथ्यात्याभावेन हेतोरनैकांतिकत्वात् ब्रह्मणोऽदृश्यत्वे च "मिद्यते हृद्यग्रंथिश्छिद्यतेसर्वसंशयाः क्षीय- तेचास्यकर्माणितस्मिन्दृष्टेपरावरे यदापश्य पश्यतेरसमपर्ण" मित्या- दिश्रुतिविरोध ॥ किंच विश्व यदिकल्पितं स्यात्तदा साधिष्ठानं त्यान- चैवं सामान्यतोशातत्येसत्यज्ञातविशेषवत्वस्याधिष्ठानत्वप्रयोजक्स्य निर्चिशेपे नि सामान्ये च ब्रह्मण्यसंभवात् ॥ न च कल्पितसामान्य- निशेपवत्वस्य ब्रह्मण्यपि सत्येन तस्याधिष्ठानत्ये पाधकामाव- इतिवाच्यं । सामान्यविशेषकल्पनायाअपि साधिष्टानत्वेन तत्रापि कल्पितसामान्यविशेपोपादानेऽनवस्थापत्तिरित्यलं विस्तरेण एतेन एवचेत्यादिकमपास्त ॥ किच शुक्तो रजतसादृश्यस्य रजते शुक्तिसा- दृश्यस्य च सत्वाद्जतात्मना शुक्तिभासते ॥ एव ब्रह्मणोघट- पटात्मनावभासेपि परस्परसादयं स्वीनियते चेत्तदा ब्रह्मण्यपि साकारत्वं जडत्वं च स्यात् ॥ विजातीयेऽसरशे च नाध्यास. ॥ अन्यथा शुको घटस्य रजौ गजस्य चाध्यास. स्यात् ।। नचाध्यासे सादृश्य साक्षान प्रयोजक किंतु संस्कारोद्वोधकत्वेनैव ॥ संस्कारो। द्वोधश्च सादृश्यादन्येनापि संभवतीति सादृझ्याभाचेपि न काचि- दनुपपत्तिरिति वाच्य अदृष्यादिनासंस्कारोद्वोधेऽपि भ्रमोविसदृशे न संभवति ॥रज्वादियु घटादिभ्रमस्याश्त्यात्सादृश्यज्ञानमवश्यक्त- मेव सादृश्यं विनाऽदृष्टादिसत्वेपि भ्रमस्यासंभवात् ॥ स्वमस्मरणज- नकसंस्कारोबोधस्यादृष्टादिना संभवेऽपि भ्रमजनकसंस्कारस्य सादृश्यशानं विनाऽसंभवेनाहऐनदृष्टस्यान्यथासिद्धे. कतुंमशक्य- त्वात् ॥ अन्यथा कार्यमानस्यादृष्टेनेवोत्पचौदएकारणानां दादी ·सहनाक्षसनम् २५९ नामन्यथासिद्धत्वं स्यात् कार्यमानेऽदयस्य हेतुत्यात् ॥ ननु रजो घटाभ्यादीनामध्यासे तत्तत्संस्कारोबोधाभावादेव न संभवति सति तध्यासे तत्सादृश्यशानस्य हेतुत्वं न संभवतीतिचेन्न मंदाधकारे रज्यशाने घटायादीनां संस्कारोदोघेऽपि तलमस्यादृष्टत्वालसंस्का- रोद्धोधमानं भ्रमे हेतुः ॥ किं तु सादृश्यसंदर्शनजन्यसंस्कारोबोध. पवेतिकथं सादृश्यशानस्य न हेतुत्वं । नच सादृश्यशानस्य धम. हेतुत्ये रजौ भुजंगदंडभूछिद्रमालागलधाराध्यासोयुगपदेव फर्थन जायेत तत्तत्सादृश्यज्ञानस्य पृधरु तदध्यासानुरोधेन सत्वादिति याच्यं ॥ पृथक् तत्तद्ध्यासे तत्तत्सादृश्यशानसत्वेऽपि युगपत्साह- श्यज्ञानस्यासत्वात् । नच तत्सादृश्यस्य सत्यमानं तत्तत्सादृश्य- शाने हेतुः किंतु तत्तत्सादृश्यप्रतियोग्युपस्थितिरपि तथाच याहशा- प्रतियोग्युपस्थितित्तत्प्रकारकोभ्रमउत्पद्यतेयुगपत्प्रतियोग्युपस्थिती च सर्पत्वधारात्वमालात्वादीनामेकत्रज्ञानं निश्चयरूपं न संभवति ।। विरुद्धधर्माणामेकत्र सत्वे विरोधएच न स्यात् ॥ तस्मात्कथंचिद्युगप- दुपस्थितायपि युगपत्तसदमो नैवापद्यते भ्रमस्यनिश्चयरूपत्वात् ।। अतस्तादशहानं संशयरूपमेव जायते तत्रेप्टापत्तिरेव ॥ अन्यथा संस्कारस्य हेतुत्वेन पृथक्तदध्यासानुरोधेनाइएस्योद्वोधकस्य सत्वेन युगपध्यासस्त्वन्मतेऽपि फुत्तोन स्यात् संस्कारोद्बोधकस्य सत्यात तलाब्रह्मणः साकारत्यापत्तिार । नच पूर्वपूर्वाभ्यासजन्य- सारश्यस्य ब्रह्मण्यंगीकारे साकारतापत्रमावः श्रुतिविरुद्धताहश- कल्पनाया आमाणिकत्वात् ॥ सहमाझे एतेनैवभैक्षवमतमित्यादि साकारतापतेरभावाञ्चैत्यंत भागं निरस्पति ॥ किंचप्रपंचस्येत्यादिना अप्रमाणिकत्यादित्यंतेन ॥ अयंभावः ॥ मातडे मायो. पाधिकातृत्वभक्षचे दृश्यतेनुयत् ॥ तन्मायिवादध्वसैनध्वस्तप्रायविदोषतइतिकारिकायाः शकलंपादभेदेनोपन्यस्ययत् तदेव ध्वस्तमित्युक्तं । पदप्येतावता प्वालमेव ॥ यय (अध्यासितर्वास्तवत्वमध्यास्यस्याऽन्यत्र वास्तवत्वं वा नाध्यासे प्रयोजक प्रमाणा- भावागौरवाचे ) युक्तं । तत्प्रलापमानं ॥ प्रपंचे विवतत्वं साधयितुंस्वया शुक्तिरजवरजु- भुजपादिकमेव लोकप्रसिद्धं विवर्वजातंदृष्टांतीक्रियते । तत्र सर्वत्रायनियमः रजतादिद्रष्टा सदनिरिको देवदत्तादिवदवास्तवावापेक्षितइति । क्वापि निद्रष्टकममस्यादर्शनात् ॥ प्रश्ते घ नष्टर्जीवस्यापि कल्पितरयेन शुक्रिजतसमानयोगक्षेमत्वात् भवास्तवल तस्य न भ्रमः संभवति ॥ नहि शुक्तिरनतमेव शुकावात्मानं कल्पयति भामा- श्रयप्रसंगात् ॥ नापि स्थाणी कल्पित पुरुषः कापि भाम्यति ॥ नत्र वास्तवस्य मह्मणाष्ट्रत्वं करप्यं नांतत्वापचे ज्ञानघनस्य च भ्रमापोगात् ॥ तस्य माया- सबंधतो भ्रम इतिचेत्, सापिकरिपता न था॥ द्वितीये कदापि नोरियेत ॥ हाये ·२६० मारवशकिसहितःप्रामजनः सा केन कल्पिता शुद्धग्रहणएव तस्करपकरवे वत्संयंधे च सत्यऽनिर्मोक्षप्रसंग: 1 मोनो- घरमपि तरसंभये प्रतिबंधकामापार ॥ मायोपहितस्य कल्पकत्वेरवारमानयादयः ॥ मतोरजतादिभिग्नदेवदत्तादेिवदानवस्यान्यस्याध्यासितुरभावान प्रम उपपद्यते ॥ किंध इादौ सत्यं रजतं नरेंद्रकरंडकादौ सत्यं भुजंगमं च या वृद्धग्यवहारातन तन सत्तरछ- ब्दसस्तं गृहीतवंतः समुत्पनतत्तरसंस्काराएव शुक्तिरज्वादो तमसा तत्तरकल्पति । भनुरुपयसंस्कारायालादयस्तु तिमिरभरे चरणेन रज्जुशतमतिकामतोऽप्येकमहिमपि नहि कल्पयति ॥ त्या प्रकृते परिदृश्यमानादतिरिकं सत्यं जगरकाप्यनुभूतं स्यात् तदा तज- न्यसंस्कारादिदमनृतं कल्प्येत तदेव नास्तीति संस्काराभावास भ्रमः ॥ तदंगीकारे खते रंदाविवाहइति न्यायादिदमेव सत्यं स्वीक्रियतां ॥ संस्काराभावेऽपि भ्रमस्य असतोपि संस्कारजनकतायावा प्रसन स्वीकारे तु कचिदिदंशशभंगमिदंखपुष्पमित्यादिभ्रमोऽप्याप- घेत ॥ किंच शुक्तौ रजतस्यैव रन्नौ भुजंगस्यैव भ्रमे विपर्ययामाचे च हेत्वपेक्षायां तस- सादृश्यमेव तरवेन सिध्यति ।। तच भ्रमे साक्षादपि हेतर्नतु संस्कारोद्धोधनमात्रद्वारा ॥ अन्यया शुक्तिदर्शनकालेबुद्धौ तमः संबंधे गजइतिशब्ददिना तरसंस्कारस्योदोधे च तम गाजनमोदुरिएव स्यात् ॥ प्रकृतेचजगद्रह्मणोः सादृश्याभावास भ्रमः ।। सारश्ये तु ब्रह्माणि साकारत्यजतवाद्यापत्तिः योवा द्वयोः साधारणो धर्मः स परस्य निर्विशेषता बाधेव ॥ एवं क्षध्यासितर्वास्तवत्वमित्याद्यादरे प्रमाण सर्वत्र भ्रमस्थलेषु वत्तदन्वयन्यति- रेकदर्शनमेवातो न तदभावः ॥ प्रामाणिक गौरवं च न दोषाय ॥ अन्यथा घटं प्रति कुलालादीनां यहूनां हेतुत्वं गौरवभयान स्वीकार्य एतेनैव (एवं च जीवस्योपाधे) रित्यादिक निरस्तं स तत्र प्रयोजक इति पुंस्त्वं तु चिंत्य ॥ भन्नाध्यासः सादृश्ये प्रयोजकोन विवक्षितः किंतु तदेव तन्त्र तथेतियय (संस्कारोदोधस्य तु न सादृश्यज्ञानमेव कारण फिरवद्वष्टाद्यपी) त्यादि वदतां प्रकृते सादृश्यभावेऽप्यष्यादिद्वारा संस्कारोदोधाश्रम इति समाहित तद- संगततर रज्वदर्शनकालेरद्वारा शब्दादिद्वाराचा संस्कारस्योदोधे प्रतिबंधकामावेन वत्र हयाकाराभासस्य दुर्निरोधस्वात् ॥ किंच जगन्द्रमसंस्कारोबोधकतयोच्यमानमधमपि एतेनैव भैक्षवमतमुपन्यस्य यदुक्तं तन्मायावादिविध्वंसध्वस्तप्रायमिति तदेवध्वस्तम् ॥ मायाहेतुवादस्य निवारयितुमशक्यत्वात् ॥ अध्यासितुर्वास्तवत्वमध्यास्यस्याऽन्यत्रवास्तव- स्ववानाध्यासे प्रयोजक प्रमाणाभावाद्गौरवाच ॥ एवञ्च जीवस्योपाधेवास्तवत्वेऽपि ससार- स्थान्यत्राऽवास्तवत्वेऽपिच माययाऽध्यस्तत्वस्मस्य मायिकत्वस्य नानुपपत्तिः॥ नच ब्रह्मणो घटपटाद्यात्मना भासे ब्रह्मणस्तत्सदृशत्वापत्ती साकारता स्यात् नहि रजौ याकारा- भासः किंतु सर्पाऽऽकाराऽऽभाराएवेतिवाच्यम् ॥ अभ्यासे सादृश्यस्य साक्षादप्रयोजकत्यात् ।। सस्कारोबोधद्वारा हि सतनप्रयोजकः सरकारोदोधस्य तु न सादृश्यज्ञानमेव कारणं किन्त्वदृष्टा- यपि रजावश्वाऽभ्यासाऽभावस्तु केनापि हेतुना तत्सस्काराऽनुबोधात् ॥ अन्यथा भुजंग- दण्डभूच्छिद्रमालाजलधाराद्यध्यासोयुगपद्रजौ स्यात् ॥ पृथक्तदध्यासदर्शनेन सादृश्यस्या- प्रत्याख्येयत्वात् ॥ पूर्वपूर्वोऽध्यासजन्यसादृश्यस्य ब्रह्मण्यङ्गीकारे साकारतापत्तेरभावाच ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् फल्पितं न या भाये महाणि विचित्रतत्तदरसादृश्यस्य इष्टरितत्तरमस्काराणामटेतरता- बोधकस्य धाभावादोपस्तदयस्थः ॥ द्वितीये तु द्वैतापातादपसिद्धांतः इतर सर्व मुलपय विशदीकृतमिति किमानेडितेन ।। वाधस्याभावादिति ॥ सुती रजतमिति शानं नेदं रजत शुक्तिरियमित्यभ्रांतवचनश्रयणसमकालमेव निवर्तते प्रकृतेनुससहिद ग्रह्म सत्यमस्या- दिवाश्यधवणेऽपि प्रपंचप्रनीति निवर्तते यदि भ्रमः स्याताई पूर्यबविपर्नेत ॥ गचाविद्या- सत्यं पापजावदनिवृत्तिचितेति वाच्यं ॥ तस्यामपि कल्पितरनाविद्यामृति भरण- मायादेव तसिवृत्तरप्यावश्यकरयात् ॥ साधनैरेव तनिवृत्तीतान्यपि तत्समानयोगक्षेमाणि ॥ नरजीवन्मुक्ती प्रपंचपराधासारयः बदानीमपि तस्य प्रपंचातीतेरक्तघरभुत्यादिभिर्योधनात उपदिशातायाएव तवासिद्धेश्व ॥ भतोयाधामावान भ्रमत्वम् ॥ भियतेहृदयप्रंथि- रित्यादि इदं मुंबकवास्यं यदापश्य इत्यपि तद्वाक्यं । मादिपदेन “श्यतेत्यम्यया- बुवा ॥ कश्चिधीरःप्रत्यगामानमैक्षदात्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ जुष्टंयदापश्यत्यन्य- 'मीश ॥ ज्ञानसादेनविशुद्धसत्यस्ततस्तुवंपश्यतेनिष्कलंभ्यायमानः" इत्यादीनि कठमुंडका- दिवाक्यानि तलवफारोपनिपएनीयखण्डादिक नतुमांशस्यसेद्रष्टुमनेनैवस्वचक्षुपा॥ दिव्यं ददामितेचक्षुः पश्यमेयोगमेश्वरम् ॥ ज्ञातुंद्रष्टुंचतस्येन (म०३ पा०२ सू०२४) "अपिसंराधनेप्रत्यक्षानुमानान्यां" तृतीयस्कन्धेपश्यंतितेमेरुचिराण्ययसंत इत्यादिस्मृति- सूत्रपुराणाक्यानि घ संगृह्यते ॥ नचपां ज्ञेयतापरस्वमेव नतु चाक्षुपादिपरत्वमिति पायं ।। भावृत्तपक्षुः दिव्यंददामितेचक्षुरित्यादिविरोधात् ज्ञातुंद्रष्टुमितिपृथनिर्देशात तलपकारादी स्पष्ट स्पर्शादेः प्रावणाच ॥ भ्रमस्यनिश्चयरूपत्वादिति ॥ एककोटिक- ज्ञानस्य निश्चयशब्दार्थवं तार्किकपरिभाषामाश्रित्येदमुक्तं तेषांभ्रमप्रमामेदेन निश्चयस्य दैविध्यात् । अतः संशयोऽयविपर्यासइत्यस्य न विरोधः ॥ नचपूर्वेत्यादि ॥ संस्का- राणामपि कल्पितत्वेन तत्कल्पनहेतुः संस्कारांतरंग्रह्मणि तत्तरमाश्यं च नेपास्तीति तरक- रूपमस्यासंभवे कुवसरां ततः प्रपंचकल्पना नापि तारशसंस्कारपरंपरावशादेव जीवेन ब्रह्मणा वा जगत्कल्पितमिति बोधिका काचिदपि श्रुतिरस्ति यदलात्तथाश्रीयेतेति समा- धेरभावः (१०२ पा०२ - ०३०) "नभावोऽनुपलब्धः" इत्यादिना सूत्रकृतोपपा- 'द्वितस्प वासनासंतानपसे दूपणभरस्यात्राप्यापत्त्या तयांऽगीकारे नासूत्रविरोधोवासमत- प्रवेशश्च स्थान ॥ संस्कारपरंपराकलनानिहायापि ब्रह्मणि सारइयसाकात्वादेशपच्या च मक्षितेऽपि लशुनेनशांतोव्याधिरित्यलम् ॥ नन्वविद्यायाअनादित्यादध्यासोऽप्यनादिरेव अविद्यायाअनादित्वं च "नासदासीनोसदासीकिंतुतम" इतिश्रुति सिद्धं लायवादना- दिसंसारकारणसिद्धावन्यकल्पनायायोगादितिचेन मायायाना- दित्वे "सदेवसोम्येदमग्रासीदेकमेवाद्वितीय आत्माबाइदमेकरवा- प्रासीमान्यत्किंचनमिष” दित्यादिश्रुतिविरोधः ॥ "नासदासी"- दित्यादिश्रुतेश्च स्थूलसूक्ष्माभाववोधकत्वं नत्वविद्यायोधकत्यं ॥ नव ·२६२ मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः श्रुत्यंतर्गततमः शब्देनाविधाप्रतीयतइति वाच्यं ॥ तमाशब्दस्याप्य- भावयोधकत्वात् मलष्टमहत्वोद्भूतानभिभूतरूपयत्तेजोऽभावएवतमः- शब्दोलोके प्रसिद्धोनत्वविद्यायामपि ॥ वस्तुतोऽत्र ब्रह्मैवतमः ॥ एतेन पूर्वपूर्णवासनानामुत्तरोत्तराध्यासं प्रतिहेतुत्वोक्तिः प्रत्युक्ता ॥ अध्यासस्यानादित्वे मानाभावात् ॥ वालस्यापि स्तन्यपाने प्रवृत्ति- नानाऽऽदिकर्मप्रवाहजन्या किंतु “परातुतच्छुत्ते" रितिसूत्रानुसा- रेणेश्वराधीनैव ॥ यथा जडस्य कर्मणः फलदातृत्वं न तथैव प्रवर्तकत्वमपि न संभवति ॥ प्रवर्ज्ञान हि प्रेरणा सा च चेतन- धर्मएव नतु जडधर्मः ॥ एवं च (बालस्य स्तन्यपाने प्रवृत्तिदर्शनेन पूर्वसंस्कारसिद्धौ संस्कारप्रवाहस्यानादित्वेन संसारस्यानादित्य- सिद्धि) रित्यसंगतं ॥ संस्कारस्य स्मृति प्रति हेतुत्वेन प्रवृत्ती संस्कारस्य कर्मणोवाहेतुत्वविवक्षणे च पूर्वोक्तएव दोपः ॥ किंच प्रवृत्ति प्रति न संस्कारस्य नापि कर्मणोवा हेतुत्वं वैदिकानां मते ईश्वरस्य नैयायिकानां मते तु चिकीर्षादीनामेव हेतुत्वात् ॥ उक्तंच तैः चिकीर्पाकृतिसाध्येप्टसाधनत्वमतिस्तथा उपादानस्यचाऽध्यक्षप्र- वृत्तीजनकंभवेत् ॥ तथाचाविद्यायाअनादित्यासिद्धी वंधोऽस्याऽ- विद्ययाऽनादिरितिस्मृतिरपि बंधस्य चिरंतनत्वंयोधयति-"अक्षय्यं हवैचातुर्मास्ययाजिनःसुकृतंभवती"तिश्रुतिवत् ॥ किंच भवन्म- तेऽविद्ययेति तृतीया हेतौ करणे वा नाधः ॥ दंडेन घटइत्यन यथा दंडेघटोत्पादकत्वरूपं हेतुत्वं तथाऽनापि चेद्वंधस्यानादित्व- कथन व्याहतं उत्पत्तिमतोऽनादित्वासंभवात् ॥ द्वितीयोपि न क्रियाभावात् कारकविभक्तीनां क्रियान्वयित्वनियमात् ॥ नहि क्रियाविनिर्मुक्तं वाक्यमस्तीति भाष्यप्रामाण्यात् ।। गोपेन गावहत्या- दिवदुपपत्तेरितिसमाधानमप्यसंगतं तादृशवाक्यस्यैवाभावात् ॥ नच तिष्ठतीत्यध्याहारोपि संभवति स्थितेरप्यनादित्वात्तत्रापि तस्य करणत्वासंभवात् करणत्यस्य कारणत्वघटितत्वात् ॥ तस्माद्वंधस्या- नादित्वेऽविद्ययेतितृतीयान्वयोयाधितएवस्यावतस्तदन्वयानुपपति- रूपवीजेन लक्षणा कर्तव्या ।। सा च चिरकालिकत्वे एव तथाच (सादित्वं तु बंधस्य नांगीकर्तुं युक्तं अस्यां स्मृतावनादिशब्दार्थ- स्यागेबीजाभावादिति यदुकं तदसंगतं तत्रान्वयानुपपत्तिरूप- वीजस्य दर्शितत्वात् प्रवाहानादित्वेन संसारोनादिरितिप्रयो- गस्तुसंसारपदस्य प्रवाहे लक्षणां अनादिपदस्यापि स्वसजाती- यध्वंसव्याप्यप्रागभावप्रतियोगित्वे लक्षणां विना दुर्घटतया न शक्तिसाधकः॥ तलादनादिशब्दोगौण एव देवेवमरशब्दयत् ॥ ननु ·सहस्राक्षखण्डनम् २६२ देवेप्यमरपदस्य मुख्यत्वे "तद्यथेहकर्मचितोलोकाक्षीयतएवमेवामुन पुण्यचितोलोकः क्षीयत" इत्यादिश्रुतिविरोधात्तस्योपचारिकत्य- मस्तुसंसारेऽनादिशब्दस्य मुस्यार्थत्वे तु न फश्चिद्विरोधइतिचेन्न तत्रापि "आत्मावाइदमेफएवामआसीन्नान्यत्किचनमिप" दित्यादि- श्रुतिविरोधस्य सत्वात् ॥ नथ संसारस्य सादित्वे "धातायथापूर्व- मकल्पय" दितिश्रुतेः ऋषीणांनामधेयानियाथवेदेपुदृष्टयः शय्यते प्रसूतानातान्येवैभ्योददात्यजइत्यादिस्मृतेश्य विरोधोदुरइति वाच्यं ॥ ताशवाक्यानांशय्यंतधातपदपालोचनयादैनंदिन- सृष्टिविपयकत्वेनानादित्यासाधकत्वात् नापि “समाननामरूपत्वा- चावृत्तावप्यविरोधोदर्शनात्स्मृतेश्चे" तिसूनविरोधः ॥ सच सृष्टि- प्रलयास्वीकारएव संभवति ॥ नास्मन्मते सृष्टिप्रलययोरखीकारः परंतु प्रथमतः सृष्टिरीश्वरस्य रमणेच्छयैव "लोकवनुलीलाकैवल्य"- मितिन्यायात् ॥ सृष्टिप्रलयोत्याविर्भारतिरोभावरूपी ॥ सूत्रार्थस्तु ।। नन्यस्य प्रपंचस्यानुकारित्वेन वाच्यत्वेन चा स्वीक्रियमाणत्वे सृष्टि- प्रलययोविद्यमानत्वादनित्यसंयोगः प्रामोति तवाह || समानना- मरूपत्वादावृत्तावपीति ॥ आवृत्तावपि समुद्रे जलप्रक्षेपवत् पुनरुपादाने तदेवेतिनिश्चयाभावेपि नामम्पयोस्तुल्यत्यादन्यस्य मेदकस्याभावान्नानित्यसंयोगः॥ कुतः ॥ दर्शनात् ॥ दृश्यतेहि तथा वेदपितृमातृस्त्रीभर्तृशरीरगगाप्रवाहादिपु॥ तदेवेतिव्यवहारस्य सिद्धत्वादिति ॥ न च संसारस्य सादित्वे फतनाशारुताभ्यागमादि- दोप इति वाच्यं ।। ईश्वरेच्छयेश्वरसकाशान्युश्चरितैर्जीवेः कर्माणि कियंते तत्तत्कर्मफलमपीश्वरकृतमर्यादया तस्य तस्य जीवस्य भव- त्येवेति दोपाभावः ॥ नहि जीवानामनित्यत्वं येन कृतनाशः स्यात् नहि कर्मणैव फलं फित्वीश्वरेच्छयापि नातोऽकृताभ्यागमः फलाक- सिकत्वपर्यायः ।। यस्तु तथाचेत्यादिना प्रेक्षावतोमोक्षार्थ प्रवृत्त्य- भावापादनरूपोमोक्षमार्गोच्छेदरूपश्चदोपआपादितः सोऽपि त्वम्मत एघ संभवति ॥ सर्व स्वप्नतुल्यं स्वस्वरूपमपि स्वप्नकल्पितजीवसमें जानतः मोक्षं मोक्षसाधनं गुरुं वेदं च मिथ्यात्वेन जानतो बामदेव- शुकादीनामपि मुक्तिर्न जातेति मम मुक्तिः कुतोभविष्यतीति मुक्तिमत्याशाशून्यस्य कथं मोक्षमार्गे प्रवृत्तिरिति मुक्तिमार्गोंच्छे- दस्त्वन्मते ॥ अस्सन्मते च यस यंधनसामर्थ्य तस्यैव मोचन- सामध्य दृष्टं च गजनि यथा राशा यद्धोराजानमेवाश्रयते राज- कृपया मुच्यतेच एवमेवेश्वरकृपया मुच्यते पुनश्च सुखी भवति 'सोनुतेसर्वान्कामान्सह ब्रह्मणाविपश्चिते" तिश्रुतेरिति नमुक्ति- ·२६४ मारुतशक्तिसहितः प्रामसनः मार्गोच्छेदः ॥ किंच संसारस्यानादित्वेत्यन्मते तस्यमिथ्यात्वंनस्यात् कालिकानिपेधप्रतियोगित्वाभावात् ।। आदायतेचयनास्तिवर्तमाने- पितत्तथा वितथैः सहशाहोतेवितयाइयलक्षिताइतिगौडपादकारिका- विरोधश्च किंच त्वन्मते यद्गत्वाननिवर्ततेतद्धामपरमंममेतिस्मृतेः अनावृत्तिःशब्दादितिसूत्रस्यच विरोधः स्यात् जीवस्य पारमार्थिक स्वरूपं ब्रह्मवेति तस्य गमनासंभवात् तस्य व्यापकत्वात् व्यावहारिक त्वोपाधिक तस्य चोपाधिनाशेन नाशात्प्राप्तिरेय न संभवति ।। प्राप्तेरसंभवेन निवृत्तिशंकाया असंभवादसंगतिः ॥ एवं सूनेपि संदेहासंभवादित्यलं॥ सहस्राक्षे साचेयमायेत्यादि उत्पनरवादित्यरमित्यंतं भाग खंजयति ॥ नन्व- विद्याया इत्यादिना ॥ संदेहासंभवादित्यलमित्यतेन ।। अयमाशय' ॥ यदि- मायाऽपिप्रमवदनादि स्यात् तदा ऐतरेयोपनिषदि "भारमागराइदमेकएवामभासी- मान्यत्किंरनमिपत्" तैत्तिरीये "नासदासीनोसदासी" दित्यादि । तथा "ब्रह्मव- साय मायाऽनादि ॥ नासदासीनोसदासीस्कितुतम इतिश्रुते ॥ लाघवाच अनादि- ससारकारणतासिद्धौ तस्या सादितायावक्तुमशक्यत्वाच ॥ पूर्वपूर्ववासनानामुत्तरोत्तराध्या- सप्रति पूर्वपूर्वकर्मणामुत्तरोत्तरजन्म प्रतिध हेतुत्वात् यालस्य स्तन्यपाने प्रवृत्तिदर्शनेन पूर्वसस्कारसिद्धौ सस्कारप्रवाहस्य कल्पनीयत्वाच ससारस्याऽनादितासिद्धि ॥ अतएव बन्धोऽस्याऽविद्ययाऽनादिरितिस्मृति सगता ॥ नच यन्धस्याऽनादित्वेऽविद्ययेति तृतीयाऽनु- पपत्तिरितिवाच्यम् ।। गोपेन गावइत्यादिवदुपपत्ते ॥ नव तन जीवन्तीत्यादिपदाध्याहारइति- वात्यम् ॥ इहाऽपि तिछतीत्यध्याहारस्य सुलभत्वात् ॥ अतएव भागवते तृतीयस्यन्धे विश्ववैब्रह्मतन्मातसस्थितविष्णुमायया इत्यत्र सस्थितमित्युक्तम् ।। यादिवतु बन्धस्य नाझीकर्तु युक्तम् ॥ अस्यां स्मृती अनादिशब्दार्थस्य त्यागे बीजाभावात् ॥ प्रवाहाऽनादौतु ससारोऽना- दिरियादी नैयायिकादीना सर्वेषां प्रचुर प्रयोग इति तनाऽनादिशब्दस शक्तिरेव निरूढ- लक्षणावा ॥ देवेपुत्वमरशब्दस्य रूढिरेष ॥ योगासभवे तस्या सर्वसम्मतत्वात् ॥ तस्य देवेप्वौपचारिकत्वेपि यया तव तद्यथेदकमंचितोलोकइत्यादिश्रुतिरनुपाहिकाऽस्ति तथान किश्चिदनुप्राहक नोपलभ्यते इति नेहाऽऽमरशब्दवदुपचरितार्थता ॥ प्रत्युत तमात्वे धातायथापूर्वमकम्पयदितिश्रुते ऋषीणांनामधेयाश्चयेदेषुदृष्टय शर्यन्तेप्रसूतानातान्येवेभ्यो- ददायन इत्यादिस्मृतीनां समाननामरूपत्वाचातावविरोधोदर्शनात्स्मृतेश्चेतिसूतस्य च विरोध स्यात् ।। सूत्रार्थादिकस्तु उत्तरभागे एकोनचत्वारिंशखण्डखण्डने स्फुटीभविष्यति ।। बन्धस्य सादित्वेऽताऽभ्यागमादिदोपप्रसङ्गश्चस्यात् ॥ तथाच यथापूर्व विनाकारणान्तर- मीश्वरोमा ससारान्धकूपेऽक्षिपत्तथा पुनरपि क्षेप्स्यतीति विचारयनकोपि प्रेक्षावान्मोक्षार्थ यतेतेति मोक्षमार्गएवोच्छियेत ॥ ससाराऽनादित्ववोधवाक्येष्विय नसपुनरावर्तते यहत्वा- ननिवर्तन्ते अनात्ति शब्दादित्यादिष्वपि कुतर्कप्रत्तैरप्रतिबन्धात् ।। प्रत्युत मोक्षस्य नाशे जन्यस्य नाशइति नियमोऽनुकूल स्यात् लयरूपस्य तस्योत्पन्नस्वादित्यलम् ।।

·॥ सहस्राक्षखण्डनम् नंगास क्षमासीत्" इत्यादि । पुरयविधमाझणे "भास्मयेदमप्रभासीत्पुरुषविधः सोऽनुवीक्ष्यनान्यदारमनोपपत् छांदोग्ये "सदेवमोग्येदमग्रभासीदेकमेवाद्वितीय" गोपयग्राहाणे "महाहवाइदमाभासीत् । स्वयंरयेकमेवतदक्षत महदेयक्ष तदेकमेयाम्मि हंतामदेवमन्मानं द्वितीयं देवनिर्ममइति" एषमाधाग्यज सामाथर्यश्रुतयोवाध्येरन् ।। सासु हि स्टेः प्राक् ग्रहाणएव सत्ताधार्यते । यस्त्वंतरसत्ता च निषिध्यते ॥ यदि घ भावरूपा माया सदा स्यातर्हि सर्पक्षोऽप्यामाऽनुवीक्ष्यापि तां कुतोन पश्येत् ॥ एकमेवाद्वितीयमितिनिविधभेदनिषेधश कयं संगच्छेत । कथंच "एकमेगस्मिताम- देव मन्मान" इति सर्पज्ञस्वेक्षणं च घटेश ॥ एतेन ऐतरेयेमिपतोनिषेधादचेतनस्यान्यस्य स्थितिनं विरुदेति द्वैतिनां फल्पनाऽप्यपास्ता ॥ यस्त्वंतरसत्वे पुरुषविधग्राहाणादौ स्वान्यामागद्यामागोरमणाभावोरमणायं द्वितीयेच्छा तस्यैवैतापटूपेण भवनं चालाय. मानं तदानीं वत्स्वंतरसत्ये जगतस्तदुपादानकत्वे च विरुध्येतैव ॥ तेन यश्च "नासदा. सीसोसदासीवितुतमः" इति विलक्षणएव श्रुतिपाठउपन्यतः । सचोपहासार्थ मूले पूर्वपक्षे तथैर संगृहीतः ॥ वस्तुतस्तु नासदासीदितिमंत्रद्वयार्थः प्रागेव समर्थितः ॥ तन्त्र घ "किमावरीः कुहकस्सामन्" इत्यावरणशक्तिकमायादेखदा सत्ता स्पष्टमेव प्रति- पिद्धा ।। स्यधयेति स्वेनैव जगतोधारण तस्यैकत्वं चोपरा "तस्मादान्यनपरः किंचनास" इति स्पष्टमेव तदन्यस्य प्रतिषेधोदर्शितः ॥ भतः "तम भासीत्तमसागूहममेप्रकेत सलिल सर्वमाइदं ॥ तुच्छेनाम्वपिहितयदासोत्तमसतस्तन्महिनाजायतैक" इत्यप्रिम- मंत्रेऽपि तमाशब्देन न सा । पूर्वमेव प्रतिपिहचादन्यप्रतिपेधविरोधाच ॥ किंतु भानीदवातमित्यादिनातच्छन्देन यदुक्तं तरस्वरूपमेवानोच्यते । तर पूर्व रात्रिदिवसपके- तसूर्यनक्षत्रादिनिषेधात्सर्वस्य मुप्तवत्तत्रैव लीनत्वात्सर्वाच्छदकत्त्वाचेह तमाशब्देन ग्रीव ॥ इदं च द्वितीयस्कंधनवमाध्याये अहमेवासमेवाग्रइत्यत्र सुबोधिन्यो पुटं ॥ तमाशब्दस्य सांख्यपरिभाषया वस्त्वंतरपरत्वे (म.२ पा. १ सूर्य २) "इतरेषांचानु- पलब्धः" इति सूनं विरुध्येत । तथाच तदा तमः सर्वाच्छादकं ब्रहीवासीत् भासम- धात् इदं इदानीं नामरूपाभ्यां व्याकृतं ज्ञात अग्रे सृष्टेःपूर्व अप्रकेत सप्रज्ञायमानं सलिलं कारगेन भविभक्तं तमसा पूर्वोक्तरूपेण ब्रह्मणा गूढम् आच्छादित तिरोभावितमितियावत् भासोदित्यर्थः ॥ "यथावम पदार्थानारणोतीति एवं इदमपि मझ सत्वमावृणोतीतितमाशब्देन न्यबहारः" इविनिद्यारण्यस्वामिनायाख्यानेऽपि लक्षणयैव मायापरवं दर्शितं ॥ मम तु ब्रह्मणः सर्वशन्दवाच्यत्नावलक्षणापीति पूर्वापरानुरोधादिदमेवादरणीयं ॥ ननु पूर्वजगतोऽभावे ब्रह्मणा तस्स गहनं कथं संगच्छवइतिचेत्नसटिमलयेतोदनेमसर्वतिरोभावितमित्याशयेनाह ॥ तुच्छेनेत्यादि । मन्त्र तुच्छशब्देन प्रलयकर्तृ ब्रह्म । अतएवं महोपनिषदि "एप पशून्यएपीव- नुच्छएपीवाभावएपोवाच्यतोऽश्योऽचिन्योनिर्गुणश्चेति" ॥ महाकौमपि ॥ शमून कुरुते विष्णुरदृश्यासन्परःस्वयं । तस्माछून्यमितिमोक्तस्तोदनात्तुच्छमुध्यते । नैपभाष- यि योग्य केनचित्पुरुषोत्तमः । अतोऽभाववत्येनंनाइयत्वासाशइत्यपि । सर्वेषांतधीन. मा.प्रा.३४ ·२६६ भारतशक्तिसहित. प्रमिअनः स्वातत्तच्छन्दाऽभिधेयता । भन्येपाग्यवहारायमिन्यतेप्यवहाभिरिति । तथाच भासमं- साद्भवति उत्पद्यते इत्याभु जगत् तुच्छेन प्ररयस्पतोदनकृता पोनतमसा भपिहित भान्छादितं तिरोभावित यत् मासीत् सत् तमस पूर्वोत्तात् ब्रह्मण सकाशादेव महिना महत्येन पटवद्विस्तारेण अजायत प्रादुरभवत् सब नानारश्यमानमपि यस्तुतोग्रामणएव तत्तद्रूपत्यादेकत्वमित्यर्थ ॥ यत्तु सपशाननिवय॑त्यातुच्छशन्दैन मायेति तयारयान । सस ॥ शुक्तिरजतपत्नुच्छेनाच्छादनस्यायोगात् । तादृशारजते भाजनभूपणादेरिव तस्यां जगतउपादानत्यस्यासमवेन वोजननत्यायोगात च्यात्याने मृघटीजक्षरष्टांत कथनपूर्वक स्वयमुक्स सरकार्यवादस्य याचाच ॥ चि साप्युपहितेन करिपता शुद्धन वा मायेन्योन्यानयोद्वितीये शुद्धवयाधइत्याद्युक्त वक्ष्यमाणदूषणग्रस्तावान सस्थास्तुच्छत्वं शक्यवचनं अप्रेऽपि "कामस्तदसमवर्तताधि" इत्यादिना इच्छापूर्वकसर्गादिकयनात्तम पान्दार्थोयहीय ॥ सन्यथायीक्षत्यायधिकरणाना "कामायनानुमानापेक्षा" इत्यादिगुण- सूत्राणा च विरोध ॥ पुनरप्रेऽपि “कि ५ स्विद्धन कउसवृक्षमासीत् यसोचावापृथियी- निष्टतक्षुः ॥ मनीषिणोमनसायच्छतेद्रुतत् यदभ्यतिष्ठभुवनानिधारयन् ॥ प्रावन ब्रह्मस- पक्षमासीत् यतोद्यावापृथियोनिष्टता ॥ मनीषिणोमनसाविब्रवीमिय ब्रह्माध्यतिष्ठव- मानि धारयन्" इति पठ्यते ॥ भत्र यथाकाष्टोपादानक जहसुवादिक यहुक्षसमुदाय- रूपवनस्यैकदेशवृक्षस्याशभूत तौवस्थित रक्षणात्तराएवाभिव्यज्यते तथा इद जगवपि विभागादेवाविर्भूत चनसमपुरुषोत्तमैकाशसाक्षरमाणोऽशभूत तत्रैव स्थित तदिच्छयाऽ. भिव्यज्यतहति ज्ञापनायष्टिहेतुभूतवनादिक जगतोऽथिधातार धारयितार घ पृष्वा ग्रह्मणएव वनरव वृक्षत्व धारणपर्वकमधिद्यानृत्य चोत्तरित । यदि तम शब्देन बहानाभि- प्रेष्यत् किंतु मूलाज्ञानएष मृयटनीजवृक्षादिन्यायेन जगदवस्थानमभिप्रेष्यत तदा ब्रह्म- पनमित्यादिनवावक्ष्यत् किंतु मायावन तमोवन सम सरक्षासीदित्यायेवावदिष्यत् ॥ तस्मादपि तमोऽत्र ब्राँव ॥ एतेनैव (भ० १ लो० ५) मासीदिदतमोभूतमप्रज्ञातम लक्षणं ।। अप्रतवर्यमविज्ञेय प्रसुतमिव सर्वत इति मनुवचनमपि व्यारयात भमे मनुपद (लो०६७) तत स्वयभूभंगगनच्यफोन्यजयनिद ॥ महाभूतादिवृत्तौजा प्रादुरासीत. मोनुदु । योसावीदियग्राह्य सूक्ष्मोऽध्यक्त सनातन ॥ सर्वभूतमयोचिंत्य सपवस्त्र पमुखभी सोभिध्यायशरीरावारिससक्षुर्विविधा प्रजाइति तस्यैव पूर्णम यतत्वस्य सूक्ष्म- कारणत्वस्य सर्वव्यजकत्वस्य सर्वभूतात्मकालस्य स्वयमेव जगद्रूपेण भवनस्य अमिध्यान पूर्वक स्वरूपतएव विविधप्रजासर्जनस्य च क्यनेन तत्रापि तथैव तम शब्दार्थस्य प्रतीते ।। भन्यथा "मात्मैवेद सदेवसोम्येद" इत्यादिश्रुतिशतविरोधादप्रमाण स्यात पूर्वतने (भ० १ पा० ३ सू०३) विरोधेत्वनपेक्षमिति न्यायात् ॥ तमोनुदइतितु स्वतेजसा मानुपुरापियत्तमइति सप्तमस्कधायुक्त प्रलयाधकारापनोदनमेव ॥ मचाय स्वयमूर्षमा शक्य ॥ अग्रेडोत्पत्त्यनतर (श्लो० ९) तस्मिन वयवदासर्वलोकपितामहइति- पृथक्कथनात् ॥ जीवकल्पितस्य तुच्छस तु ब्रह्मणा प्रेरणमप्यशक्यवचन ॥ एतदेवाभि मेस समाकर्पसूत्रभाकरे "तमनासीदि"त्यनभिव्यक्त कर्मपक्षेऽपि ब्रह्मस्वमक्षत तत्पक्षस्य ·सहनाक्षखण्टेनम् गौणत्यशापनाय सत्र प्रकादो कर्माप्युत्यतइत्यपि हान्दः प्रयुक्तः । एवमेव सुयोधिनी. सरप्रकाशापामैकाध्य पूर्वोक्तानादरे तमाशब्दस्यांधकार एव प्रसिद्धत्वात् लौकिकतादि- दर्शनेषु तस्य तेजोऽभावरूपत्वांगीकारात् फेरललोकानुरोधे तागभारपय पदा रात्रिदिनचिह्नसूर्यचंद्रादिविरहारिसध्येसतु स्वदभीष्टमित्याशयेन वक्रोत्तरमुक्तं मूले ॥ भभावरोधकायादित्यादि अतएव लोकइत्युक्तं ॥ सिद्धांतस्तु मागुक्तएव तमेगाहुः ॥ वस्तुतोनलैव तमइति ॥ यश लायवाचानादिसंसारफारणनेत्यादि सदसंबई संसारस्य कार्यत्येऽनादित्यायोगात् कार्यनियतपूर्ववृत्तेरेय कारणत्वात् ॥ अविद्योत्तर- कालिकसया सत्कार्य तस्मिन् चिरंतनत्यमेवानादित्वमितिचेसिमरसदभीष्टम् ॥ नापि लायनं श्रुतिप्वपश्यलक्षामाईश्वरेच्छायाएव सर्वकारणत्वे संभवत्यविद्यारूपकारणांतर- स्वीकारे गौरवात् ॥ तस्याः सादित्वं तु माययामेविनिर्मिते इति वचनबलाच्छक्यमेर वक्तमिति वक्ष्यते ॥ यच्च (पूर्वपूर्षगसनानामुत्तरोत्तराध्यासं प्रति पूर्वपूर्वकर्मणामुत्तरो- सरजन्म प्रति च हेतुत्वाद बालस्य मन्यपाने प्रवृत्तिदर्शनेन पूर्वसंस्कारसिद्धौ संस्कार- प्रवाहस्य कल्पनीयलाच संसारस्याऽनादितासिद्धिः) इत्युक्तं तदप्यसत् अभ्यासरूपतया शुक्ती रजतस्येवातामभाषे यासनानामेवासिया ताभिरध्यासस्यासंभवात् ॥ भवएव सूत्रकारः (भ. २ पा० २ सू०३०) "नभानोऽनुपलब्धे," इत्याह ॥ मनशंकराचार्या निभाओवासनानामुपपद्यते त्वत्पोऽनुपलब्धेर्शानामर्थानां ॥ भोपलब्धिनिमित्ताहि प्रत्यर्थ नानारूपासनाभवंति" इत्यादि व्याचक्षते तत्र नाना भावेयासनानां पैचिन्याभावः ॥ अनादित्वेऽप्यंधपरंपरावदनवस्था ॥ वासनाभिर्विनाऽप्यर्थोपलब्धिरथंविना बासनानुत्पत्तिरित्यन्वयव्यतिरेकारसदारमेव प्रतिछापयतः ॥ किंच वासनाहि संस्कारविशेषा न निराश्रया भवतिष्टते नच शुद्ध ग्रह तदाश्रयः शुद्धत्वात् ॥ नाप्युपहितं घटादेरियोपाधेरपि कल्पनं वासनयैव वक्तव्य मिति तस्यास्तदाधयत्वेऽन्योन्याश्रयात् इत्यादि भानत्कभाष्यकारोक्तदिशैव द्रष्टव्यं ।। एवं तत्रैव पूर्ववैनाशिकमतेपूक्तानि दूपणांतराण्यनुसधेयानि ॥ नाति पूर्वपूर्वकर्म- णामेवोत्तरोत्सरजन्म प्रति स्वातंन्येण हेतुत्वं । एप होव। मत्तासप्रयतते । भयंति. भावामूतानांमत्तएचपृथग्विधाः । "परान्तच्छ्रुतेः । पूर्वतुबादरायणोहेतुव्यपदेशात्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायशतैः कर्माण्यपि प्रति उत्तरजन्मादिरूपतत्फलानि प्रति च सत्तदिच्छाविशिष्टब्रह्मणएव हेतुतायाबोधनात् । अतएव कर्मणां तदिच्छयैव जन्मादि- फरत्वं मयंते (स्कं० १० म० ४७ श्लो०६८) कर्मभि म्यमाणानायत्रकापीश्वरे- च्छयेत्यादिपु ॥ किंचेदमपि हेतुत्वं सृष्ट्युत्तरमेवेति प्रपंचितं प्राक् । बालस्य सन्यपाने प्रवृत्तिः संस्कारादित्यपि सृष्ट्युत्तरमेव । नतु पूर्वसृष्टिसंस्कारात् ॥ अतएव चतुर्मुसस्य मरीचिसनकादितत्पुत्राणां च सृष्ट्यारंभो न स्तन्यपाने प्रवृत्तिः ॥ किंच सृष्ट्युत्तरमपि भगवदिच्छयैवतादृशमस्कारोबोधात् प्रवृत्तिः । अन्यथा कायिकपापपुलस्थापरजन्मसु कूर्मादिचरजन्मसु च वन्यपानाभावात्संस्कारनाशेऽनंतरं मनुष्यादि जन्मस्वपि तन्न स्यात् ॥ किंच संस्कारमयाइमनादि ततः संसार चानादि बदन पूर्वमीमांसकैकदे.

·भारतशक्तिसहितः प्रामजना शिमततेय प्रविश । भलमध्यासादिकल्पनागौरवेण । तन्मतसंढनयुकिमिस्स्विदमपि खदेयत ॥ संस्कारमयाहश्च कस्पतिनिश्चयं ॥ संसारानादित्वेसदेवेत्यादिव्याकोपः सृष्टिप्रलपाभावात्तदोधकश्रुतिव्याकोपः प्रयोजनाभावाविरीधावापत्तिश्चेत्यादिध्येयं ॥ सदेतदनुसंधायाहुः पतेनेत्यादि । उक्तंचतैरिति इयं कारिकाविश्वनाथपंचाननस्य फारिकावलौ गुणव्ययस्थायां (श्लो० १५०) अस्ति । इदंकृतिसाव्यमिष्टसाधनंचेतिज्ञा- नंतथामतिः ॥ चकारोदंदादिनिमित्तसमुद्यायकः । अध्यक्ष प्रत्यक्षं ।। यदपि (भतएवं पंधोस्याविद्ययानादिरितिस्मृतिः सगतेत्युक्त वदपि पूर्वापरानरलोकनात् ॥ यत्र होकादशस्कंधे एकादशाध्याये इदमस्ति तन (श्लो०३) विद्याविद्येममतनूवियुद्धव शरीरिणी । पंधमोक्षकरीमाधे माययामेविनिर्मितेइति विद्याविद्ययोः स्वशक्त्या विनि- मितत्वं भादी भवत्वं बंधादेम्नत्कृतत्वेन स्पष्टमेव सादिन चोक्त्वा उभयोरभयकारणत्वं जडांतर्यामिणोधादिकं च निराफर्तुमुच्यते (श्लो० ) एकस्यैव ममांशस जीरस्यैव महामते । बंधोत्साविद्ययाऽनादिग्रियाचतथेतरइति एवं च सत्यवानादिशब्दोऽनादिरय- मस्माकं विवाहे येणुपात्रोपवेशनम्याहारइत्यादिवचिरंतनार्थकएव ॥ तदेतदाहुः ॥ राया- घेत्यादिना पक्षप्यामिति ॥ मात्मसुखातिरिकालपरत्वपक्षं पराभिमतमनुरुष्येदमुक्तं । हेतीकरणेवेति ॥ हेतुत्वं च कारणत्वं तय कार्य नियतपूर्ववृचित्वं तथा च बंधस्यसावित्व- मयत्नलब्ध हेतौ दव्यादिसाधारणत्वं निर्यापारसाधारणत्वं च करणाझेदकमंगीकृत्य कमेण तदुभयप्रदर्शनार्थ प्राचा दंडेन घटः पुण्येन दृष्योहरिरित्यायुदाहरणेपु दंडपुण्यादीनां घटदर्शनादितः प्राकालिकत्वमस्त्येव ॥ तथान बंधस्याक्रियात् क्रियात्वे वाऽऽद्रियमाणेऽपि तस्यास्ततः प्राक्तनत्वं स्यादेव ॥ करणत्वपक्षेऽपि कारणत्वानपायात् क्रियाया.फलनिष्पत्ति- यद्यपारादनंतरं । यदाविवक्ष्यतेयवदातत्कारणस्मृतमितिहर्युत्तेोगेनहतइत्यादौ प्राण- त्यागादेर्याणादिव्यापारोत्तरकालिकत्ववदुत्तरकारिकत्वस्यानपायात्सादित्य ॥ इतरतु मूले विशदतया निराकृतं ॥ विश्वहीतितृतीयस्कंधवाक्यंतु विश्वंग्रह्माभिन्नमेव तच्छक्त्या तत्रैव सम्बरिस्थतं ब्रह्मरूपत्वादेव प्रलयेऽप्यबाधितं सत्यमित्यर्थकं यथेदानीतभाषाप्रेपश्चादये- सदीशमितिपुरत कयनात् ॥ अमरशब्दस्यौपचारिकरवे "यथेहकर्मचित" इतिमुंडकादि- पाक्यवत् “भारमावाइदं सदेवे"त्यादिकमन्त्रानुग्राहकं ॥ किंच गीतायां सर्वस्यचाई- हृदिसनिविष्टोमत्त स्मृतिज्ञानमपोहन चेतिज्ञानापोहनरूपस्य बन्धस्य स्वहेतुकत्वं साहित्वं च दर्शितं ॥ सर्वभूतानुसमोहमोहसर्वेयांतिपरतपेत्यादौ सर्गकालित्वं च स्फुटमुक्कं ॥ भतएव सूत्रकारोऽपि (१०३ पा० २ सू०५) “पराभियानातुतिरोहितंततोग- स्पबंधविपर्ययो" इतिपरामिध्याननिदानकमेव बंधमाहउत्तरसूने देहयोगहेतुकंवा । नत्वविद्यामानं मूलकमनार्दितं ॥ अतएवमादिस्पष्टप्रमाणशतानुरोधादपि तात्योऽनादि- शन्दउक्तार्थकएव ज्ञेयः ॥ याचयाताययेतिश्रुति. ऋषीणामितिस्मृतिश्चोका सातु सूटयु- सरं ब्रह्मदिनरूपकल्पस्यांते प्रलये तापत्यां तदात्रौ व्यतीताया द्वितीयकल्पादौ पुन सृष्टि- विपयिका ॥ धातृपदस्वारस्यात् । अतएव "दिवंचपृथिवींचातरिक्षमयोसुव" रितिनि- लोकीसरीएवोकः उक्रकल्पांते सन्मानलपात् ॥ स्टतौ चातएव शयंतइत्युक्तं ब्रह्मदेव- ·सहस्राक्षाखण्डन २६९ पर्यायोजशब्दश्च ॥ महामल्योरमपि ग्रामिन्नं ममपरिणामस्वाहाणि विरोहितं तु जगनित्यं स्वीक्रियतएव तथात्वापि स्वीयांश्चेदिष्टमेव भविद्यायावरफरायंस पानादि- त्वंतु नेमे ध्रुतिस्मृती लेदातोऽपि योधयतः ॥ सृष्टिप्रलयास्वीकारएपेति विद्यां rgra- संसारं पानादि यदतस्तवैव सद्विरोधः सृधिप्रत्ययोरसंभवार भविघोपहितेन किंचिरका- लसष्टेः कल्पने प्रलयकाले साविद्यस्यापि तूष्णीमवस्थाने घ घोरभायात् हेत्वतराणामपि कल्पितत्याविशेषेण तदकल्पने हेलभावादनवस्थानाथ ॥ नतु प्रक्षरूपस्यैवास्य सदिच्छया ततएव पुनः पुनराविर्भावतिरोभावरूपामावृत्ति स्वीपर्यतामरमा मते सद्विरोधः प्रत्युत शुक्ती दशहत्वोरजरानमे तस्यैव रजतस्य मुहुरासिर्जीतेत्यंगीकारस्यकेनाप्यत्वात् ॥ सत्सत्तस्यैवावृत्तिसंभवेन भावृत्तियोधकस्यास्य सूत्रस्य विवर्तवादबाधककवया तवैव सुतरांतद्विरोधइतिभावः ॥ न्यायादिति ॥ द्वितीयस्य प्रथमे प्रयोजनाभावानगनिमांणा- भावं भगवतभाशयय समाहितं (सू० ३३) "लोकवतुलीलाविल्यमिति" यथा लोके प्रयोजनामावेऽपि राजादीनां मृगयादिप्रवृत्तयोलीरापाहश्यते तधेयमपीश्वरस्य ।। सा प प्रयोजननिरशून्यामोक्षदाचेतितदर्थः ॥ अधिकंतु नवमलोकसंडने वक्ष्यते ॥ अनुकारित्वेनेति (अ० १ पा० ३ सू०२८) "शब्दहविचेसातःप्रभवात्" इत्यादि- सूत्रद्वये वैदिकप्रपंचस्याधिदैविकतया कर्मणि लौकिकजुहू वादेवाविर्भावशालिवया घ भिन्नत्वं ततएव घेदस्य नित्यत्वं चोक्तं ॥ वन मिन्नत्यपक्षे लौकिकनुवादेवैदिक वाद्यनु- कारित्वेन मस्यैव ब्रह्मलस्य चेदयोध्यत्वअंगीकारे वाच्यत्येन वेत्यर्थः । भनित्यसयो- गइति ॥ प्रतिपादकोवेदोनित्यः उक्तरीत्योभयथापि प्रतिपाद्यालौकिकाः पदाभिनित्या- सदस्य संयोगः ॥ जलप्रक्षेपपदिति ॥ सप्तम्यर्थे पतिः, अयमग्राशयः ।। पूर्यसृष्टीयोयहा सएषोत्तरसष्टौ ब्रह्मेति न नियमः स्वधर्मनिष्ठ-शतजन्मभिःपुमान्विरिचितामेतीत्यादितदा- वप्राप्तिबोधकवचोयाकोपात् ॥ एवमयांतरप्रलयोत्तरमपि ये पूर्पकल्पइंद्रास्तएव चतुर्दश जीवा पुरिद्रामरंतीति न नियमः । तेषामश्वमेधशतपूर्वस्य भोगेनोपक्षयात् भन्यस्य वच्छतानुछातुः फलालाभमसंगाय ॥ तेन सृष्टिभेदेन जीवांतरस्य ग्रहोंद्रादिभावेऽपि नामरूपयोः समानत्वाद्रहोंद्रादिप्रतिपादकवेदवाक्येपु न कोपि विरोधः। समुन्द्रे तजलस्य प्रक्षेपोत्तरं पुनरुतुरणे तस्यैव जलस जलांतरस्य वाऽऽगमनेपि समुदनलं भेद छेदकाम- ध्यादिवाक्यस्य न विरोधः ॥ नन्वेवसति नित्यत्वंगनामितिचेस । नहिपूर्वप्रक्षिप्तनलम्य नाशोजलांतरस्य तदोत्पत्तिश्च तत्रास्ति । तथानापि सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वेन सृष्टिभेदे तदि- ग्छया (१०२ पा० १ सू० १३) भोक्रापत्तेरितिन्यायेन विपर्ययेऽपि नानित्यत्वं नापि द्वैतं ॥ यदि च वृक्षपक्षिप्रवेशनिर्गमन्यायेनैव सृष्टिप्रलयोस्वीक्रियेतो ताई वृक्षा. पक्षिणइय ब्रह्मणः पदार्थाभिधाएव वस्तुतः स्युरिति ॥ सूने स्मृतिपदेन प्रजासृजयथा- पूर्वयाश्चमय्यनुशेरवइत्यादिवाक्यानि कपीणांपूर्वचरितस्मरणच गृह्यतइतियोध्यं ॥ भास्ता चैतत् तथापि नानेनसूत्रेग बंधवाविद्याया वा अनादित्वसियति नापि विवर्तभावः ॥ यच बंधस्यसावित्वेऽकृताभ्यागमादिदोपप्रसगश्च स्वादित्याद्युझ तमाहुः ॥ नवसादित्व इत्यादि । वन्मतहलादिशुद्धमपि मामकारणादेवानादिरविद्या या यद्धवती सा ममेऽपि ·२७० मायतशक्तिसहितः प्रामजना पतोन यभीयात् बंधनवभारतात् जीनातराणायदत्येन सर्वथातसारासाभारात् मुक्त- जीवस्य प्रदेशविदोषरूपत्यामागायेत्यादिशंकयाऽपि वन्मतएव मोक्षोच्छेदः ॥ ईश्वरस्तु सत्यप्रतिज्ञः सत्यसकल्पः श्रुती गीतादौ च मुक्ती पन:पाताभार प्रतिभातगनितिन पुनपंधशंका ॥ नहि रोक्किोपि राजादी राजधर्मनिष्ठः सत्यवादी स्वस्तनियम स्यवाचं वाऽतिवर्तते । किंपुनःसत्य पेदवारसत्यसकल्पासर्यशक्ति कपालुरीश्वरइत्यभिसधिः ॥ मादानंतेचेति । इयंगौडपादीयवैतध्यमकरणस्था (६) झारिका ॥ यत् भादारतेचनामित सदेव मध्येपि नास्तीति वितयं । संसारस्याविद्यायाथ ब्रह्मवदादी सरये तु नवैतथ्यसि- द्धिरित्यनादितापक्षे तद्विरोधः ॥ भय तृतीयपादे ोतेइत्यनसंतइ तिपचित्पुस्तपाठः ॥ यश्च "नपुनरारतत" इत्यादीकुतर्कप्रवृत्तरप्रतिबंधउक्तः स सानादरणीयः उक्त. युत्तेः किंच तादशश्रुतिगुतथामदेहवारणार्थमेर (१० ४ पा० ४ सू० २२) "भना- पृत्तिः शब्दा" दितियथापरमाचार्यस्याधिकरणं । नहितथाससारस्थायिद्यायाश्चत्वमानो प्रेक्षितस्यानादित्यस्य कंठरण साधकमेस्मभ्यधिकरणमस्ति । येन तमत्याएयानेतद्व- दापि कुतर्क' प्रतित ॥ बहरोपनिषदोऽनावृत्तिमम्यस्यति यहूनां चानुप्रदएप न्याय्यः । न तथा तदनादिवाप्राहकं किंचिदपि श्रुतिवारय । यश्चजन्यस्वनाशइतिनियमः सोप्यनित्ययादिमाताभ्युपगमरूपोननित्यवादिनपीडयितुमीऐ । नापि मोक्षस्यजन्यत्वं भाग- तुकान्ययारूपत्यागपूर्वकस्वरूपव्यवस्थितिरूपत्वात् मुक्तिर्हित्वान्ययारूपस्वरूपेणव्यवस्थि- तिरितितहक्षणात् । अन्यथा तवैवस्वपादे कुठारप्रहारमापयेत किंचतपैवेदशवाक्यवि- रोधोनत्वस्साफमित्याहुः ॥ किंचत्वन्मतइत्यादिना ॥ मिद्धांतेत्तु व्युचरितस्याणोत्नांति- गत्यागतिमयो जीवस्य प्राप्तिः सभवत्येवेतिकर्मिणोपालोकतड्य पुनरावृत्तिशंकायामना- वृत्तिनिश्चायकानीमानीतिनिरवा ॥ यम मायायाः सांतत्वे श्रुतिस्मृतिप्रदर्शनंतदपि पारिभाषिकमा- यायास्तादृशश्रुत्यादिप्रतिपाद्यत्वपय संगच्छतेतदेव न संभवति । तथाहि "विद्वानामरूपाद्विमुक्त" इतिश्रुतिपिदुपोग्रह्मणि लीनस्य पृथक्तया नामरूपे, नोपलभ्येते इति प्रतिपादयति नतु मायामपि “यथानद्यास्वंदमानाः समुद्रेस्तंगच्छंतिनामरूपेविहाये"तिश्रुतेः ॥ तरत्यविद्यामित्यादिस्मृतिस्थमायापदं त्वीश्वरस्यव्यामोहिका या शक्तिस्ता प्रतिपादयतिसा च न सांता अतएव तरतीत्युक्तं नाशय- तीति नोक्तं ॥ सा शतिरीश्वरे हदि निविष्टे तत्कृपया भक्तं न मोह- यतीति नदीतरतीत्यनेन नदीनाशयतीति बोधः कस्यापि न जायत इति कथं तादृशस्मृत्या मायायाः सांतत्वनिश्चयः ॥ विभेदजनकेऽशा- नइत्यादिस्मृतिरपि "पुराभिध्यानात्ततिरोहितंततोह्यस्यचंधविपर्य- या" वितिसूत्रेण यद्यासः प्रदर्शितं जीवस्येश्वरविषयकशानतिरोभा- वाहेहादिप्वहंधुद्धिरूपमन्यदपि विपरीतक्षानं तदेव वास्तवज्ञानामावा- दहानशब्देन प्रतिपादयति न तु मायारूपं । मायायाएकत्वेन तस्या ·सहस्राक्षपण्डनम् २७१ अत्यंतनाशे पफमुक्ती सर्यमुक्तिप्रसंगः || किंच मायायाअनादित्य स्वीकारे तस्याः सातत्वकथनमयुक्त अनादेर्भावस्य नाशादर्शनात् ॥ नच भावत्य निरूपयितुमशफ्यमिति वाच्यं अस्तीतिप्रतीत्यहत्य- रूपस्य निरूपणस्य संभवात् तत्रापि दोरोद्भावने सातत्वस्यापि निरू- पयितुमशस्यत्वात् अविद्यायाः सांतत्वमपि न स्यात् ।। किं तावत्सां. तत्वं ध्यसमतियोगित्वमिति चेत् ध्वंसत्यं प्रागभावप्रतियोग्यमावत्य प्रागभावत्यं च ध्वंसप्रतियोग्यभावत्वमित्यन्योन्याश्रयः॥पवमभाव. त्वप्रतियोगित्यादीनामप्यनिर्वचनीयत्वात्तदस्तिस्य सांतत्वस्य सुत. रामनिर्वचनीयत्वध्वंसत्वादीनामखंडोपाधिरूपता चेदायत्वेन किम. पराद्धं ॥ तमसोभावरूपत्वेन दृष्टांतासिया भावाऽभावातिगाऽविधे- त्यायसंगतं ॥ यदिचेत्यादिप्रलापस्त्वंप्रगततयोपेक्षणीयःमायानाशे- ऽपि तिरोभावानंगीकारादिति कथनमसंगतं नाशस्य तिरोभावान तिरेकात् ॥ नचसतोऽसत्यं नाशः सतः पूर्ववज्शानामावस्तिरोभाव इति वाच्यं सतोऽसत्यासंभवात् । घटादीनां सत्वं त्वयान स्वीक्रि- यते । मायायास्त्वन्मते सद्विलक्षणत्वात्तस्यानाशानुपपत्तेः॥किंच घटोनश्यति ननाश नष्टः नक्ष्यति इत्यवारयाताद्यर्थवर्तमानत्यभू. तत्वभविष्यत्वादीनामन्ययः । कुत्रेति वक्तव्यं । घटे वा ध्वंसे वा ध्वंसोत्पत्ती या? नायः, घटस्यासत्यात्तम पर्तमानत्यादिकालान्यया. संभवात् । नापि द्वितीयः नाशस्य विद्यमानत्वेन नष्टः ननाशेत्यादि- प्रयोगानुपपत्तेर्भूतत्वपरोक्षभूतत्वयोस्तत्राभावात् न तृतीयः घटोनष्टो नयतीत्यादायुत्पत्तिवाचकपदाभावात् समभिव्याहतपदोपस्यापित एव पदार्थान्चयनियमेनान्वयासंभवात् ॥ तसान्नाशस्तिरोभाव एव सच घटस्य सत्यात्तत्र संभवत्येव ।। किंच मायायाअनादित्वे "एफ- मेवाद्वितीयं ॥ आत्माबाइदमेकरवानआसी"दितिश्रुतिविरोधः ॥ सादित्वे तुजन्यत्वं वाच्यं यजन्य तत्सकारणकमितिव्याप्तस्तत्कारण ब्रह्मच वक्तव्यं तच कारणत्वं ब्रह्मणि वास्तवमेवाभ्युपगंतव्यं न तु कल्पितं मायायाः पूर्वमभावेन मायिकत्यापरपर्यायकल्पितत्वस्यतन यलमशक्यत्वात् ॥ तथाच ब्रह्मणि निर्द्धर्मफत्वमभ्युपगतं त्यक्त स्यात् । संसारस्थानादित्वं च न स्यात् ।। प्रागभावस्य त्वन्मते अभा. पादृष्टांतासंभवेनानादिसांतत्वमपि कल्पयितुं न शक्यते ॥ तलाव गत्कारणीभूतं पारिभाषिक भावरूपमशानं न संभयति श्रुतिन्याय- विरोधोद्धारस्य कथमध्यसंभयात् ॥ मायापदवाच्याभगवच्छक्तिरेव ·२७२ माक्तशकिसहितःप्राभञ्जनः सा च भगवदभिन्ना शतिशक्तिमतोरमेदात् ॥ अयमेवार्थः शुद्धाद्वैत- मार्तण्डकारैः॥ किंच जन्यात्वजन्यावामायाद्योजनकोहिकइत्यादिका. रिकाभिः प्रदर्शितः॥ सहस्त्राक्षे साताचेयमित्यादि निरस्तत्वाचेत्यंत भाग परिहरति । यरामायापा इत्यादिनाकारिकामिःप्रदर्शितइत्यतेन ॥ भयमर्थ ।। यानितत्सावत्वसाधनाय वाक्यान्यु- कानि तम तथाविद्वानिति मुंडकवाक्य ययानद्यइतिपूर्वाईविशिष्टं व्याल्यात प्राक् ॥ महि वन तदभिमतालानस्य तस्सांवत्वस्य श गंधोऽप्यस्ति । यथतरत्यविद्यांविततामिति वास्यं । इदभीमस्तरराजस्थमितिकेचित् ॥ वस्तुवस्तु शांतिपवांतर्गतराजधर्मपर्वणि भीष्मस्तपराजाख्ये सप्तचत्वारिंशाध्याये इदं नोपरभ्यते ॥ सति समूलत्वे । वत्र अविद्यामायेतिपृथक्शन्दद्वयोपादानान्मलिनसत्वांशुद्धसत्वाचोभे भपिनाशयतीति त्वया वाच्य ॥ शुद्धसत्वायानाशेचहदिनिवेशनस्थाप्यसभव फतकरेणुवत्सातायाविद्यायाशष्य सभवति वाक्यार्थस्य तव वाध भविद्याख्यातामिति न्यारयाय शुद्धसत्वायाअनाशस्य कथने तु मलिनसत्यायाएव सातत्वसिद्धि ॥ किचाविद्यानन्दस्य तारकेवीशावास्य- भाप्यादिषु कर्मपर्यायताकथनात् त्वयाप्युत्तरत्र कर्मपरतायावक्ष्यमाणगाथानाप्यविद्या सान्ताचेयमाया ॥ विद्वानामरूपादिमुक्तइतिश्रुते ॥ तरत्यधिद्यांवित्तहिदियस्लिनि- वेशिते ॥ योगीमायाममेयायतस्मै विद्यात्मनेनम ॥ मायामेतांतरन्तिते ॥ विमेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकगते इत्यादिस्मृतिभ्यश्च ॥ नचयदनादितदनन्तमितिव्याप्ति सगता ॥ प्राग- भावेव्यभिचारात ॥ घटादेराविर्भावस्यैवस्वीकारेऽपि मेदस्योत्पत्तिस्वीकारेण तयाऽपि तत्प्रागभावपत्याख्यानस्याशक्यत्वात् ॥ नचानादिर्भावोऽनन्तइतिवाच्यम् ।। भावत्वस्य निद- पयितुमशक्यत्वात् ॥ अस्तीतिप्रतीत्यहत्वस्याऽभावेऽपि सत्त्वात् ॥ अमावभिन्नोभावइतितु अन्योन्याश्रयप्रस्तम् ॥ अभावस्य भावनिरूपणाधीननिरूपणत्वात् ॥ अधिकन्तुरखण्डनादिभ्यो ज्ञेयम् ।। किञ्चाऽविद्यायाअभावलक्षण्येनैव भावव्यवहारोऽस्माक नतु त्वदभिमतभावरूपत्वेन । तदादुर्भावभावातिगाविद्यातच्येदृष्टान्तिततमइत्यादि । यदिचाऽनादिपदार्थानाम्मेदस्य सादिता नयुक्ता सादिस्तु नकोऽपिपदार्थ इत्युच्यते तर्हि सर्वमनन्तमित्येव त्वमा वाच्य ॥ यत्तच्छद्वयोरव्यावर्तकत्वात् ॥ नचतयाऽपि वक्तु युक्तमुक्तश्रुत्यादिविरोधात् ॥ आविर्भावति- रोभावाववाद्यन्ततयाविवक्षितावितिचेन ॥ मायायानाशेऽपि तिरोभावानङ्गीकारेण तनि- यमविरोधानवतारात् ॥ सत पूर्ववज्जानाऽभावस्यैव तिरोभावपदार्थत्वात् ॥ अन्यया नाश्यत्वेनाऽभिमतोमेदोऽपि तिरोभवतीति स्वयोच्येत ॥ नैयायिकाद्यैश्च कूर्मस्याहानितिरो- भवन्तीतिवद्धटादयस्तिरोभवन्तीतिप्रयुज्येत ॥ एतेन किञ्चजन्यत्वजन्यावामायाऽऽद्यजन- कोहिक । अन्याभावातुबहवसविशेषत्वमागतम् ॥ द्वितीयेरवद्वैतभाग कदाचित्वत्वसारतम् ।। आत्मैवेदमप्रासीदित्यादि श्रुतियाधत ॥ अनादिश्वेनुसान्तत्वमितिपक्षोऽप्यसहत ॥ अनादित्वमनन्तत्वमायायाइतिनिश्चय इतिप्रत्युक्तम् ॥ अनादिसान्तत्वपक्षे श्रुतिन्याययोर्वि- रोधस्योड़तत्वात् ।। अनन्तत्वस्योक्तरीत्यनिरस्तत्वाच ।।

·सहस्राक्षखण्दनम् કરે कमाणितरनीतिकृतीन प्राप्नुयात् । पभिस्त्यज्यतेपोगीत्यादिम्मरणांतराय ॥ व्याप माररूपानालस्य नेदंसापतासमर्पक ॥ सिद्धांते सु विद्ययायाऽविद्ययातयामाय- पानिपेवितमितिशयोमदनिर्देवारयातायावरणभगवनवृक्षारसमयिष्टिरूपराया म्यु- स्पादितामपियांगुणमयीमायां घ हदिभगरसियेशनेन तरति । विर जमानयायस्वस्थानु- मीक्षारयेऽमुयेस्यायुक्तः । आत्ममिदारापात्मनेनमइत्यधं ॥ एतेनर देयोपागुणम- पीमममायादुरत्यया मामेवयेप्रपद्यतेमायामेोतरतिते इतिगीतासतमा यायवाश्यमपि ग्याख्यातं । मया दुकृतिनोमाययापहृतनानाभवनि नतयामगान्मारमपमाइतिवदा. शपात नदीसरणरहाशासिद्धेः ॥ अन्यथादुपतिनामपि शाननापहरेर नहि सा प्रति- जीव मिना शक्या वक्तुं सब जीवभावस्य वत्स्तत्वेन जीवस्य पढ़ेदक्त्यायोगात् ।। विभेदजनके शानइतिवारयेत सत्यार्पत्ये (१०३ पा० २ सू० ५) “पराभिध्यानातु तिरोहितमोहस्थयधविपर्यया" पित्या सूनावाभगवतोभगशब्दाव्यपगुणेष्वैश्वर्या- दीनां चतुर्णातिरोभवाघोज्ञानवैराग्ययोस्तिरोभागद्विपर्ययश्च दर्शित. ॥ समापि ज्ञान- तिरोभावाददत्वं वैराग्यतिरोभाराममनं च प्रतीयते ततएव च विशिष्टोभेदोनानात्वं प्रानीतिकं जन्यतेऽतोविभेदजनकाज्ञानपदेन बंधोविपर्ययोवोच्यते ॥ तदात्यविकनाशादेव- च मुक्ति सभाति । अतोऽविद्यायाअनादिसातत्व न श्रीतं नापिग्मातं त्वदभिमवरीतिक- भावरूराज्ञानस्य कंठरण ग्राहककमपि बचनं प्रस्थानत्रयेऽति ॥ किंचानादिभावरये सांतत्वमपि न स्यादनादिभारस्यानंतत्यनियमात् ।। वस्तुवस्तु भावपदमपि त्वादशांताकि- काणां घ तोपाय अरमन्मतेऽभावानगीकारेण व्यापत्याराभाद्यदनादि तदनंतमित्येव नियम. ॥ स्पष्टचेदमातंडादिपु प्रागभावादयोनांगीकार्यामाभ्यायतोखिलमित्यादौ । तेनालाकं न मागभारे व्यभिचार ॥ नव भेदमागभावस्त्रयापि वाच्यइति वाच्य बहुल्वरूपभेदस्य जतुघृतदररववद्भगवद्धर्मत्वेन नित्यतया तस्य प्रागभारासभवात् तस्य श्रमत्वेन असतस्तस्योत्पश्यनगीकारेण प्रागभाशसभवात् ॥ नहि रबी सर्पस्याप्युत्पत्ति रतिनियतकारणव्यभिचारापातानासतोविद्यतेभानइति वास्यविरोधाच यच्चभावत्वनि- रूपयितुमशक्यमित्युक्त तदप्यशश्यमेवेत्याहु । अस्तीतीत्यादि । सभाये स्वातंत्र्येणा- स्तिस्वातीतिस्तु भ्रम तस्साधिकरणानतिरिक्तवात् भूतलादेश्च भावत्वात् ॥ अतोस्तीति समितिविपस्त्वंतत्वं सात ॥ खंडनोल्युतिभिरभारससडने भारतियोरिवलक्षण्य- स्थापयनिरूपणतया तगाविद्यायां भावन्याहारोऽप्यशक्य ॥ एवं भावत्वस्य तथात्वे भावातिगत्वमप्यशक्यमिति भवाभागतिरोत्यपि न चतुं शक्य ॥ तमसोभावरूपत्वे- नेति ।। अनोभययापि पदच्छेदोविवक्षित तथाच व्यवहारे भट्टनयानुसारिणम्तव तमस विलभावत्वात्तार्किकादिमते देवलामावत्वात्तदृष्टातोऽसगतः ॥ सिद्धाते तमसोमायिक- स्वेऽपि मायिकभावलं । तथाभ्युपगमे मन्मतप्रवेश । तेजसितमसइवब्रह्माण्यविद्यास्थिते विरोधश्चनच ॥ यदनादितदनतमिविनियमेयत्तश्छन्दावन्यावतकावितिशक्य । अनादि- शब्देन भाविभूवत्ने सति पूर्वकारिकतिरोभावरहितस्य भनतशब्देन तत्वेसत्युत्तरकालि- कवादहितस्य च विवक्षणात् मनसुन्छन्यावर्तनायं सत्यत तथाच पूर्वतिरोहितस्येदानी- मा.प्रा ३५ ·२७४ मारुतशक्तिसहितः प्रामअनः माविहितस्यमेतिरोभाघिनोघटादेयावर्त्यत्वात् ॥ अतभाहु. ॥ प्रतापस्विति पदेशद- क्षयनित्यजगन्मुनिवरासिलं ॥ भाविभारतिरोभारजन्मनाशविकल्पवदित्यादिमिर्विष्णुपु- राणप्रथमांशपरमाध्यायादिवचनैराविर्मारतिरोभागाम्यांताशविकल्पवदित्यायकैः जनी- प्रादुभीषणभदर्शने इतिधात्वर्थविचारेण च यस्तुगत्याविर्भावतिरोमावावेर जन्मना- शाबितिसाधयितुं तदुक्तं नाशतिरोभावमेदं परिहरति ॥ नाशस्येत्यादिना ॥ असत्वा- सभवादिति ॥ नाभावोविद्यतेसतइतिवाश्यविरोधादितिभाव. || नाशानुपपतेरिति । मायाया समासामाभ्यामनिर्यचनीयवस्वीकारादसत्येन नाशस्यसंभवश्वसत्वेन तस्या- नुपपत्तिः स्यादेव । नश्वरस्वनित्यत्वे उभे वायुगपत्रसज्येयातां इतिभावः ।। यत्तु भन्यथा नाश्यरवेनामिमतोभेदइत्याधुक्त । तदसत् । द्वैतेप्रानीतिकत्येनोत्पत्तैरिद नारास्याप्युपचारात् प्रतियोगिनोसत्यात् सत्येनाशायोगात् ॥ उपनेन्नधारणेवर्णपु स्थौल्यस्य प्रत्ययेतदधारणेतेषु तदप्रत्येसत्यपि सद्धारणावसरे तेषु तदुत्पद्यते तापरित्यागे नश्यतीति नहिकेनाप्यगीश्यिते ॥ या धर्मस्यागानीत्याधुक्तं तन्निरसितु घटादेनाश म्यवहरतोऽपि गलेपादुकान्यायेन तिरोभार स्वीकारयति ॥ किंचघटइत्यादिना ॥ भूत. स्येति ॥ क्तप्रत्ययाद्यर्थीभूतत्व निदर्थ परोक्षभूतत्वं ॥ नियमेनेति ॥ पतंजलिमभृतयो घुद्यारितएवशब्द प्रत्यायकोनानुचारितइति मन्यतेऽतम्तथानियमः । कथमनुच्यमानंग- स्यतइत्युक्ते. ॥ स्मृतस्यचशाब्दबोयेभानाभाट सर्वसमतः। किंच तथासतिघदोनइत्यादी घटादेरभेदान्वयोपि न स्यात् ।। सस्योत्पत्तिरपि मागभानध्वंसपरपरयाऽनवस्थापादिका न शक्या वक्तुमितिदिग् ॥ किंच जन्याचजन्यावेत्यादिमातडकारिकाम्यप्रमेयसमर्थयते ॥ किचमायायाइत्यादिना ॥ कारिकास्थमनादित्वमन्तव्यमितिढयति ॥ साचभगवद- मिति तथाचमगरतोऽनतयारसाप्यनतैव ॥ अतएव "पराऽस्यशक्तिर्निविधैवश्रूयते स्वाभाविकीज्ञानवलकियाच" इत्याचा परत्वस्वाभाविकत्वादिनिरूपिका श्वेताश्वतरादि- श्रुतयोऽनाकुला ॥ आत्मैवेदमित्यादिविरोध तु पूर्वकाप्यनुत्य च्यामोहयितुं उद्धृतर्व- तस्योकवानितिसनिरनुपादेयवचन ॥ ननु मायायाभगवतोऽभिन्नत्यंनसंभवति विकल्पासहत्वात् ॥ किसि- दमभिन्नत्वतादात्स्यभेदाभावोवा ॥ नायः । आधाराधेयभावानु- पपत्तेः ॥ सत्तादात्म्यनिषेधकनोसदासीदितिश्रुतिविरोधश्च । माया- याविनाशित्वेन ब्राह्मणोविनाशित्वापत्तिश्च । मायायास्तिरोभावस्वी- कारेचब्रह्मणोपितिरोभावप्रसंगः ॥ भेदाभावपक्षस्त्वस्मद्रीत्यासंभवति शुक्तिकायांकल्पितरजतमेदाभाववद्रह्मणिमिथ्याभूतमायाभेदाभाव- स्योचितत्वादितिचेन ॥ मायाभगवदभिन्नव । अभिन्नत्वंचमेदाभावः सोपिशक्तिशक्तिमतोéदस्यादृष्यत्वादात्मैवेदंसर्वसित्यादिश्रुत्याचनि- श्चीयने नतुत्वदुक्तरीत्या दृष्टांतस्यैवासंभवात् कल्पितरजतमेदा. मावंशुक्तौस्वीकुर्यताकल्पितेतिविशेषणंकुत्राभिमतं रजतवात देया ·सहनाक्षखण्डनम् २७५ आये रजतस्य कल्पितत्वेपितनेदम्याकल्पितत्याच्छुनौतदभावासत्वे. मतत्सत्यकथनमसंगत ॥ किंच शुक्तौरजत मेदासत्वेरजतस्येवशुनेर पिकल्पितत्वापत्याऽधिष्ठानशानेनरजतस्येयशुक्तेरपियाधः स्यात् ।। नद्वितीयः। रजतवत्तद्भेदस्यापिकल्पितत्वे नेदरजतमितिवाधस्यापि- नमत्यापत्तिः । अयाधितार्थविषयकायाद्रजताभिन्नाथुकिरितिप्रती- तेम्ममात्यापत्तिश्र स्यात् ॥ तादात्म्यपक्षोपिनिर्दुए तादात्म्यंचस्ववृत्य- साधारणोधर्मः सबमायाशक्तिरूपः नाभिन्नऽसत्वात् ॥ आधारा- घेयभावस्त्वमावस्याधिकरणात्मकत्वेपिभवन्मतेयथासंभवतितथै. चासन्मतेशक्तिशक्तिमतोरप्युपपद्यते ।। द्वितीयदोपस्तु मायायाविना- शिवानंगीकारेणैवनिरस्तः ॥ श्रुतिविरोधोपिनासन्मते भगवच्छते- रसत्यानंगीकारात् ।। किंतुत्यन्मतएवविरोधः संभवति मायायास- द्विलक्षणत्वस्वीकारेणासत्वस्यदुर्यारत्वात् ॥ मायायास्तिरोभावेपित्र- मणस्तिरोभावोनसंभवति घटतिरोभावपिसदस्तिरोमाघासंभवात् ॥ अतएव शक्तिशक्तिमतोर्मेंदामेदोयःसनवाधकइत्यादिशुद्धाद्वैतमात- डोक्तमसिंगच्छते । अतएव "प्रकाशाश्रयवद्वातेजसस्त्या" दिति- सूत्रेअरूपवदेहितत्प्रधानत्वा" दितिसूत्रेचब्रह्मधर्माणांब्रह्मत्वंप्रति- पादयताव्यासेन मायायाअपिब्रह्मत्यप्रतिपादितं ॥ एतेन जडत्वे इटा- पत्तिभेदामेदस्यावाधकरवायोगइत्याधुद्भावनं निरस्तं ॥ यथाचैतत् तथैतयोःसूत्रयोाख्यानेस्फुटीभविष्यति ॥ तत्सर्वचतुर्थश्लोक- खंडनावसरवक्ष्यते ॥ सहस्राक्षे यतु मायासंबंधेत्यादि वर्णविन्यामहत्यंत भागनिराश्यति ॥ ननु- मायापाइत्यादिना । खंडनारसरेरक्ष्यतइत्पतेन ॥ भन्न पूर्वपक्षे कर्यचित्तादात्म्यंसर्यभावे- तिविकल्पस्य निस्सारवालोकद्विविधतादात्म्यस्य काप्यभ्युपगमाभावात् तादात्म्यभेदा- भागोवेत्येव विकल्पोऽनूदितः । कथंचित्तादात्म्यं च नैवांगीक्रियतइति तन्न भेदो नचैवा- स्तीत्युक्तेनविरोधः ॥ समादधते ॥ मायाभगवदभिन्ने येत्यादिना ॥ अन्नभेदामावपक्षोमु- ख्यः । तादात्म्यपक्षस्तु मध्यमाधिकारिवोधनाय । ततो मुख्यत्वा दाभावण्वादावुच्यते ।। शक्तिशनिमतोर्मेंदोलोके न दृष्टः ॥ नहि वन्हेर्दाहकताशक्तिः पुरुषात्तद्वस्त्रभिवन्हितः- यत्तु मायासंबन्धरहितमितिश्लोक्टीकायामस्वाभगवतोऽभिन्नत्वमुक्तम् ॥ तमामः || किमिदमभिन्नत्वं तादात्म्यं भेदाभावोधा ।। आद्येऽपि कथंचित् सर्वयावा ॥ मतावदायः ॥ ततभेदोनचवे सादित्वसिद्धान्तविरोधात् ।। न द्वितीयः ॥ शक्तिः शक्तिमानिति व्यवहारलो- पप्रसन्नात् ।। सत्तादाम्यनिपेवकानोसदासीदितिश्रुतिविरोधाच ॥ मायायाविनाभिषस्योकत्वेन तदभिनस्य ब्रह्मणोविनाशित्वापत्तेश्य विमेदजनकेज्ञानेनाशमात्यन्तिरंगते इत्पनाऽयन्तना.

·ર૭૨ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः पृथक्तुं शक्यते । नापि वह्रिस्वरूपातिरिक्ततस्वरूपं किंचिदुपलभ्यतेयश्चोत्तेजकसमवधा- नमण्यादिसमवधानयोस्तदाविभावतिरोभावाभ्यां शक्के.दोदीते सोपि तत्तच्छक्ति- पदाभिधेयं वन्ह्यादेर्दाहायनुकूलस्वरूपविशेपं वोधयितुमेव नतु पहित्वाद्यवस्छिनप्रति- योगिताकभेदयत्पदार्थान्साधयितुं ॥ ताकिकास्तु शक्तिसादृश्यादेः पदार्थान्तरत्वमरो- चयंतउत्तेजकाभावरिशिष्टमण्यभावविशिष्टवन्ह्यादिकमेव दाहादिकं प्रति कारण मन्यते । शक्तिवादिनस्तु गारवमनादृत्य पूर्वयोधनायभेदमुपपाद्यवस्तुतस्तत्तत्कार्यानुकूलं तत्तत्स्व- रूपविशेषमेव प्रदर्शयति ॥ एवंवेदेऽपि "यासर्वज्ञःसर्वशक्तिः ॥ पराऽस्यशक्तिः" इत्या. दौभेदप्रदर्शन जिज्ञासुबोधनायैव । वस्तुवस्तु राहो शिरइत्यादिवदभेदः ॥ वह्नितस्तच्छ- तैर्भेददुराग्रहे धर्माणामप्यत्यंतभेदाऽऽपत्यातार्किकनयवदात्मधर्मोज्ञानमानंदचारमातिरि- क्तएवेत्यापद्येत ॥ एतदेवानुसंधाय मातडेभेदोयोबोधनायसइत्युक्तं ॥ ब्रह्मशक्तयस्तु वस्तुतःसर्वथाब्रह्माभिमाएव "इदंसायदयमात्मा पुरुषएवेद५सर्व" इत्यादिश्रुतिभ्यः "मनसैवेदमासन्यनेहनानास्तिकिंचने" त्यादिश्रुतिभ्यश्च "सर्वकाम सर्वगंधइति । सर्वशक्ति" रित्येवमादिपु ब्रह्मधर्माणांवच्छतीनांचभेदेनैवनिर्देशेऽपि इह ब्रहाणि किंचन शक्तिधर्मादिकं नानावाभिवं नास्तीतितदर्थः ॥ भनेच "मृत्योःसमृत्युगच्छति यइहना- नेवपश्यति" इतिब्रह्मणितच्छत्यादिकं ब्रह्मभिन्नं पश्यतोदुष्कलंधूयते ॥ अमिन्नत्वादेव बलंबलवतांचा धर्माविरुद्धोभूतेषुकामोस्मि पुण्योगंधापृथिव्यांचेत्यादिभगवद्वाक्यंबलंच- शक्तिः ॥ विशेषतस्त्वयमर्थश्चतुर्थश्लोकसंडने वक्ष्यते ॥ फिंच पूर्व त्वयाविशेषताहतेकौर्म एवं पूर्वखंडे द्वादशाध्याये सिद्धांतरीत्यैव सकलं शक्तिस्वरूपं तस्याःशक्किमदभेदादिकं च विस्तरेणप्रतिपाद्यते ॥ तद्यथा ॥ तत्रारंभएव शक्तिस्वरूपमुपक्रम्य शिवासर्वगतानंता- गुणातीतातुनिष्कला एकानेकविभागस्था ज्ञानरूपातिलालसा एवंनानाविभागस्थेविकधि- त्पाठः ॥ अनन्यानिकलेतत्वेसस्थितातस्यतेजसांस्वाभाविकीचतन्मूलाममा भानोरिवामला एकामाहेश्वरीशक्तिरनेकोपाधियोगतः परापरणरूपेण क्रीडते तस्य सनिधौ सेयंकरो- तिसकलंतस्याः कार्यमिदंजगत् नकार्यनापिकरणमीश्वरस्येति सूयः । चतस्रःशक्तयोदिव्याः स्वरूपत्वे न संस्थिता भधिष्ठानाशात्तस्या. शृणुध्वमुनिपुंगराः। शांतिर्विद्याप्रतिष्ठाचनि- शेन तिरोभावग्रहणे प्रमाणाभाषाच ॥ मायायान विरोभावोफिसम्भवः किञ्चैवमप्यनिस्ता- रोमणोऽपि तिरोभावप्रसवात् ॥ भेदाभावपक्षस्त्विष्टएव ॥ शुक्फिकायो कल्पितरजतमे. दाऽभावसत्वात् ब्रह्मणि मिथ्याभूतमायामेदाऽभावस्थोचितत्वात् ॥ एतेन शक्तिशक्तिमतो. भेंदामेदोय सनचाधकः ॥ तममेदोनचैवाखिशक्षेब्रह्मत्वनिश्चयात् ॥ भिन्नत्वेतुजडत्वंस्या- दिति ॥ धर्ममिविचारेऽपिझेयमेवविचक्षणः ॥ प्रकाशाऽऽयदृष्टान्तेऽप्यमेदोयोध्यते. किल ॥ अल्पवत्सूधदास्येधर्माणामपिब्रह्मता ॥ निरूपिताप्रभुवर श्रीवितन्मण्डनेस्पुटम् इति प्रत्युतम् ॥ मैदस्यासमतत्वे मेदामेदस्याबाधकबायोगात् ॥ उत्तरानविरोधाच- जइतायाइष्टत्वाच ।। अतएव किन्तुतमइतिथुन्युफैसंगच्छते । प्रकाशाश्रयवद्वाऽरूपवदेये. खनयोः स्त्रयोस्तु तात्पर्य चतुर्थश्लोकण्याख्यायां वर्णयिष्यामः ॥

·सहनाक्षखण्डनम् २७७ वृत्तितिताःस्मृताः चतु!हसतोदेयः प्रोच्यतेपरमेश्वरः अनया परयादयः म्यामानंद- समपुते धतुष्यपिचमेदेषु चतुर्मूतिर्महेश्वरः अस्यास्त्वनादिसंसिनमैश्वर्यमतुलंमहदित्या- द्युक्त्या (लो० १५) प्रोच्यतेभगवान्कालोहरिःप्राणोमहेश्वरः तत्सर्वमिदंपोवमोतचना. सिजगदित्यादिना एफस्यैव परमेश्वरस्थनानाशन्दवाच्यतां फालस्यरूपत्वं सर्यकारणतां घनिर्णीय (सो. १९) तस्वसर्यजगत्सूतिः शकिमायेतिविश्रुता क्येदंभ्रामयेदीसोमाषा- योपुरुषोत्तमः सैपामायात्मिकाशतिः साकारासनातनी विश्वरूपमहेशस्य सर्वदामप्रकाश येत् मन्याश्वशक्तयोमुख्यास्तस्यदेवस्यनिर्मिताः ज्ञानशक्तिःक्रियाशक्ति प्राणशक्तिरितिवयं सवांसामेवशक्तीनां शक्तिमतोविनिर्मिताः माययैवाथविद्राः साचानादिरनश्वरा सर्वश- यात्मिकामायादुर्निवारादुरत्यया मायावीसशक्तीशः कालः कालकरः प्रभुः करोविकाला सकले संहरेत् कालएवाहि कालः स्थापयते विश्वकालाधीनमिदंजगदित्यादि कथयित्वा (लो० २७) एकाशक्तिः शिवकोपि शक्तिमानुष्यते शिवः शक्तयः शक्तिमंतोन्ये सर्वशक्तिसमुद्भवाः शक्तिशक्तिमतो द पदविपरमार्थतः अभेदंचानुपश्यति योगिनस्तस्य- चिंतकाः शक्तयोगिरिजादेवशक्ति मन्तोयशंकरः विशेषः कथ्यतेचाय पुराणवावादिमिः भोग्याविश्वेश्वरीदेवी महेश्वरपतिव्रता प्रोच्यते भगवान् मोक्ताकपानीललोहितः मताधि- वेश्वरोदेवः शंकरोमन्मथातकः प्रोच्यते मतिरीशानी मंतव्याचविचारतः इत्येतदखिलं विमा शक्तिशतसमुद्भवं प्रोन्यलेसर्ववेदेषु मुनिभिस्तत्वदर्शिभिरित्युक्तम् ॥ भन्न "परा. ऽस्यशक्तिर्विविधैवश्रूयते स्वाभाविकीज्ञान वलक्रियाच" इतिश्वेताश्वतरश्रुतेश्योंबिस्त- रेणोपहितः ॥ "भास्वकार्यकरणं च विद्यते" इतितत्पूर्वार्द्रस्यार्थोपि न कार्यनापिकारण- मित्यादिनासारितः ॥ अमेघमायायाः स्वाभाविकत्वादकल्पितत्वं स्फुटतयाऽनायनंतत्वा- सन्मात्ररूपत्वं च बोधयित्या लोकेया याःशक्तयस्तास्ता सर्वाअपिपरमेश्वरशक्त्यंशभूताः येयेचशक्तिमतस्ततेसर्वेपिपरमेश्वरांशभूताएव इतिदर्शयित्वा भानुतत्प्रभयोखेजस्त्वेनेव- शक्तिशक्तिमतोरभेदोवर्णितःशक्तिमनोभेदमित्यादिना ॥ षर्थस्तु शक्तिशक्तिमतोभद- यदेति वाग्व्यवहारएवैतयोभैदइतिभावः योगिनस्तु परमार्थतस्तयोरभेदमेवसिद्धमनुप- श्यति चोऽवधारगे यतस्ततत्त्वचिंतकाअभ्रांचा इतिज्ञेयः ॥ पुरतश्चाभेदेपि नित्यलीला- निर्वाहकं शक्तिशक्तिमतो ग्यभोक्तृभागादिकं व्याख्यातं । नचेदंशवतत्वमेवेतिभ्रमितव्य पुराणेयुतस्तैर्विष्णुशिवादिशब्दस्तैः स्वरूपैश्चपरमेश्वरएवर्णितइतिसिद्धांतात् ॥ "एकंस- द्विप्राबहुधावदंति" इत्यादिश्रुतिभ्यः । योयोयायांतनुभक्तः येप्यन्यदेवताभक्ताः इत्यादि- स्मृतिभ्यः ॥ सर्वदेवनमस्कारः त्वामेवान्येशिवोत्तेनमार्गेणशिवरूपिणमित्यादिपुराणयचो. भ्यश्च ।। भतएपेह हरिः प्राणोमहेश्वरः मायावीपुरुषोत्तमइत्याधुच्यते ॥ अपि (श्लोक ५४) मांविद्धिपरमशक्तिमहेश्वरसमाश्याम अनन्यामव्ययामेकायांपश्यंतिमुसुक्षयः भईवैसर्वभूतानांमानासर्वातराशिवत्यादिना तथैवशक्तिस्वरूपमभिहितं ॥ एकांशक्तिमद- मिनापश्यंतीत्यर्थः । हिमवदुक्तनामसहस्रेच तथैवतत्प्रपंचितं ॥ ततःपरमपि (लो. २०६) वदंतिकेरियामेवप्रकृतिप्रकृतेः परामितिप्रकृतिरूपता (श्लोक २०७) अविद्या नियति या कलाया शतशोऽभवन्नितिनानारूपतांचोक्त्वा (सो० २०८) स्वहिसा- ·मारुतशक्तिसहितः मामेजनेः परमाशक्तिरनंतापरमेष्टिनी सर्वभेदविनिर्मुक्तासर्वभेदानयानया स्वामधिष्ठाययोगेशिमहा- देवोमहेश्वरः प्रधानाद्यजगत्सर्वकरोतिविकरोति च त्वामेवसंगतोदेवः स्वात्मानंदं समभुते स्वमेवपरमानंदस्त्वमेवानंददायिनी त्वमक्षरंपरंव्योममहज्योतिर्निरंजनं शिवसर्वगतंसूक्ष्म परब्रह्मसनातनमित्यादिना तदेवसिद्धांतितम् ।। अन्नापि सर्वभेदविनिर्मुक्तेत्यभेदः सर्वभेदा. श्रयायेतिघटादिषुभूगंधस्पेवभेदाश्रयेषुकार्येषु परशक्तैरेवांशवोऽनुवर्तनचनिर्णीयते ॥ एवं श्रुतिस्मृतिपुराणेपुतयोरभेदादिकंसिद्धमेव ॥ वचनांतराणिचातिविस्तरभयाइलिख्यते सदेतत्सर्वमनुसंधायोककारिकासुतत्रभेवोनचवास्तोति ।। तब ब्रह्मणिभेदः स्वशक्तिधर्मा- दिप्रतियोगिकइत्यर्थः ॥ एवं स्वाभिमतभेदामा साधयित्वा तदभिमतं तं दूपयति ।। मतुत्वदुक्तेति । अत्रभेदाभावस्वीक्रियमाणे तदनन्यत्वसूत्रविवेचनावसरे दर्शितचरदिशा तयोरभेदएव सिध्यतीति ब्रह्माभिनायास्तस्याः कल्पितत्वमशक्यकल्पनं ॥ दृष्टांत उत्त- दूपणानि च दाटीति के शेयानि ॥ तद्यथा कल्पितमायाभेवाभावो ब्रह्मणीति चेत्कल्पितत्वं मायायाविशेषणं तद्भेदस्य वा ॥ आयेभेदस्याकल्पितस्य ब्रह्मणिसत्वात्तदभावकथनव्याधातः कल्पितमायाभेदाभावे च ब्रह्मणोऽपि कल्पितत्वप्रसंगो जइत्वप्रसंगश्च तथाच ज्ञानेन माययासह ब्रह्मणोऽपियाधः ॥ द्वितीयेब्रह्म न जडमायेतिमायायाधग्रहस्य रजततुल्यभेदा- वगाहितयानमत्वमापयेत जडमायाऽभिन्न ब्रीतिज्ञानस्यावाधितार्थविषयत्वात्प्रमात्वं च प्रसज्येत तथाध सतिश्रुतिस्मृतिसूत्रपुराणसंमतं ब्रह्मतच्छत्यभेदमेव प्रमितस्वीकुरु ॥ किंच मायायाः कल्पितत्वे पूर्वोक्तमनादित्वं न घटेतयत्कल्पितं सत्सादीति च्याते.शुक्ति- रजवादी गृहीतत्वात् ।। किंचकल्पितत्वे कल्पनसाधनमिंद्रियादिकं बुद्धिमानं धापेक्षितं ॥ विपर्यासस्पबुद्धिवृत्तित्वात् ॥ संशयोथविपर्यासइति तृतीयस्कंधवाक्यात् ॥ तच्चत्वन्मते मायिकमित्यन्योन्याश्रयः॥ नापिकल्पकः कश्चिदुपपद्यते ॥ ब्रह्मणस्तत्वेभ्रांतत्वस्य जीवस्यत- वन्योन्याश्रयस्य चापतेःप्रामुक्तत्वात् ॥मध्यमाधिकारिवोधार्थकं तादात्म्यपक्षमपि साधयं- तस्तदुक्तदोषानुद्धरंति ॥ तादात्म्यपक्षइति ॥ असत्यादित्यसाधारणधर्मत्वेहेतुः ॥ अमावस्या धिकरणात्मकत्वेपि तव मायाभेदाभाववद्रह्म प्रपंचभेदाभागब्रह्मेत्यादिन्यवहारवत्शक्तिः शक्तिमानिति व्यवहारस्तद्वदेवाधाराधेयभावव्यवहारश्चवादाम्येपि न विलुप्येस ॥ अमावस्य मिनस्वेतु नित्य द्वैतापत्तिः पूर्वमविद्यायामनंगरंतद॒सस्य च सत्वात् ॥ एतेन शक्तिमाक्ति- मानितिच्यवहारलोपप्रसगादिति मत्युक्तम् ॥ किंतु तवैव तल्लोपप्रसंगः ॥ तकल्पिताया. स्तरछक्तिरवायोगात् ॥ नहिवादाहशक्तिरारोप्यते । रजौसर्पकल्पनेपिनदेवाशक्तेरज- शक्तित्वं विद्वद्भिःस्वीक्रियते ॥ ग्रहाशतित्वमपिकल्पितमितिचेद्वस्तुतःकस्याक्तिः सा मायामहाशक्तिया करप्यतइति निर्धार्यताम् ॥ ग्रय ( सत्तादात्म्यनिषेधकनोस- दासीदितिश्रुतिगिरोधा) दिस्युक्तं तत्रासमस्तपदांतरख्यत्रहितनिषेधकपदस्पसमासोऽसं. गतः ॥ श्रुतिस्तु स्टे.सारस्थूरसूक्ष्मयोर्मशातिरिक्तयासत्तामेवनिषेधति ननुमाया. या सत्तादारम्यमसत्तादात्म्यया ॥ तस्याभूचिमायागचयपदाभावात् ॥ स्वदुदाहरा- विरक्षणपाटेपि किंतुना व्यवहितस्यतमस.पूवारयेऽन्वयासंभगत् ॥ फिंच तग्रसत्पदन मझणःपरिग्रहेतदामह्मणोप्यभावप्रसंगः ॥ अपरिग्रहेझवादात्येस्सीफियमाणेऽस्सा:

·सहस्राक्षखण्डन રાકર भुते.काप्रसक्तिः ॥ यश मायायाविनाशि स्वस्येत्यादि तनु भगवछत्चरिनाशानं- गीकारादेवनिरस्तंअन्यथा "अनुरित्तिधर्म" स्यादिश्रुतीनांसायानादिरनवरेत्यादि- स्फुटतरकौर्मादिस्मृतीनांचविरोधापातात् ॥ विभेदजनकइतिवाश्यतु व्यायाराम् ॥ यथ ग्रहाणोपितिरोभारप्रसंगादितिवनभगवनयाप्रत्यायितस्थाहताममतारूपसंसारस्पय निवृत्तिभंगाच्छतेस्तुननाशोनापितिरोभावइतिसिद्धांतात् ॥ यथेंद्रालिकेमसमेतदर्शितो- भयजनमासिंहसमुद्रादिरेपनिवर्तते नतुतस्यशक्तिः ॥ अथतिरोभारस्वीकारपिनदोषः। मुटयोस्तादात्येपि घटनिरोभावेमृदस्तिरोभावात् ॥ नाप्यूमिकूर्मचरणादितिरोभायेऊर्मि- मालिकूर्मादितिरोधत्ते ॥ तबभामसांगुणानांदन्यात्मकत्वमपंचनेऽपितत्तगुणानांनादो- तिरोभावेयानतद्रव्यनश्यतितिरोभरतिया ॥ अधिकंतुचतुर्थश्लोकखंदनादौमालासरं ॥ सदेतदसिसमभिसंधायाहुः ॥ आधाराधेयभारस्त्वित्यादिना ॥ एतेन शक्तिशक्तिमतोरि- त्यादिमातडकारिकाःसमर्थिताः । यत्तभेदस्यासंमतत्वइत्यादितत्तु तदर्थानम्वोधात् ॥ तथाहिमेदाभेदपक्षोमतभेदेनद्विविधः ।। भेदोवास्तयः अभेदस्त्वारोपितइत्येकः । ययानि- बार्कानां ।। भेदभारोपितोऽभेदस्तुवास्ताएयेतीतरः ॥ तत्रप्रकृते द्वितीयमेदाभेदस्यैवशुद्धा- देताबाधकत्यभिष्यतेभेदस्यारोपितत्यात भभेदस्पैक्यास्तरत्वाच ॥ तदेवोपपादयितुंकारि- कासूप्यते तत्रभेदइत्यादि ॥ ब्रह्मणिस्वशक्तिधर्मादिप्रतियोगिकभेदोनशास्तिसर्वधर्माध- यत्वप्रतिपादकाद्वैतप्रतिपादकश्रुत्योस्तथैवाविरोधसिद्धः॥ उकादिप्रमाणशक्तब्रह्मत्वस्य निश्चयाच ॥ श्रतएवपराजपरिष्टिक्यस्यशक्तितिविधयेत्यानपरत्यमुच्यते शक्तिरित्येकत्व- अवश्यतस्थाएववैविध्यंचावधार्यते ब्रह्मणएकत्वात् ॥ लोकरष्टयातुशक्य परस्परभिन्नाइय- भवेयुः ॥ यदिचनशक्तिस्ततोमिन्नास्यार्हिजडत्वंतस्याभापात तथाचारादीनांचेतन- मूर्तिमच्छत्यादिनिपवितभगवदर्शनेनोपपयेत श्रोतपरत्वंचवाध्येत ॥ नचजीशक्तित. उत्कृष्टत्वमेवपरत्वमिहकल्प्य अनौतत्वान् श्रुतिपुब्रह्मविदाप्नोतिपरमित्यादौ परशब्दस्य- ब्रह्माणिसुप्रसिद्धत्वात् जीवनैवकल्पिततयाऽभिप्रेयमाणायांतस्थांजीवशक्तितउत्कर्षस्यवक्तुम- शक्यत्वाच ॥ श्रौतस्वाभाविकीतिकथनंतुपीडयेतैव ॥ अतउक्तभिन्नत्येतुनावस्यादिति ॥ एतेनजतायाइष्टत्वाचेतिप्रत्युक्तंउक्तचरकौर्मादिविरोधाच ॥ यश्चपराऽस्येत्यादीभेद-सबो- धनाय ॥ लोकानुरोधिनोजिज्ञासोर्बोधसौकर्यार्थ राहोःशिरः भानंदब्रह्मणः यस्यज्ञानमयं- तपइत्यादिवदारोपितएपेत्यर्थः ॥ एवं भनेनप्रकारेण धर्मिधर्मविचारऽपिज्ञेयं ॥ ब्रह्मणित- धर्मभेदोनेालि नेहनानास्तीत्यादिनातेपालमत्वनिश्चयात् भिन्नत्वेतु तदानादीनांजडत्वा- पातोनित्यत्वाददैनश्चतिच्याघातश्च तस्यभासेत्यादौमेदस्तुसूर्यादिदृष्टांतेन योधनायैवेति- भावः ॥ भतोवास्तवभेदस्यासंमतत्वेऽपिमेदाभेदस्याबाधकत्वमबाधितं नाप्युत्तरार्द्ध- विरोधः ॥ किंतुषमइत्यादिकल्पनंतु प्रत्युक्तं प्राक्मेदाभेदांगीकारप्रयोजनंतु मध्यमाधिकारि- योधरूपतत्व तनोतमामध्यमाञ्चकनिष्ठाझधिकारिणःतेपामतीतिप्रथमस्कधेतुश्रीहुताशनैः इदंहिविश्वमित्यत्रसुबोधिन्यानिरूपितस्यादिना प्रतीतिनयनिरूप्य अतोहिमध्यमःपक्ष.. शुद्धाद्वैतानुरोधतः बोधायपहुसदर्भगोस्वामिपुरुषोत्तमैः श्रीमदाचार्यचाणैर्यत्रकुनापि. दर्शितइत्युक्तमेवेतिसकलमनाकुलं प्रकासाश्रयसूत्रमरूपयत्सूनचपुरस्ताब्याख्यास्यामः ।।

·. भारतशक्तिसहितः प्राभर्जनः यस्तु मायाचाविद्याचस्वयमेवमयतीत्यादिनामायाविद्ययोरमेदउक्तः सोपि नसंभवति मायायाभगवच्छक्तिरूपत्वात् ॥ अविद्याचजीवनि- छादेहादावहंबुद्धिहेतुनशक्तितिरोभावरूपा ॥ ( इयंचमायाविद्या- शब्देनव्यवहियत) इतिवदताचमायाविद्याशब्दयोःपर्यायत्वमुक्तं तचत्वन्मतेपिनसंभवति जीवेश्वरयोस्त्यन्मतउपाधिzतपवमेदास- चोपाध्यस्ये न संभवति मायाविद्ययोरक्येजीवस्यसर्वशत्वमीश्वरस्या- स्पत्यमपिस्यात् ॥ एवंचमायायामसिद्धौजगतोमायिकत्वनसंभवति । किंतुवास्तवत्वमेव ॥ तत्कारणत्वमपिब्रह्मणिनास्तिमायिकंकिंतुवास्तवी अतएवोकं उत्पत्तिस्थितिनाशानांजगतःकर्टवृहत् वेदेनयोधितंत- द्धिनान्यथामयितुंक्षम नहिश्रुतिविरोधोस्तिकल्पोपिन विरुध्यते सर्व- भावसमर्थत्वादचित्यैश्वर्यवद्वृहत् ॥ जगत्कर्तृत्वमीश्वरस्यवेदेनयो- ध्यते ॥ नचतदारोपितमितिशक्ययचनं निरंकुशस्यतस्यान्यत्रासिद्ध- तायास्वयमेववक्ष्यमाणत्वात् किंचवेदःपरमाप्तः अक्षरमात्रमपिमि- ध्यानवदति ॥ यदिकापिवदेत् स्वर्गकामोयजेतेत्यादिविध्यशेस्वरूप- लक्षणायंशेचाविश्वसनीयः स्यात् । ततश्चसन्मार्गमात्रमुच्छियेत ।। अतोयद्यधथावदतितत्तथेतिमंतव्यं । तेनकर्तृत्ववेदोक्तत्वाद्वास्तवमेव- सिध्यति॥नचत्वांगीकारेस्वरूपलक्षणविरोधोयेनतदनुरोधावा- स्तवंकल्प्येत । तस्मादुक्तसत्वादिधर्मवत्कर्तृत्वस्याप्युपपत्तिः॥ नवव्र- प्रयावद्धर्मरहितमितिवतुंशक्य । स्वरूपलक्षणविरोधात् ॥ तत्रब्रह्म- णिसत्यत्वादीनांस्वीकृतत्वात् । नच तेपामसत्यजडसातत्वव्यावृत्यर्थ- त्वमेवेतिवाच्यं सत्यत्वादिनाब्रह्मणोऽप्रतीत्यापत्तेः तत्तद्भेदमित्व. सिद्ध्याचघटकुटीमभातन्यायापयेत ॥ ननुलक्षणद्वयस्यैकपरत्वे सर्वासुश्रुतिष्वेकमेवब्रह्मप्रतिपाद्यंतदा अस्थूलादिवास्येष्त्रपितदेवनि रूप्यतइतिनिर्मकत्वंयलादापतितमितिचेन ॥ नास्थूलादिवाक्यैर- लौकिकधर्माःप्रतिषिध्यतेकिंतुलोकप्रतीताएवं प्रतीतमेवप्रतिपिध्यतेना- प्रतीत प्रसंजयितुमशक्यत्वेन प्रतिषेधानहत्वात् ।। नापिश्रुतिप्रतीता 'तुल्यबलत्वात् ॥ यद्युकासत्यत्वादयोपिधर्मालौकिकत्येनाहतास्तदा- लौकिकश्रुतिप्रतीतसाधारण्येनसर्वनिषेधेब्रह्मा ज्ञानेमवप्रसज्येत तथा चस्वरूपलक्षणमपिव्यर्थस्यात् ॥ यदिचलौकिकन्वेपिटौतत्वेन कारण- गतंसत्यत्वंाषिभ्यतइत्युच्यते तदाधर्मसंकोचस्यावश्यकत्वेन कर्तृत्व- मपितथास्तुतस्यापिनीतत्वात् ॥ ननुसत्यस्यलौकिकत्वेपिव्यावहारि- कस्यैवितस्य लौकिकत्वं पारमार्थिकत्वलौकिकमेवेतितन्ननिषिध्यत ·सहस्राक्षखण्डनम् इति चेत् कर्तृत्वमपिलौकिकमेवनिषिध्यते अनेकभूतभौतिकदेवति- यमनुष्यानेकलोकाद्भुतरचनायुक्तब्रह्मांडकोटिरूपस्यप्रपंचस्यमनसा- प्याकलयितुमशक्यरचनस्यानायासेनोत्पत्तिस्थितिभंगकरणंनलौकि- कमतस्तदपिननिपिध्यतइत्येवांगीकरणीयं ॥ नचाऽगत्यासत्यत्वंतथा- स्तुकर्तृत्वंत्यारोपितमेवेतिवाच्यं तस्याप्यारोपितस्यवक्तंशस्यत्वेनाग- तेरभावात्तस्माद्रह्मणिवेदयोधितंकर्तृत्ववास्तवमेव ॥ ब्रह्मणःसकल. विद्धधर्माश्रयत्वस्यवेदवोधितत्वात्कर्तृत्वेनिर्विकारत्वंसंभवत्येव वास्तवकर्तृत्वमपियनन निर्विकारत्यासंगत्वयोर्हानिकरं मायिकतत्क- रिष्यतिशंकादूरतएवापास्ता । अतएव तदुत्तरंयदुक्तंमाययासिंहादि- भूतस्थैद्रजालिकस्येत्यादि तदप्यरसदसंमतत्यादुपेक्ष्यं ॥ मायायाएव संभवेनसंसारस्यमायिकत्वाऽसंभवानिपश्यसि संसारमित्याद्य. संगतमेव ॥ सहवासे इयंचमायेत्यादिपरस्सलक्षणमिदमितीत्यंतं भाग निरस्पति यस्तु माया. चाविद्येत्यादिना सारमित्याद्यसंगतमेवेत्यंतेन ॥ अनेदशेय-यतु"मायाचाविद्याचस्वय. मेवभवती" तिनृसिंहोत्तरतापनीयनवमसंध्याक्यमुक्तं तत्तुप्रझैवस्वयमितरानपेक्षगुणमय- मायारूपंचाविद्यारूपंचभवतीत्यर्थक ॥ भतइदमपि मायायाब्रह्माभिन्नत्येप्रमाणं मायैवा- विद्याभवतीत्यर्थेतु चकारद्वयौग्यथ्यंस्थात् ॥ भराएर तत्रोपसंहारे "पानुशेति एपएया- स्मेतिहोवाच" इतितस्याभप्यात्मरूपत्वमेव नावितम् ॥ कैपेतिपाठविध्युद्धधशरीरिणां बन्धमोक्षकरीमायेमायायामेविनिर्मिते इत्येकादोमायायाकार्यद्वयमरणान्मायैवाविद्या- भवतीत्यर्थादरेऽपि मायायाभगवद्रूपतनिधिमेवोक्तश्रुतेस्तस्मैमायात्मनेनमइतिस्मृतेश्च प्रकाशाश्रयन्यायेनशक्तिशक्तिमतोरभेदाच ॥ शक्तितातु "देवात्मशक्तिस्वगुणैर्निगूढो" इत्यादि बहुतरश्वेताश्वतरप्रभृतिश्रुतिपुप्रकृवतापनीयखंडेचाम्नाय मुंडके "कतारमीशं- पुरुपंब्रह्मयोनि" एकादशस्यचतुर्विशाध्यायेद्विधासमभवगृहत् एवमादिश्रुतिपुराणेपुचगुण- मयमायायाः सयापरिणामताबोध्यते ॥ सामायायाकार्यरूपाऽविद्याचजीवस्यैवोपाधि- नंतुब्रह्मणितत्संबंधः शरीरिणांबंधमोक्षकरी इति स्मरणात् तत्रैवएकस्यैवममांशस्यजीवस्यै- वमहाते बंधोस्याऽविद्ययाऽनादिरित्यवधारणस्मरणाच ॥ प्रकृतेऽपि "नाचिद्यानुभवात्म- निस्वप्रकाशेसर्वसाक्षिण्यविक्रियेऽद्वये" इतिब्रह्माणिसाप्रतिपिध्यते ॥ पूर्वमपि तन "अस्स- न्यंजिकानित्यनिवृत्ते" तिपरमात्मनः सकाशात्तस्यानित्यमेवनिवृत्तत्वंभाव्यते ॥ स्मृताव- पिप्रथमएवकारोजांतर्यामिरूपांशान्तरयोद्धितीयोब्रह्मणश्चतद्योगध्ययच्छिनत्ति । तेन (अविद्याथ्यमायावशादिच्छोद्भवोहेनुकत्वंयोध) इत्युक्तिःप्रत्युक्ता । तबहिसंडे विषय- तारूपस्यांतरासर्गस्यवाविद्यादेतुकलं बोभ्यते, नतुभगवत्परिणामस्थवास्तनप्रपंचस्य ।। तस- तुप्रत्युतभगवयोनिकत्तं सत्यत्वंतत्रापिनिरूप्यतएव ॥ पास्तवप्रपंचाद्विषयतारूपनग- सोऽन्यत्वमायिकत्वंचनीमदाचार्यचरणे:सुपोधिन्यां ऋतेथयननीयेत अनुमितमंतराव- मा.प्रा.३६ ·मारुतशक्तिसहितः प्रामवनः यिविभातिमपैकरसे इत्यादिस्यलेपुप्रपंचितं । प्रकृतसंदेह्यारंभेजीवस्यैवोकारवाच्यात्मत्येनो- पदेशेदेवैःप्रार्थित प्रजापतिस्तथेतिस्वीकृत्य "उपद्रष्टानुमतेपमात्मासिंहश्चिद्रूपएवे"त्यहं- प्रत्ययवेद्यस्यारमन.परमात्वचिद्रूपत्वंचप्रतिज्ञायक्रमानुभयनाविकारत्वंसयंत्रोपरन्टत्वच- हेतुतयोक्त्वा "नवस्तिद्वैतसिद्धिरागैवसिद्धोऽद्वितीयोमायायायान्यदिव" इति अंतरास- गरूपंद्वैतमेवप्रतिपिध्यतस्यैवमायाहेतुकत्यंचाभिधायकयमेतदित्याकांक्षायामात्मन परत्य- द्वैवस्यसर्यस्याविद्यारूपत्वंचप्रतिज्ञापतत्साधयितुं "तयाहिप्राइतिसुषुप्तिकालेसकलद्वैत- विल्यंयोधयित्वा "सपाविद्याजगत्सर्य" मित्यादिना "चैतन्यदीप्ते" स्वतनसुपुप्त्यादीयाधा- वमनशीलस्यसर्यस्यभेदप्रपंचस्याविद्याकायगुपपादितवान् ॥ सुपुतौहिबुद्धिपरिकल्पितोभेद- प्रत्ययएवलीयते नतुघटादय प्रापंचिका पदार्थाः । उत्यानोत्तरंतथैवगृहादे प्रतीयमानत्वात् नचस्वापकालेनटाउत्थानकालेपुनरुत्पनातइतिवाच्यं प्रत्यभिज्ञाविरोधात् तस्या साजात्य- निबंधनत्यकल्पनेमानाभावोऽनंतवस्तुकल्पनागौरवंच ॥ विजनअध्यादौसुप्तेनस्वापारपूर्व- स्थापितदीपपाग्रेसैलवादिक्षयस्यस्थापपिरामोत्तरमनुभवात्पूर्व प्रवर्तितघटिकायंत्रादौ यथोचितंलोहकंटकपरिभ्रमघंटाभिघातादेः स्वापविरामोत्तरमनुभवाचतएव पदार्थानतुते- सुपुप्तौनष्टाइति निश्चीयते ॥ उत्पादकाभानायगृहादेः पुनरुत्पत्तिरवाक्यरचना ॥ बुद्ध्यै- योत्पत्तिसभवप्रथमनिर्माणेऽपिनकोपि कादीनपेक्षेत ॥ किंचैवसति सुपुप्तावमत्ययादुत्था- नानसरेदारीरमप्यन्यदेव बुद्ध्याकल्प्यत इति याच्य। वयाच दांपत्यपितृपुनभावादिहान्याम- हानेवोपालपएवं सतिबौद्धमतप्रवेशश्वेत्यरम् ॥ भतोय. सुपुप्तीभेदप्रत्ययोलीयतेतस्यैवा- विद्यकस्वमिहोच्यत इति सिद्धम् ॥ अतएवतत्राप्रेऽनुपदं "तम्मादात्मनएवत्रैविध्यं सर्प- अयोनित्वमपी" त्यादिनाब्रह्मणएवतत्तद्रूपत्वं योनिपदेनसर्वोपादानत्यं च श्राव्यते ॥ ननु- वास्तवप्रपंचात्कोतिरिक्तोसौ विपयतासर्गइतिचेदुच्यते घटोहिग्रह्मरूपत्याद्वस्तुत' सर्व- धर्माश्रयएव तथापि तत्रयस्तावन्मानाकारतावन्माधर्मकत्वरूप परिच्छेदोद्वैतापरपर्यायो इयचमायाऽविद्याशब्देनाऽपिव्यवहियवे मायावाविद्याचस्वयमेवभवति तरत्यविद्यावित- सोदिय स्मिन्निवेशिते इत्यादिस्मृतिभ्यस्तदेतदाहाविद्याख्यमायेति ॥ एव सर्वस्य नामरूपात्म- कस्यजगतोमायिकत्वसिद्ध्या तदन्त पातितहेतुत्वस्य च तथात्वमित्याह ॥ हेतुत्वचेति ॥ ननु ब्रह्मणोमाययाऽपि हेतुरवेनिर्विकारलाऽसङ्गत्वयोनिरितिचेन्न ॥ मायया सिंहादिभुतस्यन्द्र- जालिकस्य विकारायनुपलब्धे ॥ ऐंद्रजालिकोवस्तुतोविकारादिगानितिचेदास्ताम् ।। एतावता- हि न विकारित्वादि तत्रप्रयोजक गौरदान्मानाभावाच ॥ सिंहादिप्रकारकभानमति- चैन वयं ब्रह्मणोवस्तुतस्तथाभावं स्वीकुर्म किन्तु तथाप्रतीतिमान विवर्तवादाडौकारात् ॥ अतएव मायया घहुरूपज्ञानमेव श्रुतिराह इन्द्रोमायामि पुरुरूपईयतइति ॥ कारवस्य क्रिया- न्वयनियमात् ।। कारकविभक्तरितरविभक्तित्तउचितत्वाच ॥ तस्मात्प्रातीतिकस्य जगतइव तद्धे- तुत्वस्याऽपि गायिकस्य तरसम्भवान्नकाप्यनुपपत्ति ॥ अतएवाऽक्षमाभवत केयंसाधवत्वप्र- कल्पने । किनपश्यसिससारतत्रैवाऽज्ञानकल्पितमित्यमियुक्तोक्तं सगच्छते ॥ एवंच ब्रह्मण- स्तटस्थलक्षणं सिद्धमित्याह ॥ परस्यलक्षणमिदमिति ।।

·सहस्राक्षखण्डनम् २८३ ऽनुभूयते सजीवगताविद्ययैर इपियस्यचांतराग्न्यते ॥ सपवमिथ्या | पौराणानि- मिध्यात्ववचास्यपिराद्विपयाण्येतिसंक्षेपः ॥ एवं ध जदजीयरूपस्य कार्यातस्सामायि- कपयोधनायव "सवैसर्यमयंसजीवासर्पमयाः सर्यावस्थासुतयाप्यस्याः" इत्याग्नायते ॥ भल्पामणुत्वात् भनेच "समाएपभूतानींद्रियाणि" इत्यादिनानास्तरमपंचस्पसृष्टिं समाप्रपेशं घोक्त्वामुख्यधयहरणमेव मायामासहेतुकमुक्तं मायिकत्ये यात्मनः गृहिमवेशानघरे- पाता ।। सर्यस्यग्रह्मात्मकत्वादेव "तस्मादद्वयण्वायमात्मे" निप्रतिज्ञायसन्मायत्यादीनि द्वादशस्वरूपलक्षणानि तस्याभिधाय "सत्तामाग्रहीदंस सदेवपुरमात् ॥ सिद्धहिमान- हात्रफिंचनानुभूयते” इतिसर्यस्यकंदरयेणसत्यत्वं ब्रह्मरूपतं मुक्तिदशायांततिरिमत- याकस्यचिदपि अनुभवाभा घ निरूप्यतदानीपूर्ववत्परिरछेदानुभवः कुतानेत्याकांक्षायां हेतुभूताऽविद्याऽभागदित्याशयेन "नाविद्यानुभावात्मनी" सापुरत्यासर्वभूतेपुचारमानं सर्यमूतानिचारमनि ईक्षतेयोगयुक्तात्मेतिदर्शयितुं "पश्यतेहापिसन्मायमसदन्यत्मत्य- हीत्यं पुरस्तात्" इत्याद्यानातम् ॥ अर्थस्तु ब्रह्मभावसति इहमारीरेपिसन्मानसर्वघटादि- प्रपंचंपश्यत यच असत् भविद्याहेतुकमसत्यंमागुरू तत्सन्मात्रप्रपंचादन्यदेवान्वरासर्गरूप- मित्यादियः ।। अप्रेच सृष्टिकालेचिदानंदतिरोभावात्सन्मानस्यापि नाप्रपंचस्यतदानी- मानंदविद्धनत्वं इदानींविरोहितानंदतयासचिन्मानस्यापिजीवस्थतदातदापि वात्सुख- रूपत्वं चेत्सादिकविस्तरेणनिरूपितमितितत्सर्वंततएवायभेयम् ॥ तथा "नहीदंसर्व- कदाचित्" इति इदंकार्यजासर्वकदाचितअपितु सर्पदत्यप्युक्तम् ॥ यशसहस्राक्ष- कृतावास्यमुपन्यस्ततत्तु "सैपावटग्रीजसामान्यवदनेकवटशक्तिरेकैच तद्यथा वटवीज- सामान्यमेकमनेकान्स्वान्यतिरिक्ताद्वान् सवीजानुत्पायतत्रतत्रचसम्पूर्णसंविष्यति एय- मेवैपामायास्वाव्यतिरिक्तानिपरिपूर्णानिक्षेत्राणिदर्शयित्वाजीयेशावाभासेनकरोति चाविद्याचस्वयमेवभवती" तिधूयते ॥ अर्थस्तु-सोपादानत्वादत्रक्टवीजस्थाना- परब्रह्मैव चीजमांसर्वभूतानांविद्धिपार्थसनातनमितिम्मरणात् ॥ छांदोग्याप्टमाध्याये "न्यग्रोधफलमदभाइरे" तिखंडेवटधानामिमदृष्टांतेननहरणोवटदृष्टांतेनमपंचस्यचस्पष्ट- तयानिरूपणात् ॥ तपाच वटबीजसामान्ययथारटबीजस्यासाधारणधर्मस्तदेकवृत्ति ॥ तथा मायाब्रह्मणःस्वाभाविकीशक्तिस्तन्मानत्तिः ॥ यथावकार्यपुवटेप्वनेकेष्वनुवर्त- मानमपिबीजसामान्यंवस्तुतएकमेव तथेयंक्षेवपुग्यष्ट्यविद्यात्मनानानारूपाप्येकैव ॥ तदेतदुक्तमेकैवेत्यतेन ॥ दाष्टांतिकेवटशब्दोदेहादिरूपक्षेत्रपरः तद्वत्प्रस्मरत्वादप- फरत्वादुभपसुपर्णस्थित्याधारत्वाच ॥ दृष्टांतेदुरूहास्पिष्टीकृत्यविवक्षितांशेनदाष्टांति- केयोजयति तद्ययेति भन्यतिरेकोऽन्नादिनामावएवनवमेदः वटेपुकेवलसामान्यरूपताया भभावात् ॥ एकम्मादपिवीजात्साक्षात्परंपराभ्यामनेकेवटाउत्पद्यतपुवेतिनानेकत्वोक्ति- विरोधः । क्षेत्रमब्दहदेहेंद्रियमाणांत करणपरः गीवात्रयोदशा यायेतथानिरूपणात् ।। ननुशरीरमात्रपरः अतएवदृष्टांतेऽनेकत्लवद्दाष्टांतिकेपरिपूर्णत्वमुक्तं तत्तदध्यासरूपेणसर्वत्रा- विद्यासंबंधारक्षेनेवस्यामन्यतिरेकः । उत्पादनस्थानापसंचानवाप्रदर्शन अभ्यासानाम- वास्तवत्वात् ॥ जीवेशौचेहफार्यरूपी करोतीत्युक्तः ॥ तवजीवा: "श्रयःप्राजापत्याः निवि- माया ·૨૮૪ मारुतशक्तिसहितः प्रामअनः धाजीवसंगास्तु" इतिवृहदारण्यकपंचरामादिश्रुतिस्मृत्युक्ता सामाधुपहिताभगवदंशाः । ईशाश्शांतर्यामिणः ॥ जीववत्क्षेत्रांतःस्थत्यप्रतीतेः ॥ जात्यभिप्रायमुभयोक्त्वं ॥ द्वाधीशा- नीशौशाज्ञी" इत्यादिश्रुत्यंतरप्रसिदाविमीमत्रापि "अमिमंताजीयोनियंतेश्वरः" इत्युक्ती ॥ दृष्टांतेसपूर्णसंस्थिते स्थानपनंजीवांतयामिणोरामासेनफरणंस्वस्याद्विधाभवनंच ।। यथानल- स्मिन्प्रविष्टचंद्रतेजोशमेवचंद्राभासंकरोतिरायमपिस्वाविनाभूतक्षेने गुणेपुचप्रविष्टमांश- बदाभासंकरोति ॥ भाभासदेविष्यसिध्ययंचम्पंद्विधामयतितन "शदेशानुमाविशत् गामाविश्यचभूतानि" इत्यादिप्वंतर्यामिमाह्मणेचप्रसिद्धसमष्टिरूपेमायाख्यासा । नाई- प्रकाशः सर्वस्ययोगमायासमावृतः मायाजपनिकाउनमित्यायुक्तः ।। च्यष्टिरूपेनियंतरीश्वरें- तर्यामिण्यपिसा ईश्वरः सर्वभूतानांहदेशेनुनविष्ठति भ्रामयन्सर्वभूतानियंगारुडानिमायये- तिमायावावसरणात् ॥ ग्रहांडशरीरसमष्टिरूपे हिरण्यगर्भत्यविद्या तय "सर्वाहमानी- हिरण्यगर्भ" इत्यमिमानश्रावणात् ॥ व्यष्टिरूपेऽभिर्मता सात्विकादिभेदभिनेकार्यजीवे- पिपंचपर्वासा कठमुंडकादिपु "अविद्यायामंतरेवनमानाः ॥ मनीशयाशोचतिमुह्यमानः" इत्यादिनापणात् ॥ इत्यमत्रतस्याद्विधाभाषकयनस्याशय प्रतिभाति ॥ एषमस्याद्वि- थाभूत्वाम्यष्टिसमष्टिक्षेत्रेपुसर्यनावस्थानादृष्टांतउक्ताततसंपूर्णतयासस्थिति संगच्छते ॥ मायायाअपिन्यष्टिसमष्टिभावादेव "स्वयंगुणाभिमांकुरेष्वपिगुणभिमासर्वने" त्युक्तम् गुणैर्मेदवतीत्यर्थः ॥ ययाचव्यष्टिरूपाणांजीयानांसात्विकत्वादिनाविध्यं यथा समष्टिरूप- स्पाप्येकैकगुणाभिमानिनह्माद्यात्मनात्रैविध्यम् अतएव "हिरण्यगर्भनिरूपईश्वरवत् व्यक्त- चैतन्य सर्वगोही" त्यभिहितम् ॥ मायागुणानामाग्रफरमात्रमभिप्रेत्य "ग्रामविष्णु- शिवरूपिणाचैतन्यदीसा" इत्युच्यते रूपाणितु ब्रह्मादयस्त्रिविधजीवादिकंचवस्तुत परमा- रमनएवेत्यतः पश्यते "वस्तादात्मनएपन्नैविध्यंसर्वत्रयोनित्यमपी" तितद्विष्णुरीशानोब्रह्मा- न्पदपिसर्वसर्वगतर्व" मितिच इत्थंग्रह्मरूपत्वेसत्यपि प्रपंचे यजडत्वंमोहात्मकत्वं सख्या- कृतमानयमिध्यात्वं च प्रतीयते तदस्या सर्वत्राऽविनामावादेव ॥ भतएव "तदेवजह- मोहात्मकमनंतनुच्छमिदंरूपमस्ये” तिविषयतासर्गस्यपृथयूपंनिरूप्यते "मस्यव्यंजिके" त्यादिनाजडत्वाचे प्रत्यायिकाचसैवोच्यते जडत्वादिप्रत्यायनसामर्थ्य हेतमश्चक्रमेण "सैपा चित्रासुदृढाबद्धंकरास्वयंगुणभिन्ने" तिविशेषणेज्ञाप्यते ॥ "क्षेत्राणिदर्शयित्वाजावेशापा- भासेनकरोती" त्युक्त्याजसदर्पणादिवदाभासाधारत्वं क्षेत्राणामेयायाति ननु पराभिमत- रीत्याकेवलमायाऽविद्ययोः ॥ "भूतेभूतेव्यवस्थितः । देव क्षेत्रेप्येवमजोयमात्मा" इति- प्रतिबिंबतावोधकश्रुत्यंतरेपितथैवसिध्यति ॥ पराभिप्रेतप्रतिबिंबवादस्त्वष्टमश्लोकखंडनाव- सरेविस्तरेणनिराकरिष्यते। क्षेत्राणिदर्शयित्वाऽऽभासकरणस्यकथनेनजीवेशभावप्राकालिके. ऽस्सिन्दर्शनेद्रष्टत्वंपरस्यैवशुद्धस्यसिध्यति तचक्षेत्राणाममायिकत्वएवघटते। तेपौविवर्तरूप- स्वेत्वभंतेश्वरदर्शनगोचरतानस्यात् ॥ तस्मामाकार्यजडजीवयोहात्मकत्वमेवाभिप्रेत्यतन "तदेतत्सत्यमात्मानौवग्रह्मात्मैव अन्न वनविचिकित्स्यमित्यों सत्यम्" इत्यादिबहुतर- मानातम् ॥ साकल्येनैतत्वंडस्यार्थस्तुश्रीपुरुषोसमचरणैर्नृसिंहोत्तरतापनीयदीपिकायां (अ० २ पा० १ ० ६) "दृश्यतेवि" तिसूत्रे भाष्यप्रकाशे कृतइतितवोज्ञेयः ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् मपाप्यम्मत्संमत्यासरतवाण्यानदान्यायाधिवक्तव्यंतदीपिकाकाशेपक्ष्यते ॥ पलादि- दमपिवाश्यनत्वदिष्टव्यरस्थासाधकम् ॥ मायाविद्याशब्दयोःपरस्परपर्यायावेतुजीवशयो. रसाधर्मदरयासियाजीयेशविभागासिद्धिम्नयाचजीपेशावाभासेनेत्यम्यवहितपूर्वाक्तिनिरो- धोजीवईशोविशुदाचिदितिसिद्धांतभनय ॥ अविद्यारयमायारशादितिपयम्यंतचदच्यो- भय इत्यत्रगुत्वंचेत्यनचहेतुयोधकमुपन्यामिति ईश्वरोपायरप्यविद्यात्वंयदतम्नवाल्पन- त्वसर्यज्ञत्वयोर्विपर्ययश्चदुर स्यात् ॥ यच तरत्यविद्यामितिवाक्यं तत्तुसतिसमूलत्वे प्रागुतार्थकमेव ॥ मधेरोपाघेस्तरणेचद्रीत्यादिनिवेशनमप्यशघ्यागविपयस्वरूप- स्थापिमायिकत्यांगीकारात् ॥ यच (एक्सर्पस्यानामरूपात्मकस्यजगतोमायिकरव- सिधातदन्त पानितोतुत्यस्वचतभावमित्याहहेतुत्वंचेती) युनम् । राप्रपंचस्थामा- मिकतायाग्नहारूपतायाश्यसमर्थिततयागास्तवत्वेनतदंत पातितद्वेतृत्वमपिवारसम्मेवसिध्यति नतुमायिकमित्युपेक्ष्यम् ॥ वस्तुतस्तुप्रपंच हेतुत्वस्यग्रह्मधर्मत्वातदतिरिक्तरादभाग- घरास्यप्रपंचात पातित्वोक्तिरपिदुर्यलछलनफलिकैव ॥ सदाहु:-पंच मायाया इत्यादिना ॥ भय जन्माद्यधिकरणभाष्येप्रपंचितं जगत्कर्तृत्वरूपग्रहालक्षणस्यवास्तवत्वं मायिकत्वनिरास च दिल्यानेणदर्शयितुं तत्रोक्तयुक्तीरनुपर्दति ॥ अतएवोक्तमित्या. दिना ॥ इदंकारिकाद्वयमपितनत्यम् ॥ मनजन्मादिसूने भस्वेतिपदस्यायोजगतइति ॥ जन्मादिपदस्यार्थउत्पततीत्यादिः। यतइति पंचम्याअर्थः काति ॥ तत्रयम्दाक्षिप्तस्यत. दित्यस्यविशेष्यप्रात्येव पूर्वसूत्रयलासिभ्यतीति तत्रानुपज्यमानब्रह्मपदस्पार्थीवृदिति ॥ शासयोनित्यादित्यंशस्यार्थमाहुः ॥ वेदेनेति ॥ हि यतः तत् कर्तृत्वं वेदेन योधित भतः मन्यया औपचारिक भवितुंनक्षम वस्यवास्तवत्वेसत्यवयतोवाइत्यादितदोधकश्रुतीनां विरोधोनस्यात् कर्ताकारयिताहरिरित्यादिकल्पस्मृतिविरोधोपिनस्यात् || किंच स्वरूप- लक्षणकार्यलक्षणश्रुत्योस्तदनुकूलस्मृत्योश्चविरोधलशोपिनास्तियेनैकनोपचार.कल्प्येतैतिव- क्ष्यते ॥ भनिरोधेहेतुः यतोब्रह्मसर्पभवनसमर्थत्वादचित्यशक्तिकमिति ॥ मतोऽकपि- कर्त। एतदेवयथाभाप्ये प्रकाशेचयथाविभक्तंतथाअनुवदंति जगत्कर्तृत्वमित्यादिना वेदेनेति "यतो वाइमानिभूतानिजायते ॥ तस्माद्वाएतसादात्मनआकाशः संभूतः ॥ इदंसर्वमसृजत- सईक्षतलोकानुसृजाइविसइमाल्लोकानसृजत ॥ तत्तेजोऽसृजत ! कर्तारमीशंपुरपंब्रह्म- योनि" इत्यादिभृगुवलिब्रह्मवल्यैतरेयच्छांदोग्यमुंडकादिवाश्यरूपेण ॥ नचेत्यादि । एकत्रसदेवान्यनारोप्यते ॥ यथा चंद्रसिहादोवस्तुतः सदेवचंगत्वसिंहत्वादिकं मुखमाणव- कादौ नहिषाप्यसताभआरोपःसंभवति । अन्यथाखपुष्पाद्यपिकचिदारोप्येत ॥ मताधिकरणे च निरंकुशजगत्कर्तृत्वेन शासपतिपाद्यत्वं ब्रह्मणोलक्षणं दर्शितम् । तर धर्मादापतिप्रसंग- वारणायतृतीयांत । प्रकृत्यादौ तहारणायोतरदलं "प्रजापतिरकामयतप्रजा मजेयेति" इत्यादिशास्त्रप्रतिपादितकर्तृगाप्राजापत्यादौतद्वारणाय निरंकुशेति । तेपामांतरकर्तृस्यात् "हिरण्यगर्भः समवर्तताप्रे । योब्रह्माणंविदधातिपूर्व" इतिजन्यत्वश्रवणात् ॥ अतइदं ब्रह्मातिरिक्त काप्यसिद्धब्रह्मण्यारोपिसमिति कथं शक्यवक्तुम् ॥ स्वयमेवेति ॥ इक्षत्यधि- करणादौ शंकराचार्यरपीत्यर्थः ॥ अवापिकिंचिदश्यते ॥ सन्मार्गमानमिति ॥ पूर्वकांडार्ये- ·i मारुतशक्तिसहितः प्रामलना चोदनाप्रमाणकेधर्मे उत्तरकांटार्थेज्ञाने चाविश्वासापल्याकांडद्वयसिद्धा सर्वेपिमार्गाउच्छि- घेरन् ॥ भवास्तमिति || कर्तृत्वमितिशेषः ॥ तोतिस्वरूपरक्षणे ॥ तेषामिति ।। सत्यज्ञानमनतंबोरयुक्तानाम् ॥ सत्यत्नादिनेति । ब्रह्मणिसत्यत्वाद्यऽप्रत्यये ॥ "मस- यसभवतिइत्यसवापत्तिः ॥ तत्तद्देदेति ॥ असत्यजडसातप्रतियोगिदैधर्मित्य- सिया प्रागुक्तशिरोमणिसिद्धांतलक्षणग्रंथेतद्धर्मावच्छिन्नमित्रभेदस्यतर्मतायाः कथनादपिसत्यादिमित्रभेदाः सत्यत्वादिरूपाएवफलंतीवितद्रीत्यापिघकुटीप्रमातं ॥ एपन्यायस्तु यथा कस्यचित् व्यापारिणोराजमाद्यांशमदित्समानस्यतहहणाथैघटेस्थापित- कुटीस्थानाजपुरयान्वंचयित्वाराबायेवमार्गातरेणजिगमिपतोमार्गभ्रमात् बहुपर्यस्य पुन- सवागतस्यप्रभातंभवेदिति ॥ तथानापिसधर्मत्वापत्तिभियान्यावृत्तिपरत्वादरणेपिपुन- स्तदेवापत्रम् ॥ यथास्यचिदस्य केनैवसिद्ध्यापदग्नयोपादानेव्यर्थपौनरुत्यमपि ध्येयम् ॥ कर्तृत्वमपिलौक्किमिति ॥ कुलालादौदएमुपादानकारणकालादिपरतंकर्तृत्वलौकिकम् ॥ किंच यथाकारणगतमेवसत्यवादिकंकार्य अम्तिभातिप्रियात्मनासमन्वयात्सिद्धांतपि- प्रतीयते तथाकर्तृत्वमपिग्रह्मगतमेवांशतोलोकेऽनुवर्तते । वन्ह्यादिगतमौण्यविस्फुलिंगा- दाविध ॥ अतएव "कर्ताशालार्थवत्वा" दित्यादिनाजीवस्यकर्तृत्वंसाधयित्वा “परातुत- च्छुते" रितिसिद्धांतितंव्यासपादैरित्यन्यत्रविस्तरः ॥ मनेवेत्यादि । तैत्तिरीये "आकाशः सम्त" इत्यादिर्भूतमष्टि । ओपध्यादिभौतिकसृष्टि । छांदोग्ये “इमास्तिस्रोदेवता" इतिकथनादेवसृष्टिः ॥ वृहमारायणभाववृत्तसूक्तादौ "सब्रह्मसशिव सहरि सेंद्रः ॥ अर्वा- ग्देवाअभ्यविसर्जनाय" इत्यादापपिसा ॥ पुरुपविधवालणेऐतरेयेचतिर्यमनुष्यादिसृष्टिः॥ ताभ प्रभृतिलोकगृष्टिः ॥ जन्मादिसूनस्थस्यअस्येतिपदस्यार्थोयं एतादृशकर्तृत्ववोधना- थैगचार्यणास्येत्युक्तं ॥ मनसेत्यादि भात्रवृत्तसूक्ते "कोअद्धावेदकइहप्रवोचत्कुतभाजाला- कुतइयविसृष्टि." इतिश्रावणात्तथेत्यर्थ ॥ अनायासेनेति पुरपविधब्रह्मणे रमणार्थताकथ- नात् प्रथमस्कंधादावपि सविश्वलीलयैवेदं सृजत्यवतिहत्यज इत्यादिकथनाच तथा उत्प- त्तीति जन्मादिपदस्यार्थीयं कारणमिति सुपंचम्या फलितार्थ । तत्रापिमूलं "यतोवा- इमानि" इत्यादिकंसष्टमेव ॥ बत्तुंशक्यत्वेनेति ॥ अन्यत्रयास्तवस्यतादृशकर्तृत्वस्याभा- वात् जडायांप्रकृतीपरतंत्रपुजीवेषजगत्कारणत्वासंभवस्यतत्रतत्राधिकरणेपुसूत्रकृतैरदर्शि- तत्वाञ्चकर्तृत्वमध्यगत्या वास्तवमतव्यं । यदित्वन्यत्राविद्यमानमपिब्रह्मणितदारोपितमिति प्रसह्योच्येत सहितवसत्यत्त्वादिकमपिअसद्वैलक्षण्यादिकमपिचारोपितमेवतद्वदितिवक्तुं- शस्यमतस्तत्रापिनाऽगतिरितिभाव. ॥ वेदवोधिवत्वादिति "मपाणिपादोजवनोग्रहीता ॥ मणोरणीयान्महतोमहीयान् ॥ आसीनोदूरव्रजविशयानोयातिसर्यत । अनेजदेकंमनसो- जयीयः। तदेजत्तितन्नेजतितहरेतद्वंतिकेअन्यदेवतद्विदितादयोअविदितादधि" इत्यादिश्वेता- श्वतरतैत्तिरीयकठेशावास्यतर कारादिश्रुतिभिर्बोधितत्वात् ॥ निरविकारत्वमिति ॥ (म. ३ पा० २ २०२७) "उभयन्यपदेशात्यहिकुण्डलवत्" इत्यादिन्यायानुरोधात्तथा ॥ नहिस्वकुंदराकारकुर्वपिदवीकरोविकारीविन्यपदिश्यते ॥ अपातेति ॥ तदुरीति- कपूर्वपक्षस्यायुसत्त्वमुक्तं किंतुशुद्धस्वैवाविद्यासबंधनजीवाभावाविद्याफ्यमायाकल्पकत्वा- ·सहस्राक्षखण्डनम् चाधिकारित्वदुद्धरमेर । यद्योत्तरं (माययासिंहादिमूतस्येत्यादि) सदप्यसत् पेंद्रना- लिकोहिस्सनिष्टयाराम्तव्यमाययासिंहादिभादर्शयति नतद्रष्टगतोपाधिशात्तया इयत्ते, अन्यथा रम्येपिसिहादयावाश्येत् ॥ तनापिनालगन्यांतस्यतथाप्रदर्शनेछाप्रयसाम्या- मेवतथा अन्यथासर्वदासतरप्रतीयेत ।। यास्तवतदुपायज्ञानेयाप्रयसवापादेयतसक्तत्व युक्त साकारस्यैवचतस्यसिहादिसाकारपपदायांतरभारः ॥ सया प्रश्तेयह्मणियन- च्यामायारानेरभावात् तस्याद्रष्टमायकल्पितत्त्वान् सस्यपातपेछाप्रयत्नवाद सर्पया- निर्विशेषत्वाच मतदकर्तृत्वस्योपपत्तिः ॥ एतेनमानामागदिकनिरस्तेताराप्रत्यक्षस्यै चमानधान् ॥ यय (सिंहादिप्रकारक) मित्यादि तत्तु कर्तृत्वादियोधनश्रुतिशविता- चकमेर || नहिशुक्तोकस्यचिद्रजतप्रत्ययेतदाशुक्त रजतपयशक्यरचन भन्यस्यसत्र- सदमतीतेः देवदत्तनाहरजततपामतीयेयेतीच्याया भुक्तारतमाय इंद्रोमायाभिरिति- यास्यनु न्याख्यातंपार | कारकस्येत्यादिनथनंत्यसन्मतप्रवेशरूपमेव कर्तृत्वस्याम्त- पत्तादेवयतोयाइत्यादिकार्यरक्षणमह्मण ॥ आरोपितत्वेतटस्थरक्षणमपितमसिध्येत् नहि रजतत्वशुरक्षणभयितुमईतितदेतत्सर्वसुगममित्युपेक्षते । अत एचतदुत्तरमित्यादिना ॥ यत्तुगुद्धडपादानत्वनास्तिकिंतर्हिशवलेशवलगतंचोपादानत्वंतदनुग- तस्यशुद्धस्यलक्षणंशाखेवचंद्रस्यमायययोपादानंतद्तंचोपादानत्वंतद- धिष्ठानस्यलक्षणमितितदसत् ॥ शुद्धव्रह्मणएवउपादानत्यव्यासैस्तत्- समन्वयादितिसूत्रेणवर्णितं ॥ तनयस्यब्रह्मणोजिशासाप्रतिपादितात- किसमवायि निमित्तं कर्तृवाकथमेवंसंदेहः यावतायतोवाइमानि- भूतानिजायतइत्यादिनानिःसंदेहंभूयते ॥ एवंहिसः ॥ ननुतपंचमी- श्रूयतेयतइतिपंचम्यास्तसि-पंचमीच हेतौहेतुत्वंनिमित्तएवदंडादो- प्रायाप्रसिद्ध॥अतोतिमित्तमाननाउपादानवाचकपदाभावात्कर पना- यांप्रमाणाभावात्एयंप्राप्तआह "तत्तुसमन्वया" दिति ॥ तुशब्दःपूर्व- पक्षव्यावृत्यर्थः तत्वह्मैवसमवायिकारणं कुतःसमन्वयात् सम्य- गनुवृत्तत्वात् ॥ अस्तिभातिप्रियत्वेनसच्चिदानंदरूपेणान्वयात्जडजी- चांतामिप्येकांशस्यप्राकट्यं ॥ अन्यांशस्यतिरोभावःभगवदि- च्छायाएवसधैवनियामकत्यात् ॥ अलीकत्यप्रतीते सर्वचासत्वान्ना- लीकत्वंपटादिष्वनुगतमतोनमायायाउपादनत्वसंभवा ब्रह्मणः सम- वायित्वे "तदात्मानंस्वयसकुरुत" इत्यादिश्रुतिरनुगृहीताभवति नच शाखाचंद्रन्यायोप्यत्रसंभवति ॥ यथाचंद्रदिदर्शियिपुःशाखां- दयित्वायुनस्तात्याजयित्वातदग्रस्थचंद्रपश्यतिवदति तथानापि- गुपिनायदियतोवाइमानिभूतानीत्याविनाजगत्कारणजिज्ञास्यमुफ्त्वा- पुनरत्यदुक्तंस्यात्तदात्वदुक्तन्यायोत्रप्रवर्तेत ॥ तस्माजगत्कारण- ·मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः शुद्धमेवजिज्ञास्यं नतुशवलंपारिभापिकं ॥ एवंशाखाचंद्रन्यायस्या- घासंभवात्त्यन्मतेनिर्गुणब्रह्मजिज्ञासांप्रतिशायसगुणवलणोमायाया- लक्षणकथनेव्यासस्यप्रतिज्ञाहान्युपक्रमविरोधरूपदोपौस्यातामेव ॥ तस्माजन्माद्यस्पयतइतिसूत्रं निर्गुणब्रह्मणःकारणत्वंवदतीतित्वया- पिस्वीकरणीयं ॥ शुद्धस्यकारणत्वेचतदक्षत बहुस्यांप्रजायेयेति- श्रुतीतत्पदेनशुद्धस्यैवपरामर्शाकर्त्तव्यस्तस्यवहुभावउत्पत्तिश्च यदि- स्वीक्रियते तदाशुद्धत्यहानिरित्युभयतःपाशारजुस्तवस्यात् ॥ नचमाययावहुभावः। तस्मिन्प्रपाठके मायावाचकपदाभावात् ऐंद्र- जालिकदृष्टांतस्यापितमाभावात् ॥ किंतुमृत्सुवर्णादिदृष्टांतपवतत्र श्रुतः ॥ सचशुद्धस्यकारणत्यकार्यरूपत्वस्वीकार एवानुकूलः ॥ नहि- मृत्सुवर्णादीनांमाययाघटकुंडलादिरूपता येनब्रह्मणोमाययाजगद्पता- यांदृष्टांततास्यात् ॥ एतेनअत्रेत्यादिकंसर्वमपास्तं ॥ तच्छन्देनसत्पदा- र्थस्यशुद्धस्यपरामर्शईक्षणंमुरयमेवेतितुनसंभवति शुद्धईक्षणकर्तृत्व- स्यत्वस्यानंगीकृतत्वात् । नद्रिजालिक्वच्छुद्धप्यंतःकरणादिरस्तिये- नतद्वापीक्षणंमुण्यस्यात् ।। किंतुतदप्यौपचारिकमेव तथाच "सेयं- -देवतैक्षतहताहमिमास्तिनोदेवता अनेनजीवेनात्मनानुप्रविश्यनाम- रूपेन्याकरवाणी" तिवाक्येपि (सेयंदेवतैक्षताहंआत्मनाइतिशब्दा- मुख्यापवे) त्यलगतं। किचशवलस्यजगत्कारणत्वेतस्यमुख्यत्वा भावाद्गौणस्यैवजगत्कारणत्वमुक्तंन्यात्तथाच "गौणश्चेन्नात्मशब्दा" दितिसूत्रविरोधः ॥ तस्यार्थस्तु ईक्षत्यादिगुणयुक्तःपरमात्मामायासं- घंधयुक्तोगोणोजगत्कारणमितिचेन्नतथात्ववाँशक्यते॥कुतःआत्म- शब्दात् “आत्मावाइदमेकएवाग्रासी” दित्युपगम्य "सपेक्षत" इत्युक्तः। आत्मशब्दःपुनःसर्वेपुवेदांतेपुनिर्गुणब्रह्मवाचकत्वेनैवसिद्धः तस्यैवजगत्कर्तृत्वश्रुतिराह स्वातंत्र्याभावेनसगुणस्यकर्तृत्वमेवनसं- भवतिवेदाचप्रमाणभूतास्ततः सर्यभवनसामर्थ्यमेवश्रुतिबललभ्यमं- गीकर्तव्यं ॥ अस्तिभातिप्रियत्यादयोधर्मायथाग्रह्मगतास्तथाकर्तृत्व- मपिलोकेप्रतीयते ॥ तस्मादात्मशब्दप्रयोगाहुणातीतमेवकत ॥ किंचसोकामयतेत्युपगम्यतदात्मानस्वयमकुरुतयदा वैपएतस्मिन्नट- श्येऽनिरुक्तनिलयनेऽभयंप्रतिष्ठांविंदते अथसोभयंगतोभवतीतिप्रापं- चिकधर्मरहितेब्रह्मणिपतसिञ्जगत्कर्तरिपरिनिष्ठितोमुक्तोभवतीत्यर्थः।। तत्रयदिजकर्तागोणःस्यात्तदातन्निष्ठस्यसंसारएवस्यात्नमोक्षः अतस्तनिष्ठस्यमोक्षोपदेशा" दितिसूचविरोधस्त्वन्मतेस्यात् ॥ किंच- यदिशाखाचंद्रन्यायेनगौर्णकर्तृत्वादिधर्मविशिष्टंप्रदर्शयित्वावेदतीनि- 11 ·सहस्राक्षलण्डनम् २८९ गुणब्रह्मयोधनीयस्यात्तदाजगत्क हेयत्वेनोपदिश्येत ॥ सच हेय- त्वेननोपदिश्यतेऽतोनिर्गुणएवजगत्कत्ता ॥ एवंचमायोपहितस्यकार णत्वेसूत्रत्रयविरोधास्यात् ॥ नचतादृशसूत्रंत्रयंप्ररते कारणत्वचादि- नांसारयानामेवखंडनपरं नास्सन्मतखंडनपरमितिवाच्यंमायिकस्य- कारणत्वंवदतस्तरमतेऽपि औषधिकधर्माणामुपाधिवृत्तिनियमेन मायायाकारणत्वंपर्य्यवस्थतीतितत्खंडने नास्माकं विरोधइत्यस्य- परतुमशक्यत्वात् मायाप्रकृतिशब्दानांपरस्परपयित्वात् यत्तु- मायाकारणत्ववोधिकानांवलेनकेवलेश्वरकारणत्वबोधिकानांश्रुतीनां जन्मादिसूत्रस्यचौपचारिकत्वं ॥ यथात्वन्मतेऽक्षरब्रह्मणःकारण- त्वेनपुरुषोत्तममुपक्रम्यकारणत्ववादिनीनांतत्रौपचारिकत्वंपुम्पोत्तम जिज्ञासांप्रतिक्षाय पठितस्यजन्माचस्पयतइतिसूत्रस्थापितथात्वमि- त्युक्तंतत्तुच्छं ॥ ईश्वरकारणत्ययोधकश्रुतीनामुपक्रमोपसंहारादिप- विधतात्पय्यनिश्चायकलिंगसहतानामौपचारिकत्वकल्पनापेक्षयामा- याकारणत्वयोधिकाया:कस्याश्चिच्छुतेरौपचारिकत्वकल्पनेलाघवात्॥ यथात्वन्मतइत्यादिनादृष्टांतस्त्वस्मन्मतानभिज्ञतांद्योतयतिधृष्टत्वंच॥ नह्यस्मन्मतेनिगुणवत्पुरुषोत्तमस्याकारणत्वनिर्धर्मिकत्वंयाकुत्रचिदपि सिद्धांतितंनापिजन्मादिसूत्रस्यश्रुतीनांवाऔपचारिकत्वं ॥ त्परमतमशात्वाखंडनंकुर्वन्प्रतारकरवासि अग्रेचयत्तुष्टीकायां ( प्रतिगतंकर्तृत्व ) मित्यारभ्यतनसम्यगित्यंतेनशुद्धाद्वैतमा. सँडटीकारुदुक्तं किंचिदनूद्यतथाव्याख्यानेहिजगजन्मायाभयस्यशा- स्त्रोक्तकारणत्वेनहेतुनाकर्तृत्वमनेनसूनेणसाध्यते तथाचपूर्वपक्षिणा भृगुवारुणिरित्यत्रापिब्रह्मणिप्रकृतिस्थगौणमेवकर्तृत्वमनूद्यतइतिचे- दुक्तंतर्हिजगजन्मादिकंप्रकृतेरन्यवस्थापयित्वा प्रवृत्तेनानेनसूत्रेणप्र- कृतिगतमेव कर्तृत्वंसाध्यतइत्यापततिजीवेशावाभासेनकरोतिमायांतु- प्रकृतिविद्यादित्यादिशा प्रकृतीकारणत्वस्योक्तत्वात्प्रकृतिनिष्टकर्तृत्व स्यवोधनेचजीवेशावितिश्रुतिरुपएंभिकास्यात् सिद्धसाधनंचैवंव्या- ख्यानेस्यात्प्रकृतिगतकर्तृत्वस्यपूर्वपक्षिणास्वीकृतत्वात् तथाचसुव्या- रयाताब्रह्मजिज्ञासामतिज्ञोपपत्तिरित्यादिनाहालः कृतः सोप्यस्स. सिद्धांतानभिशनयेव । पूर्वाधिकरणेवेदार्थभूतब्रह्मणोजिज्ञासाधिकृते तिकडंजिशास्यमिति प्रकारविशेषाकांक्षायांसमन्वयाविरोधाभ्यांत- तव्यं तद्वोधकमग्रिमंसूत्रं ॥ तत्रकिलक्षणप्रिमाणकंब्रह्मेतिजिशासा- यांलक्षणप्रमाणात्मकंप्रकारद्धयमाह "जन्माधस्ययताशास्त्रयोनित्वा"- तस्मा- मा.प्रा.३७ ·२९० मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः दिति ॥ तनजन्माद्यत्ययतइत्यशेनलक्षणं शास्त्रयोनित्यादित्यंशेन- प्रमाणं ॥ अबसर्वेपियोगविभागेन शास्त्रयोनित्यादितिसूत्रंभिन्नमभ्यु- पगच्छंति तन्नयुक्तं ॥ अग्निमस्त्रेपुतत्तुसमन्वयादीक्षते शब्दमित्या- दिपुसाध्यहेतुनिर्देशपूर्वकमेवाधिकरणरचनस्यदर्शनेनानापितधैवयु- तत्वात् ॥ येतुजन्मायधिकरणशास्त्रयोनित्वाधिकरणंचभिन्नमि- च्छतितेपांमतेप्रथमस्यहेतुशून्यत्याद्वितीयस्यचसाध्यशून्यत्वात्साकां- क्षतयातिक्कियत्वेनतद्विवक्षितप्रमेयासाधकत्वंयोध्यं तत्र "सत्यंज्ञान- मनंतंब्रह्म ॥ निलंनिष्क्रियशांतनिरवयंनिरंजन"मित्यादिश्रुत्या ब्रहाणः सर्वधर्मराहित्यप्रतिपादनारकर्तृत्वस्याप्यभावाप्रतीयतेयतोवा- इमानिभूतानीत्यादिश्रुत्याकर्तृत्त्वंप्रतिपाद्यते ॥तनसंदेह ब्रह्मकर्तृआहो विदकर्तृ इतितत्रायंपूर्वपक्षः ॥ “शेषलक्षणेकर्मफलार्थत्वा"दित्यने- नोपलक्षणविधयाज्ञानस्यापिफलशेपत्वेसिद्धेप्राधान्यंफलस्यैवेतितत्सं बंधादाविदामोतिपरमिति चास्यमेवप्रधान नतुकार्य्यलक्षणंतथा ॥ अतपवतत्क्रचापिविवृतं यदितस्यप्राधान्यंनस्याकिमितिविवृणुया- त्तथासतिज्ञानेफलार्थ फलंचफलवाक्योक्तपरत्वज्ञानादत-परत्वज्ञा- नार्थकर्तृत्वंपर विवरणतयोक्तं ॥ स्वरूपलक्षणेप्रापंचिकधर्मराहित्यम तीतेब्रह्मणिकर्तृत्वस्याशक्यवचनत्वात् तस्माद्वापतस्मादित्यादिनाय- स्कर्तृत्वमुक्तंतज्ज्ञेयात्फलरूपंपरंपृथकटत्यतचिवरीतुमुक्त ॥ तस्वरूप- जिज्ञासायांस_तरत्वकथनपूर्वकमानंदइतिस्वरूपमुक्तं ॥ अन्यथात- निरूपणमसंगतस्यात् ॥ सांतरत्वंत्रतस्यपरत्यनिर्वाहकतयोक्तं ॥ “सर्ववैतेऽन्नमामुवंतियेनंब्रह्मोपासत" इत्यादिनाअन्नवमाधुपासना- फलं “अस्तिग्रहतिचेद्वेदसंतमेनंततोविदुरित्यादिनानुवाकचतुप्रये नकथितस्यसर्पभयाभावरूपप्रधानफलस्यशेपतयासर्वोत्कृष्टत्वज्ञापना योक्तमितिकर्तृत्वपरमिन्यपिसिध्यति तथापिस्वरूपलक्षणविरोधा त्पूर्वकांडोक्तप्रजापतिगतस्यप्रकृतिगतस्ययाकर्तृत्वस्यारोपेणानुवादो- पिसंभवतीतिभृगुप्रपाटकेपिफलाश्रवणेनामुरयत्वात्तत्राप्येनेतव्य- तथाचनकर्तृत्त्वं ब्रह्मलक्षणमिति ॥ सिद्धांतस्तुम्यादन्यगतकर्तृत्वारोपा- नुवाद कार्यलक्षणे यदिस्वरुपलक्षणंविरुद्ध्येत तदेवतुन ॥ विवरणा- र्चिपरस्पतीयांतेनब्रह्मपदेनैवयिवृतत्वात् ॥नचतमवेदहिरण्यगर्भवा- झणजातिजीवाअर्थत्वेनग्रहीतुंशस्याः ॥ परपदविवरणत्वात्सांतत्वा- दिनाब्रह्मापेक्षयोत्कर्षस्यतेपशक्ययचनत्वात् ॥ परशब्दस्यान्यार्थक त्योपगमेपिविवरणोक्तब्रह्मशब्दानुरोधादेतएचपरत्वेनग्राह्यास्तत्प्राप्ति- स्तुकर्मणापीतिसाधनांतीणशानेनकोवाधिशेपःस्यात् ॥ अतउत्कृष्या- ·सहस्राक्षखण्डनम् र्थकत्वमादरणीयं ॥ उत्कटंच किमित्यपेक्षायां वियरणानुरोधाब्रह्मांत- रंकल्प्यं तचाप्रसिद्ध स्वरूपलक्षणहीनंच ॥ नचप्रकृतिः सांख्यमतेपि- शानात्मकपुरणपेक्षयातस्याहीनत्वात्परार्थत्वाथ अनौतत्वस्यवक्ष्य- माणत्वाच अतोब्रह्मापेक्षयान्यपरत्वेनयतुमशक्यत्वादुक्तलक्षणविशि- एस्यैवब्राह्मणःफर्तृत्ववेदेनयोध्यते ॥ नचतदारोपितमितिशक्यंव ॥ निरंकुशस्यतस्यान्यनासिद्धतायाअनुपदमेववक्ष्यमाणत्वात् ॥ ननुल- क्षणद्वयस्सैकपरत्वेसर्वासुश्रुतिप्वेकमेवग्रहाप्रतिपाद्यंतदा अस्थूलादि- वास्येप्वपितदेवनिरूप्यतइतिनिर्द्धर्मकत्यसिद्धीकर्तृत्वस्यपिनिषेधइति- चेन्न ॥ अस्थूलादिवाक्येलोकप्रतीताएयप्रतिपिध्यतेनाप्रतीताम्नापि- श्रुतिप्रतीताः तस्माल्लौकिकात्यनिषेधेपिजगत्क निषेधोनसं- भवत्येवश्रुतिप्रतिपादितत्वात् तस्माद्ब्रह्मणएवफर्तृत्वमितिसिद्धांतः॥ तत्रप्रमाणमाह शाखयोनित्यादित्यंशेन।शास्त्रेयोनिमशास्त्रयोनिःअत्र- सप्तम्यावैपयिकमधिकरणत्वंयोध्यते विपयत्वंचप्रतिपाद्यत्वं एवंच- शास्त्रप्रतिपाद्यकारणत्वादित्यर्थः॥ एतेन (किंचोक्तशब्दाध्याहारेऽ- सामर्थ्यप्रसंगाच्छानशब्दस्यतदुक्तेर्लक्षणावाच्या तथाचविग्रहोऽनु- पपन्न)इतिप्रलपितमपास्तं ॥ शास्तिराजवदाज्ञापयति एवंचतद्विरोधे- पराधोपियोधितः॥ नन्वत्रोत्तरकांडार्थएवविचार्य्यतइति शास्त्रशब्द स्यकुतःप्रयोगइतिचेन्न ॥ पूर्वकांडस्थवाझ्यानामपिब्रह्मपरत्वेत्यभिप्रा. येणशास्त्रशब्दप्रयोगः ॥ ननुजन्मादिसूत्रस्थेनयतइतिपदेनैवविस्मर- णात्शास्त्रप्रमाणकत्वसिद्धौशास्त्रयोनित्यांशोव्यर्थइतिचेन्नयतइत्यस्य हेतुकोटिप्रवेशेजन्माधस्येतिभागस्यप्रपंचवृत्तांतपरतयाग्रह्मलक्षण- त्यायोगेनासंगतिप्रसंगात् ॥ नचलक्षणेप्रविष्टस्यैवयनःशब्दस्यतच्छु. तिस्सारकत्वमितियाव्यं ॥ श्रुतिस्थितस्यभूतानीतिपदस्यवहुवचनांत. त्वेनतविरुद्धतापत्तेाक्यांतरासंग्रहापत्तेश्चेति तस्माच्छास्त्रयोनित्या- दितिवक्तव्यमेव ॥ मतांतरवजन्मनोन विकारत्वं कित्वाविर्भावति- रोभाषावेय नचप्रकृतिगतकर्तृत्वानुवादोपिसंभवति पूर्वपक्षिमत- सिद्धस्यप्रधानस्यशास्त्राप्रतिपाद्यत्वेनतत्कर्तृत्वस्यदूरपराहतत्वात् ॥ तस्माच्छात्रोककर्तृत्वब्रह्मणोन्यत्रनसंभवति अतएव सिद्धसाधना- दिवदन्ननभिशएव यदपि ( शौण्डादिपुयोनिशब्दस्यपाठाभावेन सतमीतियोगविभागस्यभाप्यानारूढत्वेनशास्त्रेयोनिरितिविग्रहेसह- सुपेतिसमासोवाष्यः सबागतिकगति) रितितन्न ॥ यदिशौण्डा दिगणपठितशयदरेवसप्तमीसमासः सर्ववस्यातदायंदोपः ॥ दृश्य- ·२९२ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः तेत्वन्यशब्दैरपि अतएव तुल्यास्यप्रयत्नंसवर्णमितिसूधभाप्ये "अथ- वापूर्चस्तत्पुरुषस्ततोवहुचीहिः तुल्य आस्ये तुल्यास्यः तुल्यास्यः प्रयत्न एपामिति अथवापरस्तत्पुरुपस्ततोचहुबीहिः आस्येप्रयलआ- स्थप्रयत्नः तुल्यआस्यप्रयत्नएपामित्युक्तं ॥ एचंचतुल्यप्रयत्नादिशब्दा. नांशौंडावियुपाठाभावात्सप्तमीति योगविमागेनैवलमासस्तनमाप्य- काराभिप्रेतइतिगम्यते एवमत्रापिसमासो भाप्यविरोधाभावात् ॥ किंचत्वन्मतेजन्मादिसूत्रस्य भिन्नत्वेनहेतुशून्यत्वंशास्त्रयोनित्वादित्य- स्यवसाध्यशून्यत्वेनातिक्लिटतयाऽभिमतासाधकत्वं ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैरितिभगवद्वाक्यात्सूत्रेपुहेतुमत्वस्यावश्यमपेक्षित- त्वेजगन्माद्यस्येतिसूत्रेतदभावेभगवद्वाक्यविरोधश्चस्यात् ॥ ननु "3- स्क्रांतिगत्यागतीना" मितिसूत्रेहेत्वदर्शनेनसूत्रेषुहेतुबोधकपदघटित- त्वमेवेतिनियमोनसंभवतिब्रह्मसूत्रपदैश्चैवेतिभगवद्वाक्ये हेतुपदकार- णपरंप्रयोजनपरंवासूत्राणांकारणानितुविषयवाक्यानिसंत्येवेतिचेन्न" "उत्क्रांतिगत्यागतीना" मितिसूबेहेतुवाचकपदाभावेपि "शोतएवेति" पूर्वस्मिन्सूत्रेअतएवेतिपदसत्वात्तस्मादतएवेतिहेतुवाचकपदमनुवय- तेऽन्यथासूत्रस्यैकषष्ठ्यंतपदरूपत्वात्तस्यसंबंधस्यकाप्यप्रतीतेरनन्वय एवस्यात् ॥ तथाचअतःश्रुतितएवोत्मांतिगत्यागतीनांजीवेश्रवणाद्य- थायोग्यजीवस्यपरिमाणमंगीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ सूत्रयोजनातुजीवात्मा उत्क्रांतिगत्यागतिसंबंधी । अतएवतद्बोधकश्रुतितएव श्रुतिस्तु"स- यदासाच्छरीरादुकामतिस हैवैते" सर्वैरुत्मामलिये केचास्माल्लोका- प्रयांतिचंद्रमसमेवतेसर्वेगच्छंति ॥ तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मैलोकाय- कर्मण” इति ॥ तादृशसूत्राणांहेतुरहितत्वहेतुपदस्यचकारणपरत्वंय- दुक्तं तदपिनसंगच्छते ॥ हेतुमच्छब्दस्यसकारणकत्वार्थकतयाजन्यै- रितिलभ्यते ॥ सूत्राणांजन्यत्वस्यब्रह्मनिश्चयेऽहेतुत्वात्तादृशविशेषण- स्यवैय्यर्थ्यांपत्तेः ॥ नहिजन्येनैवनिश्चयोननित्येनेतिनियमोस्ति येन- जन्यपदनित्यच्यावृत्यर्थत्वेनसार्थकस्यात् ।। जन्यशब्दस्यीकर्तृनयेब्रह्म सूत्रपरित्यनेनैवजन्यत्वलामेसुतरांतन्निरर्थकमिति ॥ अस्मन्मतेहेतु पदहेतुत्यप्रतिपादकपंचग्यंतपरहेतुत्वंचज्ञापकमानविषयत्वं झाप. कत्वनिश्चयजनकत्वं तथाचनिश्चयजनकमानविषयप्रतिपादकपद्घटि- तेह्मसूत्रैरित्ययोलभ्यते ॥ एवंचनिश्चायफपद्घटितत्वस्यनिश्चयजन- कत्वार्थमुपयोगात्तद्विशेषणसार्थक्य एतेनहेतुमद्भिरित्येतस्येत्यादिकं समपास्तं ।। तस्माजन्माद्यस्ययतइतिनपृथक्सूत्रं किंतुजन्माद्यम्यय- तश्शारत्रयोनित्वादित्येकमेव ॥ नचोक्तापदायादारकल्पनेगोरघ- ·सहवाक्षखण्डनम् २२३ मितिवाच्यं सप्तम्याविषयत्वार्थकत्वेनपरिहतत्वात् ।। यदपि (तनुस- मन्वयादित्यत्रान्वयादित्यस्यसम्यगनुवृत्तत्वादनारोपितागन्तुकरूपे. पान्वयादितितयारयानेताहगर्थेलक्षणामानमन्वेष्य) मित्युक्तंतदपि- समन्वयशब्दस्यसम्यगन्वययोधकत्यंनसंभवतीत्यभिप्रायेणया? नाद्यः उपसर्गसमभिव्याहतधातोरनेकार्थयोधकत्वस्यासर्चसंमतत्वात् ॥ अतएवोक्तं उपसर्गेणधात्वावलादन्यत्रनीयतइत्यादि । नापिद्वितीयः सम्यक्त्वविवरणरूपत्वात् ॥ अन्यथात्वन्मतेपिसापावेदांतवाक्या- नांतात्पर्येणास्मिन्नर्थेऽन्धयादिति व्याख्यानमपिमानाभायान्नस्यात् ।। किंवत्यन्मतेशास्त्रयोनित्वपूर्वपक्षनिरासार्थत्तनुसमन्वयादितिसूत्र तशनसंभवति ॥ सर्पस्यवेदस्यव्रह्मण्यन्वयासंभवात् पूर्वकांडस्यनि- यार्थत्वादेकशास्त्रानुरोधादुत्तरकांडस्यपूर्वशेषताकुतोनस्यात् ॥ नच- वैपरीत्यशंकनीय सिद्धेवहाणिसाध्यार्थानांवाक्यानामन्ययायोगात् । नचप्रापकत्वेनात्वयः तत्तद्वाक्यगतफलोक्तिवाधामसंगात् अस्तुवा- कथंचित्समन्वयस्तथापिप्रतिपादनीयत्वेसाध्यासः नहिसंदिग्धस्य हेतुत्यसंभवतिसिद्धस्यैवहेतुत्वात् ॥ किंचसमन्वयस्यासिद्धत्वेग्निम- सूत्राणांधैयर्थ्यस्यात् ।। तस्मात्त्यन्मतेतादृशसूत्रमसंगतमेव ॥ सहस्राक्षे प्रकारांतरमाहेत्यादिप्रसगागतेनेत्यंतभागदपयंतियत्तुशुउपादानत्वमि- स्मादिनासूत्रमसंगतमेवेत्यंतेन ॥ अयंभाव यत्तुशु उपादानत्वंनास्तिकिंतर्हिशक्लेइत्याधु सत्तुप्रसिद्धासुशंकराचार्यैरपिव्याख्यातास्त्रीशाशस्यादिदशोपनिषत्सुभगवद्वीतायांसममा यांचतुर्लक्षण्यांचैकवापिशवलमहाणोकथनात्तत्पशवलशब्दस्याप्यनुधारणायतस्यैवनिर्मू- लतयासकलंनिर्मूलं । यदिचतन्त्रतत्स्यात्तर्खेकामपितदर्थकशबलशब्दघटितात्वदाचार्यादि- ग्मास्यातप्रसिद्धोपनिषत्स्थांश्रुर्तिभगवद्वाक्यवाप्रदर्शय । यदिचव्यासस्यतयासिद्धांतःस्या- त्तर्हिसर्यसदेहवारणायप्रवृत्तीभगवान्कथनकमपितरोधकंसूमणयेत् ॥ तस्मात्नवलकपो. रकल्पितएवायंशबलबादः ॥ किंचशवलेऽपित्वदीत्यावहांशस्योपादानत्वायोगाउपाधा- वेद्यांततस्तद्वाच्यमतएवमायैवयोपादानमितित्वयैवावधारितं ॥ तथाचतदेवस्पष्टमुच्यतां ॥ अलमसदिग्धवह्मकारणतावोधकश्रुतिपुश्रद्धारतांप्रतारणायशवलाख्यबहाविदोषस्योपादान- त्वमितिप्रवादेन ॥ नापिशुद्धस्थतन्नानुगतत्वंसभवति उपाधस्तुच्छत्वात् ॥ नहिफल्पित- प्रकारान्तरमाह । शाखेन्दुवदिति ।। शुद्ध उपादानलं नास्ति कितहि शवलेशवलगत चोपादानत्वंतदनुगतस्य शुद्धस्य लक्षण शाखेव चन्द्रस्य ।। मायैवयोपादानं तहत योपादानत्वं तदधिष्ठानस्य लक्षणम् ॥ एतेन निर्गुण ब्रह्मजिज्ञासा प्रतिज्ञाय सगुणब्रह्मणोमायायावा लक्ष- णकथने व्यासस्य प्रतिज्ञाहान्युपक्रम विरोधो स्यातामिति जन्मायस्थेविसूनिर्गुणलक्षणपरतया व्याख्येयं तशाच तद्विरोधदरूपातं । शास्त्राचन्द्रवनिर्गुणतटस्थलक्षणताया एक्खीकारात् ॥ अन शुद्धकारणत्वपक्षे तदैक्षतवहुस्यांप्रजायेयेत्या प्रकृतः सत्पदाः परामृत्यते तस्य बहु- ·२९४ मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः भावोमायया नहि मायारूपसहकारिसमवधानऐन्द्रजालिकस्य तथाभावोगौणोद्वैतापादकोवा ।। शवलकारणत्वपक्षेऽपि ऐन्द्रजालिकपरतच्छन्दघटिते सऐक्षतसिंहोमवेयमिति वाक्यइव तच्छन्देन सत्पदार्थस्यैव परामर्शईक्षणंच मुख्यमेव नतु ताआपऐक्षन्तेतिवद्गौणं ॥ एवं- मायामानहेतुत्वपक्षेऽपि सत्पदार्थस्यैव तच्छब्दवाच्यत्वमीक्षणच तेचमुख्य एव परन्तु सेना- ऽभिप्रायेण यथा राज्ञोयोत्स्ये इतिवास्थमोपचारिकतथामायाभिप्रायेणबहुस्यामित्यौपचा- रिक्म् ॥ सेयदेवितक्षतहन्ताहमिमास्तिसोदेवताअनेनजीवेनात्मनानुप्रविश्यनामरूपेव्याकर- वाणीतिवाक्येऽपि सेयंदेवतैक्षताहंआत्मनाशब्दार्थामुख्याएव ॥ जीवाऽभेदोऽपि मुख्यः नामरूपव्याकरणमेवशुद्धऔपचारिकगिति गौणचनात्मशब्दाव तनिष्टस्यमोक्षोपदेशात् हेय- त्वावचनामेतिसूननयस्य विरोधोनास्माकं किन्तुसाख्यमतखण्डनपरमेवतत् ॥ तन्मतईश्वरा- भावेनोक्तरीत्या योजनायाअसम्भवात् ॥ मायागरणत्वपरबहुवाक्यवलेनेश्वरहेतुत्ववादिनीना श्रुतीना जन्मादिसूनस्यच केवलमौपचारिकत्यम् ॥ यथात्वन्मतेअक्षरब्रह्मणोहेतुत्वेन पुरुषोत्त- ममुपक्रम्य कारणत्ववादिनीना तत्रौपचारिकत्वमिति पुरुषोत्तमजिज्ञासा प्रतिज्ञाय पठितस्य जन्माद्यस्ययतइत्यस्याऽपि तथात्वम् ॥ ॥ १२ ॥ यत्तु टीकाया प्रकृतिगतं कर्तृत्वं ब्रह्मण्या- रोप्यते ॥ एष भृगुवारुणिरित्यताऽपि गौणमेवर्तृत्वमनद्यतइति पूर्वपक्षेऽस्माकंमत न्यस्य जन्माद्यस्ययत शास्त्रयोनित्वात् इतिसूत्रमेक कृत्वावतारितं ॥ अस्य प्रत्यक्षस्य जगतोजन्मा- दिजन्मस्थितिलमा यतस्तत्र्तृ कुत. शास्त्रयोनित्वात् शास्त्रे योनि शास्त्रयोनिस्तस्य भावः शास्त्रयोनित्व तस्माच्छास्त्रोक्तकारणत्वादित्यर्थइतिव्याचख्यौ-तन्नसम्यक् तथाव्याख्याने हि जगजन्माद्याश्रयस्य शास्त्रोक्तमारणत्वेन हेतुनाकर्तृत्वमात्रमनेन सूत्रेण साध्यते ॥ तमाघ पूर्वपक्षिणा भृगुवारुणिरित्यनाऽपि ब्रह्मणि प्रकृतिस्थ गौणमेव कर्तृत्वमनूद्यतेइतिचैदुक्तं तर्हि- जगजन्मादिक प्रकृतेरन्यतास्थापयित्वा प्रवृत्तेनाऽनेन सूनेण प्रकृतावेवार्तृत्वमपि साध्यते इत्यापतति ॥ जीवेशावाभासेनकरोति मायातुप्रकृतिविद्यादिन्द्रोमायाभि पुररूपईयतइत्यादि- शाल प्रकृती कारणत्वस्योक्तत्वात् प्रकृतिनिष्टकर्तृत्वस्य योधने च जीवेशावितिथुतिरुपष्टमि कारणात् ॥ सिद्धसाधन चैवव्याख्याने स्थावर्तृत्वस्यपूर्वपक्षिणा स्वीकृतत्वात् ॥ तथाच मुव्याख्याता ब्रह्मजिज्ञासाप्रतिज्ञोपपत्ति ॥ तस्माद्मजिज्ञासा प्रतिज्ञाय ब्रह्मलक्षणमात्रमने- नोक्तवान् इतियुक्तं ॥ यथा पूर्वकाण्डेऽथातोधर्मजिज्ञासेतिधर्मजिज्ञासा प्रतिज्ञाय चोदनाल- क्षणोऽर्योधर्मइत्यनेन धर्मलक्षणमानमुत तद्वत् ॥ ब्रह्मपदस्य तनविशेषणत्वेऽपि पटोलपत्र- पित्तनमूलंतस्यविरेचनमित्यादिष्विव बुझ्यासनिकृष्टत्वाद्यच्छन्दापेक्षिततच्छब्देन युकः परामर्शः॥ कर्तृपदाभ्याहारस्त्वत्यन्तासग्निवर्षादयुक्त ॥ शिव शौण्डादिषु मोनिशब्दस्य पाग- वेन राप्तगीतियोगविभागस्य भाप्यानारूढत्वेन शालेयोनिरिति विग्रहे सहसपेतिसमासोवाच्य. सचागतिकगति. ॥ कियोकशब्दाऽध्याहारेऽसामर्थ्यप्रसनाच्छानशब्दम्य तदुक्ते लक्षणा वाच्या तथाच विप्रदोऽनुपपतः । उत्क्रान्तिगत्यागतीनामित्यादिषु हेत्वदर्शगेन रामेषु हेतु- योधिपदघटितत्वनियमोनयुक्तः । ब्रह्मास्यपदैथैव हेतुम द्विरित्सम देतुपदं कारणपरं प्रयोजन- परवा ॥ सूत्राणा कारणानितु विषयवाक्यानि ॥ कियान हेतुमद्भिरित्येतद्मनसूयपदेरिल्यस्य

·सहनाक्षखण्डनम्
रजतेशुक्तिरनुगताभयति ॥ भन्यथातऽऽदापयासपंस्थतपरजतप्रत्ययावश्यंभागपाता.
र ॥ मापिगंधर्षनगरकोपिनयेष्टुमीष्टे ॥ अतोऽननुगततयाशुद्धस्यवत्तटरपर क्षणभविनाई
तिशासाचदृष्टांतस्तुनिराकरिष्यते ॥ ययमायवरोपादानमित्यादितत्तुच्छंसाजगदुपादान
मितियोधिकायाएकस्यापिप्रसिदोपनिषत्धुरोर्भगवद्वाक्यस्मृतेश्चानुपरंभात्भगवतास्म
कृताचतावास्वधिकरणेपुनकमपितत् मायापाजगदुपादानत्यसाधकप्राणामि ॥ यदितयासो-
मिप्यत्कयनप्राणेप्यजीयेचराचरभावभावित्वात्तव्यपवंशस्येवभातपंचग्रहाण्युपादानापा-
दिव्यपदेशस्यकंठरवेणकथनारक्ष्यत् ॥ वक्तिसुताराममायाया कारणत्वादिनिषेधमेय ।
तद्यथा त्वदीत्याप्रथमस्यप्रथमेसू. ५ "ईक्षते शब्द" मिनिप्रकृते. कारणत्वं निरस्त ।
भानंदमयाधिकरणेपि "कामायनानुमानापेक्षे" तिरदायासस्या कामासभवात्तनिरस्त ।
तेन "सोकामयत ॥ आनंदाध्येय" इत्यादौग्रह्मणएवकारणता ।। यसमुंदके "वयाऽक्षरा"
दित्याधुकं तत्रापिब्रह्मण एक्कारणतेतितस्पद्वितीये सू० २२ "विदोषणमेदप्यपेदशाभ्यां
चनेतरी" इतितस्यास्तदपास्त ॥ यदिचमासौंपादानस्यात् ॥ शुभ्वाद्यायतनत्वं तस्याएव-
स्यात् । प्रस्तुतस्तुनृतीयेप्राणएवतभावंसाधयित्वा भू० ३ "नानुमानमतच्छन्दात्"
इत्यादिनाप्रकृतसान्निराकृतं ॥ यच्चसर्वभूताद्याश्रयोक्षरयेदेपुत्तनतनपठ्यते तदपिसाचेत्स्या-
स्त्यात्तस्यास्तत्वं । तदपिवारयितुमाकाशांतधारणमेयहेतुकृत्य नहीवाक्षरमितिसमर्थित सू०
१० "अक्षरमंबरांतटते " इत्यादिना ॥ यदिचतथामिप्रेतस्मातहितरसाधकानीयप्रतीयमा-
नाम्यक्षरयाक्यानिनवनिर्णीयेरन् तदनुगतब्रह्मसबंधादपचारत प्रशासनस्याप्युपपत्ते. निर्वि-
शेपयादिनात्ययाततोप्युपचारस्यैववाच्यत्वात् ॥ दहराधिकरणेचासकृत्याद्वादोप्यपाहत ॥
अव्यक्तकारणतावोधकवाक्यानामपिमायापरतानिरासायकठवाक्येष्वव्यक्तमपिझैवेतितुरी-
यभानुमानिकाधिकरणेस्थापयित्वा “भजामेका लोहितशुरुकृष्णा" इतितत्साधकामास-
स्पाप्मन्पयानिर्णय, सू०८ "चमसबदविशेषा" दित्यादिनामदर्शिरतिदिन ॥ एवमप्रेपित-
प्रतास्पष्टमेवेदमित्यलंसकर ब्रह्ममीमांसाविलेखनप्रयासेन ॥ किंतुश्चतिपुतत्रताशुद्धब्रह्मण
एवोपादानत्यमानायते "सहेतावानास ॥ तदात्मान स्वयमकुरुत" ॥ इत्यादी ॥ नतन्त्र-
शबसस्पमायायावानामाप्यस्ति । स्मृतिपुचमहंसर्वस्वप्रभव ॥ वासुदेव सर्वमिति । एका-
शेनस्थितोजगत् । अव्यक्तायन्य सर्या । कूटस्थोक्षरउच्यते । एवमादिषुतदेवोच्यते ।
मायायास्तुच्यामोहकत्वमानंतन नतुजगदुपादानत्वादि ॥ सूत्रेप्वप्यारभएवजिज्ञासंब्रह्म
पदान्तप्रकृतिकसुबन्तस्य विशेषणमिति प्रतिपद हेतो पञ्चम्यन्तस्य कल्पनाया प्रयासस्तस्या-
अचसा सम्भवति अस्माकतु नकाप्यनुपपत्ति ॥ यद्धेनुक्त्व वाक्यस्य तदेनुक्तायाः पदेपि
सत्त्वात् ॥ एतेन हेतुरहितत्वाजन्मायस्पयत इति न पृथक्सूत्र किन्तु शास्त्रयोनित्वादित्य-
नेन मिलितमेवं तमाऽपि साध्यलाभइयपास्त्रम् ॥ एवंच शानयोनित्वादितिसूतमपि साध्या-
ध्याहारेण योग्यम् ॥ एवं तत्तुममन्वयादिसन समन्वयादित्यस्य सम्यगनुवृत्तत्वात ॥
अनारोपिताऽनागन्तुवरूपेणाऽन्वयादिति तद्याख्याने ताहगर्थे लक्षणाया मातमन्चेष्यम् ।।
इल्ललम्प्रराशागतेन ॥ १३ ॥

·२९६ मारुतशक्किसहितःप्रामअनः किल्लक्षणकंकिंप्रमाणकंचेत्याकांक्षायां "जन्माद्यस्ययतःशास्त्रयोनित्वात्" इत्युक्त्वाकिंग- तोनिमित्तमानंतदुनोपादानमपितदेवेतिसंशयेनिमित्तमानमितिपूर्वपक्षउपादानमपितदेवे- तिसमर्थयितुमुक्कं “तत्तुसमन्वयात्" इति ॥ अधिकरणांतराण्यपिवक्ष्यामःकिंचकल्पिता- यामायायाउपादानवमप्यशक्यं ॥ नहिकल्पितरजतंभूषणभाजनाथुपादानभवति ॥ ब्रह्म- मिनकल्पकस्यसंस्कारसादृश्ययोश्चाभावात्तत्कल्पनस्यवासिध्याब्रह्मणोधिष्ठानत्वमप्यशक्य घक्तुं सर्वथानिर्विशेषत्वाच ॥ नापिरजापविद्यमानंकल्पितभुजंगएवभासमानंतीव्रविपत्वम- वनियम्यच्चादिकंतदधिष्ठानस्यरजो कयंचिदपिलक्षणंभवतियावलक्षणज्ञानरक्षस्याधिष्टान- स्याज्ञानात भधिष्टानज्ञानेसतिलक्षणस्यैवनाशाय ॥ एतेनवद्वंचोपादानत्वंतदधिष्ठानस्य- लक्षणमिलिनिरस्त ॥ तदेतदमिसंधायाहुः तदसदित्यादिनाशुद्धति सूत्रयोःशबलपरतायाः सूवाक्षरैरलाभात्शवलबोधकपदामावाशकराचार्य श्रुतत्वाचेत्यवैकादशसून्याः निर्गुण- ब्रह्मपरत्वंततउत्तरस्यग्रंथस्य सगुणपरत्वमितिस्वयमेव भाष्येविभागाचशुद्धस्यैवतदिति । सिध्यति विभागानंगीकारेपिजिज्ञासितस्यशुद्धस्यैवउपास्यत्वंतत्वचस्यात् ॥ श्रूयतइति संकुचितकारणत्वमितिशेषः ॥ तेनसमवाय्यादिविविधमपितदेवास्त्वितिभावः ॥ यतइ- तीति इदं तसाद्वाएतसादात्मनइत्यादेरुपलक्षणं ॥ हेताविति भारभापागुणेऽस्त्रिया" मित्यन्नविभापेतियोविभागादगुणेपिहेतौ पंचमी ॥ उपादानवाचकेति यतोवाइत्यादिधा- क्येव्यिविशेषः ॥ तद्ब्रह्मेवेति तत्प्रसिद्ध अनुभूतवासमवायिकारणं ब्रौवेत्यन्वयः ॥ सम्य- गन्वयरूपहेतुबलात् ॥ तच्छब्दस्योक्तएवार्थः प्रतीयते ॥ किंचपूर्वसू जन्मादिहेतुत्वमुक्त तत्रादिपदोपात्तस्थितिप्रलयाभिसंवेशानां केवलनिमित्तरवेसत्यसंभवः कुलालदंडादौ तथा- ऽदर्शनाव बराः पूर्वसूत्रएवासंकुचितकारणत्वं विवक्षितमतोपिसोवतच्छब्दार्थः नचैवं- पूर्वेणगतार्थताशंक्या भाव्यस्यपूर्वपक्षउक्तदोषाणामानपायेनघटगदी मृदाद्यन्वयस्यैव जगतिब्रह्मान्वयस्याऽननुभवे स्थित्यादिवाक्यउपचारशंकाऽनपगमेन च सामान्यविशेषभाव- संगत्यापुनः समायित्वदृढीकरणस्यावश्यक्त्वात् ॥ सम्यगनुवृत्त्वादित्यादि इमाभाष्य- पंक्तिप्रकाशकाराः "ननुसम्यगनुवृत्तत्वमनारोपितानागंतुकरूपेणसर्वलक्षीकृत्यवर्तमानत्वं तजगतिब्रह्मण कथं नहिजगतिग्रह्मणोऽनारोपिताऽनागंतुक्नब्रह्मत्वेनरूपेणान्वयोवगम्यते । यथापटेततोर्घटेमृदइत्याकांक्षायां तदाहुः । अस्तीत्यादि ॥ तेपुतेपुवस्तुपुतत्तत्पुरुपप्रतीति- विपयेणास्तित्वादिधर्मेणारगम्यमानात्सदादिरूपेणान्वयात् । योहियदन्धितः सस्वसिम्तदि- पयांप्रतीतिमाथत्ते यथाघटादिः पृथिवीत्यादिप्रतीतिः तयारसर्यमस्तीत्यादिप्रतीतिजनक- स्वात्सदाद्यन्वितं ततश्चसदाचारमकं ॥ सचिदानंदात्मकंचमहोतितेनरूपेणमहान्ययोग- म्यतएवेत्यर्थः" इतिव्याचक्षते ॥ ब्रह्मत्वंच "सत्यज्ञानमनंतंब्रह्मसत्यं विज्ञानमानदंग्रहा सचिदानंदरूपाय कृष्णायाक्लिष्टमणे" इत्यादिश्रुतिभ्यः सचिदानंदत्वमेय ॥ मतस्तेनरूपे- णान्वयसिझातदेवसमयायिकारणसिद्ध ॥ सूत्रेऽयमेव समन्वयशब्दार्योन्यासामिप्रेराइति ज्ञायतेतेनैवजन्मायस्सयतोन्वयादिवरतश्वापुविज्ञः स्वराडितिश्रीभागवतारंभलोरेस्पद्वि- तीयसूत्रांशमन्य भन्ययादितिसष्टं समयायिकारणवायोधनात् तपाने भन्मयप्यतिरेका- म्पत्यस्यात्सर्षग्रसर्पदत्यादौमुहुरन्ययस्यापिकथनात समन्ययेनयतिरेकतश्चेतिस्फुटमुक्तार्थ- ·सहस्राक्षखण्डनम् कसमन्यपशब्दस्यस्वयमुपादानाच ।। अतस्तस्यसूप्रेपिसएवार्थः व्यतिरेकोपिसूनप्वाक्षत्यानं- दमयावधिकरणेपुतनिष्टमोक्षोपदेशतद्वतुव्यपदेशादिना इतरस्यतन्निपेधेनचसिद्धएव ॥ जडेत्यादिजडेसदंशस्य जीवेचिदंशस्य अन्तयामिण्यानंदांशस्य च प्राकठ्यप्राधान्येनानु- भवः । वस्तुतस्तुसर्पग्रयाणामप्यंशानांतारतम्येनान्वयः ॥ भत्रविम्तरस्तुभाप्यनिबंधवत्त- द्याख्यानादिपुध्येयः ॥ सुगमप्रक्रियातुशुद्धाद्वैतमातडेमदीयवेदांतचिंतामणेस्तृतीयप्रकरणे चज्ञेया ॥ तत्तदंशमात्रसतप्राकट्येमानंतुनृसिंहोत्तरतापनीयननमसंवादारवधेयम् । मन्त्रापि तत्किसमवायिनिमित्तं कर्तृवेत्यारभ्यएतदवधि समन्वयसूत्रभाग्यमेवकिंचिदक्षर- शोधतश्चानूदितम् ॥ एवमप्यस्सिन्खंडेजन्मादिसूत्रभाप्यतनत्यप्रकाशश्वयथोचितमेकी- कृत्याक्षरशोधतश्चाऽनुवदिप्यतेऽतःसर्वमसाझमाकरसिदमेगोच्यते नतुसहस्राक्षकारवत् स्वभाप्याधुसंध्यस्वकपोलकल्पितमितिध्येयम् ॥ किंचयदिमायेवजगदुपादानस्यातहि- सर्वत्रमायात्वमलीरुत्वनियमेनप्रतीयेत ॥ नत्येवंप्रतीयतेनापिप्रमाविषयेपुप्रापंचिकघटादि- पुत्वदतिरिक्तास्तार्किकादयोप्यलोकत्वंमन्यते ॥ अतोनसातयेत्याहुः-अलीकत्येति ।। सूत्रकृतातत्रतत्रनिराकृतत्यादपिनतथा ॥ निराकरणंतुदिमात्रेणदर्शितम् ॥ नचेदंसर्व- सांख्यमानपरमितिवाच्य तुल्ययुक्त्यातरापिनिरासस्थानपायात् ॥ सर्फपादेप्यर्द्धना- शिकयो प्रक्रियानिराकरणेन माधुनिकविलक्षणार्धवैनाशिकानांजैन्याधर्वाचीनना- शिकानांचतुल्ययुक्त्यानिराकरणयथासर्वसमतंतथानापि ॥ मायांतुप्रकृतिविद्यादित्यादिवा- क्यैःप्रकृतिमायाशब्दयोःपर्यापत्याच ॥ अन्यथासांख्यनिराकृत्यब्रह्मणएवकारणतांन स्थापयेत् अनचत्वसंमतस्वरूपांमायांस्फुटमुपपाद्यतस्यास्तथात्वंसाधयेत् ॥ नत्थेबंदश्यते । अतस्तवापितत्तदधिकरणतोनिरासोनवारयितुंशक्यः ॥ किंचतथासिद्धांतेसतिप्रकृतिकारण- वादवारणेकोऽयभगवतीनिर्वधः ॥ किंतुपुरुषानेकत्वमाननिराकार्यप्रकृतेश्वालीकत्वमेर- साधनीयम् ॥ प्रकृतेरेवोपादानत्वमनादेरपितस्यामुक्तपुरुपेसंसर्गाभावःपुरुषस्यप्रकृतिवि- कृतिभिन्नत्यंनिर्लेपत्वंचेत्यादिकंतुप्रायेणतुल्यमेव ॥ स्थापयतितुतातग्रप्रकृतिनिरस्थपरस्यैव- सर्वविधारणामायायाश्चनामापिप्रपंचोत्पत्तिविचारे नोच्चारयति ततोनिश्चीयते नमाया- चादगंधोऽपिधीव्यासाशयगोचरइति ॥ तदात्मानमिति ॥ ब्रह्मवयां "तदात्मान स्वयमकुरुततस्मात्तत्सुकृतमुच्यतइति" इतिपथ्यते ॥ आदिपदात् "सद्वितीयमैच्छत्सहै- तानानास । ससर्वमभवत् ॥ सत्यवाभवत् ॥ सर्वैखल्विदंब्रह्मतजलान्" इत्याद्याः- शतशोज्ञेयाः ॥ भतोयौवोपादनं नतुमाया एपुकाप्यनुल्लेखात् ॥ एवंसूत्रेषु (०१ पा० ४ सू० २३) “प्रकृतिश्चप्रतिज्ञादृष्टांतानुपरोधान् ।" (अ०२ पा० " सू० २३) “अश्मादिवञ्चतदनुपपत्तिः" इत्यादीनिद्रष्टव्यानि ॥ विस्तरभयादिह नप्रपंच्यते ॥ तदुक्तंशासाचंद्रदृष्टांतंदूपयंति-धशाखेत्यादिना । मयंभाव. एकत्रवास्तव. मेवपरनावातपमपिलक्षणंभवति ॥ शाखाहिवृक्षस्यवास्तवंज्ञापकंसाचंद्रमसआगंतुकैतद्भ- बति ॥ कारणत्वंतुकुयापिनवाम्तवमितिब्रह्मणआरोपितलक्षणमपिशाखापत्कथं स्यात् ।। किंचचंद्रदिक्षमाणप्रनि स्वयंचन्द्रदृष्टयतापूर्वचंद्रएवांगुल्यानिर्दिश्यते ॥ रातोप्यदर्शने- शाखाप्रदयसे नतुचंद्रदर्शनाधनियमेनशाखाप्रदर्शनमावश्यकमितिसिद्ध्यति ॥ अनतु मा.प्रा.३८ ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः यतोवाइतिलक्षणशाखास्थानीय ॥ तच "भृगुवारणि । वरुणपितरमुपससार । अधीहिमगगोत्रहोति" इतिभूगुणाब्रह्मस्वरूपेपृष्टेतस्पिनावरुणेन "यतोवाइमानिभूतानि- जायते । येनजातानिजीवत्तियत्प्रयंत्यभिसविशतितद्विजिज्ञासस्वतद्रोति" इत्यवोक्त नतुप्रथमतोमह्मस्वरूपत्वदीयापास्तवकिचिदुक्त ॥ एवसर्ववेदातनिर्णयार्थप्रधृत्तेनसूत्रकारे- णापिब्रह्मजिज्ञासाप्रतिज्ञायजन्माद्यस्थयतइत्येवासदिग्धमुक्तं ॥ नाप्यनेगलावत्यक्त ॥ किंतुयायाश्रुतिपुतत्सदिग्धततभागनिर्णीयतत्सुदृढीकृत ॥ नहिकर्तृत्वादिनिषेधकमेकम- प्यधिकरणमस्ति ॥ शाखात्यनेगत्वात्याज्यतएव ॥ प्रदश्यतेचशुद्धचर । भृगुपिनत्यादि । मत्रतुवरुणेनउपसवस्वपुत्रप्रतियतोचाइत्येवोक्तं ॥ तेनचान्नादिपुलौकिकेपविभूतिरूपेपुवा- ब्रह्मत्येनज्ञातेपुभूयोभूय पित्रातपएवोपदिष्ट ॥ उत्तमाधिकारिणस्तस्यापरितोषात्पुन पुन- रुपसत्तिश्चदर्शिता ॥ सिद्धतप परिपाके "आनदोहोतिव्यजानात् । मानदाख्येव- खल्पिमानिभूतानिजायसे" इत्यादिनातल्लक्षणफएवानदरूपेब्रह्मणिशातेतत्वत परितोपान पुनरुपसति ॥ अप्रवारकेणवरुणेनचनकिंचिदन्यदुपदिष्ट ॥ कितुवेदेन "सैपाभार्गवी वारुणीविद्यापरमेव्योमन्प्रतिष्ठिता" इत्यादिनाविद्यायाउपसहार ब्राह्मधामस्थत्यतत्पलानि- चदर्शितानि ॥ यदिचद्वदन्यत्स्यात् इचशाखावयितर्हिपरमोत्तमस्य भूगोर्नतन्मान लक्षणकब्रह्मज्ञानमुपपद्येत ॥ तदनुपदेशेयरुणस्यप्रतारकत्वचस्यात् । उपसहारश्चनघटेत विद्यात्वपरमव्योमप्रतिष्ठितत्वचवादशसवादस्यनसगच्छेत ॥ एवमुडकश्वेतकेतुविद्यादिपु- विद्यातरेग्यपिज्ञेय । शाखावत् अग्रेगत्वापिकर्तृत्वस्यहेयत्वामाबादेव सूत्रकारम्तस्य वेदेवापि हेयत्वस्यानानानवक्ति "हेयत्ववचनाचेति" अतोनकर्तृत्येकथचिदपिशाखाचगन्याया- वतार । अतएयत्यन्मते व्यासस्य प्रतिज्ञाहान्युपक्रमविरोधायपिसुस्थौ । तथाहि अथातो- प्रमजिज्ञासेत्यत्राकिंसगुणस्यजिज्ञासाप्रतिज्ञायतआहोस्विग्निर्गुणस्य ? नाद्य । निर्गुणस्यतत्त्व- सूतासमतचापत्त्याऽनादरणीयत्वप्रसगात् ग्रहह्मणोज्ञातुमिच्छाकर्तव्येतित्यन्मतेर्थीगीका- रेण सगुणपरत्वेसर्ववेदतत्वनिर्णयार्थ प्रवृत्तस्य पर्यवेदव्यासकर्तुर्वेदव्यासस्यापिनिगुणज्ञान मनिष्टमित्यवैदिकनिर्मूलस्यात् ॥ अग्रेवदभिमतेनिर्गुणनिरूपणे अप्रतिज्ञातनिरूपणचाऽप घेत ॥ द्वितीयश्वनिर्गुणजिज्ञासाप्रतिज्ञायमायायाव्यवहितसगुणलक्षणमेवबदतम्तस्यप्रतिज्ञा हान्युपक्रमविरोधौस्यातामेव ॥ नचशाखाचवलिगुणतटस्थर क्षणताऽस्यस्वीकाँशक्या । तख्यायनिरासात्तथान्यासाशयेगमकाभावात् अनुपदक्रयनेनसाक्षाहक्षणतायापुवप्रतीते ॥ अन्यथापूर्वतरे "चोदनालक्षणोर्थोधर्म" इतिलक्षणमपि शाखाचवदारोपितमिति शक्येतवक्तुम् ॥ नहीदकस्यापिसमतमतस्तद्वदिदमपि मनारोपितरक्षणमेवसिद्ध्यति ॥ किंचतथासतिग्रह्मजिज्ञासाप्रतिज्ञायच्यात -द्वेग्रह्मणीसगुणनिर्गुणच तनजन्माद्यस्मयतस्तत्स- गुणमाययवा तदधिष्ठानतु निर्गुण पूर्वपरस्यतरस्यरक्षण शाखाचन्द्रवत् इत्येवक्रमेणासूत्र- यत् ॥ नचकिंचिदपितथावदत्यतस्तादृशप्रक्रियाकलपन सर्यथान्यासानभिमतनिर्मूलमेव ।। शुद्धत्वदानिरिति ॥ वदभिमवशुद्धत्वस्यसेत्यर्थ ॥ श्रुतदति ॥ "यथासोम्यनस्पिडेन एरेनोहमणिना" इत्यादिनाथुत ॥ सर्यमपास्वमिति ॥ किंच एंद्रजालिकस्य सिंहादिभाव फेयरमायिकोनतुस्वस्पतोमुद्रटादिवसिंहादिभावोऽतोगौणतातग्रास्त्येवयष्टीना तया ·सहस्राक्षखण्डनम् २९९ प्रतीतेरेवस्वीकारात् ॥ एतेनसहकारित्वकयनमप्यपातं ॥ द्वैतापत्तिरपितास्त्येय पंद्रजालिकस्यमायायांतस्यशक्तित्वेंगीक्रियमाणेऽपिशक्तिशक्तिमतोéदस्यत्ययोकत्वात् ॥ पदायांतरत्येसुतरांसा ॥ तद्दर्शितवस्तूनांमिथ्यात्वेऽपितस्यागस्तवत्वात् ॥ शबलकारणत्व- पक्षेवस्यैवपरामशेयोग्यः । अन्यथातलिन्कारणताकथनस्यैवव्याघातापातात् ॥ "साभाप- ऐक्षत" इसादापपितपेणपरिणतस्यब्रह्मणएवेक्षणमतोनगौणं । प्रथमस्यतेजोवाक्यस्या- पानुपादानेबीजचिंत्यं ॥ यच मायामानेत्यादि । तदत्यतंतुच्छ ईक्षणब्रह्मकर्तृकंमुख्यंचेति स्वीकारेमानपदविरोधात् ॥ शुद्धस्यसविशेषत्वापत्तेश्च ॥ एवंसत्तच्छब्दवाच्यत्वेपिमुख्ये तदापत्तिः केवल लक्ष्यत्वमंगस्त्वद्रीत्यायतोवाचइत्यादिविरोधश्चद्रष्टव्यः ॥ सेनाभिप्रायेण राज्ञोयोत्स्यइतिवाक्यंतु गौणमेव । किंतुस्वयंयुद्धाभिप्रायेणवाक्यमेव मुख्यमरास्तदृष्टांतेने- क्षणेपुनरुपचारदाद्दिकुटीप्रभातं । ईक्षणाकारेउत्तमपुरुषप्रयोगस्यगौणत्वेईक्षणस्यसु- तरांतत्सिद्धेः शुद्धतःकरणादरभावाच ॥ तदाहुः-नसंभवतीत्यादिना ॥ सेयंदेवतेत्यत्र- तेषांशब्दानामुख्यत्वेमायांविनाजीवभावः कार्यतयापरिणामश्चास्मदिष्टःसिध्येदित्याझं । नामरूपण्याकरणंचनगौणमन्ययानेकश्रुतीनां (म० २ पा० ४ सू० २०) संज्ञामूर्ति- कृप्तिस्त्वित्यधिकरणस्यचन्याकोपादेत्युक्तंपाक् ॥ श्रुतिपुतुल्यतयाधावणेपिस्वेच्छयाकस्स- चिदंशस्यमुख्यत्वकस्यचिद्वौणत्वमितिकल्पनंतुश्रुतिविप्लावनमेव ॥ परेणविपर्ययश्चापाद- यितुविनिगमनाविरहाच्छयः ॥ अतोवेदेयथाश्रूयते तथैवसर्वमुख्यमन्तव्यं ॥ तन्मते (म.. पा० । सू० ५ ) गौणश्चेन्नेत्यादिस्त्रनपविरोधपुनरापादयितुमाहुः । किंचशयलस्येत्यादि । शवलपद केवलमायायामप्युपलक्षणं ।। (अ० १ पा० १ सू०६) "तनिष्टम्यमोक्षोपदेशा" दितिसूत्रस्वार्थमाहुः-किंचसोकामयतेत्यादिना ॥ यदा वैपह- तिब्रह्मवल्लीश्रुतीसप्तम्यतेनैरादापूर्वोत्तोबहुभवनमकृष्टजननकामनापूर्वकतपशम्दवारयपर्याः लोचनपूर्वकसर्वसृष्टिकर्तवपरामृश्यतेसान्निध्यात् ॥ एतस्मिञ्जगत्कर्तरिअदृश्येलौकि द्रियागोचरेमनारम्ये भात्मभिजशरीररहितेभनिरुत्तेतत्सृष्टरलाभिर्निर्यक्तुमशक्ये भनिल- यनेनिरधिष्ठरानेयोमयाभावप्रकृष्टस्थिति नित्यनिराबाधतारूपांविदंते अथतनिष्टतासिध्यनं- तरमेवससाधकः भभयंमोक्षंगतोभवतीतितदर्थः ॥ भवारश्यादिपदैर्जगत्कर्तुरेवप्रापंचि- कधर्मराहित्यनिरधिष्ठानत्वादविपत्तत्वंचोक्तं-संसारएयेति ॥ यदिमायासंलितनि- ट्रस्यापिमोक्षःस्यातर्हिखीपुत्रादिनिष्टस्यापिसस्यादेवेत्यलंसाधनेरितिभावः । जगत्कर्तृनिष्ट- स्यमोक्षोपदेशानुन स मापासंपलितोगौणः किंतुशुद्धएवानौपचारिकइतिनिष्कर्पः ।। (म०१ पा० १ २०८) "हेयत्वावचनाये" तिसूत्रस्यार्थमाहुः-किंचशासेत्यादिना । उपदिश्यतेति पुत्रेपणादियदितिभावः । मन्परसवंप्रायेणोत्तानार्थ ॥ भाप्याद्यनुवाद- रूपंच ॥ यत्नुतन्मतईश्वराभावेनेत्यादि, सत्प्रकृतानुपयोगि। त्वयोजनयापिनविरोधा. नपायात्। एकेश्वरसाधनाथपुसूत्रेपुतुल्ययहुपुरस्सयादेपणानामनुपन्यासात् । द्वितीयस्स- तृतीयपादसमाप्तायेवतन्निरासाञ्च ॥ मोपाधिकत्यादि । घटगतमुत्क्षेपणापझेपणादिकंपरि- छेदादिकंचघटवत्येव नत्वाकाशवर्तीतिमावः ॥ पर्यायस्यादिति ॥ "मायांतुप्रकृतिविद्या"- ·यच्च ३०० मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः दितिश्रुतेरित्याशयः ॥ शब्दानामितिबहुवचनंतप्रधानादिशब्दांतरसंग्रहाय ॥ मायावाच- कानांप्रकृतिवाचकानांचतेषांशक्ततावच्छेदकभेदेपिशक्यतावच्छेदकैक्यध्येयं उक्तश्रुतेः ॥ पविधेति ॥ तानितु उपक्रमोपसंहारावभ्यासोपूर्वताफलं ॥ अर्थवादोपपत्तीचलिंगंतात्पर्य- निर्णयइत्युक्तानि ॥ लिंगज्ञापकं ॥ कस्याश्विदिति ॥ इंद्रोमायाभिरित्याद्यामाया कारण- तावाक्याभासावित्राएव ॥ ईश्वरकारणतावाक्यानितु तन्त्रतत्रवेदेशतशएवसंतीतिलिंगा- भायेपिवहूनामनुग्रहस्यैवन्याय्यत्वाहित्रेप्पैवोपचारकल्पनालघीयसी किंपुनस्तेपोलिगादि- सहकृतत्वेवक्तव्यं ॥ वाक्याभासाश्योपक्रमादिप्रदर्शनपुरःसरंच्याख्यावा-प्राफ ॥ जन्मादिसूत्रस्यौपचारिकरवकथनं तत्तु शास्त्रविप्लावनमेव ॥ श्रुतिखूपचारानुपचारनि- याहिसूग्रपादुर्भावनं ॥ तत्रापियाख्यातृभिःस्वच्छयोपचारानुपचारयो.कल्प्यत्वे फुतंवृथाकंठगडुभूतैःसूत्रैः ॥ श्रसदिग्धानवहेल्यानवद्यमेवचसूत्रकार कुतोनसूत्रितवान् अल्पाक्षरमसदिग्धंसारवद्विश्वतोमुख ॥ अस्तोभमनवयंचसूत्रसूत्रविदोविदुरितितल- क्षणात् ॥ तथाकल्पनेतुतत्रतत्रसूत्रत्वमेवव्याहन्येत ॥ नारसन्मतइत्यादि । अयमाशयः-जिशासासूत्रपुरुषोत्तमविचारारंभएवप्रतिज्ञातः ॥ पुरपोत्तमस्यापिलीलासर्ग- प्रतिसाक्षात्कारणता । निबंधादिपुएवंकदाचिद्भगवान्साक्षात्सर्वंकरोत्यजइतिसृष्ट्यु- पक्रमे कदाचित्सर्वमात्मैवेत्यादिस्थलेस्वीकृता ॥ दहरविद्याबृहदारण्यकादिसिद्धा- चसा ॥ यद्यपिक्षरसृष्टिंप्रति अक्षरस्यकारणता "तथाक्षरात्समवतीहविश्व" मित्या- दिमुंडकादिश्रुतिभिः भव्यक्कादीनिमूतानि ॥ "भव्यक्ताव्यक्तय सर्वा., कूटस्थोक्षर- उच्यते” इत्यादिस्मृतिभिश्चसिमति तथापि 'ब्रह्मपुच्छंप्रतिष्ठे' त्यादिश्रुतिभिः त्वम- क्षरंपरमवेदितव्यत्वमक्षरसदसत्तत्परंयत् । इत्यादिस्मृतिभिश्वाक्षरस्यपुरुषोत्तमांशत्वात्ट- थिव्यशमृद्राशिमृत्तिंडादिहेतुकघटादिकंप्रति पृथिन्याइवक्षरंप्रत्यपिपुरषोत्तमस्यकारणता- नापैति । अतोजन्माद्यस्ययतइत्यपिपुरुषोत्तमस्यैवानौपचारिकंलक्षणं ॥ अतएवभगवंतोभा- प्यकारास्तत्रसूत्रेसमासभेदेनपुष्टयादिसर्पसृष्टिप्रकारान्सगृह्णति ॥ अतएवच सूत्रकारोक्षर- शब्दस्यापितत्रैवप्रवृत्तिप्रथमस्यनृतीये ॥ सू० १० "अक्षरमंबरान्ततः" इत्यधिकरणे साधयति ॥ अक्षरस्यांशत्यादेव (अ० ३ पा० ३ ० ३३) "अक्षरधियांत्वि" त्यादौ- निरूपणेऽपि नाप्रविज्ञातनिरूपणं ॥ महिश्रीरामवर्णनाथप्रवृत्तेरामायणे तच्चरणादिवर्णनेपि साप्यप्रतिज्ञावनिरूपणंकोपिमनुते । तसादस्माकंसूत्रेपुन प्रतिज्ञाहान्युपक्रमविरोध- दोपगंधोपि ॥ नापिपुरुषोत्तमकारणवावाक्येषूपचारलेशोपि ॥ नहिवदनेनवदतिकराभ्या- माचरतिचरणाम्यांचरतिपुरपे एककांशएवसाफ्रियेति तर बदत्याचरतिचरतिप्रयोगा- औपचारिका कस्याप्यमिमताः ॥ यस्तु जन्मावस्येत्यादिसूनासपादैनिरूपितमिति मार्तडकारिकाव्याख्यास्यं सूत्रार्थमन्द्यतनसम्पगित्यादिरत्यन्तासंनिकर्षादयुक्तइत्यंत • प्रराप कृत. सोप्यस्सन्मताज्ञानादकांडतांडवरूपः, नहिजगजन्माद्याधयस्मशास्त्रोक्तकार- णत्वहेतुनाकर्तृत्वमानमत्रसाध्यतइत्यस्साकमभिप्रायः ॥ नापिकर्तृपदाध्याहारोविवक्षित. किंतुनन्माद्यस्ययराइतिस्त्रांशस्यैयफलितार्थकथनं कर्तृ इतिभाप्यादौ । अझणिजग- मान्मादिकारणस्यमनेनसाध्यते ॥ सूने अस्येत्यनेनजगतइति लभ्यतेजनिकर्तुं प्रकृतिरित्य.

·सहस्राक्षखण्डनम् ३०१ पादानतामाश्रित्यप्रवृत्तयो। श्रुतिसूग्रयोर्यतइति पंचम्याचकारण जन्मादिपदंतुसौर- मेगतोनासौगमत्रकिंचित् ॥ तयकारणत्वं सांख्यैः कार्येश्वरयादिमिः सेवरचपातंजलेम्त- अनांगीक्रियते किंतुप्रकृतावेवरादुच्यते ब्रह्मकारणतायोधाश्रुतिपुचोपचारः करप्यतेऽतस्त- न्मतानुरोधानझननगजन्मादिकारणं वाक्यानितु गौणकर्तृत्वाभिप्रायाणीतिपूर्वः पक्षः तेगतदंशेप्रायेणसमानयोगक्षेमत्याप्पमतमप्यादेवसंगृहीतंभयति ॥ सूत्रकृता तु ग्रह्मण्येपनिरंकुराकारणतोसिद्धांतयतासांख्यादिभिः सहतदपिअयत्नादपाकृतं ॥ यत्तु (तर्दिजगजम्मादिकंमतेरन्यवास्थापयित्वाप्रवृत्तेनानेनसूत्रेणप्रकृतायेवरर्तृत्वमपिसाभ्यते- इत्यापतती) तितक सफलवास्यसमन्वयप्रतिपादक्समप्रेध्यायएकनापिमायापदस्ततद्वार- कपदांवरस्यवागंधस्याप्यभावेनप्रकृतीकर्तृत्वसाधनस्यकथंचिदपिवत्तुमययत्वात् ॥ भन्य- थाजन्मायस्पयतःसामकृतिरितिवदेत् ॥ परामृश्यतेतु यच्छन्दोपस्थापिततच्छन्देनपूर्वसूत्रो- कंग्रीव ॥ इष्टंचेदंतथापीत्यमेव ॥ निरपचारपहुवरशास्त्रे तथाकथनात, ब्रह्मण्येवनिरं- कुशकारणत्वेस्थापितशास्त्रविरोधादेवप्रकृती तन्निरासस्यार्थिकत्वाच ॥ "जीवेशागमासे- नकरोति" इतिवाक्याभासस्तु पूर्वपक्षोपटंभकोभविष्यत्येव ॥ अयोपिवाक्याभासाः प्राग्व्याख्याताः ब्याख्यास्यतेचयथोपयोगं चतुर्थाष्टमश्लोकखंडनादौ । नचानसूत्रेते विषय- वाक्यतयासूत्रयितुरभिप्रेताः ततद्गमकामागत् ॥ ब्रह्मणएषतदापरामाद्विपक्षउक्तदो- पाच ॥ किंतु यतोवाइत्यादीनिवामात्रकारणतावाक्यान्येव ॥ अतएपश्रुतिघटकंयवइतिपदं- तदुपस्थापनायोपात्तं ॥ तत्रजायंतइतिजनिधातुप्रयोगादत्रापितद्धातुनिष्पचंजन्मपदंचोक्तं ।। तेनादिपदेनश्रुत्युक्तजीवनादिकमेवसगृह्यते ॥ भस्येत्येकवचनंतु "इदः सर्वममजत ॥ सदेवसोम्येदमग्रमासीत् आत्मावाइदमेकएवाग्रभागीत् ॥ सर्वेखल्विदंब्रह्म ॥ पुरपएवेदं सर्व ।। यस्मिन्निदं संचविचैतिसर्व ॥ सलिलं सर्वमाइदं । योअस्याध्यक्षः ॥” इत्यादे- रेकवचनातेदमाजगनिर्दिशतः श्रुतिशतस्यसग्रहाय ॥ शास्त्रयोनित्वादितिसामान्यतः शास्त्रपदंद्वयोरपिकांडयोः संग्रहाय ॥ तेननासदासीदित्यादीनांप्रजापतिरकामयतेत्यादीनांच- साक्षात्परंपरयावायथार्थतत्रैवसमन्वयोदर्शितः ॥ योनिषदंतु "कर्तारमीयांपुरसंग्रह- योनि ॥ ममयोनिरप्स्वंतः समुन्द्रे" इत्यादिवाक्यांतरस्सारणाय ॥ मत्रप्रकृतेरपियोनि.सए- वैतिकथनाचतोस्यजन्मादितद्रौव नतुसेतिप्रकृतेः कर्तृत्वादिकमनेनैवनिरस्तंभवति ॥ मयं- चास्माकंपूर्वोत्तरपक्षयोविशेषः पूर्वपक्षेमकृतिपदाभिधेयमायायामेवमुख्यकर्तृत्वादिकं ।। ग्रहा णित्वारोपितमानतत् ॥ अतो "भुवःप्रभवः" इतिवाविभाषेतियोगविभागाद्वापंचमी ।। सिद्धांततु ब्रह्मण्येवमुख्य निरंकुशतत् नतुप्रकृत्तौ ॥ नापिश्रुतिपूपचारगंधः मतउक्तशास्त्रा- संचमी ॥ तशास्त्रयोनित्वमपिगमक समन्वयसूत्रंच ।। अतोनसिद्धसाधनं नाप्युपहासा- धकाशः ॥ ब्रह्मविचारप्रतिज्ञोत्तरंलक्षणप्रमाणबोधकमिदमधिकरणमिति तु वयमेववदामः॥ पूर्वतंत्रतौल्यत्वस्मन्मतएव नतुत्वन्मतहतिवक्ष्यते ॥ पूर्वसमस्तपदपिग्रह्मणएवपरामर्शस्नुप- टोलपत्रमितिवदशैतेराजमातंगास्तस्यैवामीतुरंगमाइत्यादिवश्युक्तएव॥ यतोस्थजन्मादितदि- त्यंशस्यैवफलितार्थोभाप्यादीकर्तृइतिप्रागुक्तंमतोनास्माकमकर्तृपदाध्याहारः॥ किंतुतवै- वशास्त्रयोनित्वादितिपृथगधिकरणेसुतरांसंगतः सः ॥ तत्रत्वन्मतेशास्त्रयोनित्वादित्यत्र ।

·३०२ मारुतशक्तिसहितः प्राभानः नकर्तृब्रह्मवेदस्यकिंवाकर्तृनकर्तृतत् । वीरूपनित्ययावाचेत्येवं नित्यत्वकीर्तनात् । कर्तृनिःश्वास- तायुक्तनित्यत्वंपूर्वसाम्यतः।सर्वावमासिवेदस्यकर्तृत्वात्सर्वविद्वेदितिव्याख्यानात् ॥ किंच- ब्रह्मणोऽकर्तृत्वे आचार्यस्यामिप्रेतेजन्मायस्सयतइत्यनुक्त्वा अकर्तृतदिति अधिष्ठानंतदि- खेववालक्षयेत् नतुयथाश्रुतं ॥ तदेतत्सर्यमनुसंधायाहुः सोप्यसदित्यादिना ॥ वेदार्थभू- तेति । अथातोग्राह्मजिज्ञासेत्या वेदस्तत्वंतपोब्रह्मेतिकोशाब्रह्मपदंवेदोपस्थापकपरमात्मप- रंच ॥ जिज्ञासापदंविचारपरं ॥ अजिज्ञासितमधर्मोगुरुमुनिमुपावजेदित्येकादशरकंधादौ- तथाप्रयोगदर्शनात शास्त्रेऽस्मिन्मीमांसेतिप्रसिद्धेश्च ॥ मीमांसतिश्चविचारप्रसिद्धः मानेर्जि- ज्ञासायामितिहिसन्तवापिजिज्ञासाविचारएवज्ञानेच्छापरत्वेमानेर्ज्ञानार्थकतयवसिद्धौमान- अधदानशान्भ्यइतिसनोविधानमेवव्ययस्यात् (स्कंध ७) मीमांसमानस्यसमुत्थितोपतइ- त्यादिपुमीमांसतेःप्रचुरतरप्रयोगेष्वपिविचारएवार्थः संगच्छतेनतुज्ञानेच्छेत्यलंपासंगिकेन ॥ अथशब्दश्चारंभार्थकःयोगसूत्रव्यासभाग्यमहाभाप्यादिषु "अथयोगानुशासनं, अथश- ब्दानुशासनं" इत्यादौतथादर्शनात् ॥ अविकारारंभइत्यनर्थीतरं । अतःशब्दोहेत्वर्थः ।। पस्मात्कादिभ्यो ब्रह्मज्ञानमेवपुरुषार्थसाधकमतस्तज्ज्ञानायवेदार्थब्रह्मणोवेदानुकूलोविचा- रोऽधिक्रियतइतिसूत्रार्थः । सचविचार प्रथमेऽध्यायेसर्वेपावेदांतवाक्यानांब्रह्मण्येवसमन्व- पस्यद्वितीयस्मिनध्यायेबाह्यस्मृतिनिरासपूर्वकश्रुतीनांपरस्परविरोधस्यतृतीयस्मिन्साधनानां तुरीयेफलानांचप्रतिपादनेनदर्शितः ॥ अयंचसर्वोपिविचारःपूर्वलक्षणप्रमाणज्ञानमंतरानश- क्यइतिब्रह्मणोलक्षणप्रमाणबोधकंद्वितीयाधिकरणं ॥ प्रमाणमिति ॥ सूनेशास्तीतिशास्त्रंवेद इतिव्याख्यानादशेपोवेदएवब्रह्मणिप्रमाणमितिभावः। तथाच यथापूर्वतंत्रे अथातोधर्मजि- ज्ञासेतिधर्मविचारप्रतिज्ञाय मानाधीनामेयसिद्धिर्मानसिद्धिनलक्षणादित्युक्या धर्मस्थलक्ष- णप्रमाणाकांक्षायां चोदनालक्षणोर्योधर्मइतिद्वितीयाधिकरणप्रणीतं ॥ तेनविधिगम्यार्थत्वं लक्षणंचोदनैवमानचेत्येकेनवाधिकरणेनसिध्यति तथात्राप्यस्मन्मते ॥ येषां तु मिलं शास्त्र- योनित्याधिकरणं तेपनैितत्तौल्यं ॥ किंचनेदमितरलक्षणंधर्मारोप्यते नापीदसूत्रमोप- चारिक एवमेवोत्तररात्रेप्यस्तु ॥ येषांतु शवलगतमायागतवालक्षणंपरमिन्नारोप्यतइति सूत्रंचौपचारिकमितिमतंतेषांनवत्तौल्यगंधोपि ॥ भत्रप्रकाशस्यप्रायेणानुवदंति ॥ मत्रस- घेपियोगविभागेनेत्यादिना ॥ योग सूत्रंतद्विभागेत्यर्थः शेषलक्षणइति पूर्वतंत्रतृतीयाध्याये (पा० १ ० १) "भथातःशेषलक्षण" इतितत्कथनप्रतिज्ञाय (सू. २) "शेषःप- रार्थत्वात्" इवियोत्यंतपरार्थःसशेषइतिलक्षयित्वा (स्० ३) "द्रव्यगुणसंस्कारेषुया- दरिः" इतिद्रव्यादीनामेवशेपत्वं नयागफलपुरुषाणामितिवादरिमतमुक्त्वा (सू० ४। ५६) "कर्माण्यपिजैमिनिः फलार्थत्वात् फलंचपुरपार्थत्वात् पुरपश्वकर्मार्थत्वात्" इतियागादीनामपितत्वंसमर्पितं ॥ अनर्माणीविज्ञानस्याप्युपलक्षणं कांडार्यत्वाविशेषात् मपिनायावत्संग्रहः ॥ भतीज्ञानस्यापिफलदोपत्वंफलस्यचप्राधान्यं ॥ तदेतदार्यिकमाहुः कर्मेत्यादिना ॥ यत्संबंधादित्यादि । अपमन्ननिष्कर्षः-प्रझविदामोतिपरमितिवाक्य प्रह्मविदक्षरवित्परं मारादुत्तमं पुरषोचममामोतीत्यर्थ परमाप्तिलक्षपप्रधानफलसंब- धात्प्रधानसस्माद्वाएतस्मादारमन्दतिकापलक्षणंतुफलसंबंधाभाराभप्रधान ॥ यतश्रोत- ·३०३ सहस्राक्षखण्डनम् याक्यं प्रधानमतपय पालकथंभावाकांक्षोपरामनायसत्यज्ञानमित्यूचाविवृतं ॥ अन्ययात- मानस्यविवरणमप्रयोजनकस्यात् । परप्राधिरूपंफलंचपरापरभापपुरस्सराक्षरपुरुषोत्तम- शानादेव ॥ भतभावश्यकपरत्वशानातलाद्वाइलादिनासर्यभूतभौतिककर्तृतयापरत्वंवि. घृतं ॥ अनिरूपणेसत्यज्ञानमित्यमप्रपञ्चविलक्षणधर्माणामेवानीत्याग्रहाणिकर्तृलननीयेत मत काशःसंभूत" इत्यादिनायकत्वमुक्तं तत् पियरगंचकर्मार्थकमलपदनिर्दिष्टा- झयादक्षरात्परपदामिधेयलीलाभोक्तारंपुरषोत्तमंतृतीयान्तग्रह्मपदनिर्दिष्प्रयवृत्यतस्थपर- त्वविवेत्तुमुक्त भूतभौतिरुसर्गरूपकायनिर्देशेऽपिपरस्सस्वरूपजिज्ञासायां मनमयादिभ्य. स्सर्वेभ्यः मान्तरत्वकथनपूर्वकंआनन्दाकारलक्षणंतदुक्तमिति । अन्ययेति ॥ आनंदमयस्य परत्वाभायेतस्यसातनिरूपणकर्तृत्वादिनानिरूपणं पासंगतस्यात् ॥ सर्ववतेऽसमित्यादि । अन्नब्रह्मोपासनेसर्वासप्राप्तिःफलं ।। प्रागनझोपासनेसंपूर्णायुःप्राप्तिः । मनोग्रहोपासनेका• लकृतभयाभावः ॥ विज्ञानमहोपासनेशरीरएधपाप्महानपूर्वकंसर्यकामाशनशेयं ॥ सत्ये. त्यादि ॥ ब्रह्मास्तिज्ञानेनसद्भावः "रस झेवायलब्ध्वानंदीभवती" त्यादिना "मथसोम- यंगतोभवति" इत्यादिनाच "आनंदग्रहणोविद्वानविमेतिकुतथनेति" इत्यतेनतचत्फ- लंचप्रधानम् ॥ पांचशेपभूवानिपूर्वोक्तफलानि ॥ शिष्टंस्पष्टं । भृगुप्रपाठकइति इदमत्रह- दयं प्रकृताधिकरणस्ययतोवाइमादीतिमुख्य विषयवाक्यं सौव्रणयतःपदेनजन्मादिपदेन चतस्पयोपस्थापनात् भृगुवलयांविस्पष्टतयासंशयपूर्वपक्षयोख्यानाभायेऽपितस्या ब्रह्म- यल्लपाश्चैकविषयकत्वस्यासन्दिग्धतयादर्शितचरदिशा प्रसवल्यामुत्तिष्ठमाने संशयादिकंत. प्रापि प्रसज्यत एवेतिमह्मवल्लीमवलंब्यविस्पष्टतयातस्योत्थापन ॥ भूतभौतिककर्तृत्वमा- रोप्यमाणमपि पराभिमतरीत्यापरिचायकभविष्यतिशाखाचन्द्रवदितिपूर्वपक्षाशयः ॥ सिद्धान्तेतुमुल्यनिरंकुशंकर्तृत्वसेत्स्वताविनतदुक्तसिद्धसाधनादेः प्रसंगः ॥ वदेवतुनेति ॥ नहिसत्यज्ञानमित्यत्रकर्तृत्यनिषिध्यते येनविरोधःस्यात् ॥ नपतनानुतत्वादेवलक्ष्यतव- मावःशंक्यः । आनंदस्थापिस्पष्टंकथनाभावेनतस्याप्यभावप्रसंगात् ॥ अथानिमवाक्यांत- रैकवाक्यतयाऽऽनंदस्यलाभइतिचेत्कर्तृत्वस्याप्यस्तु ॥ किंच विवरणर्चिप्रत्युतपरस्यतृतीयां- तब्रह्मपदेनविवृतस्यकर्तृत्वकामाशनेसहभावनावणात्मत्याप्यते ॥ तत्रेति ॥ तृतीयांतब्रह्म- पदे ॥ ब्रह्मापेक्षयेति ॥ वेद्यब्रह्मापेक्षया नचप्रकृतिरिति तृतीयांतब्रह्मपदेनसापिनग्रहीत शक्या वक्ष्यमाणत्वाचेति ॥ अग्रिमसूत्रेपुसूत्रकृतेतिभावः । तमममाणमित्यादीति ॥ यत्तु (किंचशौंडेत्यादि अनुपपन्न ) इत्यंत तदसत् ।। नयुक्तशब्दसाध्याहारोऽस्माकंसमवोये- भासामर्थ्यनापिलक्षणा । यतोविग्रहानुपपत्तिःस्यात् ॥ किंतुविषयत्त्वं शास्त्रइति सप्तम्यर्थः शास्त्रविषयोयोनिरित्यर्थः विषयवंचेहमतिपाद्यत्वव्यापकादिभेदेनाधिकरणवैविध्यंचसंहि- तायामितिसूत्रेमहामाये "अधिकरणनामनिप्रकार न्यापकमीपश्लेषिकंवैषयिकमिति" इतिदर्शितम् ॥ शास्त्रस्यचा प्रतिपाद्यतासंबंधश्वयुक्तः तथाच "वेदेधर्मःस्मृतीधर्म" इत्यादिवत्प्रकृतेऽप्योंबोध्यः ॥ "वेदधर्ममनुप्रताः स्मृतिधर्मकनिष्टानां" इत्यादि- बच्चसमासः ॥ नचयोनेरक्रियात्वादधिकरणतानुपपत्तिःशक्या गुरुवचस्य नोऽयंकीतौं- भीमारासने ॥ भकृशंकुचयो कृशंवलमेगागजोवलसिंहः इत्यादिप्रयोगदर्शनाद ·३०४ मारुतशक्तिसहितःप्राभजनः अतईदृशस्थले "परंपरासंबंधस्यापिक्रियान्वयित्वरूपकारकत्वघटकनाशास्त्रप्रामाण्यात्" इतिवदंतिभूषणव्याख्याकारादयः ॥ अन्यथा भक्षशौंडइत्यादिकमप्यसामानोपपद्येत शौंडादेरक्रियात्वात् ॥ अक्षेध्विस्यादिकमपिवैषयिकमेवाधिकरणं घ्याप्त्यपलेपयोरसंभ- चार ॥ कैयटस्वतसूत्रे "खेशकुनयः गुरौवसति" इत्यपिवैषयिकाधिकरणमुदाहरति ॥ आम्तामेतत् ॥ प्रकृतेशास्त्रस्पविषयत्तानिरूपकाधारत्वमेवसंभवति इतरयोरयोगात् ॥ तेनवेदधर्मइत्यादिवद्विवक्षितार्थसिद्धिनिर्वाधा तदेतदनुसंधायप्रकाशकारैरुक्तमाहुः-अग्र- सप्तम्येत्यादिना ॥ समासदोपंतुपरिहरिष्यति ॥ वक्तव्यमेवेति ॥ यतइतिनिर्देशस्यचति- सारकत्येपि उच्चारितएवशब्दः प्रत्यायकोनानुचारितइतिन्यायेन वाश्यार्थबोधेस्मृतमा- त्रस्यहेतुत्वासंभवात्सर्वविधसृष्टिबोधकवास्यराशेरसंग्रहप्रसंगाञ्चवक्तव्यमेव ॥ एवमकथने- लक्षणमात्राकांक्षोपशमइतिपूर्वतंत्रयल्लक्षणप्रमाणोभयाकांक्षायामप्रशमार तथावक्तव्य- मेव ॥ समासदोषपरिहरति-यदिशौंडादिगणेति ॥ अतोयोगविभागोनसंमतइतिनव्याना- मेवाग्रहः प्राचीनग्रंथेपुतुबहुस्थरेपुतदादरोदृश्यते ॥ यथास्वरप्रक्रियायां (म० ६ पा० २ सू० १६२) "बहुग्रीहाविदमेतत्तयः प्रथमपूरणयो.क्रियागणने" इतिसूने इदंप्रथमंय- स्यसइदंप्रथमइत्याधुदाहृत्य “बहुबीहौकिम् अनेनप्रथमः इदंप्रथम.तृतीयेतियोगविभा- गात्समासः" इत्युक्तम् ॥ सूत्रेवहुवीहिपदमपियोगविभागाज्ञापयतिअसतिबाधके- प्रमाणानांसामान्येपक्षपातात् एवमुत्तरमापितत्तत्पदंशापकंज्ञेयं ॥ आत्मनेपदंपरस्मैपद- मित्यादावपियोगविभागादेवसमासः । भलुक्झकरणे (१०६ पा०३ सू०७) "वैयाकरणाख्यायांचतुया" इतिसूत्रे आत्मनेपदं आत्मनेभापेत्युदाहृत्यचतुर्थीतियोग- विभागात्समासउक्तः ॥ एवंतत्रैवप्रकरणे आत्मनापंचमइत्यत्रतृतीयासमासः अविकटोरण इतिसप्तमीसमासश्चस्पष्टयोगविभागादेवदितस्तव्याख्यातृभिः ॥ किंचतत्रप्रकरणेसूनवार्ति- कन्याम् (म०६ पा०३ सू०११)"मध्याहुरौ" "मध्येगुरुः" "गुरावन्ताच" अंतेगुरुः (१०३ पा० ६ सू०१८) "शययाससिप्वाकाला" खेशयः संशयः मानेवासः प्रामवासः ग्रामवासी ग्रामवासी "हलदन्ताधिकारेगोरुपसंख्यानम्" गविष्ठिरः एवमादिष्वलुग्विधीयते ॥ नहिगुर्वादयः शब्दा चौडादिपुपठ्यते ॥ एवमा. दिवलुम्विधानाद्योगविभागः सूत्रकाराद्यभिमतोज्ञायते ॥ किंचायप्रकरणे (१०६ पा० ३ सू. १०) "कारनाग्निप्राचाहलादो" इतिसूत्रेभाष्ये "मविकटेउरणोदा- तव्यः अविकटोरण" इतिप्रत्युदाहृतम् ॥ भवीनांसंघातोऽविकटः संघातेकटच ॥ एक- कसिन्संघाते मेपएकैकोराशेकरत्नदेयः सोऽविकटोरणः करविशेषः ।। "हलदन्तात्स- सम्याः संज्ञायाम्" इतिपूर्वसूत्रादिहसंज्ञापदमननुवांमास विभापापक्षे यद्यप्राप्ते समा. सोविधयः प्रापुन.सतिसंज्ञायामित्येवसमासः सिद्धः। नेपदोपः, एतदेवज्ञापयति भवत्य- असमासइति यदयंकारनाम्नःसप्तम्यामलुकंशाति" इतिभा यकृतायोगविभागानुमितियों- धिता ॥ भनकैयटोपि "एतदेवेति समासमंतरेणलुक्प्रसंगाभाषादलुम्विधानादवसमासो- नुमीयतहत्यर्थः मित्रहलादिग्रहणादनादिनिवृत्यर्यादजादावपिसमासानुमानम्" इत्याह ॥ इहपुनः प्राप्तरिमापास्थापनेप्यनयादिशोत्तरनयोगविभागादवसमासः ॥ महिमध्येगुरुस.

·सहस्राक्षखण्डनम् शयग्रामयासादयोपिसंज्ञाः ॥ नचोद्दिष्टदादरेवसमासइतिवाच्यम् ॥ कारनासीत्याधु- तयाऽन्यैः सहापिसमासस्यज्ञापनात् । अन्यथानदव्यायतकस्यात् । धकालतनेपुकालनान- इति कालशब्दोप्यशौंडादिरेव सेनापि योगविभागादेव समासः ।। नचालुक्यलण्यैतेस- मासा शंश्याः ॥ अकालादित्युत्तयाऽन्ययापिवसंतवासः शरद्वासीत्यादिसमाससिद्धः । "अपोयोनियन्मतिपुचोपसंख्यानम्" इतिभाप्यस्थंयार्तिकंचापः सप्तम्यायोनिशब्दमति. शब्देचालुकंविधदन्यैरपिसप्तम्यन्तैस्तयोः समासमसंदिग्धज्ञापयति असतियाधप्रमा- णानांसामान्येपक्षपातात् ॥ तेनशास्त्रेयोनिः शास्त्रयोनिरित्यादिसिद्धम् ॥ मतुवितिपाठ- मतेपिपूर्वमक्षतम् प्रतिपाद्यत्वंचानार्थलभ्यम् भात्मनापंचमइत्यादौकृतत्वादिवत् (१०६ पा० ३ सू०६) "भात्मन" तिसूत्रेभाप्यम् "अधबायुक्तएवामतृतीयार्थः मात्मना- कृतंतस्यतयेनासौपंचमः" इति ॥ मयटोपि "मात्मनाकृतमिति । वृत्तिविषयेमतीयमा- नाकरोतिक्रिया कारकत्रनिमित्तभवति । हेतौवातृतीयाकार्या । अथवादध्योदनादौउपसेका. दिवत् । करोतिक्रियायाअंतभीयात् करोतेरप्रयोगः। भारमनापंचमहत्युक्तेआत्मनाऽस्य- कृतपंचमत्वमितिसंप्रत्ययात्" इत्याह ॥ एवमिहापिशास्त्रेयोनिरितिविग्रहवाक्येप्रतिपादि- तइतिगम्यतएव ॥ यदितु पाग्रेसमितादेराकृतिगणत्वात्तनास्यपाठः स्वीक्रियेत तदातु (म० २ पा० १ सू०४८)"पाने समितादयश्चे" त्येवसमासः सिद्धः तेषु कूपक- च्छपः उदपानमंडूक इत्यादिवत् ॥ तत्रस्थितिक्रियेवात्र प्रतिपादनक्रियाऽऽप्याथिकीवृत्ति- गम्यास्यादितिदिक् ॥ एतेन किञ्चोक्तशब्देत्यादि मनुपपन्नइत्यंतमपिनिरस्तम् ॥ इहला- स्त्रयोनिरित्येवार्थव्यासस्यतात्पर्यनिर्णायकंतुनन्माद्यधिकरणस्यप्रपंचनरूपेचरमेप्रकृतिश्चेत्यधि- करणे (म० १ पा० ४ सू० २७) "योनिश्चहिगीयते” इतितदीयमेवसूत्रम् ॥ तेना- ध्यायस्योपक्रमोपसंहारयोरैकाध्यसिद्धमित्यपिध्येयम् ॥ तदेतत्सर्वमनुसंधायाहुः-दृश्यते- स्वित्यादि ॥ योगविभागेभाव्यसंमतिमनुमापयितुमाहुः-अतएवेति ॥ इहभाप्योक्तस- मासद्वयेयद्यपितुल्याखेतुल्यास्पइतिप्रथमसमासस्तुकैयटेन "मयूरप्यसकादित्वात्सप्त- म्यन्तोत्तरपदस्तत्पुरुषः" इतिव्याख्यातन्तथापि जास्येप्रयत्लइतिसमासस्तुशौंडादिषु प्रयतशब्दस्यापाठात्सप्तमीतियोगविभागैकशरणइतियोगविभागो भाप्यसंमतएव नतु- तदनारूदइतिभावः ॥ यनुउत्क्रांतीत्यादियोज्यमित्यंतंतदप्यबोधविलसितं ॥ ऋषिमिबहु- धागीतछंदोभिर्विविधैःपृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैवहेतुमद्भिर्विनिश्रितः इतिभगवद्वाक्यात्प्रम- मूत्राधिकरणानांहेतुमत्तानियमेनजन्माद्यधिकरणस्यापिशास्त्रयोनित्वरूपहेतुमतएवादरणीय- त्वात् अन्ययाभगवद्वाक्यविरोधापातात् ॥ नचोक्रांत्यादिसूपुन्यभिचारः शंक्यः शोतएवेतिपूर्वसूत्रादराएवेत्यस्यश्रुतिभ्यएवेत्यर्थकस्यतत्रानुवृत्यातदभावात् मन्यथापध्यं- सैकपदमावस्यसूत्रस्यमबोधकरणप्रसंगात त्वदाप्येपि "उत्क्रांतिगत्यागतीनांप्रनणार" इतिव्याख्यानस्य अनुवृत्त्यैवोपपत्तेश्च ॥ अतःशब्दस्यश्चतिभ्यइत्यर्थस्तु "नामाऽश्रुतेनित्य- खाद्यताम्य" इतिपूर्वसूत्रानुरोधात् ॥ वस्तुतस्तु "मांववर्णिकमेवचगीयसे । अस्मिनस्य- चतद्योगशास्ति' इत्यादीनिप्रथमतराणिस्वयंहेतुरूपाणिस्ववाक्यार्थसाधकहेस्वंतरशून्यानि- विहाय उत्क्रांतिसूत्रपर्वतमनुधावनं ग्रहमीमांसासांप्रदायिकाम्यासाभावात् । ननुतहि- मा.प्रा.३९ ·३०६ मारुतशक्तिसहितः प्राभानः तत्रापिव्यभिचारस्तदवस्थइतिचेन गुणसूत्राणांतेपामेवाधिकरणावस्याभावात् ॥ भगवद्वा- क्येहिपदशब्दोऽधिकरणपरः वाक्यपर्यायत्वात्स्थानपर्यायत्वाहा । पदंशब्देचवाक्येच- व्यवसायापदेशयोः पादपचिह्नयोःस्थानत्राणयोरंकवस्तुनोरितिविश्वोक्तेः। पद्यतेज्ञायतेत- त्वमेभिरितिव्युत्पत्ते ॥ सिद्धांतस्तुविषयादिपंचांगैरधिकरणैरेवज्ञातुंशक्यः ॥ अतोमांत्र- पर्णिकादिसूत्राणियटकानितेपामानंदमयायधिकरणानांव हेतुघटितत्वान्नव्यभिचारः ॥ एवमुत्क्रांत्यद्यधिकरणमपिदशसूत्रंजीवाणुत्वप्रतिपादकंबहुहेतुघटितमेव ॥ एतेन (प्रतिपदं- हेतोः पंचम्यंतस्यकल्पनाया) मित्यादिनिरस्तं ॥ सूत्रघटकसुप्तिडतान्यतरपदानांतु विषयवाक्यवत्वादसंभवाधिकरणानामेवतथात्वात्तवैवप्रयासः (यद्धेतुकत्वंवाक्यस्यतद्धेतु- कतायापदेपिसत्व) मितितुदूप्यपक्षेपिशफ्यवचनं ॥ किंचहेतुपदकारणपरंप्रयोजनपरंवेति- व्याख्यानेभगवद्वाक्येहेतुमत्पदव्यर्थस्सात् ॥ प्रयोजनमनुद्दिश्येतिन्यायेनप्रयोजनवत्तायाः स्वतोलाभात् । अन्यथाविनिश्चितत्वन्याघातापातात् विषयवाक्येपुकारणत्वव्यवहारस्यका- प्यदर्शनाच ॥ अतएवशंकराचार्यमधुसूदनसरस्वत्यादिभिरिहहेतुपदंतधानन्याख्यातंकिंतुयु- क्तिपरमेव ।। किंचशंकराचारग्रसूत्रपदेनसूचकानिपदपदेनज्ञानसाधनानिचपेदवाक्यान्येय गृहातइतिस्वग्रंथानदृष्ट्वैवसम्यग्ज्याख्यानकौशलं स्वप्रथमश्लोकोक्तादिशास्वस्मिन्शप्तरवापा- दकं प्रकाशयतिभवान् ॥ युक्तंतुमागुक्तमेव व्याख्यानं नतुतावककृतं क्लिष्टत्वाच्छीघोपस्थि- तिकस्वाभावात् । द्वंद्व योगेप्रयोजनाभावाच ॥ यतोहेतुरहितत्याजन्मादिसूत्र नपृथगिति- युक्तमेव नतुभगवद्वाक्यविरोधेपिपृथक्सूनं कृत्वासाध्याध्याहारकेशः ॥ नच जन्मादिसूत्र- पिजिज्ञासासूत्रादतइत्यनुवर्तनाददोषःशक्यः अध्याग्यानात् यादृशार्थकोसशब्दस्तऋत्य- मायादीच्याख्यातस्तादृशार्थकस्यानासंगतेश्च ॥ तदेतदनुसंधायाहुः-किंचत्वन्मतइत्या- दिना ॥ उत्क्रातिसूमार्थादिकंतुसप्तमश्लोकखंडनेप्रपंचयिष्यामः । श्रुतिस्त्वितिजात्यभिप्रा- यमेकवचनंतथाचनिश्चयेतिभगद्वास्येविनिश्चितपदंसुत्रपदानां विशेषणछंदसाविशेषणंगा। वयाच "वेदांतविज्ञानसुनिश्चितार्थाः" इतिश्रुत्यावेदार्थनिश्चयंप्रतिवेदांतविज्ञानस्यकारण- तायाबोधनात् ब्रहासूत्रपदैःकरणैर्विशेषतोनिश्चितैदोभिरितितनार्थः ॥ आद्यपक्षेपि. विनिश्चिततत्वमसंदिग्धत निश्चयजनकत्वमितियावत् ॥ अतएवतत्रशंकराचार्यैरपि "विनि- श्चितैःनसंशयरूपैःनिश्चितप्रत्ययोत्पादकैरित्यर्थः" इतिव्याख्यातंतसाधुक्तमुकंमूले । यध (एवंततुसमन्वयादित्यादिअन्वेप्य) मित्यंतमुक्तदप्यविचारात् ॥ नमसाभिस्तलक्षणा- गीक्रियते ॥ वादशायेंव्यासस्यैवसमन्वयशब्दप्रयोगस्तुसमन्वयेनव्यतिरेकतश्चेत्यादौदृश्य- तएव ॥ पत्रमानंच अन्वयादितरतइत्यादिमागुतं मतभासन्यवहारात्समन्वयशन्दस्यवाह- शाथै शक्तिरेव ॥ अन्वयशब्दोपिताशार्थपंचभूतपरान्वयादिप्रतिपादनस्थलेपुषहुवारंच्या सपादैःप्रयुज्यतएव ॥ एतदुरसिकृत्यतदुक्तविकल्प्यदूपयतिवदपिसमन्वपेत्यादिना ॥ शास्त्र योनित्वपूर्णपक्षेति । अन्नपूर्णपक्षसिद्धांधयोयोरसंगति प्येप्रकाशादिपुचव्युत्पादिता ॥ सर्पस्येत्यादि । इदमप्रज्ञेयं-घेदेफियाशक्तिः क्रियारूपोमारापूर्वकांढार्थोशानशक्तिशति- ज्ञानरूपःसवत्तरकांडाइविसर्यपापियेदस्यवस्तुतोब्रह्मण्येवसमन्दयस्तयो परस्परोपकारक मावशेष्ट एवं स्थापितः सर्वयेस्सफियापरत्वं मझगोप्युपासनाविधिशेषरवमित्यादिपूर्वपक्ष- ·सहस्राक्षसण्डनम् ३०७ मुपन्यस्य सिद्धांतग्रहाणिसमन्वयस्तस्यविधिदोपत्वाभार पूर्वकांडार्थस्वयंचिदुचरांगलंच- दर्शिवं ॥ मनपरोक्तरीत्याउत्तरस्यैवागत्वंकुतोनस्यात् इत्याशयेनायंदोपः ॥ ऐक- शारयेति ॥ "सहतमेतच्छारीरकनैमिनीयेनपोदशलक्षणेन" इतियोधायनोक्तः पूर्वोत्तर- मीमांसपोरकशासं तेनतद्विपययोः काढयोरपिएकवेदस्यविभागत्यात्तदितिमारः ॥ प्राप- कत्येनेति ॥ तत्तत्कर्मफलदातृत्येनतयाचयेषांफरसमर्पकमल ताशकर्मप्रतिपादकत्वात्पूर्व- कांडस्यग्रह्मण्यन्वयः ॥ सत्तद्वाश्येति ॥ "सावनभूतिगमयति" इत्यादीवारवादितएवत. सरफलाप्तिकथनात्तदाधनसगइतिभाव. ॥ अथ प्रापकत्येनेति कर्मणांचित्तशुद्विद्वारामा- प्रापकरवेन तथाचयाफलककर्मप्रतिपादकत्वात्तस्यततान्ययः॥ तत्तद्वारयेति वायव्यश्वेता- सभनादेर्भूत्यादिकमेवफलंसनिहित्यात्यादवगम्यते नतुचित्तशुद्धिग्रहापाप्तिर्वा ॥ ननुत- दुक्तपूर्वपक्षसिद्धांतयोरसंगतारपिप्रकारांतरेणतनसर्पसमन्ययस्यसंमतत्वात्सूत्रसोर्थः कुतो नाद्रियतइत्यतआहुः-अस्तुवेति ॥ अग्रिमेति ॥ समग्रप्रथमाध्यायस्येतिभारः नवप्रथमा- ध्यापस्ससमन्ययार्यकत्वात्तस्तदर्थकताबोधकस्तयास्त्रार्थभारश्यकइतिवाव्यं । द्वितीया. अध्यायेपुआरंमेमविरोधसाधनादिपदघटितस्यतत्तदर्थकताबोधकसूनस्यामावेन अपवा. दृशसूमानश्यकतायावक्तुमशक्यत्वात् तेष्वविरोधादिप्रतिपादनादेवतदर्यकताया सुखेन सिद्धेः ॥ तत्समतस्वसंमतसूमार्थयोरधिकंदूपर्णभूपणंचभाप्यादेरेवावगंतव्यं ।। मूलेप्याद्वितीयतृतीयाधिकरणयो प्यताकाशंपैकीकृत्यतत्पंक्तयः प्रायोऽक्षरशः काश्चिदर्थतश्चानूदिताइतिध्येयम् ॥ इयंचमायेत्यादिकाप्रलापस्तुमायानिरासेनैवनिरस्तः सतिकुड्येचि- त्रमितिन्यायात्तथापिकिंचिदुच्यतेयक्षानुरोधीहिवलिरितिन्यायात् ॥ शुद्धचैतन्येमायातिष्ठतीतिपक्षस्तुनसंभवति मायायास्तमोरूपत्वेन चैतन्यस्यप्रकाशरूपत्वेनतमःप्रकाशयोर्विरुद्ध स्वभावत्वेनाऽऽधाराधे- यभावासंभवात् ॥ नहिसूर्योधकारयोर्वह्निशैत्ययोर्वाऽऽधाराधेय- भावःसंभवति॥ किंचअविद्याश्रयत्वेब्रह्मणोल्पक्षत्वापत्तिः ॥ नचावि- घायास्तमोरूपत्वेनतमसः स्वाभयविषयकशानप्रतिबंधकत्वेपितन्निष्ठ- ज्ञानप्रतिबंधकत्वादर्शनेन नाशत्वसंपादकत्व (मतएवतमःस्थाज. नाप्रकाशस्थानपश्यंती) तिवाच्यं ॥ यथातमसिस्थितःपुरुपस्तमसि स्थितान्घटपटादीन्नपश्यतितथाऽविद्यावद्गह्मविद्याकार्यजगन्नजानी- यादेवनहिजगत्प्रकाशस्थयेनाविद्याधयेण ब्रह्मणाशातंभवेत् ॥ तथा पग्रह्मण्यशत्वंदुर्धारमेव अस्मन्मतेच मायाभिधाब्रह्मणशक्तिरेवे. तिनकोपिदोपायेचत्यन्मतपक्षपातिनोऽविद्यायाब्रह्मनिष्ठत्वस्वीकारे- अल्पशत्वादीन्दोपान्पश्यंतोजीवेतांस्वीकुर्यति ॥ तन्मतेतुपरास्यशक्ति विविधैवभूयते ।मायांतुप्रकृतिविद्यामायिनंतुमहेश्वरमित्यादिवाक्य. बिरोधः ॥ किंचतमसःस्वाभयावरफत्वदर्शनेनाऽविद्यायाजीवावरक- ·३०८ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः त्वाजीवशानं ब्रह्मणोनस्यादितिब्रह्मणोशत्वापत्तिः तमास्थेनप्रकाश- स्थस्यज्ञानाजीवस्यब्रह्मवित्वस्यात्तथासतितस्यैवानायासेनमोक्षसिद्धौ साधनवैयर्थ्यस्यात् ॥ किंचजीपाश्रिताऽविद्येतिस्वीकर्तनयेजीवत्वम- विद्यारूपोपाधिकृतस्वतःसिद्धंवा ? ॥ आधे या उपाधिरूपाऽविद्या साविशेषणीभूताऽविद्यातोऽभिन्नाभिन्नावा? ॥ आये आत्माश्रयः स्वावच्छिन्नेस्वम्यवृत्तित्वात् द्वितीयेसापिजीवेवक्तव्याऽजीवत्वंचो. पाधिकृतं सचविशेपणीभूताविद्याचेदन्योन्याश्रयः अन्याचेचक्रकान- वस्थेस्यातां ॥ स्वत सिदत्वस्वीकारेत्वपसिद्धांत द्वैतापत्तिश्चेत्यलम- प्रकृतविचारेण ॥ सहस्राक्षेइयचमायेत्यादिअज्ञानेपिब्रह्मणोनाज्ञत्वमित्यतभागदूषयति ॥ इयचमाये- त्यादिकइत्यादिना ॥ अप्रकृतविचारेणेत्येतेनमायानिरासेनेति तदभिमतरीतिकतमिरासेन ॥ तनिष्ठेति ।। स्वाश्रयमनुष्यादिनिष्ठेत्यर्थ ॥ घटपटादीनिति ॥ नहितम स्थ स्वशरीरमपि पश्यत्यतइदमात्मनोप्युपलक्षण ॥ अविद्यावदिति ॥ तद्विशिष्टतदाश्रयइतियावत् प्रकाश- स्थमिति ॥ मायोपादानकत्वात्प्रकाशस्थानीयविशुद्धचित्स्थनमयतीत्याशय ॥ तथाचत म स्थदेवदत्तेनतरस्थघटादिरियस्वशरीरमियचप्रपचारमाविद्याश्रयब्राह्मणानैवज्ञायतेतिनि- गर्व दुर्गारमिति ॥ मायायास्तुएछत्वागीकारात् ब्रह्मातिरिक्तचेतनानगीकाराय ब्रह्मणैव स्वस्मिन्नजतादिवन्मायाध्यस्तेत्यापत्यापिसुतरादुर । ननुत्वन्मतेप्यविद्याश्रयत्वेनब्रह्मणो- ऽज्ञत्वप्रसगइतिचेन्नाविद्ययाऽविद्ययाशक्त्यामाययाचनिपेवितमित्यादिवचनैस्तस्थाम्तच्छक्ति- त्वेनतदिच्छयापरेपामेवाज्ञतायालयासपादनस्य भौचित्यात् ।। परेचस्वेच्छयाभेदप्रापिताश णवोशाएवनहिवह्निशक्तिर्वहिमेवदहति हिमशक्तिहिममेववाजाट्येन पीडयति श्रतएवोक्त नाग्नेईितापोनहिमस्य तत्स्यादिति ॥ चिजीयेकथचिव्यभिचारेपिसर्वज्ञेसर्वशक्तौस्वतने ज्ञानघनेब्रह्मणिनस्वशक्त्याऽज्ञत्वसभव ॥ अतएवोक्त एकस्यैवममाशस्येतिनमेमोक्षोनध धनमितिच ॥ नचतवापिशक्तित्वागीकारानिस्तार सविशेषत्वभयाच्छक्तितायाअशक्य वचनत्वात् ॥ तदेतदाहु नकोपिदोपइति ॥ यत्तु (अविद्यायालौकिकाज्ञानपैलक्षण्ये इयच माया शुद्धचैतन्ये तिष्ठतीतिवहव ॥ नचाऽविद्याश्रयत्वेऽज्ञत्यापत्तिरितिवा च्यम् ॥ अविद्यायास्तम सहयात्वेन तमस खाश्रय विषयज्ञानप्रतिवन्धकरचेऽपि तनिष्टज्ञान- प्रतिव यकत्वस्याऽदर्शनेन मायायामपि तथाकल्पनात् ॥ अतएव तम स्थाजना प्रकाशस्था- न्पश्यन्ति ॥ अयथा त्यन्मतेऽप्यविद्याश्रयत्वेन ब्रह्मणोऽशवप्रसवात् ॥ तस्यासविद्यायालौ- विकाऽज्ञानवैलक्षण्ये तु अविद्यापदस्य तनपरिभाषात्वमेवस्यात् ॥ अविद्या जीधे तिष्ठतीत्येके ।। यनुजीवोऽज्ञानस्वरूपलानाशानाश्रयइत्याह ।। नत्वनीकारपराहतम् । अस्मिन्पक्षेऽज्ञानस्य तिमिराज्यरोगवरखाश्रयमायदोषत्व नतु विषयावरकत्वम् ॥ भतोब्रह्मणोनाशयम् । अमेदस्य वास्तवत्वेऽप्यवास्तवमेदस्याऽपि सत्येन जीवस्याऽशानेऽपि ब्रह्मणोनाशवम् ॥

·सहस्राक्षलण्डनम् ३०९ स्वविद्यापदस्यतनपरिभापात्वमेवेति) सर तस्या शक्तितयालीक्किाज्ञानस्यताकार्यतयाच तस्याराद्वैलक्षण्यस्यापश्यान्युपेयत्वात् ॥ अन्ययानाशनादिशक्तिःशस्त्रादिपुनष्टशस्त्रमित्यादि- व्यवहारोदुरि स्यात् ।। अतस्तस्यामेवाज्ञानवकल्पनानिमूलेय ॥ येचेत्यादि । भविद्यार- च्छिकंचैतन्यंजीवः तनापच्छेदकतयाविशेषणीभूताऽविद्या माधयाऽविद्यैयचेदात्माश्रयः भिग्नाचासाशुद्धशेतन्यएपस्थितेत्युक्तदोपाः साप्पविद्योपहितएपस्थितेतिचेदुपाधिभूता प्रयमाचेत्त_न्योन्याश्रयः भिन्नाचेत्तत्राप्युक्तविकल्पः । आद्येचफकापत्तिद्धितीयेऽनवस्था। किंच पिशुद्धचितोजीवत्वानंगीकारागीवभारस्यैवाविद्याजन्यत्वांगीकारायांततोजीवस्या- ज्ञानरूपत्वमेवापद्यते । अतएवमुको जीवभावस्यनिवृत्तिः । एतेनयत्तुजीयइत्यादिनिरस्तं ।। यत्तुभभेदस्यत्यादिताविस्फुलिंग्यदुश्चरणेनैच्छिकभेदांगीकारणव विस्फुलिंगस्वजलेनिर्ग- पणेवढेरनिर्वापणवचक्षुरायशस्यत्तिमिरादिसंबंधेपिसूर्यादेस्तदसंबंधवगपरमेश्वरस्याज्ञवंगा- पद्येत । स्वन्मतेतुशुद्धस्यैवाविद्यासंबंधेन जीवभावात्तदापत्तिारा। भवास्तवभेदस्या- शानमूलकस्यसत्यमपिब्रह्मण्येववाय तथाचापनमेववनाज्ञानं ।। यद्ययामावभेदोत्तरमशान- संबंधः स्यात्तदातदापतिर्नस्यात् ॥ अज्ञानकृतमवास्तरभेदं बदतस्तयतुननिस्तारः॥ मायागतत्यमाना परस्यसर्गेऽभिधाश्रुतेनाऽस्मिन् ॥ क्षणकारणमविलमिदं यदतो बौद्धमपंचउचितस्ते ॥ इतितृतीयश्लोकखंडनं ॥ अग्रेचइदानींसाकारसर्वशक्त्यैकंसर्वज्ञ सर्वकर्तृचसचिदानंदरूपं हिब्रह्मतस्मादिदंजगदितिशुद्धाद्वैतमार्तडस्थश्लोके तट्टीकायांचदोषो. द्भावनंतेनकृतंतदपिपरमताज्ञानमूलकं ॥ ब्रह्मणासाकारत्वस्यआनंद- मात्रकरपादमुखोद्गदिरितिपंचरावे परमात्मानंपरमानंदविग्रहमि- तियाज्ञवल्क्यस्मृतौ सहनशीर्षापुरुषःसहस्राक्षःसहनपादित्यादि श्रुतिपुचप्रसिद्धत्वात् ॥ नच "नतस्यकार्यकरणंचविद्यत" इति श्रुतिविरोधइतिवाच्यं तस्येतिपट्यामेदोनिरुप्यते तथाचजीववत्स्व- रूपातिरिक्ततत्संबंधिज्ञानक्रियादिपुकरणमिन्द्रियनास्ति ॥ अथवानि- त्यत्वादाकारस्थत तुभूतकरणक्रियासापिनास्ति । अतएव "नतत्स- मश्चाभ्यधिक” इति ॥ एतेनैव "अप्राणोधमनाःशुभ्र" इत्यस्यापि विरोधःपरिहृतः ॥ तथाच ब्रह्मप्रकरणेनिरूपितआकारोब्रह्माभिन्न एघानचाकारनिरूपकाणांब्रह्मपरिचायनार्थत्वात्तेपांब्रह्मभिन्नकराया. कारनिरूपकत्वान्नप्राधान्येनब्रह्मप्रतिपादकत्वमितिविरोधइलिवाच्य॥ "सयथासैंधवधनोऽनंतरोऽवाह्य कामोरसघनएचैवंचाअरेयमात्मा- ऽनंतरोऽयाह्यःकृतःप्रज्ञानघनएवे" तिश्रुतौवाह्याभ्यंतरभेदाहित्य- योधनेनशानाकारत्वस्यैवप्रसिद्धत्वात् ॥ माकारभूतकरादिराहित्ये- नकेवलज्ञानात्मकतायांबाह्याभ्यंतरप्रतीतिराहित्येनतन्निपेधानुपपत्तिः ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः अकृत्लादिराहित्येनकृत्साधनपदयोर्वेयर्थ्यापत्तिश्च ॥ अतःकेवल- सच्चिदानंदात्मकब्रह्माभिन्नकरचरणाद्याकारांगीकारे नकस्यापिवि- रोधः ॥ एवंचाफारस्यमायिकत्वंवदन्ननभिज्ञ एव ॥ जगद्धेतुत्व- स्यवास्तवस्यपूर्वप्रतिपादितत्वाद्यथाजगहेतुत्वमिति दृष्टांतोसिद्धः ॥ नचाकारस्यसत्यत्वेमायाह्येपामयासृष्टायन्मांपश्यसि नारद । सर्व- भूतगुणैर्युक्तनवमांशातुमर्हसीति स्मृतिविरोधइतिवाच्यं ॥ तस्याअय- मर्थः-यन्मांसर्वभूतगुणैर्युक्तंपश्यसिएषामायामयासृष्टामांचिदानंद एवंनज्ञातुंद्रष्टुमर्हसि तस्यकृपैकवेद्यत्वात् ॥ “यमेवैषवृणुतेतेनलभ्य- स्तस्यैपआत्मावृणुतेत→स्वा" मितिवरणहेतुकतनूविवरणस्य श्रुत्यत रेश्रावणात् ॥ अतएव "अविज्ञातंविजानतांविशातमविजानता" मित्यप्युक्त करचरणादिविशिष्टतयाजानतां अविज्ञातं तदभिन्नतया. जानताविज्ञातमित्यर्थः । अथपरोक्तएवमायिकमितिचतुर्थश्लोक इदानींसाकारमित्यादिना ज्ञेयब्रह्मणितत्य सक्तिरित्यतेनव्याख्यानेनसहित अनेइदानींसाकारमित्यादिनातदुक्तमितिसूत्रेव्यासपादै- रितीत्यतेनपरिहरिष्यत प्रथम इदानीमित्यादिक स्मृतेश्चत्यर्थइत्यत भागनिराकुवैति । अप्रेचेत्यादिना जानता विज्ञातमित्यर्थ इत्यतेन ॥ अन्नेदवोध्य-साकारत्वसाधिकास्तत्रस्म- तिश्रुतयइहारोहकमेणदर्शिता ॥ तन्नपचरानेनिदोषपूर्णगुणविप्रहआत्मतत्रोनिश्चेतनात्म- कशरीरगुणैश्वहीन। भानदमानकरपादमुखोदरादि सर्परचस्वगतभेदविवर्जितात्मेतिवा- एवमायिकमस्य पादकरकवाफ्यात्मकमानत्वगीरानन्दस्य कृयतोनहि सुख सम्थान- बदृश्यते ॥ अगामावगिर गुवर्णवदयस्यात्ते विकारी मते धेनुर्न प्रकृतिमतान्तरपरे सूने निपातादित ॥४॥ इदानी साकारसर्वशत्येकासर्यशमर्वर्तृच ॥ सच्चिदानन्दरूपहिब्रह्म तस्मादिदजगदिति लोकोक्तमाकारासहितस्य सच्चिदान दरूपत्व तथा तट्टीकोक्त विश्वतश्चक्षु- स्तविश्वतोमुखोविधतो बाहुरुतविश्वतस्पात् ॥ सबाहुभ्याधमतिसपतनैवाभूमीजनयन्देवएक- इसादिश्रुतिमि साकार ब्रह्मप्रतिपाद्यते ॥ श्रुतस्यचक्षुरादिव मिन्द्रियातस्योपलक्षण ॥ पाहु- भ्यामितिद्विवचनेन ब्रह्मणोद्विभुजत्व श्रुतिसिस चतुर्भुजत्व तु स्मृतिप्रसिद्धम् ॥ सर्वकाम - सर्वगध सर्वगन्ध सर्वरस इतिछान्दोग्ये रसोवैसइति तैत्तिरीये सहस्रशीर्षापुरुष महस्राक्ष सहस्रपात् इतिपुरुषसूक्ते साकारत्वमुतम् । अप्रेततोविराडजायतेतिकथनानाय विराट्पुरय ।। सर्वत पाणिपादन्तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखगिति गीतायाम् ॥ आनन्दमानकरपादमुखोदरा- दीति नारदपथराने अथवापरमात्मानपरमानन्दविग्रहमिति याज्ञवल्क्यस्मृती इति निर- स्पति । एवमायिकमिति ॥ यथा जगहेतुत्व तथेत्यर्थ ॥ यशिर पादकरकमित्या झारमा. मस्योपटक्षणम् ॥ वाक्यादिति ॥ इन्दोमायाभिरितिश्रुते मायापामयादृष्टायन्मापश्यसि नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्तनैवर्माशातुमर्हसि इतिरगृते थेत्यर्थ ॥

·सहनाक्षखण्डनम् क्येसष्टमेवतत्समर्थितं ॥ तमलोकरहोपरहिवा. पूर्णा.साम्यातिशयरहियाः ॥ अर्थादली. निकाःगुणाशांतिज्ञानादयएवविग्रहःस्वरूपं यस्य ॥ एतेनगुणगुणिनोरभेदः ॥ विप्रहपदात् "तदेजतितोजती" स्याधुक्ततद्धर्मपुलोकरच्याविरोधोभातीत्यपिदर्शित ॥ गुणानधी- नत्वायाह-मात्मतंत्रहति ॥ लोकात्स्वभिमनइशरीरद्रियन्यारतनायाह-निश्चेतनेति । निश्चैवनाप्रकृतिः प्राकृतःशरीरैः गुणैरिदियश्चात्तदमैश्चहीनातहिकीक्षामाकारइसाकांक्षा- यामाह-मानंदमानेति । यद्यपिसचिदानंदविग्रहम्तयाप्याकारसमर्पफोग्रहयादेशानंदएपेति माप्रपदं ॥ तेनसुवर्णप्रतिमावत्करचरणादाविदोपः ॥ श्रादिपदंचक्षुरादिसर्पसप्राहक करचरणादिविभागात्प्राप्तस्वगतभेदवारयति-सर्वप्रचेति सर्पग्रसर्वंपुप्रदेशे। तथाच कारय- वेसावयनरूपतासर्यप्रभवणदर्शनादिकार्यचसिध्यति । निविधभेदविवर्जितात्मेतिपाटेसर्व द्वैतनिवृत्तंतत्रेदमप्यक्षतं ।। याज्ञवल्क्याक्यंतुयासवल्पयगीतेतिप्रसिद्धेगागीप्रतियाज्ञव- ल्क्येनोक्तेद्वादशाध्यायसंमितेयोगशास्नग्मेऽध्यायेऽस्ति तनध्यानमुपक्रम्य (लो०२) ध्यानमात्मस्वरूपस्यवेदनमनसासल्दित्यादिनातालक्षणादिकमुक्त्वा (लो. ५) एकं ज्योतिर्मयंशुद्धंसर्यगव्योमवङ्दम् । अन्यक्तमचलंनित्यमित्यादिना (लो० ९) ग्रह्मनह्म- मयोहंस्यामितितद्वेदनं भवेदित्यंतेनाक्षरध्यानपक्षमुक्त्वापुरषोत्तमध्यानपक्षमाह अथवाप रमात्मा परमानंदविग्रहं । गुरूपदेशाद्विज्ञायपुरपंकृष्णपिंगलं । मायापुरेचासिन्दहराख्ये खमभ्यमे । अभ्यासात्सप्रपश्यतिसत संसारभेषजमित्यादिना (श्लो० १७) मभाभि स- मद्रूपंपरितः पुरषोत्तममित्यतेन ॥ एवंचानपरमानंदविग्रहपदस्यपरम.अगणितामानंदावि ग्रहःस्वरूपंयस्यत्येवार्थः ॥ एतेनतत्रैवाष्टमाध्यायस्थ (श्लो० २८) प्रणवस्यतुनादांतेपरमा नंदविग्रहमितिवाक्यमपिव्याख्यातप्रायम् सहस्रशीतिपुरुषसूक्तवाक्येसहस्राब्दोऽसंख्य- परः ॥ ब्रह्मण साकारतायोधकवाक्यानि ऋग्यजुःसामाथर्यसु "इदंविष्णुर्विचक्रमेत्रेधानिद- धेपदं ॥ विष्णोःकर्माणिपश्यत ॥ विश्वतश्चक्षुरुतविश्वतोमुखोविश्वतोबाहुरुतविश्वतस्पात् ॥ संपाहुभ्यांधमतिसंपतत्रैवाभूमीजनयन्देयएकः ॥ विश्वतोहरूः सबाहुभ्यांनमति धावा- पृथिवीइतितैत्तिरीयाः ॥ सहस्रशीदेवं विश्वाक्षविश्वशंभुवं । विश्वनारायणंदेवमक्षरपरमपदं विश्वतःपरमानित्यविश्वनारायणं हरिं । नसंदृशेतिष्ठतिरूपमस्य ।। सर्वाननशिरोग्रीवंतलवका- रोपनिषदस्तृतीयखंडेब्रह्मणोहविजयेदेवमहीयतेत्यादिः भानंदरूपममृतंयद्विभाति । भग्नि- मूर्द्धचक्षुपीचंद्रसूर्यो" इत्यादीनिसहस्रदाउपलभ्यंतएवेतिकिंबहुना ॥ विशेषतश्चायमर्थ उत्तरमागेसेत्स्यति ॥ नतस्पति । "नतस्यकार्यकरणंचविद्यते नतत्समचाभ्यधिकश्वदृश्यते ॥ परास्वशक्तिर्विविधैवधूयतेस्वाभाविकीज्ञानबलक्रियाच" इतिश्वेताश्वतरवाश्यं ॥ अत्रकरण- निपेयोमूलोक्तरीतिकः एवंकार्यनिषेधोपितस्येतिपध्याफुलालयभित्रकार्यपरः अथवाण्यत- आवश्यकार्यकरयांगीकाराजीववत्फलोद्देश्यककर्तव्यपरः नमेपास्तिकर्तव्यमितिस्मरणात् । नतुतवापिसर्वथाकार्याभारः वतएव चर्मणीत्युक्तेः॥ तथापिनसर्पथावदभावः बहुश्रुति- विरोधात् उत्तरार्धेऽत्रैयक्रियोक्तेश्च ।। ज्ञानबलझियाशक्तिमत्त्वादेवननिर्धर्मकत्वं ॥ जीवर- दिति । यथाजीवस्याणुमात्रस्वरूपादतिरिक्तानी दियाणि तथात्रनास्ति स्वत्यपरविविधश- स्मैवज्ञानक्रियादेः कथनात् ॥ अप्राणति "दिव्योह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यंतरोह्यजः ।

·मारुतशक्तिसहितः प्रामअनः अकृत्स्नादिराहित्येनकृत्स्नघनपदयोर्वैयर्थ्यापत्तिश्च ॥ अतःकेवल- सच्चिदानंदात्मकब्रह्मामिन्नकरचरणाद्याकारांगीकारे नकस्यापिवि- रोधः ॥ एवंचाकारस्यमायिकत्वंवदन्ननभिज्ञ एव ॥ जगहेतुत्व- स्यवास्तवस्यपूर्वप्रतिपादितत्वाद्यथाजगद्धेतुत्वमिति दृष्टांतोसिद्धः॥ नचाकारस्यसत्यत्वेमायाह्येपामयासृष्टायन्मांपश्यसि नारद । सर्व- भूतगुणैर्युक्तंनैवमांशातुमर्हसीति स्मृतिविरोधइतिवाच्यं ॥ तस्याअय- मर्थः-यन्मांसर्वभूतगुणैर्युक्तंपश्यसिएपामायामयासृष्टामांचिदानंद एवंनज्ञातुंद्रष्टुमर्हसि तस्यकृपैकवेद्यत्वात् ॥ "यमेवैपवृणुतेतेनलभ्य- स्तस्यैपआत्मावृणुतेतस्त्रा" मितिवरणहेतुकतनूविवरणस्य श्रुत्यंत- रेश्रावणात् ॥ अतएव "अविज्ञातविजानतांविज्ञातमविजानता" मित्यप्युक्तं करचरणादिविशिष्टतयाजानतां अविज्ञातं तदभिन्नतया. जानतांविशातमित्यर्थः॥ अथपरोक्तंएवंमायिकमितिचतुर्थश्लोक इदानींसाकारमित्यादिना जैयब्रह्माणितत्म- सक्तिरित्यंतेनव्याख्यानेनसहित अग्रेइदानींसाकारमित्यादिनातदुक्तमितिसूत्रेच्यासपादै- रितीत्यंतेनपरिहरिष्यंत प्रथम इदानीमित्यादिकं स्मृतेश्चेत्यर्थइत्यंत भागनिराकुर्वति । भग्रेचेत्यादिना जानता विज्ञातमित्यर्थ इत्यंतेन ॥ अग्रदंबोध्य-साकारत्वसाधिकास्तत्रस्ट- तिश्रुतयइहारोहकमेणदर्शिताः ॥ तत्रपंचरात्रेनिर्दोपपूर्णगुणविग्रहात्मतंत्रोनिश्चेतनात्म- कशरीरगुणैश्वहीन। भानंदमात्रकरपादमुखोदरादिः सर्वत्रचस्वगतभेदविवर्जितात्मेतिवा- एवंमायिकमस्य पादकरकेत्राश्यात्मकमानत्वगीरानन्दस्य कृतेयंतोनहि सुख सस्थान- यदृश्यते । अगाभावगिर सुवर्णवदयस्याले विकारी मते धेनुर्न प्रकृतिमतान्तरपरे सूत्रे निपातादित ॥ ४ ॥ इदानीं साकारसर्वशक्त्येसर्वज्ञमर्वर्तृच ॥ सच्चिदानन्दरूपाहिब्रह्म तस्मादिदंजगदिति श्लोकोक्तमाकारासहितस्य सच्चिदानन्दरूपत्व तथा तट्टीकोक्तं विश्वतश्चक्ष- स्तविश्वतोमुखोविश्वतोवास्तविश्वतस्पात् ।। साहुभ्याघमतिसपतनैावाभूमीजनयन्देवएक: इत्यादिश्रुतिभि साकार ब्रह्मप्रतिपाद्यते ॥ श्रुतस्यचक्षुरादिकमिन्द्रियान्तरस्योपलक्षण ।। राहु- भ्यामितिद्विवचनेन ब्रह्मणोद्विभुजत्व श्रुतिसिद्ध चतुर्भुजत्वं तु स्मृतिप्रसिद्धम् ॥ सर्वकाम • सर्वगन्ध सर्वगन्ध सर्वरस' इतिछान्दोग्ये रसोवैसइति तैत्तिरीये सहयशीर्षापुरुष सहसाक्षः सहसपान् इतिपुरुषसूक्ते साकारत्वमुतम् । अप्रेततोचिराइजायतेतिकथनानायं विरादपुरुष । सर्वत पाणिपादन्तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखमिति गीतायाम् ॥ आनन्दमात्रकरपादमुखोदरा- दीति नारदपयराने अथापरमात्मा परमानन्दविग्रहमिति याज्ञवलयस्मृती इति निर- स्यति । एवमायिकमिति ।। यथा जगहेतुत्व तसर्थ ॥ पशिर पादयरकमिस्याकारमा- अस्योपलक्षणम् ॥ वाक्यादिति ॥ इन्द्रोमायाभिरितिश्रुतेः माया पागयासृष्टायन्मापश्यसि नारद । सर्वभूतगुणैर्युकनेवगाहातुमईसि इतिस्मृतश्चेत्यर्थ ॥

·. सहनाक्षखण्डनम् क्येस्पष्टमेवतत्समर्थितं ॥ तग्रलोकवाहोपरहिता पूर्णाःसाम्यातिशयरहिताः ॥ अथांदली. किकागुणाःशांतिज्ञानादयएवविग्रहःस्वरूप यस ॥ एतेनगुणगुणिनोरभेदः ॥ विप्रपदात् "तदेजतिवसेजती" स्याधुक्ततन्दर्भपुलोकदृष्ट्याविरोधोभातीत्यपिदर्शित ॥ गुणानपी. नत्वायाह-आत्मसंयइति ॥ लोकरस्वभिन्न जशरीरद्रियव्यावर्तनायाऽह-निश्चेतनेति ॥ निश्चेतनामतिः प्राकृतःचारीरैः गुणरिंद्रियैश्चात्तद्धमैश्वहीनःसहिकीदामाकारहत्याकांक्षा- यामाह-आनंदमानेति । यद्यपिसचिदानंदविग्रहस्तथाप्याफारसमर्पकोग्रालयादेभानंदपयेति मात्रपदं ॥ तेनसुवर्णप्रतिमावत्करचरणादायविशेषः ॥ भादिपदंचक्षुरादिसर्यसंग्राहक करचरणादिविभागामासंस्वगतमेदवारयति-सर्वप्रचेति सर्यग्रसपुप्रदेशे। तथाचंककारम- वेसीयररूपतासर्वत्रनवणदर्शनादिकार्यचसिध्यति ॥ त्रिविधभेदविवर्जितात्मेतिपाटेस द्वैतनिवृत्तंतत्रेदमप्यक्षतं ॥ याज्ञवल्क्यवास्यंतुयाज्ञवल्क्यगीतेतिप्रसिद्धगागीप्रतियाश्य- क्येनोक्तेद्वादशाध्यायसंमितेयोगशास्नेनयमेऽध्यायेऽस्ति ताभ्यानमुपक्रम्य (लो०२) ध्यानमात्मस्वरूपस्यवेदनंमनसासल्वित्यादिनातलक्षणादिकमुयत्वा (लो. ५) एकं ज्योतिर्मयंशुद्धसर्वगव्योमबद्दम् । भन्यक्कमचलंनित्यमित्यादिना (श्लो० ९) ग्राग्रह्म- मयोइंस्यामितितद्वदनंभवेदित्यंतेनाक्षरम्यानपक्षमुक्त्वापुरषोत्तमध्यानपक्षमाह अथवाप रमात्मा परमानंदविग्रहं । गुरूपदेवाद्विज्ञायपुरपंकृष्णपिंगलं । महाग्रह्मपुरेचासिन्दहराण्ये खमध्यमे भिभ्यासात्संप्रपश्यतिसंत.संसारभेपमित्यादिना (श्लो०१७) प्रभाभिर्भास- यद्रूपंपरितः पुरुषोत्तममित्यतेन ॥ एवंचावपरमानंदविग्रहपदस्यपरमःअगणितःमानंदःवि. ग्रह.स्वरूपंयस्यत्येवार्थः ॥ एतेनतत्रैवाष्टमाध्यापस्थं (को० २८) प्रणवस्यतुनादांतेपरमा नंदविग्रहमितिवाक्यमपिव्याख्यातप्रायम् सहस्रशीतिपुरुषसूक्तवाश्येसहस्रशब्दोऽसंख्य- परः । ब्रह्मण साकारताबोधकवाक्यानि ऋग्यजुःसामाथर्यसु "इदंविष्णुविचक्रमेवैधानिद- धेपदं ॥ विष्णोःकर्माणिपश्यत । विश्वतश्चक्षुरुतविश्वतोमुसोविश्वतोवाहुरुतविश्ववस्पात् ।। सयाहुभ्यांधमतिसंपतो_गभूमीजनयन्देवएकः । विश्वतोहस्तः संवाहुभ्यांनमति धावा- पृथिवीइतितैत्तिरीयाः ॥ सहस्रशीदेवविश्वाक्षविश्वशंभुवं । विश्वनारायणदेवमक्षरंपरमपदं विश्वत.परमानित्यं विश्वनारायणं हारे । नसंदृशेतिष्टतिरूपमस्य ॥ सर्वाननशिरोग्रीयंतरवका- रोपनिषदस्तृतीयखंडेब्रह्मणोहविजयेदेयमहीयतेत्यादिः लानंदरूपममृतयद्विभाति । अमि- मुंाचक्षुपीचंद्रसूर्यो" इत्यादीनिसहस्रशउपलभ्यतएवेतिकिंबहुना ॥ विशेषतश्चायमर्य उत्तरभागेसेत्स्यति ॥ नतस्येति ॥ "नतस्पकार्यकरणंचविद्यते नतत्समश्चाभ्यधिकश्चदृश्यते ।। परास्यशक्तिर्विविधैरश्रूयतेस्वाभाविकीज्ञानबलक्रियाच" इतिश्वेताश्वतरवाश्य ॥ अत्रकरण- निपेयोमूलोक्तरीतिकः एवंकार्यनिषेधोपितस्यतिपध्याकुलालवद्भिग्नकार्यपरः अथवाण्यत- आवश्यकार्यकरयांगीकाराजीववत्फलोद्देश्यककर्तन्यपरः नसेपास्तिकर्तव्यमिविस्मरणात् ॥ नतुतवापिसर्वथाकार्याभारः वर्तएवचकर्मणीत्युक्तेः । तथापिनसर्पयातदभावः यहुश्रुति- विरोधात उत्तरार्धेऽत्रैवक्रियोक्तेश्च ॥ ज्ञानवलक्रियाशक्तिमत्त्वादेवननिर्धर्मकत्वं ॥ जीवर- दिति ॥ यथाजीवस्थाणुमात्रस्वरूपादतिरिक्तानींद्रियाणि तयातनास्ति स्वस्थपरविविधश- स्त्यैरज्ञानक्रियादेः कथनात् ॥ भप्राणइति "दिव्योह्यमूर्तः पुरुषः सदाबाम्यवरोझजः । 1 ·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः मप्राणोह्यमना शुभ्रोद्याक्षरात्परतः परः" इतिमुंडकनारये अतिरिक्तमाणसनसोनिषेधः "मनसोमनोयत् ॥ सउप्राणस्यमाणः ॥ प्राणनेचप्राणोभवति ॥ मनसोरेतः प्रथमयदा- सीत् ॥ चंद्रमामनसोजावः" इतितलपकारवृहदारण्यकमारवृत्तसूतपुरपसूक्तादिश्रु- तिभ्यः अमूर्तइत्यपिपरिच्छिन्नमूतः सः दिव्यपुरपयोक्तः । याथाभ्यंतरत्वस्यतत्साहित्य- स्यवाकथनाच ।। श्रतएवननिर्धर्मकत्वं भक्षरात्परत्वशुभ्रत्यपोः श्रवणाच ॥ सयथेत्यादि अनधनपदात्मघातः वेनसाकारत्वं अनंवरायायमृत्स्नत्वकथनाच ॥ इदंवृहदारण्यस्पछा. ध्यायेपुन पश्यमानेमैत्रेयीमाह्मणेऽमि ॥ संन्यमानश्लोके एवंपदं अतीत लोकेयथातस्य. हेतुत्वंमायिकंसाधितं तयेदमपीत्यर्थकं व्यर्थमित्याहुः-जगहेतुत्यस्येति ॥ इंद्रोमाया- भिरितितुप्राग्व्याख्यातं ॥ मायाश्चतत्रभेदज्ञानएवकरणतयाऽनुयति नतुरूपेपुहेत- चयाकारकस्यक्रियान्वयौचित्यात् ॥ त्वदभिमतामायकवेतियटुवचनविरोधश्च ॥ माया- खेपेति इदंमहाभारतेशांतिपर्वणिमोक्षधर्मपुचत्वारिंशदधिकत्रिशततमाध्याय (श्लोकः १५) नारदंप्रतिनारायणस्यवाक्यमम्ति असाथैतृतीयाध्यायद्वितीयपादप्रकाशानरण- भंगप्रहम्तादिपुग्नीपुरपोत्तमपादैर्दर्शितंसंगृह्णति-यदिति ॥ भूतगुणैः शब्दादिभिराकाशा- दिगुणैः ॥ सरेमेस्वाभाविकाएवगुणाइतिभारः ॥ अथवाभूतैः शरीरघटकराकाशादिमिः गुणैरिदियैश्च ॥ स्वरूपानतिरिक्तमेवममशरीरेंद्रियादिकमितिभावः । निश्चेतनात्मक शरीरगुणहीनत्वोक्तः ॥ अतश्चक्षु.सामात्सर्वभूतैरिद्रियैश्चयुक्ततयादर्शनमायिकमेव ॥ याम्तनदर्शनंतदिच्छयैव "तमक्रतुपश्यत्तियीतशोकोधातुः प्रसादान्महिमानमीशं" इति- नारायणश्रुतेः॥ अत्रमानांतरमाहुः-यमेवैपइति ॥ कठमुंडकयोः "नायमात्माप्रवचनेन- लभ्योनमेधयानबहुनाश्रुतेन" इति साधनांतरलभ्यत्वनिषिध्य येजीवं एपपरमात्मावृणुते स्वीयत्वेनांगीकरोति तेनजीवेनलभ्यः तस्यजीवस्यैवएपपरमात्मास्वांतशते आनंदमान- करपादमुखोदरादिस्वरूपंसाक्षात्कारविषयीकरोतीतिकथ्यते ॥ तनूपदात्साकारता ॥ अविज्ञातमिति ।। इदकेनोपनिपद्वितीयखंडस्थंवाक्य । करेत्यादि । एवंविधसाकारत्वंतत्रैव तलवकारोपनिपदध्याये तृतीयतुरीयखंटयोः पर्यालोचनेस्फुटीमवति ॥ अतोवाक्ये विजा- नतो ध्यानेप्रादुर्भाववादृश्यमानपरिच्छिन्नतयैवप्राकृतवत्करादिविशिष्टतयैवचानुभवतांब्रह्म- त्यरूपंतावन्मावत्वाभागादविज्ञातं उत्तरीतिकमविजानतांतुविज्ञातमित्यर्थः। एतस्यैवफलि- तार्थ. तदमिलतयेत्यादि. ।। अथमाया पेतिवाक्यस्यप्रकरणपालोचनेप्यस्सत्संमतएवार्थः सिध्यति नतु परामिप्रेतइति निश्चायनायतत्पूर्वापरसंदर्भश्चिन्त्यते शान्तिपर्वणिमोक्षधर्मपु एकोनचत्वारिंशदधिकत्रिंशततमाध्यायारंभ (श्लो० १) प्राप्यश्वेतमहाद्वीपं नारदोभग- चानृपिरित्यादिनानारदस्य तत्रगमनंतवत्यभगवद्भकानां दर्शनपूजने भगवदीक्षातत्रतपः पूर्वक जपप्रारभश्च (श्लो. ३) लोग्रजगौसविश्वायनिर्गुणायगुणात्मनइत्यतेननिरूप्यते अत्रपृथिव्यादिवत्स्वातिरिक्तगधादिगुणराहित्यं । स्वगुणाभिवत्वंचपदवयेनोक्तमितितादृश- स्यैवद्रष्टव्यतास्तुतिश्चसिध्यति ॥ अग्रे "नमस्तेदेवदेवेश निष्क्रिय निर्गुणे" यादे "भको- हेत्वादिक्षुरेकांतदर्शनायनमोनम" इत्यंत किनिदनूय द्विशतनामघटितम् नारदकृतस्तोत्र- मनूदितं ।। अवाप्येकातभक्तिर्दर्शनहेतु फलतिनतुमाया ॥ अतएवम्तोत्रान्तेभक्तवत्सले- ·३१३ सहस्राक्षखण्डनम् तिविशेषणम् ।। उपराध्यापारमेऽपि (१०३४० श्लो..) एवंस्तुत: सभगगन गुह्यस्त. ध्यैशनामभिः । तं मुनिदर्शयामासनारदविश्वरूपरागित्यग्रस्तुतिजन्यप्रसादएयदानहेतु. सिध्यति । नामांतथ्यत्वंत्वनारोपितानागंतुकार्थप्रतिपादकत्वं । नहिरणीभुजंगोयमिति जपारणेस्फटिकैयारणोयमित्यमिलापस्तथ्योभवति । तोच (अध्याय ३३९ नाम ११।१२। १८1) "निगुणप्रधानसदसध्यताप्यते" तिपरस्मैवत्रिगुणप्रकृतिरूपेण. सर्वप्रपंचरूपेणचपरिणतत्वंदर्शितं । भतएव (नाम ३५ । ३६) "पूर्वनिनास- गुह्ये" तिमहाप्रलयेपिजगदाधारत्वज्ञेयकत्वंयोक्त्या ( नाम ४६) "संज्ञासंज्ञे" ति नामरूपव्याकर्तृत्व (मा० ५२) “वशवर्तिन्" इतिसर्यवशित्वं (ना० ५४) "अपरिमित" इत्यादिना (ना ६७) “पाराग्निक" इत्यंतेनानंतरूपत्वं शासनीयत्वं शासितृत्वं सर्वकर्मतत्साधनवेदकालकदित्वं तदोक्तृत्वं नारदपंचरात्रप्रतिपाद्यत्वं च संगृहीतं (ना० ७०।७१) “मानसिकनामनामिक" इतिशुद्धमनसासेव्यत्वं "समानसीनमआत्माननाना" मित्यादिश्रुतिभ्यः नाग्निनाग्निविदितत्वं "गामानिसर्वाणि- यमाविशंती" तिमुण्डकश्रुतेः । अने (ना० ७२) "परस्वामिन्" इत्यादिभिरस- स्वामित्वसर्वशाखवेद्यत्वतनच्छानधर्मादिरूपत्वसरूपत्वासिवेदसामगानादिरूपत्वसर्व- कर्तृत्वसर्यभोक्तृत्वमाहात्म्यरूपशरीरत्वादयोबहवोभगवधर्मानिरूपितास्तथ्यास्तेनमायिका- भवितुमर्हन्तिमध्ये (नाम० १८४ ) "महामायाधरे" तितुमायाशक्तिकत्वंनतु- कल्पितमायोपाधिकत्वंकल्पितायाअनाते न धारणस्थायोगात् । उत्तराध्याये (श्लो २) किंचिचंद्राद्विशुद्धात्मेत्यादिनापिविधालौकिफरूपाश्रयत्वं (श्लो०६) एतान् बहुविधान् वणीन् रूपैविभ्रत्सनातनः । सहननयनम्नीमान्धतशीर्षः सहस्रपादिति सर्वरूपविशिष्टस्यसनातनत्वञ्चोक्तं (श्लो० ११) देवानामादिरव्ययइतिस्वरूपस्याव्ययत्वं ततोनारदंप्रतिभगवद्वचनेषु च (श्लो० १२) एकतश्चद्वितश्चैवग्नितश्चैवमहर्षयः । इमदेशमनुप्राप्ताममदर्शनलालसाः ॥ नवमांतेदशिरेनचद्रक्ष्यतिकश्चन । ऋत्तेबैकांतिक श्रेष्टत्वं चैवैकांतिकोत्तम ॥ इतितपस्विनामपिरूमादर्शनमेकांतभक्तानामेवतदर्शनं चवदति । नचैतन्मायिकंसंभवतितस्पसर्वसुलभतयातपस्विनामदर्शनायोगात् एकांतभनेर्धमविशेष- फलकत्वापाताच तथा (श्लो. १५) प्रसनोहंतवाद्येहविश्वमूर्तिरिहान्ययइत्यादि स्वरूप- स्वामायिकत्वमेवोतंतथाल्येतदर्शनस्यपदरापेक्षयोत्तमफलत्वंत्रोपपोत दृश्यतेनुवरणी- पेत्याज्ञप्तस्यनारदस (लो. १६ । १७) भद्यमेतपसोदेवयमस्यनियमस्यच । सद्यः फलमवाप्तवैदृष्टोयगगवान्मया ॥ वरएषममात्यंतंदृष्टस्त्यत्सनातनः । भगवविश्वक सिंहस्सर्वमूर्तिर्महान्प्रभुरितिवचनेतस्यतथात्वं ॥ अग्रे (श्लो. १९) इमेज़नींद्रियाहा- रामहतार्थ द्रवर्चस इत्यादिनाश्वेतद्वीपस्यकताभक्तानां निरंतरताशस्वरूपभजनंतत्रैवांतेप्र- वेशश्चोक्तस्तदपिवानवत्वेसत्येवसंगरखते। अग्रे (लो० २१)नदृश्यचक्षुपायोसौनस्प्ठश्यः स्पर्शनेनचेत्यादिनद्रियसामयेणाग्राह्यत्वनिर्गुणनिष्कलस्वादिकंचपरत्वस्योक्त्वातस्यैव-शान- मात्रेणइयत्वंतस्मिक्षेवस्वरूपेमुक्कानांप्रवेशश्चाभिधीयते (लो० २४ ॥ २५) द्विादशे- भ्यस्तत्वम्य ख्यातीयः पंचविंशकः । पुरुषोनिष्क्रियश्चैवज्ञानदृश्यश्वकथ्यते । यप्रविश्यभवं- मा. प्रा.४० ·३१४ मारुतशक्तिसहितः प्राभलनः तोहमुक्तावैद्विजसत्तमाः। सगसुदेवोविज्ञेयःपरमात्मासनातनइति अतोनमायिकत्वं ॥ तत- स्तस्यमाहात्म्यगुणभोक्तृक्षेत्रज्ञाख्यसंकर्षणस्वरूपं मनोरूपमद्युमस्वरूपमहंकाराख्यानिल्द- स्वरूपंचनिरूप्योच्यते(लो.५२) मत्तःसर्वसंभवतिजगत्स्थानरजंगम अक्षरंचाक्षरंपतया. संवनारद (४३) मांप्रविश्यभयन्तीहमुक्ताभातातुयेसम । महंहिपुरुषोज्ञेयोनिष्क्रियः पंचशिकः (५४) निर्गुणोनिष्कलचयनिद्वंद्वोनिप्परिग्रहः । एतापयानविज्ञेयं रूपनानिति दृश्यते (४५) इच्छन्मुहूर्तावश्येयमीशोदंजगतोगुरुः । मायादेपमयास्यायन्मांपश्य- सिनारद (१६) सर्पभूतगुणैर्युक्तेनैवंमांज्ञातुमर्हसि । मयैतत्कथितंसम्यक्तवमूर्तिचतुष्टयं (४७) अहहिजीवसंज्ञावोमयिजीवस्समाहितः । नैवतेयुटिरबाभूदृष्टोजीनोमयेति (५८) अहं सर्यगोवान् भूतनामान्तरात्मकः । भूतमामशरीरेपुनश्यत्सुननशाम्यहं। सिद्धाहिते. महाभागा नराहोकोतिनोऽभवन् । तमोरजोम्यांनिर्मुक्ताः प्रवक्ष्यतिचमांमुनेइति ॥ अन- क्षराक्षरयोः स्थूलसूक्ष्मयोधदर्शितस्वरूपोपादेयत्वंतसिनरूपेप्रवेशएबमोक्षः सचप्रवेशो भक्तिसाध्यातस्यैयरूपस्यनिर्गुणत्यादिकंचयोध्यते-एतत्वयेत्यादि ॥ रूपवतोदर्शननियमा. दयविग्रहो रूपवानितिहेतोरेवदृश्यतइत्येवत्वयानज्ञेयं किंतुस्वेच्छयैवाईदर्शनिविषयीभ- वामि । अतएव यदैवाहदर्शनामावमिच्छेयंतदैवादर्शनंगस्छेयं यतोहंसर्वेश्वरइत्यर्थः ॥ ब्रह्म- रूपरूपनतुरूपवदित्यरूपवत्सूत्रेविम्तरः ॥ ननुभौतिकतुल्यंविग्रहंतत्रशब्दस्पर्शरूपादीन भूतगुणांश्चप्रत्यक्षीकुर्वन्नईकथमभौतिकत्वमवधारयेयमितिचेत्तत्राह-मायेति॥ हेनारदयन्मां भूतगुणैः शब्दादिमियुक्तंमूतैः पृथिव्यादिभिर्गुणैरिंद्रियैर्यायुक्तंजीववसेंद्रियभौतिकविग्रह पश्यसि एपाहिनिश्चयेनमयादृष्टामाया। वस्तुतस्तुमाएवंजीवयस्यातिरिक्तभौतिकशरीरैदि- यादियुक्तंज्ञातुंनाहसिमयिजीववदतिरिक्तभौतिकविनहादिशानमेवमायिकमानंदमानकरपा- दमुखोदरादित्वादिविभावः ॥ स्वातिरिकशरीरन्तुजीवस्यैवभवतितधभौतिकमेव अवएव प्राक् (श्लो० ३३) पृथिवीवायुराकाशइत्यादि (लो० ३५) उत्पन्नएवभवतिशरीरं चेष्टयन्प्रभुः । नविनाधातुसघातशरीरंभवतिधचित् । नचजीविनाब्रह्मन्वायवश्वेष्टयंत्युते- त्यंतमवादि । किंचपरमतेजीवकल्पितामाया, अभ्रान्तेनेश्वरेणतुविधर्तरूपासानशक्यास्त्र- टुमित्यन्यन्नविस्तरः । जीवजडादिसर्वप्रपंचस्पचतुर्मूर्तिमदेकोपादेयताप्रागेचनिर्णीतेति- सर्वोपादानेमस्वरूपेभौतिकत्वादिप्रतीतिरेवाप्रमेयाशयेनप्रागुक्तं स्मारयति-मयैतदिति ॥ एवंदर्शितस्वरूमेजडत्वशंकानिरस्यतर्हिदेहदेहिविभागाभावात्समष्टिजीवरूपमेक्सकलंयोग- बलेनदर्शितस्यादित्याशंकानिरस्यत्ति-अहंहीति ॥ ममैवांशरूपेणजीवभूततयाजीवत्वेन सम्यग्ज्ञानतोजीवइतिसज्ञानप्यहमेव ॥ जीवसंघातइतिपाटेजीयोपयोगीसघातइदानीं दृश्यमानविग्रहकरणादिरूपोऽहमेव नतुजीवस्येवस्वादतिरिक्तमधर्मममविप्रहादिकमिति- भावः । किंचजीवपदार्थोमयिसम्यगाहितस्तेषामपिमयिसैधवविलोदकन्यायेनलयात् मैने- यीब्राह्मणादौत्तथाश्रावणात् "तवचैवापियंती"तिर्मुडकश्रुतेश्च ॥ अथवाजीवोमयिसमाधि- मान् भवति । अनेकसाधनसिद्धस्यदुर्लभसमाधिमानपानमदोमद्रूपंस्थमेवभौनिकमायिक याभवेदितिभावः । नापितजीवमात्रभवितुमर्हतिकर्मकर्तृभावविरोधात् ॥ हियतवमतो मैवमिति ॥ अडापः । क्वचिवमितिपाठ ॥ एतस्सिनरूपेययभिमंतव्यंचेष्टाद्याश्रयभूतं ·॥ सहस्राक्षखण्डनम् विनहादिकमभिमंताप्रेरकश्यातिरिक्तीनस्यातांतहिकेबलस्समष्टिनीयएवमपाटःस्यादित्येवं. पुद्धिरमसंप्रतिश्यमानमत्स्वरूपेतरमाभूत् ॥ किन्तुमचिदानंदविग्रहात्मकएघाहमिति जानीहीतिभावः ॥ माभूदित्यनेनभगवत्स्वरूपेकदाचिदपितयादुर्बुद्वेरुदयाभावरूपो- यरोप्येकाराभक्तायदत्तो याइहनीलकंठचतुर्धरस्यव्याख्यानमपिप्रायेणसर्वमनुफूलंनः, स्वरूपस्यजडनीवरूपात्यामारस्वस्मात्सर्पस्योत्पत्यादिकं हेतुमुफ्त्वाजगत्स्थितिकालेपि स्वस्यसर्वजडजीवेपु स्थितत्वंसपान्तयांमित्वं च हेत्वंतरमाह-अहंसर्यनगइति ॥ भूतप्रामां- तरात्मकः भूतानिपृथिव्यादीनिजीयाश्च । उभयत्रभूवन्दप्रवृत्तेपनिपत्सुपुराणभागे- पुचदर्शनात् । एपांग्रामस्यसमूहस्यान्तर्यामीसर्यत्रगः। ततत्कार्यनिहायतनतग्रसर्षन- स्थितः । काण्यानांहदारण्यके पंचमाध्यायेसप्तमब्राह्मणे “यापृथिव्यांतिटन् । पृथिव्या- अंतरोऽयं पृथिवीनवेद यस्यपृथिवीशरीरंयः पृथिवीमंतरोयमयत्येषतआत्मान्तर्याम्य- मृतः । योऽप्सुतिपनद्योन्तर" इत्यादिनापृथिव्यबग्निवायाकाशादिजडेषु काण्यपाठे "योविज्ञानेतिष्ठन् । विज्ञानादतर"इतिमाध्यदिनपाटे “य भात्मनितिमात्मनोन्तर" इतिजीवेपुचसर्यवस्थितेरंतरत्वस्यनियमनस्यचश्रवणात् ॥ "येनैपभूतम्तिएत्यंतरात्मा ॥ गामाविश्यचभूतानि ॥ योलोकत्रयमाविश्ये"त्यादिश्रुतिस्मृतिपुचस्फुटमेतत् भनेनश्लोकानांतर्यामिब्राह्मणार्थः संगृहीतः । तथाच सृष्टिदशायां जडाजडेपुसर्वन- स्थितस्यतत्स्पर्शरहितस्यतन्नियामकस्यस्वरूपस्यभौतिकत्वादिशंकादुरापास्ता । ब्रह्मनिति संबोधनं वेदार्थसारणाय । प्रलयकालेपिबिशेपं पूर्यबहेतुमाह-भूतमामेति ॥ “यस्य- पृथिवीशरीरं । यस्याप शरीरं । यस्यविज्ञानंशरीरं । यस्यात्माशरीर" मित्यादिश्रुतिभ्योजड जीवसमूहरूपाणियानिशरीराणि शरणधर्माण्यायतनानितेषुकालपारवश्यानदयरसुतिरो- भवत्स्वप्यहत्वयादृश्यमानःकालतंत्रतिरोभावभाङ्नभवामीत्यर्थः । एवं सतिदृश्यमान- रूपस्यक्चभौतिकवादिशंकावकाशः मोक्षाधारत्वादपिनमदूपस्वभौतिकस्वादिकं शक्यवक्तु- मित्यभिप्रेत्याऽह-सिद्धाइति ॥ अस्यैवरूपस्यानन्यभक्त्यासिद्धत्वादिक्मंते दृश्यमानरूप एवप्रवेशलक्षणोमोक्षश्वभवति । अतोप्यत्रभौतिकत्वादिदर्शनमेव मायिकं, विग्रहस्तुशुद्ध- सच्चिदानंदलक्षणएवोपपद्यतइतिभावः । एतेन “यतोवाइमानिभूतानी" तिश्रुत्युक्तजन्म- स्थितिप्रलयाभिनिवेभगवद्विग्रहस्थालौकिकममायिकत्वं च साधितंज्ञेयं ॥ भनेचमक्ति- सिध्यर्थं स्वरूपस्यैयवहुतरे माहात्म्यमुच्यते विग्रहं विनाललाटपाचीचनुपपत्तेः ॥ तत्रलला- टादुद्रोद्भवादिकं स्वरूपएक्सर्वेषां देवानां साधनानांफलानांनिरतिशयाष्टविधैश्चर्यादीनांचा- वस्थानंस्वस्यैवब्रह्मादिसर्वपितृत्वतन्मर्यादाकरत्वं निवृत्तिप्रियत्वंसांख्ययोगप्रतिपाद्यत्वं स्वत एवमुहुःसर्गप्रलयौतयोः सूर्योदयास्तमयवदाविर्भावतिरोभावरूपत्वस्वस्यवराहावतारा नितरचवहुतरंनिरूपयन्नवतारसामयिकवपुषामपिपंचभूतजन्यत्यादिकंनिवार्य नित्यतामेव बोधयितुंप्रादुर्भाववतांमुहुराह (श्लो०६५) प्रादुर्भावगतश्चाईसुरकार्यपुनित्यदेति । तथा (लो० १०) प्रादुर्भावः कंसहेतोमथुरायांभविष्यतीतितया (श्लो० १०६) अति- क्रांताः पुराणेपुश्रुतास्तेपदिवाचिन् । अतिळांतादिवय-मादुर्भावाममोत्तमाः। लोक- कार्याणिकृत्वाचपुनस्वांप्रकृतिंगताः ॥ इतिवांप्रकृतिदृश्यमानमूलरूपं ॥ अंते (श्लो.

·भारतशक्तिसहितः प्रामानः १०७) न तद्ब्रह्मणाप्राप्तमीदृशममदर्शन ॥ यावयामातमोहएकातगतबुद्धिनेत्युपसहार- वाक्यपिविदोषानुग्रहलभ्यदर्शनममायिकमेवनिधीयते । एकांतमकस्यमोहनायोगात् ॥ समायिकरवादेवभीष्मोपितद्रूपस्यान्तर्धानमेवाह (श्लो०१०) एतावदुक्त्वाचनतन- वातर्दधेपुन नारदोपिमहातेजा प्राप्यानुग्रहमीप्सितं ।। नरनारायणौद्रष्टुंप्रदाश्रममाव- दिति ॥ मायिकत्येत्वदर्शनकालेरूपमेवनावतिरोतेतिफ्तस्यातर्धानकथा ॥ तस्मान्माया - पेतिनाक्यस्यार्थ प्रकाशाधुक्तएक्सदर्भप्रकाशाधुत्तइत्यलंप्रसक्तानुमसतया ॥ वेदेलक्षणाया अयुक्तत्वादानंदरूपमित्यस्यानंदजनकत्वकथनमसं. गतं ॥ आनंदमात्रकरपादमितिपचरावस्थमात्रपदस्यपूर्वोपस्थिताव- धारणार्थत्यागेस्वार्थाद्यर्थकल्पनेमानाभावात् ॥ कोशस्योभयत्रनुल्य- त्यात्पूर्वोपस्थितत्यागेचकपालाधिकरणविरोधः ॥ यत्तुविग्रह संग्रामेप्र विभागेचदेह विस्तारयोरपीतित्रिकांडशेषात्परमानंदस्यप्रविभागोवि स्तारो घायस्मादितियाज्ञवल्क्यवाक्यार्थइति तन्न समान विभक्तिक- प्रथमांतपदयो कर्मधारयसंभवेव्यधिकरणबहुव्रीहिकल्पनस्यान्याय्य- त्यात् ॥ "अनेकमन्यपदार्थ" इतिसूत्रविरोधाच अनेकस्यप्रथमांतस्या न्यार्थेवर्त्तमानस्यतेनसमासविधानात् ॥ अन्यथाऽऽनदस्वरूपत्व- योधकश्रुतीनामपिकल्पनयाऽन्यार्थत्वसंभवेनाऽऽनदरूपताऽपित्वद- भिमतानसियेदिति ॥ अतएवानंदमयोभ्यासादितिसूनेव्यासैर प्यानदविग्रहयवदर्शितोऽन्यथा आनंदोभ्यासादित्येवकुतस्तै!क्त सूत्रार्थस्त्वणुभायेविस्तरेणोक्तस्ततोऽवगंतव्यः ॥ ग्रंथगौरवभयानो पन्यस्त. ॥ विग्रहपदेनागनशरीरं किंत्वाकारपवतेनपरमानंदविग्रह मित्यस्यपरमानंदाफारमित्यर्थः ॥ ननुविग्रहपदस्पशरीरार्थकतया शरीरमेवब्रह्मण कुतोनांगीक्रियतइतिचेत्सत्यं ॥ यच्छरीरमुच्यतेत- नित्यमनित्यंवा ॥ नाद्य , अद्वैतश्रुतिविरोधात् ॥ फिचपुरुपविध- ब्राह्मणोक्तायाः "सोनुवीक्ष्यनान्यदात्मनोऽपश्य" वित्यनुवीक्षाया विरोध. स्यात् । द्वितीयेतच्छुद्धसत्वात्मकंवा प्राकृतंया मायिकंवां- ऽगीकार्य्यम् ॥ तत्रकर्तीपेक्षायांब्रह्मणत्वकर्तृत्वंयाच्य ॥ तनानपेक्षया सर्वकर्तुह्मण.कायाऽनुपपत्तिर्येनस्वस्यापिशरीरंकल्पयेत् ॥ अतो मूलभूतस्यनशरीर ॥ कितुस्वरूपमेवतदाकार ॥ "प्रायानेवप्राणोक्दन्ने- घागि" तिवच्छरीरकार्यकुर्वन् लीलयाव्यामोहनार्थशरीरवद्भा- सयेत् ॥ नट्यत् अतोयादृशंवेदेन प्रतिपादितंतादृशंब्रीय ॥ येषांपुनर्मोक्षानधिकारस्तेपातच्छरीरवद्भासतइतिनिश्चयः॥ सहस्राक्षे भानदरूपेत्यादि नोपन्यस्तइत्यतभागपरिहरति-वेदेलक्षणायाइत्यादिना ॥ इति निश्चय इत्यन्तेनाभयभाव -यत्तु (सत्करादिष्वानदरूपतोक्तिरानंदजननादौपचारिकी) ·सहस्राक्षखण्डनम् त्युक्तं-तल सथासत्सप्यानंदमात्रत्वगिरोऽनुपपतेः ॥ किंचवेदस्य तात्सर्यानुपपत्तेःकल्पने- मानाभावात् प्रत्युत तत्रैवतात्पर्यस्यतृतीयद्वितीयपादविचारितरीत्यानिश्चयात् सर्वशक्ति- मत्सलौकिकेब्रह्माणिशक्यार्थयाधस्याप्यभागात् लक्षणाबीजाभावेन वेदेतत्कल्पनमनुचितं । नचसुखस्यसंस्थानववादर्शनात्प्रत्यक्षविरोधस्तद्वीजशक्यं लौकिकप्रत्यक्षेणश्रुतेःप्रामाण्यस्य- बाधितुमशक्यत्वात् ॥अन्यथासार्किकादिदर्शिवदिशाज्ञानसुखंचलोकेऽन्यस्यधर्मरूपमेवरष्टं; नतुस्वसंग्रमितिवह्मणोप्यन्यधर्मरूपत्यापत्यास्वातंत्र्येणज्ञानानंदरूपत्वंनासध्येत् ॥ "सत्य- विज्ञानमानंदब्रह्म । प्रज्ञानंबहा ॥ योवैभूमातत्सुखं" इत्यादिकंचज्ञानसुखजनकत्वादी- पचारिकमेव स्वीकुरु ॥ लोकेज्ञानसुखयोस्पत्तिविनाशशालिवायादृष्टतयानह्मणस्तदात्म- कत्वेतत्रापितथात्यापातात् ॥ अथश्रुतिसिद्ध सत्यज्ञानानंदानंतत्वंब्रह्माणिनबाधितुंशक्यम् । अलौकिकत्वाचनकुकल्पनावसरइतिचेदानंदमूर्तित्वमपिप्रमाणसिद्धयथाश्रुतमेवमंतव्यम् ।। तथाहि छांदोग्येनवमप्रपाठके “योवैभूमातत्सुख" मितिब्रह्मण सुखान्मकत्वमुक्त्वानुपदं- दशमेपूर्वदहरविद्यायांइंद्रप्रजापनिसंवादेच "एपआत्माऽपहतपाप्मा विजरोविमृत्युर्वि- शोकोविलिघत्सोऽपिपास.सत्यकाम सत्यसंकल्प" इतिवाक्येजरामृत्युशोकजियरसापिपा- सानांशरीरधर्मत्येनप्रसिद्धानांनिषेधेनतद्रहितशरीरंसिध्यति। मुंडकेच द्वितीयमुंडकहितीय- संडे "तद्विशनेनपरिपश्यतिथीरामानंदरूपममृतंयद्विभाति" इतिश्रावणात् नृसिंहोत्तर- तापनीयेच "मानंदरूप-सर्वाधिष्ठानः सन्मात्र" इतिकथनादप्यानंदाकारस्वसिद्धिः ।। मनरूपाब्दोमूर्तिपरएव "नसंदृशेतिष्ठतिरूपमस्य ॥ तस्यैपमात्मावृणुतेतस्य" इत्यादिश्रुत्यंतरात् ॥ इहअस्यपरमात्मनोरूपंसंदृशेनतिष्टतिलौकिकप्रत्यक्षविषयोनभवतीति- लौकिकचाक्षुषविपयतायाएवनिषेधोनतुरूपस्य ॥ प्रत्युततदविषयरूपस्यसिद्धिः । अतएव- चक्षुर्बलेनादृश्यत्वंतत्रैवास्फुटीकृतं "नचक्षुधापश्यतिकश्चिदेन" इति ॥ भगवद्रूपाणा- लौकिकचारविषयत्वंतत्कृपयालन्धदिव्यचक्षुर्विषयत्वंचगीतायामेकादशाध्यायेस्पष्टं घह्मणोरूपवहुत्वंतु “यदेकमध्यक्तमनंतरूपं" इत्यादिश्रुविपुप्रसिद्ध ॥ आनंदरूप- श्रुत्युपश्रृंहण तुपुराणेपुतनतत्रानंदमूर्तित्वादिकथनात्स्फुटं ॥ यथाषष्ठस्कंधेपोडशाप्या- येचित्रकेतुंप्रति नारदोक्तविद्यायां (श्लोक. १९) नमोविज्ञानमानायपरमानंदमूर्तये । भात्मारामायशांतायनिवृत्तद्वैतदएये ॥ दशमेपिब्रह्मस्तुतौ (म० १३ श्लो० ५४) ॥ आनन्दरूपतोक्तरानन्दजननादौपचारिकीत्याहाऽऽनन्दस्येति ॥ इदमुलक्षणम् । रज- मानसर्पइतिवदधिष्ठानाऽमेदेनाऽपि तथाव्यपदेशोपपत्तेः । किनमात्रंत्ववकृतीखाकासन्य- मानापरिच्छेदेअक्षगवमयेद्रव्येमानेऽत्पेकर्णभूषणे कालेतृत्तेचेति हेमचन्द्रोक्त्या मानन्दोमात्रं खार्थोयस्या मानाऽल्पोयस्येतिवानारदपच्चराप्रवाक्यार्थ. ॥ अथविप्रह. संप्रामेप्रविमागेचदेह- विस्तारयोरपीति त्रिकाण्डशेषात्परमानन्दस्य विप्रह'प्रविभागोविस्तारोवा यस्मादिति याश- वल्क्यवाक्यार्थः॥ एतेन आनन्दमयोऽभ्यासादितिसूत्रमानन्दमयं हस्तादिक ब्रह्मणआहेति तद्दीकाकारप्रम. प्रत्युक्तः हस्ताविपदानुपादानात् । सूनार्थतु आनन्दमयपर्याये पठ्यमान- ब्रह्मशब्दोब्रह्मबोधीसादिर्भाध्यादितोहेयोवादिविवादेन शास्त्रार्थवित्तरादिहनोपन्यतः ।

·॥ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः सत्यज्ञानानंतानंदमानैकरसमूर्तयः इतिभगवद्रूपाणांवहुत्वमानंदमायाकारस्यमेकरसत्यादु- त्तमाधमभावराहित्यचेतिदिक् ॥ किंच करादीनांमायिकत्ये भानंदजनकत्वमपिनसंभवति- मायाया भानंदरूपत्वाभावात् । अन्यथाहेयत्वानुपपत्तेः ॥ तजनक्त्वेतद्रूपत्वमप्यर्थ- सिद्धं । यत् यजनकं तत् तद्गुणकमिति, यत् तद्गुणकं तत् तद्रूपमिति च व्याप्तः ॥ इमे- चव्यासीसांख्यादिग्रंथेपुसम्पगुपपादिते ॥ अतएवसांख्याः “यथैकारूपयौवनलावण्यादि. संपन्नास्त्रीसभर्तुः सुखदासपतीनां दुःसदापुरुषांतरस्यमोहदे" त्यादिप्रदर्यसर्पस्यापिपरि- दृश्यमानप्रपंचस्यसुखदुःखमोहस्वभावत्वात्रिगुणात्मकत्वंसाधयंति पपिचतारकरपितदय- संदयले तस्मान्नलक्षणयापीष्टसिद्धिः ॥ यातु (रनुमानेसर्पइतिपदधिष्ठानाऽभेदेनाऽपितथा- व्यपदेशोपपत्ति) रुक्ता-साप्यसंगता; ब्रह्मणोऽप्रत्यक्षत्येन शस्तरकरपादादीनांधाप्युप- लंभाभावेनचतमतदारोपस्वैवासंभवात् नापिसर्पमिवब्रह्मण,पाणिपादादिकंकोपि- लौकिकश्चक्षुरादिनानुभवतियेनमायिक सत्स्यात् किंतुशब्दैकगम्यतत् केवलशब्देन- चारोप्यापवादःप्रक्षालनाद्धोतिन्यायादयुक्त । अधिकंतुवक्ष्यते यश्चमानंदोमानस्वार्थोयस्य मानाऽल्पोयस्येतिवा नारदपंचरानवाक्यार्थ उक्तः ॥ सोपिमात्ववस्तावितिप्रथमोप- स्थितस्यशीघ्रोपस्थितिकस्थानधारणस्यत्यागेमानाभायात् उक्तश्रुत्यादिबलेनतस्यैवादरणीय- स्वसिद्धेःश्वासगत. ॥ तायागेतुकपालाधिकरणविरोधोमूलउक्तः । कपालाधिकरणंतुमय- मस्यतुरीयेपादे (सू० १७) “पूर्ववन्तोऽविधानार्थास्तत्सामध्यसमाम्नाये” इत्यादिषद- सूत्रात्मकंद्वादशमधिकरणमस्ति तन्त्र (ले० सं० कां० २ प्रपा० २ अनु० ५) विदते प्रजावैश्वानरंद्वादशकपालनिर्वपेपुत्रेजाते यदष्टाकपालोभवतिगायन्यैवैनंब्रह्मवर्चसेनपुनाति यन्नयकपालनिवृतैवास्मिस्तेजोदधातिइतिश्रूयते भनाष्टाकपालादिवघ्यरूपागणाविधीयते तेचब्रह्मवर्चसादिफलविशेषकामनयाद्वादशकपालेनसहविकल्प्यतेइतिपूर्वपक्षकृत्वा "वैश्वा- नरद्वादशकपालंनिर्यपेत्" इत्युत्पत्तिशिष्टत्वात्मथमोपस्थितस्यद्वादशकपालस्यैवानुष्ठेयता सिद्धांतिता अष्टादिसख्यानांद्वादशसंख्यायामतभावादंगस्तुत्यांशिनोद्वादशकपारस्यैवसा स्तुतिनतत्पन्न शिष्टानामष्टाकपालादीनामुत्पत्तिशिष्टेनसहविकल्पइति ॥ तथावप्रथमोपस्थित भवधारणमेवादरणीयमितिमूलाशयः । यद्दशकपालोविराजैवास्मिन्नन्नाद्यदधातियदेकादशक पालस्त्रिष्टुभैवामिनिन्द्रियंदधातियवादशकपालोजगत्यैवास्मिन्पशून्दधातियस्मिसातएता. मिष्टिनिर्वपतिपूतएव तेजस्थ्यन्नादइन्द्रियावीपशुमान्भवति किंचमानशब्दस्यावधारणार्थ- कर्वनामयच्छन्दोत्तरंमात्रशब्द पठ्यते तदर्थावधारितीभवतियथादुग्धमानमयमुपभुक इत्यादावन्नादिकंच्यावर्त्यते नतु अमुष्यावधारणक्रियतामित्यर्थे भमुष्यमात्रंक्रियतामिति कश्चित्प्रयुक्ततथा तस्यस्वार्थार्थकत्वनामचिदेवचिन्मात्रमित्यादौयः केवलचिदशब्दार्थ स पुवचिन्मात्रशब्दार्थइत्येवतेनानस्वार्थपरत्वादरप्यानंदशब्दार्थएपानंदमानशब्दार्थः स्यादतः करादाबानंदाभेद सुस्थः ॥ नतुत्वत्समतविग्रहः ।। एवंआनंदोमानायस्येतिविग्रहेप्यानंद- पदेनबहानंदोलौक्किोवा ? पायेबहुशास्त्रविप्लवः मायिककरादौब्रह्मानंदापेक्षपाधिकानंद- बत्तापत्तेः ॥ द्वितीयश्चेत्करादेःसुतरामानदात्मकतासिद्ध्यामादेष्टसिद्धिरक्षतेवग्रह्माभिन्न- सानंदात्मकस्यतत्करादेरसोशएवमानुपादिलौकिकानंदइतिसिद्धांतात् "एतस्यैवानंदस्या- ·सहस्राक्षखण्डनम् न्यानिभूतानिमात्रामुपजीवति" इतिहदारण्यरेषष्ठभायणात् ॥ यश्चपरमानंदस्परिग्रहः प्रविभागोविन्तारोवायस्मादितियायलयगास्याः कल्पित सोप्यसंयतः ॥ विमहान्दस भूर्तिपरत्वत्यागेमानाभावात् । परमानंदमूर्तपइत्यादिवायकराश्यतयागूर्तिपरतायाएर सिद्धेः संभातिसामानाधिकरण्येवैयधिकरण्यसान्याय्यतयायधिकरणबहुग्रीहेरिहसतिस- मानाधिकरणवत्संभवेऽनाचित्यादनेकमन्यपदार्थइतिशासविरोधातस्यसप्तमीविशेपणेबहु. घोहावितिसक्षमीमहणमानशापितत्वात् ॥ रस्तुतश्चतत्रैवयाज्ञवल्यगीतायां (अ०९ श्लो० १४) चतुर्भुजमुदारांगसचक्रगदाधरमित्यादिना (श्लो०१६ । १७) पप्रच्छ विपदद्वंद्वपरमात्मानमन्ययं । प्रभामि सयद्रूपंपरितःपुरपोराममित्यंतेनस्पष्टतयामूतिरेव विग्रहशब्दार्थोयाज्ञपल्ययेनदर्शितः। किंच कोशेप्रविभागशब्दः समस्तपदानामर्थयोधकंत- दवयपशब्दविभागमेवामियतेमनोरमादिषुविग्रहस्तुहलोत्पमित्येवेत्यादीवाशार्थएवविग्रह- शब्दप्यमहारदर्शनात् ॥ अन्यथाकोशेतदसंग्रहप्रसंगाच ॥ अतोनत्वदिष्टसिद्धिः मायिक- करादिहेतुकपरमानंदकर्मकविभजनस्यश्रुत्यादीकाप्यनुपलंभाच ॥ विनारपरत्ये भानंदस्य परमवनोपपद्यत निरतिशयविस्तीर्णस्यैवस्वरसत.परमत्वात् ॥ अपिच तद्विस्तारकत्वेकरा- देमुतरामानंदात्मतासिध्येत् । भन्यथातद्विस्तारकरवायोगान्धुती "रसोवैस" इत्यादिना "गुपयेवानंदयाति" इत्यतेनशानंदरूपस्यैवानंदहेतुताकथनान् सूत्रकृतापि (१० १ पा० १ सू० १३ था. १४) तद्धनुष्यपदेशाचत्यप्रतथासमर्थनात् ॥ यचएतेनेत्यादिनो- पन्यतइत्यंतंतत्तुविषयगफ्याननुसंधानात्सूत्रार्थभ्रमाच॥ यहि "तस्माद्वाएतस्माद्विज्ञान- मयात् मन्योतरमात्मानंदमय"इत्यानंदमयमुक्त्यातस्यस्वरूपं तस्यप्रियमेदशिरः मोदो दक्षिण पक्षः प्रमोदउत्तरः पक्षः भानंदभात्मा ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा" इत्युक्तं । भगशिर-प्र- तीनां प्रियमोदाद्यात्मकत्वकथनादानंदमयएवाकार सिध्यति ॥ दक्षिणोत्तरसक्षावपिपूर्व "अयंदक्षिणः पक्षः भयमुत्तरः पक्षः" इत्युत्तरत्रहस्तरूपोशंकराचार्याख्यातीतेनानापि तायेवादर्तव्यो । भानंदात्मेत्यात्मशब्दोहस्तद्वयादिमध्यवर्तिनकाटमारभ्यरुंठपर्यतंभाग अभिधत्ते "मध्येोपामंगानामपित्मा" इतिथुत्यंतरात् ॥ पुच्चप्रतिष्ठादाब्दावपिकल्यादि- चरणांतभागपरौ भनअन्नमयादीनांचतुणांकार्यरूपाणांविभूतिरूपाणावापायपाठादानंद- मयोपितथेतिपूर्वपक्षे आनंदमयोभ्यासादितिसूत्रितं ॥ अर्थस्तु आनंदमयः परमात्मैय नतुकार्यादिरूपः । कुतः अभ्यासात् ॥ रसोवैसइत्यादिनामुनःपुनः कथनात् । तेनपूर्वतआधि- क्यसिद्धेरिति ॥ अभ्यासस्यभेदक्त्वं तु पूर्वतद्वितीयस्यद्वितीयपादे (०२) "एक- स्यैवैपुनः श्रुतिरविशेपादनथकहिस्यात्" इत्यधिकरणेसिद्ध । भतो विषयवाक्येप्रियशिर- स्स्वादिनावर्णितमानंदमयपरमात्मानमेवसमर्थयदिदंसूत्रं परमात्मनभानंदाकारतामेव सिद्धांतयतीति मातइटीकाकृतांनभ्रमलेगः केवलानंदस्यग्रहत्येसिसाधयिपितेपि स्पष्टतया- नंदाकारवस्तुबोधकं मयइघटितमानंदमयपदं सूरेनयूयात् नचविषयवाक्यानुरोधात्तथा सूत्रमितियाच्यं ॥ भानंदोऽभ्यासादितिस्प्रेपिभृगुवल्यनुरोधसिद्धेः ॥ यथाश्रुतसूत्रे प्रकायेंनभृगुवल्याइवतथासूत्रेपि ब्रह्मवह्या विषयवाक्यत्वलाभात ॥ तसादानंदाकारा. मिप्रायमेव यथावतंसूत्रं तदुत्तसूत्राधस्तु न सूत्रकारसमतः। तथा सति ब्रह्माभ्यासादित्ये.

·'.३२० मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः वसूरयेत् । नतुयथाश्रुत । आनंदमयेकस्यचिदपिविधेयस्याभावात् यथावतपाठे आनंद- मयस्यपुच्छरवेनोक्त ब्रह्मपरमात्मैवेत्यर्थस्वकचिदप्युपस्थितेरभागाच ॥ विस्तरस्तुभाष्य- सत्प्रकाशादाबधेय. ॥ अतोयाज्ञवल्यवास्येविग्रहराब्दोदेहपरोपिनह्मणोजीववत्स्वाति- रिक्तशरीराभागादाकारमात्रेपर्यवस्पतिसुवर्णस्यमूर्तिरित्यादिवत् ॥ परमानंदोविग्रहोयस्थे- तिसमासस्तुराहो शिर. "नानंदंब्रह्मण" इत्यादिवतेंदोपचारात् ॥ निर्दोपपूर्णगुणविग्रह इत्यादौनिवधादिष्वपिरथैवसमास. ॥ तदेवदामिप्रेत्याहु -विग्रहपदेगनशरीरमित्यादि । स्वोतिरिक्तशरीरनेत्यर्ध । यदिब्रह्मातिरिक्ततस्यतत्स्वीक्रियेततहितलित्यमनित्ययेतिवि- कल्प ॥ शिष्टस्पष्ट ॥ अतएवआहचतन्मात्रमितिसूनेलौकिकेंद्रियाद्यभायाप्रतिपादित.॥ सूनार्थस्तु आहच श्रुतिः स्वयमेवतन्मानंप्रशानघनमा “सयथास- धवधनोनंतरोऽवायत्तोरसघनएथैर्यवाअरेयमात्माऽनंतरोऽवाह्यः कृत्स्ना प्रशानघनएवे" तिस्वरूपातिरिक्तानामिद्रियाणामभावात् अतोनेद्रियाणांकल्पनाकितुसर्याकारस्वरूपवस्त्वेवतादृशमितिमंतव्य कृत्सायचनात् ॥ चकारात्सर्वैद्रियविवर्जितमितिस्मृतिरपि तस्मा- नेद्रियकल्पनयाविरोधः ॥ यत्तुरूपादिरहितमात्रं आहेत्यर्थः अरूपयदेवेतिव्यवहितसूत्रे अरूपवद्गह्मेत्युक्तत्वात्तहिंसाकारत्वश्रुती- नावैयर्थ्यमित्याशंक्य प्रकाशवच्चावैयर्थ्यमित्यनेन यथाप्रमोशः सौरश्चांद्रमसोया यियद्याप्यावतिष्ठमानोंऽगुल्यादिसंबंधातेपुनाजु चक्रादिभावप्रतिपद्यमानेपुतद्भावमिवप्रतिपद्यते एवंब्रह्माऽपिपृथि- व्याधुपाधिसंवधात्तदाकारतामिवप्रतिपद्यतेइत्याधुक्त्वा अतएवो- त्तरत्र “दर्शयतिचाथोअपिस्मयते” इतिनिर्विशेपमेवब्रह्मोक्तवान् मतु आनंदमात्रहस्तादिकं ॥ अर्थस्तुदर्शयतिश्रुति परप्रतिषेधेन ब्रह्मअन्यदेवतद्विदितादयोऽविदितादधि इत्यायुक्तं तदपितत्तत्सत्र- भावानवबोधविजृभितमेव । नारूपयत्सूत्रेणब्रह्मण्यरूपवत्वंप्रति- पादित प्रकरणविरोधात् घक्ष्यमाणदोपाच्च । तथाहि “पूर्वनस्थान- तोपिपरस्योभयलिंगसर्ववहि" इतिसूनतोनहास्वरूपविचारआरब्धः ॥ ननुब्रह्मस्वरूपनिर्णय प्रथमाध्यायेकृतपचेतिकिपुनस्तन्निर्णयेनेतिचेल्स- त्य पूर्वतुसर्ववेदांतेष्वेकमेवब्रह्मप्रतिपाद्यतइतिविचारित नतुब्रह्मधर्म- विरोधोपिपरिहतः। सचावयंपरिहरणीयः। अन्यथावेदांतप्रतिपाचं ब्रह्मसधर्मनिर्धर्मकंवेतिसंदेहापरिहारात् अतस्तन्निवृत्त्यर्थमयवि- ॥ तत्रवेदातेपुभयविधवाक्यदर्शनात्संशय किमुभयलिंगं ब्रह्मान्यतरलिंगचेति तरधर्मविधायक्वाक्यानामुपासनार्थतयोप- चारिकत्वस्यापिचक्तुंशस्यतयानिपेघवाक्यानां प्रयोजनांतरशून्य- चारः ·सहस्राक्षखण्डन ३२१६.. तयातत्स्वरूपमाप्रयोधकत्यानिविशेपमेयबल यहायतोवाइमानिभू तानीत्यादिनासदेवेत्यादिवाफ्यधभगवतिजगदुपादानस्यस्यसिद्धत्या कारणस्यकार्येसत्त्वमविवादमेव तथाचयथाघटपटादिकारणीभूता- पृथिवीतत्तत्कार्यपुतत्तदूपाभवत्येवंब्रह्माप्यस्थूलेस्थूलंअनणौ अनणु उच्चावचकतरिउच्चावचात् पृथिव्यांसर्वगंधं जलादावगंधं एवं स्थान- तउभयलिंगंतत्तत्स्यानमेदादुपपद्यते । अत्रोत्तरमाह नस्थानतोपि अपिकारेणाचिंत्यसामर्थ्यवशादपिनोभयलिंगंग्रह्म सयंत्रहिताशं रूपभगवतउपदिश्यते हि इत्यस्यायमभिप्रायःसर्वपमत्यादिवाक्यानि भगवत्स्वरूपप्रतिपादकान्येयनत्यनुयादकानि । यदितेपामुपासनार्थ स्थानगतधर्मानुयादकत्वस्यात्तदातैह्मशानाभायात्तेपांवैयध्यस्थात् । नत्योपाधिकानांधर्माणांतद्वत्तयाग्रह्मणोवाशानंमुफ्त्यर्थमिति वहुं- शक्यंतथासतिदर्शनांतरीयशानादपिसास्यात्ततधशास्त्रवैयर्थ्यस्यात् किंचास्मिन्वाक्येनुवादकत्वमपिनसंभवति "ज्यायानाकाशा" दित्युक्तेः । नहरकाशाज्यायः किंचिल्लोकेप्रसिद्धमस्ति । येनतब्रह्मणि अनूदितस्यात्तस्मात्तद्वाक्यस्यधर्मविधायकत्वनानुवादकत्वनिरंकुशा नांतेषामन्यप्राभावात् एवंसामर्थ्यवशेनाप्युभयलिंगत्वंसामर्थ्यस्या- चिंत्यतयातताब्रह्मणोप्यशानापत्तिःततश्चतमेवविदित्वेतिश्रुत्युक्तस्य शानस्याभावान्मोक्षोपिनस्यादितितस्मानमतांतरोतरीत्याविरोधपरि- हार-संभवति एवंचपूर्वोकसंशयस्तद्वस्थपय । तरोत्तरमनेनसूत्रे- गाह अरूपवदेवहि तत्प्रधानत्वात् । अत्रसूत्रकारस्यायमभिप्राय:- उभयलिंगवाक्यश्रवणात्संदेहोवा उभयलिंगवतोऽमेदनिश्चयात् तत्र- द्वितीयोनसंभवति कार्यकारणांशकृतस्यभगवद्विहारार्थजातस्यभेदस्य सत्वात् तथाच सृष्टिदशायाममेदोवक्तुमशक्यइति आपाततपय- संदेहोवक्तव्यः उभयलिंगत्वस्यैकस्मिन्नसंभवाद्विरोधेनस्वरूपनिश्चया- भावेप्राप्ताह अरूपयदेव रूप्यतेनिरूप्यते रूपंसर्चव्यवहारविषयत्वं तद्युक्तरूपवत् विश्वं ब्रह्मतुतद्विलक्षणं कार्यकारणयोरंशांशिनोवै. लक्षण्यस्ययुक्तत्त्यात् ॥ ननुकार्यकारणयोरथैलक्षण्यमपिसंभवत्ये. वेत्यतआह-तत्प्रधानत्यात तस्यब्रह्मणःप्रधानत्वात् मुख्यत्वात् । यत्रहियत्प्रतिपाद्यतेतत्रतन्मुख्यब्रह्मप्रतिपादनेब्रह्मधर्माणामेयमुख्यत्व नान्यधर्माणांमुख्यत्वं यथाप्रशासनस्य ॥ हि "एतद्वैतदक्षर" मिति ग्रीवोपकग्यप्रशासनस्योक्तत्वात्तस्यमुख्यत्वेसर्वकर्मेत्यस्यतुलौकिक- कर्मानुवादेनस्पष्टमेयामुस्यत्वं तत्रमनोमयःप्राणशरीरइतिशरीर- मा. प्रा.४१ ·૨૨૨ मारतशत्तिसहितः प्राभलना विशिष्टमुपकम्यपठितत्यात् ॥ ननुसफर्मत्यादयोपिनामुख्याअनु. वादाभावात् किंतु लौकिकधर्मतुल्यधर्माब्रह्मणिविधीयंतइतिचेन्मा- स्तुसर्वकर्मादिशब्दानामनुवादकत्वं तथापि तेकेइत्यपेक्षायां येलोक- प्रसिद्धास्तानेबसर्वपदेना-द्यसउँपामियकर्माणियस्येति ततुल्यानाम- तिरिक्तानां या विधानसमासेंगीकार्य । तथासति गौरवस्याद्यति- रिक्तकल्पनामरुत्या यथाकथंचित्तधर्मवत्वेनशानस्यैवोपासनायामुप- योगाल्लौकिकधर्मानेवानूद्योपचारेणशरीरंधर्मविशिष्टयोधनमेवयुक्तं ॥ ननुयदिसर्वव्यवहारातीततयाजगद्वैलक्षण्यसूत्रकृतोऽभिप्रेतस्यात्तदा अरूपमित्येववदेन्नत्वरूपवदिति ॥ वदतित्वेवमतोऽतिरिक्तधर्मकल्प- नैवयुक्ते तिचेन्मेवं ॥ लोकवैलक्षण्येनलोकन्यवहाराऽतीतत्वमेवा- भिप्रेतनतुसर्वव्यवहारातीतत्वमस्थूलादिवाक्यएवप्रशासनश्रावणा- त्तथानिश्चीयते तस्माल्लोकव्यवहारातीतंग्रह्मस्वरूपंसूत्रेगप्रतिपाद्यतेन तुरूपरहितमानं पूर्वब्रह्मणिरूपास्तित्वनास्तित्वयोर्विचारस्याप्रकृत- त्याचादशव्याप्यानमयुक्तमेव तदुपटंमेन माहचतन्मात्रमित्यस्या- पिरूपरहितमात्रमाहेति व्याण्यानमपितथैव ॥ फिच त्यदुक्तव्याख्या नेब्रह्मणिरूपाभावेऽपिसाकारत्वंकुतोनस्यात् नहिरूपाभावःसाकार- त्वाभावव्याप्योयेनतन्निश्चायकःस्यात् वायोरूपाभावसत्वेऽपिसा कारत्वसत्वेनव्यभिचारात् तथाच साकारश्रुतीनांवैयर्थ्यशंकाया- असंभवात् "प्रकाशवञ्चावया" दितिसूत्रंनिरर्थकमेयस्यात् ॥ अस्मन्मतेचब्रह्मणिलोकव्यवहारातीतत्वेपूर्वसूत्रेणसाधितेसर्वकर्मत्वा- दीनामोपचारिकत्वेप्रतिपादितेप्रशास्तृत्वादीनांचालौकिकत्वेनसम्य- ग्बुद्धावनारोहात्सर्वव्यवहारातीतत्वमेघस्यात् तथासति ब्रह्मणोशेय- त्वेनापिव्यवहारासंभवाशानार्थविचारशास्त्रम्यवैयर्थ्यमनसैवेदमा- प्तव्यमितिश्रुतिबिरोधश्चेतिपूर्वपक्षास्थादेव । तत्समाधानार्थप्रकाश- चदितिसूनप्रवर्तते । तदर्थश्च-यथासौर-प्रकाशोन्यवहार्योऽव्यव- हार्यश्च नहिस्वतःसंपादयितुंशक्यतेस्थापयितुंघाउदितेतुसूर्येप्रति- बंधकामावेसान्निध्यमाणव्यवहारःकर्तुशक्यस्तथालौकिकवाड्मनो- भिर्नशक्यतेव्यवहतुईश्वरसन्निधानेतुशक्यते । सन्निधानंतुतत्कृपया अन्यथाशास्त्रंध्यर्थस्यादतएवसूत्रेहेतुंपठति-अवैयादिति ॥ चका. रेणतद्धर्माणामप्यलौकिकत्वमतएवनविरोधः । “अपाणिपादोजव- नोग्रहीतापश्यत्यचक्षुःसशृणोत्यकर्णः" इत्यादिश्रुतिभ्योऽलौकिका- एवभगवद्धर्माउच्यते । एवंचाव्यवहार्येऽप्यलौकिकधर्मवोधक- ·सहस्राक्षखण्डनम् ३२३ त्यानशास्त्रवैफल्यं । अधिकंचभाप्यादिग्रंथेभ्योऽवसेयं, ग्रंथगौरवभ- यानेहोव्यते ॥ यत्तुओपाधिका धर्मानवास्तघाइति प्रकाशवयाचैयर्थ्य- मित्यनेन प्रतिपाद्य दर्शयतिचाथोअपिस्सर्यतइतिनिर्विशेषमेवब्रह्मोक्त- वान्नत्यानंदमावहस्तादिकमित्यायुक्तं तदपिन किंचित् ॥ नहितेन सूत्रेणनिर्विशेपंब्रह्मप्रतिपाद्यते तस्यपूर्वमेवप्रत्युक्तत्वात् फस्तहिंसूत्रा- र्थइतिच्छृणु पूर्वमरूपवत्स्वेणसर्वकर्मत्वादयोधर्माकार्यनिष्ठाब्रह्म- ण्यारोप्यतइत्युक्तंतप्रब्रह्मयाउपादानकारणत्वात्कारणस्यैवधर्माचार्य- भयंति कामादयोधर्माश्वश्रुतौविहितस्तेह्मणश्वभवितुंयुक्ताइत्या. शंफ्याह दर्शयतिचायोअपिमर्यते दर्शयतिथुतिरेय जडजीयधर्माणां भगवत्यभायं "देवावग्रह्मणोरूपे" इत्युपकाम्यद्वेधापंचभूतान्युक्त्या "अथातआदेशोनेतिनेती"त्याह तत्रौनीप्रकृतमयंगमयतइति दयोःस्थापनमात्रंक्रियते किंवावीप्सयापूर्वोक्तं सर्वनिषेधति उत रूपद्वयमेवनिषेधति अथवा पूर्वप्रतिषेधोभूतराशि निषेधति द्वितीयो- वासनाराशिमित्यादिशंकायां श्रुतिःस्वयमेव विवृणोति-नह्यस्मादिति- नेत्यन्यत्परमस्ती"ति । अथातआदेशइतिसमुदितवाक्यस्यार्थउच्यते श्रुताचपिअथशब्दःप्रक्रममेदकः ।अतइतिहेतीपंचमील्यब्लोपेवा । उक्त रूपद्वयं हेतृत्यआदेशः ताभ्यांकार्याभ्यांरूपाभ्यांशाप्यस्यब्रह्मण उप- देश नेतिनेतीतिपूर्वइतिशब्दःप्रकारवाची तथाचसमवायित्वाद्ब्रह्म- पंचभूतान्मकंभवतिइतिनपंचभूतप्रकारकंबह्मनेतिप्रथमपदस्यार्थः । इम मेवार्थश्रुतिर्वदतिनह्येतस्मादित्यनेननभवत्येवब्रह्मतादृशंहियुक्तोऽय- मर्थः-यतएतस्माज्ञातंतत्नहिकार्यकारणयोरेक प्रकारोभवतिएवप्रथ- मस्यनेतीतिशब्दस्यव्याख्यानंकृत्याद्वितीयंन्याचष्टे-अन्यत्परमस्तीति । नइतिसमवायित्वमानमेवन किंत्वन्यत्परमस्ति। तथाचनेतीत्यनेनैता- वतानिषेधः तथाचनसर्यनिषेधोनापिभूतद्वयस्यवासनाभूतराश्योर्वा निषेधः किंतुप्रकारैतावत्तयोरेवनिपेधः पवंब्रह्मणो रूपंनिरूप्यनाम निरूपयति-सत्यस्यसत्यमिति । एवंचहियस्माद्धेतो तिनेतीतिवीप्स. यामूर्तामूर्तेतद्वासनात्मिकाविद्यांतत्कार्यादिचनिषिध्यसर्वनिषेधाव- धित्वेनतत्साक्षित्वेनचनवनिर्दिष्टं इतिकृत्वाएतस्मात्परंउत्कृष्टंब्रह्म- णोनिर्देशनमन्यत्नास्तिएतत्संदेहमपिनिराकर्तुनामनिर्वक्ति "प्राणा सत्यतेषामेपसत्य"मिति प्राणंतीतिप्राणाअपरब्रह्मरूपा तत्कार्यत्यात् सत्यं नाविधका ब्रह्मविवर्तभूताः तनहेतुत्तेपांप्राणानां परमात्मैव. सत्यस्वरूपभूतइतितेनप्रपंचातिरिक्तस्यापिब्रह्मणोविद्यमानत्वात्मपंच- धर्मवत्वंतसिन्नौपचारिकमेवयुक्तं श्रुत्यैवतथाप्रतिपादनात् । चकारः ·३२४ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः पूर्वयुक्त्यनुसंधानार्थः ॥ श्रुतेरन्यार्थतानिराकरणायाह-अपि मर्यते- अनादिमत्परंब्रह्मनसत्तनासदुच्यते । इतिसदसतो क्षेत्रत्वात् ज्ञेय- निरूपणेनिषेधः प्रपंचधर्मावेदेभगवत्युच्यते नतुतेतद्धर्माभवंतीति- शापयति तस्मात्सर्वकर्मत्यादयोधर्माजडजीवयोरेवेतिसिद्धं ॥ माया- ह्येपेत्यस्यार्थस्तु पूर्वमेवविवृतः उपासनार्थमायिककरादिकल्पना इतित्वसंगतमेव मायाहिन्यामोहिकाभगवतःशक्तिः । नहि भगवता भक्तानांव्यामोहाकर्त्तव्यः किंत्वसुराणामेव ॥ सहस्राक्षे भनेनैवेत्यादिकरादिकल्पनेत्यंतभागनिराकुवैति भवएवाहच-तन्मात्रमि- त्यादिनाफित्वसुराणामेवेत्यतेन ॥सयथेत्यादि। अनमैत्रेयीग्राह्मणराक्येकृत्वस्यप्रज्ञानधनत्वं बोध्यते ॥ भत्रकृत्स्नपदाकरचरणादिमत्वलभ्यते अकृत्सत्वबुध्युत्पादकप्रकारसत्वएव- कृत्स्नपदसार्थक्यसिद्धः ॥ अनंतरोऽवा इतिविशेषणे अपि तथैवसतिसंगच्छेतां अन्यथा- ssकाशतुल्यस्यबाह्यांतरविभागायोगात् ॥घनपदादपिसाकारत्वमेवद्योत्यते अन्यथाप्रज्ञान- मित्येववदेत् तेनविश्वतश्चक्षुरित्यादिश्रुत्यंतरशतप्रतिपादितस्यकृत्नस्यप्रज्ञानघनत्वमत्र बोध्यते ॥ प्रज्ञानशब्दश्च भानंदाभिन्नज्ञानपरः, अन्यथाप्रशब्दनरर्थक्यात्केवलचित्परत्वे सूत्रेऽपिमानपदेनतपतिरिक्तव्यपच्छेदायोवैभूमातत्सुखमित्यादिन्याकोपस्तवनापेयात् ॥ (०१ पा० २ सूत्र १५) "सुखचिशिष्टाभिधानादेवचे" त्यादिसूत्रविरोधश्च ॥ तेन- स्वाभिन्नचिदानंदात्मकसद्वियादिकमेवब्रह्मानसूत्रेतन्मात्रपदेनोच्यते अतोमार्तडटीका- कारोक्तंनायुक्तं ॥ तादृशमिति ॥ चिदानंदघनं ॥ नंद्रियेति ॥ पृथगिद्रियाकल्पनापयुक्तो विरोधोनेत्यर्थः ॥ यत्तुसूत्रेसन्मानचिन्मानं रूपादिरहितमानवेति न्याख्यातंतत्रचिन्माव- मित्येवशंकराचार्या व्याचक्षते ॥ माहचश्रुतिः"चैतन्यमा–विलक्षणरूपांतररहितंनिर्विशेष- ब्रह्म" इति ॥ पक्षांतरंतुकपोलकल्पितमयुक्तं अरूपवदेवेत्यनेनपौनरुक्त्यापत्तेः सूनेराच्छ- ब्दस्यरूपादिरहितपरामर्शकास्वेचित्परामर्शकतायाचित्परामर्शकत्वेतत्परामर्शकतायाश्चासंभ वात् विषय-वाक्येरूपादिरहितकयनाभावाच ॥ अतस्तत्पदंदूपयति यत्तुरूपादिरहितमात्र- मित्यादिनामविचारइति (म० ३ पा० २ सू०११)न स्थानतोपिपरस्येत्यारभ्य (सू० ३०) प्रतिपेधाश्चेत्यंतसूत्राविंशत्याकृतस्तधर्मविचारः ॥ उभयविधेति सविशेषत्वबोधके- त्यर्थः । एतत्सूत्रविशत्यां "नस्थानतोपिपरस्योभयलिगंसर्वत्रही"त्यादित्रिसूत्रप्रथममधि- करणं तत्पूर्वपक्षप्रकारद्वयेनाहुः-तत्रधर्मविधायक्त्यादिना सर्वकर्मत्यादीति ॥ छांदोग्ये- पंचमप्रपारके शांडिल्यविद्यायां "सर्वकर्मासर्वकामः सर्पगंध. सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात" इत्यादीनि। तेषामिति सर्वकर्मत्वसर्वज्यायस्त्वादीनां तमेवेति "तमेवविदित्वाऽतिमृत्युमेति" इतिवास्येभगवज्ञानादेवमोक्षइतिभावः । एतत्सूत्रव्याख्यानस प्रयोजनमस्फुटीभ- विष्यति ॥ अस्मिन्नधिकरणेऽनिमसूत्रद्वयस्यप्रकृतखंडनेविशेषत: प्रयोजनामावाससच्या- ख्यात । अतः पर (स्. १४) भरूपवदेवेत्यादिपंचसून्नमधिकरणमेकदेशिमतेन प्रागुक्त- सशयनिराकरणार्थ (सू. १९) "अंबुवदप्रहणातुनतधात्व"मित्यादिचतु सूमंसिद्धांत. मतेनतत्समाधानाय ॥ तत्रवप्रथमतोनिर्मकमेवतत्तद्धर्मपंभवतीत्येकदेशिमत- ·सहस्राक्षखण्डनम् ३२५ निष्कर्षः । प्रशस्वाभिननित्यसर्वधर्माधयः प्राकृतधमांनाभय इति सिद्धांतसारः ॥ परेपांतु नस्थानतोपीत्यायेकादशसूर्यप्रकृतेतावस्यमित्यादिनवस्यचेत्यधिकरणद्वयं तत्खण्डनमाम- रे'ध्येयं ॥ तत्रैकदेशिमल्योधकं भरूपपदधिकरणं संगृति-सयोत्तरमनेनेत्यादिना ॥ कार्यकारणोशेति । भावप्रधानोनिर्देशः जडप्रपंचः कश्यंजीयोशः कारणमंशिचमोतिमेद: संबैनेवरेमइत्यादिश्रुतिभ्योरमणार्थकृतः । तत्रहीति ॥ वृहदारण्यापंचमाध्यायेगाप्रिमो- तरोधकेऽष्टमग्राह्मणे उक्तत्यादिति ॥ “एतस्यवाअक्षरस्यप्रशासनेगार्गीसूर्याचंद्रमसौ. विस्तौतियतः" इत्यादिनोक्तत्वात् ।। तनेति ॥ सर्वकर्मत्वादियोधकशांडिल्यविद्यायां ॥ समत्य "मनोमयःमाणशरीरोमारूप" इतिवारय। वस्तुतस्तुज्ञानरूपस्वामिन्नमाणशरीरयो. धकं ॥ तथाप्येकदेशिवैशिष्ट्यंतत्रमन्यते-तेकइति कर्मकामादयोधर्माःसर्पकर्मसर्यकाम- सर्पगंधादिशब्दोक्ताःकइत्यर्थः ॥ रूपरहितमानमिति ॥ एवंच्याख्यानमप्ययुक्तं किंपुना- रूपादिरहिवमात्रमित्यादिपदघटितं ।। रूप्यतेव्यवहियतइतिव्याख्यानमनंगीकृत्यस्पशब्देन गुणविशेषसांगीकारेरूपमात्रस्यनिपिद्धतया मादिपदप्रापथमातरमतिपधासिद्धः ॥ अन्यथा सूत्रएवादिपदंबूयात् अधर्मवदित्येय वा वदेत् ॥ सर्वथारूपस्याप्यभावेऽभिनेते अदृश्य- त्वाधिकरणेरूपोपन्यासं न हेतु कुर्याचापितत्रतत्रतद्धर्मोपदेशविवक्षितगुणोपपत्तिसर्थधर्मो- पपत्यादीन् विरुद्वत्वादित्यपिध्येय । अतोरूपशब्दस्योक्तव्याख्यानमेवयुक्तं । वायावित्यादि। चक्रवातादौचकायाकारकत्वंतृणपर्णादि परिभ्रमणेनवोयमानधूलिपटलेतदाकारतादर्शने- नचनिश्चीयतइतिभारः ॥ एतेनप्रकाशवरसूत्रस्यतदुक्तमवतरणनिरस्त ॥ यस्तु प्रकाशव- चावैयध्यमितिसूत्रेप्रथमांतपाठउपन्यस्तः, मवैयर्यमुपपाद्यतत्प्रवृत्तरित्युक्त्याचतयैवस्वी- अनेनैवआहचतन्मात्रम् इत्यस्याऽप्यानन्दमानं तस्य करादिकमाहेत्यर्थः प्रत्युक्तः । करादिशब्दाभावात् ॥ सूत्रार्थस्तु आहचश्रुतिः तन्मात्रम् चिन्मात्रम् रूपादिरहितमा वा ब्रह्मेति ॥ अल्पवदेवेतिष्यवहितपूर्वसूत्रे अल्पवयोक्त्वा तर्हि साकारत्वभुतीनां वैयर्थ्य- मित्याशंक्य प्रकाशवचावययमित्यनेन यथा प्रकाशः सौरमान्द्रमसोवा वियद्याप्याऽवतिष्ठ- मानोऽहुल्याद्युपाधिसंबन्धातेष्यजुवकादिभावं प्रतिद्यमानेषु तद्भावमिव प्रतिपद्यते एवं ब्रह्मा- ऽपिथिव्याधुपाधिसंवन्धात्तदाकारतामिव प्रतिपद्यते सदालम्वनोब्रह्मणआकारविशेयोपदेश- उपासनार्थोन विरुध्यते एवमवैयर्थ्यमाकारवद्ब्रह्मविषयाणामपि वाक्यानां भविष्यति सोपा- धिकाश्च धर्मानवास्तवाइति विरोधोनेत्यर्थकेनाऽवैयर्यमुपपाद्य तत्प्रवृत्तेः ।। अतएवचोत्तरत्र दर्शयति चायोमपिचसर्यते इति निर्विशेषमेव ब्रह्मोक्तवान् नतुआनन्दमात्रहस्तादिकम् ।। अर्थस्तु दर्शयतिचश्रुतिःपरप्रतिषेधेनैव ब्रह्म अन्येदेवतविदितादयोअविदिशादपिइत्याद्या ।। किञ्च बाकलिना पृष्टोवार्धोऽवचनेनैवप्रोवाधेतिभूयते सहोवाचाधीहि भोइति सहतूष्णींबभूव संहद्वितीयेतृतीयेवावचनउवाचमःखलुत्वंतुन विजानास्युपशान्तीयमात्माइति स्मृतिप्वपि परप्रतिषेधेनैवोपदिश्यतेज्ञेयंयतप्रवक्ष्यामियज्ञात्वामृतमश्रुते ॥ अनादिम पर ब्रह्मनसत्तमासदुच्यते ॥ इत्येवमाद्यासु ॥ तथा विधरूपधरोनारायणोनारदमुबाचेतिस्मयते मायाधेपामयामुष्टेति तस्मादुपासनार्थमेव मायिकरादिकल्पना । तथा ·३२६ मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः कृतः सतुब्रह्मसूत्राणांगुस्सन्निधावभ्यासाभावाद्मममूलकः सूत्रत्ववैयादितिहेतुरेवो- च्यते चैयर्थ्यमाशंक्याययस्यानोपाद्यत्वेतुहेतुतानसंगच्छेत ॥ उपाधिसंबंधव्याख्यानंनु सुतरामसंगतं, सूत्रेपूर्वसूत्रेपुवातद्वोधकपदगंधस्याप्यभावात् ॥ अम्मत्संमतार्थस्तु पूर्वरूप- शब्दस्यव्यवहार्यपरत्वेप्रकाशवदित्युक्त्यैवलभ्यते ॥ यथाप्रकाशोऽरूपवान् येनप्रकारेणा- व्यवहार्यः तथाब्रह्मापि इति ॥ तेनव्यरहार्यत्वकोटिरादेवसिद्ध्यति प्रकाशस्यतथात्वात् सौत्रोतोरपितथैवसंगतेश्च ।। नापिप्रकाशस्यांगुल्यादिसंबंधेनरूपंभिद्यते भास्वरशुकृतयै- वप्रतीतः ॥ ऋजुयकादिभारस्तु नरूपं ॥ किंच अंगुल्याद्युपाधिसंबंधात्तप्जुवकादिभावं प्रतिपद्यमानेपुतद्भावमिव प्रतिपद्यतइत्येतावदध्याहारगर्भव्याख्यानएवसूनकारामिप्रायः सूत्राक्षरतोननिश्चतुंशक्यः ॥ यत्तु औपाधिकाश्चधर्मानवास्तपाइत्यादि तत्रपृच्छामः धर्माणां तूपाधिकृतत्वादवास्तवत्वंबूपे परमुपाधेः केनकृतत्वादवास्तवत्वं घूयाः ॥ उपा- ध्यंतरेणेति चेदनक्षस्था तस्यानोपाधिकत्येत्पाधिसंबंधोवास्तवएवेतिसधर्मकत्वं तदवर्थ नहिप्रकाशस्यांगुल्यादिसंबंधोनवास्तवः ॥ तथासतिलाघवाधर्मानेववास्तवान्कुतोनपे ॥ परस्योपाधिसंबंधश्वभाष्यप्रकाशे नविलक्षणत्वादित्यायधिकरणेषुविस्तरेणनिराकृतः ॥ नच त्वद्रीत्याप्येकदेशिमतेपूर्ववद्वेतिकादाचित्कत्वाद्धर्माणामोपाधिकत्वमापततीतिशक्यं धृत- शवत्वादौकादाचित्केप्यौपाधिकत्वाभावात् ॥ तर्हितवकथंपूर्वपक्षसिद्धांतावित्यताहुः ॥ भस्मन्मतेचेत्यादिना ॥ श्रुतिविरोधइति ॥ अस्या श्रुतेः "मप्राप्यमनसासहे" त्यनेन- विरोधः ॥ चकारात् "संत्दौपनिषदं ॥ यतोवाचः॥ प्रत्यगात्मानमैक्षत् ।। नचक्षुपापश्य- तिकश्चनैन" इत्यादीनांविरोधः ॥ स्थापयितुमिति ॥ यथानापयातितथानिरोढुं ॥ प्रति- बंधकाभावइति ॥ प्रतिबंधकंतुमेघादिकंदाष्टीतिकेतस्थानेगुणमयीमाया, नाहंप्रकाशःसर्व स्ययोगमायासमावृव इतिवाक्यात् ॥ भत्रसूत्रार्थेघनोयथार्कप्रभवोऽर्कदर्शितइत्याद्युपह- णमप्यनुसधेयं ॥ ईश्वरसन्निधानइति ॥ सन्निधानमाविभावः तत्रहेतुस्तु तत्रैवपादे (सू० २३) तदव्यक्तमित्यधिकरणे स्फुट- ॥ अलौकिकाएवेति ॥ पाणिपादादिनिरपेक्ष. मादानगमनादिकमलौकिकमेव ॥ अपाणिपादइतितुश्वेताश्वतरवाक्यं ॥ एवं क्रियादेरलौकि- कताबोधकानि "आसीनोदूरव्रजतिशयानोयातिसर्यतः । कस्तेमदामर्ददेवमदन्योज्ञातुम. ईति" इत्यादीनि कठादिवाक्यान्यपिस्मर्तव्यानि ॥ सग्निधानपतयव्यवहार्यतयास्वान्यस्यज्ञा. नयोग्यतानिषेध कठयाक्येयमेनदर्शितः ॥ श्वेताश्वतरवास्येऽपि नचतस्यवेत्तेति लौकिक- विधयावेदननिषेधः ॥ इमेतस्यव्यवहार्यत्वाव्यवहार्यत्वेकेनोपनिषत्सतीयखंडादौचस्फुटखे- ग्छयाग्रह्मणिप्रादुर्भूतएवामिवाय्यादिदेवानामपि दर्शनस्पर्शनव्यवहारतिरोधानेवग्यवदार इति ॥ भतएवचतुर्थखंडेविद्युतोविद्योतनंप्रकाशविशेषएवतनदृष्टांतितः ॥ तस्मात्प्रकाशव- सूत्रस्योक्तएवार्यः। नहित्वदभिमतदृष्टांतोवेदेवाप्यस्ति ॥ मथ (१०३ पा० २ स. १७) "दर्शयतिचापोभपिरमर्यते" इतिस्त्रस्यपरोक्तार्थदूपर्यतः सिद्धांतेऽर्थमाहुः-यत्तु भोपाधिकाइत्यादिना ॥ असिन्सूने सहस्राक्षे "अपिच सर्यत" इतिद्वितीपचकारपारस्तु- प्रमादात् ॥ अत्रैवशांकरभाष्ये "भयातआदेशोनेतिनेति" इतिवाक्यप्रयममुदाहरी ।। इहसहसाक्षेपमान्यस्यस्पसर्वस्थानुगदेपितदेवैकनसंगृहीतं ॥ वनवीनचित्य । पातमा.

·३२७ . सहनाक्षसण्डनम् प्यउदाहृतत्यासिद्धांतेऽपिसूत्रे मधोभिन्न प्रक्रमेणर्शयतीति कयनेनभिगमनमायकाया- थोशब्दघटिताना "अथातः । विदिशादयोऽअविदितात्" इत्यादीनांविषयवाग्यतयाऽमि- प्रायायायातहतियारयमपिचिंत्यते-कारणस्वधर्मा इत्यादि ॥ यद्यपीदेसिद्धतिसंमतं. तथाप्येकदेशिमतदृष्ट्याऽयंपूर्वपक्षः सूमेऽयोइत्यस्य मोदंतनिपातत्येनप्रगृह्यत्वादसंधिः । जडजीयेति ॥ अधिदैवतप्रकारनिषेधामाधमांणामध्यात्मप्रकारनिषेधानीधर्माणांचा- भा:प्रकृतये ॥ तलवकासास्येच विदितामदात् अविदिवानीवाचतदन्यदिरा- प्रकारकमिति स्पष्टएयोभयधर्माभारः ॥ द्वयापति ॥ वृहदारण्यके तुर्याध्यायेमूर्ता- मूर्तयामणाख्येतृतीयग्राह्मणे "देवापग्रह्मणोरूपे मूतचामूतंच" इत्युपगम्य इधिव्या- दिभूतगयंमूत बाबाकावारमूर्त मूर्तस्य कारणं आदित्यगतवयाश्यमा भगवरोमा भमूर्तस्यकारणंतत्रादृश्यमान.पुरुषइति अधिदैवतप्रकारेणपंचभूतान्युक्तानि । अथशरीरादि- कंमूर्त प्राणमांतराकाशश्वामूर्त तत्कारणेचाम्सदंतरपुरपोचेत्यध्यात्मप्रकारेगतान्युकानि एवमधिदेवताध्यात्मभेदेनद्वधासमष्टिव्यष्टिरूपाणिभूतान्युक्तवा "अथातआदेशोनेति- नैति" इत्युच्यते एतद्वाक्यमने वनोपनिपोगानुपदंग्याख्यायते "नह्येतस्मादिनिनेत्य. न्यत्परमत्लथनामधेय सत्यस्वसस्यमिति प्राणायैसत्यंतेपामेपसत्यं" इति ॥ इह एतस्मादित्यत्र अस्मादितिपाठांतरं ।। अथावादेश इत्यनाथशब्दोभिन्न प्रक्रमे पूर्वकार्य निरूपितं इदानीकारणनिरूप्यत इति ॥ अत.पूर्वोक्तरूपद्याद्धेतोल्पवयं हेतूकृत्यवा क्षादेश कार्याभ्यांज्ञाप्यत्यब्रह्मणउपदेशः नेतिनेति ॥ अन्नपूर्व वावशब्दस्यारधारणार्थ- तयापंचभूतात्मकेभूतांमूतेद्वेष्ववहह्मणोरूपेइतिमिद्ध्यापंचभूतकारकत्वमेवब्रह्मण्यापतति ॥ रसत्यकथनात्समायित्वेनतारन्मानत्वंचापतति रादिदंझमालेनिशब्ददयेननिपिप्यते ॥ इतिएवंप्रकारकंब्रह्मान एतापन्मानंचब्रह्मनेत्यर्थः । ननुकथमेनिश्चीयतइत्याशंकापरणाय न्यायायते । तत्रप्रथमसनेतिशब्दस्यार्थमाह "नह्येतस्मादिति" इति ॥ न ब्रहापंच. भूतप्रकारकंनभवतिहि । युक्तचैतत् यतएतस्मात् एव सुकानितानि नहिकार्यकारण- योरेक प्रकारोभवति तत्तदसाधारणधमांगांभेदात् ॥ द्वितीयंनेतिशब्दव्याचष्टे-"नेत्यन्य. त्परमस्ति" इति । ब्रह्मएतावन्मानमवति किंतु अन्यत् अधिकंपरंवलास्ति। तथाच कार्या- साधारणलौकिकधर्मविलक्षणधर्मकंसमवायित्वेऽपिका_दस्यधिकंचब्रह्मणोरूपंसिद्धं एवं रूपनिरूप्यनामनिरूपयति-"ससस्ससत्य" इति । व्याख्यानवास्येप्यांतरशंकावारणाय- नाम निर्वक्ति "प्राणावसत्यंतेपामेपसत्य" इति ॥ प्राणतीतिप्राणाःपूर्वोक्तकार्याणि वैनिश्चयेन सहानतुविवर्तरूपाः ॥ भयवातापूर्वोक्तरीत्यासद्रूपस्वाविद्रूपत्वाचप्राणा सत्यं ।। तेषांप्राणा- नामेपपरमात्मासत्यस्वरूपभूतइत्यर्थः । तदेतत्सर्वमुरसिकृत्यभायंप्रकाशेचीकृत्यानुघदं- नितनदौनप्रावित्यादिना ॥ श्रुताविति ॥ अपिशव्दायाख्येयसूत्रचनथेतियोतितं ॥ हियला. दित्यादि। अयंप्रकृतवाक्यस्यपरै समावितोोनूदितः । एतत्सदेहमिति । हियरमादित्यादिना- ऽन्यतास्तीत्यंतेनानूदितपरण्याख्यानरूपंसदेहमित्यर्थः ॥ अन्नप्रकाशेपरेपोनिधान्याख्यानानि अवतरणेसंगृह्यनामनिरूपणमयतारिततेष्वेकच्याख्यानमिहान्यताशसदेहं निराकर्तुनाम- निर्यक्तीत्युक्त-पूर्वयुक्तीति । पूर्वसूमोक्ततत्प्रधानत्वादियुतीनामित्यर्थः ॥ स्मार्यतइति ।

·३२६ मारतशक्तिसहितः प्राभलनः कृतः सतुब्रह्मसूत्राणांगुरुसन्निधावभ्यासाभावाद्मममूलकः सूनेत्ववैयोवितिहेतुरेवी- च्यते वैयर्यमाशंक्यावैयर्थ्यस्यानोपाद्यत्वेतुहेतुतानसंगच्छेत ॥ उपाधिसंबंधव्याख्यानंतु सुतरामसंगतं, सूत्रेपूर्वसूनेपुवातद्वोधकपदगंधस्याप्यभावात् ॥ असत्संमतार्थस्तु पूर्वरूप- शब्दस्यव्यवहार्यपरत्वेप्रकारावदित्युत्यैवलभ्यते ॥ यथाप्रकाशोऽरूपवान् येनप्रकारेणा- व्यवहार्यः तथाब्रापि इति ॥ तेनव्यवहार्यत्वकोटिरादेवसिद्ध्यति प्रकाशस्यतथात्वात् सौत्रहेतोरपितथैवसंगतेश्च ॥ नापिप्रकाशस्यांगुल्यादिसंबंधेनरूपंभियते भास्वरशुक्लत्तयै- वप्रतीतेः ।। अजयक्रादिभावस्तु नरूपं ॥ किंच अंगुल्याधुपाधिसंबंधात्तप्जुवक्रादिभावं प्रतिपद्यमानेपुतद्भावमिव प्रतिपद्यतइत्येतावदध्याहारगर्भव्याख्यानावसूत्रकाराभिप्रायः सूत्राक्षरतोननिश्चतुंशयः ॥ यत्तु भोपाधिकाश्चधर्मानवास्तवाइत्यादि तत्रपृच्छामः धर्माणां तूपाधिकृतत्वादवास्तवत्वंबूपे परमपाधेः केनकृतत्वादयास्तवत्वं घूयाः ॥ उपा- ध्यंतरेणेतिचेदनवस्था तस्सानौपाधिकत्वेतूपाधिसंबंधोवास्तवएवेतिसधर्मकत्वं तदवस्थं नहिप्रकाशस्यांगुल्यादिसंबंधोनवास्तवः ॥ तथासतिलाघवाद्धर्मानेववास्तवान्कुतोगदूषे ॥ परस्योपाधिसंबंधश्वभाष्यप्रकाशे नविलक्षणरवादित्याद्यधिकरणेपुविस्तरेणनिराकृतः ॥ नच त्वद्गीत्याप्येकदेशिमतेपूर्ववद्वेतिकादाचिकत्वाद्धर्माणामोपाधिकत्वमापततीतिशक्यं धृत- द्वत्वादोकादाचित्केप्यौपाधिकत्वाभावात् ॥ तर्हितक्कथंपूर्वपक्षसिद्धांतावित्यतमाहुः ॥ अम्मन्मतेचेत्यादिना ॥ श्रुतिविरोधइति ॥ अस्याः श्रुतेः "अप्राप्यमनसासहे" त्यनेन- विरोधः । चकारात् "तंत्वोपनिपदं । यतोवाचः ।। प्रत्यगात्मानमैक्षत् ॥ नचक्षुपापश्य- तिकश्चनैन" इत्यादीनांविरोधः ॥ स्थापयितुमिति ॥ यथानापयातितथानिरोदु । प्रति- बंधकामावइति ॥ प्रतिबंधकंतुमेघादिकंदाष्र्टीतिकेतत्स्थानेगुणमयीमाया, नाइंप्रकाशःसर्व स्ययोगमायासमावृत इतिवाक्यात् ॥ अनसूबाथैघनोयथार्कप्रभवोऽर्कदर्शितइत्याधुपह- णमप्यनुसंधेयं ॥ ईश्वरसविधानइति ॥ सविधानमाविर्भावः तनहेतुस्तु तत्रैवपादे (सू० २३) तदव्यक्तमित्यधिकरणे स्फुटः ॥ अलौकिकाएयेति ॥ पाणिपादादिनिरपेक्ष मादानगमनादिकमलौकिकमेय ॥ अपाणिपादइतिनुश्वेताश्वतरवाक्यं ॥ एवं क्रियादेरलीकि- कतायोधकानि "भासीनोदूरंव्रजतिशयानोयातिसर्वतः । कस्तेमदामर्ददेवमदन्योज्ञातुम- ईति" इत्यादीनि कठादिवाक्यान्यपिस्मर्तव्यानि ॥ सन्निधानयतैयव्यवहार्यतयास्वान्यस्यज्ञा- नयोग्यतानिषेध कठवाश्येयमेनदर्शितः ॥ श्वेताश्वतरवाश्येऽपि नचतस्यवेत्तति लौकिक- विधयावेदननिषेधः ॥ इमेतस्यव्यवहार्यत्याध्ययहार्यत्येकेनोपनिषत्ततीयखंडादौचस्फुटेस्वे- म्याग्रह्मणिप्रादुर्भूतएवामिवाय्यादिदेवानामपि दर्शनस्पर्शनव्यवहारतिरोधानेवन्यवहार इति ॥ अतएवचतुर्थसंहविद्युतोविद्योतनंप्रकाराविशेषएवतनदृष्टांतितः ॥ तस्मात्प्रकाशय- सूग्रस्योक्तएवार्थः । नहित्यदमिमतदृष्टांतोदेशाप्पलि ॥ अथ (म० ३ पा० २ २० ७) "दर्शयतिचायोमपिस्मर्यते” इतिस्त्रस्यपरोक्तायेंदूपयंतः सिद्धतिऽपमाहुः-यत्तु औपाधिकाइत्यादिना ॥ अग्मिन्सूने सहस्राक्षे "अपिच स्मयंत" इनिद्वितीयचकारपाटस्तु- ममादात् ॥ अनवशांकरभाष्ये "मयातमादेशोनेतिनेति" इतिवाक्यप्रथममुदाहृतं । रहसहलातेस्वभाव्यस्थस्यप्तर्षम्यानुगदेपितदेवैकंनसंगृहीतं ॥ तग्रमीजचिंत्यं ॥ परंतदा- ·दर्श ॥ ३२८ मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः गीतात्रयोदशाध्यायेस्पर्यते क्षेत्रत्वादित्यादि ॥ इदंतध्यायपर्यालोचनैस्फुटमेवेतिनमा च्यते ॥ अस्यापिसूत्रस्यप्रकाशोभायंचोपयुक्तमात्रमनूदितमितिध्येयं ॥ सिद्धमिति ! कारणेकार्यधर्मामावएवैकदेशिमतेऽपिसिद्धोनतुब्रह्मणोनिर्विशेषत्वमितिभावः । यतिचश्रुतिरित्यादिउपशांतोयमात्माइत्यंत । तन्नविदिताविदितवाक्यंतु तदुमयभिन्नत्वमेव वदतिनतुविशेषानिपेधति अथान्यत्वादिकथनमुखेननिषेधतितदालौकिकानेवनिषेधति तावतैवचारितार्थ्यात् नतुस्वरूपात्मकानपि ॥ तथाहि इदहिवाश्यकेनोपनिषत्स्थतन्त्र "केनेपिर्तपततिप्रेषितमनः" इत्यादिना मन.प्राणवाक्चक्षुभोत्राणांप्रेरकाक इतिप्रभस्य "श्रोत्रस्यश्रोत्रमनसोमनोयत्" इत्यादिनासर्वेपांतेषांप्रेरकत्वंसर्वाधिदैविकत्वंचोक्या "नतनचक्षुर्गच्छतिनवाग्गच्छतिनोमनोनविनोनविजानीमोयथैतदनुशिष्यादन्यदेवतद्विदि- वादयोभविदितादधिहतिशुश्रुमपूर्वेपायेनस्तद्व्याचचक्षिरे" इतिपठ्यते ॥ अनपरांचिखानी- त्यादिश्रुत्यापराचांचक्षुरादीनांतत्राप्रवृत्तिमुक्त्वा ततएवयथाशिघ्याणामनुशासनस्यात् ताः शवेदनविज्ञानयोरभावः प्रतिपाद्यते ॥ कथमेतदित्याकांक्षायां अन्यदेवेत्यनेनजडेभ्योजीचे- भ्यश्चकैलक्षण्यंबोध्यते ॥ अधीत्यनेनअन्यत्वंचसर्यताधिक्यरूपमितिदर्यते ॥ सर्वया- वागाद्यगोचरत्वेऽनुशासनाभावशाखानर्थक्यमनिर्मोक्षथापयेतेति तद्वारणायब्रह्मविद्वागा- दिविषयत्वं चोग्यतेइतिशुश्रुमेत्यनेन ॥ अग्रेच “यद्वाचानभ्युदितयेनवागम्युद्यते" इत्यादिवाक्यपंचके प्रथमचरणेलोकविदितधर्मप्रतिषेधपुरःसरंद्वितीयचरणेलोकाप्रसिद्धा धर्मानिरूप्यते ॥ द्वितीयखंडेच "त्ववेत्थब्रह्मणोरूप" इतिस्पष्टमेवरूपवत्त्वमुक्तमतोलौकि- कमनादिभिरिदमित्यमितिनिर्णयस्याभावएवततात्पर्य ॥ तृतीयतुर्यखंडयोश्चस्पष्टमेवदेवा- नांभगवदनुग्रहेण तत्स्वरूपोपलंभादिकमुक्तं ॥ अतउपक्रमोपसंहारवलादप्रष्टतविशेषत्वमेव सिध्यतिनतुनिर्विशेषत्वं तदीयमाप्यस्य यतोवाचइति वाक्यमपिपूर्वमक्षरानंदस्याप्रजाप- त्यानंदाच्छतगुणत्वमुत्तवापरानंदस्यागणितत्वंवोधनायगणनासाधनवाननसयोरप्रवृत्तितत्र- योधयतीति लौकिकममाणैरेवब्रह्मणइदमित्यतपानिर्णयामायेपर्यवस्यतिनतुविशेषासिपे- धति ॥ अतोऽनिरुक्तवाश्यसमानार्थकं भवचनतः प्रवचनवाश्यमपिलौक्किममारिद- मित्यमिति निर्णतुमशक्यत्वाभिप्रायमेय लौक्किसर्वधर्मराहिल्यादेवोपासत्वसिद्धः ॥ किंदशंकरभाष्ये "याकलिनाधगद पृष्ट समवचनेनैवग्राहाम्रोवाचेनिधूयते । सहोयाचा. पीहिभगोयदोनितृष्णांचयभूवतद्वितीयेवातृतीयेवावचनउवाचबूम खलुरवतुनविज्ञानासि उपशातोयमात्माइति" एवंपठ्यते भगत याइत्यमेवाई• अधीहिमगोग्रत्यय अघीहिमोइत्यादिरूपेमहतिपाठभेदेमूलचित्य ॥ मसत्तासदुच्यतइतिगीतागक्यमपिन्या- पृतयोस्यूलसूक्ष्मयोरेवनिषेधकमितिलौविकनिषेधपरमेय ॥ सर्पतःपाणिपादांसमित्यादि- नाहादिसर्षस्याधिष्ठितमित्यतेन मनिमयास्यकदंवेन रायानिश्चयात् सर्पभृत्यगुणभोक्तृत्व- भूतभर्तृत्वप्रसिष्णुत्वमभविष्णुत्वतर्यप्रकारकत्यादिविशेषाणास्पष्टतयाश्यनात । होया. पिकिमपिनहिसर्षत पाणिपादादिकंभपात्वादिसमानाधिकरणघावादिविशिष्टस्टमसास्पष्ट मेवसद्धांणामीकिकरर ॥ मापापेतियारयमपिमर्षमूतगुणयुक्तदर्शननिषेधामिप्राय- मितितीवरफुटनीनिनसायल्पवाय ॥ किंपनियंपायामुरीमता । मूदाजन्मनि जन्मनि ।

·सहस्राक्षखण्डनम् ३२९ माययाऽपहतज्ञानाइत्यादिवास्याययान्यथाप्रतीतिरसुराणामेवोचितानतुनारदादीनांमहा- भागववानो मायामेतांतरतिराइ तिवास्यात् ॥ मतलाशानामुपयनुग्रहंकृत्यापुनरधिक- माययान्ययाप्रदर्शनसंगच्छेत ॥ तस्मातश्चगुणेशभूतगुणैः प्राकृरागुणे युक्तराया. पूर्वदर्शनमेवमायिकं ॥ अतएयमामेवंभूतगुणयुक्ततयाज्ञातुंत्वनाईसिकित्वलौकिकस्वाभिन्न- गुणकंज्ञातुमर्हसीत्युक्तं ॥ यत्तु उपासनार्थमेवमायिककरादिकल्पनेतितदप्येतेननिरन्तं, उपासकानांदेवानांतत्प्रतीत्यसंभवात् ॥ किंचासौग्रवादपीदमनुपादेयं ॥ नानैवसूत्रपु- माहकमेकमप्यधिकरणमस्ति ॥ यदिसूत्रकृत्तथाभिषेप्यत्तर्हिस्वप्नसृष्टाविवतत्करादौमाया मानतामनस्फुटमेवावक्ष्यत् ॥ अधिकंप्रकारामहस्तादायवधेयं ॥ एतेन यत्तुउपासनार्थमित्यस्यखंडनादिकमपास्तमः अप्रत्यक्षेऽप्या- काशेतलाद्यध्यासाचेत्यप्यसंगतं भाकाशस्यप्रत्यक्षत्वात् ॥ अनावका शोविद्यते अवस्थातव्यमिति लोकव्यवहारः । नचाकाशंसाक्षात्करो. मोतिप्रतीत्यापत्तिरितिवाच्य; भवकाशंसाक्षात्करोमीतिप्रत्यक्षस्येष्ट- त्यात् शाम्बानुमित्यादेरभावेऽपि अवकाशामिलापस्तस्यमत्यक्षत्वंग- मयति एतेन (अपरोक्षे अभिलापनियमेप्रमाणाभावात् स्वर्गाद्यभि- लापाभावप्रसंगाच्चे) त्यादिकंप्रत्युक्तं ॥ तादृशनियमानंगीकारात्स्व- गीदौशब्दादिनाशातेभिलापसंभवात् ॥ चाक्षुपमानउद्भूतरूपस्यहेतु- त्वमितिनियमस्तु नसंभवति, अभावचाक्षुपेव्यभिचारात् । नचतत्रा- पिस्वाश्रयविशेषणतासबंधेनरूपमस्त्येतिकुतोव्यभिचारइतिवाच्य; विशेपणतायावटपटादिनिष्ठाया किंचित्संबंधावच्छिन्नायाएवदर्शने- ननिरवच्छिन्नविशेषणतायामानामावात् अभावेसतिविशेषणतासं- बंधस्वीकारेतदवच्छेदकसंबंधस्यान्यस्यवक्तव्यत्वापातात् किंचपरं- परयारूपस्यप्रत्यक्षहेतुत्वस्वीकारे अत्रापिप्रभादिनिष्टरूपस्यस्वस- मवापिसंयोगसंर्वधनसत्वात्ताशनियमविरोधोद्भावनस्यासंगतत्वा- पत्तेः॥ यदपि (यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्मसर्वप्रत्ययवेद्येऽस्मिन्ब्रह्मरूपेव्य- वस्थितइत्यादिश्रुतिस्मृतिभिब्रह्मण प्रत्यक्षत्वनिश्चया) दितितदपिन- प्रश्तोपयोगिनहिशाखापद्रह्मप्रत्यक्षमित्याक्षेपे तादृशप्रत्यक्षत्वकथनं योग्यतस्यानुपयोगात् यदिशाखावद्ह्मप्रत्यक्षमित्यभिप्रेतंतदाश्रवणा- दीनांव्यर्थतास्यात् शास्त्रवैफल्यंच "परांचिखानिव्यतृणत्स्वयंभू". रित्यादिश्रुतिविरोधश्च नचताहशीश्रुतिनिरपाधिकब्रह्मशानाऽभावं संसारिणामाहेतिवाच्य; निरुपाधिकब्रह्मण्येवारोपस्यत्वत्संमतत्वेन- तादृशानाभाव आरोपासंभवात्।नहित्वन्मतेज्ञानिनामस्त्युपासना- धिकार येनतेपांतज्ज्ञातमित्यारोपासंभाव्येतकिंतुसंसारिणामेवतेपां- मा.प्रा.४२ ·३३० मारुतशक्तिसहितः प्राभक्षनः चतदशातमित्युपासनार्थधर्मारोपइत्ययौक्तिकमेव (उपहितस्यत्या- ज्यत्वेइष्टापत्ति) रित्यप्यसंगतं त्वत्सिद्धांतउपहितस्यत्यागाभावात् महावास्येषुभागत्यागलक्षणायाःसोयंदेवदत्तइत्यादिवत्सिद्धांतितत्वे. नोपाधिमानत्यागेतात्पर्यात् । नहिजहल्लक्षणाखीक्रियते येनोपहित- त्यागइष्टःस्यात् अतएवशासाचंद्रदृष्टांतोपिविषमः शाखावद्विशिष्टत्या- गासंभवात् । ननुउपास्यस्पत्याज्यत्वश्रुत्यैवोक्तं तथाचश्रुति यन्मनसा- नमनुतेयेनार्मनोमतं । तदेवब्रह्मत्वविदिनेदं यदिदमुपासतइतिचेन्न तादृशश्रुतिभिरुपास्यनिषेधाप्रतिपादनात् । पूर्वार्द्धनयत्प्रतिपादितम- नोवृत्त्यविषयःमनआदिनरयित तदेवब्रह्मत्वविद्धि नेदंप्रेयत्वेनावुभू- यमानंजीवात्मादिरूपनविद्धि यत्प्रेरकतत्किमित्यताह यदिदसच्चि- दानंदाकारंउपासतेवैदिकोपासकाइति । तदर्थः अनुपास्यत्वेऽभिमते- तुद्वितीयेदंकारनवदेदेव नेदयदुपासतइत्येतावतैयचारितार्थ्यात् केव लमनसाऽलभ्यत्त्वान्मनसानमनुतइतिसंगतंकिचउपास्यस्याब्रह्मत्वेत- ज्ञानोपासनादिभिश्चित्तशुद्धिरपित्वदभिमतानस्यात् । नचचित्त झौशास्त्रेणतदर्थतथाप्रतिपाद्यत्वंहेतुर्यथाप्रापंचिकचांद्रायणादिभिर्नि- कामतयासंपादितरपिचित्तशुद्धिरितियाच्यं, शास्त्रंहिब्रह्मोपासनया- फलंप्रतिपादयति उपास्यस्याब्रह्मत्वेकथतदुपासनाञ्चित्तशुद्ध्यादिक स्यात् । नयचांद्रायणंचांद्रायणत्वेनाचरितंफलायालभवति तस्मादु पास्यस्यब्रह्मत्वमेवश्रुतिसंमतमिति ॥

·- सहस्राक्षपण्नम् कर्मधारयस्पैरोधोनीतरपुरसमभावगाचम्यमेवारामा ॥ यथ (अप्रत्यक्षेप्याग सलायायामाये) ति-ता; भामाशपमनोगोघरत्यनम्याहापरवात् ॥ भन्यथानीएमिद- गगनमितिभ्रमोपिनस्यात् प्रमंपन्यधिष्टानमामान्यज्ञानम्यारणरगर सारापराये गगगम्य विषयतयाऽवगाहाय॥धारामत्यातुनील मित्ययायेगननुनीरंगगामिनि ॥ इदंचगग. नशानभनुमित्यादिम्पत्ताभान्मासप्रत्यक्षम्पमेवमंतम्य विचारपाारूपेणाप्यारा- प्रत्यक्ष, अन्यथामाशीयमितापभिगोनभयेत् ॥ नामाशोमतांतरेकागदौतमंषि- मुमर्हतिनदिइयतमायः कल्प्यः नीम्पायामपितम्यागकाशात्मनाप्रत्यक्षांगीति. रापिगहन्यापादाकारास्पैवरादंगीरिया यस्तुतवाधिकारसमन्दिरमहीधरपंदरदरदु- दुमियीणापणायपाद्यमनिपु महापनितान्दानुभवादयसागवारगम्येन पचारतम्यानुभ- याचाराशमामानरूपएबगियाति नीरूपः तस्याः शब्दगुणकपाभागन् "प्रनिनिर्वि- पन्छन्द" इतितारकरप्पंगीमराय ॥ सनु (अपरोसंशमिलापनियमेप्रमाणाभागम्यगां- पमिरापाभागप्रमंगाये) नि-सस; ज्ञानएराभिरापनियमः बीवियतनत्यपरोक्षमाग्रे ॥ महतभरकाशानंचनानुमितिः हेसोस्तव्याप्तिानपक्षधर्मशानादशाभारात् ॥ नापि- शान्दं प्रवणाजन्यत्मायारादिजन्यत्वाय नाप्युपमित्यादिस्सं प्रमाणांतराणांप्रत्यक्षादिपुग्नि- प्यांतभावस्यसरियपातंजलकाणादादियहुवादिसमतापात् साश्यज्ञानायऽजन्यत्याच ॥ भतःपरिशेपा प्रत्यक्षमेन ॥ तस्याप्यनूरी कारवज्ञातस्यादवकासाघमिगपउठियेच ॥ स्वगांदिकंनुशम्दारिमानांतरानगतमितिनतत्राभिरापोरछेदः ॥ भग्रसहसाक्षेऽमिलाप यत्तु उपासनार्य धर्मारोपइल्लयौफिकम् नहिशावासप्रत्यक्षं यस्मितरत्यतीधर्मारो. प्यते इत्युक्तम्-तन; प्रत्यक्षारोपेऽधिष्ठानस्य प्रत्यक्षलापेक्षायामपि परीक्षारोपे तदभा- वात् ॥ आरोपस्य प्रत्यक्षात नियमे प्रमाणाभावाच ॥ अप्रत्यक्षेऽप्यावासे तलायध्यासाय ।। यत्तु अवकाशरूपेण वस्तुसामदेिवतस्य प्रत्यक्षत्वम् अन्यथाऽवकाशाद्यभिलापोच्छेद- प्रसङ्गादिति-तम, अपरोक्षेऽमिलापनियमे प्रमाणाऽभावात्म्बर्गाधभिलापाऽभावप्रसज्ञाय ।। आकाशं साक्षात्करोमीत्यप्रत्ययात् भानपत्यामीतिप्रत्ययाच चाशुपमानउद्भूतरूपस्य हेतुत्वमितिनियमविरोधाच यत्साक्षादपरोक्षाय सर्वप्रत्ययवैद्येऽस्मिन्नामरूपेष्यवस्थित उत्सा- दिश्रुतिस्मृतिभि अस्तिघटः इत्यादिसप्ताद्यवगादिप्रत्यक्षेणच ग्रह्मणः प्रत्यक्षत्वनिश्चयाच ॥ परायिखानित्यतृणखयमन्तस्मात्तस्मात् परापश्यतिनान्तरात्मनिति निमाधिकप्रमशानाs- भावंससारिणामाह अतएवोत्तरम-वधिद्धीर प्रत्यगात्मानमैक्षदिति । प्रत्यगात्मदर्शनमेवसाधन विशेषसाध्यमित्याह ॥ यत्तूपहितस्य त्याज्यत्वेन पुत्रादिवत्यागापत्तिरिति ॥ तत्तु इष्टापत्या परिहियते ॥ अतएव नेदयदिदमुपासते इतिसगतम् ॥ कथंतर्हि तज्ज्ञागेन वितशुद्धिरन्यथा प्रापचिवज्ञानेनाऽपि चित्तशुदि.स्पादितिचेचित्तशुद्धी मध्येयस्योपहितत्वाभाव ; प्रयोजकतया खीक्रियते प्रमाणाभावात्, किन्तु शास्त्रेण तदर्यतया प्रतिपाद्यत्वं तदिहाऽस्तितहिं पर्यन- चित्तशुद्धिः स्यात् शानप्रतिपाद्यमेवहिफलं कर्मणामुपासनादीनांवक्तुमुचितं नतुयौक्तिरम् ।। अतएवच प्रापचिकवान्द्रायणादिभिर्नियामतया सम्पादितरपि चित्तशुद्धिरिति सक्षेपः ॥

·રરર मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः इतिवक्तव्येऽमिलापइत्येवमुहुरुक्तिस्तुलेखादिप्रमादः ॥ यत्तु (आकाशंसाक्षात्कोमीत्य- प्रत्ययादि) त्यादितदपिरभसभ अवकाशंसाक्षात्करोमीतिप्रत्ययात् ॥ अवकाशनपश्यामी- त्यप्रत्ययाच ॥ सचाकाशानतिरिकइत्युक्तंमार ॥ किंच चंद्रिकानिर्मलितमाकाशंपश्यता. दृशं पश्यामीत्यादिव्यवहारादाकाशप्रत्यक्षमसंदिग्धमेय ॥ अतएवश्रीभागवते (स्कं. १० अ० १७ वा०२० श्लो० १४) खं शोभेतनिघमित्यादौतयाक्षुपवण्यते शोभायाश्चक्षुर्मा- ह्यचात् । एवंअनापसंथेवपिसमिनजलंजलमिवखं इतिकुवलयानंदस्थोपमेयोपमोदाहरणे ॥ जलमिवाफाशनिर्मलदृश्यतहतिवर्ण्यते ॥ कालिदासोऽपिरघुवंशे (स० ३ श्लो० १२) पति.प्रतीत.प्रसवोन्मुखी प्रियांददर्शकालेदिवमश्रितामिवेतिगगनचाक्षुषवर्णयति ॥ घटपर्प- रोपिस्वखंडकाव्ये-मेघावृतं निशिनभातिनमोवितारं इतिवदेवनिरूपयति ॥ मेघावृत- त्वादात्रौप्रत्यक्षंनभवतीत्युक्त्यातदनावरणेदियाचप्रत्यक्षंभवतीतिलभ्यते ॥ एवमन्यत्रापि प्रामाणिकप्रयोगा प्रेक्षणीयाः ॥ यस्तुचाक्षुपमात्रउद्भूतरूपस्यहेतुत्वमितिनियमटक्कः सन- संगच्छते; संयोगादिचाक्षुपेकर्मजातिचाक्षुपेचव्यभिचारात् । नचसमवायस्वसमवायिसम- यायान्यवरसबंधेनरूपयत्यंनियामकमितिवाय; समवायानभ्युपगमात् रूपचाक्षुषेव्यभि- चारानपायाच ॥ नचदन्यचाक्षुपमा प्रतिहेतुत्वंकल्प्यतइतिवाच्यं चाक्षुपमागइतिस्वो- क्तियाधात् तार्किकसंमतद्रव्यच्यवस्थायास्त्वयानिरालाच ॥ धूलिपटलाकर्पिचक्रानिलाका- रादिचाक्षुषेष्यभिचाराच ॥ भद्दानुयायिनात्वयातमसिद्व्यतायाः स्वीकारेणतयाक्षुपे- व्यभिचारोपिविचार्यः, तत्ररूपोद्भवानुद्भवयोनिर्णयशरणत्वात् अत.पूर्वोक्तप्रतीतियलेना- तरिक्षप्रत्यक्षस्पप्रत्याख्यातुमशक्यतयालाघयान्मूर्तचाशुपंप्रत्येवोद्भूतरूपस्यहेतुत्वमास्थीयतां सामान्यतस्सदुक्तिनियमांगीकारेऽभावचाक्षुपेयभिचारोपिमूलेदर्शितः ॥ नचतत्रापिस्वा- श्रयविशेपणतासबंधेनरूपमस्त्येषेतिवाच्य; अनपच्छिन्नविशेषणतायाअसभवात् । अंबरेम- दिराणांतिमिरादेवाभावचाक्षुपेतेनसबंधेनापिरूपस्याभावाच ॥ कथंचित्तन्त्ररूपसाधनेऽत- रिक्षचाक्षुपमप्यक्षुण्ण; अतिरिक्ताभाववादेप्यभावप्रत्यक्षस्याधिकरणप्रत्यक्षापेक्षत्वाच ॥ मचनियमशरीरेभावचाक्षुषमात्रइतिकल्प्यं; पूर्वोक्तदोषानपायात् भाननिर्वचनानुपपत्तेः स्वयमेवतृतीयश्लोकविवरणेभवतावतारणाच । तसादाकाशंमानसचाक्षुषप्रत्यक्षविषयताया- मनपायात्तत्रास्तुमायिकनीलिमादिप्रतीतिर्नतुत्वदभिमतेसर्वधानिविशेषेब्रह्मणिविशेषारोपः कथमप्युपपद्येत ॥ यत्तुयरसाक्षादित्यादिनिश्चयाञ्चत्यंते तदपिनप्रकृतोपयोगि ॥ दृष्टांतेशा- सारंधत्योरुभयोस्तुल्यं प्रत्यक्षम्। किंतुशाखायामरुंधत्यवस्थानाभावेऽपितप्रसाऽऽरोप्यते ॥ प्रकृते चारुंधतीवद्धर्माएवोपासकाना प्रत्यक्षविषयानतुशाखाबद्रहोतिदोषमापादितेवहाणो. ज्ञानिप्रत्यक्षताबोधकश्रुत्यादेरनुपयोग ज्ञानिनामारोपकत्वाभावात् ॥ इंक्षणश्नुत्यादेरहमि- स्यादिप्रत्ययपरत्वादरेपिनब्रह्मणश्चाक्षुपादिविषयतातत सिध्यति । धर्माणांतुतद्विपयत्वंसि- दुमत वाखारुन्धतीवनारोपः सभवति ॥ आविर्भावतिरोभावानंतीविन पनायविका- रान्स्वतंत्रान्मन्यमानस्यतरमतेउत्सत्यनंतरंमवन्धटादावस्तीतिप्रत्ययोपिभावविकारतयानव- मप्रत्यक्षसाधकोभविष्यति ।। यदिधशाखावदारोप्यमाणधर्मवद्वातस्य प्रत्यक्षत्वमेयोक्तश्रुत्या- दिनाबोभ्यत इतिस्वीकुर्यासात्मदर्शनस्यस्वत.सिद्धतयात/श्रवणादिसाधनोच्छेदस्ताहा.

·सहस्राक्षखण्डनम् ३३३ हकगुरुशाखादीनांवैफल्यंचापयेत ॥ तथाचार्य-शायरभाप्यादिप्रसिद्धभामागमः || मर्क चेन्मधुविदतकिमर्थंपर्यतंयजेत् । इटस्वार्थस्यसंसिद्धाकोविद्वान्यामाचरेदिति ॥ अपं.चे- दितिपाठेभकोग्रहकोणतियदंति ॥ एवंचसाक्षात्कारफलकोपासनानामप्यनुपयोगात्कृत- तदर्थधर्मारोपइतिकल्पनयाऽपि ॥ किंग्रहाणासर्यप्रत्यक्षत्येऽधोक्षमशब्दयाकोपः "परा- घिसानियतृणत्स्वयंभूनस्मात्पराइपश्यतिनांतरात्मन्" इतिकदतुर्यथलीस्थवाक्यविरोध- श्वस्यात् ॥ पदर्थस्तुपानींद्रियाणिपराश्चिपराअतिगच्छंनीतिपराशि ॥ यतःस्वयंभूः परमेश्वरः व्यतृणत् स्वसाक्षात्कारशक्तिहरणेनतानिर्हिसितवान् ॥ तस्मात् परायहि मापं- चिकविशेषानेवजीवन्तैःपश्यति ॥ नअंतरात्मन् परमेश्वरेस्थितविशेषांतदभिग्नान्पश्यतिन संशइत्यादिश्रुत्यंतरम्तस्यादृश्यत्वात् ॥ अंतरात्मन्परमात्मानमेग्नपश्पतीत्यन्ये। एवंचतद्ध- माणामारोपितत्वंतस्यदायावत्प्रत्यक्षत्वचेत्युभयमपिविरुद्धम् ॥ अतएव "कश्चिद्धीरःप्रत्य- गात्मानमैक्षदास्तचक्षुरमृरात्यमिच्छन्" इतितदुत्तराईकश्चिदुर्लभःधीर योगादिसाधन- दुःखसोट्दानदी प्रतिस्रोतोवाहयितुमिवेद्रियाण्यंतर्मुसानिकर्तुसमर्थःप्रत्यगात्मानंबलीयो. परंवहरऐक्षत् प्रागीक्षितवान् इदानींपेक्षते ॥ यमातचक्षुःपुनःप्रातभगनदनुभवशक्ति- कत्वादलौकिकचक्षुष्काभगवत्प्रवेशलक्षणमोक्षंचेच्छन् इतिसर्यप्रत्यक्षाविषयत्वमेवढी- क्रियते ॥ मत्रप्रत्यगात्मपदस्यनिरुपाधिकब्रह्मपरत्येत्वावृतचक्षुरीक्षणीयतयासविशेषत्वा- पत्तिः, त्वन्मतेदर्शनातिरिक्तमोक्षाभायासदीक्षकस्यामृतत्वेच्छाविरोधश्चस्यात् । किंच- शासायामिवारोपोनिरुपाधिकब्रह्मण्येवोपाधिभूतधर्माणांत्वयाबायोनतुसोपाधिके; भना- रोपितोपाधेरेवासंभवात् । यदिचोपासनाधिकारिणांसंसारिणांनिरुपाधिकमप्रत्यक्षतदोक्त- दोपस्तदवस्थएव; 'मद्भक्तिलभनेपरां मात्मारामाशमुनय' इत्यादिमानसिद्धायाज्ञानोत्तरपर- भक्तस्त्वया-नंगीकारेणतत्साक्षात्कारिणांज्ञानिनामुपासनानुपयोगात् उपासनापेक्षाणांसा- क्षात्काराभावाच ।। एवंचोपासनाएवनिविशेषवादे उचिोरन् । एतेनपरांचिखानीत्यादि- साध्यमित्याहेत्यंतनिरस्तं ॥ यचयापहितस्येत्यादि इति संगतमित्यंतंतदप्यसंगत; तथा- सतिपुत्रादिजियेश्वरेपिवैराग्यमेवमुमुक्षोःकर्तव्यतयात्वन्मतउपदिश्येत, नतूपासनाध्याना- दयः ।। नचतत्वमस्मादिनातस्यहेयत्वसिद्धिःशक्या; तत्रभागत्यागांगीकारादुपाधिमात्रस्य- त्यागसिद्धेवशिष्टस्यत्यागासिद्धेश्च ॥ अतएवचंद्रवनिर्गुणस्यज्ञानायशाखाबद्दर्शि तमुपहितं. विशिष्टेनत्याज्यतहतितस्सिसंदीयमानःशाखाचंद्रदृष्टांतोपिमहावाक्यविरुद्धः ॥ प्रसात- स्यहेयत्वांगीकारेहेयस्वावचनाचेतिसूत्रन्याकोपः ॥ नापिपुत्रेपणाविशेषणादेरिवेश्वरेष- गायाभपित्यागयोधककिंचिदपिवाक्यमस्ति यदिवापिवेदेषुताशार्थकंवाक्यमम- विष्यतिर्हिसर्ववेदज्ञआचार्यस्तथासूत्रयिष्यत् ॥ "तदेवब्रह्मत्वं विद्धिनेदंयदिदमुपासते" इतितलवकारवाक्यस्यतुतत् निर्विशेषमेवमहत्वंजानीहि नेदं यत् उपासका उपासत इत्यर्थोनभवनि तच्छन्देननिर्विशेषपरामर्शायोगात् ॥ किंतु “यद्वापानम्युदितयेन वागम्युद्यते” इत्यादी "यत्प्राणेननप्राणितियेनप्राणप्रणीयते" इत्यंतेपूर्वार्धपंचकेयच्छन्द- द्वयेनोक्तमेवतदापरामृश्यते ॥ तच्चवागादोद्वियबलागम्यवाडानश्चक्षुःश्रोत्रप्राणानपेक्षतया- ऽभिवादनमननदर्शनश्रवणपाणनकर्तृ वावामनभादिकर्मकामिवदनमननादिकसर्वप्रेरक ॥

·३३४ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः चसविशेषमेवपूर्वमुक्तं ॥ अतःप्रथानेदंशब्देनसंनिकृष्टस्यवागादेःप्रेर्यस्यैवपरामाउचितोन तुशवलस्य अप्रकृतत्वात् ॥ तावकार्येचद्वितीयमिदंशब्दनैश्यूयादतोमूलोक्तएयवाफ्यार्थः उपास्यस्याब्रह्मत्वेचतदुपासनध्यानादिनाचित्तशुद्धिर्नस्यात् उपहितत्वस्यमायिकत्वात् ॥ श्रथमायिकस्यापितस्योपहितत्वाभावश्चित्तशुद्धावप्रयोजकश्चेन्मायिकविशेषयुक्तपुत्रायुपास- नध्यानादिनापिसाकुतोनस्यात् अधिष्ठानस्यशुद्धस्योभयत्रसौल्यात् ।। मायिकविशेषाणांमोह- कत्वमितिचेत्तदप्युभयत्रतुल्यं ॥ अथाविशेपेपिशास्त्रबलात्तदुपासनादितः फलंचांद्रायणा- दितइवेतिचेचांद्रायणादिफलमदस्त्वीश्वरएवफलमतइतिन्यायात् ॥ नतुजडंचांद्रायणादिकं तद्विधायकशास्त्रंवास्वतःफलंसमर्पयति ॥उपहितस्यापिमिध्यात्वेतदुपासनादिफलंक समर्प- येत् ? नतावदीश्वरः, अब्रह्मत्वात् ॥ नापिस्वयमेवोपासनादिकं, उक्ताधिकरणविरोधात् ॥ भतःकथंचित्तशुद्धिःस्यात् ॥ किंचशास्त्रंब्रह्मोपासनातएवफलंबोधयति "तन्महइत्युपासीत महान्भवती" त्यादौनत्वब्रह्मोपासनया ॥ नह्यचांद्रायणचांद्रायणतया आचरितनिष्काम- मपिचित्तशुद्विहेतुर्भवति। अस्माकंनुचांद्रायणादिकमपिब्रह्मरूपमेवनतुमायिकमितिनाम्मान प्रतितथावक्तव्यं, किंच "तंयथायथोपासतेवदेवभवति" इतिबृहदारण्यकादिपुब्रह्मणएवतत्त- दुपास्यरूपभावःश्रूयतेऽतोप्युपास्यस्यनाब्रह्मत्वं ॥ एतेनकथतीत्यादिसक्षेपइत्यंतमपास्तम् ॥ यत्तुपाण्याद्यभावे आनंदमात्रपाण्याद्यभावःकैमुतिकन्यायसिद्ध- इत्यादिप्रलपितं, तत्तु पूर्वोक्तश्रुतिस्मृत्तिविरोधादुपेक्ष्य, श्रुतेर्मायिक- करादिप्रतिपादनपरत्वंतु पूर्वमेवनिरस्तं तस्मात्ताहशश्रुतिभिःसर्व- विरुद्धधर्माश्रयत्वेनालौकिकत्वं ब्रह्मणिप्रतिपाद्यते । तथाचश्रुतयः- "अपाणिपादोजवनोग्रहीतापश्यत्यचक्षुःसशृणोत्यकर्णः अशरीरंशरी- रेवनवस्थेष्यवस्थितं । महांतविभुमात्मानंमत्वाधीरोनशोचति ॥ अनेजदेकमनसोजवीयोतद्धावतोऽन्यानत्येतितिष्ठत् इत्याद्याः॥ सहस्राक्षे विपक्षेबाधकमित्यादिनेतीत्यादिश्रुतिभ्यइत्यंत भागनिरापुर्वति । यत्तु पाण्याद्यभावइत्यादिनातिष्ठदित्याद्याइत्यतेन ॥ अयमर्थः-खंड्यश्लोके यत् (नहिसुखं सस्थानवदृश्यते) इतिब्रह्मणानंदाकारत्वेवाधकमुक्तं-तन्नः प्राक्समर्थिताया. श्रुत्या- दिसमतायास्तस्यानंदमूर्तितायालौक्किप्रत्यक्षविरोधमात्रेणवाघस्यायोगात् ॥ लोकेनिर्विषयनिष्कारणनिरधिकरणचज्ञानंनदृष्टमित्तिज्ञानरूपस्यब्रह्मणोऽपिसविषयत्वजन्य- स्वस्वातिरिक्ताधिकरणवृत्तित्वादिकंदुवारस्यात् ॥ किंच सुखमपिलोकेजईस्वातिरिक्ताधि- करणकमंत करणेनोपलभ्यमानंचदृष्टमितिब्रह्मणिसुखरूपत्वांगीकारेतयात्वमनपनोभवेत्।। शास्त्रसिद्धस्यनयाध.क्यलयुक्त्याशक्यइतिचेत्तत्सिद्धाऽऽनंदाकरतापिनवारणीया ॥ किंच दशमस्कघेअरस्तुतौ (अ०५० श्लो० २९ ) नमोविज्ञानमात्रायसर्वप्रत्ययहेतवे । पुरुषेशप्रधानायब्रह्मणेऽनवशक्तये ।। इत्यन्न "विज्ञानमेवमानामूर्तिर्यस्यतस्मै भतएवसर्व- प्रत्ययहेतवे समस्तज्ञानकारणाय" इतिव्याचक्षाणेन श्रीधरस्वामिनाप्यतरदृष्टायामूर्तेा- नात्मकत्वंन्यक्तमुक्तं ॥ अलौकिकेब्रह्माणिज्ञानस्यसस्थानवत्वेसत्यानंदस्यापितत्कुतोनस्यात् ।। अन्यथा ·सहनाक्षखण्डनम् अधिकंतु साधितमधानात्-यत्तुपाण्याद्यभायेइत्यादि योधयंतीयंत सदप्यविचारपार ॥ भसंभावगतमप्यंगशब्दमंगीकृत्यापयविनोऽप्यभाग्यदन् फि महाभारंवत्तुमुद्यतोसि ? ।। अथभाषप्रधानः सइतिचेदयमवाभावादेवपदभारः मिद्धोन् । भपयन्यभाग्योधकलु शब्दोपिरस्तुतोनास्तीतिकस्ततः प्रस्तुतेऽर्थः ॥ यानिचनिषेधशानियास्यान्युत्तानितेपुलौकि- कानां पांचभौतिकानां स्वमेरकमिशानामेवतेपांप्रतिषेधः सामान्यतः पाणिपादशब्दोचारणे तेषामेवलोकदृष्टानामुपस्थितः । लौकिकानामेवनिषेधइति तुतवापिसंमतं । स्वन्मतेतेपा- मलौकिकानामेवाभागत् ।। विधीयमानानित्वलौकिकान्येय ॥ यनलोफेभवनकालोपंदृष्टंत- तदलौविक ॥ नहिलोरेगापिकोपिचेतनोविश्वतश्चक्षुर्विश्वतोमुसः सर्पतः पाणिपादांतो वाव्यालोकितः ॥ ननुतथापिसर्ययालोकविरुद्ध बुद्धिकथंकारमारोहतु यद्ब्रह्मणः सर्वत्रैव पाणिपादादिसर्याकारवैशिष्टयमितिचेदुच्यते ॥ व्यापकेनह्मणि शतेपंचाशदादिन्यायेनसर्या- कारशालितानविरुद्धा ॥ यथाशते तम्यूनानयनवतिपयंताः सर्वापिसंख्यानिनिशते । तथा म्यापकेस्वाभाविकसर्वधर्माश्रयेब्रह्मणि सर्याण्यपिपरिमाणानि तत्तत्परिमाणकाः सर्वेप्याका- रावस्वाभाविकाः समाविशत्येय । मतोयउपासकोयदा यामाशतिभाश्यति तदातामेवा- कृतिमभिव्यक्तीकृत्य तरसमीपंनयति; संयथायथेतिश्रुत्तेः येयथामांप्रपद्यतेतांस्तथैवभजाग्य- हमिनिमगवद्वाक्यात् ॥ (स्कंध ३ ० ९ श्लोक ११) यद्यद्वियातउरगायविभावयंति तत्तद्पु प्रणयसेसदनुग्रहायेति तृतीयस्कंधनग्माध्ययेब्रह्मस्तुती कथनाय ॥ अतएवानंत- रूपश्रुतिः ससर्वनामासचसर्वरूपः । धनंतरूपोनंतश्रीर्जितमन्युभयापहः । नमोस्त्वनंवाय सहस्रमूर्तये इत्यादिकंचसंगच्छते ॥ दृश्यतेचलोवेषिकतिचिद्वस्तूनिसर्वत.सर्वाकाराणि महाशिलामहादारमभृतीनि ॥ तद्यथा-महाशिलायांगवाश्चगजादय सर्वेऽप्याकाराःसर्वत्र सति ॥ अतएवयम्मात्तदंशावाकृतिकारुतविधीति, तर्हिभागांतरापसारणेनतामेवततो ऽभिन्यनक्ति ॥ अदिचाधाकृतियदिचगजाकृतिमितरांवायांयामुद्दियीपतितांतामेवशक्नोतितत एवोद्धतुं ।। एवंदारविषाणादाबप्यरधेयं ।। नचकारुणानिर्मितासानतत्रपूर्यमासीदितिशक्य धातुरसेनेवसजलमृदादिचूर्णेनेयवातत्रगवायाकृतेर्निर्माणस्याभावात् ॥ किंतुशिलायाभंगा- तरापसारणेनकारणेस्थितैपसाततोऽभिव्यक्तैवक्रियते अतोभिव्यंजनमात्रेतत्रपुरुषव्यापारो- पसारणरूपोननिर्माणम् ॥ तस्मात्सतिशिलादिषुसर्यत्रैवसर्वेऽग्याकारास्तदापरमेश्वरकुतो- विपक्षेबाधकमाह-यतोनहीति ।। पाण्याद्यभावे आनन्दमानपाण्याद्यभाव कैमुतिक. न्यायसिद्धइत्यभिप्रेत्यानाऽभावमेवाहानामावगिरइति ॥ शुद्धाऽनशब्दस्याऽर्शआयजन्तान- शब्देनैकशेऽभावशब्देनसमासः ॥ तेनावयवावयव्यमावबोधकशब्दभ्यइत्यर्थः । तथाहि- अपाणिपादोजवनोप्रहीतापश्यत्सतःसशृणोलकर्णः । अचक्षुष्कमधोत्रमवामनोऽतेज- स्कमप्राणम् अशरीरंशरीरेषु अप्राणोह्यमनाःशुन नतस्यकार्यकरणंचविद्यते इत्याचा थुतयस्तदभावंबोधयन्ति ॥ अलाऽभावः सर्वविशेषाभावोपलक्षकः ॥ निष्कलंनिष्क्रियशान्तं नचक्षुषागृह्यतेनापिवाचा यन्मनसानमनुवे अनेजदेकम् । नेहनानाखिकिचन नेतिनेती- त्यादिश्रुतिभ्यः॥

·३३४ मायतशक्तिसहितः प्राभअनः चसचिशेपमेवपूर्यमुक्तं ॥ अतःप्रथमेदंशब्देनसंनिष्टस्यनागादेःमेयस्यैनपरामर्शउचितोन तुपायलस्य अमकृतत्वात् ॥ तारकार्थेचद्वितीयमिदंशब्दनैश्यूयादतोमूलोक्तपवयात्यायः उपास्यस्याग्रहत्येचतदुपासनभ्यानादिनाचित्तशुद्धिनस्यात् उपहितग्वस्यमायिकत्वात् ।। अयमायिकस्यापितस्योपहितत्याभारश्चित्तशुदायोजकमायिकधिशेपयुक्तपुयाधुपास. गध्यानादिनापिसागोनस्यात् अधिष्ठानस्यशुद्धस्योभयातील्यात् ॥मायिकविशेषाणांमोह- कत्यमितिचेत्तदप्युभयातुल्यं ॥ अथाविदोपैपिशास्त्रयलातदुपासमादितः फलंचांद्रायणा- दितइवेतिचेयांद्रायणादिफलपदस्पीश्वरएवफलमतइतिन्यायार ॥ नतुनइंचांद्रायणादिकं तद्विधायकवासंवा स्वतःफलंसमर्पयति ॥ उपहितस्यापिमिध्यात्वेतदुपासनादिफलंक समर्प- येत् ? मतायदीश्वरः, अग्रहात्यात् ॥ नापिस्वयमेवोपासनादिकं, उक्ताधिकरणविरोधात् । अतःकयंचित्तशुद्धिःस्यात् ॥ फिंचशास्त्रंग्रह्मोपासनातएवफलंयोधति "तन्महइत्युपासीत महान्भवती" त्यादानस्वग्रहोपासनया ॥ नद्यचांद्रायणचांद्रायणतया भाचरितनिष्काम- मपिचित्तशुद्धिहेतुर्भवति । भसाकंतुचांद्रायणादिकमपिनमरूपमेतनतुमायिकमितिनास्मान् प्रतितयावक्तव्यं, फिंच "तंयथापयोपासतेतदेवभयति" इतिगृहदारण्यकादिपुरहाणण्वतत्त- दुपास्यरूपभावःश्रूयतेऽतोप्युपास्यस्यनाग्रहत्वं ।। एतेनकयंतहीत्यादिसंक्षेपइत्यंतमपाम्तम् ।। यत्तुपाण्याद्यभावे आनंदमानपाण्याद्यभावाकमुतिकन्यायसिद्ध- इत्यादिप्रलपितं, तत्तु पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिविरोधादुपेक्ष्यः श्रुतेमायिक- करादिप्रतिपादनपरत्वंतु पूर्वमेवनिरस्तं तस्मात्ताशश्रुतिभिःसर्व- विरुद्धधर्माश्रयत्वेनालौकिकत्वं ब्रह्मणिप्रतिपाद्यते । तथाचश्रुतयः- "अपाणिपादोजवनोग्रहीतापश्यत्यचक्षुलशृणोत्यकर्णः अशरीरंशरी- रेवनवस्थेप्यवस्थितं । महांतविभुमात्मानंमत्वाधीरोनशोचति ॥ अनेजदेकंमनसोजवीयोतद्धावतोऽन्यानत्येतितिष्ठत् इत्याद्याः ॥ सहस्राक्षे विपक्षेबाधकमित्यादिनेतीत्यादिश्रुतिभ्यइत्यंत भागनिरापुर्वति । यत्तु पाण्याद्यभावइत्यादिनातिपदित्याद्याइत्यंतेन ॥ भयमर्थः-संख्यश्लोके यत् (नहिसुखं संस्थानवदृश्यते) इतिब्रह्मणमानंदाकारत्वेबाधकमुक्तं-तत्र प्राक्समर्थितायाः श्रुया. दिसंमतायाम्तस्यानंदमूर्तितायालौकिकप्रत्यक्षविरोधमानणदाधस्यायोगात् ॥ लोकेनिर्विषयनिष्कारणनिरधिकरणचज्ञानंनदृष्टमितिज्ञानरूपत्वब्रह्मणोऽपिसविषयत्यजन्य- स्वस्यातिरिक्ताधिकरणवृत्तिवादिकंदुर्वारस्यात् ॥ किंच सुखमपिलोकेजस्वातिरिक्ताधि- करणकमंत,करणेनोपलभ्यमानंचदृष्टमितिब्रह्मणिसुखरूपत्वांगीकारेतयात्वमनपनोभवेत्।। शास्त्रसिद्धस्यनबाध केवलयुक्याशक्यइतिचेत्तत्सिद्धाऽऽनंदाकरतापिनवारणीया ॥ किंच दशमस्कंधेअरस्तुतौ (म. ४० श्लो० २९ ) नमोविज्ञानमावायसर्वप्रत्ययहेतवे । पुरुषेशप्रधानायब्रह्मणेऽनंतशक्तये ॥ इत्यत्र "विज्ञानमेवमात्रामूर्तिर्यस्यतस्मै अतएक्सर्व- प्रत्ययहेतवे समस्तज्ञानकारणाय" इतिव्याचक्षाणेन श्रीधरस्वामिनाप्यरष्टायामूर्ता- नात्मकत्वंव्यक्तमुक्तं ।। अलौकिकेब्रह्माणिज्ञानस्यसंस्थानवत्वेसत्यानंदस्यापितत्कुत्तोनस्यात् ॥ अन्यथा ·सहस्राक्षखण्डनम् ३३५ अधिकंतु साधिरामपस्तात् यत्तुपाण्यायभायेइत्यादि योधयंतीत्यंत तदप्यविचारचार ॥ अशंधायजेतमप्यंगशब्दमंगीकृत्यापयविनोऽप्यभावंवदन किं प्रहाभारंवक्तुमुद्यतोसि ? ॥ भथभानप्रधानः सइतिचेदवयवाभावादेवतदभावः सिद्धयेत् । अवयव्यभाग्योधकस्तु शब्दोपिपस्तुतोनास्तीतिकस्ततः प्रस्तुतेऽर्थः । यानिचनिषेधकानिारयान्युक्तानितेपुलौकि- कानां पांचभौतिकानां स्वप्रेरकमिनानामेनतेषांप्रतिषेधः सामान्यतः पाणिपादशब्दोचारणे तेषामेवलोकदृष्टानामुपस्थितेः ॥ लौकिकानामेवनिपेधइति तुतगपिसमतं ॥ स्वन्मतेतेपा- मलौकिकानामेवाभाात् ॥ विधीयमानानिवलौकिकान्येव ।। यमलोकेभवनबालोकेदृष्टत- सदलौकिकं ॥ नहिलोक्यापिकोपिचेतनोविश्वतश्चक्षुर्विश्वतोमुसः सर्वतः पाणिपादांतो वाव्यालोकितः ॥ ननुतथापिसपंथालोकविरुद्ध बुद्धिकथंकारमारोहतु यहह्मणः सर्वत्रैव पाणिपादादिसाकारवैशिष्ट्यमितिचेदुच्यते ।। व्यापकेनह्माणि शतपंचाशदादिन्यायेनसर्ग- कारशालितानविरुद्धा ॥ यथाशते तन्यूनानग्नवतिपयंताः सर्वानपिसंख्यानिविशंते । तथा च्यापरेस्वाभाविकसर्वधर्माश्रयेब्रह्मणि सर्वाण्यपिपरिमाणनि तत्तत्परिमाणकाः सर्वेप्याका- राश्चस्वाभाविकाः समाविशत्येव ॥ भतोयउपासकोयदा यामाकृतिभाग्यति तदातामेवा- कृतिमभिन्यक्तीकृत्य उत्समीपनयति संयथायथेतिश्रुतेः यथामांभपातेवांसथैवभाग्य- हमितिमगरद्वाफ्यात् ॥ (स्कंध ३ अ० ९ श्लोक ११) यद्यद्धियातउलगायविभावयंति सत्तरपुःप्रणयसेसदनुपहायेति तृतीयस्कंधनवमाध्ययेब्रह्मस्तुतौ कथनाच ॥ अतएवानंत. रूपश्रुतिः ससर्वनामासचसर्वरूपः । अनंतरूपोनंतश्रीजितमन्युभयापहः । नमोस्त्वनंताय सहसमूर्तये इत्यादिकंचसंगच्छते ॥ दृश्यतेचलोकेपिकतिचिद्वस्तूनिसर्यत.सर्वाकाराणि महाशिलामहादास्पभूतीनि ॥ तद्यथा-महाशिलायोगवाश्वगजादय सर्वेऽप्याकारा:सर्वत्र संति ॥ अतएवयस्मात्तदंशानवाकृर्तिकाररुदिधीपति, तर्हिभागांतरापसारणेनतामेवततो ऽभिव्यनक्ति । यदिचावाकृतियदिचगजाकृतिमितरांवायांयामुद्दिधीपतितांतामेवशक्नोतितत एवोतुं ॥ एवंदारुबिपाणादायप्यवधेयं । नचकारणानिर्मितासानतापूर्वमासीदितिशक्य; धातुरसेनेवसालमृदादिचूर्णेनेववातनगवाधाकृतेर्निर्माणस्याभावात् ॥ किंतुशिलायाअंशां- तरापसारणेनकारणेस्थितैनसाततोऽभिव्यकवक्रियते अतोभिव्यंजनमात्रेतत्रपुरुषव्यापारो- पसारणरूपोनतुनिर्माणम् ॥ तस्मात्संतिशिलादिपुसर्वत्रैवसर्वेऽप्याकारास्तदापरमेश्वरकुतो- विपक्षेबाधकमाह-यतोनहीति ॥ पाण्याद्यभावे आनन्दमानपाण्याद्यभाव कैमुतिक- न्यायशिखइत्यभिप्रेत्याज्ञाऽभावमेवाहाशाभावगिरइति ॥ शुद्धानन्दस्याऽर्शायजन्ताङ्ग- शब्देनैकशेषेऽभावशब्देनसमासः॥ तेनावयवाषयव्यभावबोधकशब्देभ्यइत्यर्थः । तथाहि- अपाणिपादोजवनोग्रहीतापश्यत्यचक्षुःसशणोत्यकर्णः । अचक्षुष्कमश्रीनमवाडानोऽतेज- स्कमप्राणम् शरीरंशरीरेषु अप्राणोहामनाःशुभ्र नतस्यकार्यकरणंचविद्यते इत्याद्या श्रुतयस्तदभावबोधयन्ति । अङ्गाऽभाव. सर्व विशेषाभावोपलक्षकः ॥ निष्कलंनिफियंशान्तं नचक्षुषागृह्यतेनापिवाचा यन्मनसानमनुते अनेजदेकम् । नेहनानास्तिकिश्चन नेतिनेती- सादिश्रुतिभ्यः ।।

·૩૬ मारुतशक्तिसहितः प्रामजन. नतेस्यु ॥ इयास्तुविदोष प्रस्तरार्जडत्यादितराभिम्यजकापेक्षा भगास्तुशानधन सर्य- शक्तिरभिव्यक्तिभक्तिमतामभिमसान्स्वयमेवतानाश्थाकारानिति ॥ भगवत सर्वत्र स्वाभाविकसकारताज्ञापनायैवनृसिंहारतारेनभादापि गेयुगपदुभयाकारधारणच ॥ एतदेवामिप्रेत्योक्तराशामसुध्रीमदाचार्यचरण ॥ महानुभाव साकार सकारममाण- भूरिनि ॥ एवच स्वाभाविकतकारशारितया भपाणिपादहतिधेताश्वतरयास्यम्बाति- रिपाणिपादादिराहित्येऽपितदनपेक्षसायनिकगमनादानादिस्वाभाविरसर्यकर्मत्वयोधक ॥ भतएर सर्यकर्मेतियाडिल्यविद्याश्रुति ॥ नतुनिर्षिशेषतासाधयितुतदीष्टे जानत्वादिविरो. धात् शयलपरत्येपाण्यादिनिधायोगाय ॥ किंच निर्विशेषपरत्ये एतदुत्तरार्दै "सवेत्तियेय" इतिया येत, चेयस्सजगतोपियर्तरूपतयातस्य तज्ज्ञानायोगात् ॥ शयरपरत्येतु "नचत- स्यवेत्ता" इतिपीड्येत, तस्यायवेदने उपासनाऽमभयापातात् निम्शेिपेऽनेनपाण्यादेनि पेधस्यासिद्धेश्च भरूपवत्सूनविचारप्रागुक्त सर्यकम तिथुत्यर्थस्त्येकदेशियायोडरोमिकाश- कृत्वादिसमसोनतुग्यासामिप्रेत । सिद्धातेनुस्वभारत सर्वाणिकर्माणियनेत्ययार्थांतत्रैवानि- माधिकरणेषुदर्शित ॥ यच वृहदारण्यक्पचमाध्यायाष्टमब्राह्मणस्थमचष्कमश्रोत्रमित्या- दिवाक्यमुक्त तदपि लोकवदतिरिक्तभौतिकचक्षुरादिनिषेधक उत्तयुके ॥ नतुनिर्विशेष तासाधक तत्रैवानेसूर्यचदाफाशभूमिसर्पकारनद्यादिप्रशासकत्वादीनलौक्किविशेषानुयत्वा समाप्तौ "तद्वाएतदक्षरगार्यऽदृष्टदष्ट्रऽश्रुत श्रोतऽमतमतृ" इत्यादिनाऽतिरिक्तचक्षु. श्रीरादिनिरपेक्षद्रष्मृत्यश्रोतृत्वाद्यौकिकधर्माणामाकागोपादानवायाश्चक्थनात् ॥ अस्थू लादिवाक्यमधिकत्यग्रेचिंतयिष्याम ॥ कटद्वितीयवल्लीस्थ “अशरीरशरीरेप्वनास्थेप्वव- स्थित। महातविभुमात्मानमत्वाधीरोनशोचति" इतिधाक्यमपिस्वातिरिक्तानवस्थभौतिक- शरीरमाननिषेधक नतुस्वाभिसाकाराभावसाधक अनतरूपश्रुते 1 छादोग्यतैत्तिरीयादिषु "मनोमय प्राणशरीरोभारूप सत्यसकल्पाकाशारमा ॥ भाकाशशरीरब्रह्म" इत्यादि- श्रवणाच ॥ नापिनिराकारस्वतत सिष्यति आशरीरवाक्यात्पूर्व "अणोरणीयान्महतोम हीयान् ॥ मासीनोदूरनजति" इत्यादिश्नवणात् ॥ अन्यवहितोत्तरमचि "तस्पैपात्मा वृणुतेतनूस्वा" इतितनुमत्पप्रवणात् । भब्रह्मक्षप्रमोगामानाच ॥ "अप्राणो ह्यमना शुनोशक्षरात्परत पर " इतिद्वितीयमुकप्रथमखडवाक्यमपिजीववत्कार्यरूपप्राणमनआदि वैशिष्टयतस्यनिषेधति अध्यवहितोत्तरर्चि "एतस्माजायतेप्राणोमन स.द्रियाणिच" इति प्राणादीनातकार्यत्वकथनेनतस्यताटशप्राणादिमत्तानुपपत्ते ॥ नतुसर्वथानिर्निशेषतापर पूर्वोत्तरमनयो कर्तृत्वादिश्रावणात् उत्तरमनादग्रिमएवमने "अग्निमूर्धचक्षुपीचद्रसूर्यो दिश श्रोत्रेयाग्विवृताश्ववेदा । वायु प्रागोहृदयविश्वमस्थपचापृथिवी पसर्वभूतातरात्मा" इतिरूपोपन्यासाच ॥ नवारोपितदितिवाच्य, औपचारिकस्यप्रकृत्यादावपिसभवेन अदृश्य त्वाधिकरणविरोधापाता ॥ नतस्यकार्यमितिश्चताश्वतरवाक्यतु मिन्नकार्यत्यजीववस्कर्तव्य- स्यचतद्वदिद्रियादेश्चनिवारकमितिनिर्णीतप्राक् ॥ एतेनैव ( अगाभाव सर्वविदोषाभावोप लक्षक) इत्यपास्त ॥ निष्कलनिष्क्रियमितिहदारण्यकयाक्यतु लोकवदिद्रियादिपरतत्र- याप्रतिषेधक निरवधवनिरजनत्वाभ्यातनैवसेतुत्वादिकथनाच ॥ निष्क्रियमितित्वशुद्ध ।

·॥ सहस्राक्षखण्डनम् ३३७ "नचक्षुषागृह्यतेनापिवाचानान्यदेवैम्तपसाकर्मणावा” इनितृतीयमुंडकप्रथमखंडयाक्य- मपितपःकर्मसाइचर्यादासाकीनचक्षुरादियलेनाग्राह्यत्वपरं गनिर्विशेषतासाधक तदुतराईएच "ज्ञानप्रसादेनविशुद्धसत्यस्ततस्तुतंपश्यतेनिष्कलंध्यायमानः" इतिशा- निनोध्येयत्वदृश्यत्वकथनात् तनपूर्वोत्तरभागेरसमवर्णत्वकर्तृत्वादियबलौकिकविशेषनार- णाच ॥ यन्मनसेतितलवकारवाश्यंतु प्रहाकेवलमनोयलेनमंतुमशक्यं मननेजीववदतिरि- तमनःसाहाय्यानपेक्षवाब्रह्मेत्यर्थकमितिसूचितंप्राक् ॥ "अनेजदेकमनसोजबीयोननद्देवा भामुवनपूर्वमर्शत् । तद्वावतोऽन्यानत्येतितिष्ठत्यस्मिन्नपोमातरिश्वादधाति ॥ तदेजवितसेज. तितरेतद्वन्तिके" इतीशावास्यवायग्राणिसर्पविरुद्धमाश्रयतायोधकं भनेजनातिजयीय- स्त्वादेरन्योन्यविरुद्धत्वात् ।। नतुनिर्षिशेपतापरस्पष्टमलौकिकधर्माभिधानात् ॥ ननुधर्मा. णांविरुदत्यहियुगपदेकाधिकारणावृत्तित्वं तथासति ब्रह्मणिकयंतसामानाधिकरण्यमिति चेत् लोकदृष्ट्यैवविल्द्वानाधर्माणामाश्रयःसइतिजानीहि ॥ दृश्यतेहिकार्येवितरेतरव्यधि- करणतयादृष्टानामपिधर्मायाकारणेसामानाधिकरण्यं । यथालवणसितापकारकमाकंदपि- चुमंदफलादिपुक्षारमधुराम्लतिक्तादेरेकैकस्यवसत्वेनपरस्परवैयधिकरण्येऽपि पृथिव्यांते- पांसर्वेषां कार्यदृष्ट्याविरुद्धानामपि युगपदैकाधिकरण्यं ॥ तथाजीवजडादियुत्तरन्योन्यविरु- दस्याऽप्येजनानेजनादेब्रह्मण्यविरोधमवधारयेतिसंक्षेपः कठवल्लीपुचतुर्थवल्लीस्थाया “यदे- बेहतदमुत्रयदमुन्नतदन्विह । मृत्योःसमृत्युमामोतियइहनानेवपश्यति। मनसैवेदमातन्य नेहनानास्तिकिंचन । मृत्यो समृत्युगच्छतियइहनानेवपश्यति" इतिश्रुतेस्त्वयमर्थः यदेवधर्मजातंइहप्रपंचेस्तितत्सर्वे भमुत्रब्रह्मण्यस्ति ॥ एवकारोऽयोगव्यवच्छेदकः साकल्ये पर्यवस्यति ॥ यत् अमुन्नब्रह्मणिधर्मजातमस्ति तदेवअनुपश्चादिहतत्कार्यप्रपंचेनुवृत्त- मनि पृथ्वीगंधादिकमिवघटादौ । मृत्योर्देवताविशेपान्मृत्युमरणत भामोति ॥ सकः यइहजगतिप्रमणिवानानेवद्वैतमिवपश्यति । ननु विरुद्ध सर्वधर्मानयस्तत्कथंज्ञेयमित्यतभाह- मनसैवेति मननवताहृदैव इदंब्रह्माप्तन्यं ॥ सर्वधर्माश्रयेधर्मधामभावात्मासंद्वैतवारयति- नेहेति । इहब्रह्मणि किंचनापि नानानास्ति यइवहाणि तन्दुर्माणद्वैतमिवपश्यति लोप्युक्त प्फलमामोतीतिनपौनरूत्यं ॥ एतेन तत्समानानुपूर्वीकंबृहदारण्यकवाक्यमपिन्या- ख्यातं ॥ अतएतदपिदैवाभारमेवबोधयति नतुविशेषाभावं । पूर्वापरमंत्रेवलौकिकानां तेपांसिद्धेः । नेतिनेतीतिमूर्गमूर्तब्राह्मणवाश्यतु प्राग्व्याख्यातं ॥ तसादपाणिपादइत्या- दिश्रुतिमिलौकरष्ट्याविरुद्धानां सर्वेषांधर्माणामाश्रयत्वमेवतव्रबोध्यते ॥ मूलेाद्याइत्यनेन "आसीनोदूरव्रजति ॥ अणोरणीयान्महतोमहीयान ॥ अतः परंनान्यदणीयसहिपरात्परं- यन्महतोमहोतं ॥ दूरारसुदूरेतदिहांतिकेच ॥ प्रादेशमात्रममिविमानमात्मान” इतिकठ- तैत्तिरीयतृतीयमुंडकवैश्वानरविद्यादिश्रुत्यंतराप्यनुसंधेयानीतिदिक् ॥ यदपिसुवर्णस्याविकारित्वंकामधेनोमणेरपीतिश्रुद्धाद्वैतमार्तडोक्त- मनूध ( विविधकाऱ्याकारतासद्भावेपिनिर्विकारित्वयुक्त्याखंड- यती) त्याद्युक्तं तदपिन किंचित् विविधकार्याकारत्वेपिविकारित्वन- संभवतिसुवर्णादीनां ॥ विकारस्तुतात्त्विकोऽन्यथाभावः ॥ यथा- मा.प्रा.४३ ·३३८ मारुतशक्तिसहितः प्राभानः दुग्धस्यदधिभावः अतएवदुग्धार्थिभिनंदध्युपादीयतेऽतोदनोविकार- त्वंदुग्धस्यचविकारित्वं अनतुसुवर्णार्थिभिःसुवर्णपरिणामकुंडला- दिरुपाटीयते नतुत्यज्यते तस्मिन्तात्विकान्यथाभावाभावात् ॥ कितुविकारोऽनवाचेवारभ्यते अतएव "वाचारंभण विकारोनाम धेय” मितिश्रुतिरपिसंगच्छते ॥ संगन्छतेचदधिदुग्धशुक्तिरजता. दिदृष्टांतमप्रदयसुवर्णकटकादिदृष्टांतप्रदर्शनमतएवविवर्त्तवादादयो- नश्रुतिसंमताइतिनिश्चीयते ॥ पूर्वाकारपरित्यागेनाकारांतरापत्तिस्त अदृश्यतइतिनसंगतम् , पूर्वा कारत्यागाभावात् ।। अन्यथासुवर्णव्यव- हारोनस्यात् ॥ तस्मात्सुवर्णस्याविकारित्वमेव ॥ एवमेवब्रह्मणोप्य- विकारित्वश्रुतिसंमतं ॥ किंचसुवर्णस्यविकारित्वमेवत्वदभिमतंतदा- ब्रह्मणोपिविकारित्वं त्वन्मतेपिकुतोनस्यात् । नचब्रह्मणिनविकारःकिं. तुमाययेवप्रतीयते इतिवाच्य एवंसतिदृष्टांतवैपम्यंत्यात्, सुवर्णादी- नांमाययाऽन्यथाभावस्याभावात् तत्रापिमाययैवचेपेतदासुवर्णस्या- विकारित्वंवलादापतितं ।सुवर्णत्वेनशाने नेदंकटकमितिप्रतीत्यापत्ति श्च ॥ तस्माच्छुद्धस्यनुवर्णस्ययथाकटककुंडलादिभावस्तथैवब्रह्मणोऽ- पिशुद्धस्यैवजगद्रूपतासिद्धौशुद्धाद्वैतमेवश्रुतिसंमतं । एतेनकिंचेत्या दिक-प्रलापोऽपास्तः ॥ यसअहिकुंडलादिष्टांतनेतरविकारिवेलक्ष- ण्यसंपादनप्रकार यथासर्पःस्वेच्छयाहिकुंडलाकारतांगतः नविकारी- तथाब्रह्मव्याससूत्रैर्निरूपितम् इतित्वदुक्तोनसंगच्छेते )त्युक्तं-तन्न, नहिविकारिवैलक्षण्यमात्रसपादनार्थोऽयंप्रकार. किंतु भक्तसाक्षा- कारस्योभयविधत्वादुभयविधंब्रह्मेतिनवक्तव्यं वस्तुशक्त्यैवनिर्णयः कर्तव्यइतिपूर्वपक्षाह "उभयन्यपदेशात्त्वहिकुंडलपत्"।तुशब्द पूर्व- पक्षव्यावर्त्तयति । नवकेवललोकदृष्टांतेनयुक्त्यावाब्रह्मस्वरूपनिर्णय:- कर्तुशक्यते, तथासतिशास्त्रंव्यर्थमेवस्यात् ।अनहिदर्शनांतरादयमेव- विशेपोपद्वेदादेचब्रह्मस्वरूपज्ञानप्रमितिरूपनलौकिकप्रमाणैस्तन्न्यायैर्वी उपचारनिवृत्यायौततात्पर्यशापनार्थमेवास्थशास्त्रस्यप्रवृत्तःतचजन्मा धिकाद्यधिकरणएवशास्त्रयोनित्वादित्यनेननिर्णीतम्।अतोवेदमतरेण- स्वरूपस्यतच्छक्तेश्चानवगमात्कथंस्वरूपशव्यानिर्णयास्यात् । वेदेतु उभयव्यपदेशोस्तिउभयोर्विरुद्धधर्मयोर्व्यपदेशउभयव्यपदेशस्तस्मात् यत्रैवास्थूलादिवाक्येनिर्गुणत्वेनव्यपदिश्यते तत्रैवाकाशओतश्चप्रो- तश्चे" तिकथनात्कार्यगुणजनकानंतगुणवत्ताऽपियोध्यते तथायत्र- शारीरेब्राह्मणे "सएपनेतिनेत्यात्माऽगृह्योनहिगृह्यते" इत्युच्यतेत- त्रापि"सवाअयमात्मासर्वस्यवशीसर्वस्येशान" इत्यादिकंपूर्वमुच्यते ॥

·सहनाक्षखण्डनम् "सवाएपमहानजआत्माजन्नादोपसुदान" इतिचतदनंतरं ॥ एवंयन "यदेकमव्यक्तमनंतरूप" मित्युच्यते तत्रैव "विश्वतशक्षुम्तयिष्य- तोमुख" इत्यादिचोक्तं धर्मविधिद्वारातनिषेधद्वाराचनिरूपकाणां- मध्यएकस्योपजीव्यत्वमंतरंगत्वमन्यस्योपजीवकरयवहिरंगत्वमिति- निर्णेतुमशक्यत्वेनोभयवाक्ययोस्तुल्यवलत्वादुभयरूपमेवब्रह्मस्वरूपं यधुभयलिंगंजमतदासंराधनसिद्धानांसर्वेपांतथैवप्रकाशेत नतुकंचि- प्रतिकथंचिदन्यंप्रत्यन्यथाअतएकंवस्तुकथमनेकधाभासतेतहेतुर्व- क्तव्यः; नोचेदर्शनस्याप्रामाण्यमितिशंकायादृष्टांतेनसमाधिमाह- अहिकुंडलवदिति | यथासर्पऋजुरनेकाकारकुंडलश्वभवति तथाब्रह्म स्वरूपंसर्वप्रकारंभक्तेच्छयातथातथास्फुरति यद्यपिसर्पःस्वेच्छया- तथातथाभवतिब्रह्मतुसांराधकभक्तेन्छयेतिवैषम्य तथापिसंराधक- स्यताहशेच्छोत्पत्तीतादृशतादृशफलदित्सवप्रयोजिकेतिनवैषम्यं ॥ इयंयुक्तिःप्रमाणश्रुतदृष्टेविरुद्धशास्त्रसंभेदेनव्यामुग्धस्यसमाधानाय- व्यासपादैर्दर्शिता ॥ किंच यथाशरीरादीनांविषयमेदेनतथात्वं एवं. ब्रह्मणोपिभक्तमेदेनतथात्वं ब्रह्मणस्तत्तद्रूपभवनंतुतद्भक्तचक्षुर्मनो. विपयेतद्रूपस्यमापणं नतुकरणं । अतःसर्वविरुद्धधर्माश्रयोभगवानि- तिप्रतिपादित नतुविकारित्वंप्रदर्शितं॥अतएव यथासर्पःस्वेच्छयाहि- कुंडलाकारतांगतः नविकारस्तथाब्रह्मव्यासः सूत्रेनिरूपितमितिकथ- नमपिसंगच्छते ॥ किंच यथाकामधेनोःसकाशादनेककार्योत्पत्ताव- पिनतस्याविकारित्वमत्वंचब्रह्मणोपिनविकारित्वं नचधेनोर्निमित्तत्व- मेवनोपादानत्वमितिवाच्यं उपादानस्यान्यस्याभावात्तजन्यपदार्था- नांतर्हि किमुपादानंवक्तव्यं ॥ विनाप्युपादानं कार्योत्पत्तिवेद्ध- टाद्यर्थनियमतोमृदाद्यानयनेप्रवृत्तिाहन्येतजगतोपिविनैवोपादन- मुत्पत्तिसंभवेनब्रह्मणउपादानत्वेनश्रुतिसूत्रयोः प्रतिपादनप्रयासो. विफल स्यात् । तस्मादन्यस्योपादानस्वाभावाद्धेतुरेवोपादानं निमि- तंच ॥ तथाप्यविकृतैय ॥ तथा ब्रह्मापीतियोध्यं ॥ एतेन (धेनोनिमित्ततयाऽप्रकृतित्वेने ) त्यादिकंनिरस्तं ॥ एवंमणेरपियथा- विविधाकारत्वेपिनविकारत्वं सामर्थ्य विशेषात्तथैवब्रह्मणोपिविविधा- कारत्वं नचविकारित्वम् ॥ सहस्राक्षे इदानीं सुवर्णस्येत्यादि तत्प्रत्युक्तमित्यंत भार्गदूषयति-यदपिसुवर्ण- स्येत्यादिना नचविकारित्वमित्यतेन ॥ मदंबोध्यम्-ब्रह्मपरिणामवादस्य "तदात्मान- रस्वयमकुरुत" इत्यादिश्रुतिशततः (म०१ पा० ४ सू० २४) "आत्मकृतेःपरिणा- मात्" इत्यादिसूत्रतश्च सिद्धतयाकेवलयुक्त्या विकारित्वापादनरूपयाखंडनमशक्य ·३४० मायतशक्तिसहितः प्रामअनः "नेपातणमतिरापनेये" तिफलश्रुतैः । स्मातापिद्वितीयस्यप्रयमेतर्काप्रतिष्ठानस्योक्तत्वात महाभारतेचवनपर्वणितर्कोप्रतिष्ट स्मृतयोविभिन्नाइतिम्मरणात् भीष्मपर्वणि अलौक्किा- स्तुयेभागानतास्तणयोजयेदिनिस्सरणाच ॥ अचिंत्या सल्वितिपाठांतरम् ।। किंच यहाह- कंयरप्रमाण तेन निश्चितेतस्सिन्न कारयुनया तद्धर्मस्यतत्स्वरूपस्यवायाध कर्तुशक्यः ।। यथारूपरहितेयाकाशादिपुस्पर्शाभायेस्पर्शयासुथिम्यादिपुरुपसत्येन च यायौपवाये रूपराहित्यंतदाहित्येपर्शवयानस्यादित्यशक्यशंकं । मतभेदात्प्रत्यक्षेणानुमानेनातनत-' थात्वस्यनिश्चयात् ॥ तथा "नगृह्यतेचापानापिनाया ॥ अप्राप्यमनसासह" इतिप्रत्य- क्षाद्यविषये "तत्वोपनिषदंपुरपंपृच्छामि" इतिहदारण्यफपंचमाध्यायस्यशाकल्पया- ह्मणश्रुत्या (१० २ पा० १ २० २७) "श्रुतेस्तुमान्दमूरत्वात्" इनिसूमतश्चदैक- समधिगम्येब्रह्मणि उत्तप्रभृतिश्रुतिसूत्रै महंसर्यस्यप्रभवः अव्यक्तायक्तय सर्या. घटस्य- मृत्स्नेवपर परमादित्यादिस्मृतिपुराणैश्चपरिणाम्युपादानतायाः "अविनाशीयागरेयमात्मा" (० पा० ४ सू० १९) "विकारावर्तिचतथाहिस्थितिमाह" भानदमात्रमवि- कारमनन्यदन्यत् सत्तामारंनिर्विकारनिरीहं इत्यादिश्रुतिन्यायपुरागरविकारतापाश्च सिद्धतयानान्यतराश्रयेणेनरापरास्तुशक्या ॥ एतेन अहिलतयाहेनोविकारित्वादरेऽपिब्राह्म- णिपरिणामित्वेनविकारिताशंकानिवारिता । वस्तुतरतुसुवर्णमपिनैवविक्रियते ॥ विकारोहि तात्विकोऽन्ययाभावइतिसर्यसमत ॥ अग्रताविकपदसुवर्णादे कटकरचकादिभावेपिसुवर्ण- वानपगमेनतपरिणामेऽतिप्रसगवारणाय ।। अतोदुग्धादेर्दयादिरूपतयापरिणतिरेवविकारः तप्रदुग्धत्वाद्यपगमात् ॥ अतएव पयस्कामेनदधिनोरीक्रियते ॥ हेमकामेनतु कनकश- कर कटकरुचकस्वस्तिकादिकंसकरमपिस्वीक्रियते ॥ तथाचायमामकचिंतामणीसग्रह.- इदानी सुवर्णस्याऽविकारित्वं कामधेनोर्मणेरपि इतिशुद्धाद्वैतोकेविविधकार्याकारिता- सद्भावेऽपिनिर्विकारत्वं युक्त्या खण्डयति-मुवर्णवदिति ॥ यत्तु वस्तुतोविविधाकारब्रह्मेति खन्मत ॥ तस्मिंस्त्वन्मवे सुवर्णवद्विकारि स्यात् ॥ नच परिणते विकारत्वमत सुवर्ण नविकारीतिवाच्यम् , विकारोनामधेयमितिश्रौतन्यवहारविरोधात् । नच यस्मिन्विकारः सोऽविकारीत्युपपद्यते विरोधात् ॥ किञ्च पूर्वाकारपरित्यागेनाकारान्तरापत्तिस्तनश्यते तथापि- चेदविकारित्व स्वीक्रियते उत्पत्तिविनाशयो सतोरपिनित्यत्वस्वीक्रियेततस्मादानीकारे शब्दापलापस्याप्युक्तत्वादीश्वरस्य विकारित्वस्यादेव ॥ एकरसतायानित्यतायाश्चाभाव स्यात् ।। रवन्मते रूपान्तरापत्तेरेवानित्यत्वव्याप्यत्वात् ॥ अन्यथा घटादेरप्याविर्भावतिरोभावयोरेव सत्त्वेन तार्किकसमतविकारितायास्त्वन्मते क्वाप्यभावेनेश्वरेऽहिकुण्डलादिदृष्टान्तेनेतरविकारि- वैलक्षण्यसपादनप्रकार यथा सर्प स्थेच्च्याऽहिकुण्डलाकारतागत नविकारी तथा ब्रह्मव्यास- सूनर्निरूपितम् इतित्वदुत्तोनसगच्छेत॥ सर्वाणि तेजसान्यविकृतानीति स्वगुरुकिंतु भवानेव- खीकर्यानान्य उक्तविरोधात् ॥ धेनु कामधेनु ॥ एतेन कामधेनोरनेकवस्तूपतावपि यथा तस्यानविकृतिरेवमीश्वरस्याऽपीतिसुबोधिन्युक्त प्रत्युक्तम् , घेनोनिमित्ततयाऽप्रकृतित्वेनेवरस्य प्रकृतित्वेन दृष्टान्तदान्तिकयोर्वेषम्यात् ॥ धेनुमणेरप्युपलक्षिका । एतेन सुवर्णस्याऽविका- रिवकामधेनोमणेरपीति यद्विविधाकारसद्भावेऽपिनिर्विकारत्वमुक्तं तत्प्रत्युक्तम् ॥

·। सहस्राक्षखण्डनम् ३४१ विकृतावितत्वाम्यांपरिणामोद्विधामतः । विकृतंसत्परिणमेकारणकार्यरूपतः । नपुनः- कारणात्मत्वंपिकृतःसोभिधीयते।दुग्धादधिययाजातपुनर्दुग्धंनजायते । कार्यात्मनापरिणमेत् कारणलविकारिसत् । पुनःकारणरूपस्यमेपोविकृतउच्यते । नानाभूपादिरूपेणरजतपरिणा- मिहिमध्येतदेवचातेपितापुनःस्याद्विलापने । असौवदांतसिद्धात शुद्धांतःकरणक्रियः परि- णामोलविकृतःसाक्षाच्छुत्यादिसंमतइति कटकादौभेदव्यपदेशस्तुवाध्याप्रारब्धः ॥ अतएव "याचारंभणविकारः" इतिसंगतं ॥ विशदीकृतंचप्राय सुवर्णस्याविकारित्यादेवतत्रैव "यथासोग्यकेनलोहमणिनासर्वलोहमयविज्ञातस्यात्" इतिदृष्टांतः ॥ अन्यथात्वसंमत- दृष्टांतानपहायविकारापादकंदृष्टांतं श्रुतिःकिमिनिवदेत् ॥ वाक्यस्यपूर्वापरमागाचपरस्परं- विरुष्येताम् फिंच तवष्टांतीकृतमूलोहादिकंपरिणाग्येवनतुशुत्यादिवन्मन्मयलोहमया. देरधिष्ठानं ॥ भतोपिब्रह्मण परिणामित्वमेवश्रुतिसमतं नतुविवादः ॥ अन्यथानिः- संदिग्धंशुक्तिरजतादिकमेवदृष्टांतीकुयात् ॥ नतुमुतरांविरुद्धमदादिकम् ॥ दृष्टांतति- तुतदेवनतुकापित्वदमिमतंकिंचित् सर्वश्रुतिपुताशदृष्टांतानामेयसत्येपि विवर्तवादएव तासांतात्पर्यमिनि कल्पनातु पाश्यस्थगमकाभापानिर्मूलेय परिणामित्वानादरेचा- मिन्ननिमित्तोपादानवादोभज्येतेच । ततश्च अनेकथुतिविश्वः ॥ नचाधिष्ठानोपादानतया बसिद्धिः, मधिष्ठानस्योपादानवायाएषमनोराज्यविजृमितत्वात् ॥ गुज्यादौरजतादे.सम- कायेनविद्यमानरवाभावात् ॥ समवायस्तुवैयासेऽस्मदर्शनेतादात्म्यमेवैत्यन्यत्रविस्तरः ॥ अनुपादानत्वादेवघटकटकादिकामेनमृत्तिकाकनकादिकामेवरजततैलधारादिकामेननहिशुक्ति रज्वालुपादीयते ॥ नापिघटादौदर्शनमात्रेणटदायुपादानकत्वमियरजतादिदर्शनेनतत्र शुक्तयाधुपादानकतावगम्यते नचप्रकृतेपिब्रह्मोपादानकत्यकार्यदर्शनादनिर्णयमितिशंक्यं । अस्तिभातिप्रियःसच्चिदानंदोपादानकतायानिर्णयात् ॥ किंचयद्यस्योपादाननियमेनततएव- तस्योद्धबोहरः ॥ रजतादिकंतुशुत्तयादिकमंतरेणोद्भवति ॥ तत्ख्यातिश्चनपुससीसकुरुविंद- विशेषादावपिभवति ॥ नापिब्रह्मणोऽधिष्ठानताबोधकंकिंचिदपिश्रुतिवाक्यमुपलभ्यते ॥ उपलभ्यतेतुपरिणामवोधकान्येव तानिचाधिकानिरक्ष्यते ॥ एतेन यनुवस्तुतइत्यादिविरो- धादित्यंतमपान्तं ॥ यदिचताविकपदमपहायान्यथाभावएवविकारइत्युच्यते तदापिसुवर्ण- स्यनविकारः कटकाकृतिमुपमृद्यरुचकाकृतेनिर्माणपिसुवर्णत्वस्योभयग्राप्यनपायात ॥ नहि रुचकः कटकस्यकामितिवदंतियेनविकार स्यात् किंतुसुवर्णस्यकार्य ॥ किंच तथासति तवब्रह्मणोविकारोदुवारः तनविवर्तरूपान्यथाभावसत्वात् ॥ नचपातीतिक सइत्यदोषः चेतनस्यन्नह्मणपुवतयाप्रतीनिसत्वेनविकारानुपरमात् ॥ नचाविधोपहितस्यैव तथाप्रतीत्या- भदोपइतिवाच्य उपहिततायाअप्यन्यथाभावरूपतयाविकारत्वात् । नचयस्मिन्विकारः सोविकारीत्युपपद्यते इतित्ययवस्थनात् ॥ नचोपहितत्वमपिनास्त्येवेतिवाच्य; मोक्षसाध- नानांतदुपदेशकशास्त्रगुदेवानर्थक्यप्रसगात् । एवंसति तावकानांकिमर्यो मतप्रवर्तन- मयासः । एतद्भयात्तात्विकपदनिवेशेसुवादिकमविकारीति तद्वद्रह्मायविकार्येव ।। यत्तु (पूर्गकारपरित्यागेन भाकारांतरापत्तिस्त्रदृश्यते) इत्यादि-वन्न; स्वापोत्तरमुपवेशने- पूर्वाकारपरित्यागेपिविकृतहदानीमयंपुमानित्यभिलापाभागत् ॥ अस्माकंतुस्टकरुचकाद्या- ·३४२ मागतशक्तिसहितः मामसनः काराणां हिरण्याविभागनिरोभागयेनिनकोपिचोधारमा नयाकारागांप्रमादिक फल्य, मुहुरनेऊधारायनोपयशनोत्यानादावनताकाराणामनंतप्रागभारमरुत्पनेमहा- गौरवात् सप्यायं शयगायागारनि प्रत्यभिमानानिदिए । एरादेवाभिप्रत्यमूल सफार- परित्यागामागदित्युनं ॥ फिंच फटकादिमायेपिमुवर्णपदार्थत्यमझराज्यरहियते ॥ "जा- त्यारतिव्यक्तयः पदार्थः" इनियतलक्षणं इत्यप्येकायुनिरिसाशयेनोक्तं ॥ मन्ययेत्यादि एवंमुवर्णस्याधिकारित्वमेव सरादाराराणां सतम्यपदेशानां पारणमरापमेयामिप्रत्यप्रतः श्रीतमुवर्णदष्टांतमधवोपदणेपुरफुटीरतः ॥ ययाएकादासंघऽष्टाविंदो (सी०१९) यथाहिरण्यमुरुतं पुरम्नात्पश्चायसम्यहिरण्मयस्य ॥ तदेयमध्यग्यरहार्यमाणं नानापौर- हमस्यतद्वत् इति । द्वादशरकंधे चतुर्थ (सोक०३०) याहिरण्ययधाममीयते नृभिः क्रियाभिव्यबहारयत्मसु । एवंरचोभिभंगगनधोक्षजो ग्याप्यायतलौकिकपैदिकैनेरिति । नस्यसामिः कपोलकल्पनयासुवर्णस्टांतीक्रियते ॥ तोरटांवस्थामाणमिद्धपातस्यविका- रित्यतपापिग्रह्माणितदापत्तिः ॥ मायायणेनुरष्टांतासंगतिः॥ तत्रापितदाश्रयणेसुपर्णस्या- विकारित्यसिद्धिः दः ।। एवमपिनिर्विकारेएवाविकारांगीकारावासोत्पत्तिमतिननित्यतांगीकृति- प्रसगः ॥ एतारता किंचीत्यादिस्यादेयत्यंतनिरनं ॥ ययएकरसतायाइत्यादि । म्याप्यवा- दित्यंतं तदपिमदपिहितमतिमूलकं ॥ किमिदमेकरसनाम ॥ सार्यदिकं वस्तुवएकरूपत्व- मुतान्यथाप्रतीतेरप्यविषयत्वं ।। द्वितीयः ॥ प्रपंचप्रनीत्पातराप्येक्रसताभंगप्रसंगात् ।। मायश्चत् मन्मतेवस्तुतः सर्वदासर्याप्त फारमेय स्याभिग्नम्याभाविकसपंधर्मविशिष्टमेव बहाम्तीति नैकरसलाभावः । कार्येपामारादिपरिच्छेदतत्तन्मानधर्मकत्वादिप्रत्ययस्तुवि- चित्रशक्तिकस्यभगरतइच्छयातनतमपनीयमानातिरिक्तसराफारधर्माणांतिरोधानमूलकः ।। मतएवग्रहार्विदांसदासर्यनताशमाप्रतीति.ममारूपोपपद्यते ॥ एतानतानित्यतापिनिरा- सर्वेषांरूपाणांग्रह्मण्येवसत्येनतनतनतत्तन्मानरूपाविमायेनचरूपांतरापत्तेर. ॥ यदिपूर्यमविधमानकार्यरूपंपश्चादापसमित्युच्येत तार्थवैनाशिकप्रक्रिया- पावादसत्कार्यवादः स्यात् ॥ नचसोसत्संमतः ॥ अतोनास्माकंतथा ॥ रूपांतरापोरे- वानित्यत्वव्याप्यत्वमितितुनवयंवदाम ; नापितार्किकादयम्तथान्याप्तिवदति ॥ पिलपाक- पक्षेपानिपार्थिवपरमाणूनो रूपांतरापचावपितेषामनित्यतानंगीकारेणव्यभिचारात् ॥ मतः कस्यसंमतेयच्याप्तिः ॥ नन्बहमेववथामन्येकिमन्येषामपेक्षयेतिचेत् ॥ स्वन्मतेतुरूपमात्र- मनित्यत्वव्याप्यमितिमतव्यं नतुरूपांतरापत्तरेवतत्त्वम् ।नित्यस्यरूपवतस्तवाप्रसिद्धत्वात् ॥ दृश्यमिध्येतिन्याप्तिस्वीकारात् ॥ यञ्च अन्ययेत्यादिसंगरद्रतेत्यंतं तनुपरमतपरमतत्वान- वबोधविलसितं । लोकेदुग्धादेर्दभ्यादिमायेविकारस्याप्यस्मदनुमतत्वात् ॥ नचैवमविकृत. परिणामवादमंग शंक्यः तदुग्धादेरेवविकृतपरिणामोजगदाविभावदशायां ॥ ब्रह्मणस्तुसर्व- मविकृत सएपेतिस्वीकारात् ॥ मतोलोकेदध्यादेरेवनपुनः प्रकृतिभावः सर्वस्वजगतस्तु वस्तुतो ब्रह्मभावः प्रतिसचरेसपद्यतएव “यत्प्रयत्यमिसविशति ॥ पूर्णमेवावशिष्यते ॥ भवानेकः शिष्यतेशेषसंज्ञः ॥ (अ० २ पा० ३ सू०१४) "विपर्ययेणतुझमोऽतउप- पद्यते” इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायैः ॥ अतोदुग्धादिन्यायेनसंभावितविकारवारणायापीश्वरे- बाधा ॥ भागात ·सहस्राक्षखण्डनम् ३४३ हिकुंटलदृष्टांतः सूत्रकृतोपन्यम्नःसंगच्छतएव त्रिसूत्रेतग्राधिकरणे (भ०३ पा० २०२७) "उभयव्यपदेशात्यहिड्दलयत्" इति सिद्धांतसूग्रस्य पूर्वोत्तराधिकरणसंयोमुख्योद्देशन संराधकानुभवगोचरानेकब्रह्माकाराणां वाम्नवतास्थापनलक्षणोमुले भाष्यंप्रकाशंच तत्त्वतः संगृहनिःसम्यगेवदर्शितः ॥ एतेनैवचप्रपंचरूपतयानानाकार परिणतावप्यविकारितानिर्धा- रिताभवति ॥ एतदेवोरसिकृत्यमूले नहिविकारिवैलक्षण्यमानसंपादनार्योऽयंप्रकार इति- मात्रपदमुपातं । युक्तंचतत्; उभयोविन्द्वधर्मयोर्व्यपदेशान्क्रुतिपुनिर्गुणत्येनानंतगुणत्वेन चपरिणामित्वेनाविकारित्वेनच एवंविधविल्वधीतरैश्चकथनात्तत्रतत्रोक्तोभयलिंगंग्रह एकस्याविकारितयाऽनेकाकारत्येदृष्टांतस्त्वहिकुंडलदितीतिरात्सूत्राशयात् ॥ एतद्यमातेड- टीकाविद्वन्मंडनादिपुस्फुटं ॥ अतएवसूत्रेसामान्यतउभयव्यपदेशोहेदकृतः ॥ प्रकाशेप्य. न्यतरवाक्यस्योपजीव्यत्वांतरंगत्वकल्पनस्याशक्यत्वकयनेन "एतेष्वेवविधप्वन्येप्यपिउभ. यरूपेणव्यपदेशात्" इतिव्याल्यानेनचपरिणामित्वाकारित्वादियोधकयारयानामप्यनसं- ग्रहः स्फुटमेवयोधितः । तस्माद्यथासर्पःस्वेच्छयेतिसृष्टिप्रकरणस्थाऽपिमातडकारिकानिरव- थार्थव ।। भरयांकारिकायांच्यासैःसूत्रेनिरूपितमितिपाटेपिन्याससूरितितस्पकपोलकल्पनाः प्रकृतसूत्रार्थकथने । युक्त्यायेति ॥ श्रुत्सननुकूलयाकेयललौकिकयुक्त्या ॥ यग्नवास्थूलेति॥ बृहदारण्यकपंचमाध्यायस्याएमयाह्मणे ॥ यन्त्रशारीरति । तत्पष्टाध्यायस्यचतुर्थब्राह्मणे ॥ यद्यपि “सएपनेतिनेत्यात्मा" इतिवाक्यंतत्रैवाध्यायेद्वितीयब्राह्मणेपिपठ्यते ॥ भनि- चतनापिशारीरनिरूपणंतथाप्यत्रोदाजिहीर्पितः पूर्वापरवात्यसंदर्भश्चतुर्थएवातोयनशारी- रब्राह्मणइतिपदद्वयंप्रकाशकोरेरक्तमिहचानूदितम् । एवंयति ॥ तैत्तिरीयेनारायणप्रपाठके। संराधकभक्तेच्छयेति ॥ इदं (भ. ३ पा० २ सू० २४) "क्षपिसंराधनेप्रत्यक्षानु- मानाभ्यो" इतिपूर्वाधिकरणसिद्धांतसूत्रलभ्यं ॥ प्रमाणश्रुतदृष्टइति ॥ अन्यक्तायधि- करणोक्तःप्रमाणैःश्रुते॥ साधनसिदैदिव्यचक्षुरादिप्रमाणैईटेऽनुभूते ब्रह्मणीत्यर्थः ॥ शरीरा- दीनामिति ॥ अन्न "लोकेपिशरीरांतःकरणादीनांपरस्परविल्द्वदयामारकत्यादीनिविषय- भेदेनैकस्मिलपिक्षणेप्रतीयते" इतितसूत्रस्यभाष्येउक्तंग्रह्मणउभयलिंगत्वेदृष्टांतांतरंतत्रत्य- प्रकाशाण्येशनुववद्भिस्संगृहीतंज्ञेयं । "तत्तद्वपुःप्रणयसे" इतिगर्भस्तुतिवास्येप्रणय- नंतुप्रणीताप्रणयनादिवव्यापणमेय, नतुनिर्माणमित्याशयेनाः ॥ ब्रह्मणस्तत्तदित्यादि । यथा सर्पइति । यथासर्पः हि प्रसिद्ध स्वेच्छयाविविधकुंडलाकारताप्राप्तोपि न विकारीभवति तथाब्रह्मस्वेच्छयासंराधकेच्छाविशेषजनकतत्तत्फलदित्सारूपयावहुस्यामितिबहुभवनेग्या- यातत्तदाकारप्रकाशयदपिगविकारिभवति ॥ इत्यंच्यासैःप्रकृतसूत्रेनिरूपितमितिमातडका- रिकार्थः ॥ पूर्वस्वर्णयाविकारितायानिर्णयात् तद्वद्जतादिग्वितरधातुप्यपिसासंभवत्येवे- तिसर्यतेजसानामविकृतत्वंभाष्योक्तं सधैरेवविद्वद्भिरादियते ॥ एतेन सर्वाणीत्यादिविरोधा- दित्यंतमपिदत्तोत्तरं ॥ यत्तुधेनुरित्यादितरप्रत्युक्तमित्यंततत्तुमूलएबविशदतयाप्रत्युक्त; तेन- जन्माद्यस्ययतोन्वयादितिश्लोकसुबोधिन्यां "यथाकामधेनो कल्पवृक्षात् ॥ चिंतामणेमना- देश्वजायमानाः पदार्थादृश्यतेनहितेविकृतामवंति" इतिश्रीमदाचार्योंकिरनाडुलैच ॥ सहस्राक्षोत्प्रेक्षितातुनसुबोधिनी महाभारतेनवमस्कंधादिपुपुराणभागेपुचसहस्रार्जुनसत्का- ·मारुतशक्तिसहित. प्रामअन. रावसरेजमदग्निधेनो सकाशात् विश्वामित्रसत्कारासरेवसिष्धनो सकाशावधिविधवस्तू- सादोवर्णित ॥ विश्वामिननीयमानायास्तस्याधरोमत शस्रपाणिग्रेच्छगणोत्पत्तिनिरू- पिता ॥ तरचालौकिकप्रभावशालिन्यान्माएयोपादानतासिध्यति, ननुतनतेपामुपादाना. तरनिरूप्यते ॥ भतोधेनोरभिन्ननिमित्तोपादानयभारतादिसमवा ॥ एवंदेवतरप्रभृ- तीनामपितथारनपुराणतत्रादिपुद्रष्टव्यम् ॥ विस्तरभयादारवादिवचनानितुनोटाहियते ॥ तस्मात् धेनुप्रभृनिचद्रह्मण प्रकृतित्यमविकृतत्यचनिर्वाध ॥ तस्योपादानत्वाभायभूयानु पनिषदागोयाधितार्थ स्यात् ॥ सयथा-वृहदारण्यरेमैत्रेयीमाह्मणेभात्मज्ञानादिभि सर्वविदित" इतिप्रतिज्ञायतज्ज्ञानकिंमकारकमित्याकाक्षाया "ब्रह्मतपराऽदायोन्यात्म नोयह्मवेद" इत्यदिना "सरतपराऽदायोन्यब्रह्मण सबै येदे" त्यतेनास्यसप्तकेन प्रपचेमात्मभिन्नत्वमीक्षाभावरूपपराभवप्रदश्यं "इदसनैयदयमात्मा" इत्यतेनोपसहारे- ज्ञानप्रकारदर्शनेनसर्पस्यात्माभेदोदर्शित ॥ ससर्यस्यात्मोपादानकत्वमेवगमयति ॥ तत्रैवपुरपविधब्राह्मणे "आरमैयेदमप्रभासीत्" इत्युपक्रम्य "ससभवति" इत्यतेन ब्रह्मणएवप्रपचरूपेणभवनमामात ॥ छादोग्येपचमेप्रपाठके "सवैखल्विदब्रह्मतजलान्" इतिसर्यस्यतदुपादेयत्वमेवोक्ततत्रैवनामेसनत्कुमारसवादे "आत्मैवेदसवै" इतितत्राप्य प्रेमात्मनएयप्राणाकाशादिभावभाविभवतिरोभावौचश्राविती ॥ तत्राप्युपादानत्वमेव सिद्धयतिउपादानातराधारणात् ॥ एवतमाष्टमेप्रपाठप्रतिज्ञादृष्टाता सदेवसोम्येदमि- स्यादिकचानुसधेय ॥ तैत्तिरीयेऽपि “आत्मनाकाश सभूत" इत्याधुक्त्यावेत्वलनिमित्त साभ्रमवारणाय “तदात्मान स्वयमकुरततस्मात्तत्सुकृतमुच्याइति" इत्युच्यते ॥ एवसर्वास्वप्युपनिषत्सुदृष्टिनिरूपणस्थरेप्रायेणस्पष्टकाचिद्गम्यमानयेदमस्त्येवेतिदिङ किंच ब्रह्मण प्रकृतित्वप्रतिपेटुमिच्छतिभवान् ॥ सूत्रकारस्तुकटरवेणतदुक्त्वाय हेतूप-या सेनसाधयतीतितममनोर्थोऽपार्थ ॥ तथाच प्रथमस्यचतुर्थेपचसूत्रमधिकरण (सू० २३) 'प्रकृतिश्वप्रतिज्ञादृष्टातानुपरोधात्" इत्यादि । तत्रमायापरपयांयाया प्रकृतेरेनसमवायि स्वग्रह्मण देवरनिमित्तत्वमस्त्वितिपूर्वपलेइदमुच्यतप्रकृति उपादाननिमित्तचकारादाधारा दिकच यनयेनयनोयस्येत्यादावुतबींव ॥ कुत १ पुवसत्येवप्रतिज्ञादृष्टातयोरनुपरो धात् ॥ छादोग्यबृहदारण्यकमुडकादिषु ' येनाश्रुतश्रुत इदसर्वविदित ॥ विज्ञातेसर्व मिदविज्ञातभवति' इत्यादाकविज्ञानेनसर्वविज्ञानप्रतिज्ञा "यथासोम्यैकनमृत्पिडेन" इत्यादय 'सयथादुदुमेहन्यमानस्य" इत्यादय "यथोणनाभि सृजतेगृह्णतेच' इत्या दयश्चदृष्टातास्तदवनोपरुबेरन् ॥ यदिब्रह्मणएवोपादानादिसर्यविधकारणतास्यादित्यर्थ ॥ प्रपचिततुमागेवेद ॥ कार्यस्यविवतत्वब्रह्मणोविर्तापादानत्वचवारयितुतवहेत्वतरमाह (सू. २५) अभिभ्योपदेशाच" इति । "सोकामयतबहुस्याप्रजायेयेति' इत्यादौ स्वस्यैवबहुभवनाभिध्यानेनबहुभावश्रावणात् ब्रह्मयप्रकृति ॥ चकारात् "इदसयदय मात्मा" इतिसर्वस्यात्मत्वश्रावणाच ॥ अथवा "सर्वखल्विदब्रह्मतजलानितिशातउपा सीत' भत्रसयस्थब्रह्मत्वेततएवोत्पत्तिस्थितिल्यात् हतुत्वेनोक्त्वासर्वस्यग्रह्मतयामिध्यान विधीयते ॥ चकारादेकत्येनपृथक्त्वेनेत्यादिश्रुतापपितथा अतोब्रह्मैवप्रकृतिरित्यथ ॥ ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् लिंगमुक्त्वाचतिमाह (सू० २५) "साक्षायोभयानानात्" इति ॥ साक्षाष्ट्रत्यास्मृत्या घतस्यप्रकृतित्वमुच्यते। कुतः ? उभयोः सृष्टिप्रलययोस्ततएवानानात् ॥ शिलकामया- हणादिकथायां "भामाशादेवसमुत्पद्यते आकाशंप्रत्यस्तयंति" इत्यादी महंकृत्स्नस्यजगतः प्रभवः प्रलयस्तथे त्यादौ चततएपोद्भवस्तववैलयश्चभ्रूयते ॥ इदंरात्परिणामत्यएपोपपद्यते ।। सर्वत्र पास्येपूपचारवारणायाह-"आत्मकृतेः परिणामात्" (सू. २६) इति "सदात्मान स्वयमकुरुत" इत्यनात्मनएपजगद्रूपेणकृतिः स्वस्यैयकर्मकर्तृभावश्चभ्रूयते ॥ सा चप्रकृतिः परिणामात् ॥ अतः सुवर्णादिवहीवाविक्रियमाणप्रकृतिः ॥ एतेनपरिणाम- यादएक्सुन्नकाराभिप्रेत: सिध्यति । परिणामशब्दस्यकंठरवेणोपादानात् अममिवत्तादि- शब्दानासूत्रेषु काप्यकथनाच ॥ विवर्तवादस्तदभिप्रेत इति तु कल्पनामानं ॥ शुक्र- शोणितसंनिपातजन्यशरीरवत्सुतस्यकारणत्वाभावमाशंक्य तेष्वपिमूलकारणत्वंतस्यैवाह- (सू. २७) “योनिश्चहिगीयते" इतियोनिश्चकारात्कर्ताचपरमात्मैव ॥ नियुक्तमिदं 'सदेवसोम्य, भामाशादेव, आनंदायेव" इत्यादावन्यव्यावर्तनात् ॥ "कारमी- 'शंपुरब्रह्मयोनि, यद्भूतयोनिपरिपश्यतिधीराः" इतिमुंडकादिपुतथैवगीयते । तस्मात्तस्यैव परिणम्युपादानत्वं निमित्तत्वमाधारत्यादिकंचेतिसिद्ध ॥ किंचद्वितीयस्यप्रथमपादेऽपि (सू०४) नविलक्षणत्वादित्यादिनिसूनतृतीयस्सिाधिकरणेजगद्रह्मणोइँलक्षण्यपि वृश्चि- फगोमयादिवत्कार्यकारणभावसमर्थ्य, (सू० ७) असदिविचनेत्यादिपंचसूत्रेचतुर्थे भसतः कारणतानिरासेनब्रह्मणएवतथात्वमुपपाद्य, काणादादिवादानामपरिग्रहमेवेनसूत्रे- णोक्त्वा (सू. १३) भोपनापत्तेरित्यकेन कटककुंडलादिपरिणामितौल्यं पुनढयित्वा. त्रिसूत्रेतदनन्यत्वाधिकरणेकार्यस्पग्रह्मानन्यत्वं सत्यत्वंचसाधयित्वा, (सू०५७) असन्ध- पदेशादित्यादिचतुःसूत्रेकार्यस्यासत्यतानिरासपुरःसरंतदेवप्रतिपाद्य, (सू०२१) इतर. म्यपदेशादित्यादित्रिसूत्रेचेतनस्यकारणत्वेप्राप्ताहिताकरणादिदोपान् "पादोस्यविश्वा भूतानि" इत्यादौद्रष्टव्यादियाश्येपुचब्रह्मणः कार्यापेक्षयाधिक्यसिद्धेः केशवप्रसाधननखनि- कृतनादिन्यायेनपरिहृत्यतत्रैववदति-(सू० २३) "अश्मादिवञ्चतदनुपपत्तिः" इति ॥ पार्थिवस्वाविदोपेपिहीरमाणिक्यसाधारणपाषाणानाम् । आदिपदात्पलाशचंपकचंदनादी- नांचयथोचनीचत्वमेवजीवस्यांशत्याविशेपेपिब्रहादिस्थावरांतानामुच्चनीचत्वेमतोवाद्युक्त- दोपानोपपन्नाइत्यर्थः । एतावतापिग्रह्मपरिणामवादएवसिद्धः ॥ अग्रेचब्रह्मणएयसर्वविध- कारणतयालोकेमृत्कुलालादिवदितरकारणापेक्षावारणाय (सू. २५) "उपसंहारदर्श- नाग्नेतिचेन्नक्षीरवद्धि" इत्यादिषट्सूधमधिकरणमारब्धं ॥ तत्राद्यसूत्रयथाक्षीरंकारणांतरान- पेक्षमेवदधिरूपेणपरिणमतितथाब्रह्मापि स्वयमकुरुतेत्यादिश्रावणादितिसाधितं इतरनिरपेक्ष परिणाममानक्षीरदृष्टांतोनतुविकारित्वे ॥ सोपिप्रवचनसूत्रेक्षीरस्यदृष्टांतीकरणात्तत्संप्रति- पत्तिदर्शनायेहाप्युपात्तः श्रोतृवोधसोकोपयोगिनः श्रोतृवत्तसंप्रतिपनार्थस्यैवदृष्टांतत्वात्।। क्षीरवत्प्राप्तायाआतंचनाद्यपेक्षायाविकारस्पचवारणायाह-(सू०२५)- "देवादिवदपिलोक" इति ॥ ययादेवपिपितृप्रभृतयइतरनिरपेक्षाएवसति स्वयंबहुरूपाचभयंतिनचतेविकियं तेतथाब्रह्मापिस्वेतरतिरपेक्षमविकृतं चेत्यर्थः । मन्त्रादिपदाचिंतामणिकामधेन्याइयोपि- मा.प्रा.४४ ·मायतशक्तिसहितः प्राभअनः संगृह्यते अतएवसमुच्चयायपिशब्द एतेनापिसहसाशी सर्वप्रत्युतं ॥ ससम्मग्रनृतीयेसून वृत्तसरयादिदोपमुझाग्य चतुर्थश्रुतियराततिरस्यपंचमेसांनुपपतिपरिहारायविचिन. दाक्तिकत्रमाणिसाधयित्यारन्ययापरपक्षस्याप्यनुवरणीयादोषाःसूचिता.अतोनाक्षणएय- निमित्तत्यमिवपरिणामित्वमपिसिद्धमयेत्यलंप्रससानुप्रसन्या ॥ तदेतत्सकलमनुसंधा. योक्तमूले-तथैवग्रहाणोपिविनिधाकारत्वनचपियारियमिति । यदिचप्रक्षण शुक्रियद- धिष्ठान सूबरुदमिप्यन्ताहक्षीरंदेयादीन्याष्टांततयानैव म्यरूपयिष्यन्तेपांपरिणामि- स्वार दम्याधिनधानत्वामानात् ॥ किंतुगुपयादिकमेक्ष्यत्मतापिपरिणामयाद. एक्तत्समतः सिध्यति । फिंच त्यन्मतेयमणोनिर्विशेषत्यस्यीकारात् "प्रकृतताय हिप्रति. पेधति ततोत्रवीतिचभूयइतिस्तविरोधस्तनप्ररतेगाग्र्युपतिप्रश्नेय. देतावत्परिदृश्यमाना यावंतःपदार्थालौकिकास्तेपामेवधर्माधिपेधति प्रतीतस्यैवहिनिषेधात् अतो जगद्वैलक्षण्यमेवास्थूलादिवाक्यैःप्रति- पाद्यते॥ मनुवेदोक्ताग्रमधर्मानिपेढुंशस्यते,फुतपतवगम्यते तनाह- ततोयीतिचभूयः यस्मिन्नेववाक्येपूर्वनिषेधतितस्मिन्नेवचास्येपुनस्त- मेवविधत्ते “यतोवाचोनियततेअप्राप्यमनसासह।आनंदब्रह्मणोविद्वा- नविमेतिकुतश्चन" इतिवास्येशानकारणाप्राप्तिकथनमुखेनपूर्वार्द्धशानं निपिध्योत्तरार्द्ध तद्विधत्ते एधमस्थूलवास्येपि "अयागमनः असुख" मितिप्रशासनकारणनिपेधमुखेनप्रशासनंनिपिध्य एतस्यैवेत्यादिना तविधत्ते एवंसर्वधर्मनिपेघमुखेनवेद्यत्वं निषिध्य "एतद्विदित्वा" इत्यादिनातद्विधत्ते॥तथा"नतदश्नोतिकंचने"तिव्यातिनिपिया“काश ओतश्चमोतश्चे"त्यनेन तांविधत्ते। तथाचकर्मणिव्यक्तिमेदेनपोडशिग्र- हणाग्रहणवन्नित्येप्येकस्मिन्त्राणिज्ञेयत्वाज्ञेयत्वप्रशासितृत्वाप्रशासि- तृत्वादीनांयिकल्पस्याशक्यथचनत्वात् ॥ वाक्यस्यायोधकत्वापत्त्यात निवृत्त्यर्थलौकिकनिषेधति अलौकिकतधर्मविधत्ते इतिव्यवस्थामंत व्याइत्यलौकिक्रधर्माश्रयत्वेऽपिनिर्विशेषत्वविरोधात्ताशसूत्र विरोधी दुरिएव ।। ननुमैवंपरसोक्तिमात्रस्यप्रायल्याप्रयोजकत्वेनौतेतावत्त्व स्यैवतन्त्र निषेधादतएव "नतत्ररथारथयोगा:पंथानोभवत्यथरथानथ- योगापथःसृजती" त्यत्रसृष्टे परत्रोपन्यासेऽपिनसत्यत्वमितिचेन्मेवं; नहिपरबोक्तिमात्रस्यप्रावल्यंचयंत्रूमः, किंतु परस्परविरुद्धवाक्यानां व्यवस्थामंतरेणाप्रामाण्यस्यादतोग्रह्मण्येकरूपेतेपामेवधर्माणांनिषेधः सत्वंचानुपपन्नम् ; अतोलौकिकालौकिकभेदेनव्यवस्थाभवद्भिरप्यव- श्यं कल्पनीया यदिब्रह्मधर्माणामपिस्वाप्नपदार्थवदसत्यत्वमेवस्यात्त.

·सहस्राक्षखण्डनम् ३४७ हिस्वामपदार्थस्यैव "मायामानंतुकास्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्या"दिति सूनेणन्यासोनयूयात् तस्मात्मधर्माणांसत्यतयातादशसून विरोधस्त- न्मतेदुर्वारएव किंच यतोवाचोनिवर्ततइतिवाक्ये अस्थूलादिवास्येच पूर्वब्रह्मणएव "सत्यवानमनंतंग्रीं"त्युपक्रमे एत?तदक्षरंगार्गीयनच प्रस्तत्वात्प्ररुतेब्रह्मणियदेतायत्त्वप्रतिषेधतीत्ययुक्तमितिकथनमसं- गतं ॥ द्वेवावब्रह्मणइत्यादिप्रलापस्त्वस्मदभिमतविषयवाक्याशानमूल फत्वादुपेक्ष्यः॥ (कस्तहि सूत्रार्थइतिचेत् ) इत्युक्त्वायत्सूत्रव्याख्यानं प्रदर्शितं तत्तुदोषदूषितत्वादनुपादेयं ॥ केदोपाइतिचेच्छृणु || त्वदुक्त- व्याख्यानेमूर्तामूर्तप्रतिषेधस्यप्रकृतंप्रतिपेधतीत्येतावतैवसिद्धरेताय- त्यमित्यस्य एतावत्त्वपदादरेचप्रस्तपदस्यपैयर्थ्यप्रसकारत्वात् एतावत्त्वमितित्वप्रत्ययस्यभावेऽनुशिष्टत्वेन पतावतापरिच्छिन्नस्य मूर्तामूर्तलक्षणरूपद्यम्यतेनपदेनालाभात् त्वप्रत्ययस्यफ्ठ्यंतादनु. शिष्टत्वेनतृतीयांतादभवनेनापितथात्वाच ॥ अथतन्नविग्रहवास्यकि त्वर्थमात्रकथनमित्युच्यतेतदापिरूपद्वयात्मकस्यसवैस्यप्रपंचस्यपरि- च्छिन्नांतर्निवेशादेतावतेत्यत्राभिप्रेतस्यपरिच्छेदकस्यालामेनासंगतिः । नचलौकिकप्रमाणमेवतथेतिवाच्य; जन्मादिसूनव्यारयानेमनसाव्य- चिंत्यरचनारूपस्येतिस्त्रोक्तस्यप्रपंचविशेषणस्यविरोधेनतथावतुमश- क्यत्वात् ॥ किंचानमूर्तामूर्तरूपद्वयंयत्प्रकृतत्वेन त्वयाविवक्षिततस्य प्राधान्य किस्बेनरूपेणब्रह्मरूपत्वेनया? माद्यः, ब्रह्मणोरूपेइतिविशेषण- धैयर्थ्यप्रसंगात् , द्वितीयेतुब्रह्मण पवप्राधान्यंब्रह्मपरिचायनार्थमेवरूप- द्वयस्यकथनात् ब्रह्मपाएवात्रोपदेश्यत्वाच्च । नचसंबंधषष्ट्यंतपदेनयोध नाद्ब्रह्मणोऽप्राधान्यमितियुक्तं; राहो शिरइतिवदमेदेपिपष्ठीसंभवेन संबंधपट्यैवेत्यत्र नियामकाभावादानंदंब्रह्मणोविद्वानित्यनत्वयाप्यभेदे पट्या स्वीकृतत्वात् कार्यकारणानन्यत्वस्यभगवतासूत्रकारेणोक्ततया देवावब्रह्मणोरूपेइत्यत्र प्रमाभिनेरूपेइत्यर्थस्यवतमुचितत्वाच्च ॥ अतोब्रह्मण प्राधान्यस्याविघातात् "ब्रह्मतेववाणी" तिवाक्योपन्यासे- नस्वयमेवोपकांतवांगीकारादने उपदेश्यत्याच ॥ ब्रह्मणःप्रकृतत्य- सिद्धौतस्मिनेतावत्यैपरिच्छिन्नत्वप्रतिषेधतीत्येवंध्यारयातव्य: एताय- न्छन्दस्यपरिच्छिन्नवाचकताया प्रसिद्धत्वात् ॥ तथाचमूर्तीमूर्तमात्र- त्वब्रह्मणिनास्तीत्यर्थस्त्यन्मतेविषयवारयादरेपिसिद्ध्यति नतुप्रटतंय- देताचतापरिच्छिन्नमित्यर्थः सिध्यति,एचंचनेतिनेतीतिश्रुतिव्याख्याने नद्धयेन यथासंरयंमूर्तामूर्तनिपेयेवासनाशेषात्तद्विहायभूतरा शिवा- ·मारतशक्तिसहितः प्रामझना सनाराइयोनिपेधांगीकारे परिगणितनिपेघेनयदिनेदंबामकिमन्यद्री- तिशंकापत्तेस्तदपिबिहायवीप्सयायावद्विपयजातनिषेधोयोऽगीरुत:- सोपितथा॥भूतराशिनिपेधेमुतिकादेववासनाराशिनिपेघसंभवेन- तदर्थेनिषेधापेक्षाभावात् त्यत्तेयथासंरयेवासनानिषेधावतारकप्रमा. णाभायात्वासनायाअनुक्तत्वेनतन्निषेधस्याप्ययुक्तात्वाच ॥ अत एवं नयायग्निपेघोपियुक्ताः । यदपि "नहोतस्मादितिनेत्यन्यत्परमस्ती" तियोजनाद्वयंतनप्रथमयोजनायांनिपेधवीप्सयाब्रह्मव्यतिरिक्ताभार उच्यते । नपुनर्बह्माभावस्तदेवदर्शयत्यन्यत्परमस्तीतिव्याख्यातंतदपि तथा ॥ ब्रह्मव्यतिरिक्तनिषेधोत्तरब्रह्मसत्ताप्रदर्शनस्य अन्यदस्तीत्येता- वतैवसिद्ध्यापरपदचयापत्ते अतोन्यतिरिक्तनिपेधेनाव्यतिरिक्तत्वं सर्वस्यस्वीकृत्यतावमानत्ववारणायपरब्रह्मान्यदस्तीत्यंगीकार्यमित्ये- वयुक्तं ॥ द्वितीययोजनायामपिपरपदवैयर्थ्यपूर्ववदेव तदर्थपरपदम- त्कृष्टार्थकतयाव्यारयेयं तत्रचाभारावसानएयनिषेध सिध्यतीतिब्रह्म- सत्तासाधनायततोब्रवीतिचभूयइतिसूनांशनामधेयविषयत्वेनयोज- यित्वानामधेयेनतत्सत्तांसाधयित्वानिपेधस्यब्रह्मावसानत्वमुपपादितं तदपितथानामधेयांगीकारेतद्वत्तासिद्ध्यायावद्विशेपशून्यत्वप्रतिज्ञा- हानिप्रसंगात् नामधेयकथनमात्रेणेवतत्सत्तासिद्धेस्तनिर्वचनश्रुति- वैयर्थ्यप्रसंगात् तदादरेचचक्षुपश्चक्षुरित्यादिवत्तनियामक्त्वतन्मूल- रूपत्वयो सिद्ध्या प्रतिज्ञाहानितादवस्थ्याच ॥ एवमादयोऽन्येपि- दोपाः संति । ग्रंथगौरवभयानोच्यते ॥ सहस्राक्षे मतुप्रकृततावत्पमित्यादिसूनप्रतिफूर मित्यतभागपरिहरति-किंवत्व-मत इत्यादिनानोच्यतइत्यतेन ॥ इदमधिकरणतृतीयस्यद्वितीयपादे (सू. १९) "बुबद- अहणा" दित्यादिचतु सूरसिद्धातेवर्तते ॥ तत्रएकदेशिमतनिरूपणातिमसूजलपतिविधि- तसूर्यादिवदीपाधिकधर्मापपत्तिर्दशितेतिताऽत्र "अबुवदग्रहणात्तुनतथात्व" इतिप्रथम सूत्रेणप्रतिविधनिरामानिरस्ता ॥ ततउभयधर्मविरोधतादवस्थ्यासिद्धान्तन्निरासायाह (सू० २०) "वृद्धिहासभाक्त्वमत गदुभयसामजस्यादेव" । अर्थस्तु-महानवका शोऽल्पोवकाशइतिलौकिकव्यवहारात् “यथावकाशदशचमसान्" चयनेष्टकोपचानेपरित चित्ति सृगित्यादितत्तद्धोतृमरुपधानोत्तर "यथावकाशमहान्ययावकाशप्रतिग्रहान्" एव मादिवैदिकव्यवहाराचविभोरप्याकाशस्यशपचाशदितिन्यायेनसर्वपरिमाणाश्रयतयादरी- करकाधतर्भावात्मतीयमानयथावृद्धिहासभाक्त्वतयाब्रह्मणोपिसर्वधर्माश्रयस्यपृथ्वीजलादि कार्यानतभीवात्प्रतीयमानसर्यगधयाऽगधत्वादिकतत्तटपासकहृदयादौस्फुरदृद्धिहासभा- तथासत्येवश्रुतित्वाविशिष्टद्विविधवास्यानातटुतोभयधर्माणाचसामजस्यात् क्वच ॥

·३४९ सहसाक्षखण्डनम् ग्रमाप्येवमिति ॥ अग्रवीविषयवारयेशांडिल्यविशयामाकागारमेत्युक्तिदिशक्षोपनिय- दादी "भाकाशशरीरंग्रह्म" इत्याद्युक्तिश्चेतिज्ञेयं ॥ संरोधनवृध्यादिचतनतन "सक्रतुं- कुर्वीत ॥ इतिप्राचीनयोग्योपास्व" इत्याद्युक्त्यायोध्यं ॥ भाकाराएवावकाशइतितु निर्णीत पार ॥ फेचित्स्वदेहांतहपारकारोत्यादिस्मृतिपुचप्रसिद्धतेनप्रथमस्यद्वितीये (सू०७) अकौकरत्वसूत्रेदर्शितमिहायोजनविशेपायविशलितंनचसर्यगंधरवादिक पृथिव्यादि. स्थानगतमेवांतभावात्तमोपचर्यतइतिवाच्यतनवपादे (सू. ११) नस्थानतोपिपरस्येत्या- दिनातनिषेधात् ॥ जरादौसर्यनप्रतिषियस्यतौल्यात्तध्यादिपरमितरव्याख्यानं प्रेक्ष्य- मित्यन्यग्र विस्तरः ॥ जलगतमपिसूर्यप्रतिवियन हिजलवृद्धौवध्यते जलहासेया. हसति । दृष्टांतेप्रहिलतयाध्यादेशगंतुकत्वंमन्यमानप्रतिहेत्वंतरमाह-(सू०२१) "दर्शनाय" उभयसामंजस्यादेवमित्यनुवर्तते ॥ तथाच "प्रादेशमात्रमभिविमानं ॥ यदेकन्यकमनंतरूप" इत्यादिपुतन्त्रसविरुद्वधर्मागांदर्शनात् चकारादरवारदायाम- खलबंधनमृत्साभक्षणव्यादानमिथिलामवेशादौतथाप्रत्यक्षायवस्तुस्वभावत उभयसामंज- स्याहौवमुभयलिंगमित्यर्थः ॥ एवंसाधितेपिवस्तुस्वभावमन्यमानबोधयितुंधर्मविधि. निषेधवाक्यविषयव्यवस्थारूपायुक्तिः प्रकृतैतावत्सूत्रेणोच्यते ॥ इपंचसर्वोपनिषत्सा- धारणी ॥ सेनयन्त्रयनवेदेवह्मणोधर्माणानिधोविधिर्धातानिसर्वाग्यपि "यतोवाचः, भस्थूलमनणु, मपाणिपादः" इत्यादीनि "भानंदंब्रह्मणः, एतस्यवाअक्षरस्य, जबनः" इत्यादीनिचसर्वाप्यस्यविषययाक्यानि ॥ नतुमूर्तामूर्तबाहाणमासूत्रेतदुप- ननु प्रकृवैतावत्त्वहिप्रतिषेधतिततोब्रवीतिचभूयदति सूत्रविरोषः । अपाणिपादोजवन- इतिलौकिकतावत्त्वं निषेध्य जवनोपहीतेत्याह ॥ एवमस्थूलमनणुइतिनिषेध्येतस्यैवाऽक्षरस्य प्रशासनेगार्गिइत्याहेतिचेन्न । परलोक्तिमात्रस्य प्राबल्याप्रयोजकत्वेन श्रौतैतावत्त्वस्यैव तत्रनिषेधादतएव नतत्ररथारथयोगाः पन्थानोभवंत्यपरथान् रथयोगान्पथःसृजवीत्यत्र सृष्टेः परनोपन्यासेऽपि नसत्यत्वमिति मायामानंतुकास्येनेतिसूत्रेण स्वप्नस्य मायामात्रत्वं व्यास लचे ॥ किञ्च प्रकृतशब्दस्योपकान्तार्थतायाः प्रसिद्धत्वेन लौकिकेतिव्याख्यानंनयुक्तम् ॥ एवं प्रकृते ब्रह्मणि यदेतावत्वं तत्प्रतिषेधतीत्यप्ययुक्तम्: रूपद्वयस्यैव प्रकृतत्वात् ॥ द्वेवाव ब्रह्मणोपेगूर्तचागूर्तचेत्युपक्रम्य भूतपञ्चकस्य राशिद्वयेनाऽवर्णितत्वात् ॥ ब्रह्मणः पठ्यन्त- तया निर्दिष्टस्य तद्विशेषत्वेनाऽप्रकृतत्वात् ॥ एतेन प्रकृते ब्रह्मणि प्रकृतस्य ब्रह्मणइति व्याख्याद्वये ततोब्रवीतीयाद्यनर्थकमापद्यरो ॥ प्रकृतशन्देन ब्रह्मणः सत्त्वस सिद्धत्यात् इति विदन्मण्डनटीकोक्तं निरवकाशमस्माभिस्तादृशव्याख्यानस्यानाहतत्वात् । कतर्हि सूत्रार्थ इतिचेत् प्रकृतं एतावत्वं वस्तुपरिच्छिन्नत्वं मूर्तामूर्तरूपत्वं प्रतिषेधति अथातआदेशोनेतीति । ततो निषेधतदनंतरभूयश्च प्रवीति-अन्यत्परमस्तीति । सूत्रार्थ इति गृहाण ॥ नव प्रकृतेवा- वत्पदयोरन्यतरस्य वैयर्यमितिवाच्यम् ॥ अवैदिकस्य निषेधकमिति त्वादशवासनावासिता- शयतिधारणाय प्रकृतपदस्य प्रकृतपदार्थस्वरूपप्रदर्शनायैतावत्पदस्पचसार्थक्योपपत्तेः ॥ नहिशब्दाधिक्यमात्रेणाऽर्थाधिक्यं युकमतिप्रसंगात् ॥ तस्मात्तवैवेदं सूर्य प्रतिकूलम् ।।

·३५० मारुतशक्तिसहितः मामञ्जनः स्थापकस्यतथासर्वसंमतेश्चाभागत् ॥ भन्यथामूर्तामूहिमतिपेधतीत्येनवदेत् ॥ तबा. पियथादिन्हाससूत्रेप्रतियियप्रतिपादकानिदर्शनसूनउपाधिप्रवेशप्रतिपादकानिचसर्वाणि विषयगारयानिततथानापिएकस्यैवानपेधशानिविधायकानियसाणिविषयवारयानिमंतु ॥ वनलौकिकानामेनिषेधाभाष्यप्रकाशेसोयप्रकृतपदस्यार्थः “गार्युपातेप्रपंचे" इति व्याख्यातः ॥ तन्नगागीमभयेतित्पलक्षणे ॥ भाप्यंप्रकाशंचतग्रसमेकीकृत्ययथोपयोग. मनुवदंत सूत्रार्यादिकमाहुः-तन्त्रप्रफूतइत्यादिना परिदृश्यमानाइनि । गागीपहि "यदूयाज्ञवल्क्यदिगोयदयास्पृथिव्याः" इत्यादीद्यानापूथिनी भूतं भवत्भविन्यो- स्थाकासांता-प्रापंचिफसर्वपदार्थाः संग्रहेगपरिदर्शिताः संति ॥ अतोगामिश्रायाप्रकृते. प्रपंचेयेपदार्थाः परिदृश्यतेलौकिकास्ते सूत्रएतारपदेनोच्यते ॥ समीपतरवर्तिपरि- मितिकत्वात् ॥ एतद.समीपतरवत्यर्थकत्वात् तनिष्ठा.स्थूलत्वाणुत्वादयोधर्माश्चत्व- प्रत्ययेन ॥ प्रतीतस्यैवेति । सौग्रदिशब्दस्यार्योय ॥ हियुक्तमिदंभस्थूलमित्यादिप्रतिपेध- श्रयणेलोकेविदितानांपरस्परप्यधिकरणानांस्थूरत्याणुत्वादीनामेवोपस्थितेः अप्रतीतानांस- मानाधिकरणानामलौकिकानतेपामनुपस्थितेश्च ॥ तेनधर्मनिषेधकवाक्यानांलौकिकधर्मा एयविषयाइतिसूत्राशेननिर्णीतं । सिद्धमाहुः-भतइति ॥ सस्थूलमनष्वितिनिषेधेउभय धर्मवत्यमेवसिध्यतिनमुचिवधप्रसंगेन पणनचागेत्युभयधर्मनिषेधेफेनस्योभयात्मक त्यवत् ॥ तेनजगद्वैलक्षण्यमेवसिध्यतिनतुनिर्विशेषत्वं ॥ नापिवेदोक्ताभगवत्प्रसाद- पार्वीतशोकैमुक्तैश्यामणोरणीयस्त्वमहतोमहीयस्त्वमित्यादयोब्रह्मधर्माभस्थूरादिवान्य निपेढुंशक्यते अनुपस्थितेः तुल्यबर त्याच ॥ नन्वध्यारोपापवादाश्रयणेशक्यतइत्याशयेन- शंकतेकुतइतिसूत्राशेन समादधते-ततइत्यादि ॥ ततःप्रतिविध्यमानालोकविदितधर्माद्भू- यःअधिकंअलौकिकमितियावतधर्मरत्वप्रतिषेधानंतरंपुनर्वदोब्रवीत्येव ॥ चोऽवधारणार्थः- सर्पमंनियमबोधयत्यधिकरणसमातिचद्योतयति ॥ एतदेवाहुः-यस्मिन्नेवेति । यदितथा. वेदो भिप्रेयात्तर्हिपूर्वमेवाध्यारोप्यततोपवदेत् ॥ वदतितुविपरीतं ॥ नचापवादोत्तरमध्या- रोपेप्रयोजनमस्तिप्रक्षालनोत्तरमिवपुन.पंकलापनेयेनार्थक्रमोप्याश्रीयेत किंचयननिषेधति तंत्रसामान्यतएरमाचक्षुरादिकनिषेधति ॥ विधत्तेतुलोकेवाप्यसभावितसूर्यचंद्ररोदसी सर्वकालप्रशासकत्वविश्वतश्चक्षुष्वादिकं ॥ भतस्तुल्यत्वाद्विधायकवाक्यानामलौकिकधर्मा एवविषयाइतिसूत्रांशांतरेणनिति ॥ तेनसर्वकामत्यादयः श्रुत्यंतरोक्काअप्यलौकिका- एवज्ञेयाः; लोकएकम्सिन्सर्वकामस्याटेरसंभवात् ॥ यत्राप्यलौकिकत्वं नस्पष्टतत्रापि तदुलेय; ब्रह्मधर्मत्वात् धर्मिणोऽलौकिकरवादनुच्छित्तिधर्मत्वाच ॥ एवं चविधिनिषेध- वाक्यानांच्या स्थित विषयभेदेनपरस्परविरोधाभावात् ॥ श्रुतित्वादिनातुल्यबलत्वाच नैकतरबाधः कल्प्यः ॥ दिग्प्रदर्शनायोदाहरणमाहुः-यतोवाचइत्यादि । इदंब्रह्मवल्लीरथं ।। वाविशेषतः परस्पज्ञानकारणं, मनस्तुविशेषतः स्वस्य ॥ ज्ञानं ब्रह्मकर्मकम् ॥ विधत्ते विद्वानित्युक्त्येतिभावः ॥ अस्थूलार्दाति । इदंबृहदारण्यकपंचमाध्यायाऽष्टमबाह्मणस्थं ॥ प्रशासनंहिवागादिमिरेवभवति ॥ अमुखपदस्यव्यवहितत्वबोधनायासधिः ॥ इत्यादि- नेति || "एतस्ययाअक्षरस्य शासनेगार्गिसूर्याचंद्रमसौविधूतौतिष्ठतः" इत्यादिकावाः ·सहस्राक्षखण्डनम् "एतस्यमाक्षरस्यप्रशासनेगार्गियाराधिनीवितेनिष्टत" इत्यादिमाध्यदिनाः ॥ भग्नवै- शब्दोऽरधारणार्थः । अत: फलितार्थकथनं एतस्यैवाक्षरस्येति तथापाठांतरंवा ॥ व्याप्तिमिति । मनोनीतिमाध्यदिनपाटे अशूभोजनदत्तस्यैरविकरणम्पत्ययेनरूपमित्येक- व्याख्यानं, भशूव्यासावित्यत्ययादेस्पमित्यपरं तद्वितीयमादायैवमुक्तिः ॥ व्यक्ति- भेदेनेति एकत्यामतिराव्यक्ती पोडशिग्रहस्यग्रहणमपरस्सामग्रहणमितिकर्मणिअभि- ज्यश्यमानेनव्यक्तिभेदेन "अतिरापोडशिनं गृह्णातिनातिरानेपोदशिनगृह्णाति" इति विधिनिषेधयोर्विकल्पोययाशस्यपचनस्तथानब्रह्मणि तस्यैकत्वासित्यत्वाय ॥ भयोध- कत्येति । परस्परविरोधपराहवत्यातयेतिभावः । इदंदिग्दर्शनायोदाहरणद्वयं, एवमन्यना- पियोध्यं । यथाईशावासभागे “भनेजदेकमनसोजनीयः" इत्यादिनाविधिनिषेधयोयोग- पयं ।। फेनोपनिषदि नितनचक्षुर्गच्छतिनवाग्गग्धति" इत्युपदेश्यत्वनिपिध्य "इति शुश्रुमपूर्वप" इतिवह्मविदुपदेश्पतं वाग्यपंचके । "यद्वापानम्युदित" मिसायुक्त्या "थेनवागभ्युद्यते" इत्यादिकदितीयसंटेवेत्तुमशक्यस्यमुक्त्वा तृतीयखंदादीतदिच्छया- साक्षात्कारश्चोच्यते ॥ कठवल्लीषु "भशरीरे शरीरेषु" इत्युक्त्वा "पृणुतेतनुस्खा" इतिपराधिखानीत्युपत्याकश्चिद्वीरइत्यादिपश्यते ॥ प्रश्नोपनिपदि (प्रश्न ४) "तद- छायमगरीरमलोहित" इविधान निषिध्य "शुभमक्षरंवेदयतेयस्तु सौम्पससर्वशः साभवति" इतितद्वेनुःसर्यज्ञसर्वभावकथनेन तस्यसर्वाश्रयत्वसर्परूपत्ये योधयति ॥ मुंडके "यसदद्वेश्यममाझं" इसायुक्त्या "यगतयोनिपरिपश्यतिधीरा" इत्याद्यान्नायते तैत्तिरीये "सदृश्येऽनात्मेऽनिरुक्त निरयने" इत्युक्त्वाअदृश्यस्यविन्दमभयप्रतिष्टाविंदनं अशरीरस्यविरुद्वभीपास्मादितिप्रशासनेऽनिरक्तत्वविरुद्धाऽऽनंदमीमांसामनिलयनत्वविरु द्धापुरुषादित्ययो स्थितिरपसफ्रांतिश्वश्राव्यत ॥ बृहनारायणे "नैनमूनसंदृशे" इत्या- द्युक्त्या "एषोहिदेवःप्रदिशोनुसाः ॥ विश्वतश्चक्षुः” इत्यायुक्तं श्वेताश्वतरे "अपाणि- पादोजानोग्रहीता" इत्यादिएवमन्यत्रापिशतशोधाक्यानिद्रष्टव्यानि ॥ तेनधचिदेवतद- स्फुटत्येपितथोग्नेयं ॥ यत्तुनन्वित्यादिव्यासऊचइत्यंत तदयुक्तं ।। तथाहि-पूर्वपक्षेनिपेध्ये- तिप्रयोगोऽनुचितः ।। स्वप्नश्रुतारपपादस्तुवेदाभ्यासगंधाभावात् ॥ पाठस्तवृहदारण्यके पटाध्यायेज्योतिराह्मणे (४० ४५७) "नतमस्थानस्थयोगानपंथानो भवत्यथरथान रथयोगपथ सूजते" इतिप्रत्येकंनकारयुक्तआत्मनेपदयुक्तश्चदृश्यते ॥ तन्मौर्यबोधनाय मूलेन्दुक्तिम्तथैवादिता । वस्तुनःस्वप्नश्रुतावपिलोके परिदृश्यमानावास्तवारथाचमार्गप्रभृ- तयाधनिषेधविपयामास्तवास्तेच सृष्टियास्यविषयाइतिनपुर्णननिषेधवाक्येनतन्नापिपरस्य याधः ॥ मायिकानामपिनिषेधांगीकारेनते स्वमउपलभ्येरन् ॥ बान्तानांसृष्ट्यंगीकारे सूतकुप्येत् ॥ तेषांमायिकत्वंशरीरे वास्तपरथादिभानासभपनियततत्तदुपादानाभाषादि- भ्योऽवगम्यमानात् काल्य॑नानभिव्यक्तस्वरूपत्वादेवनतुनिषेधवलाद ॥ भन्यथामाया. मातुप्रतिषेधादित्येवसूनयेत् ॥ पूर्वमभावेप्यनंतरंवास्तवानेवसृजतीतिव्याख्यानसभवेन निषेधपलोपक्षयाच ॥ सदाचारपिनिषेधोनवादानामेवोरीष्टतइतितत्रापिचास्ययोनि- विषयस्यातददनापिभिन्नविषयत्वमेय सिनतुततरवदिष्प्रसिद्धिः ॥ तथापिनहिकेवला ·३५२ मारतशक्तिसहितः प्रामजनः परनोक्तिमेसाधकरायाग्यंयूमः किंतुनिपिण्यमानानांसाधारणतयालोकेदृष्टत्वं विधीममा- नानां सूर्यचंद्रप्रकाशकविश्वतश्चक्षुम्नादीनालोकाप्रसिद्धत्य सर्यग्रेव परयोक्तिंचतथा. मूमोऽपयादोतरमध्यारोपस्यायोग्यस्यात् ।। तम्मादुराव्यवस्थौराविरोधस्नुल्यप्रमाणभार- योरचितइत्याभयेनाहुः-महिपरनेत्यादि । फिंचनस्यासमष्टिवह्मधर्मामायिकाः ॥ मन्यथा तस्यास्तथात्वे विस्तरेणसाधयन्सूत्रधारस्तेषामपिमायामानत्वं स्पष्टंपतोनभूयात् ॥ वदेव- दाहुः-यदीत्यादि ॥ यनुकिचेयादिनयुक्तमित्यंतं तत्प्रागेवापाम्नम् ॥ गार्गीप्रभादौपूर्व प्रपंचस्वप्रकृततायादर्शितत्वात् ॥ समतदभाचे (१०१ पा० ३ सू०१२) "अन्यभाव- व्यावृत्तश्च" इत्यादिकमसंगतस्यात् ॥ यचएवंप्रकृतइत्यादि अप्रकृतत्वादित्यवं सदप्यसत् ।। भस्मत्समवेपु "यतोवाचः ॥ भस्थूलमनणु" इत्यादिविषयवारयेपु "महाविदामोतिपरं, सत्यज्ञानं, एतद्वैतदक्षरंगानियाह्मणाअभियदंति" इत्यादिनायह्मणःप्रकृतताया.स्फुट- स्वात् ॥ "मूर्तचैवामूर्तच" इतिपारसत्येप्येवकाररहितश्रुतिपाठोपन्यासस्त्वनभ्यासात् ॥ किंचतस्सिन्दिपयवाक्येपिपष्ठीनिर्देशमानेणब्रह्मणोनाप्रकृतत्वंशयंवक्तुं बुयोधयिपितत- याऽर्थतस्तस्यमुख्यत्वात् ॥ अन्यथाब्रह्मजिज्ञासासूनेग्रह्मणोविशेषणतयायासदर्शनेपितस्या- भाधान्यमप्रकृतत्वंचस्यात् ॥ तयाचशास्त्रस्यामहविषयत्वंतत्तदधिकरणेषुग्रह्मपरमात्मेत्यादि- पदाननुपंगचापयेत ॥ फिंचेदंचतुर्याध्यायेदृप्तयालाक्यऽजातशत्रुसंधादेवर्ततेवाध्यायारंभे "दृप्यालाकिर्हानूचानोगार्ग्यमाससहोवाचाजातशधुंकाश्यंबातेववाणीति" इतिग्रीव प्रकृतं ।। किंतुरूपद्वयमेवतत्परिचायनार्थतयामासगिकं ॥ (ब्रह्मण पध्वंततया) इत्युक्ति- रपिशब्दार्थाभेदात्कथंचिद्योज्याएतेनैवप्रकृतंयदेतायत्वंमूर्तामूर्तत्वलक्षणमित्यादिन्याख्यान- यासंगतत्वसिद्ध्यायदिसतम्याषष्ट्यावासमासंकदाचिदाश्रयेस्तदासूत्रेनिमांशपयमित्य- मिप्रेत्यविद्वन्मंडनटीकायामुक्तंयुक्तमेवेतिसिद्धं ॥ यस्तुकस्तहीत्यादिना गृहाणेत्यतेनसूत्रार्थ- स्तेनदर्शितस्तंदूपर्यति-तत्तुदोपेत्यादिना ॥ अत्रमूर्तामूर्तप्रतिधस्येत्यारभ्य प्रतिज्ञाहानि- तादवस्थ्याचेत्यंतः सर्वोपिमाष्यप्रकाशलेखएवसुखेनबोधार्थवचित्कंचिदेवपाठभित्वाऽनू- दितः स्वमतस्थानांविशेषतःप्रामाण्यग्रहसिद्धये ॥ अनसहस्राक्षे (प्रकृतएतावत्वंवस्तुपरि- शिवरयंभूर्वामूर्तरूपत्वं) इत्युकिस्तु "प्रकृतयदेवायत्तएतावतापरिच्छिसंमूर्तामूर्तलक्षणं ब्रह्मणोरूपं" इतिस्वभाष्यफलितार्यकथनरूपा ॥ सन्नएतावतापरिच्छिसमित्यस्यैवार्थोवस्तु- परिच्छिन्नमिति ॥ अत्रानूदितःप्रकाशग्रंथस्तुप्रकृतसूग्रस्यशारीरकभाप्यमेवलक्ष्यीकृत्यप्रवृत्त इतितत्पर्यालोचनेनसम्यगवर्गस्यते ॥ दुर्वारत्वादिति । यत्नु अवैदिकस्यनिषेधकमित्यादित- दबोधात् ॥ तनहिलोकप्रसिद्धान्येवपंचभूतानिराशिद्वयेनमूर्वामूर्तरूपतयोक्तानि मतुदै- कगम्यविश्वतश्चक्षुधादिकं येनवैदिकधर्मजातस्यनिषेध स्यात् ॥ अतएवप्रकृतसूत्रमाप्ये शंकराचार्याः "नेदंशानंप्रतिपाद्यत्येनग्रह्मणोल्पद्वयंनिर्दिशतिलोकसिद्ध विद्रुपद्वयंया- णिकसितंपरामशतिप्रतिपेभ्यत्वाय" इतिलौकिकस्यैवाऽत्रप्रतिधमन्यते ॥ अतःप्रकृत- पदस्यवैदिकपरवाकल्पनयासार्थकचामनोरथोव्यर्थः ॥ उधासतिलौकिकस्थब्रह्मण्यप्रति. पेघसिद्देश्च ॥ नापिप्रकृतपदार्थस्वरूपप्रदर्शनायैतावत्पदस्पसार्थक्यमुपपद्यते । पठी- निर्दिष्टस्यामाधान्यप्रयमानिर्दिष्टरूपद्वयौदतादेतित्वन्मतरीत्याप्रकृतपदादेवासंदिग्धतत्स्व- - ·३५३ । सद्दनाक्षखण्डनम् रूपलामात् तेनालाभेएतापत्त्वपदतोपिमूर्तामूर्तरूपलाभत्याशक्यत्यात् ॥ भवोदुरित्वं युक्तमेव ॥ भनुशिष्टत्येनेति ॥ "तस्यभाषस्त्वतलौ" इतिशास्त्रेणानुशिष्टत्येनतथात्वा- दितिएतारतापरिच्छिामित्यर्थलामएतापत्वपदामभवनीतिभावः ॥ तथेतीति । एतापति पदस्यार्थइत्यर्थः । प्रसिद्धत्वादिति “यत्तदेवेभ्यः परिमागेपतुप्" इत्यनुशासनेनतया- त्यात् ॥ अनुक्तस्येनेति मूर्तामूर्तयाहामेवामनागंधस्याप्यकथनेन ॥ अनुक्तस्यापिनिषेधा- गीकारसूत्रप्रकृतपदस्यहिशब्दस्यचसुतरांविरोधइतिभावः ॥ प्रथमयोजनायामिति । तद् भाष्ये "तप्रैषाक्षरयोजनानेतिनेतीतिब्रह्मादिश्यतमेवादेशंपुनर्नियुक्ति-नेतिनेतीत्यस्यकोर्थः? नह्येतस्माद्ब्रह्मणोव्यतिरिक्तमस्तीतिअतोनेतिनेनीत्युच्यतेनपुन स्वयमेग्नास्तिइत्यर्थः । तच दर्शयतिअन्यदतःपरमप्रतिषिदंब्रह्मास्तिइति" इतिदर्शितायाम् ॥ युक्त मिति ॥ श्रुता- उत्कृष्टार्थकपरपदस्यसार्थक्यंतचाप्याख्यानएव (भ० २ पा० १ सू० २२) अधिकंतु भेदनिर्देशात्" इत्यधिकरणसिद्धोतितरीत्यासिध्यतीत्यतोयुक्त ॥ द्वितीययोजनापामिति । सत्रैव "यद्वापुनरेवमक्षराणियोज्यं तेनहोतस्मादितिनेतिनैतिप्रपंचप्रतिषेधरूपादादेशनाद- न्यत्परमादेश नयह्मणोस्तिइतितदाततोयबीतिचभूय इत्येतसामधेयविषययोजयितव्यं" इत्यादिव्याख्याने तद्वत्तेति वाच्यत्वरूपविशेषवत्तेत्यर्थः ॥ तत्सत्तेति ब्रह्मसत्तेत्यर्थः ॥ तशियामकत्वेति । "प्राणासत्य"मित्याद्यग्रिमवाक्योक्तं प्राणानांनियामकत्वं मूलरूपत्वं घनमणिसिध्येत् ॥ "स उमाणस्यप्राण." इतितलपकारश्रुतेरितिभावः ॥ एषमादयइति । तथासतिसूत्रेभूयः स्थानेपरपदंवदेत् । विषयसम्यमारकत्वादिष्टसिद्धेश्च ॥ प्रतिपेध- मात्रोक्तापपिआधारविनाप्रत्तिपेधासंभवेन तदाधारमह्मसत्तायाभयत्नतः सियासूत्रेमिमांश- वैयध्यलौकिकंभूतराशिमूतांमूर्गपदाभिधेयंप्रतिपिध्यववधिकग्रासाधनेऽप्यक्किस्वाभि- सविशेषाप्रतिषेधादस्मदिष्टव्यवस्थासिद्धिः सूत्रेनिमांशस्याधिकस्वित्यधिकरणेनगतार्थता ॥ किंचाग्रिमसुत्रेतत्पदनैवसति पूर्वसूत्रोक्तं निर्विशेषमेवपरामृश्यतइति तस्यैवप्रत्यक्षतासंराध- नेसिद्धांतितास्यात् तथाचनिर्विशेषताभंगस्तवस्यः ॥ शवलपरामर्शस्त्वशक्य , मसंनिधा- नात् ॥ पूर्वप्रब्रह्मणएवयीतिकर्मत्येऽव्रतत्पदमंतरवार्थसियातस्यवैयध्यंच ॥ सिद्धांतेतु भूयसोऽप्राकृतस्यैतावचस्य तत्कर्मत्वात्तस्येहोपस्थितिवारणायतत्पदंसार्थकं ॥ अलौकिक- मात्र विशेषवतश्चक्षुरादिगम्यतानौचित्यादन्यकायमाशंक्यसराधनेस्वच्छयाभिव्यक्तिरक्त- व्यवस्था निर्वाहिकासिद्धांतिता ॥ तस्मादस्पदुक्तएवसूत्रार्थः ॥ एपमादयोदोषा श्रुति- सूत्रार्थमार्मिकरूहाः । यच्च (नहिशब्दाधिक्यमानेणार्याधिक्यंयुक्त) इत्युक्तं-तत्तुश्रुति- सूत्रादीप्राय सर्वपदकृत्यचितयतांसर्वेषांप्रार्चा पृष्टप्रयोजनरहितंपदसूत्रेवापत्याचक्षाणानां- महाभाष्यकृतांचोन्मत्ततांस्वयमाक्षिपत्प्रेक्षावतामुपेक्षाह म्यर्थशब्दाधिक्येसूत्रलक्षण- याधाच । सेनसूत्रायतिरिकेसाधारणग्रंथेचिदतिप्रसगोप्यकिंचित्करः ॥ तम्सादरसाक- मेवेदमनुफूलम् ॥ अतोब्रह्मणःकर्तृत्वस्यवेदोक्तत्यातन्निपेधस्थचानुक्तत्वात्तदंगीक्रिय- तेकार्यत्वंब्रह्मणाकुनापिनप्रतिपादितंयेनप्रतिवंदीस्यात् तथाच यत्तु इत्यादिनायदुक्तं तदसंगतमेय, नतस्येत्यर्थस्तुमागेवविवृतः ॥

·३५४ . मारुतशक्तिसहितः प्रामवनः सहस्राक्षे यनुसरूपलक्षणेत्यादिनिषेधाचेत्यंतभागंपरिहरंति-मतोयहाण इत्या. दिनाविवृतइत्यंतेन ॥ मतः प्रकृतम्यस्थताशार्थकत्वात् ॥ वेदोमारवादिति । "मुंडक- प्रायल्यादिपु "कतारमीना, तदात्मान स्वयमकुरत" इत्यादायुनत्यात् ॥ तनिषेध. स्पेति नहालौकिकनिरंकुशजगत्कर्तृत्वंग्रह्ममात्रनिष्टयेदेगापिनिषिद्धं ॥ कार्यत्यमितिइतर- निरूपितकार्यत्तुग्रह्मणिश्रुत्यादिनाकापिनो ॥ प्रत्युत (भ० २ पा० ३ सू०१७) "नात्माऽथुते" रित्यादीतत्प्रतिषेधःसिद्धः ॥ अग्रेदशेयं यदिशुद्धस्वरूपेकर्तृत्ववेदानमि- प्रेतस्यात्तहिस्वरूपलक्षणवाक्यशेपेतत्प्रतिपितस्यात् ॥ नवकार्यत्वस्याप्यापतिदक्या । नहि कर्तृत्वस्थतनाप्रतिपेधमात्रफित्वशनक्रियायांवहाणःसहभावकयनेनप्रत्युतनदोधितं कार्यत्वंततुच्छगडजीवन्यायकैःसत्यज्ञानानंतपदैः स्वरूपलक्षणयास्येपिनिधारितम् ; अत. स्तदनापतेः ॥ नचतग्रसहशब्दोयुगपदर्थःतस्यसर्थकामशब्दस्यचतिविहायलक्षणादरेमा- नाभावात् भारममिथुनादिश्रुत्यासइतिकर्तुःप्रमणेतितृतीयायानिर्देशेनचसहभावार्थकत्वस्यै- यौचित्यात् नचानंतपदात्कर्तृत्वनिषेधशक्यः; अपरिच्छिन्नेपितस्याविरोधात् ॥ कालेपिजन्या- नाजनकतादर्शनात् विभुजीवबादेजीवपितदंगीकारात् ॥ पृथिव्यादौरूपपर्शयोरियकुला- लादीपरिच्छेदकर्तृत्ययोःसहचारदर्शनेपिप्रत्यक्षयलाद्वायाँनीरूपेस्पर्शवदपरिस्टिनेपिपरमा- स्मनिश्रुतिबलात्तत्स्वीकार्य ॥ नतस्पेतियाक्यंतुस्पभिन्नकार्यस्यजीवत्सुकृतायपेक्षायास्य- निषेधकमित्युक्तंपार ॥ तस्माद्यथावेदेब्रह्मप्रतिपादितंतथैवोपगंतव्यं चेदेतुनिर्गुणत्वेनानंत- गुणत्वेनोभयरूपेणैवब्रह्मप्रतिपादित अतएवोमयव्यपदेशात्त्वहिकुंड- लवत् प्रकाशाश्रयवद्वातेजस्त्वादितिसूत्रहयेनायमेवार्थोव्यासैदर्शि- तः ॥ सूत्रार्थस्तु पूर्वमुक्तएव ॥ यत्तुमतांतरपरेसूत्रेइतिस्वकल्पित- श्लोकव्याख्याने अपिसंगधनेप्रत्यक्षानुमानाभ्यां १ प्रकाशादिवच्चायै- शेष्यप्रकाशश्वकर्मण्यभ्यासात् २ अतोनंतेनतथाहिलिंग ३ उभय- व्यपदेशात्त्वहिकुंडलवत् ४ प्रकाशाश्रयवहातेजस्त्यात् ५ पूर्ववद्वा ६ इतिसूवषट्स्यार्थवर्णनस्वमतानुसारेणकृतं,-तन्नसत् ॥ तत्रप्रथममपि संराधनसूत्रेणकश्चिन्निर्णयोनसिद्धः प्रत्युत ब्रह्मणोदृश्यत्वयोधनेनजी- वब्रह्मणोःसंराधकसंराध्यभावानेदयोधनेनचसंशयस्यैवोत्पत्तिरिति। तदुत्तरंचप्रकाशादिवरसूत्रेजीयवह्मणोरमेदयुक्त्याव्याख्यायतत्रप्रमा- णापेक्षायांवेदांतेपुजीवप्राशयोरमेदप्रतिपादनाभ्यासोहेतुत्वेनव्याख्या- तासोपिशिथिला; सौत्रस्याभ्यासपदोक्तस्यहेतोरवैशेप्येकर्मणिप्रका- यत्तु स्वरूपलक्षणवाक्यशेपेकर्तृत्वस्यानिषेधामणःकर्तृलमित्साह, तन्न; कार्यत्वस्या- ऽनिषेधात्तत्वस्याऽप्यापत्तेः ॥ परिच्छेदमात्रनिषेधकानन्तपदेन मर्तृत्वनिषेधस्य सिद्धत्वाच ।। नतस्वकार्यमितिवाक्यान्तरे कार्यस्य निषेधेन तन्निरूपितकारणत्वस्यानिषेधाच ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् ३५५ शेचसाधारण्येनोक्तयाजीवमाशाभेदाभ्यासएचनियमनेप्रमाणानुप- लंभात् वेदांतेपुतयोरभेदस्येवमेदस्याप्यभ्यासदर्शनाच॥ यदप्युभय- घ्यपदेशादिसूबद्वयमेकदेशिमतीयत्वेनव्याख्यायपूर्ववद्वेतिसूत्रच्या- ख्यानेतडूपणमुक्तंजीवात्मनःपरमात्मसंस्थानभूतत्येएकदेशभूतत्वेवां- गीक्रियमाणेबंधस्यपारमार्थिकन्येनातिरस्कार्यत्वापत्यामोक्षशास्त्रवै- यर्थ्यमितितदपितथा ॥ यस्यांप्रजायेयेतीच्छाभ्यांमेदस्यागंतुकत्या- वगमाद्वंधस्यपारमार्थिकत्वेपितथात्वात्वतप्रक्षालनेनतन्मालिन्यस्ये- वशास्त्रीयसाधनरीश्वरकृतमर्यादारूपैत्तनाशसंभवेनशास्त्रवैया- भावात् ॥ अतएव "पराभिध्यानानुतिरोहितंततोह्यस्यबंधविपर्यया- विति" सूत्रमपिसंगच्छते । अहिकुंडलसूत्रे तुशब्दस्तुपूर्वपक्षव्युदा- सार्थः। पूर्ववद्वेतिसूत्रे वाशब्दोपिअथवेत्यर्थका,अथवा अरूपवदेवही- त्यादिपंचसूघ्यायःसिद्धांतःकथितःप्रपंचविलक्षणंतत्समवायित्वेपिन तत्प्रकारक, नापिसमवायिमात्रं । किंतु ततोप्यतिरिक्तंकृत्स्नंचिन्मात्र- स्वरूपंयदाविर्भवति तदाव्यवहार्यभवति । तवजडजीवधर्माऔपचा- रिफाइत्येवंरूपः तादृशंकारणरूपंब्रह्मप्रतिपत्तव्यमित्यर्थः । अयमाश- या वेदस्थापनार्थहिप्रवृत्तिःतत्रयथाक्षरमात्रस्यापियाधोनभवतितथा- वक्तव्यं एतदर्थमेवोभयरूपतांगीकृतातधर्माणांस्वरूपनिर्वाहार्थ- मवश्यंत्रहावैलक्षण्यमंगीकर्तव्यं तथासतिएकमेवाद्वितीय मितिश्रुति- विरोधाम्यात्तथाचतत्रकथं विचारः कर्तव्यइत्याकांक्षायांकारणविचारे श्रुतावेकविज्ञानेनसवैविज्ञानस्यप्रतिज्ञातत्वाद्धर्माणामपिब्रह्मरूपत्वंव- क्तन्यं तदैवैतदुपपद्यते।नतुधर्माणांनित्यभिन्नत्वेआविद्यकत्येवा आये. भिनत्वे न द्वितीयेमिथ्यात्वे नतत्प्रतिबंधादित्यभिप्रायः । एतेनधर्मा- णांमिथ्यात्वेनामेदवोधनेपूर्ववतिसूत्रमुपष्टंभकतयावदंतःपरास्ताः॥ सहस्राक्षे यत्तुउभयेत्यादिसूबंचसंगतमित्यंत भागनिरस्यति-तस्माद्यथावेदइत्यादि- नापराम्ताइत्यतेन ॥ वैदेवित्यादि ॥ यथाश्वेताश्वतरे “साक्षीचेताकेवलोनिर्गुणश्चे" त्युक्त्वा "एकोवशीनिष्क्रियाणांबहूनामेकंबीजंबहुधायः करोती"त्यादि तथातत्रैव "ततोयदुत्तरतरं- तदरूपमनामय" मित्येतदने "सर्वाननशिरोग्रीव सर्वभूतगुहाशय" इति । एवतैत्तिरीयेपि "यदेकमव्यक्तमनंवरूप" मिति । इत्यंभाव्यप्रकाशादिदर्शितदिशातत्रतत्रोभयव्यपदेशा- द्रष्टव्याः॥ यत्तुमनांतरेत्यादि । यद्यपिअपिसंराधनसूसहसाझेनोपन्यस्ततथापिप्रकाशादिय- सूत्रावतरणेत्तदर्थोपिसूचितः । अतोमूलेसूअपक्षस्येत्युक्ति युक्ता ।। तदूषणायभाष्यप्रकाश- मेवसुसेनयोधार्थकिंचिनिन्नपाठमनुवदंति-अपिसराधनेत्यादिना ॥ तत्संमतेप्रकाशादिव- सूत्रस्यर्थिनीरूपमाकाशं विहायदृश्यस्यप्रकाशस्वैवसूलेकंटरवेणोपादानेबीजमन्यं ॥ प्रकाश- अत्यंशस्वार्थश्वकोयाख्यातइतिचिंयं; व्यवहितस्यकर्मणीत्यसपूर्यत्रान्वयेविक्षितेपरवरुदु- ·३५६ मारनशक्तिसहितः प्राभजन. धारणे वीजतपमापर्यरतयाममिदस्यमशब्दस्यागुल्यापपरत्ये मातयासत्यौपच नातकर्मशब्दस्यैवप्रयोगेभीजचान्येप्य अभ्यामपदस्पायर्यान्वययोरनिर्णयस्तुमूरयदर्शित । एवमतोनतेनेतिसूत्रेप्याशब्दातरममतमानमृग्य अग्रतदभागा॥ तृतीयातमानभवणे भवियाविध्येयादेगंग्छनीत्यतम्यपदर रापस्यान्याहारेसूसकाराभिप्रेतायागमचिंत्य । वस्तुतस्तु सूत्रद्वयमिदपूर्यपक्षयोधरः ॥ भतएवोभयन्यपदेशसूने तुशब्द पूर्यपक्षन्यार तक प्रयुक्त ॥ सहि (म २ पाद: ० ६) "दृश्यतेतु" (भ ३ पा० २ सू०३२) "सामान्यात्तु" इत्यादाविवपूर्यसूत्रयोसोधतामेवगमयति ॥ मातरपरत्येतुवातुशब्द नवमूपात सिद्धातसूत्राविरिकमापितस्यप्रयोगादर्शनात् ॥ पितुसूत्रद्वयएपरिकल्पार्थक पाशब्दपूर्वपत्स्यएवपक्षप्यारतक शब्दचयात् ।। पदतित्येय-मरा प्रकाशादियादित्या दित्रिसूनमेकमधिकरणवत स्वसमतस्यैकदेशिममतस्यच पक्षातरस्पयोधरयाशब्दपटित सूनद्वयमितिसमक्षस ॥ नचोत्तरतमाशब्दात्पूर्वस्त्रोक्तस्ययाध शक्य , पूर्वग्रारचौपरवया शब्दप्रयुजीत उभयग्रतत्प्रयोगेणतु एकोदेव केशवोगाशियोवेत्यादिवत् द्वेअपिस्वयमतेइति योध्यते।मतीपरवेनेति । गहादिपुपाठविवक्षयाछ । तदपितयेति। शिविर मित्यर्थ । इच्छाभ्या यत्तु उभयव्यपदेशात्यहिकुण्डलवत् प्रकाशाश्रयवदातेजस्त्वादिति सूत्रे खमतोपष्ट म्भकतयोपन्यस्ते तनाह-मता तरपरेसूबेइति ॥ तथाहि सराध्यसराधकभावे सति परेतरान्मनोरन्यत्व स्यादित्याशस्य प्रकाशादिवयावशेष्य प्रकाशश्वकर्मण्यभ्यासात् यया प्रकाशाकाशसवितृप्रभृतयोऽरिवरकोदवप्रमृतिषु क्मसु उपाधिषु सविशेषाइवाऽवभासते। नर तन साभाविकीमविशेषात्मता जति एषमुपाधिनिमित्तएवायमात्ममेद स्वतस्त्वैका त्म्यमेव । तथाहि वेदातेपु अभ्यासेनाऽसचीवब्राह्मणोरभेद प्रतिपाद्यते, अतोऽनन्तेन तथाहिलिङ्गम् । अत खागाविकरवाद मेदस्याऽविद्याकृतस्वाञदस्सविद्ययाविद्यां विधूय जीच परेणानन्तेन प्रानात्मना एकता गच्छति तथाहिलिङ्गम् सयोहवैपरमब्रह्मवेदनौवभवति प्रौवसन्ब्रह्माप्येति इतिसूनद्वयेनाऽमेदमुक्त्वा उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् प्रकाशाश्रयव द्वातेजरवात् इति मतद्वयमुपयस्त ॥ खमतविशुद्धये भेदाभेदयोर्व्यपदेशादहिकुण्डल्वदन तत्त्व भवितुमर्हति, यथाऽहिरिसमेद पुण्डलाभोगप्राशुवादीनीतिभेद एवमिहापीति ॥ अथवा प्रकाशाश्रयवदेतत्प्रतिपत्तव्यम् यथा प्रकाश सावित्र तदाश्रयश्च सविता नात्यन्त- भिन्नायुभयोरपि तेजस्त्वाविशेषादधच मेदव्यपदेशभाजी भवतएवमिहापीति ॥ एव मता न्तरमुपन्यस्य पूर्ववद्वाइत्युक्तम् ॥ यथावा पूर्वमुपन्यस्त प्रकाशादिवचावैशेष्य तथैतद्भवितु मईति तथास्यविद्याकृतत्वादयस्य विद्यया मोक्षउपपद्यते ॥ यदिपुन परमार्थत सस्थानभू- वोऽहिकुण्डलयदेकदेशभूतोवा प्रकाशाययवदऽभ्युपगम्येत तत पारमार्थिकस्य वधस्य तिरस्कर्तुमशक्यत्वा मोक्षशास्त्रवैयर्थ्य प्रसज्यते ॥ नचाऽनोभी मेदामेदौ श्रुतिस्तुल्यवद्यप दिशति । अमेदमेवहि प्रतिपाद्यत्वेन निर्दिशति-मेदतु पूर्वप्रसिद्धमेवाऽनुवदति,अर्थान्तरविव क्षयाप्राप्तत्वेन शास्त्राप्रतिपाद्यत्वात् । अतएवाहिकुण्डलस्नेतशब्द उत्तरसूनेवाशब्द पूर्वव द्वेतिसूनच सगतम् ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् ३५७ मिति ॥ यहुभयनेच्छयाप्रकृष्टभवनेच्छयाच॥ "इंततिरोसानि" इत्यादीप्याप्यमानुसंधेया॥ तथेच्छयानंदाशतिरोभागदात्मन्मतेजीयभारः॥ अतएव (म० १ पा०१ सू०१५-१६) "नेतरोनुपपत्तेः" इत्यानंदमयतानिषेधः ॥ नत्यविद्यारतोयेनागस्तयः स्यात् ॥ असोमेदोएतजतुद्रवमयदागंतुकऐच्छिकरपात् ॥ तेनभेदोत्तरमेनसंभवनविद्यासंबंधरूपो- यंघोप्यागंतुकः नतुभ्रमरूपोवनादिमालिन्ययत् ॥ तत्संबंधस्यमिध्यात्येसंसारोपिनस्यात् ॥ असंवद्यापितयातत्संभवेमुक्तेष्वपिसभवेत् ।। तस्मादविद्यायागम्नस्त्वाचत्संबंधौनमिथ्या- भूतः स्फटिकेजपाकुसुमसंबंधात् ॥ किंतुस्फटिवेतजन्यलोहित्यप्रत्ययपदविद्यावंधजन्यो- इंताममतारूपसंसारएपमिथ्या ॥ तस्यामिध्यावंतु (श्लो० २७) एतद्वारोहिससारोगुण- कर्मनियंधनः । अज्ञानमूलोपार्थोपिस स्वमइयेयतेइतिसप्तमस्कंधसतमाध्यायादिषु सर्पन स्फुटंदर्शितं ॥ तस्यैवमिथ्यात्वंचनिबंधप्रपंचोभगवत्कार्यइत्यानितिं ॥ बंधजन्यत्वंचतत्रैव पंचपात्यविद्येययद्वन्धोयातिसंसतिमित्यवचस्फुटमुक्तं जपाकुसुमापसारणेलौहित्यप्रत्य- यवदवियापगमेनियतत ।। तदेतदाहुः-भेदत्येत्यादिना । बंधनाशेतद्योग्यतापादकस्तिरोभार- मूलकोजीमावोप्यानंदांशस्यैश्वर्यादिभगरधर्माणांचपुनराविभायेनावतिष्त ॥ भतएव (भ० ३ पा० २ सू. ५) परामिध्यानारियतिसूतपरस्यभगवतइन्छयाभगकधर्मति. रोभावस्तराएवजीवस्यबंधोविपर्ययश्चोक्तःसगतः ॥ भेदस्यतिरोभारमूलकत्यादेवपुनरानंदा. अभिव्यक्तावैक्यमोक्षश्चमानुपपन्नः ॥ भतएवद्वितीयस्यतृतीयस्मिन् (सू० ३०) यावदा- स्मभावित्वाचेत्यादिसूननयेणगानंदस्यश्वर्यादेश्वग्रह्मगुणस्यमुक्तावात्मानमनतिफम्यरर्तन- शीलतयापुनरतिरोभावं बाल्येसेकादेसामध्यलक्षणपुंस्त्वस्येवपूर्वसतएवानंदादेमुक्ताभि- व्यक्ति एवमनंगीकारेजीवेसञ्चिदानंदानां सदोपलब्धेः सदानुपलधः प्रसंगादिदोपंच निर्णीतवान्सूत्रकारः॥ भतोनशास्त्रयथ्यं ॥ एवंप्रकाशमनूद्यस्वयमाहुः--भतएव परामी- त्यादि ॥ पूर्वपक्षेति ॥ सूत्रद्वयोक्तपूर्वपक्षेत्यर्थः ॥ उभयव्यपदेशसूत्रार्थस्तुदर्शितचरः ॥ यस्तुभेदाभेदयोरित्यादिरिहापीत्यंतस्तदर्थउक्तः सनसंमतः । तथासति कुंडलादिदिति वदेत् उभयव्यपदेशइतिप्रथमांतमेयोचारयेत् । वक्तितुहेतुं अतोविरुद्धोमयधर्मव्यपदेशा- ब्रह्मसरलाहिवत्तरकुंडलवचोभयरूपमित्येवार्थः ब्रह्मेतिसर्वत्रानुपंगात् ॥ एतदने (सू०२८) "प्रकाशाश्रयदातेगस्त्यात्" इतिसूत्रितं ॥ तत्रयथापटरूपंपटकार्यतथाब्रह्मधर्मा- घहकार्यभूताअतस्तशियाएवेतिप्राप्लेइदमुच्यते ॥ यथाभातपज्योत्स्नादयः प्रकाशानदा- श्रयाः सूर्यचंद्रादयश्चत्तेजरत्येननभिन्नाः प्रभायारूपविशेषत्याद्वादशस्कंधचतुर्थाध्याये (लो० २३) दीपश्चक्षुश्शरूपंचज्योतिपोनयाभवेदित्युक्तेः। तथाब्रह्मापिब्रह्मतयानात्म. धर्मातिरिक्तंतेजः शब्दवाच्यत्वात् ॥ मुंडकछान्दोग्यकठतेत्तरीयादिषु "तरछु_ज्योतिषां ज्योतिः॥ अथयदतः परोदिवोज्योनिर्दीप्यते ॥ परज्योतिरपसपद्य ॥ भारूप: तस्यभासा सर्वमिदं विभाति छायातपौवहाविदोवदति शुणिज्योतिरपिसमनुप्रविष्टः" स्मृतिष्वपि "वत्तेजोविद्धिमामकं ब्रह्मज्योतिर्निगुणा ब्रह्मज्योतिः सनातनं" इत्यादीयमतर्मयोस्तदा- च्यत्वप्रसिद्धं ॥ एतेन "प्राणनेवप्राणोभवतिवदन्वाक् ॥ नेहनानास्तिकिंचन" इत्यादि- वाक्यजातंतदभेदबोधकंसगतार्थ ॥ ब्रहहिसर्वधर्माश्रय. ॥ तेचधर्मावहामिलाएव- ·भारतशक्तिसहितः मामअनः तत्कार्यप्रपंचेतदिच्छानुरोधात्केचित्य चित्तेचिदनुताभुगोगंधदयपुष्पादौशारमाधुर्यादिक- मिवरवणशकारादावितिमपंचगतामपितेब्रह्माभिन्नाएव किंपुनः कारणामस्थायांतसिष्टाः ॥ अतएवभगवता रसोहगप्मुकौंतेयमभास्सिशशिसूर्ययोरित्यादी यदादित्यगतंतेजइत्यादी- चधर्माणांस्वाभिन्नतवदर्शिता ॥ धर्माणामग्रह्मत्वेइमानिारयानिनसगच्छेरन् ॥ अतः प्रकाशाययदभेदसिद्धान्तसमतप्रतिपाद्यएकदेशिमवस्यापिसर्पयाहेयत्वयारयितुंतमपिप- क्षमाह (सू० २९) "पूर्थवद्वा" इति ॥ एतदथरफुटीकर्तुमनत्यंभाव्यप्रकारांचेकी- कृत्यप्रायेणाक्षरशोनुवदंति-अथरामरूपवदित्यादिना ॥ अनमपंचविलक्षणमित्यादिररूप- यत्सूत्रसाथैः किंस्वित्यादिराइचेतिसूत्रस्यदाविर्भवतीत्यादि प्रकाशवत्सूयस्य तवजडेत्या- दिरग्रिमसूत्रयोश्चेतिध्येयम् ॥ अस्मिन्पोनिधर्मकमेवमापूर्वधर्मरूपंभातितत प्रपंच- रूपं ॥ सत्यधर्मरूपतयाभवनंतु "कामस्तदनेसमवर्तताधि" इत्यादीतहीवपूर्वकामः समवर्ततहच्छारूपमभवदित्यायप्रतिपादप्रसिद्ध । पूर्वंचनासदासीदित्यादिप्रतिषेधो- ध्येकदेशिमतेप्राड्निर्मकताभिप्रायः 1) अतएयप्रतिधारइत्यप्रिसून जन्पात निगर- व्याख्यातं ॥ तत्प्रतिबंधादितिएकविज्ञानेनसर्पविज्ञानस्यप्रतिबंधात् एवदंतोभाप्यतत्प्र- काशयोरनुवाद नचपरत्रोक्तयाऽस्यपक्षस्य प्राबल्यशक्य; परन्नोक्तिमानस्यप्रायल्यजनक- ताया पूर्ववत्रे (भ० ५ पा० सू०२) "अर्था"त्यधिकरणसिद्धयघागूपाकन्या. यादियाधितत्वात् पूर्वत्रयुक्तिभावल्यात् सर्वश्रुत्यनुग्रहप्राबल्याच ॥ त्वयातुनतदाशंकित- मपिशक्यं, "नतम्ररथा" इत्यत्रस्वोत्तिविरोधात् सूत्रेषुसर्यंतश्चरमपादोक्तमुक्तीस- गुणत्वरूपापकर्षस्थतानकै कल्पनाच ॥ भनयोश्चपक्षयो प्रथमउत्तमाधिकारिणामथैद्विती- योमध्यमाधिकारिणामितिद्वितीयस्कधे नास्यराणिजन्मादौपरस्थानुविधीयतइत्यादिना- व्यासपारेवदर्शितं ॥ अधिकंतुसकरमाकरेभ्योवगैतन्य ॥ (अहिकुंडलसूत्रेतुशब्द) इत्यादिकंतुप्रागेवापास्तं ॥ यदपि (अतएवनस्थानतोपिपरस्योभयलिंगसर्वत्रहिअरूपवदेव हितत्मधानत्वादितिसूत्रेचसंगच्छेते) इत्यादिनास्वमतोपरभकत्वेन सूत्रद्वयमुपन्यस्यतयोरर्थवर्णनंसूत्रार्थस्त्वित्यादिनाकृतं ॥ तदपिनस. म्यक्, तादशव्याख्यानस्यायुक्तत्त्वात् सर्वत्रहीतिहेतुवोधकेपदेनिर्वि- शेपत्यैवोपदेशादित्यस्यार्थस्यासौत्रत्वेनतृतीयाध्यायेषाशास्त्रेवाईट- शस्यशब्दस्यार्थस्य चकाप्यनुक्ततयाऽनुवृत्तेरपिक मशक्यत्वेनाभ्यु- पगमैकशरणत्वात् अशब्दमस्पर्शमितिविपयवास्योत्तरार्दैऽपि अना- धनंतमहतःपरंधुर्वनिचाय्यतमित्यनेनमहत परमित्यादिनापूर्वोक्तस्य ध्रुवस्यपुरुषस्यपरामर्शनप्राप्तायाःसविशेषतायाअनादरेणतद्विरद्धत्वा- निर्विशेषमेवब्रह्मतिसिद्धांतस्यात्रैवसिद्धावनिमयारूपवत्सूत्रस्यवैय- थ्र्यप्रसक्तेः तवसाध्यमानस्यात्र सिद्धावनिर्देशांगीकारइत्यस्याप्ययुक्त ·सहस्राक्षखण्डनम् त्वाच । तथा अरूपपत्सूत्रेतत्प्रधानत्यादित्यस्यनिर्विशेपग्रामप्रधानत्या. दितिव्यारयानमप्ययुक्तंतदुपन्यस्तानांविषययाफ्यानामुपक्रमादियि. चारेतयात्वस्यालाभात्तथाहिप्रथमंतत्रास्थूलवाक्यंतच “करिमन्वाआ- काशओतथे" तिगागीप्रश्नात्प्रवृत्तंस्थूलत्वादीन् लौकिकान्धर्मानिपे- धत्प्रशासितृत्वांवरांतधारकत्वद्रष्टत्यादीनाकाशोपादानत्वांतानलौकि कान्दर्शयति भशब्दयात्यंतुमागव्याख्यातंआकाशवास्येचनामरूप- निर्वाहकत्वं "दिव्योधमूर्त" इतिवाक्यंचेयत्तापरिच्छिनपरिमाण निपे- धत्पुरुपत्यवाह्याभ्यंतरसाहित्यवाह्याभ्यंतररूपत्वंवादर्शयदक्षरात्पर- त्वमग्रेश्रावयति "तदेतद्रीं" तिमधुविद्योपसंहारस्थमपिमधुविद्या- याउपक्रमे "अयमेवसयोयमात्मेदममृतमिदंब्रामेदंसर्य" मित्येवंचतु- दशपर्यायैरभ्यस्तसर्वत्वंमध्यउक्तंसर्पभूतपतित्वादिकं "अयवहरयोयं- वैदशवसहस्राणियहनिचानंतानि" चेत्यनंतरूपतांधावयतीतिनिर्विशे. पवह्ममधानतायावतमशक्यधात्नचतदेतद्ब्रह्मतिभिनवाक्यपूर्वेभ्य- इतिवाच्यं तच्छब्दात्पूर्वपरामर्शाद्विभागेसाझाक्षत्वेनैकवाक्यतयात- दभावात् । उक्तंच अथैयादेकंवायंसाकांक्षेचेद्विभागेस्यादिति । नचे- दंतच्छब्देनपूर्वोक्तरूपत्वंपरामृशदप्यपूर्वमित्यनेनतन्निपेधतीतिनदोप- इतिवाच्यं । एवंतानपरमित्यनेनानंतरत्वादीनग्रिमानपिनिपेधच्छ- न्यवादमेवप्रसंजयेत् । अतोत्रपूर्यत्वादीनांधर्माणामेवनिपेघइत्येवांगी- कार्य; तथासति मशुष्कणनचाणजहारनमुचे शिर इत्यत्रयथोभया- त्मकस्यफेनस्याशुष्कत्वमनात्वमेयमनाप्येकैकतन्निपेधेनसर्वात्मकमे- चयोध्यतेहत्येवयुक्तं ॥ अतएवगजेंद्रस्तुतौ“सवैनदेवासुरमर्त्यतिर्य- खीनपंढोनपुमानजंतुः। नायंगुण-फर्मनसन्नचासन्निपेवशेषोजयताद- शेष" इत्यशेषत्वमुक्तं तथा शुकैरपि एवंगजेंद्रमुपवर्णितनिर्विशेपंब्रह्मा- दयोविविधलिंगमिदाभिमानाः ॥ नैतेयदोपसस्युनिसिलात्मकत्वात्त- पाखिलामरमयोहरिराविरासीत्" इतिनिर्विशेषस्यनिखिलात्मकत्वंयो- धितं,तथात्राप्यतेसर्वानुभूरितिश्राव्यते सर्वसत्वेएवसर्वानुभवितृत्व- संभवादिति । नचेदंप्रलयेनसंभवतीतिवाच्यं । कोनाममलयः? ध्वंलो चापतिसंचरोवा? ॥ नाद्यः असत्कार्यबादप्रसंगात् । द्वितीयश्चेदसदा- द्यगोचरत्वेपिसबलगोचरोस्त्येवेतिनासंभवः । वस्तुतस्त्वखंडब्रह्म- यादेअस्मदायगोचरत्यमेवमलयाक्रमेणवायुगपद्वातद्गोचरत्यमेवसृष्टि रितीच्छयासमर्थनान्नकश्चिद्दोपः एवमेवास्थूलादिवाक्योक्तनिपेधस्थ- लेपियोध्यम् इति यच्चयत्वित्यादिनाऽस्मन्मतमनूद्यतन्नेत्युक्त्वा (यतो ·मारनशक्तिसहितः मामअनः व्यवहारविषयोव्यवहियते नतुव्यवहारविषयत्व) मित्युक्ती-ततुच्छं। व्यवहारविपयत्वस्यापिव्यवहाराविषयत्वादन्यथाव्यवहारविषयत्व. स्यान्यवहार्यत्वापत्तेः ॥ नहितम्यवहाराविषयइतिशक्यतेवक्तुंप्रमेये- प्रमेयत्वेचप्रमेयत्वयद्वाच्यत्वेयाच्येचवाच्यत्ववद्यवहारविपयेतद्विप- यत्वेपिव्यवहारविषयत्वेसत्वेयाधफाभावात् ॥ एवंतत्प्रधानत्यादिति सूत्रांशस्यव्यायायामपि (प्रधानपदस्वारस्यभंगात् अरूपवदेवहि- तत्परत्वादितिब्रह्मरहितत्परत्वादितिबायकुमुचितत्वात्) इत्यादिय- दुक्तं तदपिपूर्वापरसूत्रार्थानालोचनस्यमतदोपानववोधाभ्यामेवोकं नस्थानतोपीत्यादिपूर्वसूचह्मस्वरूपविचारमारब्धः तमजडजीवधर्मा ब्रह्मणिकचिद्विधीयतेक्वचिन्निपिध्यंते तथाचब्रह्मजड़जीवधर्मवनवेति संदेहेरूपवत्सूनप्रवर्ततेब्रह्मवेत्युत्ताशसंदेहानिवृत्तेः सूत्रंव्यर्थमेव स्यात् ॥ पवंतत्प्रधानत्वादित्युक्तोसर्चेपुवेदेषुब्रह्मणःप्रधानत्वात् "सर्ववेदायत्पदमामनंति वेदेश्चसरहमेववेद्य" इत्यापिसंगच्छते। तत्परत्वादितियद्युच्यतेतदा "ज्योतिष्टोमेनस्वर्गकामोयजेते" त्यादि- यास्यानाकर्मपरत्वाद्ब्रह्मपरत्वाभावाच्चासंगतिःस्यात् ॥ तन्निवेशेच तेपांवाक्यानांब्रह्मप्रधानत्वमस्त्येव ॥ कथमितिचेदुच्यते-सर्वस्यैव- पूर्वकांडस्य "तमेतं वेदानुवचनेनब्राह्मणाविधिदिपंतियझेनदानेनतप- साऽनाशकेन" इत्यादिनाब्रह्मशानांगत्ववोधनादंगिनएवप्राधान्यनत्वं. गस्य । त्वन्मतेतुयथाऽस्थूलादिवाफ्यानिनिराकारब्रह्मतत्वप्रधानानि तथा सहनशीपैत्यादिवाक्यानिसाकारब्रह्मप्रधानानियथाऽस्थूलादि वास्यानिराकारंब्रह्मप्रतिपत्तव्यं तथासाकारमपिप्रतिपत्तव्यस्यात् ॥ तस्मारवन्मतएवप्रधानपदस्वारस्यभंगः अधिकंतुभाप्यादितोऽवसेयं॥ "नतत्ररथानरथयोगाः पृथगात्मानं प्रेरितारंचमत्वा" इत्यादिवेदस्य- यदिमेदप्रतिपादकत्वंतवाभिमतदाऽद्वैतप्रतिपादनार्थतवापिप्रयासो. व्यर्थएव । यदितत्र लोकसिद्धएवभेदोनूद्यतेतर्हिकरादीनामभेदप्रति- पादनाग्रहोनिर्मूल इतिकथनमसंगतस्यात् ॥ एतेनमतत्ररथाइत्यादि- काप्रलापोनिरस्तः। एवं सर्ववेदायत्पदमामनंतीत्यत्रपद्यतेऽनेनेतिपदं प्रात्युपायमित्यर्थस्य प्रतीतिसंभलक्षणायांमानाभावालक्षणयात्व. याप्यर्थोवाच्य) इति कथनमसंगतमेव । एवंगीतावाक्येपिलक्षणायां- मानाभावेनविद्वन्मंडनायुक्तोविरोधोदुरद्धरएवेति (विद्वन्मंडनायुक्त- स्तद्विरोधोपिपरिहत) इत्यसंगतम् ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् ३६१ सहसाझे मतएवनस्थानतइत्यादिविरोधोपिपरिहतइत्यंत भागमपाति-यदपि- अतएवेत्यादिनापरिहतइत्यसंगतमित्यंतेन । अत्रापिभाप्यप्रकाशमेवाक्षरशोऽनुवदति- सर्पग्रहीतिहेतुयोधकइत्यादिनासीत्रत्वेनेति ॥ नहिसूननिर्विशेपोपदेशादितिपदमनि ॥ मध्याहारेतुविनिगमनाविरह इविभाः॥ मशब्दमित्यादि ॥ इदंकटालीपुतृतीयवल्लीस्यं ॥ पूर्वोक्तस्पेति ॥ तत्रैव "भव्यतात्पुरुषापरः" ॥ इत्यादिनोक्तस्यचिोभयलिंगनिषेधेनिर्वि- शेषतायाभप्यस्थूलादिवास्यसिद्धायानिपेसिध्यातनय निर्निशेपोपदेशस्यहेतुत्यासंगति.म्य- मतस्यापित्यागःशून्यवादप्रसंगथेत्यादिकमपितन्मतेद्रष्टव्यं ॥सरूपवत्सूत्रेपिरूपपदमात्रो- थारणेभादिपदानुपादानेचसत्यपिरूपायाकाररहितमित्यर्थःकथं निर्णतव्यः ? ॥ सदुपन्यमा. नामिति ॥ तदाप्ये "मस्यूलमनण्वहस्वमदीर्घ मशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं आकाशोवै. नामनामरूपयोर्निहितातेयदन्तरातब्रह्म दिन्योह्यमूर्तःपुरपःसवाहाभ्यंतरोह्यजः । तदेतद्- ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यमयमात्माब्रह्मसर्वानुभूः" इत्येवंविषयाश्यानिदर्शितानि । प्रशासितृत्वेत्यादि । "एतस्यवाअक्षरस्यप्रशासने" इतिप्रशासनं ॥ अयरांतशब्दोपादानंतु- प्रथमस्यतृतीयपादस्याक्षराधिकरणानुरोधात् ।। तद्वारकत्वंतु "सूर्याचंद्रमसौरिश्तौतिष्टतः ।। धापापृथिव्यौविधतेतिष्ठतः” इत्यादिश्रावणात् ॥ दृष्टत्वादिकंतु "तद्वाएतदक्षरंगायेऽदृष्ट- दश्रुतंभोत्रऽमतमंत्रऽविज्ञातंरिक्षातृनान्यदतोस्तिद्रष्ट" इत्यादिनोक्तं ॥ समाप्तौ भाका- गोपादानत्वंच "एतस्मिन् सल्वक्षरेगा-काशओतश्चप्रोतश्चेति" इतिस्पष्टं ॥ पादाब्द- वाक्यतुमन्ययत्वंवदत्पंचभूतगुणान् क्रमेणनिषेधत्तयातेनभूतेषु रष्टप्रकारेणेत्यर्थकंतथापदंच- सर्वनान्धयायदेहलीदीपमियमध्यउपाददचव्ययशाल्यनित्यपांचभौतिकाकारमेवनिपेधति ॥ अतएव नस्थानतोपिपरस्योभयलिहंसनहि अस्पवदेवहितप्रधानत्वादिति सूच संगच्छेते ॥ तदेतदाह-निपातादितइति ॥ निपाती तुवाशब्दो आदिनासूनाणि तद्वि- पयवाक्यानि नम्सामान्येत्यादिनावश्यमाणायुक्तयश्चगृह्यते ॥ १८ ॥ सूनार्थस्तु स्थानतः भूम्यादिरूपात् स्थानात् उपाधितइतियावत् अपिशब्देन स्वतस्तुनसंभवस्येव विरोधादित्यर्थः संगृह्यते ॥ परस्य ब्रह्मणः उभयलिङ्गम् उमेलिनेयस्यतत् सविशेषत्वनिर्विशेषत्वसहितं हि यस्मात सर्वत्रब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरेषु वाक्येषु अशब्दमस्पर्शमित्यादिग्वित्यर्थ. ॥ नधुपाधि- योगादप्यन्यादशस्य वस्तुनोऽन्यादृशः स्वभावः संभवति ॥ नहि स्वच्छः सन्स्फटिकोऽल- ककादियोगादखच्छोभवति भ्रममारवादखच्छत्वामिनिवेशस्य ॥ यत्तु विरुद्धरूपता ब्रह्मणोलक्षणमिति तत्प्रतिपक्ष्यामः ॥ अल्पवदेव आकाररहितमेव हि प्रसिद्धं ब्रह्म तत्म- धानत्वात् ॥ अस्थूलमनणुअहखमित्येवमादीनि वाक्यानि निष्प्रपञ्चवमात्मतत्त्वप्रधानानि नार्थान्तरप्रधानानि इत्येवंजातीयकेषु वाक्येषु यथाश्रुतं निराकारमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । यत्तुन रूप्यतेव्यवहियते इतिरूपं सर्वम्यवहारविपयत्वंतद्विश्वंतद्विलक्षणं प्रोत्यादिव्या- चक्षते,ततुनयुक्तं; यतोव्यवहारविषयोव्यवहियते नतुल्यवहारविषयत्वम् । एवंतत्प्रधान- त्वात् इत्यस्य सर्वेषां वेदान्ताना ब्रह्मैव प्रतिपाद्यम् ॥ यत. करादीनामपि ब्रह्मत्वेनैव निरूपणम् ॥ अन्यथा तेषामन्यत्वे सर्वेवेदायत्सदमामनन्ति वेदैश्वसरिति नियमव्याहति:- मा. प्रा.४६ ·स्थात् ॥ ३६० मारनशक्तिसहितः प्रामअनः व्यवहारविषयोत्ययहियते नतुव्यवहारविपयत्य) मित्युक्त,-तत्तुच्छं; व्यवहारविषयत्वस्यापिव्यवहाराविषयत्वादन्यथाव्यवहारविषयत्व- स्याव्यवहार्यत्वापत्तेः ॥ नहितध्यवहाराविषयइतिशक्यतेवाप्रमेये. प्रमेयत्वेचप्रमेयत्ववदाच्यत्वेवाच्येचवाच्यत्ववध्यवहारविपयेतद्विप- यत्वेपिन्यवहारविषयत्वेसत्वेयाधकाभावात् ॥ एवंतत्प्रधानत्वादिति सूत्रांशस्यव्यारपायामपि (प्रधानपदस्वारस्यभंगात् अरूपवदेवहि- तत्परत्वादितिनहीवदितत्परत्वादितिवावक्तमुचितत्वात् ) इत्यादिय- दुक्तं तदपिपूर्वापरसूत्रार्थानालोचनस्वमतदोपानवयोधाभ्यामेवोक्तं नस्थानतोपीत्यादिपूर्वसूलस्वरूपविचारारब्धः।तनजडजीवधर्मा प्रमाणिकचिद्विधीयतेकचिन्तिपिध्यंते तथाचनामजडजीवधर्मवनवेति संदेहेरूपयत्सूत्रप्रवर्ततेब्रह्मवेत्युक्तेतादशसंदेहानिवृत्तेः सूचव्यर्थमेव पवंतत्प्रधानत्वादित्युक्तीसर्चेपुवेदेपुब्रह्मणःप्रधानत्वात् "सर्वेवेदायत्पदमामनंति चेदैश्वसरहमेयवेद्य" इत्याद्यपिसंगच्छते। तत्परत्वादितियधुच्यतेतदा “ज्योतिष्टोमेनस्वर्गकामोयजेते" त्यादि- वाक्यानांफर्मपरत्वाद्ब्रह्मपरत्वाभावाचासंगतिःस्यात् ॥ तनिवेशेच तेपांवाक्यानांब्रह्मप्रधानत्वमस्त्येव ॥ कथमितिचेदुच्यते-सर्वस्यैव- पूर्वकांडस्य “तमेत वेदानुवचनेनबामणाविविदिपंतियशेनदानेनतप- साऽनाशकेन" इत्यादिनाब्रह्मशानांगत्वबोधनादंगिनएचप्राधान्यं नत्वं गस्य । त्वन्मतेतुयथाऽस्थूलादिवाक्यानिनिराकारब्रह्मतत्वप्रधानानि तथा सहस्रशीत्यादिवाक्यानिसाकारब्रह्मप्रधानानियथाऽस्थूलादि चाक्यान्निराकारंब्रह्मप्रतिपत्तव्यं तथासाकारमपिप्रतिपत्तव्यस्यात् ॥ तस्मात्त्वन्मतएचप्रधानपदस्वारस्यभंगः।अधिकंतुभाप्यादितोऽघसेय॥ "नतमस्थानरथयोगाः पृथगात्मानं प्रेरितारंचमत्वा" इत्यादिवेदस्य- यदिभेदप्रतिपादकत्वंतवाभिमतंतदाऽद्वैतप्रतिपादनार्थतवापिप्रयासो. ध्यर्थएव । यदितत्र लोकसिद्धएवमेदोनूयतेतर्हि करादीनामभेदप्रति- पादनाग्रहोनिर्मूल इतिकथनमसंगतस्यात् ॥ एतेननतत्ररथाइत्यादि- फाप्रलापोनिरस्तः। एवं सर्ववेदायत्पदमामनंतीत्यत्रपद्यतेऽनेनेतिपदं प्राप्त्युपायमित्यर्थस्य प्रतीतिसंभवेलक्षणायांमानाभावाल्लक्षणयात्व- याप्यर्थोयाच्य) इति कथनमसंगतमेव । एवंगीतावाक्येपिलक्षणायां- मानाभावेनविद्वन्मडनायुक्तोविरोधोदुरद्धरएवेति (विद्वन्मंडनायुक्त- स्तद्विरोधोपिपरिहत) इत्यसंगतम् ॥

·सहलाक्षखण्डनम् शलभ्यः । वासराठेनुमोनेतिपक्षोन्याप्रायःसर्वग्राधिरणेचियमुलभः ब्रह्मविगरा- दिहाधिकारागुत्तस्पपरस्येत्सवप्रथमांततया विपरिणामाहा । मतोययान्यासमेवास्तु । भग्रेदशेय-प्रकृासूनहि द्विधाग्यारयतेभान्यायमंडनपोः ॥ तरीकशिमतप्रदशि- कापंचसूत्री ॥ यजीवधर्माप्रायगिसंतीतिपूर्वपक्षेइदमुप्यते ॥ मत्परत्मानन्याहार- विषयोगभरति । क्तः? येदांतेपुतस्यैपप्राधान्यात् । इत्येकोऽर्थः॥भनयहुमीहिमादित्य. तत्परत्वादितिपादेशविल्दोहेतु स्यात् ॥ शब्दगग्योमन्यवहार्यत्वासंभयात् ॥ पूर्वकांड- स्थान्यपरत्वावदोत्याऽनकांतिकशतदेतदाहु:-एपंतप्रधागवादित्यादि । भयभरूपयत् रूप्यतेन्याहियतेऽनेनेतिरूपंफराकिंतद्विशिष्मानभरति किंतुल्परूपं ॥ भसिन्पो- पिहेतुस्तुल्यः सर्वेपुवेदेपुरात्यैरप्रतिपाद्यतपामुरयत्वादितितदयः ॥ "सपेदाः, दै- सवैः" इत्यादिधुतिस्मृतिभ्यः पदिग्रह्मण करादिस्मनाभूतं मिध्यायाताई प्रत्यक्षा- दिमानांवरागन्येतन येदःझिमर्थप्रतिपादयेत् ? ॥ प्रतिपादनेनुसपैदाइत्यादिनिरोधः॥ तत् अद्वितीयमहाप्रधानप्रतिपायतयामुत्ययेषामितियहुबीयादेरपिसमानं ॥ स्वमस्त्वनु- भवसिद्धःस्वयंज्योतिष्ठसाधनायोक्तः तस्यनिर्मातृत्वायच नहियाण करादिकंग्रहानिर्मि- लोकेऽनुभवसिदंच ॥ येनतदनुवदेत् ॥ तत्परत्यादित्युत्तौतुमुख्यत्याराभात् कथंचिद- पितत्परत्वस्यसंभगय विवक्षितनसिध्येत् ॥ यतुनतप्ररथाइत्यादितर ॥ सदसगाहमने- तिस्मृतेः । यदस्तियजातिवनिप्रवयतिविष्णुपुराणरास्यासकथंचित्स्वप्नोपितदेपेतिरेचिए । "यक्षोनिशुः" धीयत्यांमदात्मकइत्यादिश्रुतिस्मृतिभिज्योतिष्टोमादिपराभपिसाक्षा तत्पराएव ।। मूलेतेपामग्रह्मपरत्यंतु "पिशाच पिशाचभापयायोधनीय"इतिन्यायानुरो- भादुक्तं ॥ द्विधासमभहर प्रकृतिश्चप्राशेत्यादिस्मृतिसूत्रैः प्रकृतरपिमहत्यमेव तेनाजानिरूपणादरेपिनाब्रह्मपरत्वं ॥ यत्तुस्वेताश्वतरप्रथमाध्यायवाश्य () "पृथ- गात्मानंप्रेरितारंचमत्राजुएस्ततस्तेनामृतत्यति" इतिशांशिभावमूलकंप्रेयप्रेरकयोर्भ- दंविचार्ययोयदंशः सतंभदितिन्यायेनप्रीतिसेवनयुक्तः ॥ तेनभगमताऽमृतप्रामोतीत्यर्थ- कमुक्तं ॥ यत्रतत्रैवचतुर्थाध्यायस्याहात्येनानितिवारयंजीवानां परस्परप्रतियोगिकभेद- बोधकमुक्तं तनोभयापिभेदऐच्छिकोराजद्रवत्वद्रह्मधर्मएवेत्युक्तंपार किंच लोकसि- ईस्वभादिकभेदनाचिदेवान्यते नतुनाविशेषाणामियतस्यप्रतिपादकानिरातशोवाश्यानि- संति विशेषाणामग्रहत्येभूपोसएयवेदभागाभग्रह्यपरा स्युः ॥ भेदादेशानुवादोपिनि- पेधार्थ, मन्ययानिधायोगात् ॥ तथानापिनिषेधस्थलेलोकसिद्धमेवपाणिपादादिक्मन्ध- निषिध्यते ॥ निषेधाज्यस्थानुवादमाणनिषेधसिभ्याततः पृथग्भूतानाविषयोधका- क्यसहस्राणामनुवादकत्वमशक्यवचन प्रयोजनाभागत् ॥ तारगिभांग प्रतिपादनमतरा- निषेधस्याशक्यत्वाङ्गीकारेभेदप्रतिपादकान्यपिशतश सहस्रशोवाक्यानिभवेयुः भन्ययानि- पेथासंभवेनाद्वैतासिद्धः ॥ नोकमपिपृथग्भूतसिद्धवत्कारेणमेदयोधकंगस्यमस्तियधासा- कारवायानि ॥ मेदस्वमादेरियविश्वतधनुष्वादेशेरसिद्धलाभारादपिनानुपादोवक्तुं- शभ्यः॥ तदेतदातुः-यदिवसादि । भुत्पपासालोपेक्ष्याः । यचएवं चेत्यादिपरि- हुतइत्यंतवतुसमतस्याप्पशनातू ॥ वासदेवेदाइतिकराश्यदितिपदमितिपथरपदेएर ·३६४ मारुतशक्तिसहितः प्राभाना नतुयस्यपदमितिसमासोयछमात्तवलक्षणाकेदाः ॥ मर्यस्तु यत्पद्यतइतिपदंप्राप्यंसर्वेऽशेषा- वेदाआमनंतीति ॥ अतएवतदाप्येशंकराचार्याअपि "सर्वेयेदायत्पदंपदनीयमविभागेनाम- नंति" इत्याहुः। गीतावाक्येपिसर्वैरशेपदैश्चात्तदनुफूलस्मृतिभिश्चाहमेयवेदनीयइत्यर्थः ॥ एषकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदकः ॥ अतएवैकादशस्कंधे मांविधत्तेभित्तमामिलादिनाम- गवतावस्यैवधर्मरूपेणविधेयत्वंवेदैरमिधयाप्रतिपाद्यत्यंविकल्प्यत्वापोह्यत्वादिकंचस्वस्यैव- दर्शितम् ॥ कौपिपूर्वखंडेद्वादशाध्याये नहिवेदाहते किंचिच्छासंग्रहाभिधायामित्यभिध. याब्रह्मण्वयेवेदप्रवृत्तिर्वोधिता ॥ अतोनवेदशब्दोऽवलाक्षणिकः; अन्ययाधमैश्चसर्वेपीत्येव- वदेत् ॥ शंकराचार्यैरप्या "दैश्वसर्वैरहमेवचपरमात्मावेद्यःवेदितव्यः" इतिन्याख्यातं ॥ धर्मेनलक्षणातुतावकेनापिनकेनापिव्याख्याता ॥ अतोविद्वन्मंडनायुक्तंयुक्तमेव ।। अनेच (ननुस्वामरथादिकंब्रह्मणोऽभिन्नमेव, परंतुतदक्षरब्रह्मणोऽ- मिन्नंकरादितुपुरुषोत्तमादभिन्न) मित्यादिनास्वयमेयपूर्वपक्षमुद्भाव्य ( तयोरमेदेऽक्षराद्भिन्नमिदंपुरुषोत्तमादमिन्नमिदमितिनिर्णयस्या- वास्तवत्वापत्तेः) इतियद्दोपोद्भावनंकृतं तत्राक्षरब्रह्मणःपुरुषोत्तमा- दमेदस्यास्मत्संमतत्वेपिस्वामरथादिनामक्षरब्रह्मामेदभ्यभाष्यादिप्व- प्रत्वेनतादृशपूर्वपक्षतरखंडनयोः परप्रज्ञाकल्पितत्वादुपेक्षणीयत्व. मेव ॥ अक्षरंतुपुरुषोत्तमस्यैवरूपांतरं । अतएवगीतायांभगवताप्युक्तं यसारक्षरमतीतोहमक्षरादपिचोत्तमः।अतोस्मिलोकेवेदेचप्रथितापुरु- पोत्तमइति ॥ ननु (उक्तभगवद्वचनेऽक्षरशब्देनब्रह्मनोच्यते ॥ एक- सिन्परापरभावस्यविरद्धत्वात् , किंतु जड़मेवेतिभातितञ्चमायैव ॥ भतएवाक्षरस्यादपवर्गेपरमब्रह्मवर्णयोः गगनेधर्मतपसोरध्वरेमूलका- रणेइतिपरमब्रह्मणोमूलकारणपृथग् वदन्हेमचंद्रकोशःसंगतः ।। अत एव तस्मिन्नेवप्रकरणेकूटस्थोक्षरउच्यते इत्युक्तंभगवता।तथाचफूट- मित्युपक्रम्य सीरांगेनृततुच्छयोरितिहेमचंद्रोत्याकूटमनृतं तुच्छं यायथास्यात्तथातिप्ठतीतिकूटस्थोमाया ॥ तस्माद्गीतासु अक्षरपदेन जडस्यग्रहणादक्षराख्यब्रह्मांतरासिझ्याऽक्षरब्रह्मणोऽभिन्नंजगदित्या- दिनिर्मूलमैव) इतिचेन्न॥ “एतद्वैतदक्षरंगार्गिब्राह्मणाअभियदत्यस्थूल- मनण्वहस्यं ॥ एतस्ययाअक्षरस्यप्रशासनेगार्गिसूर्याचंद्रमसौविकृती तिष्ठतः" इत्यादिश्रुतिविरोधात् ॥ नचतादृशश्रुतिप्यपिअक्षरशब्देन प्रकृतिरेयोच्यतेपूर्वोक्तकोशप्रामाण्यादितिवाच्यं अक्षरमंवरांतधृतेरि- तिसूत्रस्थतत्सूत्रव्याख्यानरूपस्यधीशंकरकृतभाप्यस्यचविरोधापत्तेः॥ तथाचभाप्यं “परएवात्माऽक्षरशब्दवाच्यः। कस्मात् ? अंबरांतधृ- तेः। पृधियादेराकाशांतस्यविकारजातस्यधारणात् तथाचोपसंहृत- ·सहस्राक्षखण्डन मेतस्मिन्नुखल्वक्षरेगााकाशोतश्चमोतधेति ॥ नचेयमपरांतधृति- ब्रह्मणोन्यनसंभवति" इति॥ प्रशतेश्चाक्षरपदवाच्यत्वंनास्तीतियोत. नाय "कार्यस्यचेत्कारणाधीनत्वमवरांधृतिरभ्युपगम्यतेप्रधानकार- णवादिनोपीयमुपपद्यते, फथमवरांतधृतेर्ब्रमत्वमतिपत्तिरिति" पूर्व- पक्षं कृत्वाऽतउत्तरंपठतीतिसाचप्रशासनादितिसूत्रमयतारितं तत्रापि "साचांवरांतधृतिःपरमेश्वरस्यैवकर्म ॥ कस्मात् ? प्रशासनात् ॥ प्रशा. सनहीहश्रूयते"एतस्यवाऽक्षरस्यप्रशासनेगार्गिसूर्याचंद्गमसौविधृती तिष्ठत" इत्यादि । प्रशासनंचपारमेश्वरंकर्मनाचेतनस्यप्रशासनसंम. वति ॥ मधचेतनानांघटादिकारणानांमृदादीनांघटादिविपयंप्रशा- सनमस्ति" इतिप्रतिपादितं ॥ तथाचतन्मतमवुद्धानेकार्थकोशवले- नाक्षरपदयाच्यामायैवेतिवदतास्वयमेवशंकरसिद्धांतान मिशत्वंप्रक- टीकृतं ॥ फिंचसांख्यमतेमकतेर्नित्यत्वात् ॥ तन्मतेऽक्षरशब्दस्यकथं- चिदवयवार्थसंभवेपित्यन्मतेमायायाअनित्यत्वस्वीकारेण नक्षरतीत्य- क्षरमितियोगार्थस्यकथमप्यसंभवादक्षरशब्देनमायायाउपादानंनसं- भवतीति । एवंहेमचंद्रोक्तिबलात्कूटस्थपदेनमायायाउपादानमपि ।। कूटस्थोब्रह्मजीवेशावित्येवंचिञ्चतुर्विधा। कूटस्थब्रह्मणो दोनाममात्रा- हतेनहि कूटस्थमासितोदेहोधीस्थजीवेनभास्यते । स्वयंकूटस्थरूपेण- दीव्यतेसोनिरंतरमित्यादिविद्यारण्यवचनविरुद्धं, कूटस्थोक्षर उच्यत- इत्यादिभगवद्वचनविरुद्धंच ॥ तथाचश्रुतिसूत्रमामाण्यात्पूर्वोक्तभगव- द्वाक्येऽक्षरपदेनब्रह्मवोच्यतेनतुजदंतस्यापियस्मात्क्षरमतीतोहमित्य- प्रकार्यपरेणाक्षरपदेनयोकत्वात् ॥ एवंच जडस्याक्षरत्वेनाक्षरपदेन- ग्रहणासिद्ध्याऽक्षरब्रह्मणोऽभिन्नंजगदितिसिद्धं ॥ किंच अलौकिकाका- रसिद्धीप्रवेशोहरिणोदितः "अव्यक्तोक्षरइत्युक्तस्तमाहु-परमांगति । यंप्राप्यननिवर्ततेतद्धामपरममम" इत्यायपिसंगच्छते । अक्षरशब्देन- मायायाउपादाने तस्याः परमगतिरूपत्वाभावेनतदसंगतमेव स्यात् तचाक्षरब्रह्मपुरुषोत्तमाभिव्यक्तिस्थानत्वाद्भगवद्गृहंतद्धाम परमंमम- इतिभगवतावर्णिताअतएव 'पुरुप.सपरःपार्थभत्त्यालभ्यस्त्वनन्यये" त्यादिनागेहाधीशोनिझापित भक्तिश्चगुरुसेवयाभवति ॥ अतएवोक्त "भक्त्यालाभोहिनिर्दिटोभक्तिधाचार्यसंचयात्"श्रीमदाचार्यचरण भजनादेवनान्यथा। ननुपुरुषोत्तमाक्षरयोर्भक्तमुक्तप्राप्यत्वेआधाराधे- यभावेचकिमानं? । नचपूर्वोत्तभगवद्वचनमेवप्रमाणमितिवाच्यं धाम- शब्दस्यनानार्थत्वान्पतत्ययोधामयिसारिसर्वतइतिकाव्येधामशब्दस्य ·३६६ मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जन: तेजोवाचकतायादष्टत्वात् तेजस्यपिधामस्यादित्यनेकार्थपुहलायुध- कोशाचकधनतेजोवाचकत्वंकथंचगेहपाचकत्वमेधकथंच परमगति. शब्देनोक्तात् 'शानीत्वात्मैवमेमत, नहिज्ञानेनसदृशंपवित्रमिहविद्यत- इत्यादिनासंस्तुतेनज्ञानेनसाध्यान्मोक्षानेदंयदिदमुपासते' इत्यादिना- ऽब्रह्मत्वेनोक्तविषयकोपासनेनपुरषोत्तमप्राप्ते श्रेष्ठत्यमुच्यते इतिचेन; पुरुषोत्तमाक्षरयो.परापरमावादिपुश्रुत्यादेरेयप्रमाणानहि वैदिकानां- श्रुतेरन्यत्ममाणमधिकमस्ति, तच "ब्रह्मविदाप्नोतिपर"मितिश्रुत्याप्रति- पादितं अक्षरब्रह्मवित्परंब्रह्मामोतीतितदर्थः ॥ अवपरशब्दस्यपूर्वपर- स्वेतदित्येषवदेत् पूर्णब्रह्मोक्त्या अमेयत्परमित्याहतेनसांनिध्यात्ततएव परंपुरुषोत्तमरूपमेवात्राभिप्रेतमितिज्ञायते ॥ फिच प्रतिवादिनात- दाप्तिानात्मिकैवयाच्या,तथासति ब्रह्मप्राप्तोब्रह्मप्राप्नोतीत्यर्थःस्यात्स चासंगतः साधनसाध्यभावव्याहतिश्च ॥ अत.परंविशेषतस्तद्विवक्ष- माणानुभवैकगम्यंतत्स्वरूपंनान्यमानगम्यमिति शापयितुमन्यमुखे- नाह-"तदेपाभ्युक्ते" ति ॥ अन्यथासर्वार्थत्वप्रतिपादिका श्रुतिरेवं कथवदेत्? तदित्यव्ययं, तथाचतत्पूर्वोक्तंब्रह्मविदम्परप्राप्तिलक्षणमर्थ- विशदतयाप्रतिपाद्यत्वेनाभिमुखीकृत्योपगृह्यऋगेपाविदितपरब्रह्मकै रुक्ता ॥ पूर्ववाक्योक्तार्थस्यवैशद्यमनयाक्रियतइत्यर्थ संपद्यते ॥ तामे वाह "सत्यज्ञानमनंत, ब्रह्मयोवेवनिहितंगुहायांपरमेव्योमन् , सोनु. तेसर्वान्कामान्सह, ब्रह्मणाविपश्चिते" तितत्रब्रह्मण सच्चिदानंदात्म- कत्वेपिफलस्यानंदात्मकस्यपुरुषोत्तमस्याग्रफलनिरूपणावसरेनिरूप- णीयतयाप्रथमतः साधनमेवनिरूपणीयमित्यभिप्रायेणसत्यज्ञान- पदाभ्यांसञ्चिदंशावनंतपदेनदेशकालापरिच्छिन्नत्वचज्ञेयस्यब्रह्मणः- साधनविशेपत्यायोक्तवतीश्रुतिः। तेनब्रह्मत्वेतुल्येपिक्षरस्यदेशकाला- परिच्छिन्नत्याभायानवियक्षितफलसाधनशेपत्वं । अक्षरस्य तु तदपरि- च्छिन्नत्वात्ताशसाधनशेपत्यमितिबीअत्रयोवेदेतियजुषिवेदनप्रा प्यत्यमुक्तं मुडकेचनायमात्माप्रवचनेनलभ्योनमेधयानवहुनाश्रुतेन । 'यमेवैपघृणुतेतेनलभ्यस्तस्यैपआत्मावृणुतेतनस्वामिति श्रुत्यावरणेतर साधनामाप्यत्यमुच्यते। एवंसतिश्रुतिद्वयविरोधपरिहारायाक्षरब्रह्म शानेनाविद्यानिवृत्त्यामाकृतधर्मरारित्येनशुद्धत्वसंपादनेन पुरुषोत्तम प्राप्तास्वरूपयोग्यतासंपाद्यते । तादृशजीवेस्त्रीयत्वेनयरणेभक्तिभावा सहकारियोग्यतासंपत्यापुरुषोत्तमप्राप्तिर्भवतीतिनिर्णीयते । तथाच- वरणाभावेज्ञानमार्गेण झानप्रधानतयानाशान ।परणेतुभक्तिमार्गरी- ·सहस्राक्षखण्दनम् त्यानंदमधानतयाब्रह्मानं येनपरप्राप्तिरितिवेद्यस्यद्विधाविर्भावः सत्य- शानानंतरूपाक्षरंयोवेदतस्यगुहायांपरमायोमाविर्भावः परोमीयतेद- श्यतेजनेनेतितथा ॥ शानमार्गीयजीवज्ञेयप्रसारकाद्वैशिष्टयेनापितथा- परम-योस्रोऽत्यलोकिकचशापनायालौकिकप्रयोगःकृतः॥भन्याहमे- फयाग्राहामुक्तानामपिसिद्धानांनारायणपरायणः । सुदुर्लभ प्रशांता- त्माकोटिप्यपिमहामुने । तस्मान्मद्गक्तियुक्तस्ययोगिनोवैमदात्मनः । नशानंनववैराग्यप्राय श्रेयोभवेदिइत्यादिवास्यैर्यमेवेत्यादिश्रुतिपठि- तस्यवरणस्यांगीकारार्थकत्वेनगुहायांहृदयाकाशेयदाविर्भूतपरमन्यो- माक्षरात्मकच्यापि वैकुंठंतस्यपुष्पोत्तमगृहरूपत्वात्तत्रनिहितं स्थापि- तमिवर्तमानयोवेदसभक्तो ब्रह्मणानित्याविरतरूपेणविपश्चिताविवि. धंपश्यचित्यहिविपश्चितत्वं पृपोतरादित्वात्पश्यच्छन्दावयवस्यय- च्छन्दस्यलोपंगत्वाव्युत्पादितोविपश्चिन्छन्दस्तेनविविधभोगचतुरेण- सहस कामानभुतेइत्यर्थः । एतेन परमाप्तिपदार्थउक्तोभवति । शुद्ध- पुष्टिमार्गीयत्वादस्यभक्तास्यस्वातंत्र्यंभोगउच्यते । सहभावोसयाब्रह्म- जोगौणत्वं भतरवभक्ताधीनत्वभगवत स्मृतिपूच्यते अहंभक्तपराधी- नोवशेकुर्वतिमाभत्त्येत्यादिवाक्यैः यद्यप्यशभोजनेइतिधातोरनाती- त्येवरूपंभवत्यशून्यातावितिधातोर्भवत्यभूत इति रूपविकरण- मेदात्पभेदाचतथाप्यत्राशभोजनइतिधातोरेवप्रयोग इति ज्ञायते । तथाहि अनाशनक्रियायांवहाणःसहभाव उच्यते । तथा चव्याप्त्यर्थ. कत्वेवहाणासह कामान्याप्नोतीत्यर्थोभवत्यथवा ब्रह्मणासहभूतः सजीव कामान् व्यामोतीत्यर्थः स्यात् । एतोत्यर्थावनुपपन्नी, नहिकर- मवजीवरकन्यापनक्रियाकर्मत्वं ब्रह्मणि संभवति अतिमहत्वात् ।। व्यापनंचानस्वाधीनीकरणमेघवाच्यं । नहिकामानांतथात्वस्वतः- पुरुषार्थरूपभोगशेषत्वात्तेपांपूर्वोक्तपरप्राप्तिव्याकृतिरूपत्वाचास्यत- थार्थोनुपपन्नः ॥ एतेनैवब्रह्मणाकरणभूतेनसर्वान्कामान्सहाश्नुतेयु- गपभुक्ते इत्तियोजनासिद्धीर्थोपिनिरस्तोयोध्यः । भोगगम्यसुखसा- क्षात्कारातिरिक्तोदासीनधानात्मकोर्थस्तुपूर्वमेवनिरस्त सचासंगतइ- त्यादिना तेनाशभोजनइतिधावोरेवायंप्रयोगोऽर्थस्यालौकिकत्वज्ञाप- मायालोकिक.प्रयोग त.। व्यत्ययोबहुलमितिसूत्रेण छंदसितद्विधा- नात् नामत्ययपरसेपदयोर्व्यत्ययेननुप्रत्ययात्मनेपदेजातेइतिभोगा- र्थकरवायधातु एवमेव "नतदश्नोतिकचननतदश्नोतिकश्चने"त्यत्रप्र. त्ययमात्रव्यत्ययेनप्रयोशूधातोरेवेतिज्ञेयं ।। ननुसकामोऽत्रोपासकस्त.

·३६८ मारुतशक्तिसहितः प्राभजन दुपास्यंचसगुणंब्रह्मद्वयोरपिकामोपभोगवणात् “यत्रहिद्वैतमिवभव- तितदितरइतरंपश्यती" त्युपक्रम्य “यत्रत्वस्यसमात्मैवाभूत्तत्केन- कंपश्ये" दित्यादिनाऽन्यदर्शनादिनिषेधाद्रमविदकामोपभोगासंभ- वश्चेतिचेन्मैवं ब्रह्मविदाप्नोतिपरमित्युक्त्वातदेपाभ्युक्तेतिवाक्येनपूर्व- वाक्योक्तार्थनिरूपिकेयमृगित्युच्यते । तत्रप्रास्तगुणसंबंधेग्रमवित्मा प्यत्वंपरत्वंचनस्यात् सकामप्राप्यत्वेपरत्यनस्यात् । यद्धिपश्यंतिमुन- योगुणापायेसमाहिताइतिभागवतवाक्येनगुणातीतानांचैकुंठदर्शना- धिकारदर्शनेनसकानांपरदर्शनंदूरापास्तं यत्रत्वस्येत्यादिकाश्रुतिस्त्व. खंडब्रह्माद्वैतभानेब्रह्मविदःप्रापंचिकमेदादर्शनंवदति, नतुप्रपंचाती- तार्थदर्शनंबोधयतिनिपेधतिवापुरुपोत्तमस्वरूपंतुयावत्स्वधर्मविशि- एंप्रपंचातीतमेवेतितद्दर्शनादौकियाधकम् ? ॥ एवंसतिब्रह्मविद पर- प्राप्तेःपूर्वदशातत्केनकंपश्येदित्यादिनोच्यउत्तरदशातुसोश्नुतइत्यने- नोच्यतइति सर्वसुस्थं । एवंचऋचिपरमेव्योमन्नितिसप्तम्यंतपदेना- धाराधेयभावः ब्रह्मविदामोतिपरमितिवाक्येनाक्षरपुरुषोत्तमयोपरा. परभावश्चोक्तः भगवद्वाक्यधामशब्दस्यगृहवाचकत्वेपिनिहितंगुहायां- परमेव्योमन्नितिवाक्यविनिगमककिंचप्राप्तिनिवृत्त्योहादावाधारएब- दृष्टत्वाद्यप्राप्यननिवर्ततइतिप्राप्तिनिवृत्तियोधकपदसमभिव्याहारोपि- धामशब्दस्य गृहवाचकत्वेप्रमाणंअक्षरपुरुषोत्तमयोरमेदेपि "सम. गवःकस्मिन्प्रतिष्ठितइतिस्वेमहमि" ॥ इति वाक्यादाधाराधेयभावो. पिस्वीक्रियते॥ सहस्राक्षे ननुस्वामरथेत्यादिइत्यपिप्रत्यकमित्यंतंभार्गखंडयंति-अग्रेचनन्वित्यादि- नाआधाराधेयभावोपिस्वीक्रियतइत्यतेन ॥ भयमाशयः-स्वामरथादिकमक्षरब्रह्मामिन्न- मित्यादिपूर्वपक्षवलंकपोलकल्पितः स्वामिकेप्वक्षररूपतायाभसदनभिप्रेतत्वात् “यदा- होवैषपुतम्मिन्नुदरे” इतितैत्तिरीयश्रुतिसत्येपियउदरमितिलेखस्तुस्वप्नेपिगुरुमुखतोवेदभ्या- सगंधस्याभावात् ॥ स्वयंकल्पितेदत्तोदोपोप्युपेक्ष्यः ॥ पुरुषोत्तमस्यैवरूपांतरमिति ॥ अत्रमदीयेवेदातचिंतामणी (प्रक० १३ श्लो० ६२) आम्नायतेतैत्तिरीयेप्रोनारायणा- मिधे ॥ सब्रह्मसशिषः सहरिःसेंद्रसोऽक्षरः परमा स्वराष्ट्र ॥ गीतायां (अ० १० श्लो०१) परब्रह्मपरंधामपवित्रं परमंभवान् ॥ पुरपंशाश्वतंदिन्यमादिदेवमविभुं ॥ माहुस्त्वामृपयः सर्वदेवपि रदस्ाथा ॥ (म० श्लो०१८) त्वमक्षरंपरसंवेदितव्यत्वमस्य विश्वस्य- परंनिधानं ॥ त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वंपुरुषोमतोमे तथा (लो० ३७) स्वमक्षरंसदसत्तत्परंयत् ॥ एवंवेदरभेदोस्यशुद्धःकृष्णेनकथ्यते ॥ सएवाक्षरसंज्ञोतएकांदो- प्रतिपादितः इतिसंप्रदोदष्टव्यः मत्रतैत्तिरीयवाक्ये "सहस्रशीदेव” इतिपूर्वोक्तस्यपर- स्पैवप्रह्मविश्पवादिरूपत्वमक्षररूपत्वंचोक्तं ॥ गीतावास्येषुधामपुरुपपदाभ्यामक्षरपुरुष- ·सहनाक्षखण्डनम् ३६९ पदाम्यामक्षरतत्परपदाभ्यांचाब्दांतराभ्यांनिर्देशपूर्वकमभेदोग्यतः ॥ अतोयुक्तरूपां- परत्वं ॥ यत्तुएकस्मिन्परापरभारस्यविरुद्धलमुकंतत्तुवद्वाहकथुत्यायनवयोधात् । तथाहि- मुंडके "तदक्षरमधिगम्यतेयत्तदद्रेश्य" इत्यादिनाऽक्षरनिरूप्य "तयाक्षरासंभवतीह- विश्व" इतिततोविश्वोत्पत्तिमुक्त्याद्वितीयमुंडके "तथाऽक्षराद्विविधाः" इतितत एवप्रजन. नान्ययौजीवानांनिरूप्यानुपदमने "दिव्योह्यमूर्तः पुरुषः" इतिगीतादिवत्पुरुपपदेनोक्ता- पुरुषोतमस्य "अक्षरात्परत.परः" इतिरातपरत्वमानानयात्राध्यक्षपदमायापरंशस्य- परततिविशेषणेनन्यारतनातू (म०१ पा० २ सू० २१) "अदृश्यत्वादिगुण- ननु वानरयादिकमपि ब्रह्मणोऽमिन्नमेव, परन्तु तदक्षरब्रह्मणोऽभिन्न करादितुपुर- पोत्तमादभिन्नम् ॥ नचैवं ब्रह्ममेदवादापत्तिः । साच यउदरमन्तरंकुरुतेभथतस्यमयभवति द्वितीयाद्वैभयं भवति भयं द्वितीयाभिनिवेशतःस्यादिन्यादिश्रुतिस्मृतिविरुद्धा ॥ जीवस्यापि परेण मेदस्य निन्दितत्वेन परस्परेण मेदस्य मुतरी निन्दितत्वादितिवाच्यम् । अक्षरपुटपो- तमयोवैस्तुतोमेदाखीकारात् । पुरुषोत्तमस्यैवहिअक्षरनामान्तर शानिभिरपीदमक्ष रेवती- वगम्यते पुरुषोतमस्तुभकैः ॥ पुरुषोतमस्याऽक्षरात्परत्वंतु यस्मारक्षरमतीतोहमक्षरादपिचो- तमः ॥ अतोऽस्मिलोकेवेदेचप्रथितःपुरुषोत्तमः इतिगीतायामुक्तम् इतिचेन । तयोरमे देऽ- क्षरादभित्रमिदं पुरुषोत्तमादभिन्नमिदमिति निर्णयस्यावास्तवत्वापत्ते ॥ परापरमावस्याचानु- पपत्तेः ॥ किंचोकभगवद्वचनेऽक्षरशब्देन ब्रह्म नोच्यते ॥ एकस्मिन्परापरभावस्य विरुद्ध- त्वात् किन्तु जइमेवेतिभाति तचमायव । अतएव अक्षरस्यादपवर्गेपरमब्रह्मवर्णयोः ॥ गगने- धर्मतपसोरध्वरेमूलकारणे इति परमब्रह्मणोमूलकारणं पृथग्वदन्हेमचन्द्रकोशः संगतः। अतएव तस्मिन्नेव प्रकरणे कूटस्थोऽक्षर उच्यते इत्युक्त भगवता तथाच कूटमित्युपगम्यसीरा- अमृततुच्छयोरिति हेमचन्द्रोच्या कूटमनृतं तुच्छ वा यथास्यात्तथातिष्यतीति कूटस्थोमाया ॥ अतएव द्वाविमौपुरुपौलोकइति उभयोरपि भगवता लौकिकत्वमुक्तम् ॥ अव्यक्तोऽक्षरइत्युक्त- इतितु प्रकरणान्तरस्थमिति नेहोपयुज्यते ॥ किश्चव्यक्तम्प्रकृतावात्मनीति हेमचन्द्रकोशात् भव्यक्तशब्दस्याऽपि प्रकृतियाचित्वमेव । किम्चाऽव्यक्तोऽस्फुटमूर्खयोरिति हेमचन्द्रकोशाद- स्फुट लौकिकरगृह्यमाणोक्षरोऽपवर्गरूप इत्यपिव्याख्यायुक्ता ॥ तस्माद्रीतासु अक्षरपदेन जस्य ग्रहणादक्षराख्यब्रह्मान्तराऽसिध्याऽक्षरब्रह्मणोऽभिन्नं जगदित्यादिनिर्मुलगेव ॥ एतेन अलौकिक्राकारसिद्धीप्रवेशोहरिणीदित ॥ अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहु परमागतिम् ॥ यंप्राप्य ननिवर्तन्तेतद्धामपरममम ।। इतिवास्येनभगवद्गुब्रह्मनकीर्तितम् ॥ पुरुष.सपर पार्थभक्या- लभ्यस्स्वनन्यया । इत्यप्रिमेणवाक्येनगेहाधीशोनिरूपितः ॥ भत्त्यालाभोहिनिर्दियोभक्तिचा चार्यसध्यात् ॥ श्रीमदाचार्यचरणभजनादेवनान्यथा इति अक्षरपुरुषोत्तमशब्दाभ्या गृहत- दधीशयोर्मुक्तभक्तप्राप्ययोर्णनमपि प्रत्युक्तम् । किञ्च सर्वखल्विद यतोवा इत्यादौ यदि अक्षरं ब्रह्मवर्येत तर्हि पुरुषोत्तमोऽधीतः स्याद्गीतावाक्यस्योक्तविघयोपपत्याउलीक स्यात् ॥ यदिपुरुषोत्तमउच्यत तर्हिअक्षरस्य जगदीदवर्णनच्याकुप्येत इसनया दिशा जीवादप्रकरणा- दिप्यप्यूह्यम् । किन्य धामशब्दस्य नानार्थस्वादामप्रसारिसर्वतइत्यादौ तेजोवाचकताया दृष्ट- मा.प्रा,४७ ·३७० मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः कोधक्तिः" इत्यधिकरणविरोधाचब्रह्मण्येवतन्नाक्षरान्दोम्यम्नोनतुमायायानामाप्युक्त मतोतस्याग्रहणमदाक्याटालीपपि "महत परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरषापरः। पुरपानपरं- किंचित्साफाटासापरागतिः" इति मनाव्यक्तमक्षरं अव्यक्तोक्षरइत्युक्तइतिभगवासन- शक्ताहितत्वात् ॥ किंचपुरपस्यांदोऽक्षरेकथमन्यक्तरयमित्याकांक्षायांतगग्रेधावितं "एपसपुभूतेषुगृढोत्मानप्रकाशते । दृश्यतेत्याययाउमासूक्ष्मयासूक्ष्मदशि मिः" इति ।। सूक्ष्मदर्शिमिरक्षरंपश्यन्निः ब्रह्मविदः परप्राप्तिकथनात् ॥ अतएरसूत्राता (भ०१ पा० ४ सू०२) आनुमानिकाधिकरणे "सूक्ष्मतुतदहत्यात्" इति तनाव्यक्तशब्देनाक्षर- रूपनवेतिनिर्णीय अभेदेकथंपरापरभावइत्याशका (सू०३) "तधीनत्यादर्थात्" इत्यनेननिराकृता ॥ तथाचचरणादेःस्वांशस्यपुरपादमिन्नत्येपितदधीनत्यत्पुरपस्ययधाततः परत्वंतथाऽत्रापि ॥ अतएवानंदमयस्यपुरुषोत्तमस्यनिरूपणे "ब्रह्मपुच्छतिष्ठा" इत्यक्षर- स्यपुच्छरूपताऽऽनाता ॥ प्रतिष्ठापदंचरणपरंधामपरंवा "गृहाहिपशूनांप्रतिष्ठे"तिवत् भत्रसंग्रहोममचितामणी (प्रकरण १३) (श्लो० २१॥ २२॥ २३॥ २४॥ २५) ब्रह्मपुच्छेप्रतिष्ठतिपुच्छंताक्षरंश्रुतं नपुच्छपक्षितोऽभिन्ननाक्षरंपुरषोत्तमात् ॥ सर्वावय- यवान्पक्षीस्वतंत्र पुच्छतोधिकः ॥ पुच्छंत्यययरत्वेनन्यूनभेदोनवस्तुतः । अल्पधर्मकमेकांश- भूतन्यूनतथाक्षरम् ॥ सर्वधर्माश्रय सोऽस्मादशभूतोधिका श्रुतः ॥ नभेदोभगवत्सञ्चि- दानंदात्माऽक्षरोऽपियत् ॥ पुछपक्षिपदार्थावाविभक्तमिहतत्तथा ॥ मतोऽक्षरस्पचरणत्यम- पिकचिदुच्यते ॥ प्रतिष्ठतिपदात्तस्यप्रोक्तैवोत्तमधामताइति ॥ अक्षरपुरुषोत्तमयोभैदाभेदी मक्षरस्याव्यक्तादिशब्दवाच्यताचगीताद्वादशाध्यायेऽपिस्पष्टा । उक्तसूत्रयोर्भूतसूक्ष्मपरता- यानिरासस्तुप्रकाशादाववधेयः ॥ यत्तु किंतुजडमेवेत्यादितत्तु (भ. १ पा० ३ सूक- १०) "अक्षरमंरांतरतेः" इत्यधिकरणतस्तद्विपयवाक्यतश्चविरुद्धं ॥ गीतावाक्यार्थ- निश्वायकानिबहुन्यसदिग्धानिश्रुतिसूत्राणिविहायतनिश्चयायहेमचंद्रोक्तानिर्भरस्त्यास्तिक- पहसनीय ॥ हैमकोशे अक्षरस्यादपामार्गे इतिवहुपुस्तकपुपाटेप्यपवर्गेइतिछंदोविरुद्ध- स्वमानकल्पितपाठोक्तिधाादातरकरणायेत्यनादरणीया ॥ वस्तुतधपुरुषोत्तमःपरमब्रह्म मूलकारणचाक्षरब्रह्ममुंडकादिपु “यद्भूतयोनिपरिपश्यतिधीरा तथाऽक्षरात्संभवति ॥ तथा. क्षराद्विविधा सोम्यभावा.” इत्यादिश्नावणान् तृतीयस्कंधैकादशाध्यायादिषु तदाहुरक्षरं- ब्रह्मसर्वकारणकारणमित्यादिस्सरणाच ॥ भरा कोशोऽप्यस्सन्मतेसुसगत किंचतत्रलीबमे- स्वात्तजस्यपिधामस्यादित्यनाथपु हलायुधकोशाच्च क्यनतेजोवाचक्त्वं कथंबगेहवाचक्त्वमेव क्यवपरमगतिशब्देनोकाज्ञानी स्वात्मैवमेमतम् , समहात्मासुदुर्लभः, नहिज्ञानेनसदृशंपवित्र- मिहविद्यते इत्येवंसस्तुतेन ज्ञानेन साध्यान्मोक्षाद्यद्वाचान म्युदितं येनवागभ्युद्यतेतदेवब्रह्म- त्वविद्धिनेदयदिदमुपामते इत्यादिनाऽभ्यासेनाब्रह्मत्वेन यदुक्त तद्विपयक्नोपासनेन तमेव- विदित्वाऽतिगृत्युमेतिनान्य पंथाविद्यतेऽयनायेत्यादिश्रुतिविरुद्धाया पुरुषोत्तमप्राप्तः श्रेष्टत्व- मुच्यते ॥ एतेन येतुज्ञानकमनिष्टास्तेयातुलयएवहि ॥ भक्तानामेवभवतिनीलाम्बादोऽति- दुर्लभः इत्यपिप्रत्युक्तम् ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् वाक्षरंतद्वाचकमुक्तं भवतुक्षरश्वाक्षरएवचेत्यादिनापुमानयाभ्यस्तइतिनानतपोशसक्ति:- गीतायांजडपरत्वेजडेमुक्तजीपलयादेरयोगात् यदक्षरंवेदविदोयदंतिविशतियद्यायोयीतरागा इत्यादितद्वारयविरुध्येत मायायामक्षरशब्दस्ययोगोपिनसंगच्छेत ॥ सचमहाभाप्येप्रत्याहा- रान्दिकेसमाप्तौ "मझिमिदमक्षरमिति, अक्षांनक्षरंविद्यात्, नक्षीयतेनक्षरतीतियाक्षर- मिति भमोतेवासरोऽक्षरम् ॥ अमोतेवापुनरयमाणादिक सरन्प्रत्ययः । अश्नुराइत्यक्ष- रम्" इति । नचेदंवर्णप्रस्तागमब्रह्मविषयकमितिभ्रमितव्यम् । वरीयकैपटेन "क्रियाशब्दो- यंनित्यस्यार्थस्यावाचकइतिदर्शयति ॥ तक्षिय क्षरतेविनाशार्थत्खनन्पूर्यस्यरुपंतयब्रह्म तत्परमार्थतोनित्यं व्यवहारनित्यतयातुवर्णपदवाक्यस्फोटानांनित्यत्" इतिक्थनात् तत्रैव- विवरणकारेणाप्यक्षरशब्दस्यमुख्यतयाब्रह्मपरतायातत्सादृश्याद्वर्णादिपुतटुपचारस्य चस्पष्ट- मुक्तत्वात् ॥ मनोतिपक्षेत्रश्शेतिपत्येपटोरितिकत्वेभादेशप्रत्यययोरितिपत्रतिसिद्धम् ॥ मायायाएकदेशवर्तित्वस्वीकारादयमप्योब्रह्मण्येवपरमार्थतः सगच्छते । तैत्तिरीये "विश्व- नारायणंदेवमक्षरंपरमपद"मित्याधुक्त्या "अंतर्वहिश्चतत्सर्वव्याप्यनारायणः स्थित" इनि- श्रावणेनमुंडकादिष्वक्षरमुपकम्य नित्यविभुसवंगतंसुसूक्ष्म" मित्यादिधारणेनचनिरा- विभुतायाम्तत्रैवसिद्धेः। यस्तुकूटस्थोक्षरउच्यतइतिवाक्ये (कूटमनृतंतुच्छंगायथास्यत्तथाति- टतीतिकूटस्थोमाया) इत्यों हेमचंद्रचरणमात्राश्रयेणदर्शितः ॥ सतुच्छ पुंस्त्वविरोधात केवलयोगादरेखीलौचित्यात घटस्थशब्दस्यपुलिंगस्यैतत्ररूढाहकाभाशय ॥ किंच विद्यारण्येनपंचदश्यां (प्रकरण ६ श्लो० १८) कूटस्थोब्रह्माजीवेशावित्येवंचिचतुर्वि- घेत्यादिनायमस्वरूपविशेषएवकूटस्थपदार्थश्चिनदीपेकूटस्थदीपादाचप्रपंचित ॥ विशुद्धचि- दभेदोपितस्यचित्रदीपे (श्लो० २३७) कूटस्थब्रह्मणो दोनाममानास्तेनहीतिदर्शितः ।। भतस्तदुक्तिविरुद्धइहफूटस्थपदस्यार्थम्तमनस्तरनविषयः ॥ शंकराचार्यैरपिद्वादशेऽध्यायेकूट- स्थमचलंधुवमित्यत्रपंचदशेचप्रकृतवाक्ये "यूटोराशिरिवस्थितः" इत्यायेवव्याख्यातनतु स्वदुक्तं ॥ वस्तुवस्तुमहाभाष्येपस्पशाहिके “नित्यपर्यायवाचीसिद्धशन्द कथंज्ञायते? यत् कूटर प्वविचालिपुभायेपुवर्तते। एवमादौनित्यार्थपरएक्यूटस्थशब्द प्रयुज्यते ॥ अत्रैववि- यरणे "फूटमयोधनसत्तिति येतेपु ससर्गिनाशेऽपिस्वयमनप्टेन्नित्यर्थः" इतिविप्रियते एवंप्रत्याहाराहिकादिप्यपिववतन "नित्येपुचशब्देपुपूटस्थैरविचारिभिर्वणैर्भवितव्य." मित्यादिश्योगाद्रष्टया ॥ तयाण्यावार्थकस्तुफूटस्थसब्दोनापिशिष्टग्रंथेपुदृश्यते तो भाष्यादयुयोदर्शितः सएगर्थीनादर्तव्यः । कालव्यापीसकूटस्थहत्यमरोक्तिरप्यत्रनुकूला ॥ किंचार्यशब्दोमूलपुरुसुप्रसिद्ध अक्षरब्रह्मचजगतोमूलकारणमित्युक्तंभागतः सोप्यत्राः सगच्छते यच्चद्वाविमावित्यादिलौक्कित्यमुनमित्यंतंतदज्ञानाव, तालोकसद शासपरः । दृश्यतेचतर्कन्यायपातंजल्लादिशास्त्राणकथंचिदक्षरमानेपर्यवसानं ॥ किंचाक्षरस्यलौकिकत्व- मातवैवस्वपादेकुधरंमहारः मायावादस्यावैदिकस्यसिद्धः ॥ "भक्षरात्परत- ॥ मायांसुन- कृति" इत्यादिपुस्वाभिमतमायापरतायायाधात् आनुमानिकाधिकरणस्वस्खभाग्यधिरोधाच यतु (भव्यक्तोक्षरइत्युक्तहतिनुप्रकरणांतरस्यामितिनेहोपयुज्यते) इतिजाल्पतं तन्न पंचदशाध्यायइचाष्टमा यायेऽपि भव्यक्तायनयासर्वाइत्याविना येनसर्पमिदंततामित्यतेन ·३७२ मारुतशक्तिसहितःप्राभाना क्षराक्षरपुरपोत्तमाःक्रमेणवनिरूपिताइतिप्रकरणतोल्यात् ॥ गापिकोशाश्रयादन्यमिहा- कृतिरेवेतिवाच्यं ततएवकोशादात्मार्थकत्वस्यसंभयात् प्रकृतिवएवोत्पत्तिप्रलययोरंगीकारे सर्वश्रुतिसूत्रन्याकोपाच ॥ अन्यथा भव्यक्तोयमचिंत्योपमित्यनापिसेवास्तु ।। यातुपुनःको- शाश्रयात् मन्यकः अस्फुटः भक्षरोऽपवर्गरूपइत्यपिन्यास्यादर्शितासाप्यसंगतैव; शंकरा- चारव्याख्यानात् ॥ राम्यागमेसर्वेपांमोक्षेप्रलयस्याहरागमेवतः प्रभवस्यचासंभयात् । उक्तकोशे अक्षरस्यादपामार्गहत्येवपाठस्यसत्येनाक्षरशब्दस्यापवर्गार्थक्त्वाभावाच ।। भक्षरं तुमोक्षेपीत्यमरोक्त्यातयतथापाठादरेपिप्रकृतवापयेतयाव्याख्यानंस्थाचार्यगीताभाप्यविरद्ध- रावस्वप्रथमश्लोकोक्तरीत्याराप्ततापादकं । अक्षरइतिपुलिंगविरोधात् भपवर्गरूपइविनि- प्फारणलक्षणानेशप्रसंगात् तद्धामपरमंममेत्यस्यापिस्वरसतोऽन्वयानुपपत्तेः परस्तस्माधि- तिपूर्वश्लोकविरोधादहुतरोपक्रमोपप्लवाद्यासक्यंतत् ॥ तथाच यम्मारक्षरमितिवाक्येक्षर- शब्देनजइस्यापिसंग्रहादक्षरशब्दोनतत्परः क्षरशब्दस्यजडजीवरूपप्रपंचपरत्वात्, क्षरःसर्वा. णिभूतानीत्यत्रभूतशब्दस्यजीयमहाभूतोभयार्थकत्वात् ॥ तस्माद्रीतासुविंशतियदित्यादि- व्याकोपतोजस्यग्रहीतुमशक्यतया जरामरणमोक्षायमामाश्रित्ययतंतिये । तेघातद्विदुः फुत्नमित्यादिश्रुत्वार्कितब्रह्मेत्यादौपृष्टे अक्षरब्रह्मपरममितिकथनात् अधियज्ञोहमेवानेति- पृथक्थनाच ॥ उपासनफलभेदपरापरमायादिवचनाचपररूपांतरस्याक्षरब्रह्मणःसुखेनसि- याच अक्षरब्रह्मणः अभिनंजगदित्यादिसमूलमेव तनुपादानकत्वात् उक्तश्रुतिस्मृतिभिः "एतद्वै तदक्षरंगार्गी"त्युपक्रमे 'आकाशोतश्चप्रोतश्च" "अव्यक्ताव्यक्तयःसर्वाः" "अव्य- कादीनि भूगगनी" त्यादिश्रुतिस्मृत्यंतरैश्चजगतस्ततएयप्रभवस्यतत्रैवप्रलयस्वचदर्शिततयामू- इटादिवत्तदभेदस्यौचियात् ॥ एतेन अलौकिकाकारसिद्धावित्याद्याः भजनादेवनान्यथेत्यंताः मातडकारिका समर्थिताज्ञेयाः॥ भक्तिचाचार्यसंश्रयादितितु छांदोग्ये (१०८)"आचार्य- वान्पुरपोवेद" "तद्विद्धिप्रणिपातेन "आचार्योपासनंशाचं"(स्कंध०:११०३ श्लो०५८) "लब्धानुग्रहभाचार्यात्तेनसंदर्शितागम"इत्यादिश्रुतिस्मृतिपुराणवच प्रत्यानिश्वेयम् ॥ यत्तु किंचसर्वखल्वित्यादि उझामित्यंतं तदप्यापातरम्य "मध्यक्तात्पुरपपरः ॥ दिव्योह्यमूर्तःपु- रपः ॥ अन्योऽतरात्मानंदमय." इत्यादिश्रुतिशतैरसंदिग्धैरभ्यस्ततयाभनाकुलीकृत. गीतादिसिद्धतयाचपुरुषोत्तमोनाश्रौतोनाप्यलीकः ॥ यतोवाइत्यादिसामान्यवाक्येप्वपि प्रायेणसएवोच्यते ॥ यत्रत्वक्षरत्वगमकंफिचित्तनसः नचाक्षरस्यकारणत्वेयतोवाइत्यादीपर- स्यतत्वानुपपत्तिःशंक्या; महाहेमराश्येकांशहेमपिंडानिमितकुडलादिकंप्रतिहेमराशेरिवशि- लाभवमूर्त्यमन्त्रादिकांतवपटादिकंचप्रतिपृथिव्याइवस्खांशाक्षरोपादानकप्रपंचंप्रतिपरस्योपा- दानतायावियादाविषयत्वात् ॥ एतेनजगत्यक्षराभेदस्तद्वारापराभेदएपंजीवेपितद दोनव- धएवेतिनकोपिदुरूहस्यप्ररोहः । यच किंचधामशब्दस्येत्यादि पाचकत्वमेवेत्यंत तवमूम.- निर्विशेषस्यकथंतेजोरूपोविदोषः ? मायिक सइतिचेत्कयंतलाप्तावनावृत्तिस्तस्यपरमगतित्वं च? ॥ मायक्षरोव्यक्तइतिशब्दाभ्यावेदादौदापितेजउक्कमस्ति ॥ अन्नधामशब्दोगृहपर- एवेतिनिश्यायकारसुबहुश्रुतिस्मृतिप्पक्षरस्यधामपदपरमस्थानादिशब्दैनिर्देशाइतिजानीहि ॥ नहिपदादिशब्दामपितेज पर्यायाः सर्वत्रैकायसंभवेतनतननानार्थकोशाश्रयात् पृथ- ·सहस्राक्षखण्डनम् ३७३ क्पृथगानामनेकपांच्याख्यानंत्यनिर्णयप्रसंगादेकपास्यतायाधाचसनिनादरणीय ॥ निर्दे- शास्तुयथाद्वितीयस्कंधे (भ० ४ श्लो०१५) निरम्नसाम्यातिशयेनराधसास्वधामानि ब्रह्म- गिरस्यतेनमः तृतीयस्कंधे (अ० ११ श्लो० ४१) तदाहुरक्षरंपासर्वकारणकारणं विष्णो- र्धामपरंसाक्षात्पुरुषस्यमहात्मनइतिकठपठीपुद्वितीयाल्या "सर्वयेदायत्पदमाममंतितपा- सिसर्वाणिचयद्वदति । यदिच्छंतोब्रह्मचर्यचरतितत्तेपदंसंग्रहेणयधीम्योमित्येतत्" भत्र- द्वितीयपदशब्देनस्थानमेवगम्यते ॥ एतद्ग्रेऽनुपदं "एतसेवाक्षरग्रहएतदेवाक्षरंपरं" इति तस्याक्षरत्वं "एतदालंय श्रेष्ठमेतदालंबनंपरं" इतिधामत्यंचस्पष्टमेवानावं । एतदेव गीता- यामपि यदक्षरंयेदविदोवदंतिविशंतियद्यतयोवीतरागाः॥यदिच्छंतोब्रह्मचर्यचरंति तत्तेपदं संग्रहेणप्रवक्ष्ये इतिस्पष्टमेवानूदितं ॥ पुनस्तत्रसूतीयवत्या “य.सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म- यत्परं ममयंतितीर्पतांपारंनाचिकेतसकेमहि" इत्युपफम्य "नसतत्पदमामोतिससारं चाधि- गच्छति ॥ सतुतत्पदमामोतियस्माद्भूयोनजायते ॥ सोध्वनःपारमाप्नोतितद्विष्णो.परमपदं" इति तदाप्रागुक्तमक्षरंपरामृश्यतस्यपदत्वमभ्यस्त ॥ मुंडकेष्वपि “ययातदक्षरमधिगम्यते" इत्यादेिवहुतरमुफ्त्वाद्वितीयमुंडकद्वितीयसंडे "आविसनिहितंगुहाचरनाममहत्पदमनैत- समर्पिते" इतिधामत्वंनिरूप्याऽसदेहायपुनः "तदेतदक्षरंब्रह्म" इत्याधुक्तं ॥ जडस्य- जीवानांचाक्षराभेदस्तबदर्शितः एवंतेयांतिपरमस्थानमित्यादीनि सहस्रशोवास्यनुसंधेया- निमायकाव्याघसर्गेपतत्यधोधामविसारिसर्पतइतिपाटेपिधामप्रसारीत्यनुदस्तुछंदोमगम- संजकःप्रमादमूलकउपेक्ष्यः । यदपि कथंचपरमेत्यादिउच्यतइत्यंतंतच्छुत्यादिसाराविचारात् यानिवचांस्युक्तानितानिसर्वाण्यस्सत्संमतम्यवस्थासाधकान्येव ॥ व्यास्थातुज्ञानमात्रनिष्ठा- नांब्रह्मभावादक्षरेलयः भक्तिमतांतुसाधनभक्याश्रवणादिभिरवियाबंधनिवृत्तौब्रह्मभूता- नांफलरूपपरभक्तिलाभ पुरषोत्तमप्राप्तिश्चेति ॥ तत्रायानालयेमानंतु "ब्रहौवसन्महा- प्यति" विशतियद्यतयः इत्यादिश्रुतिस्मृतयः ॥ यद्यपिभक्तानामपिब्रह्मभूतत्वाविशेषात्पां- चभौतिकपिंडत्यागोत्तरमक्षरेलयोभवत्येव ॥ "ब्रह्माप्येतिसयथासैंधवविल्यउदकेमास्त- उदकमेवानुविलीयेत" इत्यादीनामुमयग्रवोल्यात् तथापिपरणत्पुरपोत्तम.सकृदक्षरां- शेमजयित्वाखलाभार्थपुनस्तानुदरतीतितुरीयस्यतुरीयपादेसपद्याविर्भायाधिकरणसिद्धमि- त्यन्यदेतत् ॥ केवलज्ञानिनांतुविशंतियद्यतयइत्याधुक्तस्तत्रलयएव भवतीतिसूत्रकृतातृतीयस्य तृतीये (सू०३३) भक्षरधियांत्ववरोधएपनिर्णीतः भक्तिरहितानांतेषांपरप्रात्यभावादेव- ग्रह्मस्तुतौज्ञानेप्रयासमुदपास्यतिश्रेयातिभक्तिमुदस्यतेविभो क्लिश्यतियेकेवरबोधरब्ध- येइत्यादि प्रथमस्कवादौनकार्यमप्यच्युतमारवर्जितनशोमतेज्ञानमल निरंजनमित्यादियो- तं॥दशमेच (१.९ श्लो०२१) नार्यसुखापोभगवान्देहिनांगोपिकासुतः ज्ञानिनांचा. स्मभूतानांयथाभक्तिमतामिहेत्युक्तं । परस्यभक्त्यैकलभ्यत्वंतुगीतायां भक्षरप्रविष्टानामनि- वृत्तिमुसापुरुषासपर.पार्थभत्तयालभ्यस्त्वनन्ययेतीतरत्र्यावर्तकतुशब्दकथनपूर्वकमुकं पत्र- परमगतिशब्देनतुमुक्तलयस्थानत्वादक्षरमेवोक्तंनतमोक्षः ॥ एकादशाध्यायेपिभक्त्यात्वन- न्ययाशक्यइतिमत्यैवपरस्यापरोक्षज्ञानदर्शनप्रवेशाउता ॥ परनिष्ठानांज्ञानोत्तरमपिभ- किरितितुभत्यनन्यमनसोज्ञात्वाभूतादिमव्ययं इतिमत्वाभजतेमांबुधाभावसमन्विताः ·३७४ मारुतशक्तिसहितःप्राभञ्जना इत्यादावभ्यस्तं ॥ ज्ञानीत्वात्मैवेतिवाक्यंतु ज्ञानिभक्तपरमेव चतुर्विधाभजतेमामित्युपक्रम्य तेपुज्ञानिभक्तस्य तेषांज्ञानी नित्ययुक्तएकभक्तिर्विशिष्यतइत्यनन्यभक्तिमत्तयोत्कर्षमुफ्त्वा- त्रिभ्योऽधिकोत्कर्षबोधनायतथाकथनात् ॥ तस्यपरमागतिरक्षरोनभवतीतिज्ञापनायमा- मेवानुत्तमांगतिमितिचोक्तं ॥ पहूनांजन्मनामितितदप्रिमेबहुजन्मांतेज्ञानप्राप्तस्यवासुदेवः सर्वमितिपरप्रतिपत्तिमत.सुष्टुदौर्लभ्यमुक्तंनतुकेवलज्ञानिनोजीवन्मुक्तस्य एतत्समानार्थक- मेवपटस्कंधे (२०१४-लो०५) मुक्तानामपिसिद्धानांनारायणपरायणः । सुदुर्लभःप्रशा- तात्माकोटिप्वपिमहामुने इतिवास्यं ॥ नहिज्ञानेनसदृशंपवित्रमिहविद्यते । तत्स्वयंयोगसं- सिद्ध.कालेनात्मनिविदतीतिवाश्यतुसर्वकर्मनाशकत्याज्ञानस्येहातिपावित्र्यंवक्ति ॥ तद- सामिष्टमेव ॥ नहीदंभक्त्यैवपरप्राप्तिरित्यस्यबाधकं ।। किंचयोगसंसिद्धस्सस्वयंज्ञानप्राप्ति- रुता । पष्ठाध्यायेचतपस्विभ्योधिकोयोयोगीदिनातंप्रशंस्ययोगिनामपिसर्वेषामित्यादिनायो- गसिद्धस्यापिभक्तिस्तुकस्यचिदेवेति तस्याभत्युत्कोबोधितः । तेनज्ञानवान्युक्ततरः पर- भक्तीयुक्ततमइतिविवेकः । यद्वाचेतिश्रुतिस्तुनोपास्यस्यावहात्वबोधिकेतिपानिर्णीतनिणे- प्यतेच । “तमेवविदित्वा, नान्य.पथाः" इत्यादिकंतुज्ञानादेवब्रह्मभावलक्षणमुक्तिवक्ति नतु- भक्तित.परमातिवारयतीतिनतद्विरोधः ब्रह्मभावस्यपरभक्तिपूर्वदशारूपत्वात् । अतएवाप्टा- दशाध्यायेज्ञानस्यपरांनिष्ठांसमासेनकथयन् ब्रह्मभूयायकल्पतइत्यहंकारममकाररूपसंसार- निवारणोत्तरंब्रह्मभावमुक्त्वानंदाविर्भावात्प्रसन्नात्मनोब्रह्मभूतस्यपरभक्तिलाभमाह प्रम- भूतःप्रसवात्मेत्यादिना ॥ तयापुरुषोत्तमसाक्षात्कारस्तरिमन्प्रवेशश्चतनवानुपदमुक्तः ॥ पर- प्राप्तःश्रेष्ठत्यंतु मामुपेत्यपुनर्जन्म मामुपेत्यतुकौंतेयसर्गेपिनोपजायतेइत्यादिनासम्यगभ्यस्त ।। द्वादशान्यायेपिपुरुषोत्तमभक्तानामक्षरोपासकानांचोत्कर्पतारतम्येपृष्टेभगवता वेश्यमनोयेमामित्यादिनास्वप्राप्तियोग्यभक्तानामत्युत्कोऽक्षरोपासकानांक्लेशाधिक्यादिना- ऽपको यारध्यायसमाप्तिपुनर्भक्तोत्कर्पश्चदर्शितः ॥ भायापरसाक्षात्कारतत्प्रासिलक्ष- णामृतत्ययोधिका श्रुतयस्तुकैवल्योपनिषदि "श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादहि" छांदोग्ये "ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्यमेति" भाथर्वणे "परमहीनयोधारयतिरसतिभातिध्यायते" इत्यायु- परवाऽऽनायते "सोऽमृतोभवतिसोऽमृतीभवति" एवमाद्याभाकरेपुज्ञेयाः । मत्रछांदोग्य- यायभक्तिपरतयाभक्तिमीमांसाया (सू०३) "तरसंस्थस्यामृतत्वोपदेशात्" इतिसूत्रेनि- गीत ॥ एतदर्थयोधिकास्मृतयश्च मयिमक्तिहिभूतानाममृतत्वायकल्पसरत्यायामागवतीय- कुरोगसूर्योपरागप्रसंगस्थभगवद्वाफ्यादिरूपा अनुसंधैयाः विस्तरभयाद्विरम्यते । एतेनये- मुज्ञान कसंनिशाइतिमातेदकारिकासम्यक्समर्थिताया ॥ तदेत्सर्यमुरसिकृत्याहु.-परापर- भागविपश्रुतिरवनमामिति ॥ तश्चेति ।। परापरभारादिकं ॥ अव आनंदमयोभ्यासादिति स्वैरभुचरणः प्रणीते द्वितीयाणके स्थिदंभाप्यभाग मध्येमध्येप्रकाराभागसहितंयोध- सोलम्यापकचिदापरितपदांवरेश्वविदुक्तं प्रतानुपयोगिभागत्यागपुरःसरंप्रायोऽक्षर. शोऽनुग्दति ॥ अक्षरमहावित्परंग्रहालोनीत्यादिना ससुस्थमित्यतेन भसंगतइति ॥ पौगरक्याराभा-भग्यपमिति ॥ पंचम्य भविशेषणंग ।। पयहाणइत्यादि ॥ प्रय किंपिदाधिकं किंचिरप्रकाशरणं । महत्व इति क्षराक्षरयोखथात् ॥ नायमात्मेति इह मय्या- ·सहस्राक्षखण्डनम् ३७५ प्रकाशकाराः प्रपचनादिपदत्रयेण फेवलयज्ञादीनांपुरपनिष्ठानां स्वाभाविकसाधनानामागं- तुफसाधनानांचोपलक्षणेनवणेतरसाधनाप्राप्यत्वं स्पष्टयति ॥ सहकारियोग्यतेतिसहकारि- योग्यतयोः संपत्या ॥ तथाचारणेत्यादि ॥ अयंप्रकाशानुवादगाविर्भारइत्यंसः सत्यज्ञाने. त्याद्यार्थिकं ॥ गुहायामित्यादिपुनर्भाप्यं ॥ अलौकिकप्रयोगइति ॥ नडिसयुध्योरिति निषेधतोनलोपाभादवगम्यमानेन मुपांसुलुगितिच्छांदसडिलोपेनसाधुग्योममिति- प्रयोगः ॥ अक्षरस्यैरपरमव्योमत्वंतु "मचीअक्षरेपरमेव्योमन् ॥ यदक्षरेपरमेन्योमन्" इत्यादिश्रुतिभ्योऽसंदिग्धं ॥ भक्त्याहमित्यादिअवमान्यांशपरित्यागोविस्तराभाराय ॥ स्वातन्यमितिकर्तृतावोधनात्तथा ॥ प्राणस्नुसयुक्तेप्रधानइतिशास्त्रागौणत्वं भईभक्तस्या- दिइमानिनमस्कंधेदुर्वाससंप्रतिभगवद्वाक्यानि ॥ द्वितीयेदोपमाहु.व्यापमंचेतिव्याकृति- रूपत्गवास्येतिभस्ययनुपः ॥ भाप्नोतिपरमिशिव्याख्येयवाक्यानुरोधात् भगवल्लोकस्था. कामाअपिलशगेसहभाविप्नाप्यपुरषोत्तमात्मकाएवेतिसिध्यति ॥ अनशंकराचार्यकृतोप- निपझान्यस्यार्थदूपणप्रकाशस्थमनुपर्दतिएतेनैवेतिपुनर्भाप्येसिद्धमाहु.तेनाशभोजनइत्यादि- नातदामोतीतिमाध्यदिनानां गार्गिबाह्मणस्थमिदंतद्विधाप्याख्यानंप्रागुचं मत मधातो. रेवेत्येवकारोप्यर्थेवोदव्याख्यानाभातीतिकाण्यपाठातुरोधान्मुख्य ॥ यन्नहिद्वैतमिति. इदंवृहदारण्यकचतुर्थाध्यायेमैत्रेयीब्राह्मणाख्यचतुर्थवाह्मणेऽस्ति ॥ अत्र “यात्वस्यसा" इतिमाध्यदिनपाठोगृहीतः ॥ कायानांतु "यन्त्रवाअस्यस" इतिपाठ:भाप्योक्तसमाधिस- क्षिप्याहुःतत्रमाकृतेत्यादिनायद्धिपश्यंतीतिदशमस्कंधे (म० २८ श्लो १४) दर्शयामास- लोकस्वगोपानांतमसःपरंसत्यंज्ञानमनंतयद्ब्रह्मज्योति सनातनंयद्धिपश्यंतिमुनयोगुणापाये- समाहिताइत्युच्यतेअनोपहणेसत्यमित्यादीनांभगवछोकविशेषणत्वालक्षणवाक्यस्याक्षरप रमादरेपिबीजंसारितं । यद्धीतिश्लोकाऽध/तार्थे । तद्विप्णो परमपदंसदापश्यतिसूरय." इत्यादिश्रुतय परंपदंवैष्णपमाम वितद्यन्नेतिनेतीत्येतदुत्सिसूक्षयः विसृज्यदौराल्ग्यमनन्य- सौहृदाहदोपगुधावसितंसमाहितैरित्यादिभागवतवचनांतराणिचस्मार्याणि ॥ तेन रूचठ- क्तरीतिकंन्याख्यानमप्युपष्ट धंभपति एवस्वग्रंयस्यातिप्रामाणिकत्वयोधनायनीप्रभुचरणप्र. णीतद्वितीयवर्णकस्थभागसर्वसुस्थमित्यंत शब्दतार्थतश्चानूद्य तत सिद्धप्रकृतोपयोगंदर्श- यतिएपंचेत्यादिनासभगमइति ॥ छांदोग्यभूमविद्याख्यनमाध्यायइदं । उभयोविभुत्ये- प्याधाराधेयमावस्तु "तिलेपुतैलंदधनीवसर्पि." इत्यादिश्रौतदृष्टांतानुरोधाज्येय ॥ नेदयदिदमुपासतेइतिश्रुतेरर्थस्तुपूर्वमेवप्रतिपादितः । यद्युपास्य- स्याब्रह्मत्वमभिप्रेयात्तर्हिपुनरिदंकारनबूयात् । नेदंयद्यदुपासतइत्येता- यतैवसिद्धेः। नच (नेदंत्ययौपधंभोज्यंयदिदंशूद्रामुंजतेइतियतुभयत्र- प्रसिद्धिसूचनायेदंकारद्वयस्यसत्वमितिवाच्य; ताशवाक्यस्योभया. संमतत्वेनदृष्टांतत्वासंभवात् यच्छूद्राभुंजतइत्येतायतैवसामंजस्ये इदंकारस्यव्यर्थत्वात् नचान्यतरोपादानेनिषेधउपासनायांचप्रसिद्धर- भावइतिवाच्य नेदमित्यनेनप्रतियोगिनएवप्रसिद्धिम्प्रतीयते, नतुनि- ·३७६ मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः पेघस्य ॥ यदिदमित्यनेनापिप्रतियोगिनउपासनस्यसिद्धिः प्रतिपा. यतेचेदेकेनैवतत्संभवेद्वितीयेदंपदस्यवैयर्थ्यदुरिमेघ ॥ तृतीयचरणे ब्रह्मणउक्तत्वेननेदंशब्दपुनर्ब्रयात्तव्यवहितंवाब्रूयात् ) इत्यादिदोषा- णामापादनंतुस्वव्याख्यामनवेक्ष्यैव ॥ तत्रापियद्यदुपासतेतन्नयटुपास तेनेदमित्यादिकुतोनोक्तमितिपर्यनुयोगसंभवात् निषेधस्यप्रतियोगि- सापेक्षत्वात्प्रतियोगिनएवप्रथमयसमुचितत्यात् नच (इदमःसन्निक- परामर्शकत्वेनवागादिसमुदायस्यासनिकृष्टतयातेनपरामर्शी युक्त- इतिवाच्यं, इदंशब्दस्ययदित्ययासंनिकृष्टवाचकत्वमेवविवक्षितदा (प्रसिद्धिसूचनायेदेकारद्वयस्यसत्वात् । अन्यतरोपादानेहि उपासना- यांनिषेधेचप्रसिद्धिनत्या) दिस्यादिकत्तवप्रलापोऽसंगतःस्यात्॥ किंच सन्निरुटपदेनसमीपपठितत्वमुच्यतेचेत् तञ्चवागादीनामप्यस्तियद्य- व्यवहितपूर्वपठितत्वमेवविवक्ष्यतेतदा उपास्यस्याप्यव्यवहितपूर्वनप- ठितत्याग्निपेधानुपपत्तिः। ननुवागादीनांब्रह्मत्वंनप्रसक्तंप्रसक्तंहिप्रति- विध्यते नाप्रसकं ममतूपासनाप्रकरणानुरोधेनोपास्यस्यब्रह्मत्वंप्रस- कंतदनेनप्रतिपिध्यते । निषेधस्तुनसर्वथा किंतु ज्ञेयत्वाभाववोध- नाय ॥ अतएव विद्धीत्युक्तमितिचेन्मैवं वागादीनामपिप्रकाशकत्वे- नकैश्चिदात्मत्वस्वीक्रियतेतन्मतनिराकरणायप्रतिपेधाक्रियते। उपास- नाप्रकरणानुरोधादुपास्यस्यब्रह्मत्वंतुनसंभवति, किंतूपासनांगत्वमे- वातएवोकं अंगत्ववोधकानिप्रमाणानिपटश्रुतिलिंगवाक्यप्रकरणस्था- नसमाख्यारूपाणि तथाच यथादर्शपौर्णमासाभ्यांवर्गकामोयजेतेवि दर्शपौर्णमासमकरणपठितानां पंचप्रयाजानादर्शपौर्णमासांगत्वंतथो- पासनाप्रकरणपठितम्योपासनांगत्वमेवयुक्तं नब्रह्मत्वं ॥ वस्तुतस्तु- केनोपनिषद्राप्यपालोचनयातत्रज्ञानप्रकरणं नोपासनाप्रकरणं अत एयतदारमे "केनेपितमित्याद्योपनियत्परताविषयावक्तव्येति" इत्याद्युक्त्वा "तस्मादृष्टादृष्टेभ्योवाहासाधनसाध्येभ्योविरक्तस्यप्रत्य- गात्मविषयाब्रह्मजिशासेययेनेपितमित्यादिश्रुत्याप्रदर्यते ॥ शिप्या- पार्यप्रनप्रतिवचनरूपेणकयनंतसूक्ष्मवस्तुविषयायात्सुख प्रतिपत्ति- फारणंभवती"युक्तंश्रीशंकराचार्यः एवंचतन्मताज्ञानमूलफएवायं प्रलापत्तन्मतानभिसत्यव्यनक्ति। यश (तस्मादुपासमानामुपास्यवह प्राप्तिर्याभवतिसानमुण्यग्रलमाप्तिरित्याधुक्तं तदपिमक्क्याइमेकयाना- न शशानंनवैराग्यं प्रायप्रश्रेयोभवेदिह, ब्राह्मभूतःप्रसन्नात्मानशो. चति नफांक्षति, समासयपुभूतपुमति लभंतेपरामित्यादियाफ्य- रोधाविदुपक्ष्या यदिशानिप्राप्यन्यमुण्यत्वस्यात्तदा "ब्रह्मविद्ग्राहीय- ·- सहस्राक्षसण्डनम् .३७७ भवती" तिश्रुतिप्रतिपादितब्रह्मभावानंतरंभक्तिलाभकथनंविरुद्धंस्या- त्तत्प्राप्यस्यामुरयत्यात्तस्माद्रसभावानंतरमेवभगवद्गायसंभवात्तेनपु- रुपोत्तमेप्रवेशात्तत्रपरंपरयोपयोगोब्राह्मज्ञानस्येतिपुरुपोत्तमप्राप्तिरेव- परमामुक्तिः, मधिकंतुभाप्यादितोबसेयं । उक्तश्चायमर्थोऽक्षरधि- यांत्ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तमितिसूत्रेव्यास. पारिति ॥ सहस्राक्षे यत्तुयद्वायेत्यादि तत्मसक्तिरित्यंतं भाग व्युदस्यंति-नेदंयाददमित्या. दिनाव्यासपारितीत्यंतेन ॥ उभयासंमतत्येनेत्यादिश्रोतृसंप्रतिपन्नएवार्थोदृष्टांतोभनति, नतुबुद्धिसाम्याभायेसः । अतएव गौतमपंचलक्षण्यां (० १ आहिक १ सू० २५), "लौकिकपरीक्षकाणांयस्सिन्नर्थेषुद्धिसाम्यसदृष्टांतः" इति तहक्षणमुक्तं । इह लौकिकानां परीक्षकाणांचेत्यागात्स्यायनभाप्यसिध्यति ॥ मतोदृष्टांतत्वाभावः किंचनेदमौषध- मितिकल्पितवाक्येपिप्रथमइदंशब्दःश्रोत्रनुभूयमानामौपधव्यक्तिंचक्ति ॥ द्वितीयश्चत- जाति ॥ प्रकृतेतुधारणकालेश्रोतुस्पास्यव्यक्तिप्रत्यक्षाभावात्तदृष्टांतासंगतिः; पूर्वमुपास्य- स्याप्रक्रांततयाविलेनेदमापरामर्शासभवाच ॥ भोपधपारोक्ष्येप्रक्रमस्याप्यमायेचसति तुनकोपिप्रयोगकुशलस्तथाप्रयुजीत ॥ यत् उपासते इदं प्रसिद्ब्रह्मनेत्यर्थध्यक्त्याएके- नैवोभयत्रप्रसिद्धःसंभगत् । अन्यतरोपादानेहीत्यादिकमसंगतं ॥ उपासनाविषयस्यैव प्रतियोगितयाविवक्षणात् । वस्तुतोनिषेधप्रतियोगिताया लोकप्रसिद्धयमावेनप्रथमेदवार- स्पवैयध्यानपायाच ॥ यचकिंचत्वदुक्केत्यादि उत्यानादित्यंत-तन्त; अनपूर्वार्ध यच्छन्दद्वयेननिर्दिष्टं तृतीयचर तदापरामृश्य एवकारेणारधार्यते तनप्रथमचरणस्थ- यच्छब्दविचारे वाचायत् अनभ्युदितं तदेवेत्येवकारन्याव_मुत्थिताकांक्षत्यारप्रथममाह नेदमितिवागादिभिरनभ्युदितादिकमेवब्रह्मविद्धि इदंसनिकृष्टयागादिकंतुब्रह्मनविद्रीत्यर्थः । महत्वप्रसक्तिस्तु "वाग्वैब्रह्म ॥ प्राणोब्रह्मेति ॥ मनोब्रह्मेति" इत्यादिवाक्यांतरैः ।। कौशीतकिब्राह्मणादिपु "नवाचविजिज्ञासीतवक्तारंविद्यात्" इत्यादिश्नावणादायद्यत्वं ॥ अद्वितीयेचरणेवागभिवदनादे.करणकर्तृवायदुक्तं तब्रह्मकार्यमाणकथंवेद्यमित्याकांक्षो- त्यानात्स्वरूपमाह-यदिदमुपासतइति ॥ अतश्चतुर्थचरणेपूर्वार्धपादद्वयार्थः क्रमेणैव निर्मलीक्रियते ॥ निषेधविषयस्यप्रसिद्धत्वेपुनराकांक्षोत्यानमसंगत ॥ अप्रसिद्धत्वे इदंशब्दविरोध तच्छब्दस्यैवतनौचित्यात् ॥ यच्छन्दवरात्तच्छब्दाध्याहारस्त्यावश्यकः, तथासतिप्रथममिदंपदंतमासंगतार्थ ॥ यचकिंचेदम इत्यादिनिषिध्यतइत्यंतं तत्रोच्यते-- यद्वाचेत्यादिवाश्यपंचकेद्वितीयचरणेपु । येनेति करणेहेतीगतृतीयेत्यैकपक्षः, कर्तरीत्यपरः, तत्रायेयेनसाधनेनयादलाद्वाअर्थाजीवेनापगभ्युद्यतइत्याद्यर्थः संपद्यते । तथासति नेद- मित्यत्रेदेशब्देनभगवत्प्रेय अभिवदनादिकजीपवस्तूच्यते ॥ भयपक्षः ईक्षात्यधिकरणा- वसानेभाव्यप्रकारोबोधितः ॥ अस्मिन्पलेक्लीवनिर्देशो नवापिदोषः॥ करितृतीयेति- मुख्यपसेतुनेदमित्यप्रेदमागगादिकमेवप्रत्येकंपरामृश्यते । तत्रापिगरप्राणयोः क्लीव- निर्देश: शरद कृतार्थतेत्यादिवरसामान्येनपुंसकमित्यभिप्रायान् ॥ एवमे कठवल्लीपुषष्ठ- मा.प्रा. ४८

·३७८
मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः
वल्ल्यां "एतद्वैतत्" इतिप्रवाहे "याप्राणेनसंभवत्यदितिर्देवतामयी" इतिस्त्रीवाक्यो-
तरमपितथैवोज्यते एतत् अदितिपदवाच्यभूमिरूपंवस्तुनिश्चयेनतब्रह्मेतितदर्थः "समा-
स्मातत्वमसि" इत्यायप्येवमेवसंगच्छते ॥ भन्यथासत्वमित्यादिवाच्यं स्यात् ॥
वागदेब्रह्मत्वप्रसक्तिस्तुदर्शिता ॥ यह ममतुसविशेषस्योपासनाप्रकरणानुरोधेनब्रह्मत्वं
प्रातिनिपिध्यते ॥ इति, तदकिंचित्कर; केनेपितमित्यादेस्तलवकारब्राह्मणपष्टाध्याय-
स्योपासनाप्रकरणत्वाभावात् तपशंकराचार्यैरपिज्ञानप्रकरणतायाएवांगीकारात् नचान्य-
नोपासनाप्रकरणसिद्स्यसविशेषस्थानयत्वमिहयोध्यतइतिवाच्यं यदुपासतेतनब्रह्मोति
म्यास्यानेपिउपासनागंधविधुरेपुबहुप्योपनिषद्भागेपुप्रतिपादितेसविपेब्रह्मतानिपेधस्येतो.
सिद्धेः ॥ द्वितीयचरणेपुवागभिवदनादेहतुताया कर्तृतायावास्पष्टंकथनेनानापियेग्रेसविशे-
पतायाभनपायाच ॥ किंच हठादिदंशब्दवैयया॑नंगीकारेपिवागाद्युपासनाविधायकवाक्या-
नसत्वात् यहागादिकतत्तत्फलकामाउपासतेतदिदंवागादिकंब्रह्मनेत्येवार्थः सिध्येमतुत्व-
दुस्तः ॥ किंच "ऊध्वंप्राणमुन्नयत्यपानंप्रत्यगस्यति मध्येवामनमासीनविश्वेदेवाउपासते"
इतिकठश्रुत्यावागादयोयदुपासतेतद्रहत्यप्यर्थः प्रतिभाति । एवं त्वदुक्तार्थनिरासात् "इति
प्राचीनयोग्योपास्य ॥ परब्रह्मैतद्योधारयतिरसतिभजति ॥ भक्तिरस्यभजने" इत्यादि-
श्रुत्युक्तभक्तिविषयस्यहरवह्मत्वं निबांध ॥ परत्वोक्तिसमंजस्याच ॥ यत्तनिषेधश्चत्यादिता-
चदित्यंत तस्विष्टमसत्पक्षेपि ॥ यागादिपुलर्षयाब्रह्मत्वाभावस्थामदसंमतवात् उक्त-
कौषीतकिश्रुत्यामुक्त्यर्थमज्ञेयतामानविनक्षणात् तसादुपासकानामित्यादितुभक्त्याहमेक-
येत्यादिवाक्यविरोधपराहतं ॥ उपास्यग्रह्मणइत्यादिकंघडतदिशाशेयोपास्ययोरभेदसमर्थ-
नेनैवनिरस्तं ॥ तस्माप्यसामुख्यत्वादिति ॥ भक्तिप्राप्यस्यज्ञेयनामापेक्षयागौणतायास्त्व-
यास्त्रीकारादित्यर्थ. ॥ अक्षरधियांत्विति ॥ तृतीयस्यतृतीये पादे (सू०३३-३४)
यत्तु यद्वाचाइल्पस्यायमर्थ -यद्वागावगम्यं तत्प्रेरयित ब्रह्म विद्धि नेदं वागादि ।
कतर्हि तस्य ज्ञानं तनाह-यदिदं श्रुतिप्रसिद्धमुपासने वैदिकाइतिशेष ॥ यापास्थस्या-
ब्रह्मत्वमभिप्रेपात्तर्हि पुनरिदकार नब्रूयात् नेदयदुपासतइत्येतावतैवसिद्धेरिति-तन्नः नेदं
त्स्यौषधभोज्यं यदिदंशदाभुजतेइतिवदुभयन प्रसिद्धिसूचनायेदंकारद्वयस्य सत्त्वात् ॥ अन्य.
तरोपादानेहि उपासनाया निषेधेचप्रसिद्धिर्नस्यात् ॥ फिञ्च त्वदुक्तव्याख्यायो तृतीयचरणे.
प्राह्मणउमावेन नेदंशन्दम्पुनर्ब्रयान तव्यवहितं चानूगादुत्थिताकालान्तरतुनिषेधाव्यवहि-
सम् ॥ अनुत्थिताकाकृत्वात् ॥ ततोऽनुवन्नतियोगिन समर्पयतीतिभाति ॥ आकांक्षाया-
उत्थानात् ॥ कियेदम. सन्निकटपरामर्शकचेन यागादिसमुदायस्याऽसनिकृष्टतया तेन
परामर्शोऽयुक्तइति प्रत्येकमेव सवाच्य । तथाच वाक्प्राणयोरनपुंसक्त्वेन तन नपुंसकनिर्देशो-
ऽप्यसंगत स्यात् ॥ विश्च वागादेब्रह्मत्वं क्थं प्रसक यदनेननिषिध्यते ममतुसविशेषस्योपास-
नाप्रकरणानुरोधेन ग्रामत्व प्राप्तं तनिपिन्यते । निषेधश्च न सर्वथा तदभाययोधनाय किन्तु
शेयस्वरुपवाभायशेधनाय ॥ अतएव विद्धीत्युतमित्यास्तातावत् ॥ तसादुपासकानामुपास्य.
ब्रह्मप्राप्तियां भवति सा न मुग्यत्रमप्राप्ति ॥ उपाध्यमाण क्रादिक्मास्ता मतावता
हेयवाणि तासति ॥४॥२१॥

·सहस्राक्षखण्डनम् ३७२ द्विसूसमधिकरणम् ॥ भाथर्यणे "परमहौतयोधारयति" इत्यादौपरभक्तर्मुक्तिकारणत्वं "तमेवविदित्वा ॥ तमेवंविद्वान्" इत्यादीज्ञानस्यैवतथात्वं चभूयतेऽतः कस्यकारणत्य- मितिसंशयेऽक्षरज्ञानस्यैवतयारयमिति पूर्वपक्षे परप्राप्तिलक्षणमुक्ती स्वरूपयोग्यता- संपादनमानमक्षरज्ञानेनसंपाद्यते । सानुभक्त्यवेत्याशयेनेदमुच्यते ॥ अर्थस्तु-तुः पूर्वपक्षनिरासे, अक्षरधियां भक्षरविषयकज्ञानात भवरोधो मुक्तिसाधनतयायत्परिगणनं तत्सामान्यतदाराभ्याम् ॥ भगवत्सचिदानंदात्मकस्याक्षरस्य धामतयाविभूतितया चरणतयाचपरेणसमानत्वं कथंचिदस्तीति पुरषोत्तमसंबंधिसंबंधेऽपिमुक्तिः ॥ श्रतस्त- सामान्यादवरोधः ॥ किंच तझायात् ब्रह्मभावात् ब्रह्मभूतःप्रसद्वात्मेत्या पुनरानंदां- शाविर्भावात्मससात्मनो प्रहभागोत्तरं परभाभस्तयाऽभिज्ञानपूर्वकं परस्मिन्प्रवेश- श्रोच्यते ॥ भतोमह्मभावलक्षणास्वरूपयोग्यताऽक्षरज्ञानात्संपद्यते इतितज्ज्ञानस्यावरोधः॥ साक्षरधियातद्भावस्तु "ब्राह्मवेदग्रौवभवती" स्यादौसुप्रसिद्धः ॥ भक्तिरहितानामक्षर- मात्रज्ञानवतातुतत्रैवलयः "ब्रह्मैवसन्ग्रह्माप्येती" त्यादौस्फुटः ॥ अथज्ञानस्याविशेषे. पिकेपांचिद्रह्मभावोत्तरंभक्तिः केपांचित्तत्रैवलयइतिफलतारतम्ये भगादिच्छारूपंहेतुं दृष्टांतमुखेनाह-भोपसदयदिति ॥ ज्योतिष्टोमादौउपसदास्येष्टिविशेपेषु "तानूनन- स्पर्शायमापसदं कर्मास्तितन्त्रातिथ्याया धौन्यात्नुचिचमसेवायदाज्यं चतुरवत्तं पंचावत्तं वासमवद्यति तत्तानूनम्नमित्युच्यते ॥ भनाइटमसीतिमंत्रणपोडशाप्यत्विजोयजमानेन सह तानूनप्रंसमवमृशंत्यनुमेदीक्षामितिमंद्रेणयजमानस्तत्समवमृशन्यमृत्विज कामयेता- येयज्ञयशसमृच्छेदितितंप्रथममवमर्शयेदितिधूयतेश्रुतौकल्पेच ॥ भन्नसघोविजांता- नूनत्रित्वाविशेपेपियस्मिन्नेहातिशयेनतथेच्छातनैवतथाकृतिर्नेतरेषु ॥ नहितत्राविशिष्टे- पुकथमेवंकृतिरिति पर्यनुयोगः संभवत्येवमिहापी" तिच्याख्यातम् ॥ भवसंमतिमाह- तदुक्तमिति । गीताप्टमाध्यायेभगवतेतिभारः ॥ तन्नयदक्षरयेदविदोवदंतीत्यादिनासया- तिपरमांगतिमित्यंतेनाक्षरविदायतीनांतत्रैवप्रवेशमुक्त्वा अनन्यचेताः सततमित्यादिना स्वप्रात्युपायःपृथगुक्तः ॥ स्वस्यभक्त्यैकलभ्यत्वं क्षराक्षरातीतत्वं चक्तुं सहस्रयुगे- त्यादिश्लोकत्रयेगक्षरस्वरूपमावि वितिरोभावाभ्यां मुहुरापर्वमानत्वलक्षणमुक्त्वा परस्तस्मातुभावोन्यइतिश्लोकद्वयेनाक्षरस्वरूपंतस्पक्षरणाभार धामत्वंचाह ॥ तुशब्द- सममिव्याहृतेनतस्मादित्यनेन क्षरमापरामृश्यते यंप्राप्यननिरतंतइत्युक्त्या ज्ञानिनांत- यलयः तमाहुः परमांगतिमितिशक्तिग्राहकवाफ्यात्सयातिपरमांगतिमित्यग्रापिसएवेति शेयम् ॥ एतदोऽनुपदं । पुरुषःसपर पार्थभत्तया लभ्यस्त्वनन्ययेति क्षराक्षराभ्यां परःपुरुषोत्तमस्तस्यचभत्त्यैवलाभउक्तः ॥ तुशब्दस्तदितरण्यावर्तकः ॥ एवमक्षरपुरुषो- तमोपासनाफलतारतम्य पार्थप्रश्नोत्तरंद्वादशाभ्यायेपिसष्टमेवनिर्दिष्टम् ॥ एतदुत्तरसुन्नेपि (सू० ३४) "इबदामननात्" इति ॥ तैत्तिरीये आनंदमीमांसायांगणनामावणादक्षर- मियगणितानंद तेनैव यतोवाचइतिश्लोकगणनाकारणयोर्याशनसयोः प्रतिषेधादानंदमयः पुरुषोत्तमः पूर्णानंद इत्यपियोधितमिति संक्षेपः ॥ मत.परमार्थतऐक्येप्यैच्छिकम- रक्षपुरुषोत्तमयोस्तारतम्य उपास्यपुरुषोत्तममाः सर्वोत्तमफरत्वं तदुपासकानाम- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जना चिरान्मृत्युससारापारात्समुद्धारादिकंचगीतादिषुप्रसिद्धमेवेत्यासासक्लमनाकुलमेव ॥ (गीति) निद्धमताभिलापाद्यासामयिकीसदाऽऽकृति सहजा ॥ सामायिकीतिवदता. वृयैवमवतायतादृतागुरता ॥३॥ इतिचतुर्थश्लोकखंडनम् ॥ यत्नुअत्रैवशांकरा-पाहुायिकनवरंजगदितिशुद्धाद्वैतमार्तडश्लोक- व्याख्योक्तास्थूलादिवाक्यानांलौकिकस्थूलत्वकलादिनिषेधकत्वेन्या- यविरोधमाह नसामान्यनिषेधकृद्यदुदितानोर्वीसकुंभाघटेत्यादि- ग्लोकेन तदप्यविचारितरमणीयं ॥ तथाहिनसामान्यनिषेधशादि- त्यस्यनमःसामान्याभावयोधकत्वमित्यर्थावाच्यः। तत्रसामान्यभावो यावद्वस्त्वभाव सममिव्याहतयावद्वस्वभावोवा ॥ नाद्यः, घटोना- स्तिघटोनपटइत्यादौयावदभावाप्रतीतेः तादृशप्रत्ययानांयावदभाव- विषयकत्येघटवतितादृशमत्ययोनस्यात् घटभेदस्यचासत्वेनघटोन पटइतिप्रतीतिश्चनस्यात् नचस्यान्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नात्यंता- भाववस्तादृशान्योन्याभावश्चननावोध्यतइतिवाच्यं भूतलेघटोना- स्तीत्यत्रघटस्येवभूतलस्यापिनअर्थाभावान्वयितयाघटतत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभाववद्भूतलत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्यापिन- तीत्यापत्तेः किंतुस्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नस्यैवाभावो नभापत्याय्यते सोपिकुत्रचिन्नप्रतीयते यथा अहिंसासत्यमक्रोधमि- त्यनहिंसासामान्याभावस्यधर्मत्वेयशानांहिंसासाध्यानांधर्मत्वानुप- पत्यातनहिंसापर्दपिहितहिंसातिरिक्तहिंसापरंवाच्यं । तथाच हिंसा- पदेना विहितहिंसात्वावच्छिन्नाभावएचप्रतीयते,नतु हिंसात्यावच्छि- नप्रतियोगिताकात्यंताभायः ॥ एवंचतवापिन्यायविरोधस्तुल्यएव यदिच तत्र "स्थूलपृपतीमाग्निवारणीमनहाहीमालमतेति" वाक्य- पर्यालोचनयाहिंसासामान्याभाययोधकस्यापिनमोहिंसाविशेषामा- घउपसंहार क्रियते ॥ उपसंहार सामान्यतः प्रातस्यविशेपेसंको- चनं ॥ यथा “पुरोडाशंचतुर्भाकरोती" तिपुरोडाशसामान्येमाप्तंच- तुकरण "माग्नेयंचतुर्धाकरोती" तिवाक्ययलादाग्नेयेसंकोच्यते ॥ पचममापिसंफोन न्यायविरोधः। यदिच तादृशन्यायस्याविशेषवि- धायफ्याझ्यासमवधानफालिरुनविपयकत्यमित्युच्यतेतदाऽप्रापि "पतस्यैवानंदम्यान्यानिभूतानिमात्रामुपजीवती" त्यलौकिककलावि. धायफ्याक्यम्य "आसीनोदुग्मजी" त्यलौकिरक्रियायोधकस्य "एको देव.सर्वभूतेपुगः" इत्यलौकिकगुणविधायकवाक्यस्य "अणोरणी. यामदनीमहीया नित्यगरियाणुनमात्यादियोववारपम्यवसम ।

·३८१ सहस्राक्षखण्डनम् वधाना "दस्थूलमनण्यहो" त्यादिवास्यस्थस्य "निष्कलंनिस्क्रिय" मित्यादिवाक्यस्थस्यचनिषेधस्यलौकिकस्यौल्यलौकिकाणुत्वलौकिक- फलाक्रियादिरूपविशेषेसंकोचेकयन्यायविरोधः? ॥ नचैतस्यैवानंदस्य- तिवाक्यस्थलौकिकानंदयोधकत्वमितियाच्यं ॥ ताशानंदस्यलोके प्रसिद्धः एवंतत्तच्छुतिप्रतिपाद्यक्रियादीनामपिलोकेप्रसिध्यभावाद- लौकिकत्वंयोध्यं ॥ नहिलोफेकश्चिदासीनएवदूरंगच्छतिसर्वाणुभ्यःस hणुतर सर्वेभ्योमहङ्ग्योमहत्तरश्वप्रसिद्धोयेनतेपालौकिकत्वस्यात् ॥ तसातादशवायवलादस्थूलादिवाक्यैौकिकस्थूलादिगुणस्यैवनि- पेधाक्रियतइत्येयकल्पते। एतेन (अस्थूलादिवाक्येप्रतिपाद्यस्यनिषेध- स्यकीदृशेनापिवास्येनलौकिकस्थौल्यादिनिपेधवोधकत्येसंकोचेल्लेश एवे) तिपरास्त ॥ सत्यपिविशेषवाक्येयधुपसंहारेक्लेश:स्यात्तर्हिन हिंस्यात्सर्वाभूतानीत्यत्रापिसकर्थनस्यादवैवफस्यादित्यपि विवेचनी- यं ॥ नचाऽस्थूलत्वादिकंनिष्क्रियत्वादिकंचामायिक ॥ महीयस्त्वदूर- प्राप्त्यादिकंचमायिकमितिवाच्या लौकिकालौकिकविषयमेदेनेवनिषे- धानाविधीनांचव्यवस्थोपपत्तौमायिकत्वकल्पनेमानाभावात् ॥ ननु- निषेधयोधकर्वाक्यैस्तत्तद्धर्माणामभावनिश्चयेपुनस्तत्तद्धर्माणांविधाने- तत्तद्धर्माणांमायिकत्वरूपंमिथ्यात्वमेवपर्यवस्यति॥स्वात्यंताभावाधि- करणवृत्तेरेव मिथ्यात्वादितिचेन । स्वास्यंताभावसामानाधिकरण्य- स्थमिथ्यात्वरूपतास्वीकारतस्यैवमतंमिथ्या दृश्यत्वादित्यनुमानेन त्वयासाधनीयत्वेनस्वात्यंताभावसमानाधिकरणेपुसंयोगादिपुसम- यायसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभावाधिकरणवृत्तिपुवन्यादिपु चसिद्धसाधनतापत्तेः ॥ नचस्वाभावाधिकरणवृत्तित्वमित्यस्यस्वाधि- करणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमेवपर्यवसितोर्थः, तय येनसंबंधेनयेन रूपेणयद्यस्याधिकरणंतेनसंवैधेनतेनरूपेणतनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं विवक्षितं रूपंचावच्छेदकविशेपः तथाच येनसंबंधविशेपेणयेनचा. वच्छेदकविशेषेणयदधिकरणताप्रतीतिर्यत्रभवितुमर्हतितेनैवसंबंध- विशेपेणतेनैवावच्छेदकविशेषेणतदधिकरणकात्यंताभावप्रतियोगित्वं तस्यमिथ्यात्वं नहिसंबंधविशेपमंतरेणपर्वतेवक्ष्यधिकरणताप्रतीयते अवच्छेदकविशेषमंतरेणवृक्षेकपिसंयोगाधिकरणताचाप्रतीयतइतिन चसिकपिसंयोगादीसिद्धसाधनमितिवाच्य ) तादृशामावस्यपारमार्थि कत्वंप्रातिभासिकत्यव्यावहारिकत्वंचावियक्षितं ॥ नाद्य ; ब्रह्म भिन्न सर्वमिथ्येतिप्रतिशाहान्यापत्ते निद्वितीयः, सिद्धसाधनतापत्तेः सर्व- ·३८२ मारुतशक्तिसहितःप्रामञ्जना स्वस्वाधयनिष्ठभ्रमविषयाभावप्रतियोगित्वात् ॥ नतृतीयः, व्यावहा- रिकात्यंताभावप्रतियोगित्वेऽपिपारमार्थिकसत्वेविरोधाभावादर्थातर तायादुर्वारत्वात् । नचाभवस्यतात्विकत्वेप्यभावस्यास्सन्मतेऽधिकर- णात्मकतयाब्रह्ममिन्नत्वाभावात्कथंब्रह्मेतरन्मिथ्येतिप्रतिशाहानिरिति. वाच्यं ॥ तात्विकाभावप्रतियोगिनोत्रमिथ्यात्वासंभवेनतात्विकत्वाप- त्तेः॥ ननुव्यावहारिकएवास्तुनिषेधः व्यावहारिकस्यज्ञानयाध्यत्वेपि- नप्रतियोगिन-पारमार्थिकसत्वापादकत्वं यत्राभावावाधेपिप्रतियोगि- नसत्वंतत्रैवतादृशाभावप्रतियोगिनःपारमार्थिकत्वं । अबतूभयोःस- मसत्ताकत्वस्वाननिषेधप्रतियोगिस्वापरजतादेरिवतत्रमिथ्यात्वमव्या- हतमेव नापिनिपेधस्यनिषेधे प्रतियोगिसत्वमितिशंकनीयं ॥ प्रति यो- गिनिषेधयोरुभयोरेववाध्यत्वात् ॥अन्यथाप्रागभावाभावरूपस्य घटा. देवसेमागभावस्यसत्वापत्तेरितिचेन्न ॥ श्रुतिप्रतिपादितस्यार्थक्रिया- कारिणस्वरूपेणनिषेधासंभवात् ॥ नचपारमार्थिकत्वाकारेणापिनि- पेधइतिवाच्यं ॥ अवाध्यत्वरूपस्यपारमार्थिकत्वस्याभावशानस्यप्रति- योगिज्ञानाधीनत्वेनबाध्यत्वरूपमिथ्यात्वशानसापेक्षत्वेनान्योन्याश्रय तापत्तेः ॥ किंचपारमार्थिकत्वस्यपारमार्थिकत्वेऽद्वैतहानिरतस्तस्यापि वाध्यत्वंस्वीकरणीयं, तस्यपारमार्थिकत्वेननिपेधेतनिष्ठपारमार्थिक- स्वेपुनःपर्यनुयोगेऽनवस्थापत्तिः॥ किंवपारमार्थिकत्वेनघटपटादिप्रपं. चस्याभावस्वीकुर्वताव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावएवस्वीकृतस्ताह- शाभावप्रतियोगित्वस्यसयंत्रसौंदडमतानुयायिभिःस्वीकृतत्वात्सिद्ध- साधनतापत्ति पितादृशामावाःस्वीकर्तुशक्यते॥प्रतियोगितावच्छे- दफविशिष्टप्रतियोगिशानस्याभावप्रत्ययहेतुत्वादनपारमार्थिकत्व वि- शिष्टप्रपंचस्यत्वन्मतेऽसत्वेनताशाभावासंभवात् ॥ विशेष्येविशेष- णमितिरीत्यात्यभावप्रतीतिनसंभवति तत्प्रत्ययस्यविशिष्टवैशिष्टाव- गाहित्यादतएव "अभावप्रत्ययोहिविशिष्टवैशिष्टयमर्यादानातिशेत" इतिदीधितिकारैरप्युक्तं "तत्प्रतियोग्यवृत्तिश्चधर्मोनप्रतियोगिता- पच्छेदफ" इतिचिंतामणिकारैरुक्तमित्यलमप्रस्तुतविचारेण ॥ भय नसामान्येनि सदसाक्षस्यपंचमठोकं इदानी भयशांकराइत्यादिना क्रियेतत्यरमित्यतेनापाण्यानेनसहितं यत्तुभौयेत्यादिना सूविरुदस्यादिसंतेन संद. मिप्यतः प्रथम इदानी मित्यादि भन्यग्रविमरइत्यंत भागं निराग्यति ॥ पत्तु भन्ने पेत्यादिना अप्रस्तुतविचारणेत्यनेन ॥ मयंभार:-मातंदीगयो (फारिका २२) भौशारा प्राहुरिनिकारिकाविवरणे "निपटमित्यादिश्रुसी हीरिफराशियासरया- रिगुगजन्यारीरविकारीन्द्रियजध्यमनिषेधपरस्पेनकयनात् ॥ सामान्यनिषेधेनु "एतस्यै- ·२८३ सहनाक्षखण्डनम् पानंदस्यान्यानिभूतानिमायामुपजीवती" तिकराया ॥ "मासीनोदूरमगती" त्यादी क्रियाया । "एकोदेव सर्वभूतेपुगृढ" इत्यादिमिर्गुणाना । "अपाणिपादोजपनोग्रहीते" ति । "उतारवत्वस्येशान" इत्युक्त्या सयंत पाणिपादादिकथनादनन्यशरीरस्याविकारी- द्रियाणा । "मणोरणीयान्महतोमहीया" नित्यादावणुत्वादिधर्माणाचनापणेनतत्तद्वोध- कानाविरोधापत्ते ॥ "अथातइत्यनेतिशब्द प्रकारवाचीतेनरोक्किमकारकनभवतीत्यर्थ" इत्यादि महतप्रथमभागस्थप्रथएक्काचिदानुमित्वाऽनूयते । तान्यायविरोधमापाद- यिनुयत् (यद्यस्सात्कारणारसकुमा पृथिवी भघटा नोच्यते अतोनन्सामान्यनिषेधाव) नन्सामान्यनिषेधकृद्यदुदितानोवी सकुम्भाऽघटा सकोच्योनिहिती विदोषउपसहारानपेक्षोपलाद ॥ तुल्ये सापिविशेषत्रिपया विद्यादिना न्यायत सकोच सफल प्रपवाचन मिध्याह्यभावि स्थित ॥५॥ इदानीम्-अनैवशाइरा प्राहुर्मायिकनवरजगदिति श्लोकटीकायामस्थूलमनः निष्कलं- निष्क्रियशान्तनिरवानिरअनमित्यादिश्रुतीरुपन्यस्थ तासामेतस्यैवानन्दस्यान्यानिभूतानिमा- नागपजीवन्ति आसीनोदूरनजति इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन यजीवादिगतलौकिकालादिनिषेध- परत्वमुक्त तवचार्थे प्रकृतैतावत्यहिप्रतिषेधतीति सूनमुपष्टम्भकतयोपन्यख तन्न्यायविरुद्ध- मित्याह-नन्सामान्येति ॥ यद्यस्मात्कारणात्सकुम्भा पृथिवी अघटा नोच्यते, अतोनसा. मान्यनिषेधकृत् सान्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिनासन्ताभाषयोधकइत्यर्थ ॥ ननित्युपलक्षण निषेधार्थकपदान्तरस्यापि ॥ यतस्तादृशी भूमिनिष्कुम्भापिनोच्यते तस्मानिपेषवाक्येषु संकोचे न्यायविरोधइति ।। यत्र विशेपेविहिति विशेषविषयक विधानमस्ति तत्र न्यायविरोधेऽपि ताशवचनालादेव सामान्यनिषेधकोऽपि नविशेपेसकोच्यस्तलादेष सफ्लेश सय इति यावत् ॥ यथा नहिंस्यात्सर्वा इतिश्रुतिस्थस्य नमोऽमीपोमीयपशुमालमैवेति विधिबलात् ॥ तथाच तत्र सर्वशब्दस्योक्तन्यायाविरोधाय विशेषलक्षणा । यत सउपसहाराऽनपेक्ष । यथाहि विधिवास्येन सामान्यार्थबोधे सामान्यस्य विशेषमन्तरा पर्यवसानाभावाद्विधिवाक्यस्य तदपेक्षत्व तथा निषेधवाक्यस्सनास्ति उक्तबिधाभावस्यैव तेन चोधात् ॥ तुल्ये निषेधशाना- दन्यूनानतिरिके विधाने सापि विहितिरपि वचनबलादेव सकोच्या ॥ यथाऽतिरापोडशिन गृह्णाति नातिरानेषोडशिनगृह्णातीत्यन ॥ पक्षान्तशेिऽनुत्थिताकाहुत्वेन तरसोचस्य न्यायेनालाभात निषेधेनावसरावशेषणाच । तथाचोभयत्र गौरव सह्यम् विधे सामान्यविधे पुरोडाशचतुर्धाकरोतीत्यस्य सस्यमिवमर्त्य गच्यते सस्पमिवज्ञायतेपुन ध्रुवजन्ममृतस्यचेत्य- स्पच विशेषविषये आमेयादिविषय विधिना आग्नेयचतुर्धाकरोतीत्यनेन आदिपदेन निषेधो प्राहातेन नसपुनरावर्तते इत्यनेन यायत उपसहारापेक्षत्वादितिभाव ॥ एवम्चास्थूलादि. वाक्यप्रतिपाद्यस्य निषेधस्य कीदृशेनापिवाक्येन लौकिकस्थौल्यादिनिषेधबोधकत्वे सकोचे- क्लेशएव । नातिरानेइतिश्रुतिबन्नहिस्यादितिश्रुतिस्थमर्यशब्दयद्वा तस्य दुरित्वात् ॥ एतस्यै- वान दस्सत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यस्य तु रामानविपकनिषेधेन सकोचएक्लेश ॥ इब्रोमाया- ·३८२ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः स्वस्वाभयनिष्ठभ्रमविपयाभावप्रतियोगित्वात् ॥ नतृतीयः, व्यावहा' रिकात्यंताभावप्रतियोगित्वेऽपिपारमार्थिकसत्वेविरोधाभावादीतर तायादुर्वारत्वात् । नचाभवस्यतात्विकत्वेप्यभावस्यास्मन्मतेऽधिकर- णात्मकतयाब्रह्मभिन्नत्वाभावात्कथंब्रह्मेतरन्मिध्येतिप्रतिज्ञाहानिरिति- याच्यं ।। तात्विकामावप्रतियोगिनोमिथ्यात्वासंभवेनतात्विकत्वाप- त्तेः ॥ ननुव्यावहारिकएवास्तुनिषेधः व्यावहारिकस्यशानवाध्यत्वेपि. नप्रतियोगिनःपारमार्थिकसत्वापादकत्वं यत्राभावावाघेपिप्रतियोगि- नासत्वंतत्रैवतादशाभावप्रतियोगिनःपारमार्थिकत्वं । अत्रतूभयोः स. मसत्ताकरवस्थाननिषेधप्रतियोगिस्वाप्नरजतादेरिवतत्रमिथ्यात्वमव्या- हतमेव नापिनिषेधस्यनिषेधेप्रतियोगिसत्वमितिशंकनीय ॥ प्रति यो गिनिषेधयोरुभयोरेववाध्यत्वात्॥अन्यथाप्रागभावाभावरूपस्य घटा- देवसेप्रागभावस्यसत्त्वापत्तेरितिचेच ॥ श्रुतिप्रतिपादितस्यार्थक्रिया- कारिणस्वरूपेणनिषेधासंभवात् ॥ नचपारमार्थिकत्वाकारेणापिनि- पेघइतिवाच्यं ॥ अवाध्यत्वरूपस्यपारमार्थिकत्वस्यामावज्ञानस्यप्रति- योगिज्ञानाधीनत्वेनवाध्यत्वरूपमिथ्यात्वज्ञानसापेक्षत्वेनान्योन्याश्रय तापत्तेः ॥ किंचपारमार्थिकत्वस्यपारमार्थिकत्वेऽद्वैतहानिरतस्तस्यापि बाध्यत्वस्वीकरणीयं, तस्यपारमार्थिकत्वेननिपेधेतनिष्ठपारमार्थिक- त्वेपुन:पर्यनुयोगेऽनवस्थापत्तिः॥ किंचपारमार्थिकत्वेनघटपटादिनपं- चस्याभावस्वीकुर्वताव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नभावपवस्वीकृतस्ताट- शामावप्रतियोगित्वस्यसर्वत्रसौंदडमतानुयायिभिःस्वीकृतत्वात्सिद्ध- साधनतापत्तिापितादृशाभावा:स्वीकर्तुशक्यते॥प्रतियोगितावच्छे दफविशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्याभावप्रत्ययहेतुत्वादत्रपारमार्थिकत्ववि- शिष्टप्रपंचस्पत्यन्मतेऽसत्वेनतादृशाभावासंभवात् ॥ विशेष्येविशेष- णमितिरीत्यात्यभावप्रतीतिर्नसंभवति तत्मत्ययस्यविशिष्टवैशिष्टाव- गाहित्वादतपय "अभावप्रत्ययोहिविशिएवैशिष्टयमर्यादानातिशेत" इतिदीधितिकारैरप्युक्तं तत्प्रतियोग्यवृत्तिश्चधर्मोनप्रतियोगिता पच्छेदक" इतिचिंतामणिकाफिक्तमित्यलमप्रस्तुतविचारेण ॥ भप ननसामान्पेसि सहसाक्षस्यपंचमलोकं इदानी अवशांकराइत्यादिना कियेतेस्परमित्यतेनम्याण्यानेनसहितं यत्तुभौयेत्यादिना सूमविस्तूंस्पादित्यतेन सं. लिप्यंत प्रथम इदानीमित्यादि भन्याविनरइत्यंत भाग निराकुयंति ॥ यतु मन- येत्यादिना भप्रस्तुतविधारणेन्यतेन ॥ मयंभाव' मातंटीगयो (फारिका २२) मोवाकिरा प्रादुरिनिकारियाविवरणे "निष्कामियादिश्रुती शैक्षिकलारिपासरया- रिगुणान्यारीरपिकारीन्द्रियमध्यनिषेधपरस्येनयनात् ॥ सामान्यनिषेधे "एतस्यै- ·सहस्राक्षखण्डनम् ३८३ वानंदस्यान्यानिभूतानिमानामुपजीवंती" तिकलायाः ॥ "भासीनोदूरग्रजती" त्यादी क्रियायाः । "एकोदेवःसर्वभूतेपुणूट" इत्यादिमिर्गुणानां । "मराणिपादोजनोपहीते" ति । "उतागृतत्वस्पेशान" इत्युक्त्या सर्वतःपाणिपादादिकयनादनन्यशरीरस्याविकारों- द्रियाणां । "अणोरणीयान्महतोमहीया" नित्यादापणत्वादिधर्माणांचश्रावणेनतत्तदोध- कानांविरोधापत्तेः ॥ "भथातइत्योतिशब्दःप्रकारवाचीतेनलौकिकप्रकारकंनभवतीत्यर्थ" इत्यादिः प्रहसमथमभागस्थग्रंथएवकाचिदानुरीभित्वाऽनूद्यते ॥ तनन्यायविरोधमापाद- यितुंयत् (यद्यस्मात्कारणात्सकुंभा पृथिवी अघटा नोच्यते अतोनसामान्यनिषेधाव) नसामान्यनिषेधकृद्यदुदितानोवी सकुम्भाऽपटा संकोच्योविहिती विशेषउपसंहारानपेक्षीवलात् ॥ तुल्ये सापिविधेर्विशेषविषया विद्यादिना न्यायतः संकोचःसफलं प्रपञ्चवचनं मिध्याह्यभावि स्थितः॥५॥ इदानीम्-अनवशाकराःप्राहुर्माविकनश्वरंजगदिति श्लोकटीकायामस्थूलमनणु निष्कलं. निष्क्रियंशान्तनिरवानिरसनमित्यादिश्रुतीरुपन्यस्य तासामेतस्यैवानन्दस्यान्यानिभूतानिमा- मामुपजीवन्ति आसीनोदूरंव्रजति इत्यादिश्रुत्सनुरोधेन यजीवादिगतलौकिकालादिनिषेध- परत्वमुक्तं तत्रैवचाथै प्रकृतैतावत्यहि प्रतिषेधतीति सूत्रमुपष्टम्भकतयोपन्यस्तं तन्यायविरुद्ध- मित्याह-नसामान्येति ॥ यद्यस्मात्कारणात्यकुम्गा पृथिवी अघटा नोच्यते, अतोनन्सा- मान्यनिषेधकृत् स्यान्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नात्यन्ताभावयोधकइत्यर्थः ॥ नमित्युपलक्षणं निषेधार्थकपदान्तरम्यापि ॥ यतस्तादृशी भूमिर्निष्प्युम्भापिनोच्यते तस्मानिषेधवाक्येषु संकोचे न्यायविरोधइति ॥ यत्र विशेषेविहितिः विशेषविषयक विधानमस्ति तत्रन्यायविरोधेऽपि तादृशवचनवलादेव सामान्यनिघेवकोऽपि नविशेपेसकोच्यस्तद्वलादेव राक्लेशः सा इति यावत् ॥ यथा नहिंस्यात्सर्वा इतिश्रुतिस्थस्य नोऽमीपोमीयंपशुमालमतेति विधियलात् ॥ तथाच तन राशब्दस्योत्सन्यायाविरोधाय विशेषलक्षणा ॥ यतः सउपसंहाराऽनपेक्षः। यथाहि विधिवाक्येन सामान्यार्थबोधे सामान्यस्य विशेषमन्तरा पर्यवसानाभावाद्विधिवाक्यस्य तदपेक्षत्वं तथा निषेधवाक्यस्मनास्ति उकविधागावस्यैव तेन वोधात् ॥ तुल्ये निषेधशास्त्रा- दन्यूनानतिरिक्त विधाने सापि विहितिरपि वचनवलादेव संकोच्या ॥ यथाऽतिरानेषोडशिनं गृह्णाति नातिराषाढशिनंग्रातीसत्र ॥ पक्षान्तरांशेऽनस्थिताकावत्वेन तासंकोचस्य न्यायेनालाभात निषेधेनायसरावशेषणाय । तथाचोभयन गौरवं सह्यम् विधेःसामान्यविधेः पुरोडाशचतुर्धाकरोतीत्यस्य सत्यमिवमर्त्य पच्यते सस्यमिवजायतेपुनः धुर्वजन्ममृतस्यचेत्य- स्यच विशेषविषये आमेयादिविषये विधिना आग्नेयंचतुर्धारोतीत्यनेन आदिपदेन निषेधो प्राहस्तेन नसपुनरावर्तते इत्यनेन न्यायत उपसंहारापेक्षत्वादितिभावः । एवञ्चारथूलादि- वाक्यप्रतिपाद्यस्य निषेधस्य कीदृशेनापिवाक्येन लौकिकम्यौल्यादिनिषेधबोधकत्ये संकोचे- क्लेशएव । नातिरानेइतिश्रुतिवनहिस्यादितिश्रुतिस्थपर्यशब्दवद्वा तस्य दुरित्वात् ॥ एतस्यै- वानन्दस्थत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यस्य तु समानविषयकनिषेधेन संकोचएवनेश- ॥ इन्द्रोमाया.

·मारुतशक्तिसहित प्रामञ्जनः इत्यायुक्तम् ॥ तन सर्वत्रसामान्यनिषेधनियमस्यवक्तुमशक्यत्वात् ।। बहुजनावमोचनादि- स्थानेषु स्त्रीयघटविशेषमुपरभ्यतदन्वेषणाययतमानप्रतिक्मिर्थश्राम्यसि नास्त्यनघटइत्या दिकघटातरसत्वेपिविवक्षितघटविदोपाभारामिप्रायकमुच्यतएव ॥ अमराइत्यनत्वरितभा विनोमरणस्य "अपशवोवाअन्ये” इत्यादीप्रशस्तपशुत्वादे भनुदरेत्यादौबृहदुदरादे भज्ञइत्यादौविशिष्टज्ञानादेचनिषेधोदृश्यतएवेतिस्वान्ययितापच्छेदकधर्मावरिछनात्यतामा बोधकत्वनियमेननोऽशक्यरचन ॥ तथानिष्कल्मस्थूर मित्यादौश्रोत्रनुभगोचरलौकि ककलास्यौत्यादेरेवनिषेधोऽभिप्रेतइत्युभयविधायकवाक्यतयाऽवसीयते ॥ किचमाद्ध शाब्दिकाआरोपितत्वमभाववानार्थिमन्यते ॥ यथाहु -नञ्समासेचापरस्यप्राधान्यास चनामता ॥ आरोपितवनयोत्यनासोप्यतिसर्ववत् ॥ १॥ अभवोवातदर्थोस्तुभाग्यस्य हिवदाशयात् ॥ विशेषणविशेप्योवान्यायतस्त्वबधार्यतामिति ॥ तत्रप्रथमपक्षेनन्समासे प्युत्तरपदार्थस्यप्राधान्यादेवसवनामतासि यति ॥ प्राधान्यचासर्वइत्यादावारोपित सर्पह- स्याद्यथस्वीकारएव ॥ ननोभेदार्थकत्वेतनप्रतियोगितयासर्वशब्दार्थस्यान्वयादुपसर्जनत यातिसर्वइत्यादाविवसर्वनामतानस्यात् सज्ञोपसर्जनीभूतास्तुनसर्वादयइतिसिद्धानात् एव चासर्वसे इत्यादिनस्यात् ॥ नचेष्टापत्ति ॥ एतत्तदो सुलोपोकोरनजसमासइतिपर्युदास वैयर्थ्यप्रसमात् । ननस्थलेत्यदायत्वादेरतर्गणकार्यस्याप्यभावेनासइत्यादिरूपासिध्यान समासइत्यस्यानुपयोगात् ॥नयभेदप्रतियोगी सर्वइत्यागीकारालाप्राधान्य मितिवाच्यम् ॥ घटोनास्तीत्यादावभावविषयकबोधेतस्यविशेष्यतायाएवदर्शनेन अन्योन्याभावेविशेषण वायाअगीकर्तुमशक्यत्वात् ॥ अषद पटइत्यादौघटभिन्नइत्यादिबोधस्त्वार्थोमानसएव ॥ नन्द्योत्यमित्युक्ति निपातानाद्योतकत्वाभिप्राया ॥ आरोपितत्वचात्रारोपविषयत्ववाचक वपक्षेप्यनन्यलभ्यमारोपमात्रनमर्थ नत्वारोपविषयत्वगौरवात् विषयवतुससर्गमयोदयै वलम्यते ॥ एवचास्थूर मित्यादौारोपितलौकिकस्यौल्यादिशालिब्रह्मेतिप्रथमपक्षेऽर्थ ॥ काप्यसिद्धस्यारोपासभवात्स्थोल्यादिकलोकभवमेवगृह्यते ॥ घटोनास्तीत्यादौव्यस्तस्थल इव अब्राह्मणइत्यादिसमस्तस्थलेप्यारोपाथकत्यस्याननुभवात्पक्षातरमाह-मभागोवेति । तदथ नमोवाच्योद्योत्योवाऽर्थ ॥ तनाप्यसतिवाधवाचकत्वमेव सतितु याधघोतकता पीतिज्ञेयम् ॥ (भ० २ पा०२ सू०६) नमसूत्रेभाव्ये 'क पुनरसौ । निवृत्तपदाथक इत्युत्तम् ॥ मसौननइत्यथ । तच "निवृत्तपदार्थोयस्यनपुसकेभावे इतित अभावार्थ कास्थ । इतिभूपणसारेण्यारयातम् ॥ यद्यप्यग्रिमभायप्रथपर्यालोचने इह कैयटकृत भिर्माया तुप्रकृतिमिलापसहारा अशरीरशरीरै वित्यादयो ज्ञेयस्याकार निषेधाच रामान विषयमानसत्येवतिते सकोचे नास्ति लेश ॥ एतस्यैवान दस्य आसीनोदूरमित्यादिजन्य मानागमनादिसामा यपिय किंन्यनादियदय मानादिर्मायिक्उता मवदमायिकइति रिमयज्ञेय सोनाक्षे यस्येतिच विशेशराब वात् ॥ २२ ॥ खमते विशेषानुवादश्यमाह ॥ स्वफलमिति ।। हि यम्गा अभाविजित म्याय तामावाधिरणस्थो मिध्ये युच्यते तस्मात्तद्वोपनाय प्रपञ्च वचन सुपरमिययनविस्तर ॥

·सहस्राक्षवण्डनम् ३८५ ग्याख्यांतरंसाधुभाति । तथाप्यत्यंतासारयादारोपायोग्यस्थलेप्यघट पटइत्याटिभयोग- दर्शनात्तदाप्यमन्यया नेयमितिनमधमभामन्यमानानामाशयः । सचाभारउत्तरपदार्थ- प्रतियोगिनिविशेपणमित्येक पक्षः सथाचामाह्मणइत्यादीभेदमतियोगीमामणहत्यादिरथः ।। एवंचासइत्यादीतदंतविधिनासर्वनामसंज्ञा ॥ अनेकमन्यपदार्थे । सेन्यतेऽनेकयासनता- पांगयेत्यादौएकपदार्थप्राधान्यादेकवचनोपपत्तिः ॥ भन्यधैकभिन्नस्यद्वित्वंवहुत्ववायुरामि- त्येकवचननसंगच्छेत । धत्वभवसिभनमामिभयुवांभषयः इत्यादीपुरपवचनव्यवस्था- चविशेष्यत्वांगीकारेनस्यात् । एतन्मतेतुभेदप्रतियोगि यदभिसायिकाभवनक्रियेत्यर्थः । अयनमर्थस्यविशेषणत्वे भघटमानयेत्यादीपटाद्यनुयोगिभेदप्रतियोगिघटमित्यर्थव्यायाप ज्याघटादेरप्यानयनप्रसज्येत । विशेष्यत्रेतुपटभिस्यपटादेरेवरादित्यताविशेष्योतिद्वितीया पक्षएवंचाग्राह्मणइत्यादौउत्तरपदार्थस्यप्रतियोगित्यामेदेन्वयातेन नाह्मणप्रतियोकमेवानि- स्यादिरः। गनुप्रागुक्तदूपणप्रसगइतिचेन्न । सर्यइत्यादौगौणत्वेपिसर्वनामता अनन्समा. सइति ज्ञापकार ॥ असःशिवइत्यत्रसुलोपवारणायहितहणं | समासेसतिगौणत्यादतदि- त्येव रूपस्यानत्यसइत्यतस्तद्यथसत्गौणत्वेपिसपनामतांज्ञापयति ॥ (म० २पारसू० २२) "अनेकमन्यपदार्थे' इत्यत्रैकवचनंतु (अ० २ पा० : सू०२) "सुवामंत्रिते" इत्यतोनु वर्तमानस्यसुवित्येकवचनांतविदोन्यस्यानुरोधात् भसविविशेपानुशासनेविशेषणविदोप्ययोः समानरचनकत्वस्यापितंत्रत्वात् ॥ भन्यथानीलघद नीलोघटइत्यायमिपयुज्येत ॥ किंचानेक- पाब्दाद्विवचनस्योपादानेमधुरकोमलकांतपवारलिमित्यादौयहूनांय हुवचनस्योपादानेपरिण द्वधरहस्यादौद्वयोश्चबहुवी हिर्नस्यादतोजात्यभिप्रायमौत्सर्गिकवैकवचनम् ॥ सेव्यतेऽनेक- येतिमावप्रयोगेपियोपयेतिविशेष्यानुरोधात्मत्येकंसेवनान्वयाभिप्रायाचतत् नतूत्तरपदार्थ- प्राधान्यात् ।। "तेनपतंत्यनेकेजलधेरिवोर्मय"इत्यादिकमनवद्यम् ॥ एकशेषस्त्वगतिकगतिः॥ भवंभवसीत्यादौतयुष्मदस्मदोस्तविलक्षणा तयोतकोनन् भतोयुप्मदायर्धसामानाधि- करण्यात्पुरुषव्यवस्था ॥ त्यद्भिन्नाऽसिन्नायिकाभवनक्रियेत्यादिःशान्वयोधः ॥ अयंचा- भावोऽन्योन्याभारतयाऽत्यंताभारायाच नाशस्यार्थः । तथाचपर्युदासस्थले मेदस्तदर्थ- प्रसज्यमतिषेधस्थले त्वत्यंताभावइतिबोध्यम् ।। भसमस्तस्थलेदेवदत्तोनब्राह्मणइत्यादौपर्युः दासः घटोनाम्तीत्यादौप्रसज्यप्रतिषेधहस्युभौ यथाययंदृदयेते । समस्तस्थलेतुमायणपर्युदासः अभयमित्यादावन्योपि नज्यहुधीद्दावन्यएवेतिविवेकोभाति । एवंचास्थूलमित्यादी नास्त्रि स्थूलोयोत्यादे प्रसज्यप्रतिषेधाश्रयणेपिप्रसिद्धमेवातियोगिनंधीरालिगतीति लोकभवाना- मेवस्थूलादिगुणानामभाव सिध्यति । दांतवलयाद्यापणेदंतोनास्तीत्युक्तेदंवावरदंतस्येव नवणोरणीयस्त्वमित्यादिनीतानां । अनुपस्थितर्विधानापार्थक्यप्रसगातुल्यवलतयाबाधा- योगाय ॥ लायवात्पर्युदासाश्रयणेतुस्थूलादिभिन्नतत्सदर्शचत्रहोतिफलति । "नायनरो- नापिमृग" इत्यादिवत्तत्तन्मानधर्मकलाभागभेदः उभयधर्मवत्वादुभयसादृश्यं च "समो मशकेनसमोनागेने" सादाविवेतिज्ञेयम् ॥ यत्वसिन्पक्षे तत्सादृश्यमभावश्चैयादिपटनम- ग्राह्मणइत्यादी भेदप्रतियोगित्वाकारकवाहाणादियोधानंतरभाबिमानसबोधविषयवसा. दृश्यादेरित्यभिप्रेत्येत्युक्तम् । तदादरेऽत्राप्युभयधर्मवत्ताबोधपाश्चात्योमानसोस्तु ॥ वस्तु- मा प्रा.४९ ·H मारुतशक्तिसहितःप्रामजनः तस्तु-सादृश्यादिरप्यर्थः तादृशबोधेशान्दवोधत्वानुभवात् "नासौलोष्टमानायकृतीभवती" तिमहाभाप्यानुग्रहाचेत्यन्ये । अधिकंतुतुर्यश्लोकखंडनेऽभिहितममिधास्यतेचकिंचित्पुर. म्तात् ॥ नव्यास्तुसमस्तनाथले आरोपविषयत्वमेवनार्थमन्यते यथामंजूषायां । "घटो नास्तीत्यादावमावस्यविशेष्यतयाबोधाननोवाचकत्वम् । नानूयाजेब्वित्यादौसप्तम्याः साधु- स्वार्थद्योतकत्वमपि । भारोपितान्याजेपुयजतिवितितदर्थः भेदेप्रतियोगित्वेनान्वयेनानू- याजनिवित्यर्थेसप्तम्यनुपपत्तिः । भारोपविषयत्वतन्ननभ्योत्यमतएवाघट इत्यादि- वदुत्तरपदार्थप्राधान्यं । अनुदराकन्येत्पादावप्यापरवादिनोदराभावमारोप्यनसमभिन्या- हारे आरोपितोदरबुधातन्मूलाल्पत्यादौविश्रमः । अद्विज इत्यादौच तद्भेदमूलकमारोपित प्रवृत्तिनिमित्तकात्यमितिनेदेचिश्नांतिः । असंदेहइत्यादौधारोपितःसंदेहइतिबोधः । भेद- संबंधेनारोपितत्वज्ञानाचतदत्यंताभावप्रतीतिः । असमस्तत्वभावोनसर्थः । सद्विधा- भयंताभावोभेदश्च । तत्रतादात्म्येतरसंबंधाभावाद्यः । तादात्म्याभावोऽन्त्यः । तादा- त्म्यमतिरिक्ततदृत्त्यसाधारणधर्मरूपवेत्यन्यत् । समनियतामावस्थलेएकस्यानेकप्रतियो- गित्ववदनयोर्घटादिप्रतियोगिकत्वमपि । तत्राद्यस्तितार्थक्रियान्वय्येव । भसमस्तनप्री- त्यतामारविशेयकयोधेतिङ्समभिन्याहृतधातुजन्योपस्थितेहेतुत्वात् अतएवत्वनासिघटौ नस्तइत्यादौपुरुषादिव्यवस्था ॥ तिहन्तसमभिव्याहृतनभोत्यंताभावार्थकत्वमेव । अयमेव प्रसज्यप्रतिषेधइत्युच्यते । प्रसज्यविधायविहितस्यप्रतिषेधइतितदर्धः । नन्सूत्रेभाप्येतुप्रस- ज्यक्रियागुणौततःपश्चानिवृत्तिंकरोतीत्युक्तम् । तेनगुणाभावबोधेपिप्रसज्यप्रतिपेधइति लभ्यते । नासाकमेकंप्रियमित्युदाहरणम् । भवहिएकप्रियप्रतिषेधेवहुप्रियप्रतीतिः नसंदेह इत्यादौचसंदेहाभावप्रतीतिः सदेहस्यगुणत्वात् । सर्वत्रक्रियाप्रतिषेधेहिगुणपदोपादानभाष्ये ऽनर्थकस्यात् । प्रसज्यप्रतिषेधोसोफिययासयत्रनमित्यत्रक्रियामहणगुणस्याप्युपलक्षणमिति बहवः ॥ अन्त्योघटापटोनेत्यादौ ॥ अनारोपितपटाभिसोघटइतिवोधः । नभ्योतकएव । एवंचसमानविमक्तिकत्वं सिद्धम् । घदमेदयोधस्त्वार्थः । तत्समनियतत्वात् । घटत्वाभाव- धोधोपितत्राऽर्थः ॥ क.पुनरसौनार्थविशिष्टइतिप्रभे "निवृत्तपदार्थक" इतिभाप्ये उत्तम् ॥ "निवृत्त पदार्थोमुख्यब्राह्मण्यंयसिसक्षनियादिरित्यर्थः । सारश्यादिनाऽध्यारो. पितमाह्मण्योनभ्योतिततदवस्यइत्यर्थ" इतिकैयदः ॥ प्राचीनोक्तमातरंतुनात्यैवेतिस्पष्ट भाप्यविदा ॥ फिंच "प्रतियोग्यभावौतुल्ययोगक्षेमा” वितितात्रिकोक्त श्वाच्यभेदस्य विशेषणतानयुक्ता । यन्त्रप्रतियोगिनःप्रकारतातत्रैवतदभावस्यापिसा यत्रतस्यविशेप्यतात. मतदमावस्यापिसेवितदर्थः । माधबुद्धिप्रतियंधकतापियथानुभवकल्प्येतिन तदनुरोधेन प्यनुभवसिद्धयोधान्ययाभाव उचितोऽनेनैव न्यायेनप्रतियोग्यधिकरणमेवाभावधि- फरणमिति योध्यमितिदिन ॥ तनप्रतिषेधेद्वयीगति:-प्रतिघदृष्ट्वापश्चादुरसर्गस्यतद्विप. यत्वाभावशानेप्रामाण्यग्रहइत्येका । एवमुत्सर्गापवादस्थलेपि ॥ तदुक्तहरिणा-ग्राह्मणा- मांश्रुतिदधिमकातामाटरविना ॥ मातरम्नसंबंधात्तमाचष्टेययार्थतामिति ॥ दधिग्राह्मणे- भ्यइत्यादी माररवर्जमेरदधिदानमुपांतम् ॥ उत्तरकालंतमाठरायेत्येतत्तस्पयथार्थत्वं गमयतीतिभिमवाश्यतापाममास्पनुमानयाधइति पुरानः ॥ उत्सांसापवादनियम.

·॥ सहनाक्षखण्डनम् ३८७ निधानामेवास्यतेत्यपरा । पदुक्तम्-अनेकाण्यातयोगेपिवाक्यंन्याय्यापयादयोः । एकमेवेष्यतेकैश्चिद्रितरूपमिवस्थितम् । नियम प्रतिपेपश्चाविधिशेपस्तथासतीति । न्याय उत्सर्गः ॥ भापाततोभिसवाक्यत्वावभासेपिसर्वस्याप्युत्सर्गस्य विदोपविधिनियमनिषे- धविण्याकांक्षानियमेन तामेगास्यैकगाश्यतातयो. । तदलाभेतुस्वार्थएवपर्यघसा- नम् । एकयाश्यताचेत्यम्-पतोमारायतक्रमतमादतिरित्तेभ्योदधीत्येयेतीत्यरम्" एवमादिदर्शितम् इत्यचैतन्मतानुरोधेन विचारेप्यनुदरेत्यादापल्पत्यादा- विवस्थूलादिवाश्येपूभयधर्माश्रयत्वेन स्थौल्यायभावमारोप्यनत्र प्रयोगे भारोपितस्यौ. स्यादियोधेन केरलस्थौल्यायभावेविनमः ॥ अद्विजइत्यादिवत्माकृतस्थूलादिवस्तु- भेदेवेषः ॥ फिंच प्रतियोग्यभाग्यो.समानयोगक्षेमतायास्तांनिकैः कथनात्मतियोग्य- धिकरणमेवाभावाधिकरणमितिस्वीकारेण ब्रह्मणिस्थौल्यायधिकरणतायापतति ॥ ननु वायोरूपाभावव्यवहारासवमितिचेन । वस्तुतोहि "सर्वसर्यमय" इतिनसिहोत्तरताप नीयादिश्रुत्या वायोसतोरूपस्य तिरोभावस्यैवतत्ररूपाभावपदामिलप्यत्वात् ॥ अन्य. थावत्कार्य तेजस्यपितरोद्भवेद । भतोबीजारस्थायांफलपुष्पादेरननुभवेपिवृक्षावस्थायां तदनुभववसेजोवस्थायां रूपानुभवइतिवायौप्रतियोग्यधिकरणतानानुपपन्ना ॥ अपिच तार्किकचरणशरणीतरणेप्यन्यनसतएवरूपरसवापावभावात् भत्यतासतोऽभारस्याप्यस्वी- कारात्काणादसूत्रेगेहेसतएवघटादेः प्रतिषेधार्हताकथनाचान्यनसतपुवस्यौल्यादेरतप्रति- पेधोवाच्य । तचसर्वात्मनातवासभवि ॥ किंचप्राणिविदोषणतयाविशेष्यतयानाऽभाव- स्थिति प्रतियोगिनिष्ठाधेयतापण्डेदकसबंधसत्वंगपद्यतएवेति सविशेषतानपायाच्छ्रोत- धरेवतामुररीकुरु ॥ अथमीमांसकपदावलंपादभावस्याधिकरणात्मकत्वमितिचेत्तथापि समएवनिषेधः सविशेषताचाशक्याऽपाकर्तुम् ॥ तत्प्रतियोगिकत्वस्याधिकरणतावच्छेद- कसबंधविदोषावेश्वब्रह्मणिसत्वस्यावश्याच्यत्वात् ॥ केवलामावस्वरूपत्वेशून्यवादो दुप्परिहरः ॥ किचपतिपेधेद्वयोगतिर्दर्शिता । तनाघेपक्षे "अस्थूरमनणु भचक्षु इत्यादी महतोमहीयस्त्वमणोरणीयस्त्वविश्वतश्चक्षुष्ट"मित्यादिकमलौक्किनप्रतिविध्यते किंतु लोकप्रसिद्धमेवस्थौल्यादिकमपि ॥ ौतालौकिकधर्मपुनिषेधाविषयत्वनिश्चयात्मा- माण्यग्रह ॥ बहुसमतेमुख्येद्वितीयपक्षेतुयतउक्तरीतिकविधीयसेतोऽणुत्वादिब्यधिकरण स्थौल्यादेरेकदेविचारादेवमतिषेधहरूकवाक्यता नियम प्रतिषश्वविषिशेपसमा सतीतिहर्युक्त्यानिषेधस्योपसहारानपेक्षयोक्तिनिरस्ता ॥ (ममित्युपलक्षणनिषेधार्थक- पदान्तरस्यापि) इतितुत्वयैवकथनादस्थूलादिवाक्यविचारेण "निष्कलंनिष्क्रिय" मिल्या. दिकमपि "भानदस्यान्यानिमूनानिमात्रामुपजीवति ॥ ममैवाश." इत्यादिमि "भासीनोदूरमजति । भूतभर्तृचत क्षेयमांसप्णुप्रभविष्णुच" भीमपोष्टमाध्याये (लो० ७) लप्रभु सर्वभूतानाविभुश्वभरतर्षभ ॥ सक्षेपोविस्तरश्चैवकाकारयिता हरिरित्यादिभिश्चसहेकाश्यतयालोकवत्पूर्णत्वविभुत्वविरोधिविभागपरिच्छिन्नक्रियादिप्रति धपरतयाम्यवस्थापितयेदितव्यम् । भीष्मपर्ववचनकर्ताकारपितातथेत्यापिक्वचित्पाठ यञ्च (ननसामान्यनिषेधकृत स्वान्वयिताऽवच्छेदकधमावच्छिन्नात्यंताभावोधक) इत्युक्त ·मारुतशक्तिसहितः प्रामअनः तस्तु-सादृश्यादिरप्यर्थः तादृशयोधेशाब्दयोधत्वानुभयात् "नासौलोटमानायकृतीभवती" तिमहाभाग्यानुग्रहायेत्यन्ये । अधिकंतुतुर्यश्लोकखंडनेऽमिहितममिधारयतेचकिंचित्पुर- स्तात् ॥ नव्यास्तुसमस्तनम्स्थले भारोपविषयत्वसेवनभमन्यते यभामंजूपायो ! "घटो नास्तीत्यादावभावस्यविशेष्यतयाघोधान्नभोवाचकत्वम् । नानूयानेष्वित्यादौसप्तम्याः साधु- त्वार्थद्योतकत्वमपि । आरोपितान्याजेप्यजतिष्वितितदर्थः भेदेप्रतियोगित्वेनान्वयेनान- याजभिन्नेवित्यर्थेसप्तम्यनुपपत्तिः । भारोपविषयत्वतननन्द्योस्यमतएवाघट इत्यादि- वदुत्तरपदार्थप्राधान्यं । अनुदराकन्येत्यादावप्यरूपत्वादिनोदराभावमारोप्यनमसमभिव्या. हारे भारोपितोदरवुधातन्मूलाल्पत्वादौविश्रमः । अद्विज इत्यादीच तद्वेदमूलकमारोपित प्रवृत्तिनिमित्तकत्वमितिमेदेविश्रांति: 1 असंदेहइत्यादौचारोपितःसंदेहइतियोधः। भेद. संबंधेनारोपितत्वज्ञानाचतदत्यंताभावप्रतीतिः । असमस्तत्वभावोनजर्थः । सद्विधा- भयंताभावोभेदश्च । तन्नतादात्म्येतरसंबंधाभावाद्यः । तादात्म्याभावोऽन्यः । सादा- रम्पमतिरिक्तदृत्यसाधारणधर्मरूपंवत्सन्यत् । समनियताभावस्थलेएकस्यानेकप्रतियो- गिस्ववदनयोर्घटादिप्रतियोगिकत्वमपि । तत्राद्यस्तिदंतार्थक्रियान्वय्येव । असमस्तनमर्या- त्यंताभावविशेष्यकयोधेतिसमभिन्याहृतधातुजन्योपस्थितेहेतुत्वात् अतएवत्वंनासिघटी नखइत्यादौपुरुपादिव्यवस्था ॥ तिटन्तसमभिव्याहृतनजोत्यंताभावार्थकत्वमेव । अयमेव प्रसज्यप्रतिषेधइत्युच्यते । प्रतज्यविधायविहितस्यप्रतिपेधइतितदर्थः । नम्सूत्रेभाष्येतुप्रस- ज्यक्रियागुणौततापश्चानिवृत्तिंकरोतीत्युतम् । तेनगुणाभाययोधेपिप्रसज्यप्रतिपेघइति लभ्यते । नासाकमेकप्रियमित्युदाहरणम् । अग्रहिएकप्रियप्रतिषेधेबहुप्रियप्रतीतिः नसंदेह इत्यादौचसंदेहाभावप्रतीतिः संदेहस्यगुणत्वात । सर्वनक्रियाप्रतिषेधेहिगुणपदोपादानभाष्ये ऽनर्भकंसात् । प्रसज्यप्रतिषेधोसौक्रिययासहयत्रननित्यत्रक्रियाग्रहणगुणस्याप्युपलक्षणमिति बहवः ॥ अन्त्योघट पटोनेत्यादौ ॥ अवारोपितपटाभिन्नोघटइतिबोधः । नन्द्योतकएव । एवंचसमानविभक्तिकत्व सिद्धम् । घटमेदबोधस्त्वार्थः । तत्समनियतत्वात् । घटत्वाभाव. योधोपिरानाऽर्थः ॥ कापुनरसौनमयविशिष्टइतिप्रो “निवृत्तपदार्थक" इतिमाप्ये उक्तम् ॥ “निवृत्त.पदार्थोमुख्यबाहाण्ययस्मिन्सक्षत्रियादिरित्यर्थः । सादृश्यादिनाऽध्यारो- पितत्राह्मण्योनभ्योतिततदवस्थइत्यर्थ" इतिकैयटः ॥ प्राचीनोक्तम तरंतुभ्रांत्यैवेतिस्पष्ट भाष्यविदा ॥ किंच "प्रतियोग्यभावौतुल्ययोगक्षेमा" वितितान्त्रिकोक्त श्वाच्यभेदस्य विशेषणतानयुक्का । यत्रप्रतियोगिनःप्रकारवातत्रैवतदभाववापिसा यत्रतस्यविशेप्यतात. वतदभावस्यापिसेतितदर्थः । बाधबुद्धिप्रतिबंधातापियथानुभवकल्प्येतिन तदनुरोधेन प्यनुभयसिद्धयोधान्यथाभार उचितोऽनेनैव न्यायेनप्रतियोग्यधिकरणमेवाभावाधि. करणमिति योध्यमितिदिछ ॥ तत्रप्रतिषेधेद्वयोगति:-प्रतिदृष्ट्वापश्चादुरसर्गस्यतद्विप- पत्याभावशानेप्रामाण्यग्रहहत्येका । एवमुत्सर्गापवादस्थलेपि ॥ तदुक्तंहरिणा-याह्मणा- माधुतिदक्षिप्रांतामाठरविना ॥ माठरस्तकसंबंधात्तवाचष्टेयथार्थतामिति । दधिप्रामाणे- भ्यइत्यादी माठरवर्नमेवदधिदानमुपांतम् ॥ उत्तरकालतमाठरायेत्येतत्तस्ययथार्थत्वं गमयनीतिभिमवाश्यतायाममात्पनुमानबाघइति पुअराजः ॥ उत्सर्गस्तापवादनियम- ·३८९ सहनाक्षसण्डनम् मिहापास्तम् ॥ मंजूपाकारोपि" भज्ञानशब्देऽधर्मशब्दइवपिरोभ्यर्थकोना , तेनभाव- पदार्थएवससविषयइत्यन्यन्नविस्तरः । अभानपदेचविरोध्यर्थकण्वसः । भारविरोधी- स्पर्थः । एवंचाभावस्यभावप्रतियोगिकत्यमेव इत्याह ॥ तावकन्यायातुमित्रत्वारिटाय. भावएवबुध्येतेति "नामित्रोमियाभागोनमिनमायकिंतद्विरुड सपत्नः" इत्यादिव्यास. भाष्यविरोध स्पष्टएव ॥ किंचयेननाप्राप्ते नाविष्णुःपृथिवीपतिरित्यादौनद्वयसमभिव्या- हारेमकृतार्थदाव्यस्यैवसर्वसंमतत्वात्तग्रापितानकव्युत्पत्तेत्यभिचारः। उक्तंच (१० ५- पा० २ सू० २७) "विनभ्यांनानालोनसहे" तिसूत्रेमहाभाप्ये "दौहिप्रतिषेधोपरा. मधंगमयतः । ननसहदेवेति" इति ॥ एतदेवानिसमजूपायाम् "अभावाभावइत्यादिव्य- यहारोवर्षराणामप्रामाणिकएव ॥ घटामागोनास्तीत्यादीतत्कर्तृकसत्तायाएवाभावप्रतियोगि- त्यम् । एवमेवनासहस्रदस्तत्रास्तेइत्यादावपियोध्य"इत्यादभिहितम् ॥ एवं "मध्नामिकौरव- शतंसमरेनकोपादुःशासनस्यरधिरंगपिवान्युरम्नः । संचूर्णयामिगदयानसुयोधनोरू" इति- येणीसंहारस्थभोमगत्यादिपुकाकुसहकारेणनजामथनादिगतंनिश्चितरद्योत्सतेइत्यप्युक्तम् । सनापि तब्यभिचार-स्फुटः॥ इत्यं (भ०८ पा० सूत्र० १०) "क्षामाधेचे" तिसूत्रे- महाभाष्ये "ननसुसु” इतिप्रयोगे "मनकरोतिसुसुजाजागीत्येवमादिवाक्यैकदेशः" इति कैयटः ॥ एवमादौकाकभावेपितब्यभिचारः ॥ मंजूषाफारस्तुअनब्राह्मणोनास्तीत्यादार- समासस्थलेप्यभावार्थकतांनमोनिराचष्टे । यथाह-"आरोपितत्त्वमेवनभर्थतियुक्तम् । मन्नब्राह्माणोनास्तीत्यादावपि एतद्देशाधिकरणिकारोपिसाब्राह्मणाकासत्तेत्येवबोधः । मार्थस्तुतदभावबोधः । अतएव तत्सदृशेवरसत्ताप्रतीति.” इत्यादि ॥ सर्वत्रतादशा- भारमानयोधकत्वनियमेऽवाह्मणइत्यादौसादृश्यावगमोऽपिनस्यात् नचतन्न तत्प्रत्ययभार्थ- इतिवाच्यम् । नन्सूनादिभाष्यविरोधात् तग्रताशस्थले तथार्थकतायाएवसिद्धेः ॥ किंच (अ० २ पा०२ सू०६) "नसूत्रएवभाष्ये" भवतिचैवजातीयकानामप्ये- कस्यप्रतिषेधेनबहूनांसंप्रत्ययः तद्यथा ननएकप्रियं ननएकं सुखमिति" इत्युक्तम् ॥ व्यस्तस्यलेनन क्रियायामेवान्वयादरेऽग्रास्तिक्रियामात्रस्यप्रियादेर्वाप्रतीयेताभावमात्रम् नतुबहुत्वादिकम् ॥ इत्यंचास्थूलादिवास्येप्वस्थूलादिपदानां "भन्छायं भचक्षुष्क" इतियहुबीसंतपदप्रायपाठात् नास्तिस्थूलोयनेत्यादिरोंनिश्चीयतेऽतोऽय. माह्मणो नास्तीत्यादी ब्राह्मणादिनिषेधात्तदितरसत्तेय लोकदृष्टस्थौल्यादीनां निषेधाद लौकिकगुणगणसातनसिध्यति ॥ नोविरोधार्थताऽऽदरेत्वज्ञानमित्ययथार्थज्ञान- बिरुदशनांतरमिव लोकदृष्टस्थूलादिवस्तुविरुद्धधर्मकंतदलौकिकत्वादुभयधर्माश्रयत्या. चतितादृशवाफ्यार्थोनिरवद्यः ॥ अणुर्यहत्वशःस्थूलोगुणभृनिर्गुणोमहानित्यादिर्भारतीय. विष्णुसहस्रनामवाक्यादिरूपास्मृतिरप्येवमर्थेऽनुप्राहकावेदितव्या । नैयायिफास्त भूतले. घटइत्याभूतलवृत्तिर्घटाभाव इतिबोघेभूतलनिरूपितस्य सप्तम्यर्थवृत्तित्वस्य स्वनिष्टया- प्रतियोगितानिरूपकतयान्विते नगघटाभावेऽन्ययः ।। ताशयास्येभ्योभूतलनिवृत्ति- टामाव इत्यादिघटाद्यभावधर्मिकभूतलादिवृत्तित्वप्रकारकशाब्दानुभव इवतात्पर्यरूपकार- णवशावटोमूतवृत्तिरवाभानगानित्यादिर्घटादिविशे याभूतहादियुत्तित्वप्रकारकयोधोपि; भवायु ·३८८ । मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः तदव्युत्पत्तिविजेंभितम् । यतएवमुक्त्यातादृशाभावोनवृत्तिप्प्रतिपायइतिलभ्यते । तदसगतम् ॥ स्यान्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिमप्रतियोगिताकत्वस्याभावेन्युत्पत्तिवर- लभ्यत्वात् ॥ एवंचासमस्तनस्थलेखचिदियव्युत्पत्तिविशेषशानेसतिसामान्याभावज्ञानस्य- तदभावच्या यवत्तामुद्रयाप्रतिबंधेनानुदयादंगीकृता ॥ भतएवनीलघटवदित्यनघटोनास्ती- तिनव्यवहारः पीतयटोनास्तीतिव्यवहारोभवत्येव ॥ अन्वयितावच्छेदकस्यपीतरूपस्य सत्राभावात् ॥ अत्रान्वयितावच्छेदकस्याप्यभावएवप्रतियोगितयाऽन्वयः ॥ स्पष्टी- कृतं चैतन्मंजूषायाम्-"अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वंचाभावेन्युत्पत्तिबल- लभ्यम् ॥ नीलघटवदित्यवघटोनास्तीत्यव्यवहारात् ॥ पीतघटोनास्तीतिव्यवहाराच ॥ धनितचेदंविरामोऽवसानमित्यत्रभाष्ये । अतएववायौरूपंनास्तीतिप्रतीत्यासामान्यभाव- सिद्धि ॥ विशेषाभावकूटस्यततोबोधासभवात् ॥ अन्वयितावच्छेदकशब्देननमावन्व- यिविशेषणमुच्यते ॥ यथापीतघटइत्यत्रपीवरूपं ॥ प्रतियोगितावच्छेदकं चतत्रापि घटत्नमेव ॥ विशिष्टबोधेविशेष्यवृत्तिधर्मस्यैवप्रतियोगित्वादाववच्छेदकत्वात् ॥ तदव. च्छिन्ना प्रतियोगिताचपीतेत्यादिविशेषणवरात्पीतघटव्यक्तिनिष्ठेव ॥ विशिष्टचप्रधानामात्यं. तमतिरिक्तम् ॥ सर्वथातिरिक्तत्वेतुवैशेपिकाणांपदार्थविभागन्यूनतापत्तिः ॥ अतएवा. भियुक्तैरन्वयितावच्छेदक्त्युत्तम् । नतुप्रतियोगितावच्छेदकेति ॥ यथाघटादिपदानांघटत्वा- दिनाशकावपिप्रकरणादिनाकासाचिदेवव्यक्तीनांवोधस्तथाप्रकृवेविशेषणवला" दितिमंथेन । एवंच घटा सतीत्यादौयावद्रटासत्वेऽपिकासांचिदेवव्यक्तीनांयथासत्वंप्रकरणादिनाऽव- गम्यते तथाघटानसतीत्यादौतासामेवाभावस्तेन ॥ एवंचास्थूरमित्यादीप्रकरणादिना लोकदृष्टानामेवप्रतिषेध ॥ प्रकरणादिनिर्णयस्तुतृतीयस्यद्वितीयेनस्थानतोपीतिविंशतिसूत्र्या सम्यग्दर्शित परमाचार्यपादै ॥ पीतघटोनास्तीत्यादौपीतत्वादिकमिव "निश्चेतनात्मक- शरीरगुणैश्चहीन" इत्यादौगुनिश्चेतनात्मकत्वमेवान्वयितावच्छेदकंस्पष्टमेव ॥ समस्ता- समस्तसर्वस्यलेब्वयमेवन्यायइतिहटेतु भज्ञोजीवइत्यादिकंनप्रयोत्तुशक्येत । ज्ञानसामान्या- भावस्थतनाशक्यवचनत्वात् । इष्टापत्तीच "द्वावीशानीशौज्ञाज्ञी" इत्यादेाकोपः ॥ एवं "भपशवोयाअन्ये" इत्यादिकमपिवाधितं स्यात् ॥ गवाश्वतरखरकासरकरमादिपुप- शुत्वस्यप्रत्यक्षसिद्धनयासामान्यनिषेधस्याशक्यत्वात् ॥ इत्यममरादिशब्देष्वपिष्टव्यम् ॥ फिंच सार्वत्रिकत्वदुराप्रहेसतिव्युत्पत्तिारीरघटकाभावपदेवियोधकोनन् । सकिमावत्या- पच्छिरप्रतियोगिताकाभावमेपयोधर्यातभारविरोधंया ॥ आधे भात्माश्रयानवस्थादय । भेदात्यतामावरूपार्थयोरवोधश्च ॥ भभावपदेविरोधार्थस्यबहुग्रंथेपुस्वीकृतत्वाद्वितीय- श्वेदयुरपचिशरीरएवव्युत्पत्तिभंग ॥ अज्ञानमविद्येयनज्ञानत्वावच्छिनप्रतियोगिताका- भारएवतामकन्यायात्सिद्ध्येशतुभाररूपमज्ञानम् ॥ तथाचापसिद्धांत । एतेनाधर्मा- मिनासितादिशब्देष्यप्यांसगतिज्ञेया तादृशस्थलेपुनत्रोविरोधयोधकत्वमेवेति तुदर्शित-प्यासपादेर्योगसूत्रमा येद्वितीयपादे (सू० ५) "अनित्याशुचिदु खानारम- मुनित्यशुचिसुसात्मख्यातिरविद्ये" तिसूतव्याख्याने "अविद्यानप्रमाणनप्रमाणाभार पिनुविद्याविपरीतंज्ञानातरमविद्येति" इतिज्ञानातरमित्युनयाना सामन्यनि पेधकत्व- ॥

·. सहनाक्षसण्डनम् मिहापास्तम् ॥ मंजूपाकारोपि" शज्ञानशब्देऽधर्मशब्दइयविरोध्यर्थकोनन् , तेनभार- पदार्यएक्ससाविषयइत्यन्यन्ननिम्तरः । अभावपदेचविरोध्यर्थकएयसः । भावविरोधी- त्यर्थः । एवंचाभावस्यभावप्रतियोगिकत्यमेव इत्याह ॥ सावकन्यायात्तुमित्रत्यावच्छिमाघ- भावएवबुध्यतेति "नामित्रोमित्राभागोनमित्रमाग्रफितुतविरुद्ध सपत्नः" इत्यादिन्यास- भाष्यविरोध.स्पष्टएव ॥ किंचयेनामा नाविष्णु पृथिवीपतिरित्यादीनद्वयसमभिन्या- हारेप्रकृतार्थदार्थस्यैवसर्यसंमतत्वात्तग्रापितारकन्युत्पत्तेर्व्यभिचारः। उक्तंच (म० ५- पा० २ सू० २७) "विनन्यांनानाभोनसहे" तिसूत्रेमहाभाष्ये "द्वौहिप्रतिपेधीप्रकृत- मधंगमयतः । ननसहईयेति" इति ॥ एतदेवानित्यमंजूषायाम् "भभाराभानइत्यादिव्य- यहारोवर्यराणामप्रामाणिकएव ॥ घटाभागोनास्तीत्यादीतत्कर्तृकसत्तायाएवाभारप्रतियोगि- त्वम् । एवमेवनासहस्रदस्तनास्तेइत्यादायपियोध्य"इत्याद्यभिहितम् ॥ एवं"मथ्नामिकौरव- शतंसमरेनकोपातुःशासनस्यरधिरंनपियाम्युरस्त । सचूर्णयामिगदयानसुयोधनोरू"इति- घेणीसंहारस्थभीमवारयादिपुकाकुसहकारेणनामयनादिगतंनिश्चितचंद्योत्यतेइत्यप्युक्तम् । सत्रापि तब्यभिचार स्फुटः । इत्यं (म० ८ पा० १ सूत्र० १०) "भावाधेचे" तिसूत्रे- महाभाष्ये "ननसुसु" इतिप्रयोगे "ननकरोतिसुसुजाजागर्तीत्येवमादियाफ्यैकदेशः" इति कैयदः ॥ एवमादौकाफभायेपितव्यभिचारः ॥ मंजूपाकारस्तुभन्न ब्राह्मणोनास्तीत्यादाव- समासस्थलेप्यभावार्थकतांनमोनिराचष्टे । यथाह-"आरोपितायमेवनार्थहतियुक्तम् । अन्नबाह्यत्रणोनास्तीत्यादारपि एतद्देशाधिकरणिकारोपिताबाह्मणकर्तृकासत्तेत्येवयोधः ॥ मार्थस्तुतदभारवोधः । अतएव तत्सदृशेतरसत्ताप्रतीति." इत्यादि ॥ सर्यग्रतादशा- भावमात्रयोधकत्यनियमेऽब्राह्मणहत्यादौसादृश्यावगमोऽपिनस्यात् नचतम्र तत्मत्ययभार्थ- इतिवाच्यम् । नन्सूत्रादिभाप्यविरोधात् तत्रतादशस्थलेपुतथार्थकतायाएवसिद्धेः ॥ किंच (अ० २ पा० २ सू०६) "नसूत्रएपभाप्ये" भवतिचैवंशातीयकानामप्ये- कस्यप्रतिपेधेनबहूनांसंप्रत्ययः तद्यथा ननएकप्रियं ननएकं सुखमिति" इत्युक्तम् ॥ न्यस्तस्थलेनम क्रियायामेवान्ययादरेऽनास्तिक्रियामात्रस्यप्रियादेमितीयेताभायमानम् नतुबहुत्वादिकम् ॥ इत्यंचास्थूलादिवाक्येप्वस्थूलादिपदानां "अच्छायं भवायु अचक्षुष्कं" इतिबहुव्रीखंतपदप्रायपागत् नास्तिस्थूलोयत्रेत्यादिरोनिश्चीयतेऽतोऽन. पाहाणो नास्तीत्यादौ ब्राह्मणादिनिषेधात्तदितरसत्तेव लोकदृष्टस्यौल्यादीनां निषेधाद लौकिकगुणगणसत्तातग्रसिध्यति ॥ नगोविरोधार्यताऽऽदरेत्वज्ञानमित्यनयथार्थज्ञान- विरुद्धज्ञानांतरमिव लोकदृष्टस्थूलादिवस्तुविरुद्धधर्मकंतदलौरिकत्वादुभयधर्माधयत्या- चेतितादृशवाक्यार्थोनिरवद्यः ॥ अणुर्घहत्कश स्थूलोगुणनिर्गुणोमहानित्यादिर्भारतीय. विष्णुसहस्रनामवाक्यादिरूपास्मृतिरप्येयमर्थेऽनुग्राहकावेवितव्या । नैयायिकास्तु भूतले. घटइत्यत्रभूतलवृत्तिर्घटाभार इतिबोधेभूतलनिरूपितस्य सप्तम्यर्थवृत्तित्वस्य स्वनिच्या प्रतियोगितानिरूपकतयाऽन्विते ननघटाभावेऽन्वयः ॥ तादृशवास्येभ्योभूतनिवृतिर्थ- याभाव इत्यादिघटावभावधर्मिकभूतलादिवृत्रित्वप्रकारकशाब्दानुभव इवतात्पर्यरूपकार- णशाटोमूतरवृत्तिरवागाववानित्यादिर्घटादिनिशे यकभूरारादिवृत्तित्वप्रकारकयोधोपि, ·मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः भवत्येव ॥ भूतलादिवृत्तित्वंचवस्त्वंतरादीप्रसिद्धम् ॥ईशबोधानगीकारेभूतलेनघटइत्या. दिवास्यजन्यस्यानामाग्यज्ञानानास्कदितयोधस्यभूतलेघटइत्यादिवाक्यजन्यघटादिविशेष्यक- भूतलाधेयत्वप्रकारकया रोधितासर्यानुभवसिद्धानोपपद्येत ॥ नहिघटाभावधर्मिकभूतल- वृत्तित्वप्रकारकंज्ञानंघटधर्मिकंभूतलवृत्तित्वप्रकारकज्ञानविरुणद्धि माह्याभावानवगाहित्वात् किंतुघटोभूतलवृत्तिरितिज्ञानस्यघटोनभूतलवृत्चिरित्येवज्ञानप्रतिबंधकंग्राह्यभूतरवृत्तित्या- भावावगाहित्वात् ॥ गादशयोधानंगीकारे "प्रतियोग्यभागन्वयौतुल्ययोगक्षेमा" विति. नियमानुरोधी “नपदंविनायवधर्मणियस्यविशेषणतयाभानयादृशंसममिव्याहाराद्भवति ताससमभिध्याहारस्थलेन सत्येतत्रमिगितदभावःप्रतीयत" इत्यनुभवोऽपलप्येत ॥ एवंचननर्थाभावेऽनुयोगितयाघटायन्वयवोधोपपत्तयेनामार्थयोरभेदान्वयव्युत्पत्तिारीरे- निपातातिरिक्तेतिनामविशेषणमावश्यकम् ॥ एवंनपचतिचत्रहत्यादीचैत्रादिपुनअर्थपाकक- त्याथभावस्य चैन्नस्यनधनमित्यादौधनादिषुनमर्थक्षेत्रस्वत्याद्यभावस्य चानुयोगितयाऽन्वयार्थ घटोनपटइत्यनजथभेदस्यघटादावनयोगितयापटादीप्रतियोगितयाऽन्वयार्थ चतत्रतदा. वश्यकम् । एयक्रियानामार्थयोरपिविभक्त्यर्थमंतराकृत्यैवान्वयबोधः अतएवराजापुरुषा- भूतलंघटइत्यादौपुरुषायंदोरानभूतलादे स्वत्याधेयतासयंधनतंहुल.पचति चैत्र-पच्यत- इत्यादौचकर्मत्वकर्तृत्वादिसबंधेन तंडुलचैत्रादौपाकादेः स्वकर्मत्वस्वकर्तृकत्वादिसबंधे. नपाकाशेवातंडुलचैनादेन्नययोधः ॥ निपातातिरिक्रयादिविशेषणादेव भूतलेनघटः- घटोनपटइत्यादौघटादेर्नपर्थाभावेन मुखंचद्गइवेत्यादी मुखचंद्रादीनामिवार्थसादृश्यादिना- न्वयबोधोभवत्येव ॥ एवं "नकलंजभक्षये" दित्यादौनैयायिकमतेनअपस्थाप्येन- बलपदनिष्टाननुबंधित्वविशिष्टेष्टसाधनत्यादिरूपविध्यर्थाभावेन धात्वर्थभक्षणादेरनुयोगि- तया गुरुमतेतुविध्यपूर्वाशे विशेषणतयाऽनुमितेन नमुपस्थाप्याभायेन धात्वर्थभ- क्षणादे प्रतियोगितयान्वयोयोध्या" ॥ विशेषणविमक्तेरभेदार्थकत्वे घटोननील- इत्यादौनमानीलाद्यभेदामावएवमत्याययिष्यते नतुनीलादिभेदः यादशसमभिव्याहार- स्थले अनसबंधनयद्धर्मिणियेनरूपेणमहत्वं नमसत्वे प्रतीयतेतादशस्थले नसातदीणि साशसंबंधावच्छिन्नताशधर्मावच्छिसप्रतियोगिताकतदभावयोधस्य ध्युत्पत्तिसिद्ध- स्वात् प्रतियोग्यभावान्वयौत्यादेरप्ययमेवार्थ. ॥ एवंचनमोभेदबोधकत्वं मकुन्नापि संभवति । भनीलंघटमानयेत्यादीघटपदसामानाधिकरण्यानुरोधेनानीलपदस्य नीलभि- सपरतया ननोमैदवत्येवलक्षणायाउपगंतव्यत्वात्" नीलोघटइत्यादावमैदस्यप्रकार- छायादिमतेपयरूपेधर्मिणिस्वरूपसंबंधेन नीराभेदत्पेनरूपेणनीयायभेदोभासते समनन्समभिन्याहारे घटेश्वरूपसंबंधावरिउमनीलाभेदत्वावच्छिसप्रतियोगिताकामावो- भासते ॥ घट पटइसादौत्वयोग्यत्वादेवनान्वयः ॥ ससर्गतामते नीलोघटइत्यादार- भेदसंबंधावरिसनीरत्वावरिछसप्रकारका निरूपितघटत्वावच्छिा विशेष्यताशालीयोघो- भवति ॥ धमनन्समभिग्याहारेऽभेदसंबंधावच्छिमनीरत्वाछिसप्रतियोगिताका- भारोपटेनमापोयते ॥ पश्चायोग्यत्यादिनाघट पट इत्यादायभेदोनसभवति ताना समभिन्याहारेघटत्वावच्छिमप्रतियोगितामामात्र स्वरूपैगैवनगाशेध्यने । भनीएमिस्या.

·सहस्राक्षखण्डनम् ३९१ दिसमासस्थलेपूर्ववदेवलक्षणायोध्या ॥ भूतलेघटइत्यादौस्वरूपसंयंधारच्छिमवृत्तित्यत्याव- छिमप्रकारतानिरूपितविशेष्यताघटेभासतेतमनसममिग्याहारस्वरूपसंयंधापरिछस- तित्वत्वावच्छिमप्रतियोगिताकाभावोघटेभासतहतिमन्यते ॥ स्पष्टंचतासन्युत्पत्तिवादा- दिपुइत्यकारमेतक्षयेपिशाचित्कएंवतावकन्यायः । भभावस्यकचिदनुयोगितयाकचित्पति- योगितयाचान्वयस्वीकारात् ॥ स्वान्वयितापच्छेदरे स्यादिनियमस्ससायनिकत्येतु भूत- लेनघटः घटोनपटः चैत्रस्यनधनमित्यादीभूतल्घटधनादेरनुयोगितयाऽन्ययिनोऽप्यभावो- ऽवगम्येत ॥ भसोघटोनेत्यादिकेयलप्रतियोगिघटितवास्येष्वेवसइतिरमणीयम् ॥ अस्यू: लादियाक्यानितु एतद्वैतदक्षरमियाद्यनुयोगियोधकपदघटितानीतिनतग्रतदवकाश सोन्द- दादयस्तुवहित्येनघटोनास्तीत्यादिन्यधिकरणधर्मायच्छिनाभावमप्युरीकुर्वति सन्मतेकास्य- न्यायस्यैकोतिकस्वारसरः । क्षयमायुक्तरीतिकातिप्रसगवारणायान्वपिपदंप्रतियोगिमान- परमितिचेप्रतियोगितारच्छेदकधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकाभाग्योधकइत्यापत्याऽऽत्मान- यादि निवारइतिदिक् ॥ मीमांसकमतेऽपिनायन्याय.सार्यनिक शस्योवक्तुं ॥ बहुश्रुति- सूत्रासामंजस्यप्रसगात् ॥ तद्यया "तस्माद्मएवाग्नेर्दिवाददृशे, नार्चिी तस्मादचिरेवामेन- कंदरो, नधूम." इत्यत्र दिवानकमर्थिधूमयोर्दर्शनसामान्यस्याभावेत्वदुक्तरीत्या वक्त- म्येपि दूरदर्शनदूरदर्शभूयोयोरेवाभावस्तनसिद्धांतित प्रथमस्सद्वितीयेपादेऽर्थयादाधिकरणे (सू०१२) "दूरभूयस्त्वात्" इतिसूत्रेजैमिनिना ॥ तया "नचैतद्वियोवयंप्राह्मणा- वास.अबाह्मणावा" इत्यत्रज्ञानसामान्यामारप्रसगेपिनिश्चयरूपस्यज्ञानविशेषस्यैया- भावोगम्यते । नतुसशयरूपस्य अन्यथामवरानुमंत्रणापाऱ्यांपातात् ॥ सशयग्रीजंचतत्रैव- (सू०१३) "स्थ्यपराधात्कर्तुश्च पुत्रदर्शनम्" इतिदर्शितम् ॥ नचविदियथार्थ- शानार्थ एवेतिभ्रमितव्यम् "अविदितपरमानंदो वेत्तिनरो विषयमेवरमणीय" मित्यादाव- यथार्थज्ञानेपितस्य शंकराचार्यादिमि प्रयोगेण भीमसेनोक्त ज्ञानसामान्यएव तच्छकैर्निर्धा- रात् ॥ एवं "देवावदेवयजनमध्यवसायदिशोनप्रजानन्" इतिदिक्प्रज्ञाननिषेधः शबरा- दिभिः (सू९१०) "गुणपादस्तु" इतिसूत्रंगौणीसाधकंमन्वानौण स्वीक्रियते । यथोक्तं सद्भाप्ये "कयमसति दिमोहेदियोहशब्द ? इति । उच्यते-अप्राकृतस्य बहो कर्मसमूह- सोपस्थितत्याद्गौणो मोहशब्दोऽवधारणाकाशदानादिमिर्जापयतीतिगोगता" इति । सबन्युत्पत्यानुदिवप्रज्ञानस्यैवाभाव सर्वात्मनापाग्य ॥ यद्यपीहसिद्धांतेवाऽन्यएवपंथास्त- थापिशवरादीनामयमनाशयइत्यनूद्यते ॥ इत्यं दसमसाटसेपादेऽपि बहूनिनिषेध- बाक्यानिविचारितानि तत्रापि "दीक्षितो नददातिनजुहोती" त्यादी दागहोमादेरव. घरोदकावच्छेदेनाकरणनिराकरणपुर सरपर्युदासमाश्रित्यतद्विशेषविषयतयानिधो निर्धा- रितइति सझेपः ॥ एवकारममीषांमतरीत्याप्यस्थूलादिवाक्येपुलराघवात्पर्युदासमाश्रित्य "नानूयाजेपु" इत्यादाविव रोकप्रसिद्धस्थूलादिवस्तुभेद "अपशवीचा भन्येगोमवेय" इत्यत्रनजन्वयितया सामान्यत पशुशब्दस्योपादानेपि प्रशस्तपशुत्वंप्रतिषेधइवकार्यभाव- निर्वाहकाणां नियताणुत्वादिवैयधिकरण्यकस्थौल्यादीनां प्रतिषेधोयासिदितिप्रियमेवन ।। मनु प्रबलप्रत्यक्षविरोधादेवतत्रपशुत्वसामान्याभावोऽशक्यानयणइतिचेदत्रापिवस्येक.

·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः समधिगम्येब्रह्मणि "भणोरणीयान्महतोमहीयान्" इत्याद्यलौकिकधर्मवत्तावोधकसबोधि- कस्वतःप्रमाणप्रत्यक्षनिरवकाशश्रुतिशतविरोधात्तथास्त्यितिगुडजिहिका ॥ एतशसवंत- तन्नयानुसारेणाक्यार्थविचारेप्याम्माकोब्रह्माप्राकृतनिखिलधर्मरूपतावाद सुस्थएवेत्यभि- प्रेत्यदर्शितम् ॥ वस्तुतस्तुतत्तन्मतेसिद्धांतविरुद्धःकश्चिदंश-सूक्ष्मेक्षिकयाहेयएव ॥ गाथ- कस्तहिसिद्धातेनअर्थइतिचेयासेसमासेचसर्वत्रानुगतोलाघवात्तिरोभावएवनमर्थोव्याख्येय- इतिप्रतिभाति ॥ द्वितीयस्कंधनवमाध्याये (श्लोक ३२ ) अहमेवासमेवाग्रइत्यन्न- सुबोधिन्यांसपामभावानांतिरोभापानतिरिक्तताया स्वमतेकथनात् सार्थनिर्णयनिर्वधा- वरणभंगादिपुतनैयतेषामंतांवसाधनाच ॥ एपंच पुरुषसूक्तशांडिल्यविद्याटहदारण्यक- नृसिंहोत्तरतापनीयादिपु पुरुषएवेदंसवैयद्भूतंयञ्चभव्यम् ॥ सखल्विदंब्रह्मतनलान् ॥ इदंसयदयमात्मा ॥ ससर्वमयंसजीवाःसर्वमया," "सर्वभूतेषुचात्मा सर्वभूतानि- चात्मनि । ईक्षतेयोगयुक्तात्मासनसमदर्शन. ॥ योमांपश्यतिसर्वत्रसर्वचमयिपश्यति ॥ भनागतमतीतंचरर्तमानमतींद्रियम् ॥ विप्रकृष्टव्यवहितसम्यक्पश्यंतियोगिनः ॥" एवमा- दिश्रुतिस्मृतिपुराणैब्रह्मरूपतयासर्वस्यसार्शल्येसर्वत्रसर्वसत्त्वेचप्रस्तुत सत्यपियनयन्त्रयस्य- यस्यद्रव्यस्ययद्यक्रियागुणयोर्यायदातिरोभावस्तदातनतत्रवतद्रव्यंसासक्रियाससगुणश्चने- त्युच्यते ॥ अतएवामदशायाघटेरागतिरोभाधादरक्तइतिव्याहारः पाकेननैल्यतिरो- भाषेत्वनीलइति ॥ पाकानुकूलक्रियाविरोभावेतु नपचतिचैत्रइति ॥ बीजदशा- यांतरोस्तिरोहितत्वानास्त्यधुनाऽयवृक्षइतिच नचक्षादरेसत्यमलकएयतदानीं व्याहारइतिशाक्यं असतउत्पत्त्ययोगात् । अन्यथाशशविघाणादेरपिकदाचिदुत्पा- दापातात् । उपादाननिरपेक्षतयैवोत्पादनस्यशक्यतामसगात् । असताकार्येणकारणस्य- सबंधाभावापत्तेः संबंधस्यद्विनिष्ठत्वात असबद्धस्योत्पत्तिम्वीकारेक्टबीजादेवपिचुमंदकुंद- चंदनादेरुद्धवप्रसक्तेश्च ॥ अतोऽभिव्यंजनार्थमेवपुरुषादिप्रयतइत्यन्यत्रविस्तरः ॥ इदं. चसकलन केवलमस्मद्रयेव्येनापितुसांख्यादिग्रंयेष्वपि "मसदकरादुपादानग्रहणात्सर्वसंभ- वामागन् । शक्तस्यशक्यकरणात्कारणभावाचसत्कार्य" मित्यादिस्यलेवाचस्पतिमिश्रादि- भिरपिप्रपंचितमितितत्प्रतितंत्रार्थोप्यनुकूलोनः ॥ तिरोभावश्चविद्यमानवस्तुनिष्टजीवानु- भवयोग्यताविरोधीधर्मः ॥ अतएवतिरोभावकाटेलौकिकप्रमाणैर्नानुभवः ॥ तिरोभाव- स्यैवनमर्थवामभिप्रेस (१०२ पा० २ सू०६) "नभि" तिसूत्रेमहाभाष्ये "अथपा. पुनस्तरपदार्थप्रधान. । ननुचोक्तमब्राह्मणामानयेत्युक्लेवागमनस्यानमामोतीति नैपदोपः; इदंतारदयंप्रष्टयः-अथेहरानपुरुषमानयेत्युक्त पुरुषमावस्यानयनकम्मानभवति । भरत्याविशेष:-राजाविशेष प्रयुज्यतेतेनैवंविशिष्टस्यानयनं भवति । इहापिहिनन्धि- शेपक प्रयुज्यतेतेननविशिष्टस्यानयनंभविष्यति । क:पुनरसीनिवृत्तपदायकः । यदापुन- रस्यायोंनिम्त्तते किस्वाभानिकीनित्तिराहोविदाचनिकी । किंचातः यदिस्वाभापिकी किन प्रयुज्यमानः करोतिमयवाचनिकी तरक्तप्यम् नम्प्रयुज्यमान पदार्थनिरर्तयतीति ।। परंतादिस्यमारिणीनिधिः ॥ ननुरोन फिनम्मयुग्यमान करोतीति । नन्मयुग्यमानः पदा मेरगति ॥ - पम् ! फीतिरीलगत् । तयया-सीमा प्रति. ॥

·भभार- सहस्राक्षखण्डनम् कोलंनिहन्ति । यद्येतसनोमाहात्म्यस्यानजातुचिद्राजानोहस्त्यश्चविन्युनत्येवराजानोमूयुः । एवंसर्हिस्वाभाविकीनिवृत्ति. ॥ न चोक्तं किनन्प्रयुज्यमान करोतीतिमनिमित्तात्प- लब्धिः । तद्यथा-समंधकारेद्रव्याणां समयस्थितानांप्रदीपनिमित्तंदर्शनंनचतेषांप्रदीपोनि- यतकोभवति । यदिपुनरयनिवृत्तपदार्थकःकिमयाह्मणशब्दः प्रयुज्यते एवंयथाविज्ञायेता- स्यपदार्थोनिवर्ततइति । नेतिद्युक्तेसंदेह स्यात् कस्यपदार्थानितंतइति । तयासदेहायं माझणशब्दःप्रयुज्यते । एवंचतत्" इत्याद्युतम् ॥ अनिवृत्तपदभारतान्तम् ॥ निवृत्तिःपदार्थोयस्येतिभूषणादिसमवन्यारयानस्यादरपिनिवृत्तिम्तिरोभायः ॥ कल्पनेऽपिसनतिरोभागातिरिक्तोऽस्सन्मते ॥ वस्तुतस्तुनतव्याख्यानभाष्यकाराभिप्रेराम् । तलीविरोधात् । "प्रतीतपदार्थकोलोकेध्वनिःशब्दउच्या" इत्यादिषुपस्पशादिस्थलां- तरेपुभायेक्तस्याव्याख्यानान् भन्यथाज्ञानपर्यायेप्पशब्दत्वमित्यापागात् भनागेऽनुपदं "मस्यार्थीनिवर्तते । अस्यपदार्थोनिवर्तते" इत्याधुन्या कतरिक्तस्यैवनिश्चयसिद्धेश्च ॥ तथाचाय भाज्याधः ॥ नार्थनिर्धारणायर्शकते-नन्विति । ब्राह्मणमावस्येति । सभाये भेदेवाननथै यस्तुविशेपानुयोगिकस्याभावस्यभेदस्यवाप्रतियोगीब्राह्मण इत्यत्रबाह्मण- शब्दार्थ स्यादतएयमिविशंकाशयः ॥ मात्रशब्देनच क्षत्रियादेब्रह्मबंधोश्चानयनं नस्या- दितिभावः ॥ नन्विशिष्टस्येति । यथाराजशब्दार्थसवद्धस्यानयनं तथाननर्थतिरोभाव- विशिष्टस्य तिरोहितब्राह्मण्यस्य क्षत्रियादेब्रह्मबंधोश्चेत्यर्थः ॥ नजर्यमेवस्पष्टयितुंपृच्छति । क.पुनरसामिति । असौ ननर्थविशिष्टप्रमितोत्तरपदार्थच्यतिरिक्त क समासार्थइत्यर्थः ॥ अभारएवननोऽर्थ.प्रसिद्धोऽतउत्तरपदार्थस्यब्राह्मण्यादेभीवस्यतदभावस्यच विरोधानगर्थ- विशिष्टउत्तरपदार्थ कस्यादितिभावः ॥ उत्तरयति-निवृत्तपदार्थकइति ॥ पस्पशाहिके "असिखशब्दस्यक पदार्थ." इत्यादिस्थलइयात्रपदार्थशब्दार्थमानेरूढ निवृत्तस्तिरोहितः पदार्थउत्तरपदयोध्योर्थीयस्मिन्सइत्यर्थः ॥ अयंभावः-शब्दाहितिरोहिताविहितेचाथै- सुल्यतयाप्रवर्तते ॥ अन्यथानलोभूयुधिष्ठिरोभूदित्यादिनन्यमद्वियेत । सर्वोत्तरपदार्था- भावेचतस्यप्राधान्यमपिनस्यात् । नमवाचकस्यविशेषणस्यात् ॥ अतोनसमासस्थलउत्तर- पदतिरोहितत्वार्थबोधकम् । तस्यतथात्वद्योतकश्चनम् ॥ इत्यननर्थविशिष्टस्यनिवृत्तपदार्थ- निर्माते निवृत्तिरेवनजइत्यास्कलति निवृत्तिश्चतिरोभावः । पूर्वतनसतितदानीमप्य- न्यत्रविद्यमानेनिवृत्तिव्यवहारात् ॥ तद्यथा-निवृत्तकृपीवलोऽयंग्राम, निवृत्तविद्योदेव- दत्तइति ॥ अयंचतिरोभागोवस्तुनानात्वनिर्वाहायभगवदिच्छाकृतोवस्तुस्वभागसिद्धएवन- माद्योत्यतेनतुपारिभापिकोवचनवलालियतइतिसाधयितुपृच्छति । यदापुनरिति । किश्व- यतिरोहितस्यवाणपवार्थस्यनञातिरोभारोद्योत्यते । अथस्थितस्यैववाह्मण्यस्यनजानियु- तिक्रियते मंत्रेणैरविपादिसामध्यस्येतिप्रश्नः ॥ किनन्प्रयुज्यमानइति । एफएवाराच्छ- न्दोदूरादूरा विपतिरोहितातिरोहित्तयोस्तुल्योब्राह्मणशब्दएवातिरोहितवाहण्य प्रक्ष्म- वर्णतिरोहितवाह्मण्यक्षत्रियादिकंच वक्ष्यति ॥ प्रकरणादिकंचततार्थतात्पर्यग्राहकम- विव्यनीतिनास्तिनोव्यापारइत्यर्थः ॥ नप्रयुज्यमान पदार्थनिवर्तयतीति । ब्राह्मणादि- पदार्थतिरोहितंगमयतीत्ययः ॥ केवलोब्राह्मणशब्दोहिप्रयुज्यमानःप्रसिद्धियशादतिरोहित- मा.प्रा.५० ·३९४ मारुतशक्तिसहितः प्राभेजनः ब्राह्मण्यकमेवप्रत्याययति । नसमभिच्याहृतस्तुतिरोहितग्राह्मण्यकम् ॥ यथाप्रतिष्ठत इत्यप्रतिष्ठतिरेषगत्यर्थकम्तथापिसकेवल प्रयुक्तोगतिविराममेवबोधयेदतः प्रस्थानवोधनाय- तन्त्रप्राब्दउपयुज्यते। तथोत्तरपदस्यतिरोहितार्थकताबोधनायनम् । केचित्तु भाप्ये शब्दस्य- पदार्थमत्ययपरतालक्षणयानित्यनजपदार्थप्रत्ययंनिवर्तयतीतिव्याचक्षते । तथाव्याख्या- नेऽपिप्रत्ययस्यैवकेवलबाह्मणादिशब्दप्रयोगेभावोनप्रयोगेचाभावोगम्यते नतुपदार्थस्येति- नन्समासेउत्तरपदार्थस्याप्रतीतिरूपस्तिरोभावएयफलति ॥ यदिचसर्वथोत्तरपदस्यार्थ- प्रत्ययननिवर्तयेत्तदास्वयमपिकस्यविशेषणंसात् । अब्राह्मणोऽपटइत्यादौचाविशेषोऽर्थ- स्यस्यादतस्तिरोहितार्थपरतवयुक्ता ॥ ननुशब्दाआपिभूतार्थमेवस्वभावाद्बोधयंति । केवल- ब्राह्मणशब्दप्रयोगेप्रकटब्राह्मण्याएवार्थोगम्यते; अत.स्वभावसिद्धामाविर्भूतार्थपरतामुत्तर- पदस्यननिवर्तयेदित्याशंकांदृष्टांतेनपरिहरति-कीलप्रतिकोलवदिति । एकस्मिन्नेवकाटे । पूर्वकोलविशेषवैशिष्टयेसत्यपितबाहन्यमान प्रतिकील पूरैफीलमुत्सायस्ववैशिष्ट्यंयथातत्र प्रत्याययतितथाचकेवलब्राह्मणादिशब्दानामाविर्भूतार्थपरत्वेपितेपुसबध्यमानोनप्रादुर्भावां- बामपहृत्यस्वार्थतिरोभाग्वैशिष्ट्यंतदर्थेप्रत्याययति ॥ कारस्थानमुत्तरपदार्थः पूर्वकीलस्था- नआविर्भावः प्रतिकोलस्थानतिरोभावइतिमायः ॥ अथपदार्थनिवर्तयतीत्यस्य तिरोहितं योधयतीत्यर्थमयुक्षा पदार्थमेवतिरोभावयतीति विपरीतार्थचगृहीत्वाशंकते-ययेतदिति । नकारप्रयोगेणैवशत्रुयलतिरोभावसभवात् किंव्यव्ययपरिश्रमसाध्ययासेनयेतिभावः । नन्समासस्थलेनजोद्योतकतैवेतिस्पष्टयिनुमेतत्प्रश्नोपन्यासः ॥ तदेवस्पष्टयन्समाधत्ते- एवंतीति । स्वाभाविकीनिवृत्तिः । तत्रतत्रतत्तत्तिरोभागोभगवत्क्रीडेच्छाकृतवस्तूनांस्त्र- भावहेतुकः । यथाक्षनियादीग्रामण्यादितिरोभायाक्षत्रियादिवस्तुस्वभागत्पतितादौतत्ति- रोभावश्चपातकादितिवस्तुस्वभारादितिभावः ॥ ननिमित्तातूपलब्धिः ॥ शब्दानातिरोहि- तातिरोहितार्थयोरुभयत्रप्रवृत्तावपितिरोहितवाह्मणाद्यर्थकोऽयंब्राह्मणादिशब्दइत्युपलब्धि- निर्णयोनभाजन्यतइत्यर्थः ॥ तिरोहितश्चपदार्थोन्धकारगतद्व्यनद्वस्तुत सन्नप्यनुभवा- गोचरोभवति । प्रदीपश्चयथातद्रव्यंयथास्थितमेवदर्शयति । तथानापिशब्दद्वारासबद्ध- तिरोभानविशिष्टतदर्थस्वरूपं यथास्थितमेवशन्दिज्ञानेविषयीकारयतीतितद्यथासमंधकार इत्यादिग्रंथस्याशयः ॥ एतेन "तत्तदर्थका शब्दाभिन्नाएवनम्समभिव्याहारेतुतदर्थकोय- मितिज्ञायते इदमेवननोद्योतक्त्वननिमित्तातूपलब्धिरिति भाप्यस्यतरसमभिन्याहारे मुख्यालयाकोनापं किंतुमारोपितदर्यकोपमित्युपलब्धिनिर्णयइत्यर्थः "इत्यादिविवरण प्रत्युक्तम् ; एकस्यापिग्राह्मणादिशब्दसनानात्वकल्पनेवृथागौरयात् नयाह्मणइत्यादिविग्रह- पास्येतस्यमुपयमाह्मणाद्यर्थतयासमामविग्रहवाश्ययोस्तुल्यार्थताभंगप्रसंगाच निघतदापि मम्समभिन्याहारादारोपितार्थ सहतियाच्यं प्रथमतः पदपदार्थज्ञानेननोनेनपदेनसपंध इनियोधस्यपश्चादुदयात् । गनासहोचारणमात्रेणारोपितार्थतालामेनग्राहाणोमूर्सइत्यादार- पितदर्धक सस्यात् ।। मन्मतेत्याविभूतार्पयोधेपिनमापीरप्रतिकीरन्यायेनविग्रहवाश्येप्या- विर्भाशंशस्योद्वापदशिनुन्याधण ॥ यदिनुनामस्पयारणातानिसकोचासतग्रार्य। पुयनतरराष्दम्यामिहाशक्तिः । यस्तुमस्तुमसयांगाचशातिन्यायेनसांसपेशदा ·सहनाक्षसण्डनम् ३९५ नामप्रसिद्धासाऽतः क्षत्रियादिपुप्राह्मणादिशब्दामप्रसिदिशक्तिका गगाधोत्यंतहरयुच्येत सदातिरोहितग्रामण्याद्यर्थकानइतिमन्मतएवप्रवेशः ॥ एवमन्यदप्यूयम् ॥ यदिपुनरिति । अयोधनायरहिःशब्दःप्रयुज्यते सचेतिरोहितः किमधमसौग्राह्मणादिशब्दःप्रयुज्यत- इत्यर्थः ॥ एवंयथेति । अस्यपदस्याभिधेयंतिरोहितमितियथाविज्ञायेतातम्निरोभारविषय- मदर्शनार्थतत्प्रयोगः ॥ फेवलेनभिप्रयुक्ते सतितततिरोभारस्ययोधेपिकस्यपदस्यामिधेयं तिरोहितमितिनिर्णयोनस्यात् केवलादाह्मणादिशब्दायतिरोहितब्राह्मण्यादिरोंन निर्णी- येत; अतोऽसंदेहेनतिरोहितवाहाण्यइत्याद्यर्थयोधनार्थनविशिष्टोग्राह्मणादिशब्द प्रयुज्यते एवंचैतत् एवमेवैतदित्यर्थः । एवंच ननर्थतिरोभावविशिष्टयाह्मणस्वयोधादुत्तरपदार्थप्राधा- न्येपियाहाणमावस्यानयनंनप्रामोति माविहितमाह्मण्यकस्य प्यावर्तनायैपनप्रयोगादिति भाषः । तस्मादयाह्मणइत्यादौतिरोहितोमाह्मणइत्याविरर्थः ॥ अतएवपूयाह्मणतया परहियमाणेपिसुरापानादिनापतितपश्चादब्राह्मणइति व्यवहारः ब्राह्मण्याख्यदेवताया- स्तनतिरोधानात् ॥ भारोपवादिनापिकिंवाह्मण्यंतत्रतिरोहितमित्यवश्यवक्तव्यम् । सतित- स्मिन्नारोपायोगात् ।। तयासतितेनयनिर्धाहे कृतमधिकयाऽऽरोपितत्वकल्पनया ॥ क्षत्रि- यादिशरीरेचनाहाण्यदेवतातिराभा.स्वाभाविकइतितापितथाप्रयोगः ॥ भवएवयत्रवि- श्वामिनपभदेवपुरादिशरीरकारणविशेषवशात्तस्था आविर्भावस्तववाह्मणोयमित्येपन्यय- हारो नत्वब्राह्मणोयमिति तिरोभायेसत्येयनश्प्रयोक्तं शक्यत्वात् ॥ आधुनिकेप्वपि क्षत्रियादिपुयन्त्रदीक्षाकालापच्छेदेनतदाविर्भावस्तन "दीक्षितोयंग्रामण" इत्येवावादि- मिःप्रयुज्यते नवव्राह्मणइति ॥ भतएवव्रतस्थक्षत्रपिवधेब्रह्महत्याप्रायश्चित्तंस्मरंतियाज्ञ- वस्त्यादयः ॥ भवोदीक्षातिरिककाले तेपुप्रयुज्यमानाबाह्मणपदस्यापितिरोहितोब्राह्मण इत्यर्थः ॥ भारोपवादिनापिदीक्षाकालेतदापि यस्ततएव पूर्वतत्तिरोभावश्चवक्तव्यएवेति लाघगन्मन्मतमेवादियताम् ॥ ब्राह्मणक्षनियादीनां भगन्मुखाद्यययवसभवब्रह्मक्षत्रादि- पवाच्यदेवताविशेषरूपत्वम् “ब्रह्मणेब्राह्मणमालभेतक्षत्रायराजन्य" मित्याद्यनेकश्रुति- सिद्वंद्वितीयस्कंधे (अ० १ ० ३७) ब्रह्माननक्षत्रभुजोमहात्म्येत्यत्रसुबोधिन्यांश्री- मदाचार्यचरणैरवतारवादावल्यांबाह्मणत्यादिदेवतागदेदशमेश्रीपुरुषोत्तमचरणैश्चपुरतरप्र- माणयुक्तिपुरःसरनितिमितिततोऽवधेयम् ॥ ननुरादाविर्भावकगर्भाधानादिसंस्कारशालिनि कुलशुद्धसर्वथातत्तिरोधायकसुरापानादिरहितेपितपःश्रुताद्यनुपलंभादब्राह्मणोयमिविप्रयु- ज्यते । नहितत्रतत्तिरोभार.शस्यपचनः सन्नापितिरोभागांगीकारेब्राह्मणपदार्थस्यैानुपलं- भःप्रसज्येत अतोऽतिरोभावेपिकतनतथाप्रयोगइतिचेदेकदेशतिरोभागादितिजानीहि ॥ तथाहि यत्रमपूर्णस्तदाविर्भावस्तवाशेषतद्गुणानुभवः ॥ शाविर्भानतारतम्याचगुणता- रतम्य ॥ मतोशेषगुणसमुदायशक्तोब्रामणशब्द.स्वशक्यसमुदायैकदेशेपिवर्तते पूर्वेपंचालाउत्तरकोसलाइत्यादीपांचालादिशब्दव भतोगुणसमुदायैकदेशस्ययस्य- यत्रतिरोभारम्तन्नतत्तिरोभापमादायैावाह्मणादिप्रयोगोऽतोनास्मरसंमतननर्थव्यभिचारः॥ एतदेवतत्रैवसूत्रेमान्यकृताऽऽनुपदम् "भयनासर्वएतेशब्दागुणसमुदायेपुवर्तन्ते" इत्यादिनास्पष्टीकृतम् यद्यपिशरीरेतत्तद्देवतासन्निधानमेवमाह्मणादिशब्दप्रवृत्ति- । ॥ ॥

·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः निमित्त तथापिसबिधानस्याप्रत्यक्षत्वात्तत्कार्यतपःश्रुतादिगुणैरेवानुमेयत्वात्सन्निधान- तारतम्यस्यापिगुणतारतम्यानुमेयत्वाचगुणसमुदायेषुवर्ततइत्युक्तम् ॥ अतस्तिष्ठन्मूत्र- णाद्यनाचारवतिशुच्याचारतारूपस्यशक्यैकदेशस्यतिरोभावबोधकस्तथाप्रयोगोनतुलाक्ष- णिकः ॥ अतएवतन्त्र "एवमयंसमुदायब्राह्मणशब्दःप्रवृत्तोऽवययेष्वपिवर्तते । जातिहीने गुणहीनेच । गुणहीनेतावत् । अब्राह्मणोऽयम् यस्तिष्ठन्मूत्रयति । अवाह्मणोऽयं यस्तिष्ठन् भक्षयति । जातिहीनेसदेहादुरुपदेशाचब्राह्मणशब्दोवर्तते" इत्याद्युदाहृतम् ॥ भत्रकैय- टोपि "सर्वइति । तत्रयस्यैवगुणवस्वाभाविक्रीनिवृत्तिस्तस्यैचासौननायोत्यते। भव- शिष्टानांतुगुणानामात्सद्भावोगम्यते । गुणशब्देनचात्रधर्ममानंपराश्रयमुच्यते ॥ यस्तिष्ठ- निति । तपश्रुतयोरभावानिंदयात्राब्राह्मणशब्दप्रयोगस्तनजातिमात्रेऽवयवेसमुदायरूपा- रोपाब्राह्मणशब्दप्रयोगोनत्रातुस्याभाविकीतपाश्रुत्तनिवृत्तिोत्यते । नचमिन्नविषयत्वं पूर्वपदोत्तरपदयोराशंकनीयम् । द्वयोरपिसमुदायविषयत्वात्तदेकदेशनिवृत्तिसद्भावप्रति. पादनद्वारेणे" त्याद्याह ॥ भारोपानहेतुलक्षणयैवनिर्वाहादेतलाप्यंनात्यंतमुपयुज्येत ॥ उत्तरपदार्थैकदेशतिरोभावपिनन्प्रयोगस्यभाप्यकृतास्वीकारात्स्वान्वयितावच्छेदवेत्यादिनि- यमस्यव्यभिचारः सुतरामापन्नः । तादृशेसर्वथाब्राह्मण्याभावस्थाशक्यवचनत्वात् ॥ कचि- चारोपितत्वमेवनजर्थमूरीकुर्वति ॥ अपरेपुनरन्योन्याभावात्यंताभावभेदभिन्नमभानं ॥ तवनाद्यः भाप्याक्षरालभ्यस्यात् ॥ भाष्ये तुन विशिष्टस्यनिवृत्तपदार्थकत्वस्थापनानिवृत्ति- रेवननर्थः सिध्यति ॥ आरोपस्तुननिवृत्तिपदस्यार्थः । भारोपितमितिवक्तव्येमाणपके सिंहगंनिवृत्तम् शुक्तौरजत निवृत्तम् शक्यतावच्छेदकनिवृत्तिलक्षणेत्यायभिलापसापा- तात् ॥ किंचतहादिनाविवरणवा "लक्षणाप्यस्मन्नयेइयमेवयत् भारोपितप्रवृत्तिनिमित. कस्ययोधः तत्रनन्समभिव्याहारेनिवृत्तमुख्यवादण्यकोबाह्मणशब्दार्थइतियुद्धारोपित. तत्कार्यकत्वंफलतीतियोध्यम्" इत्युच्यते ॥ तथासतिभाप्यएवतयास्पटंकुतोनवूयात. ।। किंच नविनापिसिहोमाणकइत्यादाविरवलनालणादिशब्देभ्योप्यारोपितवादण्यइ. त्यादियोधस्यप्रकरणादिनासुखेनसभवात्तद्योतनाथनमोऽनुपयोगाजगतिनम्प्रयोगएवोच्छि घेत ॥ लाक्षणिकप्रयोगेन्छायामसिंहमध्यापयाऽगंगायाधोपदत्यादिमयोगश्चापयेत ॥ पपमन्यदप्यूह्यम् ॥ तत्रैगने "जातिहीनेसदेहादुरपदेशाग्राह्मणवान्दोवर्तते" इत्यादि- भाप्यपालोचनेनुन प्रयोगात्मशुच्याचारतादिसमानधर्मदर्शनाद्रमजनकदुरपदेशाद्वाभ- मादप्रामणभारोपितस्यमाह्मण्यत्सनिवृत्तीसत्यामेवतद्वोधनापप्रत्युतनप्रयोगानतुनयिशि- प्रयोगकालेतयारोपप्रनीतगधोपीत्येसिम्पति ॥ भधैर्दिनिवृतिपदसभ्यत्यादि सीयः पक्षोस्चिनिनीयम् मभारस्योत्तरपदाविशेषणतपाययेऽप्राझणमित्यादौमागुक्त- दिशामाह्मणमायस्यानपगं प्रमध्येत ॥ नमोऽनधरत्येयादाणामाणशब्दयोः पीय. साधारपानारामास्वमितिपया सम्यने सपा विदोषणतयामयेऽपिभेदयामारण- हरयाधापयांपतरस्यात् ॥ विन्यतयाऽन्यत्तरपदाप्राधान्यनस्यात् । पयाचप्रा. भान्यनिरोपः ॥ मपाः हेमन्त इत्यादीच हमलादिगरिंगरचनेप्रमरपेयाताम् ॥ नानूया. जनियमानुपामगारदाम्मसमापन चात् भेदान्याजशादायसमनियोगिताभयपार ॥

·३२७ सहस्राक्षखण्डनम् भनेकमित्यरचनंचनोपपद्येत एकभिवापत्यायोगात् ॥ साधितत्येतदुत्तरपदार्थना. धान्यात्तत्रैवभाष्ये ॥ भत्भवसिभयुवां भवधइत्यादीचपुरपश्चगव्यवरथानस्यात् ॥ पूर्य- पदार्थप्राधान्येचाव्ययत्वमापयेत ॥ तुल्यार्थतयाव्ययीभाऐयाऽनेनयाध्येतेत्यमक्षिकमि- साद्यसिद्धिः । निर्मक्षिकमित्यादायव्ययीभारत्यारकासात् ॥ एतेन विशेषणविदोप्योया न्यायास्यवधार्यतामितिनिरम्तम् । विशेषतस्तदूषणंचविवरणमंजूपादितोऽवसेयम् भयः पक्षद्वयापेक्षयातिरोभागेनमइत्येवरम्यम् ॥ भभावधीस्तुलाक्किानांतत्याज्ञानमूलिका । यस्तुतः सर्वेपामभागानांतिरोभावानतिरिपत्वात् ॥ भतस्तादात्म्यतिरोभावभेदव्यवहारः संसर्गतिरोभावेऽस्यताभारव्यवहारो लौकिकानामितिविवेकः ॥ घटोनास्त्यब्राह्मणइत्या. दावारोपयोधस्तुसर्वानुभयविरन्द्वः ॥ अत्यंतासदृशे तदारोपासंभवेन तनमआरोपार्थ. कत्यासंभाघटः पटइतिनोपपद्येत ॥ तादशेप्यारोपसांगीकारे तु लोप्टेप्यग्राह्मणशब्दः प्रयुज्यतेतिसुदनपुंसकस्येत्यादिसूनभाग्यव्याकोपः ॥ तिरोभावस्यैवलौकिकैरभावत्वेन- ग्रहणात् "प्रतियोग्यभाषी समानयोगक्षेमा"विति तांनिकोक्तीलोघट इत्यग्रनीलप- दार्थस्य तादात्म्येनघटेभानादनीलोघट इत्यन्नघटेतादात्म्यसबंधापच्छिमनीलतिरोभावभा. नमनुभवसिद्धमारोपवादेनसंगच्छेत ॥ नेदरजतमिदंरजतमितिज्ञानयोस्तुल्यविषयकत- याऽविरोधात्परस्परप्रतिबंधात्वमपिनघटेतेतिदिक् ॥ नोद्योतकरययाचकत्ययोरन्यत- रपरिग्रहेतुनाम्माकंनिर्वधः ॥ वाचकत्यपक्षेप्युक्तादिग्रंथस्यकश्चिद्योज्यमागत्वात् ॥ एपंचा. व्ययीभायेपूर्वपदार्थप्राधान्यानगर्थतिरोभावस्यविशेष्यराया भानम् ॥ अमक्षिकमहिममि- त्यादौमक्षिकाणामत्रतिरोभागोहिमस्यसर्वथातिरोभावइत्यादिवोधः ॥ अन्यत्रोपलंभेपि स्थलविशेपेतिरोभावोऽर्थाभारः । लौकिकप्रत्यक्षानहतासाधकतिरोभावोत्ययः । कालवि- शेपमात्रोपलभ्यस्तिरोभागोऽसप्रतिशब्दार्थहत्याचूह्यम् ॥ नसूत्रविहितसमासरतूत्तरप- दार्थप्रधानएव एतत्तदोरित्यत्रानन्समासग्रहणाज्ज्ञापकात् । असतिबाधकेप्रमाणानांसा- मान्येपक्षपातौचित्यान्तेनानेपोददात्यसः शिवइत्यादौचस्मायादिरूपंतत् ॥ ग्रोधस्तुति- रोहितवत्ववानित्यादिः । एपकिंपचोनददातितिरोहितकैम्पच्यस्तुददातीत्यादिवोधेबाधका- भागान् ॥ अनेकमन्यपदार्थइत्यवानेतिरोहितमेकमित्यर्थः ॥ एकरतिरोभाववदितिन- अर्थविशेप्यकोबोधस्तुपाश्चात्योमानस. ॥ उत्तरपदार्थप्राधान्यादेकवचनम् ॥ द्वयोबहुपुच तिरोहितकरूपत्वमस्त्येव ॥ द्वयोनिर्देशेबहुनांव निर्देशेद्वयोश्वसमासाभागपत्तेरनुगतेन- तिरोहितैकत्येनरूपेणनिर्देशः। एतेन "अनेकस्तिष्ठति" सर्वनामकार्यम् ।असर्वस्मा इसादी इति नसूत्रेमाप्येप्रयोग "सेव्यतेनेकयासन्नतापांगये"त्यादयोमाघादिप्रयोगाश्वस- माहिताः ॥ चिदनेकतिष्टतीतिपाठः ॥ पतत्यने फेजलधेरिवोर्मयइत्यादौत्वेकदोपाबहुत्वं ॥ अथवाऽनेकशब्देनारत्येक सख्याविशेषोऽनेतिबहुव्रीहिः ॥ तिरोहितकसख्याकमित्यर्थ. ॥ तेनानेकमनेकयेत्यादायेकवचनंसुधितियोपयेत्यादिविशेष्यानुरोधहेतुकं कचिजात्यभिप्राय-- मौत्सर्गिकंवा ॥ भनेक स्तरातीत्यादीजनइत्यादिःशेषः ॥ अनेकोमनाइतिमंजूपाहतानसावेव भाति ॥ भनेरेइत्यादौतुसण्येयाच्येकशब्दैकशेषस्ततोनम् अतोनसर्वनामकार्यानुप- पत्तिः ॥ मतिव्यक्तिस्थिताप्येकसख्यायथानानुभूयतेतथासमुद्रतरंगततिबस्पतीत्यति- ·॥ मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः पाहुल्यबोधयितुंतथाप्रयोगः ॥ एवंचनसूत्रविहितसमासेतूतरपदार्थस्यैवप्राधान्यस्वी- क्रियतइतिनभाव्यविरोधः ॥ अस्मिन्समासेनस्द्योतकएव भाज्यानुरोधात् ॥ समासां- तरेवनियम. ॥ इत्यचारपहिमत. अघट पटइत्यादीतिरोहितवर्षाऽभिन्नम्तिरोहिपघटभिन्न इत्यादिर्योधः । वर्षालतिरोभाववानित्यादिस्त्वार्थीमानसोचोधः ॥ अघटभूरालमित्यादौ तिरोहितघटकमित्यादि स. 1 घटतिरोभानवदितितुफलितं । शब्दमहिम्नाऽऽरोपस्यतमा प्रतीतेरारोपिराघटकमित्यादिस्तुनार्थः ॥ केचिद्रमाचत्रवटादागारोपितेतलिपधार्थमेव तथाकथनव्यवहारात् । एवमघट.पटइत्यादावप्यूह्यम् ॥ व्यासस्थलेतुनलर्थस्यविशेष्यता विशेषणवायायथासमयं द्रष्टव्यातेनभूतलेनघटइत्यादौतात्पर्यविशेपरूपकारणवशायथायथं- सबंधविशेषावच्छिन्नघटनिरूपिताधिकरणतातिरोभारइतिवा । संबंधविशेपावच्छिन्नभूतल- निरूपिताधेयतातिरोभाववान घटइतिवावोधः ॥ पदो नघटइत्यादीचतिरोहितघटाभिन्न- इत्यादिरेवशाब्दः । घटत्यतिरोभाववानित्यादिस्तुपाश्चात्यः । तेनघटादिपदात्प्रथमायानानु पपत्तिः चैत्रस्यनधनमित्यादौचैत्रस्वररतिरोभावबद्धनमित्यादिघेटोनास्तित्वनपचसीत्यादौ घटकर्तृकसत्तातिरोहितात्वत्कर्तृकपचनक्रियातिरोहितेत्यादिश्वयथायथंयोधः । तादृशस्पले. नन क्रिययाऽन्ययात् ॥ येपामभाववादस्तपामप्यत्यंताभावान्योन्याभावावेवनार्थोनत्य- परौ ॥ तेनाभावस्वनशक्यतापच्छेदकं कितूतान्यतरत्वमितिगौरयं । मन्मतेतुतिरोभावत्य- मेवतदितिलाघवं ॥ तमासमस्तस्थलेयत्रतादात्म्येतरसवधतिरोभावस्तन्त्रात्यन्ताभावइति यत्रचतादात्म्यतिरोभारस्तत्रान्योन्याभावइतितेषांप्रत्ययइविविवेकः । सबंधतिरोधाने चकचित्तत्प्रतियोगिनोऽपितिरोभार.फलति । घटोनास्तीत्यत्रघटसत्तातिरोभावबोधेतत्सम- नियततयाघटतिरोभावबोधस्मार्थिकत्वात् ॥ भनासमस्तस्थलेऽत्यंताभावरूप सतिइत्त- धात्वर्थक्रियायामेवान्वेति नतु तिर्थकर्तृत्वादौ ॥ अतएव "असमस्तनमात्यंताभाव- विशेष्यरुयोधेतिसमभिव्याहतधानुजन्योपस्थितेहेतुत्वम्" इतिमंजूषायांस्थित ॥ अत एयचत्वंनासिघटोनस्तइत्यादौपुरपपचननियम । त्वतिरोभावोस्तीत्यादिबोधेसनस्यात् । तस्माद्धात्वर्थसत्तायाएवतत्रतिरोभाव.तेनतिरोहितसत्ताश्रयस्त्वं तिरोहितात्वकर्तृकासत्ते. विवाएवमादियथायथं बोध घटोनास्तीत्यादौतात्पर्यरूपकारणविशेषयशात्कदाचिभूतले तिरोहितापटसत्तेतिकदाचिद्धटेभूतलाधिकरणकसत्तातिरोहितेतिचयोधइत्यापूधम् । भूत- लवृत्तिघंटाभारइत्याधगीकारेवधिकरणकारकंदुर्घट । कर्तृकर्मान्यतरद्वाराक्रियान्वयेतस्य- साधुतयाऽभावेतस्यान्वयदौर्टभ्यादितिदिक् ॥ तस्मात्तिदंतसमभिन्याहृतनप्रोत्यंताभार- तयाप्रसिद्धतिरोभावएवार्थ । भयमेवप्रसज्यप्रतिषेधइतित्यपदिश्यते ॥ प्रसज्यविधायविहि- सस्यप्रतिषेधइतितदर्थ ॥ नसूत्रेभाग्येनुप्रसज्यप्रियागुणोतत पवानिवृत्तिंकरोतीत्युक्त । तेनगुणामावबोधेपिप्रसज्यप्रतिपेपइतिरभ्यतेइत्यन्यायिस्तर. ॥ तेनप्रसज्यप्रतिषेधोसी- श्यियासहयन नित्यक्रियाशब्दगुणस्याप्युपरक्षकंवदति ॥ घट पटोनेत्यादौत्वन्योन्या- भावतयाप्रसिद्धतिरोभागोनमोर्थ ॥ तिरोहितपटाभिगोपटइत्यादिलनयोधः । स्वसम- भिन्याहतपदार्थतिरोहितत्वद्योतमनननम् ॥ एवचननामणरेतरसगुतमित्यादीतिरोहित- माक्षणामिरित्ययात्समानविमनिरत्वम् ॥ यापप्रभेदोगगर्थतनमतियोगिणसधेन ·सहस्राक्षखण्डनम् पटस्यान्चयइत्यादिमतं ॥ सबभेदाध्यभेदप्रतियोगिनो:समानविभक्तियत्यमसंभवि ।। एवंभेदयानगर्थहतिमतेपियोध्यम् ॥ घटादिसपटइतिवदयारपटइतिप्रयोगाऽऽपत्यादि- फमपितमोयम् ॥ तिरोहितपटाभिन्नइत्यादियोधादेवसमासयाफ्ययोस्तुल्यार्थकायमुप- पन्नम् ॥ भगाह्मणोयमपटोघटइत्यादीतर्थवयोधात् । येननाप्राप्तइत्यादौनकद्वयस्यमपृतार्थ- पार्यद्योतकरविश्यम् । तिरोभावस्यतिरोभारआविर्भावत्वरूपएक्सचप्राप्तादिपदमानो- पयापिलभ्यस्तथापिनाप्राप्तइत्यादिकथनंव्यर्थगारवमापद्यमानसत् सहायएवपर्ययस्यति ।। एतदेवामित्य (भ० ५ पा० २ सू० २७) "बिनभ्या" मितिसूत्रभाष्ये "द्वाप्रतिपे- धौप्रकृतगर्थंगमयतः" इत्युक्तम् ॥ (स्क० २ म० २ लो० ५) चीराणिकिंपथिनसंति दिशंतिमिक्षांने गंधिपाइलादौतुकासहकारात्मकृतार्थदाययोधः । काको स्वाधिकरण- शब्दार्थगततिरोभारद्योतकतयातनापिनद्वयप्रयोगतौल्यात् ॥ काकास्तथात्वादेवल्वागुहा इत्यानरद्धा इत्यर्थयोधः एवमन्यदपितत्रतास्वयमृह्यम् । यच्चारोपंननयंसाधयितु "प्रति- योग्यारोपस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां स्पाटमेगभारज्ञानेकारणतोक्ता । एतदेवाभिप्रेत्यारोपितरज- तत्वायामेवशुक्तानेदरजतमितिप्रतीतिरितिलीलावत्युपायेउक्त मितिवदति तन्न ॥ रजतारो- पानसरेनेदमित्यप्रयोगेणारोपापगमोत्तरमेवतथाप्रयोगेणचप्रत्युतारोपस्याऽनमर्थतायासत:- सिद्धेः॥ किंचतामते "लसदेहइत्यादीचारोपित सदेहइतियोधः भेदसबंधनारोपितत्वज्ञा- नायतदत्यंतामारप्रनीति" रितिक्केश.॥ममतुतिरोहित सदेहइतिबोध.। सदेहइतिरोभाय- इत्यार्थम् ॥ एवंपटोनवटइत्यादिव्यस्तस्थलेपितेपामेखलेश ॥ स्वीकृतश्वसमंजूपायाम् ॥ "घट भेदवोधस्मार्थः । तत्समनियतत्वात ॥ घटत्वाभावबोधोपितत्रार्थ." इति ॥ ममतूतदि- शानदेशलेशोपि ॥ तस्माचिरोभारस्यैवनशब्दप्रयोगकारणत्वादोद्धरपितदातिरोभाव विषयस्यैवप्रतीतेस्तिरोहितत्वमेवनभइतियुक्तम् इत्यंचयत्रवादात्म्यतिरोभावस्तत्रतिरो- हिनत्वनामार्थगतं । यग्रससर्गतिरोभारस्तप्रक्रियागुणगरांतदितिव्यवस्था ॥ युक्तंचैतत् ।। भन्यथा "नकलंजंभक्षये" दित्यादिनोपपद्यत । यदि फलंजभक्षणाभावः प्रेरणाविषय इतियोधः स्वीक्रियेततदाप्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकरयन्युत्पत्तिर्भज्येत । तम्मा- सच्यानांततारोपितरलंजमक्षणमिववस्तुतस्तिरोहितकलंजभक्षणप्रेरणाविषयइतिबोधः ॥ मीमांसकरीत्याविचारेनुतिडदार्थक्रियायामेवग्यस्तस्थटेनमोऽन्वयइत्ययं ननियमः । तेनराग- प्रासंभक्षणमन्धतत्प्रतिपेधोविधीयते । प्रतिपेधश्चतिरोभार ॥ एवंच "नफलंजभक्षये- बलशुननरांजन" मित्यनारभ्याधीतवाक्ये तत्तद्भक्षणतिरोभावोविधीयतइतिपूर्वतग्रेपठ- स्पद्वितीयेपादे (सु. १९) "प्रतिषेधेषकर्मत्या" दित्यादिद्विसूत्रेपंचमाधिकरणेपूर्व- सूनेणाभक्षणविधानपूर्वपक्षीकृत्य (सूत्र २०) "शास्त्राणांत्वर्थववेने" त्यादिद्वितीय- सूत्रेसिद्धातितम् ॥ एवसति तिरोहिताभारनेतिवातनबोधोस्तु । तयापिनास्तिरोभावार्थ- करवमक्षतं । तिरोभारार्यक्त्वेसत्येवलोकेनन्अयोग. सूपपाद: । तत्समभिव्याहतपदार्थ- स्यसत्वेनप्रतिपेधस्यनिर्विपयत्यानापानात् । तिरोभायबोधनायनप्रयोगस्य सार्थक्याच ।। मतांतरेतुसदुरपपाव. सत्सु अभारस्यारोपितत्वस्यचासभयात् । असत्सुनप्रवृत्तीतदर्थस्य निम्पियत्यापाताय ॥ अतएवोक्तमभियुक्त-सताचननिषेधोस्तिसोसत्सुचनविद्यते ।

·४०० मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः जगत्यनेनन्यायेन ननर्थः प्रलयंगतः ॥ इति अतएव काणादसूत्रेपिनवमाध्याये (मा सू० १०) नास्तिवटोगेहइतिसतोघटस्य गेहसंसर्गप्रतिषेध" इतिसूत्रेसतएवसंसर्ग- प्रतिपेधउक्तः ॥ अग्नेच (सू०१२) "तथाद्गन्यांतरेपुप्रत्यक्षम्" इत्यादिसूनचतुष्टयेन युक्तानां युजानानां चयोगिनांसार्यस्यसिद्धये क्रमेणध्याननिरपेक्षतत्सापेक्षंचातीतानागतादि- सर्वव्यप्रत्यक्षसर्वगुणप्रत्यक्षंचासंदिग्धमेवदर्शितमतस्तत्राहिकेप्रागुक्त कार्याणामसत्त्वं केवल- लौकिकदृष्ट्यैवेतिबलादापतत्यतत्तत्रापितिरोभावएक्नअर्थः स्वतः फलति ॥ नचवर्तमानमा प्रदन्यादिगतंतेषांतदितिवाच्यम् ॥ सार्वइयभंगप्रसंगात् । लोकाप्रसिद्ध चिरंतनातीतवृत्तांत- कथनस्यभाविवृत्तांतकथनस्यचयथार्थस्य तत्कर्तृकस्यानुपपादापाताच ।। वैयासदर्शनानुगा- नामोपनिषदानामस्माकं कथंचित्तद्विरोधोप्यकिंचित्करएव । तिरोभावस्यैवननर्थतामभि प्रेत्य हरिणाप्युक्तं-तिरोभावाभ्युपगमेभावानांसैवनास्तिता लब्धमेतिरोभावेनश्यतीतिप्र. तीयतइति भूषणकृताऽपिसुवर्थनिर्णयेऽतीतानागतकर्मणां धात्वर्थफलाश्रयत्वंसत्कार्य- वादात्साधयितुमिदमुदाहारि ॥ सत्कार्यवादश्चवाक्यपदीयेऽनेकत्रस्फुटः सिध्यति । एतेनापिनन्सूत्रमाप्येनिवृत्तिपदं प्रागुक्तार्थकं नत्वभावार्थकमारोपार्थकंयेतिसिद्धम् । तत्सा- दृश्यमभावश्चतदन्यत्वंतदल्पता भप्राशस्त्यंविरोधश्चननीः पदप्रकीर्तिताइत्यभियुक्तोक्तौ तुच्युत्पादनार्थस्तिरोभावस्यैवप्रपंचः । तथाहि अत्यतामागोभेदश्चतिरोभावएवेत्युक्तंपाक तद्वसभूयोधर्माविर्भावसति तादात्म्यतिरोभावः सादृश्यम् ॥ घटरासभयोः सादृश्या- व्यहारात्सत्यंतम् । घटोघटइवेत्यव्यवहाराद्विशेष्यदल ॥ नसमभिव्याहृतपदार्थगत- बाहुल्यरूपैकदेशतिरोभागोऽल्पत्वम् । तद्गतोत्कर्षरूपैकदेशतिरोभावोऽप्राशस्त्यम् ॥ एकदेवानिवृत्तावपिनमप्रयोगोनत्रसूत्रेभाप्ये "अम्राह्मणोऽयं यस्तिष्ठन्मूत्रयति भन्नाह्मणोयं यस्तिष्ठन्भक्षयति" इत्यादिनास्पष्टएवनिर्दिष्टः ॥ नियततदवृत्तिताकधर्माविर्भावसमाना धिकरणस्तादात्म्यतिरोभागोविरोधइतिसंक्षेपः ॥ एतेनसादृश्यादीनांपण्णामार्थिकार्थत्वगे- वेतिवदंतोमंजूपादयः प्रत्युक्ताः ॥ तथाचसामान्यविशेषभावाद्भेदः सादृश्यंविरोधइतिनि- धान्योन्याभानरूपः अत्यंताभानोल्पत्वमप्राशस्त्यंचेतिनिधात्यंताभावरूपश्चतिरोभावए- चननर्थ इतिरमणीयम् ॥ यद्यप्यत्रनगर्थविषयेवहुतरंवक्तव्यशक्यरचनंच तथाप्यत्यंतवि- नरभियाविरम्यते ॥ प्रसकानुप्रसत्त्याचेहकिंचिगौरवसंपन्नमेय । तथापिसिद्धांतअंधेपु- वैशयेनननर्थनिर्णयस्यवाप्यनुपरंभात्तनिर्णयार्थमन्त्रकृतंतद्गुणैकलुब्धैः सुधीभिः शंस्यते ॥ एवंचस्वान्ययितारच्छेदवेत्यादिकथनम्यचारसरः ॥ यदितुततग्राभावपदंतिरोभावविशेषप- रगूरी क्रियेततदायन्नतादशव्युत्पत्तिसंगतिम्नत्रसासंगच्छतां नाम नतननः फोपिविद्वेपः ॥ तथाचास्थूलादियाश्येपु हायवारपर्युदासादरकार्यदशाया प्रतीयमानस्थौल्याकधर्मक- कार्यप्रतियोगिफोमेदोयाणिसर्यधर्माश्रयेकारणत्यनिर्गहायास्तांनाम ॥ भचक्षुष्कमित्यादि- प्रापपाटादहुग्रीहादरेनु बीजेत रुगतच्छायामीरभादीनामिवकार्यधागांस्थौल्यादीनांसर्य। कारणेब्रह्मणितिरोभारः सिध्यनीति प्राकृतप्रपंघलक्षण्यमेवसाइदावाश्येपुतस्ययोध्यते नतु- निर्षिशेपत्वं । पापाणदौगधादितिरोभायेपिनिर्गधतायाम्नप्राशययचनत्यानितिदिक् ॥ एवंसतिसम्मासिपेधगायेचित्युपमहारोप्ययुक्तः ॥ प्रदर्तिसन्यायस्यामार्यनिकत्वात् ।

·सहस्त्राक्षखण्डनम् यदपित्तनविशेपेविहितिरित्याधुसनोच्यते ॥ याविदोषविषयकंविधानमस्तितनपचन- पलानोविशेपेसंकोच्यतातरलादेवन्यायविरोधरूपलेशसहनंचत्वकल्पनायामेवापतति ॥ भस्माकंतल्यायविषयाभापादेवसाहेशः श्रुतिस्थस्यनजइतित्वदेखेषष्टीस्थानेप्रथमापाच्या । अन्यथा संकोचइत्यप्रसक्तपदाध्याहारवेशापत्तिः ॥ यदप्यत्रनहिंस्यादित्याधुदाढत्यसर्य- शब्दस्यविशेपेलक्षणेत्युक्तंतदपिनयुक्तम् ॥ उकरीत्यान्यायविरोधस्याभायेनसर्पशब्देल- क्षणायाःप्रयोजनाभावात् ॥ नचैनमग्नीपोमीयपश्चाद्यालंभस्यापिपापजनकत्यापत्तिरिति- वाच्यं ॥ सांख्यादिदर्शनरीत्येष्टापतः यथोक्तंसांख्यकौमुद्यांचाचरपतिमित्रैः (मार्या २) "दृष्टयदानुभविक सायविशुद्धिक्षयातिशययुक्त" इत्यायांव्याख्यायां ॥ "भवि- शुदिहियागस्यपशुबीजादिवधसाधनता ॥ यथाहलाप्रभवान्पंचशिखाचार्यः ॥ स्वरपः- संकरसपरिहारःसप्रत्यवमर्शइति ॥ स्वल्प संकरोज्योतिष्टोमादिजन्मनः प्रधानापूर्वस्य- पशुहिंसादिजन्मनानर्थहेतुनाऽपूर्वणसपरिहारः कियताऽपिप्रायश्चित्तेन परिहतुशक्यः ॥ अथप्रमादतः प्रायश्चित्तमपिनाचरितंप्रधानकर्मविपाफसमयेचपच्यतेतथापियाबदसाय- मर्थप्रसूतेतापत्सप्रत्यवमर्शः ॥ मृश्यतेहिपुण्यसंभारोपनीतसुसमुधामहाहदारगाहिन:- कुशला-पापमात्रोपपादितांदु.सयतिकणिकां ॥ नच "नहिस्यात्सर्वाभूतानी"ति सामान्य- शास्त्रविशेषशास्त्रण "अग्नीपोमीयंपशुमालभते" त्यनेनयाध्यतइतियुक्तम् ॥ विरोधा. भागत् । विरोधेहिबलीयतादुर्बलंबाध्यते ॥ नचकश्चिदस्तिविरोधोभिन्नविषयत्वात् ॥ गहिस्यादितिनिषेधेनहिंसायाअनर्थहेतुभानोज्ञाप्यतेप्रत्यर्थत्यमपि ॥ नचानर्थहेतुत्वकतूप- कारकत्रयोःकश्रिद्विरोधः ॥ हिंसाहिपुरुषदोषमारक्ष्यतिकतोश्वोपरिप्यती"ति ॥ प्राचीनदर्हि प्रभृत्युपाख्यानेज्वपिपुराणेधित्थं प्रतीयते। अथमीमांसकरीत्योच्यतेचेत्तत्रापि- तत्तदपूर्वयोर्विरोधाभावेऽपिसामान्यशास्त्रविशेषशास्त्रेणबाध्यतहतिशास्त्रमर्यादया हिंस्या- दित्यनेन_धेतरहिंसायाएवनिषेधः ॥ (अ० ५ श्लो० ३२) देवान्पिहुंचार्चयित्वाखादन्मां- सनदुप्यति । नाद्यादविधिनामांसविधिज्ञोनापदिद्विजः ॥ नग्ध्वाह्यविधिनामांसप्रेत्यतैर- द्यतेऽवशः । नतादृशंभवत्येनोमृगहंतुर्थनार्थिनः ॥ यादृशंभवतिप्रेत्यवृथामांसानिखादतः । नियुक्तस्तुयथान्याययोमांसनात्तिमानवः ॥ सप्रेत्यपशुतांयातिसंभवानेकविंशतिम् । असस्कृतान्पशून्मत्रैर्नाद्याद्विप्र कदाचन ॥ मत्रैस्तुसंस्कृतानद्याच्छाश्वतं विधिमास्थितः । कुर्याघृतपशुसगेर्यात्पिष्टपर्यंतथा । नत्वेवतुयथाहतपशुमिच्छेत्कदाचन ॥ याति- पशुरोमाणितावत्कृत्वोहमारणम् । वृथापशुनःप्राप्नोतिप्रेत्यजन्मनिजन्मनि ॥ यज्ञार्थ- पराया सृष्टा स्वयमेवस्वयंभुवा । यजस्यभूत्यैसर्वस्यतस्माधज्ञेयधोऽवधः ॥ भोषध्य पशवो. वृक्षानियंञ्च पक्षिणस्तथा। यज्ञानिधनप्राप्ता प्राप्तवंत्युत्मृतीः ॥ पुनः उत्सृतीःउत्कृष्ट- जन्मानिमधुपकेंचयज्ञे चपितृदेवतकर्मणि । भत्रैरपशवोहिंस्यानान्यत्रेत्यवधीन्मनुः । एउपपशूनहिसन्वेदतत्वार्थब्रिट्विजः । भात्मानंचपशुगमयत्युत्तमांगतिम् । गृहे- गुरागरण्येगानिरसनात्मवाद्विजः। नावेदविहिताहिंसामापद्यपिसमाचरेत् यावेदविहिता- हिंसानियतास्मिंश्चराचरे । अहिंसामेवतांविद्याद्वेदाधर्मोहिनिबंभावित्यादिभिर्वचनैः सर्य- घेदतात्पर्य प्रकटयनिमन्वादिभिधहिंसायांपापजनक्राभावत्यबोधनाच ॥ एपंचसर्वा- मा.प्रा.५१ ·. ४०२ मारुतशक्तिसहितःप्राभञ्जनः भूतानीतिसर्वपदेनभूतपदेनच यागीयपवितरजीवानांग्रहणमित्यर्थीसिद्धम् नतुसर्थ- शब्दस्यविशेषलक्षणा ॥ अपवादविषयपरिहारेणोत्सर्गविधिवाक्यार्थज्ञानेजायमानेऽन्वया- नुपपत्तितात्पर्यानुपपत्त्यादिलक्षणाबीजाभावेनतस्याअनासंभवात् ॥ वृत्तिसंकोचेतुलक्षणा- याभागात् ॥ सर्वान्मोजयघटानानयेत्यादौविवक्षितानांकेयांचिदेवभोजनआनयनेसत्यपि- वग्रसर्वघटादिपदेपुलाक्षणिकत्वस्यास्वीकाराय ॥ नचनिषेधस्यविधिरूपताशास्त्रकारन- स्वीकृतेतिवाच्यम् ॥ निषेधस्यापूर्वविधित्त्वस्य नियमविधिरूपस्य चापिशास्त्रकारैरंगी- फारात् ॥ तथाच विधिरसायनेपरिसंख्यालक्षणकथनावसरेऽपैयादीक्षितैरुक्तम् “ननु तनचान्यत्रचप्राप्तइत्यत्रैकरूपसंर्वधनप्राप्तिर्विवक्षिता ॥ अस्तिचप्रागुदाहृतेपुसर्वेषु परि- संख्योदाहरणेपुशेपत्येनशेपित्येनाश्रयत्वेननिमित्तत्येनवायेनकेनचिदेकरूपेणैव संबंधनो- भयोःप्राप्तिः ॥ तथाच दीक्षितोनजुद्दोतीत्यत्रापूर्वविधौनातिव्याप्तिः ॥ दीक्षामध्येक- त्यर्थहोमानांक्रतुदशेपत्येनप्राप्तिः ॥ पुस्पार्धहोमानांकालैक्येनेतिसंबंधभेदात् ॥ नतोप- शौकरोतिनातिरात्रइतिनिधयोरुक्तलक्षणानुसारेणपरिसंख्यात्वमेवास्तु ॥ नचैवमपि "नहिंस्या" दितिनियमविधावतिव्याप्तिः ॥ पुरुषप्रतिदोपत्वेनैवभोजादीनांहिंसादीनांच- प्राप्तिसत्वादितिनाच्यम्।। अत्यंताप्राप्तिनिवृत्तिफलकत्वस्यलक्षणेविवक्षितत्वादितिचेन्मैवम् ॥ दृष्टार्थानांकडूयनादीनामष्टाधानांचहरिसरणादीनांपुरुषार्थहोमैः सहकतौकालैक्यसंबंधन प्राप्तिसत्येन “दीक्षिसोनजुहोती"त्यपूर्व विधायुक्तविवक्षयाऽप्यतिघ्यायनिरासात् ॥ निवृत्तावत्यताप्राप्तत्वविशेषणविवक्षायांशशादिपंचकव्यतिरिक्तपंचनखभक्षणा निवृत्तेरत्यंता- प्राप्तत्याभावेनपंचपंचनखाभक्ष्याइतिपरिसंख्यायामय्याप्तिप्रसत्त्यातस्य विशेषणस्याविवक्ष- णीयतया “नहिंस्या” दिति नियमविध्यतिव्यात्यनिरासायेति ॥ एवंच नहिंस्यादित्यस्य नियमविधित्वंस्पष्टमेवोतं ॥ बलबदनिष्टाननुबंधित्यविशिष्टेष्टसाधनत्वज्ञानंकृतिसाध्यत्व- ज्ञानंचलिडर्थइतितार्किकादिमतेऽपिनत्वदिष्टसिद्धिः ॥ तैहि विधिविचारादिग्रंथेपु-"नक- संभक्षये" दित्यादौ "कृतिसाध्यत्वान्वितकलंजभक्षणेबलबदनिष्टाननुबंधित्वविशिष्टेष्ट- साधनत्याभायान्वये मकश्चिद्विरोधः ॥ कृतिसाध्यस्यस्यानिष्टजनकतावच्छेदकाघटकत्येऽपि तद्विशिष्टेविशिष्टाभावयोधात् ॥ यदिच विशेषणाभारस्यानुयोगितारच्छेदकमेवान्यत्तदेव तत्प्रयुक्तविशिष्टाभारस्यानुयोगितावच्छेदकम् ॥ एवंच बलवदनिष्टजनकरवरूपविशेषणा- भारस्यकृतिसाध्यत्वघटितधर्मानानुयोगितापच्छेदकः ॥ जनकताया अवच्छेदकस्यैवतदनु- योगिताया अप्यवच्छेदकत्यादिति तादशधर्मतद्विशिष्टाभाययोरेका द्वयमितिरीत्यैवकलंज- भक्षोऽन्वयवोधः ॥ मन्नच नकाचिदनुपपतिः ॥ एवंवलवदनिष्टाननुपंधित्यवि. शिष्टेष्टसाधनत्येविधिशतयुपगमे इष्टसाधनत्यरिशिष्टस्यबलवदनिष्टाननुयं धित्वस्याशक्याय- मादायविनिगमनाचिरहस्सदुरपसस्तयापृथगेस्तयोः शक्तिरितिमतेऽपियलवदनिष्टाननु- पंधित्गभावस्थताशानिष्टजनरत्यरूपस्यनिसाध्यत्वेष्टसाधनत्योभयविशिष्टतदेयतर- विशिष्टवाकलंजभक्षगेगारयोयेन ताराधर्मयोः प्रत्यवायजनकतावच्छेदकक्ष्यनिविष्ट सपायाधमापायेत ॥ किनु एवं उद्यमिनित्यवसदन्ययउपेयते ॥ विशिष्टयनुयोगिक. यशिष्ट्ययोधतात्पयंस्तोत्मांगपत्येऽपि भनागयावपरित्यागात् ॥ “याजपेयेनपनेते."

·सहस्राक्षखण्डनम् '४०३ स्थादौ प्रकारांतरसंभवासयाजपेयसाध्यत्वेटसाधनत्ययोः फेयरमेकत्रद्वयमितिरीत्यायागे- अन्यययोधःस्वीक्रियते ॥ माभूद्वाकृतिसाव्यत्तस्तन्मतेधात्वर्थेऽन्वयम्नथापितवान्वित- धात्वर्थभक्षणस्याख्यारासामान्यार्थकृतौविशेषणतयावादशम्युत्पत्तेरपरित्यागइतिचेत प्रत्य- यानांसाक्षात्मकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्यनियमस्यप्रामाणिकत्वममापिकृतिसाध्यत्वाविष. पका फलंगभक्षणाभानहष्टसाधनमित्याकारकएक्योधउपगंतव्यः ॥ एवंचवलवदनिटा- साधनायाविध्ययस्येयागपाकादिजन्यनांतरीयकश्रमस्यापिरदाचित्कस्यचिद्रलपदेपविषय- सयायलयद्वैपविषयदुःसाजनकत्वस्ययागपामादौयाधात् यजेतपचेतत्यादीनिधेरणामाण्य. प्रसंगः ॥ यदायस्थपाकादिगोचरप्रवृत्तिजीयतेतदातत्कालीनतत्पुरुपीयवलवपरिषया- साधनस्वस्थान विध्यर्थतासंभवः; अननुगमात् । यदाकलंजमक्षणादौयः पुमान् रागोत्कंठान प्रवर्ततेतदाफलंजभक्षणादेरपितत्कालीनतत्पुरुपीययावतपविषय दुःखासाधनत्यात्तदभाव- याधकस्य "नकलंजंभक्षये" दिनिनिषेधविधरममाण्यप्रसंगाश्त्यनुपपत्तिरपिसमाहिता ॥ पलवदनिष्टाननुबंधित्वस्यविध्यर्थतायाएवानुपगमात् ॥ अस्तुवापापाजनस्त्वंविध्यर्थस्तद- भावएचनिपेधस्थलेनगनायोध्यते ॥ तथाच "नकलंजंभक्षये"दित्यादौपापाजनरत्याभार- पत्करंजभक्षणकृतिमाद्विजइत्यन्वययोधः प्रथमांसपदार्थविशेष्यकः ॥ एतेन चलवद- निष्टाननुबंधित्वस्यविध्यर्थतानुपगमे "भशीपोमीयंपशुमालभेते" त्यादौविष्यर्थयाधमयेन "नहिंसात्सवाभूतानी" स्यादिनिषेधविधवैधहितसेतरहिंसापरत्वं कल्प्यतइतिसिद्धांत- विरोधः ॥ वैधहिंसायानरकाजनकत्येऽपि भग्नीपोमदेवताकपश्वालभनादौनिध्यर्थस्यकृति- साध्यत्वस्येष्टसाधनत्यस्थवाधादित्यपिसमाहितम् ॥ पापाजनक्वरूपविध्यर्थभयेनतारा- निषेधविधीसंकोचस्यावश्यकरवात् ॥ इयेनयागादे पापसाधनत्येऽपि "इयेनेनामिचरन् यजेते" त्यादौपापासाधनत्यरूपेऽतात्पांनभ्युपगमानवाधः । लौरिकविध्यविषयतथा- विकृतिसाध्यत्वेष्टसाधनत्वयोरेयान्ययाभ्युपगमात् ॥ विशेष्यविशेषणभावेयिनिगमना- विरहेणकृतिसाध्यत्येष्टसाधनत्वपापाजनमत्वेपुशक्तित्रयकल्पने यत्रयदन्यययोग्यतावतरां- शंपरित्यज्यतस्यैवान्वयोपगमेबाधकामागत् ॥ नच यागीयपशुधातबच्छयेनादेरपिवैध हिंसात्वेन "नहिंस्या" दिस्यादिनिषेधविध्यविषयतयापापसाधनताविरहेणपापासाधनत्व- रूपविध्यर्थोऽपितत्राबाधितइतिकश्येनविधौतदन्धयोनोपेयत इति वाच्य; श्येनस्थवैध. हिंसात्येनताशनिषेधविध्यविषयत्वेऽप्यभिचारतयादुरदृष्टजनकत्वस्थसर्वसमतत्वादुपपात- कगणनेऽभिचारोहीनामचतिमनुनापरिगणितस्यात् ॥ सर्वेषामभिचाराणावधान "न हिंस्या" दित्यत्रबैधतरहिंसापरत्ववदनवैधतराभिचारपरत्वासभवात् ॥ अतएव मरणोद्देशे- नकृतोऽदृष्टद्वारकमरणानुकूलव्यापारोहिंसेतिहिंसालक्षणस्यदुरदृष्टद्वारा मरणासाधनीभूत- श्येनादिप्यायत्ततयानतस्यपापसाधनता अपितु तजन्यमरणानुकूलच्यापारांतरस्यतिनिरस्त भतएव इयेनजन्यपापेयसबवपादपेक्षितवैरिवधसाधनत्वेऽपिन तत्रशिष्टानांप्रवृत्तिः ॥ यत्श्येनायाधीवधाञ्चपापमितिपापमयोजकताज्ञानाव्रतत्रप्रवृत्तिरिति तदसत् ; तथासति पापाप्रयोजकत्वस्यैवविध्यर्थतायावाध्यतयाषिध्यर्थवाधस्याइयकत्वात् । अथायोग्यतयाश्ये- नेपागजनकत्वान्वयानुपगमे “अनीपोमीयंपशुमालभेते" त्यादायप्ययोग्यतयातदन्यया- ·४०४ मारुतशक्तिसहितःप्रामानः स्वीकारेणैवोपपत्तौ "नहिंस्या" दित्यादिनिधविधे संकोचकल्पनमयुक्तमितिचेन; पापा- जनकत्येवैदिकविधितात्पर्यस्यौत्सर्गिकत्वात् ।। गत्यंतरविरहएक्तत्परित्यागात् ॥अननिषेध संकोचेनैवोपपत्तीतस्यापरित्यागात् ॥ नचमुख्याऽपितात्पर्यस्यौत्सर्गिकत्वेना नीपोभीय. पशुमालभेते"स्यादिविध पापाजनकत्यपरतानुरोधन "नहिंस्या" दित्यादौहिंसासामान्य- रूपमुख्यार्थत्वंयज्यतेनहित्यादित्यादेस्तादृशार्थपरत्वानुरोधेनहिंसाविधेर्वापापाजनकत्वंपरि- त्यज्यतइत्यन्नविनिगमनाविरहइतिवाच्यम् ॥ वैधहिंसाजन्यानंतपापाकल्पनप्रयुक्तलाघवस्यै- वनिषेधविधिसंकोचकल्पनेविनिगमकत्वात् ॥ भाववायिहिंसायादुरदृष्टाजनकतयासंकोच. स्यावश्यकरया "दित्यादिप्रतिपादितम् ॥ एवंचसामान्येनिषेधवाक्येऽपिविशेषविधिना संकोचःशास्त्रकारैरंगीक्रियतहतिस्पष्टमेव । मंजूषायामपि “लिङस्तुविद्यादयोऽर्थाः ॥ तत्रविधि प्रेरणायथानिकृष्टस्यभृत्यादे प्रभुणास्वाभिलपितेप्रेरणं ॥ इयमेवाज्ञा ॥ भप्रवृत्त. प्रयोज्यस्यतदभिलपिताज्ञातोपायप्रवर्तनोपदेश. ॥ "यथास्वर्गकामोयजेते" त्यादिरिया- घुपत्या "नकलेजभक्षये" दित्यादावानिष्टसाधनत्यंविध्यर्थोऽनैवनञ्तात्पर्यग्राहकइति तन्न, चिकीपयेष्टसाधनत्वस्याप्यन्यथासिद्ध. ॥ अमुकफलसाधनमिदंकृतिसाध्यंभावि. तीच्छायाएवचिकीर्णत्वात् ॥ एवहिप्रवृत्तौफलविषयतानियमस्याप्युपपत्तिः ॥ उपायेच्छ- पापितदन्यथासिद्धेश्च ॥ साचामुकसाधनंपाकोजायतामित्याकारैव ॥ इच्छाया.स्वजनक. ज्ञानप्रकारकत्यनियमात् ॥ नचद्वारेणद्वारिणोनान्यथासिद्धि ॥ यस्यद्वारिणोमानांतरेण तत्कारणतासिद्धायथायागपरश्वोस्तदन्यथाऽनुपपत्याचद्वारस्यापूर्वादे कल्पनंतद्विपयेवद- भावेऽपि भन्यत्रतदभावमानाभावात् ॥ येपामपिचिकीर्षाच्यापारच्छेवग्यापारेकृतेरपि निवेशात्कृतीच्छापिसातेषामपिव्यापारविषये इष्टसाधनत्वकृतिसाध्यत्वज्ञानोत्तरमेवसेतिते अन्यथासिद्धेएव ॥ किंचेदंतेइष्टसाधनकृतिसाध्यंचनाप्यत्रदु.खंतस्मात्वंकुर्वितिस्यारसि- फलोकव्यवहारसत्त्वेनतस्यविध्यर्थतावक्तुमशक्या, पौनरल्यापत्तेः ॥ नचेदंपौन- र त्यसर्यथेएसाधनत्वबोधनाय, तस्मादित्यस्यानन्ययापत्ते ॥ अपिचराज्ञाप्रवर्तितो- ऽहमित्यादिव्यरक्षाराप्रवर्तनाप्रवर्तकपुरपनिष्ठासालिइशक्येति सूत्रभाज्यादिसमतं ॥ नचेएसाधनत्वंतदोधोवाननिष्टस्तज्ञापनस्यतालिएरवेपिनतदिष्टसाधनत्वं ॥ नापितच्छश्य- स्पेनतसमतं ।। सज्ञानानुकूलय्यापारस्यमदुतातिरिक्स्याभावाच ॥ किंचेष्टसाधनता. शानादिवसाध्येएकस्वज्ञानादपिप्रवृत्यनुभवेनविनिगमनामिरहादुभयोः शक्यत्वे गौरवं ।। साधनत्यमिग्योगक्षेमसाधारण साध्यत्यमप्यखंडमिति नतत्पक्षेऽपिकारणतापच्छेदक- गौरयम् ॥ एवंकृतिसाध्यत्वज्ञानादियमत्कृतिसाधनक पारइतिज्ञानादपिचिकीप्रियायो. दर्शनात्तच्छत्तारपिविनिगमनाविरह" इतिदिक् ॥ "नक भक्षये" दित्यादागरोपित फलंजभक्षणं प्रेरणाविषयहतियान्योऽर्थस्तदभार. प्रेरणाविषयइतित्यायानशाब्दः ॥ नम्बा- दोतरीत्यानमवाप्यया विभक्त्यांचयामागत् ॥ तेनचप्रतियोगिन्यनिष्टसाधनवं. योप्यते ॥ यदभापत्येनयदभारः मेरणाविषयतयाोध्यतेतरप्रतियोगीहतेष्टाधिकानिष्ट. साधनमितियासेः राक्षगेप्रायचित्तविधयश्चतग्रतयारल्पनेतात्पर्य ग्राहकाइस्युक्त ॥ एवं पैतन्मतेऽपि "नहिस्सा" दिन्यादौरस्पत्तिररम्पप्रचारसपसिरिनिर्षियदुना सिद्धांत.

·४०५ सहस्राक्षखण्डनम् तुतिरोहितंकलंजभक्षणतिरोहिता सर्यभूगहिंसाप्रेरणाविषयइत्यादिविशेषः प्रागेयसिद्धः ॥ एतेन (यतः सउपसंहाराऽनपेक्षः यथाहिविधिवास्येन सामान्यार्थयोधे सामान्यस्ययि- शेषमंतरापर्यवसानाभागाद्विधिवास्यस्य तदपेक्षा तथा निषेधवास्यस्य नाम्नि उक्तबिंधा- भारस्वैव तेनयोधात् ) इतितत्कथनमपास्तम् ; सर्वननमोक्तविधामावस्यैवयोधनेप्रमा- गाभावाय ॥ बहुवत्यनियमव्यभिचारस्यप्राग्दर्शितत्यात् ॥ शास्त्रांतरेप्यपि "समास- प्रत्ययविधीप्रतिषेध" इत्यादिनिषेधानां "उगिद्वर्णग्रहण" मित्यादिप्रतिप्रसवविधायक- वाक्यार्थमंतरापर्यवसानाभावेनताशाविधिवास्यसापेक्षतयातद्विषयव्यतिरिक्तविषयेपूपसं. हारांगीकाराय ॥ पूर्वतंत्रे "यदायनीयेजुह्वतितेनसोऽस्यभीष्टःप्रीतोभवति" इतिसामा- न्यवाक्यमनारभ्यश्रूयते । ज्योतिष्टोमेध्यते "पदेशहोति वर्मनिजुहोती"ति । राजसूये धूयते "वल्मीकवपायामुत्सृज्यजुहोती" तितथाऽन्यत्रधूयतेगार्हपत्ये “पनीसयाजा - होती"ति । एवमादिविशेषशास्त्रविहितैःपदादिभिःसामान्यशास्त्रविहिवाहयनीयस्थवाधो यथा दुशमस्याप्टमेपादे (सू० १६) "अविशेषणयच्छास्त्रमन्याय्यत्याद्रिकल्पस्यतत्सं. दिग्धमाराद्विशेषशिष्टस्यात्" इत्येकसूत्रेऽष्टमाधिकरणसिद्धांतितस्तथातत्रैवपादेयहूनांनि- पेधवाक्यानामपितत्सद्विधिवाश्यकवाक्यतयानानाव्यवस्थाराद्धांतितेव ॥ यथा अग्निहोत्रे- श्रूयते "भधोसल्याहुरनाहुतिजातिलाश्चगवेधुकाश्चपयसाऽग्निहोत्रं शुहुया" दिति ॥ अनानाहुतिस्तिरोहितं हन्यमित्यर्थः ।। महाभाप्यसंमतोत्तरपदार्थप्राधान्यादकवचनोपपत्तिः अभायेभेदेवाननर्धेतु पूर्वपदार्थप्राधान्यस्यात् । तत्राप्यभावेऽर्थेजतिलैरभेदान्वयोऽसंगतः॥ भेदेऽर्थेतु विशेष्यवचनानुरोधादहुवचनस्यात् ॥ जतिलगयेधुकावारण्योतिलगोधूमौ ॥ भास्तामेतत् ।। एषोऽनाहुतिरितिनिधः पयोधिधियलात्पयस्तावकोऽर्थवादइति रात्रैवपादे (सू०७) "नचेदन्यंप्रकल्पयेत्प्रकृतावर्थवादास्यादानर्थक्यात्परसामर्थ्याच्चे" त्येकसूत्रे चतुर्थाधिकरणेच्यवस्थापितं ॥ अन्यथाविहितप्रतिषिद्धत्याचुतीयाधिकरणरीत्यापोडशि- ग्रहणाहिकल्पआपद्येत ॥ चातुर्मास्येपुत्रैयम्बकनामकानेककपालान्पु रोडाशान्प्रकृत्यश्रूयते "भमिधार्यानाभिघायर्याइतिमीमांसतेग्रह्मवादिन" इत्यादि । भनेतिशब्देनमीमांसाप्रकार- बोधकेनाभिधारणनिषेधस्याप्यर्थवादत्वं ।" "अभिधार्याएवतूष्णीमेघहोतव्य"मितिविधि- यलात्तत्रैव (सू० ८) "पूर्वैश्चतुल्यकालत्या"दित्येकसूनेपंचमाधिकरणेनिर्णीतम् ॥ तथा आधा श्रूयते तत्रैदमप्याम्नायते "थएवं विद्वानवारवंतीयंगायति यएवं विद्वान्यज्ञाय- ज्ञीयंगायति यएवंविद्वान्वानंदन्यंगायति" इति ॥ तत्रेदमानायते "उपवीतावाएतस्या- प्रयोभवति यस्याम्याधेयब्रह्मसामानिगायति" इति ॥ उपशब्दोऽत्रसामीप्यार्थः, उपसमी- विगताःकालविलंबमवरेणपरैरत्यक्ताइत्यर्थः । अनयानिंदयाब्रह्मणःसामगाननिषेधःफलति मयंचनमणोनिषेधः पूर्वाधिकरणेधिवार्थवाद उदातुविहितसामगानस्तावको भविष्यतीति प्राते तत्र (सू०९) "उपवादश्चतद्वत्" इत्यादित्रिसूत्रंपठाधिकरणप्रवृत्तम् । नब्रह्मण उपवादः । कस्यचिदर्थवाद.संभनति । वामदेव्यादिविधीनां बहुत्वात्स्वसन्निहितार्थवाद- स्तुततयानिराकक्षित्वाच ॥ तस्सादयमुपवादोऽपि तद्वत् तृतीयाधिकरणोक्तपोडशिप्रह- पद्विकल्पार्थः ॥ ब्रह्मण सामगानस्यकथमपिप्रात्यभात्तनिषेधोऽसंगतोऽतोग्राशब्दो- ·भत्र ४०६ मारतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः अग्राह्मण्यादुद्भातृपरः । अतोविहितप्रतिपिद्धत्याद्विकल्पः ॥ अग्ने (सू०१०) "प्रति- पेधादकर्मतिचे"दिति द्वितीयसूत्रे निषेधादुद्गातुरपिसामगानं तत्राकर्तव्यमिति शंकामनूद्य तृतीयेसमादधे (सूत्र ११) "न शब्दपूर्वस्यात्" इति ॥ गानस्यापिवेदवाक्यमूलकत्वा- दित्यर्थ. विधिनिषेधवाक्ययोर्वेदत्वाविशेषादुभयसामंजस्यार्थविकल्पइतिभावः ॥ शवरस्वाम्यपि "अनुष्टातुंविधिः वर्जयितुमुपवादः" इत्याह ॥ इहनिपेधवाक्यविधिबलादु- द्गातृपरतया पाक्षिकार्थपरतयाचोपसंहृतम् ॥ "नशब्दपूर्वत्वा" दित्यनेनविधेरवाध्यत्वं चोक्तम् ॥ एवंप्रकृतेऽपि गुणक्रियादिग्राहकयात्यानामवाधएवोचितः ॥ तत्र गत्यंतरा. भावाद्विकल्पादुभयसामंजस्यम् ॥ अग्नतुच्यासायुक्तविषयभेदादित्येवविशेषः ॥ किंच- ज्योतिष्टोमेश्रूयते "दीक्षितोन ददाति नजुहोति नपचति" इति ॥ इमेनि- पेधास्तत्र सप्तमाधिकरणेचतुःसूत्रे ॥ तत्रसंशयः-किमयं सर्वदानहोमपाकाना- प्रतिषेधः उत अक्रतुयुक्तानां अथवा ऋतुयुक्तानामपि चोदकप्राप्तानांप्रतिषेधः अथ. वापयुदासइति ॥ तत्रसूत्रत्रयेणप्रथमं पक्षत्रयं पूर्वपक्षतयोक्तम् । यथा (मू० १२ ) "दीक्षितस्यदानहोमपाकप्रतिषेधोऽविशेषात्सर्वदानहोमपाकप्रतिपेध स्या" दिति ॥ नन्सामान्यनिषेधकृदस्तु ॥ अतोदानत्याद्यविशेपायरपुरुषार्थ यत्क्रत्वर्थं यच्चातिदे- शालभ्यं तेपासर्वेषांदानादीनां प्रतिपेधइत्यर्थः ।। (सू० १३) “अनुयुक्तानांवाधर्मः स्पात्क्रतो प्रत्यक्षशिष्टत्या" दिति ॥ वाशब्दः पक्षंच्यावर्तमति ॥ नसर्यदानादीनांप्रतिवेधः; कुत ? तोःप्रत्यक्षशिष्टत्वात् । प्रत्यक्षंहिश्रुतौदानादीनांशासनमस्ति तस्मात्प्रत्यक्षंवर्जयित्वा प्रतिपेध स्यात् ॥ क्रतोरितिपदंमध्यमणियदुभयनान्येति फ्रत्तोर्धम फत्वर्थमुपदिष्टंदाना- दिकं कर्तव्यं किंतु पुरुषार्थमतिदिष्टंचेत्येवप्रतिपिध्यतइयर्थः ॥ (सू० १४) "तस्य पायानुमानिकमविदोपात्" इति ॥ अपिया तस्यक्रतोर्यत् आनुमानिकंचोदकमाप्तं तत् प्रतिपिध्यते । भानुमानिकहि तन्त्रप्रत्यक्षं प्रत्यक्षश्रुतश्वप्रतिषेधः ॥ एवंप्राते सिद्धांतमाह- (सू० १५) "अपितुवापयशेषत्वादितरपर्युदासः स्यात्प्रतिषेधेविकल्प स्या"दिति ॥ तुशब्दः पूर्वपक्षं निरस्याऽवधारणार्थः ॥ वास्यशेपः स्यात्प्रतिषेधः। अहरहदद्यादित्यस्य शेयोनदीक्षितइति ॥ एवंहोमपाकमाययोरपि ॥ असतिपर्युदासेप्रतिषेधेविकल्प स्यात् सचान्याय्यहत्युक्तम् । तस्मात्पर्युदासइति ॥ एवमिदंशावरभाप्यादिपुष्याख्यातम् ॥ भन्न न्यायमालायांमाधवः "नित्याग्निहोत्रदानादिकंपुरुषार्थत्येनयत्प्रत्यक्षश्रुतायुपदिष्टं ज्योति- होमकालेऽपिप्राप्तं यचातिविष्टंदानादिकं तयोरभयोमध्ये प्रत्यक्षोपदिष्टनिषेधखोपदिष्टमेव समिहितमितिपुमर्थस्यैमाननिषेधः ॥ नच नित्याग्निहोगदानादौरिधिनिषेधयो.प्रवृत्या. रिकल्पः शंक्य । मिनविपयत्वात्मत्ययोंनिषेध. ऋतुकालेतदनुष्टानं गरयति । पुरपार्थस्तु विधि कालांतरेतदनुष्टापयति । तस्लारपुमर्धस्यनिषेधः ॥ यदिप्रतिपेधपक्षेगक्यभेदःशष्येत तहि पुमर्थदानादिव्यतिरिक्तमनुकालेऽनुष्ठेयमिति पर्युदासोऽस्तु" । इत्याह ॥ भतो नददावीन्यादिसामान्यनिषेधेऽपि दानादिविदोषाणामेव ययातयनिषेध सिद्धातः सूयहताच सएव निर्णीतस्तथास्थूलादिवास्यै सामान्यतोनिषेधेऽपि शैपिकानामेव सरिद्धांतितः मयताच प्रश्तावत्यादि सूत्र समय निर्मातहति शुभम् ॥ मगन्वयितापरटेदवेस्या- ·संहस्राक्षखण्डनम् ४०७ दित्यदुक्तनियमस्यप्रसयसनैयांगीकारेत्येवमायधिकरणानियाध्येरन् ॥ तस्मानिधाना- मपिसंकोचादिरूपास्तथातथोपसंहाराभवत्येव ।। वैत्तिरीयसंहितायां द्वितीयकांडे (प्र०५ भ. १) "तृतीयं ब्रह्महत्यायप्रत्यगृहन्त्सनियांसोऽभवत्तग्मानियांसस्यनाश्य"मितिपूर्व सामान्यतयानि समावस्याशनप्रतिषेधोयद्यपिप्रसज्यते तथापि "ब्रह्महत्यायोपवर्गों- ज्योखलुयएयलोहितोयोयाप्रश्चनानियपतितस्यनाश्यं । काममन्यस्यै" त्यग्रिमवारयेन लोहितवर्णावानश्वनायनिर्गच्छति तस्यैवनिर्यासस्यासनप्रतिपेधम्तनान्यस्यहिंगुकरादेयंथे- च्छमशनाभ्यनुज्ञानंचयोध्यतइतिस्पष्टएयनिषेधस्योपसंहारः स्यान्वयितावच्छेदये त्यादिनिय- मभंगश्च ॥ भतएवान सायनमाधवीयभाग्येऽपि "वृक्षानिर्गत्यघनीभूतोरसोनियांसः । महात्यायाः स्वरूपत्यालियोसस्यस्वरूपंनभोज्यं भवति । भपिचपक्षांतरमस्मि । नसोंपि निर्यासोनिषिद्धः किंतु लोहितवर्णः यश्चच्छिन्नवृक्षप्रदेशान्निगतम्तदेवोभयनिपिद्धम् ॥ अन्यस्यतुनियर्यासस्यस्वरूपंकाममाश्यमिच्छायांसत्यामशिनुयोग्य"मिति व्याख्यातम् ॥ गनु गयोऽशनक्रियायामन्वयोनतु नियासेऽतोन स्वान्ययित्तावच्छेदकेत्यादिनियमत्यभिचार इतिचेत्तर्हि "नहिंस्या" दित्यनापि हिंसायामेव तस्यान्थयो नतुसर्यादिपदार्थेऽतस्तनन्याय- व्यभिचारस्वीकृत्य तत्समाधानायलक्षणाप्रतिपादनादिरूपस्त्वद्वंयोव्याहन्येत ॥ अथहिंसा- फर्मत्वादस्तिवत्राप्यन्यय इति चेदनापिनिर्यासे सोस्त्विति सुस्थोनियमभंगः॥ एवं निपे- घोदाहरणांतरेप्वपिद्रष्टव्यम् ॥ यच तुल्यइत्यादि गौरवंसह्यमित्यंतमुक्त तत्रोदाहृतवाग्य- मपि पूर्वतंत्रेमागुक्तपादएवतृतीयाधिकरणे (सू०६) "शिष्वातुप्रतिषेधःस्या" दित्येक- सूत्रैविचारितम् ॥ अन्न शबरमाधबादयः । प्रथमेऽधिकरणेनशब्द.पर्युदासार्थः ॥ द्विती- यंतु अर्थवादाथै; अथकिल्लक्षणकःप्रतिषेधः इति लक्षणमुच्यते "शिष्ट्वातुप्रतिषेधःस्यात्" यथा ज्योतिष्टोमे तस्य संस्थाविशेषेश्रूयते "अतिरात्रेपोडशिनंगृह्णाति नातिरानेपोडशिनं गृह्णाती" ति ॥ तवनानूयाजेवियत्रेय पर्युदासोऽशक्यवचनः ॥ अशिरात्रातिरिक्ताति- रायइत्यन्वयायोगात् । विधेनिर्विषयत्वापाताच ॥ तर्हि "नतीपशौकरोती" त्यानसो- मइतिवदर्थवादोऽस्त्यितियेन; स्तुत्यस्तावकयोविधिनिषेधयोरेकविषयत्येनव्याहतिताद- वस्थ्यात् ॥ "अपशबोवान्येगोअश्वेभ्य" इत्यनपश्चतरनिपेधेन गोऽश्वविधे.स्तुतिष्टा । इहतु पोडशिनिपेधेनपोडशिनएवस्तुतौरपष्टोव्याघातस्तस्मात्प्रतिपेय इति तृतीयःपक्षोऽस्तु गृह्णातीत्यनसंबंधः ननुपरस्परविरुद्वौविधिप्रतिषेधीनसंभवतः उच्यते "वचनप्रामाण्या- स्पतिषेधोविविबाधित्वाभविष्यति विधिरपिप्रतिधनान्यागतिरस्ती" ति ॥ भतोत्रीहि- यवद्विकल्पोरचनप्रामाण्यात् ॥ तत्प्रामाण्यादेवान्यतरकल्पमादायप्रयोग इति व्याच. क्षते ॥ एवंसति शिष्ट्वाविधेविषयमबशेप्यैवप्रतिषेधः प्रवर्ततेतिसूत्रार्थःसिद्ध्यति तेनधर्म- निरूपकवाक्यानां विषयमवशेष्यैवाऽस्थूलादिवास्यानांप्रवृत्तिरुचिता ॥ पूर्वेषांसर्वथाबाधे निर्विषयत्वादप्रामाण्यस्यात्तच्चायुक्तं ॥ वेदत्वाविशेषात् ॥ अश्रापोद्यविषयसमर्पकरवाना- नर्थक्यं तेषामिति चेदतिरावास्यस्यापि तथात्वादेव सार्थक्यस्यादिति माऽस्तुविकल्पः ॥ यदिच नातिराश्याक्या देवापोद्यविषयबोधपूर्वकं तत्प्रतिषेधारगमोऽसोऽतिरानवाक्यस विषयसमपंणाय नोपयोगइरयुच्येत तस्थूलादिवास्यैरपि निराकांक्षयोधस्य संभवादध्या- ·४१० मारतशकिसहितः प्रामजनः यय (स्वात्यताभागाधिकरणस्योमिथ्ये) त्युन, तदेतपिशाच पिशाचभापयेतिन्याये. नतदीयानद्वैतसिद्धिगोडग्रमानदष्टततचटिकादिप्रयान् काश्चिचाकिस्प्रयायानुसत्यनिरा- कुवंति-ननुनिषेधोधकरित्यादिना ॥ सिद्धसाधनतापाहेनुमा -सर्पस्येनि ॥ गध- पत्यपिपाषाणादीगघाभारभ्रमसमवात् सर्वस्यगधादे स्वाध्यथिव्यादिनिष्ठोभ्रमविषयो योभानस्तत्प्रतियोगित्वमस्त्येव ॥ भातरतायाइति ॥ गौतमपघर क्षण्यापधमाध्याय द्वितीयाह्निकोक्तेषु प्रतिसादान्यादिचतुरितिनिप्रहरथानेवांतरनामपाइनिग्रहस्थान ।। रक्षणतुव (म० ५ मा० २ सू०७) "प्रकृतादादप्रतिसयद्धार्थमातर"मिति ॥ उदाहृतचाप्रभाग्येवात्स्यायनेन "नित्य शब्दोऽस्पर्शत्वादितिहेतु । हेतुर्नाम हिनोतेधांतो स्तुतिप्रत्ययेकृदतपद पदचनामाख्यातोपसर्गनिपाला" इत्यादितदापारमार्थिकत्वरूपमि भ्यात्वसाधनेप्रकृतेव्यापहारिकाभानप्रतियोगित्वक्यनमयांतरम् ॥ श्रुतिप्रतिपादितस्पेति ॥ स्वतादेव्यातनायीशियेति ॥ महतोमहीयस्त्वादिकहि ब्रह्मण श्रुतिप्रतिपादितम् ॥ "क्षत समुद्रागिरयश्चस" 'गामाविश्यचभूतानी"त्यादिश्रुतिस्मृत्युक्त सर्यनियमधारणा- यथक्रियाकारिच प्रसिदमेव । वत्सास्थूलादिवाक्यनिषेधोऽसभनी । अर्थक्रियाश्रानजान- दवस्थाऽनुभूता सत्यत्वनिर्गहिका यावदर्थक्यिा शैया ॥ तेन असतोऽप्यकारिणइति वाक्यात्प्रतियिबादीना यथाकथचिद्यत्किंचिदरियाकारित्वेऽपिनक्षति , मायामानसूत्रे प्रकाशेऽप्येवमेवस्वीकृतम् ॥ एवचजगतोऽपिश्रुतिप्रतिपाद्यत्वमर्थक्रियाकारित्वचानुसधेय॥ अयाध्यत्वरूपस्येत्यादि । जगत्पारमार्थिकनभवतीतिबाध्यत्वरूपमिथ्यात्वज्ञान पारमा र्थिकत्वज्ञानमतरानसभाति ॥ अबाध्यत्वरूपपारमार्थिकत्यस्य ज्ञान च बाध्यत्वज्ञान मतरानभवतीत्यन्योन्याश्रय ॥ विशेष्येविशेपणमिति ॥ अनायसार -(स्वात्यताभावा धिकरणस्थोमिथ्ये) तिस्वीकारेसोऽभार किग्रमाविषयोनमविषयोया ? ॥ आद्येऽभावस्य वास्तपत्यान्मिथ्यासत्ययोरकाधिकरणवृत्तित्वमनुपपन्नमितिव्याघात ॥ सत्याभावप्रतियो गिनोऽपिस्थलातरेसत्वापात सर्वमिध्येतिप्रतिज्ञाहानिश्च ॥ नचरजौसर्पतदभावयो सामा- नाधिकरण्यदर्शनात्तबानुपप नमितिशक्यम् रजौसीभाषाधिकरणत्वेऽपिसर्पनिरूपिता धिकरणतायास्तप्रवक्तुमशक्यत्वात् ॥ केवलायादृष्टयुद्धायेवकल्पितसादे सत्वात् ॥ रजौ तत्सत्येनुभ्राताभ्रातै सर्वैरेक्सप्रतीयेत ॥ एकस्यैवाधेयतावच्छेदकसबधादरेशक्यनिरूपण- तयापि तयो सामानाधिकरण्यमशक्यवचनम् ॥ द्वितीयेप्रतियोगिन सत्वप्रसक्ति पुन सा• मानाधिकरण्यानुपपत्याव्याहतिश्च ॥ शर्करायाकेनचिन्द्रमान्माधुर्याभागृह्यमाणेऽपित स्थामाधुर्यस्यैरसत्वात् ॥ तदभावोऽपितस्याचेत्सर्यै सोऽनुभूयेत ॥ अथ प्रतियोगिनो मिथ्यात्नादेवाभावस्यापि मिथ्यात्वमितिचेद्वस्तुनो मिथ्यात्वज्ञानमभावज्ञानाधीन अभा वस्य तथात्वज्ञान चास्तुमिथ्यात्वज्ञानाधीनमित्यप्य योन्याय ॥ एतच्चमूलएक्सम्यरम पचेननिराकृत प्रागुवप्रथविनिश्चानाधिक दर्शितचरदिशासुपेनशक्योहमितिकियहुना ॥ वस्तुतस्त्यभारतिरोभापानतिरिक्त इति शिरानीजादौ स्वतिरोभावसमानाधिकरणस्यापि- गधानोकहादरमिथ्यावाचकल्पनमसिरनिर्मूर, तथापिपिशाच पिशाचभाषयेतिन्या या भाववादमभ्युपेत्यमूलेसमाहित ।।

·T सहस्त्राक्षखण्डनम् ४११ किंचवेदेप्रपंचोमिथ्येतिकुत्रापिनोतं किंतु ग्रहवेसर्वात्मैवेद । सर्व" मित्यादिनाब्रह्मरूपतवसर्यस्यप्रदर्शिता साचशुद्धाद्वैतस्वी- कारएवसंगच्छते नमिथ्यात्वस्वीकारइति ॥ यत्तु ( विशेपानुवाद- स्याभावेवायोरूपस्वनिपेपितस्यान्यादाविवब्रह्मणि विशेपाणांनिषेधे- पिप्रधानादौतेपांसिद्ध्यामिथ्यात्वाऽसिद्धेस्तदनुवादोयुक्त) इत्युक्तं, तन्मद; विशेषानुवादस्योपसंहारार्थत्वसंभवेनमिथ्यात्वसाधकत्वा- संभवात् ईक्षत्यधिकरणंतुनप्रधानस्यकर्तृत्वाभावयोधर्फ तप्रधान- वाचकपदाभावात् किंतु ब्रह्मणःसर्वप्रमाणाविषयत्वस्ययतोवाचोनि- वर्ततइत्यादिश्रुतिप्रतिपादितत्वाद्विचारःकर्तुनशक्यतइत्याक्षेपआह- "ईक्षते शब्द"मिति। नविद्यतेशब्दोयनेत्यशब्दवेदांताप्रतिपाघंब्रह्म- तिनवक्तव्यं; कुतः? ईक्षते; 'तदैक्षतयहुस्यांप्रजायेये त्यादिवास्यादी- क्षाप्रतीयते साचसर्वव्यवहारातीतोपिसृष्टिद्वाराव्यवहार्योभविष्या- मीति ॥ एवंसति इच्छयान्यवहार्योंपिभवतीत्यादिकंभाप्यादौविस्त. रेणप्रपंचितं ॥ तथाचेक्षत्यधिकरणमपीत्यादिकमसंगतं ॥ किंचत्य- न्मतेविशेषनिरूपणस्यकुत्रचिन्मिथ्यात्वसाधकत्वकुत्रचिद्बुद्धिसौक- यर्थित्यंकुत्रचिलक्ष्यज्ञानसोकर्यार्थत्वंकचिदुपासनार्थत्यमित्यतीय गौरवंस्यात् ॥ प्रत्यासनप्रतियोगिनविहायाप्रत्यासन्नप्रतियोगिनिपे- धोनसंभवतीतिन्यायविरोधस्तु "नहिंस्यात्सर्वाभूतानी"त्यत्रव्यभि- चरितत्वेनतादृशन्यायएवमानाभावान्नसंभवति ॥ अप्रामाणिकन्याय- विरोधस्याकिंचित्करत्वात् ॥ अन्यथाप्रधानस्याप्रत्यासन्नत्वेनतत्कार- णत्वस्याप्यप्रत्यासन्नत्वात्तन्निषेधमीक्षते शब्दमित्यधिकरणेस्वीकु- तस्सवैवन्यायविरोधःकथनस्यात् ? ॥ अन्यथेत्यादिनानतत्ररथाइति लौकिकरथादीनांनिषेधःस्यादथ रथानित्यादिनापारमार्थिकरथादीनां विधानस्यादितियदुक्तंतनमः-यदिश्रुतिलौकिकानामिवस्वानानामपि रथादीनांसत्यत्वंप्रतिपादयेत् “यथैतदात्म्यमिदंसर्वतत्सत्यं आत्मा स्वयमकुरुततत्सत्यमित्याचक्षत" इत्यादिनातेपांसत्यत्वंप्रतिपादयति तदापारमार्थिकत्वस्यात् ॥ नत्वेवंप्रतिपादयति किंतु सृष्टिमानं "अविद्यया मन्यत"इतिवचनाचमायिकत्वमेवनपारमार्थिकत्यं ॥ अतएव"मायामानंतकालयेनानभिव्यक्तस्वरूपत्वा"दितिसूत्रसंग- च्छते ॥ त्वन्मतेचसर्यस्यैवप्रपंचत्यमायिकत्वेनस्थानमानस्यमायिक- स्वाभिधायकमायामात्रमितिसूचविरुद्धस्यात् ॥

·मारुतशक्तिसहितः माभञ्जनः रोपाथै धर्मनिरूपकाणांनोपयोगः ॥ भतः प्रमाणत्वाविदोषादुभयसामंजस्य विपयभेदा- कल्प्यम् ॥ ब्रह्मण प्रयोगासभषेन प्रकृतपदिकल्पस्य वक्तुमशक्यत्वात् ॥ यस्तुस्वरूपे विकल्पानुपपत्तेः ॥ तसात्तदपि तयप्रतिकूलम् ॥ यय ( विधेःसामान्यविधेरि- त्यादि उपसहारापेक्षतादितिभार ) इत्यंतमगादि-तदप्येतावदत्तोत्तरम् ॥ विधेरियनिषेधस्याप्युपसंहाराणासमूलानांदर्शितत्वात् ॥ किंच सामान्यविधेरित्या- दिनोक्तविषयोऽपिननियतः ॥ अन्यथाऽनारभ्यश्रुतस्य "वषट्कारणमा स्याहाकारेणपादेधे- भ्योऽनंप्रदीयत" इति सामान्यविधेः दर्डिहोमे "पृथिव्यैस्वाहा अंतरिक्षायस्वाहा वायये स्वाहा" इतिश्रवणात्तत्परतयोपसंहारहोमांतरेषु स्वाहाकारोनस्यात् अतःपृथिव्यैस्वाहे- त्यादेविधित्वपक्षेऽपितथोपसहाराभारतवपादे दशमाधिकरणे (सू० २०-२१-२२) त्रिसूत्रराद्धांतितः ॥ तस्मामिनियासोक्तन्यायरेवसवैदिकगारयानांव्यवस्थोपपत्स्यते नतुभवादशस्वयथार्थशास्त्रार्थापरिज्ञानप्रयुक्तकदेशिद्विग्नवचनमात्रतः ॥ एतेनर एवंचा. स्थूलेत्यादिकंनिरसं ॥ दीक्षितोनददातीत्यादाविवप्रमाणतः संकोचेलेशत्वस्याशक्यवच- नत्वात् ॥ अन्यथाशास्रसिद्धः प्रतिमसपटापथएवलुप्येत ॥ नातिरादिवाक्यार्थेप्र- पिनोशलेशोऽन्यथासूत्रकारस्तथानसिद्धांतयेत् । वैदिकवाक्यानामलिष्टवास्तवार्थप्रकाश- नायैव तस्यप्रवृतः ॥ निष्कलमितितु निषेधएवसामान्यः॥ लोकेतादृशमात्रादेरदर्शना दलौकिकमात्रावोधकस्यै "तस्यैवानंदस्ये" त्यादेविशेषवाक्यत्वात्तैनवनिष्कलादिवाश्या- नांसकोचउचितः ॥ सामान्यविशेषभारस्यस्फुटतयासमानविषयतायावक्तुमशक्यत्वात् ।। "इंद्रोमायाभि. भशरीर' इत्यादिवाक्यानितुमागेवसम्यग्विचारितानीतिनकिंचिदेतत् ॥ आकारबोधकानापाक्यसहस्राणामिंद्रोमायामिरित्येकेनैवान्यथानयनस्याऽसंभवात् व्या. ख्यातरीत्यातस्यापित्वदभिप्रेतार्थासमर्थकत्याच ॥ विग्रहमायिकतायास्ततोनिश्चयेप्रत्युता. शारीरमित्यादयोनिषेधामायिकशारीरादिकमेयनिषेधति नतु वास्तवमलौकिकमित्युपसहि- यताम् ॥ ज्ञेयाज्ञेयविभागेमनसैवपरिकल्प्यतत्तद्वान्यकदवस्यतत्तत्परत्वकल्पनेमानाभावे "इंद्रोमायाभिः अशरीर" मित्यादः समानविषयताया एषसुवचत्वात् ॥ वस्तुतस्तु इंद्रो मायाभिरितिवाक्येभेदप्रतीतेरेवमायाहेतुकरबोधयति । मायात्वितिवाक्यंचप्रकृतिरूप- मायाशक्तिकत्वं परस्यवोधयति । तत्रैव "देवात्मशक्ति" "पराऽस्यशक्तिः" सात् ॥ अशरीरमितिकठयाक्यंचपाचभौतिकशरीरप्रतिपेधकम् । तत्रैवानुपदं "तस्यैप मात्माणुतेतस्या" मिति स्वाभाविकालौकिकतनुवोधनादित्यादि सर्वशुद्धसिद्धंप्राक् ।। एतस्यैवेत्यन्त्र मात्रायाजन्यत्वं नश्रूपते आसीन इत्यादौ गमनादेर्मायिकत्वंच नैवोपतिएत. इतित्वदुक्तविशेषाकाक्षत्रमसभवि । सध्यसृष्टेरिवगमनादेर्मायामानत्वबोधकाधिकरणा- भागत् । ज्ञेयाज्ञेयस्वरूपविभागस्य केवल निर्मूलताया. पुरैवदर्शितत्वाचेविदिक् ॥ अधिकोs. स्थूलादिवाक्यविचारः प्रहस्तपादादिषुद्रष्टव्यः ॥ अनमहस्तवादस्थंकिंचिदनुद्यते ।। यथातत्र "कश्चित्तु भस्थूलादिवाक्ये नत्र क्रियान्वयाभावात्पर्युदासएवेति तेनसदशमहणात्समो मतकनसमोनागेनेतिश्रुत्यतराञ्चान्नापिसाकारतैनफलतीविथैवेयंविरोधाभावचितेत्याह- भन्यस्तु नावपर्युदासः शस्यश्चन । असगमित्यत्रानन्वयात् । भचक्षुकमितिकमत्य- इत्यायभ्या- ·४१२ मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः सहस्राक्षे यत्तुप्रत्यक्षमित्यादि कियेतेत्य लमित्यंत मागपरिहरति-किंचयेदेप्रपंच इत्यादिना सूविरुद्ध स्यादित्यंतेन ॥ भयंभावः-ऋग्वेदसाधलायनसांण्यायनमेदारे । इदानींकृष्णशुलतयोच्यमानयजुपोस्तैत्तिरीमैत्रायणीमानवीकाण्यीमाध्यंदिनीतिभेदात्पञ्च । सामवेदस्यराणायनीकौथुमीतिद्वे । अथर्ववेदस्यपैप्पलादीशौनकीतिद्वै । इत्येवंसर्यवेदानां संकलनयैकादशैषशासा.सांगतंप्रचलंति । तामुवाप्येकमपिकंडरवेणजगन्मिध्यात्यप्राहकं वायनोपलभ्यते । इदंचशास्त्रार्थनियंधे (कारिका ८८) नातिश्रुतिपुतद्वार्ता दृश्यमाना सुकुप्रचिदित्यत्रस्फुटम् ॥ मत.शंकराचार्याख्यातास्वीशागस्याधुपनिषत्सुसर्यशिष्टसंम- तस्वादसंदिग्धप्रमाणभागसुतुकुतलाशस्पष्टवायोपलभसंभावनाऽपि ॥ यदिचकापि तरसात्तर्हिसूत्रतानकभाप्यादौमिथ्यारवसाधनानसरेऽवश्यमुदाहियेत । तस्माछाखांतरी- यमपिमिथ्यात्ववाक्यसमूलनास्त्येव ॥ यत्तुसहस्राक्षे तदनेनेत्यादि उक्तत्वादित्यंतमुकंतत्तु पूर्वखंडएवापास्तम् ॥ अविप्रतिपन्नरूपेणेत्युक्तिरप्यज्ञानात् । भभावस्यतिरोभावतावादे कारणादौस्वतिरोभावसमानाधिकरणस्यकायर्यादेमिथ्यागनंगीकारात् । किंचस्यादप्येवं यदिकंठरणसत्यत्वबोधकानिप्रागुक्तादीनियहूनिवास्यानिवेदेपुनस्युः किंच "पुरुपपवेद- स" इत्यादीनिपरस्सहस्रवाक्यानिसर्वस्वब्रह्माभिमत्वमाइयित्वाऽवतंसाधयंतिनतुमिध्यात्वं वोधयित्वा । मिथ्यासत्ययोश्चाभेदोऽशक्यएववक्तुम् । अतोपिसत्यत्वएवश्रुतितात्पर्यनिर्णी- यते ॥ किंचप्रतियोगिज्ञानानालिंगिताऽभावबुद्धिनैवो भतइतिमहताप्रयंधेनमंजूपाकारा- दिमिर्बहुभिरेवव्यवस्थापितं ॥ एवंचत्यन्मतेस्यौल्यादिविशेषाणांवारतानांकाप्यसत्वाख. पुप्पादिवत्तवारोपस्याप्यसंभवादस्थूलादिवास्यैस्तेषांनिषेधोप्यशक्यवचनः ॥ शृंगादिकं चान्यत्रसदेवशशीयत्वादिनाकल्प्यते । अतएवशशशृंगंनास्तीत्यादौबौद्धार्थस्थामावोमंजू. पादस्वीकृत- । रूपंचतेजोऽयनेयाविर्भूतमेववायोप्रतिविध्यते तेपुरूपस्येवप्रधानादौ- यत्तु प्रत्यक्षं वापि वेदे मिध्यात्वकथनं नास्तीत्युक्तं तदनेनैवनिरस्तम् ॥ अधिष्ठान- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यैव मिथ्यात्वपदार्थत्वेन मिथ्यापदेनानुतावपि अविप्रतिपन्नरूपेण मिथ्यात्वस्योक्तत्वात् ॥ एवंच विशेषानुवादस्याभाचे वायौ रूपस्य निषेपि तस्याग्न्यादाविव प्रयाणि विशेषाणी निषेधेपि प्रधानादौ तेषा सिस्या मिथ्यात्वाऽसिद्धस्तदनुवादोयुक्तः ॥ अत्यधिकरणमपि ब्रह्मणि विशेषाधारत्वे सत्येव प्रधानादौ तदभावं योधयितुमीप्टे-सदा- हुरध्यारोपापवादाभ्यानिष्प्रपञ्चप्रपश्यते इति ॥ सत्यनिरूपकमहावाक्यप्रकरणे विशेषनिरूपण बुद्धिसौकर्याय ॥ वचितु शब्दवाक्यप्रदर्शनपर लक्ष्यज्ञानसौकर्यार्थम् ॥ उपासनाया प्रकरणेतु तदर्यमिति किञ्च श्रुतिषु विशेषनिरूपगाभावे निर्विशेषवाक्याना लौकिकविशेषनिषेधपरत्वं स्यादपि सतिलौकिरुविशेषद्रयस्यसमूलरचे ॥ सतितु श्रुतिषु तनिरूपणे नैवेभवितुं शक्यं ॥ प्रत्यासनप्रतियोगिनं विहायाऽप्रत्यारानप्रतियोगिनिषेथे न्यायविरोधात् ॥ अन्यथा नतत्ररथा इत्यनेनापि लौकिकरथादरेवनिषेध स्यादथरथानित्यादिनातु पारमार्थिकरथादिप्रतिपाद्येत ॥ 'मायामानविति सून श्रुतिविरुद्ध स्यात् ॥ तारासूबवलेन कचित्, शुयर्थस्यान्ययाकरणेनु इहापि प्रलेतावस्वमितिसूत्रयलेन भूयोऽन्यथाक्रियतेत्यलम् ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् ४१३ विशेषाणाममिथ्यात्वेत्वद्वैतहानिरपसिद्धांतश्च ॥अंतेरंडाविवाहन्यायाब्रह्मण्येवयास्तपतत्स्थी. कारेसवाश्यसामंजस्य ॥ प्रधानादिकार्यगतविशेषाणामेवग्रह्मण्यस्थूलादिवाक्यैःप्रतिषेध इतितुयुक्तं ॥ एवंचप्रधानाधवृत्तिविशेषानुवादकानि "आसीनोदूरंग्रजती" त्यादीनिनिषेध विषयातिरिक्तविषयकाणितत्तदलौकिकविदोपानेवपरस्मिन्नुपसंहरन्तीतिनिरपराधानियह- नितानिवृथानविप्लावनीयानि ॥ ईक्षत्यधिकरणत्वशब्दशब्देनप्रधानपरिग्रहे "तदेक्षत, सईक्षत, सईक्षांचके" इत्यादिश्रुत्युक्तमीक्षणेप्रधानेप्रधानगुणोपहिरागौणेचप्रमाणपुर:- सरंमतिपिध्यब्रह्मण्येवतत्सिद्धांतयतीतिचेतनस्यब्रह्मणएवतादृशीतविशेपा स्वाभाविकाइति पत्रासिद्ध्यति, नतुनिर्विशेषत्वं । तयासत्यन्यनसमिरसनपुरःसरंपरस्मिसेवनरस्थापनेप्रक्षालना दीतिन्यायेनानौचित्यस्यानपायात् ॥ ईक्षतिसूत्रेसोऽप्यहिमाप्यसंमतइतिशास्त्रार्थ- निबंधादितोऽवसीयते ॥ मणुभाष्यस्थमुख्यव्याख्यानमनुसृत्य वाहुर्मूले-ईक्षत्यधिक रगत्वित्यादि । एतेनएवंचेत्यादिप्रपंच्यत इतीत्यंतमपाम्तं ॥ यच (प्राणिविशेषाधारत्ये सत्येवप्रधानादौतदभावबोधयितुमीष्ट इत्युक्तं,-तत्तु युक्तम् । परंतुबहाण्यपिविशेषाणां मिथ्यात्वकल्पनेतनसंगच्छते; एकत्रारोपितविशेषाणांसत्येततोन्यनतेपानिपेद्धुमशक्य- स्वात् ॥ आरोपाधारत्वस्यप्रधानादौयत्रकुनापियथाकथंचित्संभवात् । ईक्षिनृत्यादीनांमधा- मादौ निधनब्रह्मण्यपिमिथ्यात्वेनवास्तवतयाकाप्यविद्यमानानामारोपायोगात् । अंततो- गत्वा निरसनीयतयाप्रधानादौप्रतिषेधपूर्वकंग्रह्मण्येयतत्स्थापनार्थमधिकरणनिर्माणप्रयासेप्र- योजनाभावाच ॥अध्यारोपापवादौतुप्रागेवज्युदस्ती॥ श्रुतिपुपूर्वसामान्यतयाधर्मनिषेधस्यत- तसत्रैवानुपदं लोकाप्रसिद्धधर्मविशेषनिरूपणस्यचसर्वोपनिषत्सुप्रायेणदर्शनेनसूत्रकृताऽपि प्रकृततापायसूत्रेतथाकथनेचप्रागध्यारोपस्ततोअपवादइतिपरपक्षस्यसुतरामसिद्धेरितिदिक् ॥ यचमहानिरूपकेत्यादितदर्थमित्यतं,-तम; एकत्रैकस्यान्यनान्यस्यमयोजनस्यमनसैवकल्पने- प्रामाणिकगौरवानपायात् । तथाकल्पनानांप्रहस्तवादादिपुसुठुनिराकृतत्वाच ॥ तथाहितमा- रंभएवसर्पवेदांतानांमौकपरत्वब्रह्मरूपस्यशब्दैकगग्यत्वचव्यासाभिप्रेरामुक्त्वोच्यते "एवं सत्यपाधिपक्षस्तदास्यादिश्रुतिरुपोदलयेत् । तदेवतावदसंभवि। यसाधतोवाचइतिश्रुतौ नवामानाप्राप्यत्यमुच्यते। किंतुलोकिकवागमाप्यत्वं मनःसहभारोक्तः । वेदस्यापीरुपेयत्वे ईश्वरनिःश्वासत्येवामनःसहमागभायात् । “दूतीरिवत्वंमनसोऽसी" तिश्रुत्यालौकिकयाय एवतयाकथनात् ॥ "मनुवंवैवाचावदति । भनृतमनसाध्यायती" त्यादावपि तथादर्शनात् भनिरुक्तश्रुतिविरोधाच ॥ इदमित्यतयाकथितस्यनिरुक्तपदार्थत्वेन तद्धिमस्यानिरुक्तत्वा- सर्पयाऽनुक्तस्यस्यतेनैवनिरासात् ॥अतोनादिनवृत्तिश्रुत्यातदुपोद्वलनम् ॥ किंच लौकिक- वाचोऽप्राप्ययनिवर्ततेश्रुवयोऽपिस्वशत्यनुसारेणवदंतीत्यौपनिपदत्वमेवसंगतंभवति, नतु तथा; अग्रह्मपरत्वापादकत्वात् ॥ उक्तश्रुत्योर्विवादकवलितत्वेनबाधकयुक्त्यंतरंविनातद. यांनिश्चयेताभ्यामन्यासांश्रुतीनांतात्पर्यावरस्थाशक्यवचनत्वात् ॥ मचतौल्यमितिवाय, एवंचवृत्तेदैगुण्यात् । नचसर्वेपावैदिकशब्दानांमहायाचकत्याभावात् याक्येशतरनंगीकाराश नवृत्तेदैगुण्यमितिशक्यं; अग्रेज्यशिखाविचारे उपपादयिष्यमाणत्वात् ॥ वाक्येश- वैयाकरणसिद्धांतसिद्धत्वाच ॥ एवंसर्वश्रुत्याविरोधाच ।। अतएवसत्यज्ञानमित्यनलक्षणाप्य:

·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः नुपपनैया प्रमाणाभावात् । वाक्येनयावघ्यावय॑ज्ञानाभावात्तघ्यावृत्तब्रह्मणोपिज्ञानाभावे वाक्यस्यायोधकताप्रसक्तेश्च ॥ लक्ष्यत्वस्य वाच्यत्सव्यासत्येनप्रत्युतवाच्यत्वस्यापरिहार्य- त्वाच ॥ ननुलक्ष्यत्ववाच्यत्ययोनन्याप्तिः॥ हेतोपहितत्वात् । लक्ष्यत्वेसधर्मकत्वस्यो- पाधित्वादितिचेत्-न; तस्यतल्लक्षणानाक्रांतत्येनप्रकृतेउपाधित्वस्याशक्यवचनत्वात् ॥ नच शुद्धब्रह्मणिलक्ष्यत्वसधर्मकत्वयोः साहचर्याभावादस्त्युपाधिलक्षणाक्रांतत्वमितिबाच्य; साहचर्यामावस्याभ्युपगमैकशरणत्वेनप्रतिवाद्यनादरणीयत्वात् । अतस्तेनैवसधर्मकरवस्या- नुमानसंभवात् । ततःसिद्धेतस्मिंस्तेनचवाच्यत्वेसत्यशानादिपदानांतात्पर्यानुपपत्यभावा- लक्षणायानीजाभायेनाशक्यवचनत्वात् । लक्षणायागाशक्यसंबंधरूपत्वेन द्विनिष्ठत्वाद्धर्माप- याघटकुट्यां प्रभाताच ॥ नचोक्तहेतोरप्रयोजकत्वंशंक्यं; व्याप्तेःसर्वजनीनत्वात् । यदपि किंचक्षुतिष्पित्यादि न्यायविरोधादिस्यतंतदपितुच्छम् । विश्वतश्चक्षुष्ट्वासीनदूरव्रजनादेर्लोका- प्रसिद्धतयाविशेषद्वैविध्यसमूलतासंशयस्यानौचित्यात् । ततएवनिषेधेपुसामान्यनिधन विधियुविशेषविधानेनचभिन्नविषयतया निषेधानांप्रसिद्धविपयनिषेधकतायामागेवव्यवस्था पितत्वाच (प्रत्यासनप्रतियोगिनविहायाऽप्रत्यासन्नप्रतियोगिनिपेऽन्यायविरोधा) दित्यु- किस्तुसुतरामसंगता ॥ तथासतिप्रधानस्यतत्कारणत्यादेवानौतताया केवलानुमानिक- तायाःस्माततायाश्चानेकन सूत्रेपुकथनेनश्रुत्यर्थविचारशास्त्रऽप्रत्यासन्नस्यतस्यनिपेधईक्षत्यादि- पहुवराधिकरणेबसगत स्यात् ॥ किंतु श्रुत्युक्ततेजोऽवन्नलक्षणाऽजायाभन्यस्ययस्यकस्यचि- द्वाश्रुत्युक्तस्यनिषेधस्तेपुकल्प्यतां प्रत्यासन्नत्वात् । किंच "नहिंस्यात्सर्वाभूतानी" त्यत्रा- पिश्रुत्युक्ततयाप्रत्यासन्नस्यानोपोमीयादेरेवहननस्सनिषेधोवक्तव्यः । नतुलौकिकपशूनां रागप्राप्तहननस्य; अप्रत्यासन्नत्वात् ॥ तर्हास्तुमायिकत्वस्योपाधित्वमितिचेत्, भोमिति धूमः ॥ परंसत्यज्ञानादिपदलक्ष्यत्वंकुत्तोऽवगतं ? ॥ मश्रुतेः; अप्रसिद्धस्यात् । मापिश्रुता. पत्ते ; परिहतत्वात् । नाप्यन्यतः; लौकिकानांमहाधर्मविचारेभप्रामाण्यात् अली- किकानाममागच ॥ सतउक्तवाक्येरक्षणानुपपनैवेतिदिक्" इत्यादि ॥ एवमुपासना- प्रकरणेपुविशेषाणामुपासनाद्यर्थत्वेपितेपामयाम्मरत्वं श्रुत्यगमिप्रेतमेवेति प्रहस्तवादभाष्य- प्रकाशादिपुविस्तरेणनिर्णीतमसाभिरपिदियोरणाप्रदर्शितम् ॥ एवंचधौतपश्चालमन- मेवप्रतिपिध्यपयाकामलौविफपशुहननमभ्यनुज्ञातमंसध्यभवतीतिमहानेवोपल्लयः ॥ मच विधिशक्यौयथ्यांपातानवमितियाच्यम् ॥ तस्यापितद्वैयापासात्तथावक्तुमशक्यमि- त्यापतेः । अग्रविधीनामध्यारोपार्थ मनुवादरत्वेवसीयोमीयामानादिनिध्ययोपिलहिया- दित्यस्य प्रतिपेयविषयसमर्पमाप्रसजनार्थमनुवादशाभविष्यति । एवं नयाह्मणहन्यात्। नमुरोपियेत्" इत्यादापपि "ग्राहाणोमाह्मणमालभेत" इतिरिहितहनगरीयसीग्रामणीमुरा- महादेरेयचात्यामागारमतिधमन्यतामवान् ॥ लोफेविद्यमानानामाह्मणानांद्वपादिनाह- ननेलोरियमुरायारागतोययाकामनानंधस्वाच्छंचादन्यनुजानातु ॥ मनपादिशाऽन्यदपि दूपणसहायमूह्यम् ॥ यत्तुभन्ययानतवेत्यादिभन्यथाश्यितेस्यंतमुरू,-तत्तु श्रुतिस्मा ज्ञा- नात् ॥ संदेवारफुटयितुंमायामाप्रसूत्रमान्यस्यांशकंचिदशाशोऽयंतश्चानुपर्दति तगमूम इत्यादिना ॥ भयमापः-दंहियारपगृहदारण्यरेषाभ्यायेज्योतिर्माणाव्यतृतीयमाणे ·१ सहस्त्राक्षखण्डनम् (पृष्ठ ७५.) "तस्पवाएतस्यपुरुषस्यद्वेएवस्थानेभवतइदंचपरलोकस्थानचसंध्यतृतीयं स्वमस्थानंसस्मिन्संध्येस्थानेतिष्ठनेतेउभेस्थानेपश्यतीदंचपरलोकस्थानचे" स्युपगम्य "नत- वस्थानरथयोगानपंथानोभवत्यथरथान् रथयोगान्पथःसृजत" इत्यादिपय्यते । एतयचतुर- क्षण्यां तृतीयस्यद्वितीयपादारंभेसूने () "संध्येसृष्टिराहहि" इत्यादिचतुःसूभ्याविचा. रितं ॥ तस्वमेपरलोकस्थानातल्लोकस्थानांचोभयेपादर्शनसंभवात्संधौभवत्वेनसंध्य- स्यम् ॥ तन्नसृष्टेस्तिपत्वंसूत्रद्वयेनपूर्णपक्षीकृत्यमायामानादिसूत्रद्वयेनतस्या केवलमायि- फत्वमेवनिर्धारितं ॥ एवंसति भन्यथानतरेत्यादिना यदापादितं तदिष्टापतिराया स्वीक्रि- यते । नतत्ररथाइत्यादिनाहिलौकिकारास्तवा रथादयएवस्वमेप्रतिपिध्यते तेपानेयशीघ्रोप- स्थितिकत्वात् ॥ नहितनेत्यनेनपराष्ट्रष्टेस्वप्नेस्वाप्तिकानांनिषेधःशक्योवक्तुं । यदतोन्याघात पातात् ॥ मतएवसंध्यासूत्रेश्रीमद्भाप्यकारचरणैः "नचेयमेवसृष्टिस्तबदृश्यते । नतनरंथा- इत्यादिनानिषेधात्" इतिस्पष्टमुक्तम् । अग्रेपिसर्वानुभाज्यानांनिषेधोग्याख्यासुरश्यते ॥ तस्मादरसन्मतमबुध्वोत्स्वप्नायितं ॥ ननुप्रत्यासवानांस्वामिकानांनिषेधेसत्येयतेपॉमिथ्यात्वं सिध्येत् । लौकिकानानिषेधेतुसज्यमानानांपारमार्थिकत्वंबाह्यसृष्टाविवतवापद्येत । मायि- कस्यगमकाभावात् । तथाचसूत्रविरोधइनिचेन्मेवम् ॥ स्वामिकानांप्रतिपंधप्रतियोगित्वेत- तएवतेषांमायिकत्वफलेनचसूत्रकाराभिप्रेतेसतिमायामातुनिषेधादित्यवसूत्रयेत् । लाय- यानस्पष्टश्रुत्यनुग्रहाच ॥ नतुगुरुतराश्रुतहेत्वंतरपर्यंतमनुधावेत् ॥ हेतूकरोतितुनिषेधं विहायकास्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वं, तस्मान्नतथा ॥ नन्वेयमपिश्रुतोसृष्टिकथनादविशे- पादायप्रपंचयत्सत्यत्वंकुतोनापद्यतेतिचेन ॥ वैदिकैःश्रुत्यक्षरलभ्यस्यैवमुख्यतयामंतव्य- त्यात् ॥ मत्रहिश्रुतौसृष्टिरेवकेवलोच्यते । नतुतेषां सत्यत्वब्रह्मात्मकत्वया ॥ प्रपंचस्यतु श्वेतकेतुविद्यायां "तत्तेजोऽरसृजत" इत्यादिनास्पटसृष्टिमुच्या "ऐतदात्म्यमिदंसवंतत्सत्यं" इति तैत्तिरीयब्रह्मवहयाम् "इर्दसर्वमसृजत" इतिसृष्टिमुक्त्या “तदात्मान ' स्वयम. कुरुत । यदिदंकिंचतत्सत्यमित्याचक्षते" इति । एवमादिषुब्रह्मात्मकत्वंसत्यत्वंचानुपद- मुच्यते ।। नत्येवंप्रकृते । तस्मानतथा ॥ नचविहारान्यथानुपपायासस्थताशंक्याऐंद्रजालि- कनटकल्पिते.सामाजिकानामिवमहामायावित्वाद्भगवताकल्पितैमायिकैरेवजीवस्याविहारो- पपत्तेः । तथाचायं (१०३ पा० सू० ३) "मायामानंतुकास्न्येनानभिध्यक्तस्वरू- पत्या" दितिसिद्धांतसूनस्यार्थः ॥ भगनतोव्यामोहिकाशक्तिर्मायाप्रथमस्कंधादिपुमायां चतदुपाध्याययासंमोहितोजीवइत्यायुक्तः ॥ संध्येयज्यमानसर्यमायामानमायैकोपा- दानकं तदात्मकं ॥ मात्रपदाथादिनिर्माणकाप्टलोहादेस्तत्तनियतोपादानस्पच्यात्तिः ।। भयहेतुः ।। कास्न्येनानभिन्यक्तस्वरूपत्वादिति । वास्तवप्रपंचरस्तूनांस्वरूपाभिव्यक्ती कात्यहिदेशःकालोविषयसंनिधिरिट्रियव्यापारोबाधाभावश्चतियोध्यम् । स्वामिकवस्तूनां तुतयात्वाभागादित्यर्थः ॥ तथाहि नात्र देशकालयोनियमः ॥ अल्पकालेबहुकालस्यदूर- देशस्यस्यचानुभवात् ॥ ज्योति शास्त्रोक्ततत्त देशनियतविनमानरात्रिमानायभावात् ॥ नापिविषयसनिधिः । जतिस्थूलानांकरिगिरिसरित्सतिप्रभृतीनांशरीरांतर्मानस्यानुपपत्तेः॥ नापीदियन्यापारः, पंधवधिरादेरपिधारनदर्शनश्रवणायनुभाव ॥ जागरोत्तरंबाधश्च- .

·४१६ मारुतशकिसहितः प्राभजनः स्पष्टएवतत्रैव "सयत्तत्रकिंचित्पश्यत्यनन्वागतस्तेनभवती" तिश्रुतेश्च ।। तस्मादैद्रजालिका सादिवन्मायिकं ॥ ननुतथापिश्रुतेश्चैवमेवाभिप्राय:कथंज्ञेयइतिचेत्, उच्यते-तत्रैव "उतेव स्त्रीभि सहमोदमानोजक्षदुतेवापिभयानिपश्यन्" एवमादाविवशब्दभ्यासारख्यादिवस्तूनां मोदजनक्षणादिक्रियाणांचप्रतीतिमात्रत्वमवास्तवत्वंचगम्यते ॥ इवशब्दोऽत्रसंभावनार्यः- जुगोपगोरूपधरामिवोर्वीम् । 'लिंपतीवतमोऽगानी'त्यादिवत् ॥ किंच "तापासस्यैताहिता- नामनाड्य" इतिनाडीविशेषानुपक्रम्यश्नान्यते ॥ "अथयत्रैनन्नतीवजिनंतीवहस्तीवविच्छाय पतिगर्तमिवपतति ॥ यदेवजाग्रमयपश्यतितदवाविद्ययामन्यतेऽथयन्त्रदेवइयराजेयाहमे- बेदः सर्वोस्लीतिमन्यते सोऽस्यपरमोलोक" इत्यादि ॥ मत्रभविद्ययामन्यतइतिमध्य. मणिवद्भयत्रस्वामिकस्यदुःखस्यसुखस्यचदर्शनेपूर्वापरवाक्योक्तेसंबध्यते तेनमायाहेत. कत्वंप्रतीतिमानत्वंचस्फुटमेवसिद्धं ॥ परदेहलोदीपवदुभयत्रव्याख्याशरणः संदिग्धहतित. मनुक्त्वातस्यापिनिर्णायककात्स्न्नानभिव्यक्तस्वरूपत्वमेवहेतुतयोक्तं ॥ देवताज्ञादिकंतु- तत्रापिसत्यमितितुमहाभारतादिप्रमाणपुरःसरंदर्शितंप्राक् ॥ तस्मान्नैतत्सूत्रबलाच्छुतिरन्यथा नीयते किंतु श्रुतेगूढार्थएवसदेहवारणायात्रसूत्रकृतोच्यते। तवतुसर्वमायिकं सूत्रकृतात- समस्यैवदतथात्वंसाध्यते ननुबाह्यप्रपंचस्यातस्तयसूत्रविरोध स्पष्टएच ॥ एवंसविशेषनि- विशेषश्रुतीनामपिगूढार्थ सर्वसदेहापाकरणपूर्वफप्रकृततापत्त्वादिसूननिर्णीतइतितत्रापिन- सूत्रमलाछुतयोऽन्यथानीयतेसूत्रार्थास्तुसंक्षेपत-प्रकाशिताः पुरैव ।। तस्मादस्माकंनकोपि- श्रुतिस्मृतिन्यायविरोधगंधोत सकलंमंगलंनः ॥ इति पंचमः श्लोकः॥ अग्रेच विष्णौजीवगकर्तृतादियदिनप्राप्तमित्यादिलोकेनजीवसंव- धियत्कलादिफंतदेवनिष्कलमित्यादिवास्यनिपिध्यतइतिहितदभ्यु- पगमस्तनतावत्सप्रष्टव्यःजीवमतंगंतृत्वादिका ईश्वरेनप्राप्तं वा प्राप्त ॥ नायः; प्राप्तहिप्रतिपिध्यतइतिन्यायात्मतिपेधएवनसंभवति ॥ यदि जीवस्य "सर्वखल्विदंग्रह्मे" त्यादिवाक्यरमेद्वोधनाजीवगतकर्तृत्व प्राप्तंतदातस्यनिषेधोनुपपन्नः विशिष्टतद्वत्ताबुद्धस्तदभाववत्तावुद्धिप्र- घंधकन्यादित्यादिदोपाउद्भाविताः॥ अत्रोच्यते "एतस्यैवानंदस्यान्या- निभूतानिमात्रामुपजीवंति ॥ आसीनोदूरंग्रजती" तिवाश्यपर्यालो. चनया "निप्फल" मित्यादिनिषेधवाक्यानांसामान्याभावयोधका- नामप्युपसंहारेणायिशेपाभावोधकत्वमितिपूर्वमुक्तविशेपाभाव- स्थापिविशेषनिषेधरूपस्यतत्प्राप्तिसापेक्षत्याद्विशेषप्राप्तिरपेक्षितेतिचे दित्यं फार्यपोकरणयोरमेदारकार्ययोजडजीवयोर्धर्माअपिफारणेस्यु- रित्यापाततःकार्यधर्माणां लोकिकन्यादीनांकारणे प्राप्तानांप्रतिपेधः फ्रियते ॥ नचकार्यकारणयोरमेदेकार्यगतधर्माणांकारणेसत्यात्तन्नि पेधोनसंभवति पूर्वोचप्रतियध्य प्रतियंधरुभावानुरोधादितिवान्य ·सहस्राक्षखण्डनम् सत्यमस्त्यमेदस्तथापिकार्यकारणभावतोमेदोपिभगवद्विहारार्थेजातः स्वीक्रियते, अन्यथेदकारणमिदंकार्यमितिव्यवहारोनस्यात् ॥ चैल- क्षण्यविनातादृशम्यवहारासंभवात् ॥ यथा घटगतकंग्रीवादिमस्य- जलाहरणोपयोगित्वादीनां मृदिनिपेधस्तथालौकिकधर्माणांब्रह्मण्यपि निषेधे नकोपिविरोधः ॥ तद्वत्तायुद्धस्तदभाववत्तावुद्धिप्रतिबंधात्वं तदुक्तं तदपि नसंभवति ॥ भूतलादायकत्रघटादिनिश्चयेऽपितद्भिन्न- स्थलेतदभावबुद्धिर्जायतएव ॥ एवंपर्वतत्वसामानाधिकरण्येनयमि. तानिश्चयसत्वेपि तत्सामानाधिकरण्येनतदभाववत्तायुद्धेस्त्पादस्य. दष्टत्वान्नतादृशप्रतिवध्यप्रतिबंधकभावःसंभवति किंतुतद्धर्मपर्याप्ता- पच्छेदकताकविशेष्यतानिरूपिततधर्मव्यापकप्रकार दार्थप्रति- योगिकतत्संबंधावच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतातालिनिश्चयस्तद्धर्मा- वच्छिन्नतत्संबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारतानिरूपिततद्ध- यिच्छिन्नविशेष्यताशालिवुद्धिप्रति प्रतिबंधकः सचनप्रकृतेस्तीति। केचित् प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोग्यारोपोभावप्रत्ययहेतुः॥ अतएव संलगीरोपजन्यप्रतीतिविषयाभावएर संसर्गाभावउच्यते । तथाच जीवब्रह्मणोरभेदेजीवगतधर्माणांब्रह्मणिप्राप्तिरूपआरोपोऽभाव- रूपनिषेधोपयोग्येवेतिनकाचिदनुपपत्तिरित्याहुः॥यत्तु (अन्यथानेति नेतीतिवाफ्यैौफिकजगतस्तत्रनिपेधेयतोवाइत्यादिवाक्येरानंदमय- स्थजगत स्वीकारस्तनत्यन्मतेस्या) दित्यादिप्रलपितं, तदपिपरमता- ज्ञानमूलकत्यात्तुच्छ, नहिनेतिनेतीतिवाक्यैलौकिकजगतोनिषेधः- परैरभ्युपगतस्तथाहिबृहदारण्यकेमूर्तामूर्तव्राह्मणे"देवावब्रह्मणोरूपे" इत्युपगम्याधिदेवताध्यात्मभेदेनद्वेधापंचभूतान्युक्त्वा “अथातआ- देशोनेतिनेती” तिनिधमाह-तत्रकिद्वोनौप्रकृतमथंगमयतइति स्थापनमाद्वयो.क्रियते किंवा चीप्सयासर्वपूर्वोक्तनिषेधति उत रूप- द्वयमेवनिषेधति अथवा पूर्वप्रतिषेधोभूतगर्शिनिषेधति द्वितीयोवा. सनाराशिम्इत्यादिशंकायांश्रुति स्वयमेवविवृणोति- "नास्मादि- तिनेत्यन्यत्परमस्ती"ति ॥ अव्याख्येयेयाक्ये अथशब्द-प्रम- भेदकः। अतइतिहेतीपंचमील्यन्लोपेवा उक्तंरूपश्यंतूमृत्यआदेशः ताभ्यांकार्याभ्यांरूपाभ्यांशाप्यस्यनह्मणउपदेशः॥नेतिनेतीतिपूर्वइति- शब्दाप्रकारवाची । तथाचसमयायित्यावहापंचभूतानिभवति इतिन एवंप्रकारकनेत्यर्थः । तदेतयाण्यानेनसाधयतिनोतस्मादित्यनेन नमवत्येवब्रह्मतादृशं । हियुक्तोयमर्थः । युक्तत्वेहेतु:-एतस्मादिति । . मा. प्रा. ५३ ·मारुतशक्तिसहितःप्रामसनः यत एतस्माजातंतत् ॥ नहिकार्यकारणयोरेका प्रकारासंभवति अतो. व्याख्यानात्प्रथमेननेतीत्यनेनप्रकारनिषेधोपसंहारः ॥ द्वितीयंनेतीति- व्याख्याति-अन्यत्परमस्तीतिमिन्नप्रकारत्वेपिनतुसमयायित्वमा कित्वन्यत्परमस्ति ॥ तथाच द्वितीयेननेतीत्यनेन एतावत्तानिषेधोप- संहारः ॥ तथाचात्रनसर्वनिपेधोनापिरूपद्वयनिषेधः यदिसर्वस्यैव- जगतोनिषेध स्यात्तदाव्युत्पादनपूर्वकंप्रतिपादनंव्यर्थस्यात् ॥ अतः प्रकारैतावत्तयोरेवनिषेधः ॥ एवंचनेतिनेतीतियास्यैर्जगतोनिपेधे यतो वाइत्यादिना आनंदमयस्यजगतास्वीकारापत्तिरित्यादिप्रलापस्य कोऽवसरः ॥ सहस्रासेविष्णौजीवगकर्तृतादीतिपद्यश्लोकमिदानीमुक्तन्यायमित्यादिनासर्वात्मेतीत्य- तेनव्याख्यानेनसहितं ॥ अप्रेचविष्णावित्यादिना अपसरएवनास्तीत्यंतेन संउयियंता प्रथमं इदानीमियादितन्यायाफ्तारइत्यंतभागंपरिहरति-अग्रेचेत्यादिनाकोवसरइत्यंतेन ॥ भनेदंज्ञेयं-प्रथममसदनुवादोऽस्मन्मताज्ञानात् अस्माभिर्जेडसंबंधिकलायानिष्कलयाश्ये- नप्रतिपेधस्यांगीकारेपिजीवसबंधिगंतृत्वस्यासीनपदेन प्रतिषेधोनस्वीक्रियते ॥ कित्वासन- दूरयजनयोर्युगपदेकस्मिन्विरुद्धयोरपिविचित्रशक्तिमत्यलौकिकेब्रह्मणिसदासत्वमानतेनक- ठवास्येनबोध्यते ॥ उसंबंधिकलागुस्वाधारेन्यूनत्यापादिका ॥ काटपापाणादे.कस्सि- श्चिदंशेपृथग्भूतेऽवयविनितानदंशन्यूनतादर्शनात् ॥ नतथाब्रह्मणिबहशोद्गमे प्यन्योन्या- भावात् ॥ अतएवसूत्रकृताद्वितीयस्यप्रथमेकार्यकारणभावविचारे (सू. २६) "कृस्त्र- प्रसविनिरवगरवशब्दकोपोदर" इतिपरिणावादे "निष्कलंनिष्क्रिय, दिव्योह्यमूर्तः" इत्यादिरूपस्यैवशब्दस्यकोपमप्याशक्य (सु. २७१२८) “श्रुतेस्तुशब्दमूलत्वात् ॥ आत्मनिचैवं विचिवाश्चाहि" इतिवेदैवेद्यत्वाद्विचिनशक्तिकत्वाचब्रह्मणःसमाहित ॥ तेनशब्दबोधितविभागादिकंननिष्कलमित्यादिनिपेधस्यविषयः अपितु, लोकेजडादिपुदृष्टमेव तत्तस्यविषयहतिसिध्यति । तस्मादस्माकमसमतमन्द्यते ॥ अतोजीववत्कर्तृत्वंपरस्यनिर- स्थतइत्यग्न "नतस्यकार्य"मित्याद्युदाहायं ॥ पञ्चतन्त्रतापदित्यादिनिषेधासंभवादित्यंत,- सन्न' अप्राप्तस्यापितास्त्प्रतिपेधादृश्यते ।। यथा "नपृथिव्यामग्निश्चेतव्योनांतरिक्षेनादवि" इत्यादयः ॥ अतएवजैमिनिनामथमस्सद्वितीये ( सू ५) अभागिप्रतिषेधमुक्त्वा (सू. १८) "अत्ययोयथोक्तं" इत्यप्रसक्तप्रतिषेध. स्वीकृतः ॥ अंत्ययोरभागिप्रतिपेधानिय. संयोगयोरित्यर्थः ॥ स्पष्टंचेदंतनशायरमाये-"असतिप्रसगेप्रतिषेधोनियानुवाद." इति ।। भयसिद्धांतरीत्यादेवादीनामपिल्यासेनफर्माधिकारस्य (भ० १ पा० ३ सू० २६) "तटु- पर्यपी'त्यादिनास्वीकारात् तेपोमाप्तस्यचयनस्यायंप्रतिषेधइत्यस्सदाचार्यतपूर्वमीमांसा- भाप्यानुरोधादुच्येत तदापिप्रतेनदोषः, प्राप्ते सागत् ।। तथाहिलोकेऽवगतसामर्यः शब्दोवेदपियोधकइविभातिकानुसरणेलोकेंगृहीतशक्तिकानामेवशब्दानांयदेव्यर्थयोध- जनकत्वदर्शनेननिषेधाभावसतियेदेनयोध्यमानंपरस्यकर्तृत्वादिकमपिवस्त्वंतरसमवधान• ·सहस्राक्षखण्डनम् सापेक्षंपरिच्छिन्नमेवारधार्यंत जीवेतथैवदर्शनात् ॥ मतःमाप्तानामेवजडजीवधर्माणा- लौकिकार्थेसंभवच्छक्तिकानेवशब्दानुयायप्रतिपेधः “भस्थूलमनगु नतस्यकार्य" इत्यादि- नाकृतः ॥ तेनालौकिकानामप्रतिषिध्यमानानासर्यकर्तृत्वविश्वतश्चक्षुष्ट्वात्यणीयस्त्वातिमही- यस्त्वादीनांनहानिः ॥ प्रसक्तहिप्रतिपिध्यतइतिन्यायेप्रसक्तंप्रसंजनाहमिहमंजूपाकारादयो- म्याचक्षते ॥ गनु सखलित्यादिवास्यैरभेदस्यायोधनेनजडजीवधीअपिब्रह्मधर्माब्रह्म- रूपाएष ॥ मतोविशिष्टतद्वत्तायुद्धस्तदभावनचाबुद्धिप्रतिबंधात्यात्कथंनिपेधइतिचेत्- सत्यं; कार्यधर्माअपि ब्रह्मधर्माएवपुष्पादिगंधाइवभूगंधाः॥ स्पष्टंचेदं (म० २ पा०३ सू० ५) “परात्तुत छुतेः" इत्यधिकरणेब्रह्मगतकर्तृम्नस्यांशएवजीवेऽनुवृत्तइति तथापिग्रह्मा- साधारणधर्माअपरिच्छिनानिरस्तसाम्यातिशयाजडजीययोर्नसंतीति तेपामसाधारण्यस्था- पनायलौकिकानांप्रतिषेधःसंगतः ॥ सचब्रह्मधर्मपुतारन्मात्रत्वंनिराकर्तुमेवप्रवृत्तीनतुकार्य- धर्माणांसर्वथाब्रह्मावृत्तित्वंब्रह्मभिन्नत्ववासाधयितुं ॥ यथासप्तमस्कंधाष्टमाध्याये (श्लो. १८) 'मदृश्यतासद्भुतरूपमुगृहन्मध्येसभायांनमृगनमानुपम्' इतिमृगत्यमानुपत्वयोः प्रतिषेधःअमे हिरण्यकशिपुनाकृतो (श्लो. १९, "नायमृगोनापिनरः" इतितयोःप्रतिषेध- श्वान्यतरमागत्वमपाकर्तुमेवनतुसर्वथातयतदभावंयोधयितुं ॥ विचित्रमहोकिमेतन्नुमृगेंद्र- रूपमित्याद्यमिमग्रंथावरोधात् किंतुलोफेनियतव्यधिकरणतयाविरुद्वयोरपितयोतस्मिन्रूपे समावेशोदर्शितः ॥ तद्वत्नशुष्केणनचादेणेत्यादिपचलोकेव्यधिकरणतयानिश्चितानामपि- सर्वधर्माणांब्रह्मणिसामानाधिकरण्यमस्थूलमित्यादिनिषेधाशयगोचरः ॥ एतेनापितदीय. विष्णो जीवगकर्तृतादि यदि नप्राप्त निषेध्य कयं प्राप्त चेत्प्रतिवन्धतोन तदसत्ताधीन योगान्तरः ॥ सैबैरेव हरौ यतस्तर जगद्योगैः समस्तात्मनि भाविर्भावनिधने व सनचेत्सर्गरमस नये ॥ ६ ॥ इदानीमुक्तन्यायमनानित्याऽपि निर्विशेपश्रुत्यादेर्युक्त्यन्तरेण तदुक्तार्थपरत्वं सण्ड- यति-विष्णाविति ॥ जीवादिसंबन्धि यद्न्तृत्वालादिकं तदेवासीनोदूरवजतिनिष्क्लमित्यादा- वासीनादिपदैनिषिध्यते इतिहि तदभ्युपगमस्तन तावत्सप्रष्टव्यः किमिदंजीवादिगतगन्तृत्वा- दिकम् , ईश्वरे न प्राप्तम् उतप्राप्तं नाद्य इत्याह-यदिनप्राप्तमिति ॥ प्रसक्तहिप्रतिविध्यतेइति न्यायादितिभावः ॥ जीवेत्युपलक्षणं जास्यापि ॥ ननुसर्वसल्विदंब्रह्मेत्यादिभिः सर्वाभेदबो- धक्यैर्जगदिव तदन्त पातिजीवादिसंबन्धिगन्तृत्वादिकमपि प्राप्तमेवेतिकुतीनेत्युच्यते इति द्वितीयपक्षमाशङ्कयाह-प्राप्तंचेदिति ॥ प्रतिवन्धतइति ॥ विशिष्टतद्वत्तायुद्धरतदभाष- वत्तानुद्धिप्रतिबन्धकालात्सर्वंसल्विति सर्वशब्देन विशिष्य तत्तद्धर्मोपादानेनाऽभेदबोधने तनिषेधासम्भवात् ॥ अन्यथा नैतिनेतीतिवाक्याफिकजगतस्तत्र निषेधे यसोवाइत्यादिवा- क्यैरानन्दमयस्यजगतः स्वीकारस्तन त्वन्मते स्यात् ॥ द्विविधवाश्यवलेन गन्तृत्वादेरिव जगतोऽपि वैविध्यसंभवात् ॥ ओमितिचेत् लौकिकजगतःकिमुपादानं ॥ अझैवेतिचेतननिषे- धानुपपत्तिरतएवनजगदिषयेद्वैविध्यकल्पनेति चेवन्तत्वादिपुजीवधर्मपुतभ्यायावतार.॥

·॥ ४२० मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः पूर्वश्लोकोक्तंसर्वत्रनन स्वान्वयितावच्छेदकधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववोधकत्वपुनर• पास्तवेदितव्यं ॥ फेननृसिंहादावादत्वशुष्कत्वनरत्वमृगलादेःसामान्याभावस्याशक्यवचन• त्वात् ॥ भतएवगजेंद्रस्तबादौनस्त्रीनपंढइत्यादिनातत्तन्मात्रस्वंप्रतिपिध्यनिषेधशेषस्याशेष रूपत्वमुकमित्यादिमागेवप्रापंचि ॥ अत कार्यरूपैकशापच्छेदेनकार्यधर्माणामपिब्रह्मण्येव सत्येतेषामपिब्रह्मरूपत्वेचनकोपिशंकावकाशः ॥ नाप्युक्तप्रतिबंधतःप्रतिषेधासमवा अप्रापच्छेदेनकपिसयोगाताबुद्धमूलाद्यपच्छेदेनतदभाववत्ताबुद्धिप्रतिप्रतिबंधकत्वाभा- वात् । इमेपरमाणपोनशतनसहनंकित्वसंख्याताइत्यादिप्रतिषेधदर्शनाच ॥ एवंसिद्धांत- संमतोयुद्धिवासभाक्त्वप्रकृततावत्योभयव्यपदेशादिसूद्रासिद्धस्तदविरोधप्रकारउक्तः कार्यधर्माणांब्रह्म धर्माशमादेवहदारण्यके (भ० ६ मा० ३.४० ०१६) "एस. स्यैवानंदस्यान्यानि भूतानिमात्रामुपजीवंति" इत्यादिश्रुतयासंगच्छंते ॥ मूलेतुमध्यमा. धिकारिबोधनायैकदेशिसमपंचसूत्रीसिद्धंजडजीवधर्मयो.सर्वथा ब्रह्मण्यसत्यपक्षमपि एकीकृत्यपरोकंपरिहरंति-इत्यमित्यादिना ॥ यथावटगतेतितत्संस्थानविशिष्टायासद- एवते धर्माइतिमृत्सामान्यसाधारणधर्मत्वाभापादेवमृदितलिपैधइति भावः॥ तद्धर्मपर्या• त्यादि ॥ यथापृथिवीसमवायेनगंधवतीति निश्चय सासमवायेनगंधाभाववतीतिबुद्धेः प्रतिबंधकः ॥ अत्रपृथिवीत्वधर्मपर्याप्तावच्छेदकताका या पृथिवी निष्ठाविशेष्यतातनिरू- पितापृथिवीत्वव्यापक प्रकारीभूतोगंधपदार्थः प्रतियोगीयलिसाहशेनसमवायसंबंधनाव- च्छिना या गंधत्वावच्छिन्न प्रकारतातच्छालीपृथ्वीसमवायेनगंधवतीति निश्चयउक्तविधा-' भारप्रतिबंधकः । पदकृत्यंतुप्रासगिकविस्तरभियानचिंत्यते ॥ केचित्विति । नव्यामंजूषाका- रादयः ॥ अब्राह्मणइत्यादीयथाब्राह्मण्यारोपस्तदभावप्रत्ययहेतुः ॥ नेदरजतमित्यादौच रजतारोपस्तद्वेतुरित्याधुदाहार्यम् ॥ यत्तु अन्यथेत्यादिन्यायाफ्तारइत्यंत तदप्येतेनैवनिर- स्तम् ॥ नेतिनेतीतिराक्यस्यप्रागुक्तार्थपरतयाजगन्निपेधकत्वाभावेनलौकिकालौकिकाधर्म- वत् जगतोद्वैविध्ययतोवाइत्यादिवाक्यानिर्वाहार्धनस्वीकार्य ।। धर्मभेदस्तु विधिनिषेध- वाक्यसनाविरोधायसूबकरीवप्रकृतैतावञ्चमित्यादौसिद्धांतिनः अतोनतन्यायावतारः शक्यः ॥ किंच कदाचित्सर्वमात्मेव भवतीहजनार्दन' इत्यादावानंदतिरोभावादिरहितो- ऽलौकिकोलीरासर्गोप्यस्माभिररीक्रियते परलौकिकस्यप्युपादानब्रह्मैव । निषेधोपपत्तिस्तू- दिशैव अतोऽम्मन्मतमज्ञात्वाऽनेकधोक्ति प्रापएव ॥ तदेतदाहु.-यत्नुभन्यथेत्या- दिना ॥ भत्र (१०३ पा० २ सू०१७) "दर्शयतिचायो भपिस्मर्यंत" इतिसूत्रस्य भायंप्रकाशंचारलंच्याहु-वृहदारण्यकइत्यादि । इदंचप्रायेणन्याख्यातचरम् ॥ यदपि (येनसंबंधेन हरौ जडजीवधर्मानिपिध्यतेससंबंधश्चेद्धरी नास्ति, तर्हिसर्वात्मत्वहानि ) रित्यादिकमुक्त, तदपि नसाधीयः; फारणात्मकत्वेनकारणधर्माःकार्यभवत्येव ॥ कारणस्य कार्यात्मकत्वं कार्यानुवृत्तत्वंचसर्वःस्वीक्रियते ॥ नपुनःकार्यस्यकारणात्मत्वं तस्य- घ्यावृत्त्यात् ॥ अतःकार्यधर्मानकारणआपादयितुंशपयाः ॥ - ·सहस्राक्षखण्डनम् भन्यथा यथा ब्रह्मसत्ताघटादिपुस्वीमियतएवंघटगतमिथ्यात्वमपि ब्रह्मणित्वन्मतेकर्थन स्यात् ? ॥ यदपि (नहिघटसंयोगवतिभूतले. संयोगेन घटोन भवति नया तत्रसंयोगेन घटोनास्तीतिप्रमाभवति) इत्यायुक्तं तदपि तदास्यात् ॥यदि तत्संबंधवत्तायुद्धस्तत्संबंधावच्छि- मप्रतियोगिताकतदभाववत्तायुद्धिविरोधित्वं नियमतास्यात् ॥ तदेव नसंभवतिः आकाशसंयोगस्यभूतलादीसत्वेपितभावस्यतत्रविद्यमा नत्यादन्यथातस्यकेवलान्वयित्वंनस्यात् ॥ तथाच तत्संबंधवत्तावृद्धि सत्वेपितत्संबंधावच्छिन्नतदभाववत्तावत्युत्पादेनतादृशनियमोप्रामा. णिकएवेत्यवधेयं ।। (ननु जीवधर्माःसंत्येव हरौ तेपामाविर्भावस्तत्र निपिध्यत ) इत्यादिकंत्वनभ्युपगमपरास्तं ॥ जीवधर्माब्रह्मण्यस्माभि- न भ्युपगम्यते मुख्य सिद्धांतरीत्यातनकार्यधर्माणामभ्युपगमेपितदुक्क- दोपस्यावसरएवनास्ति। सहस्राक्षेननुजीवेत्यादिसर्यात्मेतीसंतभागंदूपयंति-यदपियेनेत्यादिनाभवसरएवना- स्तीत्यंतेन । कारणात्मत्यमिति । निःशेषस्वकारणरूपत्वम् ॥ कारणाभेदस्तुत्तनास्त्येव ॥ तदभारस्येति ॥ संयोगसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्याकाशभारस्य ॥ भूतलेघटादेरिया- काशस्यसंयोगेनसत्वनप्रतीयतइतिभावः । अन्यथेति आकाशस्यभूतलादिनिरूपिताधेयस्ये ॥ तस भाकाशस्य । इतरत्सुगमं ॥ एतत्सर्वपंचसूत्रीदर्शितमतभेदाभेदपक्षंचपुरस्कृत्ययक्ष- बलिन्यायाभ्युपायादुक्तम् ॥ (भ० ३ पा० २ सू० १९) “अबुय" दित्याधिकार- णसिद्धेमुख्यसिद्धांततुशंकैवानपकाशा ॥ तथाहिननुजीवेत्यादिकनिषेधादित्यतत्वसंगतंपटा- शुपादानस्यतत्यादेमित्येपिपटादिसमवेतरूपनिष्ठधर्मतानिरूपितधर्मितायास्तत्राभानात् , धर्मधर्मिभायेनपटरूपादेस्तत्वादिषुनिषेधेपिपारंपरिकोपादानतायानिषेदुमशक्यत्वात् ॥ किंच, ननुजीवेत्यादिनोक्तमस्मामिस्तुनैपोच्याइतिकिमनेन ॥ त्वयैयब्रह्मणिविशेषाणांधर्म- धर्मिभावेननिषेधोविशेपनिरूपितमप्याधिष्टानोपादानत्वंतत्रैवसमर्थनीयमितिचित्यतां ॥ मणिविशेषाणांनिधेपिकिमप्राप्तानामुतप्राप्तानां? आयेत्वदुत्तदोषः। द्वितीयेनिषेधासंभव इत्यादिनन्मतेप्यूह्यम् ॥ यश्चपरिहार क्रियतेसोम्सन्मतेपिप्रायःसंगच्छेतेतियत्रोभयोःसमो दोषहतिन्यायाफ्तारः ॥ अथभवताकथमुच्यतइतिचेत्-इत्य, ब्रह्मणएवैजनादयोजीये बनेजनादयोजडेपुचेतरधर्मतिरोभापपुरःसरमनुवृत्ताइतितत्तत्कार्यपुतत्तद्धर्ममात्रदर्शनात् लोकेनियराव्याधिकरणतयागृहामाणाभगवदिग्छयापरिच्छिन्नास्तेधर्मास्तत्तत्कार्यालाधारण- धर्मतयाव्यवाहियंते ॥ भगवतितुतएवापरिच्छिनास्वाभाविकारस्तुसामादविरोधेन मनु जीवधर्माउपादानोपादे भावनेश्वरे सन्ति धर्मिधर्मभावेन तर निविध्यन्ते तमाह-नयोगान्तरिति ॥ उपादान यापि धर्मित्वेन निषेधे उपादानतयाऽपि निषेधान् । किच येन सबन्धेन निषिध्यन्ते ससंबन्धश्चेद्धरौ नास्ति तर्हि सर्वात्मत्यहानिर्यद्यस्ति तर्हि तेन निषेधानुपपत्तित्ते संबन्धेन जगनस्वनसत्वात् ॥ नहि घटसयोगवति भृतले सयोगेन ·४२२ मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः समानाधिकरणाः "तदेजतितनेजति । सर्वकाम.सर्पगंध सर्वरस' इतिवेदादिवर्णि- वासंति ॥ एतदेवब्रह्मणोविरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वनाम ॥ भत कार्यधर्माअपिवस्तुतोना- ब्रह्मधर्माब्रह्मभिमाना? ॥ तेषांप्रतिषेधस्तुकार्येवियतन्मानपरिच्छिनधर्मकत्वंवहाणिवार- यितुमितिकार्यधर्मावलासाधारणधर्माभवति ॥ तेननायंमृगोनापिनरोनशुष्णनचाणे- त्यादिवत्सर्वधर्मानयत्यसिद्धिरित्युक्तंभाक् ॥ यथार नेमेचाशत्नशवंकिंतुसहस्रमित्यादौ- पंचाशत्यादयः पंचाशदादिपुपर्याप्तिसबंधनविद्यमानास्तेनासंबंधेनसहस्रप्रतिषिध्यते ॥ तथाकार्यधर्माः कार्येषुब्रह्मांशभूतेपुपर्याप्तिसबंधनासाधारणधर्मतयाविद्यमानाब्रह्मणितेनैव संबंधेनतदसाधारणधर्मस्येनधप्रतिपिध्यंतइतिनिगर्व ससबंधोपिब्रह्मानतिरिकापरसंबंधत्ये- नकार्येप्येयानुभूयते उकदृष्टांतपत् ॥ अतोनसार्गम्यहानिः ॥ एतेनकिंचयेनेत्यादि तत्सत्यादित्यंतसपास्त ॥ भनारच्छेदेनकपिसंयोगवत्सपिवृक्षेमूलानच्छेदेनसंयोगेनकपि- नास्तीतिप्रमवातोनहिघटेत्यादिकमप्यकिंचित्करम् ॥ तार्किकत्समवायंतुनवयंस्वीकुर्मः । तत समवायांगीकर्तृमतइत्यादिमलापमात्र, तच्छन्दद्वयाभावादर्थसंगत्यसभवाच ॥ किंच कार्याविर्भागंगीकारात्कार्येषुकायांसाधारणधर्माविर्भाव शक्यवचनः ॥ तत्रैवासाधारण- धर्मत्वेनतपप्रितीतः ॥ यद्यपिसर्वाश्रयत्वात्तत्तद्धर्माविर्भावस्थापितत्तत्कार्यरूपोभगवाने- वाश्रयस्तथापिकारणभूतसकलेब्रह्मस्वरूपेतदनावि गत्तस्मिंस्तद्धर्मनिपेधोजाधटीति नृसिंहेमृगत्वादेरसार्वत्रिकत्वेनतरनायमृगइत्यादितलिपेधवत् ॥ एतेननन्वित्यादिइति- भावइत्यंत निराकृतं ॥ किंचजीगतयारधर्माणांब्रह्मनिष्ठत्वांगीकारेतद्गतव्यामोहादिकम- भेदयादिनस्तापिविशुद्धचिदाख्येपरस्मिन्नापयेत ॥ कथंचिद्धेदमंगीकृत्यासमाधानेस्मन्म- तेपिसम.समाधिः । वस्तुतस्तुचक्षुरादिस्ययोरंशोशिभावेनाभेदेपिलोचनगोचरतिमिरकाम- लादिमलानामंशुमालिन्यऽमालिन्यजनकत्यवतजीवगव्यामोहादीनांपरोपरोधासामध्यसभ- वत्येव ॥ अतएवसूर्योयल्पामा कादिश्रुतय. ( ० २ पा० ३ सू० ४६ ) "प्रकाशादिवन्नैपर" इत्यादीनिचसगच्छेरनितिपुरमात्प्रयंचयिष्यामः । तदेतदनुसधा- याहुः-मुग्यसिद्धांतति । एतेनफिचजीपइत्यादिसर्गदत्तोचरम् । अप्रलोके (समस्तात्मनि- सर्वात्मसर्वाश्रये) इत्यादिपुनरक्तिः (समस्तात्मनिआविर्भाये) त्यत्रलोकेविद्वद्धिरना- इतोऽधिवक्षयासध्यभारश्चचित्य जगद्योगेरित्यजगद्योगइतियुक्तंभाति; अन्यथायतइति- कान्वियात्आम्तांजगदितिच्छेदेनसमाधिः ॥ एयमेतच्छोकखंडनेनप्रागुताविधिनिषेधया- फ्यव्यवस्थापुन समर्थिताज्ञेयाइतिषश्लोकखंडनम् ॥ ७॥ 11 पटोन भयति नषा तनसयोगेन घटोनास्तीति प्रमाभवतीत्साह-समखात्मनीति । समवायाजीमतेत येग सबन्धेनेयस्य स्थाने यनिरूपितत्वविशिष्टेन येन सबन्धेनेतिनिवे. श्यम् ॥ ननु जीवधर्मा सन्त्येव हरौ तेषामाविर्भावस्थाननिषिध्यते यतस्ते जीवे आविर्भूता- तिष्ठन्ति तनाह आविर्भावति ॥ सआविर्भावः यदा सर्पस्य सएकाश्रयस्तदा तनासत्वे कसत्त्वस्यात् ? ॥ तस्य सर्वाश्यत्वेन आविर्भूनानामपि तत्र सत्याभ्युपगमस्यावश्यक्त्वमिति भावः ॥ किश्च जीवे तत्सत्वे मुतरामीशे तत्सत्त्वं जीवस्येशादभिनत्वादित्याह-सर्वात्मेति ।।

·- सहस्राक्षखण्डनम् ४२३ अग्नेच नात्माणुश्रुतितइतिश्लोकेनात्मनोऽणुत्यंनसंभवतीत्युक्तं त- प्रमः-आत्मनोऽणुत्वमेव "पपोणुरात्माचेतसावेदितव्यः, वालान- शतभागस्पतशतधाफल्पितस्यच । भागोजीवासविज्ञेयः सचानत्याय कल्पत" इत्यादिश्रुतिभ्यस्तथैवावगमात् ॥ ननु "सवाएपमहानज आत्मायोऽयंविज्ञानमयःप्राणेपु” इत्यादिश्रुत्यामहत्त्वप्रतिपादनात्कथ- मणुत्वं महत्वस्याणुत्वविरुद्धत्वादितिचेत्, न तदास्यग्रह्मपरंनजी- वपरं ॥ तचप्रकरणंब्रह्मणः ॥ अतएव "तस्मादेवंविच्छांतोदांत" इत्यादिना "आत्मन्येवात्मानंपश्ये" दित्युपक्रम्य पठितं ॥ तदनेच "ब्रोदक्षत्र" मित्याधुरत्या "इदंसर्वयदयमात्मे" तिपठ्यतेतस्सा- त्ताशवाक्यस्यान्यपरत्वानविरोधः ॥ ननुताशवाक्यस्यब्रह्मविष यत्यंमसंभवति ब्रह्मणिप्राणहृदय विज्ञानानामसंभवात् विज्ञानहि बुद्धिः प्राणादिसहचारात् हृदयस्थानलिंगाच जीवविषयलिंगस्यप्र. करणापेक्षयावलवत्वान्न तेन ब्रह्मविषयत्वंच्यवस्थापयितुंशक्यतेऽत- एवोक्तंपूर्वकांडे "श्रुतिलिंगवाक्यप्रकरणस्थानसमारयानांसमवाये पारदविल्यमर्थविप्रक" दिति ॥ "आलोमभ्यमानखाग्रेभ्य" इति- श्रुतेश्चेतिचेत्-मैव; “योऽयविज्ञानमय" इतिश्रुतौविज्ञानमयशब्दो- विज्ञानप्राचुर्यमाह || तञ्च ब्रह्मण्येवसंभवति नजीवे तस्याल्पविक्षा- नाश्रयत्वात्ब्रह्मचप्रज्ञानघनत्वेन "यथासैंधव" इत्यादिश्रुतोश्रुतं । एवंप्राणेपुस्यितिरपिब्रह्मधर्मएव "याप्राणेपुतिष्ठन्नि"त्यादिश्रुतेः ।। हृदयस्थितिरपिन जीवस्यैवलिंगंब्रह्मणोहृदयावस्थातस्यवधादर्शि- तत्वात् ॥ तस्सालिंगमपिब्रह्मविषयकमेव ॥ तच्चप्रकरणानुगृहीतघहा- परत्वमेव तादृशवाक्यस्यगमयति ॥ आलोमभ्यइत्यादिश्रुतिस्तुचैत- न्याभिप्रायेण ॥ किंच "स्वयंविहृत्यस्वयंनिर्मायस्येनभासास्वेनज्यो. तिपाप्रस्वपिती" तिस्वशब्दोऽणुपरिमाणजीवंवोधयंति ॥ नस्वमे च्यापकस्यवाशरीरपरिमाणसवाविहरणसंभवति "आराममात्रोह्य- घरोपिए" इतिश्रुतेश्चाणुत्वमेव नचालोमभ्यइत्यादिश्रुतिः स्वरूपेणा- स्मसत्वमेधयोधयति ॥ नचैतन्याभिप्रायेणतत्रचैतन्यसत्वेमानाभा- वादितिवाच्यं ॥ आडोमर्यादापाचित्वेननखानसमीपभागेकेशमूल- देशेचैतन्योपलब्धेरेवमानत्यादन्यथास्वरूपतमात्मसत्यस्यघटादिसा- धारण्येनआलोमभ्यइ तिमर्यादायाअभिविधेर्वाधप्रसंगः । नखशब्द- स्यांगुलिसमनखपरत्वमग्रशब्दस्यतदाधिकदेशनिःसृतनखपरत्वादर्चि- तनखस्यापिनखाग्रत्यमेवेतिनतत्रदोपः॥ गुहांप्रविष्टाचितिश्रुतिप्रदर्शन AN ·४२४ मायतशचिसहितः नामअनः नंतु "नित्यासर्यगतःस्थाणु"रितिस्मृत्यंतर्गतसर्पगतस्यपदप्रतिपाद्या- सर्यगतेन ब्रमणासहयास्थितिःसाकुप्रेतिसंदेहेतन्निवृत्पर्धगुहापांयुद्धी- तयासहस्थितिरितियोधनार्थनत्वणुत्वमदर्शनार्थम् ॥ तस्सासाहशा- भिप्रायमयुद्धेश्वरस्यापितथात्यापत्तेरित्यादि दोपापादनमौरदेिवेति गम्यते गुहाप्रवेशस्याणुत्वासंपादफत्वात् भाकाशस्यघटादिप्रवेशेष्य- गुरवाभावान्महत्त्वप्रतिपादकशापविरोधेनतथापादयितुमशक्यत्वा- धेति उपाधेमीयायाःपूर्वमेयसंडितस्येनीपाधिकतयाप्रवेशस्ययक्रमश- फ्यत्वेनतदृष्टांतेनजीपभोपाधिकमवेशापादनमसंगतमेव ।। जीवेवाणु त्यंनित्यासयंगतास्थाणुरित्यादिस्मृत्यापिस्पष्टमेवमतिपादितं ॥ सर्व गतेनसहतिष्ठतीतिमर्यगतस्यः सर्वगतस्यश्वासावणुश्चेतिसर्वगतस्था. गुप्यतु (सामानाधिकरण्येनस्थित्यातधाप्रयोगेरसस्यरूपेणसहस्पि- त्यारूपस्योरमइतिप्रयोगापत्तेःतस्मात्तबासामर्थ्यानोपपटसमासः) इत्युक्तं तदपिनसाधीयः प्रयोगस्यविवक्षाधीनतयातथाविवक्षाया- मिष्टत्वात् । असामर्थ्यहियषपदानांसमासाघटकपदार्थान्यितस्वार्थ- योधकत्वंभवतितत्रैवमहाभाष्यकारैर्दर्शितं । अतएवसमर्थ पदविधि- रितिसूत्रे समर्थग्रहणकिमर्थपश्यदेवदत्तकधितोविष्णुमित्रीगुरुकुल. तृतीयातत्कृतार्थेनगुणवचनेनशंकुलाखंड समर्थग्रहण किंतिष्ठत्वंशंकु- लयावंडो धावतिमुसलेनचतुर्थ्याअपि हितंगोभ्यासुखदेवदत्तायेत्या- दीनिप्रत्युदाहरणान्युक्तानिभायेप्रतिपादितानितत्रयथाफरशंकुलासु- खादिपदानांसमासाघटकपदसापेक्षत्वेनसामर्थ्यामावस्तथापरतेन- संभवतीतिध्येयं । नचैवन्यारयानेसर्वगतस्थपदस्यवैयर्थ्यप्रक्तानुप- युक्त्यादितिवाच्यं, त्वन्मतेऽपिस्थाणुपदेनेयनिष्क्रियत्वसिद्धायचल- पदस्यनिरर्थकतैव ॥ ननुमममतेस्थाणुपदस्यनिर्विकारार्थकत्वेनतत्रा- चलत्वस्यहेतुगतिविशेषणतयानवैयर्थ्यमितिचेदत्रापिभगवत्सामी- प्यं भगवनियम्यत्यादिजीवधर्मवोधकतयानचैयर्थ्यमितिविभावय । नयतादृशधर्माणांप्रकृतानुपयुक्तत्वात्तद्वोधनंनिरर्थकमेवेतिवाच्यं; सर्वगतत्वस्य प्रकृतानुपयोगित्वेऽपितद्वोधनवदनापिक्षत्यभावात् । नचलवंगतत्वस्य नित्यत्वव्याप्यतयातत्पुष्टिकरत्वेनप्रकृतोपयोगित्व- मितिवाच्यं; सर्वगत्तस्याप्याकाशादेस्त्वन्मतेनित्यत्वाभावेनव्याप्तेर. संभवात् । तस्मात्स्वरूपमात्रयोधकतैवत्वयापियाच्या। साचात्राप्य. ध्याहतव किचत्वयापि सर्वगतस्थाणुरचलइत्यादिपदानांजीवस्वरूप- योधकतयैवप्रकृतोपयोगोवत्ताव्यस्तत्रजीवस्यमकृतत्वात् तदन्वयएवना ·.. -- सहस्राक्षखण्डनम् संभवतिजीवस्यत्वन्मतेकल्पितत्वेनतत्रनित्यत्वसर्वगतत्यादीनामसंभ- यात् । नचजीवब्रह्मणोरमेदाजीवेपिनित्यत्वादयासंभवत्येवेतिवाच्यं; फल्पितस्पमायिकस्यपारमार्थिकशुद्धब्रह्माभेदासंभवात्। अन्यथा- ब्रह्मणोपिमिथ्यात्वापत्तरिति संक्षेपः। सविसर्गनिर्विसर्गपाठयोर- भयोःसंगतिरसाकमित्यपिनसंभवति, संहितायांविसर्गलोपेपिवि- सर्गानुसंधानस्यावश्यकत्वेनसविसर्गपाठस्यैवत्वन्मतसंमतत्वात् । "एपोणुरात्माचेतसावेदितव्य" इत्यत्रपरस्यैवग्रहणंयुक्तमित्युक्त्वा- तबहेतुत्वेनचक्षुराधगम्यत्वस्यज्ञानप्रसादगम्यत्वस्यप्रदर्शनंयत्तदपि- जीवस्यापिचक्षुराधगम्यतयाज्ञानप्रसादगम्यतयाचतादृशहेतोय॑भि- चारित्वेनतन्मात्रग्रहणानियामकतया साधीयः । वेदितव्यतापि- जीवस्वरूपेवर्ततेऽतस्तत्रापिपरएवेत्यवधारणंनसंभवति ॥ सहस्राक्षेत्रीयस्याणुत्वांशत्यादिकंश्रुतिसमतमाक्षिपंतंतदीयनात्माऽणुरिति सप्तम- श्लोकं यत्तु अयश्चत्वारिंशलोकव्याख्यायामित्यादिना वस्तुस्थितिस्तूक्तेत्यंतेन व्याख्यानेन सहितं भने च नात्माणुरित्यादिना अंशाशिभारमनादृत्येत्यादिकमपास्तमित्येतेन निराकरि- प्यतः प्रथमं यत्तु प्रयश्चत्वारिशेत्यादि पर एवात्मेत्यंत भाग निरस्पति-भग्रेचेत्यादिना अवधारणं नसभवतीत्यंतेन ॥ एपोऽणुरिति मुंढकवाक्यं वालाग्र इतिश्वेताश्वतरस्थं भादि- पदात् "भणुमेतमाय" इत्यादीनि कठादिराक्यानि वक्ष्यामः ॥ स या एप इति ॥ इदंवास्यं शारीरकबाह्मणेप्यम्ति तद्विचारयिप्यते ।। किंच बृहदारण्यकपष्टाध्याये चतुर्थया- ह्मणेऽपि "सवाएपमहानज आत्माऽनादोव सुदान" इतिपाठभेदेन पध्यते ॥ अनयोर्वाक्य- योरानपूर्वीसाम्यादयोपि समान उचितः । भन्न च ब्रह्मणः प्रकरण लिगं च स्पष्टमेवेति बोधयितुं नाणुरितिसूयप्रकारास्थंकिंचित्प्रायोऽक्षरशोऽनुवदति ॥ तत्रचेत्यादि ॥ पव्यत- इत्यंत पूर्यकांड इति ॥ पूर्वकांडविचारशास्त्रेपूर्वतनेतृतीयस्यतृतीयेपादे (सू०१४) श्रुतिलिंगवाक्यप्रकरणे" श्रुत्यादीनांसमवायेतेषु चारयादीचतुष्टयादिनिपरस्परस्यदायल्यसोदाहरणतत्रवज्ञेयं । उपासू तोऽन्यसमादधते-योऽयविज्ञानेत्यादि ॥ "स्वशब्दोजाम्या" स्वंति-स्वयंविहत्येत्यादि । नारमाऽणु' श्रुतितः स्मृतेरणुवचोगौण परसिम्पन्न एवं बुद्धिगुणैर्विसर्पिगुणता युक्तेविरोधानतु ॥ अंशस्वघटखाम्बुचन्द्रयदजोजीवोऽन कस्याऽपरे ज्ञानस्याऽपि तिरस्कृतिर्यदि तदा प्रीतिश्च भान यत्तु जयश्चत्वारिंशष्टोकव्याख्यायाम् स्याऽगुलम् ॥ लिङ्गशरीराभिप्रायेणाणुत्वस्य गौणस्य वर्णनेतु मा.प्रा.५४ ७८६५. 1 ·: सहस्राक्षखण्डनम् ४२७ उपादानविकलः । शलाखण्डः । किरिकाणः । समर्थग्रहणकिमर्थं ?। त्वंतिष्टशङ्कल्या खण्डीधावतिमुसलेन । फित्वंकरिष्यसिशगुल्याखण्डोविष्णुमिनटपलेन । चतुर्थीतदर्था- थंबलिहितसुखरक्षितैः । गोहितं, घृपभहितं, गोहितमश्वहितं । समर्थग्रहणकिमर्थ ।। सुखंगोम्पोहितदेवदत्ताय । पञ्यमीभयेन । वृकभयं । दस्युभयं । चोरभयं । समर्थग्रहणं किमर्थं । गच्छत्वंमावृकेभ्योभयंदेवदत्ताद्यज्ञदत्तस्य" इत्यादिग्रंथोस्ति. । तन्नमूलोक्तरीति- कमेवासामध्यभाग्यकैयटादिपुकृवात्सामर्थ्यविचारारिसम्पति जीयस्यप्रकृतत्वादिति नित्य- स्योक्ताः शरीरिणइत्यादिनागीतायांप्रकृतत्वात् तदन्ययइति कल्पितस्वरूपजीवेनित्यादिपदा- नामन्ययः । चक्षुराद्यगम्यतयेत्यादि "पराधिखानि" इत्यादौअंतरात्मनिदर्शननिषेधात् शरीरतउत्क्रमणकालेपिदर्शनाद्यभावाद्गीतायां (म० १५ श्लो. १०) "उत्लामतस्थितंवा- पी"त्यादिना नपश्ययचेतस'इत्यंतेनतनिषेधाचतद्गम्यत्वं ज्ञानप्रसादवतायोगिनैववदा- तस्य दर्शनात् 'पश्यतिज्ञानचक्षुषः, यतंतोयोगिनश्चैनंपश्यंत्यात्मन्यवस्थित'मित्यादिस्सर- पात् "मात्मन्येवात्मानं पश्ये" दित्यादिश्रुतिष्वपि शमदमादिमत्तयाज्ञानप्रसादवानेवनीय- स्वरूपंसाक्षात्करोतीति तायकैरंगीकारायजीवस्य ज्ञानप्रसादगम्यत्वं वर्ततइति "आत्मानं चेद्विजानीयात् विज्ञानं ब्रह्मचेद्वेद" इत्यादिपुकाण्यतैत्तिरीयादिश्रुतिपुवर्ततेतत्रेति वेदन- इत्यर्थः । इहायमाशयोषोद्धव्यः सहस्राक्षस्थेऽत्रानुवादे त्रिचत्वारिंशलोकव्याख्याया- मितिन्यूनदशश्लोकविवरणेपितत्सत्वात् यातुश्रुतिरुदाहृता "सवाएपमहानज भात्मायोऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु हृद्यन्तयोति"रितिसा प्रमादात् नाणुरितिसूत्राविषयीभूतायाः वृहदार- ण्यकपष्टाध्यायस्थशारीरकसाह्मणाख्यतृतीयब्राह्मणस्थाया अस्याहृयन्तोतिरित्यानुपूर्वी- घटितत्याभावात "कतमभात्मेति योयं विज्ञानमयः प्राणेषु यन्तज्योतिः पुरुष" इति ज्योतिर्बाह्मणश्रुतेस्तदुक्तपूर्वभागाघटितत्वेन तदिष्टासाधकस्यात् । अतोनाणुरवस्थितिवै- शेप्यादितिसूत्रद्वयस्य भाप्यदर्शनाद् नान्दोसि । नचासदाप्यादाविव हृद्यन्वयॊतिरिति श्रुत्यन्तरमेवैकहेलयोदाहरामीतिवाय; विभुत्वबोधकपदाघटितत्येन प्रकृतानुपयोगात् । प्राणहृदयविज्ञानानां परस्मिनसम्बन्धं प्राणादिसहचारात् विज्ञानशब्दार्थ हृदयस्थानलिई चवदतस्तवैकश्रुतिताया अभिप्रेतत्वाच्च । नाप्यसौ मपरविषयेतिवक्तुंशक्यं; नागुरिस्युक्त- सूत्रविरोधात (भ०१ पा. ३ सू. ४२) "सुपुप्त्युत्क्रान्योर्भेदेने" त्यत्रभाष्ये परविप- यतायाः समकू व्युत्पादितत्याच्च । ननु शारीरकबाह्मणेऽपि "सवाएपमहानजभात्मा योयं विज्ञानमयः प्राणेपु यएपोन्तर्हदय आकाशस्तसिइछेत" इति श्रूयमाणःप्राणहृदयस- म्बन्धः परस्मिन्नसम्भवीति चेत्,-मैवं; "यःप्राणेतिष्ठन्माणादन्तरः ॥ सउप्राणस्य प्राण" इत्यन्तर्यामित्रालणतलबकारादिश्रुतिभ्यः प्राणसम्बन्धस्य "एप मात्मान्तर्हदयेऽणीयान् प्रीहेः ॥ अन्तरात्मन्पुरुषो हिरण्मयः ॥ गुदांप्रविष्टीपरमेपराई" इतिछन्दोगवाजसनेयिका ठादिश्रुतिभ्यः । ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुनतिष्ठति, गुहांप्रविष्टावात्मानौ हूदिधिष्ठित- मात्मकल्पिताना'मिस्यादि स्मृनिन्यायपुराणेभ्यश्च हृदयसम्बन्धस्य च परस्मिन् सिद्धत्वात् अन्तः शयानं च परात्परंपुरिशयंपुरुषमीक्षत" इति प्रभादिश्रुतिसिद्धपरस्य ।। योधित चैतत् (भ० ३ पा० ३ ० ३३) "ईक्षतिकर्मव्यपदेशास" इत्यधिकरणे एतेन ·४२८ मारुतशक्तिसहितः प्रामानः प्राणसहचाराव विज्ञानशब्दस्य बुद्धिपरत्यमप्यपास्तं भतो विज्ञानमयशब्दोपि "सत्यवि- ज्ञानमानन्दंब्रह्म" इत्यादिश्रुत्युक्तस्वरूपभूतविज्ञानात्मकत्वमेवान्नाभिधत्त । इति न काप्य- नुपपत्तिः । मयट् चेह स्वार्थे प्राचुर्यवेत्यन्यदेतत् यद्यावस्थितिवैशेप्यसूत्रोदाहरणावृदय- स्थितेर्जीवलिमलमुक्तं तत्तुतन्मात्रस्थायित्ये स्वाभिमतविभुत्ववाधाचत्यूत्रस्य स्वमते पूर्व- पक्षस्थत्वाच गले पादुकापादकं यदि च पूर्वपक्षसूत्रोक्तमप्याट्रियते तर्हि नाणुरिस्यादि- सूत्रोक्तमम्याद्रियतां वस्तुतस्त्रान्त्यादिसूत्रदशक पूर्वपक्षप्रतिपादकमिति समर्थयिन्या- मः । यय प्रकरणंतु लिङ्गादिभ्यो दुर्यलमित्यवादि तदप्यकिन्चित्करं उत्तरीत्यालिङ्गयोभय- साधारणत्वात् उक्तश्रुतेरमेनुपदमेव "सर्वस्य वशी सर्वस्पेशानः सर्वस्याधिपतिःसनसा- धुना कर्मणाभूयानोपवासाधुनाकनीयान् एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेप भूतपाल एष सेतुर्विधरण एपां लोकानामसम्भेदायतमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यशेन दानेन तपसाऽनाशकेनतमेव विदित्वा मुनिर्भवती"यादिना प्रबलतराणि सर्य- वशित्वादि ब्रहालिङ्गानि सर्वेश्वरत्वादिश्रुतयश्चानोपलभ्यन्त इति श्रुतिलिङ्गयोर्विचारेपि नजीवपरत्वं वाक्यस्य शक्यवचनं अनानातानि भूताधिपतिवादीनि प्रतर्दनविद्याया- मप्येवमेवानवानि तानि च ब्रह्मण्येव समनुयन्ति नजीगदाविति सिद्धमनुगमा- धिकरणे "एतमेवविदित्वा मुनिर्भवती" त्यस्य परविषयत्वं च अंशोनानेतिसूत्रे शङ्करा- घायैरपि स्वीकृतं आलोमभ्य इतिश्रुतिस्त्वाणुत्वस्यैवसाधिका । तथाहि कॉपीतकिग्राहाणे चतुर्थाध्याये "हितानामपुरुषस्य नाड्योहदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति तथा सहस्रधा फेशोबिपाटितस्तापदण्श्यः पिलखाणिग्नस्तिष्टन्ति शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्य च तासु तदा भवनी" ति जीवस्य हृदयायतनलं तागित्यगुनाडीपु स्थित्यागुरवं घोक्त्या दारीरे गुणतोन्यातिं यत्तुमानायते "एप प्रज्ञात्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट भालोमभ्य भानसामेभ्य" इति अन्न प्रज्ञाशब्दश्चैतन्यगुणपरः । तथा च स्वचैतन्यगुणे- नायं लोमनरयानपर्यन्तं सर्वशरीरमभिव्याप्य तिरति एतदेव बोधयितुं दृष्टान्त उच्यते "तद्यथा क्षुरक्षुरधानेऽवोपहितो विश्वभरोवाविश्वम्भरपुलाय" इति ॥ बृहदारण्यकेपि सृतीयाध्यायेपुरुपविधतामणाख्येचतुर्थबामणे (मं० ७ पृ० १६८) इदं श्रूयते-न ह्ययं विभुत्वपक्षे सङ्गच्छते, यदि तु तथाभियेयात्तोकाशादिकमेवदृष्टान्तीकुर्यात् । मतः पर- माचार्यापि गुणतः शरीरे च्याप्तिमुक्त्या भालोमभ्यःश्रुतिं विषयीयनसूनयत् (स.२ पा. ३ सू. २७) "नया च दर्शयती" । ति अतः प्रकृतश्रुतौ शरीरे गुणतो च्याहिरच्यते इत्यत्र मान तु प्रजात्मश्रुतिर्हृदयाययनत्यनाहिस्थितिदृष्टांतादयस्सूत्रंचेतिभूयएवास्त्यातो- मानाभायोति श्रुत्यायदर्शनात् । आइयेह मांदार्थकइति लोमनखानेषु चैतन्यानुप- लब्धिः । मनशब्देन चेह भग्रमपंचरंतीनां 'आदातुं सकृदीक्षितेपि कुमुमेहस्ताग्रमालोहि- त'मित्यादौ चर्वणलोहित्यादियोग्यभाग्यदनुपलभ्यमानचैतन्योनिखिलएव नसानिममागो ग्राह्यो योग्यत्वात् । मतो वर्धितनरोपनुपलब्धिरदोषः। मानरोम्य इतिकचित्पाटेऽपि "गपानि निकंतत" इति दीक्षा तिवद्योग्यत्वाच्यामलभाग एवं नखशब्देनोपादेय इत्यनवये । यश्वेह शाइममिविध्यर्थक घूयातेनेय पर्धिवातिगसामेषु लोमसु च चैत- ·सहनाक्षखण्डनम् ४२९ म्यानुपलब्धिदोपः समाधेयातनात्मसत्वात् । वन्मताचार्यशंकरानंदकृतकौपीताकदीपि- कायां "प्रवेशावधिमाह भालोमभ्य भानखेभ्यः लोमनखपर्यंत नखामशरीरयहिर्गतकेशा. न्मुक्त्वा समप्रे शरीर इत्यर्थः" इतिग्याख्यातमप्याटोमर्यादार्थकत्वं स्वयं शंकराचार्यर- प्युकस्यले बृहदारण्यकभाष्ये "भानखामेभ्यो नखानमर्यादमात्मनश्चैतन्यमुपलभ्यते तय कथमिवप्रविष्टइत्याह इत्यादिनातिस्फुटमुकंतत् परमतखंडनाय दूपयन्खरूढशासाच्छेद- कवत्स्वमतदूपणं नानुसंघरसे । किंचजीवस्याणुत्वे सत्येव कठाद्यामातस्तस्य गुहाप्रवेशः संगरखेत विभोः प्रवेशायोगात् । ईश्वरस्य प्रवेशस्त्विहांतर्यामिरूपेगैनोच्यते । द्वासुपर्ण- त्यादौ स्थितिवदतोनेश्वरस्याणुत्यापत्तिः । अंतयामिनामातिरोहितानंदाणुमानोभगवदंश इति तु सिद्धमाकरे। अंतर्यामिमानस्यच “ययाधीहिर्वे" स्यादिश्रुतिसिद्धत्वानोपाधि- कत्वं कल्प्य (तत्सहचारेण जीवेऽपि तथैव वक्तुमुचितत्येन) इत्याद्युकिस्तु तवैव प्रति- फूला। नैयायिकादिवजीवात्मपरमात्मनोरत्यंतभेदस्य विभुत्वस्य चोरीकार एव उभयोः प्रवेशस्यौपाधिकायाः शक्यवचनत्वात् ब्रह्मण एवौपाधिकं जीवभावदतात्वया वाक्यं विभोरपि जीवस्य ब्रह्मणवदौपाधिकः प्रदेश इति वक्तुं ॥ स्मृतयोऽपि जीवस्यागुत्वमेव प्रतिपादयति । यथा गीतायां-'ममैवांशीजीवलोके' इत्यंशत्वोक्तिरणुत्वसेव गमयति । सर्वथा विभोरंशत्वासंभवात् । मध्यमपरिमाणवादस्य च पेदविरुद्धत्वात् । तृतीयस्कंधेऽपि (१० २५ श्लो०१७।१८)'तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परं । निरंतर स्वयंज्यो. तिरणिमानमखंडित ॥ ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना । परिपश्यत्युदासीनं प्रकृति च हतोगसमिति ॥ मन्त्राप्यणुत्वंजीवस्यापि ज्ञानप्रसाददृश्यत्वंचोक्तं ॥ एकादोपि (म० २७ श्लो० २३ ॥२४) पिंडेवावनिसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम । अण्वी जीव- फलां ध्यायेनादाते सिद्धभावितां । तयात्मभूतया पिंडेन्याते संपूज्य तन्मयः' इति न्याप्ति- थेह दीपमभान्यायेनैव श्रीधरस्वाम्यादिभिरपि व्याख्याता । एतन्मूलभूताश्रुतिरपि "तस्य मध्ये वहिशिया मणीयोर्वाव्यवस्थिते" 'त्यादिर्नारायणप्रपाठकस्था ध्येया। एवमितरत्रा. पिनष्टव्यं । यातु नित्यः सर्वगतः स्थाणु'रितिस्मृतिरुपाहारिसाप्यंशत्वादिवाक्येकवाक्यतया सर्वगतश्वासावणुश्चेत्यर्थपरापि शक्या व्याख्यातुं । नच तत्रासामर्थ्यान्मार्तडटीकोक्तस- माससासंगतिः शंक्या । (१०३ पा० २ सू० ४) "सुपिस्थ" इत्यत्र सुपीति योग विभज्य कच्छपोद्विप इत्यादौ तृतीयांतपदेनापि समासस्य स्वीकारात् । स्पष्टंचेदंतव महाभाष्ये “योगविभागः करिष्यते भातोनुपसर्ग को भवति । ततः सुपि सुपि चाताको भवति कच्छेन पियति कच्छपः कटाहेन पियति कटाहपः, द्वाभ्यां पिबति द्विपः, ततः स्थः स्थश्व को भवति सुपीति" इत्यादि । एवं कच्छैन पिवतीत्यादिवत् सर्वगतेन तिष्ठनीति प्युत्पचिरपि नवचैत्र । कच्छशब्दार्थजलप्रायदेशस्य वस्तुतः पानक्रियाधारत्यवत् सर्वग- तस्य ग्रह्मणः स्थितिक्रियायां सर्यगतस्य साधकतमत्वं च । 'द्वासुपर्णे'त्यादिश्रुत्युक्तनियतस्त्र- सहभावरूपमेवेत्यार्थिकः सदमावोमार्तडटीकारगर.कंठरण स्पष्टप्रतिपत्तये दर्शितःसर्व- गतस्थत्यविशेषणं व्युचरणानंतरमपि सादिकभगवत्संबंधेन जीयस्य शरीरच्छेदनहन- नादिदुःसानुभवायोग्यत्वादिलक्षणोत्कर्पयोधनायावश्यकमिति न विफलं । स्थाणुरिति ·४३० मारुतशक्तिसहितः प्रामअन. छेदेऽचलशब्दस्य पौनरुत्यमभिप्रेत्य मावंडटीकाया तथान्याख्यात तत्परिहारायोच्यमान स्थाणुपदस्य निर्विकारार्थत्व तु रक्षणा विना दुर्वच स्थिरेशतत्वात् । लक्षणालाप्रीतिम स्वात्तदूरीकारेतु मचलपदेऽपि सा किन्नस्यात् ? विनिगमनाविरहातू । स्थाणुपदार्येऽघल्प दार्थस्य हेतुत्वोत्प्रेक्षणमपि स्वाचार्यविरुद्ध शकराचायीताभाप्ये "नित्यत्वात्सर्यगत सर्वगतत्वात्स्थाणुरित्येतस्थिरत्वादचरोयमात्मे" तिव्याकुर्वद्धि स्थिरपदार्थस्याचलपदार्थे हेतुत्वस्यागीकारात् । सतो न त्वदुक्तप्रकारोऽन्यतरपदवैयर्यपरिहारायप्रभाति । अस्ति चास्या स्मृती निषधादिषु सर्वगत इत्यपि च्छेद । तथापि "सरे शरि चा विसर्गलोपो वक्तव्य" इति तल्लोपादुभयथापि प्याख्यानमदुष्ट "विसर्ननीयस्य स" इति सत्वेन सकार- द्वयेऽपि न मार्तडविवृतियाध । एकपदपक्षेऽऽप्यनचिचे"ति सद्वित्वसभवात् । निबंध विद्वन्मडनादिपुस्तकेपु चैकसकारो द्विसकारो वापाठो दृश्यत न पाठद्वयासगति नाप्याचार्यविरोध । एकवाक्यस्योभयथा प्यारयान तु न दोपाय, मन्यथा शाययोनित्व. समन्वयायधिकरणेषु वर्णकद्वयप्रतिपादकत्वदाप्यन्यायमालादिनाधप्रसगात् । "मुमेधा अमृतीक्षित" इत्यादिश्रुतीना पदभेदेन शकराचार्यैरपि द्विधाव्यारयानाच । योपोथुरा- स्मेत्यस्य परविषयत्व प्रकरणमानित्योक्तवान् ता "एषोऽणुरात्मा चेतसावेदितव्यो यस्सि न्प्राणा पचधा सविवेशे" त्यनुपदप्राणसबधश्रावणात् । “स वा एप महानज" इति श्रुस्य- र्थसमर्थनावसरे स्वमुखोक्त प्राणसबधस्य जीवलिंगत्व लिंगाप्रकरणबाध च कुतो मानु सधत्से । अतस्त्वयातुस्लोक्तविरोधाचैव वक्तुं शक्य । वस्तुतस्तु तद्गुणसारसूत्रस्थस्वभाव्य पक्तिमेव परस्यैथेत्यादि प्रकृतत्वादित्यता किंचिद्वर्णभेदेनानुवदनस्वयमकरणादिक नावलो- कितवानसि । इद हि वाक्य तृतीयमुडकप्रथमखडे पठ्यते । तयारभ एव "द्वासुपर्णास- युजासखाया' इतिद्वाषप्यात्मानौ प्रकृतौ “नचक्षुपे" तिवास्ये च यथाज्ञानप्रसाददृश्य स्वेन ब्रह्मोक्त एव प्रसादयत्वदष्टत्वादिना जीवोऽप्युक्तइति नप्रकरणमानानिर्णय । प्रकृते च यस्सिन्यत्समीपे प्राण पधाभूत्वास विवेश सोणुरात्मा जीवो मनसा ज्ञेय । अथवा- अणुमानोऽतींद्वियोप्यय चेतसा चैतन्यगुणेन लिंगेन चेदितव्य । यस्सिन्सर्वशरीरविसर्पिणि चैतन्ये प्राण पचधाभूत्वा देहे सविवेश चैतन्यसवधमतरा जदस्य व्यापारायोगात् इत्य. थ चितिसज्ञाने स्वादि तत सर्वधातुभ्योऽसुन्नित्यसुनिचेत इति सिद्ध । अत इत्थ प्राण सबधो जीवस्यैव लिग । य प्राणेतिष्ठन्नित्यादौतु प्राणातस्थित्या नियम्यस्येन प्राणसबध - परस्योच्यते । नत्वेव पचप्राणवत्व ॥ इतएव 'महानज" इतिश्रुतावपि प्राणेविति सस म्यामाणातस्थरव पोध्यतइति नमदुक्तिविरोध । नापि चेदितव्यश्चपरएवात्मेति शक्यवचन "मात्मानचेद्विजानीयादयमस्मीतिपूरुप । किमिच्छन्कस्यकामायशरीरमनुसज्वरेदि" तिवृहदारण्यकादिषु स्वस्वरूपस्यापि विज्ञेयत्वामानान् ।। यदपिकिंचेत्यादिना (यथाऽणोरणीयानित्यादिवाक्य महतोमही यानितिवाक्यचलावुयत्वपरमित्यगीक्रियतेतहापिमहानज निस्य सर्वगतस्थाणुरित्यादिवाक्यबलाद्वालाप्रशतभागस्येत्यादिवाक्यतत्पर - ·सहस्राक्षखण्डनम् ४३१ स्वीक्रियतामित्युक्ततदपिमंदतरमेव; दृष्टांतस्योभयवादिसंमतस्यैवसं- भवेनस्वमतमात्रसिद्धस्यदृष्टांतत्वासंभवात् । नहरमन्मतेऽणोरणीया. नित्यादिवाक्यस्यदुर्जेयत्वपरत्वस्वीक्रियते । अस्माभिस्तथातदास्वीकि- येतयदाभगवतोविरुद्धधर्माश्रयत्वनस्यात् । अस्ति च "अपाणिपादोज- घनोग्रहीतापश्यत्यचक्षुःसटणोत्यकर्ण" इत्यादिवास्याप्रतिपादितप- रस्परविरुद्धधर्मा श्रयत्वं ततश्चानापिमहत्याणीयस्त्वादिविरुद्धधर्मा- श्रयत्वस्यब्रह्मण्यलौकिकत्वप्रतिपादकत्वसंभवेदुर्शयत्वेपरत्वकल्पनेमा- । नाभावः तस्मादृष्टांतासंभवात्तदनुरोधेनाणुत्वप्रतिपादकवाक्यजीवदु- शेयत्वप्रतिपादयन्नपेक्षणीयएव किंच"वालानशतभागस्यशतधाकल्पि तस्य च।भागोजीवासविज्ञेयःसचानंत्यायकल्पते। आराममात्रोह्यपरो. पिटष्ट" इत्यादिश्रुतीनांस्पष्टतयापरिमाणवोधिकानाकथंदुर्शयत्वपरत्वं स्वीयवाच्यार्थपरत्येकस्यचिद्वाधकस्यप्रमाणांतरविरोधस्यचाभावेन लक्षणयातादृशार्थवोधकत्वेप्रमाणाभावात्नचबुद्धिगुणैरेवाणुत्वव्य- पदेशोस्तुतथाचश्रुतिः'युद्धर्गुणेनात्मगुणेनचैवआराममात्रोह्ययरोपि दृष्टः' एवंचरत्नातिगत्यागतयोपिसंगच्छंतइतिवाच्यं, जीवस्ययदि- त्वन्मतइवौपाधिकत्वस्यात्तदास्यादेवतथाव्यपदेश नहिजीवस्यौपाधि- कत्वंसंभवतितथासतिसउपाधिनित्योऽनित्योवेतिवक्तध्यंनाद्य मोक्षा- नुपपत्तेनझुपाधिनाशं विनास्वस्वरूपेणावस्थानरूपोमोक्षासंभवति ॥ नद्वितीयः कृतहानाकृताभ्यागमप्रसक्ते तदेतद्विस्तरेणानेवक्ष्यतेपव- मुत्फ्रांतिगत्यागतीनामपिस्वेनरूपेणैवसंभवे बुद्ध्युपाधिकतयातत्कल्प- नेमानाभावात्'शरीरंयदयामोतियच्चाप्युत्कामतीश्वर'इत्यादिभगवद्गी. तावाक्येणुत्वेपिजीवस्यसद्रियग्रहणपूर्वकगमनस्योपपत्तौनदनुरोधा- दप्यौपाधिकत्वकल्पननसंभवति ॥ ननु "तगुणसारत्वासु तद्व्यपदेशः प्राज्ञव" दितिसूबवलेनजीवस्यवुढ्युपाधिकत्वंस्त्रीक्रियते तत्रतुशब्दः नाणुरतच्छुतेरितिसूत्रोक्तपूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थ तस्यायुद्धेर्गुणास्तगुणास्ते साराःप्रधानंयस्यात्मनःसंसारिभावसंभवंतिकारणत्वात्सतगुणसार- स्तस्यभावस्तत्वंतस्माचयपदेशअणुत्वोत्क्रांत्यादिव्यपदेशःप्राशवत्यथा प्राशस्यपरमात्मनःसगुणेषूपासनेषुउपाधिगुणसारत्वादणीयस्त्यादि- व्यपदेशो "अणीयान्यीहेयिवाद्वा" इत्येवंप्रकारस्तद्वत्जीवेप्यणुत्व. व्यपदेशउपाधिकृतएवनतुवास्तवइतिचेन्मैवंसूत्रस्यत्वदुक्तार्थकत्वा- भाषाजीवेबुद्धयुपाधिकृतोणुत्वव्यदेशोनसंभवति ॥ तथाहिजीवेच- स्तुतोणुत्वंतदास्याचदिजीवस्यब्रह्मणःसकाशाद्भेदास्यास्सएवतुनसंभ- ·१४३४ सतगुणसारखद्रावस्तदुगसारखं तस्मात् ॥ तयपदेशः अणुत्वोकान्त्यादिव्यपदेशोऽणीया- सारसन्दः । एतेन युदिगुणानामानपत्याक्य सारत्वमिलपात ॥ ससारित्वे सार- मारुतशक्तिसहितः प्रामसनः पादेतस्तद्धर्माधिकरणे ॥ अन्नैपोभिप्रायोऽवसेया (किंच ययाणोरणीयानि) त्यादिलेख- स्त्वस्मन्मताज्ञानात् । नासामिर्महीस्त्वश्रुतिबलात्पूर्वोपचारलभ्यदुर्गेयत्वं स्वीक्रियते । विनिगमनाविरहेणोत्तरन्नपूज्यतमपर्यायतोक्ते१निरासत्वात् । किंत्वलौकिकसामर्थ्याविरुद्ध- धर्माश्रयत्वमेव "तदेजति तनेजति मासीनोदूरंव्रजतिशयानोयातिसर्यत" इत्यादिश्रुत्वं- वरेभ्यः । किंच वालाग्रश्रुतेर्महत्वश्रुत्याभक्तिमत्वउच्यमानेतलान्महत्वभुतेरेव कुतो न तदापाद्यतां श्रुतित्वाविशेषात् । वासारवाक्ये जीवशब्दश्रुतिश्च सर्वतो बलीयस्यनुसंधे- या। बहूनामनुग्रहोन्याय्यइति च । भणुत्वश्रुतीनां बहुत्वाद ॥ वस्तुतस्तुमहत्वश्रुतेर्वि- एयभेदः सूत्रकृदभिहितः प्रागेवसमर्थित इति न तथाणुत्वश्रुतीनां बाधसंभावनापि । तसादेपोणुरात्मेत्यादौ शक्यार्थवाधाभावालक्षणाप्रणयोनास्थेयः । सूक्ष्मेत्यणुपादः शक्तः, 'भणुर्माह्यल्पयो रितिहेमोक्तेः। भणुहिविशेपेस्यात्पुंसि सूक्ष्मेऽभिधेयव दिति मेदिनीको- शाच । यतुबुद्धिस्थगुणेऽणुत्वव्यपदेशवचनं तत्तुसंपूर्णयेदांतादर्शिनां मंदानां व्यामोहना- यैव । इदहि वाक्यं श्वेताश्वतरे पंचमाध्याये "अंगुष्टमानोरवितुल्यरूपःसंकल्पाहंकारसम- वितोपः । बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैवभाराग्रमारोहपरोऽपिदृष्ट" इति पठ्यते । अन्नबुद्धेगें- णेन परिमाणेनांगुटमात्रः। आत्मनः स्वस्थ परिमाणेनचाराममात्रइत्यर्थः । एवमेवबुद्धगुणेने- स्येकवचनंस्वरसत.सगच्छते ॥ त्वन्मतेचारमगुणेनेतिआरानमात्रपदादन्यन्त्रमान्वियात्तना- न्यीयमानंचकयंसगच्छेतत्वन्मतेबुद्धिगुणैरेवाराममात्रत्वात् आत्मगुणेन तुविभुत्वात् । बुद्ध- रंगुष्ठमानत्वंतु मनुष्यहृदयाकाशस्य तावन्मात्रत्वात् । स्पष्टं चेदं (भ० १ पा० ३ सू० २५) "हृद्यपेक्षयातु मनुष्याधिकारत्वादि" तिसूत्रे । किंच बुद्धेराराममानत्वेमानामा- वात् । तेनतद्गुणानांवावत्वे च सुतरां तदभावात् । बुद्धिगुणैरणुत्वं सुघर्च तस्मादेवंधुत्यै- कदेशमानमुदाहृत्यदुर्बलान्यामोहयंत. सद्रिपेक्ष्या. । अथवाऽदृष्टोपनिषत्कोऽयंस्वपरि- शीलिततद्गुणसारसूत्रीयस्वभाष्ये उत्तरार्धमानमुपलभ्य तावदेवालिसदिति मायं वराकरे- वापराभ्याते । उत्क्रांत्यादयश्चन बुद्धिधर्माः श्रुतिस्त्रादिभिस्लेपी जीवधर्मस्वसिद्धः। तथा च सूर्य (१० २ पा० ३ ० १९) "उत्क्रांतिगत्यागतीना"मिति इह "ज्ञोतएवे" तिपूर्वसूत्रमनुवर्तते तयाध जीवउत्क्रांतिगत्यागतिसंबंधीतदोधाश्रुतिभ्य इत्यर्थः । उत्का- विश्व कीपीतकिब्राह्मणे प्रतर्दनाख्यायिकायां । "सयदास्याप्टरीरादुरझामतिसहैवैते.सर्व- तयाच भगवद्गीतायो 'शरीरयदवाप्नोतियत्राप्युकामठीवर. ॥ गृहीत्वैतानिसयातिवायुर्गन्धा- निवाशयात् ॥ श्रोचन स्पर्शनंचरसनंप्राणमेवच ॥ अधिष्ठायमनश्चार्यविषयानुपसेवते' इत्यत्र प्रहणपूर्वक गमनमुरुम् ॥ तयाचस्तम् तद्गुणसारस्वानुतधपदेश-प्राज्ञवदिति ॥ तुशन्दा पूर्वपक्षव्यात्यर्थः । एतेन नाणुरतछुतेरिवि सूत्रविरोधः परिहृतस्तस्य पूर्वपक्षस्थत्वात् ॥ ॥ यता 'सारोपलेस्थिरशेिचे तिमेदिनीकोशाहलयाची चौहायवादाइत्येयंप्रकारसदक्षिति ॥ लार ॥ तदेतताह-वंदिगुणैरिति ·सहस्राक्षखण्डनम् ४३५ स्तकामती" ति । भय सइतिपूर्वोक्तजीयः परामृश्यते । एतच्छन्देन चपूर्वोक्तानि धागादि. मनोंतानि परामृश्यते । मनःशब्दश्वेहांतःकरणचतुष्टयोपलक्षकः । अन्यथा पूर्वोक्तभ्याना- सिद्धः । तेन (माणादेरेयपश्चादुत्क्रमणंऽन तु बुद्धे) रितिनिरस्त । मतोत्रोत्क्रांतिर्मुख्यतया जीवस्यवोच्यते । बुध्यादेस्तु तेनसहोत्क्रमण न च बुद्ध्यादिनिष्ठासाजीवउपचर्यतहतिवाच्यं; सहेतैरिति प्रयोगानुपपत्तेः । नहि पुत्रस्यैव गमने पितुश्चागमपुत्रेण सह पिता गच्छ- सीति प्रयुज्यते । अतोजीनानुत्क्रांतिसाधनाय बुद्धस्सहोक्तिप्रयासस्तदर्थ स्वविन्द्वगीताया- क्योपन्यासश्चाविचारात् । तव हि ममैवांशइतिजीवस्य स्वांशत्वमुक्त्वाऽणुत्वं बोधयितुं पारीरं यदयामोतीति शरीरांतरप्राप्तिः पूर्वशरीरादुरक्रांतिश्च जीवस्यैवोच्यते सगृहीत्वेत्य- मेन च मनाप्रभृतेर्जीवसहभावः अतएवलिंगशरीरनिष्ठतेतत्रोपचर्यते इतिप्रत्युक्तं भवति । देवदत्तोवस्त्राभरणादिकं गृहीत्वा गच्छतीत्युक्ते वस्त्राभरणादिकमेवगच्छति तनिटंचगमनं 'देवदत्तउपचर्यते इति महिकेनापिशक्यं व्याख्यातुं । वायुगंधानिविष्टांतेनापि जीवस्यैवते योध्येते । न हि गंधमानं गच्छति तनिष्ठा च गतिरगतर्यपि वायाधुपचर्यत इति स्वयापि शक्यं वक्तुम् । ईश्वरशन्दश्च जीवपक्ष एव संगच्छते, स्वांशत्वात् ; न तु पुद्धिपक्षे जडत्वात् । स्वमते मिथ्यात्याय । बलादुत्क्रांतिजीवधर्मर तथालोकांतरगतिरपि तत्र तत्र श्रुतिपु तस्य श्रूयते । यथा कौपीतकिबाह्मण एव (पृ. ७) गार्यायनि श्वेतकेतुसंवादे "ये वै केचामाल्लोकात्प्रयंतिचंद्रमसमेव ते सर्वे गच्छंति" इतितथालोकांवरात्तसहागविरपि भनेकनानायते । यथा वृहदारण्यके (पृ. ८५६ मा ६ ब्राह्मण ४ मं०६) "तस्माल्लोकात्पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मणे" इति । भन्न फर्मणइत्युत्तयापि जीवस्यैय सा दृढीक्रियते जडस्य बुद्यादेस्तयोगात् । जीवस्यैव सर्वकर्मकर्तृतायाः (म० २ पा० ३ सू० ३३) कर्ताशास्त्रार्थवत्वादि" त्यधिकरणे सुनिर्धारिरात्याय । अमे तस्यैवागंतु- निष्कामत्वे मोक्षस्तत्रैवान्नायते न सबुध्यादेः संभवति; किंच मनुनाऽपि पष्ठाभ्याये (श्लो० ६३) 'देहादुल्कमणं चास्मात्पुनर्गर्भे च संभवं । योनिकोटिसहस्रेषु सतीश्चास्या- तरात्मन' इति स्मरता जीवस्योरकांस्यादयः श्रुत्यभिप्रेततया दर्शिताः । स्मृत्यंतराणि तु विस्तरभयाधोपन्यस्य॑ते । किंचैतासूत्रांत्यादिषु तु तस्या मन:प्रभृतिसहभावोप्यस्ति । सुषुप्तयादिपु तु केबलस्यैव जीवस्य गत्यागती सिध्यतः, अतउक्तसूत्रात्पुरतएव सूश्यते (०२ १.०३ सू०२०) "स्वात्मनाचोत्तरयोरिति । अर्थस्तुजीवः स्वात्मना केबले- नाशुमात्रस्वस्वरूपेणोत्तरयोर्गल्यागत्योः संबंधीसुषुप्त्यादौ भवति । तयाचाथर्वणानां ब्रह्मोप- निषदि "अर्णनामिर्षयातंतून सृजते संचरत्यपि। जाग्रत्स्वप्नेतथाजीवोगच्छत्यागच्छतेपुनरि" ति पन्नोर्णनाभितौल्यं ब्रह्मणः सतो गत्यागती जीवस्य । स्पष्टं चेदं तबालाकिग्राह्मणा- दिप्वपीत्यलं प्रसक्तानुप्रसत्या । किंच श्वेतकेतुविद्यायां "अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्ये" ति नामरूपल्याकरणादिसृष्टेः प्रागपि जीत्ररूपेण प्रवेश उच्यते । तथा "प्रौय सन् ब्रह्माप्येता" त्यादौ ब्रह्मभावोत्तरं सैंधव खिल्यन्यायेन ब्रह्मण्यप्ययः श्रूयते; "यथासैंधव- खिल्यउदके प्राप्तउदकमेवानुनिलीये" तिमैनेयीबाह्मणश्रुतेः । न हि ब्रह्मभावोत्तरं बुधादिक त्वयाशक्यं वक्तुं; बुझ्यादानावश्यकत्वात् । ज्ञानमंतरा ब्रह्मभावाभावात् ·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जना वति "ऐतदात्म्यमिदंसर्वतत्सत्यंसआत्मातत्त्वमसिश्वेतकेतो" कौपी- तकिब्राह्मणसमातीच "इदंसर्वयदयमात्म" त्यभिधाय "सएवत्वम- सी" त्यादिश्रावणेन "अहंब्रह्मास्मी" त्यहंग्रहश्रावणेनचपरमेवब्रह्मजी- यतिसिद्ध्यति "सत्यज्ञानमनंतंब्रीं” त्यादिश्रुतिभिस्तस्यव्यापकत्व- मपि सिद्धमेवकथमणुत्वंतस्येतीमामाशंकांसूत्रस्थस्तुशब्दोनि वारयति तस्यब्रह्मणोगुणास्तगुणा प्रज्ञाद्रपृत्वादयः "प्रज्ञाचतस्मात्प्रसृतापुराणी एतदक्षरंगार्यदृश्यद्रष्ट" इत्यादिश्रुतिसिद्धाः तएवात्रजीवेसाराइंद्रप्र- तवनसंवादे "प्रज्ञयावाचसमारुह्यवाचासर्वाणिकर्माणिनामान्यामोति" प्रश्नोपनिषदिच "एपहिद्रष्टास्प्रटानोताघ्रातारसमितामंतावोद्धाकर्ता विज्ञानात्मापुरुष" इत्युक्तत्वात्सारा प्रधानाजडविलक्षणाइति यावत्। अन्यथापदार्थत्वब्रह्मांशत्वादीनांसर्वत्रतुल्यतयाकेनजडवलक्षण्यमस्य मवेत्तस्मात्तव्यपदेशजीवेमगवयपदेश अमात्ये राजपदप्रयोगयत् । अयंचव्यपदेशोमैनेयीब्राह्मणेतत्र “नवाअरेपत्युःकामायपतिःप्रियो भवती" तिजीयमुपक्रम्याग्रेच तद्विज्ञानतःसर्वविज्ञानार्थसर्वस्यतदा- त्मकत्वकथनेनवेदादौतन्निःश्वासत्वकथनेनबलधर्माणांतत्रवोधनाद्भ- गवत्त्वेनजीवउक्तएवंतत्त्वमसीत्यादायपितद्यपदेशः। ननुमैत्रेयीब्राह्मणे- न्यस्यान्यधर्मत्वेनकथननसंभवतिनिरूपणस्यलउपचारस्यासंभवादि तितत्रैवोपाचाराभावात्तदृष्टांतेनतत्त्वमसीत्यादावप्युपचारोनसंभवती तिचेत्तत्राहपाशवत् ॥बृहदारण्यकेशारीरकबाह्मणेजीवमुपगम्यतजा- मत्स्वनावस्थेपूर्वमुफ्त्वा "यनसुप्तोनकंचनकामकामयतेनकंचनस्वप्न पश्यती" तिसुपुतिवदन्तत्सामयिकंजीवस्वरूपनिरूप्य तद्यथामिय- यास्त्रियासंपरिष्वक्तोनवाह्यकिंचनवेदनांतर" मितिजीवब्रह्मणोर्मेद- दृष्टांतनिरूपणावसरे "एचमेवायंप्राज्ञेनात्मनांसपरिप्यक्त" इत्यभिधा- यका माशइत्याकांक्षायांप्राशस्वरूपमाहतत्र "अत्रपिताऽपितामवती" त्यादिना भनअस्यरूपमित्यनेनपरमेश्वरस्यैवरूपांतरमुच्यतेनहिसुपु- तिसाक्षिण प्राशस्यस्यतोऽपहतपाप्मत्यादिकंसंभवत्यपहतपाप्मत्वस्य ब्रह्मलिंगत्यात्तथा चयधाप्राशस्यनिरूपणायसरपच "एपसर्वेश्वर एपसर्वशएपौतयाम्येपयोनि" रित्यादिनाब्रह्मधर्मनिरूपणमेघशारीर. स्यापिरह्मधर्मयोधिकाः श्रुतयोजीवेगौण्याब्रह्मत्वंवदंतीति । सहलाने पिच ययाणोरित्यादिपशुद्धिगणेरितीत्यंत भागनिरस्थति-यदपि किंचे. • पदवीनीयतेन ॥ तत्परमिति ।। जीरस्य दुयत्वप्रतिपादक उभयग- दीनिन्यायपंचरक्षण्या (म. 1 मा. सू. २५) "शैक्फिपरीक्षकाणो यस्मिार्थे पति- ।

·*- सहस्राक्षखण्डनम् साम्यं सदृष्टांत" इति गौतमोक्तेरिति भावः । अपाणिपादेति येताश्वतरस्य प्राण्या- 'स्यातं । वालाप इत्यादि पास्यद्वयमपि-ताश्वतरस्थं अर्थस्तु घ्याख्यास्यते । युद्धेर्गुणे- नेति । एतदपि श्वेताश्वतरवाश्यमग्रे व्याख्यास्यामः ॥ साराः प्रधानमिति । सहस्राक्षे सारा इति बहुवचसा विमहादिहापि तथैवानुदितं । शांकरभाष्ये तु सार इत्येकवचनेनैव विन- हासारशब्दस्यैव चार्थः प्रधानमिति । अतः सहसाझे सदाप्याा दोनुसंधयः ॥ कार- णत्यादिवि । कर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणं संसारं प्रति पुरेष कारणत्यात् ॥ मणीयान्त्रीदेरिति । छांदाग्येपंचमप्रपाठके शांडिल्यविद्यायामिदं पठ्यते । तत्रच "इति शांत उपासीते"- त्युपक्रमादुपासनाप्रकरणं तत् । तत्रैव "सक्रतुं कुर्वीते" तिश्रावणाय ॥ सौत्रतुशब्देननि- राकरणीयं पूर्वपक्षमाहुः । जीवे यस्तुतइत्यादिना । अत्र तद्गुणसारसूत्रस्थभाप्यप्रकारा- प्रथमेव तनत्यभाष्यसहित केनचित्पाउभेदेन संक्षिप्य प्रायेणाक्षरशोऽनुवदंति-ऐतदा- त्यमित्यादिना । इदं छांदोग्येऽटमप्रपाठकेऽस्ति । भाऽपि जास्स ग्रहात्मकत्वं सत्यत्वं चोक्त्या तराः पृथक् जीवस्य शुद्धास्वरूपतोक्का । प्रज्ञाचेति । इदं श्वेताश्वतरस्य द्रष्मृत्य- वाक्यं च बृहदारण्यरुगार्गीब्राह्मणस्थ । इंद्रनतदनसंगादस्तु कोपीवकिब्राह्मणे तृतीयाध्या- येऽस्ति ॥ प्रज्ञयावाचमिति ॥ प्रज्ञया विसर्पिस्तवचैतन्यगुणेन वागिंद्रियं समारोत्यर्थः । एवमिंद्रियांपरेप्यपि प्रज्ञयासमारोहण तत्र “प्रज्ञया प्राणं समारय प्राणेन सर्वान्गंधा- नामोती" स्यादिना "प्रज्ञया मनः समारुह्य एनसा सर्वाणि ध्यानान्यानोती" यंतेन श्रावितं ॥ प्रश्नोपनिषदीति । तन्न "महेनं सौर्यायणोगायः पप्रच्छ" इतिचतुर्थप्रभ इदमस्ति तत्र "तेन तोप पुरुष" इत्यादिना प्रस्थापयर्णनात् स्वमवर्णनात् "सपरे- ऽक्षरेभात्मनि संप्रतिष्ठते' इत्यादिकथनाचजीवपरमवैतत् ॥ अन्यथेति । जीभगवद्गुण- सारत्वस्याभावे ॥ पदार्थत्वेति । पदार्थत्वमभिधेयत्वं ॥ जीवमुपक्रम्येति बृहदारण्यके पष्टाध्याये द्वितीयवाहाणे शारीरकत्येन जीवमुपकम्य तृतीयग्राह्मणे तस्य जागत्स्वमाद्यव. स्थानिरूपिताः । “यत्र सुप्त" इत्यादिवाक्यान्यपि तृतीयवाह्मणस्थानि ॥ प्राज्ञस्वरूपमा- हेवि “तद्वाअस्सै तदतिछंदा" इतिवाक्यं तद्यथा प्रिययेत्यस्सादव्यवहितं पूर्वमस्ति । ततः पुरस्तादम्यवहितंच "तद्वा अस्येतदाप्तकाममात्मकाममकामरूपं शोकांतरं मन पिताऽपिता भवति माताऽमाता" इत्यादिपट्यते । तथापूर्वोत्तरवास्ये उभेऽपि परमेश्वरस्य प्राज्ञाख्यं रूपविशेष निरूपयत इतिभावः ॥ ब्रह्मलिंगत्वादिति । स्पष्टं चेदं प्रथमस्य प्रथमे मिश्च यथाऽशोरणीयानित्यादिवाक्यं महतोमहीया नितिवाक्यवलात् दुज्ञेयत्वपरमित्य- शीक्रियते तथेहापि महाननः नित्यःसर्वगतःस्थाणुरियादिवाक्यवलाद्वालामशतभागस्येत्या- - दिवाक्यं तत्परं स्वीक्रियतामित्याह-परमिन्ययेति ॥ यथा दुज्ञेयत्वाभिप्रायेण ब्रह्मण्यणुव- चस्तथा जीवइत्यर्थः । किन्च बुद्धिस्यगुणैरेवानतथा व्यपदेशोऽस्तु । तथाच श्रुति गुणेना- स्मगुणेनचैवाराप्रमानोहावरोपिएइति ॥ एतेनोकान्त्यादयोऽपि व्याख्यातास्तासामपि मुख्युपापिकत्वात् ॥ तमुत्तामन्त प्राणोनूळामतीत्यादौ प्राणादेरेव पश्चादुत्क्रमणमुक्तं नतु बुद्धेरिति तस्याः सहोलमणेऽपि नतद्विरोधः ॥ अनोर्लक्षणार्थत्वेनापिविरोधाभावाच । मा.प्रा.५५ ·मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः "ब्रह्म वेद ब्रौर भवति । नान्यः पंथा विद्यतेऽयनाये" त्यादिश्रुतिभ्यः । किंच युगवल्या "असालोकात्मत्ये" ति परममुक्त्यनंतरमपि "कामानीकामरूप्यसंचर" नित्यनुसंचरणं श्रूयते । छांदोग्येऽपि "तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारोमवती"ति । न हीदं विभोः संभपति, नापि परममुत्युत्तरमपि बुद्ध्यादिकमस्ति यद्गतं तदुपर्यंत भतीजीवस्यैवोकांति- गयागतीनां श्रुतिगीतासूत्रादिसिद्धनाद्विभुत्येच तदसमवात्सोणुरेव । यवनोर्लक्षणार्थत्वं तमुकामसमिति श्रुतायुक्त, तदसंगतं; तथासतिजपमनुमावर्षदित्यादौ वृष्टंपज्ञानजन्य- ज्ञानविषयत्ववत्प्राणोत्क्रान्तेर्जीवोत्क्रांतिज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वं वाच्यं तदेव न संभवति जीवोत्क्रांतः सुतरां दुयत्वात् । लोके प्राणोकांतिज्ञानाजीवोकांतिनिश्चयदर्शनेन विपयंयाच ॥ किंचैतावतापि साक्षाजीवोकांतिः स्वमुखेन प्रतिपादितेति वृथानांतोसि ॥ नम्वेवमपि श्रुती प्राणादेरनूकमण गीतायां च सहोत्क्रमणसिध्यतीति कथं तयोरविरोध इति चेदुच्यते-चलिष्टहयस्योरक्रमणे हि वबंधनशंकूनामन्कमणं प्रसिद्ध, तत्राव्यवहितो- त्तरक्षणएव शंयूक्रमणात् शंकुभिः सहोत्क्रांतो हय इत्यपि प्रयुज्यते । स्पष्टचायं दृष्टांतो बृहदारण्यकेद्यांदोग्ये च प्राणविरादे (भ० ७ पृ० २९९) "अथहमाण उच्चिक्रमिन्यन् ससंथासुहय पवीशशंकून संखिदेदेवमितरान्प्राणान्त्सम खिदत्त हाभिसमेत्योचुर्भगवधि स्वा नेटोसि मोलमीरिती"ति । तस्मादनक्रमणे वास्तव स्वल्पकालांतरायविवक्षित्वा वृहदारण्यकादिश्रुतिः प्रवृत्ता । तमविवक्षित्वा तु कौपीतक्यादिश्रुति!ताचेत्यविरोधः । वगुणसारसूतस्य वास्तवार्थस्तूच्यते । तापमसीत्यादौ जीवस्यसाक्षामत्वकथनाब्रह्मणाश्च "च्याप्यनारायण स्थित" इत्यादिश्रुतिभियापकत्वश्रवणात् कथंजीवस्यागुत्वं संगछता- मित्याकायामुच्यते (म० २ पा०३ २० २९)-"तगुणसाररयात्तव्यपदेश प्राशयत्" इनितुरांकानिरासेतस्य ब्रह्मणो ये गुणाः प्रज्ञातृत्वादयातएवसारा प्रधानाः जडवैलक्षण्य- घोपकायनसतद्गुणसार जीवस्यतद्गुणासारत्वादेवारिसस्तयपदेश तत्त्वमसीत्यादीसाक्षात- पन्यपदेश राजज्येष्ठपुरे राजेतिव्यपदेशवत् तन्ननौतदष्टांतः प्राज्ञवदिति "समवस्येये" तिसप्तम्यर्थे मतिः । प्राज्ञः सुपुतिसाक्षीशारीरकयाह्मणादी माध्यंदिनपाठे प्रियस्त्रीस्सु- पुतिकाले तत्परिप्पंगमभिधाय तस्य स्वरूपमुच्यते-"तदा अस्यैतदतिच्छंदोपहतपाप्मा- भय रूपमशोकांतमि" तिमूलव्याख्यानारसोत्वस्माभिः कण्वपाठउपन्यस्त.भाष्ये प्रकारे चैतरसूत्र माध्यदिनपाटस्थससमाध्यायपाठ एपोदाहतोशेप 1मतोग्र साक्षाद् ब्रह्मत्वाभाये- पियारन्यपदेशनद्वदित्यर्थः यनु गाणुरिनिस्यस्य पूर्वपक्षस्थत्यमुक्तं तदसद्उत्ती. स्याविश्याच्या पूर्यपक्षस्पत्येमानाभाग । नव प्रकृतसूत्रस्थस्तुराब्द.पूर्वस्त्रेषु पूर्यपक्षत्वं योधपतीनिराय, मुशब्दपरितसूनपूर्यपुयाणां पूर्वपक्षरूपत्वनियमांगीकारे "तत्तुसमन्व- यादि"त्यादिसायंगतिशास्त्रयोनिरसदिसूग्राणामपितयात्वमसगात् । फिंघ "शोतएपे" स्पतानिमुसिद्धांतमूग्राण्येवेत्यत्रापि किंगमकं लोके युद्विद्वारा शानदर्शनात सातत्यप्यप- देशोपि दिगुगमारत्वादेति तम्यापि पूर्वपक्षस्थत्यमापयेत । तया पुद्धिनित्यत्वादेव वस्य निन्यररमस्थिति "नारमधुनेरि" स्वस्थापि गाय, विनिगमरामावाद । यदुवनि- प्पाकोप एपाय गमक इनि घेरात पोरकान्यारिसूप्राणामपि पूर्वपक्षरूपत्यं स्यग्यो ।

·सहस्राक्षखण्डनम् ૨૭ बहुप्येवश्रुतिप्वणुत्वोत्क्रांत्यादीनांनवणात् । किं च पूर्व केवलजीयस्वरूपेण गत्यागती भणुत्वयोधकस्यशब्दादिकं विभुत्वबोधकश्रुतीनां परविषयत्वं घोकं तत्सर्वस्वड्याख्यातरी- त्यापितद्गुणसारसूत्रेणनशपयंसमाधातुं । राथाभिप्रायेसूधकारःपुन.सूत्रांतराणिकृत्वास्वरूप- गत्यागतिःस्वशब्दादिकंचसमादध्यात् । महत्वश्रुतेश्वप्रकरणयाधित्वाजीयविषयत्वंसाध- येत् । यचपूर्णगुणविसर्पणेप्रभागंधादिकंदृष्टांतीकृतंतनिरासायप्रभायादव्यत्वंपुष्पादेय- यवोद्गमंचस्वयंभूयात् । यायांतिमसूत्रद्वयेनस्पष्टतराविसर्पिगुणत्वयोधिका श्रुतयोगृही- तास्ताअपिकथंचिद्योजयेत् । नहिभगवानसमर्थोयत्स्वयंपूर्वपक्षेवहुतरंवलीयोवाधकमुप- पायापिनसमादध्यात् । युन्दिगुणसारत्वादणुत्वन्यपदेशइत्येतारन्मात्रोक्त्यात "प्रज्ञया शरीरंसमारो" त्यादिस्पष्टविसर्पिगुणत्वबोधकथुसंतसर्वनैवसमाहितभवतीत्यपाणिपिहि- तमेतत् । नापिन्यासातिरिक्तःकपिलकणादगौतमाद्यन्यतमःकोप्यणुत्वंदति । यदनुवाद- स्वेनोस्थिताशकारूपोतिविस्तीर्णएवंपूर्वपक्षःप्रवर्तेतबुद्धिगुणसारत्वादणुत्वादिव्यपदेशइत्येव सूत्रितेविभुत्यासिद्धेर्दशसूत्रीप्रणयनवैपथ्यंत्वकिंचपूर्वसूत्रपुबुद्धाम्नोप्यमावात् । तच्छब्दे- नात्रबुदिरेवपरामृश्यतइतिकर्थनिश्चीयतां । सर्वनाम्नांपूर्वपरामर्शकत्वदर्शनेनतदसंभवात् । बुद्धरेवसूत्रकर्तबुद्धिस्थत्वकथनेमानाभावाच । तथासतिच 'अल्पाक्षरमसंदिग्ध'मितिसूत्र- लक्षणेजानन बुद्धिगुणसारत्वादित्ये वसूत्रयेत् । श्रीमदाचार्योक्तार्थेतुब्रह्मणोधिकृतत्वात्परा- मर्शः संभवति । 'ॐ तत्सदितिनिर्देश'इतिगीतावाक्यंचानानुगुणं । सूनेब्रह्मवाचकतच्छन्देन तत्वमस्यादीनि बदटितविपयवाक्यान्यप्युपतिष्ठते । “जन्माघस्य यतः ईक्षते शब्दमि" त्यादौयतशब्दादिभिः "यतोवाइमानि सईक्षते" त्यादिवदितिसर्वसमंजसं । किंच नैया- यिकोपपादितगुणानां दृष्यमात्रवृत्तित्वमिव गुणे गुणांतरासत्वमपि त्वयोरीकार्य । तथा- सति बुद्धेर्गुणत्वेन तस्यागुणा एव नसंभवंति यह शारीरकभाष्ये "तस्याबुद्धेर्गुणास्तद्गुणा इच्छाप.सुखदुःखइत्येवमादय" इत्यभ्यधायि तदसंभावि बुद्धर्जउत्वात् इच्छाया भजड- धर्मत्वस्य स्वयमीक्षत्यधिकरणेंगीकारात् "एतस्यैवानंदस्यान्यानिभूतानि मात्रामुपजीर्थती"- त्यादिश्रुतिभिः सुसस्य ब्रह्मधर्मत्वात् । नैयायिकादरणेतुद्वेषदुःखयोरप्यात्मधर्मस्वापत्तेश्च ।। पुद्धिगुणानामनर्थकस्वारसारत्वं चासगतं नचसारशन्दोयलार्थइतियाच्यं स्वभाप्यविरोधात्। यदि भाष्यकारस्तथाभिप्रैष्यत् तर्हि सारोबलमित्येवव्याख्यास्यत् । बलस्य प्राणधर्मत्वेन बुद्धगुणामाणधयस्येत्येतावतापि इटाऽसिद्धिरांसामंजस्यंच । नच सारोवलइतिकोशे बलराब्दस्यार्थीतरंकल्प्य; कोशेग्वेयमदर्शनात् । अनिर्णयापत्तेश्व । अतोनबलार्थता । भपिच उपाधिगुणानां सारयोक्ता सहचरितस्योपधेयस्यासारत्वमर्थादेवफलतः तस्मात्त- दुक्तः सूत्रार्थएवनसंगच्छते । अधिकंतत्तरभागे प्रकाशयिन्यने । एवंच जीवोणुरेवोत्काया- दयश्च तस्यैवधर्माइतिसिद्धम् ॥ ननुजीवस्याणुत्येसकलशरीरव्यापिशैत्यस्वजलावगाहनादौनिदाघे चतादृशोपण्यस्यामतीतिप्रसंगादात्मनएकदेशस्थत्वादितिचेन्नयथा- चंदनमेकदेशस्थमेवसामर्थ्यविशेषात्सकलशरीरेसुखंकरोत्येवमात्मापि सामर्थ्य विशेषातफलशरीरव्यापिशैत्याधुपलब्धिजनयिष्यतीतिन ·કટ मारुतशक्तिसहित प्राभाना पूर्वोक्तदोपःकिंचयथावैद्यके 'ज्वरहंतिशिरोवद्धासहदेवीजटायथा' इत्यादिना एकदेशस्थजटयासर्वशरीरसुखस्यजननंप्रभावविशेषात्त- थात्मनापीति । ननुचंदनदृष्टांतेनसामर्थ्यव्याप्तिसाधनमयुक्तंचंदने एकदेशस्थायित्वस्यप्रत्यक्षतोनिश्चयाजीवेतुशरीरैफदेशस्थायित्वस्य प्रत्यक्षेणानिश्चयादृष्टांतवैपम्येनताहशसामर्थ्य सिद्ध्यभावाकिंचचैत. न्यमात्मनोगुण सचगुणिमात्रवृत्तीरूपरसादिपुतथैवदृष्टत्वात्तथाच चैत्यन्यस्यसर्वशरीरव्यात्यासर्वशरीरव्यापीजीवात्मामंतव्यम्यदिसा- मर्यनव्याप्नुयात्तदास्यगुणोनसर्वत्रानुभूयेतेतिचेन्मैवं, गुणोगुणिनंवि- नानसंभवतीतिव्याप्तेरसिद्धत्वात्परसादिपुसत्वेपिमणिप्रवेकेन्यभि- चाराविनापिमणितस्यसकलभवनव्यातिदर्शनादत्रापितद्वञ्चैतन्यस्य सकलशरीरव्याप्तिकल्पनेविरोधाभावात् । ननुप्रभादृष्टांतोनसंभवति तस्यामणिजनितविरलसजातीयद्रव्यांतरत्वात्सूर्यादिप्रभावदितिचे. सूर्यादिप्रभायांस्पर्शीपलंभात्तनद्रव्यांतरत्वमपिसंदेग्धुंशक्यमणेस्तु. पार्थिवत्वेनतत्रकिरणरूपद्रव्यांतरजननेमणितोवहिर्गतानामवयवान- बिहिष्ठत्वान्मणिपिधानकालेपितदनुभवापत्तिः मणिनाशेपिस्थित्याप- त्तिानिमित्तकारणमाशस्यद्रव्यनाशाहेतुत्वात्मर्विजातीयद्रव्यं प्रति समयायिकारणत्वासंभवात्यदिमणोस्वमभायाःसंकोचकत्वंप्रसारक- त्वंचस्वीक्रियतेतदामणेश्चेतनत्यापत्तिः । स्वतआकुंचनप्रसारणादि- फस्यजडेऽसंभावितत्वात्नचलजावत्याख्योपधिविशेपेपुरुपच्छाय- यातेनाकुंचनस्यतदभावेचसरणस्यष्टत्वानोक्तापत्तिरितियाच्यं तस्या अपिजीववत्यानाचेतनत्वमन्यथोत्पाटितेपितथाभावप्रसंगादचेतनत्व साम्यात्तस्मान्मणिप्रभानद्रव्यांतरकिंतुतस्यगुणएव। ननुयदिमणिप्र- भागुणपवेत्यंगीक्रियतेतदागुणस्यगुणिनंविनागमनायोगात्कथमणिवि- नाभित्यादिदेशव्यापित्वमन्यथारसादीनामपिस्वाश्रयद्रव्याधिकदेश- वृत्तित्वस्यादिचेन प्रष्टगुणस्यगुण्याधिकदेशवृत्तित्वमपिकल्प्यतेप्र. तीतियलात् । अपटगुणस्तुगुणिमानवृत्तिरितिनियमातेननरसादिप्व- तिप्रसंगः अयमेयार्थो"गुणाद्वा लोक"दितिसूनेणव्यासैदर्शितःतथा. घजीवस्यागुत्वेपितचैतन्यस्यसकलदेहल्यापित्यानसर्वागशैत्यौपण्या- घनुपलब्धिप्रसंगः। एतेनप्रदीपालोकस्यगुणस्येप्रकाशवस्पाविरोध) इत्यपास्तंदीपस्यतेजस्वात्तत्यस्वलोकरूपतेजोविशेपोपादानत्वस्पफर्थ- चित्संदेहेपिमणे पार्थियत्नात्तत्मभायांदन्यत्वेमानामावात् किंच"प्र. काराव"दितिसूर्यनमसशस्पदव्यत्वंप्रतिपादयतियेनालोकस्यगुणरये तद्विरद्धस्सास्सूपार्थस्तुमाप्येस्पष्टाग्रंथगौरवभयादनतिमयोजनकत्या- ·सहस्राक्षखण्डनम् ४३१ यात्रनोकः। यत्तु (शानस्यगुणत्वेतस्यपदार्थांतरेणसंयोगसमवाय- योरसंभवेनसाक्षात्संबंधांतरस्यवतमशक्यत्वेनासंबदस्यभानेऽति- प्रसंगे नचशैत्यादिभानानुपत्ति )रित्युक्तं, तदपिनसम्यक ज्ञानस्य- साक्षात्संबंधाभावेप्यंतःकरणवृत्तिद्वारकसंबंधसत्वेवाधकाभावात् अन्यात्वन्मतेप्यात्मनोज्ञानस्वरूपत्वेनशानस्यचगुणत्वेनविषयै सह- साक्षात्संबंधासंभवात्तद्विषयभासकत्वंतस्यनस्यात् । वस्तुतस्तु द्रव्यगुणसंयोगसमवायादिपरिभापायास्तार्किकसंमतत्वेप्यसदसम्म ततयानासन्मतेतादृशगुणत्वादिकमादायदोप एव (मालोकस्यचा. क्षुषसत्वेनगुणचाक्षुपेस्वसंयुक्तद्रव्यद्वाराचक्षुपोहेतुत्वव्याकुप्यते) त्यादिदोपस्यापादनमप्यमन्मनमज्ञात्वैव तादृशकार्यकारणभावस्य- तार्किकसंमतत्वेनासन्मतेतयाकोपस्यदोपत्वासंभवात् यथामण्या- दिनभायाधर्मिणविनैवप्रसरणं । नचगंधपत्य क्षेत्राणसंयुक्तसमवाय- स्यहेतुत्वाद्रव्येणधाणस्या संयोगेगंधप्रत्यक्षानुपपत्तिरितिवाच्यं; ताशकार्यकारणभावे मानाभावात्तवगंधाकारवृत्तिविशेषस्यैवगंध- प्रत्यक्षहेतुत्वात् । यदिचस्वमतविहायतार्किकमतमवलंब्यतादृश- कार्यकारणभावानुरोधेनद्रव्यस्यैवदेशांतरगमनेस्वीक्रियतेतर्हिवक्त- व्यंतद्रव्यपरमाणुरूपाणुकरूपतद्भित्रसरेण्यादिरूपंवा ? नाद्या; तन्मतेविषयतासंवधेनपडिधप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नंप्रतिसमवायस्यसम- वायिसमवेतत्वाद्यन्यतमसंबंधेनमहत्वस्यहेतुत्वोपगमात्परमाणी- यणकेचमहत्वाभावाद्धस्यप्रत्यक्षंनस्यात् तादृशकार्यकारणभावानु- पगमे परमाणुतद्गतरूपादीनांप्रत्यक्षत्वापत्तिा नापिद्वितीयः, यथा- गंधस्यप्रत्यक्षतथातदाश्रयस्यापित्रसरेण्वादे प्रत्यक्षं स्यात्तत्कारणी- भूतमहत्वोद्भूतरूपादिकारणकलापसत्वात् । नचतेपुमहत्वस्यगंध- प्रत्यक्षानुरोधेनकल्पनेपितत्प्रत्यक्षानुपलभेनाप्रानुभूतरूपच त्वकल्प नानानुपपत्तिरितिवाच्यंचंपकाद्यवयवानामनुभूतरूपवत्वेचंपकादी- नामप्यनुद्भूतरूपवत्वापत्याचक्षुरादिवत्मत्यक्षतेषांनस्यात् अवयवरू- पस्यावयविनिस्वसजातीयरूपारंभकत्वाकिंचद्रव्यस्यप्रसरणेऽवशि- एद्रव्येन्यूनपरिमाणवत्त्वस्यात्नचावयवानामतिसौक्ष्म्यात्तदपगमेपि- नद्रव्यस्यलधुत्वादिमानमितिवाच्यं; तेपामतिसौम्यकल्पनेगंधस्य. प्रत्यक्षत्वानुपपत्रुतत्वात् । नचावयवांतरपूरणान्नाल्पपरिमाणवत्व चंपकादीनामितिवाच्यंआगंतुकस्याययवत्वेप्रमाणाभावाकिंचागंतुः कस्यविजातीयगंधवत्वाञ्चपकादीनांन्यूनगंधवत्त्वमिश्रितगंधवस्या- स्यात्नचत्वन्मतेपिगंधस्यप्रसरणेचंपकादौन्यूनगंधवत्वंतत्परिहाराय- ·सहस्राक्षखण्डनम् पार्थिवस्याकाशेउत्पत्यसंभवेनतस्यामसरणगीलत्वमंगीकर्तव्यमेवंग- धस्यापितथात्वेनदोपानेयायकीयश्रयणप्रक्रियातुअनेयाशब्देतद्वंसा- दिकल्पनयागुरुभूतेतिनचकस्यचिद्धस्य स्वल्पक्षालनेनिर्गमनकस्यचि. न्मुहुःप्रक्षालनादिनापगमइतितारतम्यदर्शनेनगंधस्यसावयवत्याप- त्तिरितिवाच्यं; उत्कटत्वानुत्कटत्वयोरेवतद्धर्मयोरपगमानपगमनिया- मकत्वस्वीकारेणदोपाभावात् । वस्तुतस्तुसिद्धांतगंधादीनांभूतसूक्ष्म रूपत्वेनसावयवत्वेपिनदोषागंधेनेचचंदन स्पृष्टवायुसंपर्क शालिशाला- तरशैत्य निवतरुविशेषसंपर्कशालिवातसंसर्गजमुखतिक्तत्वमपिव्या. रयातशेयं । अयमेवार्थो "गुणाद्वाऽऽलोकवत् व्यतिरेकोगंधवत् अवि- रोधश्चंदनवत् इतिसूचैसिर्दर्शितः। नचतादृशसूत्राणिपूर्वपक्षपरा- णीतिवाच्यं तेषांपूर्वपक्षपरत्वमानाभावात् । अतएव "तथाचदर्श यती" त्यनेनसूत्रेण जीवस्याणुल्यमेवदृढीकृतं । तदर्थस्तुजीवोणुरेव- स्वस्वगुणेन चैतन्येन शरीरंव्यानोतीतिवेदोदर्शयति । तथाचकौगी- तकिवाहाणे "तहोयाचाजातशत्रुर्यत्रैपरतद्वालाके पुरुपोशयिष्टयत्रेतद- भूद्यतएतदागा" दितिप्रतिक्षाय "हितानामपुरुषस्यनाड्योहदयात्पु. रीततमभिप्रतन्वतितद्यथे" स्याद्युक्ता “तासुतदाभवती” तिहृदया यतनत्वंतादृशनाडीपुस्थानेनाणुपरिमाणावंचाभिधीयतस्यैवहृदयाय. तनस्याणोरा मनः "सएपप्राणएवप्रशात्मेदंशरीरमात्मानमनुप्रविष्ट- आलोमभ्यानखाग्रेभ्य" इतिचैतन्येनगुणेनसमस्तशरीरव्याप्तिदर्श- यति । अन्यथाअणोयातितॊपपद्येतातोणुवोधनपूर्वकंन्यातियोधनाच्चै- तन्यंगुणएवेतिज्ञेयं प्रकाशाथयवदातेजस्त्या" दितिसूत्रमत्रोपटंभक- तयायदुक्तंतत्तदर्थापरिज्ञानात् । सूत्रार्थस्त्वणुभाप्यादितोऽयसेयः, विस्तरभयानेहलिख्यते, तथाचविसर्पिगुणचैतन्योऽणु वइतिसिद्धं ॥ सहस्राक्षे किंचात्मनोऽणुत्वमित्यादि जीपइतिप्रत्युक्तमिवंतभागसंडयंति-ननुजीव. स्वेत्यादिनाऽणुजीवइनिसिद्धमित्यतन (अ० २ पा० ३ सू० २३) “गविरोधश्चंदनदि" तिसूत्रभाष्यप्रकाशर्थचंदनदृष्टांतेनसहदेवीजटादृष्टांतेन चसामर्थ्यविशेषायाप्त्युपपादनम- नुवदंतः समादधते-यथाचंदनमित्यादिना । (भ. २ पा० ३ सू. २४) भास्थिनि- वैशेष्यस्वायतरणप्रकाशमनुस्त्याहुः-ननुचंदनेत्यादि । भत्राशे समाधानं तु चंदनस्यैक- देशे स्थितिः प्रत्यक्षतो यथातथा जीवस्य हृदयरूपैकदेशे स्थितिस्तत्सूनतस्तद्विपयश्रुतितश्च सिभ्यतीति नदृष्टांतपम्यमिति ज्ञेयं । (अ० २ पा० ३ सू० २५) "गुणाद्वाऽऽलोकपत्" इतिसूत्रस्यापतरण प्रकाशस्यं सक्षिप्यानुवदंति-किंचचैतन्यमित्यादिना । सत्वेऽपीति । ध्याले सत्ये । वस्तुतस्त्विदमपि प्रायिकं । उत्कटस्योष्णस्पर्शस्यभेर्यादिशब्दस्य प्रभाख्य- रूपस्य निवतरुतिक्तत्वस्य गंधस्य चस्त्रानयाधिकदेशवर्तितायाः सिद्धांते सूपपादस्वात् । मा.प्रा. ५६ ·१४२' मारुतशकिसहितः प्रामानः इमामेवारचिमपिशब्दो द्योतयति-मणिप्रवेकइति । तस्य प्रभारयरूपविशेपेइतिभावः । मणिप्रवेकस्तु । मणिश्रेष्टः 'कीय प्रधानं प्रमुसप्रयेकानुत्तमोत्तमा' इत्यमरः । साधारणमणी- तथा विसर्पिप्रमायामभावात्प्रवेपदोपादानपूर्वोक्तसूत्रप्रकाशं प्रकृतोपयोगिपाठभेदसहित- मक्षरशोऽनुवदंति-ननु प्रभादृष्टांतइत्यादिना ! अपिसंदेग्युमितिमरुचिग्नस्तं संदेहमान तत् । वस्तुतस्तु सूर्यादिप्रभापि गुणएव । औपयोपलंभस्तूत्कटोष्णस्पर्शादरपि प्रसरणादिति पक्ष्यामः, अतःसंदेहासंभवादरुचिद्योतकोऽपिशब्दः । मणेस्नुपार्थिवत्वेनेति पार्थिवस्यकि- रणजनकत्वं सुदुर्घटमितिभावः । अतएव कालिदासादयः कवयोऽपि लोकाद्यवेक्षणलब्ध- नैपुण्याभिज्ञानशाकुंतलादिषु 'नमभातरलंज्योतिरुदेति यसुधातलात्' इत्यादिवर्णयति । जीववत्वादिति । चतुर्मिघशरीरेणु वृक्षाणामुनिजं शरीरमितिश्रुत्यादिषु प्रसिद्धत्वात्का- यिकपापविशेषैक्षयोन्यापत्तेमन्वादिभिः स्मरणात् । पुराणेषु कुबेरपुत्रादीनां मापतः स्थावरतायाः कीर्तनाच तथेत्यर्थः । माणिस्तु न चतुर्विधारीरेवंतर्भवितुमर्हति । रसादि- विति । अवच्छेदकावच्छेदेननाधिकदेशवृत्तित्वमितिभावः । प्रकृष्टपुतप्यपि तदस्त्येयेति- दर्शयिष्यते-कथंचित्संदेह इति । वस्तुतस्तु दीपालोकोऽपि गुण एवप्रकटरूपं हिसः । रूपस्यापि तेजस्त्वं तु न बिरुद्धं (स्कं. १२ म, ४ श्लो. २३) 'दीपश्चक्षुःस्वरूपंचेति भागवतोक्तरितिहृदये ॥ प्रकाशवदितीति । (अ० ३ पा० सू. १५) "मकारायचा- वैय्या" दिति सूत्रमित्यर्थः ॥ (अ० २ पा० ३ सू. २६ ) "व्यतिरेकोगंध. वदि" तिसूत्रमनुसृत्यगंधस्यविसर्पितास्वतःसाधयति-तथागंधस्यैवेत्यादिना नाद्य इति । किचात्मनोऽणुत्वे निदाघे सकलदेहव्याप्योण्यं युगपनप्रतीयत एवं गगाह्रद निमनस्य शैल्यम् ॥ नन यथा गुणिनोमण्यादेरेकदेशम्यत्वेऽपि तत्प्रभास्तद्गुणाअधिक देशंध्याप्नुवन्ति एवं जीवस्याणोहदेशस्थस्यापिज्ञान गुण सर्वत्र देहे प्रसरति तेन तयापिशैयोष्ण्योपलब्धिरि- तिवाच्यम् ॥ प्रभाया विरलसंयोगवरोजोद्रव्यत्वेन गुणन्वे प्रमाणाभावात् ।। यत्तु विद्वन्मन्छन- टीकायाम् आलोकस्य द्रव्यले व्योनि वर्तमानस्य तस्य तदतिरेकेग तदपग्रहणापत्ति- रित्युक्तं-तन; ज्वालादौ तददर्शनात् ॥ सच दीपजन्य इति दीपस्याऽऽलोक इत्युच्यते ॥ प्रदीपावालोकस्य गुणत्वे प्रकाशवत्सूनविरोधः ॥ एवंच विशेषाभावान्मण्याद्यालोकोपि दव्यम् ॥ एवंच यस्तुतस्तु आलोकोऽत्र मणेरेव ग्राह्यइति कुशकाशावलम्बनमपि प्रत्युतम् ॥ ज्ञानस्य गुणल्वे प्रहार्थान्तरेण संयोगसमताययोरसम्भवेन साक्षात्संबन्धान्तास्य वक्तुस- शक्यत्वेनाऽसयक्षस्य भानेऽतिप्रसनच शैयादिभानानुपपत्तिः ॥ एवंप्रमायागुणत्वमित्या- दिनातस्याः संवन्धोदुवैचः ।। एवंच चक्षुपा मित्यादेग्रहणमपिदुष्कर तेजःसंबन्धाभावात् ।। तथाऽऽलोकस्य चाचपसत्वेन गुणचाक्षुषे खसंयुक्तद्रव्यद्वयद्वारागचपोहेनुत्वं व्याप्येत ॥ एतेन गन्धस्यापि निराश्रयस्य गमनं प्रत्याख्यातम् ॥ घ्राणेनासंबन्धेनाप्रत्यक्षत्वप्रसन्नात् ॥ दमदारकास प्राणहेतुत्वस्य भहाच ।। तस्माइन्धोऽप्यवयवैस्महेच याति तां च यथाद्न्य- खमावमेव प्रसरणद्रव्येयाकर्षणमिति नातिदूरे गन्धमान, नवा द्रव्यस्य देशान्तरे गमने- वयवान्तरप्रसरणम् ।। अविसौश्म्याच नतदपगमेऽपि द्रव्यस्य लघुवादिभानम् ॥ त्वयापि हिं ·सहस्राक्षखण्डनम् ४४३. परमाणुरूपं स्थणुरुरूपं वा सध्यमिति निकोटिकोऽप्याद्यपक्षो नेत्यर्थः । शक्कि- प्रत्यक्षाविषयमूर्नद्रव्यतयोभयोः साम्यादेकहेल्या प्रथमपक्षे समहः ॥ समायेत्यादि । घटादिद्वन्यप्रत्यक्षे समवायेनमहायहेतुः पद्तरूपरसगंधाविप्रत्यक्षेच स्वमंयुसममायेन तत्तया। एवरूपत्यादिशातिप्रत्यो स्वसंयुक्समवेरासमवायेग महापंरायेत्याधुरा । नापि द्वितीय इति । लौक्किप्रत्यक्षविपयनसरेण्यादिरूपं राष्ट्रव्यमिति पक्षोऽपि नेत्यर्थः । घंपकाद्यश्ययानामित्यादि । वस्तुतश्चानुभूतरूपेषु रसादिवतधस्साप्यनुद्भूतत्यनियमोऽरत्ये- घेति चंपकायययमानामनुभूतरूपत्येतद्धोऽपि नानुद्भूयेगानुभूतरगविशेषादिस्यप्यत्र योध्यं ॥ चक्षुरादिवदिति । यथा चक्षुरादीद्रियस्यानुभूतरूपत्वास प्रत्यक्षतथेत्यर्थः ।। भयारूपस्येति । महत्वाश्रयायमरूपस्येत्यर्थः । तेग स्यणुफरूपस्य प्रसरेणुरूपारंभ- कत्येऽपि नदोपः ॥न कोऽपि दोप इति । किंच द्रव्यस्य गुगंप्रति कारणत्याद्वंन्धनासा- प्रहेपि सदाश्रयदव्यं सजातीयमेन गंधांतरमुत्पादयति । असोपि न दोप इत्यामं ॥ गुगभूतस्य गन्धस्यातिदूरगमनाभावाय न्यूनत्वाभायाय च तत्रितयं कल्पनीयमिति समं कल्पनागौरवम् ॥ सूक्ष्मापयवान्तरपूरणेवा कल्प्यते लयापि न्यूनताभयाइन्धान्तरोत्पत्ति कल्पनीया ॥ एनमनेकनर्मपुटवेष्टितमृगमदादिषु गन्धस्यावयवानामपगमापगमो योध्या- विति साम्यम् ॥ रेऽवययानागमापुतव ॥ गन्धमानापगगे सा क्थं सादितिविचार्यम् ।। परिमाणमाम्येऽल्पगन्धतातु पूर्यमाणावयवानामल्पगन्धत्वेन वक्तुशक्या ॥ प्रसारितमुसस्य तदसानुपलभस्तु रसनेन्द्रियस्याऽय पवस्तुरसाग्राहक्ताया दृष्टत्यार ॥ अतएव' कर्पूररानिधी तदन्धज्ञानेऽपि नतद्रसज्ञानम् ॥ नच सन स्पृष्टस्यापि लशुनादेहलादीना क्षालनेऽपि गन्धोनापैतीति गन्धमानस्य वरादौ सबन्धोनाक्यमाना तथा समस्पर्शनागताना सकृत्वाल- नेनापगमस्यौचित्लादितिवाच्य । सस्पर्शनागतस्य गन्धस्याऽपि मकृक्षालनेनापगाचित्गत यदितु गन्धे तदर्थ सामर्थ्य किश्चित्कल्प्यते तर्हि तत्तदाधयएव कल्प्यताम् ॥ यथारक्षस्य सपुष्पितस्य दूरागन्धोवात्येवंपुण्यस्थकर्मणोदरागन्धोवाती तिश्रुनौ गधशब्दोगन्धवद्रव्यपरोटेश- परोवा? ॥ गन्ध प्रतिवेश्यामोदलेशसवन्धगन्यइतिमेदिनीकोशात् ।। दूरत्वंतु वृक्षापेक्षया तस्योपात्तत्वात् नतु स्वाध्यापेक्षया मानाभावात् ॥ पृथिवी परित्यज्य गन्धस्थितेः- सर्वथाऽयुक्तत्वात् ॥ तशाचव्यास -उपलभ्याप्मुचचे धकेचिद्र्युरनपुणाः ॥ पृथिव्यामेवतं विद्यादपोमायुंचसभितमिति ॥ यत्तु केचिच्छन्दवदनाश्रयस्य चैतन्यस्य गतिमाहुः तन्न, श्रीनेन्द्रियस्य गत्वा प्राहित्येन शब्दस्य चलनाभावात् ॥ यत्तु यथा चन्दनन्यादेशस्थस्य सर्व- देहव्यापिर्शयसपादक यमेव जीवस्यापि हृदेशस्थ सर्वदेहव्यापिज्ञानसम्पादकत्वमिति,- ता; चन्दनस्य सावयवत्वेन सूक्षातवयवप्रगरणेन देहव्यापिशैन्यापादकत्वसम्भवात् ॥ एतेनगुणाद्वालोकवत् व्यतिरेकोगन्धवत् अविरोधश्चन्दनवदितिस्नाण्यपिसमाहितार्थानि । वेषापूर्वपक्षपरत्वात् ॥ क्थमन्यथा प्रकाशाप्रयाद्वातेजस्त्वादिस्यनेन विरुद्ध गुणाद्वालोक्यदि- तिसूत्रकारोवदेत् ? अघिजिज्ञामुभिस्तु शारीरके द्रष्टभ्यम् ॥ तदेतदभिप्रेत्याह-निर्षिगुण- तामुक्तेविरोधान्ननुइति । एतेन विसर्पिगुणचैतन्योऽणुजीवइति प्रत्युक्तम् ।

·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः एवं स्वतः स्वमतसमर्थनपुरःसरं परमतं दूपयित्वोक्तसूत्रभाष्यप्रकाशग्रंथं तवानूदित- विद्वन्मंडनमागं च कंचिदक्षरशः केनचित्पाठभेदेन चानुवदंति एवमनेकचर्मपुटेल्या- दिना ॥ विनश्यवस्थेति । पूर्वक्षणे घटादिद्रव्यं नश्यति, तदुत्तरक्षणे तद्गुणा इति हि तार्किका मन्यसे ॥ त्वयेति । नैयायिकेन । तन्मतमवलंव्यैवाकरेदूपणस्य प्रक्रमात् ॥ कुतो न स्यादिति । स्वाभयद्न्याभावेऽपि तद्गुणस्थितेरेकनांगीकारेऽन्यत्रापि सास्या- देवेतिभावः । यथावृक्षस्येति । तैत्तिरीयबृहनारायणप्रपाठकस्थंवाक्यमिदं । निर्मूलति । याच्याानुपपत्यादिक रक्षणायामूलं तद्रहितायाः ॥ संगच्छतहनि । लेशास्तु स्थाण्या- द्यपुष्पितवृक्षाणामपि धूल्यादीनामपि च वायवादिवशाडूरंगच्छंत्येवेति लेशादिपरत्वे संपुष्पितपदं दूरपदं च व्यर्थमेव स्यादिति भावः ॥ उक्तं व्यासैरिति । इदं प्रायेण भारतवचनं शारीरकभायादिपूदाहृतं ॥ तापकीनयनामिति । विद्यारण्यवचनं तत्कृतपंचदश्यां महाभूतविवेकाख्ये द्वितीयमकरणे "शब्द-रपरूिपरसा' वितिश्लोको द्वितीयः ॥ व्याख्यातंज्ञेयमिति । एतदंतोभाव्यप्रकाशोत्तार्थानुवादः स्वोक्तार्थं आकर- संमति दर्शयितुं कृतः ॥ तदेवध्वनयंति-अयमेवार्थ इत्यादिना । अवाफमेणसूत्रन्नयोपन्या- सोवादिलेखानुरोधात (म० २ पा० ३ सू० २७) "तथा च दर्शयति" इतिसूत्रस्य- भाज्यादितो निकृप्याथ स्वयमाहुः-तदर्थसिस्वति । सूत्रे चशब्दोऽवधारणार्थः । तथापदेननाणुरतच्छुतेरित्यादिपूर्वसूत्रोक्तप्रकारः परामृश्यते । एवं च जीवोणुपरिमाणको- नादीपु स्वयं विद्वतिमान् हृद्यतस्थितो देहे प्रभागंधाव्यतिरिच्यमानगुणश्वेतितेनैर- प्रकारेण प्रामुक्तेन चेदोदर्शयतीति सूत्राक्षरार्थः उक्तसूत्रमाष्यप्रकाशमेव संक्षिप्याऽक्षर- शोऽनुवदंति-कौशीतकिबाह्मणइत्यादिचैतन्यगुणएवेत्यंत ॥ इदं हि कौशीतकिबाह्मणे चतुर्थाध्याये यालाक्यज्ञातरानुसरादेऽस्ति । तत्र गतगण बालाकिना ब्राह्मणेनापि ग्रहोपदेशाथै प्रार्थित. क्षन्नमनातशत्रुनाहं गुरुत्याहः किंतु विज्ञापयिष्यामि स्वामिति- प्रतिज्ञाय तं करग्रहपुर सर रहसि नीत्या तत्र सुप्तं कंचित्पुरुपं प्रथमं शब्दरनुत्थितं यष्टिप्रहारेण पोधयित्वा वालाकिमाह-"प एतत् बालाके पुरषोऽशयिष्ट बैतदभूतत एतदागात्" इति ॥ भर्थस्तु-क कुन्न एषः प्राणाद्यतिरिक्त एतत् सर्यवृत्तिशून्य यथास्यात तथा है घालाके पुरुषो जीरः अशयिष्ट भस्वाप्सीत् छ कस्मिन्प्रदेशे एतत्पूर्गेनं शयनमभूत् एवं स्वापकाले जीवस्य शयनक्रियायाश्वाधार पृष्ट्वा जागरणाधारं पृच्छति-कुत इति । कुतः कस्मात्स्थानात् एतत् जागरणस्थानं आगान पुनरागमत् इतिविज्ञेयः । एतत्प्रभस्योत्तरमप्रतिपद्यमानं बालाकिं स स्वयमेव रादुत्तरमाइ-पत्रैप इत्यादि । स्वापकाले यो जीवस्य शयनक्रियायाश्याश्रयः पुनरागमनस्य. चारधिभूतन वदामीति भारः ॥ तदेवाह-हिता इत्यादि । हिताः प्राणिनां हितकारितया हिताल्या हदयस्व सरपुंडरीकस संबंधिन्यस्ततो निर्मात्य पुरीततं मांतर वेष्टनविशेष धमि- प्रतन्वति सर्वतः प्रकर्पण विस्तारयति वेष्टयंनि राद्यया यारत्परिमाणमित्यर्थः ॥ इत्याधु- प्रत्येति । धादिपदात् "सयथासहस्रधाशोविपाटिसलामदपन्य" इत्यादिमगृह्यते । विपा. टितरासहसतमांशपवणुतमपरिमागवत्यम्नानाटय इत्ययः । अग्रेच "तामुतदाभवति" ·सहस्राक्षखण्डनम् तास्पगुतमासु नाडीषु तदा शयनकाले जीवो भयनीति शासनाटीपु स्थितेरगुरवं विना- नुपपल्या जीपम्याणुत्वमुक्तं भवति । सदा शयनकाल एव वामु स्थित्युक्तया जीवस्य सर्पदा- हृदयपदारस्थान सिध्यति । भतएव नाही हदयसंयंधस्य ततीनिर्गतत्वस्य निरूपण सार्थकं भवति । दयायरानः सतादशीपु सामु तदा विहरतीति । अप्रेघ यदा "सुप्त स्वमं- न चनपश्यती" स्यादिनासुपति प्रयोधं धनिरूप्य "सएप प्राणएयप्रज्ञात्मेदशरीरमात्मा नमनुमविष्टभालोमभ्यभानसामेभ्य" इत्यादिपश्यते । भत्रमाणन हेतुत्वात्माणोजीयएयप्रा. ज्ञारमाविसर्पिस्वचैतन्य गुणरूपेणेदंशरीरमनुप्रविष्टोलोमानिनखामाणिचमर्यादीकृत्येत्यर्थः । नविसर्पिगुणतासिद्धा । ताप्रेक्षुराशिटष्टांतारपि तथैवगमयतः, अन्यथा मध्यमपरि- माणत्यमापद्येव । ताप्पनिटांतभीण्यपगुणविसर्पणयोधकः ॥ वृहदारण्यकादिषु चेदं विस्तरेणा निरूपितमेवेति प्रकाशादितो ज्ञेयं । मयापिकिंचित्पुनर्पक्ष्यते । प्रकाशाश्रय. सूत्रार्थस्तुत्वदीयतुरीयश्लोकवंटनेनिर्मलोनिरणायि । सत्रापि प्रकाशस्य धर्मतेव प्रत्युत. सिध्यति । नतु द्रव्यांतरत्वमितिविरुवाहतस्तदुपन्यासः ॥ विसर्पिगुणचैतन्यइति ॥ मनायमाशयोऽनुसंधेयः-यत्तु (निदायगंगाहदनिमजनादिपुसर्यशरीरगतीण्यशैत्या- धनुभानामसंभवः, अणोःसर्यनसंबंधायोगादि) त्यभिहितं (सन) तस्थाणुत्येपि सद्गुणस्य चैतन्यस्य सर्वशरारे प्रसरणेनतदनुभवोपपत्तेः ॥ गुणस्य दप्याधिकदेशत्तित्वं तु प्रभादि- वत् । श्यतेधेकदेशवर्तिनामल्पानामपि मणिदीपकादीनां तदधिकदेशवर्तिनी प्रभाभतएव मैन्युपनिषदि "अनंतारश्मयम्तस्यदीपवद्यःस्थितोहदी"ति सदृष्टांत विसर्पिगुणत्यमुच्यते । गीतायामपि 'यथाप्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमरविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाश- यति भारते'ति । एतत्सर्वमनुसंधाय भगवान्परमाचार्य:सूत्रयांयभूव "गुणाद्वालोकवदि" ति। अग्राविरोध इत्यनुवर्तते। चा शब्दश्चैवकाराधः,तथाचालोकरगुणादेव सकलशरीरगतो. cण्याद्यनुभवस्याविरोध इत्यर्थः ॥ औण्यायनुभवस्य हेतुर्यदि विभुत्वेनात्मनः सकल शरीरे- स्थितिरेवस्या लोमनखामादिष्वपि तत्सत्वेन तन्न जलार्ककिरणादिसंयोगे शैत्यौप्ण्यानु- भूयेत ॥ नत्वनुभूयतेतोनसविभुः ॥ मम "त्वालोमन्यभानखाप्रेभ्य" इत्यादिश्रुतिभिरेव यथाप्रत्ययमिष्टसिद्धिः । एतावताऽऽलोकस्यगुणत्वे प्रमाणाभाव प्रत्युक्तः । न च शाब्द- मानोपन्यासस्यायमनवसर इति वाच्य प्रकाशवरसूत्रविरोधस्याप्यनुपन्यसनीयत्वापत्तः । भविरोधस्तु दर्शयिष्यते । यद्य साधकमानमनुदाहृत्यैव प्रकाशस्य द्रव्यत्वमुक्तं-तन्न युक्ति- सह : ययाहुः प्रकाशकारा "मणे पार्थिवत्वेन सत्र किरणरूपदन्यजनकत्वस्थ तत्प्रसारकत्वसौ वांगीकारे बहुकल्पनापत्तिः, यदि जननं तदा पूर्व मणितो यहिरागतानापहिष्ठत्वात् मणिपि- धानदशायामपि तदनुभवापत्तिर्मणिनादपि तस्थित्यापत्तिस्तदसमवायिनिमित्तयोरत्यंताप- रिस्टयो, कल्पनापत्तिम्तनिर्वचनाशक्तिश्च । यदिप्रसारणंतदामणेश्चेतनत्वापत्ति स्वतभाकुंच- नप्रसारणक्रिययोश्चेतनएवदृष्टत्वात्" इत्यादि ॥ किंच प्रभायारूपिदन्यत्वेतस्यांयत्परिमा- कंगन्यांतरंस्थाप्येततावत्या प्रभायाममिमप्रदेशेप्रसरणेनावश्यंभाव्यं आमुखंजलपूरितेध- टेवस्त्वंतरनिक्षेपेणतावमलनि.सरणस्यदर्शनात् । तावत्तलाशोत्पत्योः स्वीकारेऽत्यंतगौरवं । किंच नाशक्षणेतदारंभकावयवाः कनिविशेरन् । मगायेवावयवानांप्रवेशस्थततएवोद्गमस्व- ·४४६ मारतशकिसहितः प्रामसनः घाधने प्रभानाशोत्पत्तिक्षणयोर्मण्यादेशधिक्यन्योन्येगौरवलायचेचापयेता। किंचकोशका- रामपिप्रभाशब्दस्यकातिपयांयत्वदर्शयति 'स्यु प्रमाररचिस्त्यिभामाश्यविद्युतिदीप्तय'- इत्यादौ परमायनेकदोपप्रासातप्रभायाद्व्यत्यशक्यरचनतस्मादत्युत्कटोरपारपगुणएवा. सौ। द-यत्वेतुन्योसिस्थितायाश्चद्रादिप्रमाया शुरूपव्यतिरिक्तदाश्रयभूतविचित्स्वरूप- मुपलभ्येततदनुपलभाचनद्रव्यमिति हरितोपिण्याविद्वन्मइनटीकायाआशय । पाराया तु हस्वदीर्धपरिमाणस्यस्थूलमूरत्वसूक्ष्मानत्वदक्षिणावृत्तित्वाद्याकृतीनाचदर्शनेनरूपमात्रेत दसभवेनचपृथकद्रव्यत्यनिश्चीयतइति तस्या शुलहरितगहिवादिविविधरूपाश्रयत्वनतुरू- पत्र । अनेन (ज्गारादौनददर्शनादि ) तिनिरस्त । गुणगुणिमावेचसत्येवमणेरारोकोदी पस्यारोकइतितत्सबधित्ययुज्येत, जन्यत्त्वस्वनिराकृतत्यात् । तथात्वेपिननाशेऽपिपुरस्थिति वस्थिते१रत्वाय । नचनित्यसयोगित्यादस्थित्युपपत्ति प्रभायाघटादिसयोगासभवन- सगान् । सावयवत्वेनघटादिसयुक्ततदवयवानादीपादिसयोगाभागात् । अल्पपरिमाण- द्रव्ययो सयोगेनित्यताया चिदष्यदर्शनाय । नन्वन्यनादृष्टोऽप्यन्यथानुपपयात नित्य- सयोग करप्यतइतिचेदनगुणएवविसपिरवतयाकरप्यता, लाघयात् । धर्मिकल्पनातोधर्म करपनायालाघवमप्यतानुसधेय । नचप्रभायादीपसमवेतत्वेनसमयायिनाशातनाशोप पत्तियांच्याप्रभाया । अधिकपरिमाणकत्येनाल्पपरिमाणः एकस्मिन्दीपेतदारभकत्या सभवात् । अन्यथाएननसरेणुनाऽपिघटारभप्रसगात् । भाश्रयाश्यानातदारभकरवतु प्रागेवापास्त । एतत्पक्षेप्युक्तदोष सुस्थएव । वृक्षनाशेऽपितदवयवारब्धपुप्पफ्लादिस्थिति दर्शनात् स्वपातुसयोगिदव्यत्यमेव स्वमुखेनोच्यतेऽतोनसमवायोक्तिप्रसगोपीतिकितेन "प्रकाशवच्चारैय्यादि" सिसूत्रतुयथासौरश्चादमसोगप्रकाश स्वतोनव्यवहाँशक्य , स्वत सपादयितुमकालेनुपयोगायस्वनिकटस्थापयितुचाशक्यत्वात्। भागतेततुसूर्यादौभवति व्यवहार्य तथाब्रह्मधामपितदिच्छयान्यवहार्या स्वतश्चान्यवहार्या इत्येववोधयत् प्रकाश स्यधर्मस्व मेवसाधयतिनतुदव्यत्वतस्माद्गुणत्वेतत्सूतविरोधोक्तिरमिलापमानतद्वान्यविरोध पभपेतुमयासनपरिहरणीय । यस्तुतस्त्वनत्वदाप्येपिप्रकाशस्याकाराणाऔपाधिकत्वकथने नवास्तपनिराकारत्तबोधनात् रूपवदन्यत्येनशम्तवाकृतिमत्त्वेनचलोकेच्याशिदर्शनात् तवैवे- दसूनद्रव्यत्वयाधकमेव आकाराभावेनरूपिदन्यत्याभाषसिद्धे नीरूपतत्त्येवाय्यादिवचाक्षु- पाविषयत्वप्रसगाच । अतस्तृतीयस्कधस्यपाइंशे (श्लो० ४०) द्योतनपचनपानमिति नकारास इतृभादिवत्तेनोवृतिवन्यते, नद्रग्रम दोपदेशनायान्यवनसाधयित्वैव (अविशेषान्मण्यालोकोऽपिव्य) मित्युक्तिस्तुव्र्यव प्रभात्वाविशेपेण मणिसूर्यदीपन्या दिसर्वप्रभाणागुणत्योरेवौचित्याचभतएवधीपुरुषोत्तमोऽपि (म० ७ श्लो०८)"रसोऽह मप्सुकौंतेयप्रभास्मिशशिसूर्ययो । प्रथाव सर्ववेदेषु शब्द खेपौरुषधि"लि गुणेष्वेवप्रा गणयति (स्क० १० १० ८५श्लो०७)'कातिस्तेज प्रभासत्ताचद्रात्यक्षविद्युता। यत्स्थैर्य भूभृताभूमेतिगंधोथतोभयानिति एवमादौपुराणेष्वपिगधादिवत् गुणत्वमेवदर्शित । रसशब्दादीनागुणत्वनुतवाप्यभिमत प्राय पाठस्यचनियस्त्वमानदमयाधिकरणे पाक राचा स्वीकृतमेव । नासिद्धावरीत्या तयानापितद्वाध रामय , कर्मभेदाभ्यायद्वितीयपादे ·सहस्राक्षखण्डनम् ४४७ जैमिनिनोपुशग्दांतराभ्यासादिषुअन्यतमभेदकस्येहादर्शनात् । मनुवैश्वानरयासरकाभ- मोरणिमानुभगत्गुणेगुगानंगीकाराचदन्यत्वमेवभन्यमनयोरिनिचेन्मैत्र; तमिग्रवीति- होग्रप्रभृतेः प्रकाशस्ययोण्यस्यापिप्रसरणांगीकरणात् अतएवाःप्रकाशाप्रत्यक्षेप्योण्यमनु- भूयतेभतएउचहेमन्तशिशिरयोमिहिरस्यदूरत्वेनाधिकोप्पिणमानुभवः पन्हेरपिविप्रकरजनि दिनपदनयोरिनस्यचप्रकाशण्यानुभूयतेनोरिणमा ॥ प्रदीपस्यतुसमीपतमएक्समनुभूयत, भोपण्यप्रकाशस्तुममस्तेसपनि यदितप्रभादव्यमेवाण्यस्यात् प्रभामाग्रतर्हि व्यानुभूयेत- मानलकमबन्धुसम्बन्धीप्रकाशमानं यापास्याग्नियमेनोणिम्नः वपनासपउष्णइतितुयुग- पदुभयोपलब्धिमूलकोभ्रमः तार्किकाणांक्षारंपारीत्यादिवत् भोज्यस्सविसर्पित्वमपिवक्ष्यते । एतेनातृकज्योत्स्नाजाइयमपिव्याख्यातम् ॥ वस्तुतः प्रभायांस्पर्शस्थामावादेवमण्यादि- प्रभायांसनोपलभ्यते । रूपिद्रव्यत्येतुतवापिसोनुभूयेरान्यापकत्वात् । यत्रपत्रसादालयाप- रपर्यायसमगायेनरूपंतत्रतत्रपरान्वयात्स्पर्शोयीतिय्याप्तिः । यस्त्वंधेरोप्पयशैत्ययोरपलंमो- माभिस्तयोः प्रकाशावर्तित्वसाधकदक्त सत्याशा गुणप्रत्यक्षेगुणिप्रत्यक्षहेतुरित्यभिमानम- भ्युपेत्य ॥ तपनातपोयस्तोयतापः सोयोग्यस्यविसर्पणएवोपपद्यतमवद्वयेपिप्रभायाः स्वाश्रयनित्यसंयोगितयाप्रभाविभागमागम्यपयः प्रविष्टेतियक्तुमशक्यत्वात् प्रवेशेतुतिमि- रेऽपितसतोयचाक्षुपमक्षुण्णमापयेतालोकसंयोगात् ॥ अंतर्मनमीनादीनामालोकजालौकसि “विमलसलिलआलोक्यमानतयाजलेजातवेदोघातकत्वमिवप्रकाशनाशकत्वनेतिनिश्चीयतेते. नतिमिरेतोयेनतस्याभिभवोशक्यवचनः ॥ तस्मादानुहद्भानुप्रमृतेसैष्ण्यमेवजलानिला- दासंकामति । मनलाग्यवानांसक्रमेजलानिलान्यांतेऽवश्यनाश्येरनविस्फुलिंगप्रदीपादि. रिय ॥ मनावशीभागरतादिषु (स्कं. ५ अ० १० श्लो. २३) "स्थाल्पमितापात्पयसो- ऽभिताप" इत्यादौ तापमानस्यसक्रमोनिरूप्यते तत्रसंक्रांतमप्योष्ण्यंतेजोधर्मतयाशश्नाव- तिष्ठते । अभियुक्तामपिभोग्यसक्रममेववर्णयति (रघु० स० ५ श्लो० ५४) "उष्णत्वम- झ्यातपसंप्रयोगाच्छैत्यहिसायत्प्रकृतिलस्ये"तितदेतत्सर्वमनुसंधाय "गुणाद्वालोकवादित्य- वाभाष्यतेभाप्यकारचरणैः प्रभायागुणत्वमेवस्पर्शानुपलंभात्तदकगतोण्यवत्इति" पुर्व- चप्रभाकरममापिवस्तुतोगुणएवतथापितत्रीण्यप्रभयोरुभयोविभागउक्तचरसरणिकोपपा- दनसापेक्षइतिवां विहायोक्तसूत्रेभाज्यकोरमणिप्रवेककोतिरेवदृष्टीविता । एतावता (एवंच- वस्तुतस्तुभालोकोऽत्रमणेरेवाझइतिकुशकाशावलंबनमपिप्रत्युक्त) इतितदुक्तिरेवकुश- काशावलंयनतामालंयते । यद्योक्तसूत्रेप्रकाशे "सूर्यादिप्रभायास्पर्शापलंभाद्रव्यांतरत्वमपि- संदेग् शक्य" मित्युक्ततस्यापि । वस्तुतस्तुसापिनद्रव्यमित्येवाशयः भोपरिष्टिकदृष्टिमा सदेहोदयस्यैवकंठरवेणकयनात् भपिनातत्पक्षेनादरवोधनाचवस्तुविवेकेतुविभावसुविभाया- भपिविभाज्यतेगुणत्वमेवातोगीतादिषुसापिजीवचैतन्यस्योपमानीक्रियते (म०१३श्लो०३३) "पयाप्रकारायत्येक" इत्यादौयत्तुज्ञानस्यगुणत्वइत्यादि, नन्न,उक्तवक्ष्यमाणयुक्तिमिःप्रकाश- गंधयोर्गुणत्वेसिद्धेप्रकाशवनहंसुगंधवदुपवनमित्यादौसंयुक्तत्वव्यवहारादुत्कटगुणविशेषाणां स्वाश्रयद्व्यानिरिक्तदेशसंयोगस्यदृष्टचरवेनज्ञानस्यापिसकलदेहसंयोगकथनेबाधकाभावा- त् ।। नवसंयोगमाग्रदर्शनातदन्यमितिभ्रमितव्यं । उकरीत्यावदसंमवातगुरुत्वाद्यनुपरभा- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः छ । यद्यालोकोव्यंग्यात्तईिप्रकाशतिमिरम्थितफैकफलकापाउत्तम तुलाया:प्रकाशसंयोगि- फलकनमेत्केपांचिद्वेदानिनांमते तेजोदयस्यापिगुरुत्वनियमादम्माकंतुनायमाप्रहः। तत्रा- पिद्रन्यस्यपरान्ययात्स्वभारावा स्पर्शवचनियमस्तुसंघसंमतः मणिदीपादिसर्यप्रभासुतुनिय- मेनस्पशेपलंभाभागादिकमणि द्रव्ययभारसाधम्मनुसंधेयं । नचसंयोगस्य गुणत्वात्तह- चंगुणांतरस्यदुर्यचंगुगेगुणानंगीकारादितिवार्य; गुणस्यापिपुढेरियाद्वेपमुखदुःखादिगुणव- सायास्तद्गुणसारसूनविपरणे शंकराचार्यरररीतत्येनत्ययातयावक्तुमशक्यरयात् । तदुपपत्त. येयादेतार्किकसिद्धांततिरस्कृत्य एकरूपरसात्पृथगि' त्यादिप्रतीतेश्चप्रमात्वस्वीकृत्यगुणगुणा- तस्वीक्रियेततदाप्रकुनेपितुल्यं । स्पर्शरहितेमणिप्रभादापत्यंतापरिदृष्टस्यतेजोदव्यत्वस्यस्वा- प्रयमण्यादिनानियसंयोगस्यतदाच्छादनोदाटनाम्यां मुहुर्नाशोत्पायो.संकोचप्रसारयोर्या- मण्यायवयवैस्तदारंभप्रभृतेश्चानेकदोपदुष्टस्यकल्पनमत्तिगुस्तमविहायउत्कटगुणस्यस्वाथ- याधिकदेशेसंयोगएवोरीकार्यः प्रत्यक्षसिद्धत्वेनकल्पनालेशस्याप्यभावात् (गीता म०२ श्लोक १४) मानास्पर्शास्तुकौन्तेये'त्यादारनेकनराब्दादीनांसंयोगस्यकंठरवणकथनादसा. फंतार्किकनियमविरोधोऽकिंचित्करः किंचीत्यादिभानप्रतिगन,संयोगस्यकारणत्वमस्ति न चा? नद्वितीयः; निद्राक्षणेऽपितलिस्पर्शानुभप्रसंगात् । (पृ० ९३) "अन्यत्रमेमनोऽभू: दित्याह नाहमेतनामाज्ञासिपमिति" एवमादिकौशीतनिद्राह्मणगतेदप्रतर्दनसंवादस्थश्रुतिबि- रोधार; भाद्येतुमनसोऽणुत्वात्कथं सर्वशरीरगतस्यतस्ययुगपदुपलब्धिः अथसूच्याशतपन्न भेदनकालनदत्यल्पकालेन सर्वत्रमनोभ्रमणाद्योगपद्यप्रत्यय इतिचेदणुजीवस्यापितथाप्रम- नसोऽस्तु एवमपिपादेमेवेदनाशिरसिमेसुसमित्याद्युपपद्येत । वस्तुतस्तु गुणप्रसरणादेव- सर्वोपपत्तिः श्रुत्यादिसिद्धोक्ताप्राग्भित्यादिचाक्षुपेत्वालोकसंयोगएवतंतनतुतेजोगव्यसंयो. गः तमसिसुवर्णमानसयोगेपिभित्यादेःप्रत्यक्षापातात् प्रौढप्रकाशवत्तेजःसंसर्गस्तंत्रमितिचे- लापात्प्रौढप्रकाराससर्गएवतदास्तां न त्यधिकं वैय्यादसभवाच । नहिसूर्यचंद्रादिना- मित्यादिकंसंयुज्यतेअपितुतत्प्रकाशेनैव । एवंगृहेघटादिकमपिदीपादे.प्रभयैवयुज्यते नतुसे- न॥ ननुमन्मतेतस्यव्यत्वादित्तिघटादिनेजोगव्यससर्गास्तीतिचेतप्रिौढप्रकाशयदितित्य- ज्यतांप्रकाशे प्रकाशांतरवत्वासभयात् । नत्यागेच हेममात्रसंसर्ग प्रत्यक्षापत्तिरत्यागेचा- सभवइत्युभयत पाशारजुः पतत्तडिदशनिस्तनिववृहच्छतानीमुक्तमहागुलिकादिशब्दैर्जीर्ण- भिनिगुर्विणीगर्भादे पातनस्यानुभवादपिविसर्पिगुणानावस्त्वंतरैः सयोगआस्थेयएवेतिप्र- भायाभपिभित्यादिनासउपपन्न चक्षुप क्वचिदाश्रयासयोगेऽपि भालोकप्रत्यक्षतुनानुपपर्ने । अविसर्पिगुणचाक्षुष एव तथानियमसभवात् । स्पर्शएव प्रत्यक्षविषयत्वस्य वाया चानुमे- यताया कैश्चिदंगीकारणाकाशस्याप्रत्यक्षविषयत्वेपिशब्दप्रत्यक्षानुभमेनचगुणप्रत्यक्षेगुणिप्रत्य- क्षमेवकारणमिति नियमव्याघातारस्पादिप्रत्यक्षवदुपपत्तः । सयोगसयुक्तसमवायादि- संबंधाशतार्किकाणामेवपारिभाषिकाः समवायादिकं दृपयन्निरोपनिषदैर्नशक्या स्वीकमि- तिदिक् । एतेनगंधप्रत्यक्षमपिव्याख्यातं गुणगुणिप्रत्यक्षयोःकार्यकारणभ्यभिचारप्रदर्शनेन- सदभिमतव्यास्यसिद्धे अश्यवानांमागेनयोगेनुचक्षुपापियोगाचाचपंदुवारस्यात् सूक्ष्मत्वा- दिद्रियायोगित्वकल्पनेतुघाणेनापिसनस्यात् यथाद्व्यंमसरणतुबहुनाविभक्तानामिवैकस्य ·सहस्राक्षखण्डनम् ४४९ संहतस्यगंधस्यैवांगीकर्तव्यं लाघवात्प्रकाशस्पलेक्लुप्तत्वाय । अयश्यदीपकलिकाकदीपि- कायन्यादिप्रकाशतारतम्यस्यमणिविशेषप्रकाशानां नीमानीप्रत्ययोश्चोपपत्तयेतयोगीकर्तव्यं. अवयवानांतुवृक्षापयरपत्रपुप्पफलादिवदतिदूरगमनेप्रतियंधकाभावात् क्षतिदूरेपिगंधपती. तिर्दुवारैवकिंचगुणत्वादेव गंधम्तव्रतननीयमानेनपुप्पादिना सहैवगच्छति दीपप्रकाशवत् । अवयवप्रसरणपक्षेतुतथानस्यात् नचलाफपंणंकल्प्यं विभक्कारययानांतदसंभवात् भन्यथा- पृथस्कृतानपिपन पुप्पादिस्वामयनाक्षामपंत प्रतिक्षणंनावयवप्रसरणे द्रव्यनारामसंगः भवयमांतरोत्पत्तिस्वीकारेत्वत्यंतगीरसंस्थात् किंचरसतियेनमार्गेणपुप्पादिनीयेततस्मि- भ्ससिम्तलयनोत्तरमपितत्समीपप्रदेशइवगंधउपलभ्येत, तथापुप्पसमीपे सहसामुधि- सायांमंजूपायमवयवानांनिरुदत्यात । स्थलांतरेतदुद्धाटनेऽपिगंधोनुभूयेत, गुणत्वेनप्रका- शवदाकर्षणोरीकारेतुसर्यमनरा ॥ ननुलोहस्यचुंबकेनेव विभक्तावयवानामाकर्पण स्वीक्रियते, फलादेरनाकर्षणेतुमारवयादितिचेत्तर्हि सर्पपद्वयसेनापिमृगमदकणेनहरिचंद- नगेनवास्वावययानामाकर्पणात् अतिमहताचंदनतरुणा तचूर्णसमुदायस्यावश्यमेवा- कपणंभाव्यं । नत्वेयंदृश्यते, किंचातिसूक्ष्माणामपिबहूनामेव सर्वदोद्गमोगंधोपलंभा- यत्वयावाच्यः, तथासतिद्रव्यनाशस्तल्लाघवंचावश्यंभावि । मन्मतेतुतस्यैवगंधस्वरूपस्पर्शा- दिपन्मुहुरनुभषेऽपि न्यान्यमेवनप्रसज्यते; यचसमंकल्पनागौरवमिति-तमा भतिदूर- गमनप्रतिबंधारूर्षणादेस्त्वन्मते कयमप्युपपत्तरेवाभावात् । ममतूक्तरीत्यानिर्याधासर्व- सिद्धिः । किंचतरप्रभास्थलेदव्यांतरं गंधस्थलेचावयवाः शब्दस्यलेचेंद्रियस्वगत्वाग्राहि- स्वमित्यादिनानाकल्पनंतत्तद्दोपपरिहारायतनतत्रप्रकारभेदेनोत्पत्तिनाशादिकल्पनचेतिमह- देवगौरवं ॥ ममतुप्रभादयोविसर्पिगुणाइत्येतायतैपनियोहाअवयवांतरपूरणपक्षेतु- स्थितहान्यस्थिताभ्यागमाभ्यांक्लेशः । कर्पूरादारपिपूरणप्रसंगः, किंचद्रव्यमानप्रत्यक्षानु- रोधात् यातांगमनंतावतामेवोत्पत्तिरितिवाच्यं, तबचहेतुर्दुर्वचः । अदृष्टमेवसइति- चेतर्हिमृगनामिनीखंडपंडादेःकांश्चिदवयवान्सर्वतोपहृत्यायस्पेटिकादौचिरंस्थापने पुन- स्तावदेवमानमुपलभ्येत, ततोऽवयवानां निर्गमाभावार भदृष्टेनपूरणस्यतनापिसंभवात् मयातुनगंधोत्पत्तिःकल्पयेत्युक्तंपार । इत्थंचस एवायंगंध इति प्रत्यभिज्ञाऽपिप्रमायोपपद्यते स्वसंसर्गिण सौरभसंपादनेपिनकस्तूरिकादेस्तस्यापक्षय उदकाद्यौप्ण्यसंपादनेऽपि वन्दि- गतोप्पयस्येयेतिकृप्तमखिलं । नचांभस्यामित्रसरेणुप्रवेशादौप्योपलंभोवाच्यः, अधि- कजलस्य पन्हिनाशकत्वनियमेन प्रवेशोतरक्षण एव नारायोगात् । अंभसिभास्वररूपो. पलंभप्रसक्तेश्च । अधिकंतुप्रस्थानरत्नाकरादिप्यवधेय; तावकैरपिजलादौज्वलनाण्यस्यै- यसंक्रमोबहुत्रोच्यते । यथाविषयानंदाख्येपंचदशिचरमप्रकरणेविद्यारण्यः (श्लोक १०) 'यद्वापिनिर्मलेनीरेवन्हेरौप्यस्यसंक्रमः ॥ नप्रकाशस्यतद्वत्स्याचिन्मानोतिरेयच इति- तथाउपरोधकावरणसत्वेसूक्ष्मावयवानामप्यनिर्गमस्याने कत्रावलोकितत्वाद्गुणस्यचकाचपा- विशेषावृतदीपप्रकाशादेहिनिर्गमदर्शनादनेकचर्मपुटवेष्टित मृगमदस्थापिगुणस्यनिर्गम- नमुचितम् । कपरमात्रेतुलाघवदर्शनादवयवोद्गमोपिनिश्चीयते । नैवसनसंभवति; हेतो- रदर्शनात् अपयवोद्गमेचसतिगंधइवतत्तद्रव्यसंबंधिनोरसरूपस्पर्शाअपिप्रसारिवास्येना- मा. प्रा. ५७ ·४५० मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः नुपहतनेत्रत्यक्केनापश्यमनुभूयेरन् आश्रयभूतावयवानामतिसौम्यात रसायनुपलब्धि- रितिचेत्तहित्तनिष्ठोगंधोऽपिनोपलभ्येत; गुणत्वतनिष्टत्वान्यामविशेषात् । तस्माद्यनावय- घोहमा प्रत्यक्षादिनानिश्चीयेत तनाप्युद्गच्छदवयनिष्ठगंधस्यविसर्पि त्वमेवयान्य; भन्यधा- तनिष्टरसादिवदननुभवप्रसगात् । अतएव कर्पूगग्यपानामतिसौक्ष्येपि गंधमात्रमनुभूय- तेविसर्पित्वात्, नतुरसादिकंतत्वाभावात् । नचावयवस्याल्पत्वाद्विसर्पियोऽपिगंधस्य ताह- ग्याहुल्यानुपपत्तिःशक्या, मेरीदीपादिबहुत्वेशध्दप्रकाशादिबाहुल्येनतनुपपत्तेः । इत्थंचव- न्हिविस्फुलिंगयोरुभयोरपिप्रकाशस्य करायययनिरादुगतावयवयोरुभयोरपिगंधस्यप्रस- रणरमुररीकरणीय आपूर्यमाणाययवैष्वपिकचिदल्पगंधताया चित्तुल्यगंधतायाश्चकल्पना- स्वत्यंतगुहियैव; अम्मढुक्तविधयाकेशविनैवसर्वसिद्धः । द्रव्यसत्वेऽपियचिद्धस्याल्पत्वा- भावौतु कारादिनाप्रतियंधात्संगच्छेते, चातुर्मास्यमप्यादिनासरटपणंयन्योण्यादिवत् सप्तश्रायंगंधप्रतिबंध परैरपिसुरभ्यसुरभिसंघटनादी किंचगोघृतादिनाकुमादिगंधाभिन्य- तिरस्पोमपक्षेनसगच्छते; चिश्णस्यनस्ययोगे प्रत्यक्षसिद्धात्सूक्ष्मावयवपिंडीभागदुद्ग- मप्रतिपंधन प्रत्युतगंधानुपलभसंभवाद, एवेरशुनादिस्पर्शऽपितत.संफ्रांतधिएवकिंचि- कालस्थायित्वसामयंकल्प्य । उदकगतीण्यपत् नत्याययेपु सपोछनेऽप्यपगमसंभ- पेनानौचिन्यात् । नहिजलादीण्य प्रोछनादिना सद्योपयाति शीतलजलसमेलने तदपगमाया- प्रापिमृगमवादिस्परोदुगधापगमोदश्यतइतिसर्यमनश्यं ॥ चूर्णस्पर्शात्सूक्ष्माययानामि- योग्न गंधासुमादिस्पात् करादीगंधस्यापि स्वातंत्र्येणसंक्रमादेवशुद्धिप्रकरणस्य॑षु 'गंधले. पक्षयकरशीचमाहुर्गनीपिण'इत्यादिप्पनेकस्मृतियचरमुलेपात् पृथग्गंधस्यमहर्णसंगरयते। अवयामाग्रमकमेतुलेपक्षयमेयवदेत् ॥ नचातिसूक्ष्मायरानामग्यतयागंधोपलंभानुपलं- भाग्यामरयगास्थानापगमानुमानायवधग्गंधग्रहणमिनियाप्यं ॥ तापसापिगंधप्रसरण- सिद्धेः । मागत किंचिदरम्यपिकरे गंधानुभगत करादिरियायवानामपितसा प्रसरणांगी. शारेमुहु क्षार नादि प्रयासोपार्थ स्यात् ॥ भगण्य "यथावृक्षसमपुषितस्यदूराद्धोगनी" निधुन्या गंधसदरगामित्वं योध्यते । नयगधशब्दस्पगंधाधयायपरत्वंपात्या क्षणाप्रसं. गात् । वाफ्यायायाधेराभयोग्यत्वात् । गापिलेशपरत्वंएव रचनविरोधात् । तस्यजात्यभि- प्रापरवकल्पने परसभंगायलयले पुगंधमादनदेशयोधस्यसंभपेमागुप्तस्मृतापपिगंध- पदमाययात् उमाश्यमाणयहुरमत्येकवारयमागमादप्यम्मरसमसण्यधुत्ययों निधी. यो । मापंच यायाधिविधारण्यम्पायनभिप्रों नेमनारायणप्रपाटकमाये "मोरेक्षम्योपानादीनिशतस्य चंपारीको भागादेः मंपिगस्य सम्पविकसित गुणोपेतमापो. गुरमिनिसोपं पूगादाक्षिणयुनामदगरनि" इतिष्पाण्याना ॥ नाभिभवमरम्पात संयभूस्वायम्पकमारियापदरगमनसंगपना. मंपिरोपनतमलिरविरगंपायमात् । की प्रहापागदारमरगदिनापुणह- पापागोमागविगुमईगि, मनुरप्य की गभपानवार तमाएपशुपमा मुभिप्राणपणापातामुपग मुर्गभागिलोयादियो । गंभप. पासना भागापेराई गमगप्रसाशनि कर्णा ·सहस्राक्षसण्दनम् ४५१ गनुसंधानात् ॥ पस्तुतस्तुवृक्षतोदूरगमनेतद्वृत्तिपुष्परूपम्याध्यसोदूरगमामिहत्या । यशभनिर्दिधाकरमपितगुणमारमूग्रस्यम्यभाग्येशाप्यामरचनमुचं, रातुर्य चिदप्सुगंध. मुपलभ्यापियेथिन्यामेरतंत्र युग्नेऽनैपुणाइतियोजयनि । यस्तुरास्तुयेभप्मुगंधमुपागम्य. मप्सुतंमयुःधिग्याइय जलस्यापिगुणोयमितितेऽनपुणाः । यस्करस्वतंधिय गुणमेप- विद्यान् यायुजलयोश्चतसंक्रांत विद्यात् मनुतयोर्गुणं भूनावामुत्तरोतरगुणाधिययक्रम- भंगापतैरियरमकसत् ॥ तृतीयस्कंधकोननिशे (लो२०) 'यथागतरथोप्राण- माकेगंधभाशयात्' पपमादिपुप्यासचरौरेयसत्प्रसरणनिरूपणान् भताय 'एपद- योगधाहोगंधपाहानिलाशुगाः' इतिगधबहादयोवायुपर्यायाः । नचेहगंधान्दमादाय- यपरः, संज्ञायामुपचारायोगान् । गंधंवहनीतिव्याख्यामुधागुपुदादिरताया एकरचन- प्युत्परोिधाचनापिलेशपरः, भन्याख्यानार एकवचनविरोधात् लेशवहलायाहार्दानां पायत्यापत्तेःदु.सलेशइत्यादीगुणकर्माद्यरोपिप्रयोगदर्शनेनसंघध्यनिर्देशेदप्यस्यैहलेमा- इतिवक्तुमशक्यत्वात् । सर्वथादुरामहेत्वदुक्तव्यासवचनेऽपिपृथिव्यामेवांधाप्रयाणा- जलादिपुतुगुणएपसंक्रामतीत्यर्थसंभयेनत्यादिधासिद्धेश्च । इत्थंकारमस्सविसर्पिगुणत्यादेव- सूनितं "व्यतिरेकोगंधयदिति । भर्थस्तु जीवसंबंधिनचैतन्यगुणस्यन्यतिरेक स्याश्रयद- म्यादधिकदेशपतित्वगंधस्येति । तथाशब्दोपिविसर्पिगुणएवभूतपंचरेशन्दगुणत्यंवदतां येदांतप्रभृतीनांभेर्यादिशब्दस्यदूरमुपलब्धिसिद्धयेतयांगीकारस्थानश्यकत्यात भोवस्यगत्वा. माहित्योक्तिस्तुप्रमादादाणेऽपितयात्वस्यसुरचत्वेनकृतपूर्वमहाप्रयासवैय्यापातात् किंच. श्रोग्रेद्रियंशब्दउत्पलेसतिउत्पत्तिस्थलंगत्वागृहाति माहोखिदुत्पत्स्यमानेतस्मिन्पूर्यमेव- गत्यारतिष्ठते ? नायः, गोलकस्थितेनतेनदूरेतदुत्पत्तेज्ञांनस्यामभवेनगमनासगतेः उत्पति- प्रत्यक्षस्याश्रयप्रत्यक्षमंतरानुपपत्तेः उत्पत्तिप्रत्यक्षायशब्दप्रत्यङ्गीकर्तव्ये सयोगादि- सनिकर्षमतरातदसभोनगलेपादुकान्यायेग शब्देविसर्पितायाअंगीकरणीयत्यार । न द्वितीयः; भनागतज्ञानानुपपत्ते, परितःशब्दसंभवेसर्वत्रस्थित्ययोगाच । किंचशत- भ्यादिमहाशब्दाउत्पत्तिकालोत्तरकालेपुक्रमेणदूरदूरदेशेब्रूयतइतिस्पष्टमेवतेपाविसर्पित्वं ॥ 'सपोपोधार्तराष्ट्राणांहृदयानिव्यदारयत्' 'तदेवतस्मिन्निनदोऽतिमीपणोयभूययेनाडकटाह- मस्फुटत्' इत्यादिस्मृतिपुराण्यनिचशब्दस्यतयात्वंयोधर्यति (स्कं. ३ भ० २५ श्लोक ३७) 'नेतृत्वदव्यशब्दयो रितिवावाधयेणशब्दस्यसुदूरगामित्वमुच्यते । माशब्दगुणकत्वंपदनकियांचिट्टीचीतरंगन्यायेनकदरमुकुलन्यायेनचशब्दांतरोत्पत्तिस्त्व- नेकनाशोत्पत्तिकल्पनागौरवादिदोपैरन्यप्रदूपितेति कृर्तमासगिकन अपिचहरिचंदनव- जीवस्यसामर्थ्यादपिसर्वदेवचेतनोपपयते । तथाचसूनं "अविरोधश्चंदना" दिति । अर्थस्तु देहस्यैकदेशस्थितेनहरिचंदनबिंदुनातततैलपूर्णमाक्दाहेनिक्षिप्ततन्छकलेनवायथा- तत्सामात्सर्वोत्यं । तथाजीपस्यसामात्सकलशरीरेचेतनेतिसाविकानुभवस्या. विरोधइति । माध्यास्तु 'अणुमात्रोप्ययंजीवःस्वदेइंव्याप्यनिष्ठति । यथाव्याप्यशरी- राणिहरिचंदनविग्रुप'इतिब्रह्मांडवचनमप्युदाहरति ॥ नचसूक्ष्मतदवयवानांप्रसरणाच्छैत्य- मितिवाच्यं ॥ तथासतिविदोलीपप्रसगात् ः अत्यल्पसख्यापरिमाणकानां वेषांसकल. आकाश- ·मारुतशक्तिसहितःप्राभञ्जनः शरीरविधायकत्यसभवेन सार्वत्रिकशैत्यानुपपत्तेश्च । तैलशैत्येतु खंडस्याल्पमानत्व- लाघवयोरदर्शनात् नावयवगमनं शक्यवचन, उत्क्रांत्यादिदशसूच्या पूर्वपक्षत्वं तुप्रा. गेपनिरस्तं प्रकाशाश्रयसूने प्रभायास्तेजरत्वोक्तिर्गुणत्ववाधिकेति तवाभिमतस्यात् । वस्तुतस्तु प्रकाशस्योत्कटरूपत्यात् (अ० ४ श्लो० २३) 'दीपश्चक्षुश्वरूपंचज्योति- पोनपृथग्भवेदि' तिद्वादशस्कंधवाफ्याद्गुणस्यापितेजस्वमस्त्येवेतिनसूत्रयोनिरोधः । पौराणमतेतु रूपतन्मात्रादेव तेजसउत्पत्तेश्च ॥ त्वंतु "गुणाद्वे" त्यस्यपूर्वपपक्षस्थत्व- मिवप्रकाशाश्रयसूत्रस्यमतांतरपरत्वं स्वतुर्यश्लोकमुष्टवानसीतिद्वयोरपि व्यासानभिप्रेत- स्वासयोविधेिपिकाक्षतिः, तथाचाणोरपिजीवस्यप्रभागंधादिवत् विसर्पिणोगुणस्यैवसब- धात् तत्तदिगियव्यापार श्रूयते कौशीतकिब्राह्मणइंद्रप्रवर्दनतसयादे "प्रज्ञयावाचमस- माह्यवाचासर्वाणिनामान्याप्नोतिप्रज्ञयाप्राणसमारह्यप्राणेनसर्वान्गंधानामोती" त्यादिना एतेनजीवस्यस्वरूपातिरिक्तचैतन्यगुणस्पष्टतरंध्रौतमानमपिदर्शितं । सूत्रितंचभगवता (१० २ पाद० ३ सू० २८) "पृथगुपदेशा" । दिति भर्थस्तुप्रज्ञयाशरीरंसमारोति- करणत्वेनपृथक्तयोपदेशाचैतन्यगुणइतिएवंविसर्पिगुणात्वं । "स्थूलानिसूक्ष्माणिबहूनिचैव रूपाणिदेहीस्वगुणैर्वृणोति । क्रियागुणैरात्मगुणैश्चतेपां सयोगहेतुरपरोऽपिदृष्ट." (पृ. ३५७) इतिश्वेताश्वतरादिपुश्रूयतएन । ताहिपंचमाध्यायेऽएमबुिद्धिपरिमाणेनोगुष्टमात्र- स्वस्वपरिमाणेनाराममानत्वंचोक्त्या (सक ९) “वालाप्रशतभागस्य शतधाकल्पितस्यथ । भागोजीवस्सविज्ञेय" इति स्पष्टतयाणुत्वं "सचानत्यायकल्पते" इतिसामार्थकधातु- प्रयोगाचंदनसहदेवोजटादिवत् सामर्थ्यादानंत्यमभिधायाणुमानेकथं नुस्त्रीपुरपादिलिंगस- भवइत्यशंकायांजीवस्यशरीरप्रयुक्तमेवनीचादिकंनतुस्वरूपतइति नैवत्रीनपुमानेपनचैवा. यमपुंसका यद्यच्छरीरमादत्ततेनतेनसरक्ष्यत" इत्तिदशमर्चिदर्शयित्वानानाविधदेहातीकि- निमित्तमित्याकांक्षायामेकादशर्चिसकल्पादिप्रभवै शुभाशुभकर्मभिरेवमनुष्यलोकदेवलो- कादिस्थानेपुनानाविधशरीरप्राप्तिंतस्यनिरूप्याणुमाग्रस्सतस्यातिस्थूलेप्वतिसूक्ष्मेपुचशरीरेपु- कथंतुल्यसुखाद्यनुभवइत्याकाक्षायां (१० १२) स्थूलानीत्याधुच्यते । स्थूलानिपांच- भौतिकानिसूक्ष्माणिलिंगशरीराणिअथवास्थूलानिहत्यादीनांसूक्ष्माणिशमशकादीनां घरा- रीराणिदेहीजीव स्वगुणैश्चैतन्यप्रकाशैवृणोति । एवंचैकस्यैवदीपस्यस्थूलेपु गृहादिपुसूक्ष्मे- पुघटादिपुचययाधाऽपरिमाणप्रकाशप्रसरणवत् तत्तच्छरीरे तावत् स्वगुणप्रसरणादेवतस्य- बदनुभवइतिभाव. । मनुएकादशर्चि "स्थानेषुरूपाण्यभिसप्रपद्यते" इत्युक्त्याकर्मानु- सारिदेहप्राप्तोजीवस्यस्वातंत्र्येसतिशुभकर्मलभ्यानेयताप्रपयेत । एवंस्वचैतन्येनदेहावरणे- प्वपिस्वात येसतिनिद्राकालेऽपिसर्यमनुभवेत् । नत्येवंतत्कुत्तइत्याकांक्षायामुत्तरार्धेपथ्यते । वियागुणैरेति । फ्रियागुण नानाविधशुभाशुभक्रियाणाजीमाननिएत्वेपितजन्यैर्गुणे सुरो- चनांधत्यादिधर्मस्त्रयाऽऽरमगुणैर्जीनसंबंधिज्ञानप्रकाशश्वसहतेषांशरीराणांसयोगहेतुर्नवल- जीवः वित्वपर.परमेश्वरोपिदृष्टः । एवंचमचितकर्मणायहुत्वैपिप्रारब्धनिर्माणपरमेश्वराधीन तथानिद्राकालेखशिसाहीविशेषेपुगजीवस्यप्रयेशनंततोनिस्सारणंचतदपीनमोनोक्ता दोपः । मतोलोमनत्वेपुचैतम्यत्सम्यामावपि तदिग्वनियामिकेनिसोपः । तयाचसिद्ध- ·सहस्राक्षखण्डनम् ४५३ शरीरेगुणप्रसरण । एअणुस्वमप्यनेकग्रश्रुनिष्यग्यस्यते यभायट्याहीपुप्रथमवादगा (क. २.) "नहिसुविशेयमणुरेपधर्मः" इति । एपजीवास्योधौरा परमेश्वरस्यापूरि- स्यर्थः । दुपारपरस्पेनुनहिमुविझैपमित्यगेनपानरायं । द्वितीययल्यां (फ०१३) "एराग्यस्थासंपरिगृह्यमय प्रयपधार्यमणुमेतमाप्य ॥ समोदतेमोदनीयरिलभ्या" इति । भयंस्तुजीयस्वरूपंगुस्तःश्रुत्गमननारसम्यक्परितोयुक्तिमिगृहीत्वानिदध्यासनारप्र. गृहउद्यम्यशरीरादिसधपृरयाणुपरिमाणकमेतमात्मा स्वयमनुभूयानंदाशाविर्भानाम- यतीतिशेयः । नदवास्यंमपरंकल्प्य; "येयप्रतविचिकित्सामनुप्ये" इत्यादिना- जीवस्यैरमांपत्यत् । अग्रे "अन्यप्रथमां" दित्यादिनाथस्लमोत्तरंमलणानिरूपणाय । स्पष्टीकृत चेदव्यासपादैरपिप्रथमस्यतुरीयेपादे (सूय ६) "ग्रयाणामेयचरमपन्यासः. प्रभश्च" इत्यन । किंचमैन्युपनिपदिद्वितीयमपाठक "इंडोनाणिष्ठनाद्विधमिदंचेतन- यत्प्रतिष्ठापित" इति । भणिप्टेनअणुरामेन । प्यापरस्यकथमणुभारः? शरीरप्रतिष्ठाप- नाइत्याशयेनपाल सिल्यैःपृष्ट "इहेवारतेशेन" इत्यादिनांशत्यनिरूपणेनशि- नईश्वरस्यविमुत्तेपितदंशस्याणिष्टत्वं नेनारीरनिष्ठापनंचन विरद्वमितियोधितं । अप्रेऽपि (०५) "भनेनेटरोनाणिठन" इत्यादि ॥ वचनांतराण्यपियहुश्रुनिस्मृतिपयीलोचन- रमिकैःशास्सुसेनलभ्यानीत्यतिविम्तरमियाविरम्यते । किंच जीवस्य निभुत्ते जलाया- दिपु सर्वत्र तत्सत्येन सर्वदासपी शैत्योण्याचनुभव प्रमज्यते । नचमन.मयोगस्यतन- कारणत्वाददोपः, यावन्मूर्तद्रव्यसयोगित्वस्यैव विभुलक्षणत्वेन स्वसंयुक्रेनमत्स्यादिमनसा- तत्संभवात् । नचविलक्षणमन.सयोग कारणंसर्वेपांजीवानासर्यविद्यमानत्येन कस्यकिंमन- इतिसंशयस्यापरिहारेणलक्षण्यस्यैवनिर्यक्तुमशक्यत्वात् । नचत दृष्टहेतुः, तस्यकर्मजन्य- स्पेन तेपांच प्रयतजन्यायेन तस्यचमनासयोगजन्यत्वेनच सर्वेषां सादृष्टचत्वोपपत्तेः। नच प्रदेशभेद कल्प्यः; मनुष्यादीनां परिभ्रमणदर्शनेनतदनियमात । पूर्वपूर्वशरीरत्यागोत्तरम- नियत देशविशेषस्थदेहांतरप्राप्तेधौंग्येणापितदनियमाश । अतो देवदत्तारीरेणाने चूपिते सर्वेषांतहसानुभाप्रसंगोदुनिचारणर । एरमेय परमाचार्य. (भ० २ पा० ३ सू० ५१. ५२-५३) "अष्टानियमादि" सादिभिग्निभि सूत्रीपविभुत्वंदूपितवान् । नचैकजीव- वाद स्वीकार्यः; उक्तदोपानिस्तारात् "सर्वएवात्मानः, तोयेनजीवान्य्यससर्ज । विविधाः सोम्यभाग" इत्यादितद्वहुत्नयोधकमाध्यंदिनतैतिरीयमुंडकाधनकश्रुतिप्याकोपात् । पाप- पुण्यनरकास्वर्गादिव्यास्थाभंगतद्वोधकशाखोच्छेदाद्यनेकदोपैरन्यप्रदूपितत्वाच । बहुजीत्र- विभुत्वैर “सर्वस्यमशीसर्वस्येशान" इस्यायनेकश्रुतिस्मृतिपुराणमभृतिसिदमीश्वरस्वशास- कत्वमपिनघटेत । उक्तंचतत् श्रीभागरतेघेदस्तुतौ (श्लो०३०) 'अपरिमिताभुवाम्तनु- भृतोयदिसर्वगता' इत्यत्र । स्यादेवत् । नित्यभिधानां जीवानां स्वातंन्येणविभुत्वंतार्किकाध भिमतमेव सूत्रेपुप्रत्याख्यायते । ममतुमतेकदाचिदवच्छेदवादः कदाचित्प्रतिबिंबवादइत्यने- कवादसमृद्ध ग्रहणएयोपाधियशानीवभानोऽतोन विभुत्वबाधइतिचेन्म तथासति ग्रह- मानविभुत्वस्यजीवेपुचमध्यमपरिमाणताया सिद्धेः। त्वन्मते उपाधिससगविनाजीवशब्द- वृत्ययोगाच्च । आकाशस्वत्रिभुत्येपिवटावस्छिमतदेकदेशस्यजलेनम प्रतिबियत्वेनत्ययाभि- ·- ४५४ मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः मतस्यप्रभामंडलप्रतिबिंबसचनविभुत्वं शक्यवचनं । नचोपाधेब्रह्मवद्विभुत्वात्तदुपपत्तिः; उपाधैर्बौकदेशवर्तिताया पंचदश्यादिपुच्युत्पादितत्वात् । अन्यथा “अत्यतिष्ठदशांगुलंसर्प- मामृत्यतिष्ठति । अधिकतुभेदनिर्देशा" दित्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायव्याकोपात् किंच व्याप- कयोपाधेरेकतयैकजीवसैवसिद्ध्यामागुक्तादिदोपप्रसग । तेषामपि नानात्वेतपाघिसांकर्या- जीवानामपिसांकर्यमहधानियमादिदोपानिस्तारश्चेतिदिक् । सचब्रह्मणोश"अंशोनानाव्यपदेशादन्यथाचापिदाशकितवादित्व. मधीयतएक" इतिसूत्रात् । ननु "अशोनानाव्यपदेशा"दितिसूत्रेण- नवास्तवमंशत्वमुच्यते,किंतुगौणंअंशइवअशइतिनिरचयवस्यनिर्विका- रस्यवास्तवांशासंभवात् । सचावच्छेदवादेनप्रतिविवधादेनवासंभव- ति । नचमुरयार्थवाचकत्वेसंभवतिलाक्षणिकार्थकल्पननयुक्तमिति- वाच्य हस्तमात्रेऽयंदेवदत्तइतिव्यपदेशस्यमुख्यत्वाभावेन विप्रहस्तछे- दनाद्रह्महत्यायाअसंभवेनचाययवेमुरयभेदव्यपदेशाभावेनगौणामे- दव्यपदेशस्यावयवत्वव्याच्या तेनतत्साधनेतवापिमुख्यार्थस्यैकत्रत्या- ज्यत्यात्औपचारिकेप्यमेदाशेव्यभिचारात्सविशिप्यैवहेतुर्षाच्यः । सचदुवेचइत्यवयवसदृशीशशब्देनाास्तत्रचाभेट्यपदेशोमुख्योमे- दव्यपदेशस्तुगौणस्तथाचाद्वैतश्रुत्यनुरोधेनांशइवांशइत्येवव्याख्यानं सुपचं । एक्चयिमुत्वप्रतिपादकश्रुतीनामपिसंगतिः 'ममैवांशोजीव- लोकेजीवभूत' इतिगीतावास्येप्यंशवांशहत्येवव्याख्ययेयमितिचे- सत्य; "अंशोनानाव्यपदेशादि'तिसूभ्रणवास्तवमेवांशपंजीवस्यत्रो- ध्यते यतस्तत्सूत्रएव नाना व्यपदेशादित तुर्दश्यते । तदर्थस्तु- नानात्वेनव्यपदेशोनानाव्यपदेशस्तस्मात्श्रुतोवहुत्वसंख्याविशिष्यत्वे. नकथनाद्विस्फुलिंगवयचरणकथनाचेति "सर्वएवात्मानोव्युञ्चरती" तिश्रुतिः । “यथासुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिंगासहस्रशमभवंतेस- रूपाः । तथाक्षराद्विविधाः सोम्यभावानजायंतेतनचैवापियंति" इतिश्रुतिधाग्नेस्सकाशाद्विस्फुलिंगयट्रह्मणःसकाशाजीवस्यव्युचरण. प्रतिपादयंतीजीवम्यभगवदंशत्यमेवप्रतिपाद्यतिनतुप्रतिस्विरूपमव छिन्नत्यरूपंगौणमंशत्वं येनांशइयांशइतिव्याख्यानं स्यात् । ननु- ब्रह्मणोनिरवयवत्वात्कथंजीवस्यांशत्वं ? सांशस्यसाययवत्वनियमा. दितिचेन्न; यदिग्राम निरंशंसांशंयालोकप्रसिद्धस्यात्तदायमाक्षेपोपि- स्यात् । प्रसतुवेदैकसमधिगम्यसचययोपपततधातदनुलंघनेनत. ज्ज्ञानार्थयुकिर्षक्तच्या सापिवैदिकीयथान्यग्रोधफलमाहरेति साना- यगतायेत् "तपसाब्रह्मविजिशास" तिथुतेलपोविधेयंगुरुशुश्रूषा पाफर्तव्या "थोपियंतहानिष्ट" मित्यादिश्रुतेः धौतस्यग्रह्मणाधीतेन- ·सहस्राक्षखण्डनम् प्रकारेणैवविचारकर्तव्योनत्येकदेशमादायसविलवःकार्यः। सच- प्रकार-कीरशइतिचेणु "असादात्मनःसर्वप्राणाःसर्व लोकाःसर्व- देवाःसर्वाणिभूतानी" त्युक्त्वा "सर्यएवात्मानीव्युचरंती" तिकथ. नातेपरस्परविलक्षणतयानिर्गता बैलक्षण्येक्रमेचविस्फुलिंगश्रुतिरेव. प्रमाण तत्रसदंशानडानामुत्पत्ति चिदंगजीयानांमेतदेवभाष्यकार- रुक्तं ॥ सदंशेनजडाःपूर्वचिदंशेनेतरेअपि ॥ 'अन्यधर्मतिरोभावामूले- च्छातोऽस्वतंत्रिण'इतिअन्यानंदांशस्तस्यधर्माविरुद्धधर्माश्रयत्वंत- स्यतिरोभावोयेषु तत्रहेतुर्मूलेच्छा “प्रजायेये"तीच्छा ततःस्वतंत्रो- ब्रह्मभावस्ततास्वतंत्रिणस्तद्भिन्नाइत्यर्थः । तथाचनिग्गेपिब्रह्मणिलो. फविरुद्धस्य सांशत्यस्यव्युच्चरणश्रुतौप्रतिपादितत्यात्तद्वलेनतदप्यंगी- करणीयं, विराद्धधर्माश्रयत्वंयुक्तिरितितयाश्रुतिमूलकयुक्याग्रहाबाद अंशपनपवाद्रियतेतविहायकेवलंनिष्फलश्रुतिंपुरस्कृत्यौपचारिकांश- त्वकल्पनयासर्वश्रुतिविष्ठवोनकर्तव्यः; ब्रह्मणोऽलौकिकत्वात् । ननु "ब्रह्मदाशाब्रह्मदासाब्रह्ममेकितवाउते" त्यादिश्रुत्याब्रह्मभिन्नत्वंदाशा- दीनांप्रतिपादितंतञ्चतत्कार्यत्वएधयुज्येतएवंचव्युच्चरणश्रुत्युक्तानां प्राण लोकादीनामियजीवानामपि कार्यत्वस्वीकारेऽपसिद्धांतःस्यादि- तिचेत्तत्राहसूत्रकारः "अन्यथाचापिदाशकितवादित्वमधीयतएक" इति ॥ एकेशाखिनःप्रकारांतरेणापिदाशकितवादित्वमधीयतेतथा. चयदिदाशादीननूद्यब्रह्मत्वं विधीयेततदातेषांकार्यत्वस्याविधीयते- तुविपरीतमतोनहाणपवशरीरत्वंतन्निविटरवंच ॥ इमहत्यनेनसजीवा- नामेवदेहानांपरामर्शात्तन्निविष्त्वंचांशद्वारैवसंभवति, यथावन्हेर- यापिंडादिषु ॥ अतएवएकेशाखिनोब्रह्मणोदाशकितवादित्वंशरीरत्वे- नअंशत्वेनचाधीयतेअतस्तादृशोद्देश्यविधेयभावान्यथानुपपत्त्याअंश- एवजीवायदुक्तंहस्तामात्रेदेवदत्तइतिव्यपदेशोनमुख्योऽतएतन्मात्र- छेदने न ब्रह्माहत्याप्रायश्चित्तोपदेशइतितदपिनसमीचीनंगोपुच्छकन्या हस्तंचगृहीत्वेमांगामिमांकन्यांतेददानीतिलोकप्रसिद्धव्यवहारस्यगौण त्वकल्पनायानियुक्तिकत्वात् देवदत्तपदवाच्यतावच्छेदकधर्माव- च्छेदेनप्राणवियोगएयतधमायश्चित्तनिमित्तमितिहस्तमात्रन्छेदनेन. देवदतवघप्रायश्चित्तमितितस्यापिगौणामेदव्यपदेशसाधकत्वनसंभ- पति, प्रतिविववादावच्छेदवादादीनांचदूपणगणनस्तत्वेनासंभवेन- गौणांशत्यस्यप्रतियिंववादेनावच्छेदघादेनसमर्थनप्रत्याशायाअप्यसं- भयात् ॥ दूपणानिचाओवक्ष्यते ॥ किंचेत्यादिनोक्तानिदूषणानितुपूर्व- ·४५६ मारुतशतिसहितः प्रामजनः मेवनिरस्तानिभगवतोनिर्विकारत्वात्सर्यभवनसमर्थत्वाच "परास्यश- क्तिर्विविधैवश्रूयतेस्वाभाविकीज्ञानवलक्रियाचेत्या" दिश्रुतेः ॥ नव- तादृशीश्रुतिर्मायाविपयेतिवक्तुंशक्यतेलोमणिमंत्रादिसामर्थ्यएचदु. र्घटघटनापटीयस्त्वदर्शनेनतदतिरिक्तायांमायायांप्रमाणाभावात्मा. यायाः पूर्वपितत्याच ॥ तदेवसामर्थ्यकचिदासुरव्यामोहादिलीला. सुमायाशब्देनापिव्यवतियते ॥ कचिजीवेशानंदांशतिरोभावहेतु- स्वेनाविद्याशब्देनापिव्यवह्रियतेअतएव "मायाचाविधाचस्वयमेव- भवती" त्यपिसंगच्छते। एवंचतादृशशचयैवसर्वकाव्यसंभवेतद्भिन्न- भावरूपानिर्वचनीयाविद्याकल्पनेमानाभायः ॥ एतेनजीवानामीश्वरां. शत्वेतस्यसावयवत्वंततोनिस्सरणेचतस्यसच्छिद्रत्वस्यादित्यादिकम- पास्तं । एतस्याक्षेपस्य "श्रुतेस्तुशब्दमूलत्वा"दिल्यादिसूवैःपरिहत- त्वाच्च ।। तस्मात्तादशसूत्रार्थाज्ञानविजृमितएवायंप्रलापः ॥ सहस्राक्षे यत्तु विसर्पिगुणेत्यादि श्रुत्यंतरविरोधायेत्यंतभागं निराकुति-- सचनमणोंशइत्यादिनाऽयंप्रलापइत्यतेन । सहसाक्षोक्तार्थपूर्वपक्षत्वेनसंगृहति-ननु- अंशोनानेत्यादिना । भत्रयात्वन्यासेति । यत्रयत्रगौणाभेदव्यपदेशस्तत्रतत्रावययत्वमिति- भावः । तेनतत्साधनइति । गौणामेदव्यपदेशेनांशत्वसाधने । प्रयोगस्नु जीवोनहाणः साक्षादेशः गौणब्रह्माभेदव्यपदेशात् । देवदत्तोऽयमिति व्यपदिश्यमानतद्धनपदितिज्ञेयः । एकत्रत्याज्यत्वादिति । अंशत्वबोधकवाक्यस्य मुख्यार्थपरताऽऽपहेत्वयाऽभेदबोधक- वाक्याथै मुख्यार्थस्त्याज्यः । मयातुतत्रमुख्यार्थमाहत्यांशत्वबोधके सत्यज्यतइत्यन्यतरत्र मुख्यात्यागोहयोस्तुल्यइतिभावः। भौपचारिकइत्यादि । मुसंचंद्रइन्यादीचंद्रायनग्यवेs- पिमुखादौ गौणाभेदव्यपदेशदर्शनेन केवलस्तस्यपदेशोनावयवत्वच्याप्यइतिव्यभि- चारातनिवारकविशेषणदानपूर्वकमेवगीयामेदव्यपदेशोहेतुर्वाच्य । विशेषणदुर्यचत्त्यात्सो. पिदुचइत्यर्थः । अवयरसदृशइति । अतएवविभिन्नांशयादिनस्तथामन्यते । यथा- चंद्रमंडलाच्छताशोगुरुमंडलमित्याद्युदाहरन् प्रकृतसूत्रादिकंतथैवव्याचष्टे । अथैतत्समाधातुं (अ० २ पा० ३ सू० ४३) “अंशोनाने" निसूत्रस्थंभाव्यप्रकाशंभाज्यचैकीकृत्यानु- माधानुयायीवनमालिदासः वदति-नानात्वनेत्यादिना । सर्वएवेति । माध्यदिनाना- बृहदारण्यकरथेयं । यथामुदीप्तादिति । इयमाथर्वणानांद्वितीयमुंडकस्था। सचयथेति । वेदश्चेत्यर्थः । न्यग्रोधफलमिति । इयंयुक्तिश्छांदोग्येश्वेतकेतुविद्यायां (खंड १२) "म्यग्रोधफलमाहरेति" इत्यादिनानिरूपिता । अताहरेकचित्पाठः । एवलवणाचमनादि- रूपाअपितामाह्या । तपसेति तैत्तिरीयाणांभृगुवष्ठीस्थ। श्रोत्रियमिति । प्रथममुंडक समासौ "तहिज्ञानार्थसगुरुमेवाभिगच्छेत्समित्याणिश्रोत्रिय महानिष्टं" इतिषाक्यमस्ति । आदिपदात् “भाश्चर्यवान्पुरुषोवेद" इत्यादीनिछांदोग्यादिवाक्यानि । एकदेशमिति पूर्वापरसंदर्भरहिततत्वमसीत्यादिमात्रमादायांशत्वादिबोधकसर्वश्रुतीनांप्लवोनकार्यः सर्व- ·.. . सहस्राक्षखण्डनम् . ११ चात्यैकवास्यतापरेणसूत्रकृता ताकदेशेपुकथंचिदुपचारस्यतद्गुणसारस्प्रेस्वीकारादित्य- 'भिसंधिः । एतेन (एकमत्याज्यत्या) दितितदुक्तिः प्रत्युक्तासूत्रकारातत्येनातुल्यत्वात् । अंशत्वस्यौपचारिफरले तदमितेनानाव्यपदेशमंत्रादीनुपचारविस्दान् प्रयल हेतुनुप- न्यस्यैयमधिकरणमेवनरचयेत् । एतत्पूर्यपक्षीकृत्यत्वदुक्तप्रकारयास्पष्टंभूयात् । नत्येयमतों- शत्वं नौपचारिकं । भसादात्मनइति । भगएतस्मादात्मनहतिकचित्पाठः । इदहियाम्प- फायानांहदारण्यके चतुर्थाध्यायारंभेटप्सालास्यजातशत्रुसंगदरूपेप्रयमबाह्मणे (पृ. ३७२) "सयथोर्णनाभिस्तंतुनोचरेद्यथाले क्षुद्राबिस्फुलिंगायुचरंत्येवमेवारमादात्मनः सर्वप्राणाः सबैलोकाःसौदेवाः सर्माणिभूतानिध्युचरंति" इतिभूयते । माध्यदिनाना पाटेतु (पृ० १०६१) "सपथोर्णयाथि"रितिपाठः । सर्वाणिभूतानीत्यस्यामे "सर्यएवात्मानो- च्युचरंति" इतिपद्यते "सर्यएतमात्मान" इत्यपिपाठः । इहकाण्वपाटेभूतशब्दपवर्जी-' वपरः, तेपी मैन्नयीपाह्मणादिप्वनेकनयतथादर्शनात् । माध्यंदिनपाटेतुभूतशब्दभाकाशादि- परः। भात्मशब्देन जीवानापृथगुपादानात् । नयस्वमसुषुप्तिनिरूपणादग्रपंचम्यतात्मशब्दो जीरपर इतिभ्रमितव्य; धास्यासंगतेः श्रुत्यंतरविरोधात् । "कैपतदाभूत् यएपविज्ञान- यत्तु 'विसर्पिगुणपैतन्योऽणुीयोंशोहरेः स्मृत'इति यच 'अमेदोवास्तवः खाशाभीवा- इति निजेमते'इति च जीवस्य बहावयवत्वमुक्तम्, तत्सण्डयति-अशत्वमित्यादिनातृतीय- चरणेन ॥ 'अंशोनानाव्यपदेशादित्यनाशवांशः सचावन्छेदवादेन प्रतिविम्ववादेन घास- मर्थनीयः ॥ नच सूत्रे मुख्याशपरित्यागे प्रमाणाभावइतिवाच्यम्; हस्तमात्रेऽयंदेवदत्तइति व्यपदेशस्य मुख्यत्वाभावेन च विप्रहस्तच्छेदनेब्रह्महत्याप्रायश्चित्तस्यधर्मशास्त्रज्ञैरनुपदेशेन च अवयवे मुख्याभेदव्यपदेशाभावेन गौणाभेट्यपदेशस्यावयवत्वव्याप्त्या तेन तत्साधने तवापि मुख्यार्थस्यैकत्रत्याज्यत्वात् ॥ किचौपचारिकोऽपि अमेदव्यपदेशोव्यभिचारवारणाय विशिष्यवहेतुर्वाच्यः। सच दुर्वचइत्यवयवसदशोऽशशब्देन ग्राह्यः । तत्रच गुख्योऽमेदव्यप- देशः, भेदव्यपदेशस्तु गौणोव्याप्यः ॥ एवंचोक्तविधं विभुत्वमप्युपपन्नम् । एवमेव 'ममैवांशी जीवलोके' इति गीतापिव्याख्येया ॥ सूत्रैश्वाश्यतालाभात् ।। अतएव निष्कलमिति ब्रह्मणि कलानिपेथश्रुति.सगता ॥ तन न्यायोपवृंहितश्रुतौ संकोचापेक्षयाऽन्यत्रसंकोचएव युक्तः ।। नचावच्छेदवादेऽवयवसादृश्येऽपि प्रतिविम्यवादे कथंतदितिवाच्यम् ; परिन्टिनोपाधिमति- विम्बस्योपाधिपरिच्छेदे न परिच्छिन्नतयाऽत्रयवसादृश्योपपत्तेः ॥ किच्च त्वदुत्तरीत्या ईश- स्योपचयापचयाभ्यां विकारित्वापत्तिः ।। जीवस्य तत्तद्देशगमनार्थ निस्सरणे हरेस्सच्छिद्रस्वा- पत्तिः॥ सन्निहितावयवानराणा तत्र प्रसपणेतु शैथिल्यापत्तिः । परास्यशक्तिर्विविधैवश्यते' इतिश्रुतिर्मायाविपर्यव ॥ मायायामेवाघटितघटनापटीयसीत्वस्य लोके दृष्टरवेन ततोऽतिरि- क्तायाः शक्तः सर्व तस्यां तादृशासामर्थ्यवत्वकल्पने च प्रमाणाभावादितीयमपि श्रुति वे- शावाभासेनकरोति 'मायाचाविद्याच' 'खयमेवभवति' इत्यादिश्रुत्यन्तरोक्तमेवार्थ ढयति । नत्वेतया श्रुन्या जीवानां तदवयवत्वेपितस्य निरवयवकत्वम् ॥ तेषां ततोनिस्सरणेऽपि सच्छिद्रत्वाद्यभावे विचिनशक्तिमत्त्वेनेशस्यबोधयितुं युवं । लोकविरोधाच्छुसंतरविरोधाच॥ मा.प्रा.५८ ·मारतशक्तिसहित. प्रामसनः मय पुरए पतदाभूत कुतण्तदागात् इतिमुपुप्तिकारे जीवस्याधारो जागरणेपुनरागमन- स्थापादाननिमित्त चानुयुक्तमिति तदुत्तररपेऽजब्रह्मणण्यप्रदणसभवार । इत पूर्यवारये "सयथामारो यामहारानो वामहायारणोवातितीमानदस्यमत्याशयितरमेवैपातम्छेते" इति ब्रह्मणण्यानदात्मकस्यशयनाधारताबोधनात् । अतिशयेनदु राहनीयाधी, मानदस्या वस्थेति तत्रार्थसत्यात् । “यएपोतर्हदयाराराम्नमिटेते" इतिपूर्वशरयेप्याराशशब्द स्वग्रहापरत्वात् । स्याप्ययादिसूनतद्विपयवास्ययोरपितथैवसिद्ध । शकराचायरप्युपनि पदाप्यादिपु ब्रह्मणएरव्युचरणापादानतायाव्यात्यानाय । अन्यथा "प्रशतेनयाणि" इत्यु पकमादिक याध्येतेगिसक्षेप ॥ प्रमेचेति । “समिधोयनति तनूनपातयजतिहदीयानी"- त्यादौपाठस्यापिनमनियामरताया पर्यंत पचमलप्रथमपाद (सू० ४ १५) "प्रमेणत्रा- नियम्येत, प्रत्येक्त्येतद्गुणत्वात् ॥ मशान्दइतिचेत् स्याद्वारयाब्दयात्" इत्यादिचतुस्सूत्र चतुर्थाधिकरणेनिद्वातितत्वादिहापि "सप्राणा 'इत्यादिनाप्राणटोलादीनासर्वपानदानाप्यु- चरणमुक्त्वा जीवानाव्युचरणनिरूप्यतइतिप्रमेपीयमेश्रुति प्रामाणमितिभाव । नकयो भयस्यप्रमापणमशक्यमितिशक्य, प्रयाजानाभेदस्सोक्त तितावराभस्यनैमिनिनादशित त्वात् । परपैलक्षण्यसाधकस्तत्राभ्यासोनतुनामातरमित्यादिप्रकारभेदस्तुनदृष्टातसाधक । पाठस्यामनियामक्रवन्यायमारायामाधयोप्याह-'प्रयाजेपुरमोनास्तिविद्यतेवानविद्यते । श्रुत्यर्थाभावतोमवक्रम पागनियन्यता मिति॥पचमस्थान्युदाहरणातराणिचद्रष्टव्यानीत्यर मासगिकेन । ब्रह्मदाशाइति । आधर्यणानाघह्मसूक्तइदवाश्य । विधीयतेतुविपरीतमिति । मुहुर्ब्रह्मशब्द प्रथममुक्त्वादाशाइत्यादिक्थनात्तथेत्यथ । यद्वृत्तयोग प्राथम्यमेतदुईइयर- क्षण तद्वृत्तयोग पधारस्याद्विधेयस्यस्थर"मितिमजूपादिप्रसिद्धाभियुक्तोते रितिभाव । तनचब्रह्मैवप्रकृत नतुदाशादयस्ततोऽपितदनुधतेपाविधानमेवयुक्त । पारीरत्वमिति । दाशा दिपदप्रवृत्तिनिमित्तयुक्ततत्तरछरीरत्व । परामादिति । ' इदमस्तुसन्निप" इत्युत्तया प्रत्यक्षविषयास्तत्तद्देहाएव सनीवाइदमापरामृश्यत । श्रुतावुतशब्दश्चाप्यर्ध । तेनइमइत्य स्यसयंत्रसबधोधोत्पते, कयलीवपरत्येदाशादिनानाशब्दोपादानबहुचनसगच्छेत । दाश त्वादेर्दैहेकनिएत्वात् । अंशद्वारैवेति । 'भनेनजीवेनात्मनानुमविश्ये निधादोग्यादिषु तथाश्रावणात् ! मै युपनिषदि (प्रा० २ पृ. २३) ' इहैवावततेऽशेने' तिस्पष्टत्तयाम्ना नाचतथेत्यथ । अशएवजीवइति । सोउनानाव्यपदशशब्दव्यारयामारभ्यतदतएकीकृत योरशोनानेतिसूत्रस्थभाप्यतत्प्रकाशयोरेव यथायथमक्षरशोऽयतश्चानुवाद । स्योक्तावमा माण्यपरिहारायकृत । प्राणवियोगएवेति । यदितुहस्तमात्रच्छेदनाहवदत्त प्राणैर्वियुज्येत तदाप्रायश्चित्तभवत्यवेतिभाव । नसभवतीत । अन्यथाचाडालादिहस्तमारपशेखानादिन मामुयात् । तत्सवांगस्पर्शस्यप्राय कदाचिदप्यसभवात् । काश्यादी गगैकदशे सानेचन स्वानफ्रनस्यात् । हिमगिरिमारभ्यासागरसकर गगाया स्नानानिपत्त । एवञ्चमुरयागा वानप्रयोग कदाचिदपिनशक्येत । एवमधिक्मप्यूह्य । पूर्वमेवेति । तदीयतृतीयतुरीयश्लो- कयो खड़ने ॥ परास्यति । श्वताश्वतरस्थ प्राक् व्यारयात ॥ मायायाइति । सदभिमनाया खस्याइत्यथ । स्वाभाविकभगवत्सामर्थ्यरूपात्विष्टेवेतिभाव ॥ भयमस्ससदर्भस्याशयो ·.. सहस्राक्षखण्डनम् ४५९ शेयः-जीवविभुत्वयाधानिकानिचित् प्रागुतान्येर । किंच विभुत्वे तत्वतोसत्वमपिनसंग- च्छेत । नचेष्टापत्तिः तद्वोधकश्रुतिस्मृनिन्यायपुराणविप्लयापतः। तथाहि-यागुपाणांमभ्युप- निपदि द्वितीयप्रपाठक (अम्ल. ५) "शथयोहरालुगौतस्यसोऽशोय यधेतनामाग्रः प्रतिपुरयः क्षेवतः संकल्पाध्यरसायाभिमानलिंग" इत्यादि गीतायां "ममगंशोजीवलोफे जीवभूराः सनातनः।" सूत्राणिच "अंशो नानाव्यपदेशादि" त्यादीनि प्रमिद्धानि । श्रीमानरोदशमे वेदस्तुतौ (लो० २०) "तपपुग्नदत्य ग्विलताशकृत ।" एकादो एकादगाध्याय (लो. ४) 'एफस्यैरममांशस्यजीवस्यैरमहामते' इति । चतुर्थस्कंधरवचनुनिशे (श्लो. ६४) "सृष्टख शत्येदमनुप्रविष्टश्चतुर्विवपुरमात्मांशकेने"ति । पष्टस्कंधपोडशाध्याये (लो०२४) देहंद्रियप्राणमनोधियोमीयदंशविद्धा.प्रचरंतिकर्मसु' इत्यादिः यत्तु अंशत्वे. घटसांबुचंद्रयदि ति,-तन्न; यथासण्यणुमानाणि चक्षुरिंद्रियाण्येकस्यसूर्यस्यांशभूतानि "मादित्य चक्षुर्भूत्वाक्षिणीप्राविश" दित्यैतरेयादिश्रुतिभ्यम्नथा 'सर्पणुमानाजीवायोशा' इतिच्यासासयात् (अ० ४ श्लो०३) 'ययापनोकंप्रभवोकंदर्शितोडकाँशभूतस्यच- चक्षुपस्तमः । एवंत्यहंग्रामगुणम्नदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मनात्मबंधन'इतिद्वादशस्कं- धवास्येनतथाध्यवसायान् । भवशिरेऽत्यल्पार्थेकन्इत्यन्यदेतत् । घटाकाशांबुचंद्रा- दियजीवस्यांशत्वमितिकाप्यकथनाचनतथा । उक्तसूत्रस्वार्थस्तु-जीनोब्रह्मणोंशएवमुतः। नानात्वेनव्यपदेशात् । “सर्वएतात्मानोव्युञ्चरंती" त्यादी बहुत्वसंख्या विशि- हत्येनकथनाद्ब्रह्मण सकाशाद्विस्फुलिंगन विभागकथनाचेति ॥ ननुग्रह्मगोनिरवययय- स्वादशसशास्यात् । नानाव्यपदेशस्तुकथंचिदुपाधितोऽपियोजयिप्यतइत्याशंका परि- हसूनद्वयमाह (भ० २ पा० ३ सू० ४४ । ४५)-"मंत्रवर्णात् , अपिचस्मर्यते" इति ॥ अर्थस्तु-"पुरुपएवेदंसर्व" मित्युपक्रम्य “पादोस्यविश्वाभूतानी" तिमंभूतानां- जीवानां पादत्वंवय॑ते पादोंशोऽवयाइतिचनार्यातरं । श्वेताश्वतरेच (म० ४ १० ११) "तस्यावयवभूतैस्तुच्याप्तंसर्वमिदंजग" दितिस्पष्टमेवारयात्वंधाव्यते । मैत्रायणीयादिमिश्व स्फुटमंशत्वमाम्नायते । अतोननिष्कल श्रुत्यैतदाधःशक्यः; विपर्ययसंभवात् । किंतुविरुद्ध- धर्माश्रयत्वात् । उभयसामंजस्यंयुक्तमतोमंत्रवर्णाजीवोंशएवस्मयतेचास्यांशत्वं भगवता- ममैवांशइति । इहममैवेत्येवकारेणकेवलमीश्वरस्यांशोजीवोनतुस्वरूपनिर्वाहायोपाधिरपि तत्स्वरूपेऽतर्भवतीत्यन्ययोगोव्यवरिछद्यते । मसच्छब्दसांनिध्यस्वारस्यात् । तेननानाव्यप- देशोनान्यथयितुं शक्यः । सूत्रेऽपिवान्दकविधशंकानिरासार्थः । किंचस्वांशत्येसत्येवजीव- दुःखादिनादुःसियादिकं ब्राणिप्रसज्यतइतितद्वारणायानुपर्द "प्रकाशादिवत्" इत्यादि सूत्रप्रणय संगच्छते ननुप्रतिविवादिवादे । अंबुचंद्रेशनप्रहारेण चंद्रभंगायोगान् । किंचां- शसूत्रेऽग्निविस्फुलिंगदृष्टांतः प्रकाशादिवत्सूत्रेचहम्तादिदृष्टांतोस्मदभिमतएवरवद्भान्येप्यु- पातानतुरयदुक्तदृष्टांतावतःप्रकृतेतवस्वभाप्यश्रुतहान्यधुताभ्यागमारपिप्राप्नुतः ॥ यत्तुसूत्रे- शइवांशइतिव्यारयायि-तत्र उक्तश्रुत्यादिवाधात्संशत्यनिधभानाभाराच॥ यतिसूत्र- कारम्तयाभिप्रेयात्तर्युक्तादिश्रुत्यर्थपूर्वपक्षीकृत्यनांशोनिश्वयवत्वादिति । अंशसमोनिरवय- वत्वादितिबासूत्रयेत् । सर्वगाक्येपुसर्यसदेहान्यारयितुमेवहिभगवान्प्रवृत्तोनतुताजनयितुं।'

·मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः अत.परमाचार्येण सप्रमाणविस्तरमंशत्वस्थापनात् इहोपचारादेरस्पष्टत्याच ब्रह्मस्यांशत्व- मेवजीवेतदभिप्रतं ॥ भवच्छेदप्रतिधियादीच सम्यनिराकरिष्येते मुरयार्थत्यागेमानंदर्श यितुं हम्नमात्रेऽयमित्याधुक्तिस्तुजलेमन्नतः शैवालालंबनमनुपुरते । मन्मते उपचारस्थाप- नस्य स्वाभीष्टे मानसायोगात् । वस्तुतस्तु होदेवदत्तोऽयमिनिव्यपदेशएवत्ययापचारि- कोवाच्यः। नतुतद्वस्तेतस्यहस्त्रोयमितिव्यपदेशम्तया ॥ अत.श्वेताश्वतरादिभिर्मयांशत्येन- मोधितेजीये तदंशोयमिति ममासत्परमगुरूणांच्यासपादानांचोक्तौ नोपचारगंधोऽपि ॥ किंचलोकेहस्तपादत्वस्यपादेचहलत्वस्याभागत् भयवेप्यययविन्यपदेशो गौणत्यमपि- कथंचिदापयेत । ब्रह्मणस्तु "सर्वकाम सर्वगंधः" इत्यादिश्रुतिभिः सर्पधमाध्यस्यसर्वतः पाणिपादांतस्यसूक्ष्मेशेपितत्वव्यपदेशोनभाकर नहिशीकरोपिजस्त्वविस्फुलिंगोपिनामित्वं व्यभिचरति ॥ इत्यंचतयोरमिजलत्यादिव्यपदेशस्यतास्थिकररात् । गौणभेदव्यपदेश- स्यावयवत्वव्याप्तिःमत्युक्ता । भवययेपुतयपदेशस्यसर्वनगौणत्वांगीकारेभायर्यापरिग्रहेहरू- मात्रग्रहणात्हस्तमात्रेमुख्यंभार्यात्वम् । सकलशरीरेत्वौपचारिकमेववत्स्यात् । तथाचमहा- न्धर्मशास्त्रविप्लवइत्यायूह्यं ॥ शिरोराहुत्वादिव्यपदेशानांमुख्यत्वेनव्यभिचारादिदोपो- दाटनंतुविशेपानुपयोगात्परित्यज्यते ॥ ननुमास्त्वयंच्याप्तिः, तथापिजीपभानंदांशस्यैश्वर्या- दीनांचतिरोधानान्मुख्यामेदव्यपदेशोनशक्यइतिचेबंधदशायांगद्गुणसारसूत्रानुसारादस्तु- तत्वमसीत्यभेदोपदेशे कथंचिद्गौणत्वमपि; मुक्तिदशायांतुतदाविर्भावेन पूर्वस्थितस्वरूपाना- शेपिमुख्यएवस. ॥ एवमपिमन्मतेश्रुत्यंतरशतैकवाक्यतयातत्पदमानंतदशपरं तवतुतत्वंप- दयोरुभयोरपिलक्षणा । अंशत्वबोधकथुतिस्मृतिसूत्रादिपुचसेतिनतौल्यं यच्च (तेनतसा- धन) इतितत्तुभरसन्मतापर्यालोचनात् मयानानाव्यपदेशमंत्रवर्णादिसौनहेतुभिरेवांशत्व- साधनात् गौणाभेदव्यपदेशस्थतनहेतुत्येनानुपादानात् । एतेनऔपचारिकोपीत्यादिदुर्वच- इत्यंतनिरस्तं । शंकराचार्यैरपिप्रकृतसूत्रे नानात्वव्यपदेशादिकमेवहेतुरचनव्याख्यायि। नत्व- कारछेदादियुक्त्याभेदव्यपदेशस्तत्वेन ॥ अथवत्तोपाथजीयोवांश अभेदव्यपदेशविषय- सात् , यदेतदेवं, यथादेवदत्तंस्पृशामीत्यादि व्यपदेशविषयस्तद्धस्तादिकमित्यपिपदामः । गौणाभेदमादाय कथचियभिचारोक्तीतुतद्वारणायाभेदेतात्विकत्वविशेषणीयमितिसद्धेतुः सुरचएव । नचपूर्वोक्तिविरोध समुद्रेनातिपृथिन्यामप्निश्चेतव्यो भूमिमभिमन्येत्यादा समुद्रादिशब्दानामिवतत्वमसीत्यादौतच्छन्दस्यतदंशपरत्येप्यभेदेतारिकत्वानुच्छेदात् । नहि हम्नेऽपिशरीरत्वमौपचारिक शक्यं वक्तुं; "यत्तुमुख्योऽमेदव्यपदेश" इतितत्तुतवदुर्वचं; तत्वंपदशपययोरक्यासमवेनस्वयमुपचारागीकारात् ॥ यञ्च (विभुत्वमप्युपपन्न) मितित दपिमनोरथमानतथोक्तोप्रह्मणएयवैभवसिदेः । उपहितचैतन्यस्यैवजीवशब्दार्थत्वेन तदव- रछेदकत्यप्रतिबिंबानयस्य वोपाधेशपरिच्छेदेम्वयंस्वीकृतेसतिजीवपरिच्छिसत्वस्यैवसिद्धेश्व।। अतोमुख्यार्थत्यागेमानाभागतादशसूत्रकरणस्यायोग्यतापातात् । अन्यथागसूत्रप्रणयनप्रसं- गान् । यथाश्रुतपाटेसौरहेतूनात्वदभिमतसाध्यासाधकरवाचक्षुत्यादिषुमुख्यांशएवबोध्यः ।। तथैवगीताशक्यपि । श्रुत्यायेकवाक्यतालाभात् । स्पष्टावयवत्वबोधकमग्नवर्णहेत्कृत्य "अपि मर्यत" इतिसूत्रयताव्यासेनममवेत्यस्यमुख्यांशबोधकतायाबोधितत्वाच ॥ एतेन ·सहस्राक्षखण्डनम् ४६१ (एकवाक्यतालामा) दितिप्रत्युक्त ! असंगतसूत्रार्थमनसाकंचित्कल्पयित्वा स्वसंमत. क्लिष्टार्थेकराश्यतयागीतायाअन्यथैतुमशक्यत्यात् ॥ एतेनेच 'एकस्यैवममांशस्य त्यादीनि श्रीभागवतादिवास्यपिव्याख्यातानि न्यायोपहितानांयहूगामपिमैत्रायणीयादिश्रुतीनां- सदनुपहितैकनिष्कलश्रुत्यासंकोचम्वीकारे तुविपर्ययएवकिनस्यात् । पहूगामनुप्रास्य- न्याय्यत्याच ॥ कलानिधकस्यैकस्यापिन्यायस्याभागसिप्कलश्रुती न्यायोपहिततो. किस्तुदुर्यलच्छरनमात्र । वस्तुतस्तुश्रुतिस्वाविशेषाद्विरुद्वधर्माश्रयेब्रह्मण्युभयसामंजस्य । तनिष्कनभुत्याशनादिसाध्यविभागोनिपिध्यते । श्रुत्यंतरैस्तुस्वरळ्याखांशानायुधारणंर- हिस्फुलिंगन्यायेनयोध्यतइतिनविरोधः । उपाधःपरिच्छेदोक्तिस्तुजीयविभुत्वयाधिका- प्रतिबियपादश्चत्वदीयाष्टमश्लोकसंडनसमये सम्यक्संडयिप्यते। किंचनहिमलसांशंनिरं- शंवेतिलोकादवगम्यते; "तत्वीपनिपद" मित्यादिवृहदारण्यकस्थशाकल्ययाह्मणादिश्रुति- भिस्तस्ययेदैकयेद्यत्यसिद्धेः । घेदेचनिष्कलत्वंतदंशोद्गमश्चाम्नायतइत्युभयमपिमंतव्यं ।। प्रतएवव्यासोऽपि (१० २ पा० । सू० २६) "कृत्मप्रसक्तिनिरवयवत्वराब्दकोपोचे" तिनिष्कलश्रुतिविरोधमाशंक्य (सु. २७) "श्रुतेस्तुशब्दमूलरवा"दित्येवमेवसमादधे- एतत्सूग्रयोःपूर्वोत्तरपक्षरूपत्वंतुशंकराचार्यादिभिरप्यभ्युपागमि । भतोमन्मते ईश्वरा- दहुजीवोद्गमपि नापचयः वन्हेः सकाशात्सहनशोविस्फुलिंगानांदीपसहस्राणांपाउद्वेपि यन्हेरपचयलेशस्याप्यदर्शनात् । तद्वदिहापिसामर्थ्य विदोपत्य परास्यैत्यादिश्रुतिसिद्धत्वात् भवएयोद्गमनिरूपणेमुंडकादिषु "यथासुदीप्तात्पावका" दितिसदृष्टांतीकृतः ॥ तथास- यो प्रतिसंकमेऽपिनोपचयः । कल्पारंभात्प्रभृतिबहुमहानदीप्रवेशेपिसमुद्रस्येव । अतएव- यथा “सर्वासामपांसमुद्राएकायन" "यथानदीनांबहवोचुवेगा:समुदमेवाभिमुखाद्भवति । तथातवामीनरलोकचीराविशतिवक्राण्यभिविज्वलंती"त्यादिश्रुतिस्मृतिभिःसदष्टांतितः विस्तरानुविकारप्रसक्तिःप्रागेवनिराकारि । एतेनच्छिद्योचिरप्यपास्ता । शैथिल्योक्तिस्तुप्र- सर्पणानगीकारपराहता । नचविस्फुलिंगवत्पतनाश्रयदेशाभाव.शंक्यः "हंततिरोसानी" ति काण्वश्रुत्युक्तच्छयाआत्मन्येवकस्मिश्चिदंशेस्वांतर्धानेनसदंशकार्यस्याकाशस्यप्रथमतरमावि- भांवितत्वात् । स्पष्टंचेदंसर्वत पाणिपादांतमित्यत्रतत्त्वप्रकाशेशास्त्रार्थे ॥ भाकाशोत्पत्ति- श्चभगवतापरमाचार्येण (भ०२ पा० ३ सू०१) "नवियदश्रुते" रित्यधिकरणेमीमां- स्थतइतितद्भाव्यप्रकाशादिभ्यएयदर्शनांतरानुसारिणां आकाशस्वतंत्रद्रव्यत्वाभिमान परिह- रणीयः ॥ ब्रह्माणस्वाभाविकयिचिनानंतशक्तिकत्वस्यश्रुतिसूत्रादिसिद्धत्वाचनकोपिविरोध- गंधोपि ॥ दृश्यंतेहिमाणमंत्रौपधादीनामपिलोकेविचित्रा शक्तयः "परास्त्रशक्तिरिविधव- श्रूयते स्वाभाविकीज्ञानरलक्रियाचे" ति श्वेताश्वतरश्रुतिस्तुनत्यदभिमतमायामात्रतिरू- पिका । तस्याअसत्येननित्यभिन्नत्वेनचतारंगीकृततयास्वाभाविकोतिविशेषणायोगात् । अोविविधपदस्वारस्याग्छक्तिरितिजात्यभिप्रायादेकवचनं । तत्रैवतृतीयाध्यायारंभे "यए- कोजालवानईशिनीभिः । साल्लोकानीशतईशिनीभिः यएवैकउद्भवेसंभषेचयएतद्विदुर- मृतान्तभयंती" ति शनियहुत्याम्नानान् ॥ "ईशिनीभि.स्वशक्तिभि" रितियाख्यानंतु- शकराचार्या अप्यन्युपयति । तथाश्रीभागरतेऽपि स्कं० (१० अ० ३९ श्लो• ५५) ।

·मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः 'श्रियापुष्ट्यागिराकांपे'सादि (१०४० श्लो०२९) ब्रह्मणेनंतमतये' (म० ३२ श्लोक १०) 'पुरप-शक्तिभिर्यथा' (स्कद० ४ १० ११ श्लो० २३) "अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नाना- शत्युदयस्यच। नचिकीर्पित तातकोवेदाथस्वसभा" (सो०३०)प्रत्यगात्मनितदा- भगरत्यनंतआनंदमानउपसनसमस्तशकौ । दशमस्यैकोनपष्टितमे (लो० २८) "भजाय- जनयिस्यमलणेऽनंतशक्तये । परारात्मभूतात्मन् परमात्मनमोस्तुते" इति (स्कंध ६ अ० ४ श्लो० ३१) “यच्छायोवदतावादिनांवैविमादसवादभुपोभनंती"ति । एवमादिषु अलौक्किशकियाहुल्यसयतेमगमन्यादरायणोपिसशक्तिसाहित्यपरस्सवोधयति (80- २ पा० १ सू० ३०) "सोपेताचतद्दर्शनात्" इति । अत्रशंकराचार्यरपि "एकस्यापि. ब्रह्मणोविचित्रशतियोगादुपपद्यतेविचिनोविकारप्रपंच" इत्युक्तं । सत्पुनःकथमुपगम्यते- विचित्रशक्तियुक्तं परब्रह्मेति ? तदुच्यते-सर्गोपेतातदर्शनात्सर्वशकियुक्ताच परादेवतेत्य- यगंतव्य । फुद.? तद्दर्शनात्,तयाहि दर्शयतिथुतिः"सर्वशक्तियोगपरस्यादेवताया"इतिव्या- फुर्वनिश्चिनानंताशक्तिकत्वमूरीचके, श्रतोमायातिरिक्तशक्तिसनेप्रमाणाभारोक्तिरज्ञाना- देय (म० २ पा० १ सू०२०) “आत्मनिचैविचित्राश्चही" ति सूनेणेश्वरशक्ति साधा- रण्येनवैचिन्यस्यसमर्पणत्सर्वनाघाटतघटनापटीयस्त्वमपि स्फुटमसकटादेव जीवेशाविति- श्रुतिस्तुप्राग्विस्तरेणव्यारयाताप्रतिबिंयवाद निराकरणावसरेचाश्यव्याख्येयासेतितत्रापिवि- वरिष्यते । एवमलौकिकशक्तियोगादेवसर्वेविरोधा सुपरिहराइत्यभिप्रेत्यतरपुरपंवदत्य- खिलशक्तिटतोशकृतमिति जीवस्यांशत्यवदंत्य. श्रुतयोनुपदमेबाखिलशक्तिमत्त्येनभगवंत विशिंपति ॥ एतेनपरास्येत्यादियुक्तमित्यंतोग्रन्थोनिरस्त लोकादिनिरोधश्चपुरैवनिराकृतः ॥ यत्तुजीवस्याग्निविस्फुलिंगन्यायेनव्युञ्चरणस्वीकारेतथैवप्राणानाम- पितच्छुतायेवतस्मादेवनिःसरणस्योक्तत्वायथातेपामनित्यत्वंतथाजी- वानामप्यनित्यत्वस्यात्। तथाचतेषामनित्यत्वेकृतहान्यादिदोपाप्रस- ज्येरअपिचतेपामनित्यत्वेमुक्तानामपिनाशःस्यात्यदिमुक्तिकालेना- शस्तदास्यात्मनाशएवमुक्ति स्यादिति-तन्मंदं, जीयस्यप्राणादिवद्गह्म- काशाट्युचरणेपितस्यव्युञ्चरणनोत्पत्तिःप्राणादिवन्नामरूपसंबंधाभा- वात् ॥ नचजीवस्यदेवदत्तयज्ञदत्तवैनादिनामरूपसंबंधात्कथं नाम- रूपसंवैधाभावइतिवाच्य; देवदत्तादिनामदेहस्येवनात्मनः। तथैव- श्रुत्यापिप्रतिपादित "अंगादंगारसंभवसिहदयादधिजायसे। आत्मा- वैपुत्रनामासित्यंजीवशरदः शत" मितितत्रांगेभ्यउत्पत्तिदहस्यैवना- मनासंभवति । अतएव "चराचरव्यपाश्रयस्तुस्यात्तव्यपदेशोभाक्त- स्तगावभाविवा" दितिसूत्रमपिसंगच्छते ॥ ननुदेवदत्तादिनामय- दिदेहस्यैवतदादेहस्यदग्धत्वादेवदत्तादिनाम्नातदुद्देशेनगयाश्राद्धादि- करणानुपपत्तिरतोनामसंबंधो जीवस्यैवयाच्यः । तथाचप्राणादि- तुल्यतयाकथंनतस्योत्पत्तिरितिचेत्-ना तत्रदेवदत्तादिनामसंबंधि- ·सहस्राक्षखण्डनम् देहोपलक्षितजीवाभिमायेणवधाक्षादिकमुपपद्यते,कधमन्यथाद्वितीय- जन्मनिचैत्रादिनासाथाद्धादितस्मानजीवस्यनामसंबंधः? किंचवेद. वादिनांवेदपवमुरयातेनचजीवस्यनित्यत्वप्रतिपाद्यते । तथाचश्रुतयः "अयमात्माऽजरोऽमरो नजायतेम्रियतेवाविपश्चित् ॥ नित्योनित्या- नांचेतनचेतनानां अजोनित्याशाश्वतोऽय" मित्याद्यानित्यत्वमेवधा. पयंतितस्मादाचरणंग्रहाणस्सकाशाद्विभागएवनोपपत्तिरिति ।। उपा- ध्युद्गमनेनवजीवोदमन कयनं तुनसम्यकः उपाधेपूर्वसत्यद्वैतभुतिवि- रोधोऽसत्येत्यनित्यत्वेनतदुपाधिकस्यजीवस्यानित्यत्वेन "नात्माश्रुने- नित्यत्वाचताभ्य" इतिसून विरोधः ॥ नवजीवोब्रह्मव्यतिरिक्तोन- स्वीक्रियतइतिवाच्य; "नेतरोनुपपत्तेम्मेदव्यपदेशाधान्य इति- सूत्रविरोधापत्तः ॥ किंचजीवस्यब्रह्मत्वंप्रतिपाद्यतेवाजीवत्वंनिरा- "क्रियते ? आधे इशापत्तिः ॥ द्वितीये जीवस्याविद्यकत्यमेवकल्पनीय 'तथासतिमुक्तावविद्यानाशे जीवस्वरूपनाशएयस्यादात्महानमपुरुषार्थ- 'स्त्यन्मतेस्यात् ॥ किंच "अनेनजीवेनात्मनानुप्रविश्यनामरूपेव्याक- रवाणी" तिश्रुतिविरोधः । अबृह्यनुप्रयेगेजीवसाहित्यंतद्वारकनाम- रूपव्याकरणरूपंकार्यचभ्रूयते तद्वयमपिजीवस्यकल्पितत्वेवाध्येत ॥ नचानादिरयंजीवब्राह्मविभागोबुद्धिकृतइतिवाच्यं; प्रमाणाभावात् । 'मानादित्वेबुद्धितत्येवाप्रमाणमस्तिजीवभावस्यकल्पितत्वेनतत्प्रत्य- क्षस्यस्यापिकमायिकपुरुषप्रत्यक्षवत्प्रामाण्यायोगात् अतरवनानुमा. 'नादिरपि ॥ श्रुतयस्तुतेपाविस्फुलिंगवद्वयञ्चरणब्रह्मण्यप्ययंचवदंत्यो- जीवब्रह्मविभागम्यसादित्वमेववदंति न च "नकर्माविभागादिचे- ; नानादित्वा” दितिसूत्रेकर्मानादित्यवोधनेनसंसारस्यजीवब्रह्मविभा- गस्यचानादित्वमितिवाच्य; तथासतीश्वरस्यानीशत्वं "सदेवसोम्ये. दममआसीदेकमेवाद्वितीय" मितिश्रुतिविरोधश्वसंसारहेतूभूतकर्म- •णामविद्यायाजीवानांचतदानींसत्वात् ॥ तसात् "विस्फुलिंगाइबाने- -हिंजडजीयाविनिर्गताः सर्वतःपाणिपादांतात्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखात्॥ निरिद्रियात्स्वरूपेणतादृशादितिनिश्चयः ॥ जडेचिदानंदयोस्तुचित्या- नंदस्यसवेशः। तिरोधानहरीच्छातोनिबंधादिपुवर्णितं।" ननुयदिन- डेचिदानंदयोस्तिरोधानंतदाघटोभातीतिप्रतीतिर्नस्थाद्य दिजीवेभानं- दांशस्यतिरोभावस्तहितनप्रीतिप्रतीतिःकथंस्थात् ? नहितिरस्कृतस्य- 'भानंसंभवति; किंचचिदानंदौसतोमिनावमिन्नौया ? आधेऽपसिद्धां-. ताचिदानंदयोरसत्वापत्तिश्च । द्वितीयेतुतेपुतिरोभाषातिरोभाव- ·४६४ मारुतशक्तिसहितः प्रामानः चैलक्षण्यानुपपत्तिरितिवेन्मैवं; जडेज्ञानसुखयोस्तिरोभावएवसन् घटइतिप्रतीतिवदिदानीं घटःसुखंघटम्जानातियटम्सुखीघटइत्यादि- प्रतीतीनामभावात् ॥ झातेघट इतिप्रतीतिसत्वेपिनतस्याघटेचिदं- शाविर्भावसाधकत्वं; ज्ञानविपयत्वस्यैवघटनिष्ठस्यतद्विपयत्यात्ज्ञान- विषयत्वस्यचज्ञानत्वाव्याप्यत्वात् ॥ नचप्रियोघटइतिप्रतीतेरपि- घटादावानंदांशाविर्भावसाधकत्वं यद्यानंदस्यैवप्रीतिविपयत्यस्यात्त- दातस्यापितत्साधकत्वस्याद्यथानंदस्यप्रीतिविपयत्वंतथैवानंदसाधन- स्यापिप्रीतिविषयत्वंदृश्यतेनतरवतरतेपामानंदरूपतैवकेनचित्स्वीकि- यते ॥ अतरवत्वन्मताभिशेरपिसुखसाधनतोपाधेरन्नपानादयःक्रिया' इत्येवोक्तंनतुसुखत्वादित्युक्तं । जीवेतुनिरतिशयानंदस्येवतिरस्कृति- नत्वानंदमात्रस्य तस्यापिविपयेंद्रियसंयोगादिरूपभगवदिच्छानिय- म्यकारणवशादेवाविर्भावोनसर्वदा अतएवाहं सुखीस्यामितितस्या- भिलापःसंपद्यते, अन्यथा सिद्धेइच्छाविरहात्सनस्यानिरतिशया- नंदाविर्भावस्तुशानभक्तिसमवधानकालिकभगवदिच्छयाकुत्रचित्के- बलेच्छयैवेतिनकोपिदोपः ॥ चिदानंदौसतोभिन्नावभिन्नौवेत्यादि- दूपणंतूभयमतएवतुल्यतुल्यसमाधानंच ॥ त्यन्मतेपिब्रह्मणःसञ्चि- दानंदरूपन्याद्धटादौसत्तैवव्यज्यते, नचिदानंदीव्यज्यते । अत्रकिवि- निगमकं लेषाभिन्नत्वेब्रह्मह्यरूपमपिभिद्येत? अभिन्नत्वेपरस्परं चैलक्ष. ण्यानुपपत्तिः ॥ भगवदिच्छायास्तच्छक्तिविशेषस्यवानियामकत्व- फल्पनेप्रकृतेपितेनैवसकलदोपतिरस्कारसंभव किंवृथालापेन ? परंतु दोपवारणनसंभवतित्वयाजडेजीवेचमाययैवानंदस्यतिरोभावोवाच्यः, तथासतिजीवेसञ्चितोजडेसदंशस्यतिरोभावःकथनेतिवक्तव्य माया- याअघटनघटनापरीयस्त्वान्नैवमितिचेन्मुक्तानामपिपुनरुत्पत्तिःकथं- नस्यात् ? वेदमार्गानुसरणेचधेदेभगवदिच्छायाएवजगत्कारणत्व. मुक्तंनमायायाइति ॥ अपिचास्तिभातिप्रियमित्यनुभवानुसारेणजडे- पिचिदानंदयो नोपगमे सत्ताचितिःसुखंचेतिस्वभावाब्रह्मणस्त्रयः॥ मृच्छिलादिपुसत्तैवव्यज्यतेनेतरद्धय'मित्यादिवचनविरोधस्तवस्यात्। श्रुतौब्रह्ममात्रत प्राणभूतजीवादीनांव्युञ्चरणयद्यपितुरयतयैवप्रतिपा- दितंतथापि 'ममैवांशोजीवलोक' इतिभगवद्वान्याजीवस्येयांशत्यं, नान्येपांतत्साधकप्रमाणाभावात् ॥ एतेनश्रुतोतुअशांशिभावमनाह- त्येत्यादिकमपास्तं ॥

·- सहनाक्षखण्डनम् सहसासे इदानीमरित्यादिवस्तुस्थितिस्तुपेत्यंत भागसंदयति-यत्तुजीवस्यानी-- त्यादिनाऽनाहत्येत्यादिकमपाम्नमियतेन । (म०२ पा० ३ सू०१५) "संतराविज्ञान- मनसी" त्यादिसूत्रमयस्यभाव्यप्रकाशायकंचिदंशमर्थतोऽनुवदत.समादधते-जीवस्येस्या- दिना । नारदपंचराने तदनुरोधननियंधभाप्यादिपुचानित्येजनगमित्यादिनानिरूपितमावि. भावविध्यममिप्रेत्याहुः तस्यव्युचरणमिति ॥ नोत्पत्तिरिति । ध्यातनामरूपसम्बधा- रिमका जननरूपोत्पत्तिनत्यर्थः । समागमरूपातुसातस्याप्यस्त्येव । ब्रह्मण.सकाशाद्वि- भागस्याविशिष्टत्वात् । अंगादंगादिति । क्षयंमंगतैत्तिरीयाणांमंत्रप्रभारम्येप्रपाठकद्वयेप्रय. मप्रापय्यमानःप्राय सर्वेपांजातकर्मणिसुप्रसिद्धः। समंगेभ्योहृदयापैकीभूतरेरापयाहिवं- पुत्रशरीरतयापरिणमतीत्यनात्मशब्दोपिदेहादिपरएक्फरति 'भात्मायत्नोधतियुद्धिःस्वमा- योमह्मवर्णच'त्यमरोक्तेः । चराचरेत्यादि । द्वितीयस्यतृतीयेपाद (सू०१६) एकसूत्रामि- दमधिकरणं । सूर्यार्थस्तु चरंजंगम अचरंचस्थापरं शरीरं ताशशरीरयो यस्य विशेपेणा- पाश्रयस्तत्तत्क्रमानुसारेणारस्थानंतुस्सादेव । तब्यपदेशःजन्ममरणादिशरीरधर्मव्यपदेशः जीयेमाक्तोलाक्षणिकःकुतः ? तदारभावित्वात्, तद्भावेनशरीरभायेनतदभिमानेनभवति. ग्यासलिष्यति तादशत्वादितिज्ञेयः । भन्यथेति । तदुपलक्षितनीवामिमायेरभावादीलनं- गीकारे द्वितीयजन्मनिजाते सतिपूर्वनाम्नोःस्मरणात्तेनव्यवहारामागच तदानींप्राक्तनपुग्रा. दिनातनाम्नाक्रियमाणश्नादादिकथमुपपयेतेत्यर्थः । नाम्नोजीवसंयंधित्वेतु सर्वजन्ममुचै- त्याहूतः सप्रतियदेत् । तन्नानासकलव्यवहारश्चापद्यतेतिभावः ॥ एतावता (म० २ पा०३ सू० १०) "नात्माश्रुतेनित्यत्वाचवाभ्यः" इतिसूत्रस्यप्रथमांशात्माजीवः नोत्पद्यते देहस्पेवतस्पनामरूपसंवन्धात्मकोत्पत्रश्रवणादित्यर्थकसंगृह्यतदुत्तरांशं भाज्या- द्यानुसारेणसगृहंति-किंचयेदेत्यादिना ॥ अयमात्मेति । काण्वानांहदारण्यकेपटाध्याये- इदानीम् 'अमेर्यथाविस्फुलिङ्गास्तथाजीवोद्गमःस्मृत' इति तदुक्त जीवस्योद्गमनं सण्डयते॥ अजोजीवइति ॥ प्राणपनीवस्य व्युचरणे समानश्रुत्या तद्वदेवोत्पत्तो नाशोऽपि तस्यस्यात् ॥ उत्पन्नस्य नाशध्रौव्यात् ॥ जातस्यहिध्रुवोमृत्युरितिभगवदुक्तः ॥ नन्दरतु र कसनिष्ठास्लैपातुल्यएवहीत्यस्मदीयैर्मुक्ती ल्यस्यैवोक्तत्वादितिचेत्सुव्याख्यातमात्मविनाशार्थ- यतामहेइलियरता अधिकमुत्तरभागे वक्ष्यते ॥ तस्मानुपाभ्युद्गमेनैव जीवोद्गः ॥ अतएव काण्वाना सर्वएतआत्मानइति पाठोनास्ति उपाध्युद्गमेन तदुद्गमस्य सिद्धत्वात् ।। माध्य- दिनानान्तु उपाधिनिर्गमेनात्मनिर्गमइति स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थ तथापाठः । अतएव नात्माऽश्रुते- नित्यत्वाचताभ्यइतिस्तंसगतं ॥ नजायतेम्रियतेयाविपश्चितइतिश्रुतिर्नजायतेनियतेवाक्दा- चिदितिस्मृतिश्वसंगता ॥ २७ ॥ इदानींजडेचिदानन्दयोस्तुतथाऽऽनन्दस्यसर्वशः विरोधानं- हरीच्छातोनिवन्धादिपुवर्णितम् ॥ आविर्भावतसर्वहिनीवेतिनसंशयः इविखण्डयति । अन. घरगति ॥ अा जीवे कस्य मुसस्य विरकृतिर्यदि तदा प्रीतिप्रतीति कथम् ? अपरे जडे ज्ञान- मुखयोर्यदि सा तदा भानप्रीतिप्रतीती क्यमित्यन्वयः ॥ नहितिरस्कृतस्य भानं सभवति ॥ यचाऽनुभवयोग्यत्ववर्तमानस्लवस्तुतः आविर्भावासक्षेतिरोभावस्ततोऽन्यथा इति त्वदुत्त्या येतु ज्ञान- मा.प्रा. ५९

·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः
चतुर्थवाहणे (५०-९१७) "सवायुपमहान आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयोब्रह्म" इति-
श्रूयते ॥ माध्यदिनानातु (पृ० १०-९१) मात्माऽजरोऽमरोऽभयोऽमृतोबल"
इतिपदव्यत्ययपटितः पाठः ॥ अस्सा. श्रुतेरेगयमार्थिकोनुगादोभायादावितिभाति ।
शराचार्यरपि नात्माऽश्रुतेरितिसूने उक्तचरंकाण्यगरयमेोपन्यस्तं । नजायतइति । इदं
कठपल्लीपुद्वितीयालीरथं । भनो नित्यइतितु अस्नोत्तरार्ध प्रकाशानुदयोधनाय
पृथगनूदित स्पष्टतयानित्यपदघटितत्वेन सौरपदानुग्रहायच । नियोनित्यानामिति । इद-
मपितनैवपंचमवल्या (२०१३) "नियोनित्यानाचेतनश्चेरानानामेकोबहूनां योविद-
धातिकामान्" । इति वाक्यं नित्यश्चैतनएक परमेश्वर. नित्यानां चेतनानांबहूनां जीमानां
जीनानां स्वधामादौ कामान्निदधातीत्यर्थकजीपनित्यतांगमयति-अद्वैतेति । “सदेवसोग्ये-
दमप्रआसी" दित्यादिविरोध. । सूत्रविरोधइति । सूत्रपदंतद्विपयश्रुतीनामप्युपलक्षणं ।
नेतरइति । प्रथमस्वप्रथमपादे भानंदमय शब्दार्थ. परमात्मैवेतिसाधयित्ना जीवस्यतत्सनिपे-
धार्थमिदसून (१० १ पा० १ सू०१५। १६) “भेदव्यपदेशाचे" तिसूत्रंतिद्वयं ॥
अंतस्तद्वर्माधिकरणे ॥ सूर्यमंडरांततिहिरण्मयः पुरतः परमात्मैपेतिसाधयित्वा नतुस-
जीवइतिनिर्णयार्थ (१०१ पा० १ सु. २०) "भेदव्यपदेशाच्चान्य" इतिसूत्र ।
प्राथमिकत्यादेतत्सूत्रद्वयमुक्त । एवमग्रेपितत्तदधिकरणेषु (१०१ पा० १ सू०३०)
"जीवमुख्यप्राणलिंगान्नेतिचेन्न" (पा० २ सू०) "अनुपपत्तेस्तुनशारीर." इत्यादीनि
तत्तद्वाक्यस्यब्रह्ममात्रपरतासाधनाय जीपपरतानिगारकाणि सूत्रांतराण्यप्पनुसधेयानि
(अ० २ पा० १ सू० २२) "अधिकंतुभेदनिर्देशात्" इत्यत्रवेदमतिस्पटजीवस्या-
गुत्वासत्यादिधर्मरचा देवपरस्य विभुत्वांशित्वादिनाधिश्यं । अंशांशिमामव्युचरणाघनं.
गीकारेतुविभुजिगतिरिक्तब्रह्माभावाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिर्दुवारैवस्यात् । साहित्यमिति ।
करणत्वेनसाहित्यं । प्रमाणाभावादिति । विभाजिकाबुद्धिजीवस्यब्रह्मणोवा! । थाधेमात्मा-
श्रयादिक, द्वितीये निर्विशेषत्वभागादिक । किंच सापिकल्पिता नगा। आद्यजीवकल्पिरा-
लेऽन्योन्याश्रय, ब्रह्मकल्पितत्वेज्ञानघनताहानि: । द्वितीयेत्वद्वैतश्रुतिसहस्रविरोधः
इत्याद्यनेकयुक्तिबिर तत्पक्षेग्राहकश्रुत्यादिप्रमाणस्याभावात् ॥ नहीत्यादि । अनौपचारि-
भानायोग्यत्वस्यैव तिरस्कारपदार्थतया त्वया स्वीकारात् ॥ किञ्च चिदानन्दौ सनोभिनाव-
गिन्नी वा ॥ आयेऽपसिद्धान्त ॥ चिदानन्दयोरसत्त्वापत्तिश्च ॥ द्वितीये तु निषु ते तिरो-
भावातिरोभाववैलक्षण्यानुपपत्ति ॥ किञ्च जीवजडयोर्नह्मणाऽसन्तामेदेन एतयो. सुखादिति-
रोभावे ब्रह्मणोऽपि सस्यात् ॥ एतेन जीवस्यानन्दतिरोभावेन ब्रह्मणोभेदइसपि प्रत्युताम् ।।
पूर्वमभेदसत्त्वेनातिरोभावयो समानयोगक्षेमत्वात् ॥ किञ्च व्युचरणसाम्ये प्रागादिजडे
ज्ञानस्याऽपि तिरोभावे कि कारणम् ॥ ईश्वरेच्छा प्रति तु वक्ष्यते । तर्कस्तु त्वया श्रौतेऽये
नाश्रीयते ॥ श्रुतौतुशाशिभावमनास्य ब्रह्ममानतएव व्युचरणमुक्तम् ॥ तस्मात्सर्वना-
ऽस्तिमातिप्रियमितिप्रतीत्या ब्रह्मणः सर्वन सर्वदा सर्वथैकरसत्वे समानेयोत्पत्तिर्वाच्या
“वस्तुस्थितिस्तुका ॥ २८ ॥७॥

·सहस्राक्षखण्टनम् । कानादित्वकृतत्रयोः सामानाधिकरण्यासंभवादितिभायः ॥ एवेति । प्रह्मणोनि- मिशेपत्वेनजीवस्यचशियादिनातदतिरिक्तस्याभावेन प्रमातुरेवाभावादित्यर्थः ॥ प्रत्यक्षा. मागइपितदुभीरकानुमानादेरसंभवः ॥ श्रुत्यस्त्विति । "मायतनचवापियति" इत्याद्यामुंडकादिस्याः ॥ भनांशत्यमिति । कर्मगैरसटिमलयादिपर्यायांपश्यंभागन् कर्मगोऽनादिनारकिमीश्चरेणेतिभारः । एवंचानीश्वरवादापत्तिः । (१० २ पा० १ ० ३५) "नकमा वभागा" दितिसूचतुकल्पयत्वात्तदातरसृष्टिप्रलयादिमिपयायेदकत- .याप्राग्वैपायनपुण्यनिरासनिर्णीतं । धन्यथामूलोमादिदूपणगणग्रामात् (भ० ३ पा० २ .सू. ३८) "फलमत" इत्यादियधिकरणविरोधाय तथैव्यापाभिमायारसायात् ॥ विस्फुलिंगाइयामेहीति । इयंनिश्चयइत्यंतासाधकारिकांशोनानेतिसूत्रमान्यस्या । सर्वत:- पाणिपादांतादित्यादि । श्रेताधतरादियश्रुत्यर्थमंग्रहोऽयमितिकारादिभ्योज्ञेयं ॥ जडेचिदानंदयोस्विति । इयंकारिकाशुद्धाद्वैतमातडस्या सत्संउगाभाससहलाक्षसंडसह- नायेहोपन्यत्ता ॥ भर्थस्तु जडेद्वयोतिरोधानं चितिजीवेसर्थशमानंदस्य ब्रह्मपदसंडानंदस्य 'तिरोधानंचशास्त्रार्थनिबंधाविरोधाध्यायभाप्यादिपुर्णितमिति ध्येयः ॥ सर्वपदावा- नंदमानाभूतस्य परिच्छिन्नसातिशयलौकिकानंदस्य जीवेसत्येऽप्यदोपोदर्शितोमयति । सानंदरूपतयेति । एक्कारःसदादियोगव्यवच्छेदकः, वस्तुपुसत्ताया प्रत्यक्षसिद्धतयावथा- स्वीकारोशक्यः । तेनसांस्यादिभि प्रमदादिवस्तुजातस्य सुखदु.समोहात्मकताया:- स्वीकारेऽपिनक्षतिः । सुखसाधतोपाधेरिति । विद्यारण्यस्वामिकृतपंचदरामकरण्यां मात्मानंदाख्येद्वादशेप्रकरणे (श्लो० २३) इदमस्ति । अन्यथेति । जीवेसर्पदानंदां- शस्याविर्भावांगीकारे। भगवदिच्छयेति । "एपएानंदयाति" इत्यादिश्रुतिभ्यो ज्ञान- भक्तिकालेप्यानंदरूपफलदारगसएवेतिभावः। कुनचिदिति । प्रलयकालजडेस्याप्ययकाले जीवेचतथेत्याशय 1 उभयमतएवेति । उभयोमते । एवकारोऽप्यर्थे । बिनिगममिति । नियामकमित्यर्थः । समाचितिःसुसंचेति । विद्यारण्यपंचदशप्रकरण्याविषयानंदाख्येचरम- प्रकरणे निंशोऽयंश्लोकः । तत्रैव (श्लो० ९) 'घोरमूढासुमालिन्यात्सुखांशश्चतिरोहित' इतिजीवेष्यपि घोरमूवृत्तिप्पानंदाशतिरोभायः स्वीकृतः । नान्येपामिति । जडाना- जीवात्स्यांशत्रनेत्यर्थः । तेनांतर्यामिणांस्वांशत्येप्यदोपः। भत्रायंसंदीशयोऽनुसंधेयः- अंशत्वज्ञापकंज्युचरणंचानेकश्रुतिसिद्धं यथाशदवारण्य फेदसवालाकिब्राह्मगे "ययोर्ण- नाभिस्संतुनोचरेद्यथाप्ने क्षुद्राविस्फुलिंगान्युञ्चरत्येवमेवासादात्मन-सौपाणा सबैलोका:- सौदेवाः सर्गणिभूतानिसीएत आत्मानोव्युचरति", मुंडकोपनिषदिदिनीयमुंडकारंभे (“यथासुदीसात्पारकाद्विस्फुलिंगा सहस्रश-प्रभवतेसरूपाः ॥ तथाऽक्षराद्विविधा सोम्य- भाग प्रजायंतेतचापियंति", बृहन्नारायणोपनियदि "यत प्रसूताजगत प्रसूती तोयेन- जीवान्सिसनभूम्यां", छांदोग्येश्वेतकेतुविद्यायो "सन्मूला सोम्येमाः सा.प्रजासदाय- तना सत्प्रतिष्ठाः", भृगुमपाठके "यतोवाइमानिभूतानिज्ञायते", छांदोग्येशिलकदात्म्य- प्रवाहणकथायां "सर्वाणिहवाइमानिभूतान्याफाशादेवसमुत्पद्यतेभामाशंप्रत्यस्तयति" इहमजाभूतशब्दाभ्यांग्राणादिविशिष्टा जीवाउच्यते ॥ नपमुंडकश्रुतौ भावशब्दोजीवाति- - ·मारुतशक्तिसहित प्रोभसतः रिकपरस्त्ययावक्तुंशक्यः; शंकराचार्यरुपनिषनाप्ये "भावाजीवा" इत्येवघ्याख्यानात् । यतुप्राणवजीवस्यव्युचरणेसमानश्रुत्या तद्वदेवोत्पत्तीनाशोपितस्यस्यात् इत्यभाषि-सद- सत् प्राणादेरण्याविर्भावतिरोमावौवदतामयाजीवस्थापितयो सुकथत्वात् । किञ्चन्युञ्चरपाल हनोत्पत्ति किंतूद्गमएव, अतोव्युश्चरगेउत्पत्तावित्युभयोक्तिरसगतैव । किंचैककारण- चन्यत्ययुगपदुत्पन्नत्यंया ननाशादिसालक्षण्यप्रयोजकंभवति सोदरेपुयुगपदुत्पनघटादिषु- चयुगपनाशनियमादर्शनात् एकश्रुतिविपयेपुयुगपदुत्पद्यमानेषु दीक्षाऽऽधानादिधर्मपु- केपांचिदवांतरेनिवृत्तः केषांचिद्याग्दवभृयस्थिते.पाचिद्यापदाधानप्रयोग पांचिद्याय- जन्मस्थायितायाश्चदर्शनात् ॥ तेनजीगनांमनःप्रभृतीनाचयावत्प्रलयंस्थितौदेहानाचविवि- धानांलध्वनेहसाविर्भावतिरोभावयोरपिनदोषः ॥ 'जातस्यही तिचाक्यंतुनोत्पत्तिमतोनाश- नियामकं ध्वस्तस्यपुनरन्मजनानंगीकारेण 'ध्रुवंजन्ममृतस्य चे त्यस्यासगतेःप्राणत्यागार्धक- मृडोनिप्पन्नस्यमृत्युशब्दस्यनाशपर्यायवाभावाच । भन्यथाघटोमृत पटो मृतइत्यादिप्रयो- गापत्ते । पुनरन्मजनांगीकारेत्वाविर्भायतिरोभाववादएवप्रवेशः ॥ तसाच्छरीरसंयोग- वियोगपरपरायाएवधाज्यबोधकमिदं । शंकराचार्यश्रीधरस्वाम्यादिभिरपि 'अथचैनम्" इतिश्लोकद्वयस्यवथामिप्रायकतयाव्याख्यानेनत्वयापिनान्यथैतुंशक्यं ॥ एतेन ('जातस्यहि- अयोमृत्युरितिभगवदुक्के) रितिप्रमाणोपन्यास प्रत्युक्तः । ननुएवंसतिप्राणादितौल्यंतु- जीवस्यापद्यतएवेतिचेदप्रभूम मन्मतेब्रह्मकार्यस्य सर्वस्यब्रह्मरूपतया वस्तुतोनित्यत्वेऽपि शास्त्रीयनित्यानित्यत्वव्यवहारबीजमस्त्याविर्भावस्यत्रैविध्यं । तञ्चनारदपंचराने 'अनित्येज- मनंनित्यपरिच्छिन्नेसमागमः ॥ निस्यापरिच्छिनतनौपाकव्यंचेतिसानिधेत्यादिनाप्रपंचितं । एकस्यामेवसृष्टौमुहुराविभावरतरोभावशालत्वादनित्यतयाध्ययहीयमाणे जडेजननरूपो- त्पत्ति । सृष्टे प्रभृत्याऽऽप्रलयमतिरोभाविन्यणुत्वात्परिटिजीवेसमागमरूपासा । नित्यविभुस्वरूपेपरात्मनितुप्राकव्यरूपासेत्यर्थः । जननंतुष्याकृतनामरूपसबंधोनवसतः सद्भार ; 'नासतोविद्यत' इत्यादिविरोधादितिसमर्थितंप्राक् । तचनामरूपविशेषसंबंधरूपं- जननं जडएवसभवति, गजीवे; "अनेनजीयेनात्मनानुभविश्यनामरूपेव्याकरवाणि" इति- श्रुतौजीवस्यकरणतोत्याव्याकरणात्पूर्वमेवतत्स्वरूपसिद्धेः । अतएवद्वितीयस्यतृतीयेपादे (२०१५) "संतराविज्ञानमनसीक्रमेणतहिंगादितिचेन्नाविशेपा" दित्यधिकरणेतैत्ति- रीयादिपुविज्ञानमनोमयादिदाब्दोक्योर्जीववेदयोर्जननमाशंक्य नामरूपविशेषाभाबादेव- उत्परिहतं । अतएवम्युचरणश्रुतीव्याकरणश्रुतीचात्मशब्द प्रयुक्त । व्याकृतनामरूप- साक्षात्सपंधादेवप्रभोपनिपदिषष्प्रभे "सपाणमस्जत", द्वितीयमुंडप्रथमखंडे ( ३) "एतसाजायनेप्राणो मन मर्वेद्रियाणिच", ऐतरेये "सइमाँलोकानसृजत" एयमादौ प्राणादीनांजननमानायते, किंच सूरहता (भ० २ पा० ३ सू०१८) होतएये" स्याधिकरणविस्तरेणापादपरिसमाप्ति जीवस्यगुणः स्वरूपंचनिति, अतोन साशत प्राणादितौल्यकावः । अधिकंप्रकाशादिभ्योशेय । नन्येवमपिट्युचरंतीति- समानश्रुतावपि पाचिनननरेपाचित्समागमइतिौपम्यतदास्यमिनिचहितवापि प्राणा- '-दीनामनौपचारिकंसाक्षायुधरणं जीवनातूपाधिद्वारौपचारिकतदितिपम्यंतदयस्य । तद्वा- ·-- सहस्राक्षखण्डनम् रणायप्राणादीनामप्युपाध्यंतरद्वारफंगसपांगानोपाधिकतस्वीकुरु । यस्तुतस्तुमन्मतेमा-, गादेरपि व्युचरणोत्तरमेव नामादिसंबंधोऽतोव्युचरतीत्ययनवैषम्यगंधः, किंतुतवैववैषम्य । प्रलयेतुजीवानांस्वकारणेऽप्ययोऽस्त्येवं तत्रापियति । यत्प्रयति । भामाशंप्रत्यम्तयंती" त्यादिश्रुतिभ्यः ॥ इदमपिविभुत्वाच्छदप्रतिषियवादानामनादरेवाशत्येचसत्येवानुपचा- रेणसंगच्छते; विम्यादीनांप्रवेशासंभयात् । जसमीनादियदनं रानियेोद्वैतानपायाच ! तया- मोक्षेपि “यत्नयंत्यभिसंविशति । लक्ष्यंतदेवाक्षरसोग्यविधीति" तैत्तिरीयमुंडकादिश्रुति- भिः "यदक्षरवेदविदोपदंतिविशंतियद्यायोवीतरागा" इतिस्मृत्याचप्रवेशः । "प्रीव- सन्ममाप्येति ।। सयथासंघासिल्यउदयास्तउदकमेवानुपिलीयेतनाहास्योहणायेवस्था" दित्यादितैत्तिरीपवृहदारण्यकादिश्रुतिभिरेकीभवरूपोलयश्चान्नायतेसोपितथैवसंगरखेत । भयंचलयोनपसरूपः पूर्वस्थितयोःसशितोरनुच्छेदात् । प्रत्युताधिकानामानंदैश्वर्यादीना- मापिपिनाधिकंतन्नेतिन्यायावताराच ॥ अतोनामास्वात्मनाशदोपप्रसंगः ॥ मोक्ष- लयत्यव्यवहारस्तु "भप्येतिअनुबिलीयेते" त्यादिश्रुतिभ्यः (म० ४ श्लो० ३३) "तमाहुरात्यंतिकमंगसंप्लव"मितिद्वादशस्कंघादिवचनेभ्यश्च ॥ तसाधुक्त उक्तोज्ञानिनाम- क्षरेलयो "येतुज्ञानेकसन्निष्ठास्तेषांतुलयएवहि" इतिकारिकयामातडकारैः ॥ येषांनुमत- उपाधौब्रह्मप्रतिबिंबएवजीपशब्दार्थः तपामोक्षेउपाधिनाशादात्मनाशरूपत्वप्रसक्तिः दर्पण- नाशेप्रतिविनाशस्य दृष्टत्वात् । तथाचतस्यापुरुषार्यता आत्महानमपुरुषार्थइत्युक्तः ।। एवमच्छेदपक्षेऽपिद्रष्टव्यं । अवच्छेदस्यैवजीवस्वरूपघटकतयावच्छेदकनाशे जीवस्वरूपना- शारश्यंभावात् ॥ विस्तरातूत्तरभागेनिरूपयिन्यामः । एतेन नन्नस्तुतयेत्यादिवक्ष्यते इत्यंत- दत्तोत्तरं ॥ यच (उपाध्युगमेनैवजीवोद्गम) इति-तनिर्मूलं; तथायोधकमानाभावात् । यहपाधीनांपृथक् ध्युचरणनिरूपणनैरर्थक्यापाताच ॥ काण्याठे अश्रवणमातुनमान शाखांतरीयपाउसमाधायोगात् । भन्यथा "नैनमूनतिर्यच" मितिश्रुत्युत्तरातैत्ति- रीयाणां "नतस्वशोकश्चने" तिपादेसर्वत्र प्रसिद्धपि "नतस्वप्रतिमामती" तिश्वेताश्वतरादि- पाठस्यादरणं विशुनामसहस्रभाप्पेशंकराचार्याणांनयुज्येत । तथाछंदोगानांपंचाग्निविद्यायां कायाधुत्तपटानेः प्राणविद्यायां पंचमस्थरेतसचोपसंहारोपिनसंगच्छेत । विद्यासाम्या- रसइतिचेदयापितयास्तु । तस्मात्सामाखीयामिहोत्रादिवच्छाखांतरभुतस्यात्मव्युचरणस्य- काण्वपाटे समुच्चयएयोचितः नतुमाध्यदिनस्पष्टप्रतिपत्यर्थताउक्तहेतुदयात् ॥ मुंडकादौतु- नपाठभेदोप्यन्ति; किंच काण्वपाठपि वृहदारण्यकभाष्ये "सर्वाणिभूतानि ब्रह्मादिस्तंबपर्य- तानि प्राणिजातानी' तिन्याचक्षाणैः शंकराचार्यभूतशब्देनजीवाः स्वीकृताः । भूतशब्दस्य तद्विषयत्षेच "अहिंसन् सर्वभूतानिअन्यत्रतीर्थेभ्य" इति प्रयोगोदशोनानोव्यत्रमत्र- वर्णादिसूप्रेतैरंगीकृतं ॥ मत काण्यपाठेऽपिजीरव्युचरणनिरवा, माध्यदिनपाटेतभूतशब्द भाकामादिश्चनः भात्मशब्दोवांतर्यामिवचनः स्यात् । वस्तुतस्त्वाकाशादियघनएयोम- यत्रसइत्यन्यत्रविम्बरः । किंचमाध्यंदिनपाठेन्युचरंतीत्येकस्यैवपदस्सनपिदभिधया कवि- 'पचारेणप्रवृत्तिरशक्यारक्तुं, युगपदृत्तिद्वयायोगात् । भन्यथागंगासांघोपमीनावित्यादिरपि सुपयोगः स्यादितिदिन । मन्मतेतुव्युञ्चरणविमागः, सचसर्वेपुशक्यः सोल्यात् । विभागो- .

·Yo मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः त्तरपूर्णनाभितंतुवत्स्वकारणकर्तृकक्रियाविषयाणां प्राणादीनांनामरूपविशेपसाक्षात्संबंधः। अग्निविस्फुलिंगवरक्षुद्राणांखांशानांजीवानांतुनसइतिविवेकः । एवमेवश्रुतौदृष्टांतद्वयस्यसा- र्थक्य; अन्यथैकमेवयददितिप्रकाशाद्याशयः । 'नात्माश्रुते रितिसूत्रंतु देहवन्मुहुराविभाव- तिरोभावौनिषेधति । तथाहि-इतोऽव्यवहितपूर्व (अ० २ पा० ३ सू०१६) “चराचरव्य- पाश्रयस्तुस्यात्तव्यपदेशोभाक्तस्तद्वारभावित्वादि" तिसूत्रेचराचराणां स्थावरजंगमशरीराणां संबंधस्तुजीवस्यस्यात् । तद्यपदेशः शरीरनिष्ठजन्मादिव्यपदेशोऽस्यलाक्षणिकः; शरीर- धर्माभिमानित्वात् । नतुजीवस्यप्रतिशरीरंवास्तवं जन्माद्यस्तीत्युक्त । तत्रजातकर्मादीनां- चेतनविषयकत्वात् जीवोऽप्युत्पद्यतां किमितिभाक्तत्वनिधइति शंकावारयितुंसूत्रितवान् (म० २ पा० ३ सू०१७) "मात्माश्रुतेनित्यत्वाचताभ्य" इति । अर्थस्तुआत्माजी- वोनोत्पद्यते । अतः? अश्रुतेः । तनतनदेहस्येवतस्योत्पत्तेरश्रवणात् । ताभ्यः "मयमारमा ज्जरोमरः । नजायतेम्रियतेवे" त्यादिश्रुतिभ्यः एवनित्यत्वाचेति । अतोऽनेनप्रतिशरीरंजन्मा- वेदनिपिध्यते ननुश्रुतिशतसिद्धंब्रह्मणः सकाशाद्युञ्चरणं ॥ यदितथाभिप्रेष्यत् तर्हि विपर्यये, पोतिसूत्रोत्तरमेवैतदपठिप्यत् । ब्युश्चरणश्रुतीश्चत्वदुक्तविधसूत्रांतरेणायोजयिष्यतनवा- हत्यैवाश्रुतेरित्यवक्षत् प्रत्यक्षश्रुतिसत्वात् । “नजायतेन्नियते” इतिफलश्रुतिस्तु “अन्यन- धर्मा" दितिप्रश्नोत्तरं "सर्वेचेदायत्पद" मित्युपकांतेवाप्रकरणेस्तीतितस्यैवजननादिनि- अधिकारपष्टीकृतश्चानभगरतासूत्रकृत्ता प्रकरणविभागानुमानिकाधिकरणे ॥ अथस्ट- स्यैकवाक्यतयाजीयपरत्वमप्यस्यास्त्वितिचेत्तथापिदेहसंबंधिजन्ममरणयोः प्रसत्तिंजीये- निषेधति प्राणत्यागार्थकम्रियतिप्रयोगात् उत्तरार्धे "नहन्यतेहन्यमानेशरीरे" इतिस्फुर्ट- तथैवोक्तेश्च ॥ एतेनगीतापिन्याख्याता, 'देहिनोऽस्मिन्यथादेहेकौमारंयौवनंजरा । तथादेहां- तरप्राप्ति'रित्युपकांतानां 'यएनवेत्तिहंतार'मित्यतपूर्षवाक्यानां 'कंघातयतिहतिक तथा- शरीराणिविहायजीनि' 'नैनं छिन्दतिशस्त्राणी'त्यादिपरवाफ्यानांचविचारेऽपिनजायतेइति- वास्यस्यदृश्यमानेमुहुर्जन्ममरणेदेहस्येत्येवंयोधकतासिद्ध्यातत्राप्रसक्तस्यबहातम्तदुद्गमादेः प्रतिषेधकतायास्तस्मिन् नाक्यवचनत्वात् ॥ नवमप्यजइतिसमाख्यायलात् उद्गमाद्य- भावः शक्यं ; स्पष्टतच्छ्रुत्यांशत्यर्लिंगेनचसिद्धस्यबाधनेसमाख्यायामप्रभुत्वात् श्रुतिलिंगा- धपेक्षयासमात्यादौत्यस्यपारदौर्बल्यसूत्रेजैमिनिनासिद्धांतितत्वात् । अतस्तदनुरोधेनम- त्र्यवन्मरणाभावाभिप्रायरामरत्तदिसमाख्यायत् व्युञ्चरणोत्तरमाप्रलयस्थायिनीजीवस्यदेह- सदशजन्माभावाभिप्रायिकासा ॥ रमेष्टिकामदेवयोरिवअकारोवासुदेवः स्यादित्येकाक्षर- कोशाद्भगवतोजायतेइत्यर्थपतीइत्येवमंतव्यं ॥ एतेनटीकायामनुनोपि (अजोजीव) इत्यजशब्दोपादानस्वरसोदत्तोत्तरः॥ यच (उपाध्युद्गमेनैवजीवोद्गम) इत्यु-तनयुक्ति सह रायातदुपाध्युगमावधिरवेनकिंमहाविरक्ष्यतेमाहोस्पिदुपाध्यंतरं ? नायः; ब्रह्मणोविभु- त्यादग्निविस्फुलिंगन्यायेनततउद्गम्यपतनाथस्थलगलाभात् स्थरकल्पनेचविभुत्वभंगप्रसंगा- त्। तिरोभायशतरनंगीकारेणोक्तीनितिरोधानस्यस्थलसाधकस्यत्ययारतुमशक्यत्वात् । सस्तेयामांतराभानोहमप्रवेशयोरेयनिर्णतुमशक्यत्वात् 1 अप्राणादीनामपितयोरोप- चारिकत्वान देशायपेक्षेनिईि प्राणादेरप्युपाध्यंतरंकल्पनीय; यविष्ठामस्नग्रोपचर्येत-- ·सहस्राक्षखण्डनम् ४७१, तथाचानवस्था ॥ सदभागययाचिद्रह्मावधिकसाक्षाद्नमांगीकारत्नदोपतावस्याह- कुटीप्रभातं । अनंगीकारेचोपचारस्याप्यसंभवः भन्यग्रस्थित म्यान्यनारोपस्योपचार- त्वात् ॥ उपाधिवशोदेशादिकल्पनेवप्रसिदिसाधितंया उपाधिमिद्धिचोद्मप्रेत्यन्यो- घयः भधानायविद्ययोगमनियोहायग्रमाणिदेशादिकंकरप्यतइतिचा सथायोधकमानाभा- चात् निविशेपेवाणितत्संयंधरूपविशेपत्याशक्यरचनत्वन वदामासिवेश तन्नतत्पबंधस्य जीयकल्पितत्त्येतुचककापत्तिः जीवोद्गमस्यप्राणाशुद्गमापेक्षरशत् तमस्यपदेशापेक्ष- स्यात् तस्यचाविद्यायमसंबंधापेक्षत्वात् ॥ किंचानादिः सासत्यामिध्यावा? । नाद्यः . द्वैतापनः, "सदेवसोम्येदममासीत् ॥ भात्मागाइदमेकण्याग्रसी" दित्यादिश्रुतिश- तन्याकोपाय ॥ नेतरः; मिध्यारजतादिन्यायेनततः प्रदेशादिरूपकार्यासिद्धः। किंचत- थासति रज्वहिस्त्रमादिबद्दष्ट्रधीनस्थितत्ववक्तव्यं । सबदष्टानजीनः जीवभारस्यतरसाध्य- विनान्योन्याश्रयात् ॥ नापिशुद्धचित् ।। नापीश्वरः; अन्योन्याश्रयान् । भ्रांतत्यापाया- “यःसर्वज्ञःसर्वविदि" त्यादिश्रुतियाधाच ॥ नापितस्याः सदसद्विलक्षणत्वकल्प्य; तथाना- हकपष्टश्रुत्यायभावात् । नसत्तनामदुच्यते इतिलक्षणप्रवदोन बहानतिरेकसिद्धेश्च ॥ भपिचलक्षण्यग्रहणायसद्वस्तुकिंचिन्मंतव्यं । तच ब्रह्माप्यन्यद्वा ? भायेतस्यसविशेषत्वं. श्रौतसत्यादिपदयाच्यत्वंचापयेत। द्वितीयस्मिन्द्रतमपसिद्धांतश्च । अतःसद्वैलक्षण्यंदुर्यचं - एवंप्रतियोग्यऽसिद्ध्यासरप्रतियोगिकभेदवत्यमसत्वमपिनसिद्धयसीति तद्वैलक्षण्यमपि- तथा ।। एवंकारंवदभिमवमविद्यास्वरूपंपरैवनिरा कृतंनिराकरिष्यतेच ॥ किंच प्राणादीनां मिथ्यात्वादप्युद्गमोदुरूपपादः ॥ ख्यातिस्थलेशुस्यादितोरजतायुगमस्थानंगीकारात् । तपासत्यप्रांतस्यापितदानीरजतादिचाक्षुपप्रसंगात् । अधरजतादिवत्प्रतीतिरेवप्रकृतिश्रुती.. व्युचरणत्वेनोपचर्यतइतिचेल, उपाध्युद्गमस्यजीवेउपचारइतियोधकस्बोक्तिविरोधात् । भनिविलिंगादिश्रीतदृष्टांतबाधात् उक्तरीत्याशक्यार्थस्यनिधित्वेनउपचारलेशादरानौचि-. त्याच । नद्वितीयः; उद्मावधिभूतोपारद्गतत्वेऽनवस्थादीनां अनुद्गतत्वेद्वैतप्रसंगादीनांच- दोषाणांदुरूद्वरत्वात् । मिथ्यात्येत्ववधित्वस्यापिदुःकथत्याच फिंचतथांगीकारे ब्रह्मणो- म्युच्चरणारधित्वबोधिकाः "तस्मादात्मनः। तथाक्षराद्विविधाः सोम्य भावा" इत्यादि- श्रुतयः पीयेरन् । अविद्यावधित्ययोधकथुत्यनुपलभेनतासामकस्मादन्यथानयनमप्यरो- चिष्णु श्रुतहान्यश्रुतकल्पनापत्तिश्च । अपिचतस्याः सावयवायात प्राणादिप्रवेशोद्गमयोरुप- चयापचयोसच्छिद्रत्वापत्तिरवयरांतराणांतनसमर्पणशैथिल्यापत्तिश्रतिवदुत्तदोषारयन्स- तएवप्रसज्येरन् शक्तावपिस्वमनसाविचित्रानंताक्तिकत्वांगीकारात्तु “परास्वशक्ति" रित्या- दिश्रुतिसिद्धोब्रह्मण्येवतदंगीकारोज्यायान् ।। इतरथ भविद्यायाउद्गमावधित्वमुच्यतउत- पतनदेशत्वं ? उभयत्रान्यतरत्वं ब्रह्माणएवयाच्यमितिसविशेषत्वप्रसक्तिः । भविद्यायामेयो- मयत्वकल्पनंतुदृष्टांतविरुद्धं । तस्यांविचित्रशक्तिकरणानुमानेनतकल्पनेतुब्रह्मण्येयोभय- रूपत्वंकल्प्यतावस्यावधित्वत्रिभुत्वाविर्भावतिरोभापाद्यनेकविचित्रशक्तिकरवादीनांश्रुतत्वात् श्रुतानुमितयोः श्रुतस्यबलीयस्त्वात् । तस्माचन्मतेप्राणायुपात्युद्गमोशक्यवचनइतिन- तेनजीवेउद्गमोपचारसिद्धिः । एतावता तस्मादुपाध्युगमनेत्यादिकस्मृतिश्वसंगतेत्यत:

·४७२ मारतशक्तिसहितःप्रामजनः 'निराकृतं ॥ अत स्पष्टानेकथुतिसिद्धत्वात् प्रायपाठाचप्राणादिवजीवानामपि ब्रह्मतोव्युच- रणवैदिकैरास्थेयं । इयान्परविशेषः-जडेसुदंशः प्रकटश्चिदानंदौतिरोहितौ प्रकटेसचितायेय जीवेतस्थेनयंस्फुटं ॥ तथाहिनृसिंहतापनीये उत्तरभागेनवमखंडे "तस्मादात्मनएवत्रैविध्यं- सर्वनयोनित्वमपि" इत्येकस्यैवब्रह्मणः कार्यभेदेनत्रैविध्यसर्वत्रोपादानत्वंचोक्त्या "सर्व- सर्वमयंसजीवाः सविस्थासुतथाप्यल्पा” इति । वस्तुतस्तुसर्वस्यापिब्रह्मरूपत्याजडप्र- पंचस्यजीवानांच सर्वमयत्वंतथात्वेऽपिजीवानांस्वरूपतोऽणुत्वंचोक्त्यासर्वनसर्यमयत्वप्रत्यये कार्यवैचिन्यानुभवोगस्यादिति तद्वैचित्र्यनिर्वाहकंतनतन्त्रतत्तदंशतिरोभावंदर्शयितुमुच्यते "सत्तामात्रंहीदंसबैस देवपुरस्तारिसद्धहिब्रह्म' इति ॥ अत्रमापदंचिदानंदव्यावर्तकतेनज- डप्रपंचस्यसर्वस्येदानीसदशमात्ररूपतापूर्वब्रह्माभेदेनैवसत्ताचदर्शिता । अग्रेपि “पश्यतेहा- पिसन्मात्र" इत्यादिनातथैवनिति । तत्र “पश्यतेहापिसन्मात्रेसदन्यत्सत्यंहीत्थंपुरस्ताद- योनि स्वात्मस्थमानंदचिद्धनंसिद्धंतद्विप्युरीशानोब्रह्मान्यदपिसर्वसर्वगंसर्यम् ॥” इत्यादिना- इहशारीरेपिपूर्वोक्सन्मानसदंशमात्राविर्भाववज्जगत् "सर्वभूतानिचात्मनी"तिस्मृत्याद्यनु- सारेणपश्यवसदन्यत्सदंशमात्रप्राकव्यादेवसतोब्रह्मणोऽन्यदिदंसृष्टिदशायांपश्यत । वस्तु- वस्तुसर्वसत्यहिनिश्चयेनइत्यंपूर्वोकप्रकारेण ॥ असदन्यदितिपाठस्त्वन्तरासर्गपरोदीपिका- यांब्याख्यातः पुरस्तात्सृष्टेः प्राक्क्षपोनिः घटादिस्वस्वकार्यानुत्पादकस्वात्मस्थस्वमूलरूपेन- ह्मण्येवस्थितमितितदानींचिदानदातिरो भावानसत्तामात्रंकित्वानंदचिदेकरसंसिद्धंततुसा- ध्यहियुक्तंततएवासिद्धसर्वप्राणाविषयः। मसिद्धपदार्थस्तापकभाष्येप्ययमेव । तदेवविष्णुः शिवोब्रह्माभन्यदपिप्रापंचिकंसर्वतदेवपूर्वप्रस्तुसंग्रह्मैव । भतोविविधाकारत्वेपिअहिकुंड- लन्यायेनसन्मानावगतिर्ननिरुज्यतेअतएवसर्वगंसर्व ॥ एतेन “योमांपश्यतिसर्वत्रसवैच- मयिपश्यती" त्यादिवाक्यानुसारेणब्रह्मदृष्टौसिद्धायामिदानीमपिसयंत्रसच्चिदानंदानुभवो- बोधितः । एवमादिदर्शितंततोज्ञेयं ॥ अग्रेचप्रपंचस्यनिरात्मकत्वंनिराकृत्य "नहीदंसबैक- दाचित्" इत्यादिनानित्यत्वंनिर्णीय अंतरासर्गस्यैवविद्यकत्वंबोधितं ॥ भनेच "यूयमेवस्व- प्रकाशाः इदहिसत्सविन्मयत्वात्" इत्यादिनासच्चिदंशमात्रप्रचुरत्वंजीवानादर्शयित्वाने "ततोयूयमेवम्वप्रकाशाइतिहोवाचनचसत्सविन्मयाः एतौहिपुरस्तातसुविभातमव्यवहार्य. मेगद्वयं" इत्यादिनानमात्मताभानेतुजीवानसचिन्माप्रचुराः हियतएतौहावेवांशीपुरस्ता- तजीपदशायामेरसत्यांभरतोबझभावेतुसच्चिदानंदरूपाएवतइत्यासमातिसिद्धातितं ॥ मत- एवमध्ये "तद्वाएतब्रह्माद्वयं" इत्युपगम्य "सदानंदचिन्मानमात्मव" इत्याधुक्तं ॥ एत- चदीपिकान्यारयासमवेचिस्तरात्तत्रैवक्ष्यामः 11 एवंचसृष्टिदशायांच्यवहारसिद्ध्यर्थे जडेसद- शस्यैपाकव्यंजीयेचसचितोरेस्तन् ब्रह्मभातुसर्यमेवसच्चिदानंदपूर्णमितिश्रुतिरासिद्धं ॥ प्रतीनलादपिवथैवसिध्यति ॥ तथाचेमेप्रयोगा:-विमतोघट सदंशात्मक अम्तीत्यबाधित. प्रत्ययगोचरवाद्यदेवतदेवं पसजीयरद्वा यत्ने तयं ययानुछ भयाधित्तत्तंचेहभ्रम- प्रकारकामारमकानुन्यरसायनिषयतानहलं तुच्छेऽस्तीनिष्प्रत्ययस्याधिष्टान परामशादिना. याघदर्शनानन्यभिचारः घटादौतिरोभामोत्तरंनाम्तीति प्रत्ययेऽपिनासीदितिप्रत्ययानुदया- -सपूर्वज्ञान स्पभ्रमत्येनप्रदः तुरचविषयकान्नित्वप्रत्ययस्य अप्रमाप्रातिमासिकव्यावहारि- ·सहस्राक्षखण्डनम् फसत्ताभेदमूरीपुर्घतात्वयापि स्वीकार्य ॥ विमतम्तिरोहितचिदंशकः जानातीग्छनीत्याय- याधितप्रत्ययागोचरत्नात् ॥ हिताहितप्रवृत्यनुकूलचेष्टाप्रयत्नरहिवत्यात् । यौवंतवैवं, जीपवत् । विमतस्तिरोहितानंदक. प्रीयतइतिप्रमित्यविषयत्गत् प्राहायव्यतिरेकाष्टान्तः । तयाविमतोजीयः सचिद्रूप.भस्तिजागातीत्याययाधितप्रतीतिविषयत्वात् । योयत्प्रकारका- याधितप्रतीतिविपयः सतत्प्रकारकः गृथ्वीत्यप्रकारफप्रमितिगोचरपथ्यीरूपघटादिवत् ।। विमतम्तिरोहितपरमानंदक सर्वदाप्रीयतइति प्रमित्यविषयत्वात् म्यतिरेकेमदायत् । जडापेक्षयाचिदानंदस्यांशांशोजीयेस्थापितोम्ति । अन्यथा भानंद रस्तुनएवयोधानुदयात् भयोधेचलिप्सानुगयेनमोक्षतच्छास्त्रापुच्छेदः ॥ फिंचसथानंदाभावेजीवनानुपपति, "कोयवान्यात्क.प्राण्यात् यदेपआकाशमानंदोनस्य” दितिश्रुते लौक्किानंदश्चनपरमानं- 'द दु:ससामानाधिकरण्यात्सगुणत्यात् सातिशयत्यात् भसादिकपात् सर्यग्रब्रह्मानंदो- ग्यतिरेकदृष्टांतः तनसामानाधिकरण्यंपुनान्मेसुसंपशोमदु समित्यायनुभवसिदं । सगुण- त्यंचसुसंविदानींत्रिविधमित्यादिगीतायांस्फुटं सातिशयवासार्यदिश्त्वेचयेदेप्यानंदमी- मांसादौ (छांदोग्यम. ९) "सोहंभगरः शोचामी" स्यादीचप्रसिद्ध अंशांशस्त्व- यंब्रह्मानदस्यैय काण्वानां वृहदारण्यकेपटाध्यायेतृतीयवाहणे (पृ. ८१६) “मुपो- स्थपरमानदएतस्यैवानदस्यान्यानिभूतानिमानामुपजीति" इतिश्रावणात् । एतदअचानु- "पदंमनुष्यानंदादीनिरूप्य “भथयेशतप्रजापतिलोकमानंदा सएकोब्रह्मलोकमानंदो यश- श्रोत्रियोऽवृजिनोकामहतोऽथैपएवपरमआनंद." इतिग्रह्मानंदस्यैपरमानदत्वमानातं । तस्पतदेशसंचतारकाअपिमन्यते। यथाहपंचदश्यांविषयानंदाख्यपंचदशप्रकरणारमे विद्या- रण्यस्वामी (श्लो० १।२) 'अथात्र विषयानंदोब्रह्मानंदांशरूपभाक् ॥ निरूप्यतेद्वार. भूतस्तदेशसंश्रुतिर्जगो॥ एषोऽस्यपरमानंदोयोऽखंडैकरसात्मक ॥ अन्यानिभूतान्येतस्यमा- त्रामेोपभुंजते' इति ॥ शंकराचार्याअपि "अविदितपरमानदोयेत्तिनरोविषयमेवरमणीय" इत्याहुः । विद्यमानस्यारेदनंचतिरोभारएष । एवंतिरोहितानंदत्वादेव परमाचार्यण परमा- रमनआनंदमयत्वनिर्णीय (म० १ पा० १ सू०१५। १६) "नेतरोनुपपतेः । भेदव्य- पदेशाये" तिसूनद्वयेनजीवस्यतत्त्वंप्रतिपिद्धम् । वथा "रस होवार्यलब्ध्वानंदीभवति । समोदतेमोदनीयं हिलपे" स्यादयः साधनोत्तरमानंदाविर्भावरोधिका श्रुतयोऽप्येवमेव- संगच्छेरन् । साधनप्रतिपादिकाश्चता एवंसत्येसफलप्रयत्नोपदेशिकामवेयुः । तथा (भ० ३ पा० २ सू०)"पराभिव्यानातु तेरोहिवंततोह्यस्यवधवपर्यया" वितिसूपरा- भिध्यानात् भगवदिच्छातो जीवेआनंदाशस्यैश्वयादेशतिरोभावएक्पंधविपर्यय हेतुत्वेनो- ज्यते । यदिसनस्यात्यंधादिरपिनस्यात् ॥ यथादहराधिकरणे (भ०१ पा० ३ सू०११) "उत्तराचेदाविर्भूतस्वरूपस्तु" इतिसूत्रेअमृतादिशब्दाभिधेयस्याब्रह्मस्वरूपभूतानंदादेरा- निभाये जीवस्यसाक्षाद्ब्रह्मभारोयोध्यते । तिरोभावाभावत्वाविर्भावस्थाप्यशक्यवचनतया- सूत्रबाध. दहाविद्याया नीवसमन्वितत्वप्रसक्तिश्च ॥ तथाउपकोसरविद्यायां "यएषोऽक्षि- णिपुरुषोदृश्यते” इतिश्रूयमाणस्यपुरुषसानंदवैशिष्ट्यमेव जीवजडत्वव्यावृत्तिपूर्वकप्रह- तागमकं (०. पा० २ सू० १५) "मुखविशिष्टाभिधानादेवचे" तिसूत्रेऽमि मा.प्रा.६.

·४७४ मारुतशचिसहितःप्राभञ्जनः घीयते एवकारश्वास्यमुख्योपपत्तित्वयोधकः यदिजीवजडयोरप्याविहितएवानंदः स्यातईिट सौत्रोहेतुर्नयुज्येतन्यभिचारात् ॥ नन्वेवंतत्तत्तिरोभावेसत्यस्तिभातिग्नियावप्रतीतिः कथमि- तिचेत् अस्यसच्चिदानंदरूपब्रह्मसमवायिकत्वादेवेतिजानीहि । स्पष्टत्वेद (म०१ पा०३ सू०३) "वत्तुसमन्वया" दित्यायधिकरणेषुभाष्येतत्रजडेतिरोहितावपिचिदानंदोभान- प्रियरवेजनयतः दारुणितिरोहितोपिवह्निः तत्प्रविष्टफ्रकचादेरतापमिव स्वरूपेणानुभवायो- ग्यत्वात्तिरोहितत्वं अथचजडेलेशतनिदानदयो वेभानंदमाबायाश्चाविर्भावेऽप्यपरिच्छि- अयोस्तयोरनुपरस्यातिरोभावोवाच्यएव । अतिरोभावेतुजीयेनसर्वदानिरवध्यानंदानुभूये- तदुःखंचनानुभूयेत समृतिश्चनस्यानयंचनभवेत् ; "आनंदवहाणोविद्वानबिभेतिकुतश्चन" इतिब्रह्मानंदानुभवितुर्भयामावश्रावणात् । इदानींतनप्रतीतिविषयप्रीतरेवत्वदुच्यमानरी• स्यापरमानंदत्वस्वीकारेतुअलंवदाचार्यादीनामपिसाधनोपदेशमयासैः कृतंचसन्यासादिना यात प्रीत्यनुभवानुरोधादानंदमानायारसत्त्वमिवदुःखायनुभवानुरोधादपरिछिन्नतत्तिरो- मावोऽप्यंगीकर्तव्य, । नचतर्हिजीयेपरमानंदाभावएवास्तु, किंत्रोिभावेनेतिवाच्य; ब्रह्म- स्वरूपभूतस्यतस्यध्वंसानुपपत्तेः (म० २ पा० ३ सू० ३१)"पुंस्त्वादिकावस्यसतोमिन्यक्ति योगा" दितिसूत्रविरोधाच्च । अबहिसत.पूर्वविद्यमानस्यैवामिव्यक्तिः साधनैरनुभवयोग्य- ताभवतीत्युच्यते, भतोयश्चानुभवयोग्यत्वमित्युक्तरक्षणकावैवाविर्भावतिरोभावीप्रकृतेनि- विचिक्रिसौ ॥ तथाजडेजीववज्ञानेच्छाधऽदर्शनात् तत्रचित्तिरोभावस्त्वयाप्यूरीकार्यः मन्यथातद्विभागासिद्धः। नचेष्टापत्ति ; 'सत्यज्ञानमनंतरही त्यादौतत्तद्वैरक्षण्यबोधकस- स्यादिपदवैयध्यप्रसगादितिदिक् । एतावता (अकस्यापरेशानस्यापितिरस्कृ तिर्यदितदामीतिश्च मानकथ) मितिसम्याल्यनिरस्तं । यत्तु (चिदानंदौसतोभिन्नाव मिलीये) त्यादित्तन्नेदप्रत्या न्युझ्मः अस्तिभाति मियाणातुब्रह्मरूपत्व स्वीकुर्वाणस्य तवमते अस्तित्वात्मानप्रियत्वे मिले- नवा? आये तयोरसत्वापायाऽब्रह्मत्वापत्तिः, सथाचास्तिभातिप्रियरूपनामचेत्यर्थपंचक मात्रयंबहारूपमितिसिद्धांतवाधः नित्यद्वैतापरयास्वमतभंगच ॥ स्वाभाविक नित्यविभाग- विशेषवत्तयानिविशेषतालोपश्च अस्तित्वस्यजडदुःखरूपतापायाब्रह्मणोपितत्यापचिरभानानि- यस्थेचस्यावा ॥ द्वितीयेन्नित्यसस्याविरोधा, तत्तत्रशदत्रयोपादानवैयर्थच ॥ अयारी. विकेऽयेशुष्कतकांनादरादिन्यायेनस्वमतसमर्थदेस्तेनेवसमाधिनामन्मतमपिसाध्वगाछ । वस्तुतस्तुसदायशानामन्योन्यातिरिक्तरयेपिदीपचक्षुरूपुतेजस्वमदिदिष्ट (म० ३ पाव २ सू० २८) "प्रकाशाश्रयवद्वातेजस्वा" दितिन्यायात् । अतोनकोऽपिशंकावकाशः ॥ "यजतेददातिजुहोती" स्यादायियभेदंविनाशब्दापयर्थ्यानपायात् । शब्दांतरस्यचभेदक- त्वंस्पष्टीकृत जैमिनिनाद्वितीयस्पद्वितीयेपादे ( सू०१) "शब्दातरेकर्मभेदः वृत्तानु- मंपित्या" दित्यधिकरणे ॥ यथासंधयघनेतदीयरसघनत्यक्षारिमश्वत्मिादय. परस्परविल- सणामपियाझाम्यतोवरले सर्वप्रेवावतिएते धर्मधर्मिणोरभेदायतेलवणाभिग्नाएव । एवं- सन्मानेमशानघनभानंदघनेब्रह्माणिसदादयः परस्परविरक्षणामपिसर्वग्रेवसति । प्रकाशान- पाधिकरणोक्तरीत्याचतेसमय । महात्वादेवचनकस्याप्यंशस्यासत्वजटरवादिप्रसक्तिः । पषतेषांपरस्परमेदांगीकारादपसिद्धांत शंश्यः । ताशमैदस्यापि "यदेकमग्यामनंत- ·सहस्राक्षखण्डनम् रूपं, एकोनैकः सबक किं" इत्यादिश्रुतिस्मृत्यनुरोधेनाझधर्मतयाग्रहात्यमवश्यस्वी- कार्यमितितावताशुद्धाद्वैतस्यावाधात् । सत्तदशलक्षण्यस्याभिव्यक्तिस्तु जतुतगतद्व- स्वस्थतेजःसंयोगेनेवतदिच्छाविशेषरूपनिमितेनेवेतिविस्तरात्पुरानिरणायि ।। तेनसृष्टीच्छा- यांतत्तत्कार्याविभीवायतत्तदंशान्पृथफरोतीतिद्वितीयस्कंधसुयोधिन्यांस्फुटं ॥ मतस्यतन- सत्ततिरोभागतिरोभावलक्षपयंनिरया ॥ पन्दौसर्पयास्थितास्वपिदाहनकाशादिश- किपदाहकत्वमानस्लमणिसमपधानेन तिरोधानेपियथातदितरधर्माणांनतिरोभावः। यथारा गंपोभूतसूक्ष्मरूपइतिपौराणमतेनगुणसमुदायोद्न्यामितिमहाभाप्यादिमतेनच पृथिव्यभि- वस्यापिगंधस्यपाषाणादिरूपायांपृथिव्यांतिरोभावेऽपिनतनपार्थिवगुणांतरस्यतिरस्कारस्तया- ग्रेतिदिक् । यच (जीवजडयोह्मणायंताभेदेने) त्यादि-तस; 'सदेवसोम्ये त्यादिश्रुतिभिः पूर्वमयंताभेदेपिसर्वशक्तिरीश्वरोव्युधारणेनजडादीन्स्वतः पृथकृत्य तनतव्रतंतमशतिरो- भावयतीतिनेश्वरेतत्सयंधः । महानिचयात्कांचिदन्यशानथाहत्यमणिसग्निधापनेनतेषुदा- हाक्तीतिरोभावितायामपीतिनमहाभिनिष्टासातिरोधत्ते ॥ अंशमायधर्माणामशिन्यसब- घनसूयकृता (२० २ पा० ३ सू० ४६) "प्रकाशादिवत्नैपर" इत्यादिनासमर्थितः । अतएवचक्षुरिंद्रियाणांसूर्याशारयेयहुश्रुतिस्मृत्यादिमानसिद्धेऽपिते कुप्रचिच्छापरोगादिना- दर्शनयोग्यतातिरोधानेपिनभानासातिरोधत्ते ॥ भयमेवार्थः कठवल्लयादिषु “सूर्योयथा- सर्वलोकस्यचक्षुः" इत्यादिनातदृष्टांतपुर सरंजीवगतनिरानंदत्वादेशिन्यसबंधनाम्नायते ॥ स्मृतिपुच-तत्रयः परमात्माहिसनित्योनिर्गुण स्मृतः । नलिप्यतेफलैःश्चापिपापनामिवां- भसा । कर्मात्मात्यपरोयोसौमोक्षयंधै. सयुज्यते । ससप्तदशकेनापिराशिनायुज्यतेपुनः ।' एवमादिपुभपरभावोत्तरमंशासाधारणधर्माणामशिन्यप्रसक्ति स्मयते । एवमर्थपराः श्रुति- स्मृतयश्च सूत्रकृता (म० २ पा० ३ सू० ४७) "स्मरतिचे" तिसूत्रेविषयीकृताः तस्मादंशांशिभावमनादृत्य विभुंजीवंमन्यमानस्यतवमते तस्यब्रह्मणात्यंनाभेदारानोपाधि- संबंधेपरस्मिनुपाधेरौपाधिकधर्माणांचसबंधोदुर्निर्धारः स्यात् । नतुम्युचरणमंशत्वंचमन्य- मानस्यमममते तत्प्रसगइत्यलं ।। जीवस्यानंदतिरोभावादेवभेदइतितुनवदामः । ब्युचरणो- तरमेव तनतत्रातदंशतिरोभावांगीकासत् । स्पष्टंचेदमसाकं निबंधादिपु (प्र० श्लोक ३१-३२) 'तदिच्छामानतस्तसाह्मभूतांशचेतना. । स्ट्यादौनिर्गताः सर्वेनिराकारास्त- दिच्छया । विस्फुलिंगाइयाग्नेस्तुसदर्शनजहाअपी'त्यादिस्थले । जडादौन्यूनाधिकांशतिरो- धानेव्युचरणसाम्यमातुनप्रतिबंधक युगपद्व्युचरितवत्स्वापिविस्फुलिंगेपुकेघांचिजलादि योगात्तत्क्षणमेव निर्वाणताया केषांचित्क्षणमवस्थानस्य वेधांचित्तृणकापांसादियोगेनाधि- क्यस्खच दर्शनेनकार्याप्रिमव्यवस्थायांग्युचरणसाम्यस्याप्रयोजकत्वाध्यवसायात् ॥ तिरो- भावेहेतुस्त्वीश्वरेच्छैव । "हंततिरोसानि । परामिध्यानात्तुतिरोहित" मित्यादिश्रुति- सूत्रस्तथैवासद्धेः ॥ यशश्रुतिस्त्राप्युलंघयतात्वयातांप्रतिवक्ष्यते तन्मया निराकरिष्यते ॥ उकरीत्यालौकिकालौक्किमानसिद्धतिरोभावस्यहेत्वंतरेणानिष्पादात् तद्धेतु सैवाच्या ।। नचपराभिध्यानसूत्रीयस्वभाण्यानुरोधेनाविद्यायातिरोधायकत्वमंतव्य, वास्तदयोप्रा- स्मशानानंदयोर्मिध्याभूतयातयातिरोधानायोगात् तथात्वेपरस्थानीश्वरत्वपराभान्य- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः घीयते एवकारश्वास्यमुख्योपपत्तित्वबोधकः यदिजीवजटयोरप्याविहितएवानंदः स्याहिक सानोहेतुर्नयुज्येतव्यभिचारात् ॥ नन्वेवंतत्तत्तिरोभायेसत्यस्तिमातिप्रियावनतीतिः कथमि- तिचेव-अस्यसजिदानदरूपब्रह्मसमवायिकत्वादेवेतिजानीहि । स्पष्टत्वेदं (म०१ पा० सू०३) "तत्तुसमन्चया" दित्यायधिकरणेपुभाष्येतवजडेतिरोहितारिचिदानंदौभान- प्रियजनयतः दारणितिरोहितोपिवह्निः तत्प्रविष्टक्रकचादेरतापमिव स्वरूपेणानुभवायो- ग्यत्वात्तिरोहितत्वं मथचजडेलेशनश्चिदानंदयोर्जीवानंदमात्रायाश्चाविर्भावेऽप्यपरिच्छि- अयोस्तयोरनुपलब्ध्यातिरोभायोवाच्यएव । मतिरोभावेतुजीवे सर्वदानिश्वध्यानंदोनुभूये- तदुःखंचनानुभूयेत सतिश्चनस्यायंचनमवेत् ; "आनंदंब्रह्मणोविद्वानबिभैतिकृतश्चन" इतिब्रह्मानंदानुभवितुर्भयाभावश्रावणात् । इदानींतनप्रतीतिविषयप्रीतैरेवत्वदुच्यमानरी- स्थापरमानंदत्वस्वीकारेतुअलंत्वदाचार्यादीनामपिसाधनोपदेशप्रयासैः कृतंचसन्यासादिना खत मीत्यनुभवानुरोधादानंदमानायास्सत्वमिवदुःखाद्यनुभवानुरोधादपरिछिन्नतत्तिरो- भावोऽप्यंगीकर्तव्यः । नचाहिंजीवेपरमानंदाभावएवास्तु, वितिरोभायेनैतिधान्य, ब्रह्म- स्वरूपभूतस्यतस्यध्वंसानुपपत्तेः (म० २ पा० ३ सू. ३१) "पुंस्त्वादिवावस्यसतोमिन्यक्ति योगा" दितिसूत्रविरोधाच । अनाहिसत पूर्वविद्यमानस्यैवाभिव्यक्ति साधनानुभवयोग्य- साभवतीत्युग्यते, भवोयच्यानुभवयोग्यत्वमित्युक्तरक्षणकावेवाविर्भावतिरोभावीप्रकृतेनि- विचिकित्सौ ॥ तथाजडेजीयवाज्ञानेच्छाद्यऽदर्शनात् तत्रचित्तिरोभावस्त्वयाप्यूरीकार्यः; भन्यथातद्विभागासिद्ध । नचेष्टापत्ति ; 'सत्यज्ञानमर्मतंब्री'त्यादौतत्तद्वैरक्षण्यबोधकस- स्यादिपदवैयध्यप्रसगादितिदिक् । एतावता (ब्रकस्यापरेशानस्यापितिरस्मृतिर्यदिवदाप्रीतिश्च भानकथ) मितिसन्यास्यनिरन्तं । यत्तु (चिदानदौसतोभिन्नाव मिनौवे) त्यादिसनेदप्रत्य- नयुक्ष्मः-अस्तिभातिप्रियाणांतुह्मरूपत्व स्वीकुर्वाणस्य तवमते अस्तित्वात्मानप्रियत्वे मिने- नवा? भाये तयोरसत्वापरयाऽब्रह्मात्यापत्तिः, तथाचास्तिभातिप्रियरूपनामचेत्यर्थपंचक सायंत्रयंब्रह्मरूपमितिसिद्धातबाधः नित्यद्वैतापायास्यमतभंगश्च ॥ स्वाभाविक नित्य विभाग- विशेषवत्तयानिविशेषतालोपश्च अस्तित्वस्यजडदुखरूपतापायाब्रह्मणोपितत्वापत्तिरभानानि यत्येचस्यातां ॥ द्वितीयेत्रित्वसल्याविरोधः, तत्रवत्रादत्रयोपादानवैयध्येच ॥ अथालो. विकेऽयेशुष्कतकांनादरादिन्यायेनस्वमसमर्थये मतेनैवसमाधिनामन्मतमपिसाध्वबग छ । वस्तुतस्तुसदावेशानामन्योन्यातिरिक्तत्वेपिदीपचक्षुरूयेषुतेस्त्वमविशिष्टं (म०३ पा. २ सू० २८) "प्रकाशाश्रयवदातेजस्वा" दितिन्यायात् । अतोनकोऽपिशंकावकाशः॥ "मजतेदवासिजुहोती" स्यादाविवभेदंविनाशब्दत्रयवैयर्थ्यानपायात् । पाब्दांतरस्यचभेदक- त्वंस्पष्टीकृतं जैमिनिनाद्वितीयस्यद्वितीयेपादे ( सू०१)"शब्दांतरेकर्मभेदः कृतानु- संधिरया" दित्यधिकरणे ॥ यथासंघवघनेतदीयरसघनत्वक्षारिमवत्मिादयः परस्परविल- क्षणामपियादाम्यतरेकरसर्पग्रेवावतिष्ठते धर्मधर्मिणोरभेदाचतेरवणाभिमाएष। एवं- सन्माप्रज्ञानघनमानंदघनेब्रह्मणिसदादयः परस्परविरक्षणामपिसर्वनवसति । प्रकाशाम- पाधिकरणोतरीत्याचतेसर्वग्रदेव । बहात्वादेवचनकस्याप्पंशस्यासत्वजडत्वादिप्रसक्तिः। पचतेषांपरस्परमेदांगीकारादपसिद्धांत शंक्यः ।.साशमैदस्यापि "यदेकमप्यतमनंत- ।

·सहस्राक्षखण्डनम् रूपं, एकोनेकः सब.फाफि" इत्यादिश्रुतिस्मृत्यनुरोधेनवामधर्मतयानात्वमदश्यस्त्री- कार्यमितितावताशुद्धाद्वैतस्यावाधात् । सत्तदंशयलक्षण्यस्याभिव्यक्तिस्तु जतुघृतगतद्व- स्वस्थतेजःसंयोगेनेवतदिच्छाविशेषरूपनिमितेनेवेतिविस्तरात्पुरानिरणायि ॥ तेनसृष्टीच्या- यांतत्तत्कार्याविर्भावायतत्तदंशान्पृथपरोतीतिद्वितीयस्कंधसुबोधिन्यांस्फुटं । अतस्तनतन- तत्तत्तिरोभागतिरोभाववैलक्षयनिरवा ॥ बन्दौसर्यवासस्थितास्वपिदाइमकाशादिश- किशुदाहकत्वमानसमणिसमवधानेन तिरोधानेपियथातदितरधर्माणांनतिरोभाः। ययाग गांधोमूतसूक्ष्मरूपइतिपौराणमतेनगुणसमुदायोदव्यमितिमहाभाप्यादिमतेनच पृथियमि- वस्थापिगंधस्यपाषाणादिरूपायांपृथिव्यांतिरोभावेऽपिनतापार्थिवगुणांतरस्यतिरस्कारसथा- सिदिक् । यच्च (जीवजदयोर्यह्मणात्यंताभेदेने) त्यादि-तन; 'सदेवसोम्ये त्यादिश्रुतिभिः पूर्वमत्यंताभेदेपिसर्वशक्तिरीश्वरोप्युयारणेनजडादीन्स्वतः पृयकृत्य तनतनतंतमतिरो- भावयतीतिनेश्वरेतत्सबंधः। महानिधयात्कांचिदम्यशानयाधयमणिससिधापनेनतेपुदा- दशक्तीतिरोभावितायामपीतिनमहामिनिष्टासातिरोधत्ते ॥ अंशमायधर्माणामशिन्यसंयं- घश्चसूत्रकृता (१० २ पा० ३ सू० ४६) "प्रकाशादिवश्वैवंपर" इत्यादिनासमर्थितः । मतएवचक्षुरिंद्रियाणांसूर्यांशत्वेयहुश्रुतिस्मृत्यादिमानसिद्धेऽपित्तेपुकुचिच्छापरोगादिना- दर्शनयोग्यतातिरोधानेपिनभानौसातिरोधत्ते ॥ अयमेवार्थः कठवल्यादिषु "सूर्योयथा- सर्पलोकस्यचक्षुः" इत्यादिनातदृष्टांतपुर सरंजीवगतनिरानंदत्वादेशिन्यसयंघानायते । स्मृतिपुच-तनयः परमात्मासिनित्योनिर्गुण स्मृतः । नलिप्यतेफलैचापिपापनामियां- भसा । कर्मात्मात्वपरोयोसौमोक्षबंधै. सयुज्यते । ससप्तदशकेनापिराशिनायुज्यतेपुनः।' एषमादिषुभपरभावोत्तरमंशासाधारणधर्माणामशिन्यप्रसक्ति.स्मर्यते । एवमर्थपराः श्रुति- स्मृतयश्च सूत्रकृता (भ० २ पा० ३ सू० ५७) "सरंतिचे" तिसूत्रेविषयीकृताः ॥ तस्मादंशांशिभाषमनादृत्य विभुंजीवंमन्यमानस्यतवमते तस्यग्रह्मणात्यंताभेदात्तत्रोपाधि- संबंधेपरस्मिनुपाधेरोपाधिकधर्माणांचसबंधोदुर्निरिः स्यात् । नतुन्युचरणमंशात्वंचमन्य- मानस्समममते तत्प्रसगइत्यलं ॥ जीवस्यानंदतिरोभावादेवमेदइतितुनरदामः । न्युचरणो- त्तरमेव तन्नतव्रतत्तदंशतिरोभावांगीकारात् । स्टंचेदमस्माकं निबंधादिषु (प्र. लो० ३१-३२) 'सदिच्छामाव्रतस्तस्माइहाभूतांशचेतनाः । सृष्टयादनिर्गताः सर्वनिराकारास्त- दिच्छया ॥ विरफुरिगाइवानेस्तुसदर्शनजवाबपी'त्यादिस्थले ॥ जडादौन्यूनाधिकांशतिरो- धानेव्युच्चरणसाम्यमानतुनप्रतिबंधक युगपद्व्युच्चरितवत्स्यापिविस्फुलिंगेपुकेपांचिजलादि योगातरक्षणमेव निर्वाणतायाः पांचित्क्षणमवस्थानस्य पांचित्तॄणकार्पासादियोगेनाधि- क्यस्यच दर्शनेनकार्याप्रिमत्यवस्थायांच्युचरणसाम्यस्याप्रयोजकत्याध्ययसायात् ॥ तिरो- भावेहेतुस्त्वीश्वरेच्छैव । "इंततिरोसानि । पराभिध्यानानुतिरोहित" मित्यादिश्रुति- सूत्रैस्तथैवसिदेः । यच्चश्रुतिस्त्राग्युलंघयतात्वयातांप्रतियक्ष्यते तन्मया निराकरिष्यते ॥ उकरीत्यालौकिकालोरिकमानसिद्धतिरोभावस्यहेत्वंतरेणानियादात् तद्वेतु सैववाया ।। नचपराभिध्यानसूत्रीयस्त्रभाषयानुरोधेनाविद्यायातिरोधायकत्वंमतप्य; वास्तवयोमंझा- मकानानंदयोर्मिथ्यामूतयातयातिरोधानायोगात् तयात्वेपरस्यानीश्वरत्वपरामान्य- ·४७६ मारतशक्तिसहित. प्राभान. खादिप्रसगाच ॥ किंच यानिष्कारणस्वसामध्येन नित्यज्ञानादिकतिरोभाव्यब्रह्मणाजीवत्व- मापादयेत् सावज्ञानमात्रणयकथनश्येत् । निखिलमृगोपमर्दीमृगेंद्रोनहिमृगज्ञानमाग्ने- णाभिमपितुशक्य । तपाचसति भनिर्मोक्षप्रसग "वमेवविदित्वातिमृत्युमेति । तमेव- विद्वानगृतइहभवती" त्यादिश्रुतिविरोधश्च ॥ किचोपधित्यागेचैतन्यात्यताभेदस्यत्वदभि- मतत्वात्त्यदुक्तदोषास्त्वन्मतएवप्रसरति ॥ तत्रापिजीवरिभुत्वनिहायकृत्स्सस्यग्रह्मणोवि. द्ययाज्ञानादितिरोभावितमितिवक्तव्य तथाचसतिशुद्वब्रह्माभावप्रसक्ति । प्रमकदेशतया तस्यतिरोधानागीकारेतुब्रह्मण सासत्यापत्तिर्जीवमध्यमपरिमाणादापत्तिश्च ॥ (यञ्चतर्क- स्तुत्ययात्रौतऽर्थेनाश्रीयत) इति तदज्ञानात् (अ० १२ श्लोक १०५-१०६) "प्रत्यक्ष चानुमानचशास्त्रविविधागम ॥ जयसुविदितकार्यधर्मशुद्धिमभीप्सता ॥ आषधर्मोपदेश- चोदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसधत्तसधोदनेतर" इत्यादिवचनानुसारेणीतेर्थे श्रुत्यनुकूलतकस्यास्माभिराद्रियमाणत्यत् ॥ श्रुतौअशाशिमाबानादरोपिस्तूदाहृतचर- मै युपनिषदायदर्शनात् ॥ कियविस्फुलिगश्रुतावप्यमिनिस्फुलिंगदृष्टातनदाष्टांतिकशा शिभाव समप्यते । अतएवाशोनानेत्यादिसूत्रत्यारयाने त्वदाप्येपिसएपश्रौतहटातउपन्य स्यते। यद्येतदृष्टातनअशाशिभापोनसिध्येततर्हिताशस्थलेभाप्येतदुपन्यासोसगत स्यात् ॥ अथ (ब्रह्ममात्रतण्यच्युचरण) मिनीतरन्यवच्छेदकमानपदतुप्रियन । पडनादित्वसिद्धा- तस्यसदेवेत्यादिश्रुतिशतबाधितत्वेनकालबाह्मण सकाशादेवव्युचरणस्वीकारान् । यैस्तु ब्रह्मणोऽनिर्विशेषतयाकर्तृत्वादिविशेषसमर्पकोपाधिसबधेन तस्यब्युचरणारधित्वमुच्येत सेपामिययुक्ति स्वपादेकुठारप्रहार ॥ तिरोभावेऽप्यस्तित्वादिप्रत्ययस्तुसमर्थित । तत्र प्रह्मधर्माणा तिरोभागोनामलौकिकानुभवायोग्यत्यमेव, नतुतत्तकार्यावच्छेदेनससब्रह्म अर्मानवयातततोपसर्पति । मतोब्रह्मण सर्वत्र सर्वदेकविधत्वाकरसत्वन्यायात ॥ स्वदभिमतपस्तुस्थिानश्चदूषितैर ॥ एतेनकिचजीवजडयोरित्यादि स्थितिस्तूतेत्यत-परि- हृतवेदितव्य ॥ एतावतायनिष्कर्षस्सिद्ध ॥ सञ्चिन्मानचिरप्रधानोब्रह्मस्वाशोहदिस्थित । विसपिचैतन्यगुणाऽणु र श्रुतित स्मृते ॥ ॥ इति सप्तमश्लोकखडनम् ॥ यत्तु (जीवस्यपरसमतमशत्वनिराकृत्य स्वसंमतपथाननिफट- कचिकीर्षु "यथायज्योतियत्मा विवस्वानपोभिन्नाय धैकोऽनु- गच्छन् । उपाधिनानियतेमेदरूपोदेव शेनेप्येवमजोऽयमात्मा ॥ रूपं. रूपप्रतिरूपोवभूपएकवावहुधाचैवदृश्यतेजलचद्रय" दित्यादिश्रुति समत 'आभासरवर अतएरचोपमासूर्यका दिय" दित्यादिसून- समनचजीवस्यग्रहाप्रतियित्वमाहे) त्यादिनास्वमतव्यवस्थापनकृतं तदपिनविचित् मायायामपद्भिस्तमस्तुल्यत्यागीमगारेणतमसिमति रियादर्शनेनमायाया प्रतिकिंवागीकारेमायाचेयतमोरूपातापनीयेत- दीरणादितिकथनविरुध्येत । नचमायायास्तमोरूपत्वमावरस्त्वरूप- साधायणतयमायायामस्त्येवस्वच्छत्वस्याधिकस्यस्वीकारेपिनतापवा- ·सहस्राक्षखण्डनम् सादृश्यहानिरन्यथामुखेपिचंद्रतुल्यत्वंनस्यात् । तत्रापिपार्थिवत्यस्य- धंद्रावृत्तिधर्मस्यसत्वादितिवाच्यं; मायायाःस्वच्छत्येब्रह्मायरकत्वा- नुपपत्तेः । नहिदर्पणादिस्वच्छद्रव्यंकस्याप्यावरफंभवति । नचरज- तादिपात्रस्यावरकस्यापिप्रतिवियग्राहित्वं दृष्टमितिवाच्य; रजता- दिकंयस्पायरकंतस्पैक्प्रतिविद्यगृहातीत्यत्रमानाभावादन्यथातन्मध्य- स्थितस्यापिप्रत्यक्षत्यापत्तिःकिंचप्रतिबिंवग्राहकत्वंसायययपदार्थएव- दृष्टतथाचमायायांसावयवत्वाभावेनतनप्रतिवियग्राहकत्वंनसंभय- तिमतिविवग्राहकत्वस्यसावययत्वव्याप्यत्वेनव्यापकाभावस्यव्याप्या- मावव्याप्यत्वात्नतस्यानुमितिसंभवात् । एवंरूपाभावेनापिप्रति- विवाभावानुमानयोध्यं । एवंरुपिद्रव्यस्यसावयवस्यपरिच्छिन्नस्यैव- प्रतिविवदर्शनेनात्मनोनीरूपस्यनिरवयवस्यापरिच्छिन्नस्यप्रतिनि- संभवतीत्यपियोध्यं । यत्तुमायायाःसत्वरजस्तमोरूपगुणत्रयात्मकत- यासत्वात्संजायतेशान मितिभगवद्वास्यात्सत्वस्यस्वच्छत्वेनमाया- या स्वच्छत्वमित्युक्तंततुच्छ; तादृशवाक्यात्सत्वस्यज्ञानजनकतया- ऽप्रकाशस्यप्रकाशेउपादानत्वासंभवेनप्रकाशत्वस्वीकारेपिज्ञानादि- प्रकाशस्यप्रतिविवाहकत्वादर्शनेनप्रतिबिवाधारत्वोपयोगिस्वच्छ- तायाकल्पयितुमशक्यत्वात्सजलकजललिप्तपात्रेदीपप्रतिवियंजल- वेतिनतस्यदृष्टांतत्वसंभव-आकाशेप्रतिस्विाभावेनतमतिविवरूप- फलेनस्वच्छत्वानुमानेस्वरूपासिद्धिास्यात् । नचशब्दमतिविप्रति- ध्वनिरूपंआकाशेश्यतएवेतिकस्वरूपासिद्धिरितिवाच्या भवन्मते- प्रतिध्वनेराकाशगुणत्वेनांगीकृतस्यशब्दप्रतिबिवरूपत्वस्वीकारेऽप- सिद्धांतापत्तेः 'प्रतिध्वनिर्वियच्छन्दोवायौबीसीतिशब्दन मितिविद्या- रण्योक्तिविरोधश्च ॥ नचैवमपिमायायास्त्रिगुणात्मकत्वेनसावयवत्व- स्वीकारेणसावयवत्वाभावेनप्रतिबियग्राहकत्वाभावसाधनेस्वरूपासि- दिरितिवाच्य; मायायासावयवत्वस्वीकारेसावयत्वस्यावयवसमवे. तत्वरूपस्यायययजन्यत्वरूपस्यैवरक्तब्यतयातस्यचजन्यत्वव्याप्यत्वे- नमायायाऽपिजन्यत्वापत्तिः तथाचानादित्वाभावेनापसिद्धांत:- स्यात् ॥ संसारस्यापिसादित्वस्यादितिवृद्धिमिच्छतोमूलमपिनष्ट- मितिमहत्कौतुकंगगनेप्रतिविवाभावस्यपूर्वमेवसाधितत्वेनतमादाय- व्यभिचारप्रदर्शनंतेनैवनिरस्तं। अतएवसावयवत्वपरिच्छिन्नत्ययो- गगनेस्वीकारोपिनत्यमिचारः; मायायाः सावयवत्वेपरिच्छिन्नत्वे- चतयोर्जन्यत्वाऽविनाभूतयोर्जन्यत्वानुमापकतयाऽनादित्वहानिरि- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभजन: तिस्वरूपासिद्धिप्रदर्शयतोऽपसिद्धांतः। नन्वित्यादिनाप्रदर्शितेशंका- समाधानत्त्वस्मदसंमतेस्वकपोलकल्पितेचेत्युपेक्षिते ॥ स्वच्छत्वस्य- प्रतिक्विग्राहकत्वप्रयोजकत्वेप्रमादिगतस्वच्छत्वात्पृथिवीजलगतस्या- न्यूनानतिप्रसक्तस्यतस्यदुर्वचनतयाप्रभायामपिप्रतिविद्यापत्तिरात्म- नोपिज्ञानस्वरूपत्वादानस्य पूर्वस्वच्छत्वेनत्वयैवस्वीकृततयातस्मि- नपिप्रतिक्विस्यादिति ॥ किंचकितत्स्वच्छत्वंयत्मतिविवग्राहकत्वे- हेतुतयास्वीक्रियतेकिंजातिविशेपोगा, उपाधिर्वा ? नाद्यः, संकर- प्रसंगात् ॥ सचजातिविशिष्टत्वंजातिविशिष्टत्त्वंच समानाधिकरण- त्वस्वाभावसामानाधिकरण्य स्ववृत्तित्वैतनितयसंबंधेन स्ववृत्तित्व- स्वसमानाधिकरणमेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबधेनयोध्यं । तथाच- स्वच्छत्यस्यपृथिवीत्वसामानाधिकरण्यदर्पणाद्यवच्छेदेन पृथिवीत्त्वा- भावसामानाधिकरण्यंचजलाद्यवच्छेदेनपृथिवीत्वाधिकरणघटादि- निष्ठामेदातियोगितावच्छेदकत्वाच्चत्रितयसबधेनस्वच्छत्वेपृथिवी- स्वस्यविद्यमानत्वात् ॥ अत्रद्रव्यत्वस्यापिस्वसामानाधिकरण्यस्वा- भावसामानाधिकरण्योभयसंबंधेन पृथिवीत्वादिजातिविशिष्टत्वा- त्तत्रापिजातित्वेनस्यादत खवृत्तित्वनिवेश. ॥ पृथिवीत्वादीनामपि- द्रव्यत्तसामानाधिकरण्यस्ववृत्तित्वोभयलंबधेनद्रव्यत्त्वविशिष्टत्वा. चद्वारणाय स्वाभावसामानाधिकरण्यनिवेश. जलत्वस्यापिपृथ्वीत्वा- भाववत्तित्वतद्वनिष्ठमेदप्रतियोगितावच्छेदकत्यसंघावच्छिन्न- स्ववृत्तित्वोभयसंबंधेनपृथिवीत्वविशिष्टत्वात्तद्वारणायस्वसामाना. धिकरण्यनिवेश । तथाचस्वच्छत्नजातिः, नाप्युपाधि , तस्यपति- विवाहकत्वरूपत्वेवात्माश्रयप्रसंगात् । नचप्रकाशकत्वंतदिति- चाच्य, जलादौप्रतिविधाभावप्रसंगात् तस्मात्स्वच्छत्वस्यनिर्वलम- शक्यत्यानतेनरूपेणप्रतिबियहेतुत्यसंभव । नापि"आभासखच अतएववोपमासूर्यकादिय" दितिस्नानुसारेणमायायांप्रतिवियोजी- चइतिसंभातिततस्तादृशाप्रतीते ॥ तथाहि ननुसच्चिदानंदस्य ब्रह्मग सन्धिदानदरवाश संभातीतेस्थतस्यप्रवाहेमरेशानंदांश- तिरोभावश्येयतआह आभासएपचेतिमाभासव जीव व्यापकत्व- निरतिशयानदादिरूपभगवर्माभागात् यथाऽनाचारितामणोग ह्मणामास सूत्रधारक वेऽपिग्रामण्याख्यदेवतायास्तत्रतिरोभावात् ॥ ननु "एफएयहिभूतात्माभूतेभूतेव्यवस्थित । पकधावहुधाचैपरश्य- तेजलचद्वदि" तिश्रुत्यनुसारेणप्रतिक्रियजीवइतिचेन, तादृश्य- ·॥ सहस्राक्षखण्डनम् श्रुतेर्यथा चंदस्यांशुद्वाराजलप्रवेशेन नानात्यंतथाब्रह्मणोयशद्वारातत्त- देहदायप्रदेशेनानात्वमित्यर्थकत्येनप्रतिथियभायासाधकत्वात् स्तनमुक्तियोग्पत्यायग्रह्मरूपतोच्यते अहंग्रहोगसनाया:प्रस्तत्वात् ।। चुक्यपाधिको जीवभावइतितुसयेयनसभपतिः मुक्तानामपिपुद्धि- संयोगसत्वेन जीरभावापत्तेः। न यमुक्यवस्थायां बुद्धनष्टत्वात्कयंत- 'संयोगइ तिवाच्यं ब्रह्मगोयुद्धीप्रतिबिय एवजीयभावः, सचएकबुद्धि नाशेपि द्वितीययुद्धौपुनरपिस्यादेव ! नवसद्वितीयएवेतिवाच्यं प्रम- णएकत्येप्रति विवस्ववियरूपत्वेन द्वितीयत्वायोगात् ॥ प्रतिथियस्यो- पाधिपक्षपातित्वेनोपाधिमेदेन मेदांगीकारेसुपुप्तायुपायेनाशनमोक्षा- 'यत्तिः। नचतत्रोपावेलयएवनविनाशइतिवाच्य कार्यस्थकारणाय- स्थापनस्यापि यदिनाशोनस्वीक्रियतेचे तदाघटस्यमुद्रादिनाचूर्णा- कृतस्यापिलयएवस्याननाशः; इशापत्तिरितिचेत्-मुक्तानामपियुद्ध- नाशोनस्यात्। तमापिलयस्यैरवकुंशस्यत्वात् । तथाच तेषांपुनरुत्प त्तिर्दुवोरैवेत्तियोध्यं ॥ “मतस्यचोपमासूर्यकादिव" दितिसू उमपित- जीव-पतिविरूपइतिप्रतिपादयति; किंतुजडजीवधर्मावलणिउपचा- रादुच्यते न वस्तुतः; तत्रदृष्टांतप्रदर्शनपरं ॥ "नस्यानतोकी" तिसूत्रे- तद्विचारस्यैवप्रात्तत्वात् ॥ सूत्रार्थस्तुपतोत्रमणिप्रापंचिकधर्माउप- चारादुच्यतेअतरव "समाप्लुपिणासमोनागेनसमोमशफेनसमरभि- लोकसमोऽनेनसर्वेगे" तिवेदोक्काउपमापिउपवायदेवतत्तद्धर्मसंव- धात्; अन्यथा "नतत्समश्याभ्यधिकश्चदृश्यते” इत्यादिनाउपमानो- पमेयभावरहित्येनप्रतिपादितेपुनरुपमानोपमेयत्येनप्रतिपादन विरुद्ध- स्यात् तत्रयांतःसूर्यकादिवत् सूर्येणसहितंजलंसूर्य कयथाकिरणद्वा- राजलादिसंश्लिटस्यसूर्यादेब्रह्मोपमानत्वं “यथाह्ययंज्योतिरात्मावि- चस्यानपोमिनायहुधैकोनुगच्छन् । उपाधिनानियते मेदरूप" इति- ययेतरसंलिटयोपमानत्यं एवं “समापिगे" त्यत्रापितचलंलि- एस्योपमेयत्वमपीतिनतत्सूत्रंजीवस्यातिविरूपतांप्रतिपादयति ॥ प्रतिघ्न नेराकाशगुणत्वस्याद्वैतसिद्धांतविद्भिःस्वीकारेणतदनभिशस्य- स्वमतमेवखंडयतः आकाशेशन्दप्रतिविदर्शनेनेत्यादिकाप्रलापः- प्रकृतानुपयुक्तत्यादुपेक्षितः ॥ सहस्राक्षे जीवस्य प्रतिबिंबत्वसाधर्फ मायायांप्रतिबिंबते चितिरिति तदीयाटम- लोक एवंजीवस्यपरसंमतमित्यादिना इहप्रतीयतइतिदिगियंतेन व्याख्यानेन सहित ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः यतुजीवस्येत्यादिना तत्पक्षाणामप्रतिपादनानक्रियतइत्यतेन निराकरिष्यत प्रथम एवं- जीवस्थेत्यादि दर्शनेनन्यभिचारित्याचेत्यत भागमुत्तरयति-यस्वित्यादिनाप्रकृतानुपयुक्त- त्वादुपेक्षितइत्यतेन ॥ परोपन्यस्तश्रुतीनामर्थतुतदुदाहृतसूनद्वयस्य सिद्धातभा याद्यनु- वादद्वाराऽग्रेवक्ष्यति ॥ भत पूर्वप्रतिबिंबत्वाभारसाधकानुमितिहेतुसप्तकेदोषभासानुद्ध- रिप्यंतोयुक्त्यैवाहु -तदपिनकिंचिदित्यादि । मायाचेयमिति । इदपचदशप्रकरण्याचित्र- दीपाल्येषष्टप्रकरणे (लोक १२५) "मायाचेयतमोरूपातापनीयेतदीरणात् । भनु- मृर्तितनमानप्रतिजज्ञेश्रुति स्वय"इतिपद्यमस्ति । तापनीयेतदीरणतु प्रागुत्तेनृसिंहोत्तरवा- पनीयनवमखडे "मायाचतमोरूपानुभूते" रितिकथन । एतेनतत्रप्रतिविधादरे एतच्छ्रुति- ग्याकोपोऽपिध्वनित । सावयवत्वयाप्यत्वेनेति । यद्यत्प्रतिविबग्राहकतत्तत्सावयव यथा- जलदर्पणादिक यायप्रसावयत्वाभाव तत्रतत्रप्रतिबियग्राहकत्वस्याप्यभार एवं यथा- काशकाल दिगादिपु अतोव्यापकस्यसावयवत्वस्यभाव च्याप्यस्यतद्वाहकत्वस्यभावेन- मायाया प्रतिबिम्बते चितिरसौ स्वच्छा हि सत्त्येन सा गाम्भीर्यस्य जले रवस्य गगने भानालभ शब्दयो ॥ छाया तत्र परैतिरस्कृतिकशात्पञ्चीकृतौ चाम्बरे रूप नोभवतीत्यतो नियमन सामान्यतो बाधितम् ॥ ८ ॥ एव जयस्य परसमतमशत्व निराकृत्य स्वसमत पथान निष्कण्टक चिकीर्षु यथा- प्रय ज्योतिरात्मविवखानपोभिन्नाबहुधैकोनुगःछन् उपाधिनाक्रियतेभेदरूपोदेव क्षेत्रे- ध्वेवमजोयमात्माजीवेशावाभासेनकरोतिविद्याचखमेवभवति छ यातपौनहाविद रूपरूपप्रति- रूपोचभूव एकर वनुभूतात्माभूतेभूतेव्यवस्थित एक्धाबहुधाचवदृश्यतेजलच द्रवदि त्यादि श्रुतिसमतम् । आभासएक्च अनएक्चोपमासूर्यपादिपदित्यादिरातसमत च जीवस्यब्रह्म- प्रतिविम्बलमाह-मायायामिति । अत्र कश्चित्प्रत्यवतिष्ठते ॥ मायावेनामिमता नप्रति- विम्वमा अस्वच्छत्वात् १ दावत् ॥ निरवयवत्वात् २ रुपाभावात् ३ स्पषत् ॥ अपरिच्छिन्नत्वात् ४ आत्मवत् आकाशवद्वा ॥ एतेयु प्रतिविम्वापत्तिरेवविपक्षेवाध- एवम् आत्मा न प्रतिबिम्बते अनवयवत्वात् ५ अपरिच्छिन्नत्वात् ६ आकाशवत् ॥ अरूपत्वात् ७ तद्वत् वायुवच ॥ एतयो प्रतिबिम्बापत्तिरेवविपक्षे- साधक्स्तकं ॥ एक्च खच्छे शावयवे रूपवति परिच्छिन्नएकोपाधौ सावयवस्य रूपवत परिस्छिन्नम्म प्रतिबिम्यनियमेन तर्कपराहतत्वान्नेमानि वाक्यानि प्रतिविम्बत्वपरराणि कित्व- शाक्प्रतिपादरवाक्यवदन्यथा यारयेयानि इति ॥ तन अजामेकां सत्वरजस्तमइति प्रकृते- रिल्यादिवचनै स्रष्ट्रया प्रकृते सत्त्वगुणकत्वेन 'माय तुप्रकृति मितिथुत्या तस्साएव मायाशब्द- पाच्यत्वेन विद्वत्सबदारारसत्त्वात्सजायतेज्ञानमितीवरसाक्याच सत्वस्य स्खवेन आत्मा- घरकतयाऽस्मदीयम्तमस्सादृश्यस्य तत्र स्वीकृत वैपि सपृष्टगतघटावरकरजतादिपारयत्प्रति- पिम्बग्रहप्रयोजकम्पच्छताया प्रत्याख्याने प्रमाणाभावेन सजलजलादिलिप्तपावादी दीपा- दिप्रतिविम्यदर्शनासदनुगतस्य मायाव्यावृत्तस्प खच्यत्वस्य घयतुमशस्यत्वेनच प्रतिविम्यमद्- ·सहस्राक्षखण्डनम् ग्याप्यः । तेनतस्पेति । सापयत्वाभायेन तद्वाहकरवामावस्य । अनुमितीति । माया.. प्रतिविवाहकरपाभावयती सापयवत्याभारात्, भामाशादियदित्यनुमितिसंभवादि-- त्यर्थः। स्पाभावेनेति । अयापिवारवाकाशादयएवष्टांताः । सथाचमाया नप्रतिबिय- माक् रूपाभायात् वायुवदित्यनुमितिः। भप्रकाशस्येत्यादि । एतेनयहिदीपादः प्रकाश- रूपयेवप्रकाशगुणप्रत्युपादानत्यमपीत्युक्तंभवति ॥ सत्यस्यताहशत्वंतुसांख्यैयाँसु "प्रीत्य- प्रीतिविषादात्मका:प्रकाशप्रवृत्तिनियमा" इति "सत्वलघुमकाशक" मितियो- कमेव । एवंचप्रकाशात्मकत्वेऽपि दीपतत्प्रकाशादेःप्रतियिंयाधारत्वादर्शनात् सत्वांश- स्थापिनतदाधारत्वंसंभवति । जलएवेति । नतमलिनेकजलाशे ॥ स्वच्छसत्यवत्यां- प्रतिबिमितिप्रसाबादेऽपिसरवांरामाने ब्रह्मप्रतिनियस्यान्तुमायायां । भवोरजस्त- मोम्यां घोरमूवृत्तिषु जीरोपलब्धियनस्यादितिमारः । विद्यारण्योतिरिति । पंचदशीद्वितीयप्रकरणस्थतद्विरोधइत्यर्थः । नचैवमित्यादि । विगुणात्मकत्वं सावय- वत्वस्वीकारेहेतुः तत्स्वीकारश्वस्वरूपासिद्धौदेतुः । सायययत्वाभावस्तु साधन एव हेतुरितिविवेकः । तस्यति । सावयवत्वस्य । यनयासावयवत्वंततजन्यत्वं यथाथिव्यादिधतिन्यासिस्तन्मतसिद्धा । भतएवाजन्यस्यपरमात्मनस्तन्मतेनिरवयवत्वं ।। जन्यत्वापत्तिरिति । विमतामायाजन्या सावयवत्वाइटवदितिप्रयोगः । अपसिद्धांतः स्यादिति । पडस्माकमनादयइतिसिद्धांतमंगः । अस्वीकारेऽपीति । तार्किकादिदर्शन- मनुसृत्याऽस्वीकारे । भपिशब्दो गौणताद्योतकः । वस्तुतःसिद्धांतेतुगगनेतयोःस्वीकारएव. रूपफलकल्प्यावच्छतायाअदृश्यआकाशादाविव तय कल्पने बाधकाभावे नचाद्योहेतुःस्वरूपा- सिद्धइत्याह ।। खच्छाहिसरवेनेति ।। २९ ॥ द्वितीयोपि मायायास्त्रिगुणात्वेन गुणानासावय- वत्वेनचस्वरूपासिद्धोहेतुरित्यपिअनेनैवस्चितम् । सव्यभिचारश्चेत्याह ।। रवस्यमगनेइति ॥ अतएववृत्तीयचतुर्थावपिसव्यभिचारी ॥ आकाशे सावयवत्वस्योत्पत्तिमत्त्वेन परिच्छिन्नत्वस्य- चपादोस्यविश्वाअत्यतिष्ठदशाकुलस्य एकशेनस्थितोजगत् विकारावर्तिचेत्यादिवाक्यैः खीकारे तु उत्तरीय सावयवत्वस्यश्रुस्यादिभिरेव परिच्छिन्नत्वस्य च मायायामपि सत्त्वेन वरूपा- सिद्धिरेवद्वितीयचतुर्थयोर्बोद्धव्या ॥ ३० ॥ ननुस्वच्छत्वमात्रस्यैयोपाधौ प्रतिविम्यग्रहप्रयो- जकत्वस्वच्छरूपेऽपि प्रतिबिम्ब स्यादिति चेत्-न; रूपस्य स्वच्छत्वे प्रमाणाभावात् ॥ अस्व- च्छद्रव्यगतरूपस्य स्वच्छत्याभावेन स्वच्छगतस्य तरवेऽपि स्पार्टिकपात्रस्थजलप्रतिविम्बस्य- ताक्पात्रगतप्रतिबिम्वादपृथक्तवद्रूपप्रतिबिम्बस्य द्रव्यप्रतिविम्बादपृथक्लात् ॥ अधाराधे- यगतयोः प्रतिबिम्बयोरेकात् ॥ रूपस्य द्रव्यादपृथक्त्वाच ॥ एवं गुणान्तरे क्रियादिपुचसमा- धेयम् ।। अस्वच्छंदत्वादेव वायुकालदिशासु न प्रतिविम्बाशवा ॥ आत्मनि प्रतिबिम्धाभा- वस्तुप्रमायामिव प्रतिविम्बग्रहिविजातीयस्वच्छत्वाभावेन बोध्यः ॥ नचास्मन्मते जलसिलो. रेव प्रतिबिम्बस्वीकारात्मभायां तदतिप्रसन्रभावेन ताहग्जात्यस्वीकारोब्यर्थइतियाच्यम् ।। ईदृशनियमस्वीकारस्य श्रुत्यादिप्रामाण्याकल्पनलाघवेनैव ततोलघुत्वार आकाशे शब्दप्नति- बिम्बदर्शनेन व्यभिचारित्वाच । मा.प्रा.६१ ·मारुतशक्तिसहितःप्राभञ्जनः "अत्यतिष्ठद्दशांगुल" मियादिशब्दानुरोधात् । स्पष्टश्चाकाशसावयवत्वादिस्वीकारो- वृद्धिहासभाक्तसूत्रादौनिबंधेनच (प्र० १ श्लो. २८) 'आकाशवद्यापकंही'त्यादि । स्थलेअन "लोकदृष्ट्या दृष्टांत" इतितत्वप्रकाशेकथनात्परिचिटन्नत्वं । जन्यत्याविनेति । तन्मतमनुसृत्येदमुक्त-जन्यत्वानुमापकतयेति । विमतामायाजन्यापरिच्छिन्नत्वात्सावय- वत्यात् । पटपरात्मानोअन्वयन्यतिरेकदृष्टांतौ इतिज्ञेयं, प्रभागतेत्यादि । प्रमायामपिस्व. रछस्वस्यप्रत्यक्षसिद्धत्वात्केरलभूमि जलयोरेवस्वच्छत्वमि तेरक्तुम शक्यमितिभावः । ज्ञान- स्वरूपत्यादिति । "सयंशानमनतब्रह्म । भारूप सत्यसंकल्प." इत्यादितैत्तिरीयछांदो- ग्यादिश्रुतिभ्य ज्ञानज्ञेयंज्ञानगम्य'मित्यादिस्मृतिभ्यश्चतथात्वात् । एवंचस्वच्छत्वेविजाती- यत्वकल्पनंनिमूलं, किंचात्मनिताहशस्वच्छत्वलायंताभाये मायायामेवनियमेनतत्सत्येच मायोपादानकेषु सर्वेष्वावश्यंतदनुवर्तत; निगुणात्मकत्ववत् ॥ तथाचसर्वत्रैवप्रति- विवप्रतीतिरशक्यवारणेतिमायिकतयाभिमतेपुवायुकालदिगादिषु तद्वारणप्रयासोव्यर्थः ॥ नाद्य इति । संकरस्य जातिबाधकत्वेनतासंगेसति । जातिविशेषत्वनशक्यंबक्तुमितिभावः । जातिबाधकसंग्रहंदाहरंतितार्किका:-'व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं संकरोऽयानवस्थितिः । रूप- हानिरसंबंधो जातिवाधकसंग्रह'इति ॥ प्रकृतेसंकरस्फुटंदशयितलक्षणपुर सरमाहुः-- सचेत्यादिना । संकरश्चेत्यर्थः । एतत्रितयसंबंधेतेति । स्वसामानाधिकरण्यं स्वाभावसामा- नाधिकरण्यं स्व वृत्तित्वचेतिसंबंधत्रयरूपोय संबंधविशेषतेनजातिविशिष्टत्वं संकरइति योजना ॥ ससर्वतस्वजातिरेव । इहविवक्षित स्ववृत्तित्वं स्पष्टयंति-स्वसमानाधिकरणे- नेति । यथाशरीरवनजाति. उक्तनितपरूपसबंधन पृथ्वीवजलवादिजातिवैशिष्ट्यात् । तथाहि अामाकादिशरीरेपुपृथिरीत्वजातिसामानाधिकरण्येनशरीरत्वस्य तद्वैशिष्ट्यं । नैयायिकरीत्यावरुणलोकस्य जलीयशरीरेषु पृथिनीवाभावसामानाधिकरण्येनतलत- द्वैशिष्ट्यं । घटादियुपृथितीत्वसमानाधिकरणी जलीयादिशरीरनिरूपितोयोभेदस्तत्माते- योगितावच्छेदकत्वसर्वधनपृथिवीत्ववृत्तित्वंच शरीरत्वेऽस्त्येवेतिप्रकृतसाकयांसजातिवं ।। एवंम्वच्छत्येपिसगमयति-तयाचेत्यादिना । विद्यमानत्वादिति । अयंसंकरप्रसगादिति. पूर्वोक्त हेतीहेतुं । ननुत्रिमन्यतमसपंधमाने गोमयरूपसंपंधमानेगा जातिरैशिष्ट्य- मस्तु, किंत्रितयरूपेण ? तेनेति चेत्स्व पामानाधिकरण्पेनव्यापक जातिवैशिष्ट्यं व्याप्यना- तिना । स्वाभावसामानाधिकरण्येन तद्वैशिट्यम्यधिकरण नातीनां नियतम्यधिकरणमा- तिसमानाधिकरण मे दम तेयोगिताछेदारपंचतासामस्य रेवन्यतममायोपादाने मागेल. जातिमायोच्छेदासगादिदूरणेसुगममैवेति तदनुक्सोमयमानमहगेदोपानाहु -अवदन्य- वस्थेत्यादिना । द्रव्यलं हेयिव्याधियीत्वसामानाधिकरण्येन जलादिभुतदभारसामाना- चिकरण्येनचर्ततएव । पृधिरीत्यसमानाधिकरणमेदप्रतियोगितारच्छेदनुतलभवति, पृयिन्यांव्यप्रतियोगिकमैदस्यासयादितिमारः॥ पृथियोवादीनामियादि । पृथियीत्यहि- एपिम्पादन्यसमानाधिकरणदायराधिकरणमलादिनिष्ठभेदपतियोगिताररटेदकचास्त्येव । दम्यवाभारसामानाधिकरण्यनुनमवितुमईतीतिमाः । एवंजलस्वादिसपियोध्यं । जदयस्येत्यादि । जहिरीत्यामानाधिकरणजस्मृत्तिभवति । रशियीत्ववनियोज- ।

·सहस्राक्षखण्डनम् मतियोगिकोयोमेदाताप्रतियोगितावरछेदचभाति । पृष्यीत्वसमानाधिकरणवत्सर्व- थानमवितुमर्हतीतिमाः । एवंचनियतव्यधिकरणाकृष्यीत्वजलवादिजातिपु पृथ्वी- स्वादिपुग्याप्यजातिपु द्रव्यत्वादिपुग्याएकजातिपुचक्रमेण जातित्वधारणाय स्वसामाना- चिकरण्यादित्रितयनिवेशइति नेगवः । भामाश्रयप्रसंगादितिमतिविषमाइकरवरूपमेय स्वच्छत्वं प्रतिबिंयमहे हेतुरित्यात्मानय उदेशतारच्छेदकविधेयतावच्छेदकमोरक्यारस्फुट- 'एव । प्रकाशकत्समिति । मग्यादितथादर्शनादितिभानःप्रतिपिंयाभावप्रसंगादिवि। इह- दीपादौ प्रतिविद्यापत्तिप्रसंगादित्यधिकमनुसंधेयं । ननुप्रागुक्तमंत्रतस्तद्विपयश्रुतितश्वप्रति- किंवत्वयादियतमाहुः नापीत्यादि। तयप्रथम (म० २ पा० ३ सू०५०) "भाभास- एबचे" वि सूत्रस्यभायात्तत्यकामायकंचिदंशमेकीकृत्यानुवदति-ननुसथिदादंदस्वैस्या- दिना । “एकएवहिभूतात्मे" तिश्रुययं निर्मलयितुं स्वयंशंकते-नन्वेकइति । (१०२ 'पा० ३ सू०३०) "यादात्ममाविस्वाचनदोष" इतिसूयप्रकाशादिभ्यःकचिदेशम- थत भानुपूतिन पयोचितमनुवदंति-ययाचंद्र येत्यादिना । मुक्तानामित्यादि । मपि- शब्दाहाह्मगोऽपि । तस्योपांचवे स्वासबुद्धिसंयोगोऽवश्यवाच्यइतिप्रकाशाशयः । 'उपाधनांशेनेति । छांदोग्याटमाध्यापदारण्यकदिनीयाध्यायायब्राह्मणकौपीतकि- ब्राह्मगचतुर्याध्यायादिवसुति कालेजीवत्स सफलतापाधीनांचप्राणिप्रवेशस्थानानात् "सुलिकालेसकलेविली" इत्यादिश्रुत्यंतराचतथेतिभावः । नचयतिरिकोपाधि- नामेवतदाप्रपेशादिककरप्यं । तयासति तनत्ये भात्मव्युचरणवाक्ये युद्धिव्युचरणा- दात्मन्युचरणोपचारइति स्वव्याख्यातार्थव्याघातापातात । एषमन्यदप्यूछ । ताद्विचार- स्यैवेति । तृतीय द्विनी पादे (सू. ११) “नत्यानतोऽपिपरस्योभयलिांसपत्रही" तिसूत्रमारभ्य ब्रह्मधर्मविचारएक्सविशेषनिर्विशेषश्रुतिवाक्यानिविषयीकृत्यप्रकांतो ननुजी- यस्वरूप विचारस्यतयगंधोऽपि । परस्येक्त्यातव्यावृत्तेर्शितत्वाद्वितीयस्यतृतीयेपादेजीव- विचारस्यविस्तरेणकृतत्वाच । अतोग्राणिधर्मविचारयैवानप्रकृतत्वमिति । नैतेनजीवस्य- प्रतिबिंवताशक्यवचना। (अ० ३ पा० २ सू. १८) अतएवचोपमासूर्यकादिवदिति- सूत्रस्यभायातमाशायकंचिदशमयंत भानुपूधील शतश्चानुवदंति-सूत्रार्थस्त्वित्या- दिना । समापिगेति यहदारण्यकीयाध्यायेतृतीयमाह्मणे (पृ० १११) “यदेव. समापिगासमोमर केनममोनागेनसममिसिभिलोसमोनसण" इतिकण्वैः 'पच्यते ॥ माध्यदिनानामपि (पृ० १०४२) तुल्यःपाः ॥ अर्थस्तुलुपिणापुत्ति- कादेहेनातिसूक्ष्मेण सम इत्यादिस्तुयः ॥ मशकलतोऽधिकः नाग:साँदीकुंडलायनेका- कारोमध्यमग जोवातिस्थूलः ततोधिकास्त्रथोलोकाःसर्वसंपूर्णब्रह्मांडवंचराचांतेनतेन- तुल्यः ।। वस्तुतस्त्याकाराइवसर्वपारेमाणानयइति दिन्हासभाक्तीस्त्रेवश्यते-उपचारा. देवतत्तद्धर्मसंबंधादिति । उपचारोन्न प्रपंचधर्मसंबंधे हेतुर्नतुपूर्वत्र । नतत्समइति । ताधतरवारममिदं उपमानोरमेयसेनेति । अमानःन्यादिभिस्तयात्वेन । बलमिति । सौत्रकन्द त्यायोऽयं । 'पुंसक के शेरोंबुनो रित्यमरोतः । तत्तत्संश्लिष्टखेति । प्यादि- सर्वसंक्षिरस्य । भत्रैतावत्संदर्भामिप्रापमनुसंधापकिंचिदमः तदीयससमश्लोकस्वखंडन - ·मारुतशकिसहितः प्रामजनः परिपूर्णानिक्षेमाणिदर्शमित्याजीयेशापामासेनकरोतिमायाचाविद्याचस्वयमेवभवती"ति I मनजीवशब्देनमनुप्यादयःकार्यजीवाः 'जीयोजीवविहायमां,जीवोजीपेननिर्मुकः, अहस्ता-- तिसहस्तानां अपदानिचतुप्पदा ॥ फल्गुनीतग्रमहतांजीयोजीवस्य जीवन मित्यादीप्रसिद्धाः । ईशशब्देनचग्रहादय पृथगीशमानिनोलो नियामकत्येनप्रसिलाः । तथाचसाऽविनाभूतानिः नानाविधक्षेत्राणिप्रदर्य माभासेनदेशोहमितिमिध्याज्ञानेन जीवेशीकरोति, भयंजीवोऽय- मीवरइविसपादयति । फरोतेश्योरशप्रायस्त्वयाऽपियाच्या; अन्ययाकार्यत्वापरयाजीये- श्वरयोः स्वातंत्र्येणानादित्यवादोभज्येत "मजोनित्य" इत्यादीनिचविरध्येरन् ॥ अग्रेच "सर्वेसर्यमयंसजीया सर्वमया सर्वावस्यामुतथाप्यल्पा" इतिवस्तुतोब्रह्मात्मकत्येनसर्प- भ्यसर्वात्मकत्वजीवानांच्युचरणोत्तरमल्पत्यंघोच्यते । महीदंप्रतिषियपक्षेपूर्वोत्तरंसगच्छ ते ॥ अनुपदंचाने “सवाएषभूतानींद्रियाणिविराजदेवता कोशांश्चदृष्ट्वाप्रविश्यामूढोमूह- इयम्यवहरशास्तमाययैवे" तिपरग्राह्मणएवभूतादिनिर्माण "भनेनजीयेनात्मनानुप्रविश्ये" तिश्रुत्यंतरामातस्यायप्रवेशः लीलयाजीवस्य मोहोम्ययाहरण; अनसनमायाएवारणत्वंच- भाष्यतेषतोऽप्युक्तमेवयुक्तं । अग्नेच "तस्मादद्वयएवायमात्म" स्यादिनात्मस्वरूपनिरूप्य, "सत्तामाग्रंहीदंसर्वसदेवपुरस्तारिसदहियो" तिजगतोऽप्याविद्यकरवभ्रमवारयति । विस्तरशस्तु अविरोधाध्यायपटसूनभाग्यमकाशेउपनिषद्धाप्येचश्रीपुरपोत्तमचरणनिरणा- यिनिखिलेय तिरितिविमिहबहुना। यत्तुएतच्छुत्यर्थविद्वन्मइनटीकोक्तमनूध (तनयुक्त- ताशयोरपितिबिंधत्येनियममानभंगापत्यांऽतेरडाविवाहश्शेवादावेवकुत्तोनहीतिन्यायापा- वात् हिरण्यगर्भादेरीश्वरस्वेमानाभावाच्च । जीवोजीवमित्यस्यत्वयमर्थ:-जीव जीवात्माजी- चंजीवनकरण रिंगशरीरविज्ञायमांसपद्यते तथाकुत्तोजीवांतरस्यामिति) रिस्यमेवध्यते,- सनुच्छ; उत्तरीतिमामाकीनानांच्याख्याने कार्यजीवेश्वरयोरपिप्रतिबिवत्वासिध्यारादि- चाहन्यायानवतारात् अम्रकार्यजीवस्याविश्वब्रह्मरूपतोक्ति वत्वाचतिश्च ॥ इहहि "क्षेत्राणि- दर्शयित्वा" इतिपूर्वकार विहितक्त्वाप्रत्ययश्रुत्यामायाप्रयोजकर्तृकंत्रप्रदर्शनंजीवेशकर- णात्माकालिकंनिधीयते । तस्यक साक्षारकर्तास्यात् ? यन्मतेविवर्ततयोक्तानां क्षेत्राणादृष्ट- त्वस्य विशुद्धचित्यऽसभवाजीवेश्वरयोश्चतदानीमनिष्पादात् । तसाणिजथग्यापारेणाक्षि- प्यमाणानाक्षेत्रद्रष्टुणांचिदंशकाणुजीवानापूर्वमेवविद्यमानतायाभर्यापत्तिसिद्धत्वात् कृति- विषयौनीवेशावन्यावेववाच्यौ । अन्यथामायायाकार्यत्वापच्यातथानित्यवाहाभेदादिबो- धकानेकश्रुतिविप्लवः । कार्यस्वेनचतवानादिजीवेश्वरवादोपिभज्येत । एव हिरण्यगर्भादीमां- कार्येश्वरत्वेमानं “योब्रह्माणविदधातिपूर्व ॥ हिरण्यगर्भ समवर्तताने, भूतस्यजात पति- रेकमासीत् ॥ ग्रहादेवानांप्रथम सबभूव विश्वस्यकर्ताभुवनस्यगोप्ता ॥ सर्वशरीरीप्रथमः" एवमादिश्रुतियाक्येपुपरमात्मकार्यत्वस्यभवरनिरूपितेश्वरत्वस्यचश्रवणमनुसधेयम् ॥ तेषां- देहायाभासश्चाष्टमदशमस्कंधादिषु (संध ८ अ० ३ लो. ३०) बहादयोविविधाल- गमिधाभिमानाः (स्कं० १० १० १५ श्लो०१०) "मत क्षमस्वाच्युतमेरजोभुवोहाना- मतस्थायगीशमानिन" इति स्पष्टं । 'जीवोजीव मित्यस्यग्याख्यानतुजीवशब्दस्यार्थासरेपि-- वृतिमेवसमर्थपतीतिनामप्रतिकूलांकिंचपहिलतयाज्ञीवेशपदयोस्त्वदभिमतार्थकत्वादरणे- ·सहस्राक्षखण्डनम् ४८७- पिनानेनतयोः प्रतिवियत्यतित्यति,तृतीयानिर्दिष्टाभासपदार्थस्वतीयेशकरणापादेवपा- पाययस्यैवप्रतीत्यातयोराभासतायाऽहाभात् । अभेदेतृतीयादरेतुमूलविवरणापसरेय-- क्ष्यते। तथाप्याभासपदग्रह्यामासादिपन्मुख्यमहाधर्मविरोभागभिप्रायमेवस्नैकपास्यता- लामादिति ॥ एकादशस्कंधपंचविंशाध्यायस्थस्य (श्लो०३५) "संपद्यतेगुणयुक्तोजीवो. जीवविहायमाम् ॥ जीवाजीयेननिर्मुफोगुणैश्वाशयसंभवः ॥ मयैवग्रह्मणापूर्णोनयहिनावर-- खरे"दितिवारपस्याप्ययंपुरतोमूलविवरणावसरेव्याख्यास्यामः ॥ अथतदुदाहसं तृतीय. चापकपाली तृतीयवल्यारंभे"तंपियंतीमुकृतस्यलोकेगुहांप्रविष्टौपरमेपरार्दै । छाया- पौमहाविदोवदंति पंचातयोयेचग्निनाचिौता" इतिपठ्यते । तदपिन प्रतियिंवत्वसाधकं भवति; छायाप्रतियियो दात् । अयाहिपुरपादेर्यदिगवच्छेदेनसूर्यादिर्भवतिसत्समुस- दिश्येवनियमेनभवति । प्रतिबियतुसर्यन । साचसर्वत.प्रकाशेसतिनोत्पद्यते यथापरित:- प्रदीपपंक्तिप्रभासितेसदने । साधारण्येनमलिनेनिर्मलेचाश्रयेश्यामरूपाप्रतीयसेतेजसः- सानिध्यविप्रकर्षमान्य प्रौदयादिनाहस्वदीर्घत्वेषापद्यते । महस्तिनोमिहिरादेवसानय- भवति ॥ प्रतिषियंत परितः प्रकाशेऽपि दृश्यते । निर्मलएवाश्रये वियतरूपमेवानुभूयते । नायुक्तहेतुभ्यो हसतिदेयवाप्नोति । महस्विनोऽपितद्भवति । एवंछायाप्रतियियोर- तिरेकादेव श्रीभागवते भगवान् भेदेननिर्दिशति (रक० ११ १० २८ श्लो०५). 'छायाप्रत्यान्हयाभासा'इति ॥ भाभासशब्दसाजात्यात्प्रतिविमस्याप्युपलक्षकः। प्रतिषिमत्वं साधयितुं भाभासएक्चेतिसूत्रमाभासपदयटितश्रुतिंचोपन्यस्यताभवतात्वाभासराब्दस्यैव- प्रतिबिववाचकत्वंवाच्यं ॥ शब्दांतरादेभेदकत्यपूर्वसंग्ने "शब्दांतरे कर्मभेद" इत्याध- धिकरणेपुस्पष्टं ॥ मत प्रतिस्वित्वसाधनाय छायात्वबोधकवाक्योपन्यासोधार्यात् ।। किंचछायाहिसूर्यचंद्रादिपाद्यातपादेवभवति, अतः प्रकृतेपुस्परछाया तदाश्रयस्थानापन्न. महह्मजीवाविद्यातिरिक्तभावपस्थानीय कश्चिद्धेतुः स्वीकार्य : सचाप्रसिद्धः, अपिचातपेपुरुषा- देरेवछायाभवति; नतुकदाचिदप्यातपस्यातोत्रब्रह्मणएवातपत्वोत्तया तस्यब्रह्मप्रतिबिंबत्व- मपिमनोरथमानं विच प्रतिबिंबत्वे 'ऋतंपिबंता वितिपानमपिनोपपोत भुजानपुरुषस्य- प्रतिबिंबस्य जानवत्प्रतीयमानत्वेपिवस्तुतः पुरपएवभुक्तेनतुतत् । तथाचप्राण एवपाना- दिक्रियावास्तवी नतुजीवस्येति महानेवापसिद्धांतः । तथाद्वितीयपादोचो गुहाप्रवेशो- पिनसगच्छेत । इहगुहाशब्देनाविधति करणं वावास्य, तयोविल्पितत्वेन जीयोपजीव्य- कत्वाद, जीवस्य चतदधिष्टानकप्रतिषियावेनतदुपजीयकत्वादन्योन्याश्रयनैकतरस्याप्य- निष्पत्तेः । सयाजीवस्यछायाप्रतिविद्यान्यतस्येप्पलीकरयाविशेषणब्रह्मविदांबद्दर्शनायोगा-- ब्रह्माविदोवदंतीत्यंशोपिनार्थतायुज्येत ॥ एवंएतद्वाक्यतोमे "मात्मानंरथिनं विद्धी" त्यादीना 'परछेद्वायनसीप्राज्ञ' इत्यंतोतारथित्ववश्यावश्येंद्रियत्यपरसदप्रातिप्रभृतयो- धर्माः प्रतिबिबत्येसतिनोपपयेरन् विवेत्तदभावात उपाधे सर्वजावे साधारणत्वाच । मोनजीवस्यानंदादितिरोमावेनापिहितप्रकार स्वाछायात्वमुच्यते ब्रह्मणस्तुतदभावादात- पत्वं ॥ मथस्वटुसंतुर्यवावयमपिसनैवपंचमवत्या अभिययकोभुवनं प्रविष्टोस्परूपंप्रति- रूपोबभूव । एकस्तथासर्यभूतांतरात्मारूपंरूपंप्रतिरूपोयहिन । वायुर्ययकोभुवनं प्रविष्ट , ·मारुतशक्तिसहितः प्राभाना इति पादत्रयंतदेवएवं द्विकृत्वापव्यते । तदपिवाक्यार्थस्यपूर्वीतत्तरवाक्यानांचविचारेन- जीयस्यप्रतिवितासाधकंभवितुमर्हति । इहजीवस्यनान्नोऽप्यनुचरणात् । प्रतिरूपशब्दस्य- कथंचित्प्रतिबिधार्थकत्वांगीकारेपिप्रत्युतब्रह्मणस्तथात्वापत्तेः मूलरूपार्थत्यत्वन्नपतिवि- वादगंधस्याप्यसिद्धेः। नचानवाक्येजीव. प्रतिरूपसन्दार्थइतिशंक्यं; एकत्सर्वभूतांतरा. रमत्वादिव्यामोपात् । “एषतात्मांतर्याम्यमृतः । अंतस्तद्धमोपदेशादताम्यधिदैबा- विधि" स्यादिश्रुतिसूत्रानुरोधेनाक्यस्य ब्रह्मपरतायाएकसिद्धेः शंकराचार्यैरपितथैवांगी- कारणत्वयान्यथयितुमशक्यत्यञ्च । तदेवशुक्रतद्ब्रह्मत देवामृतमुच्यते । तस्मिल्लोकास्थिताः- सर्वेतदुनात्यत्तिकश्चने" तिव्यवहितपूर्ववाक्येन “सूर्योय!" त्यादिभिः "नयत्रसूर्योभाती" त्यतैरुत्तरवाश्यैरपितथैवनिश्चयाच ॥ तथाचायवाक्यार्थःयथा एकोप्यनिःभुवनलोकप्रविष्टः सनरूपेरूपं" दार्शदिवत्तस्याश्रयवस्तुप्रतिसप्रतिरूपस्तत्तदनुरूपाकारोनानाविधोभवति वस्तुतस्त्वमिरेकएव तथापरमात्माएकोपि "तत्सवातदेवानुपाविश" दितिश्रुत्यास्वरूपतः सप्टेप्वपिसर्वभूतेपुत्तत्तत्कार्यनिर्वाहायानुप्रविष्टोनानारूपोभाति मूलरूपेणत्येकएष । एत. देव ( स्क० १ ० २ श्लो. ३२) 'यथाह्यवहितोवहि'रित्यादिनीभागवतादि- पचनेपुस्फुटति ॥ ययाचएकोपिधायुदेईप्रविष्ट.सन् “हृदिप्राणोगुदेपान"इतिनानाभाव- मापद्यते; तुल्यमन्यत् ।। यदिश्रुतिः प्रतिबिमभिप्रेन्यत् नहितर्हिवायुद्दष्टांतत्वेगावक्ष्यत् । तस्यप्रतिविवाभागत् ॥ भतएवत्वदाचार्यस्तुकठभाग्य "रूपंरूपंप्रतिदादिदाह्यभेद- प्रतीत्यर्थः प्रतिरूपस्तवतघ्रप्रतिरूपवान्दाइभेदेनबहुविधोबभूवएकएवे" तिच्याख्यायि ॥ एतदपिपरोक्तमभ्युपेत्यब्रूमः । अस्मदीयास्तुरूपंरूपमितिणमुलतमानित्य रूपयित्वारूप- यित्वाप्रतिपुस्तकन्यायेनमूलरूपोपभूकेशपिच्याचक्षते एवंसशिवानगदेवप्राप्ता अंश- गतदुःयादेपरस्सिन्सबंधशंका भव्यरहितोसरयासूर्याययेति ऋचाधारयित्वाप्रवेष्टव्या- न्यपिसृष्टिकालपरततोमियतेबस्तुतस्तुतदभिन्नान्येवेतियोधयितुंपल्यते "एकोवशीसर्प- भूतांतरात्माएकरूपयहुधाय.फरोतितमात्मस्थयेनुपश्यतिधीरास्तेपासुखंशाधतंगेतरेपा" मिति ॥ एतेनविद्वन्मंदनटीकोक्तमनूध (सन्नयुक्तरुदयथास्यवाक्यां तरस्वारस्यस्यचभंगा- पत्तेः मूलरूपत्वोपपाम्मदुत्तार्थकत्वेऽपिसंभवाये) त्यदिर्घक्ष्यमाणग्रंथोऽपिनिरस्तोवे- दितम्या (कं ६ १० १५ श्लो० ५५) यमात्मस्त्यतिरूपमीदमेइत्यादिव्यम्हारात् । सरशाद्यर्थकप्रतिरूपसदस्यलक्षणादनापतिविशार्थकरवकल्पनापेक्षयायोगिकार्थस्यज्याय- स्यात् । तदर्थवत्रेऽपिवारपायांमगतः मावायरनंगीकाराच ॥ यत्रयोगरूढः शब्दोरूढिमनारस केरलयौगिकाप्रमुपेतययापंकजादिशन्दः कीटायभिप्रायेणविशेष्य- भूतम्तयवस्दिभंगोदोषः । यस्तुशब्दोयांतरेचयागिकः तयप्रयोगेकामचारः यथामंडपो- पाल इत्यादिप्रयुज्यते । एमरूपंरूपमित्यस्यणमुलतत्वाश्रयणमयदुष्टं वारयान्त. राणितुम्बरसोन्याख्यातानिमूलरूपतायसोपादानवलक्षणेयधुरभिमताः "एकरूप- पहुचायः फरोती" रयुक्तः । नतुपियर यसरूपा अनभिधानात् । तथातिनियियगतक. “पादेषिमसंबंधनशशिभारटीकरणएस्तग्लंकापायारिणः "सूर्योपथासर्पलोकस्य. "प" रित्यय । प्रतिपित्यालोरवेनरिकरूपत्याभावासदत्येपिपियापारपायारे ·सहस्राक्षखण्टनम् ४८९ ति "एकरूपयहुधे" स्वस । प्रतियिविम्यस्थित्ययोगेन 'समात्मस्थ' मित्यस्य सारयज्ञान- फरस्यचयाधप्रसगाथरसहिताकाण्वग्राह्मणादिगतं 'संरूप' मितिमाफ्यमपिताकतु- रीयश्लोकबंधनायसरेविवृतंपार । भय (अ० २ पा० ३ सू०५०) "भामासएपचेति" सूत्रंविचार्यते-तयजनजीवपादेजीवस्य देहादिवन्नित्यत्वामा चिद्रपत्वचिद्धमत्ये उत्कां. त्यादिमवाणुत्वविसर्पिगुणकरयानि भानंदायभिव्यक्ती यहाभेदप्यपदेशस्यानोपचारिक्त्य तस्यैवविहितमतिपिद्धकर्तृत्वंनतुबुभ्यादिरूपोपाधैरिति "नात्माश्रुते"रित्याग्रधिकरणपंच- फेनक्रमादुपपाद्य “पराखि" त्यधिकरणेनमगरदधीनक्रियत्वं समय सांस्यनैयायिका- दिवत्तस्यनित्यत्वेविमुत्येचनायिकाभेदोदुर्घटइतितनिराकरणाय "अंशोनाने" त्यधिकरण- भगवानारब्धवान् ॥ सनसूनप्रयेण स्वासत्यनिर्धार्यतेनप्राप्तांतगतदु सादे परसिन् सयंधशंकासूरद्वयेन युदस्यभगादशस्यकथमनुज्ञापरिहारविषयत्वमित्याशंकाया चिताग्नि- होलादिसबंधात्तस्यतावितिसूत्रद्वयेनसाधयित्वाभगवदंशस्यप्रथमतएवक्थंदु सपापादिप्रया हेमवेशइत्याशंकायामुच्यते-"भाभासएक्चे" ति । यथाऽनाचारिमाक्षण सूत्रधारणा- दिसाम्पेऽपिवाह्मणाभासएवब्राह्मण्यदेवतायातप्रतिरोहितत्वात्तद्विरुद्धमद्यादिसबंधाच । सथाजीवश्चेतनत्यसाम्येपि ब्रह्माभासएव, मानदैश्वर्यादितिरोधानात् वद्विस्वादभ्यासरक्ष- जादेहसबंधाथ ।। अत्रहिचकारेणदेहसयधादित्यनुवर्तते (भ० १ पा० ३ सू०४) "प्राण- मृ" त्यादावतच्छन्दादित्यादिवत् । इदंचनिबंधे "सदशस्फूर्तावाभासच" मित्यादिवद- दिराचार्यपादरेतत्सूनव्याख्यानेतदेवचानुवददि प्रकाशकारचरणैश्च ध्वनितं । नचास- ततिसूत्रेणव्यवधानाम्नानुवृत्तिरितिशक्य,तस्यानुज्ञापरिहारविषयकर्माव्यतिकरोपपादकत्वेन पूर्वसूनशेपतयासाक्षानीयस्वरूपधर्मनिरूपकसूत्राणामर्थव्यवधानाभागत् । अन्यथापक्ष- पाचक्रमात्मपदमपिनानुवर्तेत, भसततिसूत्रेणप्रकाशादिवनैवमित्यादिसूनैश्वव्यवधानात् । भतानंदादितिरोभावादेहाध्यासाच्चाभासत्वनतुस्वरूपतया ॥ ततएवचद्वैतप्रत्ययोदु खा- दिभवाहश्च “देव क्षेत्रेवमजोऽयमात्मा भूनेभूतेन्यवस्थित" इत्यादावपिदेहसबंधादेव- नानात्वप्रत्ययउच्यते ॥ विपर्यय प्रतितिरोभारस्यदेहसबंधस्पचकारणत्व पराभिधानसून (अ०३ पा० २ सू०६) "देहयोगाद्वासोऽपी" तिसूनेचस्पष्ट । यथाचप्राह्मण कर्मणानाह्मणाभासतामापसोपि प्रायश्चित्तेनब्राह्मण्यनिरुद्धदुरितक्षयात्पुन सस्कारादिना ग्राहाण्यदेवताया आविर्भावायभूयस्तथैर ब्राह्मण सपद्यते । तथाजीवउक्तहेतोराभासता- प्राप्तोऽपि शास्त्रीयसाधनैरध्यासक्षयावानदायाविभौवाच पुनर्ब्रह्मभावमापद्यतहातभाव || भूयतेचेद "ब्रह्मवेदनहीवभवती" त्यादौ ॥ प्रतिथिबपक्षेत्याधिनाशेतनाराधौग्यात्तस्य- ब्रह्मभावोदुर्यच तथाचानेकश्रुतिव्याकोप । अनेनसूत्रेणाभासत्पन्नमजनकपुराणादिवचना- न्यप्येरमाभासत्वबोधनपरतयाव्यवस्थापितानिवेदितव्यानि । किंचस्वरूपतभाभासबागी- कारे "नात्माश्रुते" रित्यादिपूर्षसूत्र समर्थितं सर्वमपिविरुध्यते,प्रतिबिंबस्यालीकत्वेननि- स्यत्वचिद्रूपत्वयोरयोगात् वियस्याक्रियात्वेनोपाधैर्जडत्येनोमयोर्षिभुत्वेनजीवस्यात्मनो- स्क्रोल्यादेरणुत्वादेश्वासभात् ! सत्यालीकयो देनप्रतिवितगुणसारत्यस भानदायभि- व्यक्तस्ताविकाभेदस्वचासगते कर्तृत्वस्याप्यसि? "परातुतच्छ्रुते"रितिबिंबस्य सस्पित्ता- मा प्रा६२ ·मारुतशक्तिसहितः प्रभिजनः पत्तः, अनुपचारतोंशत्वानिष्पत्तेश्च ॥ नचफानिचिदणुत्वादिसूत्राण्यन्यथानीयतइत्यदोष:- शंक्यः; तद्याख्यानस्यसविस्तरंदृपितत्वात्, बहूनामनुग्रहस्यन्याय्यस्यात् । अनन्यथानीतवि- रोधतावस्थ्याचयदिचसूत्रकारस्तथाभिप्रेयात्, प्रतिबिंवमेवचेत्येकमेवसूत्रमसंदिग्धशब्दय टितंवदेत् 'नात्माश्रुते'रित्यादीनिनैवसूत्रयेत् । नागुनशिइत्याद्येववातदभिप्रेतहेक्तिपूर्वक सूत्रयेत् ॥ किंचकायमाभासइतिसंदेहानपायान्मायाऽविद्यांत.करणादिप्वन्यतमंतदाधारम- पिस्वयंनिधारयेत् येनभवाशांनानाविकल्पानस्युः, संतिहाधिष्टानविषयेतन्मतप्रसिद्धाभने- केपक्षाः तेचावरणभंगसुवर्णसूत्रादिपुसंगृहीतानिराकृताश्च । किंचाभासशब्दोनेऽगुल्यादि- संपणाप्रतीयमानबहुचंद्रादिपुप्रसिद्धः । क्वचित्प्रतिबिंबेपिदृष्टः । खदाप्यादिषुचोभयविध- मप्याभासवंतस्योच्यतइत्यनिर्णयः । तथासूत्रार्थात्यंताभिनिवेशेऽवच्छेदवादोच्छेदश्वस्त्रा. नारूढत्वात्। कथंचितसापिमामाणिकरवसाधनेतुमादानांपरस्परविरोधात् पराहतिजीवस्व. स्थानिधारश्च ॥ (भ०३ पा० २ सू०१८) "अतएवचोपमासूर्यकादिव" दितिसूखंतु (०२ पा० २ सू०११) "नस्थानतोपिपरस्योभयलिंगसर्वत्रही" तिपरस्याग्रहह्मणः- सविशेषत्वनिर्विशेषत्वविचारप्रक्रमेऽस्ति । वन्मतेतु "दर्शनाचे" त्यतमेकादशसूत्रसेकमे- याधिकरणअतस्तद्राणएवसूर्यकतौल्यं ब्रूते, नतुजीवस्यपूर्वापरसूत्रेषु तदुलेसाभारान् ।। वस्तुतस्तु "अतएवचोपमे" त्यैकदेशिमतसिद्धांतवदन् स्वयमेवानुपदसूत्रकारोनिरा- करोति (१० ३ पा० २ सू० १९) "अंबुवदग्रहणातुनतथात्व" मिति । अन- विशेषस्त्ववक्ष्यते । इहपरेषांच्याख्याने वत्युपमापदयोरन्यतरवैय्ययंसूर्यकादियदित्यु- पमेतियोजनेपिवैय्यानपायः इतिशब्दाभ्याहारलेशः श्रुतौतादृशानुपूर्दीभावात्स्वरू- पव्यवस्थापकेतिशब्दसासगतिश्वेत्यादिध्येयं । अतोजीवप्रतिबिंबवादे नकाचिदपिच- तिःस्वामानमस्ति ॥ अथ (मनकश्चित् ) इत्यादिप्रत्यवस्थानोल्लेखस्त्वविरुद्धमायः । इहद्वितीयहेतुभूतं निरवयवत्वंतुस्वारंभकावपरशून्यत्वविवक्षणीयं । तेज.संयोगेजलनिराश- स्वस्यमिकविरोधानदर्शनेन तन्मात्रा सारयवत्वनादेतुद्वितीयहेतावकाशोदृष्टांतीकार्यः । निरवयबस्वपक्षेनिरवयवाण्यपिरूपादीनिप्रतिबिंबवइतिव्यभिचारवारणार पंचमहेतौइतर. प्रासमवेतत्वे इति गुणाक्रियाभेदेइति वा सत्यंत देयं, सप्तमेऽपितद्वारणायतद्देयं । चक्षुर्योग्यत्यारूपशब्दार्थाविवक्षणीयः । तथाचचक्षुरयोग्यत्वादित्येचनिष्कृष्टोहेतुः । एवं. योपाधावययवारब्धत्वंद्वितीयविशेषणं । सिंथस्वप्रथमविशेषणे पोकसत्यतार्थसामाना- धिकरण्यविशेपण । तृतीयविशेषणंचयक्षुर्योग्यत्वमितिज्ञेयं । यत्तुप्रत्ययस्थाने (अंशवि. शेपत्वप्रतिपादकवाक्यवदन्ययाव्याख्येयानी) ति,-वदसत् ; युष्मार्कसनशाइशिइत्यु. पचारादत्यवक्लेशस्पेयपयायमित्यादिवाक्यच्याख्यानेऽस्माकोशलेशस्याप्यभावात् । सत्र "एकस्सनानाष्टांताय" इतिग्यारयानस्स "भेदरूपःक्रियतेयहुधारयत" इत्यादि. सुसरेवस्वरसतः सिदः ॥ अथकृतेरिरगुणात्मक्त्रसाधनायाजामितियाफ्योदाहरण- तुधायात् । इदंयास्यहिवाधवरचतुर्याध्याये वैतिरीयागां नारायणोपनिपदिनिधि- साटदेनरस्यने । बर "लोहिवासमा मिति लोहितादिपदै रज सत्यवमासि पामितानिः । पारसति समयमयतारिरीरिकत्वमारयेत ॥ यहाासिया ·सहस्राक्षखण्डनम् लोहितादिपदैस्तेजोऽयशान्येवक्रमेणविदक्षितानि । बजाशब्देनचाम्यादिस्यचंद्रविधुदूपं ज्योतिरेवेतिसमर्थित भगवता (4०१ पा० ४ सू०९) "ज्योतिरपक्रमानुयायधीयत- एके" इतिस्ये ॥ रोहितादिपदानां तत्तद्वर्णपरत्वंतश्वतस्तुविद्यायो “यथानुपलु- सोग्येमास्तिनोदेवताखिवृत्तिदेकैकामयतितन्मेविजानीहि" इतिप्रतिझाय "यदप्रेरो. हितंरूपंतेजसस्तद्रूपंयच्छुलं सदपायत्कृष्णंतदयस्पे" सादिनास्पदर्शिवं । पचवाय- शंकराचायैरपिलोहिताविपदानां गुणपरत्वपूर्णपक्षीकृत्यतेजोयमपरसामेर सिद्धारायदिः शारीरकभाव्ये श्वेताधवरभाप्ये चतथैवव्याख्यायतइतितानविक्रम्यतद्वाक्येग्रिगुणात्मक- स्वसाधकत्वस्योक्तिर्धायादेव । सत्वरजइतिप्रथमकंधवाक्यास्वविशेषेणगुणनयं तस्याः- सिद्ध्यतिनतुमाधान्येनसत्वगुणकरवं, भथ (स्रष्ट्रया:प्रकृतेरितिकथयतासृष्टिकालापच्छेदेन तथात्तस्याविवक्ष्यतइतिचेत्-म; (स्कं० १ ० २ श्लो. २३) "सत्वरजस्तम इति- .प्रकृतेर्गुणास्तैर्युक्तःपरःपुरुपएक इहास्यधत्ते ॥ स्थित्यादयोहरिविरिंचिहरेतिसंज्ञा" इति. सत्वस्य स्थिति हेतुत्यकथनात् प्रत्युतरजउद्रेकारसृष्टिकथनेन तस्यचास्वच्छत्येतदामति- वियासिया सृष्टिकालेजीवानुद्भवप्रसंगाच । मायातितिश्रुतिस्तु पूर्वोपक्रांतांदेवात्म- शक्तिमेवभायात्वेननिरूपयति, नतुग्निगुणां; अन्यथासांख्यमतस्पवैदिक्त्यप्रसंगात् । शंकरा- चार्यरपितथैवशारीकभान्यादीव्याख्यातं । वस्तुतस्तुविस्तरेणव्याख्यातापार ॥ सत्वे- प्रतिबिंयग्रहानुकूलस्वच्छत्वंतुसन्मतानुगातिरिक्तविदुपांव्यवहारस्याविषयः ॥ गीतास्थ- मीश्वरवायंच सत्वस्यज्ञानजनकत्वमायूतेनतुस्वच्छता । नापितजनकत्वेनस्वच्छत्वेनच म्याठिरति; यतोऽन्यथानुपपण्यातदनुमीयेत संयोगादिसनिकद्वाराशानजनकताया दादिमलिनविषयेपितसम्झानकर रोध दर्शनेनव्यभिचारात् । भतः 'वसानिमरत्वा' दितीश्वरवाक्यमुदाहर । वस्तुतस्तुततापिप्रकाशानुफूलनमल्यमेवहेतु तुमभावनिर्देशानो- ध्यने ननुमतिषियोरयिक मानाभापात् । प्रकाशानुफूलबैमल्यवत्सुन्हिप्रदीपादिषु प्रतीच्छायायाभदर्शनाच ॥ नापिनिर्मस्पदप्रवृत्तिमात्रेण प्रतिच्छायानुकूर स्वच्छतैवावगंतु शक्या, सात्विकनिर्मलफलमित्यादौ सुखादिपुतत्पदप्रवृत्तिदर्शनेऽपिप्रतिबिंबामाहकत्वात् ॥ पचारमावरकत्वंसत्यस्यस्वीक्रिय नेतयात्मराम्देनजीवईश्वरोबा ? नान्त्यः; "मनभमन्य" इत्यादिश्रुतीनांअनादित्याग्निर्गुणत्वात्परमात्मेत्यादिगुणप्रकरणीयवचसाचविरोधेनतन्त्रसुख- सगज्ञानसगादीनामशक्यरचनत्वात् ॥ आद्यश्चदावरणासभर प्रतिबिंबरवासिद्धिर्वा; रजतपानादेः स्वगतमतिर्बिवानावरकत्वात् । सदावरणीयघटादेश्चतगतप्रतिबिवत्वामागत् । तथाविद्यापतिवियभारुमलिनत्येपि नचिदशेनशुद्धत्वात् सजलक्जललिप्तपानादिव. दित्यनुमानेऽपिटइयत्वस्योपाधित्वेनहेतोयांप्यत्वासिद्धिः ॥ प्रतिधने.प्रतिबिंबवतुनिराक- रिष्यामः । तेनाकाशस्यप्रतिच्छायानाध्यतयानोलोपाधेः साध्याग्यापकत्वं । वस्तुतस्तु- तत्रापिजलमेवप्रतिच्छायायोनतुकजरादीतितनापिनमलिनेप्रतिविवं, तद्वदिहापिसत्वांश- मानस्सवदाध्यत्वेतुगुणांतरेतदुपमर्देजीवनाशप्रसंग ; आश्रयाभिभवेतदभिभवौचित्यात् ॥ गुणानामन्योन्याभिभावकलंतु 'रजस्तमश्वाभिभूये स्वादिस्मृतिसिद्धं । किचसत्वमाया- धिनस्थ जीवस्य 'सर्वसुखेसजयती' तिवारयात्सुरामेवस्थास्तुफर्मदुःखादिक प्रमाद- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः मोहादिकंया । तथा "गुणानेतानतीत्यत्रीन्, सगुणान्समतीत्यैतान, ब्रह्मभूयायकल्पते, संभ- जविर्गुणोभयेत् । नैगुण्यस्थारमतेस्सगुणानुकयनेहरेः। यद्विपश्यंतिमुनयोगुणापायेसमा- हिता" इत्यादीनिगुणत्रयापायोत्तरमपि जीवस्थितियोधकानिताशस्यब्रह्मसंपरयादियोधका- निध गीताभागवतादिवासिपीड्येरन्। उपाधिनाशेप्रतिबियस्थित्ययोगात् ॥ एवं "माया- मेतांतरंतित" इत्यादिविरोधोप्यनुसंधेयः किंचपहिलतयातस्यांप्रतिच्छायोपयिकस्वच्छता- भ्युपगमेसदंशभूतानां प्रतिबिंबाईसर्ववस्तूनां तत्रप्रतिबिंबोद्भवोदुर्निवारः । नहिदर्पणादिक- मनुष्यप्रतिच्छायाश्रयोभवतीतिगवावादीनिप्राण्यंतराणिघटादयोजडापातानप्रतिबिंबते । तथाचसतिसर्वस्वसर्वदाप्रत्यक्षापत्तिः, तस्याविभूतत्वात् अतिदवीयसिभागेप्रतिस्बिानंगी- कारेपिघटनिकट देशेपुपरितस्तप्रतिबिंबोपलभेयाधकामावात् ॥ नचतस्याभदृश्यत्वमेवसद्गत- तत्तयतिबियोपलभेवाधकंशंक्य; त्वन्मतेभाकाशस्याप्रत्यक्षत्वैपि तत्रप्रतिच्छायातयातवा- मिमतस्यप्रतिध्वनेरिवमायागतघटादिप्रतिबिवानांप्रत्यक्षस्योपपत्तेः, शब्दवविभूतस्यघटादेः प्रत्यक्षयोग्यत्येनतत्प्रतिबियेपुतद्योग्यतावश्यमावाच । नचाकाशस्यससाक्षिकप्रत्यक्षविषय- त्वासतौल्यमितिशक्य तथासति दर्पणप्रत्यक्षेतद्गतप्रतिबिंबप्रत्यक्षनियमवदाकाशस्यता- शायसर एवं प्रतिध्वनिप्रत्यक्षनियमापद्यतेतितमःस्तोमसमवरुद्धगिरिगुहापादिपुप्रति- शब्दानुभवानुपपत्तिः । कथंचित्ससाक्षिकप्रत्यक्षंचमायायामपिशक्यवचन; एवंतत्रसर्व- प्रतिबिंबावश्यंभावे सर्वेषां सर्वज्ञतास्यात् । यथारावरणभंगकारा:-"मरूपस्यज्ञानस्यप्रति- विवोविद्याबुझ्योः शुद्धत्वांगीकारेणाभ्युपगतश्चेत्स्वरूपाणां सदंशानाबाह्यानांघरादीनामांत- राणांशिरांत्रादीनांचतवतन्त्रप्रतिबिंबोनिर्वाधः । निर्बाधेचप्रतिप्रिंबेतत्समानाधिकरणानाम- विद्यायांप्रतिबिंब्रितानांव्यापकानां जीवानां सर्वेषां सर्वसंसर्गेद्विगुणीकृत्य जातेसर्वतादात्या- पलस्यग्रहणइबैतेषामपिसर्वसंसृष्टत्यात्साक्षित्याच वृत्तिविनैवस्वरूपचैतन्येनसावभासक- वाया. शक्यवचनत्वेन ब्रह्मवत्सर्वेषां सर्पज्ञतास्यात् । नचांत:करणमेदेनप्रमातृभेदात्तदना- पत्तिःव्यापकत्येनसर्वेषांस-त.करणसंसृष्टतयाप्रमातृभेदस्याशक्यवचनत्वात्संसर्गतौल्यएक- स्यैवांत करणवैशिष्ट्यं; मापरस्येत्यन्नहेतोरभावात् अदृष्टादौनाहेतुताकल्पनस्य पूर्वप्रकरण- एवनिरस्तत्वात्" इत्यादि ॥ विस्तरस्तुतत्रैवावधेयः । एतावताप्रथमहेतोः स्वरूपासिद्धिः परिहतावेदितव्या ॥ द्वितीयहेतुश्चस्वारंभकारयवशून्यत्यविवक्ष्यते । संघपक्षसपक्षौ । मतोमायायारिखगुणत्वेऽपिब्रह्मवदनादित्वांगीकारेण दर्पणादिपुस्वाक्यवारब्धत्ववत्तस्यां- गुणारब्धतायावतुमशक्यत्वात् सादशहेतुसत्वं तस्यामस्त्या वस्मानायमपिस्वरूपासिद्धः॥ प्रतिध्वनःप्रतिषियत्वाभावाचद्वितीयतृतीयचतुर्थानसम्यभिचाराः। स्त्रारंभकात्यावैशिष्ट्य- रूपविरसित सारयवस्तुमायाकाशयोनैयास्ति वायादिवत्तदारंभकपरमाण्वायभावात् ।। घटमठाधुपाध्यवरच्छेदेनाकाशानामनुभवात्स्वीक्रियमाणतस्यसांशत्वंतु प्रतियग्रहे. भप्रयोजक, "एकोशेनस्थितोजगदि" त्यादिमिब्रह्मणोऽपितयात्वेनसनतासगात् । व्योग- उत्पत्तिमस्यंत (१०२ १०३ सू०१) नवियदश्रुत" रित्यधिकरणसिद्धत्वादिष्टमेव । सयाप्रकृतेरपि (क. म. २४ श्लो०३)"याजानोगोचरातीतं द्विधासमभरदृहत् । तमोरेस्लरोश. प्रतिमोभयादिमा ! ज्ञानपन्यतमोभाः पुरुष मोभिधीयते" ·सहस्त्राक्षखण्डनम् ४९३ इतिश्रीभागवतकादशस्कंधादिवचनानुरोधादुत्पत्तिरंगीफायर्या । तथाचानादियवादभंगः ॥ तुरीयसुतयोक्तमपरिच्छन्नत्यंचसकलमृतद्रव्यसंयोगित्वंवातद्वनिष्ठात्यंताभाराप्रतियोगित्वं इतिपराभिप्रेतमेवरिपक्ष्यते, नतुदेशकालवरूपपरिच्छिमत्वलक्षणं । भनोग्रहापेक्षया- प्याप्यत्वेपितयोरुरीतिकापरिटिलतायाःसुस्थिरस्वाद्वितीयचतुर्थयो स्वरूपासिद्धिरपि । यद्यपिविकारातिसूत्रमन्याकं तथापित्वदाप्यानुसारेण तरतदुपन्यासोयोग्यइनि- कृतप्रासंगिरेन ॥ स्वच्छरवस्यैवोपाधाप्रतिनियमहप्रयोजकत्वे स्वच्छरूपेपिप्रनिर्षिया- पत्तिनिरासा ॥ मात्रपर्दवकारयोरुभयोर्ग्रहणपुनरक्तिप्रासाशिंस्यं । तस्यस्वच्छत्वे प्रमाणतु तद्विशेष्यकस्वच्छत्रप्रकारकानुभवएव । अन्यथामलिनत्येऽपिकिंप्रमाणस्यात् ? अतएवस्वच्छद्गव्यगतस्य तस्यतथात्वस्वमुखेनांगीक्रियते । नचाधाराधेयगतयोः प्रनिर्विर- योरव्यतिरेकनियमः शंक्यः; महामुकुरस्यैकदेशेऽल्पदर्पणस्थापनेतोभयनप्रतिबिंब- दर्शनान् । यास्मिाधारमुकुसंशाधेयमुकुरोशेनारछायेततावत्येवनप्रतिनिय एवंस्फ- टिकमाजनांतर्भागस्यांमसान्छादनाजलमाने तत्रपतिविर, नतयानन्यरूपयोरन्यतरस्सा- न्यतराच्छादकत्वंसंगच्छ ने भाच्छमस्याप्रत्यक्षमसंगात् । नचाच्छादकनन्यस्सस्वच्छतया- तदाच्छसरूपस्योपलब्धिलपिहितपानतलस्येवस्यादितिबाच्य; मलिनयोर्यादितदूपयो. राच्छन्नान्यतराप्रत्यक्षप्रसंगस्यदुर्निवारत्यात् । मलिनयोम्तयोरनाच्छादकत्वस्वपोरेवाच्छा. दकत्वमितिनियमेमानाभावात् । अतःस्फाटिकपाग्रभागरदूपस्याच्छसत्याभावात् । तत्रा- पिप्रतिच्छायाकिनस्यात् ? रूपस्यद्न्यादपृथक्त्वंतुनतरसुवचं द्रव्यरवेनगुणत्नयभेदात् । भन्यथात्वदिष्टाधाराधेयभावस्याप्यसिद्धेश्च प्रभादावधिकदेशवृत्तित्वस्यापिदर्शनाच । एतेनगुणांतरेकियादिपुचतदापत्तिर्दर्शिताशेया ॥ अथस्वच्छत्वमानस्यप्रयोजकत्वमपहाय- गुणाभयनिष्ठस्यतस्यतयात्वंनतुगुणक्रियानिष्ठस्येतिबद । तेनगुणत्वादेवप्रभायांतदप्रसंगेन- भायामितिदृष्टांतोऽकिंचित्करः; सत्वगुणेचप्रतिविमाप्रसक्तिर्गुणत्वाविशेषात गुणाश्चतुर्वि- शतिरेयेतितार्किकोक्तपरिभाषायाद्रव्यत्वपरिभाषावत् त्वयानादरणीयत्वात् ॥ पायुकाल- दिशानांप्रत्यक्षाविषयत्वेनतन्त्र स्वच्छत्वास्वच्छत्वयोरेकतरस्याप्यनिर्णयात् । तयास्वच्छत्यो- क्तिनिर्मूला। नचफलबलेन तत्कल्प्यं, नीरूपत्वादेव प्रतित्रियाभावसिद्धेः प्रतिबिंबप्रहद्वयो- जास्वच्छतायाआत्मन्यनंगीकारे तयान्ययानुपपरयाकल्प्यमानेनस्वाश्रयेणद्वैतापत्तिः । ननु- तस्याभ्रमकल्पितत्वान्नायंदोपइतिचेत्कस्यासोनमः ? नताबद्रह्मणः; शानघनत्वात् , नापि- जीवस्य; स्वच्छतांधिनाप्रतिषिवरूपस्यतस्यासंभवेनतंविनाचतस्याअसंभवेनउभयासिदिन- सक्तः । नापितदतिरिक्तस्य सचेतनरवान्मिथ्यात्वाभिमानाच ॥ जलक्षित्योरितिष्यतस्य- पूर्वनिपाताभावोविचार्यः पृथ्वीजलयोरेयतदाश्रयत्वमितिमततुप्रत्यक्षानुरोधात् नभःप्रभृ- तीनांप्रतिबिमाहिताबोधकथुत्याउनुपलंभेलश्रुत्यायविद्वत्वायत्यन्मतापेक्षयारमणीयमेव- वियदादिषुविजातीयास्वच्छता भात्मादिपुचतद्विजानीया सानायुकालदिगादिपुचनोभय- विधापिसेत्यादिनिर्मूला, अनेकनियमल्लेशेगौरवविरहात् ॥ प्रतिधने प्रतिविवस्वमाना- भावानव्यभिचारः । नचसादृश्यानुभवएवमानमिनिशंक्यं, गोगोगो इतिमुहुर्मुहुरचारणे उत्तरोत्तरगोशब्दानांपूर्वपूर्वपतिबिंबत्वापत्तेः । तथाचसति (म. पा० १ ० २०) ·मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः "संख्यामा।" दित्यादिजैमिनिसूत्रादिविरोध ॥ किंचप्रतिबिंबहियावदियसानिध्य- दर्पणादौमतीयतेनतुत नाशोत्तरप्रतिध्वनिश्च शब्दस्थितिकालेनैव प्रतीयते तद्धसोत्तरमेव- चप्रतीयतइति विमस्थित्यधीनस्थितिकत्वस्यप्रतिषिबताविनिगमकत्याभावानास्यतथात्वं- वाक्यं । नचप्रतिशन्दकाले शब्दस्थितिगच्या, त्रिक्षणावस्थायित्वाभिमानभंगात् शब्द- दयश्रवणप्रसगाय ॥ नित्यत्यवादिनामपिशब्दतिरोधानेनतत्प्रतिबिंबानुपपत्ति किंचमृदं- गोदपर्यास्कालनेतत्यात वीणादेपरितनधातुरंतुरादने तइंडतुंबिफलादिवंतपरितन. भाब्दसजातीय कचित्कालस्थायीरान्दोनुभूयतेसप्रतिध्वनिर्नया ? आधेचर्मकाष्ठादिना व्यव. धानातदनुदयप्रसगः, बिंबर्पणयो कुड्यादिनान्यवधानेतदसभननियमदर्शनात् तव- शब्दविसर्पिवासहिष्णुतयातनतत्प्रवेशस्थतुमशक्यत्वात् ॥ द्वितीयेतुतत्रसटशवमशब्दां- तरवत्कृपादारपि सदृशतर शब्दातरमेनोपपत्स्यते । नवसरूपोपाधिस्थलएवाव्यवधानं कारणमितिबाच्य, भयोजकत्वात् द्वयोरेवोपाधिस्यवादिना नीरूपेप्रकृतोपाधितया एवानुभ्युपगमाच ॥ एस्पतिर्विवत्वाभागदेवभगान (स्कं० ११० २८ श्लो० ५) "छायाप्रत्यायामासा असतोऽप्यर्थकारिण" इतिप्रत्यायप्रतिबिंबादेन निर्दिशति ।। तस्मान्मायिक शब्दातरमेवप्रतिधनि , असत्वनिर्देशात् , 'ऋतेथे यत्प्रतीयेते' तिरक्षणानुम- तेश्चानवशब्देमायिकत्यमदृष्टचर, नटकचितपारास्तादीनापुराणवर्णिताऽसुरमायोत्पमरक्ष- सांस्वामिका नाहीनाच राब्दपुतथात्वनिश्चयात् अतएवसध्यसृष्टमायामानसिद्धतितसूत्र- कृता । प्रतिध्वनिविषयेविस्तरस्तु साधनाध्यायप्रकाशसर्वार्थनिर्णयावरणभगादिपुद्रष्टच्य ॥ किंचयदिप्रतिध्वनिराकाशेप्रतिविधएवेत्येवतवाग्रहस्ताहगगनेप्रति- वियग्रहोपयोगिस्वच्छत्वमपित्वयावश्यमेवस्वीकरणीय, तथाचघटा दीनामपिप्रतिविम्वंतत्रफुतोनस्यात् ? नहिदर्पणादिपुघटस्यैवप्रति- बियनपटस्येतिवक्तशक्यते । यदिचाकाशेगुणग्रहोपयोगिस्वन्छत्वं. विजातीयमेरस्थीक्रियतेतदारूपार्दानामपिप्रतिविम्वंतत्रतोनस्यात् ? नवतद्वृत्तिगुणस्यैवतन्त्रप्रतिविमितियान्यं, यदिशब्दस्याकाशगुणत्वं स्वीकृतं तर्हितथैवप्रतिध्वनेरख्याकाशगुणत्वसंभवप्रतिषिवत्वस्वी- कारोनिरर्यकः । नवप्रतिध्वनेर्वर्णस्यप्रतिक्वित्वमंतरानुपपत्तिरिति- पाच्य; तत्रापिध्वनेरेववर्णाभिव्यंजकतासमवेप्रतिविवस्वस्वीकारो- निरर्थका । "अस्थानानिवर्णाना" मितिपाणिनीयशिक्षाविरोध. इतिवाव्य; तस्यप्रथमाभिव्यक्तिप्रतिपादनपरत्वात्तेपांचिरफालाव. स्थितीचनेरेयोपयोगात्यथानुभवस्यसंस्कारजनकत्वेपितस्यचिरका- लस्थितायभ्यासादीनामुपयोगः यागिद्रियस्यशब्दनिमित्तत्वं नतू. पादानत्यं । एतेनयागिद्रियस्यनिष्फलस्वापत्तिः प्रत्युत्ता निवत्यमा. त्पूर्वतोमर्यादिधनिसमुत्पनौनियमत-पश्चिमदेशप्रतिध्वनिःश्शूयते । तदुरपतिपक्षेतमसंगच्छते। यदिप्रतिष्पनियत्पद्यतेतहिकिंचिद्देशाय- ·सहस्राक्षखण्डनम् ४९५ च्छेदेनेवोत्पद्यतइतिवक्तव्यं तर्हितद्देशात्पश्चिमतःस्थितस्यपूर्वतस्त- प्रतीति स्यात् । न चैवमस्ति, प्रतिविम्वपक्षेतुस्वव्यवहितदेशेतक- ल्पनानुपपत्तिरितिवाच्य; ताशनियमेमानामायात्, उत्पत्तिपक्षेपि. कल्पनासंभवाद्दोपाभावः || किंचप्रतिक्विंव्यवधानेन जन्यतेइत्य- प्रापियदिपियव्यवधानेजन्यतइत्युच्यतेतदाब्रह्मप्रतिबिंबंजीवइत्युक्ति- रसंगता; ब्रह्माणोव्यापकत्वेनतप्रचहितस्य कस्याप्यमावात् अन्यस्य- व्यवधानेजन्यतइतिचेत्कुडयादिध्यवाहितोपिदर्पणादीप्रतिबिवापत्तिः। एवंचगगनेशन्दप्रतिबिंबसंभवात् नीरूपस्यनिरवयवस्यप्रतिविंचं न संभवति ॥ नचनीरूपस्यापिरूपस्यप्रतिक्विदर्शनानवमितिवाच्य; रूपस्यद्रव्यानतिरेकात्केवलरूपस्यप्रतिविवाभावाद्रूपवष्ट्रव्यस्यैवसर्व- भ्रमतिवियदर्शनात् ॥ तथाचरूपयन्यत्वाभावादेवात्मानप्रति- विवते । नचजलेभाफाशस्यमतिविवदर्शनातादृश नियमोन्यमि- चारी तिवाच्यं; प्रभामंडलस्यैवसकलगगनव्याप्तस्यरूपवतः प्रति- विवसंभवेतनाफाशप्रतिबिंबकल्पनायांमानाभावात् ॥ नचगांभी. र्यप्रतीतिरेवमानमितिवाच्या प्रभायाअपिगगनव्याप्तायागंभीरत्वात्- गांभीर्यविशिष्टप्रभामंडलप्रतिविधेनजलेपिगांभीर्य्यप्रतीतिसंभवात्। अतएवकुड्यादिलग्नप्रभामंडलस्यजलेप्रतिविपिनगांभीर्यप्रतीतिः, किंतुगगन प्रसृतस्यैव कुड्यादिलग्नस्थागंभीरत्वादन्यस्यचगंभीरत्या- स्वन्मतेचाकाशप्रतियियस्यतत्रापिसत्येनकुतोनगाम्भीर्यप्रतीयते ? तथाचानयाकुसृष्ट्यापिनगगनस्यप्रतिविवसंभवः किंचात्मनोमाया- रूपप्रतिवियोपाधेरंतर्यहिश्वसर्ववव्याप्तत्यान्मायायांतत्प्रतिविवेक- स्थात् ? अन्यथाजलगर्भितसिकताराशेरपिस्वमध्यस्थितजलेप्रतिदि- वापत्तिः । तथाचायप्रयोगः-आत्मा न प्रतिर्विवते, स्वव्यासप्रतिथियो- पाधिकत्वात्, यद्यत्स्वव्यातप्रतिायोपाधिकंभवति तत्तदुपाधौनप्रति- वियते, यथाजलगर्भितसिफताराशिः, स्वत्र्यातमायारूपप्रतिबिंबो. पाधिकंचब्रह्म तस्माद्रःसनप्रतिवियते, इत्यनुमानेनापिब्रह्मणःप्रतिविवा- भावसिद्धिः॥ एतेनदूरत्वाटीनांप्रतिबिंप्रतिपादयन्नपास्तः, तत्रापि- बहुतरमूर्तप्रत्यक्षाधीसंयोगवट्रव्यज्ञानकालिकद्रव्यस्यैव परत्वादि- व्यवहारजनकत्वेन तादृशष्यवधायकमूर्त्तद्रव्यसहिततत्पदार्थप्रति- विनेनेच दूरत्वादिव्यवहारोपपत्तौ तद्भिन्ने दूरत्वादिप्रतिविये माना. भावात् आकाशवदात्मनोप्यपरिच्छिन्नायादात्मनः प्रतिषियं न युज्यते । नचाकाशस्यापि परिच्छिन्नत्यादृष्टांत हेत्वभावात्साधन- वैफल्यमिति घाच्य; आकाशस्य परिच्छिन्दत्वे परिच्छेदत्रयशल्यत्वेन ·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः ब्रह्मणः प्रतिपादनं न संगच्छेत । तथाहि-यदि गगनमपरिच्छिन्नं तदादेशपरिच्छेदशून्यत्वप्रतिपादने यथा देशपरिच्छेदशून्यस्या. काशस्यानित्यत्वं तथैव ब्रह्मणोप्यनित्यत्वापत्तिरताकालपरिच्छिन्न- त्वमपि सार्थकं भवति । यदिच तस्य परिच्छिनत्वं स्वीकृतं तदा देश- परिच्छिन्नस्य कालपरिच्छिन्नस्य कस्यचिदप्यसंभवादृष्टांतासिध्या ब्रह्माणि कालपरिच्छिन्नत्वप्राप्त्यसंभवात्तनिषेधोनिरर्थक एव स्यात् प्राप्तं हि प्रतिषिध्यत इति न्यायात् ॥ किं च "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्य” इति श्रुतिविरोधोऽप्याकाशस्य परिच्छिन्नत्वखीकारे स्यात् । तत्र सर्वपदसंकोचे प्रमाणाभावात् ॥ यत्तु आत्मा न प्रतिविते, अपरिच्छिन्नत्वादित्यनुमानेस्वयमेवाकाशस्यप्रतिपियंस्वीकृत्यव्यमि- चारस्योद्गाधनंतथैवाफाशपरिच्छिन्नत्वंस्वीकृत्यसाधारण्ययोरुद्भावनं- तदपिकथकसंप्रदायविरुद्धं । नहिप्रतियादिमतप्रसिद्धिमात्रेणहेत्या- भासोद्भावनेहेतोपतासंभवतिअन्यथात्वयामिथ्यात्वसिध्यर्थप्रयुक्त विमतैमिथ्यादृश्यत्वात्परिच्छिन्नत्वादेत्यनुमाने परेणमिथ्यात्वा- भाववत्वेन निश्चितेजगतिदृश्यत्यस्यसत्वेनसाधारण्यस्य अपरिच्छिन्न- स्पेन निश्चितेगगनेपरिच्छिन्नत्वहेतोरभावेनवस्वरूपासिद्धेरुद्भावनेच. तवापिमिथ्यात्वासाधनप्रत्याशाजगतिदत्ततिलांजलि स्यात् । सहस्राक्षे नचत्वन्मतइत्यादि हेत्वभावोसाधारण्यचेत्यंतभागनिरस्यंति-किंचाद- प्रतिध्वनिरियादिना तिलांजलि.स्यादित्यं तेन । अत्रमायेणसर्वनिगदव्याख्यातं । विशेषत्व- क्ष्यामः-रूपवद्रव्यस्यैवेति ॥ वस्तुतस्तुचक्षुर्योग्यस्यैवप्रतिबिंयमितिवक्ष्यामः; तेनाम्माफीन- ग्रंथकृता रूपपदेवप्रतिबिंबते नीरूपंनप्रतिबिंबत इत्यायुक्तौरूपवनीरूपशब्दौचक्षुर्योग्य- सदयोग्यपरावेववेदितव्यौ । एवंसतिनैयायिकसंमतगन्यत्वपरिभापानावरेऽपि रूपादेः प्रतिविवसत्वेऽपिचनक्षति । रूपवतइति । चक्षुर्योग्यस्यवस्तुतः प्रभायारूपाविशेषत्वात् ॥ तमापिबहुतरेत्यादि । जलादौप्रतिबिवितप्रभामंडले दूरत्वप्रत्ययेसत्यपिदूरत्वदेशिकपरत्व- मेर ॥ स्वसिंस्तम्यवहारश्चयहुतरमूर्तविषयकप्रत्यक्षाधीनयरवस्त्वनुयोगिकबहुरारमूर्त- प्रतियोगिकसयोगपत्तयातादृशद्रव्यस्यज्ञानं तज्ञानमालिकद्रव्येणैरजन्यतइत्यर्थः । तस्प- दार्थेति । प्रभामंडरादिपदार्धेत्यर्थः । तद्भिनइति । बहुतरमूर्तसंयोगितथा प्रतीयमान- प्रभामंडलपतिविवादतिरिक्तइत्यर्थः । आकाशस्वपरिच्छिनत्वइत्यादि । यद्यपिसिद्धांतेयस्तु- तमामास्यपरिच्छिमात्यमेवनिबंधादिपु तस्साचलोकाध्याग्रहादृष्टांततास्थनेनस्वीक्रियते, सथापि तन्मतेतदसंगतमितिप्रदर्शकएवायंप्रधः । ब्रह्मण.प्रतिशदनमिति । "सत्यज्ञानम- तना" स्यादिस्यलेबायकोपनिषदाप्यादिपुप्रतिपादनमित्यर्थः । भकालपरिछिमत्वमिति । मनंतपदादिनाघहाणिकालपरिच्छेदस्यापि नियंधनमितिभावः । तस्यपरिछिमत्त्वमिति ।

·सहस्राक्षखण्डनम् भाकाशस्यवदस्मदीयास्वीकृतस्यादित्यर्थः । प्राप्तंहीत्यादि । अतएपजैमिनिनाभर्थवादावधि- फरणेषु "नांतरिक्षेनदिवी" स्यादापभागिप्रतिषेधोदोपभाक्षिप्यते । किंचेत्यादिनाथुति- विरोधोऽपियक्षवलिन्यापादेयोपन्यतः । वस्तुतस्तुलोकयोधनायतहुच्यनुसार्येवटष्टांत:- श्रुत्योपात्तः। नन्वेसिद्धांते ध्योन परिच्छिन्नत्ये अपरिच्छिमत्वादितिपष्टहेतुष्टांता- भावादसत्स्यादितिचेत्-न; कालस्यतवष्टांतासंभवात् , व्यतिरेकदृष्टांततोप्यसाधारणता- नच त्वन्मते वाय्वादावपि शन्दस्य सत्येन शब्दान्तरस्य यावादिगुणत्वेन प्रति- घ्वनेरेवाकाशगुणत्वं, तथाच तस्याकाशेएव समुत्पत्या कथं प्रतिविम्बत्वमिति वाच्यम् । नैयायिकादिरीया अहीकारे द्वितीयादिशब्दागांसामान्याकाशस्यतस्यामनंगीकारेवर्णात्मक- शब्दाना वायूंपाकाशस्य गुणत्वात् ॥ दन्ताद्यमिघातजन्यशब्दानामनमियतत्वेन वर्णानां दन्तादिजन्यलायोगात् , शास्त्रविरोधाच ।। नच यागिन्द्रिय नाकाशः, किन्तु तद्विकार इतिवाच्यम्; प्रकृतिविकृत्योरमेदात् ॥ प्रतिबिम्बशन्दस्यैवाकाशगुणत्वस्वीशरे पाध. काभावाच ॥ नहि प्रतिबिम्बत्वप्रयोजकसामन्याजन्यत्वे तनोत्पत्तिमानेण तद्गुणरवेनवा प्रतिबिम्बवाभावाशक्यनिधयः ॥ प्रतिवर्णस्य प्रतिबिम्बत्वमन्तराऽनुपपत्तेश्च ॥ नच वर्णाभिम्यअकध्वनिनिमित्तकप्रतिध्वनेर्मूलथ्वनिवदेव वर्णाभिव्यञ्जम्त्वेन तदुपपत्तिरितिवा- च्यम्: "अटोस्थानानिवर्णाना" " मिति पाणिनीयशिक्षाविरोधार ॥ तत्प्रामाण्येन तत्तत्स्थाने- वाय्वाभिघातजन्यध्वनेरेव वामिन्द्रिये वर्णाभिव्यजक्रत्वात् ॥ तन्निमित्तकध्वनेरपि प्यम. कत्वे प्रमाणाभावात् ॥ वागिन्द्रियस्य निष्फलत्वापत्तेश्च बहिराकाशवदन्तराकाशएव वर्णोत्पत्तिसंभवात् ॥ किश्च स्वस्मात्पूर्वतोमर्यादिध्वनिसमुत्पत्ती नियमतः प्रतिध्वनिः पश्चिमतएवश्रूयते तदुत्पत्तिपक्षे नसंगच्छते ॥ तथाहि-यद्याकाशे प्रतिध्वनिरुत्पद्यते तर्हि किश्चिद्देशावच्छेदेनैव तद्वाच्यं । तयाच तद्देशात्पश्चिमतः स्थितस्य पूर्वतस्तत्प्रतीतिः स्यात् । न चैवमस्ति । प्रतिविम्बत्वे तु खव्यवहितदेशेएवतत्कल्पनानानुपपत्तिः ॥ किञ्च प्रतिबिम्बातिरिक्त कार्य मणिमन्त्रादिभिन्नसामग्या व्यवहितदेशे न जन्यतेइति कर्यप्रति- ध्वनिने शब्दस्यच्छाया ? ॥३१॥ गगने शब्दप्रतिबिम्बदर्शनादेव पञ्चमौपिन्यमिचारी ॥ रूपादेःप्रतिबिम्बदर्शनाच ॥ नच द्रव्यत्वे सवीतिहेतोर्विशेषणानव्यभिचारइतिवाच्यम्। आत्मनोगुणायभावेनद्रव्यत्वासिद्धोखरूपासिद्धेः ॥ द्रव्यत्वपरिभाषायानिर्मूलत्वेनशास्त्रार्था- व्यवस्थापकत्वाच ॥ जले आकाशप्रतिविम्बदर्शनादृष्टान्ते हेतोरसिद्धेश्व ॥ यनु तद्गत प्रभामण्डलस्य जले प्रतिविम्बोनाकाशस्पति-तन; गाम्भीर्यबुद्ध्यभावप्रसङ्गात् ॥ नहि गाम्भीर्यमवकाश विशेषातिरिक्त जानुदप्ने जले वक्तुं शक्यते ; प्रमाणाभावात् ॥ बहुदेशावच्छिन्नप्रभाप्रतिबिम्बेन गाम्मीर्यव्यवहारइतिचेत्,-न; देशस्योपलक्षणत्वे यत्रया प्रभामण्डलप्रतिबिम्बस्तनतत्रगाम्भीर्यप्रतीत्यापत्तिः ॥ नचैवमति ॥ ममतुयत्राकाशप्रति- विम्बस्तन गाम्भीर्यमानं यतु नतत्प्रतिविम्बस्तन नतद्वानमितिनाव्यवस्था ॥ प्रति. विम्यामावप्रयोजकंतु स्वगतमुपाधिगतं वाकिश्चिदुभाम्याक्ल्पनीयम् ॥ देशस्य विशेष- पत्वे घटकुटीप्रभातन्याय ; देशस्याकाशानतिरिक्तत्वात् ॥ दिग्रूपत्वे तु तत्कय्यन्वर- मा.प्रा.६३ ·- मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः वारणसभवाच । किंचलौकिकप्रत्यक्षदृष्ट्याऽपरिच्छिन्नोऽप्याकाशोयदिसर्यानवप्रतिबियते कतर्हितत्वतोऽपरिच्छिन्न । परमात्माप्रतिबिंयेतेत्याशयादवुन्यबस्नतिबियमेवप्रत्यपेधन्म तिपेत्स्यतिच-परेणैवेति । वैशेषिकादिना ॥ शिष्टस्पष्ट ॥ भगापिमूलाशयप्रकाशनायकि- चित्स्वातन्येणोच्यते ॥ सनप्रतिध्वने प्रतिसिंयत्येवाधकानिकानिचित्प्रागेवमयावतत्रत्रया- पिदर्शितानि ॥ अथपरोत्ताविमृश्यते-तत्रत्वयापूर्वपरूप्यमाणप्रतिध्धनेरेयाकाशशब्दत्व- तुत्वदीयाएवसिहावयति-यथाहविद्यारण्य -"प्रतिधनिर्षियच्छन्दोवायौबीसीतिशब्दन"- मित्यादि ॥ व्याचक्षतेच "भाकाशेतारच्छन्दएचगुण सचप्रतिध्वनिरूप" इति अतस्तपण- नामाभिरवश्यसमाधेय, तथाप्ययुक्त निरस्यते-तापीचितागन्यायेनकदवमुकुरन्यायेनच. नैयायिकाभिमताशब्दातरोत्पत्तिस्तुनायो समतेतिकृतप्रासगिकनिरासेन । वर्णात्मशब्दा मावापाकाशगुणत्वोक्तिरसगता, तालुदतादिपुजायमानत्वेनतद्गुणत्वस्यशक्यवचनत्वात, भन्यगुणस्यान्यनोत्पत्यसभवात् । तत्रभवत्वभावेदत्यतालव्यत्यादिव्यपदेशायोगात्, "शरीरावयवाय" दित्यस्यतदधिकारस्थत्यात् ॥ दवायभिघातजन्यशब्दानातु "आत्मा बुद्ध्यासमेत्यार्थानमनोयुक्तविवक्षया ॥ मन कायाप्तिमाहतिसप्रेरयतिमारतम् ॥ मारुतचो. गमितोमद्र जनयतिस्वर" मितिपाणिनीयादिशिक्षोस्वायुविशेषाभिघातजन्यरवस्य ता. वागिंद्रियव्यापारस्यचाभागदप्यक्तत्व वर्णानादतादिपूत्पत्तिमरोचयन्स्त्रोक्तपि “अष्टौस्या- नानिवर्णाना" मिनिशिक्षाविरोधकुतोनानुसधत्से ? तन्नानुत्पत्तौसेपा वर्णस्थानत्वासिद्धे । नचाकाशस्यविभुत्वाइतादिपुजायमानानामपिवर्णात्मकशब्दानामाकाशगुणत्ववक्तव्य, वा खादिशब्दतयामितानाबीसीभुगभुगबुरबुरादिशब्दानामपिनभोगुणत्वापत्ते । शास्त्र- विरोधस्तु “तदेवाचापदती" त्यादिश्रुतिमनुस्मृत्योक्त स्यात् । वस्तुतस्तुकरणत्वयुद पाशशास्त्रदतादिपुवर्णानामभिव्यक्तीवाण्यापारनिमित्तकत्वमेयबोधयतीतिनतद्विरोध । भाकाशविकारतयोक्तपित्रोनेशब्दगुणफरवस्य वाग्वत्कर्मेन्द्रियत्ववत्यपिवारमादिविकारत्ये नामिमतेकरचरणगुदोपस्थे उद्भूताना स्पर्शादितत्तद्भूतगणानाचादर्शनाद्वामिंद्वियमात्र स्यशब्दगुणकत्वमसभवि । गोरकानातुपाचभौतिकत्येन तेपुवाब्दस्पर्शाधुपर ब्धिरदोष , इंद्रियाणागोरकेभ्य पृथक्त्याणुस्वरूपत्वादिकतु (म०२ पा० ४ सू०)"तथाप्राणा" इतिपादेस्फुट । अथकथचिद्वर्णानावानिद्रियगुणत्त्वमनोरथेसत्यपिप्रकृतिविकृत्योरभेदमाश्रि त्यतैरतरिक्षयाग्दवत्तासाधनमाक्य, पयोविकृतेर्दशोऽस्त्वेऽपि पयसोऽम्हस्वाभावात् । सद्रिकृतिवयोनस्यमोनस्य गत्यमाहित्यागीकारण प्रकृतिभूतमहाकाशस्यापिचरत्वा प्रमातन्याय ॥ राएक्वा ॥ दिशाकाशानतिरिक्षात्यात् ॥ एव दूरत्वधीरप्यावाशप्र• तिबिम्बेनैव समर्पनीया ॥ तदेतदाह-गाम्भीर्यस्येति ॥ इद दूरत्वस्याप्युपरक्षणम् ॥ ३२ ॥ भतएव षष्ठोऽपिण्यभिचारी । नचोपध्यनन्तर्गतस्यैव प्रतिविम्वइति क्य विभोराकाशस्या- स्मनच प्रतिविम्बइतिवाच्यम्, अप्रयोजावादनन्तर्गतत्वस्य ।। तद्विकारस्य न तत्र प्रवि- विम्बइति नियमेनेव रेसा प्रतिबिम्पाऽनव शशात् ॥ आकाशस्योक्तरीत्या परिरिछस्वेतु शान्ते हेरममावोऽसाधारण्यर ।।

·सहस्राक्षखण्डनम् ४९९ पावाय। यदिच तयोर्भेदमाधिसविकृतेरेयचलत्यं नतुप्रकृतेरित्यभिधीयेतवर्दियागिद्रियस्यै- पशब्दयानत्वंतरिक्षस्वेस्थापिसुपचं । नचेष्टापत्तिः, वस्यशब्दगुणकत्ययोधकानामावच. सांस्वप्रधानांचन्याकोपात् । किंच "अनिम्भूित्वामुसंप्राविशत् ।। मामयहिसोम्यमनभा. पोमयः प्राणलेजोमयी रागिति ॥ यार्चायन्हे,संक्षेत्र" मित्यादिश्रुतिस्मृतिभ्योवाचस्तेजो. मयत्येनवर्णानांतद्गुणरकल्पनेऽपित जसराब्दत्वंस्थानत्याकाशगुणत्वम् ॥ प्रतिथियशरद- स्यैवाकाशगुणवंतुनस्वीकर्तुशस्य प्रातिभासिकस्यव्यापहारिकरस्तुगुणत्वायोगात् । नहि- स्वच्छतयैकतयाचनिश्चितेमंकुरेप्रतिषिवितानिनीलरक्तादिरूपाणिद्वित्वग्नित्यादिसंख्यादेशिक- परत्यापरत्वादीनिचकुदगुणाभवितुमर्हति । नाप्यभास्वरशुक्लरूपशालिसयातयागृहीते- जलेसमधान्यरूपाणिप्रतिबियंतइति तस्यसर्यविधरूपपत्तासर्वविद्वत्समता। प्रतिबिंधत्वा. प्रातिभासि केनापिसुरवरर्मना शब्दगुणकरवसंभवेच रूपगुणकत्वमपितस्योरीकार्य, वन- प्रातिभासिफनीलरूपमतीतेः सर्वजनीनत्वात् । प्रतिपिंपत्यप्रयोजफसामग्रीतुनेह निर्णीता। तत्राविरुद्धसामग्रीचासाभिः पुरैवोपपादितेतिप्रतिदियत्यभानस्तत्रनिश्चीयतएव ॥ यञ्चम- तिवर्णस्यप्रतिबिंधत्वमुक्तसनादंति-"नापिवर्णरूपप्रतिशब्दस्यपूर्यवर्णप्रतिबिंधत्व यंजना. क्षराधरणात् । नचस्वराक्षरस्यैव प्रतिभिवइतियाच्य; नियामकस्याशक्यवचनत्वात् , युगपदु- भयस्वरग्रहणाभारात् पूर्ववनिहितीयत्यप्रतिध्वनेरपिपूर्ववर्णव्यंजकताया. शक्ययचनत्वा- " ति ॥ एवंप्रतिधनीव्यंजनानामप्रत्ययादेवप्रतिक्विन अटोस्थानानीतिशिक्षाविरोधच परिहतोज्ञेयः । नियमेनतत्तत्स्थाने भातरवारभिघातेनाऽभिव्यक्तस्यैवविसर्पिध्वनेस्वाम- तेवागिंत्रिपदयवायाफाशेपि वर्णाभिव्यंजकतायाः संभवदुक्तिपत्वेनस्थानयोधकशिक्षाव- चसोबाधगंध त्याप्यभागय । अन्यथाागिद्रियेवर्गाभिव्यकिंवदतस्तवापितद्विरोधोदुप्परि- दरः॥ मायिकशब्दत्वपक्षेतुसुतरांनविरोधः । शिक्षायांवास्तपानानित्यानामेवाभिव्यक्ति- स्थाननिरूपणात् स्वालिकेपुशरीरेपुधटपटादिपुचशुक्रशोगितसनिपातजन्यतायामृतत्वादिज- न्यतायाश्चामा रेपिवास्तपुशरीरादिषु तत्तजन्यतायाअन्यमिचारित्वेन तरोधकशास्त्र- स्पेवनित्यवर्णानांतत्तत्स्थानाभिव्यज्यमानताया नियतत्वेनस्थानबोधकशिक्षापचनस्यबाधा. योगात् ॥ शिक्षाप्रामाण्येनतुदंतादिप्मेवाभिव्यक्तिः सिध्यति, नतुवागिंद्रिये; भनमिभा- नात् । फिंच "वाचारदती" त्यादिपुसर्यनकरणत्वमेवेंद्रियाणाश्रूयते, नत्वधिकरणवमतो- पाच शन्दाधिकरणत्वकल्प निर्मूलं । नहिदंडोघटाविर्भावस्याधिकरणसंभवति ।। प्रतिवर्ण- स्यलेबांभिव्यंजस्यैवध्धनेर्वा तनिमित्तकध्वनेव्यिंजफरने प्रमाणतुप्रतिवणेपुनियमेन. वर्णामिव्यक्तिकालोत्तरकालिकत्गनुभवादिकंशक्यरचनं । नचवागिंद्रियस्यनिष्फलत्यंशंक्य पावत्कारणसमवधानेसत्येवकार्यसभवात् । तस्यचकरणत्वेनदंडादिन्यापारमंतराघटादेरि- वतन्यापारमंवरेणवर्णानाममिव्यक्तेश्योगात्, क्रियायाः फलनिष्पत्तियंद्यापारादनंतरामिति- वास्यपदीयेतल्लक्षणात् ध्वनिमानसकारणवेनवागिंद्रियस्यान्याथासिद्धत्वांगीकारेमूकानाम- पिचोचारणप्रसक्तेश्च । अभिग्यक्तिस्तुस्थानेष्वेव अतएवमुद्रितोएपुटस्य पवर्गोच्चारण- मशक्यं । नचैवृद्धानांसर्यथातरर्गानुयारणप्रसगः; शेखरकारादिमिदंतशब्देनतत्सवि- हिवप्रदेशानामादरणात् ॥ इत्यमांतराकाशमात्रस्वकारणतानूरीकारेणैव (बहिराकाशव- ·५०० मारुतशक्तिसहितः प्राभाना दंतराकाशएव पात्पत्तिसंभा) दितिनिराकृतं । किंचास्यायमारायःस्यात्-यदिबाह्या- काशप्रतिवर्णोत्पत्तिवागिंद्रियनिरपेक्षांगीफियते तर्हिमुखस्यांतरपि तनिरपेक्षावर्णोत्पत्ति- रच्यता; तथाचतस्त्रनैफल्यमिति,-तब साफल्यस्यदर्शितत्वात् बाह्याकाशेपित्वन्मते दूर- स्थशब्दप्रहणार्थश्रोत्रस्यैवदूरेप्रतिवर्णोत्पादनाय चागिद्रियस्यापिगमनस्यशक्योक्तिकत्वात् । वस्तुतस्तुयथाआदानादिशक्तहस्तेंद्रियस्वगोलकद्वारासाक्षाहहणादिनिमित्तंभवति दीर्घसं. दंशोपवेशादिनाविषधरांगारादेहणेपितदेवपरंपरयासाधकतमम् । तथासाक्षाद्वर्णोधार- करणयागिद्रियतदभिव्यंजकविसर्पिध्वनिद्वाराबाह्याकाशेप्रत्यक्षरोत्पादेपितदेवपरंपरयानि- मित्तमितिनि खलंनिरवयं ॥ प्रतिबिंबत्रपक्षेच वाह्यवदांतरांसरिक्षेपिप्रत्यक्षरप्रत्यक्षप्रसंगः, भाकाशयोपाधित्वेनवर्णानां बदनांतरांवरेपिप्रतिबिंबने प्रतिबंधकाभानात् ॥ यच किंच. स्वस्मादित्यादि नानुपपत्तिरित्यंत, तदरमणीयं, प्रतिबिंबपक्षेपिमर्यादिसन्निहितनभोविमा. गएव प्रतिविबौचित्य नभेयांदिसमर्यादएवप्रतिस्वननिशमनप्रसक्त्यादोपस्यतोल्यात् । नहि- दर्पणरचितधरणीचर पुरुषः स्वचरणसमभ्यर्णभागमतिहायदयीयसितसलविभागप्रति. फलति ॥ यदिचनेदीयसिनभसिप्रतिबिंयानुभयेदवीयसि तदुभवेचविंचित्कारणंकल्प्येत खदात देवोत्पत्रावपिकल्प्यतां ।। वस्तुतस्तुसर्वनवर्तमानः पवमानः पटहादिप्रकटध्वानतः क्षुभ्यम्शब्दं क्षोभानुरूपंदूरहरत्यन्यत्रप्रतिवध्यतेतत्रैव मायिकंशब्दांतरमुत्पद्यते, अतएव- गिरिगव्हरकूपविवरसरःप्रवरदिशखरवत्सुरनिलयप्रभृतिपुप्रतिशब्दा श्रूयते । त्वत्पक्षेत्वंतरि- क्षस्यविभुत्वेनाल्पस्यमहतश्चशब्दमात्रस्यनियमेन प्रात स्वनेनभाष्य, नतुतथानुभूयते । किंचपूर्वतोभेयोग्राघाते तत्पूर्वतोऽतिनेदिष्टगव्हरादिसत्नेभेर्यादित. पश्चिमस्थेनपुंसाशब्द- प्रति शब्दावुमावपिअनुभूयेते; अतोन वदभिप्रेत प्रतिधनेः शब्दसंमुखदिक्त्वनियमः संगच्छते ॥ यदपि प्रतिबिंबातिरिक्तमित्यादि शब्दस्यच्छायेत्यंत, तदप्यसत्, दर्पणादे- मित्यादिना यवधाने प्रतिषियस्याप्यजननेनतौल्यात् मणिमंत्रभिन्नेभ्यः सिंहमित्रतीर्था- दिभ्योग्यवहिनेभ्योपिभयहर्पपुण्यादिजननाच यदिचतानिमणिमंत्रादित्यादिशब्देन संगृाही. यातर्हि शब्दमपितेनमगृहाग। पिचजलायतलाश्रयस्यपुंस.फूरर्वतोजलोपरिभागेबुहु- दोत्पादावंदश्यतेतमायोहारयमिनिचेत-अवापिसमान, एवंप्रतिध्वनेः प्रतिबिंषत्वनि- रासेन पंचमस्यापिन्यभिचारित्वशंकापास्ता, सत्यतनिशाचरूपादेः प्रतिबिंबसंभवेऽपि नयभिचारः । नसत्यंतनिवेशे प्रकाशाश्रयन्यायेन पंचनेम्यम्पामिद्धिः शुस्याः परैस्तथा नंगीकारात, तन्मतरीत्यातमुक्तेरयुक्तत्वख्यापनायैरपंचमसप्तमयोरुपन्यासात् ॥ यथनय द्रव्यवइत्यादिशास्त्रापाप्यवस्थापकत्याचेत्यंततत्तुतादृशसत्यंतमनिवेशयनिमणादोक्तरीति- कद्रव्यपरिभाषामनाद्रियमाधास्मामिनोत्तरणीयं पंचमादिलिंगकानुमानेकालोटाती- क्रियते, मतीनतत्वमितिः । नाप्याकाव्यभिचारः; व त्यसायातायास्त्वयोक्तस्वात् ॥ पस्तुतस्तुत प्रभामंडलस्यैरमानियियः गाभीय दूरसुतिस्तुमभापायाहुल्यमासमरकरव- मूनिया । मचागेपुयाहुल्याउनुपरतिः; छोटिकारान्दोऽस्पोभेराशब्दोमहानितिशरदः गंधादिपविमर्पिभूतगुगेपुम्गत येणाप्यल्पयहुलमाश्योदर्शनात् । प्रभपातम्यानिमानि- गरलाशान् प्रनिमुतत्परिमागेने प्रतिषियमानेनगांमीटिरिनिमुच। भानुदौषि- ·सहस्राक्षखेण्डनम् जलेतिससिहिततरपुरुषादेसरिस्थापितदीर्घयप्टिकादेयत्तावत्परिमाणकेएवाघोनः प्रतिषि- पोनुभूयते, एयसेवाधांगुलस्थूलिमत्यपिमुकुरभूमौ । अतोवस्तुस्वभागतात्यप्यंयुनि- प्रतिषियमा यहुलतमप्रभामंडलमेयताशारकारानमंजनयति । यग्रयाचयातीप्रभा- प्रतिबियते तातग्रसर्वत्रसलिलमणिगुकुरादिषुतावांभीयंप्रतीयतएवेतिकृवंतदापत्तिविभी. पिकयादिचोपाधिमेदादगांभीर्यप्रतीतेस्तारतम्यमनुभूयेत तत्रतत्प्रयोजकमुपाधिगतमे. यावधेयं । एकस्यापिाययस्योपाधिवलक्षण्येनप्रतिषियलक्षण्यदर्शनात् । आकाशस्यप्रतिबि. आईत्वेचकचित्तत्प्रतिकिचियतदभारइतिकल्पनंनिर्मूलं; तदतिरिक्तस्याविबस्यतयादर्श- नात् । यदिचदृष्टानुरोधादुभयो:किंचित्कल्पनमावश्यकस्याचदापिनमःप्रभावलययोरम- योःप्रतिच्छायांस्वीकृत्यत्वयातत्कल्प्यं, मयातुद्वितीयस्यैव तांस्वीकृत्यतत्कल्प्यमितिमाका- शप्रतिबिंबवादोव्यर्थगौरवग्रस्तः । देशापच्छिन्नसंतुनवयंविशिश्महतिनघट्टपुटीप्रभातादि- प्रसंगः । वस्तुतस्तु तथाविशेषोपिनातिः प्रातमध्यदिनादिकालावच्छिन्नविलक्षणसूर्यप्रभा. याःप्रतिबिंबनेपितदवच्छेदककालस्य देवदत्तत्यप्रतिबियनेपिचक्षुरयोग्यस्यव्राह्मण्यपांडित्या- दिरूपतद्विशेषणस्य समीरणाहितनृणपर्णादेःप्रतिबियनेपितदाधारस्यसमीरस्यचप्रतिबिवा. नुदयात् अतोदेशस्यविशेषणत्यैपिचचरयोग्यविशेषणस्यप्रतिनियादर्शनेनतद्वदेवाकाश- रूपयदि यूपयासदेशस्यप्रतिबिंयाभावःशक्यवचनः । अन्यथाबहुदेशावच्छिन्नाप्रभाचक्षुपा- गृह्येतइतिविशेषणत्याकाशस्यचाशुपमपिस्वीकार्य । नचेष्टापत्तिः; तदृष्टान्तेनब्रह्म- णोपितथात्वापत्या “नचक्षुपागृह्यते पराजिखानि । नतनचक्षुर्गच्छवी" स्यादिमुंड- फकठतलबकारप्रभृतिश्रुतिप्रतिरोधात् शारीरकादौव्योम्न साक्षात्प्रत्यक्षाविषयत्वांगी- काराच तेनोक्तदोपद्वयमसरस्यसंभावनाप्यपाम्ता दिशभाकाशानातिरिक्तत्वो- तिस्तुश्रुत्यादिविरुद्धा "नाभ्याऽआसीदंतरिक्षं । पोभूमिर्दिशः श्रोत्रात् । योन्त- रिक्षेतिष्ठन् योदिक्षुतिष्ठन् द्यौःशीर्षमाशाश्रुतिरंघिल्लीनभस्तलं नामिसरोगृणंती"- त्यादिश्रुतिभिस्तयोभैदावगमात् एवंदूरत्वसामीप्यधीरप्युपाधिधिययोरांतरालिकप्रभा- यादीर्घादिप्रसारहेतुकावगंतव्या । न स्वाकाशप्रतिबिंबंतदितिभ्रमितव्यनिरवयवस्यनी- रूपस्यापिप्रतिबिंबसंभवेकालादेवायोश्च कुतोनतत्स्यात् ? कालादिपुस्वच्छतायास्त्व- यांगीकृतत्वेनतत्प्रतिबिंबारश्यंभावात् दायर्यादे प्रतिबिंबदर्शनात् । नापिस्वमतेस्वच्छता. घदस्वच्छतायामपिविजातीयत्वंकल्प्य; अप्रयोजकत्वात्, नीरूपत्येनैवतसिद्धेः ॥ एवमंबरप्रतिबिंबप्रतिविधानेनपष्टस्यापिग्यभिचार-परिहृतः ॥ उपाध्यंतरगतंनप्रतिबिंबत- इतिदूपगंतुविवर्णकाराद्यभिमतेवियेश्वरयादएवमुख्यतयादत्तमासाकीनैरितिशुद्धचित्प्रति- विंबवादेतदनुषादोधात्यात् । तथापिअनूदितत्वात् सर्वपक्षेप्वतच्छक्यमसरंसमध्यते उपाध्यंतर्गतत्वादात्माकाशयो.प्रतिबिंत्रमशक्मयचन; दर्पणेतद्गतरेखादेर्जलेतस्थमीन- तनिमनपुरुषादेश्वप्रतिविवादर्शनात् ॥ यत्तु (तद्विकारस्यनतनप्रतिबिंब) इति निय- मादप्रयोजकत्वमुक्त, तदप्येतेननिरस्त; अन्ययव्यतिरेकन्यभिचारप्रस्तत्वात् , मीनपुरु- पादेवीरविकरत्वाभावात्, तद्विकारस्यापिहिमकरकादे पृथग्भूतस्यतन्त्रप्रतिबियदर्शनाय ॥ एक्मेकदर्पणमणिप्रणीतधरणीलप्रतिकृतिप्रभृतिपुसलमानांतद्विकाराणामपिफलप्रवालादी- ॥

·मारुतशक्तिसहितः प्राभजनः नांतदालपारादीप्रतिफलनमपिनियमभक्षफमनुसंधेयं ॥ व्याप्यवृत्रपिप्रतिविधांगीकारे- स्फटिकाचवच्छिन्नाकाशस्यदर्पणगतरूपादेश्वसनतन्त्रप्रतिचियापत्तिः । किंचजलाध्छिन एवाकाशस्तनप्रतिबिंबतइतिस्वीकारतवगांभीर्यदुष्यनुदयप्रमंगा, तारदाकाशांशस्यतया- स्वात् ॥ अथतस्थिताशोनप्रतिबियते कितपरितनएवमहाशइतिस्वीकारेतुतदृष्टांतेनआत्म- भोप्यंशत्रिमागापत्यानिरवयवत्वशब्दकोपोधिवेश्वरवादस्पचमूलतएवोच्छेदः ॥ असाफ- प्रभामंटलंतूपरिटमेवप्रतिकितनतुतत्मविष्टमित्यदोपः । यच (भाकाशस्योक्तरीत्या- परिच्छिमत्वेतुदृष्टोतेहेत्यभागोऽसाधारण्यंचे)ति, तदकिंचित्करं; पझेदृष्टांतेचानुगतस्या- परिच्छिन्नत्वस्यमागेवलक्षितत्वात् ।। एवंचाकाशस्यप्रतिविम्यासंभवेन (भवाकाशस्यजलाधारत्वंतत्र प्रतिबिंबितत्वचेत्यवच्छेद मेदेन द्विधाजलेस्थितिरितिब्रह्मजीवयोरप्ये- करतथास्थितौनवाधक) मित्यादिनास्वमतमानप्रसिद्धदृष्टांतवदन्नु- पेक्ष्या, किंचातिसमीपदर्पणादिगतरेखादीनांदपणेप्रतिबिवादर्शनेन- जलनिमग्नमुखादीनांचजलेप्रतिर्विचादर्शनेनमायांतर्वर्तिब्रह्मणोमाया- यांप्रतिर्विवासंभवेन "द्वासुपर्णासयुजासखाया" इत्यादिश्रुतेः “गुहां- प्रविष्ठावात्मानौहितद्दर्शना" दितिसूत्रस्यचविरोधस्त्वन्मतेस्यात् ॥ गगनप्रतिबिंधासंभवस्यासकृत्प्रतिपादितत्वेन ("आकाशवदेवोप- पत्तः") इत्यादिनाविरोधपरिहरभुपेक्षणीयः। यत्त्वित्यादिनाविद्वन्मंड- नोक्त किंचिदनूय (तदपिनसम्यगिस्यायुक्त्वा) (विभ्वोरसंयोगे. प्रमाणामाया) दित्युक्तं, तदपिनयुक्तिसह । तथाहि-विभुद्वयसंयोग मंगीकुर्वताससंयोग-कीडशइतिवक्तव्यं, अन्यतरकर्मज उभयकर्मजो या संयोगजोवा? नाद्यः, विभ्यो कर्माभावात् । नह्याकाशेकालेवाक- श्चित्कर्माभ्युपैति, अतएवद्वितीयोपिन । नापितृतीयः; सचयथाहस्त- तरुसंयोगात्कायतरसंयोग हस्तक्रिययातरणाहस्तसंयोगेजातेऽषय- विनाकायस्यायित्वावयत्रसंयोगजन्योभवतिः संयोगस्तथानापियदि फालस्याफाशस्यवासापयत्वस्यात्तदातघयवक्रियाजन्यस्तत्संयोगो- पिस्यात् । नचत्यमतभाकाशादीनांसावययत्वयेनतादशसंयोगमंगी- कुर्योः ॥ तथाचतदीयविशेषाभावकूटस्यतत्सामान्याभावव्यातत- यातद्विशेषाभावकूटस्यैवविभुदयसंयोगसामान्याभायमानस्यविद्यमा- नत्वमानाभावकथनसाहसमानमेवमायायापरिच्छिन्नत्वांगीकारेप्य. संयुक्तस्यैवप्रतिविघदर्शनेनब्रह्मणस्तनप्रतिविम्यंसंभवति। नरसंयो. गस्याव्याप्यवृत्तित्वादसंयुक्तत्वमप्यस्ये चेतिवाच्य; तथासत्यत्यंत- दर्पणसन्निकृष्टरेखादीनामपितत्रप्रतिविद्यापत्तिः आकाशप्रतिविम् स्वसर्वथैवासंभवेन (आकाशेव्यभिचारादेवनसप्तम.) इत्यसंगत;

·सहिनाक्षसण्डनम् अतएव (प्रथमदृयतेसाध्याप्रसिद्धेश्व) इत्यप्यसंगतं; प्रथमदृष्टांत. स्योभयवाधसंमत्यादितिसुवक्तव्य । स्वमतेगगनप्रतियिबस्यवी- फारात् किंचसमतानुसारेणव्यभिचारायुद्धापनेपरार्थानुमानमात्रो- च्छेदः तवाभिमतम्याप्यसिद्धिश्वस्यात्; परेणस्वमतानुसारेणासि- ध्यादेष्ट्राचयितुंशक्यत्यात् ॥ सहवाअगाफाशस्यत्यादिसाध्याप्रसिद्धेश्चैत्यंतभागदूपयंति-एवैचाकाशस्यस्यादिना उदारयितुंशष्यत्वादित्यतेन ॥ स्वमतमानप्रसिद्धमिति । उभयपादिसंमतिमंतरा- साहशस्वदृष्टांतत्यायोगासंपदनुपेक्ष्यएवेतियुकं । गौतमेन (१० ! आ० १ २०२५) "लौकिकपरीक्षकाणांयसिबबुद्धिसायंसहयांत" इतितलक्षणस्योक्तरवावुद्धिसाम्यान- धिकरणस्यदृष्टांतत्वंनवयुज्यतेतिभावः ॥ द्वासुपर्णेति इदंतृतीयमुंडायास्यं । सूत्र- घेदप्रथमस्यद्वितीयपादस्थ अननिरोपमप्रेक्ष्यामः । कर्मान्युपतीति । संयोगजनने- य्यायिकपरिभाषाप्रसिदोरोपणाद्यन्यतमं सयनकोपिस्त्रीकरोति । सेनावकाशदानादि- मत्वचेष्टाहेतुत्वादेवियत्समयमभृतौ स्वीकारेपिनातिप्रसंगः । भतएवति धन्यवरापिक- मणोसंभयेउभयतदसंभवस्यकैमुतिकसिमलादेव । तदीयविशेषाभावेत्यादि । यमय- वायुतेजःप्रभृतौमधुरक्षारादिरसविशेपाणामभावकूटं सनतपरससामान्यामाबोप्यस्येये. तितयाव्याप्ति स्पष्टा । अत सयोगविशेषाणांत्रयाणामप्यभारकूटमेव विशुद्धसंयोगसामा• न्याभावेमानं ॥ भत्यंतदर्पणेत्यादि । दर्पणात्यंतसनिकृष्टेत्यर्थः ॥ सुवक्तव्यमिति । अनपैयारुच्याप्रतियियतादूपफानुमानप्रयोगेवायुपञ्चेतिद्वितीयदृष्टांतोपादानं ।। समापीदम- धिकमरधेय-यय अनाकाशस्त्यादि उपपादिसत्यादित्यंततदपि विहायस प्रतिच्छायाप्रति- येधेनैवप्रतिहतदेटिनन्यं । "द्वासुपर्णगृहांप्रविष्टावि"त्यादिश्रुतिसूनविरोधस्तुनवदुष्परि- अाकाशस्य जलाधारलं तर प्रतिविम्बितत्वं चेत्यवच्छेदमे देन द्विधा जले. स्थितिरिति ब्रह्मजीवयोरप्येत्र तथास्थिती नबाधकम् ॥ एतेन लोकेपिम्पप्रतिविम्ब. योरेकवस्थित्यदर्शनेन 'द्वातपर्णा गुहांप्रविष्टी' इत्यादिश्रुतेगुंदोपविष्टावितिसूरस्य र विरोधइति आत्मनः सर्वगतस्य सर्वगतायो मायायां सत्त्वेन कयं प्रतिविम्ब स्यादितिच विद्वन्म- ण्डनोक्तं प्रयुक्तम् । आकाशवदेवोपपत्ते', मायायाः परिच्छिन्नत्वस्योपपादितत्वात् । यत्तु विद्वन्मण्डने "नवसयोगसबन्धेन तर वर्तमानत्वमप्रतिविम्बेप्रयोजक्म् । एतयोश्च न संयोगोविभुत्वात् अतोनानुपपत्तिरितिवाच्यम् । सयुकसाऽपि प्रभामण्डलस्य तथाप्रतीतेः॥ नच यश संयोगवशे न तथेतिवाच्यम् विसिनीसमानान्तरिताहुलीतलभागस्यप्रभाया अपि दर्पगे प्रतिबिम्बादियुक्तं,-नदपि नसम्यक सागस्याव्याप्यत्तित्रयाततोऽल्पान्तरि- तस्थायाश्यांशकल्पनायाःसम्भवेन चारामाधानत्वात् ।। पिम्बोरसयोगे प्रमाणाभावान्मायाया। परिचिमत्वस्योकत्वात् पूर्वपक्षोऽप्यकिंचित्करः ॥ ३३॥ आकाशे न्यभिचारादेवन सतम. प्रथमटान्साध्याप्रसिद्धध।

·॥ ५०४ मारुतशक्तिसहितः प्राभानः हरः । क्याहि-प्रतिबिस्सालीकत्वेन द्वित्वसंख्यायापाधः । इदानीवियतयात्नदमिप्रेतायाः शुद्धचितोनिराकारत्वेनसादृश्यनिर्वाहकधर्मराहित्येनचसुपर्णत्वसरित्ययोस्ततएवसायुज्य. स्यचासंगतिः । बियप्रतियियोःसहयोगानिप्पत्तेश्वब्रह्मांडकारणमायाबहिर्भूतायाचित.स. मानवृक्षपरिप्पंगासंभवः । "तयोरन्यःपिप्पलत्वाद्वत्ती" तिप्रतिबिंयक्रियांविनाप्रतिथि- बेतददर्शनात् उपाधे इत्येनस्वावदनाद्ययोगाचएवमेतदग्निमर्छ "मसमहिमान" मिति श्रूयमाणंजीवस्यनाविभूतित्यविवस्यचित.कर्तृत्वादिकंतत्साम्योपायनादिकं चविरुष्यते; प्रतिबियस्यावियानंशत्या चितोनिशेिपत्लात् उपाधिनाशेमतिबिनाशनियमेननिरूपाधेः- साम्योपायनाययोगाय मायांतर्गतस्यैवर्षियत्वांगीकारेतुविवेश्वरादापत्या भाकाशदृष्टांत- बाधएकास्थित्याप्रतिबियत्वस्याप्यसिद्धिश्च । किंचाकाशतत्प्रतिविधयोरन्यसरोपिनजलं. प्रविशति प्रश्तेच "गुहांप्रविष्टारात्मानौहितदर्शना" दित्यादिपुतयोरेकनसहप्रवेश- उच्यते । नहिबियप्रतिबिययोरेकनसहप्रवेशादिष्टचरं । नवप्रतिषिबस्योत्पत्तिरेव- प्रवेशत्वेनोपचयंततिगच्या तथाक्लेशमानाभागत्सूतथैववक्तुमौचित्येनसंदेहवारकेपि- तन्त्रप्रवेशवेशोपपादनस्यायोग्यतापत्तेः, "भनेनजीवेनात्मनानुप्रविश्ये" तिप्रयेशात्पूर्व- जीयसत्ताबोधकश्रुतिकोधाच । मन्मतेतुद्वासुपर्णेयादिवाक्यानिमगवदंशयोर्जीवांतर्या- मिणो स्थितिप्रवेशादिनिरूपकाणि सर्वप्रपंचकारणत्वेनसर्वगतायांमायायांचयिभु. चित.प्रतिबिंबसुतरादुर्वच । वियस्यतयाचकत्येनयहुप्रतिरिवासियाजीबानेकत्रयोधि- कानां "सर्वेजीबा सर्वमयाः । तथाक्षराद्विविधा सोम्यभावाः । सर्घएवात्मानं" इत्यादितापनीयमंडूहदारण्यकादिश्रुतीनांच्याफोपात् पुण्यपापादिशास्त्रीयव्यवस्था - गात् । एकमुक्त्यासर्यमुक्तिप्रसगात उपाधिबिंबयोर्विभुत्वेनम्वस्यापिविभुवया "शरीरं- यदवामोतियच्चाप्युत्क्रामती" त्यादीनामपिविरोधाञ्च ॥ नचअन्तःकरणनानात्वे नेष्टसाधनीय; जीवनरर्थक्यप्रसक्ते तदेवबढे, तदेवचसाधनमुक्तमित्यापल्याशास्त्रस्यजीवा- धिकारकत्वयाधाच । विस्तरस्त्वन्यप्रावधेयः । यच (यत्तुविद्वन्मंडन) इत्यादि (भकिंचित्कर) इत्यतं,-तद्रभसात् । संयोगेअन्यान्यवृत्तिताया मायिकत्वात् । परमाणूननिरवयत्वेनतद्वयसयोगेन्यमिचारान् घटादिप्पाकाशसंयोगस्यापिन्याप्यवृत त्तित्वात् । किंचसयोगस्याप्यत्तित्वंसार्वत्रिकमभिप्रायन् भनुपदमेववियोर. संयोगेप्रमाणाभाचवदन्मतिमानसि विश्वोःसंयोगांगीकारेतसिन्नव्याप्यवृत्ति तायाभ- शक्यवचनत्वात् अन्यथाविभुत्वाभावप्रसक्तेः । अतोत्यंतसूक्ष्मायामभायामप्यस- युक्तांशपरिकल्प्य तावन्मात्रस्यप्रतिबिंबितत्वकरपनेमानाभावः ॥ अवहिब्रह्मणोन्या- यत्तित्वेनप्रतिषियानुदयापत्तिं पूर्वग्रंथमाप्तामुतप्रवृत्तस्य उपाधिविबसयोगस्यैवा. प्रतिधिवप्रयोजकत्यनियमेनप्रकृतेचसयोगाभाददोषइतिपूर्वपक्षस्याशयः । सयुक्तस्यापि- मतिविनमदर्शनेनतथानियमोशक्योऽतोव्याप्यवृत्तित्यतदंतस्थत्वेएवाप्रतिबियप्रयोजक्तत- थप्रकृतेप्रतिबिंबानुपपत्तिर्दुरुद्वरेत्युत्तरपक्षाशयः । बिम्बोरसयोगेमानतुकेषांचित्संयोगा- व्याप्यवृत्तिवाभिमानः परेषांकालाकाशादिपुपरस्परसयुक्तत्यव्यवहाराभावाच । संयुक्त व्यवहार हेतुगुणात्वस्यैवसयोगलक्षणत्वात् विम्बोरसयोगस्यचपदुदर्शनससतत्वात् तावकैः ·सिंहस्राक्षखण्डनम् फपिदविद्याग्रह्मणोःस्यस्पसंबंधस्यांगीकाराय तथापूर्यपक्षोपिनिरवद्यः ॥ (यत्तुमायायाः- परिच्चिसत्वस्योक्त्यात) इत्युक्तं, तस्यायमारायःस्यात्-घटाकाशयदविद्याग्रह्मणोरपि- संयोगःसुयचइतिअनमः फिमायायायहिभूतस्य "अत्यतिष्टदशांगुल" मित्यादिश्रुतिवेद्य- शुद्धयाणस्तयासहसंयोगमभिप्रपि उततदंतर्गतस्यैव? नाद्यः; निर्विशेषत्वभंगप्रसंगात् । द्वितीयश्चद्धकुटीप्रभातं मायासंयोगोत्तरंभनीनानाधर्माणामायिक्त्यकथनस्सकथंचित्सं- भवेपितसंयोगवशुद्धनिष्टतायाभवश्यवक्तव्यत्वात् संबंधमंतरास्छिलतानुपपत्तेः । कि. चांतस्थमायातुल्यपरिमाणकत्येनद्वयोस्तुल्यविभुत्यात् "सर्वगतग्रह्मणोऽविद्यायामपिसर्य- गताया" मितिग्रंथोक्तदोपस्तदवस्थः । किंचतस्याःपरिच्छिनत्वेतप्रतिविचस्यजीवस्यापिप- रिच्छिन्नत्वापश्यंभागात विभुत्यासिद्धिः, अणुत्वंचनवांगीक्रियतइतिमध्यमपरिमाणमुररी- कुपनाईतसादरीभवसि ॥ भयंदोपोयच्छेदयादेपिसमानः । यच्च (आकाशेव्यमिगारा- देवनसप्तम) इति तनकेचित्ताकाएवनीलंनभइतिप्रीत्याआकाशस्यप्रातिभासिकरूप- वत्वेनप्रतिषियः, ब्रह्मणस्तुसर्वथारूपाभावानसोऽतोवच्छेदबादएपश्यानितिवदति । नचैवं. प्रथमदृष्टांतेहेत्वसिद्धिः पंचमाविलिंगकेनुमानत्रयेसाभिः कालस्यदृष्टांतीकरणात् । नच- ग्राणोप्यारोपितरूपवतएवमतिविमितियाप्यं; स्वोदाहृतशुद्धचिटातिवियपक्षापक्षयात् नीलिमबदारोपितानांजगत्कर्तृत्लेशितृत्वसर्वज्ञत्यादीनाजीयपिप्रतीतिप्रसक्तेः जीयेश्वरयोस्तु- ल्यविभुत्यनकवस्थित्यकस्यापिनीलिम्नः प्रातिभासिपोपाय ॥ दोपाणांनुपपत्यादिप्रतिच्छा- यातुअनिर्वचनीयख्यातिस्वीकारणतस्यमायिकरूपत्वेनचयथायथंमतद्वितयेपिवस्तुस्वभावा- दुपपादितैवेतिर्किप्रासंगिकेन । वस्तुतस्त्वंबरप्रतिबिंबनिराकरणादेवनसप्तमोपिच्यचारी ॥ यत्त्वित्यादिनाशुद्धाद्वैतमार्तडटीकारुदुक्तं किंचिदनूद्यतन्नेत्यादिना (सामःयाविशेषाभावेनैकत्रोद्भूतमन्यत्रानुभूतमित्यनगमकाभावा) दि. त्यादिदूपणोद्भावनकृत, तदपिनसाधीयः दूपणस्यतुल्यत्वात् ॥ त्वन्म- तेपिपंचीकरणस्योक्तस्येनवाय्यादौरूपवद्रव्यत्रयसंवैधस्यसत्वेनरूपो- स्पत्तिाकथनस्यात् ? नचांशांतरेप्रतिवधानरूपोत्पत्तिरितियाच्य; एवं सत्यंशद्वयेनप्रतिबंधात्तेजन्यपिम्पोत्पत्तिनस्यात् । नचांशत्रयस्यैवप्र- तिबंधकत्वमितियाच्य; अंशत्रयस्यप्रतिवन्धकस्यसत्यायथावायौरूपो- त्पत्ति भवतितधेनवायोस्पर्शवदेशत्रयस्यसत्येनस्पर्शोत्पत्तिरपिनस्या त्; विनिगमकस्याभावात् ॥ सामध्याअविशेपेपिस्वभावविशेषस्यैव- विनिगमकत्वेनेकनरूपोत्पत्तिरन्यत्रनेतिव्यवस्थास्वीकारेताहशस्वभा. यधिशेपस्ययायावनुद्भूतरूपत्वस्यगगनेउद्भूतरूपवत्वस्यचप्रयोजकस्या- पाकर्तुमशक्यत्वात् अतएव "अच्छवियन्मरुत्कृप्योरक्तोनिविशदपय" इतियोगशास्त्रसिद्धांतोपिसंगच्छते ॥ नचगगन उद्धृतरूपस्वीकारेन- त्यक्षहेतूनामद्भूतमहत्त्वालोकसंयोगचक्षु-संयोगादीनांसत्वेनतचा पं. मा.प्रा.६४ ·मारतशक्तिसहितः प्राभजन- स्यादितिवाच्य; इशापत्तेः, अवकाशात्मनाकाशस्यप्रत्यक्षत्वात् अन्य- थाऽत्रावकाशोस्त्यनस्थातव्यमितिव्यवहारस्यसार्वजनीनस्यविलोपा. पत्तिः । नचाकाशेरूपस्वीकारेसन्निहितावकाशेरूपप्रतीतिःस्यादिति- वाच्यं; नीहाररूपवत्संनिधानेऽप्रत्यक्षेपिरेतस्यैवप्रत्यक्षसंभवात् । नचसाप्रतीतिभ्रमरूपैवेतिवाच्य; तदुत्तरंकदापियाघादर्शनेनभ्रमत्व- स्यवतमशक्यत्वात् । वाधवादिविनापिभ्रमत्वस्वीकारेसर्वयुद्धीनाम- प्रामाण्यशानावस्कंदितत्वसंभयेनकुनापिविषयनिश्चयोनस्यात् एवंच. जलेगंधाभावस्यपृथिव्यांस्नेहाभावस्यचप्रतीतिसत्वेपितत्रगंधस्लेहयोः प्रतीत्यापत्तिधमत्यशानस्यसंशयनिश्चयसाधारणस्यैवोत्तेजकत्वेनाप्रा. माण्यशंकास्कंदितस्यापिताशनिश्चयस्यप्रतिबंधकत्वासंभवादनाहा- याप्रामाण्यवानानास्कंदितविरोधिनिश्चयस्यैवप्रतिवेधकत्वादित्यल- मप्रकृतविचारेण ॥ अथाकाशस्यरूपवत्वं प्रत्यक्षत्वंचयदास्वीक्रियेत. तदातस्यमतिवियोपिकुतोनस्यात् ? रूपयतः प्रतिबिंबनियमादितिचेत्- मैं; यथारूपवतः प्रतिविम्योभवत्येवेतिनियमस्तथारूपहीनस्यप्रति- विम्वोनभवत्येवेतिनियमोऽपिस्वीकार्यतादृशनियमविरोधेपियथाका- शप्रतिषियोभवद्भिःस्वीक्रियतेतथासाभिस्तादृशनियममनादृत्यरूप- वतापिप्रतिविम्बस्यस्वीकारेपिकोविरोधः? तस्माद्यथाकाशस्यरूपक- त्वंतथैवप्रतिविम्वमपिनसंभवतीतिवोध्य।वायो प्रतिविम्वस्वीकुर्वता. कालादीनामपिप्रतिविम्वमंगीकर्त्तव्यं, तदग्रहस्तुकालादीनामतींद्रिय- त्वेनसमाधातुंशक्यः। यत्तु (सावयवेपवप्रतिविवइत्यादिरूपनियम- करणश्रुतियुक्तिभ्यायाधित) मित्युक्तं, तदपिनिरवयवस्यप्रतिविम्वप्र- तिपादकश्रुत्यदर्शनेनयुक्तेश्वखंडितत्वेनतद्विरोधशकायाअप्यभावेन- दूरतोगिरस्तं ॥ “अंबुवदग्रहणा" दित्यादिसूत्रंतुनपूर्वपक्षपरं, किंत्वे. कदेशिनाप्रतिपादितस्यजडीवधर्मसंबंधेनलघुकर्मत्वादीनांब्रह्मण्युप- चारस्यनिषेधपूर्वकस्वसिद्धांतव्यवस्थापनपरं । अतएवतादृशसिद्धांत- व्यवस्थापनार्थमेकदेशिप्रतिपादितताहगौपचारिकत्वनिराकरणस्तुश- ब्दःसूत्रप्रयुक्तः । तुशब्देनोच्यतेएकदेशिप्रतिपादिलेनसम्यक् । कुतः? अवुवदग्रहणात्, सर्वस्मात्परस्यब्रह्मणःप्रतिविधेसतिअधिकरणधर्मव- त्वमेकदेशिनासिद्धांतितं । तत्रतन्मतेनिराकर्तव्येरुपरहितंतत्रविद्यमान नंचनप्रतिविधतइतिदूपर्णवक्तव्यं, ब्रह्मणोजगद्वैलक्षण्यंवदताएकदेशि- नाब्रह्मणिनीरूपत्वस्यव्यापकत्वस्यचतनांगीकारात्। तथाप्येवमुनो. सिद्धांतिनमपिपर्य्यनुयुंजीत, सिद्धांतेपिविरुद्धधर्माश्चयत्वांगीकारेण- तयोरंगीकारात् अतास्वमतविरोधात् प्रतिर्वियाधिकरणविभावमादा ·सहस्राक्षखण्डनम् ५०७ यन्मतदूपकहेतुमाह-सूत्रेअंबुवद्हणमिति । अंबुस्वच्छतसादशेन. संश्लिष्टस्यसूर्यादेःप्रतिक्विंगृहाते। नहितथाधर्माग्रहीतुंशमुवंतिय- तोधर्मामनोभवादिशब्दैकदेशोक्तानिपृथिव्याघटादयवब्रह्मणउपादे- यानिमनःप्रभृतीनिका-णिअस्वच्छानि "जलादियदंशेनसंश्लिष्टस्य- ब्रह्मणः प्रतिपिंपग्रहीतुनशक्नुवंति" । अस्वच्छेहिमतिविनसंभवति, किंचसमवेतहिकार्यकारणस्यावस्थाविशेषरूपत्वात्तद्धर्मभूतस्यात् । नहिसमवेतेकार्यसमवायिनःप्रतिपिवःकापिएचरोनाप्यस्वच्छेक- स्थापि ॥ अतःसमवायिव्यतिरिक्तस्यसमवायिनश्चब्रह्मणोग्रहीतुम- शक्यत्ययोधनायांबुवद्ग्रहणादित्युक्तं । ननुमास्तुधर्माणामुपाधि- भूतानांप्रतिविग्राहकत्वं ब्रह्मणःसर्वाधारतयाब्रह्मण्येवमनःप्रभृतीनां- मनोमयत्वादीनांचप्रतिवियोऽस्तु तथासतितेपांधर्माणामोपचारिक त्वमेवसेत्स्यतीतिचेत्,-मैवं रूपरहितस्यसपद्रियाविषयस्यब्रह्मणःप्र. तिवियाग्राहकत्वमानाभावात् । किंच तद्धर्माश्रयत्वमेवचेद्ब्रह्मणःस्वी- कृतंतदाकर्थतेषां तत्रप्रतिवियः? । नहिदर्पणगतरूपादेर्दपणेप्रतिक्विं- संभवति । ननुयदिद्वयोरयोग्यतैयतदातेश्रुतौजलचंद्रादिदृष्टांतासंग- तिरितिचेत्-न; एकस्यैवोपाधिमेदेननानात्वयोधनार्थतथाकथनात् । अतएव "एकधावहुधाचैवदृश्यत" इत्युक्तं । तस्माद्रह्मधर्माएव सर्व कामत्त्वादयोनतूपाधिसंवैधादौपचारिका इति सिद्धांतमतिपादकमेव तत्सूनं न प्रतिविम्ब प्रतिपादयति ॥ "आभासपवचे" तिसूत्रार्थ- स्तुप्रागेवोकः । तेनचयत्त्वित्यादिकंनिरस्तं । "रूपंरूपंप्रतिरूपोय- भूवे" त्यपिनप्रतिविम्वप्रतिपादकं, किंतु "सूर्योयथासर्वलोकस्य- चक्षु" रित्यादिदृष्टांतानुसारेणांशपक्षमेवप्रतिपादयतिप्रतिपुस्तकन्या- यस्यविद्वन्मंडन टीकाकदुक्तस्याप्यत्रैवतात्पर्य । अस्यपुत्रोस्यप्रतिरूप. इतिलोकव्यवहारदर्शनादुपप्रतिरूपशब्दयोर्विम्वरूपार्थएवरूढिना- न्य नेत्यशपिविनिगमकाभावात् (रूट्यर्थस्ये) त्यायसंगतं, चंद्रमंड- लस्थजलेप्रवेशाभावेपितरिकरणस्यापितद्वयवत्वात्तत्प्रवेशेप्यंशत्वं- संभवति ॥ तथाचजीवस्यांशत्वेपि "एकधापहुधाचैवदृश्यतेजल- चंद्रव" दितिदृष्नांतस्यसंगतत्वाद्यञ्चेत्यादिकमपास्तं । यदपियच्चेत्या- दिनाअस्मद्रंथोक्तं "जीवेशादित्यत्रकार्यजीवेशग्रहणहिरण्यगर्भादीनां- कार्येश्वरस्वाजीवोजीविहायमामित्येकादशेकार्यजीवस्याऽभिधा- नाचे" त्यनूद्य ( तन युक्तम् ) इत्युक्त्वा (तादृशयोरपिप्रति विम्यत्वे- नियममानभंगापत्त्या “अंतरंडाविवाहश्चेदादावेचकुतोनही") त्यादि- कुतर्माणामापादन, तदपिपरामिप्रायमयुध्वैव ॥ नहि “जीवेशावा.

·५०८ मारुतशक्तिसहितः मामसनः भासेनफरोती तिश्रुतेःप्रतिविम्वरूपौजीवेशीकरोतीत्यर्थस्तेपासमतो- येनपश्चात्मतिविम्वपक्षःस्वीकर्तव्यश्चत्पूर्वमेयरधनस्वीक्रियतइत्या- क्षेपास्यात् किंतुभगवच्छत्यायत्किचित्तिरोहितानंदसर्वलोकनियं- तृत्वादीशोहिरण्यगर्भईशः । जीवश्चात्यंततिरोहितानंदस्तिरोहित- शानशक्तिश्च । अतएवाभासः हिरण्यगर्भोप्याभासपव, यथाराज- भृत्योराजवत्मतीयमानोन्यामासः। एवंचमावाभगवतः साधर्म्यवि- शेपआमासेनेतितृतीयाःभेदयोधिका तथाचाभासरूपौजीवेशीकरोती- त्यर्थः । यथाऽनाचारीब्राह्मणोब्राह्मणाभासस्तद्वत् जीवविहायेत्यत्र- जीवपदमपिफाय॑ हिरण्यगर्भरूपजीयपरमेवतव "सबैशरीरीप्रथम" इत्यादिवास्येनतस्यैवमुख्यजीवत्वकल्पनात्जीवपदस्यजीवनफरणलिं- गशरीरपरत्वेमानाभावात् (जीवोजीवात्मे) त्याद्यसंगतं । आभासा- एवेत्यादिपाठस्तुसूत्रभाष्याद्यपःस्वकपोलकल्पितएव । सहस्राक्षेयत्तुशुद्धाद्वैत्तमातंडेत्यादिविणंखलत्यावित्युपेक्ष्यइत्यंतभागंपरिहरति यस्थि- त्यादिनेत्यादिनाखकपोलकल्पितएवेत्यतेन-बाय्यादावित्यादि । वायााकाशेचापिरूपवता. पृथिव्यप्नेजसांसबंध एकैकभूतस्यपंचभूतात्मकताकरणलक्षणेपंचीकरणेऽस्त्येवेतितयोरपि- रूपोत्पत्ति स्यादेव । नचांशांतरित्यादि । एतत्सर्वस्थूलमानेनपंचसुपंचानांसत्वमानममि. प्रेयोच्यते । एवंचनीरूपयोत्लिात् रूपवत्तान्नित्वाय तयोरपिरूपोत्पत्तिः स्यात् । अंशद्वयस्यापिप्रतिबंधात्वादरेतेजस्यपितदुत्पत्तिनस्याद्वाय्याकाशांशाम्यांमतिबंधात् । अथ- तेज प्रभृत्यशत्रयमेव वायाकाशयोःस्थितंसत् तस्वगुणोत्पत्तिप्रतियनातीत्युच्येत तदाबायोस्पर्शात्पत्तिमपितत्प्रतियनीयाद । एतत्सर्वस्थूलमानादुक्तं । वस्तुतस्तुतेपापंची. करणप्रकार पंचदश्यादिपु (प्र० १ चो० २७) "द्विधाविधायचैकैकचतुर्धाप्रथमपुनः । स्वस्बेतरद्वितीयांशर्योजनात्पचपंचते" तिप्रसिद्धः । एवंचाकाशादिषुपंचसुचस्वार स्वस्वांशाः चत्वारश्चभूतांतरांशा इतिप्रतिभूतमष्टाष्टांशाभवंतीतिनभस्वन्नभसो.पंचनीरूपाशसन्वा- दधिकैस्तैन्यूनानां रूपवदंशानांत्रयाणामुपमर्द स्यात् । अतोनतयोरूपोत्पत्तिरितिचेत्,- नापंनियमोयदेकीभूतेभृतेऽधिकाशैन्यूनाशानांबाधएवेति । बीहिगोधूमचणकादिचूर्णपूर्ण- सितापूतानेकपरिमलप्रवेकमिश्नणप्रणीतपकानानांभक्षणेश्यक्तत्तद्रसानुभवात् शाकपाक- विशेपेपुअत्यल्पानामपिदधिहिंगुमरीचलपणशर्करादीनांयथासमवंरूपरसगंधाद्यनुभवाञ्च ॥ भथतथैवेहपृथिव्यांचतुर्भि स्वाशगंधस्योत्पत्तियदगंधेश्चतुर्भिरितरांशैस्तस्यप्रतिबंधोपिकृतो- नस्यात् ? एयदेववर्मनिचतुर्भि स्पशंपनियधमत्स्पर्शवद्भिश्चतुर्मिरितराशै पत्पित्तिरणि- कुतो नस्यात् ' अतः प्रागुक्तादिसर्यानुभानिहायतनतनतत्तदुभयानुद्वयोभगवदिच्छा- वस्तुम्यभागोवाहेतुरवश्यमभ्युपेय , घचिदपिकस्यचिदुद्भवानगीकारपंचीकरणस्वीकरण- मप्यपार्यताकि काटियत्स्वस्व गुणमात्रेणगिर्या हेव्यर्थगौरयारपायात् । तदेतदाहु -सामध्या अविशेषइत्यादिना ॥ तालत्ररूपाविषमभवादेवयोगशास्त्रस्वरोदयादिषु सत्तलेतनद्वर्ण- ·सहनाक्षखण्डनम् ५०९ विशेपवर्णनसंगच्छतइत्याशयेगाहुः-गतएवेति । वृद्धिहासभाकसूत्रभाज्यतत्प्रकाशावनु मृत्याहुः-अवकाशात्मनेत्यादि । किंचभमतेप्याकाशस्वचाक्षुपविषयत्वस्वीकृतमेवेति- ग्यवहारेभनयमेवानुसरावयापितम्वीकार्यमेव । अतएव श्रीधरस्वामिनापिचतुर्थरकंधे यतु शुद्धाद्वैतमार्तण्डटीकाकृत्पीकरणेन तेजआदेरंशस्साऽऽशेऽपि सत्येन रूप. पत्वोपपत्त्या तम शब्दप्रतिविम्बाङ्गीकारेऽपि रूपपत्येव प्रतिविम्यादति नियमाव्यभिचारः॥ वायोतु नातिप्रसशोरूपस्याऽनुद्भूतत्वात् ॥ उद्भूतरूपवत्येव प्रतिविम्यनियमादित्याह- तन,-सामथ्याविशेषाभावेनैकनोदूतमन्यनाऽनुतमिसन गमकागावात, भाकाशस्य चानपत्यापतेध स्पर्शवप्रसंगाच ॥ तस्मादस्य सर्शवत्वेऽपि स्पर्शानुत्पत्तिवद्वायावि- वाशनये रूपसत्त्वेऽपि अंशपञ्चके तदभावेतत्प्रतिबन्धात्स्थूलाकाशे न रूपोत्पत्तिरित्याह- परैरिति ॥ अंशान्तरित्यर्थः ॥ प्रतिविम्यस्याऽज्ञततास्वीकारे आखां वायोः प्रतिविग्यस्य प्रहस्तु त्वचः प्रतिविम्वाग्राहकत्वादेवोपपद्यते ॥ चक्षुपा तु स न गृह्यते; वायोस्त- दयोग्यत्वात् ॥ नचैवमाकाशप्रतिविम्योपि तेन न गृह्येत; आकाशस्येन्द्रियागोचरत्वात् ।। भतएवाप्रलक्षेऽपि हाकाशे वालास्तलमलिनताद्यध्यस्यन्तीतिभाध्यं संगच्छवे इति वाच्यम्, आकाशे यलाकाहीयंतइति प्रत्यक्षरलेनाकाशस्य साक्षिवेद्यतया तत्प्रतिविम्बस्यापि साक्षि- वेद्यत्वाहीकारात् ॥ तसादिन्द्रियान्तरस्य प्रतिविम्वग्राहकवाऽदर्शनेनतत्सामर्थ्याभाषा- द्वाह्मेन्द्रियेषु चक्षुषः श्रोनस्य च तदतीति योदयम् ॥ सर्वाचेय कल्पनाततच्छुत्याद्यनु. गृहीता। परोक्तातु तद्बाधिताइत्याह-इयतोनियमनामिति ॥ सावयवे एव प्रतिविम्बत- इत्यादिरूपं नियमनं नियमकरणं श्रुतियुक्तिभ्या याधितमित्यर्थ ॥ एवञ्च अम्बुवदन- हणानुनतथास्वमिति पूर्वपक्षसूत्रमपि लब्धपथम् ॥ ३४ ॥ यत्तु आभासएक्चेल्सस्य यथानाचारीब्राह्मणोब्राह्मणाभासस्तथा तिरोहितानन्दाशोब्रह्माभासइत्यर्थमाह-तत्तु जीवे- शायामासेनक्रोति इत्यादिश्रुतिहृदयमपर्यालोच्य ॥ यत्तु विद्वन्मण्डनदीकाया रूपंरूप- मित्यत्ररूपंहपहपयित्वाप्रतिपुस्तकन्यायेनमूलरूपोयभूवेलिब्याख्यातं, तन्नयुकं; ब्यर्थस्य वाक्यान्तरस्वारस्यस्यच भवापत्तेः ॥ मूलरूपत्वोप्पादनस्याम्मदुक्तार्थत्वेपि सम्मधाच ॥ मच तत्रैव एकथावहुधेयत्रचन्द्रदृष्टान्तेनाशप्नवेशोविवक्षितइत्युक्तं,-तदपिनयुक्तं; चन्द्र- मण्डलाशस्य जले प्रवेशाभावात् ॥ यच तत्रैव 'जीवेशाविल्या कार्यजीवेशप्रहण ॥ हिरण्यगर्भादीनां कार्येवरसाजीवोजीवविहायमामित्यकादशे कार्यजीवस्याऽभिधानाचेत्युक्त, तन्नयुक्तं; तादृशयोरपि प्रतिबिम्बत्वे नियममात्रभङ्गापत्त्याऽन्तेरण्डाविवाहश्चेदादावेवकु- तोनहीतिन्यायापातात् ॥ हिरण्यगर्भादेरीश्वरत्ये मानाभावाच ॥ जीवोजीवमित्यस्यत्वय- मर्थः-जीवः जीवात्मा जीव जीवनकरण लिहशरीरं विहाय मां सपद्यते ॥ फुतोजीवान्तरस्यप्रमितिः । ॥ येत आमामएवचेतिसूतस्थाने 'आभासा इतिपाठं प्रकल्प्य- अभेदयुक्तयाभामाइत्याहुः,-तेतु सर्व वक्तुं शक्नुवन्ति; सर्वत्रपाठमन्यथाकर्तुं समर्थ- लात् ॥ विचाने के वस्त्रेण स्वप्रतिकूलंसर्वमाभासयितुं शकुन्ति ॥ अभेदबोधकवेदा- नामेव तथाकरणे इतरन तत्सम्पादने श्रमाभावात् ॥ विचैत्रमन्योप्यनेनैवेतदुक्तस्य सर्वस्य आभासत्वं पुर्यादित्ययं पाठोऽयमर्थश्च विश्वासभक्षकएवविशङ्खलत्वादित्युपेक्ष्यः॥ तथाच ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः (भ० २३ श्लोक १७) "इंद्रियेपुनमस्तानी"त्यत्र "महादीनांमतेनभश्चाक्षुपं पांचिन्मा- नसं भानुमानिकत्वमतेपीद्रियच्यापारोस्त्येय" इत्युक्त, तर इंद्रियेपुमन इतिपाठस्तुपूर्व- श्लोककमविरुद्वोनभासोलयाभावापादकश्वेतिप्रामादिकोभातीत्यन्यदेतत् । एतेन (भा- काशस्यचाक्षुपत्यापत्ते.) इत्यवक्तव्यमेव । सामतीतिरिति । नीहाररूपमतीतिः । पाषा- दर्शनेनेति । नेदरजतमित्यादिवत् नेदनीहाररूपनायमयकाशलाकाशोयेत्यादियाधान- भवेन । अस्वीकारेऽपीति । भपिशब्दात् आकाशस्थापकाशारमनाचाक्षुपं तग्रवाशो- द्भूतरूपवयंचयदित्ययाम्बोक्रियेत ताम्तांतस्यतदात्मनाप्रतिथिरमपिसहप्रभामंडलपति- विवेन । तारतापिरूपवतएवप्रतिषियमित्य मानियमसाव्याहतेः । स्यन्मतेपरमात्मनि रूपचाशुपत्ययोरभावनतरेष्टस्यानिप्पत्तश्चेतितत्स्वीकारपक्षेपिविरोधाभावोद्योत्यते। मस्ती- कारपक्षेतुरूपवतएवप्रतियियमितिनियमशरीरं नतुतद्वतः प्रतिबिंभवत्येवेतितत् ॥ समा- धातुशक्यइति उपहासोय । वस्तुतस्तुतत्सयेमानाभारः । इत्यादिसूनमिति । (म० ३ पा.२ सू. १९) "अंधुपदग्रहणात्तुनतयार" मितिसूत्रं । एतदर्थ कचिदविचारयि- प्यामः ॥ अतएवेति । सूत्रस्यपूर्यपक्षपरत्याभारादेव भाप्याद्याशयारंवादाहुः-ताधा- सिद्धांतेत्यादि । यदीदसून पूर्वपक्षपरं सूनकारोऽभित्रैव्यात् तीव्रतुशब्दमनुक्त्वोचर. सूत्रएक्तनिरासतमवक्ष्यत् । नत्वेरमतोनतथेत्याशयः ॥ तत्सूत्रस्थभाग्यप्रकाश- मेवस्वोक्तिदायपाक्षरशः प्रकृतोपयोगिनाल्पेनानुपूर्वीभेदेनसंगृहंति-सर्वस्मात्परस्ये- सादिना। तयोरिति "शब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं । व्याप्यनायराण स्थित." इति- श्रुतिसिद्धयो. नीरूपत्वव्यापकत्वयो । मनोमयादीतिलादोग्यपंचमप्रपाठकस्थ- शांडिल्यविद्यादिविचारस्यतत्रोपांतत्वातन्त्र "मनोमय. प्राणशरीरः" इत्यादिशब्दलभ्य- मन. प्राणशरीरादीनि । तान्येयेहप्रभृतिशब्देनसगृह्यते ॥ एकदेशिमतेप्रतिबिंबाधारतापि "देवःक्षेत्रेवेनमजोयमात्मा। भूतेभूतेष्यस्थितः" इतिश्रुत्यनुरोधात्तेषामेव । तेषुक्षे- त्रादिशब्दप्रवृत्तेः भगवद्गीतादौसर्यमाणत्वात् (मायायांप्रतिबिंबतेचितिरसा) विस्यादि- कल्पनं त्वचौत नूतन वेति, तत्ससाक्षानिरासोपिसूनादौदुर्लभः । तथापितुल्ययुक्त्यात्रसूत्र- कृतातदपिनिरस्तंभवति । ब्रह्मणउपादेयानीति । "एतस्माजायतेप्राणोमन. सद्रियाणिच । खवायुयॊतिरापः पृथिवीविश्वस्यधारिणी" त्यादिमुंडकादिश्रुतिभ्यस्तथा ॥ समवायिव्य- तिरिक्तस्येति । “पादोस्तविश्वाभूतानि एकाशेनस्थितोजगत् । अधिकंतुभेदनिर्देशात्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायेभ्योब्रह्मण समवायिव्यतिरिक्तत्वमेकादशेनसमवायिरपंचबोदव्यं । सेत्स्यतीति । स्फटिकेजपादिप्रतिफलनात्प्रतीयमानस्थलौहित्यादेरिवौपचारिकत्वंसेत्स्यति ॥ एतदंत. प्रायश प्रकाशग्रंथः । अग्रेच तदाद्याशयानलबी स्वीकृत ॥ द्वयोरिति । प्रति- बिबाधारस्यकार्यस्थविवस्यब्रह्मणश्चेतिद्वयो । एप्रकाशमर्थतोऽन्धाते भाष्यस्थं निष्कर्ष- मनुवदति-तस्मादित्यादिना । सर्वकामत्वादयइति ॥ "सर्वकाम सर्वगंध सर्वरस." इतिशांडिल्याविद्यादिश्रुत्युक्ता ॥ विद्वन्मडनव्याख्यानसुवर्णसूत्रादिसमतयुक्तिभी "रूपं. रूप" मितियाक्यार्थादिक समादधते-रूसंरूपमित्यादिना। सूर्योयथेति ॥ इदंवाक्यद्वयम- पिकबहोस्थम् ॥चक्षुधिसूया शतायाऐतरेयादिबहुश्रुतिप्रभृतिसमत्वात् ॥ स्वांशत्यमंत. ।

·सहनाक्षखण्डनम् रातद्वदुःसादेशिनिप्रसतययोगायचक्षुष्टांतोपन्यासादिना जीवस्यांशत्यमेवात्रफलति । अंशत्पीति । अपिरेवार्थः अंशत्यमेवेत्यर्थः । विशेषतुस्तु "रपंरपंप्रतिरूपः । एकधाय- हुधे" त्यादिवाश्यार्थविचारः पुरैवप्राकाशि ॥ अस्सट्रंथोतामिति । मातंढविद्वन्मंडनटी- कादिपूक्तम् ॥ यस्किंचित्तिरोहितानंदइति । मानंदमीमांसादी इंद्रप्रजापत्यादेरानंदाधि- क्यभारणाद् ग्रहावदखंडानंदस्यतेप्पप्यभाराय तथेपर्धः ॥ जीवति ॥ कार्यधरहिरण्य- गादिभिन्नः साधारणः पराभिध्यानातयतिमात्रः ॥ श्रुतागाभासेनेतितृतीयाहेतीकरणेवे- तिप्रागविवृतम् । प्रकृत्यादिनादभेदेपितृतीयामाश्रित्यव्याचक्षते ॥ भत्तभासेनेतीत्यादिना ॥ अयमेवपक्षोद्वितीयाध्यायप्रकाशे (१० २ पा० १ सु०६) "दृश्यतेतु" इतिसूने किंवक्षेत्रप्रदर्शनोत्तरंद्वयोराभासेन करणोक्त्याभासभूतयोर्जीवेशयोर्नद्रष्तृत्व" मिति कथनेन गापनीयदीपिकायांच "तयास्यात्मक्षेत्रेदर्शनं परमात्मनश्चंद्रस्येवतमात्मांशप्रवे. शनेतस्यकार्यजीवकार्येश्वरमावोभवति" इति कथनेनदर्शितः । क्षत्राप्याभासपदंब्राहाणा- भासादियन्मुख्यब्रह्मधर्मतिरोभावाभिप्रायमेव सूत्रैकवाक्यतालाभादितिसारः ॥ यक्ष- बलिन्यायेन परोक्तेःकुंठीकरणायैव किंचिदाहः-जीवोजीयमित्यादि मसंगतमित्यंतम् ॥ मसिन्पजीवो जी हिरण्यगर्भविहाय मांसंपद्यतइत्यर्थः । ब्रह्मलोकांतवैभवेपुविरा. गात्परांतकाले अह्मणा सहमोक्षाद्वातथेतिभावः ॥ वस्तुतो हिरण्यगर्भादयस्तु कार्येश्वर- तयैवात्रभुती व्याख्यातृमिदर्शिताः कार्यजीवतयाचलौकिका शरीरविशेषाएवातोनायसि- दांत इत्याशयेनाहुः अस्तवेत्यादि ॥ तत्रजीयोजीवमितिवाक्ये प्रथमातमिन्नजीवशब्दो वस्तुतोलिंगाविशरीरपरोऽस्तु ॥ मादिपदादिहस्थूलमपिगृह्यते ॥ एपचेतनयायुक्तोजीव- इत्याद्युक्त्या लिंगशरीरे 'भहस्तानिसहसाना' मित्यायुज्या स्थूलशरीरेच जीवशन्दस्यशक्त महात् । तस्मात् (स्कं० ११ अ० २५ श्लो० ३५) "संपद्यतेगुणैर्युक्तोजीवोजीवविहा. यमाम् । जीवोजीवेननिर्मुक्तोगुणेश्वाशयसंभवैः ॥ मयैरवणापूर्णानयहिनीतरश्चरेदि'त्यत्र- मुमुक्षु यः जीव इंद्रियादिसमुदायरूपंसूक्ष्मं पांचभौतिक स्थूलंचदेहविहाय तत्कारण- भूतैर्गुणैश्चमुक्तः सन्मानिर्गुणं परमफलं संपद्यतइत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापिज्ञेयम् ॥ इतःपूर्व (श्लो० ३३ । ३४) "तस्मादेहमिमंलब्ध्याज्ञानविज्ञानसंभवम् । गुणसंगविनिधूयमाभ- जंतुविचक्षणाः॥ निःसंगोमांभजेद्विद्वानप्रमत्तोजितंद्रिय" इत्युपयापिदेहंद्रियादिरूपएवहे. यजीवपदार्थः सिध्यति ॥ सूत्रे "भाभासापुरचे" तिपाठस्तु श्रीभाप्यादिसंमतोस्साकंतु- सूत्रभाष्येतद्विवरणेपुचसनैवास्तीत्यसासुवाटशपाउकल्पकत्यारोपस्तत्कपोलकल्पितइत्यमि- प्रेत्याहुः आभासाइत्यादिना ॥ ययशुद्धाद्वैतेत्यादि इत्यर्थ इत्यन्तं, तदसत्; भस्सदुक्त- चरयुक्तिमिः फलबलादेवैकत्रौद्भूतमन्यत्रानुभूतमितिकल्पनसभगत मार्तडव्याख्यातृराम- कृष्णभट्टानांत्वयमाशयः-मट्टादिमतेनभसश्चाक्षुषत्वात् शंकराचार्यैर्यवहारेमनयस्यैवानु- सरणात् तस्सचाक्षुपविषयलंलयाभ्युपगतच्य; सयोगसनिकर्पजन्यचाशुपंचोद्भूतरूपनियत- मिति तदर्थतत्ररूपोद्भवोपिस्वीकार्यः। तथाचसतिग्रहिल्तयाचियत्प्रतिच्छायाभ्युपायेपिरूप- वतएवप्रतिबिधालन्यमिचारइति एतेन (भाकाशखचाक्षुषत्वापत्तेः) इतिमत्युकं ॥ संगृहीतानिचाकाशविषयकमनानिचतुर्थस्कंधत्रयोविंशाध्याययाख्याने (लो. १७) ·५१२ मारनशक्तिसहितः प्रामसनः 'इद्रियेपुमनम्नानी' सनश्रीधरस्यामिगा || नापिस्पर्शचनमसग , स्परांशून्यायामपिमणि- दीपप्रभायात्रन्मतेउभूतरूपत्यवदनापितस्योपपत्ते । वस्तुतस्वयसर्योप्यन्युपेत्यवादाच । तत्वतुपूर्वमवोचाम । यचप्रतिबियस्थत्यादि । साक्षियेद्यत्यागीमाराठित्यत,-तदप्यसम- जस, असामि प्रत्यक्षानहमतिबियसानगीकारात् । नापियो प्रतियित्र शपयाचन सत्म त्यक्षस्यानिवार्यत्वात् तस्यचधुरयोग्यसेन चधुपातत्मतिमियस्याग्रहणपिशब्दनाहकभोग्नण- तत्प्रतिवियतयात्वयाभिमसस्यप्रतिध्यनेरियायचावश्यतहहसभवात् , भमहणेहेत्वभाना । भनुमेयत्वपसेपियियस्यवप्रतिविम्यापिगुणप्रत्यक्षेप्रतिधकामागत् सर्यथाप्रमित्यविषयत्ये तत्सत्वस्यैवरमशस्यत्वात्। नचपायु प्रनियियते द्रव्य पात्गृथ्वीपतित्सनुमानेनससिद्धि , चक्षुर्योग्यत्यस्योपाधित्येनहेतोयाप्यत्वासिद्ध । सन्मतसूर्यप्रतियितेजोशप्रयेशानुपग- मेनतत्प्रतिवियनिष्ठीण्यस्यचत्यचाग्रहणानुभोनतस्यासर्यथाप्रतियियामाहकतानातुशक्या, किंचैनसत्याकाशस्यापिप्रतियिंग्नचथुपारोत, बियेनीरूपतायाअनुभूतरूपतायागा.वि. दोषात् । पूर्वपक्षेतस्येंद्रियागोचरलोनिरस्वयुक्ता, मानसिरत्यानुमानिकत्तमतयोरपित द्रियव्यापारविषयताफाभनपायात् । नचाकाशेयलाफाउड्डीयतइतिप्रत्यक्षवरेनाकारास्य- साक्षियेद्यतयातत्प्रतिबिंबस्यापिसाक्षिवेद्यस्वमगीकार्य, बलाकादिवस्त्वभापेभसिगभीर ताबुयभारप्रसगात्, वायौतृणपर्णान्युष्डीयतइतिप्रत्यक्षयलेनसाक्षिवेद्यतायावायावपिस 'मानयोगक्षेमत्वाच । अतोदेशस्यविशेषण लेपिचरयोग्यविशेषणस्याप्रतिबिंबासागुपपत्ति काचित् ॥ यवतमादिद्रियातरस्पेत्यादि बाधितमित्यर्थ इत्यत, तदप्येतावतानिरस्त, त्वन्मतरीत्यात्वचोपितद्वाहकतायादर्शितत्वात् । वस्तुतस्तुयायेद्रियेपुचथुपएतदाहकताया वक्तुयुक्तत्त्वात् । नहिनीरूपस्यापिशब्दाकाशादे प्रतिबिंबत्यबोधक विचिच्छ्रुत्यादिकमस्ति "यथाह्ययज्योतिरात्मे ' त्यादयस्तुसर्वश्रुत्यकपास्यतयाअनुपचारेणव्यारयाता । अतस्त्व कल्पनैव अशा सत्यत्यादिश्रुतियाधितानियमनमप्याम्नायानुकुरयुक्तिमिनिर्मलीकृत मेव ॥ यत्तु (एवच अंबुपदग्रहणात्तु नतात्यमिति पूर्यपक्षसूत्रमपिलब्धपथ) मिति,- तत्रोच्यते-तृतीयस्यद्वितीयपाद ब्रह्मधर्मविचारे अरूपवदादिपचसून ब्रह्माणिसर्यकामत्वा दिधर्माणामोपचारिकत्वबोधकैकदेशिमताधिकरणमस्ति, तोदचरससून (अ०३ पा०२ सू. १८) “मतपयचापमासूर्यकादिय" दिति अर्थस्तुभतइतिल्यबलोपेपचमीएतमेव निणयमाश्रित्य (१० १११) 'सम प्लुपिणासमोमशवर्नसमो नागेने" तिनिरूपणस स्यापिभगवतोवृहदारण्यकतृतीयाध्यायतृतायब्राह्मणादावुपमा। धनगमकटौतमुपमातर- माह सूपकादिनदिति । जर प्रविष्टसूर्यचन्द्रादौ प्रतीयमानमपिकपादिक वस्तुतोजर निष्ठ मेव, नतुतन्निष्ट एवषेत्रादिपुप्रविष्टआत्मनिप्रीयमाना सर्वेकर्मकामगधरसादयो वस्तु तउपाधरेग्धमानत्वात्मनइत्याशयेन 'यथायज्योतिरात्माएकधाबहुध' यादोश्रुत्य तरेयथाधमाणामोपचारिकत्वायसूर्यकाद्युपमोच्यततथेयमपीति ॥ एवसिद्धएकदेशिमते स्वविरुद्वाशदूपयितुमुरयसिद्धातचयक्तु अबुदित्यादिचतु सूनमधिकरणातरमारब्धवान् भगरान् । तातएवेतिसूत्रोक्तदूपयति (भ०३ पा० २ १० १९) अवुपदप्रहातुन तथात्व" मिति । तुशब्द पूर्वपक्षम्यापर्तयतितयात्वसूर्यादिदृष्टातेन । असमवायिनोप्रह्मण .

·। सहस्त्राक्षखण्डनम् भोपाधिकधर्मयत्वं । कुतः? अधुपदग्रहणात्, प्रायश्यैकदेशिनासूर्यादिवद्रूपादेरनंगी- कारेणउपाधीनांचास्वच्छत्वेनतैरबुनेवग्रहणस्यासंभवादित्यर्थः । एवमेकदेशिमतेदृपितेधी- तानांविभुत्नांगुष्टमानत्वलुपिनागादिसमत्याफर्मत्यासंगत्वसर्वकर्मत्वसर्वकामयादीनांसि- न्द्वातेकथविरोधपरिहारइत्यतो पति-(अ० ३ पा०२ सू०२०) "वृद्धि हासभारत्य- मंवीबाहुभयसामंजस्यादेव" मिति । अयमर्यः-विरोधोहिलोकोदाम्यांपरिहरणीयः । तवविभोरपिशतेपंचाशदितिन्यायेननसपरिमाणाश्रयस्याकाशस्यतत्तरपरिमाणलोमघटम- ठायतभीयादभिव्यज्यते । घेदेच मासादनचिपये "यथादशवकाशंददायमसा" नित्यादि एयंचयनेपि । "पुतैरमिंचिश्ते" ति "चित्तिः” इत्यादिमनश्चयनंविधायप्रकारमद- र्शनावसरेचतसृपुदिक्षुतत्तद्धांतृमग्नैश्चयनं दर्शयित्वा "यथाकासंग्रहान्यथावकाशं प्रति ग्रहा" निति "चाचस्पतेविधे नाम" मित्यादिमंत्रोपधेयानांग्रहमंज्ञकाना "देवस्यत्वे" त्यादिमंत्रोपधेयानां प्रतिप्रहसंज्ञकानामिष्टकानांतद्दिमध्येयोमकाशम्तदविरोधेनोपधान- 'माह-अवकाशश्वाफाशएव । तत्रयथापदेनस्वल्पत्यमहत्वादिकंसूच्यतइतिच्याचक्षते । एवंब्रह्मणोपिवृद्धिम्हासभाक्त्वं तत्तत्परिमाणकत्वं प्याद्यतर्भागात् । कामगंधरसादिकं- चजीवचीजलांचतर्भावात्स्फुटीभवति । वृद्धि हासपदाभ्यामुपलक्षणविधयासतेविषय- धाग्योक्ताधाःसंगृह्यते। अनाम्नाता अपि त्यन्मतचलनभेदनादयश्व । एवंसतिउभ- यसामंजस्यात् विभुत्वाल्पत्वादीनामुभयविधौतधर्माणामबाधात् । एवं यथाश्रवणं- सर्वधर्माश्रयोब्रह्मेत्यर्थः । एक्कारेण सर्वग्रहीतिपूर्णोक्तविषयगायोक्तं चपरामृश्यते । परंसर्वचैतत् विषयवाक्ये "भामाशात्मे" तिकथनात् 'आकाशशरीरं प्रीं" तिश्रु- त्यंतराचयुक्तं । तेनपूर्वमर्भकोकस्सूने "च्योमवचे" त्युक्तमिहम्मारित ॥ नचाबुदि. तिपूर्यपक्षसूर्य; तुशब्दघटितरयात् ॥ नहि ब्रह्मसूत्रेवेकमपिपूर्यपक्षारंभसूत्रं तुराब्दध- टितदृश्यते । यातिवद्घटितानिसूत्राणितत्तुसमन्वयादित्यादीनिनानिसिद्धांतनिरूपका- ण्येव ॥ नचामिमानिव्यपदेशिसूत्रेव्यभिचारः, मुख्यपक्षेतस्यापिमिद्वांतसूरत्वात् । स्पष्टंचतत्प्रकाशे प्रथमपक्षेप्यारंभसूत्रत्वाभावाच तत्साधितस्स "मृदयवी" दित्यादीच- ताव्यपदेशस्यवैदिकसर्वतंत्रसिद्धांतत्वेनप्रथमपक्षे अस्यपूर्वपक्षोपटंभकत्वेपिसिद्धांतबोधक- तानपायाय अतएवोत्तरपक्षवलक्षण्यस्यैवाप्रयोजकत्वंस्थाप्यतेनतुतथाप्यपदेशोपिप्रतिथि- धीयते । नापिवृद्धि हासेतिसून पूर्वसूत्रखंडकलपीवादितयात्वसूचकशब्दावटितत्यात् यदिचसूत्रकृत्तयाभिप्रेयात् नांबुवदग्रहणादित्येवसूत्रयेत् । ताववैवसिदेः “नप्रयोजनव- स्वात् । नविलक्षणत्यादस्यतथात्वंचशन्दा" दित्यादिवत् ॥ यथान्यास मुक्तिस्तुपंचसूभ्युक्तं परामस्यदूपणायैवेति ज्ञायते । उत्तरसूत्रएव च तुशब्दं घदेत, लोकवत्तुलीलाकवल्यं दृश्यतेवि" स्यादिवत् नापिद्धिसूत्रार्थविचारेणाप्यंत्रुवत्सूत्रार्थीदूपितोभवति । तथाहि- शारीरकभाग्ये वृद्धिम्हाससूत्रे "युक्तणवत्वयंदृष्टांत ; विधक्षितांशसभवात् । नहिदृष्टांत- दार्शत्तिकयोःवचित्किंचिद्विवक्षितमंद मुफ्त्वासर्वसारूप्यं केनचिदर्शयितुंशक्यते, किंपुन- स्त्रविवक्षितसारूप्यमितितदुच्यते-वृद्धिहासभास्वमितिजलगतहि सूर्यप्रतिबिंब जलवृद्धौ- वर्दते, जल-हासेन्हसाते, जलचलनेचलति, जलभेदेभियते, इत्येवंजलधर्मानुविधायिभवति, मा.प्रा. ६५ ·मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः नतुपरमार्थतः । सूर्यस्यतयात्रमस्ति, एतंपरमार्थतोऽविकृतमेकरूपमपिसब्रह्मदेहाधुपाध्य- तर्भावात् भजतइयोपाधिधर्मान्वृद्धि-हासादीन् एवमुभयोदृष्टांतदाष्टातिकयोः सामंजस्या- दविरोध"इतिव्याख्यात; तनमहत्यपिझलाशयेसूर्यप्रतियियस्यतापतएवोपलब्ध्याजलवृया. तदृद्धिचित्यानिहितत्प्रतिबियंग्रीमेन्हसति, वसुचवर्धते, जलेतेजोशप्रवेशानंगीकारिणा- चत्पयाविभोर्याणइयसूर्यादेरूपवतभागोशक्यवचनइतिदृष्टांतेहेत्वसिद्धिः। सूत्रस्यजी. वेगारीरधर्मापचारियोधकरतुप्रक्रमविरोधश्चराचरम्यपाश्रयसूत्रेणगतार्थताचउभयसामंज- स्यादित्यत्रचदृष्टांतासामंजस्यादितिवाउभयसाम्यादित्येयवारक्तुमुचितं; किनायुवत्सूपति- बिवबाधकतयास्वयंच्यारयातमुपाधिविययोरविप्नसृष्टत्वामूर्तत्वादिकपुतत्सूत्राक्षरै प्रत्युच्य. ते किंतुसारूप्येविवक्षितः प्रकारविशेषएवयोध्यतइतिपूर्वसूत्रेणनिराकृतचर प्रतिषिववादो- नानेनसमर्थितोमवति । यदिचसूत्रकृतत्तथाभिप्रेष्यत् तर्हि (स्वच्छाहिसत्वे) त्यादिनात्व. गोपकारस्वयमेवतन्त्रानुपदमादिप्यत् तस्मादंबुदितिसूत्रनपूर्वपक्षरूपं, नापिलब्धप; नियमनस्यसमर्थितत्वात् । भथ यत्तुभासएवेत्यादिः जीरांतरस्यप्रमितिरित्यतो ग्रंथस्तु पुरैवप्रतिबिंबभ्रमजनकश्रुतिसूत्रव्याख्यानेनिरम्तः। भाभासाएवचेतिपाठस्तुरामानुजभाप्या- दापम्ति, नत्यासाकीनग्रंथेप्रतोयेतुआभासएवचेति सूत्रस्थानेइत्यादिः उपेक्ष्यइत्यतोप्रधो नास्माभिरुत्तरणीयः ॥ तथापाठोपि भष्टानियमादित्यग्रिमेसाध्यसमर्पकत्वानयुक्तोभाति । विश्वासभजा पाठभेदस्तु "भावेचोपलब्धे" रित्यादीप्रसह्य "भायाचोपलब्धे" रित्यादिः स्वभाप्येन्द्रष्टव्यः । यत्तु (प्रतिबियस्यचर्विवोत्पत्तिविनाशाभ्यामुत्पत्तिविनाशौउपाधि. समवधानेनप्रतिविस्थाविर्भावस्तबिवामेदतिरोभावश्चजायते । तथा- प्रतिबिंवत्वर्विवत्वयोरुत्पत्तिः। उपाधिसमवधाननाशेनच ताटगा- विर्भावतिरोभावयोर्विवत्वप्रतिवियत्वयोश्चनाशोजायते) इत्याधुक्तं- तदप्ययुक्त, विवोत्पत्तिविनाशाभ्यांप्रतिविवोत्पत्तिविनाशौस्वीकुर्वता प्रतिविस्यविवाभेदोविवक्षितो वियोपादेयत्वंवा ? नायः; प्रति- विवस्यवियामेदेविवज्ञानकालेप्रतिविम्बस्यापिशानस्यात् ,प्रतिषियति- रोभावेविवस्यापितिरोभावास्यात्, प्रतिबिंबचलनेविम्यस्यापिचलनं- चस्यात्। उपाधिसमवधानप्रतिधिवस्याविर्भावः, विवोत्पत्तिकालेप्रति- विवोत्पत्तिरित्यपित्यन्मतविरुद्धं; आविर्भावतिरोभावावुत्पत्तिप्रलयौ. मतावितित्वत्समतोक्तः ॥ उपाधिसमवधानेप्रतिविवत्वस्योत्पत्ति- रित्यायसंगतं । नहियन्युत्पत्तीसत्यामपितद्धर्मोनोत्पद्यते । व्यक्ति- सत्वेपितद्धर्मानश्यतीतिकस्यचिदपिसंमतंप्रमाणतोवगतंबा? नहिघट- उत्पन्नेपिघदत्वंतत्रनास्तियापश्चाद्भविष्यतीतिवतुं शक्य; किंचप्रति. विवत्वमुखउत्पद्यतेदर्पणसनिधानेन वादर्पणएवोत्पद्यतइतिवक्तव्यं । आऽव्यवाहतस्यदर्पणस्यायोत्पादकत्वायोगः, उपाधिसनिधान- ·- सहस्राक्षखण्डनम् स्वधर्मोत्पत्तौहेतुत्वकल्पनेधर्मानंत्यंधर्मेणधर्म्यनुगमाभावश्चधर्मस्यान- नुगतत्वात् । द्वितीयेतुप्रतिवियत्वस्यव्यधिकरणत्वेन प्रतिविवधर्म- तानस्यात् , उपाधिधर्मताचस्यात् । व्यधिकरणस्यधर्मत्वेघटत्वस्यपट- धर्मतापत्तिः। नापिद्वितीयः, मुखस्यप्रतिवियोपादानत्वासंभवात् , समानकालीनयोरुपादानोपादेयभावासंभवात्, उपादानस्योपादेय- पूर्ववर्तित्वनियमात्, अनन्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तिनश्वकारणत्वात् । उपाधिसमवधाननाशप्रतिधिवाविर्भावतदभेदतिरोभावयोर्विवत्वप्र. तिधिवत्वयोश्चनाशोजायतइत्यपिन किंचित्।दर्पणसमवधानेप्रतिर्विव- त्वंमुखउत्पद्यते, दर्पणेवा ? प्रतिबिंबेवा ? नायः; मुखेप्रतियियत्यस्वी- कारेमुखप्रतिविमितिप्रतीत्यापत्तिः, किंचर्विवत्वमपितत्रैवोत्पद्यत- इतिस्वीकरणीयं । तथाचवियत्वप्रतिस्वित्वयोर्विरुद्धधर्मत्वनस्यात् । नचेष्टापत्ति तर्हिघटत्वकलशत्वयोरिवतुल्यव्यक्तिवृत्तिधर्मप्रतिपादक- तयाविम्वप्रतिविशब्दयोःपर्यायतापत्तिः। द्वितीयेतुदर्पणस्यप्रतिबिंव- त्वेन भानापत्तिः। दर्पणप्रतिबिंबइतिप्रतीतेःप्रमात्वंचस्यात्, प्रतिबिंबे- चेदुन्पद्यतेतदाप्रतियियस्यत्यन्मतेमुखाभिन्नतयामुखएवोत्पद्यतइत्ये- वायातं । तथाचमुखपक्षउद्भावितादोपाःप्रसज्येरन् । तस्माद्वियप्रति- यिंचयोरमेदाधिवत्वप्रतियित्वयोरुत्पत्तिविनाशोचेतिकथनंसर्वथा- नसंभवति। यस्तु (एवंचसत्कार्य्यवादेतंतुसंयोगस्योत्पत्तेःपूर्व नाशा- त्पश्चाचपटस्थतन्तुमावत्वव) दित्यादिनासत्कार्यवाददृष्टांतो दर्शितः,- सोपिविषमः; तत्रसंयोगोत्तरपटस्तंतुष्वेवप्रतीयते, नत्वन्योतिपट- स्यतंतुसंयोगोत्तरमप्रत्ययात्पूर्वोत्तरकालयोरपितंतुमात्रत्वंप्रतिवियो- पियापाधिसनिधानेसतिमुखएयप्रतीयेततदातस्यापिमुखमामात्रत्वं. युक्तस्यात् । प्रतीयतेतूपाधौ तस्मात्तत्तस्यमुखमात्रत्वनसंभवति। एवं. चअविद्यायांब्रह्मप्रतिबिंयोजीवइत्यसंगतमेव ॥ किंचाविद्यायांमति- विवस्यजीवत्वेऽविद्यानाशएवमोक्षस्त्वयास्वीकर्तव्यत्तदाजीवस्वरूप- नाशएवमोक्षास्यात् । तथासतिपुरुषार्थतानस्यात्, प्रवृत्तिस्तत्रक- स्थापिनस्यात् । नद्यात्मनाशार्थकश्चिद्यतते, तस्यनिरतिशयप्रेमविषय- त्वात्, उपाधिनाशेप्रतिक्विविनाशस्यप्रत्यक्षसिद्धत्वादविद्यानाशेत- प्रतिस्विरूपजीवनाशस्यावर्जनीयत्वात् ॥ यत्तु ( सतएवपदार्थस्या- विर्भावसंभवा दाविर्भायस्योपाधिनास्वीकारेविवेप्रतिषियमेदःस्वी कृतःस्यात् । अमेदतिरोभावस्यैवतेनस्वीकार इत्यादिप्रलपितं,- तदपितुच्छत; विंयप्रतियियोर्मेदस्यप्रत्यक्षसिद्धस्यापलापेमाना- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः भावादनुभवविरोधाश्च । “विभेदजनकेऽशानेनाशमात्यंतिकंगत" इत्यादिवाक्यविरोधाच्च । तस्यलक्षणस्याऽन्यथार्थकल्पनेऽविश्वास किंचा मेदस्यतिरोभावेतत्प्रनीतिाभूत् . भेदप्रतीतिःकेनभवतीति- तनहेतोरनुक्तत्वात्साकस्सित्येचस्यात् । उपाधिनाशेऽमेदतिरोभाव. नागेपिभेदस्यानाशात्पूर्ववद्भेदप्रतीति स्यात् ।अभेदतिरोभावनाशाद- भेदप्रतीतिरपिस्यात् । "वृद्धि हासभाक्त्वमंतीवादुभयसामंजस्या- टैच" मितिसूत्रमपिन ( उपाधेर्जलस्वधर्मावृद्धि हासादयोयथा- प्रतिविवेऽध्यस्यन्तेतथाप्रकृतेपि ) इतिप्रतिपादयति येनत्वदुत्तोप- युभसंगतिःस्यात् । किंतु "नस्थानतोपी" त्यादिसूत्रेणारब्धोयोब्रह्म- स्वरूपविचारस्तदुपयोगितयाक्रियमाणोयोब्रह्मणिवेदयोधितजडजीव- धर्माणांविधिनिषेधाभ्यांप्रतीयमानस्यविरोधस्यपरिहारःसएवानेन- सूत्रेणसिद्धांतिनाक्रियते पूर्वमेकदेशिकृतोविरोधपरिहारस्तु "अम्बु- बदग्रहणातुनतथात्व" मित्यनेनखंडितः । यथालोकेमहानवका- शोऽल्पोवकाशोवेदेपि “यथावकाशंदशचमासान् यथावकाशंग्रहा" नित्यादिनास्वल्पत्वमहावादिकमवकाशात्मकस्याकाशस्यसूच्यते तयथापदस्यमहत्वाल्पत्वयोधकत्वात् तत्राकाशस्यव्यापकत्वेनव्या. पकेचाल्पत्वमहत्वयोयुगपत्समावेशासंभवाद्विरोधः ॥ एपंचयथा- करकेप्रविष्टआकाशोऽल्पतया व्यपदिश्यते मठेप्रविष्टश्चमहत्त्वेन उपाध्यतर्भावेनोपाधिवृद्धिहासाभ्यामाकाशेपिवृद्धिन्हासभाफ्त्वमेव- ब्रह्मणोप्युपाध्यंतर्भावात्तदभिव्यंग्यसर्वकामादिधर्मवत्त्वं ।अत्रवीजंतु- विपयश्रुत्युक्तआकाशदृष्टांतस्तस्यप्रकृतश्रुत्यनुसारित्वेनतेनतत्तदुपाधि- प्रविष्टंब्रह्मापितत्त धर्मवद्वक्तव्यं, नत्वेकदेश्युक्तरीत्या। नन्वेवमपितेपां- धर्माणामौपाधिकत्वेनौपचारिकत्वमेवेतिचेत्, न स्यादौपचारिकत्वं. यदि जपाकुसुमलोहित्यवदन्यधर्मत्वस्यादन्यानुविधायित्वेपिस्वध- आएवते; श्रुतिलिंगादिप्रमाणाभावेनान्यधर्मत्वस्यवकुमशस्यत्वात् । तथाचयथाकाशस्यवृद्धिहासभापत्वंकरकाद्यतर्भायात्तथैवोभयसामं. जम्यानह्मणोपीतिनकोपिविरोध-पदमादधातिजलवृद्धिहासाभ्यांप्र- तिविंयवृद्धि हासफथनं नुनसत् भूयसिस्यस्पेपिजलेसूर्यादिप्रतिविय- स्यतुल्यतायाएयग्रहणात् ॥ किंचलोकेपरिच्छिन्नस्यरूपवतउपाधि निमरुष्टस्यमतिवियदर्शनादपिप्रतिबियपक्षोऽसंगतः ॥ नवमाया- याअघटितयटनापटीयस्त्याल्लोकेऽअसंभावितमपितत्प्रभावेणभवती- तिच्य; तर्दिमुक्तानामपिपुनरुत्पत्तिःस्यात् । मुरूतिनांनरकमातिध- - ·.- सहस्राक्षखण्डन स्थात् मायायादुर्घटघटनापटीयस्त्वात् ॥ एवंमायावच्छिन्नोजीव- इत्यादिपक्षाअपिनसंभवंति; श्रुतियुक्तिविरुद्धत्वात् ॥ तखंडने- यत्नस्तुपरेणतत्तत्पक्षाणामप्रतिपादनानक्रियते ॥ सहस्राक्षे प्रतिबिंबस्यचवियोत्पत्तीत्यादिमिहप्रतायतइत्यंत भागनिरस्पति-यत्तु- प्रतिबिंबस्यचेत्यादिना नक्रियतइत्यं तेन ॥ वियत्वप्रतिबिंबत्वयोरिति ॥ बियेप्रतिबिनचय. थाय/तयोरुत्पत्तिरित्यर्थः । तादृगिति ॥ प्रतिधिवाविर्भावस्थायिबाभेदतिरोभावस्यचे. त्यर्थः ॥ नाद्यइति ॥ बियाभेदपक्षोनेत्यर्थः । अयमेवतदाशयगोचरोमुख्यइतिप्रथममुप- न्यस्तः ॥ ज्ञानस्यादिति । नयेष्टापत्तिः, 'प्रतिबिंबंपश्यामी'त्याद्यनुष्यबसायानुदयात् ॥ प्रतिबिंबतिरोभावइति । उपाधिसमयधाननाशाचयास्वीकृतेतस्मिन् । नचाविभावनाश- एवमयास्वीक्रियतेनतिरोभावइतिवाच्यम्; आविर्भावनाशोत्तरंप्रतिबिंबसत्त्वांगीकारतस्य- दर्शनायोग्यतयातिरोभावत्या देवापत्तेः ॥ तदसत्वस्वीकारेतु तमाशएवस्त्रीक्रियतां, कृतकंठगहुनानदाविर्भावना शेन ॥ प्रतिबिंबचलनइति ॥ इदमुपलक्षण; लेन प्रतिषिय- मेदनादोवियेऽपितत्तदापत्तिध्येया ।। एतेन तदीयंवृद्धि हासभाक्तसूत्रमाप्यस्मारितंज्ञेयं ।। स्वन्मतविरुदमिति । सिद्धांतपत्साएयादिवद्वा उत्पत्तिनाशविलक्षणयोराविभीनतिरो- भावयोरस्वीकारात् प्रत्युतोत्पल्याविभीयादिशब्देषुपयर्यायत्वांगीकाराच । एकदेशेऽण्या- विर्भावादिस्वीकारेऽपसिद्धांतस्यासन्मतप्रवेशस्यचतुल्यस्त्रात्सर्घबतौकुतो न स्वीक्रियेते इति भावः। विरोधदर्शयितुंतन्मवग्रंथसंमतिमाहुः-आविर्भावेति । पंचदश्याम्वित्रदी- पाख्ये पप्टप्रकरणइयं (का. १८२) कारिकाऽस्ति ॥ समतोक्तेरिति । समान मतंयस्यस. समतो विद्यारण्यः ॥ तद्धर्मइति । व्यानर्तकोऽसाधारणधर्मः ॥ दर्पणनिधानेनेति । अयंपूर्यग्रहेतुः ।। आइति । मुखएव प्रतिनिधत्वमुत्पयतइतिपक्षे॥ध्ययहितस्यति । अध्य- यहितस्यवालुकादेर्जलादीप्रतिधिबादर्शनेनोपाधिधियोर्व्यवधानेसत्येवप्रतिबिंबप्रतीतिनिय- मस्पप्रागुपपादितत्वात्तथेतिभावः ॥ यादेतत्व्यवहितस्यापि चुंबकस्यसनिधानमात्रेणलोह परित्रामकत्यमित्यरुच्यादूषणांवरमाहुः-उपाधिसंनिधानस्येत्यादिना ॥ धर्मानंयमिति । एकदादर्पणमंनिधानेप्रतिबिंबत्वादिकमुत्परंतत्संनिधाननाशेच नष्टमेवंमुहम्मत्सग्निधानासं. (॥ ३५ ॥ प्रतिबिम्बस्य च निम्बोत्पत्तिविनाशाभ्यामुत्पत्तिविनाशी उपाधिसम- .वधानेन प्रतिविम्वस्याविर्भावस्तथिम्बाभेदतिरोभावश्चजायते । तथा प्रतिबिम्बत्वनिम्ब- स्खयोत्पत्तिः उपाधिसमवधाननाशेनच तादगाविर्भावतिरोभाययोम्बित्वप्रतिकिंवत्वयों- घनाशोजायते ॥ प्रतिविम्नस्यविम्ब स्वरूपेणस्थितिरितियावत् ॥ विम्बम्यच प्रतिविम्वो- सत्तिनाशप्रयोजकोत्पत्तिनाशप्रतियोगित्वं नबिम्बत्दैन किन्तु स्वरूपेण ॥ उत्पत्तिरपि प्रति- विम्बस्य तादात्म्येन ॥ इदंच सादियिम् । यिम्यस्यानादिस्तु बम्पत्तिविनाशयोरभावन प्रतिबिम्बोत्पत्तिविनाशयोरप्यभावः ॥ उपाध्यमन्निधानेऽसन्नपि प्रतिबिम्योविम्वरूपेणैव गृह्यते नतु प्रतिविम्यरूपेण ताइक्वरूपस्यानाविर्भावात् ॥ अभेदस्याऽतिरोभावाच । शिस्यत्वादेरभावाद्विम्यादिपव्यवहारोऽपि न ॥ एवंसतार्यवादे तंतुसयोगस्योत्पत्ते. पूर्व

·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जन
जिधानयोनयनसमुत्पद्यते नश्यति चेत्येकसिवप्रतिबियेप्रतिधियत्वानामानंत्यम् । एवं-
बित्येपिवित्गनाम् ॥ भननुगतत्वादिति । स्वाश्रयेप्यन्यूनानतिरिक्तरायास्थित्यभागत् ॥
द्वितीयेविति । दर्पणादावुपाधावेव प्रतिबिंबत्वमुत्पद्यरातिपक्षे ॥ नापिद्वितीयइति ।
प्रतिविवस्ययियोपादेयत्वमितिपक्षोऽपिनेत्यर्थः। नचतेनतयोरभेदस्यैवोक्त्यात्कथमस्य-
पक्षस्योत्थानमितिशंश्यम् । पूर्व (उत्पत्तिरपि प्रतिबियस्यतादाल्येन) इतितक्तिम-
प्रेतदुरूसंतुपटदृष्टांतंचाग्लंज्यैगस्योत्थापनात् ॥ भानापत्तिरिति । यस्मिन्धर्मिणियोधर्म-
उत्पद्यते तद्विदोषणतयैवतद्धानमुचितमितिभावः ॥ नपालादेः कदाचित्तथाभानंजायत-
एवेतिचेत्तादृग्भानभ्रमएवातोऽकिंचित्करमित्याशयेनाऽऽपत्यंतरमाहुः-प्रमात्वंचस्यादिति ।
संयोगप्रत्ययादिति । सयोगस्यापिपरमसिद्धांत माविर्भावांगीकारात्प्रत्ययपदम् । संयोग
स्थापिनित्यत्वंतुकार्यमावस्यब्रह्मरूपत्वात्सर्वरूपग्रह्मणोयायमूर्तद्रव्यादिरूपकार्यपुसंयोग-
स्पतद्विभुत्वनिर्वाहायापश्ययाच्यत्वाञ्चसिध्यतीत्यन्यत्रविस्तरः ॥ पूर्वोत्तरकालयोरपीति ।
अपिशब्दात्संयोगप्रतीतिकालेऽपिपटस्तत्वमेदंनयभिचरतीतियोतितं, परं पूर्वोत्तरफालयोंः
कार्यस्यानाविर्भूतत्वात्परिणाहायामादिकार्यासाधारणधर्मानानुभूयते ॥ एतेन सत्कार्यवादे-
संतुसंयोगस्योत्पत्तेः पूर्व नाशात्पश्चाशपटस्यतनुमानत्यवत्तंतुसंयोगकालेवाचारंभणपरिणा-
नाशात्पश्चाच पटस्य तन्तुमात्ररववत्तन्तुसंयोगकाले वाचारम्भणपरिणाहायामशालिद्रव्यस्वरू-
पत्वंतन्तुमेदवत्ववच प्रतिबिम्बस्यापि उपाधेरसमधाने विम्बमानावं तत्समवधाने तादृश-
प्रतिबिम्बत्वविम्वत्वयत्त्वं विम्बभेदयत्त्वं च भवति ।। आविर्भावकोपाधिकृता देशान्तरसव-
धमतीतिः प्रतिबिम्बेपठादितोऽधिका ॥ एतेन अविद्यायाब्रह्मप्रतिबिम्बोजीवइतिमोक्षधावि-
घानाशइति वदतस्तव मते जीवखरूपनाशएव मोक्षइतिसपद्यते । तथाचात्महानमपुरु-
पार्थइति मोक्षस्यापुरुषार्थत्वमापद्येत । जीवस्याऽलीकत्वं च स्यात्तथासति कोऽपि पार-
लौकिकप्रयत्नं न कुर्यात् इति विद्वन्मण्डनोक्तं सर्वप्रत्युक्तम्,-उपाधिनाशेन प्रति वि-
म्यस्यनाशात् ॥ सतएव पदार्थस्याविर्भावसम्भवाद्भेदाविर्भावस्योपाधिना खौकारे विम्बे
प्रति विम्यमेदः स्वीकृत स्यादिति अमेदतिरोभावस्यैव तेन खीकारइति सन्नाशेऽपि
नमेदनाश किन्तु अभेदतिरोभावनाशएव ॥ विभेदजनकेऽज्ञानेइत्यादी विभेदादिपदैर-
मैदतिरोभावएवीच्यते इति नकश्चिद्विरोधः ॥ उपाधेलस्यधर्मास्तु वृद्धिहासाद्या. प्रति-
विम्बेऽभ्यालन्ते । तथाच पारमसूत्रम् ॥ वृद्धि हासभाक्त्वमन्तीवादुमयसामजस्यादे-
पम् ॥ एवंचलौकिकप्रतिविम्बविलक्षणं यदि किञ्चिजीवाख्ये प्रतिबिम्बे तवप्रतीयत लोकेच
तथाखीकारआवश्यक स्यालहि अनाऽघटित घटनापटीस्यामायाया प्रभावेण तत् खीको-
यम् ॥ तादशलक्षयेऽपि प्रतिविम्पत्वं नापन्हवनीयम्; यत्किञ्चिद्वलक्षण्यस्यसर्यन
सत्वेनानिवारणीयत्वात् ॥ ययपिचावच्छेदवादोपि भगवत्पादमुनेः सम्मतोसि पक्षान्त-
राणिचभाष्यादिसम्मतानि तत्रप्रतीयन्ते तेषां च वस्तुलो नविरोधइति वार्तिककारपादैः
सिद्धान्तलेशकदादिभिश्योपपादितम्, तथापि तपास्यातिप्रत्यवस्थानाभावानतदस्माभिरिह
प्रसायते इतिदिक् ॥ ८॥३६॥

·संहस्राक्षखण्डनम् हायामशालिद्रव्यस्वरूपत्वतंतुमेदवत्ववच्चप्रतियिवस्यापिउपाधैरसमवधानयियमानत्यंत - समरधानेतादाप्रतिबिंवत्वंथियभेदयत्वंचभवति) इत्यादिनिरम्तम् । संयोगस्याप्युत्प- तिनाशयोः सत्कार्यबादंऽगीकर्तुमशक्यत्वात् । तस्यापितयोरंगीकारेनुपटादेः कार्यस्ययकु- सोनोरीक्रियेताम् । पटप्रतीतिकालेऽपितस्यातंतुमानत्वं स्वीक्रियतेनगुपूर्वापरकालयोरेव । मतः परिाहायामाययस्थाविशेषोऽपितंदूनामेव । तादृशारस्थाविशेषविशिष्टाम्नत्वादय- एक्पटादिनामधेयैव्यंवन्हियंते, नतुपटाद्याविर्भावकालेपितेपुतत्वादिभेदोऽगीक्रियते । तत्या- अतिरिक्तस्थलेपदादीनामप्रत्ययान् । तस्मात् (भेश्यत्यय) इत्यंतोदृष्टांतोऽस्मसिद्धा ताज्ञानमूलकउभयवादिसंमतस्याभावादसंगतः ॥ तेनैवदाष्टींतिकमपिनिःशेषमपाम्तम् । बियप्रतिबिंबयोस्तुपटादिवदुपादानोपादेयभावमस्वीकृत्य प्रतिवियस्योपाध्यसमवधाने वियमानत्वमित्यादेरशक्यवचनत्वात् ॥ (प्रतिबिंयस्योपाघिसमधानेतादृशमतिबिंवत्व- वियत्वपत्यविभेदवत्वंचभवति) इतिकथनंतुसुरारामसंगतम् । प्रतिबियियत्वोत्पत्तेः स्वयमप्यस्वीकारात् । बिंबएवतस्याःस्वीकारात् । अन्यथाप्रतिबिंबमेवप्रतिबियतयाप्रतीयेत मुखबिबमितिचनप्रतीयेत ॥ एवंस्त्रयममेदतिरोभावस्थवांगीकारेणभेदमनंगीकृत्य "विभे- दजनकेज्ञान" इतिस्वसंमतनास्यस्याप्यन्यानयनेन चेदानींविरभेदवास्वमितिकथने- पूर्वापरस्त्रग्रंथविरोधः ॥ नचेहस्वोक्तावपिभेदपदमभेदतिरोभावपरतया व्याख्येयम् । तयासत्यग्रे (भेदाविर्भावस्ये) त्यादावपिभेदपदस्यतादृशतिरोभावपरत्वप्रसंगात् ॥ मन्यथात्वनिर्णयापातात् ॥ पुरुषार्थतानस्यादिति । "भारमहानमपुरुषार्थ" इत्यमियु- तोतरात्महागरूपस्यमोक्षस्यसागस्यादितिभावः ॥ तस्यनिरतिशय प्रेमविपयत्वादिति । बृहदारण्यके (म० ४ प्रा० ३ पृ. ४४७) "नयाअरेपत्युःकामाये" त्यारभ्य "भात्मनस्तुकामायसर्वप्रियंभवती" त्यतेनजीवस्यपरमप्रेमास्पदत्वश्राव्यते ॥ एतदेवा- मित्यपंचदश्योविद्यारण्योऽप्याह-(प्रकरण १ लो० ८१९) "इयमात्मापरानंद:- परप्रेमास्पदंयतः । मानभूवहिभूयांसमितिमात्मनीक्षते ॥ तत्प्रेमात्मार्थमन्यननैव- मन्यार्थमात्मनि । अतस्तस्परमंतेनपरमानंदताऽऽत्मन" इति ॥ प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति । अनेकोत्पत्तिनाशाविर्भारतिरोभारकल्पनापेक्षयालाघवात्प्रत्यक्षानुरोधाचप्रतिबियस्ययोत्प- तिनाशौसुवचावितिभावः ॥ अविश्वासइति । भेदादिशब्दै चिद्भदएवध चियाभेदतिरो. भावहत्यनिर्णयाविभेदशब्दवद्वाक्यस्थशब्दातराण्यपिकिंखार्थपराण्याहोस्खिलक्षणादिना. अधांतरपराणीतिसंशयाचाविश्वासइत्यर्थः तेनस्वोक्तोपष्टभायंकृतंवृद्धि हाससूत्रोपन्यास- दुपयंति-वृद्धि हासभावत्वमित्यादिना ॥ वेदयोधितेनि । विषयश्रुतौभारूपसर्वकामादिप- दैर्जीवधर्माः सर्वगंधसर्वरसादिपदैश्वजडधर्मायोध्यंतइतिभावः ।। प्रकृतसूत्रस्यभाग्यंप्रका- संकीकृत्यकंचित्तागमर्थतः केचिदक्षरशश्वसंगृहंति-यथालोकइत्यादिना ॥ भल्पल- महत्वयोरिति । अल्पत्तमानस्यमहत्वमानस्सचेत्यर्थः । तेनव्यापकेशतेपंचाशदितिन्याया- पादियावत्परिमाणाभयत्वेऽप्यदोषः ॥ भल्परायेति । करकमवेशाभिध्यक्तया स्वनिष्टय- वतया । एवमहानमपिमठादिप्रवेशाभिन्यतज्ञेयम् ॥ वृद्धि हासभाक्त्वमिति । उपाध्यमि- म्यजितस्वनिष्टतत्तत्परिमागम्यपदेशाप्रयत्वं ।। तदभिव्यंग्येति । वस्तुतोब्रह्मधर्माएवतेली- ·५२० मारुतशक्तिसहितः प्रभवनः किकै पृथिग्याधुपाधिभिलोंकेऽभिव्यज्यतइतिभावः ॥ विषयश्रुत्युक्तइति । चित्यमाने- शांडिल्यविद्यावाक्ये "आकाशात्मा" इतिश्रावितइत्यर्थः ॥ प्रमाणामावेनेति । अतद्धर्म- बोधकवाक्येवोपाधिकधर्मपरत्वरूपतात्पर्यनिर्णायकानांजैमिनीयमसिद्धश्रुतिलिंगादिप्रमाणा नामभावनेत्यर्थः ॥ ग्रहणादिति । एतदंतेनप्रकृतसूत्रस्थमाप्यतत्प्रकाशयोराशयोऽर्थत:- शब्दतश्चप्रायशोऽनूदितः ॥ भत.परंस्वातंन्येणबदति-किंचेत्यादिना । दर्शनादिति । अत्रा. पिशब्दः प्रागुक्तानामुक्तदिशोतुंशक्यानांचप्रतिक्वित्वदूषकयुक्तीनांसमुच्चायकः ॥ मुक्ता- नामित्यादि । ब्रह्मकदेशेऽनादिमायाया.सत्त्वस्यस्वीकाराष्छ्रुतिसिद्धष्टिपौन पुन्यनिर्वाहा. न्यथानुपपत्याऽग्रेऽपिब्रह्माणिसाशतोमायानिवृत्ते.कदाचिदपिवतुमशक्यत्वाच सर्वथा- ब्रह्माभिरे पुमुक्तेषुविभाजकलेशस्थाप्यभायेनतेपुविद्यमानासाशनलवदिच्छाप्रयत्नादिकंतद्वारा पुनःसलारावेशचपुनःकुतोनसपादयेदितिभावः । उत्पत्तिशब्दोऽनजननाद्यभिमानरूप- ससारपरोविवक्षितः ॥ सुकृतिनामित्यादि । अमुक्तदशायांतस्या सत्वस्यत्वशक्यवारण- तयास्वभावानुरोधात्सासुकृतिदुप्कृतिनानियतफर विपर्ययादिकंकुतोनजनयेत् ? । चका- रोऽत्रविविधानांश्रुत्यादिसिद्धमर्यादाभंगानांसमुच्चयार्थः ॥ यदितुशास्त्रादिनियतमर्यादाति- रिकस्थलएवाघटितघटनापटीयस्त्वंतस्याअभ्युपगम्येततहिप्रतिविंयवस्तुमर्यादाऽपिनतया- भझुंशक्या ॥ भतोजीवस्यप्रतिबिंबत्वमाहत्यनापादयितुंशक्यं ॥ श्रुतियुक्तिति । श्रुत. यश्चयुक्तयश्चेत्यर्थः। श्रुतिशास्त्रानुरोधितास्त्वप्रतिष्ठानावेदांतेप्वनिर्णायकाइत्याशयेन- श्रुतीनांप्रथमनिर्देशः ॥ परेणेति । खंडनीयसहस्राक्षकारेण । तेनाप्पय्यदीक्षितादिभिः- प्रतिपादनेऽपिनविरोधः। तेषांखंडनंचध्रीपुरुषोत्तमचरणादिग्रंथेप्वस्त्येवातोऽननक्रियत- इत्याशय. ॥ अनायंसारोऽवगंतव्यः-यञ्चप्रतिबिबस्वचर्षियेत्यादिव्यवहारोपिनेत्यंततनि- मूलं । नहिसचिदपिप्रतिविवस्ययावद्विवसत्वंसत्तायाबोधिका तदाविर्भावादिबोधिकावा- श्रुतिस्मृतिभ्रेपलभ्यते यदात्तथा कल्प्य; नाप्यविप्रतिपनाक्षियपिकाचित्तादृशी युक्ति- रस्ति ययोपाधीनांसमाधानासमक्धानयोःप्रतिबिंबस्योत्पत्तिनाशविकल्पयित्वान्यथैकंठ- गडूयमानौतस्यतद्वियाभेदस्यचाविर्भायतिरोभावौतेपांचौरपत्तिनाशीविवप्रतिबिबसाधारण- धर्मयोश्चमुहुर्मुहुस्तोस्वीक्रियेतांनयोक्ताश्रुत्यादयएवानमूलं । तासुप्रतिषियस्यनानोप्यनु- धारणात् स्वरसतोप्याख्यातत्वाश । किंचप्रतिषियस्यालीकरमायिस्त्वंचैकादश स्कंधे द्वितीयस्कंधेचाहश्रीपुरपोत्तमः"छायाप्रत्याहयाभासाभसंतोप्यर्थकारिण"इति, "तद्वि- यादात्मनोमायायथाभासोययातम"इतिच यिम्बभूवघटादीनांसत्यत्वंत्वनेकश्रुतिस्त्रादि- सिद्धमागेरदर्शितं, अतोपितयोरभेदोऽशक्यवचनः किंचोपाधिसमवधानेनतदाविभावनि- यमेदर्पणस्यपृष्टत स्थित्यामरस्यपुरस्तात्करणेसमवधानस्यजातत्वात्सपूर्णेनप्रतिविम्वेनहरगो- परीभवितध्यननुकरमाग्रस्यतेन । ननुयावतोवयवस्थतत्समधानंतापानेवप्रतिबिम्याग्यवो- प्याविभवतिचत्तस्यापिसावयरत्याजन्यत्वाचयिम्पात्तस्याप्युपादानर्विचिद्वाच्यं तमनधि- ज्यजामितत्पशाभारात, भतावनवायुः; रूपोपरंभाच । अतएव नाकाशः; अशब्दा- गरस्त्याच नापिरालदिनामिस्पायुपलंभात् तपामनारंभकरवायत कारणाभावारकार्य- मप्याश्यविरेनस होत्यसमितिरतुं किंवकिपदनिविदयानिमितंयातूदंदादिरेघेतिर ·सहस्राक्षखण्डनम् પં? घटाभायेप्युपाघिसमयहितेनतेन सशक्येवोत्पादयितुं, घटस्यापितत्रनिमित्तत्वमितिचेत् समानोत्पत्तिकत्वायडीयतांतिलांजलिः; कारणस्यवृत्तित्यनियमान । निरपादाननिमि- सच प्रातिभासिकभिनजन्यमप्रसिद्धम् प्रातिभासिकस्याप्युपादानण्याविनगद सन्निमित्त- करवंतुतस्थापिबहुसर्वसंमत किंचम्वेिनसहकतिप्रतिविम्यान्युत्पद्यते ? एकमेवेतियेत् अनेक- दर्पणसमवधानेयुगपदनेकतत्प्रतीतिर्नोपपद्येत । वहुनीतिचेसप्याया भनियमोदोष तसा लापरायक्षुयोग्यस्यसमवधानेनप्रत्युपाधितदुत्पत्तिस्वीकारएक्श्रेयान् । किंचाहनांतपा- बिनसदोत्पाने एकदर्पणसमवधानेपिसर्वेताविर्भवेयुः । नकोपाधिसमयधागभेदस्यै रतस्याविर्भाग्नेशक्तमितिबाच्य; गौरवाधिक्यात्, परस्पराभिमुसस्थितदर्पणद्वयेप्रतिविम्य. परंपरानुभगनुपपत्तेः । एवंप्रतिबिग्यानामपिप्रतिविम्बदर्शनात, उत्तरोत्तरप्रतिविम्वपरं- पराया स्वबविम्यभूतप्रतिविम्वैः सहोत्पत्यादिकमुपाधिसमधानेचाभेदतिरोधानानितमा शेचतमाशा कल्प्याइतिमहत्येवाव्यरत्था; विनेनसहप्रतिविम्योत्पत्यादिकल्पनमात्रेणा- निर्वाहात् किंचप्रतिविम्याविर्भारोत्तरंशस्मादिनात दनादिशक्यतेकर्तुं । शारीरकभाष्ये- पितृतीयस्यद्वितीयेपाद (सू० २०) वृद्धि हाससूत्रेजलचलनेचलतिजलभेदेभिद्य- तइत्यभिहितंतथाचजलेप्रतीयमाने प्रतिविम्बेतरवार्यर्धेप्रवेश्यविम्बस्यापसारणेवरक्षण- मभेदतिरोभारनाशात् कृपाच्छिमस्यैवप्रतिबिम्बस्यबिंबाभेदसिझ्याविवेच्छेदनादिकमनु- भूयेत किंचप्रतिविम्बस्यसर्वथाबिम्बाभिवत्वे आविर्भावसत्यपि विम्वमिन्नदिव्यु- खत्वेनसव्यासयविपर्ययेणचनभवितव्यं । दृश्यतेतुमासस्यपुंस प्रत्यमुख प्रतिबिम्बः- घामपाणिप्रणयिकंरणविणगणाचदक्षिणापाणीप्रतिविम्बस्य तथापूस्थितस्यप्रतिविम्बआ. चिर्भूतेपश्चादुपवेशनेहसनेहस्तादिचालनेचप्रतिविम्वस्क्रिययानभाव्य; तदानिांनोत्तरम- भेदतिरोभागंगीकारान् । मन्मतेनुमायिकपदाथांतरत्यांगीकारात् सर्वमुपपद्यते, किंच विम्बसमानोत्पविनाशमात्राभ्युपगमेनननिर्वाह; बालस्यप्रतिविम्बेल्पिप्नोमेदस्विनस्तस्मि- स्थूलिम्नः पुनरपक्षीणस्यतस्मिन्नपक्षीणतायाश्चानुभवात् विम्बस्यशरीरादेवंध्यपक्षयौतुत- तत्परमाणुप्रपेशनिर्गमान्यांमवत । नहिपरमाणुप्रवेशनिर्गमौताबपांचभौतिकप्रतिविम्बेसग च्छेतेइतिविम्बद्धयादिनाप्रतिविम्नेतस्यानुपपत्तिः। एवंविम्बस्सतरोः पांचभौतिकारयच्छे- दने प्रतिबिम्मेतदपयरराहित्यानुभनोनस्यात् । नापिविम्बस्यावयाएव प्रतिबिम्बस्यापितइति- कुशकाशावलंबनशक्यं; अदर्शनस्वशिरस प्रतिरूपेपुसत्स्वपीत्यादिदशमस्कंधादिपचनेबिये. ऽध्ययसरनेपिकचित्प्रतिबियतदनुपलब्धेः। एतनप्रतिबिनाशस्यप्रयोजकताऽपास्ता; अनटे- समवहितैपिविवाश्ययेप्रतिबिंबाश्यानाशात् । अनित्यत्वनादेवर्णध्वंसोत्तरमेवप्रतिध्वनिध- वणेनविय सस्थामयोजकतापास्त्वयोरीकार्यत्वाच । शपिचप्रतिकिंवतदभेदयोराविभावति रोमानीस्वीकृत्यतयोस्त्पत्तिनाशौयथाभूपे तथातदुत्पत्तिनाशीस्वीकृत्यतयोरेवाविर्भारतिरो- भागवपिसभपत्तिको, निर्णायकविरहान्, कार्यसिद्धेस्त्पत्याविर्भावाधुभयाभ्युपगमगौर- वस्यचतौल्यात् । मत सशयएवपर्यवसान वस्तुतस्तुतयोराविर्भावतिरोभानौनविकल्पसही; तथाहिप्रतिबिंबंधतिरोधत्ते ? उपाधौत्रिनेग? नाद्य, उपाध्यंतरसमधानेतनदनाविर्भाव- प्रसंगात् । नद्वितीयः, उपाधिपरित्यज्यतस्यविबपर्यंतंगमनस्यादर्शनात् , तथा प्रतिषिय मा.प्रा.६६ ·, પર मारुतशक्तिसहितः प्राभलना काविमंगति? नोपाधौ, धान्यतिरोहितस्यवदभिन्नस्यकारणमारेणतनाविर्भागयोगात् । नापिविवे, वियहिलोपाधिनतिप्रयाणस्याप्रेक्षणात् । नचतिरोहितस्यैवगमनागमनेवाच्ये, मानाभागत्, दृष्टानुसारिमतातरेणान्यथानुपपत्तिपरिहारात् , उपाधिविधातरालिक क्षणिकनिराश्रयास्थित्यसभराग किचाभेद किप्रतिनिणाभांगत् प्रागेप्रतिरोधत्ते तदुत्तरवा ? नाय , अनाविभूतत्यत्तस्यततिरोभाराधिकरणायोगात् । नचबिमार- तदाश्रय , सद्यप्रतीत्यापत्ते द्वितीय श्चेपियगमनादियमतरातस्योपाधिदेशगमनादि- कमसमवि थभेदस्यातिरोधानात् तिरोधानात्तरगमनचेदृश्येततयातत्तिरोभावनाश , प्रतिपिंचतिरोभागत् । पुरस्ताद्भवतिपरम्ताद्वा ? नाद्य , क्षणिकन्यरधानमेदप्रत्यययोर योगात् । द्विती वेतुतिरोभावोत्तरमदृश्यस्यप्रतिग्विस्थक्षणभेदेनस्थितियर सादिक्य- पिसा तथानावटीतीत्युत्तरक्षगे अभेदस्यमुहुन्तत्तिरोभारतमाशयोश्चकल्पननिरर्थक, प्रतिपिंप्रतिरोधानक्षणापच्छेदेनाभेदतिरोभाव तिष्ठत् ' उत्तरक्षणेवनाशश्चाधिकरणा- भावावधस्यात् ? "वमन्यदपिाक्यमूहितु । यस्तुतस्तुविवर्तगादिनस्लेमतउत्पत्याविर्भाव योवैलक्षण्यानूरीकरानमिचिदेतत्, एकदिवप्रतिरिवत्रयोत्पत्तिनाशारपिनयुक्तिसहौ । तथाहिप्रतिबिंबत्वप्रतिविएगोत्पद्यते न्याया' नात्य अन्यत्रान्यधर्मोत्पत्यसगते , यत्रोत्पद्येततस्यैवप्रतिबिबतयाप्रत्ययापत्तश्च । आद्यश्चेत्तदाविभांगात् प्राक्तत्पद्यतेऽन- अधिकरणासियोत्पत्त्यसिद्धे । द्वितीयश्चत्तादात्याररपर्याये समवाय सबधापच्छिवतनिरूपिताधिकरणतापच्छेदकतत्प्रतियोगिकप्रागभावाधिकरणतावच्छेदकच किस्यात् । प्रतिधिवत्वमेषेतिचेदात्मानय , नाप्यन्यदप्रसिद्ध । शाविर्भावश्च फेनरूपेण' नप्रतिवियत्वेन, व्याघातात् । तथाभेदतिरोभारात्पूर्वतदुत्पद्यत, तदुत्तरया ? भाये बिंब त्वाहंघटाद्यवतदधिकरणाच्यमितियप्रतियिवत्यप्रतीते प्रतिबिबेतदप्रतीतेश्चप्रसक्ति । द्वितीयेतिरोभायाधिकरणतारच्छेदकस्यानिणय तथाप्रतिविवतिरोभारात्पूर्वतनश्यतिप शाद्वा' माद्यअतिरोभाव कनरूपेण द्वितीयेतिरोहितेपिप्रतिबिीकचित्कालतुप्रतिबिबत्व तिष्ठत्यवेति। क्षप्रतन्नाशकल्पननिष्फल उभयनपतिबियत्वप्रतियोगिक साधिकरणेनावच्छे- दकानिधारश्चएरमभेदतिरोभावात् प्राक्तन्नाशेतिरोभाग्यसाधिकरणतापच्छेदकानिश्चय नागृहीतविशेषणेतिन्यायेनतद्रहितश्चप्रतिबियपदाथएवबोद्धुमशक्य । तदनतरतमाशेतुक्ष. णपरस्परनिरूपितबिंबत्वप्रतिबियत्रयो सामानाधिकरण्यापत्ति । सभवतिचसामानाधि करण्येसदैवतदाताप्रतिबिंबस्यापिप्रतिबिंबेसति प्रथमप्रतिबिनिरूपकाभेदादुभयो सामा नाधिकरण्यदृश्यते भत परस्परनिरूपितत्वविशेष्यते। एवविबत्योत्पत्यादारपिएतएवविक ल्पायथायथमूह्या । इतरश्च तिमिरमपिप्रतिविबतेतचप्रौढप्रकाशकतेनोऽभारएच, अभावे चधमांतरोत्पत्तिध्वसयोरप्रसिद्ध्यातवियत्वस्थतारशक्यरचनौतत्मतिविवेचप्रतिबिंवत्व स्थतीअभाररूपेतत्मतिबिधेश्याम याद स्वप्रतियोगितेज कदवेप्रतीतश्वविरोध । यदितु “य थाभासोयथातम" इत्यादिप्रमाणसिद्धतस्यमायिकपदाथांवरत्वस्वीकृत्यसर्वसाधयेतहिघट्ट- कुटीप्रभात ततएकप्रतिदिसापितथात्वसिद्धे । एतनअनादिविषेप्रतिविषस्थानादित्वमपिन त्युक्त । भरच्छेदकस्यमुहुरुत्पत्तिध्वसागीकारे तदवच्छितस्यनित्यत्वानिप्पत्ते । मत प्रतिषि तरवा नप्रथम, ·सहस्राक्षखण्डनम् ५२३ याविभागदीनायहुगामुत्पत्तिनाम्युपगमलेगापेक्षयालायादृष्टानुसारात् प्रमाणानुप्रहाय- प्रतिषियमानस्यतौनतुंयुक्तौ ॥ एतारतेवएपंचसत्कार्येत्यादिः नाश्चिद्विरोधइत्यंतोग्रंथो. पिनिराहतोयौदेतव्यः ।। प्रतिबियस्याप्याविर्भागचंगीकारे अंतरंटाविगह' इतिन्यायेनस- कार्यवादमेरस्वीकुरु । सबैकार्यबह्मानिसस्यानादिरशदनादित्वंसृष्टिकालोपाधिसमाधा- नेताविर्भपनितनाभेदश्चतिरोधत्ते तदतिझनेचसतिरोमरतीतिकयनेबाधकामागत् । सत्कार्यवादिनचपटादिवर पटत्यादिकमपिनित्यमन्यतेऽतस्तानोक्तदोपप्रसरः । विशेपस्तु- सत्कार्यविरेचनस्थलेमागुक्तोद्रयः। किंचसत्तात्रयमपिनस्वीकार्य: रजतादीनिहिशुक्रया- दिनासहनोत्पते । वामसन्हिसमधानेचतत माविर्भवतीत्यादिकल्पनस्यत्वजल्पनसमा- नयोग:मतयातन तायकपर्यनुयोगायोगान् मतः प्रतिविबालीकतायाः प्रमागसिद्धत्यात् युक्तिसिद्धत्वाच । उपाधेः प्रतिबिंबत्यस्वचनाप्रतिाययनाशापश्यंभावाच्य विद्धन्मंडनो- दितंदूपणद्वितयमप्यसक्योद्धारं अभेदतिरोभारस्पेदभेदस्यैनोत्पत्तिघसांगीका विसति- ध्यतिनयेत्यपि चारणीयं । तथासतिविभेदजनकइत्यपिपाग्यमनुपचारादगुगृहीतं भवेत् । वृद्धिन्दामसूतुपुरैनस्वारसिफरिवरणपारिणाविमरितं । यचएपंचलादित्यादिशनिवार- पोयत्रादित्यंतमगादि, सोऽयमवावंभनमनोन्यूहितोभवणा-यदघटिराघटनापटीय- स्लंमायाइति । अनेनैवसर्थसिद्धौ अस्वच्छत्वादिहेतुससकनिरासप्रयासोप्यायुप्मतन्तीयता. उनसगंधः । अयप्रतिबिंबत्वबाधकप्रामाणिरुयुक्तीनामियन्मात्रेणाप्रतिविधानासत्सार्थक्य- मितिचेत्संप्रत्युक्तप्रत्युक्तमेव बहूनिचप्रतिावादसाधानिविद्धन्मण्डनव्यायायामुत्तरो. तरकोट्यवतरणतयोपन्यतान्येबादराययगवान्युक्तिराभवान्समृतः वदेतचौर्यचातुर्यसव्या- स्यतत्प्रक्षिप्तपनि प्रेक्षापनि स्वयमेवारगंस्थतइति कृत्तमतिरायन । किचमायायाविभुत्वेन तममतिबिवसापिविभुत्येतस्यचलनाद्यसभगत (छादोग्यम० ६ सं० ११) "अस्सयदे- कांसाहाजीबोजहाथसाशुभ्यतिद्वितीयांजहात्ययसाम्यतितृतीयांजहरत्ययसागुप्यतिसव- जहातिसर्पः शुन्यती" त्यादिश्रुतय. पीडयेरन् । नचालकंपेनतद्वप्रतिबिंबकंपयन्मायाप- सरगेनतदपमरणशक्य; भाकाशादिसविस्तूनांतघ्याप्यत्वनियमेनतदपसरणायोगात् , जग- तोमायिकत्वगतदपसरणे शुकशासादीनामप्यनुपलंमप्रसक्तेश्च । एरमुत्कायादेरात्मनाग. त्यागत्योश्चविरोधोप्यनुसंधेयः। गचांत करणसयोगवियोगान्याहरितत्वशोपगेकल्प्येअणु- मावस्यतस्यव्याप्यत्तित्वासमनतत्कर्तृकस्पसर्वशाहाजीधनस्यैक्तरतत्यागस्यचाशक्यवच- नत्वान्तसाम्प्रदीपोदर्शयनीसादिवत्स्वाभिन्नविसर्पिचैतन्यद्वारापएवजीवहतिजहानिचेत्ये- वातुं युक्त; अन्यथा मध्यमपरिमाणाते। पतेनांत करणेब्रह्मप्रतिबिंब सइतिपक्षोप्य- भतएर "संकल्पाहंकारसमन्वितोय" इत्यादयातल्मंयोगबोधकश्रुतिस्मृतयः संगठने । नहिंदर्पणयुक्त प्रतिबिंबइतिच्याहरति, अम्मिन्पोउपाधेरल्पतयाजीवस्त्र- विमुत्तमपिनस्यात् । नचनियविभुत्नवत्समव; माहारास्यतथात्वेपितत्प्रतिविषतया- भिप्रेतप्रभापचयातिदायायाविभुत्याभागन् । एलेनांत करणावच्मित्यपक्षोऽप्या- क्षिसः । वस्तुतस्तुमायायाअपिपरिस्बिरतनप्रतिस्वित्वतरसछिनत्वपक्षयोपिनत- रिसद्धिः। एकस्मिनुपाधौच्याप्यमृत्यनेकप्रतिबिंशनामप्यमभवश्व माहत्यतथांगीकारसां- । पान्तः ।

·५२४ मारुतशतिसहित प्राभअनः कये सर्वेषासार्यश्य (मध्या०२ पा०३ सू० ५१) "मदृष्टानियमा" दित्यादिसूनोक्त- दोपाश्चप्रसज्येररित्युक्तमार। फिचमायायाप्रतिबिंबोजीवश्चेदीश्वर प्रतिबिंब ? तनै तिचेत्, न, उपाधिच्यापकानेकप्रतिबिंधानुपपत्ते । अपिचरसति पितत्यतेपाचच्या वर्तक बिबस्योपाधेश्वाविदशेपात् तत्रवदेशभेदनेतिचेत् उभयोरपिविभुत्वनसिध्धेत भरी रादारीश्वरसाचनस्यात् । तथाच "व्याप्यनारायण स्थित" इत्यादीनास्थमतरीत्या 'सवाएपमहागज' इत्यादीनाच याकोप । एवविधानुपपत्तिमयादेवत्वदीयमायायाब्रह्म- प्रतिबिवइश्वरोऽविद्यायाचस जीरइत्युपाधिमेदकरपयति । यथोक्तम्-"जगतोयदुपादान मायामादायतामसीम् । निमितशुद्धसत्वातामुच्यतेबहातद्विरा ॥४५॥ यदामलिनस- रवानाकामकर्मादिदूपिता। आदतेतत्परग्रहत्वपदनतदोच्यत ।। ४५॥ इति ।। "माया:- विधेविहायैरमुपाधीपरजीययो ॥भखडसचिदानदपरब्रह्मैवलक्ष्यत" इतिच॥ इत्यचमा यायाप्रतिबियनचितिरसा नातकथनजीवोपाधीसत्यशुध्धुपपादनचस्वप्रथविरद्ध, वस्तुतस्तू पाधिभेदोऽप्यकिचित्कर । यथाहु श्रीपुरोत्तमचरणा -उभयोमायाविद्ययोर्यापकत्ये रजस्तमोनभिभूतत्वाभिभूतत्वया सावत्रिकत्येनमायाविद्याविकासभवात्प्रातबिंबयोर प्यविवेकन जीवश्वरविभागस्यदुरपपादत्वम् ॥ अव्यापकत्यजीवश्वरयाापकवाहानि प्रसगश्च । अथमायायाव्यापकत्वयहि सवत स्वच्छत्वमविद्यायाश्चतहत स्थायामलिनस्व छत्वमुपगम्यत, तदापित्यापकप्रतिविद्यादानादीश्वरोदुरुपपाद । बहिष्टायाश्चितोमायारा रतस्तमोभ्यामविद्यान्यपधाने तत्प्रतिबिवासभवानीगोपितथानिकटचितस्तुनैकठ्यादवाद सभव इति । तथा किचिडूरत्वापकाशादिकल्पनेतुइश्वरस्यचितश्चप्रादशिकत्यापत्तिापक वहानिराकाशसभवश्रुतिविरोधश्चेत्यादि । तस्सादात्मन प्रतिबिंबरूपत्वज्ञानमासुरविद्या यामेव । एतय छादोग्ये इदविरोचनप्रजापतिसवादस्फुटमितिदिन । विशपतश्चप्रातवियत्व प्रतिविधायिका प्रमाणप्रकरप्रसूतायुक्तय प्राचामाचार्याणावाचामाचातामृताचाराणागो चराचिरादाचतायेत्सलताभिरताभि किचक्वचिलोचनागुलिसपण प्रतायमानद्विचद्रा दियदाभासोजीन वचिन्मायायाप्रातबिंब स कचिया विद्यायाचिञ्चात करणचिच्चाव रणशक्तिमद्भूतप्रकृतिभागेपुवचिचात करणापच्छिन्नेश्वरस्य अज्ञानेमातविव स पचिच्चा त करणापन्छिनचैतन्यमेस कचिचाविद्यावच्छिन्नमित्यादयोबबस्त्वन्मतप्रसिद्धा पर स्परविरुद्धा पक्षा श्रीमदाचार्यचरणादिभिरनूद्यसुरेश्वराप्पय्यदाक्षिसाधुक्तोशेषयुक्तिपेपण पृषक सर्वेव्युदताएव । तेनययपिचापच्छेदवाव इत्यादिइतिादगित्यतखतिवदितव्यम् ॥ एवपराभिप्रेते जीवस्वरूप निराकृत इत्यष्टमश्लोक्खडनम् ॥ यदपि 'नन्काकीनरमतेसद्वितीयमैच्छ'दितिश्रुत्याब्रह्मण नीडार्थ जगन्निर्माणमित्यादिनाशुद्धाद्वैतमा डोक्तकिचिदनूद्यतत्रवैपम्यनg ण्यरूपदोषापादनतदपिन, पूर्ववैपम्यनैपृण्यरूपाणादोषाणामुद्भुत त्यात्तन्मतपवतेपासभवस्याचस्तानिरूपितत्वाच। ननु (लोकीडा स्वानदफलादृष्टा । नचाप्तकामस्याविर्भूतनित्यानदस्वरूपस्यानदापेक्षा ·सहस्राक्षखण्डनम् स्ति । नहितदानंदोन्यूनोयतोधिकार्थसास्यात्मलयेन्यूनानंदप्रसंगच) इतिचेत्,-मैवं; "लोफवत्तुलीलाकैवल्य” मितिसूत्रेणव्यासैरेवास्य- पूर्वपक्षस्यपरिहतन्यात् तत्र “नप्रयोजनवत्वादितिसूत्रेणनब्रह्मजग- कारणंकुतः ? प्रयोजनयत्वंनसंभावयितुंमपिशायाप्तकामचतिवि- रोधादितिपूर्वपक्षेसमादधतेलोकयदित्यादितुशब्दःपूर्वपक्षव्यावर्तय- तिलोकवदेवलीला । नहिलीलायांकिंचित्प्रयोजनमस्ति, लीलायाए- प्रययोजनत्वात्यथा लोकेराजभिर्मुगादिक्रियतेत्रनमांसाद्याहरण- मन्यद्वाप्रयोजनभृत्यादिभिरपितत्संभवात् किंतुलीलेव । नहिराज्य- सुखंमृगयासुखान्यूनयेनाधिक्यात्तस्मिन्प्रवृत्तिःस्यात् । एवंलोकेपि- प्रयोजनंविनैवईश्यरोपिलीलां करोतितथैववेदेनप्रतिपादनाचनात्र- पर्यनुयोगायकाशईश्वरत्वादेवनलीलापर्यनुयोक्तुंशफ्या; सालीला- कैवल्यमोक्षः ईश्वरेच्छायांफलंचिंतयन् व्यासाभिप्रायानभिज्ञत्वा. दुपेक्षणीयः॥ अथश्रुन्यादिसिद्धेमपंचाविभीननस्यफ्रीडार्थकरवादीप्रत्यवस्थायिनंकीडायानफलमि- तितदीयनवमक्षोकंसव्याख्यंयदपिनन्येकाकीत्यादिनाब्रह्मविदोमतिरीत्यायुक्तमित्यंतेनखड- यियंतः प्रथमनन्दित्यादिईभरेच्छेत्यंतंभागसंयंते यदपिनन्धित्यादिनाउपेक्षीय इत्य- तेन (भ० २ पा० १ सू. ३२) “नप्रयोजनबत्वा"दितिपूर्वपक्षसूत्रस्यलोकादि- विसिद्धांतसूत्रस्यचभान्येप्रकाशस्थितमेकीहत्यानुवदंत परोक्तंसमादधते-मैवमित्यादिना- सालीलेत्यादि । मोक्षप्रतिनियतकारणत्वान्मोक्षरूयेत्यर्थः ॥ तस्यास्तथात्वं 'जन्मकर्मचमे- दिव्य'मित्यादौस्पष्टं । अनादौष्टिप्रत्यपरंपरायाप्रलयेस्वस्सिन्लीनानांजीवानापुनः प्रपंच- क्रीडामंतरास्वतोमोक्षस्थासंभवादपितया ॥ अवेदबोध्यम्-प्रपञ्चनिर्माणस्यक्रीडार्थक- त्वबोधिकाः श्रुतय काण्यानांबृहदारण्यके तृतीयाध्याये पुरुपविधवाह्मणारयचतुर्थ- ब्राह्मणे (पृ० १३५) "सयैनैपरेमेतस्मादेकाकीनरमतेसद्वितीयमैच्छन् सहेतावानास" इतिपठ्यते ॥ माध्यदिनानांविदं द्वितीयताहाणे (पृ० १०५१) मंत्रपाटस्तुतुल्यः ॥ याजुषाणांमैन्युपनिपादेद्वितीयप्रपाठक (पृ० २५०) "प्रजापतिएकोप्रतिष्टत्सनारम- तैक सोत्मानमभिध्यात्यायव्ही प्रजाअसृजत" इति ॥ भने प्राणजीवादिरूपेण प्रवेश- कथनात् शांडिल्यविद्यासादिधमांतरकथनाचेप्रजापतिः परमात्मा ॥ (अध्याय २ पाद ५ सूत्र ३३) "लोकाजुलीलाकैवल्य" इति ॥ श्रीभागवतेचप्रथमस्कंधेग्रयो- दशाध्याये (श्लोक ४२) यथाक्रीडोपस्कराणांसंयोगनिंगमाविह ॥ इच्छयाीिडितुः स्यातांतथैवेदोच्च्यानृणाम् ॥" चतुर्थस्कंधेसप्तमाध्याये (लो० ४३) "अंशांशास्तेदेव. मरीच्यादयएतेवढ्द्राद्यादेवगणारुद्रपुरोगाः ॥ झोडाभांडविश्वमिदं यस्यविभूमं तस्मै नित्यनाथनमस्तेकरनाम " अष्टमस्कंधे (अ० २२ लो० २०) "श्रीडार्थमात्मनइदं निजगत्कृततेस्खाम्यनुतनधियोपरईशकुयुः ।। कर्नुःप्रमोस्तवकिमस्थत भापतित्यकाहिय- ·नचप्र मारुतशक्तिसहितः मामअनः स्त्यदयरोपितकर्तृगादा ॥" एकादसे (१० ९ श्लो० २१) “ययोर्णनामिर्हदयादूगा- सतत्यनरत ॥ तयाविहृत्यभूयस्ताग्रसत्येनमधीवर ॥" महेश्वरइत्यपिधचित्पाठ ॥ एव- श्रीडार्थत्यजगनिमीणस्यश्रुतिस्मृतिन्यायसिद्ध । यत्तुनन्कारीत्यादिभजच्छाईश्वरेच्छेत्यत अगादि, तत्रोच्यने क्रीटाधनडादिपुचिदादितिरोधानयुक्तमेर, पैचि पविनातदनुपपत्ते । अतएव "बहुस्याप्रजायेय हततिरोसानी" त्यादेश्रूयते चिदादितिरोभारस्पसप्तमलोक सडनेसमर्धिरात्रेननिरस्तत्गदितिहेतु प्रत्युक्त । नृतीयश्लोकपउनेसिद्धातेयुपग्यायप्रसत्ते स्तन्मतावतत्यसवेश्चदर्शित वेनद्वितीयोहेतु । तथाच इयकीदाभगद्धर्मत्यादीफिकी 'जन्मकर्मचमेदिव्यमित्यरौकिकत्वस्मरणात् दिव्योह्यमूर्तइनिरत् अतएयनित्याभनु च्छित्तिधर्मेतिकापश्रुते नित्याया महागुणाइति प्रथमस्कधभूमिगत्याच अतएउभग- बदभिन्ना प्रकाशाश्रयन्यायात् । नचनित्यत्वेसतिसर्यदासृष्टिप्रसत्याप्रल्यानुपपत्ति शक्या, क्षात्मरतिवहीरतिभेदेनतस्याद्वैविध्यात् तात्मरतीप्रत्य बहीरतीकृष्टिरितिव्यवस्था भतएवढनीयस्कभाप्टमाध्याये (लो. १०) "उदालतविश्थमिदतदासीत् यनिद्रया मीलिताइन्यमील्यत् । अहीदत पेधिशयान एक वृतक्षण स्वात्मरतोनिरीह" इति । एतेनैवपुरपविधताह्मणादिसिद्धावहीरतिरपिव्यारयातासवेनैवेतिप्रसिद्धवर्थकशसनापित थानिश्चयान्यचकीटाफरमनुयुक्ततवान्युपेत्यापियूम -अरवानदएयतत्फर र येतन्यूनत्यापत्ति तस्यानित्यत्वेनफरस्यापिनित्यत्वात् । अयचधर्मभूतआनद मानद ब्रह्मणोविद्वा' नितिश्रुते । नचैयाराविशेपेवहीररसाया प्रियोजामित्यनुयोक्तव्य, ईश्वरेच्छायामपर्यनुयोज्यत्यात्तुल्यतादिसर्गभ्युदययोरप्युद्यानयोरन्यतरस्मिन्विजिही [राजादिरौकिकश्वरोपिनविहारातिरिक्त्प्रयोजनोभवति । नवागदस्येतरप्रयोज्यत्वादनी श्वरत्वापत्तिर्वाच्या, उत्तन्यायेनतस्या स्वाभिनत्वात् । अन्यथाब्रह्ममृतस्यच्छादोग्य- दहरविद्याविपुश्रूयमाणमात्मक्रीडत्यात्मानदत्यादिकमपिदोषनातिवर्तेत । वस्तुतस्तुकीदै वफलरूपानतुतस्याअपिफलातरमस्ति, अतएवमगमान्सूत्रकारोदोपसहस्रब्युदासपुर सर क्रीडायानफल ततोऽस्ति विफलाइजेच्छा तयाऽहेतुका श्रुत्यर्थोभवतोदितोनवटते विञ्चश्रुतौतरपदम् ॥ न ब्रह्माऽपितुवक्तितत्प्रकरणाजीव तथाऽऽत्माहरे आना:यदि क ससर्ज नहिचेन्नशोभिदिष्टानते ॥ ९ ॥ न-वेकाकीनरमतेसद्वितीयमैच्छदिति श्रुया ब्रह्मण नीडार्थ जगन्निर्मागमितिमाति ॥ क्रीडाचवैषम्यमन्तरा नघटतइयास्ताममेदेऽपि प्रयोजनानुसारेण चैतन्याद्यशतिरोभावा- दिवलक्षण्यमितिचेत् , न, निरस्तत्वात् ॥ वैयन्यनैपुण्यापत्तेरुतत्वाच ॥ किचलोके क्रीडा स्वानन्दफला दृष्टा ॥ नचाऽऽप्त कामस्याऽऽविभूतनित्याऽऽनन्दस्वरूपाऽऽनन्दापेक्षास्ति । नहि तदान दो यून यतोऽधिकार्यसा स्यात् ॥ प्रलय यूनान दासगाच्चत्साह || क्रीडा यानेति ॥ निरर्थकमीडाकल्पन तु दृष्टविरुद्धमितिभाव ॥ एवच कोडेच्छायाअपि फल चिन्यमित्याह ततइति ॥ अजेच्छा ईश्वरेच्छा ॥

·२ सहस्राक्षखण्डनम् ५२७ श्रुतियलात्यह्मणएवजगदुपादानत्वस्वेरठयात्वंचरादांतयित्यापूर्वपक्षमाह-(भ० पा० १ सू० ३२) "नप्रयोजनमत्वा" दिति । अर्थस्तुब्रह्मानजगत्कारणकार्यस्य- प्रयोजनारामयोजनमनुदिश्येतिन्यायात्यह्मणस्नयात्लेवाप्तकामश्रुतिविरोध" इति- एवंप्राप्ते निराकरोति (सू० ३३) "लोकाजुलीलाकैवल्य" मितितुशब्दः पूर्वपक्ष- व्यावर्तयतिलीलैघमयोजनंनतुततस्याः प्रयोजनांतरं लोकेमहाराजादीनांमृगयादिलीला- स्वयमेवप्रहत्तेः प्रयोजनमासाहरणादे न्यद्वारापिनमंभवात्यालानामपिलीलासुप्रवृत्तिः प्रयोजनानुद्देदोनदृश्यतेनहितेद्यूतकारादिवत्प्रयोजनमनुसधायक्रीडासुप्रयतेकिंचक्रीडा- मानस्सानंदफलकत्वननियतंद्यूतादिक्रीडायाद्रव्यलाभादिप्रयोजनकत्वदशनात नापिस- प्रयोजनकत्वं ।। तया ॥ दीपाल्यांशास्त्रसिद्धगोक्रीडनेक्रीडितुर्गोवर्गस्यप्रयोजनविशेपान- पलंभात, प्रत्युत तस्यकोपनदर्शनात् । इत्थमश्चक्रपरिश्रमादिक्रीडाभप्यनुसंधया । नचविपश्चित्प्रवृत्तौनयोजनानुसंधानं नियामकं; निमेपोन्मेषणादिमत्तौग्यभिचारात् । मैत्रेयीवामणादौमह्मणोपिनिःश्वसितन्यायेनसर्गविशेषस्यपुरागेषुसृष्ट्याश्रयेद्विपरार्धाख्यका- लेजन्मेपणनिमेषणरूपवायाश्चकथनात् श्वासोच्छ्वास रन्मुक्कानामपिलोकेबालकरत्फीडायाः पुराणेपुनुधोवालकपकोडेदित्यादौ प्रसिद्धेश्च । नहितेपाक्रीडयानंदाधिक्यसुपचं । एतेननि- रर्थकक्रीडाफल्पनंनुदृष्टविर इमितिकथनपरास्त; लोकवदिति सूत्रकारोक्तिप्रतिकूलत्यत् । ननुराजमोडायामपिसुखंफलमस्त्मेवेनिचेन्न; प्रियत्वप्रकारकप्रत्ययविषत्वेनतस्याएनसुख- रूपत्यनिश्चयावत्वयाघदादौतथैवानंदरूपतायाः स्वीकारान्यद्यमानतत्तगुणकंतत्तदात्म- कमितिघ्यायोः साख्यादितंत्रातरेसाधितत्वात्युतदाश्रित्यैवगावसतिमिन सांख्यवत्व- कौमुदायथै कास्त्रीरूपयौग्नशीलयपन्नापत्युः सुखदासपत्नीनाडु खदापुरुषांतरसमोहदे- तिप्रदर्शनेनास्तूनांत्रिगुणात्मकत्वंसाधयतितस्माल्लौकिकक्रीडानामप्यंशत.सुखरूपत्वतारत- म्यानुभवात् मुखरूपत्याबाऽस्या प्रयोजनांतरंमृग्य; अन्येच्छाविपयत्वत्यैवसुखलक्षणत्वात् भगवल्लोलायांतुतदभिन्नरवादानंदात्मकत्वमसदिग्धंअभेदानित्यत्वाचनाप्तकामश्रुतिविरो- धः । नापिनयोजनांतरापेक्षा; अन्यथालोकेसुसस्यापिप्रयोजनमनुयुज्येततईश्वरस्वभाव- रूपेयनित्यधर्मभूतातदभिवामीडेतिनपर्यनुयोगार्हा ॥ अतरशंकराचार्यपरमगुरुमिगौड- यादाचायैरपिसृष्टिविचितने (कारि०७) "इच्यामाप्रभो सृष्टिरितिसृष्टौविनिश्चिता" इति (कारि०९) "देवस्यैषस्वमायातकालस्वकार" तिवोतंकीडामितिचापर इतितु केवलनिमित्तत्वमादिनामनुवाद'; अन्यथासूत्रविरोधात् ॥ यदिचक्रीडायाअपिकिंचि- प्रयोजनस्यात्ताईसर्यदर्शीनियोजनपूर्वपर्शसमादधानः शेषाम्नायचतुष्टयीदेशिकोब्रह्म- भूतशिरोमणिभंगवानाचार्यावश्यंतड्यातलीलानागानाभ्युपेयात्प्रत्युपपयित्वाप्रकृतसुन्न विषयगावानिवद्वीत्लान्यथान येत् । नचसूत्रमन्ययाव्याख्येयंस्खमान्यविरोधापातात्यथैत- द्याख्यानेशंकराचार्या:-"ययालोकेकस्यचिदालपणस्यराज्ञोराजामात्यस्यव्यतिरिक्त किलित प्रयोजनमनभिसन्धायकेललीलारूपा प्रवृत्तय क्रीडाविहारेषुभवंतिययाचोधासनश्वासा- दयोऽनभिसन्धायबामुकिञ्चित्प्रयोजनान्तरंस्वभागदेवभवन्तिएवमीश्वरसायनपेक्ष्याय- चित् मयोजनान्तरंस्वभावादेव केवलं लीलारूपाप्रवृत्तिर्भविष्यति । नहीश्वरस्यप्रयोजनांतरं- ·५२८ मारुतशाक्तसाहतःप्रामञ्जनः निरूप्यमाणन्यायतः श्रुतितोवासंभवति । नवखभावःपर्यनुयोक्तुंशक्यतइति ॥ यदिनाम- लोकेलीलास्वपिकिंचित्सुक्ष्मंप्रयोजनंतप्रेक्षेतवथापिनयानकिंचित्प्रयोजनमुत्प्रेरितुंशक्यते; आप्तकामश्रुतेः, नाप्यप्रवृत्तिः उन्मत्तप्रवृत्तिर्वासृष्टिश्रुते. सर्वज्ञश्रुतेश्चतिचाहुः । नामरूप- सृष्टेराविद्यकत्वंतुनैतत्सूत्रांतरलभ्यं; नाप्यस्याः स्वप्नवन्मायामानत्वबोधकंकिंचिदधिकरण- मस्त्यतम्नयात्योक्तिरुपेक्ष्यैव । तथाचाहिलतयासुसरूपत्वमनादृत्यक्रीडायास्तत्फरकल्पने- प्यस्तुतिरोहितपरमानंदानांकीडास्वेवसनियम आनंदरूपस्यक्रीडायांतुस्वतः फलत्वमेयो- चितं ननुश्रुतिस्मृतिमिद्धासाप्रतिपेढुंशक्या; नचकोडात्वानुपपत्तिः यासानाधायककृति- त्वेनतथात्वस्यसौस्थ्यात् एवमनूरीकारेतुजन्मायधिकरणसाधितस्यजगन्निर्माणस्यलीलानि- रिक्तंप्रयोजनमुपपादयत्वायुप्मान् किमीश्वरस्यतत्स्वार्थपरार्थवा? नाद्यः; नित्यतृप्तिविरोधात तस्यापिनयोजनप्रश्नेसुसष्वविधांतिसंभवेनस्वोक्तदोपनिरासाच । नद्वितीयः; पाचकादिवद- नीश्वरत्यापतेः। किंचांतत-स्वार्थमंतरापरार्थन्यापारेपिस्वीकारमानशरणः ऋत्विगादिव्यापा- रेपुदक्षिणालाभादिस्वार्थपर्यवसायित्वदर्शनात् । नचकारुणिककृतीव्यभिचारः तस्यामपीतर- दुःपासदनात्मकमानसमीतिनिवृत्तिरूपस्वार्थफरत्यात् नप्रयोजनमत्वादितिसूओरत्नप्रभा- कारोप्येतदेवाह । नचवंसर्वत्रस्वात्मगामित्वेस्वरितमितांपरस्मैपदोच्छेदप्रंसगःशक्यः; फल- व्यापारयोधीतुरित्युक्त्यायजत्यादिप्रकृतधात्यर्थस्यमुख्यफलस्यपरगामित्वेतदुपपत्तेः । एत- दर्थमेवसूोमोपसर्गस्यक्रियाशब्दस्यचग्रहणात् स्पष्टंचतत्स्वरितशितइतिसूत्रेमहाभाप्येअत:- परार्थपक्षेपिणत्युपपत्त्येविगादिवदीश्वरस्यकश्चित्स्वार्थोक्तन्य तस्यापिप्रयोजनविचारे- परंपरयानंदफरकःमस्यादितित्यन्मतेत्वदुक्तदोषस्तदवस्था; किंच सृष्टेःप्रारपरंवस्त्येवाद्वै- यादेदुर्यचमितिकुत्त परार्थः ? इत्यंकालोबोधितकर्मफलदानायष्टिरितिक्ल्पनेप्याप्तका- मस्यफलदाने प्रयोजनमन्वेष्टव्यतस्मात्सृष्ट्यासकामत्वरमणादियोधक्सर्वश्रुतिस्मृतिसामंज. स्यात्स्त्रकारोमिद्धांतएप्रवैदिकरादरणीयः । एवंशीद्धाया म्वाभाविकायस्पतःफलरूपरव- समर्थनेनादच्छाया सफल रसमपिन्याख्यातम् ॥ ईश्वरेजलायानित्यत्वात्तत्रकारणापेक्षेवनास्ति । एतेन (कारणमंत. राकार्यानुद्भवात्ययाऽपस्यानंगीकारात्कथंफ्रीडेन्छा?) इत्यादिक- मपास्तं । "नन्फाफीनरमतेसद्वितीयमच्छदि" तिश्रुतौफ्रीडार्थजग- मिर्ममेइत्यर्थयोधपदाभायात्कथंक्रीटार्थमसमादित्युच्यते? नान्यार्थ- मितिचेत्-नः यथाकेनचिदुच्यतेदंडयिनानघट उत्पद्यतेऽतोदंडमान- यतंभुन्या प्रयोज्योवदति-घटोत्पत्यर्थमयंदटमिन्छतितप्रतादशा- योधकरदाभाषेपिताशयाश्यायोयथानुभवसिदपयमन्त्रापियाफ्या- धेयाधफामायाद्वितीयपरम्पनगाचित्यंचलक्षणयायायोज्यं । नच- द्वितीयनयत्रीटायाम्पमयेनतालक्षणायांमानाभावातियान्यं, धानन्यायाधुत्वनिर्णतव्यन्यान् । धुनौतु"तदात्मानंम्बयमपुरत। सयत्ययागपत् निरकंचानिमच निलयनचानिलयनंच ॥ तस्माता- ·सहस्राक्षखण्डनम् ५२९१ एतस्मादात्मनाकाशःसंभूत" इत्यादिनासर्वसृष्टिरेचोक्तानतुद्धितीय- मात्रसृष्टिरितितादृशश्रुतिप्रामाण्यादेवलक्षणावास्वीकार्याप्रामाणिक गौरवस्यादोपत्वात् । एतेनक्रिचेत्यादिफमपास्त । यत्तु ( तदानीमि- च्छादे सद्भावात्कथमेका कित्वम् ? ) इत्युक्तं, तचतुच्छतरमेव । एवं सति “एकाकीहयमारुह्यजगामगहनंवन" मित्यादिपुराणवाक्यमय- युक्तस्यात्तत्रापिद्वितीयस्थतदीयमानस्येच्छायाश्चसत्वात्शवादीनां- वस्त्राणांचसत्वाकिंचायमत्रफलमेकं जानस्तिष्ठतिफलमेकंभुक्ते- एकाकीभुक्तइत्यादिवाक्यानामयोग्यत्वंस्यात्तत्रापिफलगतरूपरसादि- गुणानांक्रियाजात्योश्वसत्वेनैकत्यासंभवात्तस्मादेकाकिपदमलहाय- वाचकमेवऔदासीन्येलक्षणायांप्रमाणाभावात् ॥ सहस्राक्षेकिंचकारणमित्यादिश्रुत्यर्थहनीत्यवेभागंपरिहरति-ईश्वरेच्छायाइत्यादिना. प्रमाणाभावादित्यं तेन । भयंभावः-यच किंचकारणमित्यादितथेतीत्यंवमुक्तंतदविमर्थात् नित्येच्छागादिनंप्रतीच्छाकारणस्थाननुयोज्यत्वात् जडस्याप्यदृष्टस्येच्छाजनकत्वेतस्यनित्य- स्वात्सर्यदेच्छास्यात्तस्याऽनित्यत्वेतत्कारणपरंपराविचारेंततईश्वरेच्छायां विधांतिःस्या- दितिचफकापत्तिःकाप्यविश्रांतावनवस्याफालविशेषोदोधितस्यैवतस्थतजनकत्येतत्तद्विशेष- स्यैवतत्तदुबोधकत्वेनियामकःकश्चिञ्चतनोपेक्षितःसवेश्वरएवेच्छाविशिष्टो वायईश्वरसू- ज्यानांतदधीनानांजीयानांजराध्यापारायोगात्बहूनामन्योन्ययसंमत्येन कार्याव्यवस्था- पातात् ॥ (२० १ पा० ५ सू० १५) "नेतरोनुपपत्तेः" (म०१ पा २ सू० २) "अनुपपत्तेस्तुनशारीर" इत्यादौप्रतिषेधाचजवस्यापिकालविशेपस्याद- एस्पचस्वभावादेवकारणत्वेत्तदृष्टमेवफलदानाईकल्प्यतांकृतप्राकृतवत्कालकाधीनेनेश्वरेणे- स्यनीश्वरवादःप्रसज्येत; इच्छाविर्भावप्रतित्वीश्वरमा–कारणप्रपंचप्रतिचेच्छाविशिष्टःसः सृष्टिश्रुतिभिसथानिश्चयात् । जीवामपिघटादिनिर्माणइच्छामपेक्षते । इच्छाकरणेतुनस्वाति- रिक्तकरण 1 नवजीवेच्छाकारणत्वब्राह्मेच्छायास्त्वयावाच्यं; तस्याजीयेच्छाजन्यसदसत्कर्मा जन्यदृष्टजन्यत्वांगीकारेणचक्रकापत्तः चैपम्यादितावस्थ्यालोकविरोधाच लोकेराजापाप- कारिणदंडयति, नतुभूयस्तेनपापंचिकीययति । प्रलयकरणसमयेइयतास्वात्मककालेनभूयः रिच कारणमन्तरा कार्यानुद्भवात्त्वयाऽदृवस्याऽनदीकारात्कथंकोडेच्छेत्याइ-तथेति । तसाचोक्तश्रुतेर्मवत्समतोर्थः ॥ किश्च तत्र कीडामितिपदामावातदर्थ द्वितीयमच्छ- दिति बुनोलभ्यते ! ॥ समभिव्याहारादितिचेत्-न; उकयुतयायाचितत्वात् ॥ किन्ध द्वितीयमन्तरेव तदनुपपत्त्युक्त्या तत्सृष्टौ क्रीडोपपत्त्या तृतीयादिमृष्टिनस्यात् ॥ द्वितीय- पदेन स्वान्यलक्षणायामसहायार्थे सावितेनैका किपदेन बहुसहायशून्यलक्षणायो च गौरवम् । किञ्च तदानीमिच्छादेः सद्भावात्कयगेफित्वम् । ॥ इच्छादिः स्वरूपभूत- इतिचेत्,-किमन्यचम्बल्पभूतम् ? ।। मोमितिचेन अमसिद्धांत.॥ तसादेकाठीनरमतेइति स्टेः प्रागौदासीन्यमानमुक्त्वा सद्वितीयमित्यनेन सृष्टिरेवोका इत्याह-श्रुत्यर्थ इति । मा.प्रा.६७ ·स्वात्, सहस्राक्षखण्डनम् ५३१ गर्भस्यैकाकिन्यानुपपत्तिश्च । किंच "सदेवसोम्येदमप्रासीत्तदेक्ष- तआत्मायाइदमेकरवायासी" दित्यादिश्रुतापिहिरण्यगर्भस्यैषन- हर्णस्यात्तत्रैकपदविरोधश्चेदवाप्येकाफिपदविरोधस्तुल्यएच। यदपि- (ब्रह्मणोनित्यत्वेनतत्सत्येतदमिनस्यजगतोपिसत्वेसर्वभवनतदिच्छ- योरयोगा) दित्यादिप्रलपित,-तदपिस्वमतेदोपमदृष्ट्रवतन्मतेपीच्छा- नसंभवति । नहिसर्वशत्याप्तकामस्यमिथ्याभूतपदार्थेशशटंगसदृश- इच्छासंभाविता । यदिचजीयकर्मभिरिच्छोत्पत्यानंतरंपदार्थानांसत्व- मभ्युपगम्यतेतदातेपांयकालिकनिषेधाप्रतियोगितयामिथ्यात्यानुप- पत्तिःकिंचोत्पत्तेरुत्पत्त्यंतरवर्ततेनवा ? आयेतत्रापिपर्यनुयोगेऽनव- स्था । द्वितीयेतुतस्यानित्यत्यापत्तिस्त्पत्तिमतएवजन्यत्वेनानित्य- किंचेश्वरेच्छायांकर्मणोहेतुत्वेपूर्वदोषाः प्रतिपादितास्तस्मा- दीश्वरेच्छानित्येवमायदाकारतयैवजातातथैवतावञ्चकार्याविर्भाव. फरोतिपुनश्चतिरोभावं । नचाविर्भावोनित्योऽनित्योया? यद्यनित्य- स्तहिआविर्भावतिरोभावोपदार्थानांयतस्ततः ॥ "नानित्यतातुविज्ञेया- शस्त्रविद्भिर्विचक्षणैः। तिरोभातुर्य हिवर्तते कारणात्मना" इत्यनेन- विरोधइतिवाच्यं । आविर्भावस्यनित्यत्वमेवसिद्धांतस्वीक्रियते । नच- मित्यत्येप्यनवस्यापदार्थाविर्भावस्येवा वर्भावाविर्भाधपदार्थत्वात् । नहिपदार्थाविर्भावादतिरिक्तआविर्भावस्याविर्भावःसंबंधसंबंधभेदमे- दादिवत् । अन्यथातनाप्यनवस्थास्यात् ।। सहस्राक्षे किंवानेत्यादिनै फल्यं चेत्यन्तंभागंदूपयन्ति-यतुसद्वितीयमित्यादि नान- यस्थास्यादिल्लन्नेन । अयंभार:-यन्तुकिंचात्यादि प्रथमइतिश्रुतेरित्यन्तंतनइदहिवाश्य- बृहदारण्यके (अ० ३ ब्राह्म०४ पृ० १२५) "आत्मैवेदमप्रभासीवपुरपधिधस्सोन- वीक्ष्यनान्यदात्मनोपश्य"दित्युपक्रम्यपव्यते । नात्रमध्येप्रजापत्युत्पत्तिरानाता । नापितत "सहममेवात्मानंवैधापातय" दित्यादिनोकामिथुनसृष्टिः परमात्मनोविरुध्यतेप्रकृतिपुर- पादिनिर्मातृत्वात् एकादशस्कन्धेचतुर्विशे "वाड्मनोगोचरातीतंद्विधासममहत्त् । तयो- रेकतरोह्यर्थः प्रकृति सोभयात्मिका । ज्ञानत्यन्यतमोभावः पुरुपरसोभिधीयत" इत्यादौ- तत्प्रसिद्धेः मुख्योत्रेयाशयस्तुनारदपंचरामद्वितीयराबादोद्धव्यः । किंचात्मशब्दो चेदान्ते- पुनिर्गुणपरब्रह्मपाचकतयाप्रसिद्धइति ( भ. १ पा० १ सू. ५) "गौणश्चेसारम- शन्दा" दित्य प्रसिद्धं इदमप्रवासीदित्यच्याकृतप्रपंचात्मकत्योतिरपिपरब्रह्मनिरूपणमेय गमयति । अन्यथा "आत्मावाइदमेकएवाग्रमासीन्सदेवसोम्येदमग्रमासीद" इत्यादी- न्यपिप्रज्ञापतिपराण्येर स्युः ओंकारेऽपसिद्धान्तोबसधिकरणविरोधश्च । नचपुरुषविध इतिविशेषणादमितव्य भन्यकापुस परः दिव्योह्यमूर्तःपुरप॰ १ सहस्रशीर्षापुरुषः तेनेदंपूर्णपुरुषेणसर्व"मित्यादिकठमुंडकपुरुषसूक्तनारायणप्रभृतिश्रुतिमि. "पुरुष-सप-

·५३२
मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः
र पार्थे"त्यादिस्मृतिमिश्चभगवतम्तयात्वात् मानदमयपरमात्मान प्रकृत्यसमाएपपुरपविध-
एवेत्यानानात् तत्पुरपविधतयान्येपापुरपविधत्वधारणाच भानदमयस्यपरमात्मत्वला-
नदमयाधिकरणभाप्येतत्प्रकाशादिगुचपरसमर्थित पुच्च्यनगदसमूरनिरस्यनिर्णीतमिति-
ततोऽवधेय । तथात्मातिरिक्तदर्शनाभायोपिपरममुद्राकाशाठिकंपश्यत स्वकारणमन्त्रि
रछत परासनस्सासगत , प्राज्ञत्येत्भयायनुपपत्ति । किंचाने (पृ. १२५) "सयपूर्व-
सासर्यस्मात्सर्यान्पाप्मनीपत्तम्मात्पुरष" इतिअपहतपाप्मत्वमपिभगवद्धर्म "वस्यो-
दितिनामसापर्वम्य पाप्मभ्य उदितउदेतिहबैसबैम्य पाप्मन्योयएवंदे" तिच्छान्दो-
ग्यादिपुश्रवणात् एतद्धर्मापयेशादादित्यांतर्यतिन परत्वसाधितमतम्नवर्माधिकरणेसाध
कानांसर्वपाप्मदाहोपियाभारतसितेपत्वज्ञानाभ्यामेरउपकोसर विद्यादिश्रुतिभ्य 'इति
मायोभिजानातिकर्ममिनसयध्यते इत्यादिस्मृतिभ्यश्च विधातुश्चस्वसुताकामनापार्यतिविना-
हादीपाप्मसबध प्रसिद्ध । सोनिमेदितितद्वैतदर्यकाकिनाभयव्यवहारासद्धयेभयरूपेण
भवन अतएव "तसादेकामीविभेती"तिहेतुभाव श्रूयते । भयस्यतद्रूपत्वमिच्छापत्
वृहदारण्यके (पृ. १६९) "प्राणमेवप्राणोनामभवतिनदागि" तिन्यायात् "यदिद.
कियजगत्सर्वप्राणएजतिनि सृतमहद्भयवज्रमुद्यत" मितिकठभुतेश्च तस्मादसवैनैपरेम-
इत्यत्रपिकात परमात्मतच्छब्देनपरामृश्यते, नत्वकरमात्कमरभव सशब्देनेत्यनतुस-
इतिशब्देनेतितरछब्देनेतिवावमुचित । नचमैत्रायणधुतोप्रजापतिशब्ददर्शनात् अमितव्य
"शुणिज्योतीपिसमनुप्रविष्ट प्रजापतिश्चरतिगभैत । यस्मिनिदसचविचेतिसवै ॥
प्रजापतिश्चरतिगत अजायमानोबहुधाविनायत" इत्याद्यनेकश्रुतियुपरब्रह्मणिप्रजापति.
शब्दस्यदृष्टत्यात् किंचता (प्रपाठ० २ पृ० १८) "ऊर्ध्वरेतसोवालसिल्याइतिश्रूयते
अथरुतुप्रजापतिमपन्नि" तिप्रजापतिबालविल्यसवादस्योपक्रातस्यारप्रजापतिनानिरूप्य-
माण म्यान्य प्रजापति परमात्मैवपरिग्रहीतुमुचित तथापूर्व (पृष्ठ २०) "योहखलु
चावोपरिस्य श्रूयतेगुणेब्धियोरेतस सवाएरशुद्ध पूत शून्य सातोप्राणोनिरारमाऽनतो
क्षय्य स्थिर शाश्यतोऽज स्ववत स्वमहिनितिष्ठती" त्यादिनापरब्रह्मधमाएवोपविश्यते ।
किचान सशब्देन ब्रह्मणोन प्रहण, किन्तु ससारिणोहिरण्यगर्भस्य तदुरएत्तिमुक्त्वा
प्रत्तत्वात् । अग्रेच मिथुनमुष्ट रेवोचल्यादित्याह-निश्चेति ॥ श्रुतौ तत्पद ब्रह्म न वक्ति,
भपितु जीवमित्यन्वय ॥ जीवोहिरण्यगर्भ । सबैशरीरीप्रथमइतिश्रुते ॥ एतेन रमणार्थमिदं
रावं ब्रह्मवखेच्छ्याऽभवदिति प्रत्युक्तम् ॥ ब्रह्मणोनित्यत्वेन तत्सत्त्वे तदभिन्नस्य जगतोऽपि-
सत्त्वेन सर्वभवनतदिच्छयोरयोगाछ । प्रत्येऽनाविभूतस्येच्छयाऽऽविर्भावदतिचेत् आविर्भावो
नियोनियोवा : यद्यनित्यस्तहिं आविर्भावतिरोभावोपदार्थानायत्तस्तत 'नाऽनित्यतातुविज्ञेया-
शास्त्रविद्भिर्विचक्षणे । तिरोभावेनुकायहितिकारणात्मना। आविर्भावेतुकार्यहियथामृदि-
घटादय' इत्यनेन विरुयते ॥ आविर्भावस्थापि पदार्थतया शास्त्रविधवगैरनिसतायाअज्ञेय-
खोके । यदि नित्यस्तर्हि तस्याविर्भावेऽनवस्था । यौवचानिस्यत्वमङ्गीक्रियते तवैवोक्तविरोध
पूःक्तनित्यलाहीकारनष्फल्यंच ॥ ३५ ॥

·सहस्राक्षखण्डतम् तथाचेतमितुरणिष्टस्यक्षेत्रज्ञस्यतदंशत्वकथनमपि ग्रहोगमयति क्षेत्रमंचापिमांविद्धि, मम- यांशः अंशोनानाव्यपदेशादि' त्यादिस्मृतिसूत्रेभ्यः । एषमश्मवदचेतनप्रजानांवोधनाय- प्राणरूपेणभवनादिकमपितथा "एतस्मानायतेप्राण" इतिमुंडकश्रुतेः लिंगोपपत्यादितात्पर्य. निर्णायकसत्पेपिप्रजापतिशब्दस्यचतावकैरपिश्रुतिसहस्रेपरब्रह्मपरत्वेंगीकृतेप्यत्रैयदुराग्रहस्त- पेक्ष्यः। एतेनशुद्धाद्वैतमातडस्य (का०३२) "रमणार्थमिदंसबझैवस्वेटयामवदिति समर्थितं । अन्नस्वेच्छया यहुस्यांप्रजायेयेती" स्यादिश्रुतिप्रसिद्धया। स्वपदंपरप्रेरणाव्यावर्त- नाय ॥ एवकारोमध्यमणिनदुभयनवान्येतु ॥ तथाचबहुश्रुतिविचारतदाबहानिरिक्तवस्त्य- भागत् इच्छातिरिक्तनिमित्ताभावात् आप्तकामस्य प्रयोजनांतराभावायेश्वरस्वभानसिद्धर- मणमेवसर्गप्रयोजसिद्ध्यतीविकृतमाडितेन । यस्तुब्रह्मणोनित्यत्वेनतत्सत्वेतदभिन्नस्यज- गतोऽपिसत्येनसर्वभवनतदिच्छयोरयोगउक्तः, स प्रमादात् । नित्यत्वेऽपिपूर्वतिरोहितत्वा- दव्याकृतत्वेनाभेदेनवर्तमानत्वात् । वहीरमणस्यचाविहितैच्छिकाभेदाश्रयवस्तुभिरेवनिर्वा- हात् तदर्थसर्वभवनतदिच्छे युज्यतेएव ।। स्वारमकस्यानित्यस्यापिप्रपंचस्यस्वरसादाविभा- वनमेवसृष्टिः स्वस्मिन्तिरोभावनंचसंहारइतिश्रुतिसिद्धांतः ॥ श्रूयतेचभूमविद्याप्रभृतिषु "आत्मतभाविर्भावतिरोभावात्मतोलमित्यादिउपवृहितंचतन्मार्कंडेयपुराणेचतुर्धाध्यायेजे- मिनिप्रतिवददि द्रोणपशिभिः (श्लो.६९) "आविर्भारतिरोभावहटाएविलक्षणं । वदंति- यसृष्टमिदंतथैवांतचसंहृत"मितितृतीयस्कंधेचतविरोधोस्वशयनमाविभावस्तुसंभवइति- दशमेऽङ्करस्तुती यनाभिजातादरविंदकोशाब्रह्मापिरासीद्यतएपलोक'इतिनबमस्यचतुर्था- ध्यायेचचतुर्मुखंप्रति(श्लो०५३)"स्थानमदीयंसहविश्वमेतत्क्रीडापसानेद्विपराईसज्ञे। भ्रूभं. गमाणहिसंदिधक्षो कालात्मतोयस्यतिरोभविष्यती"ति दामोत्तरार्द्ध चवसुदेवप्रतिभगव- ता(१० ८५ श्लो० २५) वायुज्योतिरापोभूतत्कृतेपुयथाशयं । आविस्तिरोल्पभूयकोना- नात्ययात्यसावपी"तिब्रह्मणएवामाशाचारमनाविभावतिरोभावौताभ्यामल्पस्वभूरित्वनाना- -बैकत्वानियोक्तानितसादहोरमणार्थ भाविभावशच्यानानारूपेणभवनं तदिच्छाचनानुपना; अन्यथातद्वोधकश्रुतियाकोपापातात् । नासतएवोत्पत्तिमंगीकृस्यश्रुतिः शक्याच्याख्यातुं शून्यवादस्याईयैनाशिकबादस्ययाप्रसक्तेः 'कथमसतः सजायेतनासतोविद्यतेभाव' इत्यादि- श्रुतिस्मृतिविरोधाय । सवैतसिध्यायुक्तरीत्याप्रसयेअविद्यायांसूक्ष्मरूपेणस्थित्यंगीकारेतु- स्वदुकदोपलादास्थ्य वस्तुतस्तुकारणादहिवनयोत्पतिपदार्थहतिसर्थमनवा । किचर- पदवस्तजगतिनलभेदः प्रतिपिपाइयिपितस्तदभेदोवा? नायः; भद्वैतभंगात् स्वातिरिते.- च्छायामनाप्तकामत्वानपायात् । तदात्मानमिति स्वस्यसर्यरूपेणभवनोक्तिविरोधात् "सर्व- खल्विदंब्रीं" त्यादिन्याकोपाच्च पदार्थानांमिथ्यात्वमाश्रित्यभेदाभावरूपेद्वैतस्यादरे त्वना- तस्येश्वरस्यतम्नानायोगादिच्छानुपपत्तिःज्ञातस्यैवेच्छानियमात् सर्वज्ञश्रुतिविरोधःसर्वस्यै- वामारामिथ्यात्वेनज्ञानेसुतरांवदसंभवः । नहिमृगतृष्णात्येनतांगानस्तापातुंशराबिपाण- याऽऽदातुंकश्चिादेच्छतियतनेवा । एतेन “इदंसर्वमसृजत" इत्यादेरपिविरोधोऽनुसंधेयः । अर्धनाशिप्रक्रियादिशोत्तरकालेपदार्थसत्तास्वीकारेपसिद्धांतः कालिकप्रतिषेधप्रतियो. गितयामिथ्यात्यानुपपत्तिश्चेतिदिछ। द्वितीयश्चेदोंकुर्मः तथासनिश्रुतिसिद्धोर्णनाभितंत्वादि- ·५३४ मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः दृष्टोतेन जहादिस्यांशानामाविभारतिरोभागपश्रुत्यादिसिद्धागस्थयावितिसर्यमनाउयच- प्रलयइत्यादिनष्फल्यंचेत्यंतंतनुश्रुत्यादिसिद्धपरमतानपगमात् नित्यायपासातौअतोनमा. ढकारिकायाधः । नचानरस्थाशक्या,उत्पत्तिरादेपिगल्यात् । तथाहिउत्पत्यादेरत्पत्या- दिक्रमानना ? भायेघटोत्पत्तेरप्युत्पत्तिम्तस्यामपिसत्यनास्था घटसकालेध्वंसत्याप्यु- त्पत्तिघदोत्पादास्याप्युत्पत्तेत्तिरित्याधनमस्या उत्पत्तेनाशानंगीकारेध्यंसस्याप्युत्पन्नइति- न्याहारापत्तिः । ततोपत्रनित्यायस्वीक्रियेततनयस्वोक्तिपिरोधः । पदार्थानित्यतांगीकारने- फयंच । द्वितीय श्चेदुत्पत्तनित्यतापातादनित्यतासिद्धांतोभज्येत घटोत्पत्तेनित्यत्तयाघटनि- त्यत्वायक्षिप्येत उत्पत्यादिराविर्भावावगीकारवस्तुनएयतीराघवादास्थैयौ गिध्यारबादुरप- त्तिरेयनास्तीतिचेन्कथंप्रतीतिः भ्रातिरेवसत्तिचेत्साप्युत्पद्यतेना? भायेप्रागुक्तानवस्था । द्वितीयेशसित्यतया मोक्षोच्छेदः उत्पत्याचमारायभ्रांतेरपिमिथ्यात्वेजगतः । सत्यत्वसिद्धिः एवमविद्यात कार्ययोसस्याप्युत्पत्यादिकविचायं उत्पत्तिध्वंसयोराविभावतिरोभावयो- योभयोरप्यस्वीकारेपृष्टयादियोधायहुश्रुतिविप्लपश्च । एवंन्यपदारदशायामुत्पत्त्यायंगी- कारेप्युक्दोपानिरन्मेपा उत्पत्यादरानंत्यतस्यतस्यकारणांतरकर रापकल्पनागौरवंच । यदितुसबंधत्यसबंधोभेदावेदइत्यादिकमियोत्पत्यादेन्तदनंगीत्यकथंचित्समाधीयेत बदा- विभीरपक्षेपिसाएयसमाधि. सुगमइतियत्रो भयोः समोदोपइतिन्यायावतारः वस्नुतस्त- त्पतिरपिधर्मइतिधार्मिसत्तामाक्षिपतितथाचकारणादहिभवनमेवसाविस्तरस्तुसर्वार्थनिर्णये मावि नतिरोभाशक्तीवैरिणइत्यादिकारिकाप्रकाशावरणभंगयोष्टन्यं, किंचरस्तुत- स्तुतयोरिया विषयत्स्योग्यत्तदविषयत्ययोग्यत्वस्वरूपत्यानकापिनित्यतानुपात्तिरित्यनु- पदवक्ष्यते-पूर्वमि ने तृतीयश्लोकखडनादौ ॥ नित्यैवेति बृहदारण्यके “मनुग्छित्तिधर्म" तिसर्वेपानमधर्माणानित्यमानानात् ॥ येति । येनप्रकारेणकार्यनिर्माणयारत्कालपयंस स्थापन वेच्छाउकारस्थविषयोभवतीतिमारः॥ अन्यथातति । सबंधस्यापिसबंशतरंभेदा- दपिभेदधान्योतीतिस्वीकारेनेपुसबन्धभेदादिषु ॥ पदार्थ स्वाश्रयेनचित्सवधेनतिष्ठति । ससबंधोपिसबधातरेगसबातरमपिसवंधविशेपेगेत्यनास्था ॥ एवंभेदेप्यूचं ॥ अंतत - स्वरूपसबंधभेदभेदादीनांप्रथमभेदस्वरूपत्वंचस्वीकृत्यतहारपोमाविभागविर्भावोपिए- दार्थाविभीरस्वरूपइतिसम समाधि' ॥ इदंतुपिशाच पिशाचभापयैववोधनीयइति- न्यायादिदमुक्तं । तत्तुक्ष्यते । ननुसर्वकार्यजातमीश्वरोवेत्तिनवा? अत्येब्रह्मणःसर्वज्ञत्वहानिः । प्रथमेसृष्टिकरणंकिमर्थ ? पदार्थानामाविर्भावएवमृतिः। सचज्ञानाह- त्वस्वरूपएवतस्यचसर्वदेवसत्वेनतकृत्यादीनामनुत्पादात्इतिचेत्, सत्यं, बहिशानाहत्यमाविर्भूतस्यलक्षपा,कितुतत्त्कार्यकारित्व ॥ यथा- जलहरणादिकार्यकारित्वं मृदूपेणावस्थितेऽनाविभूतेतत्कार्यकारित्या- भावात्त्वन्मतेज्ञानाईत्वमेवआविर्भावइतिवर्लनशक्यते, तथासति- समसिस्थितस्यघटसाविर्भावार्थप्रतिपायानयनंनिरर्थकस्यात् । यदि- ·सहस्त्राक्षखण्डनम् ५३५. तमोव्यातस्यघटस्यज्ञानास्तिताहितदर्थयतएवनसंभवति भशातेऽर्थ- यनस्याएत्वात् । यदिज्ञानतर्हिशान विषयत्वरूपस्याविर्भावस्यसत्या. तदर्थयतोनिरर्थकपवेतित्वयापिपूर्वोक्तमेवलक्षणमादरणीयं । ईश्वर- स्यस्तैःपूर्वमाविर्भूतत्वेनशानामावेप्यनाविर्भूतत्वेनशानसत्वानसर्व- शत्यहानिः । किंचक्रीडार्थसृणिःसाचाविर्भूतैरेवपदार्थःसंभवतिना- ऽनाविभूतैरतएपयोगिनायोगजधर्मणव्यतीतामादिक्षानेपिनतैस्तेपां- क्षुदपनयनादिक शक्यते । सृष्टिस्तुरमणार्थमेवनजीयानांतत्पदार्थ- शानार्थ;तेननचेत्यादिनापूर्वपक्षंकुर्वन्नपात्तः । जीयानांक्रीडोपयोगि. त्यान्नजीवमात्राथसृटिशंकापिसंभवति । क्रीडायांनित्यानित्यत्वप्रश्ने- नित्यैवेत्युच्यते । तदोश्परिहारस्तूत्तरभागेवक्ष्यते । नचजीवस्ये. श्वराभिन्नत्वैजीवस्यसकलपदार्थशाननास्तीश्वरस्यास्तीतिकथसंगतं? त्यामतेऽविद्यायाअस्वीकारेणाविद्ययापिव्यवस्थायाअसंभवादितिवा- च्य; "परामिध्यानातुतिरोहितंततोहस्यवंधविपर्यया" वितिसूत्रेण- व्यासैरैवास्यदोपस्यपरिहतत्वात् तत्रयदिजीवस्येश्वरत्वेनेश्वराभि- नत्वंतदाकथंतत्रदुःखित्यमल्पशत्वादिकमितिपूर्वपक्षाह-अस्यजी- वस्यैश्वर्यादितिरोहितं तबहेतुः-पराभिध्यानात्परस्यभगवतोभिध्या- नंकीडेच्छयाजीवेभगवद्धर्मतिरोभावः, ऐश्वर्य तिरोभावाहीनत्वं. पराधीनत्वं, वीर्यतिरोभायात्सबेदुःलसहन, यशस्तिरोभावात् सर्वहीनत्वं, श्रीतिरोभावाजन्मादिसर्वापद्विपयत्वं, शान तिरोभाया देहादिष्यहंबुद्धिः, सर्वविपरीतज्ञानंचापस्मारसहितस्ये वैराग्यति रोभावाद्विपयासक्तिः । आनंदांशतिरोभावाजीवत्वंकाममयत्य- यद्येयंनस्यात्तदाभगवतऐश्वर्यादिलीलानिर्विपयास्यादिति ॥ जीवे श्वरयोर्भवस्तुनस्वीक्रियते जीवेभगवद्धर्मतिरोभावेनैवसर्वदोष- निराससंभवात् । अतएवप्रागभावादिचतुएयमेवनस्वीक्रियते; आवि- भारतिरोभावाभ्यामेवसर्वव्यवहारसंभवात् । उक्तंच'प्रागभावाद- योनांगीकार्याभ्यांयतोखिल'मिति ॥ तत्रप्रागभावाकार्यस्यकारणा- वस्थातोनातिरोच्यते ॥ एवंध्वंसोपिकार्यस्यतिरोभावः; घटःपटो. नेत्यत्रापिघटेभगवदिच्छयापटत्यस्यतिरोभावा दोनातिरिच्यते । एवमत्यंताभावोनामकारणातिरिक्तघटादीनांसामयिकस्तिरोभाव- एव एवंचाभ्यामेवसर्वव्यवहारोपपत्तीकिंप्रागभावादिस्वीकारेण?॥ यच्च (एतेन 'मेदःकार्यतयाजातः क्रीडार्यतुहरीच्छया । प्रलये- .

·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः कारणेतस्यस्थितिर्दशायथामृदि'इतिपूर्वपरव्याकुलंयाम्यं प्रत्युक्तम् ) इत्यादिपलपित, तदप्यशानात्; तादशभेदपदस्याविर्भावपरत्वात् अतएवाग्रतिरोभावयोधकंप्रलयपदमपिसंगन्छते । कारिकार्यातुप- नाल्येकारणेहीतितृतीयचरणपाठः। नचवट-पटोनेत्यघटेफ्टत्व- स्यतिरोभावपनदइतिपूर्वाक्तेविरोधइतिवाच्य, विकृतीप्रकृतिभेद- आविर्भावः, विरुतीनांपरस्परमेदस्तिरोभावएवेत्यतात्पर्यात् त्वन्म- न सिद्धभेदस्वीकार "आत्मैवेदसर्वब्रह्मैवेदंसर्व" मितिश्रुतीनाविरो- धास्यात् । अतरवयथामृदीतिदष्टातोपिसगतः ॥नचेत्यादिकत्वनंगी- कारनिरस्तं ॥ कार्यावस्थायामानिविपिनकारणस्यकार्यभेद. "सर्व- खल्विदंब्रह्मतजला" नित्यादिश्रुते. ॥ अतएवोक्त "सर्वत्रलात्मकं विश्यमिदमायोध्यते पुर. ॥ सर्वशब्देनयावद्धिदृष्टश्रुतमदोजगत ॥ योध्यतेतेनमहिब्रह्मरूपंसनातन ॥ कार्यस्यमरूपस्यब्रह्मैवस्यात्तु- कारणं" तनदष्टांतोपादानमपि "सुवर्णस्यचयेखंडामुद्रिकाकटका- दय. ॥ सुपर्णत्वेन गृह्णातितथान मविदोमति"रित्यायुक्तम् ।। सहस्राक्षे किंचसर्वमित्यादिइत्यल मित्यतमागपरिहरति ननुसर्यमित्यादिनाइत्यायुक्त मित्यतेन । अयमात्र न्यनुसबैकार्यमित्यादितथात्मेतीत्यत्ततदकिचित्कर । सवैकार्यहरिर्चे- त्येवेतिनाज्ञ इदवेदनमपिप्रत्युतकार्यनित्यतासाधयति, अविद्यमानत्यशशऋगादेविप्र त्यक्षासभवान् तत्यानातयाय । नचाईवैनाशिकप्रक्रिययाकथचिनिहोगाच्य , असत सत्ताया श्रुतिस्मृतिविरुदत्रात् त्वयाप्यनगीकारात्मविरोधाध्यायेसम्यनिरस्तत्वेनप्रक- तेतविरासप्रयासप्रयोजनाभाराच ॥ ईश्वर प्रत्यक्षविषयत्वेन सिद्धेनित्यत्रेव्युश्चरितमद्धजीवा- नुभवयोग्यताऽऽपादनरूपाविभीवएवतत्तत्पदार्थस्यसृष्टिरितिसिध्यति । 'यदानुभवयो ग्यत्ववर्तमानत्यवस्तुन । आविर्भीर सपिज्ञेयस्तिरोभावस्ततोऽन्यथेतिमार्तडकारिकाया मनुभवपदमुक्तविधजीयानुभयपर । अत स्वसिस्थितस्यस्वाभिवस्पकार्यस्येश्वरज्ञानविषय सेप्यदोष । उक्तयोग्यत्यमेवलौकिकै कार्यकारित्वमि तव्याव्हियते अत पिशाचभापयेति न्यायान्मूरेतदेवोक्तअनाविभूतघटालौकिकमर्यादयाजाहरणादिकार्यस्यासभवादाविर्भूता देवतत्सभवाञ्चोक्तयोग्यलरूपआविर्भावस्तत्तत्कार्यकारित्तमित्यपिशवयोव्यपदेष्टु कारित्व चकरणशीरत्वराद्धर्मत्वधातेनकस्यचिटखातिरोभाग्दशाया जानयनाद्यऽकारित्वेपिना च्याति । सिद्धातेसामान्यतोज्ञानाईलमान नलक्षण, किंतकविधजीवज्ञानाईत्यमित्येवगूले स्वन्मतइत्यादिप्रपचस्यनिष्कर्ष यदानुभवयोग्यत्वमितिमार्तडकारिकायायोग्यत्वपदतिमि रमजूषादिस्थिततयातदानीमननुभूयमानेपुकेनाप्यननुभूतदरीवियरामुरादिपुचाव्याप्तिवार गा। वस्तुतश्चालिकालेऽस्सिन्देशेएतवारंवमिदौक्फिमर्यादयावीवानुभवगोचरकरि प्यामीतीच्छाविषयत्वमेराविभीर तदचिपयत्वतिरोभार तेनोमयोनित्यत्वपिनयुगपत्रका योपरभप्रसग , तत्तकार एवतदौचित्यात् । महाहीरकाभरणान्यस्मिन्नवसरेऽस्मिन्देशे ·: सहस्राक्षखण्डनम् सर्वान् दर्शयिम्यामिपुनरस्मिन्कालेदर्शनागोचरीकरिव्यामीतिराजादेरिच्छायाचिरंतनत्वेपि. तत्तत्वायत्तत्तदवसरएषभवति, नतुयुगपत् । एतेनापीश्वरस्यसर्यदासर्पवस्तुवेदनसिध्यति भज्ञातइच्छानुदयात् । गचस्वरमणार्थमितिसिद्धांतविरोधः जीरानामेयरमणस्यनिष्पत्तिा- शक्या; माभरणानिश्वाप्रदर्शयतोराजादेरपिरमणस्याप्रत्यूहत्वात् । किंचासौफीदाजीचन्त- स्थतस्यपदार्थस्यानुभावनरूपैय ।। एवंचयथायालफीदासुपांचालिकापुरुपकादेरेयविवाहादी- विधीयमानेपियालानां पुद्धियलादिपुधीमतांक्रीडासुदादिखंडानांजपपराजययोरपित्री- रितामृगशाखामृगप्रभृतिचेतनक्रीडास्वपिफ्रीदयितुर्दष्टुश्च क्रीडामुख्यतयासिभ्यत्येव ॥ नतुपांचालिकादीनांमृगादीनामेवा ॥ भन्ययामलमहिपमातंगादिक्रीडासुमल्लादीनामेव- तासिध्येयुनतुरागादीनां ॥ यस्तुतस्तुतदारालौकिकेश्वराणामेवद्रमणमितिसुप्रसिद्धम् ॥ त्यानभगवतएवमुख्यतयारमणश्रुत्यादिसंमतमप्रत्यूह जीगनामपिकीटोपस्कारत्वाविशे- पात् । अतएपश्रीमागवतादिपुयथादास्मयीयोपायथायंत्रमयोमृगः एवंभूतानिभगवनी- तंत्राणिविद्धिभो यथाक्रीडोपस्कराणांसंयोगविगमाविह इच्छयाझीडितुः स्यातांतथैवेश- च्यानृणाम् एवामादयोदृष्टांताउच्यते । तस्मादद्धजीवज्ञानायोगस्यतयोग्यतापादनमेवा- विर्भावइतिस्वीकारेपिक्रीडैवसृष्टेर्मुख्यप्रयोजन, नतुजीवज्ञानमात्रयत्प्रयोजनं ईश्वरःसृष्टेः- पूर्वमपिस्वलीनानूचामिन्नान्पदार्थान्जानात्येवतेपुजीवानुभवायोग्यतांचजानात्येवेतिसार्व- स्यस्यजीवानुभवार्थमाविर्भानस्यचनबाधः । उक्तरीतिकयहीरमणहिजीयानुभवायोग्यरेष- पदाथै संभवति संसारिजीवानामनुभवाभावेपि वस्तुत: "पायांनांब्रह्मात्मकतयानित्य- स्थादेयानांतानांयोगिनांसर्वदातदनुभव:श्रीभागरतादिषु "अनागतमतीतंचरतमान- मतींद्रियं । विप्रकृष्टयरहितसम्यक्पश्यतियोगिन"इसादावुच्यते क्रीडायानित्यत्वं. तुमागिदैवोक्तं परमंतारतौलयोबहीरती सृष्टिरितिनाव्यास्था अतएवश्रीरामदाचार्य- चरणैः (प्रकरण ५ कारिका ७२) "कदाचित्रमतेस्वस्सिन्मपंचेपिकचित्सुख- किश्च सर्व कार्य यदि इरिनवेत्ति तदाऽज्ञः स्यान् तहि सृष्टिर्मुथा ज्ञानाईत्वल्पविर्भाव- स्यैवत्वया कार्यऽङ्गीकारात् ॥ नच खस्वरूपेण स्थितस्य म्वयंज्ञातत्वेपि जीवाना तज्ज्ञानाभा- वात्तज्ज्ञानार्थ सष्टिरितिवान्यम् ; स्वरगणार्थमितिसिद्धान्तविरोधात् ॥ जीवानामेव रमणस्य निप्पो. ॥ क्रीडायानियत्वयोरक्तदोषावतारोऽनुसन्धेयः ॥ अधिकन्तूत्तरभागे वक्ष्यते ॥ तदेतदाह-तयात्मेति । भिदिष्टेति ॥ जीवस्येवराभिन्नत्वेनेशस्य ज्ञानं न जीवस्येत्युक्तिरेव नसंगता ॥ प्रागभावादयोनाङ्गीकार्याआभ्यायतोऽसिलमितिश्लोकव्याख्यायामभाषचतुष्टयस्य- ऽपितहीकाकारेण पितत्वात् ॥ एतेन 'भेद कार्यतयाजात क्रीडातुहरीच्छया । प्रलयेका- रणेतस्यस्थितिष्टायथामृदि'इतिपूर्वापरय्याकुलं वाक्यं प्रत्युक्तम् । नच मेदस्योत्पत्ति वि. विइति नियत्वाभावाभिप्रायेण सण्डनमितिवाच्यम् । तत्रत्यटीकायोस्प,सण्डितत्वात् ।। मेदोत्पत्ते प्राग्जीवस्य तथाज्ञानसत्त्वेन सृथ्वभावदोषस्य तादवस्थ्याच्चसत्यपि सर्वखल्विदमै- तदात्म्यमिदमितिसामान्येनामेदवोधने मेदोऽनिसहतरनित्यमित्युक्ति.किनिवन्धनेतित चिन्यम् ॥ विमेदजनके ज्ञाने इतिवदेतस्माजायते इत्यस्य जागरूक्लाश्चेत्यलम् ॥९॥३८॥ मा.प्रा.६८ ·मारुतशक्तिसहितः प्रामानः मि"त्युकं । मयापरणमंगेविस्तरोगीदार्तिकविचारश्चाधेियः । नादिभांगादिकमधिक- मुचरमागेसमधयिष्यतेयतुमिदिष्टेत्यादिइत्यलमित्यंसं,-तस; अग्निरिस्फुलिंगन्यायेन- प्युथरणोत्तरंशेषु (म०१ पा० १ सू० १५) "नेतरोनुपपत्तेः, (म० २ पा० २ सू० ३.) पुंस्त्यादिनस्यस्यसतोभिव्यक्तियोगात्" इत्यादिपुसाधितादानंदांशतिरोभारा- जीवभावेपराभिध्यानसूत्रोक्तरीत्या तेप्पैश्वर्यादिग्रह्मधर्माणांतिरोभायः ॥ तदतिरोभावेऽ- विद्यया बायोगात् ॥ इशितव्याघमायेनमगरतऐश्वर्यादेनिम्पियतापागय ॥ सूत्रे. तिरोहितमितितुनपुंसकेमावेत, सतोमगरछायाविषयालरूपानानादिपंचपर्यशाद- धेहंताममतारूपसंसारप्रत्यये चश्तेतेपामेरसफलपदार्थाज्ञानं भगद्दिदर्शयिपितानामेव- ज्ञानंचसंभवति नतुपक्षण, ज्ञानानंदरूपत्वात् , ऐधादिमत्वात्स्यायत्तसर्पशनियत्वाच ॥ अंशस्पजीवस्यैवाज्ञानं अशिनस्तुसकलझानं नियोधमितिनुसूयाशेरापितिमिराद्युपधातेपि- सूर्येतदसंबंधवत्सूर्योयत्यादिकठादिश्रुतिभिस्तारास्मृतिभिश्चसूरहता (म० २ पा० ३ सू० ४२ ॥ ४६-४७) "प्रकाशादिवन्नैवपरः ॥ मतिच" इतिसाधितं ॥ तन्नेबानाप्यं- शांशिवभेदश्चनविरुध्यते सयो दस्तुनस्वीक्रियतेतस्मिवंशेमानंदस्यधमांगांचतिरोभारा- देवबंधाज्ञानादिसंभगत् ॥ प्रागभागदिसंडनविस्तरस्तुसर्वार्थनिर्णयनिबंधावरणभंगयोरनु- संधेयः । तमेवाभिसधायमातडे प्रागभानादयोनंगीकार्याभाम्यायतोखिलमित्युक्तं ॥ प्रागुक्तरीत्याऽवश्यमंगीकरणीयाभ्यामाम्यामाविर्मावतिरोभागभ्यामेवासिलव्याहारोपप- च्यातेनागीकार्याइत्यर्थः । तयसर्वस्यापिकार्यस्थब्रह्मरूपतयासर्वसर्वधर्माश्रयत्वेपिजलाहर. णापर्थमेवाविष्कृतघटायेनारूपेपटादिधर्माणां भावरणाद्यर्थमेवाविष्कृतेपटाख्येप्रवरूपेष- यदिधर्माणाचविरोभावादेवघट पटोनपटोघटोनेत्यादिन्योन्याभावाख्योभेवोऽविद्याबद्ध- जीवगुंह्यते । वस्तुतस्तुतिरोभावादेववथामतीते सनिसर्यधर्माविर्भावेतदप्रतीतेश्वसनैव- स्वीकार्यः॥ एवमभावप्रयानंगीकारेप्युपपत्तेर्दिस्यानमूलेदर्शित।भेद कार्यतयाजात क्रीडार्थ तुहरीच्छया ।पश्चालयेकारणेहिस्थितिईटायथामृदी तिमातडकारिकात्वनाकुलैव घटादायित- रधर्मतिरोभावात्कार्यतयाहेतुनाभेदकारणावस्थातोवलक्षण्यप्रतीतिरूपः बहुस्यामजायेयेती- छयै रजात. अन्यथाकीटनानिष्पत्तः । अतोघटादिपारेच्छिवरूपेणाविर्भाव क्रीडाथैबहुभवने छयैवजात तेन तेनकार्येणबहीरमणोत्तरंलयेतिरोभावेसतिकारणेकार्यस्येतिशेष स्थितिष्टा । हियुक्तमिदं 'यथातिरोभावेघटादीनांमृदिस्थितिः । त्वय्यप्रभासीदित्यादिवाश्यानुरोध्येषट- टांत. इतिकारिकार्थः ॥ इहमूलेविकृतिप्रकृविशन्दायुपादेयोपादानकार्यकारणपरी ॥ त्वत्स- मतभेदागीकारेतुमिथ्यासत्ययोरक्यासभवात्सवैखल्चित्यादिश्रुतय श्रौतामृदादिदृष्टांताश्वपी- प्रेरन् । नवभेदलेत्यादिकत्वनन्युपगमपराहत । मत कार्यानस्थायामपिघटोयनमृदित्यादि- भेदोवामानालन्धः तदयस्थायामपिश्रुतिभिःसर्वसब्रह्मवायायोधनात् सुवर्णाथिभि सुवर्ण कटकादीनामुपादीयमानस्वाच एतदर्थिकाएबमातडकारिकाउदाहृता वन्मतेचभेदस्या- प्रहरयेऽवश्यावाध्येकर्थनश्रुतिविरोधः? विभेदजनकइतितुतृतीयश्लोकखंडनेचिंतितं । एत- सानायचइति मुंडकमायतुप्राणादिप्रादुर्भावपरमएतदेवानुसधायप्रपचितमूलेघटस्थावि. मावार्थमिति । माविर्भावोबलौकिकयाभुररूपो नतुसिद्धांतसंमत. ॥ ज्ञाननास्तीत्यादि ।।

·सहस्राक्षखण्डनम् ५३९ मतोशानाईत्वमानमाविभावरक्षणमसंगतमितिभारः ॥ जीयानांतत्पदार्यज्ञानार्यमिति सर्ववाश्यसावधारणमितिन्यायादभक्षोयायुभक्षइत्यादिववयधारणविवहित । तेनशान- मात्रार्यमित्येयायः ॥ एवंरमणार्थमेवेत्यत्रैरकारोपितदितस्यमुख्यप्रयोजनत्यंग्यच्छिनति ॥ तयाचयहीरमणमेवमुख्यसृष्ठिप्रयोजनपरमनाविर्भूत पदास्तासंभवतीतितदथैमागुप्तरीति फजीवानुभयोग्यत्वलक्षणगाविर्भाव पदार्थीनांसर्यदास्यानुभवगोचराणामपिहरिणाकि- यतेइतिभारः ॥ वक्ष्यतइति विशेषतोवक्ष्यते (अध्याय ३ पाद २ सून ५) "परामि ध्यानानु" इतिसूत्रस्यभान्यात्कंचिदंशमनुवदति-अस्यजीयेपेत्यादिना ऐश्वर्यादितिरोहित- मिति । ऐश्वर्या देस्तिरोभारइत्यर्थः। फलितार्थकथनपेदं ॥ "अमितोध्यानस्यस्यएतस्पर- सर्वतोभोगेच्छे" तिमायास्पफलितार्थमाहुः-फ्रीडेच्छेति । भानंदाशतिरोभागादित्यादि- स्त्वार्थिकोनुवादः इतरनुमागेवयिवृतममामि एवमेतच्छोक्खंडनक्रीडायाएवसृष्टिप्रयो- जनवं रमणभुस्या एवंच किंचिदाविर्भावतिरोभारविचारश्चसिद्धः ॥ इतिनयम- लोकखंडनं ॥ ननु सर्वात्मकत्वंचेद्रह्मणस्तदाजीवस्येभ्यरत्वमीश्वरस्यजीवत्वंच. स्यात् एवंतदभिन्नस्तुतदभिन्नएवेतिन्यायेनब्रह्महत्याऽद्यमिन्नेश्वरा- भिन्नोयागोपिब्रह्महत्यारूपःस्यात् । एवं ब्रह्म हत्यादिरपियागरूपः स्यात् । पर्वविधिनिषेधादिरपिसंकीर्येतप्रायश्चित्तादिशास्त्रचव्यर्थस्यादिति- चेत्, मैवं, "सर्वखल्विदंब्रीं" तिश्रुत्यासर्वस्यबलात्मकत्वेपिकार्या- णांपरस्परंतह्यक्तित्वेननैकताब्रह्मरूपेणैकन्येपितद्रूपेणैयत्वाभावान्नघटे- नपटकार्यापत्तिः ॥ किंचत्वन्मते पिसर्वस्यमायाकार्यत्याविशेषात्तद- भिन्नाभिन्नस्यतदभिन्नस्यत्वनियमानुरोधाब्रह्महत्यायागयोरविशेषः- कुतोनस्यात् ? विधिनिषेधशास्त्रमपिव्यर्थमेयस्यात् । यदिचब्रह्महत्या त्वेनयागत्वेनतेपमिद स्वीक्रियेततदामटतेपितुल्यं ॥ वस्तुतस्तुद्र- सणस्तत्तत्कार्यनिष्पत्त्यर्थंच तत्तद्रूपेणाविर्भावस्वीक्रियतेतद्रूपेद्विती- यरूपयतिरोभावः सपतयोर्भेदत्वेनव्यवन्हियते । तथाचाविभूतेनैव- रूपेकार्यनिप्पत्तिर्नानाविभूतेनान्यथासृष्टेःपूर्वमपिसक्लफायनिप्प- त्तिस्यात् ॥ एवंचराहत्ययाकथंयागादि कार्यनिप्पत्तिः? अतएव मत्स्यादिरूपेणाविर्भूतेनापिभगवताहिरण्यकशिपुवधादिकार्यस्यानि- प्पत्तेसिंहरूपेणाविर्भावासंगच्छतेएवंतत्तल्लीलार्थतत्तद्रूपेणाविवि- वः । अत्रचरमणेच्छैनप्रमाणमितिनकोपिदोपः ॥ त्वन्मतेयागस्य- मिथ्यात्वाद्रह्महत्यायाअपिमिथ्यात्वाद्यागेऽप्रवृत्तिर्ब्रह्महत्याभयंचन- स्थादतोवलवद्विद्विष्टसाधनताशानरूपप्रवृत्तिप्रतिबंधकस्याभावेनरा. गादिवशेनसर्ववत्वद्गोष्ठीनिरत-पापेप्रवर्तेत यागादीनांचमिथ्या- त्यात्तत्कालिकलुखाजनकत्वाचततोनियत ॥

·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः
सहस्राक्षे सर्यात्माचेदितिदशमश्लोकं सन्याख्यानननुसारमकमित्यादिनाहास्यास-
दत्यमित्यंतेगसंऽयिन्यतः यत्तुतेनेत्यादिव्ययस्यादित्यंतंमागच्युदस्यंति-ननुसर्वेत्यादिनानि
वर्ततेत्यंतेन प्रतियंदीमाहुः-फिचत्यन्मतइत्यादिना । यद्यपिप्रतियदीनोत्तरतथापितदुत्तरेण
स्पक्षाशेपोत्तरंसंपद्यत इतिपुरम्तायपरस्तादहुन्नतदुपादानमदुष्टं ॥ एवमेवामिप्रेत्यद्विती-
याध्याये म्यासपादरपितस्या उपन्यासाच ॥ विधिनिषेधेति । मायिकानांविहितनिपिन-
सर्वकर्मणां मायाऽभिन्नतया परस्परामिहत्वात् फलेप्पपितयैव दिशा भविशेषापातायत-
दोधकननागानस्यवैयर्यमुचितमेव ॥ ननुसपामायिकत्वाविशेषैपियागत्यबहाद्दननत्वा-
दिना कर्मणांस्वर्गनरकरवादिना फलानांचविशेषोऽस्त्येवेत्यदोपइतिचेत्-अस्माकंग्रह्मरूप-
रखाविशेषेपितेनतेन रूपेणपरस्परप्रतियोगिकमेदाददोषमवगच्छेत्याहुः-यदिचेत्यादिना ॥
द्वितीयरूपस्येति । घटेघटत्वातिरिक्तानांपटादीनांसर्यपामित्यर्थः ॥ अन्यथेति । तिरोहितैरपि
व्यवहारनिष्पत्तिस्वीकारे । एवंचसृष्टिप्रलययोरविशेषएवापत ॥ तरोधकशामयाको-
पोलक्षणभंगाहाज्ञानंच प्रसज्येत ॥ मत्स्यादिरूपेणेत्यादि । इदगुणोपसंहारभाष्यादिषु-
प्रपंचितं ॥ मयंभावः-तदनूदितासुमातंडकारिकासुप्रथमधरणारंभेयच्छन्दस्त्यक्तः वेद्यत-
इत्यत्रतुयोध्यतइतिप्राक्तनः पाठः युध्यतेतेनेत्पन्नतुयोध्यततिपाठः यत्रयेनेतिदशमस्कंध-
वाक्येयसीयद्यदितिकर्मादिसंग्राहफेवास्तापाटेपियतः पदेनपौनरायापादकोयसादितिपाठः
कल्पितः । मुद्रिका टकादयइति पाठोविपर्यस्तः खंटनेचावलोकेमातंघटीकायामुपन्यताः
सार्वात्म्यसाधिकायथासोम्ययत्रयेनेत्याद्याः श्रुतिस्मृतीः विम्तरेणविचारितंतत्वमसीति-
वाक्यंचासमाधायैरलौकिकन्यापमानवलेनकिंचिपर्ण स्वचरणोपरिकुठारमहारमभमुभा-
त्यनुपहसनीयः । तथाहि हरेःसार्शल्पाजीवस्त्वीधरांशवादीशइतिशक्योवक्तुं उच्यते-
तथा तत्त्वमस्यादिवाक्यैः ईशस्तुसर्वज्ञ.सर्वशक्तिमान्पूर्णानंदः सजीवएवेतिनशक्योवक्तुं
सूत्रकृताजीवस्याभेदव्यपदेशात्परस्मिन्हिताकरणादिदोपप्रसंगमाशंक्य (१०२ पा० १
सर्वात्माचेत्सजीवेशकार्याकार्यविपर्ययः ।।
भवि रोधेऽव्यवस्थास्यास्दथेटेईितुतामते ॥ १० ॥
यत्तुतेन 'सर्वहिपल्विदंब्रह्मतज्जलानितिपठ्यते "सर्वब्रह्मात्मविश्वमिदमायोद्धमते-
पुरः । सर्वशब्देनयनाद्धिटष्टश्रुतमदोजगत् । बुझ्यतेनेनसर्वहिब्रह्मरूपंसनातनम् । कार्यस्थ-
ब्रह्मरूपस्यब्रह्मैवस्यात्तुकारणम्" इति तथा यायेनयतोयस्ययस्मैयस्माद्यथायदा स्यादिदंभग-
चान्साक्षात्प्रधानपुरुषेश्वर. इतिभागवतेपद्येसर्वस्यब्रह्मताश्रुता श्रुतिसूत्रःस्मृतिगणदृष्टिःखा-
थिनोयथा मुवर्णस्यचयेखण्डाःककामुद्रिकादय । सुवर्णवेनगृह्णातितथाब्रह्मविदोमतिः ।
यथासौम्येत्यादिश्रुतौस्पष्टमेवनिरुपितम् । तथातत्त्वमसीत्यनामेदोंशाशिविचारतः" इति-
सात्म्यिमीशस्यवर्णितम् , तनयुक्तमित्याहुः-सस्मेिति ॥ यदि हरिः सर्वात्मा तहजीवईश-
ईशश्वजीवउच्येत । एवं तदभिन्नाभिन्नएवेतिन्यायेन ब्रह्महत्यायभिन्नेश्वराभिन्नोयागोऽपि
ब्रह्माहत्यादिरूपःस्यात् ॥ एवं प्रमहत्यादिरपि यागरूपः स्यादिति तद्विधिनिषेधधीः सकीर्येत ।
एवंच लयाकार्यमेव कियेत विधिनिषेधप्रायश्चित्तादिशान्नं च व्यर्थस्यात् ॥ ३९ ॥

·सहनाक्षखण्डनम् सू०२२) "अधिकंतुभेदनिर्देशात्" इत्याधिक्यस्यसमर्थनात् ॥ "पादोत्सविधाभूतानि" "विष्टभ्यादमिदंफरसमेकांशेनस्थितोजगत्" इत्यादिश्रुतिस्मानिभिस्तथैवयोधनाच सर्प- तरंगाणांतरंगमाल्यमिसत्वेपि । नहिनदीनाथस्तरंगमात्रत्वेनशक्योन्यपदेष्टुं नापिघटादयः- पार्थिवाइतिघ्यीघटमाग्रंएवं करचरणादयःयांशाइतिन देवदत्तकरमानं इत्यकारमंदिशन:- जीवमानत्वव्यपदेशायोगादेवश्वेताश्वतरे "तस्याश्यवभूतैस्तुष्यातंकृत्तमिदंजगत्" "ममै- वांशोजीपलोकेजीपभूतः सनातनः" "अंशोनानाव्यपदेशात्" तपपुरुषपदत्यतिलशक्ति- धवाशकृतं । एकस्यैवममांशस्यजीवस्यैवमहामते । ग्रहांशकस्सात्मनात्मपंधनः एवमादि- श्रुतिस्मृतिन्यायपुराणाचोमिजीवस्यतदंशत्यमेवबोध्यते । नतुग्रह्मणएवजीवत्वं यच्चसर्पस्य- ब्रह्मात्मकत्येतदभिन्नाभिनइतिन्यायेन यागग्रह्महत्यादेरभेदापादनं, तदप्यविचारचारवम- सारवत् । सर्वेपुब्रह्मरूपे सर्वदाक्तिकत्येपि यथामरस्यादिरूपेषु यत्तदववारनियतकायमेव तेनतेनरूपेणप्रणीयते नत्यवतारांतरकार्य तथैवसतियैचिश्येणलीलासंभवात् अन्ययाप्रय- मतरावंतारएकएवाऽऽसंवतैसर्वमखर्वनिर्वहेत् वथानीरानयनादिनियतकार्योपयोग्येयघटा- विरूपमितरसर्वधर्मतिरस्करणपुरःसरमाविष्क्रियतइति एकैकम्मिन्कायरूपेसफलफायर्यावर- धमाकारादितिरोधानमेवभेदहतिकश्चिदन्योन्याभावइतिचव्यपदिश्यते । एवंचस]पां- ब्रह्मा मिसत्वेपिपरस्परप्रतियोगिकतादृशभेदस्यसृष्टिदशायांप्रतीयमानतयाउक्तन्यायमात्रे- णयागब्रह्महत्यादरैक्यमशक्यवचनं । इदानींपरस्परब्यावृत्तयागत्वादिधर्मागांतनतग्रस्पष्ट. प्रती उतन्यायस्यपर्वताप्रतिपदप्रसरत्वेघटपटादीनांपार्थिवत्वाविशेषात्घटस्यपटरूपतया- तेनप्रापरणेसर्वरूपतयातेनैवसर्वकार्याणिपटादेरपित्तथात्यात्सर्वकार्याणिचापधरन् तवापि- समें पुश्मादप्वस्तिमातिप्रियाशबझारूपत्वेन नामरूपयोः स्पेनमामिकत्येनवत्वरीत्यापि- सर्पन्नतध्यायप्रसरस्थाशक्यनिरोधत्वात् । नचैत्र प्रत्यक्षविरोधात् ॥ सर्यस्यैकमायोपादान- कतयातवयागब्रह्महत्ययोरक्यतेनविधिनिषेधधीसांकय स्वर्गनरकादिफलसांकयुतवाकार्य- प्रवृत्तौस्वाच्छंद्यविधिनिषेधप्रायश्चित्तशाखयध्येचस्यादेव । नचैवयुक्त; सर्पशानन्या- कोपात् अयोक्तन्यायात्कारणरूपतयासर्वेपामभेदेपिसृष्टिदशायांघादित्वेनयागादित्वेनच प्रतीयमानभेदमाश्रित्यमागुक्तदोषाप्रसंगमंगीकुर्यास्तहिममापिसमासमाधिः, न्यायस्यमय- शविरोधेसर्वत्राद मशक्यत्वाच्छ्रुत्यादितस्तस्यातिदौर्बल्यात् एकोपादानकानापारमार्थिक- मेदवारणेनतद्विपयलाभस्यारसदिष्टत्त्वाच । अग्रेयस्वित्यादिनासर्वभवनसमर्थत्वाद्विरुद्धधर्माधयत्त्वब्रह्मणोल. क्षणमितिशुद्धाद्वैतमार्तडटीकाकारोजगादलोकस्यब्रह्माभिन्नत्वेनलोके- पितलक्षणसत्त्वेविरोधकथामात्रोच्छेदप्रसंगइत्यादियदुक्तं, तदपिन- सम्यक् वेदप्रतिपादितविरुद्धधर्माश्रयत्वब्रह्मणोलक्षणंदे, तेच "आसीनोदूरंवजति अपाणिपादोजवनोमहीता" इत्यादिनाकारणएव- विरुद्धधर्माः प्रतिपादिताः, नकार्यो । नहि कारणस्यसर्वधर्माःकार्ये- गच्छंतीतिकस्यापिसंमतम् । अन्यथात्वन्मतेपिब्रह्मणःसचिदानंद ·मारुतशक्तिसहितः प्राभअनः रूपत्त्वात्तकार्यस्यघटादेरपिसच्चिदानंदत्यापत्तिरिष्टापत्तीचतेषांजड- त्यनस्यात् । मृच्छिलादिपुसत्तैवन्यज्यतेनेतरद्वयमितिपचनविरो- धश्च । एतेन ब्रह्मानित्यमशमित्यपिस्याद्विरोधस्यग्रमण्यदूपणत्यादित्या- दिकमपास्तं, वेदेब्रह्मणितादृशधर्माणामनुक्तत्वात् वेदविरुद्धतर्कश्चो- पेक्षणीयए। किंचसखल्वित्यादिश्रुत्यनुरोधेनवमणिमिथ्यात्वंतव. नयेपिकुतोनस्यात् ? किंचब्रह्ममिनस्यसर्वस्यापिमिथ्यात्वात्सांस्य- सौगतादिसमयानविदस्यचत्वन्मतेमिथ्यात्वेनतेपांपरस्परविरोधप रिहारार्थयत्नस्तावकीनानांत्यर्थएवस्यात् ; विरोधस्यापिमिथ्यात्या- त्॥ किंचकार्याकार्ययोरुभयोरपिसमानत्वात्तुल्यतयाप्रवृत्तिःस्यात् ॥ ननुदृश्यतएवमिथ्यात्वेनजानतांघानिनामुभयनप्रवृत्तिर्यानिवृत्तिवें तिचेत्तर्हित्वन्मतेकिंप्रवर्तकमितिवक्तव्यम्-ईश्वरेन्छाकर्मवारागादि कंबास्वभावोवा ? नायः; त्वदुक्तदोपाणांत्वय्येवनिपातस्यात् किंच- स्वन्मतइच्छाया प्रवर्तकत्यंनसंभवति। जीवस्तत्कार्यप्रवर्ततामिती- श्वरेच्छाया:प्रवर्गफत्वंन्वयाघाच्यं । तत्रजीवोयदिईश्वरहष्टयास्ति- तदातदानकल्पितएवत्ययायाच्यः, अन्यथातस्य मिथ्यात्वानुप- पत्याऽईतहानि स्यात्तथाचेश्वरस्यभ्रांतत्वापत्तिः ॥ नचेश्वरोमि. ध्यारूपंजीवादिकंमिथ्यात्वेनैवजानातीतिनोकानुपपत्तिरितिवान्यं, मिथ्यात्वज्ञानस्यवाधाधीनत्वात् । असतिचवाधेशाननाश्यतत्कल्पि- तवस्तुनएयाभावात्किविषयकंशानंतस्यस्यात् ? नहिशुक्तिरजतमि- थ्यात्वेनजानतांशुक्तिरजतमेचस्यादितीच्छाजायते तस्मात्सर्वथैव- त्यन्मतइच्छानसंभवति ॥ एवंयभावस्थापिमिथ्यात्वावडुस्यांप्रजा- येयेतीच्छायाअप्यनुपपत्तिः ॥ नचवस्तुतइच्छादिकं नास्त्येव, कितु- वेदेभध्यारोपापवादन्यायेनजगदुत्पत्त्यादिकंप्रयते । उक्तंच 'ननि- रोधोननोत्पत्तिर्नवद्धोनचसाधकः । नमुमुक्षुर्नवैमुक्तइत्येषापरमार्थ- ते'तीतिवाच्यं, तर्हितवपरमतस्यचमिध्यात्त्वात्परमतखंडनार्थत्वत्प्र. यालोनिरर्थकएव, माध्यमिकमतानुयायित्वात्सद्भिरपेक्षणीयश्चा- सीत्यास्तांविस्तरः ॥ फर्मणः प्रवर्तकत्वेज्ञानिनांप्रवृत्त्यनुपपत्ति' सर्व- स्यत्वन्मतेऽज्ञानोपादेयत्वाज्ञानेनाशाननाशउपादाननाशात्कार्य- नाशस्यावश्यकत्वेनकर्मणामपिनाशात् ॥ नचज्ञानेनाविद्यानाशेपि- तच्छेपोस्त्येवेतितन्मूलकस्यप्रारम्धकर्मणःसत्त्वेनप्रवृत्तावविरोधइति धान्य, ज्ञानेनाविद्यानाशोत्तरत्तलेशसत्त्वेप्रमाणाभावात् तन्नाशार्थ- कारणांतरंकल्पनीयमिति ॥ तृतीयेतुज्ञानिनिरागादिसत्त्वात्तस्यज्ञान- ·सहस्राक्षखण्डनम् निष्फलं; स्थितप्रात्वाभावात् अतएवोक्तंभगवता 'प्रजहातियदाफा- मान्सर्वान्पार्थमनोगतान् ॥ आत्मन्येवात्मनातुष्टःस्थितप्रशस्तदोच्य- ते'इति ॥ नापिचतुर्थः; नास्तिकमतप्रवेशापत्तेः "परात्तच्छुते" रितिश्रुतिसूत्रविरोधश्च । अस्मन्मतेचईश्वरएवप्रवर्तकः अतएवपप- होनेत्यादिश्रुतिरपिसंगता ॥ मर्यादामार्गेगीझतेभ्यः कर्मकारयित्वा- तत्तत्फलंददाति । नचैतावताकर्मणां हेतुत्वमीश्वरेच्छायाश्चमुरय- स्वात् ॥ किंचेत्यादिनाापादितदोपस्तुपूर्वमेवनिरस्तः । किंवाकर्म- कीदृशमपिकरोतुफलमपिनियमेनस्वेच्छयाददातीत्यादिपक्षस्त्वनंगी- कारेणयपरास्तः ॥ मोक्षमार्गस्तुवेदगुरुशिष्याणांमिथ्यात्वंयामदेव- शुकादीनामप्यमुक्तिजीवानांस्वामजीयतुल्यत्वंईश्वरस्यापितत्तुल्यत्वं. चप्रतिपादयतात्वयैवनाशिनः किंचवंसर्वत्रानाश्वासेनभक्तिमार्गस्या- प्युच्छेदस्त्वयापंपादितःकुमार्गप्रवृत्यापत्तिश्च ॥ ननुवेदस्यमिथ्या- स्वेपितत्प्रतिपादितस्यमोक्षस्यसत्यत्वान्नमोक्षमार्गोच्छेदः । नहिशब्द- स्यक्षणिकत्वेपितत्प्रतिपाद्यघटादीनाक्षणिकत्वंसंभवति ॥ भक्तर्मोक्षो- पयोगित्वादेवनभक्तिमार्गान्छेवः कुमार्गप्रवृत्तनिदाहेतुत्वान्नतत्रे- च्छा । उक्तंच 'युद्धाद्वैतसतत्वस्ययथेष्टावरणयदि ॥ शुनांतत्वशां- चैवकोमेदोऽशुचिभक्षण'इतिचेत्-न; वेदप्रतिपाद्यस्यस्वर्गादेर्जगत- श्वमिथ्यात्वदर्शनेनत्वन्मतानुयायिभिर्ययद्वेदप्रतिपाद्यतत्तन्मिथ्येति- व्याध्याब्रह्मणस्तत्स्वरूपावाप्तिरूपमोक्षस्यापिमिथ्यात्वंकुतोनानुमी- येत ? युक्तस्तुल्यत्वात् ॥ तस्माद्वेदविरुद्धफुतणदोषापादनस्वमत- हानिकरमेवेति ॥ सहस्राक्षे यनुसत्यादिदोपानिस्तारइत्यंतभागंपरिहरंति-भप्रइत्यादिना हानिका- मेवेतीत्यतेन । भयममिप्राय:-सर्वभवनसमर्थत्वादेव ब्रह्मणोविरुद्धधर्माश्रयत्वमित्युक्त लोकस्सनहामिन्नत्येपियावद्रमधर्माणांकार्यत्वावरछेदेन प्रकाशस्थानंगीकारापटादौसर्व- भवनसामध्याभावेन लोफेतल्लक्षणस्यवकुमशक्यतयाविरोधकथामायनोच्छिद्यते किंतु जलानलादीनामन्योन्यविरुद्धधर्मत्वेब्रह्मणस्तत्तद्रूपेणभवनस्यधुतिस्त्रादिसिद्धतयातस्यैववल्ल- क्षणयुक्तंययापृथ्वीकार्याणालपणशर्करादीनाहिंगुकुरंगनाभिप्रभृतीनांचपरस्परविरुद्धरसर्ग- धादिसंधायित्वेपिटथिन्याएश्वतद्रूपेणपरिणामात्तस्याएवपद्विधरससर्यविधगंधायानयत्वं- नतुलवणादिकार्याणा तेपुरसांवरगंधोतरादितिरोधानान् तथात्रापि कार्यपुशीतस्पशेषण- सौदिततद्धर्माणां परस्परव्यधिकरणवाऽवधारणात्तेपेवतेषांविरोधकथा ग्रातुसर्यकार्य- रूपेणभवनसमर्थसर्वविदधर्माश्रयश्चेत्यनाय । नचेदकैवलयौकिक अपितु "भासीनो दूरं मपाणिपादः तदेतित गति" इत्यादिकलवायपरेशावासाविश्रुतिशतोष्यते ।

·- मारतशक्तिसहिता प्रामजनः तचतुरीयक्षोसंटनेप्रपंचितं मतोलपणादिवत्कार्यदृष्टयैवविद्वानांवस्तुतोविरोधरहिताना- धर्माणामाश्रयस्तदितिसार । एतदेव हदिकृपाश्रीमदाचार्यचरणस्तत्वदीपेमिहित (प्रकरण १ कारिका ७१) प्रापंचिकपदार्यानासपातद्विरक्षणमिति व्याख्यातंच "यद्यपिकारण- धर्माएवकार्यभौतितथापिकायंगतत्वेनान्यथाप्रतीतेस्तव्यावृत्यर्थमाह" इति ॥ मनश्रीपु. रुषोत्तमचरणा "ननुपूर्वत्रितपपरिच्छेदरहितत्संग्रह्मणिसाधितं यथासतिजगतोमहामित स्वंसिद्ध तेनप्रापंचिकनाडत्याइयोपिब्राह्माणिप्रसज्येरसित्याशंकांदिष्टरयाहु -यद्यपीत्यादि । समादधते-तथापीति । अन्यथाप्रतीतेरितिक्रीदेच्छयानदेतिरोधापितेतेधर्मा भनेजनवाद- योजडत्वादिरूपेण प्रतीयतइतिकारणरूपेणजद्वत्वादिरूपेणतान्च्यावर्तयितुमाहेत्यर्थः । इद- मेवचदृश्यतेत्वित्यधिकरणेसाधित" इतिव्याचक्षते । एतेनग्रह्मानित्यमशमित्यादिप्रलापोपा. जीवस्यैवाजत्नात् एकस्यैवममाशस्येतिवाक्यात् सदश्मादिषुचिदानदतिरोभावपूर्व- कसत्तामात्रप्रत्ययेनापितत्रैवजडत्यप्रतीतिरुचिता, नतुप्रकटसचिदानदेसर्यग्रह्माणितच्छक्य- पहुँविद्यारण्येनापिपंचदश्या (प्रक० १५ श्लो० २०) सत्ताचिति सुसचेतिस्वभागयह्मण त्रयः ॥ मृच्छिलादिपुसत्तेवग्यज्यतेनेतरद्वय मितिवदेवस्वीकृत ॥ अनित्यत्वं तुब्रह्मोपादान- कत्येकापिनास्त्येव स्वमशुत्तिरगतादयस्तुमायिकाइतितत्तुच्छसायाब्रह्मणिप्रसग इतिदिक् । लोकेविरोधकथायामनुच्छेदान्मानाधीनामेयसिद्धिरितिसिख्यंतात्प्रमाणविरुद्धे विरोधोद्धा- धनमुचितमेग्यतोविदधर्माश्रयत्वादिक श्रुतिसमतमविप्रतिपनंसियेत् । अन्यथात्पादशै- 2 यत्तु सर्वभवनसमर्थत्वाद्विरद्धधर्माश्रयत्वस्य ब्रह्मणोलपणत्वमिति तट्टीकाकारोजगाद,- तन्नेत्याह-अविरोधइति ॥ लोकस्य ब्रह्मा भिन्नत्वेन लोकेऽपि तस्य लक्षणत्वे विरोधकथा. मानस्योच्छेदप्रसङ्गात् ॥ किश्च ब्रह्मानित्यमशमित्याद्यपि साक्षात्त्वयाऽजीक्रियेत सर्वपल्पित्या- दिवतियलात् विरो नस्यत्रमण्यदूपणवात् ॥ एवच कथ त्वमेव प्रमाणविरोधोद्भावनेन परा- विजिगीपेथा कयच द्वितीयाध्यायस्थोब्रह्मपरवाक्यानां श्रुतियुक्तिविरोधोद्धार सगत कथवावगुरोर्दितीयाध्यायस्थतादशसूनव्याख्या युज्येत ? तववाविरोधपरिहारयल किञ्चै- वमविरोधेऽप्यकार्ये प्रवृत्तिनपरिहता ॥ ४०॥ नन्वीश्वरेच्छवसर्यकारणं तथाच तथैवा- कार्ये ममाप्रति यदाच तस्यच्छा मदीया कार्यकरणविषया जायते तदा कियत एप तदितिचेनेत्याह-तथेति ॥ अयमभिप्राय -कि हरीच्छावशान्यायान्यायौ कुर्वनियमेन सुखदु खे मुक्ते किवा कर्म कीदृशमपि तदिच्छया करोतु फलमप्यनियतमेव सस्वेच्छया ददातीति ॥ नाद्य , तृतीयश्लोकोतरीत्याकर्मणोहेतुत्वापते ॥ किश्च यदिद सुकृतादिकारयति तस्योक्तरीत्या दुष्कृतादितोऽनन्यवानपायादुकाऽनुपपत्तिर्दुद्धरा ॥ नद्वितीय , अनाधा- सेनाप्रवृत्त्यापत्या भक्त्यादिमार्गोच्छेदप्रसङ्गात् ॥ एव निश्चितवत क्स्यापि प्रवृत्त्यायोगात् ।। इएव मोक्षमार्गध्वस पुटिमार्गस्थस्यतिचेत्सहैव पुष्टिमार्गेण मोक्षमार्ग नाशयेथा ॥ न्यायस्य तुल्यत्वेनतत्रापि शक्या प्रत्यभावप्रसङ्गात् ॥ न्यायाधविरोथेतू वक्ष्यामश्च ।। कुमार्गप्रत्यापत्तेश्च ।। इध्यते इतिचेद्बाझोसि ॥ वृतप्रयत्नापेक्षइत्युचसूत्रविरोधीप्यत्र पझे- हेय.॥ तस्मादिच्छाया अनियामकत्वात्वमणामेवतत्ववाच्य ॥ तथाचोतदोपानिस्तार ॥ -- ·सहस्राक्षखण्डनम् ५४५ रेकतरप्रमाणयाधेन निर्विशेषतादिकमेवापोठ एतादृशमाप्रमाणायवन्मानश्रुतिविप्रति- धादिपरिहारोद्वितीयाध्यायेभगातभाचार्यस्यनासंगतः अन्यपानापयामासावष्टंभात्कार्य- विलक्षणत्वदर्शनादितःप्रकृत्यादिवादमादायैकदेशिमियह्मण्युपादानरयादिकनिवारितमेयस्या- व कुतस्तदा तस्यताहशत्यसिद्ध्याशा ? यथाचतैत्तिरीयेमाकाशादिष्टिराम्नायतेलांदोग्येच- तेजःप्रतिसृष्टिःविरुद्धधर्माश्रयत्यमानेणकस्ताविप्रतिषेधपरिहारोयदि (१०२ पा०३ स०)"नरियदश्रुतेः" इत्याधिकरणानिनस्युः एतेनैयारसदाचार्याणांतदाध्यप्रणयन- प्रयासोपिसफलसिद्धः । यत्तुकिंचैरमित्यादितनलोके कार्यपुविरोधस्मांगीकारेणशास्त्रनिष्टा- नांनिषेधशासबलात्तेप्यप्रवृत्तेः तन्मतेचसखलित्यादिश्रुतियलााणिमिथ्यात्वंसांख्या- दिसिद्धांतानांयेदस्यचमिथ्यात्वेनद्वितीयाध्यायादेः शशविपाणेनग्योमसुमसमुत्पाटनप्राय- प्रयत्नवसत्कर्म दुष्कर्मणोमिध्यात्याविशेषेणरागात्प्रवृत्ति स्वाच्छंद्यचाविरुद्धमेवस्थादित्यादि- शक्य; सुधीभिरधिकमूहितुं । यच्चनन्वित्यादि पक्षेज्ञेयइत्यंतं तत्प्रलापमा । तद्वितीय- पक्षाकांडताडवमनंगीकारपराहतं । आयकर्मणामनांतरकारणत्वेपिभगदिच्छायाएवमुख्य- सर्वहेतु नव्याहतं तदेतोरेवेविन्यायात् "एपउएवएपह्यवसाधुकर्मकारयति" इत्यादि- श्रुतिस्मृतिन्यायैस्तस्याएवकर्माणिफलानिच प्रतियोधितायाहेतुतायामबाटेनयाधायोगात् तपाशब्दवाच्यतत्कृतपोलोचनानुरोधि कर्मणामवांतरकारणत्वंतुनतांशाधितुमी पिना- देदैढकुलालादेश्वपुरघटादिकंप्रतितथात्वभगतोजगत्कारणतामिवेतिसंक्षेपः । इदंच तृती- यस्मद्वितीयेसू० (३८) फलमतइत्यधिकरणेस्फुटतनसू० (४०) "धर्मजैमिनिरतएवे" तिपराभिमसंकर्मणांहेतुत्वमन्यसू० (४१) “पूतुबादरायणो हेतुप्यपदेशात्" इति. सिद्धान्तकथनात् सिद्धमधिकं तृतीय लोकसंढने यच्चसुकृतदुष्कृतयोरनन्यत्वमुकं तत्यि- हेवापास्तमतोनफलसांकयं तदभिनन्यायस्यसर्वत्रानन्यतापादकत्ये भवतांमुखादेरधोप- घनानांचभवच्छरीराभिन्नतयापरस्परानन्यत्वंततोभक्षणादिकार्यसांकर्यचापोत अनववशं- कामारभ्यबायोसीयंताः स्वानुरूपदुर्यादा: ससर्गदोपातपरानपिवाचाटयतीतिकिंचित्त- थोच्यतेद्वितीयपक्षारक्षणानभक्तिमार्गस्यमोक्षमार्गस्यचध्वंसः कुमार्गप्रवृत्तिर्घाप्रसज्यते- कृतप्रयत्नापेक्षसूत्रार्थस्तुसमर्थितः प्राक्समर्थयिष्यतेचोत्तरभागे एवमिच्छापानियामकृत्व- साधनादेवतस्मादित्यादिव्युदस्त । अन्यथा 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणिभस्मसात्कुरतेतथे तिनष्ट- कर्माज्ञानिनांशुकबामदेवादीनांप्रवृत्तिहेतुः कः स्यात् । भविद्याध्वंसेतत्कार्यपारधशेषा- संभवस्यसमर्थितचरत्वात् प्रारधरहितानांधटपटादीनांचप्रतिव्यक्ति विचित्राप्रवृत्ति- व्यवस्था कथंस्यात् ? उक्तानंगीकारेत्वन्मतेप्रवर्तकं दुर्वच इच्छाबोधकथुत्यादेस्तन्मतेथी- नुपपत्यातद्विप्लवस्त्वदुक्तसर्यदोषाणांत्ववादएवापादश्रेत्याहुः तर्हि त्वन्मलेकिंमवर्तकमि- त्यादिना भनिगदग्याख्यातः॥ यञ्च यत्त्वित्यादिना 'तत्रोत्तमामध्यमाश्चकनिष्ठाहाधिकारिणः ॥ सर्वत्र सर्वब्रह्मसदृशं सर्ववहाणोमिन्नं तदनेचमध्यमपक्षस्यस्वसं. मवत्व'मित्यादिनाशुद्धाद्वैत्तमाडोक्तंकिंचिदन्यतट्टीकाकृदुत्तमपि- मा.प्रा.६९

·५४६
मारतशक्तिसहितः प्राभअनः
कार्यात्मनामेद कारणात्मनाऽमेदइत्युक्त्वातन्नयुक्तमित्यादिनादो-
पापादनंतदभिन्नइतिन्यायेनकार्याणामध्यमेदापत्त्याकार्यान्मनामेदा
सिद्धेर्मेदामेदयो समसत्तारुयोरप्यविरोधेलोकेविरोधकथामानोच्छे-
दप्रसंगाचेत्यादिनारतंतदपिनसम्यक, यतस्तदभिन्नाभिन्नस्यतदभिन्न
त्यमितिन्यायस्तुमूलप्रकृतिविकारस्यविकार समूलप्रकृतिरूपएवेत्य-
भिप्रायकायथाप्रतिकार्यस्यमहत्तत्वस्यविकारोहकारादि प्रत्यात्म-
कपवेतिअतस्तादृशस्थलएवसमवर्तते, नतुविकाराणांपरस्परममेदः।
तेनन्यायेनापादयितुंशक्यते । अन्यथाराजसाहंकाराभिन्नमहत्त
याभिनस्यतामसाहकारस्थापिराजसत्वापत्तिरेवंचसर्वम्याभिन्नत्वे
कार्यमारविलोभपत्तिरितिपूर्वमेवोक्तं एकपदार्थप्रतियोगिकयोर्मेंदा
मेदयोरविरोधोपिपरपदार्थप्रतियोगिकयोस्तयोर्नविरोधाभावसंपाद-
क कपिसंयोगितढ्दयोरविरोधेपित दयोर्विरोधस्यसर्पजनमतीति-
सिद्धत्वात् सामान्यतोमेदामेदयोर्विरोधस्तुनास्त्येव, भेदस्यकेव-
लान्वयित्वात् घटाभिन्नेपिघटेपटभेदस्यसत्त्वात् ॥ मेदामेदयोः सम-
सत्ताकत्वयदुक्तं, तदपिदुर्वचं, तथाहिकिंसमसत्ताकत्वसमानकालि
कत्वंवासमानदेशत्यवापारिभापिकंवा ? नायः, घटामेदतद्भेदयोरे
ककालावच्छेदेनप्रतीयमानत्वात् घटामेदपटमेदयोघंटरूपैकदेशेवि-
धमानयोरविरोधेपिघटतद्भेदयोर्विरोधस्यजागरूकत्वात्तृतीयोपिता-
दृशपरिभाषायानियुक्तिकत्वादेवनसंभवतिपारमार्थिकसत्तातिरिक्त
योावहारिकपारिभापिम्यो.सत्तयोरसंभवात् तत्स्वीकारेभात्याश-
शेभंगस्यापिप्रतीतेस्तस्यापिप्रातीतिकीसत्तास्यात् । तथासतितुच्छा-
निर्वचनीययोर्वैलक्षण्यानुपपत्ति । नचेष्टापत्तिरितिवाच्यं, तथास
तिमिथ्यात्वलक्षणेसविलक्षणत्वविशेपणस्य ब्रह्मप्रमातिरिक्ताबाध्य-
स्वेसतिसत्त्वेनप्रतित्यहचिद्भिनप्रतिपक्षोपाधौत्रैकालिकनिषेधप्रति
यत्तु 'तमोत्तमामध्यमाश्चनिष्ठाह्यधिकारिण' इत्यादिना सर्वब्रह्म सर्वब्रह्मसदा सर्व
ब्रह्मणोऽभिन्न तत्कार्यभूतमित्यधिकारिमेदेनेदहिविश्वमिति भागवतश्लोकटीकास्पसुबोधिनी-
स्थस्वगुरुसमत्यापक्षत्रयमुप यस्यान्तिमपक्षस्य भेदपरत्वेन दुष्टत्वमुक्त्वा मध्यमपक्षस्य मध्य
मत्व खानुरोथित्वेन वसमतत्व चोक्त ॥ यच मेदाभेदप्रतीतिस्तुमध्यमानाप्रकीर्तितेत्ये.
तयाख्याने कार्यात्मनाभेद कारणात्मनाऽभेदइति तडीसयामुक्त-तत्तुनयुफ, तदभिन्ना-
भिनइतिन्यायेन कार्याणामप्यमेदापत्या कार्यात्मनामेदागिद्धे मेदामेदयो समसत्ताक
योरप्यविरोधेविरोधकयामात्रीच्छेदप्रसनाच ॥ विश्चैव मतद्वय खोकुर्वता खद्गुरुणा किं
वस्तुन्यपि विकल्प स्वीक्रियतेउत परप्रतारणायेतर पक्ष : उभयमपि विज्ञातशाम्रहा-
देहास्यास्पदमेवेत्यलम् ॥ १०॥४१॥

·. सहनाक्षखण्डनम् योगीनवेत्याकारिकायांविप्रतिपत्तोसत्वेनप्रतीत्यस्त्वविशेषणस्यचय. यापत्तिःमतद्वयस्वीकारेहास्यास्पदत्वं, यदुक्तं तदपिप्रतिविंचाय- च्छेदाभासवादरूपमतवयंस्वीकुर्वत स्वस्थततोप्यधिकहास्यास्पदत्व- मनवलोक्यैव किंचाचार्यमध्यमपक्षस्यस्याविरोधित्वमुक्तंतेनस्वमते. तन्मतस्यविरोधोनास्तीत्येवोक्त नतुतन्मतस्यकीयत्वेनप्रतिपादितं त्वदीयैस्तुमतत्रयमेवस्वकीयत्वेनप्रतिपादितमतोभवतामेवहास्या- स्पदत्वं ॥ सहसाझे यतुतवोत्तमाइत्यादि एवेत्यलमित्यंतंभागनिराति-पचपत्रिवत्यादिना एवहास्यास्पदत्वमित्यंतेन । भत्रेदंज्ञेयं-प्रथमस्कंधपंचमाध्याये (शो०२०) इदहिविश्वं- भगवानिवेतरोयतोजगत्स्स्थाननिरोधसंभाइत्यवादविश्वहिसर्वखल्चित्यादिश्रुतिनिश्चयेन- भगवान् इत्युत्तमानाप्रत्ययः इदविश्वभगवानिवब्रह्मोपादानात्वाद्रासदशमितिमध्यमानां इदविश्वंभगांस्तुइतरस्ततोमिझोघटाकलालइपेतिनिकृष्टानां इतिपक्षनयं श्लोकपदयोज- नयैदर्शितंनतुकल्पनया ततृतीयस्यसर्वथानादरस्तु “यदा वैपएतस्मिन् द्वितीयाद्वैमयं- भवति" इत्यादिश्रुतिविरोधात् । द्वितीयस्तुसूत्रस्थैकदेशिमतानुगुण्यात् श्रुतिसूत्रगीता- द्यमितोमुख्यसिद्धांतः प्रथमएव स्वानुरोधितयामध्यमपक्षस्यांगीकारस्तुमयमपक्षस्यशी- अंसर्वेषाबुद्धावनारोहात् तादृशानांवृद्धिसौकर्यार्थ नयुक्तमित्यादिनोक्तदोपास्वकिंचित्कराः तद्यथा तदभिसन्यापस्तुवस्तुतोप्रामाभिसर्पयिष्यभिनघटादेशामिनत्वस्यलोके पृथिव्य- मिवतंत्वभिमपटेथिन्यभिन्नत्वस्यवसाधकः मतुकार्यपुपरस्परमतियोगिकभेदप्रतीति- साधकः मतः कार्यात्मनाभेद सिध्येत् यच्चमेदाभेदयोः समसत्तायोरित्यादितत्तुनामार्था- दितादात्म्यवादिवैयाकरणादिरादांतेमायायाः सदसत्त्वाभ्यामनिर्वाच्यत्वबोधकेस्वमतेस्वो- क्तदोपप्रसरमविचायव । वस्तुतोस्माकंतु अभेदएववास्तवोभेदश्चतिरोभावरूपतया बब- जीवप्रतीतिसिद्धहत्येततौल्याकाधिकरण्यविरोधः किंतुतवैचोत्तादिस्थलेपुसः अन्यतरस्य- प्रतीतिकताया अशक्यवचनत्वात् मायायांसात्वस्यतयात्वेविशुद्धचितः कल्पकत्वादशत्यं मसदस्यतथात्वेऽनादिद्वैतंचापयेतेति । भेदाभेदयोः समसत्ताकयोरित्यादितदुर्तिदूषयि- नुमानमप्याहुः-एकपदात्यादिना । वृक्षादायकस्मिन्पदार्थेऽप्रारच्छेदेनकपिसयोग्य भेदः मूलावच्छेदेनतत्सयोगिप्रतियोगिकभेदश्चाविरोधेनतिष्ठति वृक्षस्यैकस्यैवानुयोगिप्रतियो. गिरदातपरपदार्थप्रतियोगिकयोस्तुतयोः सामानाधिकरण्यमसंभवि नीलाभिलोघटइति- प्रत्ययेतननीलभेदस्यपटानितइतिप्रत्ययेतनपटाभेदस्यचाप्रतीतेरित्यर्थः । सामान्यइति । यतः कुश्चिदमि यत्किंचित्प्रतियोगिकोभेदः सुवचइतिभावः । केवलेति । सृष्टिदशायां प्रपंचेतत्तदंशतिरोभावरूपस्थतस्य तथात्वात् । यसमसत्ताकयोस्तयोपिरोधएयेतिदर्शित- तत्रसमसत्ताकर्वविकल्प्यदूपयंतस्तदुक्तान्योन्यदर्शयति-तदपिदुर्घचमित्यादिना । भनू- दिताविप्रतिपत्तिस्तुअद्वैतसिघ्यारंभस्था यचकिचवमित्यादिस्यसमित्यंततामेदाभेदपक्षस्य- मध्यमाधिकारियोधनार्थतायाउक्तचरस्यात् । किंतुतन्मतेप्रतिश्विादिपक्षस्वीकाराफिजी- ·मारुतशक्तिसहितः प्रामसनः येश्वरयस्तुनोः प्रत्येकंदैरुप्यमाहोस्वित्परप्रतारणामा तत् उभययापितदेवहास्यास्पद- मित्याहुः मतद्वयेत्यादिना । फिंचप्रतिषियवादेप्यांतरास्तन्मतप्रयप्रसिद्धाः पदपक्षाः प्राक्तनरताः तः । यया अनादिरनिर्वाच्याभूतप्रकृतिचिन्मानसंपंधिनीमायातस्यांचिरप्रति- वियईश्वरः । तस्याएवपरिच्छिशानंतप्रदेशेष्यावरणविक्षेपशक्तिमदविद्याभिधानेपुचित्पति- विवोजीवइत्येकंमत ॥ १॥ ग्रिगुणात्मिकायामूलप्रकृतेमायाचाविद्याचस्वपमेवभवतीति- सिदं । स्वरूपद्वयतनरजम्तमोनभिभूतशुद्धसत्वप्रधानामायातस्यांचित्प्रतिबिंगईश्वरः । पदभुतमलिनसावप्रधानाऽविद्यातस्यांचित्प्रतिविंयोजीवदत्यपरं ॥ २ ॥ विक्षेपशक्ति-- प्राधान्येनमायाशब्दितायांमूलप्रकृतायेवचित्प्रतिषियईश्वरः ॥ भावरणशक्तिप्राधान्येना- विद्यादिशब्दिताांतस्यामेवचित् प्रतियियोजीयइतितृतीयं ॥ ३ ॥ अविद्यायांचित्- अतिर्पियईश्वरः अंत.करणेचित्यनिर्वियोजीवइतितुरीयम् ॥ ४ ॥ घटाकाराजराकाश- महाकालमेघाकाशवत् कूटस्थजीपग्रह्मेश्वरभेदेनचैतन्यचातुर्विध्यवादिनातुमानितमाया- तमसिस्थितासुसर्वप्राणिनांधीवासनामुमतिथियितचतन्यमीश्वरः । स्थूलसूक्ष्मदेहापच्छिन्न- चैतन्यस्थितेमायाकल्पितेंत.करणेप्रतिथियितचैतन्यंजीवइतिपंचमं ॥ ५॥ एवंप्रतिपिवे- वरवादिनां पंचपक्षाः । पठेवियेश्वरवादिमतेतुजीरोपाधिनांतःकरणादिनाऽच्छिचैतन्य- मीश्वरोधियभूतः । अज्ञानेनतत्प्रतिपिंयोजीवस्तग्राप्यज्ञानपरिणामभूतमन्तःकरण जीवस्या- विशेषाभिव्यक्तिस्थानमित्याहुः" एवमन्येपिविशेषाप्रथेपश्यतेइत्यमवच्छेदाभासपक्ष- योरप्यवांतरपक्षवाहुल्यं द्रष्टव्यं तथासतित्तन्मतेजीयेश्वरवस्तुनोरगेकरूपत्वंप्रतारणामानत्वं- वाभापयतएर स्वानुरोधित्वमिति अतोहिमध्यमः पक्षः । शुद्धाद्वैतानुरोधतइत्यादिपु- मातहादिभागेषुएतत्स्फुटं । एवमस्यश्लोकस्पखंडनेवाण. सावाल्येपिकार्याणामसांकयं- तस्यविरुद्धधर्माश्रयत्वं इच्छायाः सर्वहेतुत्वेन्यरस्थासामंजस्य अधिकारिविदोषबोधानु- रोधात्वचिद्भेदाभेदपक्षस्यशुद्धाद्वैतसिद्धांताविरोधतः कयनेप्यदूपगधसिद्ध ॥ इतिदशम- श्लोकखंडनं ॥ योपिशुद्धाद्वैतमासँडोक्तंशाक्तानांतुमतेब्रह्मविश्वोपादानमेवहि ॥ निमित्तकारणशक्तिर्विकारित्वभयादतइत्यादिनाशाक्तमतंतत्खंडनंचो- पन्यस्थतबबूमइत्यादिनातन 'मायांतुप्रकृति मित्यादिश्रुतिमार्कंडेय. पुराणाद्यमालोचनमूलकंतपूर्णनाभावकथनमित्यादिदोपउद्भावितः । सोऽपिमायांत्वित्यादिश्रुतिमार्कण्डेयपुराणाद्यभिप्रायमयुध्वैव । नहि- तत्रशक्तिःकाचिदतिरिक्तास्वतंत्राप्रतिपादिता, किंतुब्रह्मणःसामर्थ्य- रूपैव । साचब्रह्मणोऽमिन्नाअतएवतत्रापितस्याईश्वरीयत्वेनैव 'मायि- नंतुमहेश्वरं, महामायाहरेश्चैतत्तयासंमोह्यतेजगत् । यादेवीसर्वभू तेपुविष्णुमायेतिशब्दितात्विवैष्णवीशक्तिरनंतवीय त्यादिनावर्णनं. कृतं । व्यालेश्वब्रह्मभिन्नस्यजगत्कारणत्वंनिराकृतं ॥ नचव्यासैः- सांख्यमतसिद्धाया प्रकृतेःप्रधानपदवाच्यायाजगत्कारणत्वं निराकृत।

·सहनाक्षखण्डनम् ५४९ नशाकमतसिद्धायाशकेरितिवाच्य; यदिशाकानांमतेशक्तिपदमति- पायंशुद्धब्रह्मैवतदानविरोधोयदितद्भिग्नंकिंचित्तदाब्रह्मणएवोपादान- स्वतस्यैवनिमित्तत्वंचप्रतिगादयद्भिासैरधिष्ठात्रीश्वराणामपिकार- 'णत्वं "पत्युरसामंजस्या" दित्यादिसूखंडयदि कथनखंडितं ? विष्ण्वादिपदानांचशुद्धब्रह्मवाचकत्यं, नतुकिंचिद्विशिष्टवाचकत्य तथासत्युपार्विशेषारूपस्यनित्यत्वेसदेवेत्यादिश्रुतिविरोधस्तमस- जातीयविजातीयव्यावृत्तेरक्तत्वात् । अनित्यत्वेचविष्णयादीनांजीव- तुल्यत्वापत्तिः तस्मादिचेत्याधुक्ततदाष्टतिफयोरसंगतिः । यदुक्तं (मुक्तिस्तुनिष्कृष्टतत्स्वरूपात्मकतत्पदानन्यपदार्थस्याभेद- शाना ) दिति, तदपिनसाधीयः; तादृशामेदशानमात्रस्यमुक्तिहेतु- स्वेश्रुतामेदप्रतिपादकशास्त्राणांसर्वेषामेवमोक्षप्रसंगानचाभेदसा- क्षात्कारस्यैवमोक्षहेतुत्यनाभेदपरोक्षक्षानम्यशादरूपस्येतिवाच्य; शब्दादपरोक्षशानासंभवात्। तथासतिश्रयणादीनांतबहेतुत्यानु- पपत्त्याइर्शनोदेशेनश्रवणायनुष्ठानंनिरर्थकस्यात् । तस्मादीश्वरज्ञाने- नतद्भक्त्याचमोक्षइतिप्रपंचितंभाव्यप्रकाशादिपुग्रंथगौरवमयानेह- लिख्यते ॥ यतु (विष्णुभागवतनव्यासकृतंकिंतुदेवीभागवतमिति- मन्यमानास्तान्प्रतिविष्णुभागवतविरोधोद्भावनंतूपहासावह)मित्या- युक्तं, तदप्यविचारितरमणीयं । नहियादिमतसिद्धेनैवप्रमाणेनतद- संमतंसाधनीयतत्सम्मतंघानिराकरणीयमितिनियमः । नाप्रत्यक्ष- प्रमाणमितिवदंतनास्तिकंप्रत्यनुमानेनेश्वरसिद्धिप्रदर्शनमपिहास्यास्प- दंस्यात् । वस्तुतस्तुविष्णुभागवतनाशादशपुराणांतर्गतं । नचन्या- समणीतमित्येवहास्यास्पदं सर्वसंमताटावशपुराणांतर्गतपद्मपुराणे- तन्माहात्म्येभ्यसम्यक्तयाप्रतिपादितत्वात् व्यासप्रणीतसूत्रसंमता- र्थस्यतत्रैवप्रतिपादितत्वात्तदेवव्यासकृतमितिनिश्चीयते ।च्यासैह्म- व्यतिरिकस्थजगत्कारणत्वंनिपि द्वमतस्तत्तत्प्रतिपादकंतुच्यासमतवि- रुद्धत्वादुपेक्षणीयमेव । किंचयदितन्मतसिद्धस्यैवप्रमाणस्यविरोधस्तं. प्रत्युद्भायनीयइत्येवनियमस्तदायौद्धसिद्धस्यप्रमाणस्थतन्मतेविरोधा. भावात्तन्मसर्वसंमतंकुतोनस्यात् ? यदिचतन्मतस्यतत्संमतप्रमाण- विरुद्धत्वामावेपिवेदविरुद्धत्वाशिष्टोपादेयत्वमित्युच्यते तदाशक्ते. निमित्तकारणकिंवेदसंमतंयेनतन्मतमुपादेयंस्थात् ॥ सहस्रासाकारध्यानाइत्येकादशश्लोकंसप्याख्यानयोपिशुद्धाद्वैतेत्यादिनालभस्या- 'वेदशेनेत्यंतेन खंडयिष्यंत । प्रथमपत्तुशाकानामित्यादिमनुस्मृत्यादिचेत्यंतभागंदूपयंति-

·मारतशक्तिसहितः प्राभानः
योपिशुद्धत्यादिना उपादेयंसादित्यतैन । मयंभाव -शुद्धाद्वैतमातंटे शांकरशैवभास्कर-
भैक्षवादीनापहनामतानासस्तित्वेपिस्वमतारिमंदोगदिम सेनौवसुधाकरास्यप्रथनिर्मा-
णतोयहुतरदुराग्रहस्पतदनुरूपाचरणतच महाशैमन्यतामनन्यसामान्यामुपन्यस्यताप्य-
नुभुस्ययच्छातमतमानमुददमनप्रयत्यते तेननिधीयो अंत शातएवापमिति संपरिचित.
वताग्दितीपथायेति ॥ म्पस्यमाभ्यर यप्रदर्शनं तुमगोपनमात्रफरक भनुवादेमग्वेदस्य-
देवीसूक्तवाग्य 'भहमेस्वयमिदयदामी'त्यादिदेव्या समुद्रशायिविन्गुनन्यवायोधनेनत-
न्मतयाधकमातंडे सप्रपंचं तंतदाधीवोपात ! नास्तिशक्तरित्यस्यपूर्णसर्वोपनिष-
दोयाहियातत्वनिरूपिकाइतिनेहादित ब्रह्मतत्वनिरूपिकासुसर्गसूपनिपत्सुत्यदभिमत-
रीतिकशक्तवर्णनमपिनास्ति कुतस्तरातासुब्रह्मणोमृदादिपादानवमाततस्याएयस्वातंत्र्ये-
गर्तृत्वचेति एवंकारिकाभिप्रायेसत्यपियत्मायातुप्रकृतिमित्यादिश्रुतिमाकंडेयपुराणाद्यना-
लोचनमूलकं तवर्णनाभारायनम् इत्युक्त,-रामातंडानाबरोकिन्यामोहनार्थ माया-
वितिश्रुतेदेवीपरत्येतस्याएवोपादानत्व ब्रह्मणएवनिमितत्तचापयेतेतिसुतरातन्मतभंग
प्रसग । वस्तुतस्तुमको गवन्छक्तित्वविधायिकासा । नचयरछब्दयोगप्राथम्यमेतदुहे.
श्यलक्षणमित्यस्यविरोध , तस्यप्रायिकत्वात् । 'मन्यथामायिनतुमहेश्वर'मित्यत्रापि-
विरोधापत्ते । बिस्तरस्तुदर्शित तृतीयतुरीयश्लोकसडने भात्मनोविकारित्वश्रुतिशास्त्र-
साकारध्यानतोध्येय ध्यातार शास्त्रतत्परा ॥
इच्छन्त्युपाधियोगायद्धटते साकृतिश्चिति ॥ ११ ॥
यत्तु शाक्तानातुमतेन्नावश्योपादानमेवहि निमित्तकारणशक्तिर्विकारित्यभयादतइति
शाक्त मतमुपन्यस्य तजारमनेविकारित्व श्रुतिशास्त्रविरोधिहि प्रकृतिद्यस्योपादानमाधारःपुरुष
पर सतोऽभिव्यक कालोब्रह्मत्रितयवहम् । इतिभागवतेपद्य उपादानवमीरितम् । तद्वि-
रुक्षेतममतुब्रह्मतोनपृथक्चसा ।' इति तन्मते भागवतविरोध स्वमतेप्रकृतेरीशादभिन्नत्वेन
तदभार चोप-यस्य शङ्कराचार्यदुर्वासोवाक्यविरोधमुक्त्वा नास्तिशपर्वणेनहिकारणत्वंतु-
दूरत । व्यासैस्तुप्रकृते सर्वकारणत्वतिरस्कृतम् । ब्रह्मण समवामित्वनिमित्तत्वेनिरुपिते'
इत्युक्तं ॥ तलबम -मायोतु प्रकृतिमियादिश्रुतेमा डेयपुराणाचनालोचनमूलक तवर्णना-
भावकथनम् ॥ व्यायानो तु साववसम्मतप्रधानहेतुबादलण्डने तात्पर्य । मायायायथा
हेतुत्व तथोक्तमस्माभिस्तृतीयश्लोके ।। यदितु शाकै शक्तिशब्देन मायोच्येत ततोऽतिरिक्त
तत्वं नस्वीक्रियेत तदा स्यादेवदोष ॥ यदितु स्मार्तरीया विष्ण्वादिशब्दैरिव शक्तिशब्दे-
नापिकेनचिदुपाधिना विशिष्टाचितिरेवोच्येत । उपादानत्वेतु विवर्ती गदानत्वम् , आकारस्तु
ध्यानाोध्यानेन ध्येयमात्रप्राप्ति । मुक्तिस्तुनिष्कृष्टतत्स्वरूपात्मकतत्पदान त्वम्पदार्यस्यामेद
ज्ञानात्तहि न दोष इत्याह-साकारेति ॥ परंतु दुर्वाम शङ्कराचार्यवाक्यविरोधेन तेषां हानि
भवति नवेति ते प्रष्टव्या ॥ विष्णुभागवत नव्यासकृत किन्तु देवीभागवतमिति मन्यमाना-
खाप्रति विष्णुभागवतविरोधोद्भावनन्तु उपहासायहम् ॥ नन्वेवंयौद्धादीनामपीवरप्राप्ति
स्थादतआह-शस्त्रतत्परा ॥ शान वेदस्तन्मूलझमनुस्मृत्यादिच ॥ ४२ ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् ५५१' विरोधीतिमाकंडेयदुक्तं, तदपिनसमाहितं; माकंडेयपुरा गेतुनोकशाक्तमतगंधस्यापि- संबंधः । तनयद्योगिमिर्भवमयातिविनाशयोग्यमासाद्ययंदितमतीवविविक्तचित्त । तद्वः- पुनातहरिपाइसरोजयुग्ममाविर्भवत्क्रमविलंधितभूर्भुवःस्वः ॥ पायात्सयासकलकल्मप. मेददक्ष क्षीरोदकुक्षिफणिभोगनिविष्टमूर्तिः ॥ श्वासामधूतसटिलोत्कणिकाकराल.सिंधु:- प्रतृत्पमिवयस्थकरोतिसंगात् ॥ नारायणनमस्कृत्ये'त्यारंभात्प्रभृत्याप्तमासिग्रह्मवादण्य- धर्मादिपरिकरसहित श्रुतिसंमतोनिरूप्यते ॥ यथतत्रैकाशीतितमाध्यायारप्रभृति अयो- दशाभ्यायैर्देवीमाहात्म्यनिरूप्यते तदपिशनयंतदुर्गारूपस्यमगरतएवमाहात्म्य ॥ दुर्गा- स्वरूपसग्रहस्तममवेदातचिंतामणौ ॥ (प्रक० १२ श्लो० ३२) 'गुणात्मक्मचिद्रप- प्रकृतिःसृष्टिकालिकं ॥ शक्तिप्रकृत्योद्गातुनिभूति कार्यमिप्यते ॥ रत्यैविभित्सुनासर्ग- स्तिरोभाव्यापितेनताः ॥ तदंशा स्वविभूतिग्योदत्तावेचन क्षेचन ॥ ३३ ॥ आदायामर- शकीनामंशान्सानिर्मितापुरा ॥ महिषासुरनाशायेत्यस्यास्तच्छक्तिकार्यता ॥ ३४ ॥ मुख्यत्वेनगुणाधांशास्त्रिगुणोपाधिधारिणाम् ॥ प्रयाणामागतावनेत्यस्या मकृतिकार्यता ॥३५॥ कार्याणिकार्यरूपार्याशक्तीनांप्रकृतेरपि ॥ ततोऽस्यामुपचर्यतेमाहात्म्यस्याय- तेकचित् ॥ ३६॥ उद्वितीयेध्याये 'तत्सप्तशत्या.समाहितः ॥ प्रथमाध्यायवृत्ता- न्तस्तट्टीकायांमयापुन रितितनप्रकृतेःप्रथमकार्यत्वंतस्यामपिमायापदाभिधेयत्वं ब्रह्मरूपत्वं. तदीयसत्वादिगुणयोगात्परस्पविष्ण्वादिनामधारणंचश्रीभागववेद्विधासमभयदहत् काल- वृत्यातुमायायां प्रकृतिर्वस्योपादानं 'सत्वरजस्तमइतिप्रकृतेर्गुणास्तै रित्यादीबहुस्थलेपु- विष्णुपुराणादौचसुप्रसिद्ध श्वेताश्वतरमैत्रायणीयादिश्रुतिम्वपितदनुरोधात्तथासिघ्पति दुर्गामूर्तेःप्रकृतिरूपत्वंतु विष्ण्वादीनांसचाधुपाधिकानांत्रयाणामेवतेजस शक्तिरूपस्य- वदाविर्भावार्थमुख्यतयैकीमावात् । स्पष्टंचेदंसप्तशतीद्विवीयाध्याये (लो. ९) 'तोतिकोपपूर्णस्यचक्रिणोवदनात्ततः ॥ निश्चक्राममहत्तेगोब्रह्मण.शंकरस्यचे त्यादिसंदर्भ- अतएव 'सर्पस्यायामहालक्ष्मीस्त्रिगुणापरमेश्वरी तिरहस्यादिपुतव्रतमतस्यास्वैगुण्यभण्यते । सर्वशक्तिनाभगवताकीदायतत्तत्काउँपुलकलस्वशत्तयंतरतिरस्करणपुरःसरंपरिस्छिन्नतत्त- स्वशत्यंशानांस्थापनाद्देवादिशक्तयोपिवस्तुतोभगवच्छक्तयएव । अतएवश्रीभागवतादिपु. विश्लिष्टशक्तिर्षहुधेवभासीत्यादियचनासि तस्मात्तन (श्लो. १०) 'भन्येषांचैवदेवानां- शादीनांधारीरतः । निर्गतसुमहत्तेजस्तञ्चैक्यसमगच्छते'त्यादिनादेवशक्तीनामपितस्यासे कीभारस्याख्यानेपिभगवग्यक्तित्वंसुस्थिरं । अतएवतन्त्रप्रयमाभ्याये (श्लो०४१) 'तला. अविस्मय कार्योयोगनिद्रामगत्पतेः॥ महामायाहरेश्चतत्तयासमोझतेजगदि तिक्त सुरथे- मतदुद्भयादिप्रकारेपृष्टे (श्लो० ४७) 'नित्यैवसाजगन्मूर्तिलयासर्यमिदंवत'मित्यादिना जगत्परिणामिमगवदंशप्रकृतेः सर्वव्यापकभगवच्छतनित्यत्वंभगादिच्छयादुर्गादिरूपेण- सदाविभावनचोकरया (श्लो०४९) योगनिद्रायवाविष्णु: (को०५३) निद्राभगवती- विष्णोः (लो० ५४) सुघारसमक्षरेनित्येनिधामात्रामिकास्थिते त्यादौमगाच्छक्तित्व- मुक्ततेन (लो० ५६) स्वतद्धार्यतेसर्वमित्यादौत्ययेतिकरणेतृतीयाअतोनुपदं (लो. ५७) विमृष्टौसृष्टिरूपात्वंस्थितिरूपाचपालने ॥ तयासहतिरूपांतेजगतोऽस्यजगन्मय' ·५५४ मारतशाकसहितः प्रामअनः स्वाम्यादयः 'यग्राधिकृत्यगायत्री'मित्यादिवासिम्यमतस्यभागवत्वसाधकतयोदाहरति । छलकल्पितस्यतदनसरेसरयेतन सचैतन्यरूपांतामा विद्यांचधीमहि।युड़ियान, प्रचो- दयात्' इतिचनुर्विशत्यक्षरनिचरणश्लोरेनारंभादेनकांशीधरस्गाम्याधुकरचासिद्धरक्ष- णत्यस्वप्रथेसमावेशाधंधोत्यास्पष्टमेवफतत्वेन तदप्यारतकानिताहायचामितेयानिमि- त्युदाहरेयुः? शंकराचार्यप्रभृतयः प्रायः प्रसिदभागवतस्यववासनाभाप्यादीनिव्याख्याना- निकपुर्युः? देयीभागस्तम्याख्यातागीलकंठस्तुनमारतम्याख्याता, किंचिदानीमवर्तमाने. विक्रमशकस्य दिशेशतकेसकथंचिरसमयंजीयसेवकाइयामासीत् । वंचव्याचक्षाणसाक्षादृष्ट- पंतोऽवापिसंतोयहवोजीति । चतुधरनीलकंटेनतुभारतप्रदीपेनापिकल्पितपुराणगधो. प्याघात ; तदानींतदभागत् । किंतु प्रसिद्ध श्रीभागातस्यतयाख्यातुः श्रीधरस्वामिनभानु- सरणबहुस्थलेपुकृतं प्रसिद्धश्रीमागतदशमस्कंधश्यश्रीकृष्णचरित्रौततासमर्थयितुंवेद- मंग्रानुसृत्य मंत्रभागवतंचतेनैरकृतं व्याख्यातंचस्वयमेव अपरायशियतत्वविवेकाविपुषहु- प्वेवप्राचीनार्वाचीनप्रामाणिकप्रथेधीमागवतस्यैवप्रामाण्यंतदीयवत्तद्वचनोपन्यासादिनानि- श्वीयतेनतुताबकस्य ॥ तत्तद्रंथस्थतत्तत्स्थलादिमदानपूर्वकम् । अधिकंतुमयाश्रीभागवत पांकानिरासादविवरणउपपादनीयमित्यरमिहमप्रासगिफेन। मभ्युपेत्यवादेनसमाधिस्तुमूले 'नहिवादिमते'त्यादिनादर्शितः । पद्मपुराणइति । इदमुपलक्षणं । तथाहि-स्कांदेशीभाग- वतमाहात्म्ये 'परीक्षिप्छुकसपादोयोसौन्यासेनवर्णित ॥ ग्रंथोऽष्टादशसाहस्रः सोऽसौभा. गवताभिधः। पामेभागरतमाहात्म्ये श्रीभागवतकथाश्रवणायागतानांसख्याने (अध्याय ३ श्लो० १५) वेदांतानिचवेदाश्चममातंत्राणिसहिता । दशसप्तपुराणानिपशास्त्राणित- थाययुः' इतितदिनानांसप्तदशयोकिस्तस्यैयाप्टादशांतर्भूतत्वनिश्चायिका। किंचनारदीये. ब्रह्मादीनांव्यासकृताटादशपुराणानांद्वादशस्कंधसारानुक्रमणिकादर्शिता, साचावसगच्छ तेनतावके । एवमन्यानिमात्स्यादिवचास्यन्यरवक्ष्यामः । भवास्तुश्रीमागरतमामाण्यमत्र- संदिग्धपवन शैवसुधाकरेचदेवीभागातवैवप्रामाण्यदर्शयन्बहुस्थलेप्पन्नतद्वचासिशेयसु- धाकरप्रथमकिरणादोचतचतुर्थस्कंधादिरांसिस्वनुकूलतयाधौल्यौदुदाहरलनुपादेयवचनः। शंकराचार्य स्वदनुयामिभिर्मधुसूदनसरस्वत्यप्पय्यदीक्षितादिभिश्वस्वीकृतंतत्मामाण्यदूषय- स्वप्रथमश्लोकोकरीत्यासप्तकोटिचस्वयमेवाभिनिविशते । बौद्धादयस्तुनिरीश्वराइतितन्म- तेसाकारध्येयाभावादत्रश्लोकेनन्वेवमित्यादिशंकातत्समाधानंचश्रीमतां सर्वत्रज्ञस्यात् ॥ एवंचारमन्मते "वेदा श्रीकृष्णवाक्यानिव्याससूत्राणिचैवहि ॥ समाधिभाषाध्यासस्यप्रमाणतचतुष्टयं ॥ एतद्विरद्धंयत्सर्वनतन्मान- कथंचन ॥"अतएवतद्विरुद्धानितंत्राणिनप्रमाणं । ननुभागवते 'यआशु- हृदयग्रंथिनिर्जिहीर्घ परात्मनः ॥ विधिनोपचरेद्देवंतंत्रोक्तेनसकेशव मित्यादिनातंत्रोक्तार्चायाअपिभागयतोक्तत्त्वात्कथं तंत्रस्याप्रामाण्य- मितिचेत्, भ्रांतोऽसि । नहिवयंसर्यस्पतंत्रस्याप्रामाण्यं बूमः, किंतु- पूर्वोक्तमानचतुष्टयविरुद्धांशस्य 'विरोघेत्वनपेक्षस्यादसतिानुमान ·. सहस्राक्षखण्डनम् मितिन्यायात् । यत्तु (शुद्धाद्वैतावलंबेनयादशहरिपूजनंत्यसंमतता. शंसक्रमलिखित्वाखंडयिष्यामः) इत्युक्तं,-तत्तुयुक्तमेव; आसुरमा- कृतिकत्वात् । परंतुशुद्धाद्वैतमार्गज्ञानार्थतन्मार्गविद्उपास्यंतां विना- शानंखंडनस्याशस्यत्वात्, भावानवयोधविहितस्यदोपस्यानादरणी- यत्वात् ।। उक्तंचदीधितिद्भिः "मान्यान्प्रणम्यविहितांजलिरेपभूयो- भूयोविधायविनतिविनिवेदयामि ॥ दूप्यंवचोममपरंनिपुणविभाव्य भावावयोधविहितोनदुनोतिदोप"इति । ननुवेदादिपुचतुर्पुयस्यर- निनास्तितद्विरुद्धंचयत्तन्नप्रमाणमित्युक्तं, तत्रवेदादित्रयप्रामाण्येना. स्तिविप्रतिपत्तिाभागवतंचेच्छाक्ताअप्रमाणमितियुस्तहितमत्वया- किंवत्तव्यमितिचेत्तस्माभिस्तेप्रष्टव्याः-किंभागवताप्रामाण्यंभव- द्विानचिहेतुनासाध्यते, वा केनचिन्छब्दरूपप्रमाणेनाध्यवसीयते, चामात्रेणवा? नाद्यः; तादृशहेतोस्तैस्ययायाऽनुक्तत्वात् । फिंच- परार्थानुमानस्यउचितानुपूर्वीकपतिशादिपंचकसमुदायरूपन्यायप्रयो- गाधीनत्वानप्रतिक्षामात्रेणसाध्यसिद्धिः, अन्यथासर्चप्रमाणानामग्रा- माण्यंस्यात् । नापिद्वितीयः; त्वत्संमतेपुप्रमाणेपुवेदादिपुभागवतम- ममाणमितिवादस्यानुपलभ्येः, रतीयोपिन, यादिन-परंप्रत्यनासत्वेन- तद्वाक्यस्याप्रमाणत्वात् एवंच 'वैष्णवनारदीयंचतथाभागवतंशुभं ॥ गारुडंचतथापा वाराहशुभदर्शने ॥ पडेतानिपुराणानिसात्त्विका निमतानिमे'इतिपद्मपुराणवाफ्याद्भागवतस्यसात्त्विकत्वनिश्चयाद्वि- पणोश्चसत्यमूर्तिवाद्विष्णुभागवतमेवाष्टादशपुराणांतर्गतव्यासकृतं- चेत्यध्ययसीयते ॥ वैष्णवपुराणसाहचर्याचभागवतंवैष्णवमेवतत्र गणित, नदेवीभागवतं, साहचर्यस्याभिघानियामकत्वात् । उक्तंच- 'संयोगोविप्रयोगश्चसायाविरोधि'त्यादिनासाहचर्यस्याभिधा- नियामकत्वं अतएवरामलक्ष्मणावित्यवनपरशुरामस्यबलदेवस्यग्रहण- किंतुदाशरथेरेष ॥ एतेन (तनविशिप्यनामनास्ति देवीभागवतस्य- तत्रांतर्भावेणसंदिग्धंचतस्यप्रामाण्यमित्यादि ) प्रलपन्कमंदिवेषोऽ- पास्तः ॥ स्वगुरुवात्यमित्यादिप्रलापस्त्वस्मदभिप्रायमवुभ्वैव ॥ यत्तु- नन्धित्यादिना पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रांगमिथिता'इतियाशव- स्यमयतार्यतत्रन्यायपदेनवर्कशास्त्रग्रहणवान्यं । तचापरमाणु- कारणवादादिवेदविरुद्धंदृश्यतइत्यायुक्त, तदप्यविचारविजूंभितमेव, तत्रन्यायपदस्यपंचावयववास्यपरत्वात् अतएव 'सत्पक्षप्रसरासतां- परिमलप्रोदोधपद्धोत्सवोविम्लानोन विमईनेमृतरसप्रयंदमाध्वीक.

·- मास्तशकिसहितः प्राभअनः मितिसृष्टयादिशतितांयक्ति जगन्मयेहरी भन्ययाटित्यान्दीपम्यात् । ततः (लो० ५९) 'प्रकृतिस्वंयसर्यस्यगुणत्रयविभायिनीतिमहतित्वगुफ्ता (लो०६३) 'यकिंचित्क' चिद्वस्तुसदसद्वाऽसिलारमके ॥ तस्यसर्यस्थयाशक्तिःसारनंकिंस्तूयसेतदेतिपुनःशक्तिता- मुक्त्वा 'विष्णु शरीरमण'मितिप्रकृतिगुणोपाधिकस्यामिप्रायेणार्णयियानारायणपुपो- यहि तायायदर्शननिरूपितंतत्समुद्रशायिनम्तसात्तन्महिमवर्धनेटयातथाकारितातस्त. दानीतस्याउनयरूपं अतएवम्ग्वेदे (भष्टक ८ अध्याय ७२० ११ १०५) "सह- मेवस्वयमिदेवदामिजुष्टंदेवेभिरतमानुपेभिः । यंकामयेतंतमुग्रंणोमितंब्रह्माणतमृषितंसु. मेधां" इतिरदादिनिर्माणमुक्त्यानाभिपद्मजस्यग्रहण करण्यानिर्माणमित्याकांक्षायांनारा- यणशक्तियत्तदमिसयामयैक्सप्रसूतीममकारणंचहरिरेयेतिदेव्योच्यते "महसुपेपितरमस्य- मूर्धन्ममयोनिरस्वंत.समुद्रे" इति अग्रास्येतिउग्र शिवापरामृश्यते "भईरदायधनुरात- नोमी" तिवाफ्यांतराचेत्यन्यदेतत् तस्याभगवच्छक्तित्वंततनपंचमाध्याये (श्लो. ६) 'विष्णुमायांमतुष्टुयुः (श्लो० १२) विशुमायेतिशब्दिता एकादशाध्याये (श्लो०४) स्ववैष्णवीशक्तिरनंतचीयों एवमादागनेदितमेव ॥ एवंदुर्गायाभगवच्छपिरयतदाज्ञया- विर्भागदिकंचनारदपंचरात्रेप्रथमरानद्वादशाध्याये पात्यवोच्यते (श्लो० ५७) 'सवा- ज्ञयाचदेवानामाविभूताचतेजसि ॥ निहत्यदैत्यान् देवारीन्दत्वाराज्यसुरायच ॥ ५७ ॥ तत्पश्चादक्षकन्याइमधुनापार्यनीहरे । तराज्ञयादरझोडेत्वद्धताप्रतिजन्मनि ॥ ५८ ॥ नारा. यणप्रियाशश्वत्तेननारायणीश्रुतौ ॥ विष्णोरहपराशक्तिर्विष्णुमायाचौप्णी ॥ ५५ ॥ क्षन्तकोटिब्रह्मांडमयासमोहितंसदा ॥ विदुपारसनाग्रेचप्रत्यक्षंहिसरस्वतां ॥ ६० ॥ महा- विष्णोश्चमाताइविश्वानियस्यलोमसु ॥ रासेश्वरीचसर्वाद्यासर्पशक्तिस्वरूपिणी ति । एतेग- माकंडेयपुराणोक्तंप्रायःसर्वमप्यनुसहितं । अतोभगमछक्तित्वात्तद्रूपविशेपत्वाचदेवीतुमा न्यैवकिंतुवेदतदनुकूलबहुतरशासविरुद्धं पातमतमेवमुमुक्षुभिरुपेक्षणीय पंचमकारादि- तत्साधनेषुवेदविरोधत्यसुयोधत्वात् । विस्तरस्तु निबंधप्रस्तादिपुममचंद्रोदयादौचावधेयः। याव्यासानामित्यादिश्लोकइत्यतं तन्नउक्तपूर्वादिभिमाकण्डेयादिपचनस्तस्या. प्रकृतित्वेत्रि- गुणात्मकत्वेसिद्धतादृशप्रकृतेः कारणत्येच्यासयुदस्ततस्यास्तयात्वमर्थादपास्त ॥ किंचण्या- संस्तदभिप्रेतब्रह्मणउपादानरयमातंतस्ताएवस्वातंन्येणनिमित्तत्त्वंचनसमर्थिता कितु "जन्मा- द्यस्य प्रकृतिश्चमतिज्ञा" इत्यायधिकरणेपुब्रह्मणएवोपादानत्यनिमित्तत्वंचसमर्थितमित्यर्थ- सिद्धतन्मतदूषणं यच्चयदित्वित्यादि साकारेतीत्यंत,-तनुच्छ, शाक्तैनिर्विशेषचितेरुपाधि- बादस्यचानंगीकारात् उपादानत्वमेवतेस्तस्यानोच्यते । करिवर्तोपादानत्वकथामुक्तिश्चतेपां- श्रीनगरावास्यादिरूपावातरमतभेदाद्विविधाऽन्यथैवातस्तन्मततत्वाज्ञानमूलकमकांडतांड- यमेतत् ॥ विष्ण्यादिरूपाणिचशुद्धब्रह्मणएक्लीलावतारा लीलयातत्प्रकृतिगुणयोगवंतोनतु- खदीत्यानिविदोपचितेराकारप्रत्यायकमिथ्योपाधिभूतानितानि ॥ उपाधेनित्यत्वेमिथ्या- त्वानुपपत्त्याऽतस्यसदेवेत्यादिश्रुतीनाचयाधः 1 वदनित्यत्वेकल्पकातराभावादनुपहितचैत- न्यस्यैवकल्पकत्त्वापत्यानिर्विशेषत्वभंग । विष्ण्यादीनांजीवतौल्य जीववत्तेपामुपाधिध्वंसक- सापनानामश्नवणात् तेषामनिर्मोक्षाजीवतआधम्यंचप्रसज्येत॥ निर्माक्षेपुन सर्गाग्रसभवो- ·सहस्राक्षखण्डनम् ५५३' न्यथापुन पुनर्विष्णवंतरादिकल्पना ॥ सनिस्यतायोधकधुत्यादिविरोधोजीपस्य "नंगायते- नियतेवा"। (म० २ पा० ३ सू०१७) "नात्माऽश्रुतेः" इत्यादिपुसिद्धनित्यत्वेपि- तेषामनित्यत्वादाधन्यंचतवस्थमितिदिक् ॥ तत्यमसीत्यादिवाक्यार्थज्ञानादेयमुक्तिरितितु- श्रीमदाचार्यचरणैः श्रीपुरुषोत्तमचरणैश्चरायतविस्तरतोनिरस्तं ॥ उपाधियोगाचितेः सातित्वघटनातुविस्तराचिराहताप्राक् ॥ भवोब्रह्मणोवस्तुतः साकारत्यात्तस्यानतोध्ये. यंतदेवशास्त्रतत्परागच्छतीत्येतावन्तुसंमत ॥ दुर्वास कृतस्यललितास्तवरत्नस्वशाक्तैरत्याद- रात्तनत्यस्य "परनमधिपायकमयिक्षोणीमभिगमनमयिकृपीटमयि ॥ रविमयिशशिमयि- दिशायिसमयमयि प्राणमयिशियपाहि" इतिसात्म्यियोधकवाक्यस्य शंकराचार्यकृत- सुंदरलहयामपितथात्वात्तस्तस्याप्याख्यानाच तनत्यस्य "मरत्वं व्योमत्वं महदसिमरत्सा. रथिरसित्यमापरत्वंभूमिस्त्वयिपरिणतायांनहिपरं ॥ त्वमेयस्वारमानंपरिणमयितुंविश्वय- पुपाचिदानंदाकारं शिवयुवतिभावेनयिभूपे" इतिपरिणामयोधकवाक्यस्यचकेवलनिमित्त- त्वमादेविरोधतोहानिः स्फुटव । पांकराचार्या. पण्मतप्रवर्तकदक्षिणमार्गस्तत्संमतएवात- एक्तदनुकूलस्तोगनिर्मितंतइतिप्रसिद्धेश्व, तेनपरत्विस्यादिनिरस्तं । यविष्णुभागवतमि- त्पादिशबुद्धोद्धानरूपत्वात् तदेवउपहासाइंभागवतमहापुराणेष्वष्टादशसुपंचर्मदेवी- पुराणचोपपुराणविशेषहतिवैदिका., एतद्विपरीतंशाक्ताः । वादेवीजतु 'प्रणिपत्यशिवां- देशैशिषभागवतंतथा ॥ पुराणसप्रवक्ष्यामी'तिदेवीपुराणस्थंवाक्य तवभागवतमिति- पुराणविशेषणंशाक्तामन्यते, शिवविशेषणतुवैष्णवाः, अतस्तयोर्महापुराणोपपुराणभाव- एमादोनतुभन्यतरंनव्यासकृतमितिमाक्तनः कोपिवैदिकोवाशाक्तोवाप्रामाणिकोलिखति । उभयप्रामाण्यस्वीकारादेवासाकंधर्मशासनिबंधेपुहेमाद्रिकृत्यकल्पतरनिर्णयसिंध्वादिषु उभयवचनानिसगृमंते । शाक्तसंथेष्वपिश्रीभागवतदशमस्कंधजन्मप्रकरणस्थानि गच्छ- देविनभद्र दुर्गेतिभद्रकाली'तिएवमाविवाक्यानि (१० २९ श्लो० १) योगमाया. सुपाधित' (म० ३४ लो० २) 'शान रदणैर्भक्तयादेवींचनृपतेविका' (भ० ५६ क्षो० ३५ । ३६) 'उपतस्थुमहामायादुर्गीकृष्णोपरब्धये ॥ तेपातुदेष्युपस्थाना प्रस्थादिष्टाशियासच । प्रादुर्बभूवासद्धार्थ सदारोहर्षयन्हरिः ॥' इत्यादीनिस्थलांतरयाक्या- निचमानतयोपन्यस्यन्ते । महापुराणत्याग्रहोपिदेषीपुराणविषयकएव । देवीभागवतं- स्वतितरामगंचीनतम अतएनास्मानापिशाक्तानापाचामाचारादिबोधकप्रथेपुवापित- इचनमस्ति । देवीभागवतंत्विदानींवर्तमानविक्रमशकत्यैकोनविंशेशतरेकेनचित्सप्तशत्या- गुसवत्याख्या न्यायाविहितमतामारकररायाख्येनकाश्यागुप्ततयानिर्मातुमारब्ध, तदस- माप्यैव स्व शरीरंसमापितवान् । तत काशीनाथभइतिप्रसिद्धनान्मिणावशिष्टतद्भागय- थामतिनिमायनिमीयतामनायता तेननारायणभट्टबंदयाना काश्यामप्रपूजामामुवताप्राये- गदिवाकरमशर्मणाहस्तेतत्पुस्तकशोधनार्थ बहुशोधनार्थार्पणपुर,सरमर्पितं । तेश्यका समयपरिशोधित । तान्येवभास्करादिकरलिखितपत्रकाणितग्रसति । अतएवप्राक्तनप्रबंधे- पुनकाप्येकमपिदेवीभागवताचनमुपलभ्यते । किंतुकृत्यकल्पतर्वादीकचिद्देवीपुराणस्यैवव- चनानि ॥ पूर्वेपामुक्तविधविशदाध्यासितेगायन्यासमारंभप्रामुरवधाद्यभावादेवधीपर- मा.प्रा. ७.

·मारुतशक्तिसहितः प्रामअनः भूः॥ ईशस्यैपनिवेदितः पदयुगे गायमाणभ्रमचेतोमेरमयावविघ्नम- नघन्यायप्रसूनांजलि रितिन्यायकुसुमांजलिश्लोकळ्याख्यायांएपोऽन- घोन्यायः समस्तरूपोपपनलिंगप्रतिपादफयापयंसएचकुसुमाजलिरि- त्युक्तंसंगच्छते, नतुपरमाणुकारणवादादिन्यायपदप्रतिपाद्यं ॥ अन्यथातस्यधर्मस्थानत्वात्तत्संडनमनुचितस्यात् अतएच न्यायचर्चे- यमीशस्यमननव्यपदेशभाक् ॥ उपासनवक्रियोश्रवणानंतरागता'- इत्यापितत्रैवोक्तं । यतुकिवेत्यादिनाप्रतिपादितं (पुराणांतरस्य- भागवतानपन्यत्वेत्वीयैर्विष्णोनॆ वेद्यनभुज्येत 'अपिदीपावलोमे- नोपयुज्याग्निवेदितमितिभागवतेतन्निषेधात् ), तदपिनसाधीयः, तस्यत्येवमर्थः-दीपावलोकमपिनिवेदितंमेपूजायांनोपयुंज्यानिये- दितंगुन निवेदयेदित्यर्थः, नतुस्वयंनोपयुंज्यादित्ययः तत्यतिपादक- बहुतरपस्यसत्त्यात् अतएच 'तवोपभुक्तनग्गंधवासोलंकारचर्चि- तउच्छिष्टभोजिनोदासातवमायोजयेमही'त्यपितत्रैवोकं । अन्यथा- भक्तानांतादृशपचनकस्यात् ? नैवेद्यप्रशंसापिसर्वत्रप्रतिपादिता- संगताभवति ॥ नच 'उन्छिएभोजिनोदासा' इत्यस्यलिडादिशून्य- त्वात् लिनिषेधाभ्यांसहितेनतेनविरोधानविधिस्तेनकल्पयितुंशक्यत. इतिवाच्यं, पूर्वोक्तार्थेनविरोधाभावात् नवताशार्थपूर्वमित्यभ्या- हार्य्यमन्यस्यैवेत्तिगौरवं पूर्वनिवेदितस्यहरयेनिवेदनप्रात्यभावश्चेति- चाव्यं; त्यत्कल्पितेथेपिस्वयमित्यध्याहारस्यकल्पनीयत्वात् परस्मैपद- मपित्वदुक्तार्थवाध प्रातिश्चविप्वक्सेनोच्छिष्टगणपतिदृष्टीतेनास्य- द्रन्याभावेनवास्यादेव ॥ नचैवंविष्णोनिवेदननिषेधेषितउपभोगेवा- धकाभावेनत्वयान्यनिवेदितंभुज्यतेतिवान्यं, अनन्यभक्तानामन्य- ध्यानस्यान्यपूजनस्यान्यकथालापादीनांनिषेधेनान्यनिवेदितभोजन- स्यसुतरांदूपितत्वात् दीपावलोकमपीत्यादिनादीपावलोकैनानुशा- किंतुदीपावलोकस्यतैजसत्वादन्यत्रतदुपयोगस्यार्हितत्वेपिअननत- दुपयोगः ॥ "यद्वैमनुरब्रवीत्तनेपज” मितिश्रुत्यामनुस्मृतेरपिमामा- प्यमस्त्येव, वेदमूलकत्वावेदापेक्षयाज वन्य चतुसर्वत्र प्रसिद्धमेव ॥ एतेनआस्तांताबदित्यादिदत्तोत्तरं ॥ यदुक्तं अस्माकंशास्त्रमानेपक्ष- पातोनान्योति, तदप्यसत्यमेव । यदिशानमात्रेपक्षपातलदाशास्त्र- विरुद्धराजसेवादिखडनमंडनादिकंचकिमर्थमावरितं? गालिप्रदान- शिष्टगर्हितमितिनिश्चितचेच्छसत्वादिकंग्रंथादावेवक निवदमित्यपि विचारणीयं ॥

·सहनाक्षखण्डनम् सहस्राक्षेएतेनेत्यादिपक्षपातोनान्यत्यतंभागखंडयंति - एवंघारमन्मतत्यादिना विचारणीयमित्यतेन । अयंभार:-अस्मद्वधानिबंधादीननालोच्ययायामलापः । नियंधेहि- श्रीमदाचार्यचरणाः 'वेदाः श्रीकृष्णपास्यानिव्याससूत्राणिचैवहि । समाधिभापाया- सस्पप्रमाणंतचतुष्टयं । उत्तरपूर्वसं देहवारकंपरिकीर्तितं । भविरुईतुयायस्यप्रमाणंतत्र- नान्यथा । एतद्विरद्वयत्सनतन्मानंकथंचने'तिसाधकदसायांप्रमाणमुपत्यासिद्धदायां- सर्यस्यापियाक्यजातयनामाण्यमुपपाद्य ब्रह्मवादेमागुक्तमेवमुख्य प्रमाणं । धर्मतु- श्रुतिमन्नादिस्मृतियोभयमपिप्रमाणमेवेत्याहुः-द्वापरादौतुधर्मस्यद्विपरत्वाद्वयंप्रमेत्या- दिना । मनप्रथमकारिकायां चकाराजमिनिसूमाणिउत्तरपूर्वमित्यन्त्रपूर्यस्मिन्पूर्यस्मिन् जीवानांसंदेहसंभयेउत्तरोतरस्यातद्वारकत्वमेव । चतुणांमाविभावतेनक्रमणाविर्भावेचहेतु- तग्रोक्तं, ननुपूर्वपूर्वस्य जयन्यत्वगंधोपि संदेहगारकत्वमामोत्यातस्यापादनेत्यगोत्यात्वदा- चार्यप्रथानां उपनिषत्सूग्रादिसंदेहवारकत्वादुपनिपदादिषु त्वदाचार्यग्रंथतोजघन्यंत्य- योच्येत । भतउत्तरोत्तरेणसंदेहनिवृत्तौ तचतुष्टयमेकवाक्यतापनप्रमाण निगदमात्रा- संख्यालाभेप्यतएवपुनस्तचतुष्टयमितिप्रमाणमित्येकवचनंचोक्तं ॥ इतिहेतुम्तहुद्भवइत्यादि- एतेन 'तत्रशास्त्रेणचेषेतदवेदिकसमतम्' इत्युक्त्वा "वेदाःश्रीकृ णवाक्यानिण्यास- सूत्राणिचैवहि । समाधिभाष्याव्यासस्यप्रमाणतचतुष्टयम् । एतद्विरुद्धयत्सर्वतन्माननकथंचन' इतिश्रीमनिजाचार्यहरूतन्त्राणिनप्रमा श्रीमदाचार्यचरगैरतएयनिरूपितम् । 'शाकासांश्चात- तंयुखेसन्मार्गादहिष्कृताः । इतिरावेघुमार्गेपुदोपा रान्तिततोहरिम् । शुद्धाद्वैताल्पलम्बेन- भजेतसुविनिश्चितम्' इति प्रत्युक्तम् ॥ श्रीमद्भागवते एकादशस्कंधे 'यआशुहृदयग्रन्धिनिर्जि- हीर्घःपरात्मनः । विधिनोपयरेदेवंतन्त्रोक्तेन चकेशव मित्यादिना तन्त्रानुसारेणा या विहित- त्वाच ॥ 'शुद्धाद्वैतावलम्बेनयादृशंरिपूजनं । त्वत्समतं तादृशं लिखित्वा सकम खण्डयिध्या- मोऽनुपदम् ॥ किञ्च वेदादिषु चतुर्दा यस्य वर्णन नास्ति तद्विरुद्धंच यत्तद्दोपवदिति ते संमतम् ।। तत्र वेदादिप्रामाण्यमुभयसंमतं ॥ भागक्तंचेत्तेऽप्रमाणब्रूयुस्तर्हि तत्र त्वं किया ? स्वगुरुवाश्यमितिचेत्-न; स्वगोष्टीमाने विश्वास्यत्वात् ॥ अन्यथा तेऽपि भागवतमप्रमाणं ताप्रमाणमिति कंचित्खगुरुं कृत्वाऽपि तद्वाक्यनयुः ।। ननु 'पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रान- मिश्रिताः' इत्यायेव भागवतप्रामाण्ये प्रमाणमितिचेत्-तर मीमांसायाअतिरिक्ततयोपात्त- स्वेन न्यायपदेन तर्कशास्त्रग्रहणवाच्य; तरच परमाणुवादादि वेदविरुद्धदृश्यते । तदिव पुराणमपि कमिचिदंशे प्रमाण वेदविरुद्धांशेऽप्रमाणमितिचेत्स्यात्तर्हितादृशभागवतांशविरुद्ध चेदन्यत्र व्यासादिभिः सर्वरिदानींतनैरदृश्यमानवेदमूलप्रोकं स्यात्तत्ययमप्रमाणं त्वद्गुरु- वाक्येनोच्यते ॥ किच विष्णुभागवतस्य तत्र विशिष्यनामनास्ति । पुराणेष्वन्तविग- मामाण्यं कोर्मादिभिःसमम् ॥ देवीभागवतस तवान्तर्भावण संदिग्धंच ॥ किच पुराणान्त. रस्य भागवताजघन्यत्वेत्वदीयैर्विष्णोनवेद्यं नभुज्येत ॥ अपिदीपावलोकमेनोपयुच्यान्नि- चेदितमिति भागवते तनिषेधात् ॥ प्रकरणान्तरेऽपि तद्विधिोंपलभ्यते । यसोविकल्पादि- कल्पनाऽवतरेत् ।। 'निवेदितंतकायद्याटुञ्जीतवावयामितित विक्ल्पः ॥ किच नैवेद्य- प्रतिपत्तिरियंमकालामे खयमिति । वाशब्दोऽनास्थामाम् ॥ एवंच भक्तः सात्वतः ॥

·सहनाक्षखण्डनम् सहस्राक्षेएतेनेत्यादिपक्षपातोनान्यत्यंतंभागसंडयंति - एवं चामत्मतत्यादिना विचारणीयमित्यंतेन । भयंभार -भस्मदथानियधादीननारोज्यवायंमलाप. 1 निबंधेहि- श्रीमदाचार्यचरणा 'वेदा. श्रीकृष्णपारयानिच्या सूत्राणिचाहि । समाधिभापाया. सस्वप्रमाणतयतुष्टय । उत्तरपूर्वसदेहवारकंपरिकीर्तितं । अविरतुयत्वरसप्रमाणतष- नान्यथा । एतद्विरद्वयत्सनतन्मानंकथंचने'तिसाधरदशायानमाणमुपत्यासिद्धदशायां- सर्यस्यापिगम्यजातत्यप्रामाण्यमुपपाद्य ग्रह्मादेमागुतमेरमुख्यं प्रमाणे । धर्मतु- श्रुतिर्मन्वादिस्मृतिश्चोभयमपिप्रमाणमेवेत्याहु:-द्वापरादौतुधर्मस्यद्विपरत्यायंप्रमेत्या- दिना । मनप्रथमकारिकायां चकारानामिनिसूत्राणिउत्तरपूर्वमित्यापूर्वस्मिन्पूर्यस्मिन् जीवानांसदेहसभवेउत्तरोत्तरस्यातद्वारपरयमेव 1 चतुर्णामाविर्भातेनक्रमेणाविर्भावेचहेतु- तयोक्त, ननुपूर्वपूर्वस्य नान्यत्वगधोपि सदेहधारकत्वमानोत्यातत्यापादनेत्वद्रीत्यावदा- चार्यप्रथामा उपनिषत्सूत्रादिसदेहयारकरवादुपनिषदादिषु त्वदाचार्यप्रथतोजघन्यत्व. योच्येत । अतउत्तरोत्तरेणसदेहनिवृत्तौ तचतुष्टयमेकमास्यतापजनमाण निगदमाता- सण्यालाभेप्यतापपुनम्तचतुष्टयमितिप्रमाणमित्येकवचनंचोक्त ॥ इतिहेतुम्तद्भवहत्यादि- एतेन 'तन्त्रशाणचेटूषेतदवैदिक्समतम्' इत्युक्ला 'वेदा श्रीकृ णवाक्यानिण्यास- स्पाणिचैवहि। समाधिभाष्याव्यासस्यप्रमाणतचतुष्टयम् । एतद्विरुद्धयत्सवंतन्माननक्यचन' इतिश्रीमजिजाचार्यहरतन्त्राणिनप्रमा श्रीमदाचार्यचरणैरतएवनिरूपितम् । 'शाकारताश्चत्त- तब्युस्टेसन्मार्गावहिष्कृता । इतिसर्वेषुमार्गेपुदापा सन्तिततोहरिम् । शुद्धाद्वैतालवलम्येन- भजेत विनिश्चितम्' इतिप्रत्युक्तम् ॥ श्रीमद्भागवते एकादशस्कधे 'यआशुहृदयग्रन्थिनिर्जि- हीर्ष परात्मन । विधिनोपचरेदेवतन्त्रोक्तेन चकेशप'मित्यादिना तन्त्रानुसारेणा याविहित- खाच ॥ 'शुद्धाद्वैतावलम्बेनयाशहरिपूजन । त्वत्समत तादृश लिविवा सक्रम खण्डयिध्या- मोऽनुपदम् ॥ किञ्च वेदादिषु चतुर्प यस्य वर्णन नास्ति तद्विरुद्धच यत्तद्दोपवदिति ते समतम् ।। तत्र वेदादिप्रामाण्यमुभयसमतं ॥ मागवतचेत्तेऽप्रमाणयुर्हि तन व किंजूया है ।। खगुरुवाक्यमितिचेत्-न, खगोष्ठीमाने विश्वास्यत्वात् ॥ अन्यथा तेऽपि भागवतमप्रमाण तन्त्रप्रमाणमिति केचित्वगुरुत्वाऽपि तद्वाक्येनब्रूयुः। ननु पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रान- मिमिता.' इत्यायेव भागवतप्रामाण्ये प्रमाणमितिचेत्-तन मीमासायाअतिरिक्ततयोपात- त्वेन न्यायपदेन तर्कशास्त्रग्रहणवाच्च, तरच परमाणुवादादि वेदविरुद्धदृश्यते । तदिव पुराणमपि कमिश्चिदंशे प्रमाण वेदविरुद्धांशेऽप्रमाणमितिचेत्स्यात्तहितादृशभागवताशविरुद्ध चेदन्यन व्यासादिभि सर्वशरिदानीतनरदृश्यमानवेदमूलक्प्रोक्त स्यात्तत्कथमप्रमाण त्वद्गुरु- वाक्येनोच्यते ॥ किञ्च विष्णुभागवतस्य तन विशिष्यनामनास्ति ॥ पुराणेष्वन्तर्भावण- प्रामाण्य कौर्मादिभिःसमम् ॥ देवीभागवतस्य तवान्तर्भावेण सदिग्धच ॥ फिञ्च पुराणात रस्स भागवतागधन्यत्वेत्वदीयविष्णोनैवेद्य नभुज्येत ॥ अपिदीपावलोकमेनोपयुध्यानि- वेदितमिति भागवते तनिषेधात् ॥ प्रकरणान्तरेऽपि तद्विधि!पलभ्यते । यतोविकल्पादि- कल्पनाऽवतरेत् ॥ 'निवेदिततद्भक्तायदद्याद्गुञ्जीतवावय'मितितु विकल्प ॥ किश्च नैवेद्य- प्रतिपत्तिरियभकालामे स्वयमिति ॥ वाशब्दोऽनास्थायाम् ।। एवच भक्त सालतः ।

·मारुतशक्तिसहितः प्रामञ्जनः वत् ॥ अविरचित्यनएकस्तुरवधारणेद्वितीय.शंकानिराखेचोप्यथ प्रथाच चतुष्टया- तिरिकस्यसकलपुरागेतिहासादे काम्यवस्थेत्याशंकानिरासार्थमिदमुच्यते-यतुपुराणादिक अस्यवेदादिप्रमाणास्याविरुद्धमेवतद्विदायांप्रतिपादकतयैवव्याख्यायमानंतदपिप्रमाण मेव । अन्यथाकाल्पनिक-याण्यानशासद्विरद्वार्यकत्यामतीपमानतुनप्रमाणमितितदर्थ एवंचपुराणादिषु भोपरिष्टिकप्रतीतिविपयाणामयांतराणामेवानुपादेयत्वंसिध्यतिनापुरा णादीना ॥ ननुर्दिशास्यस्मत्यादिकमपिकथंचिस्मसातदविरोधतोव्याख्यायमानंप्रमाण- तथाच 'नैवेद्यप्रतिपत्त्यर्थसास्वतन्नलभ्यते । पासमानसमुत्सजलेऽनोवाविनिक्षिपेत्' इति पुराणान्तरवचनार्थः सगृहीत. ॥ अतएच ब्राह्मणभोजनादूर्व भुषीततैरनुज्ञात शेपंसेट - समाजित रित्याशिष्टमोजने पृथग्विहितम् । नतु नैवेद्यमोजनमेव । अतएवामे त्रयोदश्या- गृत्विगादिवहुविप्रादिभोजनमनैवेद्यनेय विहितम् ॥ 'नवेद्यचातिगुणवदात्पुरपतुष्टिदम्' इति पुरुषतुष्टिदस्यैव नैवेद्यत्वात् ॥ अग्रे 'भुक्तवत्सुचसर्वेपुदीनान्धकृपणेपुच । विष्णोस्तत्मीणा- विद्वान्भुजीतसहवन्धुभिरित्यत्र तत् दीनादिभोजनोत्तर भोजनं विष्णो प्रीणनमित्यर्थः ।। यदा तदनायं भुनीत ॥ विष्णो प्रीणनमिति क्रियाविशेषणम् , नतु तन्उब्देन नैवेद्यपराम- शोऽतिव्यवधानात् ।। पुरुपतुष्टिदस्य सवयन्धूदरपूरकरयासम्भवाच ॥ किवदं सर्व काम्य- प्रतारणस्थमिति ज्योतिष्टोमपशुपमानयोगक्षेमतामाचेदयेत् ॥ 'उच्छिष्टभोजिनोदासा' इलादितु लिलादिशून्यमिति लिझ्माभ्यासहितेनानेन विरोधानविधिकल्पयितु प्रभवति ।। एवेन 'यशशिष्टाशिन सन्तोमुच्यन्ते सर्व किल्विपरित्सपिव्याख्यातम् ॥ गीतायातन्मते जागवतादनुत्कृष्टत्वात् ॥ किन्चानयज्ञभोजन शिष्टाशिन यज्ञभुक्तांशातिरिक्ताशिनइत्यर्थप्रती- सान तेन तत्प्राप्ति ॥ पुराणान्तराणि स्मृतयश्चैतद्विरोधेऽप्रमाणानीतितन यदि तद्विधायक वचन स्यात्तर्हि एतद्विरोधादप्रमाणमेवस्यादिति विशेषपरत्वं तद्वलान्नसम्भवति ॥ श्रुति सूनंच तादृशंनास्त्येव यनिवेदितोपयोग विदध्यात् इति वैदिकान्पृष्ट्या निधिनु । यदि काचिन्छ्रुति। कस्यो चिच्छाखायामुपलभ्यते तर्हि इत्थंनिश्चिनु । सति समानविपरत्वे विकल्प , नियम- विषयत्वे यावानं शवनाऽतिविहितस्तावानेवप्रायोगेतर , अन्यथा भागवतवाक्याचारितार्थ- प्रमझात् ।। नच भागवनवाक्यएव अन्यमै निवेदितं दीपावलोकमपि मे नोण्युञ्जयादित्यर्थ- इतिवाच्यम् , अन्यनिवेदितस्य हराबुपयोगाप्राप्त्या निषेधानहत्वात् ॥ विष्णोनिवेदननिषेधेऽपि त्वदुपभोगे बाधकाभावेन त्वयाऽन्यनिवेदित भुज्येत ॥ अपिशब्देन दीपावलोकेऽनुज्ञाप्रतीत्या रावया विष्णवे उपयोज्येत ॥ विश्च अन्यस्मैपदाध्याहारे मानमन्वेष्य, तच यदिपुराणा- न्तरादि, तर्हि दुर्बलत्यानभागवतीयस्वारतिकार्य सकोचयेत् ।। वेदादिक्तु नास्त्रीत्युक्तम् ॥ 'दत्वाचमनमुच्छेपविष्वक्सेनायकल्पयेदिति भागवतविरुद्धश्चायमर्थ ॥ आस्तातावदेतत् ॥ चिपुराणान्तरस्य 'यद्वैमनुरमवीत्त पजामितिश्रुत्यादिस्तुतमनुस्मृतेशजघन्यताया किमा नम् ? सन्मार्गावहिष्करणन्तुखगुस्वाक्यैस्सैरपित्वाम्प्रत्युच्यते तस्माच्छानगन्धसत्त्वे शास्त्र- जैववाच्यं ॥ गालिप्रदानन्तुशिष्टगर्हितम् ॥ एव शैवादिमतेष्वपि अहनीयम् ॥ अस्माक्तु शास्त्रमाने पक्षपातोनान्मन ।। ४ ।।

·५५९ सहस्राक्षखण्डनम् स्यादताहुः-एतद्विरुद्वमिति । सर्वं चार्गमाईतयोहादिनास्तिकदर्शनं गाग्निकदर्शन- तयायरहियमाणकाणादादिकंचकथमपिण्याख्यान शतोपिगमानंवेदविरोधार्थमेययुगादि- प्रहत्तेरसदिग्धतयाधीवेदव्यासखंडितत्वेन कणभक्षादिप्रवृत्तेरपितयाचारसित्याचता- इनार्थेवक्तुस्तात्पर्याभापनिश्चयात् पुराणादिपुतुतन्त्रतत्रवेदाद्यनुपूरमिदमितिप्रतिपदकय- नातदनुकालेनैरफ्तृतात्पर्यणभाव्यमप्रतारकत्वस्यतेपुसद्धिरादरणादितिमारः । अतोवेद- विरुद्धतंत्राण्येवपंचमकारमोक्षसाधनत्यप्रतिपादकान्यप्रमाणानि, तदरिद्वानितुनारदपंच राबादीनिप्रमाणान्येव । एवमर्थमुक्तकारिकाणामयुध्वापरेणकृतः प्रलापएतायतैपनिरस्तः । तथापिशवायकिंचिदुच्यते-यदिश्रीमद्भागवतइत्यादिविहितत्याचेत्यंत,-तता; एकार- शस्यतृतीयाध्याये (श्लो०४१) 'फर्मयोगंवदतनः पुरपोयेनसंस्कृतः ॥ विधूयेहा- शुकर्माणिनष्फम्यविदतेपर' मितिविदेहप्रभाविहोंग्रः (लो० ५३ ) 'कर्माकर्मविकर्म- सी'त्यादिना पिहितप्रतिपिद्धविहिताकरणानांयेदैकगम्यवाद्वेदस्यधरात्मतयादुर्शयाया- उनरिमोइंस्वाभाविककर्ममोक्षायालौकिककर्मविधानरूपस्यामिप्रेतवेदतात्पयंचोक्त्या (को० ४५) 'नाचरेद्यस्तुवेदोक्तस्वयमज्ञोऽजितेंद्रियः ॥ विकर्मणाह्यधर्मणमृत्योर्मृत्यु- मुपैतिसः' (लो० ४६) 'वेदोक्तमेवकुर्वाणोनिःसगोर्पितमीश्वरे । नैष्कम्यालभते- सिद्धिरोचना फलश्रुति'रितिवेदोक्तानाचरणेमोक्षामाररूपंदुप्फलं तांतिकासमुचित- घेदोक्तमानाचरणेनसिविंचवर्णयित्वासर्वजनसाधारणसर्वसुगमवति (श्लो० ५७) 'याशुहृदयग्रंथिनिर्जिहीपु.परात्मनः । विधिनोपचरेदेवंतंयोक्तेनचकेशव' मित्यादिना भत्रपरमात्मनोविधिनावेदसिद्धनकवलपुष्टिमार्गेण तनाशक्तौ तंत्रोक्तविधिनाचउपचरे- दित्यर्थः ॥ वस्तुतस्तुवैदिकप्रकारतंत्रोक्तराजोपचारादीनामपिवेदाविरुद्धत्वाद्यथासंभवं- समुच्चयस्तंत्रोक्तेनचेतियकारेणयोध्यते तथैवसत्याशुहृदयथिनिवारः । तानिचतंत्राणि 'संसारयतमाचष्टनमयकर्मणायत'इत्यादिप्रथमस्कंधादिवच समतानि नारदपंचराना- दीनि अमेवयंमानरीतिककेशवपूजाप्रकारस्थपंचरात्रगौतमतंत्रादिप्येनदर्शनात् । नतुशा. क्तादिसंमतानिचतुःषष्टिः; तेपुतदभायात्तेनवेदादिविरुद्वानांसेपामप्रामाण्यस्यनेयाधक- किमेतावतापादितभवता ? एकादशेसप्ततमविंशाध्यायेपिभगनदाराधनक्रियायोगेपृष्टेभग- वान् (श्लो०७ ) 'वैदिकस्तांत्रिकोमिश्रइतिगेनिविधोमसः । इतित्रैविध्यमुक्त्वापि- केवलवैदिकेसौंपामनधिकारात् केवलतांत्रिकस्यपरंपरयासाधकत्वेपिसाक्षात्परमफलसाध- करवामानात् त्रैवर्णिकस केवलंतांत्रिकापरिप्रहं (लो०८) 'यदास्वनिगमेनोक्त'मित्या- दिनादर्शयन् (लो० १०) 'उभयैरपिचस्नान मिति (श्लो० २६) उभाभ्यांवेदतंत्रा- म्यांमातृभयसिद्धये'इति । उपसहारेच (छो० ४९) 'एक्रियायोगपथैः पुमान्वैदि- कतांत्रिक । भन्नुभयतः सिद्धिमत्तोदित्यभीप्सिता मितिसमुश्शयपक्षमेवमुख्यमन्यते । अविरुद्वानांतंत्रादीनांप्रामाण्यं त्याचायें. स्वीकृतमेध । अतएवनियंधाद्यप्रकरणे (लो०३) 'भगवडानमाज्ञाये'त्यत्र "भगाच्छाचंगीताभागवतपंचरानंच" इतिव्याख्यातं । प्रकरणसमाप्तौच 'मर्थोऽयमेननिखिलैरपिवेदशम्यैरामायणैः सहितभारतपंचरानैः । अन्यैश्वशाखपचनैः सहतत्वसूनैनियतेसहृदयहरिणायदे!'त्युकं । सर्वार्थनिर्णयेचसर्य- ·गयाकथाया मारतशक्तिसहितः प्राभलना प्रामाण्यविस्तरेणधिचारितं । वेदादिविल्द्वानामप्रामाण्यंतुकौर्मसंडेद्वादशाध्यायेहिमाचलं- प्रतिदेयीवाश्येपुपोडशाध्यायेदेवदारुवनस्य मुनिप्रसंगेपामोत्तरसंडेगुणत्रयविवरणाध्याये- ऽन्यत्रपुरुषपुराणेतिहासादिषुमन्यादिस्मृतिपुचसिद्धमेपविस्तरजिशासुमिममचंद्रोदयेतंव- किरणपुराणेद्रष्टव्यं । पूर्वतंत्रे (भ० १ पा० ३ सू० ३) विरोधयित्यधिकरणेप्ययमेर- राद्वांतः । शुवाद्वैतेत्यादिरनुपदमित्यतस्तुप्रलापएय; सफलत्याम्मत्संमतहरिसेवाविधैस्तेन- दूपितत्वाभावात् । यदिचपैशाच्यमयलंव्यदूपयिष्यसित रिप्यामः यचदेत्यादिनू. युरित्यंत । तत्रकिंचयेदेत्याधुक्तिः क्षविरदंतुयायस्येतिकारिका योधात् श्रीभागवत- प्रामाण्यदेवीभागवतस्वरूपंचदिव्यानणदर्शितंप्रात । स्वगुरुगश्यामित्यादिकं तुवल्गनामानं; अस्माभिराश्रितत्याभागात् । यचननुपुराणेत्यादिसंदिग्धचेत्यंत,-सन्न; श्रीभागवतप्रामाण्यं नसामान्यरचनमानाद्वयंवदामः । किंतूक्तचरविधैर्विशिष्टयचोमि- रपिस्पष्टतत् (म० १ उपोद्घातप्रारणे श्लो०३) 'पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रांगमि- श्रिताः । वेदाःस्थानानिविद्यानाधर्मस्यचचतुर्दशे'तियाज्ञस्ययवचनेन्यायपदेन पंचाग्य पाक्यमितिसमाधिर्मूलेयक्षयलिन्यायमनुसृत्योक्तः; तेनवेदार्थनिश्चयदायसंभवात् 'माप- धर्मोपदेशंचवेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसंधत्तेसधर्मवेदनेतर' इतिमनुनातकोवश्य- कतायाः स्मरणचेदमपिनायुक्तं । वस्तुतस्तु तनन्यायपदेननीतिशास्त्रमेवमन्यामहे । अतएवतत्रत्यंन्यायशब्दार्थमाहुः सर्वार्थनिर्णये श्रीमदाचार्याः (कारिका ८५)- 'न्यायस्तुनीतिशास्त्रंहितोंमीमांसयायुतः ॥ मोहार्थान्यन्यशास्त्राणिवुद्धेकृष्णेतदिच्छया । देयांशैः कल्पितान्येस्तदुक्तंसर्वथामृपे'ति तय "पुराणन्यायेत्यजनीतिशास्त्रमेवन्याय- शब्देनोच्यते, मतुलोकप्रसिद्ध । यस्तकेंणानुसंधसइति । तर्कशब्दोवेदानुकूलतर्कवाचक- मीमांसापर." इत्यादिनास्वयंव्याचक्षते । नीतिशास्त्रंचलक्षाध्यायंब्रह्मणाकृतंदंडनीत्याख्यं- अयुताध्यायंशिवेनकृतंवैशालाक्षनामपंचसहस्राध्यायमिंद्रेणकृतंबाहुदंतकाख्यं त्रिसहस्रा- ध्यायंयाहस्पत्यमेवमादिरूपंवोध्य । तज्ञमहाभारते शांतिपर्वणिराजधर्मपुएकोनषष्टित- माध्याये (श्लो० २९) 'ततोभ्यायसहस्राणांशतंचक्रेत्यधुद्धिज'मित्यारभ्य, (सो०७४) 'यैयरुगयौकस्तुनचलेदार्यवर्मनः । तत्सर्वराजशार्दूलनीतिशास्त्रेभिवर्णिते' इत्यंतेन- भाद्यंयाासप्रमेयंनिरूप्य (लो. ७८) 'दंडेननीयतेचेदंदंडनयतिवावपुः । दंडनीतिरि- तिख्यातानीलोकानभिवर्तत'इतितनामनिरुच्य (श्लो०८०) 'ततस्तांभगरानीतिपूर्वज- प्राहशंकर' इत्यादिना (श्लो० ८५) 'अध्यायानांसहस्रेणकान्यः सक्षेपमब्रवीत् । तच्छास्त्र- ममितप्रज्ञोयोगाचार्योमहायशा'इत्यंतेनवैशालाक्षादीनितव्रोक्तानि; आप्लेयेन्यायसारंप्रव- क्ष्यामीतिप्रतिज्ञायनीतिशाखसारस्यैवकथनात् । मत्स्यतृतीयाध्याये मीमांसान्यायविद्याच प्रमाणाटकसंयुते त्यष्टप्रमाणयोगलिंगाय नाक्षपाइप्रणीतपुराणन्यायेत्यविवक्षितं; परमा- शुकारणवादेश्वरकेवलनिमित्तत्वनित्यजीवेश्वरभेदादिविरुद्धयादैस्वस्यधर्मस्थानत्वासंभवात् । कौ#पूर्वखंडे (अ० १२) 'नहिवेदाढतेकिंचिच्छाखंबमाभिधायकं ।' धर्माभिधायक- मितिकचित्पाठः (०१६) 'नवेदबाह्येपुरुपेधर्मलेशोपिशंकर ॥ संगच्छतेमहादेव- धौवेदाद्धिनिर्वभौ' इत्यादिवचनशतेभ्यः 'अंगानियेदाश्चत्वारोमीमांसान्यायविस्तरः ।।

·। सहस्राक्षखण्डनम् पुराणधर्मशास्त्रंचविद्याएताश्चतुर्दशे'तिमनुवचनेप्येयमेयसतिविस्तरपदस्वरसतः संगच्छते । भन्ययाकाणादाद्यपेक्षयामीमांसयोः धर्मशाखस्यपुराणस्यचविस्तीर्णचात्तारन्माप्रेतमसंग- च्छेत-"प्रतिपदमनुपदं छन्दोमापाधर्मोमीमांसान्यायस्नइत्युपांगानी" तिचरणव्यूहेपि. मीमांसान्यायरूपसकंइत्यर्थः; उपांगानांसंख्यानियमाभागात् संख्याधिक्येविद्याधिय- भसक्त्यामनुयाज्ञालयादिविरोधापातात् । उक्तदिशावेदविरुदस्यतस्य "नेपातकणमति. रापनेया" इतिश्रौतनिंदयातकांप्रतिष्ठानादिसुत्रैः परमाचार्येणसंडिततयाचशिष्टापरिग्रह- विषयेतस्मिन्येदोपांगताधर्मस्थानतयोरशस्यरचनत्वाय ॥ अन्ययापरिग्रहसूनबाधितार्थ- स्यात् । अतोनिगम कल्पतरुफलभूतेवहुपुराणैः प्रशस्यमानेश्नीभागवतेयेदविरोधगंधोपि- नास्यर, प्रत्यक्षश्रुतिविरुदंतनिर्णायकानुच्छिन्नगीतासूत्रादिविरुद्धच यत्तंपादिकंदृश्येत तदपिउच्छिन्नवेदमूलकरायायदिएमाणमन्येयास्तहिबौद्धचार्वाकादिशास्त्राण्यपितथासंभार- नयाशदस्य ॥ तद्वंथेपुसर्वज्ञश्रीकृष्णप्रसिद्धमहर्पिप्रभृतीनांनामलेखपूर्वकवस्तथागतधर्मों- नुष्टितउद्दिष्टश्वेत्यादिस्पष्टमेवलिख्यते । यदितुतेपांसाकपोलकल्पनेतिमन्येत, तर्हिप्रत्यक्ष- विरुद्धतघ्रादिप्यपितुत्यं ॥ यचकिंचेत्याधातरेदित्यंतंतदयोधात् मारतांवग्रंथाजनितस्य- कृतिभारतांतव्यासमनतोपत्यजनकेश्रीभागवतेमुख्यतयासदेहवारकत्यमेश्यूमः; नतुपुरा- मांतरेणुप्रामाण्यापादकंचजघन्यत्र येनभगौवेद्यभक्षणादिकमप्रमाणस्यात् । तत्रयहुभिः श्रौतस्मातपौराणाचन गरयेद्यस्यावश्यभक्ष्यत्वंतसिपेधाभासवचसांसमूलानि.सदेहा- व्यवस्थाचमयाससिद्धांतमातंटेपंचमाष्टकाचांवरसप्तमप्रश्नोत्तरेदर्शितेतिसुधीभिः कृपया. तवावलोक्यएतत्कृतकोलाहलस्यकेवलविफलत्वमवधारणीयं । तथापिदिानमत्रोच्यते-. तनश्रुतिः महोपनिषदि (पृ० २९७ ) 'एकएवनारायणभासीत् ननमानद्यावापृथिवी- सदेवाः सर्वेपितरः समनुप्याः विष्णुनाशितमभति विगुनाऽऽघातजिमंतिविष्णु- नापीतंपियंतिविष्णुनारसितंरसपंतितस्माद्विद्वांसोविणूपहृतंभक्षयेयुरिति गीतायां 'यत्करोपियदभासियजुहोपिददासियत् ॥ यत्तपस्यसिकौंतेयतत्कुरुष्पमदर्पण'मित्यश- नीयस्याप्यर्पणमुक्तं, तय 'तैर्दत्तानप्रदायभ्य'इतितत्रोक्तन्यायास्पष्टवधनरावबलाचा- शनारपूर्वमेवसिध्यति क्षाचारप्रकाशभगवत्पूजानिरूपणेब्रह्मांडे (पृ० ३१२) 'पत्रपुष्पं. फलंतोयमन् पानीयमौषधं । भनिवेद्यनमुंजीतयदाहारायफल्पितम् ।' कौमपि-'अतप. यित्यगोबिंदयैर्भुक्तंधर्मवर्जितं । शुनोविष्ठासमंचावनीरंचसुरयासम'मिति ॥ दूषणो- द्वारेचसदाचारचंद्रोदयेचेदगेनोपन्यस्तं (पृ. ३१५) तैत्तिरीयब्राह्मणे (कांडः २ प्रपा० ८ अनुवा० ) भ्रूयते "केवलाघोभपतिकेवलादी ॥ अहमेघःसनयन्वर्पन्नस्मी". त्यादि। भगरतएवमेघरूपेणधुष्टिकर्तृत्वात् भने "मदादित्याधिसर्वेतरती" तितस्यैव- सूर्यातपप्रवत्त चाचपृष्ट्यातपाभ्यतिनैगोत्पादितमन्नतस्मामनिवेद्यभुजान केवलंपापरूप- एम्भवतीत्यर्थ. ॥ अत्रैव "मामदंत्यहमहयन्यान् अहसदमृतोमामी"तिश्रावित. भगवतएवाऽनातृभारस्तुमाचारमाधवप्रथमाध्यायविष्णुपुराणेपिदर्शित.-'विष्णुरत्तातयै- वाचंपरिणामाचौतथेति । सूत्रमपिभक्तिमीमांसायो (अ० २ सू०६८) "स्वयमर्पित- माह्यमविदोपात्" इति अवस्वयंपदस्यार्पितपदेनग्राझपदेनयान्वयविचारस्तझाप्यादिभा- मा.प्रा.७१ ·'५६२ मारुतशक्तिसहितः प्रामअनः वश्वमार्तडेद्रष्टव्यः॥ श्रीभागरतेचनामस्कंधचतुर्भाध्याये (लो० १९) 'मुकुंदलिंगाल- यदर्शनेहसौतात्यगानस्पशेऽगसंगम् । प्राणेचतत्पादसरोजसौरभेनीमनुलस्यारसनावद- र्पिते ॥' अतरसनातदर्पितहतिसदानैवेद्यस्यैवभक्षणमुक्तं । भतएतम्याख्यायां "तदर्पिते- तस्मैनिवेदितेऽझादौ इतिश्रीधरस्वागी । एकादशस्कंधेपटाध्यायउद्धयः (श्लो० ४५) 'शय्यासनाटनस्थानमानक्रीडासनादिषु॥ कथंत्यांप्रियमात्मानंयंभक्तास्त्यजेमहि ॥ त्वयो- पभुक्तसग्गंधगसोलंकारचर्चिताः ॥ उच्छिटभोजिनोदासाम्तरमायांगयेमही'तिभगव- दुच्छिष्टभोजनस्यमायाजयसाधनत्वंयक्ति । यत्तुतप्रेयकादशाध्याये (लो० ४०) 'भमा- नित्वमदमित्वंकृतस्यापरिकीर्तनं ॥ अपिदीपावलोकंमेनोपयुंज्याग्निवेदित'मितिवाक्यमुक्त (पृ. ३०८) नैवेद्यभक्षणविचारकारः अपिदीपावलोकमित्यन्नमपिशब्दस्यपूर्वान- संगतिः नैवेद्यपरत्वेपूर्वापरग्रंथविरोधादित्याह । रास्यायमाशयः-मृतस्याप्यपरिकीर्तन- मितियोज्यम् । तेननिवेदितंदीपावलोकमपिनोपयुज्यात् किमुतान्यदितिकैमुतिकानाश्मय- णात दीपावलोकमाननिषेधइति ॥ विपक्षेपूर्वापरग्रंथविरोधस्तु 'दास्येनात्मनिवेदनं, सर्वलाभोपहरण, यद्यदिष्टतमलोकेययातिप्रियमात्मनः । तत्तनिवेदयेन्मसंतदानत्याय- कल्पते' इतिपूर्वापरवाक्यानामसगतिरूपः, आत्मनोऽप्यपाहत्वापत्तेः, सर्वलाभोपहरणे- नजीवनासभवात्, जीवनोपयोगिलाभभिन्नलामस्यैवार्पणेसर्वतदुपहरणासिद्धेश्नलोकेष्ट- स्वातिप्रियवस्तुजातयोरपिभगवतएवनिवेदनीयत्येनस्वस्थतदलाभापत्तेश्च । तस्मादासमूत- मोक्षप्रतिबंधकमायाजिगीपुभिस्तन्महाप्रसादबुद्ध्याभोक्तव्यमेव । अथैतामपिशब्दयोजनां- लिष्टांमन्यमानः श्रीधरस्वामी तु "इहस्ययमन्येनवानिवेदितनस्वीकुर्यात् ॥ एतच्च- साधारणस्थावर विपरागपातविषयं वा । भक्त्यातु प्रायमेव ॥ पद्भिर्मासोपवास- स्तुयत्फलंपरिकीर्तितं । विष्णोनैवेद्यासक्थेनपुण्यंतढुंजतांकलौ ॥ हृदिरूपंमुखेनामनै वेद्यमुदरेहरेः ॥ पादोदकंचनिर्माल्यंमस्तकेयस्यसोऽच्युत' इत्यादिवचनेभ्यः। यद्वाअन्यस्मै- निवेदितमेनोपयुंज्या माननिवेदयेदित्यर्थ ॥ विष्णोनिवेदिता नयटय्यदेवतांतरं । पितृभ्यश्चैवतदेयेरादानंत्यायकल्पते ॥ पितृशेपंतुयोदद्याद्धरयेपरमात्मने ॥ रेतोधाः पितरस्तस्यभवतिक्लेशभागिन'इत्यादिवचनेभ्य” इतिव्याचख्यौ । अन्नस्थावर प्रतिमान- वैद्यभक्षणस्याप्यनेकत्रशास्त्रसदाचारसिद्धत्वात्प्रथमपक्षाऽरच्यारागप्राप्तविषयवेतिपक्षांतर- मुक्तं । तदेवसारसग्रहेगुसहितायांस्फुटीकृतं-'उपवासवतानांचभक्तानांब्रह्मचारिणां । विष्णुतीर्थप्रसादंचस्वीकुर्याद्भक्तियोगत. ॥ रसगंधाविलोभेनस्वीकुर्याद्भक्तिकंटक' इति । मनपूर्वाहस्तादितिशेषः । तृतीयादतु य खोकुर्यात्सभक्तिकटकइत्यर्थः । तथातत्रैवविष्णु- रहस्ये 'मंत्रपूर्तहिनैवेद्यनिषिद्धायददातियः । सिद्धोऽपिपावकी नित्यमारुरुक्षुश्चकिंपुनः ॥' निषिद्धास्तुभक्तिहीननास्तिकचाडालादयः ॥ मंत्रपूत'मित्यनेनाऽमंत्रनिवेदितदानेसुनदोप- इस्यन्ये । पुनस्तत्रैवभारते अंत्यजायतुयोदयाद्विप्णुशेषहवि.स्वयं ॥ निरयंसमहाघोरंरौरव- प्राप्नुयानरः ॥ भगतिहीनस्यनैवेद्य विषमुच्यते ॥ भगवद्भक्तियुक्तस्य तदेवत्वगुतं- भवेत् ॥' वाराहे 'विष्णूच्छिष्टंनदातव्यं नभक्तायकदाचन । दाताप्रतिग्रहीताचउभौनरक- भागिनौ ॥' अतोनिषेधा भक्तिहीनसाधारणानबुद्धिरागमानमोजिविषयाः । विधयश्च 1 ·सहस्राक्षखण्डनम् ५६३ तदतिरिकाऽऽस्तिकचातुर्पणिकविषयाइतिश्रीधराद्यभिमतम्यवस्था। भथमहाप्रसादयुद्धी नांभक्तानांतुरागतोभोजनेपिपापनाशोमारयेव । 'भनयालोभारकातुफावावधासंगमने- पिया । माकंठंभक्षितंतद्वैपुनातिसकलादयादित्यादिवचनेभ्यः । अनयैवारुच्याचप्रीधर- स्वामिना यद्वेत्यादिनाव्याख्यानांतरकृतं । उचितंचैतत् नारदपंचराने चतुर्थराकादशा- ध्यायेद्वात्रिंशदपराधनिरूपणे-(श्लो० १५) 'शक्तीगौणोपचारश्च भनिवेदितभक्षण ॥ ततत्कालभवानांचफलादीनामनणं । विनियुक्तारशिष्टस्यमदानन्यंजनस्यचेतीतरदेवादि- विनियुकावशिष्टवस्त्यर्पणस्याऽपराधत्यकथनात् । भागदततत्वभास्करेनु इदमेवप्रदानव्य- जनादिकमितिपाठभेदेनपामवचनत्येनचोपन्यत्र । भथच 'दीपावलोकमपिमेनिवेदित' पुन- मेनोपयुंज्यादितिवार्थः; परस्मैपदग्नयोगस्वारस्यात् । प्राप्तिस्तुमूलोक्तयुच्याभाचारप्रकाशा- दिपुनिवेदितपूर्ववस्त्राभरणादीनांपुनःपुनर्निवेदनेपिदोपाभावयोधकवचनदर्शनतोनादावपि- तघ्यायभ्रमाद्वा । त्वदभिमतस्तुनवार्थः; स्वयंपदाभावात् यहुतरविधिवाक्यन्याको- पापाताय । अतस्तदक्षणस्यविधिरेवनतुनिर्मूलाविकल्पादिकल्पना यशनिवेदितंतनताये- सादिआवेदयेदित्यंत,-तत्तु अष्टमस्कंधयोडशाध्यायवचसांपयोताख्यमतविशेषधिपय- कतयाप्रकृतेनुपयोगाउपेक्ष्यं । तयापितहचसामन्यथार्थवारणायचूमः-तत्रपूजायांप्रमाता- यांनैवेद्यसमर्पणांतमेवोक्त्या (शे० ४१) निवेदिततद्भक्ताये'तिमध्येप्रतिपत्तिमुफ्त्या- ऽनुपदं 'दत्वाचमनमचित्येत्यादिनाशिष्टः पूजाप्रकारउच्यते । तत्रपूजायाअसमासत्वात- न्मध्येभोजगस्यानौचित्यात्पयोमात्रभक्षणनियमवतः शाल्यन्नादिभोजनस्यायोग्यत्त्वाच निवेदितंतद्रतायदद्यादिति आचमनात्पूर्वमेवहोमसमनंतरदानविधीयते; अन्यग्राभक्ताय- दानस्यनिषेधात् जलादिप्रक्षेपस्यानानमिप्रेतत्वाच । अथसर्वथास्ययमभोजनेऽवहेलनमित्य- रुध्यापक्षातरमुच्यते 'भुंजीतनावय'मितिनिवेदिवंपयोमात्रमपिपूजादिसमातीस्वप्रेयसे - जीतेत्यर्थः । यदितुविकल्प हित्वानास्थामिहवाशब्दार्थकरूपयेथास्तपिरैः 'मरोवामेरौपाभग- यतिसमवर्षतिघन'इत्यादाविनसमुच्चयः संनियोगशिष्टानांसहवाप्रवृत्तिरित्यादाविवावधारण- वातदर्थः शक्योनिरूपयितुं । भगवदुपभुक्तं तेनप्रसादवयादत्तमितिबुद्ध्योपयोज्यमेयेत्या- शयेनपूजासमाजावुच्यते (श्लो० ४३) 'कृत्याशिरसितच्छेपा'मितिभतएवएकादशस्कंधे- पिसप्तविंशाध्याये प्रत्यईपूजानिरूपणे (श्लो० ४७) 'इतिशेषांमयादत्तांशिरस्याधाय- सादर'मित्यादिभगवतोक्तं प्रकृतेप्रागुफनिवेदितभोतनंबाह्मभोजनोत्तरमेवनतुपूजामध्ये- इतियोधनायअष्टमस्कंधषोडशाध्याये (श्लो० ४३) यवरान्भोजयेद्विमान्पायसेनययो- चितं । भुंजीततैरनुज्ञातः शेषसेप्टः समाजितै रितिकथ्यते । अनयथोचितमित्युत्तरमा न्मेति । तेनेष्टैः सकलंनियेदितंभोन्य; स्वयंनुनियमानुरोधात्पयोमानमितिविवेकः मिष्यति, अतएव (श्लोक ४६) पयोमक्षोव्रतमिदंचरेद्विप्ण्वर्चनादृत' इतिपयसएघमक्षण- मुक्तं इहैकपदमवधारण महाभाग्ये "सिद्धेशब्दार्थसपंधे” इतियार्तिकविवरणे "अभ- क्षोपायुभक्षः" इत्यादाविवज्ञेयं । अत्रयोदश्यांमहतीपूजानिरूपयन् (श्लो० ५२) 'नयेचंचातिगुणपद्दद्यात्पुरुपतुष्टिद'मितिवक्ति। अत्रपुरुषस्यभगवतस्तुष्टिदपुराणादिपुतत्तो- पकतयोकमेवघालतुमासादिकमित्यर्थः । 'हरिईिनिर्गुणः साक्षात्पुरपः प्रकृतेः परः ।

·, मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः पुरपपुरुषसूतेनेएवमादिपुभगरदकताप्रसिद्ध ॥ अतोनततोयध्यादियहूदरपूर्णस्यानुप- पत्ति , तसार (श्लो० ५६) 'भुक्तवत्सुचसपुदीनाधकपणेषुच । विष्णोस्तत्प्रीणनवि द्वान्भुजीतसहबथुमिरित्यगतरपूर्वोक्त विष्णो प्रीणन प्रीतिकरण नैवेद्यमित्येवार्थ , नतु स्वदुक्त , मुक्त यत्सुभुजीतेतियाग्यस्यापरिसमाप्तीमध्येयाश्यातरप्रवेशस्यायोगात् प्रीणन- क्रियायाभोजनक्रियाविशेषणवादतिशाच स्पष्टार्थमाधकाभागच ॥ (स्क० ६ क्ष० १९ श्लो०२०) 'उदास्यदेवस्वधाग्नितनिवेदितमप्रत ॥ भद्यादात्मविशुध्यर्थसर्वकामर्द येतथा ॥' एवमन्यदपिदृश्यते ॥ 'रसनातदर्पित'इत्यादिस्फुटपापयातरदर्शनादनिवेदित- भक्ष गेऽन्यत्रबहुप्रत्यवायभ्रवणायनित्यत्वसिद्ध्या नाप्निष्टोमीयपशुस्कादाचिरकत्वसुवच । वस्तुतस्तुअग्निष्टोमपशुरपिनकाम्य , "यसतेबसतेज्योतिपायजेते" तिथीप्साघटितविधिना- नित्यत्वस्यबोधनात् शत्तस्याहितास्तदननुष्ठानेप्रत्यायश्रवणाचातोऽसगतोदृष्टात ॥ प्रकृतेपिपयोबतमेकाम्य नैवेद्याशनंतुपचनातरेभ्योनित्यमितिहृदय ॥ एतेनैवउच्छिष्ट- भोग्न इत्यादिप्रभवतीत्यतमपान्त, प्रेताग्निहोनाधिकरणेपु "तृतीयेसगावहे" इत्या दिपुचमाधवेनमर्थवादमापिविधिकल्पनस्यागीकाराय । प्रेताग्निहोत्राधिकरणतु तृतीयस्य तुरीयेपादेपचम । अनन्यायमालायामाधर 'धारयत्युपरिष्टाद्धिदेवेभ्यइतिसस्तव । विधिर्वायोटते पियेप्रोक्ताया पूर्ववत्स्तुति ॥ ८ ॥ अविधारणप्राप्तसमियो नान्यमानत ॥ अतोहिशब्दसत्यागादपूर्वार्थाविधीयते ॥९॥' प्रेताग्निहोत्र एवंभूयते अधस्तात्समिधधारयननुद्रवेत् उपरिहिदवेभ्योधारयति । तनपि यहविहातुहस्तेधारयन् यदामत्रपठति तदानींचुग्दडस्याधस्तात्समिधधारयेदितिविधीयतेतदेत विक्नोपरिधारणे नस्तूयते ॥ हिशब्देनपूर्वाधिकरणइवानुवादत्वमतीतिरितिचेत्-मैव, दैविकेहविषि- सग्दडस्योपरिसमिद्धारणस्यापूर्वार्थत्वेनविधातय्यस्यात् । अनुयादत्वगमकोहिशब्दोसम बादुपेक्षणीय इतिव्याचष्ट । "तृतीयेसगच्छावहा" इतिवासनेयिबाह्मणेर्थवादस्यविधा यकत्व पराशरमाधनीयोक्तत्पन्यसिप्यते ॥ हिनिश्चयेनमायाजयेमेतिस्यमतर्भाग्यलिड प्रयोगस्यावापिसत्त्वाच 'यज्ञशिष्टाशिन' इतिगीतागायश्रुत्यादिषुयज्ञशब्दस्यविष्णुपरतया रानैवेद्याशनस्तारक केचिद्वर्णयति । अधिकरम्यतुतस्याग्निहोत्रपचमहायज्ञादिश्रौतस्मात- यज्ञशिष्टारानपरत्वमतोनग्यदुराग्रह कुर्म , गीतायाभागवतादनुस्कृष्टत्वोक्तिस्त्वस्मन्मता- ज्ञानात् । पुराणातराणीत्यादिकतुपरमताज्ञानमूलकप्रापमाननिरस्तचैतटागेव ॥ अन्य निवेदितस्यनिवेदनप्रसगस्तुशैवसुधाकरादौत्वादृशबहिर्मुखै स्थापितस्यहरौतत्तद्देवातरभक्त न्वस्यश्नाद्धात्पूनिवेदनादिनिषेधकानामन्यविषयकवचसाचदर्शनात् अवोनिषेधोयुक्त । भन्यनिवेदितम्यमोननतुधर्मप्रवृत्त्यादिबहुप्रथस्तै 'अन्यदेवस्यनैवेद्यभुक्त्वाचादायण चरेत्' इत्यादिवचनै प्रतिषिद्धमेवेतिनतत्प्राप्ति ॥ दीपावलोकमपिनोपयुज्यादित्यर्थ व्यक्त्या दीपारलोकेऽनुज्ञाप्रतीतिस्तुतवैवग्रम तथासतित्वदभिमतानिषेधश्चतस्यैव- सिध्येत् । एकादशे (म० २७ श्लो० ४३) 'दत्वाचमनमुच्छेपविष्वक्सेनायकल्पये' दितितुकमलाकरभकृतान्हिकादिपुविष्णुपूजाप्रस्तावेस्तै 'उरिष्टभोजनदासान्विप्वक्से- नादिकास्तथा। दत्वाशेपतुभुजीयाबैवेद्यस्वयमेवहि । योऽर्थयेत्केशवनित्यसयातिपरमा- ·सहनाक्षसण्डनम् ५६५ गति मिल्लादिमियसिष्ठादिवचनः समानार्थकमितिनविरोधः। विनातोभारासादमक्ष. णस्यानदयफनिषेधनमजनकानन्यपस्थापनमयासरिसद्धांतमातडेप्रागुणस्थलेदेयांत- रनवेद्यस्यामध्यत्यादिचतदप्याहितानिगमभोत्तरेतग्रयथामतिसमर्थितमितिमुधीभिस्तद- नुमाद्यं । पुराणांतराणांप्रामाण्यगन्यादिस्मृतीनांचधर्ममामाण्यश्रीमदाचार्य चरणनियंध- माद्यमकरणे (श्लो १०-११)द्वारादौतुधर्मस्यद्विपरत्राद्वयंप्रमा। विरुद्धवचनाना- चनिर्णयानांतरचे तिस्वीकृतं सार्थनिर्णयेचस्मृत्यादिप्रामाण्यसुभपचितं । नित्याच्छु. त्यपेक्षयाचजघन्यत्यंतुर्यतंग्रप्रमाणाध्यापस्मृतिपादोक्तदिशास्त्येव । सर्यापेष्टगौसर्ननवा- सोग्रहणादिस्मृतीनांयथाययंसकोचाप्रामाण्ययोनिर्णयात् ॥ तथाप्यद्यत्येयहुशाखोच्छेदा- न्म चादिश्चनेषुमूलश्रुतेरिदातीतनैरनुपलभेपिनिर्मूलवायामशक्याचनतया 'आचारास्ट- तिमबिच्छेत् स्मृतेश्चच तकल्पन'मितन्यायेन असंदिग्धमन्यादिवचन सिद्धेऽर्थेश्रुतिकल्प- नयापयविकल्पमेग्मदामइत्यम्माकप्रत्युतमन्यादि पुगौरवासष्टंचेदंतत्तनिबंधारणभंगयोः यस्तु “यह मनुरमीत्तदेपज" मित्यायुप्मताश्रुतिपाठउपन्यस्त. सतुश्रुतिगंधानानाणात् । वस्तुतस्तुतैत्तिरीयसहितायाद्वितीयकाडे (प्रपाठक. २ अनुयाक० १०) “यद्वैफिंचम- नुरवदत्त पन" मितिपाठः । यद्यपिइदंगाक्य "मानीमचौधाय्येर्यात्" इतिविधाय- वप्रेस्तारफरवेनास्ति, ताविकृतिरूपेसोमारौद्रेचरातिदेशत. 'प्राप्तासुसामिधेनीपुमध्ये- प्रक्षेप्तन्यौपाट्यसज्ञकौमंत्रौ तौमानयोकतन्या'वितितत्प्रशंसनाार्थवादरूपस्यास्यस्वार्थेप्रा- माण्ये अर्थवादानांस्वार्थप्रामाण्यामाग्मभ्युपगच्छद्धिर्भवादशैरसक्याचनमतोनानयातव- मनुस्मृतिशामाण्यसिद्धिः तथापि तस्यस्वार्थप्रामाण्याभायेमनुपराशरादिसत्ताबोधकानाम- वेतिहासपुराणादीनामपिकथचिरस्वार्थे प्रामाण्यप्रसक्तीमन्यादिसनाचेप्रामाण्यव्याहन्येत । तथासतितस्कृतस्मृतेरनुदयेऽयविधिरपिठोमवेत् "ऋषयोवाइदप्रत्यक्षनापश्यन् । 'तंव- सिष्ठ प्रत्यक्षमपश्यत् । अनिरददादौ यमजापुत्रकामाय” इत्यादीनाचमाधितार्थतैव- स्यात् । भट्टयार्तिकेपि वैदिक सर्यमाणत्वात्तरपरिग्रहदायत । सभाव्य वेदमूलत्वात्स्ट- तीनांमानतोचिने'त्युक्तं । पराशरमाधनीयारंभेतुरचित्पुस्तकेपरिग्रहसमत्वतइत्यपिपाठो- दृश्यते ॥ किंच (पराशर १० २ श्लो. १५ विवरणे) माधवेन (पृ० ४७१) “वान- सनेयकेपि" तस्माद्वासमानादेव पुरषादत्ताचायश्चजायतेउततृतीयेसगच्छावहै चतुर्थे सगच्छावहे' इति । समानादेकसात् पुरषादत्ताभोक्ताआद्यश्चमोग्य द्वारप्युत्पद्यतेसांच- मिय सकल्पयत फूटत्यमारभ्यतृतीयेचतुर्थेयापुरुषेसगच्छावहैविवहायहै इत्यर्थ । 'यद्यप्य- यमर्थवाद' तथापिनान्तरविरोधाभावात् स्वार्थेप्रमाणम्" इतिसातुल्सुताविवाहविचारे- तत्प्रामाण्यं आधारमाधयेप्रतिपादितमिति सर्वसमतत्वेन तस्यतरस्मृतिस्तारकत्वेप्यदोष- इतिमन्यमहे । असन्मतेऽर्थगदानास्गर्थेपिप्रामाण्यांगीकाराच स्पष्टंचैतदावरणभंगे। एतेन जयन्यस्येकिमानमित्यंतमपास्त । शाखादहिकरणमित्यादेनिरासस्तु मूलेएवविशदः ॥ यतुपवंच 'चेतस्तत्प्रवणंसेवाफलरूपातुमानसी ॥ तसिद्ध्यर्थ- देहवित्तजनि कार्याततोभवेत् ॥ संसारदुःखनाशोहिब्रह्मात्मत्वाव- बोधन मित्याद्युक्त्वा यदितुभक्तिमात्रमुच्यते तर्हिनपरमाप्तिः ·.. ५६८ मारुतशकिसहितः प्रामसनः तरणहेतुत्वं । नचपदधातोर्शनार्थकत्यमेवनभक्त्यर्थकत्वमिति प्रपूर्वफपदधातोर्भचयर्थकत्वेयाधकाभावात् । 'उपसर्गेणधात्वर्यो- पलादन्यत्रनीयत'इत्यभियुक्तयाक्याथ 'धातूनामनेकार्थत्वादिति- भाप्याच अन्यथाजानंतीतिफनोक्तं? यदपियत्वित्यादिना येतु- शानेफसनिष्ठास्तेपांतुल्यपयहि ॥ भक्तानामेवभवतिलीलास्वादोति- दुर्लभ'इतिश्लोकमन्यतप्रत्यटीकायामक्षरब्रमप्राप्त्यांपुनरावृत्तीपुरु- पोत्तमप्राप्त्यापुनरावृत्तिशंकैननास्तीतियत्प्रतिपादितंतदुपरितनेत्या. दिनादाननस्यापूर्व सुखमाप्त्येपुनर्जन्मशंकास्यादित्यादिप्रललाप, तदपिनकिचित्; यतोभक्तानापेक्षयाधिस्यव्यासैः प्रतिपादि- तमेव । एवंचभकाः पुरुषोत्तमंनासालीलास्वादेऽक्षरब्रह्मस्थं श्रीयमु- नागिरिगोवर्द्धनादिलोकनित्यमेवानुभवंतितत्रजन्मशंकेचनसंभवति, लीलायांनित्यप्राप्तस्यसुखस्यापूर्णत्वाभावात् अतएववृहद्वामनपुराणे- 'नारायणादिरूपाणिशातान्यस्माभिरच्युत'इत्याधुक्त्या 'आनंदमान- मितियद्वदंतिपुराविदः ॥ तद्रूपंदर्शयास्माकंयदिदेयोवरोहिन इत्यादि श्रुतिप्रार्थनयाभगवानक्षरब्रह्मस्थंथीवृंदावनयमुनाथीगोवर्द्धनादिलो- कंतनश्रीगोपिकाकदवस्थितस्वस्वरूपदर्शयामास । आहच 'चूतकि- करवाणिवः तताश्रुतयोनित्यसिद्धगोपिकावन्मनोरथयाचितवत्यः । ततः 'दुर्लभोदुर्घटश्चैवयुप्माकंसुमनोरथः । मयानुमोदितः सम्यक्त- थ्योभवितुमर्हती'त्याह तस्मालीलास्वादोदुर्लभ.' सभक्तानामेवभवति 'त्रियोवापुरुषावापिभक्तिभावेनकेशवं ॥ हदिकृत्यागतियांतिश्रुतीनां- नाप्रसंशयः ॥' उक्तंचभगवतास्वयमेव-'आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुन- रावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्यतुर्कोतेयपुनर्जन्मनविद्यते ॥ तस्मात्पुरपो- त्तमप्राप्तस्यपुनर्जन्मशंकाकथमपिनजायते । एतेनतन्नेत्यादिकसर्वम- पास्त, एवमुपास्यस्योरूपत्वमप्ययुक्तमितियत्तेनोक्तं, तदपिस्वम- तानुसारेण, तन्मतेमायोपहितस्योपास्यत्वात् शुद्धस्यचज्ञेयत्वात् । वस्तुतस्तुज्ञेयस्यशुद्धत्त्वनसंभवति, वृत्त्यवच्छिन्नत्वात् वृत्त्यवच्छि- नत्वाभावेज्ञेयत्वासंभवात् । अतएवतन्मतानुसारिभिशेयस्यमिथ्या- त्वस्वीकृतम्, किचयथाश्रुत्यावेद्यत्वप्रतिपादितंतथैव उपास्यत्वमपि •"आत्मानमुपासीतकोऽयमात्मायमुपास्मह" इत्यादिश्रुत्याप्रतिपाद- नात्कथमुपास्यस्यन्यूनत्वं ? नच "नेदयदिदमुपासत" इतिथुत्या- उपास्यस्याब्रह्मत्त्वप्रतिपादनादुपास्यस्यन्यूनतेतिवाच्यं, "अविज्ञात- ·सहस्राक्षखण्डनम् विजानतांविशातमविजानतां । अन्यदेवतद्विदितादथोअविदितादधि- यदिमन्यसेसुवेदेतिदभ्रमेवापिनूनत्ववेत्थब्रह्मणोरूप" मित्यादिश्रु- त्यावेदस्यापित भिन्नत्वेनतस्योरप्टत्वासंभवात् । ननु शब्दवाच्य- स्वेनवेद्यत्वं निषिध्यते, लक्षणयावेनास्वरूपमुत्कटमेवेतिचेत्-शब्द- वाच्यस्यैवोपास्यस्यानमत्वं श्रुत्याप्रतिपाद्यते, लाक्षणिकस्योपास्यस्य- सर्वोत्कृष्टत्वेतुबाघकाभावः ॥ इदंचतन्मतानुसारेण, अस्सन्मतेतुशे- यादक्षरादुपास्यस्यपुरुषोत्तमस्यैवोत्कृष्टत्वं । तथाहि-अस्थूलादिवा- क्यस्योपसंहारे "यपतद्विदित्वातिसब्राह्मण" इत्यक्षरवेनुर्ब्रह्मशत्व- मुच्यते "अथपराययातदक्षरमधिगम्यते” इतिश्रुतीचपरविद्याया- अक्षरज्ञानजनकत्वमेयोक्तं । तेनशानरूपेमार्गेइष्टप्राप्त्युपायेअस्थूलत्वा- दिगुणकंयदक्षरंतद्विपयकाण्येवज्ञानानीटप्रापकाणिनिरूप्यते । नतु- पुरुषोत्तमविषयकाणीतिज्ञानविषयविशेषणयलानिश्चीयते तत्फल- विचारेच "ब्रह्मविदामोतिपर" मितिश्रुतावक्षरब्रह्मविदोऽक्षरात्पर- स्यप्राप्तिःफलत्वेनोच्यते । नचाक्षरमेवपुरुपोत्तमइतिवाच्य; परपद- प्रयोगवैयापत्तेः "दिव्योह्यमूर्तःपुरुष” इतिश्रुती 'अक्षरात्परतः पर इत्युक्ततस्यविरोधश्चस्यात् । नचतत्राक्षरपदप्रतिपाद्याप्रकृति- जीवोवास्यादितिवाच्य; जगत्कारणस्यचेतनस्यैवतत्रप्रकृतत्वेनतत्रा- प्रतिप्रत्यादिग्रहणेप्रकृतहान्यापत्तेः, 'यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षराद- पिचोत्तमः ॥ अतोऽस्मिलोकेवेदेचाथितःपुरुषोचम'इतिभगवद्वाक्य- विरोधापत्तश्चेति । तस्माताशभगवद्वाक्यादक्षयज्ञयात्पुरुषोत्तमः श्रेष्ठस्तत्प्रातिरेवफलत्वेन निश्चीयते । तत्कारणजिशासायांचथुत्या "ब्रह्मविदाप्नोतिपर” मिति श्रुतिविवरणभूतया "योवेदनिहितं- गुहायां सोऽश्नुते” इत्याकारिकयाप्रतिपादितस्वरूपयोग्यतासंपादक- मक्षरविषयकंज्ञानप्रतीयते । अतएवभगवद्गीतापां भक्त्यामामभि- जानाती'त्यस्मात्पूर्वयत् 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मानशोचतिनकांक्षति ॥ समःसर्वेपुभूतेपुमद्भक्तिलभतेपरामितिवाक्यं तस्मिन्ग्रहाभूतस्स- भक्तिलाभोक्तहमावस्यचस्यरूपलाभरूपत्वेनानंदाविर्भावात्मक- त्यावानंदाविर्भावस्यचाविद्यानाशजन्यत्वादविद्यानाशस्यचाक्षरब्रह्म- शानजन्यत्वात्परप्राप्तिपूर्वकक्षाविश्रांतमेवाक्षरज्ञानमुकं । तथाचकु. चिदक्षरप्राप्तेक्तित्वंयदुच्यते, तदक्षरस्यपरमधामत्येनपुरुषोत्तमा ऽचिनाभावादेव । तेन "ब्रह्मवेदब्रह्मैवभवती" तियवधारणं, तदपि- मा.प्रा. ७२ ·. मारतशक्तिसहितः प्राभजनः जीवस्याक्षखहाविदः पुनरावृत्त्यभायेनमृत्यतिक्रमणाकेवलाक्षर- प्राप्तेमभावात्मकत्वेनचोपपद्यमानंन विरुध्यतइति । अतएव "अक्ष. रधियांत्यवरोध सामान्यतदावाभ्यामीपसदयत्तदुक्त" मितिसूत्रेण- व्यासरप्ययमेवार्थोदृढीरत. 1 तदर्थस्तुअक्षरविषयिणीनांधियां श्रुतौमुक्तिसाधनेपुयोऽविरोधःप्रवेशनंगणनेतियावत्ससामान्यता पाभ्यां हेतुभ्यांभवति पुरपोत्तमसंबंधिसंबंधेमुक्तिरितिसामान्य- मर्यादामार्गेऽगीकृतानां 'ब्रह्मभूतः, प्रसन्नात्मानशोचतिनकांक्षति ॥ समासर्वेपुभूतेपुमक्किलभतेपरा मितिभगवदुक्तब्रह्मभावानंतरमेव- भगवद्भावसंभवात् । ततः पुरुषोत्तमप्रवेशात्तत्रपरंपरयोपयोगोब्रह्म- भावस्वेत्युभाभ्याहेतुभ्यांतयेत्यर्थः । वस्तुतस्तुपुरुषोत्तमप्राप्तिरेव- मुक्तिरितिभावः ॥ नन्वक्षरस्याविशिष्टत्येनतदुपासकानामपितथा- त्वात्पांचित्तत्रैचलयः, केपांचिद्गत्तिलामइतिकथमुपपद्यतइत्या- शंक्यताहेतुदृष्टांतेनाह-औपसद्वदिति । उपसदारयेकर्मणितानून- पूनस्पसंख्यमोपसदंकर्मास्ति, तत्रातिथ्यायाधीवात्सुचिचमसे- वायदाज्यचतुरवत्तपंचायत्तघासमवद्यतितत्तानूनप्पमित्युच्यते । 'अनाधृष्टमसी'तिमंत्रणपोडशाप्यूत्विजोयजमानेनसहतान्नपूर्वसम वमृशंति । 'अनुमेदीक्षा मितिमंत्रेणयजमानस्तत्समयमशन्यमृत्यि- कामयेतायंयशयशमृच्छेदितितंप्रथमसमयमलयेदितिश्रूयतेश्रुतौ- कल्पेच । अप्रसर्वेपामृत्विजांतानुननित्वाविशेपेपियस्सिन्देहातिश- येनतथेच्छातत्रैवतथाकरणनान्ये । नहितत्राविशिऐपुकथमेवंकृति रित्यपिपर्यनुयोगः संभवति, एयंप्रकृतेपीति । एवंचोपास्यस्यपुरुषो- त्तमस्योत्कृष्टतायाः श्रुतिस्मृतिसूत्रप्रतिपादितत्याज्ञयादुपास्यस्यन्यू- नताप्रतिपादनंसाहसमेव । यत्तु 'मुक्तानामपिसिद्धानांनारायणपरा यण ॥ सुदुर्लभ' इत्यत्रमुक्तेतरापेक्षयानारायणपरायणस्यदुर्लभत्व मुक्ता, तचाविभक्त्यर्थशानाभावात् मुक्तानांसिद्धानामित्यत्र निर्धारणे- पष्ठीनिर्धारणचजातिगुणक्रियादिमिरेकदेशस्यपृथकरणंनिर्धार्यत्ववि शिसामान्यधर्मावच्छिन्नापेक्षयाजातिगुणक्रियाद्यवच्छेदेनयात्कंचि- द्धर्मिणिमेदवोधममितियावत् यथानराणांक्षत्रियः शूरतमइत्यत्रनरा- मिन्नक्षत्रिय क्षत्रियान्यनयन्यशूरतमाभिन्नदस्यन्वयवोधः।अवामेदो भेदश्वनिर्धारणपट्यर्थ. निर्झर्य्यपदार्थविशेष्यतयामरुत्यर्थविशेषण- तयाचमेदान्वयः मेदस्यचद्विधाभानमुपगतव्यवटानाक्षत्रिय. शुर- इतिप्रयोग प्रामाण्यानुरोधेनमेदस्याप्यर्थत्वस्वीकृतं, असेदसंसर्ग- ·सहस्राक्षखण्डनम् ५७१ कयोधेविरुद्धविभक्तिराहित्यस्यतंत्रतयासंसर्गमर्यादयातद्भानासंभ- वात्। यदिचभेदस्यद्विधाभानमनुभवविरुद्धंसदुश्चरितइतिन्यायेन- क्षत्रिया देरपिनद्विधाभानमित्युच्यतेतदाऽमेदएचपठ्यर्थः। तस्यचक्ष- वियेतादात्म्येनान्वयः तस्यवसमानविभक्त्युपस्थापितसूरतमत्वाव- च्छेदेनान्वयः । तथाचमराभिमक्षत्रियाभित्रशूरतमइत्यन्वयबोधः। केचितुक्षत्रियान्यनरत्यव्यापफमेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वविशिष्टता- दात्म्यसंबंधेननराभिनक्षत्रियेशूरतमत्वान्वयइत्याहुः । एवंचमुक्त- सिद्धाभिन्ननारायणपरायणाभिन्नोदुर्लभइत्यन्वयवोघोथवानारायण- परायणान्यमुक्तसिद्धत्वव्यापकमेदप्रतियोगितावच्छेदकोमुक्तसिद्धा- भिन्ननारायणपरायणइतिवान्वयवोघोदुर्लभः उभयथापिमुक्ततरा पेक्षयादुर्लभइत्यसंगतमेव । 'तपस्विभ्योऽधिकोयोगी'त्यादिनादर्शि- तोदृष्टांतस्तुनिर्धारणपठ्यघटितत्वाद्विपमः; शक्तिसंभवेलक्षणाया- अयुक्तत्वात् । मुक्तानामित्यस्य कुटुंबवासनामुक्तानामित्यर्थ इत्यप्य- युक्तमेव । “योवेदनिहितगुहाया"मितिश्रुतिस्त्वस्मन्मतमेवपुष्णाति। तदर्थस्तुपूर्वदर्शितएव । एतेनातएवेत्यादिकमप्यपास्तं ॥ सहस्राक्षे एवंचचेतइत्यादिविरोधाचेत्यलमित्यंतभागंपरिहरति-परिवत्यादिना इत्या- दिकमपास्तमित्यतेन । व्यासस्वत्यैवेति । (१०३ पा० ३ सू० २७) "सांपरायेतत. व्याभावात्तथाह्यन्ये" इतिसूत्रस्य एवकारोऽप्यर्थे ॥ तेनबहुप्रमाणसंग्रहेऽप्यदोपः। वाजसने- विशाखायामिति । बृहदारण्यकेपटाध्यायेशारीरमाह्मणाख्येचतुर्थवाह्मणेत्यर्थः । भन्नकिंचित भित्रपाठप्रभुचरणव्याख्यानमेवसूत्रद्वयस्यानुवदंति-सएपनेतिनेत्यात्मेत्यादिना । अवविता समकाशेवधेयः। एतादृशतेति। तत्र "अगृह्योनहिगृह्यते' इत्यादिनोक्तधर्मवत्त्वं । मत पाप- मित्यादि । मतइतिल्यबूलोपेपंचमीएतदभिसधायपापमकरवएतदभिसंधायपुण्यमकर एवमभिसधानपूर्वककृतेसाबसाधूनिउभेवह्मवित्तरतीत्यर्थः । मयंमाध्यंदिनपाठ-काण्वशा- खायांतु (पृ०९११) "अत पापमकरवमित्यत.फल्याणमकरवमित्युभेउहैवैपएतेवरति- नैनकृताकृते तपत" इतिपाठः ॥ निरूप्येति ॥ "एपनित्योमहिमात्रामणस्य" इत्यृगतेन. निरूप्येत्यर्थः । श्रद्धावित्तइत्यत्रसमाहितइतिकाण्वपाठ ॥ पश्येदित्यत्रत्तुपश्यतीति सबों- स्पास्माभवती" तिकाग्वैर्नपठ्यते । भायर्वणोपनिषदादिष्विति ॥ इदवाक्यतुगोपालता. एवंच 'चेतत्तत्प्रवणसेवाफलरूपानुमानसी । तरिसख्यर्थ देहवित्तजनि कार्याततोभयेर संसारदु सनाशोहिब्रह्मात्मत्वाऽवयोधन' मिसन यदि देहवित्ताभ्यां जनिर्यस्यास्सा तत्फल- भूतमानससेवासिस्यर्थ तयाऽब्रह्मविद्याप्राप्तिरित्युच्येत तस्माकं नकोपि विद्वेषः ॥ यदितु तर तत्प्रवणता ब्रह्मविद्योच्यते तर्हि देहवित्तयोस्तननोपयोग , श्रवणादेरेवतनोपयोगात् ।। इती नालाभिष्यते ब्रह्मात्मस्वावोधनमित्यस्यासनतेश्च ॥ यदितु भक्तिमात्रमुच्यते .

·५७२ मारुतशक्तिसहितः प्रामजनः पनीयस्थ । आदिपदेन "ब्रह्मसस्थोऽमृतत्यमेति" इतिछंदोगादिश्रुतीनां "सत्संस्थस्या- मृतत्योपदेशात्" इतिशांडिल्यसूनस । दशमकंधारक्षेग्रमसगे। 'मयिभत्तिहिभूताना- ममृतत्वायकरपते । एवमादिपुराणवसांचसाह ॥ मपराय परलोकइत्यादि । अनयथा- समतस्येदमितिमज्ञादिभ्यइतिमा अणमानियसापरायइतिदेययोध्यं । मुकानामपि- सिद्धानामितिपष्टस्कंधचतुर्दशाध्यायस्थं । सूत्रमिति । प्रथमस्यतृतीयेपादे द्वितीयं ॥ 'नरा. गांक्षीणपापाना'मितिपांडवगीतास्थं ॥ 'समाराध्यवृपध्वज मितिपराहपुराणोयमबोधिनी- माहाल्यस्थ ॥ द्वितीयसूरमवतारयति-ननुभक्तीत्यादिना । दु सहरेष्टविरहेतिदशमस्कंधे रासपंचाध्यायीस्थं । इतिमभुचरणोतिप्रायेणसगृह्यप्रकाशस्थंसगृहति-नन्वन्यरित्या- दिना ॥ मनभागरतंचज्यायइत्यंतप्रकासमनूद्यफलितमाहु -एवंचज्ञानादिति । तस्मान्म- अतीत्येकादशस्यास्यं ॥ वृहद्वामनपुराणइति । तत्रोचरसिल्येमृग्यादीन्मतिब्रह्मवाक्य- सदर्भोऽयं ॥ सचोत्तरमागेविशेषत स्फुटंविचारयिष्यते-दुर्लभोदुर्घटश्चेति । अतएव- मार्तडादिपुलीरास्वादोतिदुर्लभइत्याद्युक्तं ॥ खियोघेति । इदंतप्रत्यमेववाक्यं । स्वीकृत तर्हि नपरप्राप्ति वासुदेव सर्वमिति अहंब्रह्मास्मीतिज्ञानेनैव तत्प्राप्ते ॥ एतेन 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते' इति वाफ्यात्तु भक्तानामविद्यापिनिवृत्तितइत्यपिचिन्तितम् ।। पद्यते ज्यर्थक्त्वाभावात् ।। गत्यांना ज्ञानार्थतया ज्ञानेनैवाविद्यानिवृत्तेस्वेन वाक्येन प्रती- तेश्च ॥ यतु 'येतुशान कसजिष्ठास्तेषांतुलय एवहि । भक्तानामेवभवतिलीलाखादोऽतिदुर्लभ' इति श्लोकव्याख्यानेऽक्षरब्रह्मप्राप्तस्याऽपुनरावृत्तिमुक्त्या पुरुषोत्तम प्राप्तस्य पुनरावृत्तिमाशय 'मामुपेत्यतुकौन्तेयपुनर्जन्मन विद्यत'इति भगवद्वाक्येन कैतिक यायेन समादधौ ॥ ब्रह्मज्ञा नेनाक्षर प्राप्तस्य पुनरावृत्त्यभावे ततोऽपि पर प्राप्तस्यमुतरातदभावसिद्धरिति,-तन; तेतु- ब्राह्महदनीताइति वक्ष्यमाणमागवतश्लोकस्य त्वत्समतार्थे सति तेषां गोपानामिव राधा- दीनाभिवच ततोप्युत्कृष्टस्य वृन्दावनादिस्थशृगाललतात्वप्राप्तिपूर्वकमनुभूयमानस्यापूर्वफ्लस्य प्राप्त्यै पुनर्जन्मनस्त्वया वक्तु त्वदीय शङ्कितु चोचितत्वात् ॥ विद्वन्मण्डने भक्तानां पुनरागम- नस्योक्तत्वाच्च ॥ तदपि तत्खण्डनावसरे खण्डयिष्याम ॥ पुरुषोत्तमाक्षरयोरमेदोऽक्षरपदार्थ- धोक्तएव प्राक् ॥ एवमुपास्याज्ज्ञेयस्योत्कृष्टत्वमप्युक्त, निरतिशयत्वात् ॥ 'मुक्तानामपि- सिद्धानानारायणपरायण । सुदुर्लम'इत्यादिपुराणवाक्यन्तु मुक्ततरापेक्षया नारायणपरायण- स्योत्कर्षमाहेत्यपिशब्देन गम्यते ॥ यथा 'तपखिभ्योऽधिकोयोगीज्ञानिभ्योषिमतोधिक'इत्य- त्रापिशब्दबलेन ज्ञानीतरापेक्षया योगिनआधिक्य प्रतीयते ॥ अस्तु वा मुक्तानामित्यस्य मुटुम्बवासनाया मुक्तानामित्यर्थ, सिद्धानामित्लस्य त्वणिमादिमतामितितावरैवार्थवादत्वो- पपत्ते । अतएव 'योवेदनिहितगृहायां सोऽनुतेसर्वान्कामान्सहे त्याद्या श्रुतय 'यावानर्थ- उदपानेसर्वत सप्लुतोदके । तावान्सर्वेषुवेदेषुद्राह्मणस्य विज्ञानत'इत्याद्या स्मृतयश्च सगता । यानि तु पुराणवाक्यानि अनुग्रहेण लीलाऽऽखादे प्रमाणतया दर्शयति तानि लीलाखाद- स्यानुप्रहप्रयोज्यत्वे एव प्रमाणानि, नतु इतरापेक्षया तस्योत्कर्षेपि ॥ प्रमाणाभावाच्छुत्यादि- विरोधाचेत्यल।।

·- सहस्राक्षसण्दनम् ५७३ मिति । दृश्यत्यमिथ्यात्वयोाप्तिस्वीकारावया ॥ दृश्यत्वं ज्ञेयत्वं । अन्यथागाय्याकाशा- दावन्यातिप्रसगादितिदिक् ॥ अविज्ञातमित्यादि । तायकव्याख्यानांगीकारेपियस्यांतलयका- रोपनिपदिब्राह्मणउपास्यत्वंप्रतिपिद्धतस्यामेव "अन्यदेवतद्विदितात् अविज्ञातं" इत्यादिभि- ज्ञेयत्वमपि प्रतिषिध्यतइत्युपास्या यस्याप्यब्रह्मत्यदुर्वारमितिभावः ॥ अथपरेतिमुंडक- श्रुतिरिय । जनकत्वमेवेत्येवकारोप्यर्थे । ज्ञानमार्गाद्भक्तिमार्गस्योरकद्रदयितुमत.परं- (अध्याय ३ पा. ३. सू. ३३.) 'लक्षरधियांवितिसूत्रेप्रकाशश्नीप्रभुचरणोक्तिंचैकी- कृत्य प्रायेणानुवदंति-तेनज्ञानरूपेमार्गे इत्यादिना । इदमपिविदुपांसुगममेवेति विशेषतो नव्याख्यायते-तत्रप्रकृतत्वेनेति । दिव्योहामूर्तइतिवाक्यविशिष्टमुंडके । अथपरेत्यादि- नातथात्वेन । सबंधिसबंधेइति । भक्तमगे ॥ 'सत्संगान्मामुपागता' इत्येकादशस्कंधा- दिवाक्यैर्यथा भक्तमंगोभगवत्याप्तिहेतुस्तथाऽक्षरपदस्यापिपुरपोत्तमसबंधितया तरज्ञा- नमपिमुक्तिहेतुरितिसमानत्वं ॥ पुरुषोत्तमप्रवेशादिति 'ततोमांतत्त्वतोज्ञात्वाविशते- तदनंतर मितिवाक्यातन्त्रमापुरुषोत्तम पुरषोत्तमोऽस्मीतिपंचदशाध्यायेकथनात् सौदष्टांतमवतारयति-नन्वक्षरस्पेति ॥ अविशिष्टत्वेकेवलज्ञानिनोभवांश्चप्रतिसक्ष- रस्थवज्ञानद्वाराऽविद्यानियतकत्वब्रह्मभारसंपादकरवादिनाअविशिष्टत्वेसत्यपिफेवलज्ञानि- गामक्षरएपलयः "बहीवसन्ब्रह्माप्येति" 'विशंतियद्यतयोवीतरागा'इत्यादिश्रुतिस्मृति- सिद्धः । भक्तानांतुपुरषोत्तमप्रवेशहेतोः फलरूपभक्तेलाभ. 'मद्भक्तिलमतेपरा'मित्यादि- वास्यसिद्धः । एवंफलेवैषम्यं कुतइतिभाषः । औपसदवदिति । उपसदःसंबंधिइदं औपसदंतानूनप्त्रं । तदाज्यसमवमर्शनंग । उपसत्तुज्योतिष्टोमादौ सोमफयानंतरद- नत्यपयंतात सायंकर्तव्यतिविदोपः ॥ तानूनपतु सक्रदेवभवतितमप्रथमोपसहि- यसएक्तनक्रीतंसोमंशकटेनप्राग्वंशपूर्वद्वारमानीयशकइमुदगग्रस्थापयित्वादक्षिणमनहाह- सेकमेवनिमुन्य आतिथ्यायासंतप्रक्रम्यवाग्विसर्जनान्ते द्वितीयमपिविमुच्यराजानंशकदादप- रोप्यादायपूर्ययाद्वारामाग्वंशंप्रविश्यापरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्याध्वर्युः प्रतिप्रस्थाना पूर्वमानीवामासन्दीमाहवनीयतो दक्षिणम्यांस्थापयित्वातदुपरिमाचीनग्रीवमुत्तरलोम- कृष्णाजिनमास्तीयं तदुपरिराजानंस्थापयित्वापरिश्रयणवाससापर्याणह्यति भनिराजानं चान्तरणमासचारिऐतिसप्रेष्यति ततोऽवहननादिकर्मप्रतिपद्यते ॥ साचातिथ्याइडा भक्ष- णोत्तरतत्पात्रमार्जनान्तासतिएने धारयतिधौरमाज्यम् । भातिध्यायाधीवात् । एतदर्थ- मेवसंपादिताांसुचिचमसेवातानूनप्प्रेसमपद्यतिचतुरवत्तपंचावत्यापंचावदाने एकाप्या- यनम् । (तैत्तिरीयसहिताका० १ प्रपा० २ अनु० १०) "भापतयेत्यागृहामि" प्राणायेदनमम "परिपतयेस्वागृह्णामि" मनसइदं "तनूनप्रेत्यागृह्णामि" मग्नयहदम् शावरायत्वागृह्णामि" शत्यैइदं "शमन्नोजिष्टायत्यागृह्णामि" जीवात्मनइदम् "अनुमेदीक्षां दीक्षांपतिर्मन्यतामनुतपतपस्पतिरजसासत्यमुपगेप सुपितेमाधाः" इति- यजमान-प्रथमंतानूनपरस्टशति "अनादृष्टमस्यनारध्यदेवानामोजोभिशस्तिपालनमिश. सेन्य" इतिमखिजोयुगपत् स्पृशन्तिसदस्यश्च । यदिसदस्या । "प्रजापतीत्यामनसि- जुहोमि" इतियामानस्तानून निरवजितिसकृन्मंणद्विस्तूष्णीम् । प्रजापतयइदम् ।

·५७४ मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः भन्वहंवारतेष्वपिनयति । सौत्रस्यास्यविकल्पत्यान्तु वक्ष्यामः । भन्नवेदार्थप्रकाशे (को० १ प्रपा० २ मनु० १०) "आपतिः निःश्वासरूपेणबहिर्गतं पुनर्वाचिमुखेनान्तः पतनीत्यापतिप्राणः । हेभाज्यप्राणायत्वांअस्मिन्पात्रगृह्णामि । परितोनानाविषयेषु पततीतिपरिपतिर्मनः । तनूं शरीरंनपातयतिनविनाशयतीतितनूनताजाठराप्तिः । शकन- शील: शकरः शक्तिमानपुरषः, तस्यसबंधिशाकरं शक्तिस्वरूपं शक्मन् शाक्तिमत्सुयदो- जिष्ठं तस्तै ओजोनामाष्टमो धातुः तस्यसारमोजिष्ठं तदवष्टंभेनैवशक्तिरवतिष्ठते एतैर्म- सानूनप्नंग्राह्यम् । 'तानूनप्लसंज्ञकजाठरवन्हिविषयस्यशपथकर्मणो हेतुभूतमान्यतानून- नम्' इतिमाधवः । एषामंत्राणांबामणन्तुषष्ठकाण्डे द्वितीयप्रपाठकेभूयते (अनु० २) 'देवासुरास्संयताआसन्तेदेवामियोविप्रियाआसन् तेऽन्योन्यसैज्यध्यायातिष्ठमानाः पंच- धान्यक्रामन्नग्निर्वसुभिः सोमोरटैरिदोमरद्भिरणमादित्यैर्वृहस्पतिर्विश्वेदेवैस्तेमन्यन्तासुरे- भ्योवाइदंभ्रातृव्येभ्योरध्यामोयन्मियोविप्रियास्मोयानइमाः प्रियास्तनुवस्ताः समवद्या- महेसाभ्यः सनिच्छाद्यः । न प्रथमोऽन्योन्यस्सैद्रुह्यादितितस्माद्यः सतानूनप्त्रिणांप्रथम- द्रुह्यतिसमाविमाईतियत्तानूनपत्रसमपयतिधान्याऽभिभूत्यै भवत्यात्मनापरास्यत्रातृग्यो- भवतिपंचकृत्योपद्यतिपंचवाहितेतत्समवाधंतायोपंचाक्षरापंक्ति पांतोयशोयज्ञमेगावरुध- भापतयेत्यागृह्णामीत्याहप्रणोवाआपतिः प्राणमेवप्रीणातिपरिपतयइत्याहमनोवैपरिपतिर्मन- एचपीणातिवनूननइत्याहतनवोहिवेताः समवायतशावरायेत्याहशत्यहितेवास्समवा- द्यन्तशरमन्नोजिष्ठायेत्याहौजिष्टंहितेरादात्मनस्समवायन्तानाष्टमस्यनारष्यमित्याद्वानामुष्ट- खेतबनान्यदेवानामोज । इत्याहदेवानां वदोजोभिशस्तिपाभनभिशस्तेन्यमित्याहाभिश- स्तिपाद्येतदनभिशस्तन्यमनुमेदीक्षादीक्षापतिर्मन्यतामित्याहयथायजुरेवैतद्धतवैदेवारनं. कृत्वासोममनमन्तिकमियखलुवाअस्यैतचरन्तियत्तानूनप्प्रेणप्रचरन्ति" इत्यादि एतदर्थोपि- मयमकांडभाष्ये (प्रपा० २ मनु १०) सयत्ता सम्राममाप्ताः । मियः परस्परं । तेचदेवाः सपिस्वातिरिक्तस्यज्यैश्यमनजीकुर्गणा पंचायूद्धामभवन् । तेपुन्यू हेप्पान्यादयः पंध. देवताः सेनान्यः बस्वादयः पंचगणा सेनाः । तेकंचित्कालं परस्परविरोधिनोभूत्वापश्चा- देवंचारितवन्त: यदिश्यमन्योन्यविरोधिनस्तदावैरिणामसुराणांइदंजयरूपंकाय वयमेव- साधयामः । ततस्तद्विरोधपरिहारहेतुंशपथंकतुं अस्मदीया प्रियाः पुत्रमार्यादिरूपाइमाः तनूरेफनसंडीकुर्गइतिविचायंसड़ीकृत्यापथमेवं परिभाषितवन्तः असाकमध्येय प्रथम- दुनिसताभ्यस्तनूभ्योनिर्गच्छतु भ्रष्टोभयस्विति । यमाद्देवानामेवंत्ततस्मान्मनुष्याणा- मपिापमहतरांमध्येय प्रथमंद्रुतिसविनासंमामोति । समानेएकस्मिन् विपयेतान- मन्त्रिण शपथयंत.सतानूनपत्रिणः । इदानींविधते "पत्तानूनप्न १ समवद्यतिभ्रातृम्या. भिभूत्यैमयत्यात्मनापरास्यभ्रातृव्योभवति" इति । समदद्यतिसमूगारदानंर्यात् । स्वयं. भूतिमान्मयतिरीतुपराभवति । इयमेव प्राण्यामिभूतिः । भवदानेसंख्यांविधाते । पंचायोध्यतीत्यादितदेयाः तत्वदान परधाविभक्ता पथात् संभूयेशयत् प्रियवर- यापस्थापितरन्त । इतिम्याण्यात । तदेतत्सयमनुसंधापाहु-भुतीकरपेघेति । कल्प स्तषप्रैवपेदभाष्ये-"गौतद्धौवमाग्मामायाप्पफ १ सवाघमसयायापतितमतयेदिनि- ·सहस्राक्षखण्डनम् धायतस्मिक्षेतत् वानूनसमवद्यगृहाति" कंसं कांस्यपात्रं । पचिञ्चमनमितिपाटेऽपि. चम्यतेऽम्मिमित्यर्थसाम्यायमसएवार्थ,तथा “सयावन्तमत्विजस्तएवत्समयमशन्त्यना. पृष्टमस्यनारयंदेवानामोजोभिशस्तिपालनभिशस्तेऽन्य" इतिहेतानूनपूाज्यस्वंइत.पूर्व- केनाप्यतिरस्कृतमसि । इतःपरमप्यतिरस्कृतंदेवानामोजः सारमसि । भभिपस्तेहि- सारूपादन्योन्यविरोधावसान्पालयसित्यपुनरमिशस्तेरविषयमसि । मनस्ययथोक्ता:- प्रसिद्धइत्याह "अनाष्टमस्सनाटप्यमित्याहानाधष्ट होतदनाधृष्यंदेवानामोजइत्याह- देवानार खेतदोजोभिशस्तिपासनभिशस्तेन्यमित्याहाभिशस्तिपाद्येवदनभिदास्तन्य" इतिदीक्षणीयेऽष्टीयोदेव.सदीक्षापतिः । ममेमांदीक्षामनुजानातु । सहचांजसासत्यमुपगेप- भागतानूनपुत्रस्पर्शनरूपंशपथंप्राप्तोस्मिहेतानूगपूनसुवितेशोभनमार्गेयज्ञकर्मणिमास्था- पयमंत्रस्थस्पष्टार्थतामाइ-"अनुमेदीक्षांदीक्षापतिर्मन्यतामित्याइयथायजुरेयैतत्" इति- भापस्तमश्रौतसूत्रेद्वादशप्रपाठके आतिथ्यायाधौगात्सुचिचमसेवातानूनसमवद्यति- चतुरयत्तपंचारतंबापतयेत्यागृहामी'सेतै प्रतिमंत्रं 'मनाष्टमसीतियजमानसप्तदशा- ऋत्वितस्तानूनन समयमृर्पत्य नुमेदीक्षामितियजमानोयंकामयेतयज्ञयशसमृरछेदितितं. प्रथमयदिकामयेतसर्वानितिसर्वान्सहावमर्पयेत्तस्माघ.सतानूनप्त्रिणा मित्युक्तंप्रजापतीत्या मनसिजुहोमीतियजमानस्तानूनप्नंत्रिरवजिघ्रत्यन्यवावतेप्वपिनयति" इति एतशरुद्र- दत्तः- "तनूनपात्सबंधात्तानूनप्त्रमित्याज्यसमाख्या । येनत्विज सख्यं युगपत् गच्छन्ति चतुरवत्त पंचावतंवेति चतुरवत्तिनोपिपंचारतमाल्यर्थन वितरस्यइतरार्थ; तस्य पंचार- सर्वन्नेतिनियमात् । व्यरस्थितविकल्पोवास्यादुभयस्यव्यवस्थानुसारात् भगाष्टमसीति- यजमानससदशा ऋत्विजस्तानूनपत्र र समवमृशंति । सदस्यस्यानित्यत्यादुक्तं-सप्तदशा- इति । तेनसदस्यस्थवरणे सोप्यवमृशत्येवार्थसाम्यात् । अनुमेदीक्षामितियजमानः गतं । यंकामदेवयज्ञयशसमृच्छेदितितंप्रथमं । यदिकामयेतसनितिसर्वान्सहारमर्शयेत् यज्ञ. निमित्तं यशोयशयशसय साधुकृतमनेनेतितघंप्रानुयादितिकामयेत यजमानस्तं प्रथममय- मर्शयेत् । यदिपुनः कामयेत । सर्नान् यज्ञयशसमृच्छेदिति तदासहेय सर्वानवमर्शयेत् । तमाय.सतानूनत्रिणामित्युक्तं । तस्माद्य.सतानूनप्रिणांप्रथमोगुह्यति स भातिमाईती- स्युक्तं तसामान्योन्यमन्यस्मैद्रोग्धग्यमित्यर्थः । 'प्रजापौत्वामनसिजुहोमी तियजमान- मतानूननिरवजिघ्रति । गत । अन्यईवानतेप्चननयतितदातुमतिवतमावृत्तिमंत्रस्य" इतिव्याचष्टे रामाण्डारादिकन्तुविशिष्टप्रयोजनाभापानोपन्यस्यते ॥ सूत्रेभन्ववेतिविक- रुपस्त्येवंभातिप्रथमदिन एवनिराधाणमित्येक पक्ष । प्रतिदिवससकृरसकृत् प्रनित्यपरः । अस्मिनपक्षेमंग्रावृत्तिरितियद्यपितानूनप्नसमवमर्शनमुपसदहिभूत आतिथ्ये घ्युत्तरंगत क्रियते तथापि तत्समयमर्शनानन्तरमेरप्रयायप्रचारोपसदोरनुष्टानात्तदन्तरावयोरनुष्ठा- तुमशक्यत्सातत्समवमर्शनमौपसदमित्यभिर प्यते । किंचपटकाण्डे द्वितीयप्रपाठके (भनु० .) "स ५ स्पर्शयतिरक्षसामगन्याचाराय नपुरम्तात् परिदधात्यादि- त्योचोद्यन् पुरस्तादक्षा ५ स्यपहन्त्यूर्वेसमिधानादधात्युपरिष्टादेवरक्षा र स्वपहन्ति" इत्यादिना मध्यमपरिधैदक्षिणोत्तरपरिधिसधिस्पर्शनपूर्वभागेचतुर्थपरिनिपेघ भाधार- ·- પ૭૬ मारतशक्तिसहितः प्रामजनः समिधोरूचंदिग्धुझ्याऽऽहवनीयात्पूर्वभागेदूरस्थापनचेत्यादिकविधीयते । इदंचदर्शपूर्ण मासातिदेशलभ्यमप्युपसदमप्रविधीयत इत्युपसदोपि तदंगंभवत्येव । अतएवप्रथम- काण्डभाष्ये (प्रपा० २ अनु० १०) माधवः-"ननुसस्पादिविधयः प्रकृतौदर्श. पूर्णमासेष्टावपिसन्तीत्यतिदेशादेवतदनुष्ठानस्याबप्रातत्वानपथविध्यन्तरापेक्षेतिचेत् ,- नउपसदय; विधेयत्वात् । तहितत्रैवविधीयतामितिचेत्,-न; भातिथ्योपसदो-परिभ्यादि- भेदंवारयितुं साधारणत्वेनात्रैवविधेयत्वात्" इत्याह ॥ एवंचातिथ्यायांविहितमपि- तद्यथोपसदोऽध्यंगतथाऽतिथ्योत्तरंविहितंतानुनावसमवमर्शनमप्यधिकारसमर्पत्वकादि- भोपसदंगस्यादेव। अतएव "अनुमेदीक्षादीक्षापतिर्मन्यतामनुतपस्तपस्पतिः" इत्यादौ- समवमर्शनमंने तपाशब्दाभिधेयायाउपसदःसमरमर्शनेसंबंध.स्पष्ट एवान्नायते । तथा- चवेदभाष्यं “तपउपसत् तत्रयोदेवस्तपस्पति मदीयंतपोऽनुजानातु" इत्यादि- कमुपन्यस्तमाकू । तस्मात्सूत्रऔपसदशब्देन तत्समवमर्शनस्य ग्रहणयुक्तमेव । उपसत्स. बंधादेव प्रतिदिवसमग्नीपोमीयपर्यतमाघाणपक्षोप्यापस्तंबोक्त प्राग्व्याख्यातः । न चसम- वमर्शनोपसदोःप्रवयंप्रचारेणव्यवधानात् प्रवर्यस्यांगतन्नतूपसदइतिशक्य तथासति- यत्रप्रवर्ग्यनिषेधस्तन्त्र तदपिनभयेन् । तथाहि-तैत्तिरीयारण्यकतुरीयप्रपाठके (अनु०६) "नोक्थ्येप्रज्यात् प्रजावैपशवउक्थ्यानियदुबध्ये प्रयुंज्यात् प्रजा पशूनस्य निर्दहेत्" इतिज्योतिष्टोमविकृतावुक्थ्येप्रवर्ग प्रतिविध्यतेआपस्तंयसूत्रेप्येकादशप्रपाठके "अनिष्टो- मेप्रवृशक्तिनोक्थ्येप्रज्यात्" इत्यारण्यकस्यप्रवर्गवाह्मणवाक्यमनूद्यतनस निफ्ध्यिते भतउक्थ्येसमवमर्शनोत्तरमुपसदएवक्रियन्तइतिदिक् । यद्यपिदर्शितचरात्प्रकारात प्रयो- गान्तरेपुकश्चिदितरोदृश्यतेयथाबौधायनाना शकटाद्राज्ञमादान प्राग्वशेनयन भासा- पर्यध्वर्यास्तीर्णकृष्णाजिनेस्थापनंचयजमानेनेत्यादिः । तानूननावदानन्तुतेषाहिरण्य- केशिनांचोभयेपामपिकांस्यपात्रेचमसेवेत्येव । माघ्राणेतु धौधायनानायजमान.प्रथमा- दिक्रमेणाध्वर्यादीन् सर्वानुपहयतानूनबमवजितिअथैनदद्धिः सस्पृश्यशालोत्तरेनि- नयति । हिरण्यकशिनान्तु अध्वर्युरवमृष्टं “प्रजापतौत्वामनसिहोमी" तितिरवधायां. तर्वेदिनिनयति एवमादिस्सनताविशेपोस्त्येव । तयापिप्रायेणापस्तम्बसूत्रमेयानुसृत्येहकर्म- प्रकारदिरप्रदर्शितेतिध्येयम् । इदकिंचिदधिकप्रपंचगंतुवानूनप्त्रादि स्वरूपन्युत्पादना- येत्यदोपः ॥ इत्यंप्रकाशंप्रमुचाणोतिमायेणसगृहफलितमाहुः-एवंचोपास्यस्येत्या. दिना । भमूलमतिरोहिताय । किंचभत्रेदमवधेयं सहस्रायदिदेववित्ताम्या- मित्यादिनायोविकल्प कृत सकारिकार्यानवयोधादेव ॥ ताहिदेहवित्ताभ्याजनिर्यस्य- सासाघनरूपासेवा । सयानईताममतारूपससारस्पाविद्याकार्यस्थनाशः । निप्रपंचेचाक्षरमदारमकतयाज्ञानमित्यवांतरफलद्वयं भवति । रात सौरमभागापर- पायापलरूपामानसीसेवा । साचनमानस्यापि फररूपेतितस्यामहाविद्यासाधन- रचमशक्यवचनं । मतएव 'समासेन तुकौन्तेय निष्ठावानस्पयापरे तिसक्षेपेरोक्शानसपर- निष्ठांमकम्य 'मईकारपदंद"मिनिससारनाश 'प्रह्मभूयापकल्प'इतिप्रभारंभोत्या. महाभूतम्यपरमनिराभोमगरसाउनः ॥ तमसाधनभनिम्यारीनायपरपः। पं 'भनं. स्वात्म- ·सहस्राक्षराण्डनम् ५७७ स्यनन्यमगसोशात्याभूतादिमव्ययं । इतिमत्वाभजन्तेमांयुभाभारसमन्विताः' । 'योमा. मेयमसंमूढोजानानिपुरसोतमं । ससर्यविजगतिमांसर्पभायेनभारते'सादिप्यनेकनसायं. श्यलिंगकग्रामज्ञानोत्तरमेवसानिरूप्यते । येदपिपारायणे सत्यतपोदमरामदान- धर्मादीनुत्तपाते "मानसमितिविद्वा ५ सम्नम्माद्विवा ५ सएपमानमरमते" इतिज्ञानसंपतानामेवमानससेवासिद्धिनगरमणंचानायते । विद्यारण्यमा येप्यग्रमानस- मुपासनविशेषएवल्याएयायि । अम्मदयेसेतिविशेप्यानुरोधान्मानसीतिनीलिंगनिर्देशः- पदार्थरत्येकएर । तराने "प्राजापत्योहारणि" रित्यनुवाके "मिगत:- परमंवदंती" तिपुत्रेणयष्ट.प्रजापतिःसत्यादीनितथात्वेनोक्त्यांते "मानसंयप्राजापत्य- पविमानसेनमनसासाधुपश्यतिमानसापयामनाभसृजत मानसेससंग्रनिष्टिसं तस्मान्मा- नसंपरमंवदंति" अयमेवसाधनभक्तियंधाभारमझज्ञानपरभक्तीनांपूर्वोत्तरभारमाम तत्र- खत्रश्रीभागरतादिपुपर्यते । यधातृतीयस्कंधे (अध्याय २५ श्लोक ५३-४४) 'मान- चैराग्ययुक्तेनभक्तियोगेनपोगिनः ॥ क्षेमायपादमूलं प्रविशंत्यपुतोभयं । एतापानेवलोके- ऽस्मिन्पुंसांनिःश्रेयसोदयः। तीयेणभक्तियोगेनमनोमर्पितस्थिर'इतिबंधामावज्ञानरूपां- गयुक्तभक्तियोगाद्धामातिरूपामुक्तिरका ॥ तत्रैव (अध्याय २७ श्लो० २८) 'मद्भक्तः प्रतिबुद्धामाप्रसादेनभूयसेत्यादिना साधनभक्त्यैरज्ञानंततश्चसोक्ता ॥ (अध्याय ३२ सो. २३) 'वासुदेवेभगवतिभक्तियोग प्रयोजितः । जनयत्याशुवैराग्यंज्ञानयब्रह्मदर्श- नम् ॥' इत्यादिना 'आस्टंपदगीक्षते' इत्यतेनधामाद्वैतसाक्षात्कारादिवर्णित (चतुर्थस्कंधे अध्याय ७ श्लो० ४४) 'तन्मायार्थमभिपद्यकलेवरेऽस्मिन् पृत्नाममाहमितिदुर्मतिस्त्प- थैःस्वैः । क्षिप्तोप्यसद्विषयलालसभात्ममोहंयुप्मत्कथाऽमृतनिपेवक्उयुदस्य दितिश्रवणा- दिसाधनभक्त्या बंधव्युदासउदिता तत्रैव (अध्या. ११ श्लो० २९) 'तमेनमंगात्मनिमुक्त- विहेभ्यपानितंनिर्गुणमेकमक्षरमित्याद्युत्तया (लो०३०) 'भक्तिविधायपरमशिनकैर- विद्याग्रंथिविभेत्स्यसिममाइमितिमरूढ मितितदेवाख्यामि ॥ तथा (मध्या० १६ श्लो. २५) 'भाराध्यभक्त्यालभतामलतज्ज्ञानयतोब्रह्मपरविदंतीति (अध्या० २२ श्लो० २५) 'हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूरगुणाभिधानेनविजृममाणया । भगयाह्यसग सदसत्यनात्मनिस्याशि- गुंणेब्रह्मणिचाजसारतिः ॥ यदारतिम्रह्माणिनैष्टिकोपुमानाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसे त्यादि तथा (म० २३ श्लो० ११) 'तस्यानयामावत परिकर्मशुद्धसत्यात्मनम्तदनुसस्मरणानु- प्रत्यो । ज्ञानं विरक्तिमदभूमिशितेनयेन चिच्छेदसायपदनिजजीवकोश'मित्यादि (अध्या० २९ श्लो० ३६॥३॥३८) 'लयात्मनोर्थभूतस्ययतोऽनर्थपरंपरा ॥ समृतिस्तद्वयवच्छेदो- भत्तयापरमयागुरौ ॥ वासुदेवेभगतिभक्तियोगःसमाहितः । सधीचीनेनवैराग्यज्ञानंघजन- यिष्यति ॥ सोचिरादेवराजस्थादच्युतकयाश्रयः । शृण्वत.प्रधानस्यनित्यदासादधीयत' इत्यादिना (लो. ४०) 'तापित्यवितृप'इतिजीवन्मुक्कानामपिभक्तिरुता ॥ पठस्कंधे (अध्याय १६ श्लोक १२) 'दृष्टश्रुतागिात्राभिर्निर्मुक्तः स्वेनतेजसा ॥ ज्ञानविज्ञान- संतुष्टोमदत पुरषोभयेदिति ज्ञानविज्ञानोत्तरंभक्तिरक्का ॥ ससमस्कंधेप्रहादः (म०७ लो. ३३) एवंनिर्जितषड्दर्ग:कियतेभक्तिरीश्वरे ॥ वासुदेवेभगतिययासलभतेर- मा.प्रा. ७३ ·હ૭૮ मारुतशक्तिसहितः प्रामानः तिमितिसाधनभक्तित फलभातिवक्ति । फिंचतप श्रुतादीनांकेवलान भगवत्तोपहेतुत्वंप्रति- पिध्यभक्तरेवतथात्वंवदतिसएवतनैव-(अध्याय ९ श्लो०९) 'मन्येधनामिजनरूपतपः- श्रुतौनस्तेज प्रभाववलपौरुपबुद्धियोगः ॥ नाराधनायहिभवंतिपरस्यपुंसोभक्त्यातुतोष भगवानाजयूथपाय ॥' तत्रैव (श्लो० १८) 'सोहमियस्यसुहृदःपरदेववायालीलाकथा- स्तवनृसिंहविरिंचिगीताः ॥ अंजस्तितhणुगृणन्गुणविप्रमुक्तोदुर्गाणितेपदयुगालयहंससग' इति ॥ (अध्याय १० श्लोक ४५) 'धर्मोभागवतानाचभगवान्येनगम्यते ।' इति (अध्या० १३ श्लो० २१) 'यस्यनारायणोदेवोभगवान्द्गत सदा ॥ भत्यावलयाs- ज्ञानंधुनोतियांतमर्करदितिभगवल्लीलाकीर्तनादिरूपयाकेवलयाभत्त्याभागवतधर्मश्चस- मूर ज्ञानस्यनाशोदर्शितः । अष्टमस्कन्धेच (अध्या० २४ श्लो० ४७-४८.) 'जनो- ऽयुधोऽयनिजकर्मबंधन सुखेच्छयाकर्मसमीहतेसुखम् ॥ यत्सेवयातांविधुनोत्यसन्मति- प्रथिसभियानुदयंसनोगुरुः ॥ यत्सेवयाग्नेरिवरुद्ररोदनंपुमान्विजयान्मलमात्मन- स्तम ॥ भजेतवर्णनिजमेपसोऽव्ययोभूयात्सईश:परमोगुरोर्गुरु ' इति सेवयैवसउक्तः ॥ दशमस्कधे (म० ७०) नारदः (श्लो० ३९) 'जीवस्यय ससरतोनिमोक्षणंन- जानतोऽनर्थवहाच्छरीरत ॥ लीरातार स्वयश प्रदीपकंप्राज्वालययातमहंप्रपये ।' (अध्या. ७४ श्लो०५) 'नौतेऽजितभत्तानाममाहमितिमाधवत्वंतदेतिचनानाधी.. पशूनामिषवैकने'ति । एकादशस्कंधे (अध्या. ११ श्लो० २५) 'सरसगलन्धया- भक्यामयिमांसउपासिता ॥ सबैमेदर्शितंसद्भिरजसाविदतेपदं ।' तत्रैव (अध्या० १२ श्लोक० २४) एवंगुरूपासनयैकभक्त्याविद्याकुठारेणशितेनधीर ॥ विवृश्चयजीवाशय- मप्रमत्त सपद्यचात्मानमथस्य जास्त्रम् ॥' (अध्याय. २० श्लोक ३२ । ३३) 'यकर्म- मिर्यचपसाज्ञानवैराग्यतश्चयत् ॥ योगेनदानधर्मेणश्रेयोमिरितरैरपि । सर्वमनतियोगेन- मद्भक्तोलभतेऽजसा | स्वगापावगंमधामकथचिदिवांछनीति ॥ एयमादिप्यनेकमकेवल- भनयामोक्षधाममवेशादिकमुदितं ॥ नरमपिसाधनरूपाफर रूपेतिभक्तिद्वैविध्यकल्पने- मानाभार शंक्य ; एकादशस्कंधे (अभ्या० ३ श्लो० ३१) 'मतपासजातयाभल्या- विभ्रत्युत्पुरकांतनु'मित्यादौपूर्वस्यां साधनरूपतायाद्वितीयस्यां तत्फररूपतायाश्चस्पष्टमे. वप्रतीते ॥ किंचतन (भ० २ कविपचनेपु श्लो० ३२) 'मन्येकुवश्विद्भयमच्युतस्यैति. भगवदुपासनस्यैवसर्वात्मनाससारमयनिर्तिकत्वमुक्त्वा (लो. ३५) 'येवैभगवते'. त्यादिनाभक्तिमार्गायोपायैरविदुपामपिभगवत्प्राज्ञिकथयित्वातदुपादिक्प्रदर्शनार्थ (शोक ३६) कायेनगचेतिसर्यसमर्पण (लोक ३७) 'भयद्वितीयेतिद्वैसभपनिवृष्य मनन्यमसयासर्यत सेवनचविधायतरकधभागाकांक्षायांमनोनिरोधजन्मकर्मश्रवण- कीर्तनादिरूपांसाधनमतिपर्णयित्वा (श्लो. ४२-५३) 'भक्ति परेशानुभयोपिरमि- रम्यञ्चरनिकएक्काल ॥ प्रपद्यमानस्ययाऽसत स्युस्तुष्टि पुष्टि क्षुदपापोऽनुघास ॥ इत्यच्युताधिभगतोऽनुवृष्याभतिरिभिगारप्रयोध ॥ भवतिभागतस्पराजभाव- परामानिमुपैतिमाशादित्युच्यते ॥ इहमपद्यमानस्पतिशाणागति अनुपाया भयुतानि- मनराइनितनुजविसजसेवांचोक्त्यायमांसमतिपदेनतरफलमूलाकाचित्रराभगिनिरनि- ·सहनाक्षग्यण्डनम् ५७९ सदेनाइत्वसमरयोपरतिः परेशानुगम्भगरत्पयोधशन्दाभ्यामपरोक्षशानंचरपष्टमेवोनः फलमयेकालव्यरधानाभाग्योधनायतुष्ट्यादिष्टांसोदाहृतः ॥ सर्वातेद्वादश- स्कंधद्वादशाभ्यायोऽपि (सोफ ७२) 'नैष्कर्म्यमप्यप्युतमारपतिनशोभतेशानमलं- निरंजनं ॥ कुतःपुनःशश्वदभद्रमीश्वरेनतिकर्मयदप्यनुत्तम मितिपुरुषोत्तममतयसंपा. दकोयलाक्षरनुषांनिरमाविद्यमपिज्ञानविनिंद्य (श्लोक० ५३) यशः श्रियामेपरिश्रमः- परोवणांभ्रमाचारतपःश्रुतादिषु ॥ भविस्मृतिःश्रीधरपादपद्मयोर्गुणानुवादश्रवणादिभि- हरे रितिभगवत्यनर्पितानांसफामकेरलकर्मणांभनयसंपादकत्वात् । परिभममारत्वंनवणा- दिरूपतनुजभक्त्यै गाविस्मरणचोपत्या (श्लो० ५४) 'अविस्मृतिःकृष्णपदारविंदयोःक्षिणो- स्यभद्राणिशमंतनोतिच ॥ समस्यशुदिपरमात्मभक्तिंशानंचविज्ञानविरागयुक्त मितिस्पष्ट- मेरसाधनभक्तेःफलंयंधाभागोशानभक्त्यंतरंचोच्यते ॥ मयपाठकमात् ज्ञानपरमत्तर- पिफलमितिवाच्यं; पाउफमादार्यक्रमस्वयलीयतायाः (अध्याय ५ पाद १ सूत्र २) "भांच" इत्यधिकरगेयसपासादौसिबत्यात् ॥ अन्ययावैराग्यं शनसापिफलंस्यात् । इहभक्तिःपरेशानुभगोविरक्तिरित्यवचनस्यतदुत्तरंनिर्देशान् ॥ इष्टापचीभक्तीतत्फल- स्यैकः प्रद्वेषः ॥ भार्थकमस्तु मद्भक्तिलभतेपरा'मित्यादौसिद्धएय ॥ भस्लिोवाध्याये- (लो० ३) 'भवसंफीर्तितःसाक्षात्सर्वपापहरोहरिः ॥ नारायणोहपीकेशोभगवान्सा. स्वपिति रितिपुरषोत्तम (श्लो० ४) 'भग्रमत्मपरंगुह्यंजगतःप्रभाप्ययं ॥ शनंचतदु. पाण्यानंप्रोक्तं विज्ञानसंयुतम् ॥ भनियोग समाएयातोवैराग्यंचतदानयमित्यक्षरंग्रहा- मानविज्ञानसतोभक्तियोगधोक्तः ॥ असोनकोऽपिशंकारकाशः ॥ किंचगीतायामपि- (०१०) इतिमत्वामजतेमा मित्युक्त्या 'ददामिबुद्धियोगंत'मित्यादिना अपरोक्ष- ज्ञानसंसारनाशश्चसाधनभजनादेयोक्तः ॥ द्वादशान्यायपिस्वस्यपुरुषोत्तमस्यभक्तानामक्ष- रोपासकानांचविशेपमुक्त्वा 'येतुसर्वाणिर्माणी'त्यादिनास्वानन्योपासकानांसंसारादचिरा. दुहरणस्वयमुक्तमितिकृतंबहुना । इदंत्ववधेय-(स्कं० ७ १० ५ श्लो० २३) श्रयणं- कीर्तनविष्णो रित्यादिना (भ० ११ श्लो० ११) 'श्रवणकोसेनंचास्यस्मरणमहतांगतिः ।। सेवेश्यावनतिर्दास्संसख्यमात्मसमर्पण मित्यनेनचयेनबधासाधनभक्तिप्रकाराउक्तान्तनुजा- भेदाएव ॥ तनुजवित्तजसेवयोः स्वरूपमानसंक्षेपस्तुमदीयचिंतामणौ 'तनुजावित्तजासेवा- तस्याःसाधनमुच्यते ॥ सर्वेद्रियःशुभायात्तत्परैःसेवनाऽऽदिमा ॥४५॥ तदिन्टातः खसर्वस्वोत्यःसेवाभवैःपरा ॥ उभेपिप्रमाणोक्तप्रथमंतनुजायथा ॥ ऋग्वेदे- (भष्ट० २ अ० २ वर्ग २६ ऋ०३) 'समुस्तोतार-पूप्यं यथाविदस्तस्पगमननु- पापिपर्तन ॥ माऽस्यजानंतोनामचिद्विवक्तनमहस्तेविष्णोसुमतिभजामहे ॥' भागयते (स्क० ९ अ० ४ श्लो० १८) 'सवैमन कृष्णपदारविंदयोर्वासिवैकुंठगुणानुवर्णने। करौहरेमंदिरमार्जनादिपुश्रुतिंचकाराच्युतसत्कयोदये ।।' (स्कं. २ २. ३ श्लो. २१) 'शाबौकरीनोकुरुतःसपोहरेलसत्कांचनकंकणौवा ॥' (स्क० १० १० १० श्लो० ३८) 'याणीगुणानुकयनेनवणौकथायांहस्तौचकर्मसुमनस्तवपादयोः ॥ स्मृत्यांशिरस्तदनिवास- जगत्मणामेष्टिःसतादर्शनेऽस्तुभवचनना' (सं० १० १० ८० श्लो० ३) सारन्यया- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः तस्यगुणान्गृणीतेकरौंचतत्कर्मकरौमनश्च ॥ मरेद्वसंतस्थिरजंगमेपुटणोतितत्पुण्यकथा. सकर्णः ॥' (दै० ११ १० ११ श्लो० ३९) 'संमार्जनोपलेपाभ्यांसेकमंडलवर्तनः ॥ गृहशुभूपर्णमहोदासपद्यदमायया ॥' (स्कं० ११ अ. १८ श्लो० २१) 'मादर.प- रिचयांयासागैरभिनंदन ॥' इत्यादीप्रथमाप्रोक्ताद्वितीयाऽप्युच्यते यथा ॥ (स्कं० ११ भ० ११ श्लो० ३५) 'मत्कयाघवणेश्नद्धामनुध्यानमुद्दव ॥ सर्पलाभोऽपहरणदास्ये- नात्मनिवेदनम् ॥ (स्कं. १० भ० ८१ श्लो० ४) 'पत्रंपुष्पंफलं तोयंयोमेमस्या- प्रयच्छति ॥ तदभत्त्युपहृतमभामिप्रयतात्मनः ॥' (कं० ४ अ० ३१ श्लो०९) 'तजन्मतानिफर्माणितदायुस्तन्मनोपच ॥ नृणायेनेहविश्वात्मासेव्यतेहरिरीश्वरः ॥' (स्कं. ५ म. १९ श्लो० २१) 'मुकुंदसेघौपयिस्पृहाहिनः' तैत्तरीयचित्ति "भीसन् भ्रियमाणोधिभर्ति" गीता 'योगक्षेमरहाम्यहं ॥ इत्यादापपरोक्ततेएकीभूयसुदुर्लभां ॥ अकृत्यरोपांकुतिदशमीप्रेमलक्षणां । सर्वार्पणात्प्रवृत्तस्यतसवनेप्रेमनिर्मलं । भवेदेवगुणां- भोधौहरौस्यान्मानसीतत ।' इतिदिक । इयमानस्येव श्रीभागवतादिपुसर्वात्मभावशब्दे- नाप्युच्यते ॥ तत्स्वरूपंचभूमविद्यादिपुभूयते, तदेतदाप्यादितोऽवधेर्य ।। अधिकंग्रंथांतरेपु- द्रष्टव्य ।। एतेनयदिदेहवित्ताभ्यामित्यादि. ज्ञानेनैवतत्प्राप्तेरित्यंत.प्रलापोऽपास्त. ॥ ज्ञानस्य- परभत्त्यंगत्यविस्तरेणभक्तिमीमांसाप्रथमाध्याये (सू०३०) "सांमुख्येतरापेक्षितत्वात्" इत्यादिना (सू० २६) "ब्रह्मकांडतुभक्तौतस्थानुज्ञानायसामान्यात्" इत्यंतेनद्वितीयाहि केनसम्यद्भिर्धारित ।। 'मामेवयेप्रपद्यत'इतिवाक्यमपिशरणागत्यैनमायातरण बोधयति ॥ प्रपूर्वकस्यपद्यतेरपसर्गबलेनतादशार्थकत्वात् ॥ शंकराचार्यैरपिगीताभाष्येऽन । तरंसति- 'सर्वधर्मान्परित्यज्यमागेवमायाविनंस्वात्मभूतंसर्वात्मनायेप्रपद्यते' इतिच्याचक्षाणैः 'सर्व- धर्मापरित्यज्यमामेकशरणंबजे तिचरमाध्यायवाक्यंस्पष्टस्मारयद्भिः शरणागतिरेवेहार्थ:- स्वीकृत. ॥ अत शंकराचार्यविरद्वार्थस्वीकारस्त्वदुक्तरीत्यातवैवशप्तवंगमयति ॥ शरणग. स्याससरणतरणचाष्टमस्कंधे (अध्याय २५ श्लोर ५६) 'भनायमियोपदतालासयिदस्त- न्मूरससारपरिश्रमातुराः ॥ यदृच्छयेहोपस्तायमाप्नुयुर्विमुक्तिदो न परमोगुरुभगान ॥' एकादशस्कंधे (अध्याय १२ श्लो०१५) 'मामेकमेनशरणमात्मानंसर्वदहिना ॥ याहि- सर्वात्मभायेनयास्यसबकुतोभयं ॥' मयास्वायकुतोभयइतिवापाठः । एवमादिप्वसदिग्ध- मेयेत्यनापिसएवार्थ ॥ तेनएतेनेत्यादिप्रतीतेश्शेत्यंतनिरस्तं ॥ यञ्चयस्थित्यादि निरतिशय. त्यत्वादित्यंतवदयोधान् ।। अक्षरप्राप्तस्यापुनरावृत्तीपरप्राप्तस्यकैमुतिकसिद्धा 'मामुपेत्यतुको. न्तेयपुनर्जन्मनविद्यते ॥ सर्गेऽपिनोपजायतेपरयेनच्ययंतिचे स्यादियचनसिद्धाचसायुनच ॥ 'मात्तिश्चदु सयदुराऽध्रुवप्रापंचिकजन्ममाप्तिरेय ॥ तेनसपद्याविभागरायंगीकारेऽपिन सनिषिध्यमानाऽऽपतिशम्दयास्यतयाशयोक्तुं । भएभगगन-'अनन्यचेचा सतत'- मितिस्वमाप्तिगुल्या 'मामुपेत्यकौतेये'त पूर्वमेव ॥ 'मामुपेत्यतुकातेयनुःसालपमशाधतं । नामुपंतिमहात्मान ससिपिरमांगता इत्युरूपान् ॥ परमाससिदिलीराप्राप्तिरूपांमति॥ माध्यदिनानापंचागिनिद्यायां (फा० १४१० ९. १. १७ शतपथप० १.१) ". मारोपरा पराग्नीवमनि तेषामिहनपुनरातिनि" इनिपठ्यते ॥ समझारेपु.

·सहस्त्राक्षपण्डनम ८१ अक्षरमहरूषेपुलोपेपुपराः। स्वयंपुरपोत्तमात्मयताप्राप्ता.परापत.पुरपोत्तमारिमामा- श्वतीः समाः यमंति तेषां इहप्रपंचेन पुनरागृत्तिः दु.साल्याशावतार पास्नीत्यर्थः ॥ यायपाटे इटेतिपदागावेऽपिराहदारण्यकभाष्येशंकराचार्याः ॥ (१०८ मादा० . पृ० १०५८) "तेषांमहालोकंगवानांनाम्निगुगराष्ट्रतिरग्मिन्ममारे नपुनरागमनमिहति- शासांतरपाठात्, इत्यादि "तस्मात् धम्मात्यगादूर्घमागृतिर्गम्यने" इत्यरांच्याचक्षाणा- नगापि इहपदागपंदर्शयति छांदोग्ये-(पृ. २८२) पटप्रपाटरेक्षिपुग्यविधायां "एतेगप्रतिपयमानाइममानयमावर्तनावर्तते" इतिमानापारनमेनिपिध्यते ॥ एतेनधिद्वन्मंडनोरंसकलंसमर्थित ॥ अक्षरपुरषोत्तमयोमारसम्यममेदश्चमाद्विर्णीराः ॥ एवंज्ञानिशेयादक्षरादुपारपस्यपरस्योरूपोऽपि मूलेचसप्रपंचितः ॥ शृगालेल्यादिकंगु मगरलोकनिंदापरापमानम् ॥ 'मुक्तानामपिसिद्धाना मितिवारयमपिग्रहसंपमानांजानि- नांमध्येपिपुरषोत्तमपरायण.परभरिमान्सुदुर्लभइत्यर्धरमेर । पटस्कंधचतुर्दशाध्याये (लो. २) 'देवानांशुद्धसत्यनारपीणांचागरात्मनां ॥ भतिर्मुदचरणेगप्रायेणोप- जायत इतिज्ञानकारणसत्वशुखादिशालिप्वपिपुरषोत्तमभत्तेदारभ्यमुक्त्वारज स्विधास- स्यातेपुप्राणिपुरेपांचिदेवधेयस्कृत्यंचोक्त्या 'प्रायोमुमुक्षयम्नेपक्चिनैनद्विजोत्तमाः ॥ मुमूषणांसहरूपुकश्चिन्मुच्येतसिष्यति । मुक्तानामपिसिहानां' इत्याधुच्यते । मनकुटुंय- वासनादिरहितामुमुक्षमएपणारयाद्युत्थिततयाभिक्षुचर्याही पूर्वमेयोताः ॥ मतोरक्षणा- शोनिर्मूलः; (चतुर्थस्कं० अ० ९ श्लो० १०) 'यानिवृतिस्तनुभृतांतपादपद्मध्याना- नवननाथाश्रवणेन गस्यात् ॥ साब्रह्मणिस्वमहिमन्यपिनाथमाभूरिकत्वंतकासिललिताप- ततांविमानादि येवमादिपुब्रह्मनिष्टापेक्षयापरभक्तस्योलप स्पष्टएव ॥ नचापिशब्दयलेन- मुक्तेतरापेक्षयेत्यायर्थ कल्प्य ; तदलेनताशार्थस्यकथमपिसभवाभावार, कल्पनेमाना- भागत् ॥ 'तपस्विभ्योऽधिकोयोगी'तिवाक्येपिशांकरगीताभा यादौतथाव्याख्यानस्या- दर्शनात् ॥ पस्तुतस्तुमुक्तयपिदोलभ्येकिमुतामुक्तेवितिद्योतनार्थोऽपिशब्दः ॥ तपस्या दिनयादुत्कृष्टयोगिप्पपिपुरषोत्तमभक्तस्यैवोत्कर्षो योगिनामपिसर्वेपा'मित्यग्रिमवास्येस्प- टीकृतः ।। भतएपशाडिल्यसूत्रेप्वपितद्वाक्यमेगाहस्य (म० १ सूत्र २२-२३) "तदेव- फर्मिज्ञानियोगिभ्याधिक्यशब्दात् ॥ प्रश्ननिरूपणाभ्यामाधिक्यसिद्धेः" इतिसर्वत- उत्कृष्टत्वंनिर्णीत ॥ अर्थवादाभपिस्वार्थेप्रमाणमित्यसकृदगोधाम ॥ योवेदेतिश्रुति-मागे- यविवृता ॥ 'यावानर्थ'इतिगायंचनतत्समानार्थमितिवक्ष्यामः । कानिचिदस्मद्वंयवाक्या- निपुराणापयत्वेनजानन्सर्वज्ञमन्यउपहसनीयोऽसि ॥ लीलाम्वादस्थेतरापेक्षयोत्कर्पश्रुत्या- दिसमतमदीदृशामदर्शयिष्यामश्च ॥ एतेगमुक्तानामित्यादिविरोधात्यलमित्यंतखंडित ॥ अधिकंमूलेस्पष्टं ॥ यदपियत्वित्यादिना टीकाशदुक्तंकिंचिदनूद्यतन्नेत्यादिनाअस्मि- न्मार्गइत्यादिनोक्तानांपदार्थानामेवशाखाप्रसिङ्गतयातकमस्यशास्त्री- यत्वाभावेविप्रतिपत्यभावादितिजगाद् तत्रसप्रश्व्यः-मार्गइत्यादि- ·मारुतशकिसहितः प्राभञ्जनः नोक्तेपुमार्गरुचिशरणागत्याचार्यकृष्णादिपुपदेषुकस्यार्थः शास्त्रेनम- सिद्धः? 'एपनिष्कंटकः पंथामामेकंशरणंब्रज' 'आचार्यवान्पुरुषोवेदे'. त्यादौसर्वेषांपदार्थानांप्रसिद्धत्यात्तस्माच्छास्त्राभ्यासेत्वयायनः कर्त्त- व्योविनाशास्त्राऽभ्यासंप्रलपन्नुपेक्ष्योऽसि । यत्तुभगवत्कृपांकुरस्यो- द्वोधप्रतिहेतुत्वेऽपसिद्धांतईश्वरेच्छायास्त्वन्मतेहेतुत्वात् द्वारभूते- त्यादित्वसंगत; 'समित्पाणि धोत्रियब्रह्मनिष्ठ'मित्यादिश्रुतिविरोधा- दित्यायुक्तं, तदपितुच्छ भगवत्कृपायाइच्छाविशेषरूपायाईश्वरे- च्छामिन्नत्वमानाभावात् किंचघटस्यजलाहरणप्रत्यनस्यततिप्रतिहे- तुत्वेपीश्वरेच्छायास्तत्रतत्रहेतुत्वस्वीकारेण नतस्याहेतुत्वापलापः संभवति श्रीमदाचार्यकुलस्पद्वारभावोऽपि समित्पाणिः श्रोत्रियं. ब्रह्मनिष्ठ'मित्यादिश्रुत्युक्तमार्गेणोपसन्नस्येवेतिनतादृशश्रुतिविरोधः । अतएवतनगुरुणापि “यमेवैषवृणुतेतेनलभ्यः" "अप्रमत्तेनवेद्धव्यं- शरवत्तन्मयोभवेदि'त्यादिनाशरणागतिरेवोपदिष्टेति ।। सहस्राक्षेयत्तुटीकाकृतेत्यादिश्रुतिविरोधादित्यंतभागखंडयंति-यदपीत्यादिना उप- दिष्टेतीत्यतेन ॥ भयंभाव:-नानूयमानेषुटीकाभागे सर्वोत्तमत्वभावनमित्यादौढत्व. भावनमित्यादय.पाठभेदास्तुतन्त्रतप्रायेणोपेक्ष्यते ॥ तनुतन्नेत्यादि अभावादित्यंते तद- योधात् । तत्रोक्तानाभगवन्मार्गतदुचिप्रभृतीनाश्रीभागवतादिशास्त्रप्रसिद्धत्वात् । तत्र (कंध ४ अ० २ श्लो० ३.) 'एपएवहिलोकानांशिव पंथा सनातनः ॥ यंपूर्वेचानु- सतस्थुर्यत्प्रमाण जनार्दन. ॥ तद्ब्रह्मपरमंशुदंसतांवमसनातन मिति । (स्कध ३ अध्याय २९. श्लो० ७) 'भक्तियोगोबहुविधोमागभौमिनिभाव्यते ॥' एवमादौभक्ति- मार्गस्यवर्णन (स्कंध ४ अ. २९ श्लो०४६) यदायमनुगृहातिभगवानात्मभावित.॥ भक्तिसूत्र (अध्या० २ मा० . सू. ४९) "मुख्यतस्यहिकारुण्यं" एवमादौठपाया- एक्सर्वनिदानत्वं (रुध : म० ५ श्लो. २५) एवंप्रवृत्तसविशुद्धचेतसस्तद्धर्मएवा. स्मरचि.मजायते ॥' इत्यादौतनुचिः (स्कंध ३ अध्याय २३ श्लो० ५५) 'सगोयत्स- सते तुरसत्सुविहितोऽधिया । एवसाधुपुकृतोनि सगत्यायकल्पते ॥' (अध्या० २५ लोक० २४) 'तएतेसाधर साबिसर्यसगविवर्जिता ॥ सगखेघयतेप्रार्य सगदोपहरा. हिते इत्यादौसत्सगस्यश्योहेनुता ॥ छांदोग्येश्वेतकेतुविद्यायां "भाचार्यवान्पुरसोपेद"। (०११०२ श्लो०३०) तन्माययातोबुधभाभनेत्तभत्त्येकयेशगुरुदेवतारमा ।' (म० १८ श्लो०३०) 'अजिशासितमदोगुरुमुनिमुपायजेत् ॥' (स्कन्ध ११.३ सो. २१) 'तस्माद्रप्रपद्येतजिज्ञामु.प्रेयउत्तमम् ॥ शादेपरेचनिष्णातम्यहाण्युपश- मात्रयम्' इत्यादीगुरुद्वाराप्रवेशः ॥ गीता (म०१८) 'सर्पधानपरित्यज्यमामेक- शरणवज ॥' (स्कं. १० ५ श्लो० ४) देवर्षिभूतातगृणापितृणानकिकरो- नायमृणीपरामन् ॥ सर्शत्मनाय शरणशरण्यगतोमुकुन्दंपरिहत्यकर्तुम् ॥' (म..२ ·सहस्राक्षखण्डनम् ५८३ लो० १५) 'मागेकमेवशरणमात्मानसर्पदेहिनां ॥ याहिसर्वात्मभावेगमयासारवृत्ती- भयः ॥' यास्यसेवकुसोभयमितिवापाठः । इत्यादीशरणागतिः ।। 'भजत्यनन्यमनस.' 'ससर्यविगजतिमा मित्यादौशुद्धनीकृष्णभजनंयसिद्धमेवैतिशासीयत्यएवन विमतिपत्तिः ॥ कृपायों परदुःखमहाणेग्यारूपायामिछात्यानपायाकिंचेत्याचपास्त ॥ सत्संगादिकारण परंपरास्वीकारेऽपीदोच्छायाघटादिकंप्रतीयनिदानत्वमक्षतं, द्वारभूतेत्यादितुसगतमेवः मुंडकथुत्यादिभिरेयारादिनागुरूपसावश्यकपयायोधनात् । आधुनिकगुरपुतगतप्रो- फोत्रियत्वप्रमनिष्ठत्यादीनामशेषाणामेकनाप्रत्यक्षत्वाग्छाखविरोधवारणायतेपांद्वारभूरा- त्वमेवोच्यते ॥ सद्वाराधीमदाचार्यचरणाएवोपदिशतीतिवस्तुतस्तेषामेवोपसत्ति. ॥ तेऽनुश्रुतिस्मृतिपुराणोक्तलक्षणानांसमन्वयोऽसीतिनकोपिविरोधः ॥ इदानींतनागांद्वार- भूततायाअप्यनादरेसपूर्णलक्षणशालिगुरो.संप्रतिसर्यमार्गेष्वलभ्यप्रायतयाभत्त्यादिसंप्र. दायाएवोच्छिोरन् । मत.शास्रोकानायजननाद्वाग्रहबाह्मणलक्षणानामशेषाणामिदानीत. नेपुदुर्लभतमत्वेऽपियउपलभ्यंतरेयतत्तत्कर्मनिवाहइयपरमपुरपार्थरूपभगवद्भक्तिद्दी- क्षादिनिर्वाहोद्वारभूतैरवश्यकतव्यः ॥ एतचसर्थमुपदेशशंकानिरासवादेश्रीपुरषोत्तम- धरणैस्ससिद्धांतमार्तडेमयाचप्रपंचितमितिततोऽवधेयं ॥ पिनेति । शास्त्राभ्यासविना भयया (स्कं. १० भ० ४ श्लो० ४६) 'भायु प्रियंयशोधर्मलोकानाशिपएवच ॥ इतिश्रेयांसिसर्वाणिपुंसोमहदतिक्रम'इतिश्रीमागवतादिषुम्मरणारस्वविनाशस्यास्त्रभूतमभ्या- समभितःझेपं । समगुरुणेति । मुंडकेअंगिरसा "यमेवैपणुतेतेनलभ्यः ॥ प्रणबोधनु:- शरोखामानातालक्ष्यमुच्यते ॥ शप्रमत्तेनवेन्यंशरवत्तन्मयोभवेत्" इत्यादौवर्ण- गम्याकृपारान्मयत्वाम्यातदेकप्रतिपत्तिश्वेत्यादिकंदर्शितमित्यर्थः ॥ शरणागतिरवस्येव. कारोऽप्यर्थे ॥ ब्रह्मभायादुत्तरमपिफलांतरस्य "योवेदसोऽश्नुतेसर्वान्कामान्सहे" त्यादिश्रुतिसिद्धत्वायत्त्वित्यादिकमसंगतं ॥ यच्च ( यमेधैपघृणुतेतेन- लभ्यइतिश्रुतावेवकारोशानिनोनिरासायेति,-तन्न; ज्ञानीत्वात्मैवमेम- तमितिभगवदुत्त्याशानिनआत्मत्येनप्रतीयमानत्या) दित्युक्तं, तद- पिनशोभनं; "नायमात्माप्रवचनेनलभ्योनमेधयानयहुनाश्रुतेने"त्या- दिनानिषेधंकृत्वाधरणमात्रलभ्यत्वप्रवलश्रुतिविरोधेनताशस्मृती- यतु टीकास्ता भगवत्कृपाहुरस्य स्वतः सस्कारेण भगवन्मागीयसंगादिनावोद्वोधो मार्गेऽस्मिन् रुचिस्ततोऽस्मिन्नवेशेच्छा तप्राप्यकुरस्य दृडत्वेऽस्मिन्मार्गे दृढत्वभावनं ॥ प्रवेशश्च द्वारभूतश्रीमदाचार्यकुलगुरुद्वारा शरणागतिस्तत. शुद्धंकृष्णं भजेदित्युक्तं,-तनयु- चम्; अस्मिन्मार्गे इत्यादिनोत्तानापदार्थानामेव शास्त्राप्रसिद्धराया तक्रमस्य शास्त्रीयत्वा- भावे विप्रतिपत्यभावात् ॥ किन्ध भगवत्कृपाङ्गुरपदयोध्यस्योद्बोधप्रति तस्यतस्य हेतुत्वं वद- तोऽपसिद्धान्त ; इंधरेच्छामात्रस्य वन्मते तत्रापि हेतुत्वात् ॥ द्वारभूतेत्यादित्वसङ्गत; 'समित्पाणि श्रोत्रियंब्रह्मनिष्ठ मित्यादिश्रुतिविरोधात् ।।

·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः निप्रशंसाप्रतिपादकत्वफल्पनात् विरोधेत्वनपेक्षस्यादसतिहनुमान- मितिन्यायाञ्च, श्रुतेरसंजातविरोधत्वात् , मुक्तिंददातीतिवाक्यान- तेर्सानादिभ्याधिस्यनिश्चयात् । नचतस्यस्तुतिपरत्वमितिवाच्य, तथात्वेऽप्याधिफ्ययोधकत्वानपायात् पृथकरणंचपुनर्जीवरूपेणावि- र्भावः । सचभेदाभावेपिसंभवति । तेनतत्तुवास्तवभेदाभावइत्यसं- गतं । पृथक्त्वमपिनभेदादन्यदितियदुक्तं, तदपिनकिचित् , 'अन्यो- न्याभावतोनास्यचरितार्थत्वमिप्यते ॥ तस्मादयंपृथक्चेतिप्रतीतिर्हि- विलक्षणेत्यादिनातस्यान्योन्याभाववैलक्षण्येप्रतीते प्रमाणतयोपन्य स्तत्वात् । एतेनममाणाभावादितिनिरस्तं । यदपि “संपद्याविर्भाव:- स्वेनशब्दादि" तिसूत्रव्यारयानमस्सदुक्तरीत्यायत्वित्यादिनाकिचिद- नूद्यतनयुक्तमित्यादिनातनदोपप्रदर्शन (क्रियतेइतिपदाध्याहारेच. गौरवात् प्रथमान्तार्थस्यतिडं तेनान्वयनियमोनसमूलोयेनक्रियतइति- पद्मध्याहियतइत्युक्तं तच्चनहिक्रियाविनिर्मुक्तवाक्यमस्तीतिभाष्या- नवगमादधिगतपाणिनीयगोनर्दीयसर्वस्वइतिपूर्वप्रतिक्षातविपरीतरवे- नदर्शयति ॥ यःकालाइत्यदावपिक्रियाध्याहारस्यपापिनीयशास्त्रज्ञ- संमतत्वात्त्रय कालाइत्याद्यसंगतस्यशब्दस्यपुरुषोत्तमयोधकत्वेप्रमा- णाभावादितियदुक्तं, तदपिन किचित् , ब्रह्मस्यैवग्रहणं तस्येवभगवता 'अक्षरादपिचोत्तम' इत्यादिनापरत्वेनप्रतिपादनात् तयाख्यानरूपा यांमच्यपितस्यैवग्रहणंयुक्तंनान्यस्येतिशब्दादित्यनेन 'योदनिहित'- मित्यादिश्रुतिग्रहणेप्रमाणाभावइतिचेदेपसंप्रसादइतिश्रुतिग्रहणेत- स्थस्वशब्दग्रहणेपिकिंप्रमाणमितितुल्य केवलज्ञानिनालीलास्वादो. नभवति, झानोत्तरभक्तियुक्तानांतुलीलास्वादोपिभवत्येव तेनफिंचे- त्यसंगतं । तेतुबहादनीताइतिश्लोकस्त्वस्मन्मतएवसंगच्छते । तयारयानंतुसुबोधिन्यामाचार्य प्रतिपादित ग्रंथगौरवभयानानोक्तं तेनैवयस्त्यित्यादिकंनिरस्तमित्यलमत्यावेशेन || इति श्रीमन्मथुरा धीशप्रभुचरणकतानेनश्रीमत्मभुजिद्दोस्वामिस्थानस्थितेनश्रीमद्दीक्षि- तवंशमोक्तिकगोस्वामिश्रीवल्लभात्मजश्रीविठ्ठलनाथेनविरचितेप्रामंज- नास्यनामनयेमेघविस्तारभंगोनामप्रथमोभाग.॥ सहस्राक्षेयतुमसभापमित्यादिस्पष्टमित्यतभागपरिहरति-ग्रहमागदुत्तरमित्यादिना यावत्पूर्वभागपूरण ॥ भयमर्थ-यत्तुतेनततिरमित्यादिनिश्चयायेत्यतमुक्त,-तरायुत, उद्धारादियाघकप्रमाणानात्वयानुन्नत्यादुतप्रमाणानासमहितत्याहह्ममारोतरमुदारेसपः घाविभावाधिकरणस्यतद्विपयाभुतीनातेनुमा ददमित्यादिस्मनीनाचप्रमाणत्यार ·. सहस्राक्षखण्डनम् ५८५ फलांतरेसोऽर्भुतइत्यादिश्रुतीनांकौषीतकिपयकविद्यादिश्रुत्यंतराणां ब्रह्मभूतःप्रसन्नात्मेत्या. विस्मृतीनापुराभणितपुराणरचसांचतथात्वात् । विरहलेशे "भतप्ततभूतदामोअभुते- श्रितासइदइंतस्तत्समासत" इत्यादिश्रुतीनां (स्कं० १० म० २९ श्लो० १०) दुःसहः प्रेष्ठविरहेति (स्कं० ११ १० १२ श्लो०१०) 'निगाढमायेननमेवियोगती- माधयोऽन्यदृशुःसुखायेत्यादिस्मृतीनां विरहतप्तस्यपुरुषोत्तमप्राप्तियोधिकानासत्याच- भगमद्विरदेशस्यव्यहारोलोकदृष्टिमात्रेण ॥ वस्तुतआनंदरूपःसः लोकेषुद्रेऽपिशृंगारे- विरहरसस्येयेतरदलरसस्यब्रह्मरूपत्यंचसाहित्यविदासिद्धांतयंति ॥ स्पष्टंचेदंसाहित्यदर्पण- नृतीयपरिच्छेदादौ (किंपुनर्भक्त्यगेभगवतिरहे । अतएवभक्तिसूत्रकारः (भध्याय २ सूत्र ४४) संमानबहुमानप्रीतिविरहेतरविचिकिरसामहिमख्यातितदर्थप्राणस्थानतदीयता- यत्तु 'ब्रह्मभावंतुसंपाद्यपरमानुग्रहादिभुः । गृहस्थितस्वीयजीवंसमुद्धरतियत्नतः ।' इत्युक्त्वोकृतोपरमक्लेशः इत्यादि जगाद, तन्निर्मूलम् ; ब्रह्मभावादुत्तरमुद्धारफलान्तरयोः क्लेशस्य चोक्तप्रमाणविरुद्धत्वात , तत्सद्भावे प्रमाणाभावाच ॥ तस्यतावदेवचिरे 'तरतिशोक' मित्यादिश्रुतिभिः कृतकृयत्वनिश्चयाच ॥ यत्तु 'यमैवैषणुतेतेनलभ्य इतिश्रुताचेवकारो- शानिनोनिरासायति,-तन, 'शानीत्वात्मैवमेमत"मिति भगवदुक्तया ज्ञानिनएव खीकृतत्वेन प्रतीयमानत्वात् ॥ मुक्तिददातिसकर्हिचिन्नभक्तियोगमितितु भक्तियोगस्तुतिपरं, नतु अक्ष- रार्थे तात्पर्यवतु ॥ अन्यथा भक्तियोगदानस्य सर्वथा निषेधेन नवाशैवोरिछयेत ॥ अनेक श्रुतिविरोधाच ॥ यत्तु समुद्धरतीत्यम्य पृथकरोतीत्यर्थटीकाकृतः, तत्तु वास्तवमेदाभावाद- सात; पृथस्त्वमपितभेदादन्यत्प्रमाणाभावाद्गौरवाच ॥ यत्तु संपयाविर्भाव स्वेनशब्दादि- तिसूतखोके ब्रह्मभावोत्तरं फलान्तरसाचे प्रमाणतयोपन्यस्तवान्याख्याताश्च ब्रह्मसंपद्य स्थितस्य जीवस्य अथवा सम्पयेत्ययान्तर्भावितण्यर्थः । तथाच ब्रह्मभावं संपाद्य स्वेन पुरु- पोत्तमेनाविर्भावः क्रियते ॥ एवं कथमुच्यते तपाह-शब्दात् 'योवेदनिहितंगुहायोपरमे- व्योमन्योऽश्नुतेसर्वान्कामान्सब्रह्मणा विपरिते'ति । अत्र पुरुषोत्तमसाहित्येन सर्वकामोपभोगो- जीवस्य निरूपितः । सलीनस्योद्धरणविना नसम्भवतीत्यस्मादुद्धरतीत्यर्थः । तथाच श्रीमद्रा- गवते 'तेतुमदाहदैनीतामनाःणेनचोता । ददृशुर्नह्मणोलोकोमित्युक्तमिति,-तन युक्तम् । प्रथमम्याख्याने सम्पद्यार्थपृथफर्नध्याहारे स्थितपदाध्याहारेच द्वित्तीयव्याख्याने गिजर्थकल्प- ने उभयम क्रियते; पदा-याहारेच गौरवात् ।। प्रथमान्तार्थस्य तिड्डन्तार्थेऽन्वयनियमोनस मूलोयन क्रियतेइतिपदगध्याहियेत ॥ दशावताराहरेरियन विमागपरेप्रयः कालाइलमत्र तिङन्तार्याभावात् तात्पर्याभावेन ज्ञायन्तामिलदिरप्यध्याहारायोगात्तदर्थाननुभवाच ॥ यस्यापि तनियमाप्रहस्तन्मतेऽपि औत्सर्गिकभवतिपदाध्याहारं परित्यज्य नियतेइत्यस्याध्या- हारे नमानम् ॥ स्वशब्दस्य पुरुषोत्तमयोधकत्व प्रमाणामावाच ॥ शब्दादित्यनेन 'योवेदनि- हितगुहाया'मित्यस्यैवानहणे प्रमाणाभावाच ।। तस्मात्स्वेनशब्दस्यतृतीयान्तस्य स्मेस्वेनेत्यनु. करणम् ।। तस्मच शब्दपदेन कर्मधारयाअनुवार्यादनुकरमस्य मेवाखेनशब्दस्य गुप्वमिति नता ॥ ततय एवमेषसंप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्यायपरज्योतिरुपसम्पद्यतेनरूपैगामि- मा.प्रा. ७४ ·'मारतशक्तिसहितः प्राभञ्जना सतनावाप्रातिकल्यादीनिचस्मरणेभ्योयाहुण्यात्" इत्याह भत्रैवस्वमेश्वरभाष्ये ॥ विरहो. यथागोपीना। विष्णुपुराणे (अंश ५ अध्याय १८ श्लोक १७) 'गुरूणामप्रतोयक्तुं किबवीमिनन क्षम ॥ गुरव किकरिष्यसिदग्धानाविरहाग्निना' इत्याचास्मृतयोदर्शिता । "तस्यतावदेवचिर" इतिथेतकेतुविद्यापराक्यतुप्राधिोतनाप्युद्धारादिवाधक || त्वदीत्या पिशरीरविमोक्षोत्तरमविरविवसपचिप्रतिपादकरादितिसपत्युत्तरकारि काविवादौतेन किमायास्यति "तरतिशोकमात्मवित्" इतिभूमविद्यावाक्यचाविद्याकार्यस्यशोकस्यतरण- घक्ति । नत्यानदरूपस्यभक्त्यगविरहस्य ॥ प्रत्युतभूमविद्यायामेवसर्वतमात्मादेशादौ- प्रभुचरण सवितइत्यधिकतहथेभ्योज्ञेय ॥ यच्चयत्तुयमेवेत्यादिविरोधाचेत्यत,-तल, यमेवेतियाश्यतृतीयमुडकद्वितीयखदेस्ति, सत्र “सर्वदैतत्परमब्रह्मधामयनविश्वनिहितमा तिशुन ॥ उपासत्तेपुरुषयेयकामास्तेशुक्रमेतदतियतैतिधीरा ॥” इतिधानोऽक्षरत परपुरुष "दिन्योयमूर्त पुरष" इतिप्रागुक्त 'पुरव सपर पार्थे'त्यादिस्मृतिप्रसिद्धपुरुषो तमयेकामा कैवल्यमाक्षमप्यनिच्छतउपामतेभनतितेधीरा विरहादिसोढार शुक्रशुक्ल निरविद्य एतत् प्रागुताक्षर अतिपतति । सपद्याविभागादतिक्रम्यपरगच्छति ॥ इतिपुर पोत्तमतदुपासनकप्रकम्यद्वितीयचिपरोपासकस्यपुरषोत्तमवसर्वकामसमाप्तिमुपस्यापठ्यते "नायमात्माप्रवचनेनरभ्योनमेधयानवहुनाथुतेन । यमेवैपट्टणुतेतेनलभ्यस्तस्यैपआत्मा वृणुतेतनूस्या' इति । अत्र भयप्रागुक्तपुरुषायइत्यात्मविशेषणमक्षरव्यावर्तनाय केवल- ज्ञानसाधनानिचश्रवणादीनि । तत्रमुत्यतयानिदिध्यासनादधिकारकप्रवचनस्यमननहेतु- मेधापा श्रुतस्यचनिषेधात्प्रकृतेकवरैसै पराभौनिषिद्ध । अतोयमेवेत्येवकार केवलज्ञानि- व्यरच्छेदार्थइतियुक्तमेव ॥ तनूस्वामितिरूपोपयोगोऽपिभक्तस्यैव ॥ एतदमे "नायमा- निष्पद्यते इति श्रुतिस्थतृतीयान्तस्त्रशब्दादितिसूत्रार्थ ॥ सच मुक्तस्येति स्वखरूपेणेतिच अर्थात्तात्पर्याच लभ्यते ॥ नैव तव किंचिद्गमक भाति ॥ किच त्वन्मते ज्ञानिनोलीलावादो. नभयति कि तूपासकस्य ॥ सोऽश्नुतेसानितितुशानिपरे नोपासकपर, योवेदेत्युपका मात् ॥ ज्ञानिनश्च त्वन्मते न पुस्पोत्तमप्राप्तिरिति कथ पुरुषोत्तमेन सहेतिव्यारयायते॥ तम्मायणासहइत्यस्य खखरूपभूतेन ब्रह्मणा युगपदित्यर्थ ॥ सचक्रमित्यादौ सशब्दस्था- निन राहशब्दस्य युगपदर्थताया प्रसिद्धत्वात् ॥ कामाना सर्वेषामपि ब्रह्मणोऽमित्रत्वा- दावा तदवार सुलभत्वात । अतएव यावानउदपानेसर्वत सप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु- वेदेषुब्रह्मणस्यविजानत' इत्यनेन तुल्यार्थता ॥ त्वन्मतेतु सर्यपदसकोच स्यादतीतादिकानु- पभोगात् । यस्तु भागवत-लोक सोऽपि न त्वदुक्कार्थकोगोपाना पुनरागमनदर्शनात् तस्मात् 'दर्शयामासोकस मित्युतत्रकथभावाकोभायावेतु ग्रह्मलदनीताममाब्रह्मणोलोरदशु ॥ पुनशनमहदाकृष्णेनोइताइत्युक्तम् ॥ अकूरोयत्र दृष्टयास्तस्य यमुनालदस्यग्रवादइति. नामेत्यादि श्रीधरकृनतट्टीमाय स्पणम् इत्यलम् ॥ ११ ॥ ४४ ॥ इतिश्रीपरमहापरिमाज पाच र्यनीम स्वरूपानन्दसामिशिष्यश्रीमरसदानन्दस्वामितेसहस्राक्षप्रथेगेपविस्तारोनाम प्रथमोभाग समात ॥१॥ ॥

·सहस्राक्षखण्डनम् रमालहीनेनलभ्योनचप्रमादात्तपसोवाप्पलिंगात् ॥ एतैरपायैर्यततेयस्तुविद्वारस्तस्यैप- मात्माविशतेनह्मधाम ॥” इत्यादीविदुषोऽप्युपायैर्यत्नः भक्तिरूपयलंसध्नामिभवजन्य- प्रमादाभाः । भक्तिालगंसंतापश्चेत्यादिकमपितथैवसतिसंगच्छते एवंकवलीप्वपिद्विती- ययालयायमेवेतिवारपमस्ति । तत्रापि ( स्कंध ६ ० ३ श्लो० २१)'द्वादशैतेविजा- नीमोधर्मभागवतंभटाः ॥ गुह्यविशुद्धदुर्योधयज्ञात्यामृतमश्नुत' इत्यादिपुराणोपहितं "कस्तंमदामदंदेयंमदन्योज्ञातुमहंती" त्यादिकंपरभक्तिज्ञापनमस्तीत्युक्तमेवयुक्तं ॥ ज्ञानी- त्वात्मैवेतिगीताराश्यतु चतुर्विधामजतेमामि'त्युपक्रमात् 'तेपांशानीनित्ययुक्तएकभक्ति- विशिष्यत इत्यादिमध्यमवाक्याचासंदिग्धमेशानिभातपरं, नतुत्वादिष्टार्थक ॥ अवमूले- समाधिस्तुपिशाच पिशाचभापयतिन्यायाधयात् । वस्तुतस्तुगीताश्रुत्यर्थनिर्णायिकेतिसिद्ध- निधंधादौ-(स्कं० ५ ० ६ श्लो०१८) 'राजन्पतिगुररलंभवतांयदूनांदेपंप्रियः कुल- पति कचकिंकरोवः॥ अस्त्येवमङ्गभगवान्भजतांमुकुंदोमुक्तिददातिकर्हि चित्सनभक्तियोग' इतिवाक्यंतुज्ञानांगतयामाक्तिकुर्यदयोमुक्तिददाति, नतुफलरूपभक्तियोगमित्यर्थकं । वस्य- स्तुतिमानपरत्वंशीधरस्वामिभिरपिनिरस्तं । किंचतथात्वेप्यास्तवस्तवस्यनिदात्वादक्षरार्थे- तात्पर्यस्वीकार्यमेव ॥ असतंत्रेऽर्थवादानामपिप्रामाण्यं निबंधावरणभंगपूर्वमीमांसामा- प्यादीप्रपंचितं । प्रकृतवाक्यापपाठोक्तिस्त्वज्ञानात् साधनभक्तेरवांतरफलं ज्ञानमुख्य- फलं भक्तिधमन्यमानानामन्यमानसानामस्माकमनुग्रहसभवादाशासफलैव ॥ तृतीयस्कंधो- पिपंचविशाध्याये (शो० ३६) 'तैर्दर्शनीयावयबरुदारविलासहासेक्षितवामसूक्तैः ॥ हृतात्मनोहृतप्राणोंतश्चभक्तिरनिच्छतोमेगतिमण्वीमयुक्त इतितदेवोभत्राण्वीगतिमुक्ति- रितिसर्यसंमतं ॥ एतदप्रे (श्लो० ३७) "श्रियंभागवतीस्पृहयंतिमद्रांपरस्यमेतेऽश्रु- घसेतुलोके ॥' इत्यादिना (श्लो०४०) 'भजत्यनन्ययाभत्तयातान्मृत्योरतिपारयेत्यत्तेना- नन्यभक्तानालीलास्वादाविफलमुक्तमेव ।। मत्रानेकश्रुतिबिरोधइतितुमनोरथमात्रं ॥ अन्नै- वाशेषश्रुत्याशयविषयतायानवार्ष्यादिग्रंथपर्यालोचनेस्पष्टतयालामात् ॥ भत्रकाश्चित् श्रुत- योविद्वन्मंडनसमाप्तावप्युक्ताः ॥ कठवल्लीप्यपि (घली. ५ २० १२) "एकोवशी- सर्वभूतांतरात्माएकरूपंबहुधाय करोती" तिभक्तकामपूरणार्थस्वरूपस्ययहुधाकरणयद्यो- त्यादावुपबंहितमुक्त्या (अ० १३) 'नित्योनित्यानांचेतनश्वेतनानाएकोबहूनायोविद- धातिकामान्" इत्यैकस्यैवमुक्तबहुभक्तजीवकामपूरकत्वतदर्शनाच्छाश्वतशांतिः (० १४) "तदेतदितिमन्यतेनिर्देश्यपरमसुखं" इतितादृशमुक्तेरगणितनिरतिशयानंदसाक्षा- स्काररूपत्वंचामिधीयते ॥ भृगुप्रपाठकेपि “मानंदमयपुरुषोत्तमसम्मानंतरं "कामासी- कामरूप्यनुसंचरन् । एतत्सामगायनास्त" इतिकामाऽन्नत्वादिकंफलंश्राच्यते । एवंभूमविद्या- दिपनेकत्रद्रष्टव्यं ॥ एवंविधश्रुतिभागेष्वनुसंचरणादिकंभजनरूपमेवेतिदिन ॥ उद्धरणंतु- पृथकरणनचष्मृथक्त्वंभेदः ॥ ताकिरपियक्वंगुणविशेष । भेदोऽभावविशेषहतिस्वीका- रात् । (कारिका० ११५) 'अन्योन्याभावतोनास्यचरितार्थत्वामिप्यते ॥ तस्सादयपृथ- नेतिप्रतीतिदिविलक्षणे तिगुणनिरूपणे विश्वनाथपंचाननेनोमयोविलक्षणानुभवरूपमान- मदसि । भनमुक्तावल्यामपितेन "ननुशन्देलक्षण्यनार्थवैलक्षण्यमितिचेम, विनायभेद ·५८८ मस्तिशक्तिसहितः प्राभंजन घदात्गृथगितिवद्धटोनेत्यत्राषिपंचमीप्रसंगात् तसाचदर्थयोगपंचमीसोनिमांन्योन्या- भावतोमिमोगुणान्तरंकल्प्यते" इति । वस्तुतस्त्वत्रमार्तडकारिकायामुद्धरणतट्टीकायांपृथ- करणंचसंपत्युत्तरंपुनरक्षराद्विभागरूपमाविर्भावएवविवक्ष्यते ॥ सूत्रकृताऽऽविर्भावस्यैवा- मिधानात् । एतेनयत्त्वित्यादि गौरवाचेत्यंतनिरस्त । यचसंपयानि वसूनस्यन्याख्यान- मातंडटीकास्थंकिंचित्पाठमेदेनानूयतपणायतनयुक्तमित्यादि प्रमाणाभावाचेत्यंतमुक्तं, तदेवनयुक्तं ॥ मनहिविषयवाक्यनग्रामवल्लीमानं । अपितॄत्तरदहरविद्यादिकमपिब्रह्मवल्लयां- संपत्तेर्वाचनिकत्वाभावात् । अतस्तास्शविषयवाक्योपस्थापनायैक्तत्स्थस्यसंपयेतिपदस्य- निर्देशः ॥ किंचसंपत्तेःसाधनसाध्यतयातनजीवस्यैवकर्तृत्वाज्ञानमार्गेऽपितौल्यात्पुरुषो- समस्यतम्रानुपयोगादपितथानिर्देशः । अन्यथासंपायेत्येववदेत् ॥ केपुचिच्छांकरभाष्य- पुस्तकेपुतुसंपाद्याविर्भावइत्यपिपाठोदृश्यते ॥ सोऽप्यस्माकमनुगुणः । वस्तुतस्तुविषय. वाक्यानुरोध्येवपाठ प्रामाणिकः ॥ अतःस्थितपदाध्याहारोनकेशः ॥ विषयवाक्येल्यपासं- पत्तः पूर्वकालिकत्वलभ्यते, अतःसंपद्यस्थितोभिनिष्पद्यताविर्भवतीतितत्रापिस्थितेरार्थि- कत्वात् ।। समानकर्तृकतिहितेपुत्वाल्यपघटितेपुचिग्नेयुद्धविलोक्याइंचापलादेत्यवंचितः तत्रासद्धिरिहोयद्भिः वेडाहेपितहिरित्यादिवाक्येप्यनेकवस्थितपदाध्याहारस्यसुप्रसि- देश ॥ भन्याहारमात्र स्वैवस्त्रेऽनादरणीयत्वे "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ कंपनात" इत्याद्यधिकरणानि कथं योज्यानि? किंतुजिज्ञासासूत्रेऽयशब्दमानंतर्यार्थकंकल्पयित्वातनि- रूपकतयाकैश्चिद्वेदाध्ययनामितरैःपूर्वतंत्राध्ययनमपरैःसाधनचतुष्टयंचाशक्यैकतरपक्षनिश्व- यमध्याड्रियते ॥ तादृशस्थलएवाध्याहारकेशः ॥ तयाचसाधनचतुष्टयावध्याहारकेशान्सु- खेनस्वीकुर्षवत्यंताध्याहारैरानंदमयाद्यधिकरणान्यप्यन्यथानयन्किमित्यकिटंधा क्षिपसि ? एवंसंपयेत्यस्यान्यथासंगत्यनुपपत्त्या एषसंप्रसादइतिश्रुतावपिसंपर्यप्रतिजीवस्यैवकर्तृ- सयाप्रकृतस्थितस्यजीवस्येत्यर्यादेवोपतिठेत ॥ भन्यथाजिज्ञासासूत्रादौजिज्ञासुभिरित्यपिन- संध्येत ॥ प्रकृतसूघजीवात्मोपस्थितिस्तवाप्यावश्यकी ॥ एवं (अध्याय २ पाद ३ सूत्र ११) "परात्तुतच्छुते" रितिन्यायेन कारयति 'मत्तः सर्वप्रवर्तत'इतिश्रुतिस्मृतिमिश्वसर्व- प्रतिवस्तुतोभगवतएवप्रयोजकत्वादनांतर्भावितोण्यर्थइतिपक्षोपिनक्लिएः ॥ शम्यादिशब्दे- पुभवल्यादेरंतभीवितण्यर्थतायामहोजीदीक्षितादिभिरक्षेशतावीकारात् अतएवग्याल्यासु. धाकारोपिशंभुरीश:पशुपतिरित्यत्र "शंसुखंभवतिअंतर्भावितण्यांन्मिद्रादिस्वारद्धः । यत्नुशंभयत्य सादितिस्वामिमुकुटी,-तर; कतरिकृतोविधानादपादानेहुप्रत्ययाभावात्" इनिन्याचष्टे । संपात्यनुक्त्यातयाप्रयोगस्त्वानुपूर्वीसाम्येन स्वार्थस्याप्यपरित्यागेनवविप- यास्यस्योपस्थापनाय ॥ वाक्यस्यक्रियाविनिर्मुक्तत्यासंभवात्स्स्सनेतितृतीयान्तकर्तृपद- निर्देशाचोभयक्रियतइत्यध्यहारोपिनगुरुः । जिज्ञासास्यादौकतन्यादिपदान्यध्याहारसा भयकेयमिहेवाशमा? ॥ यप्रथमांतात्याधुक्ततेनभयतांजिज्ञासामग्रएवाभ्याहारासंभ. योमतांतरेणतरसंभयेप्यौरसर्गिकभवतिपदस्यससिख्येत् । नतुकर्तव्यपदस्यकचिवपिसः १ भारत उत्तरगोप्रहे अजुनप्रतिविरादपुषस्योतिरियं ।

·सहस्राक्षखण्डनम् कर्तृयोधकतृतीयापदानुपादानात् । विध्यर्थकप्रत्ययांतस्यैवाध्याहारकल्पनेमहागौरवाच ।। (म० २ पा० ३ सू. ४६) "प्रातिपदिकार्थलिंगपरिमाणवचनमानेप्रथमे" त्यन- महाभाप्ये "अथवामिहितेप्रथमेत्ये तलक्षणकरिप्यते" इतितिकृतद्धितसमासरभिहिते- कांदीप्रथमांस्वीकृत्यक्रियापदन्येवृक्षापक्षइत्यादारभिधानाऽभावात्प्रथमायाअनुपपत्ति- माशंक्य "अस्तिभवन्तीपरःप्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति । वृक्षाप्लक्षः। श्रनीति- गम्यते" ॥ इत्युच्यते । अप्रेअभिहितलक्षणेदोपमुदाव्य "एवंतहितिङ्समानाधिकरणे- प्रथमेत्येतलक्षणंफरिप्यते । तिङ्मानाधिकरणइतिचेत्तिडोऽप्रयोगेप्रथमाविधिः ॥ तिड्स- मानाधिकरणइतिचेत्तिडोऽप्रयोगेप्रथमाविधेया । वृक्षाप्लक्षइति । उक्तंपूर्वेण ॥ किमुकं ? मस्तिभवन्तीपर प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोप्यस्तीति । वृक्षःपक्षः । अस्तीतिगम्यते"। इत्युक्तं । एवंचतिसमानाधिकरणएवप्रथमायाविधानस्यभाग्यवार्तिकयोरुरीकारात् प्रथ- मान्तार्थस्थतिइन्वार्थेऽन्ययनियमासमूलएव ॥ श्रतएवानकैयटः एवन्तीति । यथादेवदत्तः पचतीति ॥ प्रासादेआस्तइत्यादौतुप्यधिकरण्यात्प्रथमायामभावः । तिडोऽप्रयोगइति । नहितिडन्तपदप्रयोगमन्तरेणतत्सामानाधिकरण्यसद्भावः । उक्तंपूर्वेणेतिमाक्षिप्तक्रियापदा- पेक्षसामानाधिकरण्यमस्ति" इतिसामान्यतभाक्षिसक्रियापदापेक्षंसामानाधिकरप्यंचक्ति । नत्यस्तिपदार्थएवप्रथमान्तार्थान्वयनियमदर्शयत्यत.क्रियतइतिपदाध्याहारोनायुक्तः अवविवरणे-"उक्तंपूर्वेणेति । पूर्वप्रथेनेत्यर्थः पूर्वेणाऽचार्येणेतिकश्चित्" इत्यादि- व्याख्यातम् ॥ इत्थंचपूर्वाचार्योक्तिरप्युक्तान्वयनियमेमूलम् ।। भाप्येभयन्तीपरइत्यस्यतु. भवंतीवर्तमानत्वादियोधक.कालस्तत्परइत्यर्थः (पा० ३ सू० १२८) "तृभूवहिवास- भासिसाधिगडिमंडिजिनन्दिभ्यश्च" इत्यौणादिकसूत्रेणदशभ्योझच्यात्सचपित् । तेन- भवन्तःकालइत्युदाहृतम् । तरन्तीनौकेतिवपित्यातुडीपिभवन्तीतिसिद्धम् ॥ मौत्सर्गिक- भवतिपदाथ्याहारमितिसहस्राक्षोक्तिस्तुअस्तिर्भवतिःपरइत्यशुद्धपाठजनितभ्रममूलिका ॥ क्षतोदशावतारास्त्रयःकालाइत्यादावपिसन्तीत्यार्थिकंसंबध्यते । तथानापिक्रियतइति । अस्तिपदमात्राध्याहारस्वेनेतिकतरितृतीयायाअसंगत्यापत्तेः । किंच (भ० २ पा० १ सू०१) समर्थसूत्रभाष्ये "माख्यातं साव्ययकारकविशेषणवाक्यम् ॥ भाख्यातं साग्ययं सकारक सकारकाविशेषणवाक्यसंज्ञभवतीतिवक्तव्यम् ॥ साव्ययं । उन्यः पठति नीचैःपठति ॥ सकारकम् ॥ भोदनपचति ॥ सकारकविशेषणम् । भोदनंमृदुविशद पचति ॥ सक्रियाविशेषणचेतियक्तव्यं । सुष्टुपचति । दुछुपचति ॥ अपराहआख्यातं. सविशेषणमित्येव । सर्वाणि तानिक्रियाविशेषणानिएकतिङ् ॥ ॥ एकतिझ्याक्यसंज- भवतीतिवतन्यम् । भूहिमूहि" इतिवाक्यलक्षणमुक्तंप्रथमलक्षणापेक्षयाऽऽख्यासविदो- पर्णरापयमित्येवमुख्यलक्षणम् । इदंचलोकशाखसाधारणम् यत्तुकैयटेनास्यस्वशास्त्रेपारि- भापिकत्वमुक्ततरप्रमादादितिनन्याः । भवाऽख्यातपर्द क्रियायोधकपरंतेनत्वयाशयितव्यं- भोक्तव्यमित्यादौतादशसुग्रन्तघटितत्वेपिनाऽव्याप्तिः। विशेषणपदंघसाक्षात्पारंपरिकोभय- परे, अतोनद्यास्तिष्ठतिकूल इत्यादौ पारंपरिकस्यापिनद्यादेःसमानवाक्येन्त.पात.कारकविशेष- णानामपिपरंपरयाक्रियाविशेषणत्वमभिप्रेत्य "सर्वाणिोतानिक्रियाविशेषणानी" स्युक्तमा.

·भारतशक्तिसहितः प्राभलना यकृता । इहयास्यपदकवाश्यपरंपदानाभेदेसतिपरस्परसाकांक्षतपादिलक्षणवाश्या- चोधजनकत्वात् । अतएव (म० पा० मू.) "अर्थैरयोदकंगसाफक्षिचेद्विमागेस्या" दितिजैमिनीयमनुसृत्यलक्षिसहरिणा 'सारसंक्षारयांभेदपरानाकांक्षशब्दकं ॥ श्याप्रधान- गुणादेकार्यवाक्यमुच्यत इति ॥ भेदेविभागे । अनक्रियैवप्रधानमिवररसविशेषणतया- गुणभूतम् । यचारकैयट: "भाख्यातमितिफलंपियक्ष्यतेरक्षणविधानसामर्थ्यात् । पचतिभवतीत्यादौसत्यपिसाध्यसाधनभायेमाख्यातयोदित्वात्समानवाक्यवाभाव"इति,- तमा भाल्पावत्यपर्यायधिकरणारेकमेवेतिमागुक्तभाव्यरीत्याएकत्वविरक्षाया फराभाषा- दितिनव्याः । तथासतिभूहियूहीतिभा परवाश्योदाहरणनसंगच्छेत; भाख्यातद्वित्वानि. विशेपणाख्यातमानेवाश्यत्वामागच देवदत्तेत्यध्याहारेणपूरणन्तुपितंशब्देन्दुदोखरादौ । एकस्सिन्याक्येपचतिभवतीत्यादौकारकभावापप्रतिष्टतान्तरसभवममित्य (म० ८ पा० १सू. २८) "तिडसिड" इत्यनाऽतिग्रहणसंगच्छने । तयमागुक्तवाश्यलक्षणंज्ञाप- यति, तेनपश्यमृगोधारतीत्यादिपुराश्यत्यग्यवहारोनिर्याधः ।। पचतीत्यादिमागस्यत्वा- भावादेकतिटीयनयहुवीहिः । एवमभिमायादेवसुप्तिदंतचयोवाक्यमितिलक्षणेचयपदं । तिश्पदंचानकारकभाग्नापनमाख्यातत्यपर्याप्यधिकरणतिइन्तवातीतिनाग्याप्तिः । इद- मेवशास्त्रपरिभापिरालक्षणमितिनन्याः । ततइदं “समानास्येनिघातयुष्मदस्मदादेशा- पक्तन्याः" इत्यागर्थे । एवमभिप्रायादेव "तिइतिइ" इत्पन्नातिग्रहणप्रत्याख्यापकं "भतिड्चनमनर्थकंसमानवाक्याधिकारात्" इतिवार्तिकं ॥ अवमान्ये "नचसमान- वाक्येद्वेतिट तेस्त्र" इत्युकम् ॥ एकतिडीतिलक्षणम् स्वशास्पारिभाषिकंसायनिकंवैति- यथातथमास्ताम् ॥ परंनदिक्रियाविनिर्मुक्तवाक्यंभवतीतित्वविवादंनिष्कृष्टवाक्यस्वरूपं सोक्तममरसिंहेन (को० १५० ६ श्लोक २) 'मुप्तिहन्दचयोवाक्यक्रियावाकारकान्धि- ते'तिसुवंतचय तिडंतचयश्चवाक्यं । वाशब्द समुचये, कारकान्वितक्रियाबोधकंघटमानये. त्यादितिड्सुएचयात्मकमपिपास्यमितिच्याख्यासुधाकारादयः । नागेशभट्टमसेतुबाशय्दश्चे- दथैकारकंतुसुबत्तवाच्यं, पचित्तिइन्तवाच्य, कारकान्विताक्रियाचेत् ।। एतेननिरर्थकशब्द- समूहोन्याय॑तेमुवंतपयस्तितचय सुतिउतचयश्चवाक्यमित्यर्थ । भाय प्रकृतिसिद्धमि दहिमदारमनां त्वयाशयितव्यमित्यादिः । द्वितीय पचतिभवतीत्यादिः पाकोभवतीत्यर्थः । तृतीयश्चैत्र पचतीत्यादि. । घटमित्यादौपदमात्रेयास्यत्वच्यानर्तनायचयपदं । एतत्सर्व- हलवशब्देन्दुशेखरेसमर्थसूनउक्तभाप्यस्थलेविवरणेचस्फुटम् ॥ तार्किकादीनांघटमित्यादि- मानवाक्यत्वकल्पनंतुसूत्रभाष्याद्यार्षग्रंथविरोधादुपेक्ष्यम् ॥ मतोवाक्येक्रियैवप्रधानं, इत. रचसर्वतत्रैवसाक्षात्परपरपावायथायोग्यमन्वेति । तत्रापिप्रथमान्तार्थोऽभेदेनतिर्थेऽन्येत्ये- वअनभिहितकर्तृकर्मणोस्तृतीयाद्वितीयाप्राप्त्यातिडताभिहितयोरेवतयो प्रथमासभवात्भा- प्येकंठरवेणनिङ्समानाधिकरणेतद्विधानात् फलस्यव्यापारस्यवाश्रयएवतिर्थताया "आश्र- येतुतिट स्मृता "इत्यादावंगीकारात् । युकंचैतत् , तटुल पव्यतेदेवदत्त पचतीत्यादौतथा- प्रतीतेः । यद्यद्बोधकंतत्तदर्थकसितिनियमात्नचाख्यातस्याश्रयेरक्षणा, तथासति- तातोभावनापामभागप्रसंगात् । तस्वातस्यशक्तिकल्पनेतु युगपत्तिद्वयविरोधाबसा ॥

·सहनाक्षखण्डनम् नापि "माख्यातपदयोध्यामागाकिंचिदाश्रिताविशेषणत्वेनगृहीतात्तिकस्वाइटपदयोध्य- घटत्ववत्" इत्यनुमानेनाश्रयलाभरमुवचःव्याप्यादिप्रतिसंधानविनाव्याश्रययोधस्यानु- भवात् । रासादाश्रयएवतिदर्थःशतएव (भ० ३ पा० ४ सू० ६९) "लाकर्मणिच. भाषेचाकमोभ्यः" इतिकगणिकर्तरिचलकारायोधकतारूपांतियादिशक्तितत्स्थानिनिय का- रेप्रकल्प्यविधीयन्ते । किंचपचतिदेवदत्तइत्यत्रदेवदतामिकफर्तृकोयर्तमानोग्यापारइत्य- भेदान्वयस्वदर्शनादाकरसंमतत्यायक सिवाच्यत्वमावश्यकं पक्कासाचकोदेवदत्तइत्यादि- कृत्मयोगरत् ॥ मचाभेदयोधेसमानविभक्तिमत्वतंयनीलोघटइत्यादौतथादर्शनादिति- वायं; सोमेनयजेतस्तोकंपचतिराजपुरुषइत्यादावप्यभेदयोधाऽऽनापत्तः ॥ एवं तंडुलाः पच्यंतहत्यव्रतंडुलाभिन्नयहुकर्मकोवर्तमानः पाकानुकूलोव्यापारइतियोधात् फलाश्रय- खापितिङ्वाच्यत्यंन्याख्यातं । स्पष्टंचैतत्सर्ववैयाकरणभूपणे । अतःप्रथमातार्यस्यतितार्थे- न्वयनियमः समूलएब । अन्यथाक्षः पक्षइत्यादिमावस्यापियाश्यत्वसिद्धोदाहृतचर- भाज्यादिकंयाधितार्थस्यात् ॥ नाप्यस्तिपदाध्याहारमात्रेणनिर्याहः सर्वत्रशक्यः, फियापदा- ध्याहारस्थलेविवक्षितार्थानुपूलस्यभूयमाणपदकदंयाकांक्षापूरकस्यक्रियापदस्पैवविरघ्या- हरणात् ॥ इत्यंच (तैत्तिरीय का० सं० १ प्रपा० १ अनु०१) “इपेत्योर्जेत्वा" इत्यादिपुरियारहितमंत्रपुयथााच्छिनद्मिसंनमयाग्यनुमामीत्यादिवाददामेवक्रियापदम- ध्याहियते; अन्यथाद्वितीयायाअनन्ययप्रसंगान तथासूत्रेप्यलिपदाध्याहारे स्वेनेलिकत्तीरे- तृतीयाया अनन्ययप्रसंगात्तद्वारणायतादृशं क्रियतइत्येवाध्याहत्तव्यम् । (तैत्तिरीयसं० का० १ प्रपा १ अनु०४) "इदंदेवानामिदममुना सह" इत्यादिप्रथमान्तघटितनिष्कि- यमंत्रप्वपिशूपेंनिरुतमिदंदेवानामेवस्वमनिमृप्यते इदन्तुशकटस्थं देवै.सहितानामस्माकं. स्त्रयागान्तराणामसाभिःकरिष्यमाणत्वाद्रोक्ष्यमाणत्वाचेत्याग्रर्थकेमुतत्तत्पदाध्याहारइवा- प्रापितदयाहारः ॥ तत्रयथा “इपेत्वोत्येतितामाच्छिनत्यूनेंत्येतिसंनमयत्यनुमार्टिवा" इत्यापस्तंबकल्पः "इदंदेवानामितिनिरतानभिमुशतीदमुन.सहेत्यवशिष्टान्” इतिकल्प- वाध्याहारनिश्चायकः, तथानापिसंपद्याविभावशब्दामिधेयउद्धरणेभगरत्कनुकत्वबोधक "ममा-कृष्णेनचोद्धृता" इत्यादिवाक्यमित्यलं ॥ मयंक्रियतइतिपदाध्याहारोपपादन- प्रकारोऽनपराऽऽसनिर्गतस्यपराऽऽसताप्रकाशनायैवादर्शि ॥ वस्तुतस्तुमातडटीकायां सौलम्पायेदंसव । अतएवास्माकंत्रासूनभाष्यक्रियतइतिपदस्याध्याहारोनदृश्यते भाग्ये- स्थितस्योक्तिरपिसंपत्त्यनंतरंतवस्थितस्यैवायमाविर्भागोनतुसंपद्यमानस्य लयात्पूर्वमेवस- इतितात्पर्यवतीतिमातिसूनेस्वेनेतितृतीयाचहेती ॥ विषयमाक्येअभिनिष्पद्यतइति जीव- सकताश्रयणात्संपत्तावाविर्भावेचगौणीमपिनीयस्थकर्तृतामभिप्रेत्यसंपद्याविर्भाव इति प्रयोगः "क्रीलानुवाय.अभ्युपेत्याशुश्रूपासभूयसमुत्थानप्रसज्यप्रतिषेधः" इत्यादिवत्ते- घप्रयोगाःमनुः (म० ८ श्लोक० ४) 'संभूयचसमुत्थानंदत्तस्थानपकर्मच ॥' तत्रैव .(श्लोक २२२) 'फ्रीत्वाविकीपगाकेचिद्यस्येहानुशयोभयेत्' मिताक्षरायां (म०२) अभ्युपेत्यतुशुश्रूपांयस्तांनप्रतिपयत' इतिनारदवचनमुपन्यस्य "विवादपदमभ्युपेत्याशुलू- पाण्यं" इति ॥ एवमादि सुप्रसिद्धाः ॥ तथाच तैत्तिरीयेसोभुतइत्यनेनाक्षिपदहर- ·५९२ मारतशत्तिसहितः प्राभजनः विद्यायाच "परज्योतिरपसपद्यस्वेनरूपेणाभिनिष्पाते" इत्युक्तोजीवस्य सपत्यनंतर. माविर्भार सोनपुरपोत्तमैनपहेतुनाभपति ॥ थुताभिनिष्पत्तिश्रवणादुत्पत्तिनमवारणा- यसूरआविर्भावउक्त । युकचास्यपरमात्महेतुकत्वम् । भतएवभूमविद्याया "वस्थवाए- तस्यैपश्यतएवमन्नानस्य विज्ञानत " इत्यादिनाभूमयमविद फरमुपाग्य "भारमत- आविभागतिरोभागापात्मनोऽनमात्मतोवर" इतिपरमात्मनएवापि गदिकप्रतिहेतुत्य- श्रूयते ॥ नचस्वशब्दस्यपरमात्मवोधकत्येप्रमाणाभाव शक्य ॥ छादोग्य (भ० ८) "सत्तासोन्यतदासपनोनयतिस्थापीतोभवतितस्मादेन स्वपितीत्याचक्षतेस्वपीतोभवति ।। (भ. १ पा० १ सू० वा० ५) “स्वाप्ययात्" (अध्याय ५ पाद ३ सून) "द्युभ्वायायतनस्वशन्दात्" इत्यादियहुप्रमाणसद्भावान् ॥ पुनराविर्भावागीकारेमानमाह- सूत्रकार "शब्दादिति” तैत्तिरीये "सोऽभुतेसर्वान्कामान्सह ॥ ब्रह्मणाविपश्चितेती" तिदहरविद्याया "सउत्तम पुरस सवत्रपतिजक्षन्कोडरममाण" एवमादिशब्दादि- त्यर्थ ॥ इदपुरषोत्तमेनसहसर्वकामाशनजक्षणकीडनाविक प्रवसन्नाप्येति" इत्यादिश्रुत्याग्रामापितस्यनसभवति ॥ मत सशब्दोऽपिभूमविद्याधुक्तमाविर्भावमेव "स्वेनरूपेणाभिनिप्पद्यते" इत्यादौगमयति ॥ स्वेनपुरुषोत्तमात्मकेनरूपेणाविर्भवतीति- तदर्थ ॥ यत्तुशब्दादित्यनेनेत्यादि भातीत्यतमवादि, तदसत्, अतिकेशेनानस्वनपद- कर्मधारयस्यभाप्येशंकराचार्यैरगीकृतत्वाभावात् ॥ फितुतत "फेवरेनयात्मनाऽऽविर्भ- वति । नधमांतरेण" इतिच्याख्यानात्वेनेतिपदभिग्नमेवाभिमतप्रतिभाति ॥ अन्यथा मात्मनेतिकस्यायं स्यात् ' धर्मातरव्यावर्तकचसूत्रेकिस्सात् ! एवचसतिस्वशब्दादि- त्युक्ति सौनस्यशब्दादिस्यस्पपलितार्थकथनरूपैवेतिसिध्यति ॥ भतएवस्वेनशब्दादिति नाबादिकर्मधारयादिकचनादर्शि ॥ सपूर्णसाध्यस्यात्तात्पयांचाध्याहारकल्पनापेक्षयाश- ब्दादित्यत्रेवार्थासाध्यानुकूल शब्दविलक्षणलघीयोनतुवाक्येविधेयराहित्य ॥ अनेकरच- सूत्रकृताचल शब्दोहेक्रियते (म० २ पा० ३ सू० ४) शब्दाच ॥ (म. ४ पा० ४ सू० २२) "अनावृत्ति शब्दात्" इत्यादौएवमिहापिशब्दादित्येवहेतु ॥ इत्य चेदृशस्थलेपुतत्तद्वाक्यग्रहणेतवापिकिंगमकम् ? साध्यानुकूलतयातस्योपस्थितिरितिचेन्म- माप्यनसोऽभुतेजक्षन्कीडन्नित्यादिशब्दप्रणतयैवसेत्स्यतिसपयेत्युक्तिरपितत्मारिक्त्युक्त प्रार। नचब्रह्मवल्ल्याएवोदाहृतत्वात्सप्रसादवाक्यादेविषयवास्यत्वाभाव शश्य , स्थाली- पुराकन्यायेनैकतरोदाहरणेऽपि एकत्रनिर्णीतइतिभान्यायुक्तपरिभाषयाप्रवृत्तियोग्येसर्वत्र सत्प्रवृत्तेरिष्टत्वात् ।। अतएव "जन्मायस्ययत , तत्तुसमन्वयात् , ईक्षतेन शब्द, प्रकृतिश्च" इत्याद्यधिकरणेपुतत्तद्भाष्यकारैरनेकानिवाक्यान्युपन्यस्यते । एवमेवसतिसूत्राणान्यायरूप त्वचसगच्छते । मतइंद्रप्रभापतिसवादस्याधिकरणस्यप्रवृत्ति प्रकाशकारे शाकरमतमनूध- तत्रेदमरधेयमित्यादिनादर्शिता ॥ अनसपत्युत्तरजक्षणादिवत्तैत्तिरीयेऽपि "एतमानदम यमामानमुपसक्रम्यकामातीकामरुप्यनुसचरन् । एतत्सामगायनास्ते" इत्यादिश्रूयते ॥ तयापिपरोपसक्रमानतस्थूयमाण कामानित्यकामरूपित्यादिकपुरषोत्तमात्मकरूपेणपुन- रावि रमतरानघटतइतितनाप्याविर्भावोवाच्य ॥

·सहस्त्राक्षखण्डनम् ५९३ अधप्रकाशकारोक्तदिशोतरदहरविद्यार्थोऽतिसंक्षेपेणोच्यते ॥ छांदोग्येदशमप्रपाटके इंद्रप्रजापतिसंवादे "यात्मावेद्यत्येनप्रकृतःसदहरविद्योपास्याएव ॥" प्रजापतिवाक्येतस्य- यापहतपाप्मत्यादिगुणफस्यप्रत्यभिज्ञानात् ॥ तत्र "यभात्माऽपहतपाप्माविजरोविमृत्यु- विशोकोविजिघत्सोऽपिपास सत्यकामासत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यःसविजिज्ञासितव्य.स- सर्वा शलोकानामोतिसरांश्चकामान्यम्तमात्मानमनुचिद्यविजानातीतिहमजापतित्वाच" इत्युपझमः ॥ एतत्प्रजापतिवचःश्रुत्यासुरासुराणासर्वकामसर्वलोकेप्सयाऽऽत्मविविदिपा- ऽभूत् ॥ ततोदेवानामिंद्रोदैत्यानांविरोचनश्चजिज्ञासया श्रीप्रजापतिमुपसेदतुः ।। परंतुती- परमाप्तिफलमत्वानोपसन्नौ ॥ किंतुफामनयेतितदधिकारहीनंज्ञात्वाब्रह्मचर्यरूपंतपउपदि- देश ॥ श्लिष्टप्रयोगेणचोवाच ॥ तत्रप्रथमपर्याये "यएपोऽक्षिणिपुरुषोदृश्यते" इत्यापैदर्शन- मेवोपदिष्टं ॥ तच (भ० १ पाद २ सू०१३) “अंतरउपपत्तेः" इत्यधिकरणेस्फुटं ॥ परंताभ्यांनबुद्धम् । किंतुदेहएवात्मारगतः। प्रजापतेर्बावित्यात्तत्संनिधौनसंशयोत्पत्तिः ॥ विरोचनस्यत्वसुररवादसमिधानेऽपिदेहात्मवादमानेणतोपः ॥ इंद्रस्तुदैवप्रकृतिकत्वात्त- द्वादेमार्गएवं भयंददर्श ॥ "असिन्नन्धेऽन्धोभवति" इत्यादि ॥ एवंदृश्यस्याज्ञानेपुनस. पउपदिश्यद्वितीयेपर्यायेस्वमसृष्टिकर्तारं "कामकामपुरपोनिर्मिमाणः" इतिकठाधुकंपर- मात्मानमेवोपदिदेश ॥ “यएपस्वमेमहीयमानश्चरति" इति ॥ भन्नापि "तंत्येवतेभू. योऽनुव्याख्यास्यामि" इति ॥ एतच्छब्देनस्वबुद्धिस्थस्यपरामर्शः ॥ नात्वबुद्धिस्थस्य इंद्रेणदेवस्यैवपूर्वबुद्धत्वादिति ॥ परविंद्रेणद्वितीयेपिपर्यायेसनयुद्धः । किंतुदेहादिन्नोजीन एव स्वमद्रष्टोपदिश्यतइतिवुद्धं । सयद्यपिबायोपाधिदोपानदुप्यतिवथाप्यांवरदोपादन्य- मानविच्छाद्यमानप्रियवेत्रादितौल्यरूपाप्यति । पुनस्मृतीयेपर्यायेसमागत्यभयमुक्तवान् । सदासुपुत्यधिकरणभूतपरमात्माननज्ञातवान् । किंतुसुपुस्ययस्थाऊंशारीरमेवज्ञात्यातनाप्य- ज्ञानरूपमय "विनाशमेवापीतोभवति" इत्यतेनप्रदर्येन्द्र पुनस्पससाद। तदाप्रजापतिस्त- मेवस्वबुद्धिस्यमुपदेष्टव्यत्वेनोपक्षिप्य इंद्रेणारगतस्यजीवस्यसकामभोगयोग्यस्वरूपंतसं. पत्याभवतीतियक्तुं "मघवन्मत्यैवाइदंशरीरं" इत्यादिनाशरीरस्यदुःखदत्वं । अशरीराणां- पायादीनांपरंज्योतिरुपसंपन्नानांवरूपप्राप्तिदृष्टांतेनास्यापिस्वव्याख्यातांपरंपयोतिः पुस्पो- सममुपसमीपेसंपन्नस्यतद्धामन्यक्षरेस्वकारणेलीनस्य स्वरूपाभिनिष्पत्तिमाविर्भावरूपां एक- मेवैषसंप्रसादः" इत्यादिनोक्वापरस्यज्योतिप स्वरूपमाह-"सउत्तमःपुरप." इति । यो- ऽयमुत्तम पुरुषस्त्वन्यःपरमारमेतिगीताश्लोकद्वयेनकृवनिर्वचनः ॥ अत.परंसंपद्याविभूतस्य- भोगवक्तुंतनपरस्यमोगमाह-"सतत्रपर्येतिजशन्कीइन्" इत्यादिना ॥ तथाच 'दहेंद्रिया- सुहीनानांवैकुंठपुरवासिना'मितिसप्तमस्कंधात्तादृशानांसायुज्यादिमतांभगवरप्रसादरूपस्त- इत्तस्तेनसहमोगोनिराबाधा; पर्येतिभोगेस्वतंत्रोपिभक्तपराधीनत्वादस्वतंत्रश्वभवतीति- कथनात् ॥ स्पष्टंचेदंतैत्तिरीयेनह्मणाविपश्चितत्यप्रधानतृतीयानिर्देशात् ॥ अनोपफमेपिसर्व- लोकास्यर्थमुपासनामवृत्तिः "सघाएपएतेनदैवेनचक्षुषामनसताम्कामान् पश्यन् रमतेयए- तेब्रह्मलोकेवाएतदेवा मारमानमुपासत्तेतलात्तेपारसबेंचलोकामाताः सर्वेचकामाः ससा श्वलोकानामेतिसन्वाश्यकामान्यस्तमात्मानमनुविद्यजानातीतिहप्रजापतिरया- मा.प्रा. ७५ ·मायतशक्तिसहितः प्रामचनः चप्रजापतिरवाच" इत्युपसहारश्चतथैयसतिसगाछते । अधिपंतुप्रकाशादिषुझेयं ॥ इहापि- प्रकाशमथएवबोधोपयोगिनानचिद्विशेषेणसहितोमयानूदित ॥ सपयाविर्भावस्वहेतु- कस्यविधानार्थमेवेदसूनमितियुक्त ।। अन्यथा (म०१ पा०३ सू०१९) "उत्तराखे- दाविर्भूतस्वरूपस्तु" इत्यनेनगतार्थत्वापावात् ॥ (१००३ सू०५०) "ज्योति. दर्शनात्" इत्यापूर्वदहरविद्याराक्यविषयीहत्यपरज्योतिरितिज्योति शब्दस्यपरग्रहपर- ताया साधनात् वाक्यानुपूर्वांविद्याविपययोरक्यादिवापिसैवसिध्यति यद्यपि "स्वेनरूपेणा- मिनिप्पद्यते" इत्पनखेनमात्मनेतिव्याचक्षते। आविर्भापश्चात्मनेपाक्षरात्सभवति, तथापि यत्स्येनपुरुषोत्तमात्मकेनेतिमायाव्याख्याततत् "उत्तरायेदाविभूतस्वरूपस्तु" इतिसूत्रै कवाक्यतयाफलितस्यार्थस्यकथानमितिज्ञेयम् ।। तत्रभावितस्वरूपपुरषोत्तमरूपयस्मिहित तित्यारयानात् षष्ठीबहुबोहोस्वरूपतगतोरभेदादुपारकेशापत्तिरितितदाशयार पुरुषो. तमाशेन 'तास्ताविचेष्टाजगृहस्सदारिमका' इत्यादिवचनम्तदात्मकतासभवात् अयमर्थमा- फरेपुप्रपचितइतिकिंबहुना ॥ तत्स्थस्वशब्देति वेदेवहूनां "तेनभागधेयेनोपधावति" इत्या- दीना तृतीयातस्त्रशब्दघटित राक्यानासत्यात्तेपाग्रहणं । पुम्वायधिकरणइवार्थाभिप्रायात् "मायाह्मणमात्मना ॥ भावनात्मनापरिप्वक " इत्यादीनावामहणकुतोकुत्तोगस्या- वितिभार ॥ अर्थसगतिस्तुविद्वद्भिर्यथाकथचिच्छक्याक ॥ यचकिंधेत्यादिकामानुप भोगाविस्यत, उत्तुपरमतत्वाशानात् ॥ फेयलशानिनएवाक्षरविद परलीरास्वाद 'नैष्कर्य- मप्यच्युतभावर्जित' (स्क० १० भ० ९ श्लो० २१) 'नायसुखापोभगवान्' "देहिनागोपिकासुत , ज्ञानिनाचात्मभूतानायथाभक्तिमतामिह । भस्यात्वनन्ययाशक्य' इत्यादिवाक्यवार प्रतिविध्यतेनतुपुरपोत्तमविदोज्ञानिभत्तस्यनामोतिपरमितिपरमासियो- ग्यस्य ॥ 'इदंशानमुपाश्रित्यममसाधर्म्यमागता ॥ योमामेवमसमूढोजानातिपुरषोत्तम'- मित्यादिवचनेभ्य ब्राह्मणवाक्यविवरणभूयायामूचि 'सत्यज्ञानमनतमझाक्षरेयोवेदनिहिव'- मर्थात्तत्रभामिनपरंचयोवेदेतिकथनाध्यारयेयवायेऽपिप्राविदित्यवाक्षरमह्मपरप्रावित्सि- ध्यति ॥ इदच "सबेदैतत्परमब्रह्मधामयनविश्वनिहितमातिशुन । उपासतेपुरुषयेद्य- कामारतेशुकोतदतिवनतिधीरा "इत्यादौमुहकादिपुस्फुटम् । तवय्याख्यानेस्वरूपभूतेने- स्यध्याहारस्यसर्वस्यकामापदेशेनतृतीयानिर्देशेधलक्षणाया सहशब्दस्यलाक्षणिकयोगपधा- भकतापावाल्माक्षमालाकमयादित स्मार्थ एपमान । समाज्यवार, विशेषतरे- विवित्सायापरोक्तिनिरसनपुरस्सरसविस्तरमामकेब्रह्मवल्लिविवरणेद्रष्टव्य ॥ यत्तु (सच ऋमित्यादौसशब्दस्थानिन सहशब्दस्ययुगपदर्थताया प्रसिद्धत्वा) दितिवन (अध्याय २ पा० १ सूत्र ११) विभाषाधिकारात्प्राकनेन (म. पा० १ सू० ६) 'भव्यपविभ- तीत्यादिनायौगपद्येविहितनित्यसमासस्यमस्वपदविग्रहतया मन्ययीभावेचाकालइतिस यापनसहराब्दस्यसचक्रमित्यादाविवकेयरस्यत्तस्ययोगपद्येप्रयोक्तुमराक्यत्वात् । मन्यया घोणसहेतिव्यस्तमपिप्रयुज्यतमतउतश्रुतीयोगपयियक्षणेनित्यसमासोदुर ॥ किंच "चक्रेणयुगपदितिविग्रहे" इत्यत्रशेखरकृता "युगपत्शब्देनतुनसमास सूत्रगृही- तत्वा" दित्युच्यते । वत्वपोधिन्यामपि "अमकेचिरयुगपचक्रमितिसमतिसमासेनैव- ·सहस्राक्षखण्डनम् ५९५ भवितव्ययुगपच्छब्दस्याप्ययत्वात् किन्तुचोणककालेइत्यादिपिग्रहीतुमुचितमित्याहुः" इतिसंगृह्यतेएवंचचरेणैककालइतियत् प्राणककारइत्यर्थ.सात् तथाचसतिसचऊंच्या यतीत्यनपुरपयोरेककालिकधावनपत् जीवब्रह्मणोरेककालिकमानसिध्येदिति योगप- घेप्रतिपद्यापिकिस छिसमायुप्मता एतदेवाश्रित्यसहसान्दस्ययोगपयेशत्तयंगीकारेक्षया- णांसंपत्ति सक्षनमित्यप्यसोदाहरणात संपत्तापपितस्यशक्तिस्वीकारेश्यितांप्रयुज्यतांचतथा- थेक्षनाणांसहेतिदिक् ॥ नापिममसर्यपदसकोचः परप्रसामिन्नेवलौकिकेपुकामेप्यतीतत्वा. घसंभवात् ॥ यावानर्थइतिवाक्यतुनब्रह्मयल्लपर्थयोधकंप्रत्यभिज्ञापकपदादिरूपमानगंध- स्याप्यभावात् ॥ किंतु कर्मप्रझमस्यं वेदेषुनैगुण्यनानाकर्मप्रतिपादनेऽपिसर्वाणिवान्येक- नानुशतुमशक्यानिसंपूर्णोजलाशय पानादावुपयोक्तुभिवभवोयथासंप्लुतोदकेऽपियाववापा- नादिसिद्धिस्तादुपादेयंतथाज्ञानादिसिद्धयेकर्मेत्यभिप्रायकंतत् ॥ तेननेहास्योपयोगः- कश्चित् ॥ यदपियस्तुभागवतेत्यादिइत्यलमित्यंतदुर्यलच्छलनफल फलीलोपयोगितयापुनरा. विर्भावस्तुनप्रपंचेपुनरावृत्तिरूपातिप्रागेवनिर्णीतं इदंचवाफ्यदशमस्कंधेभष्टाविंशेऽध्याये- भगवतानंदस्यपत्यानयनोत्तरमेवंकारंपठ्यते (श्लोक १) 'नंदस्वतींद्रियंदृष्ट्वालोपालम- होदयं ॥ कृष्णेचसमर्तितेषांज्ञातिभ्योविस्मितोऽब्रवीत् ॥ तत्वौत्सुक्यधियोराजन्मत्वागो- पास्तमीश्वरं ॥ अपिन स्वगतिसूक्ष्मामुपाधास्यदधीश्वरः ॥ इतिस्वानांसभगवान्विज्ञाया- खिलकूस्वयं ॥ संकल्पसिद्धयेतेषांकृतयैतदचितयत् ॥ जनौवैलोकएतस्मिन्नविद्याकाम- कर्मभिः ॥ उञ्चायचासुगतिपुनवेदस्वांगतिंभ्रमन् ॥ ॥ इतिसंचिंत्यभगरान्महाकारणिको- विभुः ॥ हरिरित्यपिपाठः ॥ दर्शयामासलोकस्वंगोपानांतमस-परं ॥ ॥ सत्यज्ञानमनंवं. यद्रह्मज्योतिः सनातनं ॥ यद्विपश्यंतिमुनयोगुणापायेसमाहिताः ॥ ॥ तेतुब्रह्महद- नीतामनाः कृष्णेनचोवृताः ॥ ददृशुर्बाणोलोकंयत्राफरोध्यगात्पुरा नंदादयस्तुतंदृष्ट्वापर• मानंदनिर्वृताः ॥ कृष्णंचतनछंदोभिःस्त्यमानंसुविस्मिता इति । अनश्रीधरस्वामिनः "मौत्सुक्ययुक्ताधीपांते ॥ अपिकिं स्वगति स्वस्थानं सूक्ष्मां ब्रह्मास्यांच उपाधास्यत् उपाधास्यति नः अमान् प्रापयिष्यतीति सकल्पितवंत इत्यर्थः ॥ 1 ॥ इत्येवंभूतं स्वानांस्पांतेषामितिवापाठांतरंसकल्पं भखिलएक्सर्वज्ञः स्वयमेवविज्ञायतेपांसंकल्प- सिद्धये । कृपयैतद्वक्ष्यमाणमचिन्तयत् ॥ १३ ॥ अविद्या देहायईबुद्धिः ततकामः तत कर्म तरविद्याकामकर्ममि. । उच्चारचासु देवतिर्यगादिषु भ्रमन् स्वकीयांगतिनवेद ॥ ब्रह्मस्व. रूपलोकंवैकुंठाण्यंचतमस प्रकृते परम् ॥ १४ ॥ देहादिपिहितानादर्शनमशक्यमितिप्रथम- देहादिन्यतिरिक्तंग्रह्मस्वरूपदर्शयामास ॥ तदाह सत्यंभयाध्यं ज्ञानं अजमनन्तं भपरि- च्छिस ज्योति प्रकाश सनातनं शश्वरिसद ग्रहा गुणापायेगुणापोहे ज्ञानिनोयत्पश्यति तत् कृपयैव दर्शयामास ॥ १५॥ एवंब्रह्महदंग्रौवहदवद्गदः तानिमास्यविशेषविज्ञाना- भागत् ॥ ब्रह्महदंतेतुनीता प्रापितास्तसिन्मताश्च ॥ तुशब्दोक्तंविरोपमाहपुन कृष्णे. नउद्धृताः ॥ समाधेरिवोत्यापिताः । सतोयह्मणाः । तस्यैवलोकंवैकुंठाख्यंददृशुरिति । ननु- प्रनिमनानांपुनर्लोकदर्शनमघटितमेवेत्याशक्याह-योति । यत्रयस्मिन्कृष्णेनिमित्तेसति- पूर्घमकरोऽभ्यगात् श्वान् ॥ शुकपरीक्षिरसादात्मातनत्वातनिर्देशः । नातक्यैश्वर्य- ·मारुतशक्तिसहितः प्राभञ्जनः भगवतिकिंचिदप्यसंभावितमितिभारः इतिव्याचक्षते ॥ अन्नब्रह्मण्येनिमजनंपुनम्तत- प्रवभगतोद्धरणंचतैरपिस्पष्टमेव्याख्यातं ॥ अन्यथा 'अपिन स्वगतिसूक्ष्मा मिति- सकल्पम्नत्सिद्धयेभगवताकृपयासत्यत्वादिलक्षणकब्रह्मधाम्नःप्रदर्शनादिकंचनवसंगच्छेत ॥ किंचसत्यज्ञानानंतस्वरूपस्यमंस परस्यग्रह्मज्योतिष साक्षात्कारकथंचिदप्यविद्याशेषस्यवक्तु- मशक्यत्वात् "ब्रह्मविद्रहरभवति ॥ ब्रह्मपसन्ब्रह्मायेति" इत्यादिश्रुतिभि.प्रतिबंध- रहितस्थतदंशस्य "लपणमेतदुदकेऽधाय यथासँधखिल्यउदकेमाखउदकमेगानुबिली- येत" इत्यादिनाछांदोग्यवृहदारण्यकायुक्तदृष्टांतेनरानपिलयोऽवश्यमेवस्यात् ॥ तदाऽप्य- विलयेचकदाऽपिसनस्यात् ॥ वदुत्तरकारणांतरस्यत्ययाऽत्यंतदुरपपादत्वात् दर्शनोत्तर- तदभावे "भिद्यतेहृदयग्रंथि." इतिकाठकप्रभृतिश्रुतिशतव्याघातापाताय ॥ अप्रेच- श्रीधरस्वामिनः "अथवा मयूरोयनदृष्टवांस्तस्ययमुनाहदस्यब्रह्मवदइविनामतंहद- नीता सतोब्रह्मणोलोकंदहशुः ॥ पुनश्चगेनोद्धृताःपूर्वकृत्तं दृष्ट्वाविस्मिताबभूवुः ॥" इतिचन्भतदुराप्रहयस्तै प्राक्तनै परमहंसनियाकारादिभि कैश्विद्याख्यातं ॥ पक्षांतर- स्पेनोपन्यस्यतस्यानौचितींधनयितुं "ध्यपहितान्ययोऽप्रसिद्धकल्पनाचसोदप्या" इति- तनदूपर्णस्पदभेवदर्शयति-युक्तंचैतत् ॥ मनाः संतोदशुरित्यशपयंकृष्णेनचोवृता- इत्यनेनमध्येन्यवधानात् ॥ यत्रारोऽध्यगाममददमितिचात्यंतव्यवहितंकिंचासिझेर- श्लोफेउद्धरणमुक्तं ॥ तदनंतरनंदादयइतिश्लोकोक्तं प्याहन्येत ॥ इंशक्लिष्टकल्पनाया- भयादरेभक्तोदाशरथेलंकाधीशस्यद्वेषककपिरित्यादौदाशरथेपकृत् लंकाधीशस्यभक्त- इत्यायपिव्याख्यायेत ॥ किंचनदीपरिचयक्तातेपामरस्यवस्वतएवोन्मजनसंभवारकृष्णे- नचोद्धृताइतित्वपक्षेप्यर्थमेव ॥ भपिचहदविशेषप्रतिनयनेप्रियोजन ? ॥ भगवत- प्रदर्शनसामर्थ्य उपसमीपे भाधास्यतीतितत्सकल्पानुरोधात् ॥ असामर्थेनापनतोऽपि- किंकस्यस्यात् ॥ नहिहदविशेषस्यसस्वभाव शक्योरक्तुं । अद्यापिततमप्तस्यदर्शनप्रसगात् ।। स्वपक्षेसकल्पविरोधोपियाधकः किंच भरोयनदृष्टवाँस्तस्पयमुनाहदस्यब्रह्महदहति- नामेतिकल्पनेऽपिकपोलक्ल्पनास्निानकिमपिमानमस्ति । प्रजस्थलनिरूपके पुबाराहब्रह्म- वैवतांदिपुपुराणभागेपुताशेपुपौरपग्रंथेपुचक्कापिब्राहदइतित्तमानोगंधस्याप्यभावात् ॥ श्रीभागरतेऽपितदभागच ॥ एतदेवानुसधायश्रीधरस्वामिभिरम्यप्रसिद्धकल्पनेतिदूषणां- तरमुक्त ॥ इदानीमप्यरदर्शनहृदशल भकूर हाइस्मेयोच्यते ॥ चतुतब्रह्महदइति- केनापियरहियते ॥ तस्मानामत्वकल्पनमनोराज्यविजृमितं ॥ एवंच श्रीधरकृततट्टी. फायास्पष्टमित्युक्तिस्तुधाातिशयादेव ॥ विस्तरणचामीश्लोकाः श्रीमदार्यचार्य धरणः सुबोधिन्याविवृता ॥ तत्सर्वततोऽनुसधेयं ॥ भावश्यकोरिशेपस्तुकश्चित्सगृखतेणी- स्मुक्यधियदत्यन । अपीतिसभामनायां सूक्ष्माम्वगतिवैकुठाख्यां । उप समीपे । भाषा- स्पति ॥ क्षरमविकटतविप्राटीकरिष्यति । यतोऽधीश्वर ॥ तथास्वसाधनाभावेऽपि तस्यैश्वर्यमेवानहेतु ॥ इतिस्वानामिन्यत्रस्वाभत्ताः । भगवान् सर्वसमर्थ ॥ माचतपत् पिमेतसाधनयोज्या । उतपयवफलंदेयमित्यचित्तयत् ॥ तसाधनेशीघ्रमनिस्वारोजनी बाइसनेनदर्शितः । तेनहपापक्षएवापशिष्टः ॥ तदाद-इतिसचित्येति । महाकरमदेव- ·सहस्राक्षखण्डनम् ५९७ प्रदर्शनम् ॥ विभुरितिपूर्वमक्षरदर्शनपुनरन्दरणाधुपायसामथ्र्य । संचियैवदर्शयामासे- त्युक्त्याभगानित्यादिपदैश्चतनवैस्थित्यातत्कालमेवदर्शयामासनतुप चिद्रयेतिज्ञायते ॥ विलंबेमानाभाना त्यभानाय ॥ लोकस्यसगुणत्वव्यापर्तनायाह-उमस प्रकृतेःपरमिति । नवीनरचनाजडत्वपरिच्छेदादिवशरणायसत्यादिपदानि । यद्रा परधामत्येननसर्ययेदां. तप्रत्ययमितिप्रमाणं । दर्शनमात्रेणसर्वदोपदाहकत्वाऽऽज्योतिः ॥ लोकतयासादित्वशंका- निरासायसनातनमिति । निर्गुणत्वंसप्टयितुंयद्वीति "सदापश्यंतिसूरयः ॥ सोऽध्वनः पारमामोति" इत्यादौवेदेकांडेपिस्फुटमिदं ॥ निर्गुणानामेवदर्शनाधिकारतस्यनर्गुणयो:- किंवाच्यं ॥ ब्रह्मविधकत्वैकरसत्वागाधत्वप्रवेशाधारत्यादिनान्हद.कृष्णेनचेतिचकाराद्वेदैः उद्धरणेफलमाह-ददृशुरिति । तयपरलीलादर्शनस्फुटीकृतंनंदादयइत्यनेन ॥ पुरुषोत्तम- साक्षात्कारपुवपरमेवाद्यानसागोचरत्वादगणितमानंदः ॥ भक्षरसाक्षात्कारेतुप्रजापतितः शतगुणः "तेयेशमिजापतेरानंदाःसएकोब्रह्मणानंद” इतितत्तिरीयश्रुतेः । मन्त्रह्म । साक्षरं । (भ० ६ बाह्मः ३ पृ० ८२०) "सएकोब्रह्मलोकआनंदः" इतिवृहदार- ण्यकेश्रारणात् परानदस्यागणितत्वमपितैत्तिरीयएवानंदमयोपसंक्रमानंतरपटितेयतोवाच- इतिश्लोकेस्फुटं ॥ गणनायाबायनसतंत्रत्वात् कृष्णचतछंदोमि.स्सूयमानमितिलीला- दर्शनस्पष्टमेवेतिदिक् ॥ इत्थंकारसपद्याविर्भावादिकंनिरपद्यमेवेतितदेतत्सर्वमनुसंधा. योक्तमूले अलमत्यावेदशेनेति । अस्यैकादशस्यश्लोकस्य संडनेशाक्तमतंनिरस्तं ॥ प्रसंगा- भगवत्प्रसादभक्षण साधितं । क्षराक्षरपुरुषोत्तमरूपंसानरूपसेवाविभागः । परमक्त- शेनफलत्वंपुरुषोत्तमलीलाप्रामिरूपमोक्षेस्वरूपयोग्यताजनक संपद्याविर्भावश्चसमर्थिताः । इतिसकलं श्रीकृष्णकृपा मंगलमनाकुलमस्माकं श्रीमदालमुकुंदर्मिदुवदनंवृन्दावनानंदि- नंदेसुन्दरमेकमेवनपरामिन्दामिन्दारकान् ॥ वत्ततामचिरंतनादिविपदोऽनंताअनंतारा- ले मतुतेगणयन्तुमायमितरान्मूर्धाननन्तुंक्षमः ॥ स्थित्वावतपर्वतस्यपुरत.श्रीजीगढुंगपुरे श्रीर्दामोदरकाममोहनविभूससेयमानान्सदा ॥ श्रीमहीक्षितवंशमौक्तिकमणीनेकादशा- नन्ययेस्वाधार्याद्रजवल्लभामिधगुरून्मातामहान्स्वान्भजे ॥२॥ मंदमपिवेदभागान्सां- गान्पददर्शनानिमामधं । अध्यापितवान् दययानिजजनकभिजेघनश्यामम् ॥ ३ ॥ कृष्णयजुत्रिंदिवतरो.सुमन लाग्यास्तत्तिरीशाखा। तांसेयतेमधुस्वागापरतबद्विजातिकुलम् १ "एकोहबैनारायणासनब्रह्मानेशानः” इत्यादिश्रुतिभिः सृष्टिकालेजाताः २ मंतुम- पराध ॥ ३ अर्यभगवतेनिवेदिततयाखानपीनः ॥ ४ रेवतोलोकेगिरिनार इतिप्रसिद्धःसौराष्ट्र- देशेद्वारकाप्रान्तेपर्वतविशेषः ५ उरुपर्वतोपत्यकायाजूनागडइतिप्रसिद्ध। ६ क्रमेण श्रीमदा- चार्यश्री विठ्ठलेवरसेवितीभगवत्स्वरूपविशेषौ ।। श्रीविठ्ठलेशप्रभुज्येष्टपुत्र श्रीगिरिधरात्मज- स्यश्रीगोपीनाथदीक्षितस्य ८ श्रीवल्लभाचार्यमारभ्यपुरणपरंपरागगने एकादशसंख्यापूरणान् ९ सर्वमनोरथपूरकत्वसाम्याकल्पद्रुमस्य । १० सुमनो विद्वांसः पक्षेपुष्पाणि ११ बौधाय- महिरण्यकश्यापर्यवेतिनिधासूनाणितैतरीयकासति १२ द्विजातयो ब्राह्मणाः पक्षिणश्च