·TO
MY GURU
Prof. H. D. VELANRAR, MA.
on his
Fifty-first Birth-day

·FOREWORD Though it is true that Character and Story do not stand by themselves or apart from Emotion, it may be viewed that, speaking generally and as a whole, Westera Literature belongs to what may be conveniently termed the Character-Paddhatt and Sanskrit Literature, to the Rasa- Paddhair. The aim of the Sanskrit Dramatist was the presentation of Rasa, character and story being useful to him only in subordination to certaia ideals of Rasa. portrayal There are, however, exceptions to this rather general observation, and the field of Sanskrit drama is not devoid of dramas which develop the gripping interest of an intricately worked plot, as well as of sharply drawn charac. ters The story is certainly full of closely woven details in the Mālavikāgalmitra, and in the Nātaka of Vršalhadatta, the Mudrāraksasa, it is well known that the ramifications of the plot are such as are not to be easily understood But, as a rule, such story and character interest comes off prominently in the social type called the Pralarana, which though meagre in the survivals now, was once quite numer. The glimpses that we have in the citations in dramaturgical and rhetorical works like the Abhinavabbarat), the Srngäraprakaśa, and the Natyadarpana of plays like the Puspadůsstaba and the Devicandragupta give promise of the great eorichment to Sanskrit dramatic literature that would Iesult by the discovery of our lost Prakaranas Of the plays not available to us, both in the Prakarana and the Natala class, two stand out foremost in point of their story, the Mochakatika and the Mudrārābsasa The former cicels in the variety of its interest, and the intricacy of the plot in the latter is such that an exteệnal aid to 5 Ous ·6 FOREWORD understand the theme has been found necessary. In the Tanjore Library there is a manuscript of a prose work giving a plain harrative of the story of the Mudrårāksasa and in the Adyar Library also, there appear to be two such narratives of the story of the same drama, Madräräksasakathāsangraha and Mudrāraksasakathāsára (Catalogue II, P 105, 27-H-27, 27-H—29, 24-1-4) Besides these, there is also the Canakyakatha of Ravinartaka of Kerala edited by Satish Churan Law in the Calcutta Oriental Series, a metrical version of the Mudräräksasa story based on a prose version which it refers to, and about the identity of which we cannot say anything at present. Of the story of the Mşcchakațıka, none has written a running narrative like these, but of the Prakarana of Bhavabhuti, the Malatumādhava, there has been some endeavour to present the theme in the form of a simple narrative In the India Office, there is the manuscript of an abstract of the Málatımadhava by a writer named Ganeša Sarman of Mithila, this york named Mālatimädhavaprakaraņoddhara (India Office Catalogue No 4136 ) summarises the play as it is, starting with the prastāvanā itself Different in form and far better as a composition is the metrical version of the story of the Mălatimidhaya by Purņa sarasvati Known 13 Rgulaghvi, the work gives in its 266 verses in varioumetres, a straight and easy account, as the name implies, of the story of the marriage of Mālati and Madhava Purnasarasvati 19 sannyāsın of Kerala, and a wellknown commentator of Kavyas and Nāfalas, including the Malatimadhava itself This epitome of his of the Alalati. madhava, preserved in 1 manuscript in the Madras Government Oriental Manuscripts Library, had attracted the attention of several scholars and students, and several years ago I was helping a friend of mine here for bringing ·FORETORD 7 out an edition of it I am glad that SL N A Gore, 14, Professor of Sanskrit and Ardhamagadhi ja the $ P College, Poona, and editor of the Poona Orientalist, tool up the Tork and finished it satisfactorily I had gone through the edition as it was appearing serially in the pages of the Poona Orientalist, and subsequently also ŚIL N A Gore is publishing it in bock form now with an exhaustive critical Introduction, which includes a summary of the story and an account of the author Purnasarasvati and his works, and is furnished with ao inder of verses and notes gratulate him on his pajostaking work and hope that in the coming years more such works and others of greater importance too will claim his industry The Rjulaghpı will surely be profitable to students who study the Alálatımadhara for examinations and as a Khandas kavya, it can also be independently prescribed for study in the Intermediate classes of our colleges I con- Department of Sapskrit, University of Madras 21-9-43 Y RAGHAVAN ·PREFACT The Rjulaghvi by Purnasarasvati, 25 is evident from its sub-title vız the Malarimidhava-Katha, 18 i metrical epitome of the Malatimadhava, the well known drama by Bhavabhūti It 19 being printed here for the first time, from the only extant manuscript, preserved in the Govern. ment Oriental Manuscripts Library, Madras The text of the Rjulaghvi that is given in the following pages, 19 based on the authorised Devanagari copy of the above Ms. furchased by me from the Library on 24th March 1942 The work is preserved complete, except for lacuna in a few places and occasional confusion between some letters On account of this fact, some emendations had to be made, with the help of the drama, Mālatimādbara, in a number of cases, to remose the obvious corruptions 10 the text and to make it more readable Then I discussed most of these emendations with Pandit Purushottamaa Shastri Ranade of the Anandashrama, Poona In this edition, the actual words in the manuscript, which are emended in the body of the text, are duly pointed out in the foot notes The Introduction deals with the life and works of Purnasarasyati. As a full account of the life and literary career of this prominent writer is not yet available, I have put together all the information I could gather about his date and works, from various sources with due acknowledgments The three Indexes of (1) stanzas in the text, (2) the metres, and (3) the stanzas from the Malatımadhaya quoted in the work, will, it is hoped, be found useful for a close study of the text A few notes have been added at the end to explain or draw attention to the difficult and obscure passages in the work & ·PREFACE 9 Before bringing cut the work in a book form, I pub lished at serally in the Poona Onentalist (Vols VI and VII), with a view to get the benefit of the suggestions of other scholars la response to my request in this behalf, Dry Raghavan of the University of Madras and Pandit Raghunatha Shastri Patankar of Rajapur made many valuable suggestions and drew my attention to the slips that had still remained in the text as published in the Poona Orientalist Dr Raghavan bas obliged pe still further by writing a Foreword to this little book The Derran of Cochin, M R Ry Rao Sahib E Krishna Memon Avl, Commissioner of Devaswams, Cochin, P Anujan Achan, Govt Archäologist, Cochin, and Prof K. Rama Pisharoti of the Maharaja's College, Ernakulam, hase all favoured me with information pertain ing to Purnasarası atı's life and his associations with Tripunithura \ D G Padhye, BA has helped me 2 good deal by carefully reading the proofs and suggesting a few emendations I offer my most sincere and grateful thanks to all the abore mentioned gentlemen for the help they have rendered in the preparation of this edition I am thankful to my student friends Mr BM hullardi, TD, and Mr N V Saswadhar for preparing the press copy My thanks are also due to the late Dr N G Sardesan for his readiness to publish this work first through the Poona Orientalist and then to include it in the Poona Oriental Series I must not omit to thank the Manager of the Samarth Bharat Press, Poona, for the interest evinced by him in the printing of this book Vijayadaśamı, 8th October 1943 327 Sadashiv, Poona 2 } NA GORE

·CONTENTS
Pages
5
1
Foreword
2
8
3
11
1
5
52
Preface
Introduction
Text
Index I The 1st lines of stzs in the text
Index II Mctres
Index III Suzs from the Malatımadhara
quoted in the text
Notes
5
62
7
63
8
65
9
Errata
72
10

·INTRODUCTION Manuscript Material.-Aufrecht does not record any MS of the Rjulaghrī in his Catalogus Catalogorum As far as I know, it is preserved in a single MS which is in the possession of M R Ry Charalayam Raja Kunnamkulam, Cochin State A transcript of it made in 1919 1920 15 kept in the Govt Oriental MSS Library, Madras The text of the Rjulaghui presented here is based on the authorised copy of the above mentioned transcript at Madras, bearing the R. No 3016 According to the description of this transcript (or MS) given in the Triennial Catalogue of MSS voliv pt 1, Sanskrit A, it is written on paper in the Devanagari script and contains 24 folios, each folo having 20 lines on an average, folio 24b is left blank I tried to get a fresh transcript of the original (Cochin) MS or at least its description, but the Deputy Secretary to the Govt of Cochin, in his letter dated the 31st January 1942, informed De that "the manuscript referted to could not be traced Fortunately for us, however, the work as now available in the transcript at Madras is preserved in a complete form, except for a lacuna here and there there appears to be some gap between stzs 31 and 32, at least two lines are missing between stzs 18 and 19, and the last line of stz 35 and the first of stz 255 are also wanting Otherwise the text is generally well preserved There are, however, a pumber of cases where difficulty is felt in getting at a clear meaning due to scribai errors eg is written for the correct *, for , a for, for at forç or 7,7 for 6 or 7, # for , T fora, a fora, for 7, 9 for 3 90 1 This Introduction is based on The Rjulaghyi a metrieal epitome of the Malatımadhavam a paper submitted by me to the Eleventh All India Oriental Conference, Hyderabad, 1941 11 ·12 INTRODUCTION and visarga and anustära are at times dropped As the copy supplied to me and the transcript at Madras from which it is made are in the same script vız Devanāgari and is also Carefully compared with it by a Šāstrin different from the copyist, it is likely that these scribal errors must have arisen, in course of time, owing to the orthographical similarities of some south Indian script through which the original MS was handed down Procedure of Text Constitution - In constituting the text of the Rjulaghvi I have followed the practice of correcting these errors in the body of the text, but in all such cases, the actual words in my copy are given in the foot-notes Emendations also had to be made in a few cases where lacunas were found in the copy Errors in the 19 stzs which are quoted from the Mālatımadhaval are corrected with the help of the original play itself The Author His Works and Date In the concluding stz of the Rjulaghrī, the name of the author is given as Purnasarasvata', but this is due to metrical considerations and the real name of the author 18 Purnasarasvatı only, as is proved from another work of our author, the Hamsasandesa, in the concluding stanza of which also Purna sārasvata is given as the author's name in all other works of the author which have come to light so far the form l'urnasarasvati only occurs as the author's name Ilus Il'orks -The Catalogus Catalogorum of Aufrecht does not mention Purnasarasvati is an author, though under Nleghadiīta he records a commentary on it called the l'id, ullată which we now know from the internal cuidence 1 See Inder til ? Ste 266. faftastareas quairiscar 52 10%. quisulfaazo, It quiminikaanzi ·INTRODUCTIOV 13 to be the work of Purnasarasvati Recently, hotever, manuscripts of some of the trorls of Purnasarasvata hare been discovered in the South and the information about their nature and form that is available from the Descriptive Catalogues of MSS in the Govt Oriental MISS Library, Madras, and other sources, is noted below (1) The Vidzulleta The Vidyullata which is a commentary on the Meghaduta is published as the 15th rolume of the Vans Vilas Sanskrit Series, Srirangam, together with the text of the Meghasandesa The Vani Vilas Press amply deserves out thanks for bringing out an edition of this important commentary on the Meghadüta, for it is the most exhaustive of all the commentaries on the Meghadüta so far publisbed Not only does Purnasarasvati give lucid explanations of words and phrases in the text, discuss occasionally sarient readings and explain the figures of speech, but also devotes considerable space to bringing out the beauty of the poem by pointing out the appropriateness of the various expressions used in the poem "It is a very critical study of the poem itself" Another important feature of the Vidyullată is the wealth of quota. tions from various books and authors, found in at (2) The Hamsasandesas- The Trivandrum Sanskrit Series has published another work of Purnasarası atı called the Hamsasandeia "The subject of this Sandeśa is the message communicated to Lord Srikssna sporting in the Vrodāvana, by 3 damsel residing in Kancipura who was cnamoured of Him on beholding His triumphant procession on the occasion of a festival." It contains 102 stanzas, composed in the Vandakranti metre 1. Sri 101 Vilas Sanskrit Series, Srinngam, 2nd Ed 1925 Ed of the lidyullati Preface p 11 3 Tamadruta Seaskrit Series la CEV, 1937, Edited by h. Simbolin Siitti ?

·INTRODUCTION 1t (3) Next to the Hamsasandesa the Kamalınirāja. hamsa' is the only other original work of Púrnasarasvati so far known "It is a drama in five acts describing the love between Kamalını and Rajahamsa and their subsequent union It is said to have been staged on the occasion of the Spring festival of god Siva celebrated in Vpsapusa in the Kerala country (4) Purnasarasvati has also written a commentary on the Anargharāghava of Murari, called the Anargharăghada- Tippana (5) Besides abridging the story of the Malatımadhava in the Rjulaghvi, our author has written a commentary on the same play, called the Rasamanjari. To judge from the few extracts given in the Descriptive Catalogues and the large number of folios on which it is written, appears to be very comprehensive and exhaustive like his Vidyullata on the Meghaduta (6) Though the Author Index published by the Govt. Oriental MSS Library, Madras, would inform us under the name Purņasarasvati, that one of his works is called Sukhabodhını, this is no doubt a misprint for the correct title Bhaktimandakıni' which is a commentary on the Dispupādädikesantastutt by Sri Sankarā arya 1 Government Oriental MSS Library, Madras, R No 12509 Government Oriental MSS Library, Madras, R N 2717, Trivandrum MSS Library Nog 1012 and 4910 3 Government Oriental MSS Library, Madras, R Nog 3071, 4380, 2858, Adyar Library, No 24C7482, Trivandrum M$S Library No 2525 4. GOML, Madras, MS R No 3071 consists of 214 fofios of 107 x 91 inches though it breaks off in the 9th &er. 3 GOML, Madras, R No 3181 (c) (TU) TETESTET HECHTE fanta i afthochi areta GHTEST goalfitat, by the by, 134 com on the family, by 77, GOML, Madras, R No. 135. 2 ·INTRODUCTION 15 These six together with the (7) Rjulaghui are the only seven works of Purnasarasvati for which we have a definite MSS evidence to rely upon But a few more works are also ascribed to Purnasarasvati and the information about them so far available from other sources is recorded below in the hope that more reliable and definite details would be forthcoming in course of time M Krishnamachariar mentions that Putnasarasvati wrote (8 and 9) commentaries or the Uttararāmacarita of Bhavabhuti and on the Natyatāstra of Bharata. According to Mr M R Kavi, Purnasarasvati has written (10) an epitome of Abhinayagupta's commentary on the Nātyasāstra? In his Introduction? to the Hamsasandeśa, Mr K Sambaśıva Šāstrı mentions yet another work of Purnasarasvatı viz (11) a commentary on the Sivaleśapadadi stava, while T G Ramasuba Iyer, 8 A of Trivandrum informs that Parnasarasvatı has written (12) a commentary on the Sisupälavadha of Magha. (138 ) Lastly it may be mentioned that according to reports current among Kerala Pandits, Purnasarasvati had composed commentaries on all the works of Kalidasa, See History of Classical Sk Lit. P 624, for hu seference to the com on the grant, but he records no MS of it in the foot notes on that page. In reply to my letter containing a querry on this point he wrote to me on 9th August 1941, I cannot say where I got the information about Purnasarasvati s commentary of Uttara It is said, he wrote a commentary on Bharata s Natya- Sattra" 2 Pp 10 f of Preface to his ed. of the Natyažastys Vol I, GOS "There is an epitome for this commentary (figurat) from the beginaing to the middle of the 6th chapter which was probably written by quaesit" 3 TSS No CXXIX.P 19 4 19 bis letter, dated the 16th April 1942 "He is also koown 10 bave written a commentary on Magha's Sisupalayadhan 5 SL Introduction to the Vidyuliata p 12, "TATTET सर्वेषामपि काव्यानामय व्याख्यातेत्यपि केरलेपु वव क्ययन्ति।" 1 Tānicatita ·16 INTRODUCTION Life and Date of Pūrnasarasvati Like most of the Sanskrit writers Purnasarasvati also 18 indifferent about giving any information in his works which would enable us to determine the salient facts of his life such as the place where he lived, the time when he flourished, the family to which he belonged or the exact number of his works He is believed to be a Kerala Brahmin belonging to the family of Kattumadat (PZAA ), and a native of the place called Tnccambara', e modern Trichur in Cochin State His name would suggest that he had adopted Sannyāsa, for the suffixes giri, tirtha, bhārati and sarasvati are added on to the names of Sannyasıns only According to some people, however, he was a Vaisnava Brahmin of Kāncipura' while yet others consider him to be a Nambudırı Brahmın of a village near Guruvayur in the Malabar District of the Madras Presidency His connection with Cochin is pointed out by the fact that his drama was acted (for the first time) at Vrsapura in the Kerala country But it would be known more precisely if the exact significance of the term Purnajyotih occurring in the Introductory and Concluding stanzas in some of his works can be accurately fixed He offers salutation to Purnajyotih, attributes the successful completion of a commentary to his grace, considers himself Ed of the Hornstrandeśa TSS No CLXIX, Introduction 2. Ibid, P 111 3 M hrishnamachariar, in his letter referred to above in foot note 15,-"Purpigravati seems to have lived 300 years ago and was Namobudiri Brahmin of a village peer Gururiyur" + (a) The Vědyullata, Intro tz. So, quietlau TITATI THAT I ond concluding atz la qursalla atton and conclude Ingare + यस्य भासा जगद्धाति यद्भासा भाति मन्मह । अविद्यायिद्विपे सस्मै VIT7 7a ll Thillos E Insio et 2 of the Rasomafijart ·INTRODUCTIOV 17 to be the particle of dust on the lotus-like feet of Purna. Jyotih the world, he says, is manifested by the light of Purnajyotih and prays that Purnajyotih should be ever present in his heart He refers to Purnajyotih in the neuter gender also This has been taken by some scho. lars as indicating that Purnajyo ih was his farourite desty' According to M Krishnamachariar, this Purna. Jyotih is the same as the presiding deity of the famous temple at Trippunithura in Cochin' This deity is also known by the name of Purnatrayısa or more popularly as संतानगोपालकृष्णस्वामी, and is represented by the image of Visnu seated on Ananta - (b) प्रणम्य सच्चिदानन्द पूर्णज्योतिनिरधनम् । अनपराघव नाम नाटक व्याक्रोम्यहम् ॥ --Intro stz 1 of the store muafango (c) माल्तीमाधवस्येत्य दशमाङ्कार्यचर्चनम् । पूर्णप्योति प्रसादेन चक्रे पूर्णसरस्वती ॥ A similar stz 18 found at the end of his com an cach act of the Malatımadhava (d) यद्गीतार्थश्रवणरमतो ध्वस्तमाहान्धकार कृष्णानन्दी त्रिगति नरो जिष्णुभूत निहीते । स्वस्मिन्नेव प्रकरितमहाविश्वरूप तदेक पूर्णज्योति स्फुरतु हदि मे पुण्डरीकायताक्षम् ।। --Another Intro sti to रसमरी (6) पदवाक्यममाणनेननयनिरीक्षणापरपरमेश्वरपूर्णज्योतिर्मुनिवरनिहित- निस्तकरणामृत पूर्णचद्रेण पूर्णसरस्वतीनामधेयेन कविना ete. Prologue to the क्मरिनीराजस i See siz i'etc, in the foregoing foot note 2 Sk Intro to the Vidyullatáp 11 यतोऽयमादावन्त च पूर्णज्योतिरभिधमीश्वर स्मरति । स च गोश्रीराचे (कोचि) 'तृप्पणितुरं' इति मुमथिते देशे महति क्षेत्ररले अद्यापि कृतसविधान । 3 Vir Agujan Achan, the Government Archäologist of the Cochin State was kind enough to inform me in his letter of the 19th September 1941 to the following effect "There is t yery ancient temple at Trippunithura, place s miles to the east of Erinkulim, whose preading derty is called by the name Purgarsyss os POST- 2 " ·18 INTRODUCTION 1 But it would be more reasonable to hold that Purga. Jyotih is the name of the Guru of Purnasaravati, as 18 cm dent from the expression 'Purnajyotirmunitara', occurring in thc Prologue of his Kamalinitajalamsa Prof K R. Pisharoti also who has studied the history of the Shrine at Trippunithura is of opinion that that Shrine'is never termed by this name [ic Purnajyotihl either in records or literature My firm conviction is that Purnajyotih was the name of the author : Guru We know from the other works of पूर्णसरस्वती that he was a Sisya of पूज्यानि also called piratani Date --Purnasarasyati refers to a number of authors and works in his commentary on the Meghaduta and there is also a large number of quotations in it which are given anonymously The same must be the case with his other commentaries also If we can settle the date of Purna sarasvati it will be of great use in fixing the relative chronology of other authors referred to by him Рила sarasvati has been assigned by Mc K. Sambashiva Sastri to a period between 1150-1590 D on the grounds that he mentions Divakarasuri the teacher of Saradatanaya (the author of Bhayaprakaśanan 1175 1250 A D) on the one hand and does not mention the great scholar and devotee Srinara yanabhatsapada on the other' According to M Krishnama chariar he is posterior to Mallın atha (midde of the 15th) jgots The mage is that of Vishnu seated on Ananta - popularly known as Santanagopalakr shna In another letter of h dated the 2nd October 1941 he further informs me that the temple must have been exist og the 11th or 12th century AD as has been surm sed from an old Vatteluthu aser pt on found a the temple In his letter to me dated the 25th September 1941 2 In another letter of his to me dated the 10th September 1941 Ed of the Hamsasan deśa Intro 2 V 1 3 ·INTRODUCTION 19 as he refers to Mallinatha's commentary in his Vidyullata? But this statement does not appear to be correct, for I have verified all the references where Purnasarasvati refers to earlier commentators, but there is none which unmistak. ably points to Mallinatha la the Vidyullata Purnasarasvatı quotes from the Prabodhacandrodaya, which is assigned to a period of 1097-1165 AD Therefore 1165AD would be the upper limit for Purnasarasvati If the statement of Prof K. R. Pisharots that the Vidyullatâ 18 criticised by Parameśvara of Payyura Mana, probably identical with Parameśvara Alımāmsacakravarts, the son of Rsı II and contemporary of Uddanda is correct, we can fix the lower limit of Purnasarasvati to be not later than the middle of the 15th century So on the strength of the data so far available, we can assiga Purnasarasvats to the period 1200AD---1450AD 1 Sk Intro to the Vidyullati p 11, ' अय च व्याख्याता महि- नाथादर्वाचीन इति ज्ञायते. यतोऽय मल्लिनाथीय व्याख्यानमेव केचिदिति (c) तत्र तत्र निर्दिशति ।' This is on the face of it incorrect for केचित् will refer to many commentators before him when only one is referred to, कश्चित् is used The following are the only references to eather commentators in the Vidyallata (1) अत्राह कश्चित्-‘यक्षो रामगिरी न्यवसदित्युक्तम् , उपरि तु तत्सन्देशप्रकार प्रपञ्चयिष्यते अतोऽस्माक पठता शृण्वता च किमायातमिति । 26_12) कनक्वलयस्यकस्य धारण विरहविह इति केचित् ।। 8, (3) कवेर्यक्षवृत्तान्ते सीताराघवसमाधिरस्तीति केचित् । p7_14) कथमपीति [ पाठ ] इति केचित् । ० 38 This reading as found in Malligatba s and also in CaritraYardhana & commentary, who is admittedly earlier than Mallinatha (5)नाणे तु सारना गजा इति केचित् । p37_16) रामगिर्याश्रमेषु रामेण चिरमध्युषितत्वात्तेनैव नाना प्रसिद्धो गिरि चित्रकूर इति केचित् । अन्य कश्चिदित्यन्ये । ०६ () सर्पवेणीति कृष्णभुतग मभोगमण्डलमिति केचित् ।। 33 ·20 INTRODUCTION The Rjulaghvi--An Appreciation The Rjulaghvi consists of 265 stanzas composed in various metres. After offering salutation to Bhavabhūtı. Purnasarasvati says, "As the plot of the excellent drama, the Mālatımadhava, is very complicated and hence difficult to be comprehended by the beginners, I give a short account of the same in verses written in diverse, pleasing metres "" It is not, however, an act by-act summary of the drama, but an abridgment of the plot in the natural order of the events A noteworthy feature of this epitome is that about 19 stanzas' from the Malatımadhava itself are inserted in the body of his work by Punasarasvati. To the credit of Purnasarasvati it must be said that these verses of Bhavabhuti do not appear incongruous when read along with those written by Purnasarasvati himself Another puint to be noticed in the Rjulaghui is that it contains a few details of information which are not found in the Mälatımādhava Hence they are either invented by Purnasarasvati himself for giving a completeness to the story, or were borrowed by him from some source which is now lost to us But the earlier conjecture seems to be more probable as he expressly says that he is writing an abridge ment of the Malatīmādhava They are as follows - The names of the kings of Vidarbha and Padmavati were Guņavarman and Padmavarman respectively, Mādhaya was senior to Malatı by five years and that Bhūriyasu's father was called Kesaya and Madhava was the name of (1) प्रकरणतिलक यन्मारतीमाधवाख्य सुकुटिलमितिवृत्त यस्य वारर्दुरापम् । सरसविविधवृत्त पद्यबन्धस्ततोऽह प्रगणविरचित तद्दर्शयिध्ये समासात् ॥२॥ 2. A list of these stagzas is given at the end of the Test in Jode III, 1howing the place they occupy in the Rjulaghti ·INTRODCCTION 21 Devarata's father and they both were the residents of Padmavati Pumasarasvati emploss a variets of metres In such 3 short poem of oals 266 stadzis he uses as many 25 31 different metres, and they include two fare metrts 172 the Nardataka and the Mărâca Judged by the frequency of use, the Pasantafilaka seems to be his faroursie metre, the Upagāts, Anustubh and Malins coming dest in order The importance of the Rjulagkei, homerer, does not lie in these thiags only As the self imposed task of Puraz sarasrati vas to give the summary of another man's work, naturally there was not much scope for him to display his talents or to give free play to his imagination and poetical faculty \otwithstanding this disadvantage, he has lost no opportunity of exhibiting his poetic skill, of course, without any detriment to the general trend of the plot In fact, if We ignore for the moment the explicit statement of the Author that it is an epitome of the great play of the celebrat. ed poet Bharabhuti me shall be tasur pursuaded to grant that it is an original charmig little poem by Pumasarasratı, complete in itself and not altogether lackigg in poetical The method he has followed in this work is not to tell the story in a bald, matter of fact fastion, he is very eager to tell it in a pleasing and attractive style As Bhara bhuti tas writing a drama and therefore Tas mainly con cetoed with the psschological interpretation of character through action, he has left off certain places and things with a mere mention but Purnasarasraty was aware of the role of a narrative poet and therefore he has emphacised just those things which were left out of the drama Purnasaraspau's description of Sandana is striking नन्दनो गतबयाश्युतरूप।२९ द्वि. गतवयसि विप नन्दन मन्दबुदौ । ५६ वघ्या सम प्रविशति वरे वानरामे सुनी।४३ प्र. merit ·22 INTRODUCTION After the manner of Ašvaghosa, Kalidasa and Bana, but with remarkable restraint he describes in a single stanza the impression made by Madhava's handsome and youthful figure on the young damsels of Padtāvatı- समीक्षमाणा नगरे तरण्य स्वीयैर्मनोभिस्तरलायमान । निरस्यमानानपि नीविबन्धान अनापीडाभिरचेतयन्त्य ॥ २७ ॥ Though Bhavabhuti has not described the temple of the fearful goddess Karala, Purnasarasvati supplies us with one in these terms- प्राकारेण हिरण्मयेन करित माणिक्यरोचिट्टा- बालमनमरीचिवीचिपटलस्पष्टरफुरद्गोपुरम् । दूरादायतन दिवेव ददृशे वीरेण घोरोज्ज्वल पत्राने विविधोपहाररसिधा काली करालाका ॥ ८५ ॥ He graphically describes the fight of Madhara and Makaranda with the city guards तत प्रववृते तयोरतिभयङ्कर सार । पदापातै काविस्कतिचिददयैर्वाहुहनने प्रकोष्ट काश्विस्कतिचन पनेरूघटनै । असनादारिद्वग्न कतिचन सदीय प्रहरण मटमन्यान् सैन्यान्भपतरलता निन्यसुरभो॥ प्रहरणममुघन्प्रपेतुर्धरण्यां दिशो दुदुयु शतभवमपमन्यिदेपु. समोर मुमूटुंधिरम् । पारणमुपपयुस्सवास्मीति रेदर्जहुभाषित प्रतिभटपुरुया रपा मोहिताम्यो उभाम्यो क्षता ॥१८८-१९०॥ Makatanda disguised as Málats at the inktance of himandakl is described in a very charming styles भागगरपदुमगुप्तीमाविरपुरएकुण्डला- मास्टिामपटनांगुकपरनारयानपारसाम् । .

·INTRODUCTIO 23 मामसनवरत्नफ्ल्पपटिनर्मिभिरारवादिता- मानिन्ये पितुरालय भगवती मायामनी मारतीम् ॥१८॥ But the best and most effective is the description of the indignation, expressed by the ladies of the cits at the prospect of the marriage of the beautiful and delicate Válati with the ugly and old Vandana मधुरपमि पारे माधर मन्मपाभे अति गुणनिधाने धीमति न्यानयो। परमपरमयोग्य प्रोपता पाय मसिरदह किमया मारतीयान्धवानाम् ॥ मरणमपि परं परंपर मानमार्ने. मंगु परिगपरश्मीरीशनिपशस्यम् । किमपरमभियुदन पशु गौम्प पनान्त' किमरपमिर घर (1) केयल पशुकाम ॥ दपमनिगर मार मानशिप दुनिरमप मा पाहि पापमयुदाग्ने । कामगिरए पा माहि पराकी पिता पितरि दुहितान पिपियामे 11-11 ·24 INTRODUCTION इति गिरमुपकर्ण्य वर्ण्यमानां सपदि सुता सचिरस्य माधयश्च । शशिरचिकुमुदाकराविवोभा- घुपसि विवर्णतरी वभूवतुस्ती ॥ ७० ॥ The departure of Madayantıkā after she has stolen the heart of Makaranda is thus described in language full of pleasing alliterations and puns मकरन्दमिव स्फुटारविन्दान्मकरन्दान्मदयन्तिका मराली। परिलुण्ठ्य मन सपक्षपातास्प्रियसख्या सह मन्दिर प्रतस्थे ।। ७२ ।। We also get a very graphic word picture of Madhava when he wandered alo in the cemetery with the intention of selling human flesh करकलितकृपाण कुन्तलैरूवंबद्ध ढपरिकरबन्ध लिष्टचण्डातकश्री । दधदितरकरेऽसौ शस्त्रपूत नृमास व्यरचदलमुपेतौ वीररोदाविवैक्यम् ॥ ७७ ॥ The poet's imaginative power is seen at its best when he describes the Capital adorned with reddish umbrellas, white chowries and sky high banners, and the mansion of Bhurivasu decorated for the forth coming marriage ceremony, appearing like an aerial car of the gods- अरुणकिरणमित्रैरुरिछुतैरातपत्रैश्चलितकनकदण्डोडामरैश्नामरैश्च । सुरसरिदभिमृष्टै केनुपर्दैश्च जुष्टा कमर कुमुदहसैदीकिवाद्युतद् द्यौ ॥१०॥ उदस्तमणितोरण नवविचित्रचित्रोज्ज्वल दुकूलपटपट्टिकारचितचारुचन्द्रोदयम् । विशेषपरिभूपित परिजनै परिधोतित विमानमिव वैबुध विररचे बंधू. मन्दिरम् ॥१४॥ The above-quoted instances will show that the Upama and the Utpreksā are the figures of speech that he uses very often, and we can say without hesitation that they are usually very pleasing and effective A simile like the one Reen in प्रशमैकनिधि प्रमेव साक्षारसकलार्थेषु पर प्रमाणमासीत् is reminiscent of Kälıdāsa's grand similes But unlike Kalıdása

·INTRODUCTION
25
and other great poets he does not excel n expressing uni.
versal truths in the form of the Arthantaranyása alankara
and the come across only about four instances of this figure
of speech
मतितारिना किमिष नाम दुर्घटम् ॥ ३३ ॥
नयता हिमवरणमा'मधनम् ।। ३६ ॥
साध्य किमियहि या साधयेयु
शुद्धा पी श्रुतममरश्न पक्षपात ॥३०॥
अमियुक्रे यस्तु सौम्य वृत्तान्त ॥१५॥
But the author displays greater skill in the use of
gures of words, his lorte being alliteration of cuery hind,
which can be observed almost in any stanza
Some of the
most striking instances ate
स दक्षिणेक्षतनामाण्य ॥ १.९॥
कामन्दकी कामपा यभारे ॥1॥
मारती वनमौरिमारतीम् ॥२॥
सकरामु कसरामु पाररवा ॥1॥
पावती पत्रमुग्गी नगाम ॥ २५॥
पित पिदा चित्तयोंने स्कै ॥ ४२ ॥
पसायती प्रमजिता प्रतस्ये पशामिय मिरावतीणाम् ॥ २२॥
महीपमानो मधुनय माक्षान्माम्पैन माया मकरन्दनागा।
महरिपोतन माधयोऽमी मनोमय प्रसस्यन्यनाम् ॥ २९॥
विरागिनी पानी पिलोमयन् विदग्धमुग्धैरपोम्नादित ।
विहारिकोपानविहारमन्दिरे विमु वृत्तायों विनहार माधय ॥१८॥

·28 INTRODUCTION adjoining bower of creepers, and Lavangikā who had accompanied Málati declared that Malatı too was pining for Madhava Just then it is reported that Madayantika was attacked by a tiger which had broken loose from its cage and Madhava rushes out to help Madayantıkā aod 15 greatly admired by Malatı for this act of gallantry Before, however, Madhava could arrive on the scene, Makaranda has already rescued her and is himself wounded by the beast and faints Madhava becomes unconscious at this sight As they regain consciousness, a messenger enters, announcing that the king has formally promised the hand of Malatı to Nandana. Kamandakı tries to console Madhava, who is greatly dejected to hear the news, and goes away with Malatı Madhava is, however, disconsolate and tries to win his lady love by propitiating the ghouls by selling human flesh and repairs to the cemetary for that purpose There he hears piteous cries from the adjoining Karala temple and rushes in just in time to save Malatı whom Aghoraghanţa, a Kapalıka, was about to offer 10 sacrifice to the terrible goddess In the fight that ensues he kills Aghoraghanța, but lets off his female disciple Kapalakundala unharmed She, however, while departing threatens Madhava with dire consequences for killing her master The next day, Madhava and Makaranda are taken by, Avalokita, one of the pupils of Kamandakı to the temple of the guardian deity of the city and are asked to await the arrival of Malati in the inner sanctuary of the temple Malatı accompanied by Lavangika arrives shortly afterwards and kamandakı leads her to the inner shrine and introduces her to Madhava and speaks words of cheer and en. Couragement to remove her nervousness Kamandah. then turns to Makaranda and asks him to put on the dress and ornaments brought for Malatı and to get married to Nandana ·29 INTRODUCTION in that disguise. In the meantime, Madhara is sent to an already prepared place for being formally married to her, Makaranda is redded to the unsuspecting Nandana. When the latter meets his supposed wife and makes her advances of love he receives a cold rebuff and fically a kick. Nandana walks away in great anger, sowing that he would not even touch his wife again. Then Buddharakṣitā, another pupil of Kāmandaki, brings Madayantikā to the chamber where Vabara da disguised as Málati Fas feigning sleep and asked her to scold Málati for her rudeness to her brother. While she is rebuking Mālati and defending her brother's behaviour, the conversation is cunningly turned upon Makaranda and Larangika asks Nadayantilā what she would do, if Makaranda were to come there. Madayantikā replies that she considers berself as belonging to Makaranda, who had saved her from the jaws of death even by endangering his own life. Thereupon Alakaranda throts off his disguise and elopes with Madayantikā from Nandana's house. But, unexpectedly, he is challenged by the city-guards and a fight ensues. Madhava on hearing of this alarming report ruas to his friend's rescue. When the king hears of the elopement of Makaranda with Madayanrikā, he is greatly enraged and sends out more guards; but Madhava and Makaranda fight so bravely that the king who was ratching the fight from his palace, was filled with admiration for the youths and op knowing of their noble birth congratulates Bbūtirasu and Nandana on getting such worthy bride-grooms, and appeases their resentment. Soon after Mladhara went in aid of his friend, Málati sends Lavadgitá after bim to para him to be careful in fight. Bapalabundalā finds Málati all alone and ·30 INTRODUCTION upon her takes her off to Sriparvata to kill her there But Saudamini rushes to her rescue in the nick of time and goes with her to her own abode Madhava and Makaranda enter the garden expecting to meet Malatı But when they could not find her even after a great search Madhava faiats and believing him to be dead Makaranda wants to commit suicide Bhurivasu and Devarata also on hearing of the loss of Malatı decide to put an end to their lives In another part of the forest Kaman dakı Madayantika and Layangila too resolve to commit suicide no account of the disappearance of Malatı It is left to Saudamini of supernatural powers in each case to save all these people from disaster and death She first revives Madhava assures him of Malatı s safety and flies with bu to Sriparvata to meet Malatı who is already there She then saves hamandakı and other ladies by br nging to them Madhava and Malatı and herself rushes on to the aid of Bhurivasu and Devarata But in the meanwhile Malati and Madhava faint op hearing from the cries of foresters that Bhutivasu and Devarata are about to commit suicide Saudamini soon enters announcing that both the ministers are unhamed She bows down to hamandalı her prccept Tess and is highly complimented by her on saving the lives of so many people Saudamını now produces a letter from the king of Padmavati declaring his approval of the two Becret marriages hamandali then relates the old row of the two fainisters and the plans to secure its fulfilment, and Nadhara and Makaranda live happily with their brides and all are pleased at the happy turn of events ·ऋजुलघ्वी : मालतीमाधवकथा।

·।।श्री ।। ॥ऋजुलम्वी॥ (मालवीमाधवकथा) महत् प्रकरण' येन स्वोत्पाद्यचरितं कृतम् । चिन्तनाय कायै नमोऽरम भवभूतये ॥ १ ॥ प्रकरणतिलक पन्मालतीमावास्य मुकुटिलमितिवृत्तं तस्य पालैर्दुरापम् । सरसविविधवृत्तः पान्धस्ततोऽहं प्रगुणविरचितं तदयिध्ये समासात् ॥ २॥ अस्ति श्रियोऽन्तःपुरममहारः पृख्यद्गनायाः प्रथितोऽग्रहारः। पदं महत्पमपुरीति नाम्ना धर्मस्थिराणां धरणीसुराणाम् ।। ३ ।। तत्रान्वयायश्रुतवृत्तवित्ती मान्यौ द्विजी माधवकेशवाल्यो। यभूवतुद्धजगत्प्रमोदी भुरि स्फुरन्ताविष पुष्पदन्तौ ॥४॥ 1. जगत्म, महम suggested by the Ed of the Tri. Cat 2. पोराय ,स्वोपाय suggested by the Ed. of the Trm .

·ऋजुलध्वी पितृनमानतिथीन्महीन् भूतानि च प्रत्यहमेधयन्ती। स्तम्भाविवोच्चैदधेतुः स्थिरी तो गृहं चतुर्णा गतिमाश्रमाणाम् ॥५॥ पूर्वस्तयोरजनयत्किल देवरातं पुण्यैः प्रसाद्य नियमैः पुरुपं पुराणम् । अन्यस्तु भूरिवसुमन्वितनामधेयं तेजोभरैर्धनचयैश्च समप्रभावात् ॥ ६॥ आशैशवादाचरतोः स्ववृत्त- राश्चर्यभूतैर्जगतः प्रमोदम् । परस्परं प्रेम तयोः पराय सोमत्विपोः सोदरयोरिवासीत् ॥ ७॥ जन्म द्वितीयं जगदर्चनीयं सम्प्राप्य संतोषकरौ स्वपित्रो । विचेरतुस्ती विविधान्दिगन्तान् विशिष्टविद्यामहणादरेण ॥८॥ तयोस्तृतीयाऽप्यभवत्सता कामन्दकी नाम महानुभावा। प्रयाजिका सौगतमार्गनिष्ठा मौदामिनी पर्यचरत्तदा ताम् ॥९॥ 3. दधति दधातु: suggested by.the Ld. of the Tri Cat. + होम'; भान' evggested in the Tri. Cate ·मारतीमाधवकया जननीव हितेषु जाप्रती सा स्थिरविसम्मपदं तयोः सखीव ! प्रशमकनिधिः प्रमेव साझा. दखिलार्थेषु परं प्रमाणमासीन् ॥१०॥ सकलासु कलासु पारश्वा नृपविद्यासु चतुष्टयावधीती। स तथा प्रयते स्म देवरातो विदुषां भूरिखसुर्यथा समाजे ॥ ११ ॥ कामन्दक्या सह सवयसा कामिताः प्राप्य विद्याः दत्तानुज्ञा प्रियधनसमाहारतुष्टैगरि है। स्वीय देशं प्रतिजिगमिपू साहदान्पूर्ण कामी सौदामिन्याः सपदि पुरतश्चन तुस्ती प्रतिज्ञाम् ॥१२॥ स्वां दुहितरं दुहितमान पुत्राय दृढं ददातु पुत्रवतः । इत्यावयोः प्रतिज्ञा कलयतु' कामन्दकी सशिष्येति ॥ १३ ॥ ततः प्रतीती म्यगृहान्प्रविश्य तो सतोः स्वपित्रोचिरकांक्षितं फलम् । परार्थ्यसम्बन्धपराहतग्रम द्वितीयमध्यूपतुरिद्धमाश्रमम् ॥ १४ ॥ विदुषां समिती विदर्भराजो गुणवर्मा निशमग्य तद्गुणीपान्'। विनयादुपहूय देवरा सचिवं सर्वधुरन्धर चार ॥ १५॥ धनुविधास्वाती suggested by Pt. R.K. Patankar Shastri 6. वाझिन.... 7. 'वर्तनशमप्य त गु.

·४ ऋजुलध्वी पद्मावतीपुरपतिः किल पद्माः संभाव्य भूरिवसुमक्षतमन्त्रशक्तिम् । तस्मिनिवेश्य धरणीभरमस्तचिन्तो भोगानभुटु विबुधांश्च मखैरपारीत् ॥ १६ ॥ शुश्रूपया भगवतीमनुमान्य तुष्टां सौदामिनी तदुपदिष्टविशिष्टविद्या । 'श्रीपर्वत सकलसिद्धिपदं प्रपेदे कापालिकातमधत्त च मन्त्रसिध्यै ॥ १७ ॥ गुरप्रसादमन्त्राणां विधिवत्साधनादपि । सौदामिन्याः प्रसादोऽभूकोऽपि सिध्यष्टकान्वितः ॥१८॥ "नाम्ना पितुः स्वस्य नरेन्द्रमन्त्री मान्य सुतं माधवमेव चके ।। १९॥ स देवरातस्य मुतो महात्मा कामन्दकी काम इयारतीणः। यात्सल्यविद्यामधुरप्ररोहै। श्रेष्टगुणः शङ्गलयानकार ॥ २० ॥ 8. वर्मा, 9. Ige wrongly repeated between 176 sad 17" 10. At least tno lines describing the birth of MTVT need to be lost.

·मालतीमाधवकया माघवे मजति पञ्चमी समां देवरातवनकदैवते । आप मूरिखसुरात्मजा शुभां मालती स्वजनमारिमारतीम् ॥ २१ ॥ आफर्ण्य वा भूरिखसोः प्रसूति अघोत्सवादुन्सवमापतन्ती। पद्मावती' प्रजिता प्रतस्थे पद्मामिव द्रष्टुमिरातीर्णाम्११ ।। २२ ।। सा लारयन्ति भुवनकभूपा सौन्दर्यमाररभिसंवृतां ताम्। अपोपयन्माङ्गलिकरपाय प्रवास्पटीमिव सिन्धुवेग ।। २३ ।। कलासु गीरप्रमुखासु बाला कन्दर्पविद्यासु च साधु निन्थे । शिक्षामसी शिल्पविशेषदक्ष जोत्स्ना सुमुत्तामिव भावयन्ती ॥२४॥ अनान्तरे शिक्षितुमात्मविद्या मारुटतारण्यविशेषकान्त । स देवरातेन मुतो विरुष्ट पद्मावतीं पद्ममुसो जगाम ।। २५ ॥ 11. 'पतन्ती पद्मावती. 11 इहाव.

·मालतीमाधवकया अथ हदमनुचिन्त्य मन्त्रिमुख्यो नृपतिमुवाच निराकृतच्छलेन। प्रभवति निजकन्यकालनस्य प्रगुरिति तच्छलता प्रकाशयाम ॥ ३१ ॥ [भूरिवसुः कामन्दकी उवाच १२] उपचारमापितमृतेऽपि याचते नृपमुखेन तव दुहितरं स नन्दनः । संविदाप वितरितुं विहिता ननु देवराततनयाय मालतीम् ॥ ३२ ॥ नृपो यथा न विकृतिमति हतिरपि यया न संविदः। 'नेतुं त्वमर्हसि तथा घटनां मतिशालिनां किमिव नाम दुर्घटम् ॥ ३३ ॥ अवलोक्तिया मान्ययुद्धरक्षितया वया३ । शिष्याम्यां ते वशीकार्ये मालतीमदयन्तिके ॥ ३४ ॥ माधवे मकरन्दे च मालती मदयन्तिकाम् । ॥३५॥ ... ... 12. There apprars to be some lacuna in the text. A stanza describing that मुरिवसु went to कामन्दकी and informed her of the uarcasonable demand of the King seems to be lost. I have supplied the words विमुः कामन्दको उवाच to bridge up this gap. 13. The transcript indicates by dots that a line is manting after अवलोकितया Et. But I think that अवलोक्तिया etc. goes well with शिष्याभ्यां etc. and that माधव etc.is in ased of the second line, ·ऋजुलध्वी न यया मदीयमतिपूर्वकृतिः प्रथते १४ यथा च घटतेऽभिमतम् । महिते यथा घटय कृत्यमिदं नयतां हि संवरणमात्मधनम् ॥ ३६॥ तन्नीतेरिति विते मया भवत्यै त्वं यले नियतमितोऽधिके प्रमाणम् । तत्साध्यं किमिय हि यन्न साधयेयुः शुद्धा धीः श्रुतममलच पक्षपातः ।। ३७॥ अहं च देवरातश्च त्वयि तिष्ठावहे यतः आवां भूत्वा ततः सर्वं सम्पादयितुमर्हसि ।। ३८ ॥ समन्ध्येत्थं मन्त्रिमुख्य प्रयाते सच्छिष्याभ्यां संप्रयुक्तोपदेशा। चक्के हृष्टा सा निसृष्टार्थदूत्यं स्पष्टस्नेहात् तत्मदिष्टाऽविशिष्टम् ।। ३९ ।। फामन्दकीनियोगाद्धाच्याः पुत्री लवङ्गिका नाम | भवनवलभीगवाक्षे निवेशयामास१५ मालती वहुशः ॥ ४० ॥ अवलोकिता च माधरमपदेशैः सोपपत्तिकैरतरतः। समचारयदतिचतुरानन्द्रवनासन्नरथ्यया बहुशः ॥ ४२ ॥ दृष्ट्वा दृष्ट्वा माधवं मन्त्रिपुत्री सौभाग्याधि सोधवातायनस्था। चित्ते विद्धा चित्तयोनेः पृपत्क- वारं धारं मोहमुद्रामुयाह ।। ४२ ।। 14. मजथे. 15. निवेशयास.

·मालतीमाधवकथा मकरन्दोद्याने ती मन्मथयात्रामहोत्सवे सख्यौ । अन्योन्यदर्शनामृतमचिन्तितोपनतमन्वभावयताम् ।। ४३ ।। अपृच्छदन्तिकागतां प्रसङ्गतोऽथ लिगिनीम् । लवङ्गिकामुखेन सा प्रियस्य संभवादिकम् ॥४४॥ अभिजनधनविद्या वित्तसौमाग्यपूर्व गुणितमय गुणोघं प्रेयसचीवरिण्या१६ । सकुतुकमुपकर्ण्य श्रीमती सत्प्रयोगादु७ द्विगुणमयदन्तःशल्यमाभल्लकेन ॥ ४५ ॥ शाकुन्तलादीनितिहासदादान प्रस्तावितानन्यपरैर्वचोभिः। श्रुत्वा तदुत्सद्गनिवेशिताङ्गी१८ चिराय चिन्तास्तिमितत्वमाप ॥४६॥ बकुलबुसुममालां माधवेनामिनद्धा विषमरचितभागों वल्लभालोऊमोहात् । सविनयमुपान्य प्राप्य धात्रेयिका सा स्तनतटभुवि तस्याः प्राणरक्षामिवाधात् ।। ४७ ।। मालत्या स्वविनोदनाय लिखितां तां माधवस्पाकृतिम् धात्रेयो स्वसखी विहारनिलयां मन्दारिकां प्रापयत् । वा कलहमकेन सुधिया दासेन तस्य स्वयं वीन स्फुटमद्य माधवर यायादयत्नादिति ॥ १८॥ 16. श्रीवरिण्या. 17. सप्रयोगादि 18. मत्स.

·१०
ऋजुरध्वी
मारव्यथा कथयत मुहृदे गरिष्ठा
मालत्यपाङ्गलहरीहतधैर्यवृत्ते ।
कम्रा निजप्रतिकृति कलहमकेन
चित्रार्पिता करमनीयत माधवस्य ॥४९॥
केनेति माधवतनुर्लिखितेति सख्या
पृष्ट प्रहृष्टमनसा कलहंसकोऽसी।
तस्मै तदागमनमार्गमुवाच युक्त्या
वहेखक तदभिलेखनत फल च ॥५०॥
श्रुत्वाऽथ तत्प्रियसस मकरन्द उचे
तस्या भवानिव दृढ त्वयि साऽपि रचा।
तत्सङ्गम प्रति सखे न हि सशयोऽस्ति
यस्मिन विधिश्च मदनश्च कृताऽभियोग || ५१ ।।
अनय चित्रफरके रिस वल्मा ता
द्रष्टव्यकान्तिरिह चित्तविरोभनी ते
इत्यथित प्रियतमा स युवा लिलेख
शोक च तत्र दृढतत्प्रणयामदृतम् ।। ५२ ॥
जगति जयिनस्ते ते मावा नवेन्दुक्लान्य
प्रकृतिमधुरा सन्न्येवान्ये मनी मदयन्ति ये ।
मम तु यदिय याता रोके विरोचनचन्द्रिका
नयनविपर्य जन्मन्येर सब महोसव ॥५३॥

·ऋजुलध्वी अथ पटुहृदया लवङ्गिका सा प्रणयिनि शृण्वति सादरं प्रियायाः । अकथयतिविस्तरेण वृत्तं तदुपहृतस्मरखेदशोचनीयम् ॥ ५९ ।। मदयन्तिकाऽथ सहबुद्धरक्षिता शिववन्दनाय शिवमन्दिरं गता। नखरायुधेन पथि बाध्यते जवा- दिति चुकुशुः प्रथममाकुला जनाः ।। ६०॥ कटुकं तदसौ च निशम्य वचः क नु सा क नु सेति वदन निरगात् । लतिकाभवनात् प्रिययाऽऽकुलया स्फुटकौतुकमाशु दशा स्लपितः ।। ६१ ।। नरपतिरुपयातो नन्दनस्याधिवास सचिववरगिरं तां तत्त्वमेवायगन्छन् । मनास किल विधातुं नर्ममित्राय तोपं पितुरदित परोक्षे मालती स्वस्य वाचा ॥२॥ तत्पदानमुपकर्ण्य विषणों माधवस्य परिशंस्य विपादम्। आपतन सरमसं मकरन्द- स्सा ददर्श मृगराइभियुक्ताम् ।। ६३ ।।

·मालतीमाधवकया कन्यादाने र हि नृपतयो लोकवृत्त्या प्रमाणं मन्वादीनामपि न वचनं मन्महे तत्र मूलम् । न्याजोगीर्णा नियतमनृता मन्त्रिणश्चापि पाणी तत् किं मोहं ब्रजसि मयि च त्वच्छिवैकोद्यमायाम् ॥४॥ इत्यमावास्य वचनर्मालतीमातृचादिता। आदाय मालती दीनामगात् कामन्दकी गृहात् ।। ७५ ॥ श्रुत्वा तद्वचनं निराशहदयो मिथ्यासमाश्वासनं कामित्वात् पुनराशया कवलितः कांक्षन्नुपायान्तरम् । एकाकी मकरन्दमप्यसुसमं मुक्त्वा छलान्माषवः कार्य साहासकमांसपणनं कर्तुं स्मशानं ययौ ।। ७६ ।। करकलितकृपाणः कुन्तलैहलद्वै. दृढपरिकरवन्धः शिष्टचण्डातकलीः । दधदितरफोऽसौ शखपूर्व नृमांस व्यरुचदलमुपेतो वीररीद्राविवैक्यम् ॥ ७ ॥ नियूंढे रजनीमुसे तमसि च प्रौढेऽवगाढे दिशो मैदस्फीतरचाञ्चित हुतमुजामर्चिभिरभ्यर्चितम् । वेतालीकरतालिकापटुनटद्भूतादिगीताकुलं कोण जीर्णपिशाचिकाभिरमुना प्रापे श्मशानं पुरः॥७॥ 21. दानं, ·१४ ऋजुलध्वी तदुपेहि महोत्सवं विदध्याः सुहृदो मानय दुहृदो हतास्ते। चिरकालमनोरथं तदेव- न्महय भ्रातृविवाहमङ्गलं ते ॥ ६९ ॥ इति गिरमुमकर्ण्य वर्ण्यमानां सपदि विवर्णतरौ वभूवतुस्ती। शशिरचिकुमुदाकराविवोभा- वुषसि सुता सचिवस्य माधवश्व ।। ७० ॥ अयि शशिमुसि दिष्टया वर्धसे भ्रातृवृद्धया नियतमिति वदन्ती लिगिनी धन्दमाना। अधिकमभिवन्ती नन्दथुर नन्दनस्य प्रसभमवरजा सा मालतीमालिलिड्ने ॥१॥ मकरन्दमिव स्फुटारनिन्दा- न्मकरन्दान्मदयन्तिका मराली। परिलुण्ठ्य मनः सपक्षपतात् प्रियसरया सह मन्दिरं प्रतस्थे ।। ७२ ॥ ततो गतायां मदयन्तिकाया भूरिव्यथां भूरिवसोः कुमासम् । म्लानं तथा माधवमप्योक्ष्य कामन्दकी सानुनयं यमापे ॥ ७३ ॥ 20 नन्दन ·मालतीमाधवकथा १५ कन्यादाने नाहि नृपतयो लोकमृत्त्या प्रमाण मन्वादीनामपि न वचन मन्महे तत्र मूलम् । व्याजोगीर्णा नियतमनृता मन्त्रिणश्चापि वाणी तत् किं मोहं ब्रजसि मयि च त्वच्छिवकोद्यमायाम् ॥ ७४ ॥ इत्यमावास्य वचनर्मालतीमातृवादिता । आदाय मालती दीनामगात् कामन्दकी गृहात् ।। ७५ ॥ श्रुत्वा तद्वचन निराशहृदयो मिथ्यासमाश्वासन कामित्वात् पुनराशया क्वलित काक्षन्नुपायान्तरम् । एकाकी मकरन्दमप्यसुसम मुनत्या छलान्माधव: कार्य साहसिमासपणन कर्तुं स्मशान यया ।। ७६ ॥ करकरितकृपाण पुन्तर रूपॅवर्स दृढपरिकरवन्ध शिवण्डातकनी । दधदितरफ्रेऽसौ शत्रपूत नृमास व्यरचदरमुपेती वीररीद्राविपैक्यम् ॥ ७७ ॥ नियूंढे रजनीमुखे तमसि च प्रोटेऽवगाढे दिशो मैदस्फीतस्वाचित हुतमुजामा भिरभ्यर्चितम् । घेवारीकरतारिकापटुनट तादिगीताकुल कीर्ण जीर्णपिशाचिकाभिमुना प्रापे श्मशान पुर ॥ ७८ ॥ 21 ·ऋजुरधी सीकारभैरवाणा दिनि दिशि हषिर्तापताना वृकाणा२३ फूत्कार फेरमाणामतिकदुरदितैरकाना किटीनाम् । वेवालीना च केले कलितकिलकिलासरईस्तवाले- रोकीर्ण सर्वतस्तत् क्षणमिव रुरुचे शदतन्मानमात्रम् ।। ७९॥ कोलाहले तर शम प्रयाते शवामिपास्वादविवादमूले। सघोपयामास कृताभिसन्धि इमशाननिष्ठान् प्रति भूतवर्गान् ।।८० अशस्त्रपूतनिाजपुरुषानोपकल्पितम् । विक्रीयते महामास गृह्यता गृह्यतामिति ।। ८१ ॥ आघोपणामसकदेवमुदीर्यमाणा- माम्नायपूतयपुपा द्विजपुङ्गवेन। आये तूर्णमुपजग्मुरमुष्य पश्चा- दाथर्वणी श्रुतिमिव स्वयमासुरौघा ॥८२॥ आचारविविधरलौक्किवि पासवेष्टितश्चेपित- गलपक्टिविहारघटनाकोराहरैोहलै २०॥ आरस्प मुजुगुप्सितैरनुचितारम्भश्चसमोगकै- स्तेपामप चिर जहास दयिताविशेपदीनोऽपि सन् ॥ ८३ ॥ 25 तले 22 सारे रखागादिति 23 वृवाना 24 कलिक्लिा सर्व 26 अगसप्तमव्यानं 19 the reading in printed eds of the मा म 27 Open Bus Tetappears to be the correct reading it thymes well with होगहरे of क्षीरसामी-गुह प यनारी-अमरका with triptis Com Poopa Oriental Series no 43 p 24+

·मालतीमाधवकथा
१७
निःसत्त्वानुपहरय पूतनगणान् सत्रासमन्तहितान्
देवो रुद्र इव स्वयं पितृक्ने वंभ्रम्यमाणः प्रभुः
निर्विणो नितरां करपटलीरङ्गत्तरङ्गाकुलां
सीमानं पितृकाननस्य कुगपैदुष्टांरेट नहीं दृष्टवान् ।। ८४।।
प्राकारेण हिरण्मयेन कलितं माणिक्यरोचिरछहा-
वालवतमरीचिवीचिपटलस्पष्टस्फुरदोपुरम् ।
दूरादायतनं दियेव दहशे वीरेण घोरोज्ज्वलं
यत्रास्ते विविधोपहाररसिका काली करालाहया ।। ८५ ।।
अनुसन्थ्यमघोरघण्टनाम्नो
कपालभरणस्प मुरपशिष्या।
उपगन्छति मन्त्रसाधनेच्छो-
वचसा तस्य कपालकुण्डलारया ।। ८६||
श्रीपर्वतादुपगताविव निर्भयौ ती
जीवात्मलिभिरर्चयतश्च चण्डीम् ।
इत्यं पुरा श्रुतवतः पुरलोकवार्ता
तत् स्थानमेतदिति धीः प्रथतेऽस्य यावत् ]] ८७॥
वावच्च हा कठिन तात नरेन्द्रबुद्धे-
राराधनोपकरणं भवतो जनोऽयम् ।
वध्या विपद्यत इति श्रवसी तुतोद
सन्तप्तसूचिरिव काचिदरन्तुदा वाक् ।। ८८ ॥
28. दृष्टनदी.
२

·१८ ऋजुरध्वी श्रुत्वा च किं न्विदमिति श्रुतपूर्वनाम- सवादत क्लुपबुद्धिरनिष्टशङ्की । गन्तु ततोमुपमियेप न च क्षमोऽभूत् सस्तम्भकम्पितगति सल्लिाविलाक्ष ।। ८९ ॥ गत्वा हठात् पुनरपश्यदघोरघण्ट देव्यर्चनोपकरण ददती च शिष्याम् । तन्मन्प्रसाधनविधावुपयाचित प्राक्र स्व नीवित च पुरत कृतवस्यचिह्नम् ।। ९० ॥ बहरघुमृणलिता वद्धयन्धूकमाल्या अरिकनिहितलाक्षाबिन्दुमारक्वताम् । वरयदरिकरस्था बन्धुविशेषदु स्था० बलिपशुपदमाता प्रेक्षत प्राणनाथाम् ।। ९१ ॥ अथ तावरपुण्ठ्यचण्डमुण्डा कुसुमारिवतोप्य च स्तवै स्वै । अयि शस मनोगत तयेति त्वरिता-चतुराकुरा कुमारीम् ।। ९ ।। प्रिय माधन ! मन्दभाग्ययाऽनया न मया व महित क्रार्पणात् । पररोगताप्यह त्वया परिचिन्त्येति रो भामिनी ।। ९३।। 29 "दुपयाचिता प्राव 30 दुस्था 31 अन्या ·मालतीमाधवस्या अय मालती कुसुमचारचिं विनिहन्तुमासु सुषमारतनुम् । असिमादे चलितमस्तघृणः कठिनो निदाघनववर्मरचिम् ॥ ९४ ॥ सावेगममुतनलः सहसाऽभिपस सहं प्रकोष्ठकुलिशेन निरस्य दूरान् । निर्मय॑ रोपपरपैर्वचनैर्मुसल्यं प्राणेश्वरीमभयदः प्रणयी डुढोके ।। ९५ ॥ लोम्य पोतमिव सागरमजने दा. गात्मेदशमागतमचिन्तितमेव काले। आनन्दशोकविषमभरद पूरा वक्षस्थलेऽस्य विपुले वनिता पपात ।। ९६ ।। आलिंग्य गाढमवसित्तमिवामृताच. रावास्य तां प्रणयवृष्टिनिचोभिः । अन्वेपफेवपि समर्प्य पितृप्रयुक्ते-३३ प्वाहन्तुमप्रतिवलो रिपुमभ्ययासीन् ।। ९७ ।। तस्वयोरप्रविवार्यचार्ययो. रसिद्वयाघातलमत्पुरिङ्गयोः । पर जन्यं प्रविगर्जतोः क्रुधा बलीयसोद्राणिगुरनुहोरिय ।। ९८ ॥ 32. 'विषमभर. 33. सिपुणे. 3. अमिस्सा.

·२० ऋजुलध्वी गतिश्च्युता५ सा गगने पुरा कृता मति:३६ प्रनष्टा खलु मन्त्रसिद्धिजा। हतस्य पापण्डपशोधर्मती महीसुरेन्द्रस्य महः स्म वर्धते ।। ९९ ॥ अथ सुचिरविमर्दानाढमायस्तमूर्ते- रसिवरमपहृत्य ब्रह्मशत्रोः करामात् । भुवमनुविनिपात्य प्रौढमाहत्य पद्भ्यां झटिति रटत एव व्यालुनार्दुत्तमाङ्गम् ।। १०० ॥ शीर्पच्छेद्या त्वमपि तदपि स्त्रीवधो मे न युक्तः पापे दूरं द्रुतमपसरेत्युज्झिता माधवेन । मत्कोपस्य प्रसरमचिराद् द्रक्ष्यसीत्येनमुक्त्वा पापण्डी सा दिवमुदपत' याप्पपर्याकुलक्षिी ॥ १०१ ॥ अय रजनिविरामे सिन्धुपारावगाहा. च्छुचिररणमुपास्य प्रेयसीत्राणतुष्टः । नगरमविशदुच्चैनन्दनोबाहलीला- पिशुनमुरजघोषव्याप्तदिक्चक्रवालम् ॥ १०२५।। ततस्तमवलोकिता भगवतीनियोगाद्रहो निवेश्य सुहृदा समं नगरदेवतामन्दिरे । उपानयत मालतीं तदभिवन्दनच्छमना करेणुमधिरोहिता नवविवाहयेपोज्वलाम् ॥ १०३ ॥ 35. गतिन्युता. 36 मतिमनश. 37. इतस्य...पाण्डवसौ. 38, व्यालहादु. 39. मुरघोष.

·मालतीमाधवकथा २१ कैश्चिन्मगल्यगीतिस्तुतिमुखरमुरीः कश्चिदानन्दनृत्त- व्यप्रैः कैविच्च तालव्यतिकरचतुरैः कश्चिदातोधनिष्णः । वारस्त्रीणां कदम्बमणिगणविलसद्भपणोद्भासिता? हस्तिस्कन्धापरूढरजनि निविडिता राजधानी तदानीम् ॥१०४॥ अरुणकिरणमित्ररच्छूितरातपत्र- श्वलितकनकदण्डोडामरैश्चामश्च । सुरसरिदभिमृष्टः केतुपट्टश्च जुष्टा कमलकुमुदहसीर्घिकेवाशुतद् द्यौः४० ।। १०५॥ गवाक्षमार्गेण निरीझमाणो भूरिश्रियं भूरिखसी: कुमार्याः । सरया समं विस्मयमाजगाम गर्मेश्वरो गर्भगृहे निलीनः ।।१०६॥ अथ वेत्रपाणिनिवहेन दूरतो विनिवेशितो विहितमण्टलो जनः । पुरदेवताभवनगोपुरावहिः फरिणीमदम्यफविद्धम्यिताम्बुदः ॥ १० ॥ निपादितायाः करिराजयवाः सन्धान फुमारीमवरोप्य मन्दम् । लवनिकादत्त करायलम्या कामन्दकी देवगृहं निनाय ॥ १०८ ॥ . 40. 'यागुतवी. 41. गर्भधरो. 42. परदेवता.

·૨૨
ऋजुलध्वी
भुजोरुनेत्रः प्रसभं स्फुरद्भिः
स दक्षिणक्षजनाप्रगण्यः।
आलिङ्गनाऽध्यासनदर्शनोकै-
राख्यायतानन्दमभीष्टलाभम् ॥ १०९ ।।
आपाण्डशोभामवसन्नगावा-
माशाक्षयादाधिभिरर्घमानाम् ।
आसेदुपी हर्षविपादयोगा-
दालोक्य तामाकुलतां स भेजे ।।११०॥
प्रकाश्य सा माधवमन्तरस्थं
तस्योपकण्ठे तरणी निवेश्य ।
तत्साध्यसप्रोद्धरणाय वाणी
कामन्दकी कामदुधा वभाषे ॥ १११॥
पुरश्चभूरागस्तदनु मनसोऽनन्यपरता
तनुग्लानिर्यस्य त्वयि समभवद्यन च तव ।
युवा सोऽयं प्रेयानिह सुवदने मुश्च जडतां
विधातुर्वेदग्ध्यं विलसतु सकामोऽस्तु मदनः ।। ११२ ॥
वचनानन्तरे तस्या मकरन्दोऽनवीदिमाम् ।
पुलकन्याविरद्धोयामाचार इति शविताम् ॥ ११३ ।।
त्वं यत्सलेति फथमप्यवरम्वितात्मा
सत्यं जनोऽयमियतो दिवसाननीन् ।
आपद्धक्ष्क्ष्णपरप्रणयप्रसाद-
मासाद्यनन्दतु चिराय फरन्तु पामा ॥ ११४॥

·मालतीमाधवकथा इत्युक्तवचने तस्मिरतामवाढील्लवनिका । पितृधीलवनवासप्रकटोत्कम्पगालिनीम् ।। ११५ ॥ पितृवनमहीं निर्विष्णस्तां५३ पिशाचनिशाचर- प्रमथनिविडां वभ्रामकः प्रकाशितसाहसः । पतितमवधीन् पापण्डाख्यं च कृष्णचतुर्दशी- रजनिसमये तस्यालोकात् सखी मम कम्पिता ॥ ११६॥ श्रुत्वा तेपामिति बहुविधान् साहसिक्योपदेशान् बाप्पोत्पीडस्थगितनयनद्योतितान्तःप्रसादा । बन्धुद्वेषप्रतिकृतिमिया बद्धरोमाञ्चकम्पा लिम्पन्तीय प्रणयमुधया लिगिनीमालिलिङ्गे ।। ११७॥ तातप्रीतिप्रचयपिशुनरतामवस्थाप्य वाक्यः पाणी तन्वी विकसितमुखी पल्लवामे गृहीत्वा । सरयुः सरया अपि खलु तयोः सनिधी हर्पभाजा वत्सेत्युक्त्वा पितृसक्यसा माधवः संवभाषे ।। ११८ ॥ एकं भूरिखसोरपत्यमधवा प्राणा घहिवर्तिनः सामन्तोत्करशेखरीकृत पदद्वन्द्वस्य मन्त्रिप्रभोः । अस्माकं मनसो यदिष्टमथवा स्पष्टं समाधेः फलं धात्रा चित्तभुवा मयाद्य भवते पित्राप्यसौ दीयते ।। ११९ ।। प्राजापत्यो विवाहोऽयं गान्धर्वणोपहितः । इति द्योतयितुं भूयो दम्पती ती जगाद सा ।। १२० ॥ #. पतितमवधी: 43. वा.

·२४
ऋजुलची
प्रेयो मित्र बन्धुता या सममा
सर्वे कामाः मंपदो ६ जीवितं था।
स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसा-
मित्यन्योन्य वत्सयोतिमस्तु ।। १२१ ।।
इत्युक्तौ ती महाभागी मालतीमाधवायुभी
प्रीत्या जगृहतुस्तस्यास्तां पाणी धर्मगर्भिणीम् ॥ १२२ ।।
पुनश्च माधवं प्रोचे पितृसब्रह्मचारिणी
वाप्पायमाणे विभ्राणा वात्सल्यातिशयाद् दशौ ॥ १२३ ।।
परिणतिरमणीयाः प्रीतयस्त्वद्विधाना-
महमपि तव मान्या हेतुभिस्तैश्च तैश्च ।
तदिह सुवदनायां तात मत्तः परस्मात्
परिचयकरुणायाः सर्वथा मा विरंसीः ।। १२४ ।।
इति तामनुशोचतीमवोच.
न्मकरन्दो मकरन्दवर्प वाक्यम् ।
मिथुने त्रपया गृहीतमौने
मनसा तगणितीमुपासमाने ।। १२५ ॥
चरणाम्बुजयोस्तवाम्ब सेवा
फलिता नः प्रणतार्थकल्पवल्ली ।
तदिदं सचिवस्य तोकरने
मुहृद भूपणमर्पितं त्वयाद्य ॥ १२६ ।।
45. प्रभो,
46 Printed eds. of the H1, Hl. read-safasilo.

·मालतीमाधवस्था उभयोरपि रोकयो मुमित्र सह धर्म परतोस्त्वयोपदिष्टम् । गृहिणीगृहिणोहानुल्या दनयोर्हस्तगतो ननु त्रिवर्ग ॥१७॥ साव्यान्वयेति नयनोत्सवकारिणीति नियूंढसौहटभरेति गुणोचरेति । एक्कमेव हि कीरण गरीयो युप्माक्मेपमियमित्यथ किं ब्रवीमि ॥ १८ ॥ इति वाण मकरन्दमूचे कामन्दकी कार्यविटोपदक्षा। त्व मालतीवेपधरोभ्युपेहि तुं विवाहं मदयन्तिकाया ॥ १२९ ।। चूडामणिप्रभृतिक चरणागुरीय- पर्यन्तमाभरणजातमिद गृहाण । एतद् दुपूरयुगल च शुचीच मारा- चन्द्रातपतिसमावि रेपन च ॥ १३० ॥ इत्युक्त्वा सा प्रतीहारीहस्तान् प्रोक्तमदापयन् । सोऽपि तन् सर्वमादाय मालतीभूमिका दधी ॥ १३१ ॥ मालतीद्वयमबेश्य सेऽहसन् माधवप्रभृवय सविस्मया । सङ्कट न सुहृदो व्यचिन्तयन् सिद्धया नियमितस्य माधवः ॥ १३२ ।।

·२ ऋजुलध्वी अथ माधवमभ्यधाच पूज्या स भवान् पश्चिमतो विहारिकायाः। प्रियया सहितः प्रयातु धीमान् महदुद्यानमपद्भुतार्कतापम् ॥ १३३ ॥ गाढोत्कण्ठकठोरकेरलवधूगण्डाच्छपाण्डुच्छटै- स्ताम्बुलीपटलैः पिनद्धफलितव्यानम्रपूग माः । कक्कोलीफैलजग्धिमुग्धविकिरव्याहारिणस्तभुवो. भागाः खितमातुलुङ्गवृतयः प्रेयो विधास्यन्ति वाम् ॥१३४।। तन्नैव तावत् स्थातव्यं त्वया दयितया सह सखा ते यावदायाति गृहीत्वा मदयन्तिकाम् ॥ १३५ ।। इत्यूचुपी सा मकरन्दमार्या लवङ्गिकादत्तकरं गृहीत्वा । स्कन्धं समारोप्य करेणुकाया विवाहलीलाविधये प्रतस्थे ॥ १३६ ।। मालत्या सममथ माधवो मनीपी संग्रातस्तदुपवनं विहारिकायाः। कान्तायाः करमयमाहीत् प्रवालं मगल्यं मुचिरमनोरथद्रुमस्य ।। १३७ ।। क्लिासिनी वीड़यती४८ विलोभयन् विदग्धमुग्धैरवलोकनोदितः। विहारिफोद्यानविहारमन्दिरे. विभुः कृतार्थो विजहार माधवः ।। १३८ । 47. बोली. 48, ग्रीलयती. 49. विहारिकोवा न.

·मारतीमाधवकया २७ आलोलेरल कैरपह्रतमुसीमाविरफुरत्कुण्टला माशिष्टामवण्ठनाशुक्पटेनाश्यानचर्चारसाम् । आकल्पनवरत्नक्ल्पपटितरचिभिराच्छादिता मानिन्ये पितुरालय भगनती मायामयी मालतीम् ॥ १३९ ।। मतहस्तिभिरन्तिा हयपुर समर्दतो मर्दिता पादात समधिष्ठिता सरमसदावारिकट्टिता । द्वारे भूरिखसोमहोत्सयधुरातात्पर्यपर्यायुला ये निष्क्रमणप्रवेशधियो प्रापु पर प्राणिन ॥ १४० ॥ उदम्तमणितोरण नवविचित्रचित्रो चल दुदूरपटपट्टियारचितचारचन्द्रोदयम् । विशेषपरिभूपित परिजन परिद्योतित विमानमिय वैवुध निरचे यमन्दिरम् ।। १४१ ।। अथ नरपति र पद्मावत्याः प्रकागितसोहदो निजविमवती रत्नाफ्स्पै प्रसाध्य च नन्दनम् ।। परिपुलपते सन्धे चारोप्य वाचशतस्वन पंधिरितदिश सा ५५ समन्धिनो गृहमानया ॥ १४२ ।। सद्म प्रविशति बरे वानरामे मुनीर्ण गेपु पेचिन् तमतिपपर भूपमेके निनिन्दु । अन्ये फन्यापितरमपरे भागधेय तदीय नानात्तनगरगृहिणा नन्दनोऽभृतिवर्ण ।। १४३॥ वध्वा ५. ८० मावामा 53 भदनम would be दिव्य 11 परि चार ६. पानिसमा व पिपरी धिना Another emendation ८ यध्यामय

·२८
ऋजुलथ्वी
मधुरवचसि याले माघरे मन्मया
जयति गुणनिधाने श्रीमति ख्यातवंशे ।
परमपरमयोग्य प्रोग्रता या वस्तुं
मतिरहह स्मिन्धा मालतीबान्धवानाम् ॥ १४४॥
मरणमपि वरं यद्धेपनं मानसाते
नंतु परिणयलक्ष्मीरीदर्शनित्यशल्यम् ।
किमपरमभियुक्त वस्तु सौम्यं कृतान्तः
किसलयमिव धत्ता केवलं दम्युशम (१)॥ १४ ॥
हृदयमतिकठोरं मालतीमातुरित्यं
दुहितरमय मन्ना या हि पश्यन्त्युदास्ते
ऋजुमतिरथवा सा किंवा विधत्तां
पितरि दुहितरत्न शाऽपि विजेतुकामे ॥ ११ ॥

·मालतीमाधवक्रया २९ लवगिकाद्या ललना, महासान् यान् यानपूर्वन् मकरन्दनुन्नाः। तांस्ताञ्जडात्मा तरलः स्मरास्त्रः प्राबुद्ध सर्वान् प्रणयप्रयोगान् ॥ १४९ ॥ उपनीतमसी पुरोधसा मकरन्दस्य स पाणिमग्रहीनू । प्रचुराज्यसमिद्धपावक- स्फुटधूमाकुलसाश्रुलोचनः ॥ १५० ।। पुलकतिलकितप्रख्टकम्प- श्रमजलशीकरकोरकायिताः। प्रकटितविकृतिः स्मरेण वृद्धः परिजहसे परितः प्रियासखीभिः ॥ १५१ ।। परिणीय मनोरथप्रियां परिवारेण लवनिकादिमिः । निजवेश्म निनाय निवृतः प्रतियातां मदयन्तिकादिभिः ॥ १५२ ॥ वधूबरी वासगृह निवेश्य वधूं च धयरनुशिष्य वाक्यैः। आमन्न्य जामातरमात्तपूजा कामन्दकी स्वावसयं जगाम || १५३ ॥ 61. विकृति स्मरेण.

·२८ ऋजुलघ्वी मधुरखचसि वाले माधवे मन्मथाभे जयति गुणनिधाने श्रीमति ख्यातवंशे । वरमपरमयोग्यं प्रोद्यता या धरीतुं मतिरहह फिमन्धा मालतीयान्धवानाम् ॥ १४४ ॥ मरणमपि वरं यनेपज मानसाते." नेतु परिणयलक्ष्मीरीशैनित्यशल्यम् । किमपरममियुक्ते यस्तु सौम्यं कृतान्तः ५५किसलयमिव धत्तां केवल दग्धुकामः (१) ॥ १४५ ॥ हृदयमतिकठोरं मालतीमातुरित्यं दुहितरमथ मनां या हि पश्यन्त्युदास्ते । ऋजुमतिरथवा सा कि वराकी विधत्तां पितरि दुहितरत्नं काऽपि विक्रेतुकामे ॥ १४६ ।। इत्थं सन्तप्तनारायसवर्णा कर्णरन्ध्रयोः । शृण्वन् वाचः पुरस्त्रीणां जामाताऽभ्यन्तरं ययौ ॥ १४७॥ अधितिष्ठति लोकसक्रियार्थ६० नृपती भूरिखसौ च वाह्यकक्ष्याम् । प्रतिहारनिपिद्धबन्धुवर्गः प्रययी कौतुकमन्दिरं स मन्दः ॥ १४८।। 56. मोद्याताना वरीत 59 रन्ध्रयो गृण्वन्, 57. मानसा(न्तेतं. 58. किसलय(मपि)मिव, 60. लोक्सास्स्यिायान्नु ·मालतीमाधवकथा २९ लयशिकाद्या ललनाः प्रहासान् यान यानकुर्वन् मकरन्दनुन्नाः। तांस्ताञ्जडात्मा तरलः स्मरास्त्रैः प्राबुद्ध सर्वान् प्रणयप्रयोगान् ॥ १४९ ॥ उपनीतमसौ पुरोधसा मकरन्दस्य स पाणिमग्रहीत् । प्रचुराज्यसमिद्धपावक- स्फुटधूमाकुलसाश्रुलोचनः ।। १५० ।। पुलकतिलकितप्ररूढकम्प- श्रमजलशीकरकोरकायिताङ्गः। प्रकटितविकृतिः स्मरेण युद्धः परिजह से परितः प्रियासखीभिः ॥ १५१ ॥ परिणीय मनोरथप्रियां परिवारेण लबनिकादिभिः । निजवेश्म निनाय निर्वृतः प्रतियातां मदयन्तिकादिभिः ॥ १५२ ॥ वधूवरौ वासगृहं निवेश्य वधूं च धन्यैरनुशिष्य वाक्यैः । आमन्त्र्य जामातरमात्तपूजा कामन्दकी स्वावसथं जगाम ।। १५३ ॥ 61, विकृति स्मरेण.

·३० ऋजुलवी परिचुम्बितुमाननाम्बुजं तत् परिरब्धं च दृढं पयोधरा ती। तरसा निपतन् प्रविश्य पद्धयां मकरन्देन महीतले निरासे ॥१५४॥ कौमारे यदि कुलटामिमां५२ स्पृशेयं गच्छेयं गतिमधमां शपे गुरुभ्यः । इत्युक्त्वा स तु कुपित्तो विलक्षचेता निर्यात प्ररुदितदुर्मुसो निकेतान् ॥ १५५ ।। प्रसङ्गतोऽथ प्रियुद्धरक्षिता पतिद्विपं मर्सय मालतीमिति । समानयत् तां मदयन्तिकां शनै- सृपाप्रसुप्तस्य विदस्य सन्निधिम् ॥ १५६ ॥ लवङ्गिकाऽऽह तां सुप्तां प्रबोधयितुमुद्यतां । चिरमुढेजिता भर्ना क्षण निद्रावसाविति ॥ १५७॥ तब प्रतीपं हि लवनिके तयैव गाढं मम कोपितोऽप्रजः । सहासिकायां परभाषया खिया रतिर्भुजंग्येव रह. कुनो मृणाम् ॥ १५८ ॥ बच 62 पुल्दा 63 प्रसगतोऽय बुद्ध 64 मत्मम' 65 रवगिक व तयव 66 सहाऽस्ति का वा Is perhaps better than Hatfire P41. BTTFT, sitting-Apte's Prac Sk Eng Dic 67. परभागया.

·मालतीमाधवकथा ३१ १ ननु प्रवादो नगरे विजृम्भते समालतीमाधवयोयोरिह। इतीममाकर्ण्य विशङ्कितो गुरु- वचोभिरेनामदुनोदरुन्तुदैः ॥ १५९ ॥ मयापि दृष्टं ननु शङ्करालये परस्परं प्रेम परायमेतयोः। प्रयाणमन्यच्च मयाधुना स्मृतं सुनिश्चितं कृष्णचतुर्दशीदिने ॥ १६० ॥ तस्मिन् दिने मम तरक्षुवशं गताया. प्राणदातरि चिरप्रतिपलसंझे। दिष्टयाऽभिवर्धितवती दयितं सखी ते तेनार्चिता च हृदयेन च जीवितेन ॥ १६१ ॥ इति तां त्रुवती स्मराकुला- मवतीर्णा स्वमनीषिते स्थले। स्मयमानमुखी लवङ्गिका प्रकृतं प्रस्मरयन्सभापत ॥ १६२।। कोयं जनः कुवलयाक्षि कुतूहलं न- स्तत्कथ्यतामिति लयनिकयाऽनुबद्धा"। प्राह स्म सस्मितमुसी स्मर तं स्मराभं नाहं क्षणेक्षितममुं कलयामि नाना ।। १६३॥ 68. नं. 69. द्वयोरिव. 70 मनुनोदर 71. नुवरः ·ऋजुलध्वी प्रशिथिल्क्चवन्धा प्रस्सरन्ती पतन्ती प्रवलभयविहस्ता २ भृत्यवगैर्निरस्ताम् । मृदुमतिरनुपाधि प्राप्य यो मक्षु दत्वा मृगपतियलिमस्मै मृत्यवे मामुदस्थात् ॥ १६॥ इत्युक्त्या विरता वारामापभापे लागिका ! मयाऽधुना स्मृत श्रीमान् मकरन्दो घसाविति ।। १६५ ॥ 'प्रियामिधानश्रवणामृतेन प्रमोदमाना पुरकाचिताङ्गीम् । परामृशन्ती परिहासपूर्व लवनिका ता ललित ललाप ॥ १६६ ।। वय तथा नाम यथात्य किं वदा- म्यय त्वकस्माद्विकल कथान्तरे । कदम्बगोलाकृतिमानित कथ विशुद्धमुग्ध कुलकन्यकाजन ।। १६७ ।। अनुप्रविष्टा किल बुद्धरक्षिता जगाद ता जर्जरितरपा शने । प्रकाशिता स्मो क्यमञ्जसाऽनया प्ररूढविश्वम्भक्थाभिरास्महे ।। १६८ ॥ 73 स्मृतिमृदुमति 72 "विहस्तामृय उदास्यात् । अतर्भावितण्यर्थ , उदतिष्टिपद् इयथ । 76 म्य 74 मुदस्याम् । 75 ममाधुना ·मालतीमाधवकथा प्रेरिता प्रियसख्येत्यं प्रेमविश्रम्भगर्मितम् । मकरन्दार्पितां ताभ्यां स्मराठि स्वामवर्णयन् ।। १६९ ॥ दयिताबदनारविन्दवान्तं मकरन्दो मकरन्दमालिहानः । मधुलेह इवोन्मदिष्णुरच- मधुरिम्पा न स तृप्तिमरसमाद ।। १७० ।। अथ तामुळे शपथपूर्वमूचतु- यदि देवतस्तव समीपमेत्य सः । तरसा ग्रहीप्यति करं स्मरातुरः प्रतिपत्तिरत्र तर का प्रकाश्यताम् ।। १७१ ॥ निश्वस्य दीर्घमथ सा निभृतं जगाद" का वाऽहमस्य सलु तस्य कलेवरस्य । तेनैव रूढगुणगौरवमात्मदेई प्रत्यर्प्य यनिरुपयोगमपि प्रतीष्टम् ।। १७२।। इति तद्वचनं निशमय्य मुद्रा परिरभ्य ननन्दतुरिन्दुमुखीम् । स्मर वाचमिमामिति नीतिपरे दृढतामपि निन्यतुरुक्तमुझे ॥ १७३॥ m. 'मालिहानम् 78 'रम. 79 जगाम.

·३४ ऋजुलवी तां चिरायितमिति प्रलपती जापितः किमपि नाटितबोधः। न्यस्य दूरमवकुण्ठनमाराद् अग्रहीन करतले मकरन्दः ।। १७४ ।। मालतीमनभिवीक्ष्य मानिनी माधवीव मलयानिलाहता। साध्वसेन तरलत्रपावशा- न्मन्दहासकुसुमं व्यचीकसत् ।। १७५ ।। गुरुजनपरिशङ्कातसडोचिनी तो वरगुणपरिणाहान्वर्णयन्त्यौ वचोभिः । स्मर सखि गिरमुक्तामद्य चेति त्रुवाणे निजमनसि वयस्ये स्थापयामासतुस्ते ॥ १७६ ॥ उद्वाहोत्सवसङ्कलाऽखिलजनादुद्धान्तदोवारिकात् पक्षद्वारपथैन नन्दनगृहान्निर्गय कान्तां हरन् । प्रागिन्दोरुदयात् तमोभरमिलकालेयधूपोच्चयां वीथीं प्राप विलासिपौरमदिरागोष्ठीभिरामोदिताम् ॥ १७७।। अविरलतरदीपत्रासितध्वान्तमारा-८१ दतिपटुपटहीपध्यानसंपूरिताशम् । अनिभृतगति कन्यारत्नहर्तुः पुरस्ताद अनिलनिभमनीकं रक्षिणामाविरासीत् ॥ १७८॥ 80. परिणाहावर्ण, 81. वासिष ·मालतीमाधवकथा ३५ मालतीयेपसंच्छन्नं हन्तं मदयन्तिकाम् । विदित्वा मकरन्दं ते जजल्पुः पुररक्षिण. ॥ १७९ ॥ मैथिलीमिव पुलस्त्यनन्दनो नन्दनस्य भगिनी हरनसौ। नन्दयोरिव (१) नरेन्द्रमन्त्रिणोः संदधाति परम पराभवम् ॥ १८० ॥ असौ पदुर्मालतिवेषधारीदर प्रतारयन नन्दनमार्यबुद्धिम् । महात्मनो भूखिसोः समक्ष- महारयत् तामपि माधवेन ॥ १८१ ।। घध्यतां वध्यतामेप छिद्यतां भिद्यतामिति । अभ्ययुखत ते वीरं पश्चास्यमिय कुञ्जरा ॥ १८२ ।। चरितं चरितुं प्रियस्य सख्यु कलहंसः प्रहितोऽथ माधरेन । महिला परिगृह्य संकुलेऽस्मिन् सहसा माधवसन्निधि निनाय ॥ १८३ ।। मदयन्तिकां सहचरीद्वयान्वितां पुरतो विलोक्य सहसव मालती। अथ दिष्टिवृद्धिवचसाऽधिनोत् प्रियं पारायलीविहितपारितोपिका ।। १८४ ॥ 82. Both the forms, ara and Ars ft are noted in the Dic. Here मारति 1s used for the usual मारती, obriously for he sale of प्रतापा Retrea 83 ·३६ ऋजुर ध्वी अथ निजसुहदो निशम्य पृत्त प्रियतमया प्रणयानिवार्यमाण । सरभसमभिधान्य तत्समीप न्यविशत दोरधूतमार्गरोक ॥ १८५ ॥ कलकलमुपये कर्णतोट किमिदमिति प्रतिहारमाशु प्रश्वा । तदुदितमकरन्दकूटवृस परिखुपितो चरमादिशन्नरेन्द्र ॥ १८६ ।। ततो विशदचन्द्रिकाभरपटीरपङ्कासिता समुन्मिपिततारकासुमकोरकारकताम् । दिक्षुरिव तद्रण दिवमुपागतश्चन्द्रमा समृद्धनिजमण्डर सपदि चन्द्रशाला नृप ।। १८७ ।। तत प्रवते तयोरतिभयङ्कर सङ्गर पुस्तैनमुनी द्रयोर्बदरिकामियाभ्यूपुपो । विमुक्तविविधायुधक्षयविषण्णडम्भोद्भव सम बहुतरैले समरकेरिकौतूहल ॥ १८८ ।। पदाघात काश्चित् कतिचिददयैर्वाहुहननै प्रकोप्टाश काश्चित् कतिचन घनरूरघटनै । असङ्गादाच्छिन्नै कतिचन तदीय प्रहरण भटमन्यान् मैन्यान् भयतरलता निन्यतुरुभौ ॥ १८९ ।। 84. "मभिधाख्य 85 दिदृक्षुरधिकरण 86 मिवाध्यूषपो 85A पुराहत ·मालतीमाधवक्रया १७ प्रहरणममुचन् प्रपेतुर्धरण्यां दिशो दुनुवुः क्षतमवमवमन् विलेपुः सगोकं मुमूऽश्विरम् । शारणमुपययुस्तवास्मीति रेटुहुर्जीवितं प्रतिमटपुरुपा रुपा मोहिताभ्यामुमाग्यां क्षताः ॥ १९ ॥ अथ नरपतिज्योत्स्नाजालेरनर्गल निर्गम- दिन इव च विस्पष्टं दृष्ट्या विवेष्टितमेतयोः । मुदितहदयो ८ वीर-साधी निवार्य बलान्युभी निजसचिवयोर द्वास्थः स्यसन्निधिमानयत् ।। १९१ ॥ सूर्याचन्द्रमसाविव शुतिमरदस्राविवाकारतः'. स्थित्या मेहिमालयाविव थिया दैत्यामरेज्याविव । दृष्ट्या तावुपजातविस्मयरसः श्रुत्वाऽभिजात्यं ततः प्रांचे मन्त्रिवरी वरी मुचरिती लन्धी भवद्भ्यामिति ।।१९२।। लक्ष्याती पुनरपि निजी मन्त्रिणौ चाऽप्रसप्ता ज्ञात्वा वास्यः प्रणयसासर्भूयसा सान्त्वयित्वा । सत्यून्येतावपि गुणगणे दर्शयन पक्षपातं प्रायादन्तःपुरमय च ता जग्मतुः स्वं निकेतम् ।। १९३॥ अग्रदीद् गुणमस्माकमपराधे मह्त्यपि । अहो सौजन्पसर्वस्वमंकेतप्तदनं नृपः ॥ १९ ॥ 37. व वित 90. दरिला 8. मुदितहदयवीर. 89 द्वारेम्यम्मनिधि ·३८ ऋगुरप्पी इति नितीश पहमन्यमानो जगार मित्र पयि दवरातिः। प्रियाममा हरणप्रति घोप्यामि सग्या मदयन्तिायाः ।। १९५॥ पथयति त्यपि गरिमतमालती- परितरोग्यदाअपराहतम्। पदनपहजमुरसितम्रपा स्तिमितष्टि सपी नमयिष्यति ।।१९६॥ 1 इति मनोरथमुद्धतमुद्रहन न पदु यावदसौ गृह्माविशन् । समरतत्वनियुक्तनना क्षण किमपि तापदयास्थित मालती 11 १९७ ।। अन्तरेऽत्र वियरानुसारिणी पूर्ववैरपरिहारकाझया। भैरवीय पुरतो मृगीहश प्रत्यदृश्यत कपालकुण्डला ॥ १९८ ॥ मम गुररभिजप्ने माधपेन त्वदर्थं तदहमपि तवास्तस्य २ कुर्वे निवापम् । उपचितवैरा साऽहमेक्स्य हेतो रुभयपुरनिबद्धा गाढमुत्सादयामि ॥ १९९ ।। 91 बलाहक 92 तदहमिति वितास्रेस्तस्य ·मालतीमाधवच्या त्वद्वत्सलः क नु तपस्विजनस्य हन्ता कन्याविटः पविरसौ परिरक्षतु त्वाम् । श्येनावपातचकिता नववर्तिकेयर किं चेष्टसे ननु चिरान् कवलीकृतासि ॥ २०० ॥ इति संतय॑ तां वाला बलादुमिप्य सेचरी । क्रन्दन्तीमार्यपुत्रेति श्रीपर्वतमुपानयन् ॥ २०१॥ कवलयितुं ततः शशिमुखी धृतशूलवरा प्रकटितदंष्ट्रश शशिकलामिव राहुतनुः । प्रसभमियेप सा तदवलोक्य रुरोट भृशं भगवति मामवेति दुहिता बत भूरिवसोः ।।२०२॥ आक्रन्दनं भगवतीति मुहुर्मुहुस्तत् कामंदकीति च निशम्य समीपसंस्था । सौदामिनी द्रुतमुपेत्य ददर्भ वाला वाप्पैः समं निपतितां यनदेवतानाम् ॥ २०३ ।। निर्भय॑ वसलतरा पिशितादानां ai. दृष्टयोयन बुचयोश्च पयः क्षरन्ती। आश्वास्य वाग्मिरधिरोप्य निजाशय्यां स्वीयं निनाय भवनं श्रुतपूर्वमुचा । २०४॥ 94. स तानवलोक्य. 93. Vide लगदर's Com नववतिक्त्यपि पाठ 95. पिशिताशनाना.

·४०
ऋजुलम्बी
अथाविवेशोपवनं स माधवः
स्फुरद्भिः परिरम्भलम्पटैः।
दिदृक्षमाणस्त्वरितेन चेतसा
जयश्चियं मृर्तिमतीमिव प्रियाम् ।। २०५॥
भुजेन वामेन समं परिस्फुरत्
प्रकाशयन् प्राणसमामपेयुपीम् ।
उपेयुपस्तस्य विहारदीपिका-
मदक्षिणं चक्षुरभूददक्षिणम् ।। २०६ ॥
ततो गिरं मालति मालतीति
शुश्राव दूरान्मदयन्तिकायाः।
लवनिकायाश्च विपामाजो-
रन्वेपयन्त्योरभितो वयस्याम् ।। २०७।।
क नु मालती क नु कुलस्य भूपण
क नु मे प्रिया क नु मदीयजीवितम् ।
क नु मद्विलोचनचकोरचन्द्रिका
क नु तद् गृहीतममृतं भवाम्युधेः ।। २०८ ॥
"अनुमितमनिमित्तश्चेतसा शंकितं प्रार
प्रस्टमिव भवत्योरद्य वाचामशक्त्या८ ।
व्यसनमुपगतं मे निष्प्रतीकारमेतद्
गलति न च कठोरं जीवितं हा हतोजस्म ।। २०९ ॥
96 प्राणसमानवीयमीम्. 97 अनुमितिमनुमित्त. 98. वाचारशक्त्या

·मालतीमाधवकथा
४१
अयि ससे मकरन्द निरूप्यता
प्रियसखी तव कुन गता भवेत् ।
भगवतीभवने यदि युज्यते
न पुनरत्र गमिष्यति सैकिका ||२१||.
इत्यं सखीभिरनुयायिभिराप्तवगै-
रन्वेषयन्नुपवने भवने वने च ।
नापश्यदुत्सुकमना दयितां यदाऽसौ
संमूर्छितो भुवि तदा न्यपतन्निराशः ॥२११ ॥
संज्ञामवाप्य मकरन्दमुलप्रयत्ना-
दभ्युत्थितः पुनरवेक्ष्य जगत् स शून्यम् ।
ब्रीडां विहाय विललाप तथा विलासी
श्रुत्वा यथा दृपदपि यतां प्रपेदे ।।।। २१२॥
यः पूर्व स्पृहणीयतामुपगतो मुक्तः समं कान्तया
तं देशं परिहत्य हृन्नयनयोः सन्तापसन्तानदम् ।
निर्विण्णो हृदये सुनिघृण इव त्यक्त्वा स्वबन्धून् वृहद्
द्रोणीशैलवन सुपावनमगात् सरया समं माधवः ॥ २१३ ॥
तत्रोन्मादवां दशामुपगतस्तस्याः प्रवृत्तिं वने
पृच्छंस्तत्र मृगान् सगान् विटपिनो भृङ्गान् भुजगानपि ।
नष्टोऽयं परिहास इत्यपि यदन् कान्ते त्वमाप्ता मये-
त्यालिङ्गन दयितां मनोरथमयी प्राणान् कथंचिद् दधौ ॥ २१४ ॥

·४० प्राजुलध्यी अथाविवेशोपपनं स माधवः स्फुरद्भिरङ्गः परिरम्भरम्पटः। दिक्षमाणस्त्वरितेन चेतसा जयनियं मृर्तिमतीमिय प्रियाम् ।। २०५॥ भुजेन यामेन समं परिस्फुरत् प्रकाशयत् प्राणसमामपेयुपीम् । उपेयुपस्तस्य विहारदीपिका- मदग्निणं चक्षुरभूददक्षिणम् ।। २०६।। ततो गिर मालति मालतीति शुभाव दूरान्मदयन्तिकायाः। लवङ्गिकायाश्च विपादभाजो- रन्वेपयन्त्योरभितो वयस्याम् ॥२०७॥ क नु मालती क नु कुलस्य भूपणं क नु मे प्रिया क नु मदीयजीवितम् । क नु मद्विलोचनचकोरचन्द्रिका क नु तद् गृहीतममृतं भवाम्बुधे ।। २०८ ॥ र अनुमितमनिमित्तैश्चेतसा शंकितं प्राक् प्रकटमिव भवत्योरद्य वाचामशक्त्या८ । व्यसनमुपगतं मे निष्प्रतीकारमेतद् गलति न च कठोरं जीवितं हा हतोऽस्मि ।। २०१ 96 प्राणसमानवीयसीम् 97 अनुमितिमनुमित्त 98 वाचा ·मालतीमाधवकथा पाथीदाना पथि परिचित पावनैर्गन्धवाहै- मन्दाकिन्या पयसि लुठितमन्दमासेव्यमाना । पद्मावत्याः परिसरमगान्माषपस्यान वृत्त श्रुत्वा प्रायाद वनभुवमसौ यत्र मित्रानुयात ॥२०॥ दिवि स्थिताऽवेक्षत मूछित त सतुं च सष्ट मकरन्दमार्त्या। अम्मोभिरावासयदप्रियस्त न्यवर्तयत् तत्सुहद च मृत्यो || २२१ ॥ अथ च वकुरमाला माधवाय प्रदाय प्रियमपि विनिवेद्य प्रेयसीवृत्तमस्मै । गगनमुदपतत् सा विद्यया नन्दयन्ती रसमिय धरणिस्थ भानपरिश्मिमाला ॥ २० ॥ श्रीपर्वतं लघुतया गमितेन तेन सजीवनीपधिरवेक्ष्यत जारितेशा। आवेगतस्तमवलोक्य पपात दूरा दाप्लुत्य साऽपि हृदये हृदयेश्वरस्य ॥२३॥ परस्पर तौ परिरभ्य दु सिता वचिन्तितासादितदर्शनोत्सवौ। विमुक्तकण्ठ चिरमच वर्षता विलीयमानाविव शोकाहिना ॥ २२४ ।।

·ऋजुलध्वी आतो भृरिखसुनिशम्य सनयामत्यन्तमन्तं गता- मर्थिभ्यो द्रविणं विधाय विपुलं क्षेत्र तथा पात्रसान् । आलोलान् विपयानुदर्कविरसानालोच्य शोच्यानिमान् आननी नृपनन्दनावगणयन् प्रायादरण्यस्थलीम् ॥ २१५॥ अन्तःशल्यनिभान अकस्यहृदयस्त्यक्ष्यन्नसूनात्मनो निश्चिन्वन विधिना च वहिपतने धर्मस्य निर्याधताम् । संभेदे भृशपावने मधुमतीसिन्धोरयं भावुकं ख्यातं प्राप सुवर्णविन्दुमयनौ सण्डेन्दुचूडामणिम् ।। २१६ ॥ विपदमथ विदित्वा देवरातः स्नुपाया- स्तदुपहितमयस्थादीमध्यमप्यात्मसूनोः । विरतविपयसङ्गः सोऽपि निश्चित्य मर्तुं' पशुपतिमुपतस्थे भृरिवस्वाश्रितं तम् ।। २१७ ॥ लवनिकाधाभिरनुप्रयाता कामन्दकी कामितदेहमोक्षा। वनं ययौ वीक्ष्य सुहृत्कुलं त. निरीक्षितं निष्करुणेन धात्रा ॥ २१८ ॥ ६१.. अथ मृगदशा नुन्नाऽऽसन्नान् प्रबोधयितुं निजान् नियमपि समानेतुं विद्याबलादपि जीवितम् । चिरपरिचितं चिह्नं संगृह्य केसरमालिका समचरत सा व्योम्ना सौदामिनी लघुगामिनी ॥ २१९ ॥ 99. अर्थिवादी. 100 मूर्ति.

·मालतीमाधवकथा पाथोदानां पथि परिचित्रे पावनैर्गन्धवाहै- मन्दाकिन्याः पयसि लुठितर्मन्दमासेव्यमाना। पद्मावत्याः परिसरमगान्माधवस्यात्र वृत्तं श्रुत्वा प्रायाद् वनभुवमसौ यत्र मित्रानुयातः ॥ २२० ।। दिवि स्थिताऽवेक्षत मूञ्छितं सं मर्तुं च सृष्टं मकरन्दमार्त्या। अम्भोभिराश्वासयदभ्रियस्तं न्यवर्तयत् तत्सुहृदं च मृत्योः ॥ २२१ ॥ अथ च धकुलमालां माधवाय प्रदाय प्रियमपि विनिवेद्य प्रेयसीमृत्तमस्मै ! गगनमुदपतन् सा विद्यया नन्दयन्ती रसमिव धरणिस्य भानवीरश्मिमाला ॥ २२२ ॥ श्रीपर्वत लघुतया गमितेन तेन संजीवनीपधिरवेक्ष्यत जीवितेशा। . आवेगतस्तमवलोक्य पपात दूरा- दाप्लुत्य साऽपि हृदये हृदयेश्वरस्य ॥ २२३ ।। परस्परं तौ परिरभ्य दुःसिता- वचिन्तितासादितदर्शनोत्सवौ । विमुक्तकण्ठं चिरमनु वर्षता विलीयमानाविव शोकवह्निता ।। २२४ ॥

·ऋजुलध्वी अथ तावनुनीय लोपवृत्त रितिहासश्च दर्द प्रसाद मिद्धा। निजसिद्धियलेन पूजनीयी भृशमान विभूपणांशुकाद्यैः ।। २२५ ।। सह ती निजदेशमानयन्ती गगनस्थव ददर्श भृत्यदारः। पितरावनयोः प्रवेष्टकामी हुतमग्निं पुरत' सुवर्णविन्दोः ।। २२६ ॥ प्रापय्य तौ सपदि चीयरिणीसकाशं सौदामिनी दुतमुपेत्य सुवर्णविन्दुम् । दिष्टयोऽभिवर्ध्य सचिवी परिदीप्तमग्नि बाह्य क्षणेन निरवापयदान्तरं च ॥ २२७॥ शैलप्रपाताल पतितुं कृतोद्यमा पवित्रतोयामथ पाटलावतीम् । प्रवाजिकाद्या दहार्दिवश्युती चित्रांशशाङ्काविव तौ वधूधरौ ॥ २२८ ॥ मालतीमाधवौ दृष्ट्वा पुनर्जाताविव खियः । प्रत्याशश्वसुरब्जिन्यः प्रात सन्ध्यारुणाविय ।। २२९ ॥ 101 दिय्याहिवर्द्ध 102 मरवा'. Can it be for मघा? But it would be unpoetic to use मघा in this connection, for, this lunar mansion contains five stars, whereas faat contains one only Cf. हिमनिर्मुक्तयोयागे चित्राचन्द्रमसोरिख-रघु• 1 46 102A. अजिन्यः ·मालतीमाधवस्था उत्थाप्य पादपतितामुपगृह्य गाढ- माधाय मूर्ध्नि चिरमस्रजलाविलाझी। प्रवाजिकाऽऽशिपमयुक्तं शतं समानां जीव स्वमिन्दुमुखि जीवय चात्मबन्धून् ॥ २३० ।। महिलासहितः समेत्य हो- न्मकरन्देन सुहन् समावभापे। क्क नु सा चत योगिनी विनष्टा कुलम यद्धृतमापदो ययेति ॥ २३१ ॥ अस्मिन् क्षणे सकरुणः सचिबवरी देवरातभृरिखमू । मुतदुहितृविरहविधुरी विगतोऽनल मिति धनेचरः शुशुचे ।। २३२ ।। वनचरवचनं तद् धम्रपातोपमेयं सपदि निशमयन्ती मालतीमाधवश्च । स्फुरितविपममोही भूतले संपतन्ती पुनरपि च सखीभिर्धारिती व्याकुलाभिः ॥ २३३ ।। मम खलु वचसा तो जीविती मन्त्रिमुरया- निति गिरममतौघां कालिकेवोनिरन्ती। दिवमनु दो तैदीप्यमाना स्वभासा विधुरितजनरक्षोद्योगिनी योगिनी सा ।। २३४ ॥ 103. दक्षोद्यो.

·४६ ऋजुलध्वी तत्प्रत्ययाद् विधुरितौ परिवोध्य वत्सौ तदर्शनेन तपसि प्रयतोत्सुका ०४ सा। कामन्दकी समुपसृत्य तया ववन्दे सौदामिनी नमवि वः परिचारिकेति ॥ २३५ ॥ अथ तां मालती दृष्ट्वा बभापे घटिताअलिः। हर्षगद्गदया वाचा मोदयन्ती सखीजनम् ॥ २३६ ।। कपालकुण्डलाकोपदुर्जातजनितापदः । वयं सर्वेऽनया कृच्छादार्ययाऽभ्युद्धृता इति ॥ २३७ ॥ युष्मत्परिचयस्नेहादार्यया रमिताऽस्म्यहम् । इति तद्वचसा शिप्यां लिङ्गिनी बदमन्यत ॥ २३८॥ एहि भूरिजनजीवितदानपुण्य- संभारधारिणि चिरादसि हन्त दृष्टा । दत्तप्रमोदमपि नन्दय मे शरीर- मालिङ्ग्य सौहृदनिधे विरम प्रणामात् ॥ २३९ ।। वन्द्या त्वमेव जगतः स्पृहणीयसिद्धि- रेवंविधविलसितरतियोधिसत्त्वः । यस्याः पुरापरिचयप्रतिबद्धवीज- मुभूतभूरिफलशालि विजृम्भते नः ॥ २४०॥ 104. सपसितोरगुदा सा.

·मालतीमाधवकथा उक्त्वेति संभ्रमवती स्वयमुत्थिता ता- मुत्याप्य पादविनतामुपगृह्य गाढम् । आघाय मूर्धनि हठादुपवेश्य पार्थे पप्रच्छ साधु कुशलं चिरकालदृष्टाम् ॥ २४ ॥ अत्युदारमनिमित्तमद्भुतं ५ तद् विचिन्त्य मुकृतं तया कृतम् । पाहतुः स्म मकरन्दमाधवौ तत्प्रसादपरिलब्धजीनिती ॥ २४२ ।। अपि चिन्तामणिश्चिन्तापरिश्रममवेझते । इदं त्वकृतमन्येन कृतमाश्चर्यमार्यया ॥ २४३ ॥ लङ्गिका तां मदयन्तिका च प्रणेमतुः प्रार्थिततत्प्रसादे। आशीर्भिरभ्यर्च्य तपस्विनी ते मान्यश्रियं माधव मित्युवाच ॥ २४४ ॥ 105 मभूत, but thrs goes against the metre of the Stanza 106 This stz 1s sery corrupt in the transcript, where t reads as follows- स्वनिका ता मदयन्तिवापणे यत्मार्थिततत्प्रसादे। आशीभिरभ्यर्थे तपस्विनी ते मान्यधिय माधवमित्युवाच ॥

·४८ ऋजुलध्वी अघोरघण्टः स कपालपाणि- रायुष्मतायो निहतोऽपराधः। अन्तेवसन्त्या ननु तस्य वैरा- दस्माकमुचजनितेयमापत् ।। २४५ ॥ आर्यस्य कुण्डिनपते स्तव च प्रसोतु- स्प्रे च भूरिखसुनन्दनयोः करे मे। आयुष्मतः प्रहितमद्य कृतप्रसाद पद्मावतीपरिपृढेन विलिरय पत्रम् ॥ २४६ ।। इत्युक्त्वा दर्शितं पत्रं योगिन्या समयज्ञया। गृहीत्वाऽवाचयत् प्रीत्या मकरन्दो महामतिः ।। २४७ ॥ श्लाघ्यानां गुणिनां धुरि स्थितपति श्रेष्ठान्ववाये त्वाय प्रत्यस्तव्यसने ०७ महीयसि परं प्रीतोऽस्मि जामातरि । तेनेयं मदयन्तिकापि भवतः प्रीत्यै तव प्रेयसे मित्राय प्रथमानुरागघटिताऽप्यस्माभिरुत्सृज्यते ॥ २४८ ॥ इति याचिके स्फुटमनेन वाचिते सकलस्य माधवजनस्य मानसम् । प्रससाद शङ्कितविरोधविन्युते- मधुवैरिनाम्नि वचसेव कीर्तिते ॥ २४९ ।। अवलोकिता तदनु बुद्धरक्षिा कलहंसकश्व ननूतुः प्रमोदतः । मदयन्तिकादिभिरथाऽनुसन्दधे मधुवंरिण' प्रकरणस्य चिनता ॥ २५० ॥ 107. प्रत्यस्य'.

·मारतीमाधवक्रया ४९ सौदामिनी च तामूचे तदिद रामणीयकम् । तस्मिन् प्रकरणे गृढे चमत्कारवती यत ॥ २५१ ॥ अमात्ययो प्रीतियुनोमदमे समप्रविद्यापहणावसाने। अपत्यसमन्यविधिप्रतिज्ञा पुरातनी सम्प्रति पूरितेयम् ॥ २५२ ॥ माधवोऽय निगाद लिङ्गिनी श्रोतुमन्य कुतुक वितृम्भते। वस्तुत्तमिदमन्यया यत प्रोक्तमेतदपि चाहन्यथाऽनया ॥ २५३।। गुस्पु गुरफुरेपु प्रावकावस्यया द्वी प्रणयविवचित्ती ती यस्ता वदानीम् । अजनि सचिवयो स्वापत्यसरन्धसविद् भवति परममिज्ञा तन सोदामिनीयम् ॥५४॥ पारिका परिण यमाशीभिरतिसहिती युवाम् । (१) तत् तु सवरणमन्यया भवे. नन्दनस्य नृपतेश्च विक्रिया ॥ २५५ ॥ 109 The first two lines are defective they read thus पारिका परित बमाणीमिरतिसहितौ युवाम् ।

·ऋजुलध्वी इति जिनप्रतिनीवचनेन ते स्फुरितविस्मयहासलसन्मुखाः। अतिगभीरमवाधितमद्भुतं मतिमतां चरितं वह मेनिरे || २५६॥ अथ सर्वतः कृतार्थ माधवमानन्दसागरे मग्नम् । सफलनिजयत्नमुदिता जगाद कामन्दकी वचनम् ।। २५७ ।। यत्प्रागेव मनोरथैर्घतमभूत् कल्याणमायुष्मतो- स्तत्पुण्यैर्मदुपक्रमैश्च फलितं क्लेशोऽपि मच्छिष्ययोः । निष्णातश्च समागमोऽपि विहितस्त्वत्प्रेयसः कान्तया संप्रीती नृपनन्दनौ यदपरं प्रेयस्तदप्युच्यताम् ॥ २५८ ॥ इत्यूचुषी किंस्विदितः प्रियं स्या- दित्यादिकैस्तामभिनन्।१०९ वाक्यैः। तया समेतोऽनुगतः सखीभिः पुरं प्रतस्थे ससुहस्सबन्धुः ।। २५९ ॥ निवद्धकेतुं निनदन्मृदगां पौरागनाभिः परिपृष्टपुष्पाम् । पद्मावतीत्य समृद्धकामी वधूसमेतश्च गुरू ववन्दे ॥२६०॥ नन्दनेन मकरन्दयन्धुना भूभृताऽपि च गुणाभिनन्दिना। मानितः श्वशुरयोमहोत्सवं मासमावहत मालतीपतिः ॥ २६१ ॥ 109. शि.........यैः ·मालतीमाधवकया 661 माधवोऽय मकरन्दसंयुतो मालती च मदयन्तिकान्विता। प्राप्य कुण्डिनमापण्डितोत्सर्य प्रश्रयेण पितरी प्रणेमतुः ॥ २६२ ॥ वधूमहायस्य परस्य महले पुरप्रवेशे पुरहततेजसः। प्रसन्नता मन्त्रिपरे प्रकाशयन् विदर्भराजो विदधे महोत्मवम् ।। २६३ ।। अभिमतधनराशिप्राप्तिसंजाततोप- खनिमुरसमूह राशिषा वय॑मानः। अपिग्मनुतिष्टन् पश्यमान् स्वगेहे सममरमत दरि- प्रीणयन् अन्धुवर्गम् ॥ २६४ ॥ पद्मावती कुण्डिनतः कदाचिन् परापतन् पापुरी कदाचित् । नित्यं मुरवानां सह धर्मपत्न्या कोटि परामन्यभवन् कुमारः ॥ २६५ ।। प्राटितमिति पारक्षमा यालिशानां मुटिरमितिकृतं मालतीमाधवाश्यम् । दिशतु मादयेभ्यो धर्षिमानन्दमुद्रां कृतिरियमृजुलत्री पूर्णमारस्वतस्य ॥ २६६ ॥ ।। इति ऋजुपी ममाता॥ 110 पन्य 639 ·INDEX I ऋजुलध्वी अकारादि-यांनुक्रमेण श्लोकी श्लोकाङ्क शोमारम्भः वृत्तम् अनहाट गुणमस्माष अनुष्टुम् २५५ अघोरघण्ट म कपार. उपनाति अत्युदारमनिमित. रयोद्धता अनान्तरे शिक्षिनुमारमविद्या० उपनाति और चित्रफर के रिब. वसतति. अथ च घरमारा मालिनी अथ तामुभे शपथपूर्व मनुभाषिनी २३६ अप ता मारती दृष्टा अनुष्टुम् अथ तावदकुश्यचण्ड मालभारिणी ২২৬ अथ तावनुनीय रोकत अथ तो निनामानयन्ता अथ दृढमनुचिन्य मन्त्रिमुत्य पुष्पितामा अथ नरपति पद्मावत्याः हरिणी अथ नरपतिज्योत्स्नानाले० १८ अथ नन्दनन पुस्प प्रहित प्रमिताक्षरा अथ निजसुहृदो निशम्य पुष्पितामा अथ पटुहृदया ल्वनिका 1३३ अथ माधवमम्यध्याच्च मालभारिणी अप मारती कुसुम प्रमिताक्षरा भय मृगद्देशानुशासना हरिणी अय रजनिविरामे सिन्धु० मालिनी अथ लवङ्गिकयोपहृता निर्जा द्रुतविलम्बितम् भय वेत्रपाणिनिबन मन्जुभाषिणी ५२ " " " ५१ ·अकारादि-वर्णानुक्रमेण शोकसूची २५७ २०५ आर्या मालिनी वशस्थम् मालभारिणी वास्थम् मालिनी मारभारिणी रथोद्धता शार्दूलवि० अनुष्टुभ प्रमाणिका मारिनी २१६ २१३ २६५ ५० अथ सर्वत कृतार्थ अथ सुचिरविमर्दादाढ० अथाविवेशीपवन स अधितिष्ठति लोकसक्रियार्थ अनुभविष्टा किल बुद्ध० अनुमितमनिमित्तैश्वेतसा अनुसध्यमघोरघण्टनाम्न अन्तरेऽत्र विवरानुसारिणी अन्त शल्यनिभानकरय० अपि चिन्तामणिश्चिन्ता० अच्छदन्तिकागता अभिजनधनविद्या वित्त अभिमतधनराशिमाप्ति अभिवन्दितुमीश्वर तया अमात्ययो प्रीतियुजो० अयि शशिमुखि दिष्टया अयि सखे मकरन्द अरणकिरणमिरैरुच्छ्तैि अवलोकितया मान्यबुद्धरक्षितया अवलोकिता तदनु अवरोकिता च माधव अविरलतरदीपनासित. भशस्त्रपूतनियान असी पटुर्मारतिवेषधारी अस्ति नियोऽन्त पुरमग्न अस्मिन् क्षणे सकरण अह च देवरातश्च आवयं ता भूरियसो आरन्दन भगवतीति २५२ ७१ २१. . वियोगिनी उपेन्द्रवजा मालिनी द्रुतविलम्नितम् मारिनी अनुष्टुभ मजुआरिणी गीति मालिनी अनुष्टुभ उपेन्द्रवना उपनाति गीति अनुष्टुभ उपनाति वसन्ततिः १७८ ८१ ३ ·ऋजुरबी ८२ घमन्ततिः गावि. इन्द्रयमा शागवि. यमन्तति. २१५ २५६ " १३९ शार्दूलवि. उपजाति " ७० २५६ १७३ १२५ ૧દર आपोषणामसदिय० आचारविविधरलौकिक आपाण्डुगीमामयमग्न भातों भूरियमुनितम्य आर्यस्य कुण्डिनपते आरिग्य गाढमयसित आरोक्य पोतमिव मागर. आरोरैरर कैरपडुन. आदीशवादाचरतो स्ववृत्त इति क्षितीमा बहुमन्यमान इति गिरमुपकर्ण्य वर्ण्यमानाम् इति जिनयतिनीयबनेन इति तद्वचन निरामय्य इति तामनुवााँचीम् इति ता चुवती स्मरा० इति मनोरथमुद्रतमुदहन इति वाचिकरपुटमनेन इति ब्रुवाण मकरन्द. इति सतयं तो चाला इस्थ सखीभिरनुयायिभि. इत्य सतप्तनारायसवर्णा इस्थमाश्वास्य वचनमालती इत्युक्तवचने तस्मिस्तामा इत्युक्त्वा दर्शित पत्रम् इत्युक्त्वा विरता बाला इत्युक्तो तौ महाभागी इत्युक्त्वा सा प्रतीहारी इस्यूचुपी सा मकरन्द० इत्यूचुपी किंस्विदित १९७ पुत्पितामा इतदिर विनम् तोकम् मालभारिणी वियोगिनी हुतविर म्बितम् मन्जुभापिणी उपनाति अनुष्टुभ् वसन्तति अनुष्टुभ " २४७ " १२३ " उपजाति " ·अकारादि-वर्णानुक्रमेण लोकसुची २११ वसन्तति. पृथ्वी १७ शार्दूलवि० ३२ १५० १२० २३९ उक्त्वैति संभ्रमवती उत्याप्य पादातितामुप. उदनमणिदोरणं नव० उदाहोत्सवसंकुलाखिल. उपचारमापितमृतेऽपि याचते उपनीतमसो पुरोधमा उभयोरपि लोकयोः सुमित्रम् उरःपीठीगादीमवदति. एकं भूरिवमोरपत्यमयका पोहि भूरिजनजीवित. कटुके तदमौ च निशम्य कययति त्वयि सस्मित. कन्यादाने नहि नृपतयः कपालकुण्डलाकोपगुजांत करकलितकृपाणः कुन्तलै० करकलमुपये कगंतोदं कलामु गीतप्रमुसासु कवलयितुं ततः शशिमुखी कामन्दकीनियोगाद धान्याः पुत्री कामन्दश्या सह सवयमा कुटिल नयपटुः पिता शटस्वां बेनेति माधवतनुरिखिते. कश्चिन्महत्यगीतिस्तुति. कोऽयं जनः कुवलयाप्ति कोलाहले तर शमं प्रयात कौमारे यदि कुलटामिमा छनु मालती कनु मरनम्बाकदम्बदम्भोलि. गतवयाम विसे नन्दन २४ वियोगिनी मालमारिणी शिखरिणी सादलवि० वसन्तति. तोटकम् इतविलम्बितम् मन्दाकान्ता अनुष्टम् मालिनी पुषितामा उपजातिः नईटकम् आर्या मन्दाक्रान्ता पुष्मितामा वसन्तति. साघरा बसन्तति. उपजातिः महर्षिगी मन्जुमापिनी नाराचम् मालिनी ५५ १६३ ८. २०८ १४ ·ऋजुलध्वी वशंस्थम् उपजाति वसन्ततिः शादूर वि० मालिनी अनुष्टुभ् मारिनी मालभारिणी १७६ १८ १२६ " १० गतिश्श्रुता सा गगने गवाक्षमार्गेण निरीक्षमाण गरचा हठात् पुनरपश्यद. गाढोकण्टकठोरकेरलवधू. गुरजनपरिशकातङ्कसकोचिनी गुरुप्रसादमन्त्राणाम् गुरुपु गुरकुरेपु श्रावरा. चरणाम्बुजयोस्तवाम्ब चरितं चरितु प्रियस्य चूडामणिप्रभृतिक चरणा जगति जयिनस्ते ते भावा जननीय हितेषु जामती सा जन्म द्वितीय जगदर्चनीयम् तत प्रतीतो स्वगृहान्प्रविश्य तत प्रववृते तयोरति. ततस्तमवलोकित्ता भगवती ततस्तयोरप्रतिकार्य ततो गताया मदयनि-काया ततो गिर मालति. ततो विशदचन्द्रिकाभर० तत्प्रत्ययाद्विधुरिसौ परि० तत्पदानमुपवर्य विवर्ण तयान्ववायश्रुतवृत्तचित्तौ तत्रैव तायरस्थातव्य तोन्मादवशा दशामुपगत तदुपयननिकुञ्जके प्रथमतर तदुपेहि महोत्सव विदध्या तमातेरिति विवृते मया तमीक्षमाणा नगरे तरण्य वसन्ततिः हरिणी मालभारिणी उपनाति वशस्थम् पृथ्वी ८ १८८ " ९८ वशस्थम् उपजाति " १८७ पृथ्वी घसन्तति स्वागता उपजाति अनुष्टुम् शार्दूलवि० अपरवक्त्रम् मालभारिणी प्रहर्पिणी उपजाति ·अकारादि-वर्णानुक्रमेण शौकसूची ९ १५८ उपनाति दशस्यम् वसन्ततिक स्वागता मन्दावान्ता वसन्ततिः १८ " २०० १११ " २२१ १२ १५९ २६१ ३६ तयोस्तृतीयाऽप्यभवत् सतीयां तब प्रतीप हिरवागके तस्मिन् दिने मम तरक्षु ता चिरायितमिति तातीतिप्रवयपिशुनै० तावरच हा कठिन तात विद्वत्सर कनु तपस्वि० स्ववसरेति कयमप्यव० दयिता वदनारविन्दवान्त दिवि स्थिताऽवेधत मूर्छित दृष्ट्वा दृष्टा माधव ननु प्रदादो नगरे विजृमते नन्दनेन मकरन्दवन्युना न यया मदायमतिपूर्वकृति नरपतिरपयातो नन्दनस्या० नममित्रमय ता नरभर्नु नाना पितु स्वस्थ 19 a b are wanting निजा प्रतिज्ञामपहातुमक्षम निवद्धकेतु निनददगाम् निर्मयं वल्परतरा नियूढे रतनीमुखै तमति च निश्वस्य दीर्घमय मा निपादिताया करिराज. निसावानुपहस्य पूतन. नृरो यथा न विकृतिमेति पदायात काश्मित् कतिचि० पद्मावती कुण्डिनत कदा. परसर तो परिम्य मालभारिणा उपनाति शालिनी वास्थम् रथोद्धता प्रमिताभरा मारिनी स्वागता इन्द्रवजा १९C ३. वास्थम् उपजाति वसन्ततिः शाईवि. वसन्तति. उपनाति शार्दूलविक १ विसरिणी उपवाति देमस्पम् ८ १८९ २१५ ·५८८ प्रारभ्यी १५४ १२५ १५२ पचायतीपुरपतिः शिर परिघुम्बिरमाननाम्यु तत् परिणतिरमणीयाः चावयः परिणीय मनोरथानियां पायादानां पथि परिचित पितृपनमही निर्विष्णः पितॄनमत्यांनतिधीन महीन् पुनश्च माधवं प्रोये पुरवधुरागम्तदनु मनस पुलकतिल क्तिप्रन्ट पूर्घस्तयोरजनयत् किर मामारिणी मालिनी वियोगिनी मतावान्ता हरिणी उपजाति १३३ १२ ६ २५५ निरिणी पुषितामा घसन्तति. रथोद्धता मारिनी दारिका. ..... २ ८५ उपमाति मान्निी वंशस्यम् नाराचम् शार्दूलवि. भनुम् वसन्ततिक बियोगिनी उपेन्द्रवजा fা १२० प्रवटितमिति पयेः प्रफरणातिल्या ग्भाल्नी प्रकाश्य सा माधवमन्तरस्यम् प्रशिथिरक्चयन्धा प्रस्खल. प्रसंगतोऽथ प्रियबुद्धरक्षिता प्रहरणममुञ्चन् प्रपेतुः प्राकारेण हिरण्मयेन कलितम् प्राजापत्यो विवाहोऽयम् प्रापय्य ती सपदि प्रिय माधव मन्दभाग्यया प्रियाभिधानश्रवणामृतेन प्रयो मित्र बन्धुता वा प्रेरिता प्रियसख्येरथं बकुलकुसुममाला माधवेन बध्यता बध्यतामेप वहलघुसृणलिप्तां बद्ध भुजेन वामेन समं २२७ माधिनी १८२ मागिनी वंशस्यम् ·अकारादि-वर्णानुक्रमेण लोकसूची ७२ उपजाति मालभारिणी गीति शार्दूलवि० " मालिनी मम्मुभाषिणी . १४४ मालिनी १९९ " वशस्थम् मालिनी अनुष्टुभ मारमारिणी २१ भुजोरने प्रसभ मकरन्दमिव स्फुटारविन्दात् मकरोद्याने तो मत्तैहस्तिभिरर्दिता हय. मत्या तद्दन निराशहृदय मम खलु वचसा तो मदयन्तिकाऽथ सहबुद्धरक्षिता मयदन्तिका सहचरीद्वया मधुरवचसि बारे माधवे मम गुरभिजने माधवेन मयाऽपि दृष्ट ननु मरणमपि वर य पज महत्मकरण येन महिलासहित समेत्य महीयमानो मधुनेर महीयसी भूरिवसो प्रतिज्ञा माधवे भजति पचमी समा माधचे मकरन्दे च 34b line is wanting माधोऽथ भिजगाद रिङ्गिनीं माधवोऽथ मकरन्दसयुत मारव्यथा कथयत सुहृदे मारतीमाधवी दृष्टा मारतीद्वयमवेक्ष्य ने मालतीमनभिवीक्ष्य मारतीपमच्छर्स मार त्या सममय माधव मारया स्वविनोदनाय 'मथिलीमिव पुरस्स्या उपजाति उपेन्द्रवन्ना रथोद्धता अनुष्टुभ् रथोदता २५३ २६२ ४९ वसन्तति. अनुष्टुभ रथोद्धता १३२ १७५ " १३० अनुष्ठ प्रहर्पिणी शार्दूलवि. रयोदता ४८ ·अकारादि-वर्णानुक्रमेण लोकसूची वसन्तति. १२८ ર " २३ लाध्यान्वयेति नयनोत्सव. संज्ञामवाप्य मकरन्द. सकलासु कलासु पारदृश्वा स देवरातस्य सुतो महात्मा संमंध्येत्थं मन्त्रिमुख्ये प्रयाते सा लालयन्ती भुवनैकभूपाम् सावेगमद्भुतबलः सहसा सीत्कारभैरवाणां दिशि दिशि सुहृन्मोहमुग्धस्ततो माधयः सूर्याचन्द्रमसाविव द्युतिः सौदामिनी च तामूचे स्वां दुहितरं दुहिनुमान हृदयमतिकठोरं मालती. मालभारिणी उपजातिः शालिनी उपजातिः वसन्तति स्रग्धरा भुजङ्गमा शार्दूलवि. १९२ २५१ गीतिः मालिनी ·६० ऋजुलध्वी शारवि० २५८ ૫૮ शार्दूलवि. उपजातिः २१८ २५५ " " २१० १३ १५३ १७३ १६७ २६३ १५ २१७ १३८ मालिनी वसन्ततिक अनुष्टुभ उपजातिः मन्दाक्रान्ता वंशस्थम् यस्मागेव मनोरथैर्वृत. युप्मत्परिचयस्नेहादायया यः पूर्व स्पृहणीयतामुपगतः लवशिकाद्याभिरनुप्रयाता लवनिका तां मदयन्तिका घ लवद्भिकाद्या ललनाः महासान् लवालिकाह तां सुप्तां वनचरवचनं तद्वनः वन्या त्वमेव जगतः वचनानन्तरे तस्याः वधूवरौ वासगृहं निवेश्य वध्वाः सम प्रविशति वरे वयं तथा नाम यथास्थ वधूसहायस्य वरस्य विदुषां समिती विदर्भराजः विपदमथ विदित्वा देवरातः विलासिनी बीडयती वीरस्य तस्य विपुलेन बलेन वैलक्ष्यात्तौ पुनरपि निजी शाकुन्तलादीनितिहासवादान् शपिच्छेद्या त्वमपि तदपि शुश्रूपया भगवतीमनुमान्य शैलप्रपातात् पतितुम् श्रीपवंतं लघुतया गमितेन श्रीपर्वतात् उपगताविव श्रुत्या च विन्विदमिति श्रुत्वा तेपामिति बहुविधा. श्रुरपाय तस्प्रियसखं मकरन्द० नाम्यानां गुणिनां धुरि मालभारिणी मालिनी वंशस्थम् वसन्तति मन्दाक्रान्ता उपजातिः मन्दाक्रान्ता वसन्तति उपजातिः वसन्तति. २२३ ८७ ८९ " ११० ५१ मन्दाक्रान्ता वसन्तति शार्दूलवि.

·अकारादि-वर्णानुक्रमेण गोकसूची वमन्तति. १२८ २१२ " साध्यान्वयेति नयनोत्सव संज्ञामवाप्य मकरन्द. सकरासु करासु पाररमा स देवरातस्य सुतो महामा संमन्येयं मन्त्रिमुल्ये प्रयाते मा रारयन्ती मुवनकभूपाम् सावेगमद्वदर' सहसा सीत्कारभैरवाणां दिशि दिशि मुद्दमोहमुग्धस्ततो माधवः सूर्याचन्द्रमसाविव द्युतिः मौदामिनी च तामूचे स्वादुहितर दुहितमान हृदयमतिकठोर मारती. मारमारिणी उपजातिः शारिनी उपनातिः वमन्तति. घग्घरा मुजङ्गमा नार्दूर दि. ०९ १९२ २५१ गीतिः मालिनी ·INDEX II - រ २ ८ २ ४ 10 An alphabetical list of metres occurring in the Rjulaghvi (The Roman fig against each metre shows the number of stzs in that metre. ) १ अनुष्टुभ- २९ १७ भुजङ्गप्रयातम्- २ अपरवक्त्रम्- १८ मन्युभापिणी- ३ आर्या- १९ मन्दाकान्ता- ४ इन्द्रवज्रा- २० मालभारिणी- ५ उपजाति २० मालिनी- ६ उपेन्द्रवमा- २२ रथोद्धता- २३ यशस्थम्- ८ तोटकम्- २४ वसन्ततिरका ३५ ९ दुतविलम्बितम्- २५ वियोगिनी-- १. मदटकम्-- २६ शाहूर विक्रीहितम्- "नाराचम्- २७ शारिनी- ३ १२ पुप्पितामा- २८ शिरिणी-- १२ पृष्वी- २९ सम्धरा- १५ प्रमाणिका- ३.स्वागता- ३ १५प्रमिताक्षरा- ३/हरिणी- महर्पिगी- ३) ३२ Unknown- ७ गीति ४ १५ २ १ १८ २ ७ २ १ ५ २ ·" " " - " " " ) 1 " INDEX III An alphabetical list of stanzas from the Mālatí. mādbava quoted in the Rjulaghvi 1 अपि चिन्तामणिचिन्ता. (Spoken by माधo & मकः) मा. मा.X. 22-ऋजु0 243 2 अशस्त्रपूतनिर्याज. (माध०) V. 12 80 3 एहोहि भूरिजन (काम) X.20 239 4क्थयति त्वयि (माध०) VIII.11 196 5 कपालकुण्डलाकोप० (माध०&मक.) X. 19- 237 6 गाढोत्कण्ठकठोर (काम० VI. 19 134 7 जगति जयिन (मक०) I.36 52 8 त्वं वसलेति (मक० .) VI. 11- 114 9 वस्सल कनु (पाल. .) VIII. 8 200 10 परिणति रमणीया (काम) VI. 16 124 11 पुरश्चक्षुराग (काम VI. 15 111 12 प्रयो मित्र (काम) VI.18. 13 ययागेव मनोरथ (काम) X 24- 258 14 था कौमुदी नयनयो cd only (मक०)., I.34 50 15 वन्या त्वमेव (काम. .) x.21 249 16 वयं सथा नाम (स्व०) VII. 1 167 17 शाकुन्तलादीनिति. (काम) III 3 45 18 श्लाघ्याना गुणिना (काम. .) X.23- 248 19 श्लाघ्यान्वयेति (मक) VI. 17- 128 " " " " " " ) 121 " " " " " " " " " 1 This is put in the mouth of Alat in the 73 2 मा मा has मदुत्सङ्ग in the 3rd 1 , it has been changed to तदुत्सङ्ग in the ऋजु० as demanded by the Context ·NOTES (NIIT-Sansk Erg Dic by Montr-Williams) 2 इतिवृत्त-story, plot 3 अग्रहार in 11, Iand donated by the king to the Brahmanas for sustenance, in 12, excellent necklace, अग्रश्वासौ हारश्च are correct 4 अन्वयाय-please correct this as अन्ववाय, family वित्त-famous for CE प्रतीते प्रथितत्यातवित्तविज्ञातविश्रुता । अमर III 1 9 माधवकेशवारयो-The names of माधव the Father of देवरात, and केशव that of भूरिवसु are not found in the HT HT They are invented by quinceant gerendite the sun and the moon Both the forms पुष्पदन्तौ and पुष्पवन्तौ अमर records only the latter, but the रामाश्रमी com on पुष्पवन्तौ notices the form पुष्पदन्तौ and quotes from हम, पुप्पदन्तौ पुष्पवन्तावेकोक्या शशिभास्करौ।' 5 पितॄन् etc -a reference to the पञ्चमहायज्ञs which a Brahmin is enjoined to perform erery day CF 3782147 ब्रह्मयज्ञ पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो देवो बलिभीतो नृयज्ञाऽतिथिपूतनम् ।। मनु III 70 गृह-with स्तम्भौ, a house , with तो, the life of a householder गृह चतुणां गति etc cf यथा वायु समाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्त । तया गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्ते सर्व आश्रमा ॥ मनु III 77 6 अन्वित°1 e अर्यान्वित 1 e यथार्थनामानम् 7 सोमवियू-having the splendour of the moon 16 नृपविद्यासु चतुष्टयापु-The use of the plu is gramma tically wrong The plu seems to have been used for the sale of metre The emendation noted in the footnote solves this grammatical irregularity 15, 16 The names गुणवर्मा and पद्मवर्मा are not found in the मा मा. अपारीत् fr VYto satisfy, to please 18 सिद्धयटक a reference to the eight supernatural Powers viz अणिमा महिमा प्राप्ति प्राकाम्य महिमा तया। इशिता वशिता चैव तथा कामावशायिता | quoted in the रामाश्रमी का on अमर०1136 Read सिद्धयष्ट for सिध्यष्ट' 65 5 ·66 VOTES 21 ममा-ममा 2 year The roo15 28 Led 18 the pju But sometimes it can be used 12 other cumbers also CE रामाश्रमी टीका on अमर• I 20 (सबमरा वमरोऽद्वा हायनोत्री भारत् ममा ।) यहुववननिर्देशात् प्राय बहुवचनान्ल' इनि ध्वनयति । कचिद् वचनान्तरमपि 'समा ममा विवादते' (पा 12 12) इनि सूत्रात्। 22 It was कामन्दकी and not the citr of पद्मावनी that was enjoying one उमर (the birth of मारना) after another (the birth of माधव)and hence प्रभावती has been emended to पद्मावतीम् I इहावतोगा, ह has after all to be taken as equal to 'this earth' So it has been emended to इरा" as it gives the same sense more directls, and to the Deranagarı Mss the interchange of 7 and is quite likely 24 Emend "दक्षा to "दक्षा referring to कामन्दकी निन्ये- of Atm to teach, to instruct The sense of the 4th line is not quite clear Perhaps it means-just as the moonlight (SATH) causes a bright pearl to appear still more beauti ful, so कामन्दका s efforts to teach मारती, who was naturally very intelligent, the FTAE etc were productive of sery We may perhaps read भासयन्ती for भावयन्ती 25 Acc to भवभूति, माधव was sent to पद्मावती to learn आन्धीक्षिकी Acc to कामन्दकनीतिमार II 11, आमविद्या is the same as आन्वीक्षिकी, (आन्वीक्षिश्यामविद्या स्यात् ईक्षणामु खटखयो ।) 27 अचेनयन्य बभूवु इति शेष | For a similar description, sec रघु. VII 5-11 30 टालायिनशेमुषी-The form डालायिन Is as correct as दोगयित, though of rare occurrence It is denominatire fr ढाल,asting M records ICT aS occurring in the Bala ramayana VII Act For the idea cf आसीत् स दोलाचरचित्त. वृत्ति - Raghu 14 34 शेमुषा, intellect 31 निराकृतप्टरेन-निराकृत by भावे is equal to निराकृति , निराकृत च असा इरश्च (कर्मधा ), refusat under some pretext Perhaps the emendation Freizia a rould make the text great results ·NOTES 67 . We smoother and easier to understand तच्छरता प्रशियाम shall explain the pretext used in giving the refusal', must be taken as the कविवाश्य, though it is the least expected here As noted in the foot note to this stanza there seems to be some lacuna here and only a discovery of another Ms would remove this irregularity 32 तव-This is sand only to please कामदकी, 'मारती । as good as your own daughter'so that she may take the greatest interest in defeating the plan of the king Or emend at to ## The Index of Metres records the metres of this and the foliowing stanzas as Unknown But I must thank Dr Raghavan who has been successful in finding them out, as he says, 'after a great toil with them According to his suggestion, उपचारभाषितमते must go with an carher verse which is lost except for that fragment, and अपि should be emended to अभि Thus the first half will read अभियाचते नृपमुखेन। तव (मम ) दुहितर स नन्दन | The 2nd half is alraght The metre then would be उद्गता (a विपमवृत्त) of the 2nd variety acc to the छन्दोमञ्जरी of Ganga dasa ( hasi Si Series No 55, p 240) It is defined as प्रथमे सत्रौ यदि मला च नसतगुरकाण्यनन्तरम्। यद्यथ भनजरगा स्युरथो, सजमा जगी च भवतीयमुद्गता।। e the gana-scheme 1s सजसर,न स जग। भनजर ग, सज सजग॥ and in illustration is quoted the stanza अथ वासवस्य वचनेन etc -किरात भारवि 33 The metre of this stz would be ITA if we shift a single letter in the first line (न नृपो यथा instead of नृपो यथा न and drop another (ख) in the 3rd The stanza as emended would read thus – नृपो यथा विकृतिमति, हतिरपि यथा न सविद । नेतुमर्हसि तथा घटना, मतिशालिना किमिव नाम दुर्घम् ।। The सारभक is defined in केदारभट्ट वृत्तरत्नाकर (KSS 55, P 119) as चरणत्रय ब्रजति रक्ष्म, यदि सकरमुद्गतागतम्। नौ भगा ·68 NOTES . भवति सौरभक चरणे यदीह भवतस्तृतीयक ॥: The gana-scheme would be स ज स ल, न स ज ग । र न भ ग, स ज स ब ग॥ सविद् प्रतिज्ञा see stz 12 above हति =हानि Violation 36 म यथा प्रथते t should not, however, be known by people that it is done with my knowledge and sanction 37 विवृत by भावे - विवरणं exposition नीते इति विवृते - नीते इति विवरणे ( कृते सति) 38 तिष्टावहे are gunded by your advice Cf सशय्य कर्णादिषु तिष्ठते य । किरात. 3 14 39 निसृष्टार्थदूत्यं- निसृष्टार्थदृत is a messenger who acts on lirs own responsibility, the full management of a busi ness being entrusted to him cf निसृष्टाथों मितायश्च तथा शासनवाहक । सामथ्यात्पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधो मत ॥ कामंद 133 42 पृपक, an arrow 45 गुणित enumerated आभल्लकेन, read at as आयलकेन आयलकम् = उत्कठा, longing see Sabdakalpa druma , and Kalpa drukosa I (GOS XLII) हल्लखा स्याद्रणरणस्तद्वदायल्लक पुन 12 429, stz 115 46 तदुरसङ्ग-मा मा has मदुत्सप्त° as कामन्दकी is the speaker there But here as the poet is narrating the story it is appropriately changed to तदुरसङ्ग 48 तीन-तीर्थ, medium, means CE मा मा 1 156 तदनेन तीर्थेन घटत etc 54 प्रतियातना, a picture, a portrait 57 उपहृत, brought 1 e caused 58 हरिणदशी, read 'शी 60 नखरायुध, a tiger 63 अभियुक्त, attacked 64 कदय collection, multitude दम्भोलि, a thunderbolt 65 उर पाठी brosd chest पीठ, a seat, rarely पाठी- NEW 405, blood घुमण, saffron 66 गाढप्रहर--Read गाढप्रहार 70 TTTT the lustre or splendour of the moon 1 e ज्यारस्ना ·NOTES 69 71. नन्दयुः, pleasure, delight, happiness. 72 मरारी-female sran परिलु to steal, carry off. 77. चण्डातक-a pair of shorts, or tunsc. Cf. कादमिक- चैलचीरिकानियमिताच्चग्डचण्डातकम्-हर्षचरित II. para 7. These tso references show that 74510 was a garment worn by males But Sanskrit lexicons would make it appear that चण्डातक was put on by women only. Cl. अर्धारक परस्त्रीणां स्यारचण्डातम्मकम् । अमर 11.6.119. and अोरकं चल्नई स्था. चण्डातकममुकम् । समकाणां . ॥ कल्पद्रुकोष Vol I, p. 52, stz. 261, GOS No. XLII. 78 अमुना-माघवेन. 79 फेरव-a Jackal. किटि (or किरि) a bog. 83. आकल्स, dress, decoration. 84 पितृवन, स्मशान. करskull ora skeleton. कुणप, . corpse. दुष्ट, defiled, rendered unholy. 85 वन,the sun 88. श्रवसी, the ears 90. उपयाचित, a present promised to a deity to prop1- tiate her. स्वं जीवित...मारती. 91. अलिकं, forehead. 92. चण्डमुण्डा, a form of दुर्गा, here- कराला. 94 वर्मन् , armour. 95 मुसल्य मुसलेन वध्य:. CI. अमर III. 1.5 . कम्यो मुसल्या मुसलेन य । 104 निष्ण, clever, adept. 105 उड्डामर, excellent 106 गर्भगृह, the sanctuary of the temple, the नगर- देवतामन्दिर in stz 103 abore. 107. गोपुर, the ornamental gate-ray of a temple. 109 उत्क, eager, desirous of 117 लिशिनी • कामन्दकी 118 पितृमवयसा 1 कामन्दश्या सक्यस, a companion, friend 119. उत्करा, a multitude प 1 ·70 NOTES 120 उपवृहित, supported 125 भणिती speech My does not record this word but only भणिति 130 रेपन paste se sandle paste 138 Beud-pre part fr the denominatue of 2137, bashfulness Or we may emend it to diganti for his care Kālıdasa has used the word is as noted by ataamini (com on सिद्धान्तकौमुदा) 1 ग्रीडमावहति मे स संप्रति The ermended reading would also improve the alliteration 139 अवकुण्ठन--Both the forms अवकुण्ठन and अवगुण्टन are correct For the former, see stz 174 above 142 आकल्प, ornament 145 The 4th I appears corrupt 148 कातुकमन्दिर, the house in which a marriage is to take place 160 For प्रयाण', read प्रमाण' 161 तरक्षु, a tiger 164 अनुपाधि अविद्यमान उपाधि (condition, reflection) PART F#for YT FAITUT, without a moment's hesitation मथु, quickly, immediately 166 आचित covered with 168 किर used in the sense of अलीक वुद्ध pretended to enter only after this speech of Patient Really speaking she was hiding herself somewhere there all the while 169 अर्पिता, given t e caused by 171 प्रतिपत्ति, course of action icr वयस्य, का प्रतिपत्तिर' मार विकाग्निमित्र III 194 प्रति का-What would you do in this case? 176. Read परिणाह for परिणाहान् परिणाह, extent 'परिणाहा विशारता'-अमर II 6114 177 4187, black sandal art sood 180 नंदया (BUThere must be some word here meane ung राम and yमण 184 दिष्टिदिवचमा-ct दिया वधंसे मदयन्तिकाराभेन-मा मा III67 ·MOTES 71 . 187 पटीर, sandal rood 188 पुरातनमुनान्द्रयो-This seems to be a reference to नर and नारायण, the two ancient sages having their herma tage at Badarikedara Cf Mbh III 145 23 (Critical Ed) 189 असशत् ind , unobstructedly, easily क्षतभव, blood , a guard, a sentinel, a soldier 192 दसी, the two अश्विन् दैत्यामरेज्यौ 1 0 शुक्र and बृहस्पति इय, a teacher 216 अफल्यहृदय-(अरल्य unrell) such at heart Cr अमर III 3 159 कल्यौ सजनिरामयी 217 तदुपहित - –तया विपदा उपहित उपहित, preceded by or connected with, I c caused or occasioned by 220 पाथोद , a cloud 221 वैधत, read वैक्षत 222 विद्यया नन्दयन्ती-Emend thus to विद्यया त नयन्ती CE मा मा इति समाधवा नितान्ता IX 51 1 230 मयुक्त read मयुक्त 237 In the सा मर this stz Is uttered by माधव and मकरन्द , here however it is put in the mouth of मारता 245 अन्तेवासिन्या1 0 कपारकुण्डलया 246 परिवृढ , lord Cr अमर IIL 1 11 प्रभु परिवृढोऽधिप । 249 वार्षिक a message 250 अनुसदधे (pass) was inquired about मधुवैरिण - माधवस्य We must read the following remark of कामन्दकी before 250ed to grasp its full significance –कामन्दकी- अस्ति वा कुत्तश्चिदेवभूतमद्भुत विवितरमणीयाज्ज्वल प्रकरणम्। मा मा x. 23 14-15 This remark, which must have roused the curiosity of 4 for at and others is taken for granted by our poet 251-252 Cf मा मात्र 23 16 17 इदमत्र रमणीयत्तरं यदमास्यया रिवसुदेवरातयाश्चिरात्पूर्णोऽयमितरेतरापत्यसम्बन्धा मामनारथ। 253d Cf मा मा 3.23 19 20 माधवमकरन्दा-भगवति अन्यथा वस्तुवृत्तमन्यथा वचनमायाया । 256 निनातिनी-निन =बुद्ध कामन्दकी CF अमर I 1 13, मारनिल्लारनिरिनन । -