·प्राप्तिस्थानं- आचार्यश्रीमद् विजयदान- सूरीश्वरजी जैन ग्रन्थमाला गोपीपुरा-सुरत मुद्रक- भगवानदास हरखचंद पण्डित "श्री शारदा मुद्रणालय" खारुन गेट भद्र-अमदावाद.

·प्रकाशकीय निवेदन the आचार्यश्रीमद्विजयदानसूरीश्वरजी-जैनग्रन्थमाला तरफथी अत्यार सुधीमां १० ग्रन्थो बहार पडी चूक्या छे अने ११मा ग्रन्थांक तरीके 'श्री पिण्डविशुद्धि' नामनो टीका सहित आ ग्रन्थ बहार पाडवामां आवे छे. सदरहु ग्रंथना मूलकार आचार्य श्रीजिनवल्लभसूरीश्वरजी महाराजा छे. ते कया गच्छना हता, क्यारे थया, क्यारे क्या अने कोनी पासे दीक्षा लीधी अने केटला वर्ष सुधी संयमनी आराधना करी, क्यारे आचार्यपद प्राप्त कर्यु तथा कइ सालमा प्रस्तुत ग्रन्थनी रचना करी ते साम- ग्रीना अभावे कही शकाय तेम नथी. परंतु खरतरगच्छवाला के जेओ तेओने जिनाज्ञाविरुद्ध छ कल्याणकर्नु प्रतिपादन करनार श्रीजिनवल्लगणि तरीके ओळखावे छे ते वात सत्य नथी परंतु बीजा गच्छना छे. ते सबंधमा सदरहु ग्रन्थनी प्रस्तावनामां स्पष्ट रीतिए खुलासो करेल छे जे प्रस्तावना वांचवाथी जणाशे. सदरहु मूल ग्रन्थ उपर घणा आचार्योए वृत्ति, अवचूरि, दीपिका अने बालावबोध करेल छे, परंतु आ मूल ग्रन्थनी विस्तृत अने तलस्पर्शि टीका श्रीशचुंजयमहात्म्यनी वृत्तिना कर्ता आचार्य श्रीमद्धनेश्वरसूरीश्वरजीमहाराजाना शिष्य आचार्यश्रीमचंद्रसूरीश्वरजीमहाराजाए ४४०० श्लोक प्रमाण वि. सं. ११७८नी सालमा करी छे. एटले आ टीकानी कृति आठसो वर्ष पूर्वेनी छे अने ते हजी सुधी कोई पण संस्था तरफथी छपाईने बहार पडेल नथी. आ ग्रन्थमां चारित्रनो मूल आधारभूत जे देह तेना पोषणमा अत्यंत उपयोगी एवा पिंडादिना गुणदोषने सारी रीते बताववामां आवेला छे ·निवेदन ॥२॥ तेथी आ ग्रन्थy प्रकाशन निरतिचारचारित्र पाळवानी इच्छावाळाओने अत्यंत उपयोगी थइ पडशे एम जाणी अत्यार सुधी अमुद्रित रहेल आ ग्रन्थ सदरहु संस्था तरफथी बहार पाडवामां आवे छे के जेनुं पठनपाठन करवा द्वारा, चारित्रनी आराधना करनार संयमी आत्माओ तेमा बता- वेल दोषोनु निवारण करवामां पोतानी शक्तिनो उपयोग करी संयम मार्गने उत्तम रीतिए आराधी इष्ट सिद्धि जे मोक्ष तेने प्राप्त करशे एम अमो आशा राखीए. छीए. भाणवडवास्तव्य सुश्रावक शापरीया भाणजीभाई धरमसी तथा तेमनी पत्नी पुरीबाईए व्याख्यानवाचस्पति आचार्यश्रीमद्विजयरामचन्द्र- सूरीश्वरजी महाराजना शिष्यरत्न मुनिराजश्री तिलकविजयजी महाराजना सदुपदेशथी पोताना कल्याणार्थे पोताना उपार्जन करेल द्रव्यमाथी सन्मार्गे व्यय करी ज्ञानभक्तिद्वारा लाभ लेवा माटे अमुक रकम काढेली छे जेमाथी आ ग्रन्थ बहार पाडवामा आवे छे. तेओनी ईच्छा सदरहु रकममाथी परंपराए ग्रन्थो बहार पड्या करे एवी होवाथी आ ग्रन्थनी पडतर किंमत राखवामां आवी छे. आवी रीते ग्रन्थोना प्रकाशनमा सहाय करवा माटे उपदेश आपनार महात्मानो तथा सहाय करनारनो अत्यंत आभार मानवामा आवे छे अने अमो इच्छीये छीए के हजी पण तेओ ग्रन्थ प्रकाशनमा लक्ष्मीनो वधु फाळो आपी पुण्यना योगे मळेली लक्ष्मीनो लाभ उठावे. आ ग्रन्थना सशोधनमां सिद्धान्तमहोदधि आचार्य श्रीमद्विजयप्रेमसूरीश्वरजी महाराजना प्रशिष्य मुनिराज श्रीमानविजयजीए अत्यंत परिश्रम लीधो छे ते माटे पण आ सस्था तेमनी अत्यत ऋणी छे. वि. सं. १९९५ लि. सपादक प्र. श्रााण सुद ३ सुरत मास्तर हीरालाल रणछोडभाइ. ॥२॥ R

·No text on this page.

·LATE
-
-
-
100000DIODIO
P
x
0000000
AN
00IDOD.0.
IALLY
00000
जा श्री० विजयप्रेमसूरीश्वरजी
स
आ० श्री. विजयदानसूरीश्वरजी
आ० श्री. विजयरामचन्द्रसूरीश्वरजी
-

·प्रस्तावना सुप्रसिद्धमेतद्विपश्चिता यदस्मिन्ननाद्यनिधनापारससारपारावारे सर्वेऽपि सुखार्थिनः प्राणिनस्तदर्थमनवरतं प्रयास कुर्वाणा अपि तथाविधसुखप्रा- प्युपायसद्बोधाभावान्न परमानन्दरूपं सुखमासादयन्ति परं यत्किञ्चित् सासारिकसुखं प्राप्नुवन्ति तदपि दुःखप्रागभावमात्रतया न तु दुःखात्यन्तिको- च्छेदतया सुखाभासत्वात्तत्त्वतो दुःखमेव । तथाविधसंसारस्थिति निरीक्ष्य पूर्वतृतीयभवे 'सर्वेऽपि प्राणिनः सुखिनो भवन्तु' इत्येतद्भावनाबलेन निका- चिततीर्थकरनामकर्मोदयात्तीर्थकराः केवलज्ञानप्राप्त्यनन्तरं तत्प्राप्त्युपायं धर्मतीर्थस्थापनाद्वारेण दर्शयन्ति । स च द्विविधः, एको देशविरतिर्वक्रो दुरा- राध्यश्च संसारबन्धनभावाच्चिरकालेनेष्टार्थप्रापकः, इतरस्तु सर्वविरतिः ऋजुः सुखाराध्यश्च संसारत्यागादचिरेण च निर्वाणपददायकः । अत एव ये केऽपि ऐकान्तिकशाश्वतिकसुखं प्रति अत्यंतस्पृहालवः तैः द्वितीयः स्वीकार्यः अविलम्बेन साध्यसाधकत्वात् । न केवलं वेषपरावर्तनरूपेण लिङ्गग्रहणेन कार्यसिद्धिः संसारे बम्भ्रम्यमाणैः सप्राणैरनेकशः तस्य प्राप्तत्वेऽपि निस्ताराजनकत्वात् , परं तदनुरूपानुष्ठानकरणेनैव । तदनुष्ठानाधारभूतं च शरीरं, यत उक्तम् 'शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्' । तच्च तदा संयमोपकाराय भवति यदा तदागमविहितशुद्धपिण्डेन पुष्यते, यतः “याहगाहारेण देहोपष्टम्भः ताहगध्यवसायवान् जीवोऽपि भवतीति लोकोक्तिः, ततः निरतिचारसंयमपालनद्वारेण अक्षयस्थानैषिभिः प्रथमं पिण्डगवेषणादिविधि- विलोकनीया, सा च चिरन्तनाचार्यैः तत्रभवद्भिः श्रीशय्यंभवसूरिश्रीभद्रबाहुस्वाम्यादिभिः श्रीदशवैकालिकश्रीपिण्डनियुक्त्यादिग्रन्थेषु संदृब्धा । तत्र गाथाप्रमाणाधिक्यान्मन्दमेधाविनां सुखेन मुखपाठकरणायात्यन्तोपयोगि श्रीपिण्डविशुद्धिसंज्ञकमिदं प्रकरणं व्युत्तरशतगाथात्मकं श्रीमज्जिनवल्लभसूरिभी

·प्रस्तावना
||३||
रचित । प्रकरणस्यास्य कारका एते आचार्याः कदाऽभूवन् ? किंगच्छीयाः ? के अमीषां गुरवः ? स्वजनुषा कां भुवमलंचक्रुः ? कदा कुत्र च पवि-
त्रस्थले कृतमिदम् ? इत्येतन्निश्चेतुं न शक्यम् सामग्र्युपलम्भाभावात् , परमेतत् सिद्धमेव यत्खरतरैः 'एते श्रीजिनवल्लभसूरयः स्वगच्छीयाः' इति यदु-
घुप्यते तत्तेषां स्वसम्प्रदायोत्कर्पख्यापनार्थ मिथ्याप्रलापमात्रमेव, यतः तेषां स्वोक्तिसंवादिकां जेसलमेरदुर्गे श्रीसम्भवजिनालये उत्कीर्णा प्रशस्ति
विना न किञ्चिदन्यत् प्रवलं प्रमाणमस्ति, परं साऽपि न प्रमाणत्वेन स्वीकर्तु योग्या, तदनुयायिभिः स्वगच्छस्य कृत्रिमोत्तमत्वोद्भावनार्थ निम्ननि-
र्दिष्टानेकविधासत्यैरुद्भावितत्वात् , तानि चैवम्-
१ प्रशस्तौ खरतरविरुदं श्रीजिनेश्वरसूरिभिः प्राप्तमिति यल्लिखितं तच्छशशृंगमिव प्रतिभाति, यतः तैर्यो बिरुदप्राप्तिसमयः स्वकीयग्रन्थेषु प्रति-
पादितः तस्मिन् समये बिरुददातृश्रीदुर्लभसेनश्रीजिनेश्वरसूरीणां योग एवासम्भवः तेषां सत्तासमयस्य भिन्नत्वात् ।
२ सप्तनवत्यधिकचतुर्दशशतसंवत्सरे प्रशस्तिः लिखिता अर्थात् श्रीजिनवल्लभस्य कालगमनसमयपश्चात् त्रिशतवर्षानन्तरं । एतत्त्रिशतीकालमध्ये
खरतराचार्यैः अनेके ग्रंथाः संदृब्धाः किन्तु नैकस्मिन् ग्रन्थे कुत्रचित् श्रीजिनवल्लभस्य श्रीपिण्डविशुद्धिकारकत्वविशेषणः उक्तः, तत एताव-
कालानन्तरं नाममात्रसाम्यबलेन स्वमतमुख्यपुरुषख्यातिख्यापनार्थ पाश्चात्यैः स्वमतावलम्बिभिरिदं प्रशस्तिपट्टकं स्वोत्प्रक्षोल्लिखितं सम्भाव्यते
अतः न प्रमाणक्षमम्।
३ प्रशस्तौ पट्टावल्यां यच्छ्रीमज्जिनेश्वरसूरयः नांगीवृत्तिकारश्रीअभयदेवसूरयश्चापि खरतरत्वेन दर्शिताः तदपि स्वसम्प्रदायालीकप्रामाणिक-
त्वोद्भावनार्थमेव यतः न कुत्रापि स्वकीयग्रन्थेषु तैः महात्मभिः खरतरगच्छमान्यस्य जिनागमविरुद्धस्य षट्कल्याणकस्य प्ररुपणा कृता प्रत्युत
प्रमाणनिष्टकितपंचकल्याणकारुपणैव कृता, किंच न कुत्रापि आत्मनां खरतरगच्छीयत्वं स्थापितं ।
॥३॥

·एवमुक्तप्रकारेण प्रशस्तेः कपोलकल्पनामात्रमूलकत्वात् श्रीजिनवल्लभगणिखरतरस्य श्रीपिण्डविशुद्धिप्रकरणकर्तृत्वं दूरेऽपास्तम् । किश्च श्रीपिण्डविशुद्धिप्रकरणस्यास्य रचयितारः श्रीजिनवल्लभगणिखरतराद् भिन्ना इत्येतत्साधकानि अन्यप्रमाणान्यपि सन्ति तानि चैवम्- १ श्रीसेनप्रश्न पत्र ४/१ प्रश्न २३ तमे भट्टारकश्रीमद्विजयसेनसूरिभिरेव प्रतिपादितं यथा 'पिण्डविशुद्धिविधाता श्रीजिनवल्लभगणिः खरतरो- ऽन्यो वा ? इति प्रश्नोऽत्रोत्तरं-जिनवल्लभगणेः खरतरगच्छसम्बन्धित्वं न सम्भाव्यते यतस्तत्कृते पौषधविधिप्रकरणे श्राद्धाना जेमनाक्षरदर्शनात् कल्याणकस्तोत्रे च श्रीवीरस्य पचकल्याणकप्रतिपादनाच्च तस्य सामाचारी भिन्ना खरतराणा च भिन्नेति ॥२३॥ अस्य प्रकरणस्योपर्यनेकैः पृथक् पृथक् टीकावचूरिदीपिकाबालावबोधाः कृताः परं न केनापि तत्कर्तृणां खरतरगच्छसम्बन्धिता प्रतिपादिता । प्रस्तुतटीकाग्रंथकाराः श्रीमच्चन्द्रसूरयः श्रीजिनवल्लभखरतरसमकालीनाः सन्तोऽपि प्रकरणकारस्य खरतरगच्छीयत्वं न सूचितवन्तः, यदि त- स्यात्तर्हि तदवश्यमेव सूचितं स्यात् उत्सूत्रभाषि श्रीजिनवल्लभखरतरस्य तत्पातकभीरुभिरवश्यं तादृशव्यपदेशयोग्यत्वात् । श्रीजिनवल्लभखरतरस्य कालगमनसमयः वि. सं. ११६७, यदि तेनैवेदं प्रकरणं कृतं स्यात् तयंकादशवर्षात्मकातिस्तोककालानन्तरं वि. सं. ११७८तमे वर्षे इदं वृत्तिकरणं न सम्भवेद्यतः श्रीजिनवल्लभगणिः षट्कल्याणकाद्युत्सूत्रभाषित्वात् श्रीसंघाद् बहिष्कृतः तच्च खरतरैरेव स्वसंघपट्टके भूषणत्वेन प्रतिपादितं न तु दूषणत्वेन । एवं च शासनद्रोहकारिनवीनमतोत्पादकस्य ग्रन्थं प्रमाणीकुर्वन्तः परमसूत्रानुसारि- श्रीमच्चन्दसूरिमहाभागास्तस्योपरि वृत्तिं कुयुरेतदपि सुबुद्धिपथं नावतरति । ५ ग्रन्थे न किञ्चिदुत्सूत्रं निबद्धमतएव वृत्तिकरणं न दोषाय, अपि च पाश्चात्यानामुपकाराय भविष्यतीत्येतदभिप्रायेण वृत्तिकारेः प्रयासः कृतः इति यदि सम्भाव्यते तर्हि कथ प्रान्तगाथावृत्तौ प्रकरणकर्तुः परिचयदर्शने, तस्य निश्चितखसमानकालवर्त्तित्वेपि, संघबहिष्कृतत्वेपि षटकल्या- ४

·प्रस्तावना
॥४॥
णकादिप्रतिपादनेनोत्सूत्रभाषित्वेऽपि न किमपि विशेषणत्वेन प्रतिपादितम् प्रत्युत बहुमानं दर्शितमेतदपि सूचयति यदस्य रचयितारः श्रीजिन-
वल्लभसूरयोऽन्य एव.
एवं प्रदर्शितप्रमाणैरिदं फलितं भवति यदिदं प्रकरणं न श्रीजिनवल्लभखरतरकृतिः किन्तु अन्येषामेव.
न केवल खरतरैः स्वमतोत्कर्पार्थ जेसलमेरदुर्गे एव श्रीसम्भवजिनालयप्रशस्ताविदमसम्भावितं लिखितम् परमनेकग्रन्थेषु एवं निबद्धं, तत्प्रति-
कारस्तु महोपाध्याय श्रीधर्मसागरगणिविरचिताया प्रवचनपरीक्षायां विस्तरतः कृतो विलोक्यते अतः तजिज्ञासुभिस्तत्रावलोकनीयम् , अपि च
मुनिश्रीदर्शनविजयेन श्रीजैनसत्यप्रकाशसंज्ञकमासिके ४ वर्ष१०-११ अंके 'फलवर्द्धितीर्थविषयिकनिबन्धे' यत् 'नाहटा'इति उपाधिधारकेण स्वोप-
लब्धगुर्वावलयानुसारेण 'सं. १२३४ फलवर्द्धिकायां विधिचैत्ये पार्श्वनाथः स्थापितः' इत्यक्षरबलेन ‘अब यह निस्सन्देह प्रमाणित हो जाता है कि
पार्श्वनाथभगवान की प्रतिष्ठा स. १२३४ में खरतरगच्छाचार्य श्रीजिनपतिसूरिजी ने की थी'इति यल्लिखित तन्न प्रामाण्यं बिभर्ति इति तद्बाधका-
नेकप्रमाणैर्शितम् प्रत्युत तत्प्रतिष्ठा श्रीवादिदेवसूरीश्वरैः स्वशिष्यद्वारा कारापिता इत्यपि प्रतिपादितम् । एतावता एतत् सिद्ध भवति यद् खरतरैः
स्वगच्छोत्तमत्वस्थापनार्थ अनेकस्थले असम्बद्धप्रलापा उद्भाविताः, परं यथा चौर आत्मानं स्वाङ्गुल्याऽऽच्छादयितुम् न शक्नोति तथैव तेऽपि
कूटलेखैः स्वेप्सितार्थ साधयितुं न शक्नुवन्तः ॥
एतादृक्मयासकरणे किं प्रयोजनं । न च श्रीजिनवल्लभसूरीणां खरतरगच्छसम्बन्धित्वनिरासकरणेनापि युष्मदभिमतगच्छसम्बन्धित्वं न साधितं,
तथा च निष्फल एव श्रीमदीयः प्रयास इति वाच्यं यतः मया प्रथममेव उक्तम् यद् प्रकरणकत्तारः किंगच्छीया इत्येतन्निश्चतुं न शक्यम् , मम
प्रयासस्तु खरतरा यद् वदन्ति 'पिण्डविशुद्धिप्रकरणकारकाः अस्मद्गच्छीयाः' तदसत्यं इत्येतद्ज्ञापनायैव आसीत्स च सिद्धस्ततः सफल एव ।
॥४॥

·पिण्डदोषज्ञाने अस्य प्रकरणस्यात्यन्तोपयोगित्वं ज्ञात्वा मन्दमेधाविनामुपकाराय श्रीमचन्द्रसूरिश्रीयशोदेवप्रमुखैस्तदुपरि वृत्तिदीपिकावचूरि- बालावबोधाः कृताः परमद्ययावत् न केनापि तत्प्रकाशने परिश्रमः कृतः । गतवर्षे मोहमय्यां पूज्यपादसिद्धान्तमहोदध्याचार्यश्रीमद्विजयप्रेमसूरी- श्वरैः, पिण्डविशुद्धेदीपिकामवचूरिं च विज्ञाय, पिण्डशुद्धिज्ञाने च तस्य उपयोगित्वमवधार्य, तत्प्रकरणस्य वृत्तिदीपिकाद्यन्यसामग्रीप्राप्तये मम प्रेरणा कृता । मयाऽपि यथालभ्यदीपिकावचूरिवृत्तीनाम् प्रतयः प्राप्ताः । तासाम् मध्ये अस्याः श्रीचन्द्रसूरेः वृत्तेः सुकृतित्वं ज्ञात्वा तत्प्रकाशने मम मनोरथो जातः । मुद्रणावसरे सवृत्तिकस्यास्य अन्थस्य संशोधनार्थ तिस्रो हस्तलिखितप्रतयो मयोपलब्धाः, एका पत्तनसंघहस्तकलींबडीपाडाभण्डारसत्का पत्र १३१ वि. सं. १५५१ वर्षे लिखिता, द्वे प्रती राजनगरडहेलाउपाश्रयभण्डारसत्के, एका पत्र १०९ वि. सं. १६७३ वर्षे लिखिता, द्वितीया पत्र १२९ वि. सं. १५७५ वर्षे लिखिता। तिस्रः प्रतयः शुद्धयशुद्धिविषये प्रायः समाना एव, अत एव एकस्याः कस्या अपि प्रतेः प्रतिकृतयः सम्भा- व्यन्ते; केवलं पत्तनसत्कायाः प्रान्ते प्रशस्तिः लिखिता साऽपि त्रुटिता एव । तिस्रः प्रतयः न शुद्धाः, तासु क्वचित् कुत्रचित् स्थले अशुद्धित्रुटित- पाठाधिकपाठादीनि दृश्यन्ते ततः यत्र यत्र स्थले अशुद्धिः त्रुटितपाठश्च सम्भावितस्तत्र तत्रासावेतत् चिन्हेन ( ) यत्र अधिकपाठः तत्र स एतत्संज्ञया [ ] यत्र च अर्थस्य वैलक्षण्यं तत्र प्रश्नार्थचिन्हं दर्शितम् । यत्र च लेखकेन पाठो न लिखितः तत्र मयाऽपि तादृगेव रक्षितः । एतत्पुस्तकदातृणाम् उक्तभण्डारकार्यवाहकानां विशालौदार्यता धन्यवादास्पदीभूता एव । एतवृत्तिकारैः खसत्तासमयः स्वगुरूणां नाम, गच्छनिर्देशः, वृत्तिरचनासमयः स्थलं च प्रशस्तौ दर्शितं, परं ततोऽधिकं स्वजन्मभूम्यादि तादृश- सामग्रीवैकल्यान्न शक्यते ज्ञातुम् । तैरेवमहोदयैः श्रावकप्रतिक्रमणसूत्रवृत्तिः, पंचोपांगवृत्तिः, निशीथविंशोद्देशकवृत्तिः जीतकल्पचूर्णिविषमपदव्याख्या

·प्रस्तावना
॥५॥
इत्यादि पाण्डित्यपूर्णग्रन्था अन्येऽपि संदृब्धाः, निर्णीयते अतस्तेषां वृत्तिरचनायां कौशल्यातिशयः । चेतश्चमत्कारकरी इयं वृत्तिः पुनः द्वादश-
मशताब्दिकालीनत्वात्सुप्राचीना अत एव प्रकाशितासौ विदुषां सत्कारयोग्या भवितेति नात्र कश्चित्संदेहः ।
साम्प्रतं संयमसाधनप्रधानभूतदेहोपष्टम्भाय अनन्तज्ञानिनोपदिष्टविधिप्रचारः लुप्तप्राय एव दृश्यते । वस्तुस्थित्या तु यावत् पिण्डेषणाध्ययनादि
न पठ्यते तावत् गोचरचर्यायामपि मुनिरधिकारी न भवति । वर्तमानसाधुसंस्थायां अस्य पिण्डविशुद्धिज्ञानस्य प्रसरो न ताइक्संतुष्टिजनकः,
पिण्डगवेषणे तु का वार्ता । श्रीदशवैकालिक श्रीपिण्डनियुक्त्यादिग्रन्थानां पठनपाठनेन भाविता अपि यदा पिण्डप्रस्तावे अयतमाना उपेक्षाभावं भजन्तो
दृश्यन्ते, तदा तु एतन्महाश्चर्य यत उपलभ्यापि सुदुर्लभं भगवतोपदिष्टसंयममार्ग, अवाप्य च तथाविधं ज्ञानावरणक्षयोपशमेन सम्यग्ज्ञानं, श्रीतीर्थ-
कराज्ञां सम्यग्जानन्तोऽपि स्वल्पकष्टसाध्यपिण्डविशुद्धिगवेषणायतनायां न स्वादरवन्तः प्रत्युत दोषान् प्रति उपेक्षां कुर्वाणा अवलोक्यन्ते । अनेनैतन्न
निधेतव्यं यन्न कोपि पिण्डविशुद्धौ यतमानः दृश्यते परं यतनावन्त अल्पा एव । अत एव उद्गमादिदोषगवेषणायां या शिथिलता उपेक्षा च दरी-
दृश्यते तत्दूरीकरणार्थ स्वस्वगच्छनायकैः पिण्डनियुकत्यादिग्रन्थपठनपाठनद्वारेण स्वाचरणद्वारेण तत्पालनप्रेरणाकरणेन च प्रयासः कार्यः । अयं च
सवृत्तिकमन्थः श्रीदशवैकालिकश्रीपिण्डनियुक्त्यादिशास्त्रानुसारेण रचितत्वात् पिण्डदोषज्ञानेऽत्यन्तोपयोगी। संयमाराधनायां मूलभूतदेहधारणाय आहा-
रग्रहणं, न तु बलवीर्यादिवर्धनाय यत उक्तं 'अहो जिणेहिं असावज्जा, वित्ति साहूण देसिया । मोक्खमग्गस्स हेउस्स, साहुदेहस्स धारणा' ॥१॥
श्रीमद्हरिभद्रसूरिभिरपि भिक्षाष्टकप्रकरणे दोषवती भिक्षा संयमबलहारिणीत्वेनोक्ता, तीर्थकरैः द्विचत्वारिंशदुद्गमादिदोषदुष्टाहारस्य निषिद्धत्वात् ।
तद्दोषज्ञानदर्शको अयं ग्रन्थो अवश्यं पठनीयः, तत्करणेन च पिण्डग्रणे उत्सर्गापवाद विदन् शुद्धाहारेण संयमाधारभूतशरीरपोषणद्वारेण निरतिचारं
चारित्रं समाचरनुत्तरोत्तरं कर्मक्षयं कृत्वा निस्सीमानन्दास्पदं प्राप्नुयादिति ममेहा न शशशृङ्गायमाणा भूयात् ।
॥५॥

·उपरोक्तपुस्तकत्रयानुसारेण सावधानीभूय यथाशक्ति संशोधितेऽप्यस्मिन् ग्रन्थे छद्मस्थभावानुसारिप्रमादवशात् , दृष्टिदोषवशात् सीसकयो- जकदोषवशाद्वा यत्र कुत्रचित्स्थले या काप्यशुद्धिर्वाचकानां दृष्टिपथमवतरेत् सा संशोध्य वाचनीया कोविदैरिति प्रार्थ्यते । एतस्मिन् अन्थसंशोधने संशयस्थानापनोदार्थ ममात्यतसाहाय्यीभूतानां परमगुरुदेव परमोपकारि द्रव्यानुयोगनिष्णात सिद्धान्तमहोदध्याचार्य श्रीमद्विजयप्रेमसूरीश्वराणां अनुमहोत्कट्यं हृद्विमर्शमर्यादामुल्लङ्घयमानमपि लेखिनीगोचरीकर्तुं किमिति न पार्यते मयका । एतद्ग्रन्थस्य प्रान्ते वाचकाना सुखेन मुखपाठोपयोगि मूलप्रकरणनिबन्धनमपि पृथयोजितम् । वीर संवत् २४६५ व्याख्यानवाचस्पति आचार्यश्रीविजयरामचन्द्रसूरीश्वरपादारविन्द- पुण्यपत्तने प्र.भाषणशुक्ल ३ भृङ्गायमानो मुनिमानविजयः २ ·शुद्धिपत्रकम् যুক্তি पत्रकम् ॥६॥ ७ शुद्धः दोष लौल्य 'अहे' त्ति चह स्थितिः ८ पृरः पुंठी पंक्तिः अशुद्धः २२ त्तत्यतो २२ १० पेहा ३१ ३ प्रतिकुष्टो उपव्यमिति ११ 'तत्राहाकम्मत्ति' ३१ १३ 'उद्देसियति' ३१ १३ उद्देशे ३२ निवृत्तं ૨ ૨ प्रथमत 'पाउयरयत्ति' ૨ तेन यते वं शुद्धः त्तत्त्वतो पेहो प्रतिकृष्टो द्रष्टव्यमिति तत्र 'आहाकम्म'त्ति 'उद्देसिय' त्ति उद्देशो निवृत्त प्रथमतः 'पाउयर' त्ति [तेन] यते व 'से' त्ति पृष्टः पुंठी पंक्तिः अशुद्धः ४२ ११ दोप ५१ लोल्य ५१ अहे त्ति ५२ बुश्चा ५२ १२ स्थिति ४ परपर ६२ पुनः शब्दश्च ६२ ३ प्रतिषेधनादि ६२ स्यात्ताम् ६२ दोपा ६२ छलना ८ १ १३ फासुकर्य ૨ भूतत्वेन प्राप्त १ ६ ७ ६ पुनःशब्दध प्रतिषेवणादि स्यात्तान् दोषा छलना फासुकडे भूतत्वेनाप्राप्त सति ·पृष्टः पुंठी पंक्तिः w ५ Man ४ शुद्धः कृत्येत्यर्थः निष्ठितमित्यर्थः मात्मनिमित्तं भङ्गयोर्भजनया अतिप्रसङ्ग प्रतिषेवादीन् प्रतिषेवणादि न्यथाभाव इतिशब्दाच्च प्रतिषेवाय प्रतिषेवणा पृष्टः पुंठी पंक्तिः अशुद्धः ९१ कृतेत्यर्थः ९१ १२ निष्ठितमित्यस्य मात्मनि निमित्त ११ १ भङग्योर्भजनया ११ २ १० यतिप्रसङ्ग ११ २ ११ प्रतिषेधादीन १२ १ प्रतिश्रवणादि १२ २ ४ न्यथा भाव १२ २ १३ १ १२ प्रतिषेधादय १३ २ प्रतिश्रवणा १३ २ १३ राजाकथक १४ २ १० प्रतिषेधादयश्च १४ २ १२ प्रतिषेधादी १५१ ११ तत्व १६ १ २ अतीचार ४ २० २ १२ २२ २ ८ २३ १ ૨ २३ १ ५ २३ १ ११ २३ २ ७ २४ १ अशुद्धः कर्मिकपरिहारे आहारणा कथाचित् मा कया पयत्तयत्तो भुजउ साध्वाद्यर्थम गृहतोऽशु चव w शुद्धः कर्मिकापरिहारे आराहणा कदाचित कयाइ पयत्तो भुजिउ साध्वाधर्थ गृलनशु चैवं समापस (द्दिष्टो) भोजनद्रव्यं इति शब्दाच्च समापसा or राजकथक १ २६ २ ९ २७ २ २९ १ १४ २९२ ४ २९ २ ४ २९ २ ७ प्रतिषेवादयश्च प्रतिषेवादी तत्त्वं अतिचार (दिष्टो) भोजनद्रव्य स्थितस्तस्याः तदुलीयक हिंगुलणवाये लबणस्य स्थितं तस्य तंदुलीयक हिगुलवणाधे- लवणस्य ·पृष्टः पुंठी पंक्तिः अशुद्धः शुद्धि पत्रकम् ॥७॥ पृष्टः पुंठी पंक्तिः अशुद्धः २०२ ८ यसेण २९ २ ९ वसनेन ३० २ 3 भक्तापान ३० १ ७ शनादीनां ३० १ १३ पायधरं ३० २ ११ पूतिभूतं ३१ २ ૨ सत्वान् ३१२ ३ दानसत्वा ३२१ ૨ नन्तरं स्वरूपं ३२ १ स्थास्थापना ३६२ रूवहि ३७२ २ (हिणा) ३८ १ १४ तदपमित्य ३८ २ १० ३८ १ ११ अपमित्यकं ३९२ १२ वेसण वेसनेन भक्तपान शनादिना पायघरं पूतीभूतं सत्त्वान् दानसत्त्या नन्तरस्वरूपं स्थानस्थापना रूवेहि (हिणः) तदापमित्य युहीए आपमित्यक परिवर्तनीयद्र ३९ २ ११ ૪૦ ૨ ५ ४० २ ८ ४० २ १३ ४१ १ ५ ५ ४२ २ ४२ २ ४२२ शुद्धः द्रव्यं द्रष्टव्य धृष्टो जईणट्ठा धभिहतं द्यमिहतं पगस्स तेहिं कवला सम्भवः? चालयन्ती कोष्ठिका कोष्ठिका कोष्ठिका मपरिवहत् कोष्ठिकादौ द्रव्य. हष्टव्य घृष्टो जईणठा धभिहतं धभिहत पयस्स तेहि केवला सम्भवः! चलयन्ती कोष्टिका कोष्टिका कोष्टिका मपरिवहन कोष्टिकादी 9 vw ar ४३ १ ११ ४३ २ ११ ४३ २ १२ ४३ २ १४ ॥७॥ युट्ठीए १ परिवत्तिनी यद ४४ १ ·शुद्धः कौटुम्बिकस्य मानो योगाद्यदिति तुल्यत्वा ४ कोष्ठिकादि गृहमध्यवत्तिभ्यः बहुवचनस्य भिक्खा अमुगम्मि कोष्ठिका पहुतेणा विषयाच्छेथे यथा १ पृष्टः पुंठी पंक्तिः अशुद्धः ४४१ ७ कोष्टिकादि ४४ २ १० गृहमध्यवत्तिनः ४५ १ १० बहुवचनस्य ४६२ ५ भिक्खां ४६२ ८ अमुगंम्मि ४६ २ १४ कोष्टिका ४७२ पहुत्तेणा ४८ १ ५ विपयाच्छेद्य ४८१ यद्वा ४८१ १२ अज्जत्थेवं ४८२ निषेध्य ४९१ निसठंति ४९१ १२ खिश्याट्ठिय ४९ १ १३ रक्खणठा च्छिन्नः ५०१ प्रिच्छन्नः पिहु पृष्टः पुंठी पंक्तिः अशुद्धः ५० १ ९ कौलुम्बिकस्य ५० २ १३ मनो योगाद्यदि ५१ १ १२ त्तल्यत्वा ५२१ पिहु ५३ १ १० बृहखेलया मनोशेऽत्वदि ५४ १ ७ २ दोषा ५५ १ तानैव श्रवणादि ५५१ १२ दानातू ७ अज्ज थेवं or ८ ७ बृहद्वेलया मनोज्ञे त्वऽद्वि कार्यः दोसा तानेव श्रमणादि दानात् (पश्चाद् वा संस्तवः ११, विधा) निस्थामः स्नापर्य- च(व) निषेध्यं निसटुंति खिइपइट्टिय रक्खणट्ठा प्रिच्छन्नः च्छिन्नः १ निस्थामां ५६२ ५७१ ५७ २ १ १ १ स्नापय- ८ ·पृष्टः पुंठी पंक्तिः अशुद्धः ४ सौऽनर्थ ५८१ ८ मवलभक ५८१ ४ विशेपस्त शुद्धि- पत्रकम् ॥८॥ पृष्टः पुंठी पंकिः अशुद्धः ६८२ ४ पहि ६८ २ बारवरिसिओ ६८ २ १४ गयदिक्खो नागरपाहि ७० २ १२ तावादी ७२ १ ११ वसहीमाणीप ७२ २ एयमि स धु ६९ १ ६ ૨૮ ૨ ६०१ ४ سع ६ ६ ७३ २ ए तेसिं ३ सौ अनर्थ मवलम्मक विशेपतस्त साधु भिक्खट्ठ (जईण) वितथकरणाद् सुशिक्षितो- तभत्त तत्र दुर्मनस यूम दुवारे विविहरू घेत्तवो त्ति वायत्तरी विस्स शुद्धः पंचहि बारहवरिसिओ ग(हि)यदिक्खो नागरिपहि तावादि वसहीमाणीप (मागयाए) पयम्मि पतेर्सि निव्वेश्या वुत्तं भ दिना गवेसणेसणादोसा ग्रहणषणा करं मात्रं गरहिएहि सदेते ७४ १ ४ १ भिक्खट्ट (णीय) वितथाकरणाद् सुशिक्षितः तम्भतं तदुर्मनस व्रम दुहारे विविहरुवं घेतव्यो त्ति वाहत्तरी किस्स ९ ६१ १ ६२ २ १० ६२१ ६४ २ १२ ६६२ १४ ८ ६७१ ९ ६७ २ १० ६८२ ८० २ ४ ८० २ ७ ८० २ १२ ૮૨ ૨ ७ ८२ २ १४ ८३ १ निव्वाइया वुत्त भत्रादिना गयेसणेलणादोसे गहणैषणा कर मात्र गरिहिएहि सदेते ॥८॥ १ ·पृष्टः पुटी पंक्तिः अशुद्धः शुद्धः G . वोत्पाटया पृष्टः पुठी पक्तिः अशुद्धः मुक्खिवि य ८७२ तत्संहृत ८७ २ ८८१ १४ सौचा ९० २ १३ गृह्मते ९११ ८ दकानि ९२ १ ४ साधारणस्य निसृष्ट ९५ १ ११ द्रव्ये ९७ १ ८ संयेजना ९७२ द्युत्सर्पणकारि शुद्धः मुक्खिविय तत्संहृतं वोत्पाट्या चासो गृह्यते दकाग्नि साधारणस्यानिसृष्ट द्रव्यं संयोजना धुत्सर्पणकारिणि ९८१ १४ १०२२ १०३. १ १०३२ १०४ १ १०४१ १०६१ १०६ १ १० १०६२ १४ १०८२ ८ wordsdd.22 स कृतं कुर्याद् श्चतसृभिरे वैक्तय्यो त्तदासीदिति विराधना प्रत्ययं विशोधियथौ भवन्त्येते विधाइत्ति पड् सकृतं कुर्यात् श्चतसृभिरे- वक्तव्यो तत्तदासीदिति विराधनाप्रत्ययं विशोधिर्यथौ भवन्त्वेवं विघाइत्ति ·किं . नाम नाम ॥९॥ । भेट भेट आचार्यश्री विजयदानसूरीश्वरजी जैनग्रन्थमाला अन्याक किं. ग्रन्थाङ्क १ मौनएकादशी कथा पद्य ०-१-० ९ श्रीप्रतिक्रमणसूत्रपदविवृत्तिः ०-६-० २ यवराजर्पि कथा १० श्रीयोगशास्त्रमूलम् (आन्तरश्लोकैरुपयोगि- पद्य ०-१-३ ३ श्रीश्रीपालचरित्र पद्य श्लोकैश्च समन्वितम्) भेट ४ उपधानविधि भेट ११ श्रीपिण्डविशुद्धिः-(सटीक) १-१२-० ५ सामायिकसूत्र विधिसहित भेट १२ श्रीजिनगुणगान-अमीधारा स्तवनावली ४६ श्रीनिशीथचर्णि सभाष्य साइक्लोस्टाइल्ड ' कोपी भा.१ भेट १३ विविध प्रश्नोत्तर भा. २ जो (प्रेसमां छे) भा. २ भेट १४ श्रीआवश्यकनियुक्तदीपिका (आ. श्रीमाणिक्यशेखरx८ भा. ३ भेट सूरिकृत) भा. १ लो (प्रेसमां छे) प्राप्तिस्थान-मास्तर हीरालाल रणछोडभाई ठे. आचार्यश्री विजयदानसूरीश्वरजी जैनग्रन्थमाला गोपीपुरा कायच मोहल्लो-सुरत. x आ निशानीवाळा पुस्तको स्टोकमां नथी. ता. क.-प्रत्येक पुस्तकनुं पोस्टेज अलग समजवू X७ " ॥९॥ ------ ·आचार्यश्रीमद्विजयदानसूरीश्वरपादपझेभ्यो नमः श्रीमजिनवल्लभगणिप्रणीता श्रीमचंद्रसूरिविवृता श्रीपिंडविशुद्धिः ॥ॐ नमो वीतरागाय॥ नम्रानेकसुरासुराधिपशिरोमालार्चितांहिद्वयं । लोकालोकविलोकिकेवलवशाज्जातार्थसन्निर्न(ण)यम् । सच्चारित्रनिदेशकं, जितरिपुं स्वर्गापवर्गप्रदं । दुष्टारिष्टविघातकं जिनपतिं वीरं प्रणम्यादरात् ॥१॥ श्रीमत्पार्श्वजिनेन्द्रं च, विघ्नव्रातविघातिनम् । निःशेषकुमतध्यान्त-विध्वंसनदिवाकरम् ॥२॥ शेषानपि नमस्कृत्य, जिनान् विगतकल्मषान् । श्रीगौतमादिसूरीश्च, भारती स्वगुरूंस्तथा ॥३॥ शास्त्रान्तरदर्शनतो, वक्ष्येऽहं पिण्डशुद्धिशास्त्रस्य । स्वपरकृते स्पष्टार्था, वृत्तिं जिनवल्लभकृतस्य ॥४॥ इह हि सर्वेणापि संसारिणा सत्त्वेनातिदुल्लभजिनधान्वितं मनुष्यादिसामग्रीसद्भावमवाप्य तीर्थकरानुचीणेपरोपकारे यतित- व्यम् , यसाद्भगवान् भवाम्भोधिपारगाम्यपि परोपकारे यतते । स च न जन्तुहितोपदेशदानादपरः कश्चिच्छ्रेष्टतरः समस्ति । स च

·मंगलादि।
पिण्ड-
विशुद्धे
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥१॥
सकलकर्मनिर्मूलनप्रवणपरमपदप्रापकसच्चारित्रपरिपालनगोचरः श्रेयान् । तच पिण्डविशुझ्यादियतनया प्रवर्त्तमानानामुपजायते
विशुद्धाहारोपष्टम्भितदेहस्य चारित्रसाधकत्वात् । सा च न शास्त्रादृते सम्यग् विज्ञायते मुमुक्षुभिः। यद्यपि च पूर्वमुनिप्रणीतचिर-
न्तनशाखेषु सानेकधा स्थाने स्थाने निरूपिता, तथापि नासावैदयुगीनानां दुःपमकालवलेन परिक्षीयमाणमेधायुर्बलानां मानवानामत्य-
न्तोपकारायालमिति विभाव्य श्रीमज्जिनवल्लभाभिधसरिरैदंयुगीनप्रज्ञाविकलमानवोपकाराय महार्णवकल्पात् पिण्डनियुक्तिशास्त्रात् तामु-
दृत्य पिण्डविपयविशुद्धिलक्षणप्रतिनियतार्थाभिधायकत्वाद्यथार्थनामकमल्पग्रन्थमहार्थ पिण्डविशुद्धिसंनिहितं शास्त्रं कर्तुमारेभे। तत्र
च शिष्टाः कचिदिष्टे वस्तुनि प्रवर्त्तमाना विघ्नविनायकोपशमनाय विघ्नाभावेऽपि शिष्टसमाचारपरिपालनाय चेष्टदेवतानमस्कारपुरस्सरं
प्रवर्तन्ते । ततोऽयमपि तन्मार्गमनुसरनिष्टदेवतानमस्कारं प्रेक्षावच्छोटजनप्रवृत्तयेऽभिधेयादि च वक्तुकामश्चादौ मङ्गलाघभिधायिका
देविन्दविन्दवन्दिय-पयारविन्देऽभिवन्दिय जिणिन्दे।वोच्छामि सुविहियहियं पिण्डविसोहि समासेण॥१॥
व्याख्या-जिनेन्द्रानभिवन्ध पिण्डविशोधिं वक्ष्यामीति क्रिया। तत्र नानाजन्मादिदुःसहदुःखनिवन्धनरागादीनां जेतारो जिनाः
सामान्यकेवलिनस्तेपामिन्द्राश्चतुस्त्रिंशदतिशयादिपरमैश्वर्ययुक्तत्वान्नायकास्तीर्थकरास्तान् । कीदृशान् इत्याह देवेन्द्रवृन्दवन्दितपदारवि-
न्दान् । तत्र पूर्वभवोपात्तशुभकर्मवशाद्यथेष्टक्रीडाविचरिष्णवो देवा भवनपत्यादयोऽमरास्तेषामिन्द्राः शक्रास्तेषां वृन्दानि सङ्घातास्तै-
र्वन्दितानि नमस्कृतानि, पादावरणाः पदशब्दस्यांहिवाचकत्वात्त एवारविन्दानि पद्मानि येषां ते देवेन्द्रवृन्दवन्दितपदारविन्दास्ता-
नभिवन्ध प्रशस्तमनोवाकार्यनमस्कृत्य वक्ष्याम्यभिधास्येऽहमितिगम्यं । सुविहिताः शोभनानुष्ठानविधातारो यतयस्तेषां हितोपकारि-
गाथामाह ।
॥१॥

·त्वाद्योग्या तां, कामित्याह पिण्डविशोधिमिति । तत्र पिण्डनं पिण्डो मीलनमात्रम् । तच्च येषामस्ति तैः सहितस्यैवोपचाराद्वस्तूनि अपि पिण्डः। यद्वा पिण्ड्यत इति पिण्डः, पिण्डनीयं वस्तु, स च नामादिभेदैरागमे यद्यप्यनेकधोक्तं, तथापीह संयमादिरूपभाव- पिण्डोपकारकस्य द्रव्यपिण्डस्याहारादेग्रहणम् । तस्य विशोधिरुद्गमादिदोषरहिततया निर्मलता । तत उद्गमादिदोपस्वरूपपरिज्ञापनेन पिण्डनिर्मलताकारिणी शास्त्रपद्धतिरपि पिण्ड विशोधिरित्युच्यते । यद्वा विशोधिहेतुरुद्मादिदोषपरिज्ञापनमप्युपचाराद्विशोधिस्ततः पिण्डस्य विशोधिर्यस्यां शास्त्रपद्धतौ सा तथेति विग्रहस्ताम् । अथ पूर्वाचायेरेव तस्या अभिहितत्वात् किं भवतो भणनेनेत्याह । समासेन संक्षेपेण । पूर्वाचार्यैर्विस्तरेण सोक्ता मया तु वक्ष्यते स्तोकसूत्रेणेति भावः। अत्र पूर्वार्द्धन जिनेन्द्रनमस्करणान् मङ्गलमुक्तम् । पिण्डविशोधिं वक्ष्यामीत्यभिधेयमेतस्या एवात्र शास्त्रेऽभिधास्यमानत्वात् । सम्बन्धस्तूपायोपेयलक्षणस्तत्र प्रकरणमिदमुपाय उपेयं तु पिण्डशुद्धिपरिज्ञानमिति । प्रयोजनं तु संक्षेपभणनरूपं शास्त्रकृतैवोपात्तम् । यद्वा कर्तुः श्रोतुः प्रत्येकमनन्तरपरम्परभेदभिन्नं साक्षाद- नुक्तमप्येतल्लभ्यते । तत्रानन्तरं कर्तुः प्रयोजनं सत्चानुग्रहः, श्रोतुश्च प्रकरणार्थपरिज्ञानम् । परम्परं तु द्वयोरपि परमपदावाप्तिरिति । एतेन सर्वशास्त्रकाराणां प्रवृत्तिरनुश्रिता भवति, उक्तं च-सम्बन्धभिधेयपयोयणाई तह मङ्गलं च सत्थंमि। सीसपवित्तिनिमित्तं निविग्वत्थं च चिन्तेजा' ॥ इति गाथार्थः ॥१॥ पिण्ड विशोधिं वक्ष्यामीति प्रतिज्ञातम् । तत्र मुमुक्षुभिः पिण्डस्य विशुद्धिरेव किमर्थ विधीयते येन तत् परिज्ञानाय तदभिधायक शास्त्रं कर्तुमारभ्यत इति पराभिप्रायं चेतसि निधाय शास्त्रकरणप्रयाससाफल्यप्रकाशनगर्भ यद्दोषविकलस्य पिण्डस्य शुद्धिर्भवति तान् वक्तुकाम इमां तत्प्रस्तावनामाह । --

·मंगलादि।
पिण्ड.
विशुद्धे.
चंद्रमरीया
पृत्तिः
॥२॥
जीवा सुहेसिणोतं सिवम्मि तं संजमेण सो देहे । सो पिण्डेण सदोसो सो पडिकुट्ठो इमे ते य ॥२॥
व्याख्या-पिण्डविशुद्धेरेव सच्चारित्रं तस्साच विशिष्टसुखमोक्षप्राप्तिस्तच्छुद्धिश्च न ज्ञायते शास्त्रं विनेत्यस्य करणप्रयाससाफल्य-
मिति गर्भार्थः । अत्र च 'यश्च निम्बं परशुना(छिनत्ति), यश्चैनं मधुसर्पिपा(सिञ्चति), यश्चैनं गन्धमालाभ्यां (योजयति), तत्सर्वस्य
कटुरेव स' इत्यादाविव सर्वत्रानुरूपक्रियाध्याहर्त्तव्या। ततश्च जीवाः प्राणिनः सुखैपिणः शर्मार्थिनः सुखलिप्सव इति यावद्वर्त्तन्ते ।
तदुक्तम्-'सव्वेवि सोक्खकली सव्वेवि हु दुक्खभीरुया जीवा। सव्वेवि जीवियपिया सव्वे मरणाउ बीहन्ति' ॥ तत्पुनः सुखमवि-
कलं परमानन्दरूपम् , काभावेन सर्बोपद्रवरहितत्वाच्छिवो मोक्षस्तत्रैव सञ्जायते । यदुक्तम्-'नवि अस्थि माणुसाणं तं सोक्वं
नवि य सव्वदेवाणं । जं सिद्धाणं सोक्खं अव्यावाहं उवगयाणं' ॥ सांसारिकसुखं च दुःखप्रतीकारमात्रतया सुखाभिमानरूपत्वात्तत्वतो
दुःखमेवेति । ते पुनः शिवं जीवाः प्राप्नुवन्ति केनेत्याह संयमेन । पञ्चाश्रवाद्विरमणं, पञ्चेन्द्रियनिग्रहः, कपायजयो, दण्डत्रयविरति-
थेति संयमः सप्तदशभेद इति शास्त्रान्तरप्रसिद्धेन सप्तदशभेदात्मकेन चारित्रेण । यद्वा पृथिव्यायुपमर्दादिसंरक्षणात्मकेन सप्तदशभेदे-
नैव प्रकारान्तराभिहितेन क्रियानुष्ठानविशेषरूपेण संयमेन । स चायं-'पुढवि दग अगणि मारुय वणस्सइ विति चउ पणिन्दि ९ अ-
जीवे १० । पेहा ११ पेह १२ पमजण १३ परिठ्ठवण १४ मणो १५ वई १६ काए १७॥' इत्यस्य श्लोकै किश्चित् खरूपमुच्यते ।
'इलाजलानलानिलशाखिनां दुःखरक्षणं । त्रिधा द्वित्रिचतुःपञ्चाक्षाणां हिंसाविवर्जनं ॥१॥ निर्जीवमपि यद्वस्तु हिंसाकरणसुन्दरं । तृण-
मधहिरण्यादि तस्यादाननिषेधनम् ॥२॥ प्रेक्षणं स्थण्डिलादीनामुपेक्षासंयमो द्विधा । तत्रैका संयमोद्वेगे सीदतां प्रेरणं च यत् ॥३॥
अन्यः सावधव्यापारे गृहिणां चाप्रेरणं यत् । स्थानादिकरणे सम्यक् तद्भूमीनां प्रमार्जनम् ॥४॥ आहारोपधिशय्यानामशुद्धाधिक
॥२॥

·भावतः। परिष्ठापनमन्तश्च मनोवाकाययत्रणम् ॥५॥' अलं प्रसङ्गेन, प्रकृतमुच्यते । सो देहेत्ति स संयमः, देहेत्ति विभक्तिव्यत्ययाद्दे- हेन शरीरेण सम्पद्यते देहसाध्यत्वात्तस्य, यदुक्तम्-'शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनमिति', स देहः पिण्डेनाहारेणोपष्टभ्यः, संयमोपकाराय जायते । सदोपो वक्ष्यमाणोद्गमादिदोषवृन्दान्वितः स पिण्डः प्रतिक्रुष्टो निषिद्धो जिनादिभिरिति दृश्यम् । अथ क एते दोपा पैदुष्टो ऽसौ ग्रहीतुं निषिद्ध इत्याह । 'इमे ते य'त्ति, ते पुनर्दोषा आहाराशुद्धिरूपाणि दूषणानि इमे वक्ष्यमाणाः सम्भवन्तीति गाथार्थः ॥२॥ साम्प्रतं प्रास्तावितपिण्डदोषावसः। ते च द्विचत्वारिंशत् । यत उक्तम् ‘सोलस उग्गमदोसा सोलस उप्पायणाए दोसा उ । दस एसणाए दोसा बायालीसं इय हवन्ति'त्ति । तत्र तावदाहारोद्गमविपयषोडशदोषान् यथानामग्राहं द्वारगाथाद्वयेन वक्तुमाह- आहाकम्मुद्देसियर पूईकम्मे य३ मीसजाए य४। ठवणा५ पाहुडियाए ६ पाउयर७ कीयट पामिच्चे९ ॥३॥ परिअहिए १० अभिहडु ११ ब्भिन्ने१२मालोहडे अ १३ अच्छिज्जे १४ । अणिसिट्ठ १५ ज्झोयरए १६ सोलसपिण्डुग्गमे दोसा ॥४॥ व्याख्या-आधाकादयोऽध्यवपूरकान्ताः पोडश पिण्डोद्गमविषया दोशः स्युरिति गाथाद्वयस्य सम्बन्धः । इह च विभक्ति- लोपविभक्तिव्यत्ययानुस्वारलोपादिकं यत्र दृश्यते, तत्र सर्वत्र प्राकृतत्वात्तदृष्टव्यमिति न न्यूनाधिकत्वदोषो वक्तव्यः । तत्राहाक- म्मत्ति,' आधानमाधा, प्रस्तावात्साधुप्राणिनां यथाऽमुकस्मै साधवे इदं भक्तादि देयमित्यादिक्रियेति तत्त्वम् , यद्वा आधाय सङ्कल्प्य कर्म क्रियेति विगृह्य निरुक्तवशेन यकारलोपादाधाकमिकेत्युद्गमदोषरतद्योगाद्भक्तायपि १। तथा 'उद्देसियति' अनुवारलोपादुद्देशे

·पिण्ड-
विशुद्ध
अंद्रसूरीया
त्तिः
पिण्डोद्म-
विषयाः
पोडश
दोषाः
॥३॥
यावदर्थिकादिप्रणिधानमित्युद्गमदोपस्तेन निवृत्तं तत्प्रयोजनं वेत्यौद्देशिकं भक्तादि । इह दोपभणनप्रक्रमे यद्दोषवतो भक्तादेरभिधानं
तदोपदोपवतोरभेदविवक्षणा ज्ञेया, एवमन्यत्रापि २ । 'पूईकम्मे यत्ति' उद्गमादिदोषरहिततया पवित्रस्य सतो भक्तादेरविशुद्धिकोटिक-
तयाऽपवित्रण भक्तादिनैव सह मीलनात् पूतेरपवित्रस्य कर्म करणमिति पूतिकर्म तद्योगाद्भक्तायपि, चः समुच्चये३। 'मीसजाए यत्ति'
मिश्रेण गृहिसाध्वादिमणिधानलक्षणभावेन जातं पाकादिभावमुपगतं मिश्रजातं, भक्तायेव, चः पूर्ववत् ४ । 'ठवणत्ति' स्थाप्यते साधु-
दानाय किश्चित् कालं यावनिधीयत इति स्थापना भक्तायेव ५ । 'पाहुडियाए'त्ति एकारः प्रथमैकवचनार्थः, प्र इति विवक्षितकालात्
प्रथमत, आ इति साध्यागमनलक्षणमर्यादया, भृता धारिता, यका भिक्षा, सा स्वार्थिककपत्ययात् प्राभृतिका यद्वा प्राभृतं कौशलिक
तदिवोपचारसाधयिका भिक्षा सा प्राभृतिका ६ । 'पाउयरयत्ति' विसर्गलोपात् प्रादुः प्राकाश्यं तस्य करणं साध्वर्थविधानं प्रादु-
कारस्तद्विशेपितं भक्ताद्यपि ७ । तथा 'कीयत्ति' अनुस्वारलोपात् क्रीयतेस्म साध्वर्थायार्थदानादिना गृह्यतेस्मेति क्रीतं भक्तायेव ८ ।
'पामिचेत्ति' अपमित्यं मामित्यं वा पुनस्याम्येतत्तवेत्यभिधाय साध्वर्थाय गृहीतमुच्छिन्नमिति तत्त्वं भक्तायेव ९ । 'परियट्टिएत्ति'
परिवर्तितं साध्वर्थाय कृतपरावत्तं भक्ताद्येव १० । 'अभिहडत्ति' अभि इति साध्वभिमुखं हृतं स्थानान्तरादानीतमभिहृतमभ्याहृतमित्यर्थों
भक्तायेव ११ । 'उन्भिन्नेत्ति' उद्भेदनमुद्भिनं साध्वर्थाय कुतुपघटादेरुद्घाटनं तद्योगाद् भक्ताद्यपि १२। 'मालोहडे अत्ति' माला-
सिककादेरपहतं साध्वर्थमानीत मालापहृतं भक्तायेव, चः समुच्चये १३ । 'अच्छिज्जेत्ति' अनिच्छतोऽपि पुत्रादेः सकाशात् साधुदानाय
गृह्यते यत्तदाच्छेधं भक्तायेव १४ । 'अणिसित्ति' न निसृष्टं सर्वस्वामिभिः साधुदानाय नानुज्ञातमनिसृष्टं भक्तायेव १५। 'अज्झो.
यरएत्ति' अधीत्याधिक्येनावपूरणं स्वार्थदत्ताद्रहणादेर्भरणमध्यवपूरः स एवाध्यवपूरकस्तद्योगाद् भक्ताद्यपि १६ । इतरत्र गम्यमान-
॥३॥

·वादित्येवं स्वरूपाः पोडशसंख्याः पिण्डोद्गमे पिण्डोत्पत्तौ दोषा भवन्तीति शेषः । एते पिण्डोद्गमदोषाः षोडशेति तत्त्वमिति द्वार.
गाथाद्वयार्थः॥४॥
इदानीमाद्यद्वारव्याख्यावसरस्तत्राद्यद्वारोपात्तदोषस्याधाकाख्यस्य सान्वयं नामत्रयं भवति, यथाधाकर्म अधःकर्म आत्मघ्न-
मिति । तत्र क्रमेण त्रीण्यपि व्युत्पादयन्नादौ तावदाधाकर्मशब्दस्य व्युत्पत्तिमाह-
आहाए वियप्पेणं जईण कम्ममसणाइकरणं जं । छक्कायारम्भेणं तं आहाकम्ममाहंसु ॥५॥
व्याख्या-'आहाएत्ति' आधायाः पर्यायमाह-विकल्पेन साधुभ्यो दास्यामि इति कृतेन सङ्कल्पेनेत्यर्थः, दायकेन यतीनां साधू-
नामर्थायेति गम्यते । यत्कर्म अशनादिकरणमशनादेः पाकादिक्रिया क्रियत इत्यर्थः । कथं यत्कर्मेत्याह-पदकायारम्मेण पृथव्या-
दिपद्जीवनिकायोपमर्दैन, तत्पृथिव्यायुपमद्दोद्भूतपचनादि, तद्योगात्तदशनादिकाधाकर्मोक्तवन्तस्तीर्थकरादयः। यद्वा आधयेति
विकल्पेन, केपां सम्बन्धिन्येत्याह-यतीनामिति यतिदानसङ्कल्पेनेति तत्वम् । 'कम्मति कर्म, किं तदित्याह-'असणाइ करणं जाति,
अशनादीनां भोजनप्रभृतीनां करणं निष्पादनं यत् षट्कायोपमर्दैन गृहिणा क्रियत इति शेषः । तदिति साधुदानसङ्कल्पषद्कायारम्भ-
निष्पन्नमशनादिकमाधाकर्म ब्रुवते । इह च यद्यपि षट्कायारम्भेण यत् क्रियते गृहे वस्त्रादि तदप्याधाकर्म स्यात् तथापीह तन्न
ग्राह्यम् , पिण्डस्यैवाधिकृतत्वादिति गाथार्थः ॥५॥
अधुनाऽधाकत्मिघ्नशब्दयोयुत्पत्तिमाह ।
अहवा जं तग्गाहिं कुणइ अहे संजमाउ नरए वा। हणइ व चरणायं से अहकम्म तमायहम्मं वा ॥६॥

·पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
१आधाकर्म-
दोषस्य
नामानि
॥४॥
व्याख्या-अथवाशब्दः पूर्वनामापेक्षया नामान्तरप्रकारद्योतको, यत् किमप्यशनादिद्रव्यं साध्वाद्यर्थं कृतं सत्कर्तृभूतं तद्ग्रा-
हिणं साध्वर्थसङ्कल्पिताशनाधादायकं साधुं करोति विधत्ते अधोऽधस्तात् कस्मादयधेरधःकरणं तेन साधोरित्याह । संयमात् पृथिव्या-
ग्रुपमईजपापादात्मनः संयमनं निरोधनं यस्मात् क्रियानुष्ठानविशेपात् स संयमश्चारित्रं तस्मात् , कोऽर्थः उत्कृष्ट निरतिचारचारित्रा-
दुपलक्षणत्वाच्छुभलेश्यादिभ्यश्च भ्रंशयति, जघन्ये तत्र व्यवस्थापयतीति यावत्तदधःकर्मेत्युत्तरेण योगः, इत्ययं संयमादिभावमङ्गी-
कृत्योक्तमधःकर्म । अथ जीवमाश्रित्य तक्तुमाह-नरए वत्ति, वा विकल्पान्तरापेक्षया समुच्चये । ततो अब इत्यधोगतौ नरके साध्व-
र्थकताशनादिभोजिनो यतेर्जीवं करोति नयति यत्तत्पूर्वोक्तमशनाद्यधाकम्र्मेति योगः। इहाधाकर्मदोषस्ततो यद्भुञ्जानस्य साधोः
स स्यात्तदपि तथोच्यते । तथा हन्ति विनाशयति, यदित्यनुवर्तते ततो यत्साध्वाद्यर्थ कृतमशनादि । वा स्थाप्यः, कमित्याह-चरणात्मानं
चारित्ररूपं जीवं, कस्य सम्बन्धिनमित्याह-स त्ति तस्य साध्वर्थनिष्पन्नाशनादिग्राहिणः साधोः तत्पूर्वोक्तमशनाद्यात्मनमित्युत्तरेण
योगः । तथाहि-प्राणभूतघातं पाकादि कुन् दाता करोति, ततस्तन्निष्पन्नमाहारं यदा साधुगृह्णाति तदा स पुनः पुनस्तत्करोतीति
परमार्थतः साधुरेवानुमोदनादिना तानि हन्ति, तद्दाता तु संयमरूपमात्मानं साधोस्तदेव हन्तीत्यात्मनमुच्यते । इहात्महननलक्षणो
दोपस्तद्योगादशनाद्यपि तथेति । स्थापितवाशब्दश्वानुक्तार्थसंसूचको यथा ज्ञानदर्शनचारित्ररूपमात्मत्रयं साधूनामस्ति, तच्छेपद्वयं
प्युछेध किमिति चरणात्मानं तस्य हन्तीत्युक्तमिति परारेकायां निश्चयनयमतमाश्रित्य चरणविधाते अवश्यं सिद्ध एव चरणफलत्वात्
तयोरिति न तपोर्विघातः पृथगुक्तः। व्यवहारमतं प्रतीत्य चरणघाते इतरयोविनाशः स्याद्वा न च(वा)। यदाह-मिथ्यात्वं याति तदा
न ते, तदभावे तु ते स्यातामिति चरणघातेऽपि तयोः सद्भावान्न तयोरुपादानमिति । 'अहकम्म तमायहम्मं वत्ति' व्याख्यातमेव
॥४॥

·. नवरं वाशन्दोऽयमभिधानसमुच्चयार्थः । इति गाथार्थः ।।६।। अथ जीवमाश्रित्योक्तस्याधःकर्मणो यैः करणभूतैर्जीवस्य तत्स्यात्तेषामाधाकर्मभोजिनां प्रतिनिवर्तनस्वरूपमाह । यद्वाधाकर्म- ण एवात्मकम्मत्ति शास्त्रान्तरे नामान्तरं चतुर्थमस्ति, तद्व्याख्यातुमाह- अट्ठवि कम्माइं अहे बंधइ पकरेइ चिणइ उवचिणइ । कम्मियभोई अ साहू जं भणियं भगवईए फुडं ॥७॥ व्याख्या-इह किल जन्तुरायुपन्धाभावेन चिरं सप्तविधयन्धक एवं प्राप्यते । भवमध्ये च खायुषः त्रिभागाद्यवशेपे यदायुधाति वारमेकं तदाऽष्टविधबन्धकः प्राप्यते । ततश्च कार्मिकभोजीत्युपलक्षणत्वादाधाकम्मिकभोजी, लोल्यनिःशुकत्वाम्यां साध्वर्थकृताहारा- म्यवहरणशीलः 'तच्छीलार्थइन्प्रत्ययः' चकारेणानाभोगतस्तु तमभ्यवहरग्नपि न तथा बद्धवान् इत्याचष्टे । साधुर्यतिरष्टावष्यष्टसङ्ख्या- न्यपि न केवलं सप्तेत्यपेरर्थः । कर्माणि ज्ञानावरणादीनि । अहेति अधोगतिविषयाणि नरकादिगतिगमनयोग्यानि बध्नाति प्रकृत्या- दिरूपतया निधत्तं यातीति कृत्वाधाकम्मोक्तं, आत्मनः कर्मबन्धनादात्मकम्मति वा । अत्र च यत् किल भाविभवायुभवमध्ये वारमेकं बध्यते तदाप्यधोनरकादिगतिविषयमसौ बध्नाति । तद्वन्धे तु शेपाण्यपि सप्ताधोगतिविषयाण्येव तान्यसौ बध्नातीत्यष्टावपीति सा- मस्त्येनोक्तम् । एतेन अष्टानामपि कर्मणां वध्यमानानामसावुक्तः । अथ तेषामेव पूर्ववद्धानामवस्थामाह-'पकरेइ चिणइ उवचित्ति आधार्मिकभोजी यतिः कर्माणि पूर्वबद्धानि प्रकरोति स्थितिरूपतया निवर्तयति दीपस्थितीन् कर्तुमारमते इति यावत्, तथा चिनोति अनुभागरूपतया तान्यभिवर्द्धयति, उपचिनोति, प्रदेशतया तान्युपचितानि करोतीत्यर्थः। अथेदं भुञ्जानोऽधः कर्माणि बध्नातीति किमन्यत्रापि कुत्रचिदुक्तमित्याह-यद्भणितं यदुक्तम् , भगवत्यां पञ्चमाङ्गे, स्फुटं प्रगट, तथा च तत्सूत्रं “आहा ·पिण्ड- विशुद्धे भद्रपुरीया पतिः आधाकर्म- दोपस्य नामानि ||५॥ कम्म भुंजमाणे समणे निग्गंथे कि बंधह किं पकरेइ किं चिणाइ कि उवचिणाइ ? गोयमा ! आहाकम्मं भुंजमाणे आउयवजाओं सत्ताम्मपयडीओ सिदिलबंधणबद्धाओ धणियबंधणबद्धाओ पकरेइ, हस्सकालठिईयाओ दीहकालठिईयाओ पकरेइ, मंदाणुभावाओ तिवाणुभावाओ पकरेइ, अप्पपएसमगाओ बहुपएसग्गाओ पकरेंद, आउयं च णं कम्मं सिय बंधइ सिय नो बंधइ, असायावेयणिों च कम्मै भुओ भुजो उवचिणेइ, अणाइयं च णं अणवयग्गं दीहमळू चाउरंतसंसारकंतारं अणुपरियइ । से केणढणं भंते एवं चुच्चइ आहाकम्मं मुंजमाणे जाव अणुपरिअट्टइ ? गोयमा! आहाकम्मं भुंजमाणे आयाए धम्म अइकमइ आयाए धम्म अइक्कममाणे पुढविकायं नावकंखइ ५ जाव तसकायं नावकंखइ । जेसिपि य णं जीवाणं सरीराइं आहारमाहारेइ ते वि जीवे नावखइ, से एणद्वेणं गोयमा एवं बुचर, आहाफम्म भुंजमाणे जाव अणुपरिअदृ" ति । इदं च सुगमं नवरं 'आउयवजाउ त्ति' यसादेका भवग्रहणे सकृदेवा- न्तर्मुहूर्तमात्रकाल एवायुपो बन्धस्तत उक्तमायुर्वर्जा इति । 'सिढिलबंधणबद्धाउ' त्ति । श्लथवन्धनं स्पृष्टता तेन बद्धा आत्मप्रदेशेषु सम्बन्धिताः पूर्वावस्थायामशुभतरपरिणामस्य कथञ्चिदभावात् शिथिलवन्धनवद्धा एताश्चाशुभा एव द्रष्टव्याः। आधाकमिभोजिनिग्रे- न्थस्य निन्दाप्रस्तावात ताः किमित्याह 'धणियचंधणबद्धाओ पकरेइ त्ति' गाढतरवन्धनबद्धाः प्रकरोति प्रशब्दस्यादिकार्थत्वात् सक- कुदाकर्मभोजनेऽपि कर्तुमारभ्यते आधाकर्मभोजित्वस्याशुभयोगरूपत्वेन गाढतरप्रकृतिवन्धहेतुत्वात् ।आह च-'जोगा पयडिपएस' ति पौनःपुन्यसम्भवे तु तस्य ताः करोत्येवेति, तथा इस्वकालस्थितिकाः दीर्घकालस्थितिकाः प्रकरोति । तत्र स्थिति उपात्तकर्मणोऽ. वस्थान, तामल्पकाला महतीं करोतीत्यर्थः। आधाकर्मभोजित्वस्य लौल्यनिमित्तत्वात् तस्य च कपायरूपतया स्थितिबन्धहेतुन्वात् । आह च-ठिअणुभाग कसायउ कुणइ ति तथा मन्देत्यादि, इहानुभावो विपाको रस इत्यनर्थान्तरं ततश्च मन्दानुभावाः परिपेल- ·वरसाः स तीवानुमावा गाढतररसाः प्रकरोति आधाकर्मभोजित्वस्य कषायहेतुत्वात् । अनुभागवन्धस्य च कषायप्रत्ययत्वादिति । तथा अप्पपएसेत्यादीति अल्पं स्तोकं प्रदेशाग्रं कर्मदलिकपरिमाणं यासा तास्तथा ता बहुपदेशाः प्रकरोति । प्रदेशबन्धस्यापि योग- प्रत्ययत्वादाधाकर्मभोजित्वस्य च योगरूपत्वादिति । तथा आउयं चेत्यादि आयुः पुनः कर्म, स्यात् कदाचिद्वध्नाति स्यामब- ध्नाति । यसात्रिभागाद्यवशेषायुषः परपरभवायुः प्रकुर्वन्ति तेन यदा त्रिभागादिस्तदा बध्नाति अन्यदा न बध्नातीति । असायेत्यादि तथा असातावेदनीयं च दुःखवेदनीयं कर्म भूयो भूयो पुनः पुनः उपचिनोति उपचितं करोति । ननु कर्मसप्तकान्तवर्तित्वादसाता- वेदनीयस्य पूर्वोक्तविशेषणेभ्य एव तदुपचयप्रतिपत्तेः किं तद्रहणेनेत्यत्रोच्यते, आधाकर्मभोजी अत्यन्तं दु:खितो भवतीति प्रतिपादनेन भयजननादाधाकर्मभोजित्वनिरासार्थमिदमित्यदुष्टमिति । 'अणाइयं' ति अविद्यमानादिकं अनवदग्रं अनन्तमित्यर्थः। अत एव दीर्घाद्धं प्रभूतकालं 'चाउरतंति' चतुरन्तं देवादिगतिभेदाच्चतुर्विभागं तदेव खार्थेऽण्प्रत्ययोपादानाचातुरन्तं संसारकान्तारं भवारण्यं “अणुपरिअट्टइत्ति' पुनर्धमति । 'आयाए' ति आत्मना धर्म चारित्रधर्म श्रुतधर्म वा। पुढविकायं नावकंखइ चि. पृथ्वीकार्य नापेक्षते नानुकम्पत इत्यर्थः । इति गाथार्थः ॥७॥ एवं तावदाद्यद्वारोक्तदोपस्य नामान्यभिधाय अधुना तत् स्वरूपं सप्रपञ्च व्यावर्णयितुकामः तत् प्रतिबद्धद्वाराणि निरूपयन्नाह- तं पुण १ जं जस्स २ जहा३ जारिस ४ मसणे य तस्स जे दोसा ५। दाणे य ६ जहापुच्छा ७ छलणा८ सुद्धी य ९ तह वोच्छं ॥८॥ व 8 ·पिण्ड- विशुद्ध मंद्रसरीया वृत्तिः ॥६॥ व्याख्या -तत्पुनर्यदिति, तदाधाकर्मशब्दवाच्यं यत्स्वरूपं वस्त्राशनादिकं स्यात्तथा वक्ष्ये इत्युत्तरेण योगः। एवं शेपद्वारेष्वपि आधाकर्म- पर्यन्ते तथा वक्ष्ये इति योजनीयम् । पुनः शब्दश्च तस्यैवाधाकर्मण उत्पत्तिलक्षणस्य सम्भवस्य सूचनार्थ इत्येकं द्वारम् । तथा स्वरूपम्। यस्य नृविशेपस्यार्थाय कृतमाधाकर्म भवतीति द्वितीयम् । तथा 'जहत्ति' यथा यैः प्रकारैः प्रतिषेधनादिभिराधाकर्मपरिभोगजन्यः कर्मयन्धः स्यात्ताम् वक्ष्य इति तृतीयं द्वारम् । 'जारिसंति' यादृशं यैर्वस्तुभिः सदृशं लक्षणं ग्रहणं वाश्रित्य तत्स्यात् साधूनामिति चतुर्थम् । तथा 'असणे य तस्स जे दोसत्ति' अशने भक्षणे तस्याधाकम्मिकस्याशनादेर्ये केचनाज्ञाभङ्गादयश्चकारात्तग्रहणमाश्रित्य संयमप्रतिघातकत्वाद्येऽतिक्रमादयश्च दोपा दूपणानि भवन्तीति गृह्यते, इति पञ्चमं द्वारम् । 'दाणे य' त्ति चकारस्तस्य दोपा इत्य- स्यानुकर्षणार्थस्तत आधाकर्मणो दाने गृहिणा वितरणे क्रियमाणे तस्य गृहिणो ये दोपा यतिसत्कचरणयातादयो भवन्तीति पष्ठं द्वारम् । 'जहापुच्छत्ति, यथा थेन प्रकारेण अशनादिविषया देशद्रव्यकुलभावानुचिताशनादिलाभे आधाकर्मादिशङ्कायां पृच्छा प्रश्न: साधुना गृहस्थं प्रति क्रियते इति सप्तमं द्वारम् । 'छलण'त्ति इत्थं प्रनिताहारमहणादिना यतमानेऽपि साधौ यथेत्यनुवर्त्तनागथा च्छ- लना अशुद्धस्य ग्रहणं स्यादिति अष्टमं द्वारम् । 'सुद्धी य'त्ति श्रुतोपयुक्तेनाऽशठभाववता यतिना छलनासद्भावादाधाकर्मणो ग्रहणे कृतेऽपि यथा वस्य शुद्धिः कर्मवन्धाभावेन निद्दोंषतेति नवमं द्वारम् । चकारादाधाकर्मग्रहणं प्रति निदोषसदोषखरूपपरप्रश्नाचार्यो तररूपं दशमं द्वारं गृह्यते । तथा तेन स्वरूपनिरूपणप्रकारेण वक्ष्ये अभिधास्य इति द्वारगाथासमासार्थः ॥८॥ अधुना यदस्त्वाधाकर्म भवतीत्याद्यद्वारं व्याख्यातुमाह । ॥६॥ १७ असणाइ चउम्भेयं आहाकम्ममिह विन्ति आहारं । पढम चिय जइ जोग्गं कीरंतं निट्ठियं च तहिं ॥९॥ । ।

·व्याख्या-अशनमादिः प्रभृतिर्येषां पानादि मेदानां अशनादयस्तत्राशन सूपशाल्यादितंदुलविशेषप्रभृतिकं, पानमपटवाप्या- दिस्थं जलम् , खादिमं चिंचिणिकापुष्पनालिकेरादिकम् , खादिम सुण्ठिहरीतक्यादिकम् । ततः अशनादयश्चत्वारः चतुःसङ्ख्यामेदा- विशेषा यस्य स तथा तं, कमित्याह-'आहारं ति, तत्राहियते तृप्तिजननायासावित्याहार: समयभाषया पूर्वोक्त एवाशनादिस्तं आधा- कर्मेत्याधाकर्मशब्दवाच्यं इहेति प्रवचने, यद्वा पिण्डशुद्धिपक्रमे, इतरथा साध्वर्थ यद्गृहादिकं चीयते वस्त्रादिकं वाऽऽप्यते तुम्बकादे- व मुखादिकं यस्य क्रियते तदप्याधाकर्म भवतीति केवलं तम ग्राह्यमप्रस्तुतत्वात्., ब्रुवतेऽभिदधति जिनादयः। कीदृशं सन्तमित्याह- प्रथममेवादित एव वपनकृत्यत्वमारभ्येति यावत् , चियशब्दस्यैवकारार्थत्वात् , यतियोग्यं साधुजनोचितं यतिनिमित्तमिति यावत् , क्रियमाणं निर्वर्यमानं गृहिणानिष्ठितं चेति, निष्ठाऽवसानं सा सञ्जाताऽस्येति निष्ठितो निश्चेतनीभूतस्तं, चः समुच्चये क विषये निष्ठित इत्याह-'तहिति, प्रस्तावात्तस्मिन् यतिविषये साधोरालम्बनेन सर्वथा प्रासुकीभूतमिति तत्वम् , इत्थम्भूतमाहारमाधकर्म ब्रुवते इति गर्भार्थः । अत्र द्वारपादोपात्तपुनःशब्दसूचितमशनादिरूपस्याधाकर्मणः सम्भवं पढमं चियेत्यनेन पदेनाभिहितवान् , तथाहि- कथमादित एवाधाकर्मिकमशनादिकं सम्भवति १ इति, उच्यते-कश्चिद् गृही अतिभक्तिभरनिर्भराङ्गः साधूनामकल्प्यमेतदिति जाना- नोऽजानानो वा स्वक्षेत्रे कुतोऽपि कारणतः साधूनामनवस्थानमवलोक्य प्रच्छन्नादिना ज्ञात्वा च साधूनामवस्थानहेतोरशनादेश्चतुर्विध- स्थाप्याहारस्य वपनादिनोत्पादनं करोति तत्राशनोत्पादनमाश्रित्याख्यानकं पूर्वाचार्योक्तम् यथा- "अणेगकुलसयसंकुलो संकुलो नाम गामो आसी, तम्मि जिणदत्तो नाम सावओ,तस्सय जिणमती नाम भजा । तत्थ कोदवरालगा उप्पअन्ति -त्ति तेसि संतिउ कूरो भिक्खाए पउरो लन्भइ, बसही अ रमणिजा लम्भइ, सजाओ य निव्वहइ, परं-आयरियाइपाउग्गो ख

·यद्वस्त्वाधा-
कर्म भव-
पिण्ड-
विशुद्ध-
अंद्रसूरीया
इत्तिः
तीत्याद्य-
द्वारम्।
॥७॥
सालिकूरो नत्थि त्ति न केइ आयरिया तत्थ चिट्ठन्ति । अन्नया य गुणनिहिणो पडिलेहणत्थं पेसिया। तेसिं जिणदत्तेण रमणिजा
वसही समप्पिया। तेहिं तस्स वुत्तन्तं कहिय, खेत्तं पडिलेहियं । जिणदत्तेण पुठा, भयवं! तुम्हाणं खेत्तं रुइयं ? सूरिणो एत्थागमि-
स्सन्ति ? xxxx परं कारणं न जानामि त्ति कारणजाणणत्थं तेसिं मज्झाउ एगो उज्जू साहू पुच्छिओ, तेण कहियं जहा गणस्स
जोग्गं एयं किन्तु आयरियाणं पाउग्गो सालिकूरो नत्थि । तओ तेण अन्नगामाउ सालिवीयं आणावेऊण वावि, जाव अणेगे सालि-
कूडया जाया। अन्नया केणइ पओयणेणं ते वा अन्ने वा साहूणो तथागए नाऊण सावएणं चिन्तियं, जहा मएसि सालिकूरो दायव्वो
जेण आयरियाणं पि पाउग्गं एवं खेत्तं चिन्तिऊण एए साहूणो आयरिए एत्थ आणिन्ति, तं च जइ नियघरे चेव दाहिस्सामि अनेसु
कोद्दवरालगं लभिस्सन्ति तो मा एएसिं आहाकम्मरस संका भविस्तइ त्ति विरिचिऊण सयणाईण गेहेसु य पट्टविओ साली, भणा-
विया य जहा-सयं खाएजह साहूणं पि देजह कूरं काऊण इमो साली, तेहिं तहेव कुरो रद्धो। सो वइयरो बालेहिं गाओ। साहुणो
भिरखमडन्ता एसणासमिया चालाईणं जंपियं सुणेति । एगो वालो भणइ ए एते साहुणो जेसिं अहाए सालीकूरो घरे रद्धो । अमो
भणइ मम जणणीए साहूण दिनो सालिकूरो । अण्णो भणइ सयं साहूणं सालिकूरं दाहामि । अन्नो जणणी भणइ-साहूणं देहि
साहूणं देहि सालिकूरं । अमो भणइ थक्कावडियं संपन्नं जेण अभत्ताए सालिभत्तयं जायं । एत्थ लोइओ दिद्वन्तो णेओ जहा-एगमि
गामे एगा आभीरी तीए भत्ता मओ तीए लहु देवरो अस्थि, तस्स य तम्मि पत्थावे भजा मया। तेसिं तु एसा नीती, जं भत्तुणो
मयस्स इत्थी लहुदेवरस्स भा होइ ति । तओ आभीरीए देवरो भणिओ जहा-हंत मे भत्ता नत्थि ते पुण भा नत्थि, ताहं ते
भारिया भवामि, तेण य तहत्ति पडिवनं । तीए चिन्तियं, जहा अवसरे अवसरावडियं, जेण जंमि पत्थावे मे भत्तुणो मरणं जायं,
॥७॥

·तमि चेव देवरस्स मजा मया, तओहं तेण अभजेण भजा पडिवना अन्नहा न पडिवजन्ते। तहा अनेण जणणी भणिया, जहा सालिचाउलोदयं पि साहूणं देहि । अन्नेण वि जणणी भणिया सालिआयाम, सालिकंजियं च साहूणं देहि । इच्चाइबालाइजणजंपियं सोउं आहाकम्मं एयन्ति नाउं ते ताणि घराणि परिहरिऊण तत्थेव अडन्ति । अनिव्याहे पच्चासन्ने गामे गंतूण भिक्खं अडन्ति"। एवमशनोत्पादनसम्भववत् पानोत्पादनसम्भवोऽपि ज्ञेयस्तमपि कश्चित् कुरुते, कथम् ? उच्यते-यथा क्वापि ग्रामे क्षेत्रप्रत्युपेक्षकाः साधव आगतास्तन्निवासिना श्रावकेण साध्रियमाणा अपि न स्थिताः। तेन च तन्मध्यादेक ऋजुकः साधुरनवस्थानकारणं पृष्टस्तेनोक्तमत्र क्षारं जलं तद्गुरुणां न प्रायोग्यमिति श्रुत्वा यावदसौ मिष्टजलमवटं खनित्वा लोकप्रवृत्तिजनितपापभयात् पुलकादिना स्थगितमुखेन तेन तावत् स्थितो यावत् साधवस्तत्रायातास्ततोऽसौ तंदुलधावनादितया कृत्वा तत्तेभ्यो दापयति वक्ति च गुर्जायभिमुखमेतद् भवद्भिः स्वयं पातव्यं साधूनां च दातव्यमित्यादि यावदन्यत्र तेऽपि वजन्तीति । एतदनुसारतः खादिमस्खादिमयोरप्याधाकर्मसम्भवो भावनीयः। तत्र खादिमे यथा कश्चित् साधूनां शालनकाद्यर्थ चिर्भिटाम्रफलबीजपूरकपित्थद्राक्षादाडिमा(मादी)नां वपनं करोति । स्वादिमे तु कश्चित् साधूनामौषधाद्यर्थ शुण्ठिमरिचहरीतक्यादीनां रोपणं करोतीति गाथार्थः॥९॥ तदित्थमाधाकर्मणो विषयसम्भवावुक्तावथात्रैव 'कीरन्तं निहियं चेति पदोपात्ताभ्यां कृतनिष्ठितशब्दाभ्यामुत्पनं कल्पाकल्पवि- भागकारिभङ्गचतुष्टयं प्रत्येकमशनादिविषयं वक्तुमाह- तस्स कड तस्स निट्ठिय चउभङ्गो तत्थ दुचरिमा कप्पा। फासुकयं रद्धं वा निठियमियरं कडं सव्वं ॥१०॥ व्याख्या-अत्रानुवारलोपात्तस्य कृतं तस्य निष्ठितमित्यस्मिन् वाक्ये चतूरूपो भङ्गश्चतुर्भङ्गो भङ्गचतुष्टयं ज्ञेयम् । यद्वा प्राकृतत्वात् AA Min । G

·पिण
विशुद्ध-
भद्रपुरीया'
इतिः
कृतनिष्ठित-
शब्दोत्पन्न-
कल्पाक-
ल्पविभाग-
कारिभङ्ग-
चतुष्टयम्।
॥4॥
'चउभङ्गो त्ति चत्वारो भङ्गा विकल्पा वाच्या इति द्रष्टव्यम् । यथा तस्य कृतं तस्य निष्ठितं, तस्य कृतं अन्यस्य निष्ठितं, अन्यस्य कृतं
तस्य निष्ठितं, अन्यस्य कृतमन्यस्य निष्ठितमिति । यद्वा तस्य कृतं तस्य निष्ठितं अत्यस्य कृतं तस्य निष्ठितं, तस्य कृतमन्यस्य
निष्ठितं अन्यस्य कृतमन्यस्य निष्ठितमिति भङ्गन्यासस्तत्र तस्येति प्रस्तावात् साधोनिमित्तं कृतमित्यतीतवर्तमानकालयोरैक्यात्
प्रासुकीकर्तु प्रारम्धं, तस्येति पूर्ववत् निष्ठितमिति साध्वालम्बनेन सर्वथा निश्चेतनीभूतमिति प्रथमः । तथा तस्य कृतमिति पूर्ववत् ।
ततो दातुः साधुविषयदानपरिणामापगमादन्यस्येति गृहस्थस्य निमित्तं निष्ठितमचेतनीभूतमिति द्वितीयः। तथाऽन्यस्य (कृतं तस्य)
निष्ठितमिति पूर्ववदिति तृतीयः । तथान्यस्य कृतमन्यस्य निष्ठितमिति पूर्ववदिति चतुर्थो भङ्गः। एतेषु कल्पाकल्पविधिमाह।
'तत्य' ति, तत्र तेषु चतुषु मध्ये दुचरिमत्ति प्रथमां भङ्गरचनामाश्रित्य द्वितीयश्चचरमश्चेति विग्रहे तीयलोपात् द्विचरमौ' द्वितीयचतु-
वित्यर्थः। द्वितीयां त्वाश्रित्य द्वौ च तौ चरमौ च द्विचरमौ तृतीयचतुर्थावित्यर्थः । कप्पत्ति, कल्पौ ग्राह्यौ शुद्धत्वात् साधोरासे-
वायोग्यौ स्याताम् इति शेषः । आधाकर्मणि हि साधुनिमित्तं पाकादिनिष्ठा प्रधाना । सा चानयोगृहस्थार्थ जाता। अत्र च या
पारिशेण्यादर्थापत्त्या वा प्रथमचतुर्भङ्गीभङ्गकन्यासं प्रतीत्य प्रथमतृतीयावशुद्धत्वादग्राह्यौ, द्वितीयन्यासं त्वाश्रित्य प्रथमद्वितीयाव-
कल्पौ यत्यर्थत्वादारम्भस्येति। अत्र च सूत्रकृता साक्षादेव प्राचीनगाथोत्तरार्द्धन प्रथमभङ्गस्याकल्प्यतोक्तैव। अव्ययानामनेकार्थ-
त्वात् तृतीयभङ्गोऽपि चकारेणाकल्पनीयतया सूचित एव तत्र द्रष्टव्यः । अधुना कृतनिष्ठितशब्दयोरर्थमाह फासुकडमित्यादिसूच-
नाद बीहिकरव्यादिकं सचितं यत्प्रासुकं कृतं -साधोहिणो वा निमित्तमचिसं विहितं त्रिःकण्डिततण्डुलादि । तथाराद्धमचेतनैर्वा
तमुतादिभिर्यतेगृहस्वस्य वार्थाय निष्पादितं गहिणा कूरादि । वा-विकल्पे । तदित्यम्भूतं. निष्ठितं निष्ठिताभिधानं भवति । इयर
॥८॥

·। UNIA ति पुनःशब्दलोपादितरत् पुनर्मुनेगृहिणो वा हेतोरतीतवर्तमानकालैक्यात् प्रासुकीकर्तुं प्रारब्धं । पुनरेकद्विष्कण्डिततण्डुलात्कृतं कृता- भिधानं भवति अप्रासुकीभूतत्वेन प्राप्तनिष्ठितत्वमित्यर्थः । सर्वं समसूत्रमिति गाथार्थः ॥१०॥ एनमेवाथे विशेषेणाह- साहुनिमित्तं ववियाइ ता कडा जाव तंदुला दुछडा । तिछडा उ निट्ठिया पाणगाइ जहसम्भवं नेज्जा ॥ व्याख्या---'साधुनिमित्तं' यतेराय 'ववियाइ' ति । अत्र पञ्चम्येकवचनस्य लुप्तत्वादुप्तादेरिति दृश्यम् । तत्रोप्तं वपनं तदादिः प्रथमं यस्य केदारगाहनलवनपरिमलतोत्पवनाद्युत्तरक्रियाविशेषस्य स उप्तादिस्तस्मादुप्तादेरारभ्येति शेषो, वपनमादायांवधीकृतेत्यर्थः । तावदिति कालावधिनिर्देशे । 'कड'त्ति कृताभिधाना भण्यन्ते शालयः । यावदिति कालावध्युद्देशे। द्विश्च्छटा द्विष्कण्डितास्तादृशाः सन्तो लोके किं व्यपदेश्यास्ते स्युरित्याह । 'तन्दुल' त्ति, ते शालयश्च्छटितास्सन्तः तन्दुला भण्यते । अयमर्थः, साधुनिमित्तं शाल्या. दय उप्ता यावत्तथाभूतपरिणामेनैव दात्रा ब्रीहिकरटितया एका द्वे वा वारे कण्डित्वा तन्दुलीकृतास्तावत्ते कृता अभिधीयन्ते । त्रि- च्छटास्तु तिस्रो वाराः कण्डिता एव तंदुलाः तथाभूतपरिणामेनैव, तु शब्दः शालीनामेकद्विष्कण्डनेनानिष्ठितत्वावधारणार्थः, ते किमि- त्याह, निष्ठिता निष्ठिताख्या भण्यन्ते । ते च राद्धा अराद्धाश्च न कल्पन्ते साधुनिमित्तं निष्ठितत्वेनाधाकर्मिमकत्वात् , उपलक्षणमेतत् शुद्धतन्दुलादिभिः साध्वर्थ राद्धं कूरादिकमपि निष्ठितमित्यस्य । अत्र वृद्धसम्प्रदायो यथा-यदि प्रथमां द्वितीयां वा वारां साधुनिमि- त्तमात्मनि निमित्त वा करटिं छटित्वा तन्दुलाः कृतास्तृतीयां वारां त्वात्मनिमित्तं छटिता राद्धा वा ते साधूनां कल्पन्ते । यदि तु प्रथमा द्वितीयां वा वारां साधुनिमित्त खनिमित्तं वा तृतीयां वारां तु साधुनिमित्तमेव कण्डिता राद्धास्त्वात्मनिमित्तं ते एकेषा-

·पिण्ड-
विशुद्धे
अंद्रमरीया
कृतनिष्ठित-
शब्दोत्पन्न-
कल्पाक-
ल्पविभाग-
कारिभङ्ग-
चतुष्टयम्।
॥९॥
मादेशेन एकेनान्यस्मै दत्तास्तेनाप्यन्यस्मायित्यादिरूपेण यावत् सहस्रसङ्घये स्थाने गतास्तावन्न कल्पन्ते, ततः परं कल्पन्ते, अन्येषां
तु न कदाचिदपि । यदि तु प्रथमां द्वितीयां वा वारां साधुनिमित्तमात्मनिमित्त वा तृतीयां तु वारामात्मनिमित्तमेव कण्डिता राद्धाः
पुनः साधुनिमित्तं ते न कल्पन्ते । यदि तु प्रथमां द्वितीयां वा वारां साधुनिमित्तमात्मनिमित्त वा तृतीयवारां तु साधुनिमित्तमेव
कण्डितास्तैस्तन्दुलैः साध्वर्थ राद्धः कूर साधूनामकल्प्य एव निष्ठिततन्दुलतत्पाकजनितद्विगुणाधाकर्मदोषदुष्टत्वात् । तदेवमशनमा-
श्रित्य तस्य कृतं तस्य निष्ठितमित्यादयश्चत्वारो भेदा दर्शिताः । अधुना पानादिशेषाहारत्रयेऽपि तानतिदिशन्नाह । 'पाणगाइ' त्ति वि-
भक्तिलोपात् पानकादौ, पानखादिमस्खादिमाख्ये आहारत्रये, यथासम्भवं कृतनिष्ठितसम्भवानतिक्रमेण नयेद्भावयेदेतानिति । तत्र
पाने कूपादिकं साधुनिमित्तं खातं, जलमानीतं यावत्तथाभूतपरिणामेनैव का प्रासुकीक्रियमाणं नाद्यापि सर्वथा प्रासुकीभवति
तावत्तस्य कृतत्वं, ततस्तथाभूतपरिणामस्य कर्तुश्चरमे क्षणे सर्वथा प्रासुकीभूतमिति तस्य निष्ठितत्वमिति प्रथमेत्यादि, खादिमे तु
कर्कटिकादिकाः फलविशेषाः साधुनिमित्तमुप्ता यावत्तथाभूतपरिणामेनैव दात्रा ते खण्डितास्तानि खण्डानि क्षणे क्षणे प्रासुकीभवन्ति
सन्ति यावत्तथाभूतपरिणामस्यैव दातुर्नाद्यापि सर्वथा प्रासुकीभवन्ति तावत्तेषां कृतत्वम् । ततस्साधुनिमित्तमेव चरमे क्षणे सर्वथा
प्रासुकीभूतानि तानीति तेषां निष्ठितत्वमिति प्रथमेत्यादि । खादिमे वल्लकादिकं खादिमवत् ज्ञेयमित्यत्रापि द्वितीयचतुर्थभङ्गौ शुद्धौ
प्रथमतृतीयावशुद्धाविति । प्रस्तावादपरमपि सोपयोगित्वात् किश्चिदभिधीयते । साधूनां छायार्थमारोपितवृक्षस्य गृहद्वारादिविहित-
मण्डपादेश्च निवासार्थ कृतमठादेश्च छायानिषेवनमाधाकर्मिकत्वाभावाददोषाय । परं प्रवृत्तिदोषादिना तत्परिहार्यम् । तथाहि तस्य
कृतमन्यस्यनिष्ठितमिति द्वितीयमझे साध्वर्थमुप्तपक्षफलं वृक्षनिवन्धनमपि कल्पते वृक्षावृक्षनिवन्धना तु छाया सुतरां परिभोक्तुं
॥९॥

·कल्पते, यतः सूर्यहेतुकापि छाया भवति न च सा वृक्षारोपकका सूर्येण वा साधून मनस्याधाय निर्वर्तिता येनाधाकर्मलक्षणयोगात् सा तथा सत्ययोग्या स्यादित्यलमगीतार्थाधाकम्मिकयतिजनकथयेति गाथार्थः ॥११॥ द्वारमिति प्रभूतार्थसूचकं पदमित्यर्थः । उक्तमाद्यद्वारमिदानीं यस्येति द्वितीयद्वारं व्याचिख्यासुराह । साहम्मियस्स पवयणलिंगहि कए कयं हवइ कम्मं । पत्तेयबुद्ध निण्यतित्थयरट्ठाए पुण कप्पे ॥१२॥ व्याख्या--साधर्मिकस्य समानस्वरूपस्य, समानधर्मा च दर्शनज्ञानादिनापि स्यादिति केनात्र समानधर्मते ? त्याह-पवयण- लिंगेहि त्ति प्रवचनं सङ्घः, साध्वादिचतुष्करूपस्तथा लिङ्गयते चिह्नयते साधुरनेनेति लिङ्ग यतिचिहं रजोहरणमुखवस्त्रिकागोच्छकादि । अनयोर्द्वन्द्वे अल्पस्वरस्यापि लिङ्गशब्दस्य पूर्वनिपाताभावो गाथावन्धानुलोम्यात् क्वचिल्लक्षणाद् व्यभिचारात् प्राकृतत्वाच्च ताभ्याम् । अत्र च न केवलेन प्रवचनेन साधम्मिकता नापि केवलं लिङ्गेन किन्तु युगपद् द्वितीयमीलकेन ग्राह्या ततो रजोहरणादियतिलिङ्गो- पेतश्चतुर्विधसङ्घमध्यात् सङ्घकतरश्च गृह्यमाणः साधुसाध्वीवर्ग एव साधर्मिकः सामर्थ्याल्लभ्यते । तस्य प्रवचनलिङ्गाभ्यां समानधम्मिणः साधुसाध्वीवर्गस्य किमित्याह-कृते निमित्तमर्थायेति यावत् कृतं राद्धं भवति जायते । कम्मं ति सूचनादाधाकर्म सामान्यकेवलिखयं- बुद्धसामान्यशेषयतिरूपाणां साधूनामितिशेषः । अत्र च प्रवचनलिङ्गपदद्वयेन चतुर्भङ्गी सूचिता, यथा प्रवचनतः साधर्मिका न लिङ्गतः१ लिङ्गतः सामिका न प्रवचनतः २ प्रवचनतः साधम्मिका लिङ्गतश्च ३ न प्रवचनतः साधर्मिका न लिङ्गतश्चेति ।। तत्राद्यभङ्गे दर्शनप्रतिमाया आरभ्य अन्त्यप्रतिमावर्जिताः प्रतिमादशकस्थाः श्रावकाः प्रवचनतः साधर्मिकाः, साधुभिः सह सदैव तेषां तैः सहैकमवचनत्वात् लिङ्गस्याभावेन वैसदृश्याच्च । इह चान्त्यप्रतिमास्था अपगतकेशत्वरजोहरणादिसाधुलिङ्गोपेतत्वाल्लिङ्गतोऽपि साध- ·पिण्ड- विशुद्ध- चंद्रसूरीया वृत्तिः यस्येति द्वितीयद्वा- रम् ॥१०॥ मिकाः किल भवन्तीति तर्जनमिति प्रथमोभङ्गाः। द्वितीयभङ्गे निवाः सर्वेऽपि लिङ्गेन साधर्मिकास्तेषामेव लिङ्गत्वात् प्रवचनस्या- भावो वैसदृश्याच । ते हि लोके निह्नवत्वेन ज्ञाता अज्ञाताश्च स्युरिह तु ज्ञाता ग्राह्या, इतरे तु साधूनां मध्ये व्यवहारतः प्रवचनान्तर्व- तित्वात्तेपामिति द्वितीयः। नवरं निवास्तीर्थकद्वचनं स्वाग्रहवशानिराकुर्वन्तीति,निया जमालिप्रभृतयो ज्ञेयाः । तृतीयभङ्गे साधूनां साधम्मिकाः, साध्वेकादशप्रतिमास्थश्रावकाः । चतुर्थे तु तीर्थकरप्रत्येकबुद्धाः । इह च साधूनां प्रायः साधम्मिकद्वारेण कल्पाकल्पवि- धिवेपणीयस्ते च तीर्थकरप्रत्येकवुद्धखयंबुद्धादयः सर्वेऽपि साधवो लभ्यन्ते । केवलं सर्वेषां साधुशब्दवाच्यत्वेऽपि येषां प्रवचनलिङ्ग- योरन्यतस्त् द्वयं वाऽस्ति ते सङ्घातवत्तिन एव प्रायः प्रक्रान्ताः साधवो ज्ञेयास्तीर्थकरप्रत्येकबुद्धास्तु साधुत्वेऽपि प्रवचनलिङ्गातीतत्वेन सङ्घोतीर्णा इति तान् विवज्यं शेषाः खयम्बुद्धादयः सर्वेऽपि साधवः प्रक्रान्ता ज्ञेया यैः सह साधमिकत्वं गवेषणीयम् । अथ प्रवचन- लिङ्गातीतत्वं शास्तुरस्तु प्रत्येकबुद्धानां च शेषयतितुल्यानां तत्कथमिति चेदुच्यते । तेऽपि सङ्घसमक्षमाचार्यादिसन्निधौ न लिङ्गप्रति- पत्तिं व्रतग्रहणं वा विदधति, नापि द्विविधां शिक्षा शेषां वा सामाचारीमपरपार्श्वे शिक्षते किन्तु पूर्वाधीतश्रुतबलेन सर्व स्वयं ज्ञात्वां कुर्वन्त्यनुष्ठानं लिङ्गं च देवता प्रयच्छति, अतः सम्पयेत तेषां लिङ्गस्य प्रदानसङ्घातवर्तित्वाभावात प्रवचनलिङ्गातीतत्वं तेषामेता- वतोच्यते तत्त्वं तु बहुश्रुता विदन्ति । तत्र तीर्थकरः शास्ता खयंबुद्धप्रत्येकबुद्धयोश्च बोध्युपधिश्रुतलिङ्गकृतों विशेषस्तथाहि स्वयंबुद्धा बाह्यवृषभादिप्रत्ययमन्तरेणैव बुद्ध्यन्ते, प्रत्येकबुद्धास्तु न तद्विरहेण । उपधिस्तु स्वयंबुद्धानां द्वादशविधस्तत्र पात्रादीनि सप्त, कल्प- प्रयम् , रजोहरणम् मुखवत्रिका च । प्रत्येकबुद्धानां नवविधोऽयमेव कल्पत्रयवर्जः । श्रुते तु पूर्वभवाधीते खयंबुद्धानामनियमः, प्रत्येकबुद्धानां तु नियमः तच्चोभयोरपि जघन्यत एकादशाङ्गानि, उत्कृष्टस्तु भिन्नदशपूर्वाणीति, लिङ्गग्रहणं स्वयंवुद्धानामाचार्यसमि- ॥१०॥ ७ ·धावपि । प्रत्येकवुद्धानां तु देवता समर्पयति । इदानीं प्रवचनलिङ्गचतुर्भङ्गया भङ्गकेषु कल्पाकल्पविधिरुच्यते । तत्र तृतीयभङ्गवर्ति- यत्यर्थ यत्कृतं तदकल्पम् प्रकान्तसाधूनां सर्वयतीनां सृतीयभङ्गत्त्वात् । चतुर्थभङ्गवत्तिसाध्वर्थ च कृतं कल्पमेव । अत एव सूत्रकारोऽपि तृतीयभङ्गेऽकल्पतां प्रदर्य एतद्वर्जशेषभङ्गत्रये कल्पाकल्पविभागं दर्शयितुमाह । 'पत्तेयबुद्ध'त्ति,प्रत्येकबुद्धनिहवतीर्थकराणामर्थाय प्रत्ये- कबुद्धादिनिमित्तं कृतमशनादि । पुनः शब्दः प्रथमद्वितीयभङ्गयोर्भजनया कल्पाकल्पविभागसूचनार्थः । अत एव द्वितीयभङ्गे भजनां प्रतीत्य सूत्रकृता निववार्थाय कृतं कल्पमुक्तम् । 'कप्पे'त्ति कल्पते ग्राह्यं स्यादित्यर्थः । तथा च तीर्थकरार्थाय यत्कृतं देवैः समवसरणं देशनाश्रवणार्थमुपवेशनादिना यथा यतीनां परिभोगोचितं स्यादेवं तदर्थ कृतमशनाद्यपि कल्पते प्रक्रान्तसक्यतीनामिति एतेन प्रत्ये- कबुद्धतीर्थकरार्थ कृतस्य कल्पताभणनाच्चतुर्थभङ्गे कल्पता दर्शिता। ननु यदि तीर्थकरार्थ कृतमाधाकर्म न स्यात्तदा यद्भक्त्या तदर्थ निष्पादितमनिश्राकृतं भवनं तत्र किमिति न निवासादि क्रियते ? उच्यते महाशातनादोषभावात् । उक्तं च 'जइ वि, न आहाकम्म, भत्तिकयं तह विवञ्जयंते हि। भत्ती खलु होइ कया, इहरा आसायणा परमा' ॥१॥ शेषयतीनामर्थाय च कृतं तीर्थकरादीनां कल्पते प्रवचनलिंगोत्तीर्णत्वात्तेषामिति । तीर्थकराद्यर्थ च कृतं तीर्थकरादीनामकल्पमेवेत्यनुक्तमपि दृश्यम् । तथा च व्याख्याप्रज्ञप्त्यां श्रूयते । गोशालकमुक्ततेजोलेश्याव्यथाजातातीसारस्य भगवतस्तद्यथोपशमनाय रेवतीश्राविकया वैद्यवचनेन स्वार्थ भगवदर्थाय च निष्पादिते औषधद्वये भगवद्व्यथावलोकनेनाधृति कुणिस्य सिंहानगारस्य गृहार्थनिष्पन्नौषधानयनाय प्रेषितस्य तन्मुखेन स्वार्थनिष्पन्नस्य तस्य भगवते च क्रियमाणस्यानयननिषेधः । यदि च तत्तस्य कल्पं स्यात्तदा किमिति निषेधमकार्षीदसाविति एवं प्रत्येकबुद्धार्थ कृतं तेषामेव- तदकल्पं । यद्येवं तीर्थकरार्थ देवैः समवसरणादि कृतं कथमसावुपभुङ्क्ते ? उच्यते, तीर्थकरनामकर्मविपाकस्येत्थं तेन वेद्यमानत्वाद-

·पिण्ड-
विशुद्ध-
भद्रगरीया
यस्येति
द्वितीय
द्वारम्
त्तिः
दोषः । नन्वत्रैकादशप्रतिमास्थश्रावकाणामपि तृतीयभङ्गावतारितत्वात्तदर्थ कृतमशनादि साधूनां कल्पमकल्पं वा ? उच्यते, गृहस्थत्वा-
दयावजीविकलिङ्गत्वाच तेषां तदर्थ कृतमशनादि साधूनां कल्पत एवेति वृद्धाः । केचित्साधुकल्पत्वादेतेषामपि ग्रहणं न कुर्वन्ति ।
तन्मनेनैते सर्वसाधुग्रहणग्रायाः । प्रथमद्वितीयभङ्गभजना त्वेवं ज्ञेया। यथैकादशप्रतिमास्थवर्जश्रावकाथं कृतमशनादिकं प्रक्रान्तसाधूनां
कल्पं गृहस्थत्वाल्लिगरहितत्वाच्च तेषां । चौरादिमुषितलिंगसाध्वथं कृतं त्वकल्पं भावतो लिङ्गयुतसाधुत्वात्तेषामिति प्रथमभङ्गे भजना।
द्वितीये त्वेवं, यथा लोके निहवा निसवत्वेन यदि ज्ञाता स्युस्तदा तदर्थ कृतं कल्पं सबाह्यत्वात् तेषां, यदि त्वज्ञातास्तदा अकल्पम् ,
तेषां व्यवहारेण सङ्घान्तर्वतित्वात् । अथ यथा कश्चित् स्नेहामिजपित्रादेः साधोर्जीवतो मृतस्य वा काष्ठमयीं पाषाणादिमयी प्रतिमां वा
कारयति, तस्याश्चाग्रतो दौकनाय चल्यादिकं निष्पादयति, तदा तस्याः अन्येषां तत्समानधर्माणां जीवतां स्थापनासाधर्मिकत्वात्
तत्पुरतो दौकितमदौकिंतं वा तदल्यादिकं साधूनां कल्पमकल्पं वा? अत्रोच्यते, रजोहरणादियुक्ताकारेण पितृतुल्यस्यैवेदं दातव्यमिति
कतुः सङ्कल्पनेन कृतत्वात् तु तत्साधूनामकल्पम् पितृतुल्यसाधवे दास्यामीति साधुसङ्कल्पेन कृतत्वात् । भक्तिमात्रकृतं तु साधुसङ्क-
स्परहितं कल्प्य (परं) यतिप्रसङ्गदोपात् (कल्प्य)न स्यात् । एवं तत्कालं मृतस्य साधो निर्जीवशरीरस्य तत्पुत्रादिना पुरतो ढोकनाय
कृतमशनादि दौकितमदोकितं वा साधुसङ्कल्परहितमपि तदकल्प्यं अहो निःशूकाः सितपटा ये मृतकभक्तमपि न त्यजन्तीत्यादिजु-
गुप्सासद्भावादित्यलं विस्तरेण इति गाथार्थः ॥१२॥
उक्तं यस्येतिद्वारमथ यथेति द्वारं व्याचिख्यासुः यैः प्रकारैस्तत् स्यात्तान् प्रकारान् प्रतिपेधादीन् सदृष्टान्तानभिधातुमाह-
पडिसेवण १पडिसुणणा २संवास ३णुमोयणेहिं ४तं होइ । इह तेण १रायसुय २पल्लि ३रायदुद्धेहिं दिटुंता॥
॥११॥

·व्याख्या–प्रतिषेवणं प्रतिषेवणा प्रतिषेवेत्येकोऽर्थः, आसेवेति तत्त्वं । प्रतिश्रवणं प्रतिश्रवणा अभ्युपगमाः। संवसनं संवासः एक- त्रावस्थानम् । अनुमोदनमनुमोदना अनुमतिः। प्रतिषेवणा च प्रतिश्रवणा चेत्यादि द्वन्द्वस्ताभिः प्रतिषेवणादिभिरासेवाप्रभृतिभिश्च- तुर्भिः प्रकारैस्तदित्याधाकर्म तद्भोगादिजन्यः कर्मबन्ध इति तत्वं, भवति जायते । एतासां खरूपं सूत्रकार एव वक्ष्यति । अधुनैत- द्विषयान् दृष्टान्तानाह । इहेति आस्वेतासु प्रतिषेवणादिषु यथाक्रमं स्तेनराजसुतपल्लीराजदुष्टैदृष्टान्ता उदाहरणानि वाच्यानि । तत्र प्रति- पेवणायां, स्तेनाचौरा दृष्टान्त इति सर्वत्र योज्यम् । प्रतिश्रवणायां, राजसुतो नृपपुत्रः। संवासे पल्ली, भिल्लसन्निवेशः । अनुमोदनायां राजदुष्टो नृपावरोधापराधकारीति । एतांश्च प्रतिश्रवणादिस्वरूपाभिधायकं गाथाद्वयं व्याख्याय ग्रन्थविस्तरलाघवार्थ विनेयासंमोहार्थ च पश्चाद् वक्ष्याम इति गाथार्थः ॥१३॥ अधुना प्रतिषेवणादिवरूपाभिधानायाह- सयमन्नेण च दिन्नं, कम्मियमसणाइ खाइ पडिसेवा। दक्खिन्ना दुवओगे, भणिओ लाभो त्ति पडिसुणणा ॥ संवासो सहवासो, कम्मियभोइहिं तप्पसंसाउ। अणुमायणत्ति तो ते, तं च चए तिविहतिविहेण ॥१५॥ व्याख्या-खयमात्मना गृहादानीयान्येन वा अपरसाधुना, वा विकल्पे, दत्तं गृहादानीयोन्यस्य साधोः समर्पितमाधाकर्मिमकं पूर्वोक्तमशनादि भक्तादिकं खादत्यनाति यः साधुस्तस्य प्रतिषेवा भवति । अयमभिप्राय:-इहाकृत्यमाधाकासेवनमेतदिति केनापि नि- वार्यमाणोऽपि रसगृद्ध्या तद्वचोऽवगणय्य कूटोपमां च तदअतोऽभिधाय यथा परहस्तेनाङ्गारानाकर्षयन् यथासौ न दह्यते किन्तु पर-

·पिण्ड-
विशुद्धे.
पंद्रपुरीया
इतिः
प्रतिषेवणा-
दिखरू-
पम् ।
॥१२॥
हस्त एव दहाते, यथा वा मृगादेग्रहणाय यो व्याधः कूटं रचयति तस्यैवापराधो न तु तत्र पततोऽपि मृगादेरित्येवमत्राप्याधाकम्मि-
काहारं ददत एव साधोगृहस्थस्य वा कर्मबन्धो नतु मम तटुंजानस्येत्येवमभिप्रायवतो लाम्पट्यान्निःशूकत्वाच्च तद्भक्षयतः साधोः
प्रतिपेवा स्यात् । तथा दाक्षिण्यं प्रतीतं आदिग्रहणाद्भयस्नेहसम्बन्धादिग्रहः । ततो दाक्षिण्यमादिर्यस्य तत्तथा विभक्तिलोपात्तेन दाक्षि-
प्यादिना, मनसोऽन्यथा भावपरिहारायाधाकर्मादायकस्य शिष्यस्य संमुखमुपयोगे भक्तादिग्रहणमुत्कलनादिकारकेऽनुष्ठानविशेषे लाभ
इति लाभं यो गुरुर्भणति इति शब्दाच्च श्राविकया करोटिकयेदं दत्तमित्याकारेण प्रक्रान्ते आधाकाहारे निवेदिते सति शोभनं
जातं यच्चयेदं लन्धमिति वा, यो भणतीति गृह्यते । तदित्थं तस्य गुरोर्भणतो जल्पतः प्रतिश्रवणा भवतीति गाथार्थः॥१४॥
'संवासोति आधार्मिकभोजिभिराधाकम्भिकभोक्तृभिः साधुभिः सह यः सहवास एकत्रस्थानं स संवासोऽभिधीयते । अनुमोदना
पूर्वोक्तार्था भवति । केत्याह तप्पसंसाउ त्ति तत्प्रशंसा आधाकम्मिभोक्तप्रशंसा यथा सुखपारणकसुखदेवसिके भवताम् । यद्वा शो-
भना एते ये मिष्टाहारेण जीवन्तीति । यद्वा तस्याधाकम्मिकभक्तादेर्गुणानाश्रित्य प्रशंसतः प्रशंसा अनुमोदना भवति । यथा कश्चित्
साधुराधाकर्मिकं भुखानं साधुं दृष्ट्वा वक्ति यथा मिष्टमिदं त्वया लब्धं, परिपूर्ण भक्त्या बुभुक्षाप्रस्तावे वसन्तादिकर्तुयोग्यं सघृता-
दीत्येवं तद्गुणविकत्थनं कुर्वतस्तस्याभुञ्जानस्यानुमोदना भवति । तु शब्दश्चतासामेव गुरुलघुत्वादिविशेषसूचनार्थः। तद्यथा प्रतिपेवा
आधाकर्मदोपासेवनाद् गुर्ची। ततः प्रतिश्रवणा लध्वी प्रतिपेवायाः कारणत्वात् । ततोऽपि लघुतरः संवासः त्रिविधाया अनुमोद-
नाया एव प्रायः कारकत्वात् । ततोऽपि लघुतमा अनुमोदना वाचनिकानुमतेरेव विषयत्वात् । इतिशब्दश्चतसृणामपि स्वरूपपरिसमा-
त्यर्थः । चतुर्थपादं तु दृष्टान्तभणनादुपरिष्टाद् व्याख्यास्यामः । इदानीं त एव कथ्यन्ते। तांश्च वस्तुविचारग्रन्थत्वात् संक्षेपेण भणि-
॥१२॥

·ज्यामः । एव शेषाख्यानकान्यपि। तत्र प्रतिपेवायां चौरदृष्टांतो यथा-एगंमि गामे अणेगे चोरा वसन्ति ते य अन्नया कुओवि संनिवेसाउ गावीउ हरिऊण नियगामाभिमुहं चलिया। तत्थ केवि पहिया मिलिया, जाहे सदेसे पविट्ठा, तउ नियमंडलो त्ति काउं निब्भया भोयणवेलाए, तेसिं गोणीणं मज्झाउ कत्तियाउ विणासिऊण भोयणत्थं पएउं लग्गा तमि पत्थावे के वि पहिआ अन्नेवि मिलिया, भोयणकरणत्थं सव्वेवि चोरेहिं भोत्तुकामेहिं निमंतिया ततो केइ भुंजिउं पयट्टा, केहिं वि गोमंसभक्खणं बहु पावं ति काउं सयं भक्खणं न कयं किंतु परिवेसणाइ पारद्धं । एत्थन्तरे कूविया आगया, तेहिं सव्वे ते गहिया तत्थ जे पहिआ आसि ते पहिया अम्हे त्ति भणन्ता वि गोमंसभक्षणपरिवेसणादिदोसेण ते वि इयरे वि तेहिं वहियत्ति । एवमिहापि ये आधाकानीय स्वयं भुञ्जते मुग्ध्वं यूमिति निमत्रिता वा ये भुञ्जते ये च तत्परिवेषयन्ति ये च तद्हणाय पात्राणि धरन्ति ते एवं कुर्वन्तस्सर्वेऽपीह ज- न्मनि तीव्र कर्म बढा दुर्गतौ पर्यटन्तीति । दृष्टान्तदाान्तिकयोजनात्वेवम् , यथा चौरस्थानीया आधाकर्मनिमत्रकाः साधवः, गोमांसभक्षकपथिकस्थानीया निमत्रिताधाकर्मभोजिसाधवो, गोमांसपरिवेषकपथिकादिस्थानीया आधाकर्मपरिवेषकादिसाधवो,गोमां- साभ्यवहारस्थानीयमाधाकाभ्यवहरणम् । पथस्थानीयं मनुष्यजन्म, कूजिकस्थानीयानि कर्माणि, मरणादिस्थानीयो नरकादिपातः। इह दृष्टान्ते चौरैर्गोभक्षकपथिकैश्च दार्शन्तिके त्वाधाकर्मभोक्तृसाधुभिस्तन्निमत्रिताधाकर्मभोक्तृसाधुभिश्च प्रकृतं तत्र दृष्टान्ते गोभक्षकपथिकानां दार्शन्तिके त्वाधाकानीय स्वयं भोक्तसाधूनां च निमन्त्रितभोक्तृसाधूनां च प्रतिषेधादयश्चत्वारोऽपि वाच्या- स्तत्र पथिकानां गोमांसभक्षणं प्रतिषेवणा । तेषामेव भोजनार्थ चौरैनिंमत्रितानां गोमांसभक्षणपरिषेवणादिक्रियाप्रवृत्त्या निषेवणेन तत्परिभोगं प्रतिप्रवर्तकत्वात् प्रतिश्रवणा। चौरैः सार्द्धमेकत्र निवसनेन संवासः । तेष्वेव बहुमानादनुमोदना स्यात् । यतिजनेष्वाधा-

·पिण्ट-
विशुद्ध
चंद्रसूरीया
इत्तिः
प्रतिषेवणा-
दिखरू-
पम् ।
॥१३॥
कर्मानीय भक्षणेन प्रायः परिभोगकरणपरिणतत्वेन च द्रव्यतो भावतश्च प्रतिश्रवणा, आधाकर्मणैवान्येषां परिभोगं प्रति प्रयोजकतया
प्रतिश्रवणा, यस्मै तदानीय ददाति तेन सार्द्धमेकत्र संवसनेन संवासस्तत्रैव बहुमानादनुमोदनेति,अकल्पमेतदिति न ग्रहीष्ये इत्यानायक
निवारयतां प्रतिपेवणा न भवतीति। प्रतिश्रवणायां राजसुतो दृष्टान्तः, तद्यथा-एगंमि नयरे थेरो राया रजधुरं परिपालेइ इउ य तस्सेगो
(गंथाग्रं ५००) कुमारो रजगहणुस्सुओ चिन्तेइ जहा एसो मम पिया थेरो वि न मरइ ति नियभडे सहाए काऊण एवं मारेऊण रजं
गिण्हामि । तओ नियभडेहिं सह एयं मंतियं । तत्थ केहिं वि वुत्तं अम्हे तुह सहाया भविस्सामो, केहिं वि वुत्तं एवं करेहि, केहिं वि
तुसिणीकया, केहिं वि तं सव्वं रन्नो निवेइयं । तत्थ पढमा तिन्नि वि कुमारो य रन्ना वावाइया, चउत्थो बूइयत्ति । एवमत्रापि त्रयः
साधवः स्युस्तत्र केनापि साधुनाऽऽधाकानीय कश्चित्साधुनिमत्रितो यदुत भुंक्ष्व त्वमेनमाहारमहमपि भोक्ष्य इत्युक्ते प्रयच्छ मह्यं येन
बजे इति यस्तदभ्युपगच्छति स एकः साधुः, अपरश्च निमत्रितो वक्ति न भोक्ष्येऽहं किन्तु त्वमेनं भुंक्ष्वेति यद्वा आधाकर्मभोजिचि-
तरक्षणार्थमुपयोगे लाभशब्दं जल्पन् आलोचिते सुलब्धमिति वा भाषमाण इति द्वितीयः। अन्यश्च तूष्णीभावमादाय आस्त इति मौन-
भाक् तृतीय इत्येते त्रयः साधवः प्रतिश्रवणाविषयाः। अपरश्वाकल्प्यमेतदिति न ग्रहीष्ये इत्यानायकनिवारयिता चतुर्थो यतिः। स
च निषेधकत्वात् शुद्धः । इह दृष्टान्ते पदातिवग्गैर्दान्तिके तु साधुभिः प्रदर्शितरूपैस्त्रिभिः प्रकृतं । अत्र दृष्टान्तदान्तिकयोजना
यथा-कुमारस्थानीय आधाकर्मणा निमत्रयिता साधुः, पितृवधस्थानीय आधाकानिषेधः । क्रमेण प्रस्थिताद्यपदातिराशित्रयस्था-
नीयमाचं साधुत्रयम् । राजाकथकपदातिस्थानीयश्चतुर्थः साधुः। तथा दृष्टान्ते कुमारस्य दार्टान्तिकेत्वाधाकानायकसाधोः प्रतिपेव-
णादयश्रत्वारोऽपि विषयविभागेन वाच्यास्तत्र पितृमारणाय प्रवृत्तत्वेन प्रतिपेवणा। वयं नृपमारणे सहाया भविष्याम इत्यादीनां वच-
॥१३॥

·नानिषेधकत्वादिना प्रवर्तकत्वेन प्रतिश्रवणा, शेषं प्रतिषेवणावदनुमोदना याचद्वाच्यमिति । संवासे पल्लीदृष्टान्तो यथा-वसंतउरं नयर आसि। तत्थ य अरिमद्दणो नाम राया। इउ य तस्स राइणो देसस्स पच्चासन्ना विसगिरिसंनिविट्ठा अस्थि एगा भिल्लपल्ली। तत्थय बहवे चोरा वणियवंभणाइणो वसन्ति । ते य चोरा सयावि तस्स राइणो मंडले चोरियं काउं पल्लीए पविसन्ति । साय न केणइ राइणो साम- न्ताइणो जेत्तुं सक्किजइ । अन्नया अमरिस्साझरियहिययेण महासमग्गियं काऊण सयमेव गंतूण राइणा पल्ली गहिया। तीए गिज्झ- माणीए चोरा केवि हया, केवि नट्ठा। वणियबंभणाइएहिं चिन्तियं जहा अम्हं अचोराणं राया न किंचि करेहि त्ति ते न नट्ठा। राइणा ते वि गहाविया । तेहिं भणियं जहा देव ! अम्हे वणियवंभणाइणो न चोरा । राइणा वुत्तं तुब्भे चोरेहितो वि अवराहिणो,जे अम्हाणं अवगहकारीहिं चोरेहिं सह एगत्थ वसह । तउ निग्गयि त्ति । एवमिहाप्याधाकर्मिमकभोक्तृभिस्सह संयमवता साधुना न वस्तव्यम् । संयमभ्रंशादिदोषसद्भावात् , तथाहि ते आधाकर्मणो अवलोकनेन गंधेन गुणवर्णनेन चाधाकर्मवर्जकमभिष्वङ्गविकृत्यादिपरिभोगर- हितमपि साधुमाधाकर्मपरिभोगवाञ्छाकारिणं कुर्वन्तीत्येतैः सह संवासो दूरतस्त्याज्यः । अत्र दृष्टान्तदा न्तिकयोजना यथा-नृपस्था- नीयानि कर्माणि, पल्लीस्थानीया वसतिश्चौरस्थानीया आधाकर्मभोजिसाधवो, वणिगादिस्थानीया आधाकर्मभोक्तृभिस्सहवासिसाधवः उपालम्भमरणस्थानीया दुर्गतिः । इह वणिग्ब्राह्मणादिभिः सहवासदुष्टसाधुभिश्च प्रकृतं । तत्र चौराणामाधाकर्मभोक्तसाधूनां च पूर्व- वत् प्रतिपेवणादयश्चत्वारोऽपि भावनीयाः। अनुमोदनायां राजदुष्टदृष्टान्तो यथा । एगमि नयरे एगो वणियकुमारो अतीव सुरूवो अत्थि सोय अतीव परमहिलाभिलासी। अन्नया अंतेउरसमीवं गच्छन्तो अंतेउरियाहि दिट्ठो। तेण य ताउ दिहाउ । परोप्परं अणुराओ जाओ। ततो दिव्वजोएणं कहवि संपत्ती । एसो पइदिणं ताउ आसेविउं पयट्टो । पच्छा रमा नाओ। तउ आहरिय विभूसिय अन्तेउरे In ·पिण्ड- विशुदे- चंद्रपुरीया इत्तिः प्रतिपेवणा- दिखरू- पम् । ॥१४॥ पविट्ठो समाणो, हरावेऊण मारावेऊण य नयरमज्झे पक्खिवाविओ। तत्थ य कप्पडियवेसेण हेरिया मुक्का, भणिया य जहा जे एवं पसंसंति निंदन्ति य ते दो वि तुम्भेहिं मम सगासे आणेयच्चा। सो य लोगेण वेढिओ, वुत्तंतं जाणिऊण एगेण भणियं 'जाएण जीव- लोए सयलेण वि नरेण मरियव्वं' परं जाउ अंतेउरियाउ अम्हारिसेहिं अहन्नेहि नयणेहिं वि न दीसन्ति ता भुजमाणिऊण मओ ताए म धन्नो । अन्नेहिं भणियं अधन्नो एसो उभयलोगविरुद्धकारी, जो जणणीतुल्लाणं नियसामियंतेउरियाणं चुको। एयं सोउं हेरिएहि पमक्खेहि होऊण रन्नो समप्पिया। राइणा उ, जेहिं सो पसंसिओ ते वावाइया इयरे मुक्का पूड्या यत्ति । एवमिहाप्येके साधव आधाकर्म भुजते, अपरे च जल्पन्ति धन्या एते सुखं जीवन्ति, अन्ये तु ब्रुवते धिगेतान् ये आगमनिषिद्धमाहारं भुञ्जते । अत्रोपनयः अन्तःपुरस्थानीयमाधाकर्म, तत्सेवकवणिक्सुतस्थानीयास्तत्सेवकाः साधवः । धन्योऽयमिति जल्पकपुरुषस्थानीयास्तत्सेवकसाधुवर्णकाः साधवः । अधन्योऽयमिति जल्पकपुरुषस्थानीयास्तत्सेवकसाधुनिन्दकाः साधवः। नृपस्थानीयानि कर्माणि । मरणस्थानीयःसंसार: इह दृष्टान्ते यैयुवा धन्य उक्तो दार्टान्तिके तु यैराधाकर्मभोजिनः श्लाधितास्तैः प्रक्रान्तं । तत्र दृष्टान्ते यूनो दार्टान्तिके तु यैराधा- कर्मभोजिनां प्रतिपेधादयश्वत्वारोऽपि पूर्ववद् भावनीयाः। उक्ताः प्रतिपेवणादयश्चत्वारोऽपि सप्रपञ्च प्रकाराः। साम्प्रतमेतेपां प्रदर्शि- तन्यायेन बहुदोषदुष्टत्वादाधाकम्मिकहेतुत्वाच्च परिहार्यतां दर्शयन्नाह । तो ते तं च चए ति। यतः पूर्वोक्ता दुर्गतिपातादि- दोपनिरन्धनाः प्रतिपेवणादयस्ततः कारणात्तान् प्रतिषेधादींश्चतुरः प्रकारान् आधाकर्मभोजिसाधुत्वात् तमिति साध्वाद्यर्थ कृतमशना- थाहारं चः समुच्चये त्यजेत् परिहरेत् साधुः, कथमित्याह । 'तिविहतिविहेण' त्ति त्रयो विधा मेदा यस्य मनःप्रभृतिकस्य योगसमु- दायस्य स त्रिविधः । तथा त्रयो विधा यस्य करणादिरूपसमुदायस्य स त्रिविधः । ततत्रिविधश्च त्रिविधश्चेति समाहारद्वन्द्वो नपुंस- ॥१४॥ الم ·कत्वादेकवचनम् तेन, यद्वा त्रिविधस्य त्रिविध इति विग्रहस्तेन, अयमर्थः-मनोवाकायैः प्रत्येकं करणकारणानुमतिविशिष्टस्त्यजेदिति गाथार्थः ॥१५॥ उक्तं तृतीयं सप्रपञ्च यथेतिद्वारमिदानीं यादृशमिति चतुर्थ द्वारं व्याचिख्यासुराह । वंतुच्चारसुरागोमंससममिमंति तेण तज्जुत्तं । पत्तं पि कयतिकप्पं कप्पइ पुव्वं करिसघटुं ॥१६॥ व्याख्या-वान्तं भुक्तोनिगलितं, उच्चारः पुरीषं, सुरा मद्यम् , गोमांसं सुरभिपिशितं उपलक्षणत्वात् काकमांसगडरिकोष्ट्रीक्षीरल- शुनादिग्रहः । वान्तं चोच्चारश्चेत्यादिद्वन्द्वस्तैः समं सदृशं तुल्यमिति यावत् । इदं प्रक्रान्तमाधाकर्मिमकभक्तादि वर्त्तत इति शेषः। अत्रायं भावार्थ:-यथा राजिकादिभिः कृतातिसौरभ्यादिकमपि वान्तमभक्ष्यम्,उच्चारो यथा अभोज्यः, सुरोष्ट्रीगडरिकाक्षीरादि यथा शिष्टाना- मपेयम्,गोमांसादि च यथा तेषामभक्ष्यम् , जघन्यजनैश्च सुरागोमांसादेयद्यपि पानं भक्षणं चाचर्यते तथापि तन्न प्रमाणं शिष्टानाम् , अन्यथा वान्तोच्चारादीनामपि सारमेयादिभिर्भोजने आचरितत्वात्तेपामपि भक्ष्यत्वे प्रसङ्गः। एवं जिनशासनभावितानां साधूनां सावद्यत्वे- न निन्द्यत्वादाधाकर्मिकमपि वान्तादिकल्पमभक्ष्यमपेयमग्राह्यं चेति । तथा यत इदं वान्तादिसदृशमित्यतः कारणात् , तेनेति आधाक- र्मणाऽशनादिना तच्छुद्धमशनादिकं युक्तं स्पृष्टं मिलितं सदित्यर्थः। तच्च तद्युक्तं च तद्युक्तं, पूतिकर्मीभूतमिति तत्वं, साधूनां भोक्तुं न कल्पते इति शेपः। यथाऽशुचिसम्बन्धिना लवेनापि स्पृष्टं भक्तादि शुचीभूतमप्यभोज्यं भवति, एवं निर्दोषतया भोज्योऽप्याहारः आधाकम्मिकाहारस्य लवेनापि स्पृष्टोऽभोज्यः स्यात् पूतिरूपत्वात् तथा पात्रमपि भाजनमपि यत्राधाकम्मिकं केवलं पतितं, शुद्धाशना- दिमध्येऽशुद्धं वा, तद्वयोरप्युज्झितयोरधाविततया, पूतिखरण्टितं सदित्यर्थः, न कल्पते परिभोक्तुं साधूनामिति शेषः । न केवलं

·अशने च
पिण्ड-
विशुद्ध-
अंद्रगरीया
इत्तिः
तस्य ये
दोषा इति
पञ्चमं द्वारं
साक्षादापाकर्म पूतिकर्म वा भोक्तुं न कल्पते इत्यपेरर्थः । तर्हि कीदृशं सत्तद्भाजनं कल्पते इत्याह-पूर्व कल्पत्रयदानात् प्रथम,
करीपं शुष्कगोमयं तेन धृष्टं निमार्जितमशुद्धवर्तितमिति यावत् करीषघृष्टम् । भूयोऽपि कीदृशमित्याह-कृता विहितास्त्रयस्त्रिसंख्याः
कल्पा जलप्रक्षालनानि यस्य तत् विकल्पम् । एवंभूतं सत् कल्पते शुद्धाशनादिग्रहणाय, यति जनपरिभोग्यं स्याद् , इतरथा यथा
क्वापि भाजनेऽशनादिकं क्षिप्तं तदुपर्यशुचिः पतिता द्वे अप्यपनीते ततोऽधाविते तस्मिन्नपरमशनादिकं क्षिप्तमभोज्यं स्याद् , एवं
मप्यशनाघधाविततया, पूतिखरण्टिते तस्मिन् गृहीतं साधोरकल्पमेवेति गाथार्थः ॥१६॥
इदानीमशने च तस्य ये दोषा इति पञ्चमद्वारं व्याख्यातुमाह ।
कम्मग्गहणे अइक्कमवइक्कमा तह इयारणायारा । आणाभंगणवत्था मिच्छत्तविराहणा य भवे ॥१७॥
व्याख्या-सूचना कर्मग्रहणे आधाकादानविषये उपलक्षणत्वादाधाकर्मादानं तद्भक्षणं चाश्रित्येत्यर्थः, अन्यथा ग्रहणमात्र
एवं वक्ष्यमाणदोषासम्भवः प्रस्तुतद्वारविरोधश्च स्यात् । तस्मिन् किमित्याह-अतिक्रमव्यतिक्रमौ तथाशब्दश्चातिकमादीनां सम्भव-
सूचनार्थः । तथा अतिचारानाचारावित्येते चत्वारो दोषाः स्युः। खरूपं चैतेषां चतुर्णामपि सूत्रकार एवावेदयिष्यति । कथं पुनराधा-
कम्र्मादानविषयेऽतिक्रमादीनां सम्भवः ? उच्यते-यदा कश्चिदभिनवश्रावकः शालिघृतगुडगोरसामृतवल्लीकूष्माण्डखण्डादिष्वभिनवो-
पमेषु नवं वस्तु यावत् साधूनां न दत्तं तावत्र भुज्यते इत्याशयवान् प्रायेण तस्याव्युत्पन्नबुद्धित्वाधथाकथञ्चिदपि नवं शालिकूरा-
दिकमाधाकर्म कृत्वा वसतौ गत्वा गृह्यतामागत्य मदीये गृहेऽशनादिकमिति साधुमभ्यर्थयते । ततश्चासौ निमत्रितोऽनाभोगादुपेत्य-
करणादिना वा आधाकर्मग्रहणाय यदि प्रवर्त्तते तदा तस्य साधोश्चत्वारोऽतिक्रमादयस्सम्भवन्ति । एतेषां च लघु-गुरु-गुरुतर-
॥१५॥

·गुरुतमदोषत्वं क्रमेण ज्ञेयम् । तथाहि-कश्चित् साधुरतिक्रमाख्यं दोषं प्राप्तः सन् स्तोकेनापि शुभाध्यवसायेन तं दोषं विशोध्य आत्मानं संयमे व्यवस्थापयति । व्यतिक्रमदोष तु प्राप्तः सन् गुरुणा शुभाध्यवसायेन, अतीचारदोषं तु गुरुतरेण शुभाध्यवसायेन विशोधयितुं शक्नोति । अनाचारदोषे तु यद्विषयोऽनाचारस्सेवितस्तं संयमगुणं गुरुतमेनापि शुभाध्यवसायेनाखण्डं साधुन प्राप्नोतीति । इह च क्रमशश्चतुर्वप्यतिक्रमादिषु जातेषु प्राय आधाकाहाराभ्यवहाराः सम्भवन्ति । ततो यदा तद्ग्रहणायातिक्रमादिषु वर्त्तते, तदैवाज्ञा- भङ्गादिष्वपि चतुर्पु वर्तते इत्यधुना तानाह-'आणाभङ्गे'त्यादि, आज्ञाभङ्गः सर्वज्ञोपदेशखण्डना, अनवस्थाऽऽधाकर्मिकपरिहारेऽन्ये- पामनास्था, मिथ्यात्वं विपर्यस्ताध्यवसायरूपं, विराधना संयमादेविघातस्तत आझाभङ्गश्चेत्यादिद्वन्द्वस्ताश्च, चः समुच्चये, भवेयुर्जा- येरन् । एतेषां च खरूपं सूत्रकृदुक्तातिक्रमादिस्वरूपादुपरिष्ठाद्वयं वक्ष्यामः इति गाथार्थः ॥१७॥ इदानीं अतिक्रमादीनां स्वरूपं निरूपयितुमाह । आहाकम्मामंतण पडिसुणमाणे अइक्कमो होइ । पयभेयाइ वइक्कम गहिए तइएयरो गिलिए ॥१८॥ व्याख्या-विभक्तिलोपादाधाकर्मणि पूर्वोक्ते आमन्त्रणे गृहाणेदमिति गृहस्थाभ्यर्थने सति प्रतिश्रुण्वति गृहीष्यामीति जल्पत्यनिषेधेन मौनावलम्बिनि वा सति साधौ यावन्नाद्यापि तद्ग्रहणाय चलति तावदतिक्रमो मनाक् चारित्रधम्मोल्लनं भवति । ततः पदस्य चरणस्य भेदस्तद्ग्रहणार्थ गमनायोत्पाटनं पदभेदः, स आदिर्यस्य तद्ग्रहगमनादेस्तत् पदभेदादि विभक्तिलोपात्तस्मिन् विहिते सति यावत् तन्न गृह्णाति तावद् व्यतिक्रमः, पूर्वस्माद्गुरुश्चरणेऽपराधो भवति । ततो गृहीते पात्रकादौ स्वीकृते सत्याधा- कर्मणि यावत् मुखे न प्रक्षिपति तावत् सत्यागमनादावपि कृते तृतीयोऽतिचारो गुरुतरश्चरणापराधः। तत इतरोऽनाचारो गुरुतम-

·अतिक्रमा-
दीनां
स्वरूप
पिण्ड-
विशुद्ध-
अंद्रमरीया,
त्तिः
MARA
॥१६॥
चारित्रदोपो गिलिते गलादधः क्षिप्ते सति भवति । केचिद् ग्रहणं कवलोद्धरणं यावद्गिलनं तु मुखे प्रक्षेप इति व्याख्यान्तीति । इह
च उत्तरगुणगोचराणामतिक्रमादीनां सूत्रे सर्वथा चरणाभावसम्पादकत्वानभिधानादाधाकर्मादिविषयाणामेतेषां चरणदोषकारित्वमेव
व्याख्यातुं युक्तं न तु सर्वथा चरणाभावरूपतेति, न च 'पिंडं असोहयन्तो अचरित्ती एत्थ संसओ नत्थि,' इत्याद्यागमवचनात्
सर्वथा चरणाभावकारित्वं व्याख्येयम् । यतो निश्चयनयाभिप्रायतया उत्सर्गदेशनाविषयतया अभीक्ष्णसेवागोचरतया वा इदं सूत्रं
ज्ञेयमिति गाथार्थः ॥१८॥
अधुना प्रागतिदिष्टमाज्ञाभङ्गादिदोषस्वरूपमभिधीयते-यथा निष्कारणे लुब्धस्सन्नाधाकदिदान आज्ञाभङ्गं कुरुते तद्ग्रहणस्य
सर्वहनिपिद्धत्वादिति सर्वज्ञाज्ञालोप आज्ञाभङ्गः । एकेनापि साधुना आधाकर्मसेवादिकृतं दृष्ट्वा तत्साध्वालम्बनेनापरोऽपि साधुस्तत्
सेवनं कुरुते, तं दृष्ट्वा अन्योऽपीत्येवं यावत् सर्वेऽप्यकार्ये प्रवर्तन्ते, सर्वप्राणिनां सुखाभिलाषित्वात् ,एवं च संयमस्य तेषां सर्वथा छेदः
स्थादित्यनवस्था । तथा साधुना प्रवज्याग्रहणकाले सर्व सावा योगं प्रत्याख्यामीत्युक्तम् । तदुक्तौ च प्राणिवधानुमतिजनकत्वा-
दाधाकर्म न भोज्यं इति परमार्थत उक्तं स्यादतस्तद् भुञ्जानेन तेन यथावादो भग्नः स्यात्ततोऽयथावादित्वादहो एते अन्यथावा-
दिनोऽन्यथाकारिण इत्यादि गृहस्थाशङ्कोत्पादकत्वाच मिथ्यात्वं । विराधना चात्मसंयमप्रवचनभेदेन, तत्रिविधा । तत्राधाकर्म,
साधोः प्रायः प्राघूर्णकस्येव गौरवेण गृहिणा क्रियते इति स्वादु स्निग्धं च तत् स्यात्ततः स्वादुतया तस्मिन् प्रचूरे स्निग्धे च भक्षिते
ज्वरविसूचिकादिव्याधयस्तस्य कदाचित् स्युः, ततश्च ज्ञानादीनां विराधकः स्यात् ,तथाहि-तस्य सूत्रार्थपौरुष्यकरणात् सूत्रार्थहानेर्ज्ञानस्य
नाशः, शरीरविह्वलादितया चारित्रादिश्रद्धानत्रुटेर्दर्शनस्य, प्रत्युपेक्षणाधभावाच चारित्रस्य नाशः स्यादित्यात्मविराधना । वैद्येन च
॥१६॥

·विचिकित्सायां क्रियमाणायां पृथिव्यादयः काया व्यापाद्यन्ते, प्रतिपालकसाधूनां च सूत्रार्थहानिः स्यादिति संयमविराधना। दीर्घ- रोगित्वे पीडां चानुभवत्याह बहुभक्षका एते, ये स्वोदरमपि न जानन्ति इत्यादि प्रवचनमालिन्यसद्भावरूपा प्रवचनविराधना इत्येवं यतो दोषा आधाकर्मणि आग्रहणे भवन्ति तस्मात्तन्न ग्राह्यम् । अधुनाधाकर्मपरिभोगेन आज्ञाभङ्गस्य विपाकं दर्शयन्नाह- मुंजइ आहाकम्मं सम्मंजो न य पडिक्कमतिलुद्धो । सव्वजिणाणाविमुहस्स तस्स आहारणा नस्थि॥ व्याख्या-भुङ्क्तेऽभ्यवहरत्याधाकर्म-पूर्वोक्तं यः साधुरिति प्रक्रमः, कीदृशः सन्नित्याह-'लुद्धो' गृद्धोऽनेन ग्लानादिकारणेन यस्तद् गृह्णाति स आज्ञा न लङ्घयतीत्यावेदयति । भुक्त्वा च 'सम्मति सम्यगपुनरावृत्त्या भावशुद्धया वा यो 'न', नैव, चः स्थाप्या, प्रतिक्रामत्याधाकर्मिकपरिभोगात् प्रायश्चित्तग्रहणपूर्वकं व्यावर्त्तते । स्थापितचकाराद् गृहीत्वा तन्न करोति इति गृह्यते, स आज्ञाभङ्ग- दोपकारीति प्रक्रमः । तस्य फलमाह-सर्वजिनानां समस्ततीर्थकराणामाज्ञा उपदेशस्तस्या विमुखः पराङ्मुखो भ्रष्ट इति भावस्तस्य । तस्येति साधुसङ्कल्पिताहारमोजित्वादाज्ञाभङ्गकारिणो यतेराराधना सुगतिनिबन्धनसदनुष्ठाननिष्पादना, यद्वा आराधना मरणकाले भाविनि पर्यन्तक्रिया सा अशुद्धाहारभोक्तृत्वेन संयमादिविघातकारित्वात् तस्य नरकादिकुगतिगमनसम्भवान्नास्ति न विद्यते । अथवाऽखण्डितसंयमानुष्ठानपरिपालनस्यांते पण्डितमरणेनैव सुगतिप्राप्तिकारकं श्रेयस्करमुपवर्ण्यते तच्च तस्य न स्यात् , युज्यते चैतत् फलं परममहाराजतीर्थकराज्ञाभङ्गकारिणाम् । यत इह लोकेऽपि राजादेरप्याज्ञाभङ्गकारिणोऽनर्थपरम्परां प्राप्नुवन्तो दृश्यन्ते, किं पुन- स्तीर्थकराज्ञाभङ्गकारिणांस्तामिति । अत्र राजाज्ञाभङ्गे आख्यानकम्- एगाए नयरीए निजियासेससत्त्वग्गस्स एगस्त चहलपत्तलच्छाया सरससपक्षफलपन्भारोण्णामियदुमगणरमणिजाणि दोण्णि

·पिण्ड-
विशुद्ध-
भंद्रपुरीया
वृत्तिः
आज्ञा भङ्गा
दि दोष
स्वरूप
॥१७॥
उजाणाणि होत्था । चन्दोदग सरोदयं च । तत्थ नयरीए पच्छिमदिसाए चंदोदयं, बीयं तु पुन्वदिसाए सूरोदयं । तेसु तणकट्ठ-
हारगा वि गच्छन्ति । अह चेत्तमासे अन्तेउरकीलाकोउयत्थिणा पस्थिवेण पडहगदायगा भणिया, जहा भो भो पभाते अहं सूरो-
दये उजाणे नियअंतेउरीहिं सद्धिं कीलं करिस्सामि ति, तणकट्ठहारयाइणो चन्दोदये गच्छन्तु । इय संझाए पडहगं वाएउ लोगं
जाणवेजह । तेहिं तहेव कयं । सूरोदये पभाए गच्छन्ताणं मज्झने उण तओ वलंताणं आइच्चो संमुहो भविस्सइ, सो य दुहावहोत्ति
चिंतिय सेजवालमज्झठियाहिं अंतेउरियाहिं सद्धिं पभाए राया चन्दोदयं गओ। इओ य पडहगसवणाणंतरं एत्थ अम्हे न को वि
पेच्छिस्सह अम्हे पुण अउव्वदंसणाउ रायंतेउरियाउ पेच्छिस्सामो त्ति कोऊहल्लिणो दुवित्ता पच्छिमराइए सरोदये उजाणे बहलप-
तवंताणं रुक्खाणं साहासु लग्गिउ ठिया। ते य उजाणरक्खएहिं लक्खिऊण रायाणाभङ्गकारगत्ति हत्थेहिं गहिया, डंडाईहिं हया,
रज्जुयाईहिं बद्धा य । जे य तणकट्ठहारगाइणो पडहगसवणेण पभाए चन्दोदगं गया, तेहिं सहसा पविटेहिं दिट्ठा उ ताउ वरनेव-
स्थविभूसियाउ पीणुण्णयघणथणवक्खोण्णामियाहेकाउ पुअचंदवयणाउ रायअंतेउरियाउ । इमेहिं दिहाउत्ति उजाणपाल एहिं ते वि
बद्धा । तओ नयराभिमुहं वलियस्स निवस्स मज्झनवेलाए उआणपालएहिं वुत्तंतकहणपूव्वं दोवि वग्गा दंसिया, राइणा आणाभंग-
कारिणोत्ति सूरोदयगामिणो अदिह्रोवरोहावि दुवित्ता वहाविया । इयरे आणाकारिणोत्ति दिट्ठोवरोहावि विसन्जियत्ति । एवं एत्थवि
तित्थयराणाभंगकारिणो जम्मजरामरणरोगसोगाइदुक्खपउरं भवजलहिपरियडणमहाणत्थं पावेंतित्ति गाथार्थः ॥१९॥
उक्तमशनेन तस्य ये दोषा इति द्वारमधुना दाने च तस्य ये दोषा इति षष्ठं द्वारं व्याचिख्यासुराह ।
जइणो चरणविघाइत्ति दाणमेयस्स नत्थि ओहेण । बीयपए जइ कत्थवि पत्तविसेसे व होज जओ ॥
॥१७॥

·व्याख्या-यतः संयमोद्योगवतः साधोः, किमित्याह चरणं विहन्तुं शीलमस्येति चरणविघाति चारित्रविनाशकदाधाकर्मिका- शनादि वर्तते इत्यनेन कारणेन दानं वितरणमेतस्याशनादेराधाकर्मणो नास्ति न विद्यते गृहिण ओघेन सामान्येन कारणं विनेति यावत् । उपलक्षणत्वासदायकशुभाल्पायुर्वन्धनिबन्धनं चेदमिति दृश्यम् । तथा च प्रज्ञप्त्यां सुपात्रमाश्रित्याशुद्धदानस्य फलम- भिहितम् । यथा-'कहं णं भंते ! जीवा अप्पाउयत्ताए, कम्मं पकरेंति । गोयमा! पाणे अइवाइत्ता मुसं वइत्ता तहारूवं समणं वा माहणं वा अफासुएणं अणेसणिज्जेणं असणपाणखाइमसाइमेणं पडिलाभित्ता । एवं खलु जीवा अप्पाउयत्ताए कम्मं पकरेंति'। अस्यार्थः, तत्र प्रश्नः सुगमः। उत्तरे तु 'पाणे अइवाइत्त'सि माणानतिपात्य आधाकर्मादिकरणतो विनाश्य, मृषोक्त्वा यथाहो ! साधो ! खार्थ- सिद्धमिदं भक्तादि, कल्पनीयं वो, न शङ्का कार्या इत्याद्यनृतममिधायाऽप्रासुकानेषणीयेनाशनादिना चतुर्विधाहारेण। 'तहारूवंत्ति' तथाविधखभावं भक्तिदानोचितपात्रमित्यर्थः । श्रमणं तपःखिन्नदेहं, 'माहणं वत्ति मा हनेत्येवं योऽन्यं प्रति वक्ति, खयं हनननिवृत्तः समसौ माहनः, [पचाधचि] तं माहनं, यद्वा ब्रह्मचर्य कुशलानुष्ठानं वा तदस्यास्तीति ब्राह्मणः अस्त्यर्थेऽण् , एवमादित्वात् तं ब्राह्मणं ब्रह्मचर्यादिगुणगणोपेतमित्यर्थः । वा शब्दपरस्परापेक्षया समुच्चये । प्रतिलभ्योपष्टभ्य लाभवन्तं कृत्वेत्यर्थः । यदा ये जीवा जिनसाधु- गुणपक्षपातितया पूजाद्यर्थ पृथिव्याद्यारम्भेण वर्तमानाः प्राणानतिपात्य पूजाद्यर्थमेव न्यासापहारादिना च वर्तमाना, मृषोक्त्वा श्रमणस्य संस्तरणे सत्यपि निष्कारणतो भक्तिमात्रेणापासुकानेषणीयाशनादिचतुर्विधाहारेण श्रमणं च प्रतिलभ्येति व्याख्या। ततः सरागसंय- मनिरवद्यदाननिमित्तायुष्कापेक्षयाऽल्पायुष्कतयाऽल्पजीवितव्यहेतुतया जीवा आयुःकर्म बध्नन्ति । तथा च जिनागमाभिसंस्कृतमतयो यतयः प्रथमवयःसंभोगिनं कंचन मृतं दृष्ट्वा वक्तारो भवन्ति । नूनमनेन भवान्तरे किञ्चिदशुभं प्राणिघातादिकमासेवितमकल्प्यं वा ti ।

·पिण्ड-
विशुद्धे-
अंद्रसूरीया
वृत्तिः
दाने ये
दोषा इति
षष्ठं द्वारं
॥१८॥
मुनिभ्यो दत्तं येनाय भोग्यल्पवयाः संवृत्त इति, न पुनः क्षुल्लकभवग्रहणादितयाऽल्पायुष्कतया ज्ञेयम् । दाननिरतस्य प्राणिनो दानेन
भोगानाप्नोतीति वचनात्सांसारिकराज्यादिनाप्तिनिबन्धनत्वेन तस्य क्षुल्लकभवग्रहणेषूत्पत्त्यसम्भवात् । तस्मादोघतः आधाकम्मि-
कस्य दानं नास्तीति । कदाचित्तर्हि तदानं भवेदुत सर्वथा न? इत्याह-'बीयपए' त्ति उत्सर्गप्रथमपदापेक्षया द्वितीयस्थानमपवा-
दस्तत्र यदीति सम्भावने यदि परमित्यर्थः । कुत्रचित् कस्मिन् महति पुष्टे ग्लाननिर्वाहादौ कारणे, तथा पात्रविशेषे विशिष्टतपो-
ज्ञानादिसमग्रगुणगणाधारो यतिः तद्विपये वा । वाशब्दोऽशुद्धदानसम्भवस्य द्वितीयप्रकारसमुच्चयार्थः। भवेत्स्याद्यदि परं तदानमिति
प्रक्रमः । अथ किमिति द्वितीयपदमेवाश्रित्याशुद्धाशनादि गृही दद्यान्नोत्सर्गतोऽपीत्याह-'जउत्ति यतो यस्मात् कारणात् , तत्रार्थे
इदमुक्तमागमे इति गाथार्थः॥२०॥
यदुक्तं तदेवाह-
संथरणंमि असुद्धं दोण्हवि गेण्हत्तदेंतयाणऽहियं। आउरदिटुंतेणं तं चेव हियं असंथरणे ॥२१॥
व्याख्या--संस्तरणं प्रासुकैपणीयाहारादिप्राप्त्यैव साधूनां निर्वाहस्तस्मिन् सत्यशुद्धमनेषणीयादितया सदोषमशनादि द्वयो-
रपि गृह्णदतोहिकदायकयोयतिगृहस्थयोर्न केवलमेकस्य कस्यचिदित्यपेरर्थः। अहितमपथ्यं संयमविघातशुभाल्पायुर्वन्धहेतुत्वेन
अनिष्टफलकृदित्यर्थः । उत्सर्गतस्तावदेव, अपवादतस्तु तमप्यनेषणीयमशनाद्याहारं न केवलमेषणीय हितमेवेत्यपेरर्थः चेवशब्दस्या-
प्यर्थत्वात् । हितं पथ्यमिष्टफलकृत् दातुर्गृहीतुश्च क्वेत्याह-असंस्तरणेऽनिर्वाहे दुर्भिक्षग्लानादौ प्रयोजने इत्यर्थः । केन हितमित्याह-
आतुरो रोगी तस्य दृष्टान्तो निदर्शनमातुरदृष्टान्तस्तेन,स चायं यथा-सामवातााद्भवज्वररोगाभिभूतः कश्चिद् रोगी घृतपूर्णमोदकादिकं
॥१८॥

·मोक्तुमभिलपति, वैद्यादिकं च याचते, तच्च तस्य गृह्णतोऽन्यस्य ददतश्च तत्प्रस्तावे यथा द्वयोरप्यनर्थकृत् तथा तदेव भस्मकवाता- धुपहृतस्य निरामयवातााद्भवज्वरिणो गृहत इतरस्य ददतश्च गुणकृत् तदुक्तं वैद्यशास्त्रे-'उत्पद्येत हि सावस्था, देशकालामयान् प्रति । यस्यामकार्य कार्य स्यात् कर्मकार्य च वर्जयेत् ॥१॥ अकार्यमकर्तव्यं यत्तदपि कार्य कर्त्तव्यं स्यात्, कर्मकार्य कर्त्तव्यक्रिया- मित्यर्थः । एवं अशुद्धाशनादिदानमपि सति निर्वाहे द्वयोरप्यनिष्टकार्यऽसति तस्मिंस्तदेवाभीष्टार्थलाभकारीति। तदयं परमार्थो-यद्य- प्याधाकर्माज्ञाभङ्गाधनेकदोषहेतुकं वर्णितम् , तथापि 'सव्वत्थ संजमं संजमाउ अप्पाणमेव रक्खेज्जे त्यादि 'अप्पेण बहुमेसेजा। एयं पंडियलक्खणं सब्बासु पडिसेवासु एयमत्थपयं विऊ । तथा न वि किंचि अणुण्णायं पडिसिद्धं वावी'त्याद्यागमाभिज्ञैर्यथावसरं बहुतर- गुणलाभाकाझ्या गृह्यमाणं दीयमानं च न दोषाय इति गाथार्थः ॥२१॥ अधुना यदुक्तं 'पत्तविसेसे व होजत्ति, तत्र सुपात्रमाश्रित्य गृहिणस्तद्दानसम्भवमावेदयन्नाह- भणियं च पंचमङ्गे सुपत्तसुद्धन्नदाणचउभङ्गे। पढमो सुध्धो बीए भयणा सेसा अणि?फला ॥२२॥ व्याख्या-भणितं च उक्तं च पश्चमाङ्गे व्याख्याप्रज्ञप्त्यां क्वस्थाने इत्याह-सुपात्रशुद्धान्नदानचतुर्भङ्ग इति । तत्र सुपात्रं पूर्वोक्तं, शुद्धमेषणीयं यदन्नमशनमुपलक्षणत्वात् पानादिग्रहः। तस्य दानं गृहिणा वितरणं शुद्धान्नदानं ततः सुपात्रं च शुद्धा- नदानं चेति विग्रहः, ताभ्यां पदाभ्यां चतुर्भङ्गो भङ्गचतुष्टयम् । यथा सुपात्रं सुदानं १। सुपात्रमशुद्धदानं २। कुपात्रं शुद्धदानं ३। कुपात्रं कुदान ४ इत्येवंरूपः सुपात्रशुद्धान्नदानचतुर्भङ्गस्तस्मिन् , यद्वा सुपात्रे सुपात्राय वा शुद्धान्नदानमेषणीयाहारवितरणं तद्विषय- चतुर्भस्तस्मिन्निति व्याख्येयम् । अधुना यदुक्तं पञ्चमाणे तदर्शयितुमाह-प्रथम आयो भङ्गः शुद्धा, सुपात्रसद्भावात् साध्वर्थपाका- VI

·पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रपुरीया
वृत्तिः
सुपात्रमा-
श्रित्य गृहि-
णस्तद्दान-
सम्भवम्
॥१९॥
दिक्रियाजनितकर्मवन्धलक्षणदोषरहितत्वेन सुदानत्वाच्च अशुभकर्मनिर्जराहेतुतया निर्दोषः, तदनुपुण्यानुबन्धिपुण्यकारणत्वात् , प्रा.
ग्जन्मनि वितीर्णसुपात्रशुद्धदानयोः कृतपुण्यकशालिभद्रयोरिवापेक्षयैवोक्तम् , तेनाभीष्टमोक्षादिफलप्राप्तिजनकत्वात् सर्वोत्तम इति ।
अन्यत्रापि चोक्तं विधिविशेषाद् द्रव्यविशेषादातृविशेषात् पात्रविशेषाच फलविशेषः। तथा द्वितीयभङ्गाके, शुद्ध जना विकल्पना।
तथाह्यत्र यावता सुपात्रदानं तावता प्रभूतकर्मनिरासद्भावाच्छुद्धिर्यावता दानमशुद्धं तावता पापकर्मलेशसद्भावादशुद्धिरिति भजना।
तथा शेषावुद्धरितौ तृतीयचतुर्थभङ्गकावनिष्टं फलमनभिमतं साध्यं दानप्रयुक्तेर्ययोस्तावनिष्टफलौ। इतेर्गम्यमानत्वादित्येतद् भणितमि-
ति । इदं च मोक्षसाधकदानापेक्षयाऽन्त्यभङ्गद्वये कुपात्रविषयायाः शुद्धाशुद्धदानप्रयुक्तेः पापानुबन्धिपुण्योपार्जकत्वेन सांसारिकराज्या-
दिभोगमात्रकारणत्वादनिष्टफलत्वमुच्यते । तथा च तत्सूत्रं यथा 'समणोवासगस्स णं भंते ! तहारूवं समणं वा माहणं वा फासुएणं
एसिणिज्जेणं असणपाणखाइमसाइमेणं पडिलामेमाणस्स किं कन्जद गोयमा! एगंत सो निजरा कजइ नत्थि से पावे कम्मे । 'सम-
णोवासगस्स णं भंते ! तहारूवं समणं वा माहणं वा अफासुएणं अणेसणिज्जेणं असणपाणखाइमसाइमेणं पडिलामेमाणस्स किं कोइ ?
गोयमा ! बहुयतरियासे निजरा, अप्पयरे से पावे कम्मे । अनेन द्वितीयदण्डकेनात्र प्रकृतम् । अस्यार्थः श्रमणोपासकस्य श्रावकस्य
श्रमणं यति ब्राह्मण ब्रह्मचर्यादिगुणोपेतं वन्दित्वा नमंसित्वा सत्कारयित्वा सन्मानयित्वा वन्दनादिव्यतिरेकेण वा अप्रासुकेनानेष-
णीयेनाशनादिना चतुर्विधाहारेण प्रतिलम्भयतः लाभवन्तः कुर्चतः किं क्रियते, किं फलं भवति तस्य ? उच्यते-चारित्रसाधककायो-
पष्टम्भात् प्रभूततरा निर्जरा अशुभकर्मपुद्गलपरिशाटरूपा पापकर्मापेक्षया बही सञ्जायते। निर्जरापेक्षया जीवादिघातेन व्यवहारतस्त-
चारित्रवाधया च शुभाल्पायुःकर्मबन्धकत्वं च भवति । शुभमपि चायुरल्पमहिततया पापरूपमेवेह विवक्षितम् । अत्र च गुणवत्पात्र-
॥१९॥

·ha माश्रित्याकारणेऽपि भावप्रकर्षविशेषादप्रासुकानेषणीयादेरपीदं फलं न विरुध्यते, अचिंत्यत्वाच्चित्तपरिणतेरिति सम्भाव्यते, अत एतद् भगवतीवचनाद ज्ञायते । सुपात्रमाश्रित्यानेषणीयदानमपि भक्तितरलितचित्तत्वेन ददतः कदाचित्र तथाविधबहुदोषकारीति सुपात्रे तदपि कदाचिद् गृहिणः सम्भवतीत्यावेदितम् । तथा 'समणोवासगस्स णं भंते ! तहारूवं असंजयअविश्यअपडिहयपचक्खायपाव- कम्मं फासुएण वा अफासुएण वा एसणिज्जेण वा असण ४ पडिलाभेमाणस्स किं कजइ ? हंता गोयमा! एगंत सो पावे कम्मे काइ नत्थि से कावि णिजरा' । सुगमं चैतत् , नवरं असंयतः सप्तदशप्रकारसंयमाद् बहिर्भूतः । तथा विविधमनेकधा द्वादशविधे तपसि रतो विरतस्तन्निषेधादविरतः, तथा प्रतिहता निग्रन्थभेदेन स्थितिहासात् प्रत्याख्यातानि हेत्वभावतः पुनर्वृद्धिनिरोधात् पापकर्माणि ज्ञानावरणादीनि येन स तथा तनिषेधादप्रतिहतप्रत्याख्यातपापकर्मा तम् । एवं चासंजयेत्यादिना निगुणः पात्रविशेष उक्तो । अनेन च तृतीयचतुर्थभङ्गावनेनैव दण्डकेन तुल्यफलत्वादुक्तौ । तृतीयभङ्गे सुदानस्यापि कुपात्राश्रितत्वादुभयाशुद्धभङ्गफलवद्यथोक्तफलत्व- मेव । असंयमोपष्टम्भस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् पश्चात्प्रासुकादौ जीवघाताभावेन अप्रासुकादौ च जीवघातसद्भावेन विशेषः । सोवन विवक्षितः पापकर्मणो निर्जराया अमावस्यैव चेह विवक्षितत्वादित्यलं प्रसङ्गेनेति गाथार्थः ॥२२॥ इदानीं यथापृच्छेति सप्तमं द्वारं व्याचिख्यासुराह-- देसाणुचियं बहुदव्वमप्पकुलमायरो य तो पुच्छे । कस्स कए केण कयं लक्खिजइ बज्झलिंगेहिं ॥२३॥ व्याख्या-देशः सुराष्ट्रमालकप्रभृतिको मण्डलः । सोऽनुचितोऽयोग्यस्तस्मिन् , तस्याभावाद् यस्य देयवस्तुनस्तद्देशानुचितम् आहिताग्न्यादेराकृतिगणत्वानिष्ठान्तस्य पूर्वनिपाताभावो, यद्वा देशस्यानुचितं तत्र तस्यासम्भवाद् अयोग्य, देशानुचितमिति विग्रहः।

·यथापृच्छति
सप्तमं द्वारम्
-
पिण्ड-
विशुद्धे-
चंद्रपुरीया
वृत्तिः
॥२०॥
बहु प्रचुरं द्रव्यं शाल्योदनमण्डकसक्तुकुल्माषमुद्गादिकं, बहु च तद्र्व्यं चेति विग्रहः । अल्पमेकद्विमानुषं कुलं गृहं ततोऽल्पं च
तत् कुलं चेति विग्रहः । आदरो दातुर्भक्तिकृतः सम्भ्रमः च समुच्चये । यदि स्यादिति शेषः। 'तो'त्ति ततस्तदनन्तरं तदा वा तस्मिन्
काले आधाकर्मशङ्कासम्भवात् पृच्छेत् , प्रश्नयेत् कथमित्याह-कस्य कृते कस्य पुरुषादेनिमित्तम् । केन वा प्रयोजनेन कृतं विहि.
तमेतदितेर्गम्यमानत्वादित्येवंरूपतया किं निमित्तोऽयमारम्भ इत्यादि प्रश्नं कुर्यादिति यावत् । तत्र तु प्रचुरमपि द्रव्यं लभ्यते केवलं
तत्तत्र देशे प्रभूतमुत्पद्यते यथा-मालवके मण्डलादि अनादरवांश्च दाता तत् प्रयच्छति । तत्र स्वदेशोचिते प्रचुरेऽपि लभ्यमाने
द्रव्येऽनादरवति दातरि व्यादिमानुपे गृहे आधाकर्मशङ्काया अभावान्नापृच्छेदेवं वा, यत्र पदे शङ्का स्यात् तत्र प्रश्न विधाय निःश-
ङ्कितं कृत्वा तद्ग्राह्यमित्यावेदितं भवति । कथं पुनः प्रनितेऽपि परेण कृतमाधाकर्म विज्ञायते परभावस्य दुर्जेयत्वादिति, आह-लक्ष्यते
विज्ञायते यदुत शुद्धमिदमिति । कैरित्याह बाह्यलिङ्गैरिति । तत्र बाह्यानि बहिर्भवानि सर्वजनप्रत्यक्षाणि लिङ्गानि चिह्नानि वचनवि.
न्यासपरस्परावलोकनसविलक्षहसनादीनि, तेषां निपुणान् प्रत्याऽऽन्तरपरभावप्रकाशकत्वे गमकत्वाल्लिङ्गत्वं ततो बाह्यानि च तानि
लिङ्गानि चेति विग्रहस्तैरित्ययमर्थः । ऋज्व्यो नार्यः कृताधाकर्मिकाः पृष्टाः सत्यः तव निमित्तमिदं विहितमिति वदन्ति । माया-
विन्यस्तु मुखेन गृहाथै कृतमिदमिति जल्पन्ति, चेष्टया तु ज्ञातास्स्म इति सलजं परस्परं वीक्षन्ते किञ्चिद्वदन्ति च । तत आधाक-
मिंकमेतदिति विज्ञाय न गृह्णन्ति साधवः । अथ कथाचित् प्रश्नानन्तरं गाढं दातारो रोषं कुर्यात् । यद्वा केयं मदीयाशनादिविषया
भवतां तत्तिरित्यवज्ञावचनं ब्रूयाः ततस्तद्भावमलीकसत्यकोपादिकं विज्ञायाशनादि ग्राह्यमिति । तदेवमनेन गाथाचतुर्थपादेन आधाक-
म्मिकपरिज्ञानोपाय उक्तः। एवमौदेशिकादिष्वपि यत्र विशेषतः. सूत्रकारो न भणति तत्र स्वयमसावभ्यूह्यो वयं च किञ्चिद्दर्शयि-
॥२०॥

·ध्यामः। किं च सर्वदोषविषयशुद्ध्यशुद्धिपरिज्ञानकारणमुपयुक्ततैव । ततः संयमविघातकारिषु शुभेष्वशुभेषु वा शब्दादिधिन्द्रियपथं स्वंखमवतीर्णेषु रागद्वेषाकरणतः तेषु अदत्तमना भिक्षाचर्यायां प्रविष्टो मुनिः भिक्षाविषयैषणायामेव दत्तमना भवेत् मण्डितालंकृतव- धूष्वदत्तावधानो नीरनीरणयोरेव कृतावधानो गोवत्सक इवेत्यत्राख्यानकं यथा । 'एगंमि नयरे एगो समिद्धो सेट्टी आसि तेण पहाणमन्दिरं कारियम् । तस्स बहवे पुत्ता, बहुयाउ य वहुयाउ, कालेण सेट्ठि- णीए पञ्चत्तमुवगयाए गिहतत्ति कारियाउ जायाउ, तेसिं तु एगा गावी पउरदुद्धा सवच्छा आसि । सा य दिवसे बाहिं चरणत्थं पट्टविजइ । वच्छो उ गिहे धरिजइ। तस्स य सव्वा वहुयाउ नीरणं पाणियं च ढोइंति । अन्नया तग्गिहे नियपुत्तस्स विवाहो उवडिओ तत्थ ताउ सविसेसं आहरियविभूसियाउ ताणं सपरेसि मण्डणवाववाडाणं वीसरिओ वच्छो न य तस्स एगाए नीरणं वा पाणियं वा ढोइयं । जाव मज्झन्न सेट्ठी समागओ तं दटुं वच्छओ रंजिउं लग्गो तेन नायं जहा अज भुक्खिओ एस चिट्ठइ । वहुयाउ निभच्छियाउ ततो जेट्ठा बहू ससंभमंता नीरणपाणियं गहाय वच्छाभिमुहं चलिया । तओ वच्छो न तारिसं ताहिं समलंकियं भवणं (वयणं) जोएइ किंतु नीरणपाणियं एगाए दिट्ठीए झायमाणो अवलोयइ जाव लद्धति' । अत्रोपनयो यथासौ गोवत्सो निजाहारे मूञ्छितो गृद्धश्च दत्तावधानो न पूर्वोक्तखरूपं गृहं नापि कृतशृङ्गारालङ्कारा वधूः पश्यति । किं तर्हि गोभक्तमेवावलोकयतीत्येवं साधुरपि चारित्रे मूञ्छितो गृद्धश्चोपयुक्तो न विषयभिक्षादात्रीषु मूर्छा करोति । किं तर्हि चारित्रोपष्टम्भिकायां भिक्षायामेवोपयोगं ददातीत्येवं उपयुक्त आधार्मिकतां शेषेषणादोषांश्च श्रमणः श्रवणचक्षुःप्रभृतिकर- णोपयोगवान् दाव्याः साधवे भिक्षादानाय गमनागमनादिं कुर्वन्त्याः सत्कारश्रवणादिप्रकारेण जानातीत्येवं संशोध्य भिक्षा ग्राह्येति

·पिण्ड-
विशुद्धे-
चंद्रमरीया
वृत्तिः
छलनाख्य-
मष्टम
द्वारम्
॥२१॥
गाथार्थः ॥२३॥
अधुना छलनाख्यमष्टमं द्वारं व्याचिख्यासुराह ।
थोवंति न पुटुं न कहियं व गूढेहिं नायरो व कओ। इय छलिओ न लग्गइ सुउवउत्तो असढभावो ॥२४॥
व्याख्या-स्तोकं खल्पं एतदशनादिकं दृश्यते दाच्या दीयमानमित्येतत् सम्प्रधायें उपलक्षणत्वाद् बह्वपि देशोचितमिति
कारणाद्वा, न नैव पृष्टं कस्यार्थायेदमित्यादिपूर्वोक्तप्रकारेण प्रनितं दातुः पार्थादेवं वस्त्विति शेषः। तथा पृष्टैः किमर्थमिदं राद्धमि-
त्यादिमश्नितः सद्भिर्दाभिन नैव कथित वा प्रतिपादितं वा मायावित्वात् , यथा भवदर्थ कृतमिदमिति । तथा गूढरलक्ष्याशुद्धाहा-
रदानादिभावै दातृभिन नैव आदरोऽभ्युत्थानप्रसन्नवदनवन्दनादिप्रतिपत्तिरूपो, वा विकल्पे, कृतो विहितः । तत एवं यतमानस्यापि
यतेः कदाचिदशुद्धाहारादेग्रहणं स्यादिति । ननु तर्हि तद्ग्रहणे आधाकर्मजनितकर्मवन्धदोषवानसौ स्यादित्याह-'इय'त्ति किल पूर्वो-
क्तप्रकारेण सम्पृच्छय आहारग्रहणे छलनैव प्रायो न सम्भवति, परमित्येवं स्तोकाशनदानादिना प्रदर्शितप्रकारेण छलितोऽप्यशुद्धा-
शनादिग्रहणवानच्छलितोऽशुद्धाशनादिग्रहणजनितकर्मणा नाश्लिष्यत एवेत्यपि सूचयति । न नैव लगत्यशुद्धाशनादिग्रहणजनित-
कर्मणा आश्लिष्यते । हेतुद्वारेण विशेषणद्वयमाह-श्रुतोपयुक्तो, लुप्तसमुच्चयार्थचकारस्य दर्शनादशठभावश्चेति दृश्यं । तत्र श्रुते
पिण्डैपणानिरूपक आगमे उपयुक्त आहारादिशुद्ध्यशुद्धिविषये दत्तावधानो यथा अमुकेन सूत्रेण शुद्धोऽयमाहारो लक्ष्यत इत्यादि स
श्रुतोपयुक्तः। स हि श्रुतोक्तप्रकारेणाशुद्धमप्यशनादि शोधितं गृहन्नदोषवानेव श्रुतप्रमाण्यात्तथा अशुद्धमपि छपस्थपरीक्षया निःशकी-
कृतं गृहीतं शुद्धमेव मत्वाऽऽनीय दत्तं, श्रुतं प्रमाणीकुर्वन् केवल्यप्युपभुङ्क्ते । 'अहो सुउवउत्तो सुयनाणी जइवि गिण्हह अशुद्धं तं
॥२१॥

·केवली वि भुंजइ अपमाणं सुयं भवे इयरा' ॥१॥ तथा आहारग्रहणं प्रति गााभावादशठोऽमायावान् भावोऽध्यवसायविशेषो यस्य स अशठभावो मायारहितभावोपेतो, मायी ह्याहारादिगा_परिणामसद्भावाद् बहिवत्यैव गवेषयति न प्रयत्नेन अतोऽसावशु- दुमाददानः कर्मणा वर्धते । तदिह परिणामशुद्धिरेव प्रकर्मबन्धाभावे कर्मक्षये वा कारणं नापरं किश्चिदिति गाथार्थः ॥२४॥ इदानी लिङ्गिक्षपकज्ञातेन तस्याग्रहणेऽपि च परिणामविशेष एव शुद्ध्यशुद्धिकारणमित्यावेदयन् शुद्धिद्वारं नवमं व्याख्यातुमाह । आहाकम्मपरिणओ बज्झइ लिंगिव्व सुद्धभोई वि ।सुद्धं गवेसमाणो सुज्झइ खवगव्व कम्मे वि॥२५॥ व्याख्या-आधाकम्मैतदित्येतस्मिन्नध्यवसाये परिणतः स्थितः साधुराधाकर्मपरिणतः, तत् किमित्याह-बध्यते आधाकर्मप- रिभोगितया कर्मणाऽऽश्लिष्यते, क इवेत्याह-लिङ्गीव सङ्घभोज्यपरिकल्पिताशुद्धाहारभोजकसाधुरिवेति दृष्टान्तः शुद्धभोज्यप्युद्गमा- दिदोपरहिताहाराभ्यवहारकोऽप्युपलक्षणत्वात् प्रासुकभोजिग्रहे न केवलमेतद्, विपरीतभोजीत्यपेरर्थः । इह च प्रासुकैषणीययोद्वयोर्भो ज्यत्वेऽपि क्वापि ग्लानादिप्रयोजने एषणीयाभावेऽनेषणीयमपि युज्यते न तु प्रासुकाभावेऽप्रासुकमपि । किं तर्हि, श्राविकादिना तदभावे स्वयं प्रासुकीकृतमेव भोक्तव्यमिन्येवमागमव्यवस्था विज्ञेया । ततो युगपत् द्वयोरूपादानं दृश्यते । लिङ्गिदृष्टान्तोऽयं- 'यथा एगमि नयरे एगो महाविभूतिकलिओ सावगो सेट्ठी होत्था, तेण य रहजत्तपइट्ठाइकम्मिइपओयणे संघभोज्यं दवा वियं । इओय पचासन्नगामवत्तिणा एगेण साहुणा सुयं, जहा तंमि नयरे अमुगो साबगो सेट्टी संघभत्तं देइ । तओ सो तग्गहणत्थं सिग्ध- मागओ। तं सचमन्नेसिं दिन्नं । तेण सेठी मग्गिओ। सेटिणा भजा भणिया, तीए कहियं जहा सव्वं दिन्नं, सेट्टिणा भणियं मम रसोईए मज्झाउ देहि तओ तीए सालिकूरपक्वान्नप्पभिइसव्वं दोससुन्नं पडिपुनं भोयणं दिन्नं । तेण य संघयत्तं ति काउं भुत्तं । सो ·। पिण्ड- विशुद्ध- अंद्रसूरीया वृत्तिः ॥२२॥ सुदं पि झुंजतो परिणामवसेणाहाकम्मदोसजणियकम्मणा बद्धोत्ति । शुद्धिद्वारं तथा शुद्धमुद्गमादिदोषरहितमाहारं गवेषयन् मार्गयन् साधुः शुद्ध्यत्याधाकर्माप्रतिषेधजनितकर्मबन्धापत्तिरूपदुषणरहितः नवमम् स्यात् । क इवेति आह-क्षपक इव मासोपवासपारणकभोक्तृयतिरिवेति दृष्टान्तः । 'कम्मे वित्ति सूचनादाधाकर्मण्यपि पूर्वोक्ते भुक्ते इति शेषः । शुद्धोऽशनादौ शुद्ध एवेत्यर्थः । क्षपकदृष्टान्तो यथा- 'एगंमि नयरे गुणरयणनिहिणो सुसिस्सगणपरियरिया के वि मूरिणो विहरंता समागया, तेसिं मज्झे इहपरलोएनिप्पिवासो विनायसमयसम्भावो विगिट्ठतवोकम्मकारी सज्झायज्झाणनिरओ एमो खबगसाहू होत्था । अन्नया स खबगो मासपारणगस्स पजन्ते मा एत्थ कोइ पारणगं नाउं आहाकम्माइ करिस्सइ, ता पच्चासन्ने कमि गामे गंतूण अनाओ चेव पारेमि ति चिन्तिऊण गओ पञ्चासन्नगाम, तत्थय एगाए सावियाए खवगो खवणे उवविट्ठो पारणदिणं च सुयं । तओ तीए भत्तीए मा कयाइ खवगो इत्थ एहि ति चिंतिउं घयगुलसंजुत्ता खीरी निम्मविया आहाकम्मिय त्ति नाउं मा सो परिहरिस्सइ त्ति माइठाणं कयं । जहा पत्तलाउ सरावाणि य खीरीखरंटियाणि काउ ठाणाठाणेसु खित्ताणि । तहा डिंभाणि सिक्खवियाणि जहा जया एरिसो तारिसो साहू एत्था- गच्छइ तया तुम्भे भणिजह । अम्मो बहुया खीरी अम्हाणं परिवेसिया न रुच्चद, अहं तुम्भे निभच्छिस्सामि, तुम्भे भणिजह किं दिणे दिणे खीरी रंधेजइ । एत्थंतरे सो खवओ हिंडंतो भवियव्ययावसेणं पढममेव तीसे गिहे संपत्तो, अंतो समुट्ठिय- महाभत्ती बाहिं अवन्नावंभी (दंसी) मोणेण ठिया ताणि य सिक्खावियडिंभाणि तहेव काउं पयट्टाणि । तीए व ताणि तहेव निब्भ- |८|| ॥२२॥ च्छिऊण थुडंकियमुहीए खवगो भणिओ। जहा एयाणि ताव मम डिंभाणि मत्ताणि, जइ तुज्झ रोयइ ता गिण्ह इमं खीरी ति. 13 ·भणमाणीए खवगस्स जावणानिमित्तं घयगुलसंजुत्ताए खीरीए गरुयं भायणं भरेऊण आणियं । साहुणा य एसणोवउत्तेण सुद्ध गहिया पज्जत्तं ति काउं नियत्तो गोयराओ। भोयणट्ठो रुक्खस्स कस्स वि हेट्ठा गओ तत्थ य आलोइय पडिकन्तो विहिय- कष्ट तकालकरणिजसज्झायाइजोगो चितिउं पयत्तयत्तो जहा एरिसं दव्वं उकिट्ठ च सुद्धं मए लद्धं तो जइ कोइ साहू अद्धाणाइ पडिवश्नो होइ तो संविभागिय झुंजेमि, तेणाई संसारसमुद्दाओ उत्तरेमि त्ति तस्स धम्मचिंता जाया न उण खीरस्सोवरि मुच्छा, जहा एयाए मम सरीरं लट्ठ मह बलिहें भविस्सइ तओ पंचनमोक्कारपुवयं विहीए भुजउ पयत्तो ताहे सुहज्यवसायस्स मुत्ते भोयणे केवलनाणं जायं । कालेण मोक्खगमणं ति । इति परमार्थतोऽध्यवसायोन कारणं तेन गूढाचारादीनां सत्कमाधाकापि शोधितं भुंजानः साधुरवन्धक एवेति गाथार्थः॥ इदानी द्वारगाथोपात्तचशब्दसूचितमाधाकर्मग्रहणं प्रतीत्याक्षेपपरिहारद्वारं व्याचिख्यासुराक्षेपं तावदाह- नणु मुणिणाजं न कयं, न कारियं नाणुमोइयं तं से। गिहिणा कडमाययओ, तिगरणसुद्धस्स को दोसो॥ व्याख्या-नन्वित्यक्षमायां मुनिना यतिना यदशनादि न कृतं न राद्धं स्वयं न नैव कारितं रंधितमन्येन न नैवानुमोदितं परेण क्रियमाणं कृतं वा श्लाषितं ततश्च तदशनादि से तस्य साधोहिणा गृहस्थेन कृतं साध्वाद्यर्थमविहितमाददानस्य गृह्णतः त्रीणि कर- णानि मनोवाकायलक्षणयोगत्रयरूपाणि शुद्धानि करणकारणानुमतिप्रवृत्त्यभावेन पाकादिक्रियाजनितकर्मवन्धलक्षणरहितत्वानिर्म- लानि यस्य स तथा । यद्वा त्रिभिः करणर्मनम्मभृतिभिः शुद्धो निर्दोषस्तस्येति । अत्र पाकादिक्रियायां यतिसत्कमनःप्रभृतीनाम- ध्यापत्तत्त्वात्तअनितकर्मचन्धाभावेनास्य शुद्धता ज्ञेया। कः कीदृशो दोषः पाकादिक्रियाजनितकर्मवन्धरूपो न कश्चिदित्यर्थः। अ- The ·पिण्ड- विशुन्दे- चंद्रपुरीया आक्षेपपरि- हारद्वार दशमम् कृत्तिः ॥२३॥ यमत्र भावार्थो-यत्कर्म येन कृतं तत्तेनैव भोक्तव्यं, नान्येन कृतमन्येनेति वस्तुस्थितिरत आहारपाकादिजनितं पाचकादिसत्कं ज्ञानावरणादिकर्म पाचकस्यैव लगति नासौ तद्बाह्यपि परकर्मणा श्लिष्यते । अथान्यकृतेऽपि व्यापारे बन्धोऽन्यस्य स्यात् यथाहि- व्याधेनापि कूटे स्थापिते मृगस्यैव वन्धो न व्याधस्य इह व्याधकृता बन्धक्रिया मृगे संक्रान्ता, एवं गृहस्थेनापि यत्यर्थ कृते पाके पाकादिक्रियाजनितकर्मबन्धस्तद्वाहकादेः स्यान्न तस्य गृहस्थस्येति चेत् , तदसत् यतो नान्यकृते व्यापारेऽन्यो बध्यते किन्तु स्वयं कृतया चलनक्रियया, कूटे मृगस्यापि बन्धो जातः । तथाहि-असौ कूटपातविषयमनपहरन् कूटे रज्वादिना वध्यते तथा कथमपि कूट- पातविषयमागतोपि चन्धं पतन्तं दृष्ट्वा झटिति तद्विषयानिःसर्तुमशक्नुवंश्चेति स्वव्यापारेणैव तस्य बन्ध इति । एवं यतिरप्यशुद्धा. हारदानरूपे पाचककृते यन्त्रविशेषे कर्मणा वध्यते । यद्वाधाकर्म गृह्णतोऽशुभाध्यवसायवांस्तद्गृहीयात्तदिहाशुभभाव एव परि- हर्तव्यो । यच्च गृहिणा कृतं तदकृतं न स्यात् ततश्च तहणेऽपि साधोर्न दोष इति पराशय इति गाथार्थः ॥२६॥ गुरुः परिहारमाह। सच्चं तहवि मुणंतो गिण्हंतो वद्धए पसंगं से। निद्धंधसोय गिद्धो, न मुयइ सजियं पि सो पच्छा ॥२७॥ व्याख्या-सत्यमवितथमेवमेतत् स्वयमकृतादिखरूपं तत् तथापीति परेणाभ्युपगतार्थस्य दूषणद्योतकं, 'मुणंतो'त्ति साध्वर्थमि- दमिति जानन् , अजानतो ग्रहणेऽपि न तथाविधो दोष इत्यनेनाचष्टे, 'गिण्हंतो' ति गृहनाऽऽधाकर्मिमकमाददानः वर्धयति प्रतिक्षणं द्धिं नयति, प्रसङ्गः प्रवृत्तिस्तं कारणग्रहणयोरिति प्रस्तावाद् दृश्यन्ते। कस्येत्याह स इति प्रक्रमात् खपरस्य गृहस्थस्य आत्मनश्च,खस्य तप्राधाकर्मकारणप्रसङ्ग, परस्य ग्रहणप्रसङ्गं च वर्द्धयति । तथाहि यदंका वारा गृहस्थ्या दत्तं तत् स गृहाति ततः सा पान्या च तद- ॥२३॥ SIA ·र्थमन्यसाध्वयं च पुनः पुनस्तत्करोति तथैकां वारां तद्ग्रहणप्रवृत्तस्सन् भिन्नदंष्ट्रत्वादिना सोऽपि तदाचरितं प्रमाणीकुर्वन्तोऽपरेऽपि साधवः पुनः पुनस्तद्गृह्णन्ति ततश्च निर्बुधसो निर्द्धर्मा चकाराद् भिन्नदंष्ट्राश्च ते दृश्याः। तत्र भिन्नाः तद्रसेन व्याप्ता दंष्ट्रा दन्त- विशेषा यस्य स तथा लब्धतदाखाद इति हृदयं । गृद्धः शोभनतयाधाकर्माभिलाषातिरेकवान् न मुञ्चति न त्यजति सजीवमपि सचे- तनमपि वीजपूरादि न केवलमचेतनमित्यपेरर्थः स आधार्मिकग्राही यतिः, पश्चादात्मनस्तत् प्रसङ्गवृद्ध्यनन्तरमिति । यदा च सन गृह्णाति तदा स एव कारणग्रहणप्रसङ्ग निवारयति परं पूर्वोक्तैव व्यत्ययेन तत्प्रसङ्गनिषेधभावना कार्या निःशूकता चैव परिहता भवतीति सामर्थ्यादुक्तं भवतीति गाथार्थः॥२७॥ व्याख्याता 'तं पुण जं जस्स जहे त्यादिद्वारगाथा, तब्याख्यानाच व्याख्यातं सप्रपञ्चमाहाकम्मुद्देसिएत्यादिगाथोपात्तमाधाक- मिकद्वारम् , इदानीं तद्गाथोल्लिखितमेवौदेशिकद्वारं व्याचिख्यासुस्तद्भेदनिरूपणं तन्मध्यादेकस्य खरूपं चाह । उद्देसियमोहविभागओय, ओहे सए जमारंभे । भिक्खाउ कइवि कप्पइ, जो एही तस्स दाणट्ठा ॥२८॥ व्याख्या-औदेशिकमुक्तशब्दार्थ द्विधा भवति इति शेषः । कथमित्याह-ओघविभागतस्तत्रौघ उद्देशादिभेदानामविवक्षया सा- मान्यं । तथा विभजनं विभागः, तेषामेव विवक्षया विशेषस्तत ओघश्च विभागश्चेति विग्रहे तो तथा, ताभ्यां । ततः चः समुच्चये ओघौद्देशिकं विभागौदेशिकं चेत्यर्थः । तत्रौधे ओघौदेशिकं तत् स्यादिति शेषः । अयं किमित्याह-'सए जमारंभे' त्यादि खके आत्म- विषये आत्मार्थमिति यावत् आरम्भे व्यापारे कृते सति यदशनादि निष्पन्नं तन्मध्यात् भिक्षा भक्तादिविभागात् कत्यपि कियतीरपि, अपिः परिपूर्णभोजनदानस्य सम्पूर्णभिक्षाणां च दानशक्यभावं सूचयति, कल्पयति सम्प्रधारयति कश्चिद् गृहीति गम्यते । किम-

·पिण्ड-
विशुद्धे
अंदमुरीया
औद्देशिक-
भेद
निरुपणम्
दृत्तिः
॥२४॥
र्थमित्याह-यः कश्चित् पाखण्डिकः शाक्यादिगृहस्था वा एष्यति गमिष्यति तस्य पाखण्डिकादेर्दानार्थ वितरणनिमित्तं गृहयोग्य-
राद्धमध्यादानार्थ भिक्षा व्यवस्थापयतीति तत्वमिति स्वरूपमस्येति । कथं पुनरस्य सम्भव इति चेदुच्यते । इहानुभूतदुर्भिक्षबुभुक्ष आसा-
दितसुभिक्षः कश्चिद् गृहस्थो गृहस्थी वा चिन्तयति यथा जीविता वयं कथमपि महाकष्टेन दुर्भिक्षे अतः किञ्चित् सञ्जातवृत्तिकस्य
प्रतिदिनमर्थिजनसम्पूर्णभोजनदानशक्त्यभावे मम भिक्षा अपि तावत् कियत्यो दातुं युक्ता यतो नादत्तमिह जन्मन्यपरत्र वर्गाद्यवा-
प्यादिसु भुज्यते दत्तस्यैव भोगात् । नाप्यकृतं पुण्यं स्वर्गगमनाद्यवाप्तये भवति कृतस्यैव फलदानसमर्थत्वादिति । पुण्योपार्जनाभिप्रा.
यवान् यदा गृही गृहयोग्यराद्धमध्यादेव तावतीभिक्षा अर्थिभ्यो दास्यामीति सामान्यसङ्कल्पेन कल्पयति तदा तत्तथाभूतं भक्तमोघौ.
देशिकं स्यादितीत्थमिदं भवतीति । कथं पुनरिदमपरचेतोवृत्तिकल्पितं छद्मस्थेन ज्ञायते ? उच्यते उपयुक्तो गृहस्थभाषितादिविचेष्टितेन
जानाति । तथाहि-क्वचिद् गृहे भिक्षार्थ प्रविष्टः साधुः स्वामिना भार्याया भिक्षा दापितायाः सत्या अन्यभिक्षाचरेभ्यस्ताः प्रतिदिनदेय-
तया सङ्कल्पिता भिक्षा दत्ताः पश्चापीति प्रत्युत्तरश्रवणतो जानाति, पञ्चभिक्षा दत्वा गृहिणा भोक्तव्यमिति लोकरूढथा पञ्चेति सङ्ख्या-
नमुच्यते, भित्यादिषु दत्तभिक्षापरिगणना खटिकादिना रेखाकरणतो वा दत्तसंख्याविस्मृतिरक्षणार्थ, प्रथमेयं भिक्षेत्यादिना रेखा.
करणतो वा दत्तसंख्याविस्मृतिरक्षणार्थ प्रथमेयं भिक्षेत्यादिना मुखेन परिगणनश्रवणाद्वा । उद्दिष्टदत्तिसत्कपिटकादेमध्याद् भिक्षा
प्रयच्छ, मा उद्देशरहिताद् भाजनादेरित्येवं कस्यापि संमुख भणनसंशब्दनाद्वा । एतस्याः स्थाल्या मध्यादथिंम्यो दानायैतावतीभिक्षाः
१ नादत्तमिह किमपि लभ्यते ततः कतिपया भिक्षा दद्म इति बुद्धया कतिपयाधिकतण्डुलादिप्रक्षेपेण यनिर्वृत्तमशनादि तदोघौ-
हेशिकमिति पिण्डनियुक्ती
द
॥२४॥

·पृथक्करु इति वचनाकर्णनाद्वा इत्येवं कायिकवाचिकचेष्टाविशेषेरौदेशिकं जानाति ज्ञात्वा चैषणायामुपयुक्तो निःसन्देहोऽनापृच्छय सन्देशिकमेतदिति परिहरति । इदं तु सङ्कल्पितदत्तिषूद्धृतासु दत्तासु वा, शेष कल्पते शुद्धत्वात् । पात्रकं तु तत्परित्यागेऽकृतत्रिक- ल्पमपि शेषग्रहणाय शुख्यतीति गाथार्थः॥२८॥ उक्तमोघौदेशिकं, विभागौद्देशिकं विमणिपुस्तावत्तस्य मेदानाह । बारसविहं विभागे चउहुद्दिठं १ कडं च २ कम्मं च ३। उद्देससमुद्देसा-देससमाएसा ४ भेएण ॥२९॥ व्याख्या-द्वादशविधं-द्वादश मेदं 'विभागे'त्ति विभागौद्देशिकं भवतीति शेषः । यथा चतुर्दा चतुष्प्रकारं ज्ञेयं । किं तदित्याह- 'उद्दिवति तत्रोद्देशनमुद्दिष्टं, खार्थ निष्पन्नस्याशनादेव्यभेदादिना भिक्षाचराणां दानाय कल्पनं [मत्वर्थीयेऽति] उद्दिष्टं भक्तायुच्यते । 'कडं चेति कूरादिकं सत् करंबकादिलक्षणपर्यायान्तरेण क्रिया तस्येति कृतं चः चतुर्द्धत्यस्यात्राप्यनुकर्षणार्थः । 'कम्मं चेति स्वार्थनिष्पन्नं लड्डूकचूर्णादिकं सद्गुडपाकादिना क्रिया लड्डूकादिना क्रियते स्मेति कर्म चः पूर्ववत् । इह त्वौदेशिकस्य साध्यत्वादु- द्दिष्टौदेशिकं, कृतौदेशिकं, कम्मौदेशिकं चेति ज्ञेयम् । कथं पुनरुद्दिष्टादीनां चतुर्द्धात्वमित्याह-'उद्देसे'त्यादि उद्देशं च समुद्देशं च आदेशं च समादेशं च तानि तथा । एतल्लक्षणो वक्ष्यमाणो मेदो विभागो भेदप्रभेदादिकथनमिति यावद् उद्देशादिमेदास्तानिति । इह विभागौद्देशिकमुद्दिष्टकृतकर्मखरूपमूलभेदात् त्रिविधं । पुनः प्रत्येकमुद्देशसमुद्देशादेशसमादेशलक्षणोत्तरभेदाच्चतुर्विधमित्येवं विभा- गौदेशिके सर्वे द्वादशभेदा इति गाथार्थः ॥२९॥ उद्देशादिभेदचतुष्कस्य स्वरूपनिरूपणायाह-

·पिण्ड-
विशुद्धे-
चंद्रपुरीया
वृत्तिः
उद्देशादि-
भेदचतुष्क-
स्य स्वरूप-
निरूपणम्
॥२५॥
जावतियमुद्देसं, पासंडीणं भवे समुद्देसं । समणाणं आएसं, निग्गंथाणं समाएसं ॥३०॥
व्याख्या-'जावतिय' त्ति सूचनाद्यावदर्थिकानां समस्तार्थिनामर्थाय कल्पितमशनादीति सर्वत्र प्रक्रमः उद्देशमुद्देशिकाख्यं ।
तथा पाखण्डिकानां चरकादीनां भवेत् स्यादिति सर्वत्र योगः समुद्देशं समुद्देशसंज्ञं एवं श्रमणानां निग्रन्थानां आदेशमादेशिक-
नामानम् । तथा निर्ग्रन्थानां श्वेताम्बराणां समादेशमिति गाथार्थः ॥३०॥ (१०००)
अधुनोद्दिष्टकृतकर्मसु त्रिष्वप्युदेशशब्दस्य सामान्यस्य प्रवृत्तेरुद्दिष्टोद्देशकृतोद्देशकर्मोद्देशाख्यानां विभागौद्देशिकमूलभेदानां त्रयाणां
संक्षेपतः स्वरूपनिरूपणायाह ।
संखडि भुत्तुव्वरियं, चउण्हमुद्दिसइ जं तमुद्दिष्टुं । वंजणमीसाइ कडं, तमग्गितवियाइ पुण कम्मं ॥३१॥
व्याख्या-'संखडि' त्ति विभक्तिलोपात् सङ्खड्यां, विवाहादिप्रकरणे भुक्ते खजनादिभिरभ्यवहृते उद्धरितं शेषीभूतं भुक्तो-
द्वरितं यदोदनतीमनदधिलड्डूकचूर्णादिकं भक्तं प्रचूरं दृष्ट्वा भर्तादिर्भार्यादेः संमुखमुदिशति-वक्ति यथा धर्माय देहीदं तद-
वस्थमेव चतुर्णा यावदर्थिकपाखण्डिकश्रमणनिग्रन्थानां मध्यादन्यतरस्मै इति तद्भक्तादि उद्दिष्टमिति उद्दिष्टोद्देशक भण्यते । प्रायः
सङ्खड्यामेव भुक्तोद्वरितं बहु स्यादिति संखडीग्रहणं । स्तोकमुद्वरितमपि प्रायो गृहेऽप्युपयोगं यातीति प्रचूरविशेषणं तदपि
द्रष्टव्यं सामर्थ्यात्। एवं च वदता सूत्रकृता विभागौद्देशिकस्य सम्भवः प्रदर्शितो भवति । तथा 'वंजणमीसाइ कहंति इहापि
'संखडिभुत्तुव्यरियं चउण्हमुद्दिसइ जमि'त्यनुवर्तते । ततश्च व्यज्यते म्रक्ष्यते कूरादिकमेमिरिति व्यञ्जनानि गोर सतक्रतीमनादीनि
॥२५॥

·तैमिश्रितं करम्बितं यत्सङ्खडीभुक्तोद्वरितं कूरादि तद्व्यञ्जनमिश्रं करम्बीकृतमित्यर्थः । तदादिर्यस्य, निभेञ्जनादिना पिण्डीकृत- लड्डूकचूादेः पर्यायान्तरस्य, तब्यञ्जनमिश्रादिकमित्यर्थः । करंबकादिलक्षणपर्यायान्तरापनं कृत्वा इत्यर्थः । यदोदनादि संख- डीभुक्तोद्वरितं चतुर्णामन्यतरस्मै दानायोद्दिशति गृही यथेदममुकेभ्यो दातव्यमिति । 'कडं ति उद्देशिकस्य प्रस्तुतत्वात् कृतं करें- चकादिपर्यायान्तरेण विहितमुद्देशिकं कृतोद्देशिकं तदोदनादि भण्यते । इह व्यञ्जनकूरोऽन्यो वा कश्चिद्यथासम्भवं यावदथिका- दीनामन्यतरस्मै दानाय कल्पितो ज्ञेय इत्युद्देशिकता । तथा 'तमग्गितवियाइ पुण कम्म' ति तत्सङ्खडीभुक्तोद्वरितं लड्डूकचूर्णिमु. द्गादिकं अग्निना-बहिना तापितमुष्णीकृतमग्नितापितं गुडादीति गम्यते । तदादिर्यस्य तदग्नितापितादि आदिग्रहणात् सचित्तज- लहिंगुलवणराजिकासन्मिश्रदध्यादिग्रहो विभक्तिलोपात्तेनाग्नितापितादिना गुडादिद्रव्येण किमित्याह-'पुण'त्ति पुनः प्रथमखाभावि- ककरणापेक्षया भूयोऽपि लड्डूकादिपर्यायान्तरापादितं कृत्वा यदा चतुर्णामन्यतरस्मै दानायोदिशति तदा तन्मोदकचूर्णादिकं तथा- विहितं 'कम्म' ति कम्मोद्देशिकं भण्यते । यद्वेत्थं व्याख्यायते-अग्नितापितादिगुडादिद्रव्ययोगाद्भूयो मोदकादिपर्यायान्तरापादितं तत्संखडीभुक्तोद्वरितं मोदकचूाद्यग्नितापिताजुच्यते । तत् पुनः पुनः शन्दो व्यतिरेकार्थः तथाभूतं चतुर्णा दानायोद्दिष्टं, 'कम्म' ति कर्मोद्देशिक भण्यते । तथाहि-'अचित्तमेव पच्चइ आहाकम्मं तयं भणियमित्येतल्लक्षणेनाधाकर्मणा, देशतो युक्तं कर्म गुडपाकादि मोदकचूर्णादिकं वा किञ्चिद्यथासम्भवं यावदर्थिकादीनां चतुर्णामन्यतरस्मै दानाय कल्पितमित्यौदेशिकमिति । कथं पुनरनयोः कृतकम्र्मोद्देशिकयोः सम्भवः? उच्यते यथा कश्चिद् गृहस्थः सङ्खड्यां निवृत्तायां दध्यादिसत्कस्थाल्यादिभाजनस्य ग्रहणाय, मा वा केवलः कूरो विगन्धितां ग्रहीष्यति, द्वयोरपि वा दध्यादिकूरयोरेकेनैव गमनागमनादिना दानाय निष्पत्स्यमानत्यानिष्कष्टमेव दानं AIMER

·पिण्ट-
विशुद्धे-
अंद्रसरीया
वृत्तिः
उद्देशादि-
भेदचतुष्क-
स्य स्वरूप-
निरूपणम्
॥२६॥
सादेवं वा कृतमिष्टं स्यात्तेन च दत्तेन महापुण्यं भवतीत्येवं कारणैर्यदा स्थाल्यादिस्थगोरसतीमनतकादिभिः कूरादिकमुदारितं खार्थनि-
प्पनं संमिश्रं कृत्वा निर्भञ्जनादिना सह लड्डूकचूण्यादि वा पिण्डकतया बध्वा चतुर्णामन्यतरस्मै दानाय कल्पति तदा कृतोदेशि-
कस्य सम्भवो यदा च गुडपाकादियुतभाजनरिक्तीकरणादिकारणैरेव सङ्खड्यां निवृत्तायां भूयोऽपि लड्डूकचूर्णादिकमग्नितापितगु-
डादिना मोदकादिरूपपर्यायान्तरेण कृत्वा प्रकरणोपयुक्तावशेषान मुद्गादीन् वा पुन: संस्कृत्य, सचित्तजललवणप्रभृतिद्रव्यसम्मि
श्रदध्यादिना कूरं करंचकतया वा कृत्वा चतुर्णामन्यतरस्मै दानाय सकल्पयति, तदा कर्मोद्देशिकस्य सम्भवः । अत्र चोद्दिष्टोद्देशि-
कादित्रये कल्प्याकल्प्यविधिरुच्यते । तत्र यावदर्थिकादीनां दातव्यमित्येवं दातुरविशिष्ट निर्देशे यतीनामपि मध्ये ग्रहणादुद्दिष्टोद्दे-
शिकाख्यं प्रकरणोपयुक्तावशेष यथास्थितमेव कूरादि दानायोद्दिष्टं गृहाबहिर्व्यवस्थाप्य दीयमानं यतीनामकल्प्यं स्वोचितारम्भाद्
विभिन्नीकृत्य देयस्य दातुमभिप्रेतत्वात्तत्र च यत्यर्थमपि कीटकादिसत्वव्याघातसम्भवात् न तु स्थापनादोषात्तस्य भिन्नदोषत्वात् ।
अन्ये त्वाहुरुद्देशो(दिष्टो)देशदोषनिवर्तनात् स्थापनैव तेषां मतेन साध्वयाच्ञायामपि सा स्यादितीष्यते । एवं चोद्देशो(द्दिष्टोद्देशिकस्य
स्थापनायाश्चायं भेदो यथेदं साधुनाऽयाचिते, स्थापना तु याचिते स्यात् । तथा सर्वस्मिन्नत्र यावदर्थिकादीनां चतुर्णामप्यर्थाय स-
कल्पः स्यात् स्थापनायां तु निग्रन्थार्थमेव सङ्कल्पयति । नवरमुद्देशो(दिष्टो)देशिकमिदं दातुर्दानभावे निवृत्ते कल्पते आत्मार्थत्वात् ।
यदा च गृहस्थानां चरकादीनां वा निर्ग्रन्थरहितानां दातव्यमिति विशिष्टनिर्देशं कुरुते तदा साधूनामसङ्कल्पितत्वात्तेषां कल्पत एव ।
तथा कृतकर्मोद्देशिकयोरकल्पता मूलत एव हस्तधावनाद्यारम्भादिदोषात् , नवरं चतुर्विधकृतौद्देशिकयावदर्थिकाख्यकम्मौद्देशिकाद्यभे-
दविषयमशनादि यद्वा(त्स्था)पितं यावदर्थिकादीनामन्यतरस्मै तदपीदं मा दास्यसि, तथा गृहादेरन्तर्बहिर्वा स्थितं मा दास्यसि, तथा
॥२६॥

·यत् प्रहरद्वयान्तं कालं यावद्दातुमिष्यं तदगिपि मा दास्यसीति यदि गृही भार्यादेः सम्मुखं वक्ति तदा तत्करंवकादि कल्पते, दान- परिणामापगमे स्वगृह एवैतदुपकरिष्यतीति दाव्याऽऽत्मार्थित्वात् । कम्मौंदेशिकान्त्यभेदत्रयं दानपरिणामापगमादात्मार्थीकृतमप्यकल्प्यं साधूनामविशुद्धिकोटिकत्वात् । तथा भिक्षार्थ प्रविष्टं साधुं दृष्ट्वा यदा गृहस्थी भणति यथा अग्रेतनेषु विहृत्य व्यावर्त्तमानेन त्वया मद्गेहे आगन्तव्यं येन भवदर्थ वकुलादे(वल्लकादे)रस्य संधूय(प)नं कृत्वेदं तुभ्यं प्रयच्छामीति, तदा यदि तद्यथामणितं दाच्या, तथाकृत्वा ददाति तदा तदकल्पं कौदेशिकत्वात् । यदि च तथाकृत्वा दातुमभिलषितं दाव्या, तथैवाकृतमेव ददाति तदा कल्पं साध्वर्थ क्रियाविशेपस्याकरणात् सङ्कल्पमात्रस्य च क्रियाशुन्यस्यादुष्टत्वात् , यदुक्तं-'न खलु परिणाममेत्तं पयाणकाले असकिया- रहियम् । गिहिणय(यंत) तु जयं दूसइ आणाए पडिबद्धम् ॥१॥ इत्यलं प्रसङ्गेनेति गाथार्थः ॥३१॥ उक्तमौदेशिकद्वारं, साम्प्रतं पूतिकर्मद्वारं व्याचिख्यासुस्तस्याः स्वरूपं भेदप्ररूपणं च वक्तुमाह- उग्गमकोडिकणेण वि असुइलवेणं व जुत्तमसणाई । सुद्धं पि होइ पूई, तं सुहुमं बायरं ति दुहा ॥३२॥ व्याख्या-उद्गमः-उत्पत्तिः । 'कुट कौटिल्ये' इत्यस्यानेकार्थत्वात् कुट्यते छिद्यते इति कोटिराहारादिविषयविवक्षितदोषवृन्दस्य विवक्षितोऽशः । सा च वक्ष्यमाणविशुद्धिकोट्यविशोधिकोटिभेदाद् द्विधा । तदत्राविशुद्धिकोटिग्राह्येत्युद्गमविषया कोटिरविशुद्धिको- टिलक्षणा वक्ष्यमाणोद्गमकोटिस्तस्या उद्गमकोटेरुपचारादुद्गमकोटिदोषयुक्ताहारस्य कणेनापि सूक्ष्मलेशेनापि आस्तां प्राचुर्येणेत्यपे- रर्थः। 'असुइलवेणं व' ति वा शब्दस्येवार्थत्वादशुचिलवेनेव विष्टालेशेन यथा । अशुचिश्च कुथितद्रव्यस्यान्यस्याप्युपलक्षणं द्रष्टव्या। युक्तं मिश्रितं मिलितं, अशनादि अशनपानाद्याहारचतुष्टयविषयं द्रव्यम् । तत्किमित्याह-पूर्वावस्थायां शुद्धमप्युद्गमादिदोषरहितमपि ५

·पिण्ड-
विशुद्ध
प्रसूरीया
पूतिकर्म-
स्वरूपं भेद-
प्ररूपण च
वृत्तिः
॥२७॥
सत् , आस्तामशुद्धमित्यपेरों, भवति जायते, पूत्यपवित्रम् । अथमर्थो यथा सौरभ्यादिगुणैविंशिष्टमपि शाल्यादिभोजनद्रव्य कथि-
तघ्राण्यशुच्यादिद्रव्यलवेनापि युक्तमपवित्रं स्याच्छिष्टजनपरिहार्य च तथा निरतिचारचारिणो यतेनिरतिचारचारित्रस्य सातिचार-
तयाऽपवित्रत्वकरणेनोद्गमादिदोपलेशेनापि संयुक्तः शुद्धोप्याहार उपभुज्यमानो भावपूतेः कारणत्वात् सोऽपि पूतिरित्युच्यते ।
ततः पूतिकरणात् पूतिकर्मेत्यभिधीयते । अत्र च विशिष्टमपि भोजनमशुच्यादिकुथितद्रव्ययोगाद्यथापूतिभावमापन्नं शिष्टजनपरिहार्य
च जातं तथाऽऽख्यानकेनोच्यते ।
'एगमि नयरे पत्तपुप्फफलोववेयदुमनियररमणिजे बाहिरुजाणे सभाकलियदेउलियाए एगो जक्खो अहेसि । अन्नया तन्नयरनि-
वासिएहिं कइवयजणेहिं विप्फाडगरूवे असिवे उट्ठियए तस्स उवाइयं इच्छियम् । जहा इमाउ असिवाउ अम्ह सकुडुंबा बुडि(छुट्टि)
आमो(तहा)एगं वरिसं जाव अट्ठमिसुं व चउद्दसिसु उजाणिआउ तुह भुवणे करिस्सामो। तहेच वुड्डा (छुट्टा) तहिं तहेव पुजाकारओ
भाडगदाणेण भणिओ जहा एगं वरिसं जाव अहमिचउद्दसिसु पभाए चेव तुमं जक्खसभं छगणेण सारवेजह जेणम्हे तीए अवोट्टाए
आगन्तुं उजाणि(आउ) करेमो सो तहेव करेइ । जाव एगाए अट्ठमीए भोयणवेलाए उजाणिया भविस्सन्ति । सभाए उवलिप्पणत्थं,
अणुग्गए सूरे एगस्स वणियस्स गोवाडए छगणनिमित्तं पविट्ठो। इओ तस्स कम्मकारो पउरं तीए चेव राइए मंडगवल्लसुरं भोत्तुं पाहि
सुत्तो। अजिन्नं जायं । पच्छिमराईए तेण तंमि गोवाडए अजिनं दुग्गंधपुरीसं पोसिरियम् । तस्स उवरि एगाए महिसीए पोहो
मुको । तेण तं पुरीसं ढक्कियं, तेण पुरीसं न लक्खियम् । तं पोहं सपुरीसं गाहेऊण सभा सारविया । गोठिया (गोहिला य) णाणाविह-
मोयणं आणिऊण भोयणत्थं या(जा)व तत्थ उवविट्ठा, ताव तेसिं अतीव दुग्गंधो आगओ धम्मिओ पुट्ठो। जहा कओ असुइगधो
॥२७॥

·आगच्छइ तेण भणियं न याणामि । तओ तेहिं लिंपणमज्झे मंडगबल्लगखंडाणि दिवाणि । सुरागंधो य अग्घाइओ य नायं, जहा लिंपणमज्झे असुइ चिट्ठइ । तओ तं सव्वं भोयणं असुइ त्ति काउं छडावियं, तं लिंपणं उक्खणावियं । अनेण छगणेण सभा सारविया अन्नरसोईए भुतं ति। खरूपमभिधायाधुना एतदेव भेदत आह-'त' ति तत्पूति, पूतिशब्दः संस्कृतेऽपि स्त्रीलिङ्गो नपुंसकलिङ्गश्च दृश्यते क्वचित् । सूक्ष्मं स्वल्पशेपत्वेन श्लक्ष्णं, बादरमारंभतया बहुदोषवत्वेन स्थूलं, चा समुच्चयार्थो लुप्तो दृश्यः, इति खरूपप्रदर्शने, इत्येवं द्विधा द्विविधः स्यादिति शेष इति गाथार्थः॥ अधुना यथोद्देशं निर्देश इति न्यायमाश्रित्य सूक्ष्मखरूपं द्वितीयभेदप्ररूपणं चाह- सुहुमं कम्मियगंधग्गि, धूमबप्फेहिं तं पुण न दुटुं । दुविहं बायरमुवगरणभत्तपाणे तहिं पढमं ॥३३॥ व्याख्या । सूक्ष्मं बादरविलक्षणं पूति भवति । कैरित्याह, कामिकगन्धाग्निधूमबाष्पैस्तत्र 'कम्मिय'त्ति आधाकर्मिका इह चात्रोत्त- स्त्र च काम्मिकग्रहणेन सर्वेषामविशुद्धिकोटिदोषाणां ग्राहो द्रष्टव्यः । गन्ध आधाकर्मान्नस्य घ्राणिरग्निराधाकर्मणो राध्यमानस्य सत्क- इंगाररूपो वैश्वानरो नवरमत्र तदवयवास्तापादिरूपा अंशा ग्राह्या, व्याख्यानात् धूमोऽपि तस्यैव राध्यमानस्याग्निकाष्टाद्युत्पन्नः प्रतीतो, वाष्पस्त्वाधाकन्निस्यैवोमा, ततो गन्धश्चाग्निश्च धूमश्च बाप्पश्चेति द्वन्द्वे, कार्मिकाश्च ते गन्धाग्निधूमबाप्पाश्च कार्मिकगन्धाग्निधू- मवाष्पास्तैः । यद्वा 'कम्मिय'त्ति आधाकर्मिमकसम्बन्धिनो गन्धाग्निधूमबाष्पा इति समसनीय । अयमर्थ आधाकम्मिकभक्तादिगन्ध- पापाग्निधूमैः सह मिलितं शुद्धमप्यशनादिकं सूक्ष्मं पूतिकर्म भवतीति । यद्येवं तीपूति किश्चिन्नास्त्येतैः सर्वस्यापि व्यापनादि-

·सूक्ष्मपूति-
पिण्ड-
विशुद्ध
मरीया
वृत्तिः
स्वरूपं बाद-
रपूतिमेद
प्ररूपणं च
॥२८॥
त्याह-तत् पुनः सूक्ष्म पूतिकर्म, पुनः शब्दो विशेषणे न नैव दुष्ट दोषकृत् स्यात् साधोश्चारित्रस्येति शेषः । पूतितया परिहार्यरूपं तन्न
भवतीति तत्त्वमशक्यपरिहारत्वेनाचीर्णत्वात् । तथाहि लोके द्विधा प्रयोजनं दृष्टं साध्यमसांध्यं च । तत्र यत् साध्यं तदेतत्साधयितुं
शक्यते, नासाध्यं, तद्धि साधयन् क्लेशमेवासादयति, तदत्र बादरपूतेः परिहारः साध्यं कार्य सूक्ष्मपूतेस्त्वसाध्यं । यतोऽग्नेस्तापादि-
रूपा अंशा धूमश्च तथा आधाकर्मिमकानगन्धबाष्पावित्येते चत्वारोऽप्याधाकर्मिका विशीर्येतश्चेतश्च गमनेन सर्व जगद् व्याप्नुवन्ति
ततस्तत्स्थं शुद्धमशनादिकं सर्वतैस्स्पृष्टं पूतिः स्यात्तद्ग्रहणे च चारित्रनैर्मल्याभावस्तस्मादेतैः स्पृष्टमपि शुद्धमशनादिन पूतिरिति ।कि-
चिल्लोकेऽपि न सूक्ष्मावयवं वस्तु दोषकृद् दृष्टं यथा अशुच्यादिकुथितद्रव्यावयवानामशुचिगन्धिनामप्यल्पगन्धीभूतानां दूरदेशादा-
गत्य नासिकायां प्रविष्टो गन्धो न दुष्यति । यथा वा दूरादागत्य गन्धितया जठरांतःप्रविष्टा विषांशा अपि नष्टमौलसामर्थ्यत्वेनाल्प-
विपीभूता मरणं न जनयन्तीति । यद्येवं तर्हि किमर्थमियं प्ररूप्यते ? उच्यते न परिहार्यतया अस्या उपन्यासः किन्तु भेदप्ररूपणत-
येव । तदिह बादरपूतिमाश्रित्य प्रतिषेधो ज्ञेयः । प्रज्ञापनामात्रमाश्रित्य च सूक्ष्मपूतेरुपन्यास इति स्थितं । द्विविधं द्विधा बादरपूतिकर्म
पूर्वोक्तं स्यादिति शेषः । किं विषयं द्वैविध्यमित्याह । उपकरणभक्तपान इति उपकरणविषयं भक्तपानविषयं चेत्यर्थः । तत्र यद्रव्यं
चुल्लीस्थालीदर्वीचटुककहदुछकोदूखलिकाप्रभृतिकं राध्यतोऽशनादेर्दाच्या साध्वादिभ्यो दीयमानस्य वा तस्यैवोपकाराय वर्तते
तदुपकरणं इदं च प्रक्रमादाधाकर्मिकमत्र ग्राह्यं । तस्मिंश्च रन्धनादिकरणतो गृहयोग्यशुद्धाशनादिकमप्यशुद्धोपकरणमिलितत्वात् पूत्यु-
पकरणपूति यद्वोपकरणमेव पूत्यविशुद्धिकोटिदोषयुक्तत्वादुपकरणपूति । यथा कियताऽऽधाकर्मिमकेण कियता च शुद्धेन कईमेन मि-
श्रिता चुल्लीथिग्गलिकाद्यर्थमाधाकम्मिकईमस्तवकयुक्ता स्थाली चटुकस्याप्यधस्त्ये चटुके उपरितने गंडे वा एकतरस्मिन् कस्मिंश्चिदा-
॥२८॥

·धार्मिक एकतरस्मिंश्च शुद्धे सति द्वयोर्योजनकृते उपकरणपूतितेति । एवमन्यस्याप्युपकरणस्य पूतित्वं ज्ञेयं । तस्मिन् पूत्युपकरणे शुद्धं यदशनादि राद्धं तदपि पूत्युपकरणयोगादुपकरणपूति ज्ञेयम् । तथा अविशुद्धकोटिभिरशनादिभिव्यर्मिश्रं शुद्धमप्यशनादिकं यद्रन्धनादिक्रियाविषयीकृतं तैः स्पृष्टं वा तद्भक्तपानपूति ज्ञेयम् । 'तहिति तयोर्बादरपूतिकर्मभेदयोरुपकरणभक्तपानविषययोर्मध्ये प्रथममाद्यमुपकरणपूतिलक्षणं भेदमाश्रित्य खरूपं कल्प्याकल्प्यविधिं च वक्ष्ये इति शेष इति गाथार्थः ॥३३॥ अधुना पूर्वार्धन प्रस्तुतमेवार्थमुत्तरार्द्धन तु भक्तपानपूतिद्वितीयभेदस्वरूपं किश्चिदाह । कम्मियचुल्लियभायण-डोवठियं पूइ कप्पइ पुढो तं । बीयं कम्मियवग्धारहिंगुलोणाइ जत्थ छुहे ॥३४॥ व्याख्या-सूचनादाधाकर्मिमका एव चुल्लीभाजनडोवा:-अधिश्रयणीस्थालीबृहच्चट्टकास्तेषु स्थितं रन्धनेन स्थापनेन वा विहिता- श्रयं कामिकचुल्लीभाजनडोवस्थितं । इह डोवग्रहणेन दा अपि लघुचट्टकरूपाया ग्रहणं ज्ञेयम् । शुद्धमशनादीति सामर्थ्यगम्यम् । 'पूह'त्ति उपकरणपूतिः स्यात् अत्र च चुल्ल्युखे आधाकर्मणी आश्रित्य चत्वारो भङ्गाः स्युः। यथा चुल्ल्याधाकम्मिक्युखा च, चुल्लथा- धार्मिका नोखा, उखाऽऽधाकर्मिकी न चुल्ली, न चुल्लयाधाकम्मिकी नोखेति । तत्राद्ये भङ्गत्रये तावन्न कल्पते चतुर्थस्तु पूतिमा- श्रित्य शून्यः । परं भङ्गत्रये चुल्ल्युखयोराधाकम्मिकयोः स्थितस्याशनादेरकल्प्यस्यापि विषयविभागेन कल्प्यतामाह । कल्पते ग्राह्यं स्यात् । 'पुढो'त्ति पृथक् कृतं खयोगेन चुल्ल्युखयोरपनीतं सत् तत् यत्तत्रैव राद्धमन्यत आनीय मुक्तं वा अशनादि । सामर्थ्याच्चुल्लया- दिस्थितं न कल्पते उपकरणपूतिदोषादाजैवात्र प्रमाणमिति, न युक्तेरन्वेषणं कायें । एवं तावच्चुल्ल्युखयोराधाकर्मिकयोः पूतिखरूपयोवों स्थितस्तस्याः कल्प्यत्वं प्रोक्तं । तथा आधाकर्मणा पूतिखरूपेण वा डोवेन तथाभूतया दा वा यच्छुद्धमशनादिकं दात्री साधुभ्यो -

·पिण्ड-
विशुद्धे
मंद्रसरीया
उपकरण-
पूतिभक्त-
पानपूति-
स्वरूपम्
॥२९॥
प्रख
ददाति तदशनादि तप्रस्थमुपकरणपूतित्वादकल्प्यं । यदि च ताभ्यां यच्छुद्धमशनादिकं सञ्चाल्य राद्धं तदा ताभ्यां तन्मध्यस्थिता-
भ्यां तदकल्प्यम् । स्थाल्या बहिनिष्कासिताभ्यां च ताभ्यां स्थालीभक्तं शुद्ध्यति । 'वीर्य'त्ति द्वितीयं भक्तपानविषयं पूति भवति
किं तदित्याह । 'कम्मियेत्यादि कमिकमाधाकम्मिकं वाधारो हिंग्वादिदहनोत्थो धूमो हिङ्गुलवणे प्रतीते, आदिशब्दाद्राजिकाजीरक-
तदुलीयकप्रभृतिशाकादेराधाकर्मिमकस्य वस्तुनो ग्रहः ततो वाधारश्च हिङ्गुलवणादि चेति विगृह्य कर्मधारये कार्मिकवाधारहिंगुलणवाद्य-
तद्यत्र शुद्धेऽपि मुद्गाद्यशनादौ स्वनिमित्तविहिताद्रहणे वा तक्रादिक्वथनरूपे क्षिपति संस्कारार्थ मध्ये निदधाति तन्मुद्गाद्यशनायाऽऽधा.
कर्मिकवाधारादियोगात् द्वितीयं बादरं भक्तपानपूति स्यान्नवरमाधाकर्मिकत्वं हिङ्गुद्रव्यस्य स्वार्थ निष्पन्नमुद्गादिभक्तसंस्कारार्थ सचि-
तोदकेन साधुनिमित्तं द्रवीकृतस्य लवणस्य तु तदर्थित(दर्थ)मेव चूर्णितपरिणामितस्येत्यादि भावनीयमिति गाथार्थः ॥३४॥ तथा-
कम्मियवसेणधूमियमहवकयं कम्मखरडिए भाणे । आहारपूइय तं कम्मलित्तहत्थाइछिकं च ॥३५॥
व्याख्या-आधार्मिकवसनेन तप्तघृतादिक्षिप्तस्फुटितकुस्तुम्बर्या उपलक्षणत्वादाधाकर्मिकराजिकादिभिश्च । 'धूमिय'ति संधूपितं
यच्छुद्धपेयातीमनादि तदपि भक्तपानपूतिः स्यात् यद्वा वेसनस्योपलक्षणत्वादेव कार्मिकवेसनादेः सत्को निधूमाग्निरूपाङ्गारोपरिन्य.
स्तवेसनजीरकहिंग्वादिदाहोत्थधूमो लोकप्रसिद्धः कार्मिकवेसनधूमः स सञ्जातो यत्र स्थाल्यादिभाजनेऽधोमुखीकृते धूमग्रहणायभून्यस्त-
वदने तत्कार्मिकवेसनधूमितं कृतधूमं भाजनं तद्योगात्तत्र शुद्धं यत्तीमनतक्रपूरणादिकमशनादि क्षिप्तं तदपि तथोच्यते तदपि भक्त-
पानपूतिः स्यात् , नवरं वेसनादीन् प्रति कार्मिकविशेषणस्याप्युपलक्षणत्वादिहाङ्गारवेसनादिस्थालीनामेकं द्वे त्रीणि वाऽऽधाकर्मिकानि
ज्ञेयानि । अथवा शब्दः पूर्वोक्तप्रकारापेक्षया विकल्पार्थः । कृतमात्मार्थ राद्धं स्थापितं वा यदशनादि । क्वेत्याह कर्मखरण्टिते भाजने
॥२९॥

·इति । अयमों यस्मिन् स्थाल्यादिभाजने आधाकर्मिकं राद्धं तदन्यस्मिन् प्रक्षिप्य तस्मिन्नेव च क्षीणी(रिक्ती)भूते कर्मखरण्टिते आधार्मिकभक्ताद्यवयवोपलक्षिते भाजने स्थाल्यादावकृतकल्पत्रये यदशनाद्यात्मार्थ राद्धं, यद्वा पूर्वोक्त एवाकृतकल्पत्रये भाजने यच्छु- द्धमेवाशनाद्यन्यतो भाजनान्यस्तं व्यवस्थापितमिति यावत्तदशनाद्याहारपूति भक्तापानपूति स्यादिति शेषः । तथा कर्मलिप्तहस्तादि- स्पृष्टं चेति तत्र हस्तः करः स आदिर्यस्य वस्तुनस्तद् हस्तादि आदिशब्दाच्छुद्धडोवदर्वीकरोटिकादिपरिग्रहस्तत आधाकर्मणा विलिप्तं खरण्टितं यद्धस्तादिवस्तु तेन 'छिकं'ति छुप्तं स्पृष्टमिति । अयमर्थ आधाकर्मभक्तादिखरण्टितेन हस्तेन करोटिकादिना वा स्थाल्यादौ स्थितं शुद्धमशनादि यत्संस्पृष्टं तदप्याहारपूति स्यादिति । चः समुच्चये । इयं च सर्वाऽप्यकल्प्यैव यतीनामिति । अथाशु- द्धाशनादीनां शुद्धाशनादेः पूतित्वकरणे किं परिणतमिति चेदुच्यते राद्धमुद्गादिछविखरण्टितोखिकादेरारभ्य सिक्थकवलादिकं यावदि. ति । एवं यथाऽऽहारविषयमाधाकर्म दर्शितं खस्थाने पूतिश्च शुद्धाधाकर्मिकयोरशनादिकयोमिलितयोर्यथाज्ञ दर्शितो तथोपधिवसत्यो- रपि ते द्वे अपि स्यातामतः शिष्योपकाराय ते अपि दृश्येते । अत्र पिण्डेनैव प्रकृतं, तत्र यत्यर्थयौ मुखवस्त्रिकाद्युपकरणोपायौ विहितो गृहिणा तावाधाकर्मिको, खार्थयत्यर्थनिष्पन्नयोः शुद्धाधाकर्मिकयोरर्द्धफलयोः सीविता प्रच्छादपटिका तथाभूतयोः, कमादिकयो- निष्पन्ना वसतिश्च पूतिरित्यादि, इयमपि साधूनामकल्प्यैव । एवं सर्वानविशुद्धिकोटिदोषानाश्रित्य पूतित्वं ज्ञेयमिति गाथार्थः॥३५॥ अधुना दागृहं दातृस्थाल्यादिभाजनं साधुपात्रकं पूतिपरिहारविषयं कल्प्याकल्प्यविधिमाह । पढमे दिणम्मि कम्मं तिन्निउ पूइ कयकम्मपायधरं । पूइ तिलेवं पिढरं कप्पइ पायं कयतिकप्पं ॥३६॥ व्याख्या-प्रथमे दिने आद्यवासरे यत्र दिने आधाकर्मणः पाकः कृतः । 'कम्मति आधाकर्म पूर्वोक्तं । 'तिनिउत्ति त्रीणि

·पिण्ड-
विशुद्धे.
चंद्रपुरीया
वृत्तिः
पूतिपरिहा-
रविषयं
कल्प्याक-
ल्प्यविधिम्
॥३०॥
पुनखिसङ्ख्यानि दिनानि । 'पूइत्ति, पूतिदोषस्तदाधाकर्मस्य(णः)संभवाद्भवतीति शेषः किं तदित्याह, कृतो विहितः कर्म आधाकर्मणः
पाकः पचनक्रिया यत्र तच तद्गृहं तद्वेश्म, कृतकर्मपाकगृहमिति । एवं चाधाकर्मदिने पूतिदिनेषु च त्रिषु न किश्चित्तत्र ग्रहीतुं
कल्पते इति प्रथमदिनेन सह चत्वारि दिनानि तद्गृहं परिहार्यमित्युक्तं भवति परं 'अतरंताइ जोग्गासईए गिण्हंति तत्थ पविसेउं ।
अन्नगहाणसुवखड वासान्नीमयं भुंजे ॥१२॥ यदा तु कश्चिद् गृही कतिचिद्दिनेषु सहाडी भविष्यति सङ्घभोज्यं वा दास्यामीत्यग्रत एव
लड्डूकादीनाधाकर्मिकान् कृत्वा धारयति तदा यावत्ते तिष्ठति, तदपगमेऽपि तदूर्ध्व दिनत्रयं यावत्तद्गृहस्थितं शेष भक्तादि स्पर्श-
सम्भवात् पूतिः स्यादित्येवं बहून्यपि दिनानि पूतिसम्भवः । तथा 'पूह' ति पूतिदोषवत् स्यादिति शेषः। किं तदित्याह त्रयस्त्रिसङ्ख्या
लेपाः शेपखरण्टयोर्यत्र तत्रिलेपं पिठरं स्थाल्यादिभाजनं । अयमर्थः स्थाल्यादिभाजने किल आधाकर्म राद्धमपनीतं च, शेषा
खरण्टिरित्येको लेपस्तस्यामेवाकृतकल्पत्रयायां शुद्धं राद्धं पूतिरेवं वारद्वयमन्यदपि, चतुर्थलेपे तु न पूतिः । तदिहाधाकर्मपाकान-
न्तरं खार्थ वारत्रयं भक्तरन्धनेन यत्स्थालिकायाः खरण्टनत्रयं सम्पद्यते तल्लेपत्रितयान्विता स्थालिका तदुपस्कृतभक्तं च पूति भव-
तीति भावार्थः । यदि चात्मयोगेन गृहस्थ्या निरवयवीकृत्य तस्य भाजनस्येव तस्मिन्नेव दिने अपरापरेषु वा दिनेषु वारत्रयं जलेन
प्रक्षालनं कृत्वा तत्र शुद्धमशनादि राद्धं तदा तत्कल्प्यमेव, तथा कल्पतेऽपूति भूतं सच्छुद्धाशनादिग्रहणायोचित स्यात् । पात्रं पतद्गृ-
हरूपं यतिभोजनोपकरणविशेषः । कीदृशं सदित्याह कृता निवर्तितात्रयः कल्पाः जलप्रक्षालनानि यस्य तत् कृतत्रिकल्पं । अङ्गु-
ल्यादिना सम्प्रोच्छय वारत्रयं जलेन प्रक्षालित सदित्यर्थोऽयं च पात्रकाश्रितः पूतिन्यायो यथारूपं सर्वेष्वप्यविशोधिकोटिभेदेषु ज्ञेय.
स्तथा सर्वोऽप्यविशोधिकोटथाहारोऽकल्प्य एव विशोधिकोट्याहारस्त्वात्मार्थितः कल्पत इति च ज्ञेयमिति गाथार्थः ॥३६॥
a
॥३०॥

·. उक्तं पूतिद्वारमथ मिश्रजातद्वारमाह । जं पढमं जावंतिय पासंडजईण अप्पणोय कए । आरभइ तं तिमीसं तिमीसजायं भवे तिविहं ॥३७॥ व्याख्या-स्वगृहयोग्यजलकणादीनां मध्य अधिकतरजलकणादीन् मिश्रितान् कृत्वा 'ज'ति, यदशनादि प्रथममादावग्निज्वा. लनाद्रहणकणदानादिप्रस्ताव एव आरभते तन्मिश्रजातं भवेदिति योगः। किमर्थमित्याह 'जावंतिय'त्ति सूचनाद्यावदर्थिकाः कार्पटिका- दयः समस्तार्थिनः, पाखण्डं व्रत तद्योगात् पाखण्डाः सामान्यदर्शनिनो, यतयो निर्ग्रन्था एतेषां द्वन्द्वस्तेषां कृते इति योगो द्वन्द्वोत्थपरं पदं श्रूयमाणं (द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं) सर्वत्र सम्बध्यते तेन यावदर्थिककृते इत्यादि दृश्यं । तथाऽऽत्मनः खस्य, चः समुच्चये, कृते-- अर्थाय खगृहार्थमिति यावत् आरभते प्रारभयत्युपस्कर्तुमिति शेषो, यावन्तोऽर्थिन आगमिष्यन्ति पाखण्डा यनयो वा तेषां दास्यामि गृहे च भविष्यन्तीति सङ्कल्पेन यद्राद्धमारभत इत्यर्थः । तदशनादि तदा निष्पन्नं सत्रिभिर्यावदर्थिकपाखण्डयतिभिस्सह मिथ साधा- रणं त्रिमिश्रमित्यनेन कारणेन मिश्रजातं पूर्वोक्तशब्दार्थं भवेत् त्रिविधं यावदर्थिकमिश्रजातं यतिमिश्रजातं पाखण्डमिश्रजातं चेत्यर्थः । क्यापि तृतीयभेदस्य स्वगृहमिश्रजातमिति संज्ञान्तरं दृश्यते । तत्राप्ययमेवार्थ इति । श्रमणानां च पाखण्डिष्वन्तर्भावाच्छ्रमणमिश्रं पृथग नोक्तम् । इह च यावदर्थिकाद्यर्थमधिक तरतंदुलादिप्रक्षेपदोषेण सवोऽप्याहारोऽशुद्धः स्यात् । [तथेति]प्रथममिति विशेषणेना. ध्यवपूरकदोपादस्य विशेषमुक्तवान् , तथाहि-अत्र सूपतंदुलजलफलादिवस्तुनो गृहयोग्यस्य माणकादिस्खस्वपरिमाणेन नियतमध्ये यावदर्थिकाद्यर्थमग्निप्रज्वालनादेरादावेवाधिकतरतंदुलजलादेर्मिश्रणं विधाय पाकः प्रारभ्यते, अध्यवपूरके च गृहिणा स्वार्थमग्निज्वा- लनाद्याद्रहणदानान्ते आरम्भे कृते सति पश्चात् कार्पटिकाद्यर्थ स्वार्थकल्पिततंदुलादीनां मध्येऽपरं तंदुलादीनां माणकादिकं प्रक्षिप्य

·मिश्रजात-
द्वारम्
पिणा-
विशुदे.
अंद्रमरीया
इत्तिः
॥३॥
राध्यत इत्येतावता मेदोऽस्योक्तः। कदा पुनरिदं सम्भवतीति चेत् (उच्यते), इह कश्चिद् गृही स्वयं बुभुक्षाकष्टानुभवनेन दुर्भिक्षम-
तिक्रान्तः किश्चित् सञ्जातवृत्तिको धर्मश्रद्धालु: दुर्भिक्षेण बुभुक्षापीडितप्रभूतसत्वान् दृष्ट्वा नैतावन्मानेन राध्यमानेनैतेषां सरिष्यतीति
दानसत्वालम्बनेन कान्तारादिनिर्गमप्रवेशयोः खिन्नभिक्षाचरालम्बनेन वा तीर्थबहुमानेनोजयन्तादिपर्वतयात्रायां श्रद्धावान् संवलितः
प्रभूतार्थिनो दृष्ट्वौदार्यालम्बनेन मिश्रजातं करोतीत्येवमस्य सम्भवः । साधवः पुनः कथमिदं जानन्तीति चेदुच्यते, कदाचिद्
भिवार्थ गृहे प्रविष्टान् साधून दृष्ट्वा गृहस्थो भार्यादेः संमुखं वक्ति यथा यः सह(येभ्यः)मिश्रमिदं राद्धं तैः क्वाप्यन्यत्र लब्धं
भविष्यतीति नागतास्ते, अत इदं परिपूर्ण यतिभ्यो देहि। यद्वा साधून प्रचुरान् भिक्षाचरांश्चागतान् दृष्ट्वा गृही यावदर्थिकेनाशना-
दिना नैतेषां परिपूर्ण स्यादित्यन्यदपि राध्नुहि येनैतेभ्यो दीयते इति गृहस्थमेवं ब्रुवाणं श्रुत्वा गृहं यावदर्थिकमिश्रमिदमिति
जानन्तीति गाथार्थः ॥३७॥
उक्तमिश्रजातद्वारमच स्थापनाद्वारं व्याचिख्यासुस्तस्या एव मेदानभिधातुमाह-
सष्ठाणपरहाणे परंपराणंतर चिरित्तरियं । दुविहतिविहा वि ठवणाऽसणाइ जं ठवइ साहुकए ॥३८॥
व्याख्या-स्वस्थानं च चुल्ल्युखादि, परस्थानं च सुस्थितछव्वकादि, स्वस्थानपरस्थानं तस्मिभाधारे 'असणाइ जं ठवइ साहु-
कए ठवर्ण'तिं योगः। तत्राशनायशनपानप्रभृतिकं वस्तु यदित्यनिर्दिष्टस्वरूपं स्थापयति न्यस्यति धारयतीत्यर्थो दात्री (प्रीति)गम्यते
साधुहते यतेराय यसदोनित्ययोगात्तदशनादि स्थापनोंच्यते । तत्र सांधवे इदं दास्यामीत्येवं विचिन्त्यं कश्चित्कालं यावत् स्थापि-
तत्वाद स्थाप्यत इति स्थापना स्थापन वा न्यसनं, स्थापना तद्योगादशनाद्यपि, कीदृशं सदशनादीत्याह । 'परंपराणंतरं' ति अपरा-
॥३॥

·परदध्यादिपर्यायसंतानः परंपरस्तत्संबन्धात् परंपरं क्षीराधुच्यते । तथा न विद्यते अन्तरं पर्यायान्तरलक्षणो विशेषो यस्य तदम- न्तरं घृताद्यभिधीयते अनयोः समाहारद्वन्द्वस्तत् परम्परस्वरूपमनन्तरं स्वरूपं चेत्यर्थः । भावार्थो वक्ष्यमाणः । पुनः किं विशिष्ट स्थापयतीत्याह 'चिरित्तरिय' ति, चिरं च दीर्घकालं इत्वरं चाचिरं स्तोककालमित्यर्थश्चिरेत्वरम् , ततश्चिरकालमचिरकालं च यावदानाय दात्री यत् स्थापयति तचिराचिरकालावस्थापितत्वयोगादशनाद्यपि चिरेत्वरमिति । भावार्थस्तु वक्ष्यमाणः । इत्येवं 'दुविहतिविहा वि ठवण'त्ति, विधाप्याधारद्रव्यकालोपाधिभेदात् त्रिप्रकारापि, न केवलमेकधा द्विधा वेत्यपेरर्थः । किमित्याह द्विविधा प्रदर्शितस्वस्थानादिमेदेन द्विमकारा स्थापना भवति । 'असणाइ जं ठवइ. साहुकए' ति, पुनरेकैका खस्थानपरस्थानपरम्परानन्तरचि- रेत्वरमेदा(द्) द्विधा । तत्र 'सट्ठाण परहाणे असणाइ जं ठेवई साहुकए' इत्यनेनाऽऽधारमात्र सामान्याशनादेः स्थापितत्वमाश्रित्य स्व- सास्थापना परखानस्थापनेत्याधारोंपाधिकं भेदद्वयमुक्तम् । तथा परम्परानन्तरमित्यनेन परम्परस्थापनाऽनन्तरस्थापनेति परम्परानन्तर- रुपद्रव्योपाधिक तदुक्तम् । चिरेत्वरमित्यनेन च चिरस्थापना इत्वरस्थापना चेति कालोपाधिकमित्येवं प्रकारत्रयेण द्वैविध्यं सकलस्था- पितमेदसंग्राहकं स्थापनाया भवति । नवरमित्वरस्थापना प्रज्ञापनामात्रमेव न तु परिहार्यति वक्ष्यति । चिरस्थापना तु परम्परानन्तर- स्थापना मेदान्तर्वर्तिनी पृथग्भवतीति तेन परम्परानन्तरस्थापनयोश्चिरस्थापनात्वमेव ज्ञातव्यमिति गाथार्थः॥३८॥ अथ स्वस्थानादिखरूपं व्याख्यातुमाह । चुल्लुक्खाइ सट्ठाणं, खीराइ परंपरं घयाइयरं। दवट्टिइं जाव चिरं, अचिरं तिघरंतरं कप्पं ॥३९॥ व्याख्या-चुलथुखे अधिश्रयणीस्थालीरूपे आदिर्यस्य आधारभूतवस्तुनः तच्चुल्लयुखादि चुल्लथादि उसादीनि दृश्यं । तत्र m

·पिण्ड-
विशुद्धे-
अंद्रसूरीया
खस्थानादि-
खरूपम्
वृत्तिः
तु
प्रागेव
॥३२॥
प्रथमादिशब्देनावल्हको ग्राह्यः द्वितीयेन चरुकपिठरादीनि तदिदं चुल्लयुखादि, किमित्याह स्वस्थानं निजाश्रयो भण्यते । अयमत्र-
भावार्थोऽशनादेः स्वस्थानं द्विधा' भवति । स्थानस्वस्थानं भाजनस्वस्थानं च तत्र चुल्लथवल्हकादिकम् तिष्ठत्यस्मिन् स्थाली.
ति स्थानमाधारस्तद्रूपं स्वं निजमाहारपाकस्य स्थानं स्थानस्वस्थानमुच्यते । स्थाली चरुकपिठरादिकं च भाजनखस्थानमिति । तथा
स्वस्थानविलक्षणाश्रयश्च परस्थानमिति सामर्थ्यादनुक्तमपि दृश्यम् । तत्र खस्थानात्परमन्यद्विलक्षणं स्थानमाश्रयः परस्थानम् । तच
सुस्थितादिनदेशान्तराश्रयरूपं छप्पकपडलिकावारकादिरूपं च ज्ञेयमेतदप्याधारभाजनभेदाद् द्विविधमिति । स्थापनायोजना
दर्शिता । अधुना परम्परस्थापनाऽनन्तरस्थापनाख्यं भेदद्वयं व्याख्यातुकामः परम्परानन्तरशब्दवाच्यमाह 'खीराइ परंपरं घयाइ-
इयर'ति, इह स्थापनाविषयाण्यशनादीनि द्रव्याणि द्विधा भवन्ति विकारीण्यविकारीणि च, विकारोऽपि केवलानां सतां स्यात् द्वयादि-
द्रव्यसंयोगे सति वा । तत्र केवलविकारिद्रव्यं खीरं दधिनवनीतमस्तुतकादिविकारयोग्यन्वात् । तथेक्षुरसश्च विकारिद्रव्यं द्रवगुड-
पिण्डगुडखण्डशर्करादिविकारयोग्यत्वात् । द्वयादिद्रव्यसंयोगविकारिद्रव्यं करम्बादिकं, करंबको हि प्रथमे दिने मधुरः सन् द्वितीया-
दिदिनेषु कोथाम्लादिकं विकारं भजते । तथा द्विव्यादिदिनसत्कानि नवनीतमस्तुतक्रादीन्यपि कोथाम्लादिरूपविकारभाजित्वाद्वि-
कारीणि । अधिकारिद्रव्यं च घृतगुडादिकं प्रकृतेरन्यथाभावरूपस्य विकारस्याभावात् । तद्धि दुग्धेक्षुरसादिकं सत्क; स्खयोगेन
दधिककवादिविकारस्तावद्विकारं चानीतं यावद्धृतगुडादि स्थित्वा स्थितं, परतोऽपि विकारो नास्तीत्यविकार्युच्यते । तदत्र परम्परश-
ब्दवाच्यं सर्व विकारिद्रव्यं क्षीरादिकमनन्तरशब्दवाच्यं चाविकारिद्रव्यं घृतादिकं विज्ञेयम् । अत एवोक्तम् 'खीराइ परंपरं घयाइयर)
ति । तत्र खीरं दुग्धं तदादिर्यस्यादिशब्दादिक्षुरसादिद्रव्यग्रहस्तत्क्षीरादि 'परम्परं ति दधिम्रक्षणकक्कवादिघृतगुडान्तपर्यायरूपावस्था
:
॥३२॥

·परम्परा परम्परः स च यस्यास्ति क्षीरादेस्तद्दध्यादिपर्यायपरम्परान्वितत्वात् परम्परं भण्यते । इह च स्थापनया प्रस्तुतं ततः क्षीरा. दिविकारिद्रव्येषु परम्परस्थापना स्यादित्यर्थः । इह म्रक्षणककवावस्थाद्रव्ययोः स्थापनाय घृतगुडत्वेन क्रियमाणयोस्तेजस्कायादि- विराधनादापाकर्मदोषोऽपि स्यात् परमत्र नासौ विवक्षितः । एवमुत्तरत्रापि । 'घयाइयति घृतं सप्पिस्तदादिर्यस्य गुडादेस्तघृतादि, किमित्याह 'इयर' ति द्वयोरुपात्तयोरेकस्यापेक्षया द्वितीय प्रतियोगिवस्त्वितरदुच्यते । ततः परम्परानन्तरमित्युपात्तत्वात् परम्पराव- स्त्वपेक्षया इतरदनन्तरमनन्तरशब्दवाच्यं भवतीत्यर्थः । तत्र न विद्यतेऽन्तरं विशेषो विशिष्टावस्थान विकारापादनेन ततोऽपि परतो यस्य धृतगुडादेस्तदनन्तरम् । ततः स्थापनायाः प्रस्तुतत्वात् घृतगुडादिष्वविकारिद्रव्येष्वनन्तरस्थापनाऽपि स्यादित्यर्थः । इह च घृतगुडादेः सर्वस्य सामान्येनानन्तरशब्दवाच्यत्वेऽपि घृतगुडादिकमत्र यत् प्रथमादिदिनेषु प्रभूतेष्वप्येकखरूपमेव स्थापितं तदेव ग्राह्यम् । यत्तु दुग्धेक्षुरसादिस्थापनपरम्पराविकारेणागतं तद् घृतगुडाद्यपि तं ज्ञेयम् । ननु घृतगुडयोः सम्बन्धिनां पाश्चात्यपर्याया- न्तराणां योग्यं यद् दुग्धेक्षुरसादि यस्मिन् दिने स्थापितं तस्मिन्नेव जातावस्थान्तरं साधुना गृहीतं तस्य का वार्त्तत्युच्यते । परम्पर- स्थापितयोग्यत्वात्तदपि परम्परस्थापितमेव । तदेवं घृतगुडादे₹ऽपि स्थापने दुग्धेक्षुरसादीनां तु परम्परस्थापनैव । कथं पुनः क्षीरादिद्रव्यपरम्परस्थापना सम्भवतीति चेदुच्यते । केनचित् साधुना कस्याश्चिद् गृहस्थ्याः पार्श्वे याचितं दुग्धं । तया च क्षणान्तरे दास्यामीति प्रतिज्ञातम् । साधुना त्वन्यत्र लब्धम् । ततो दुग्धसम्पत्तौ स तयोक्तो, यथा गृहाणेदं दुग्धं तेनोक्तं अन्यस्मिन् गृहे मयाऽन्यल्लब्धम् । किन्तु ग्लानादिकार्य त्वदीयं दुग्धं ग्रहीष्ये एवमाकर्ण्य च सा ऋणभीतैव चिन्तयति यथा अद्य तावत् साधुन गृह्णाति दातव्यं चैतदस्मै अन्यथा साधुऋणं दुर्मोक्षमिह परत्र च भविष्यतीतश्च विनश्वरत्वादित्थमेव धत्तुं न शक्यते दुग्धं तत इदं दधि कृत्वा NA खर ·९ स्थापना. द्वारम् पिण्ड विशुद्ध- मंद्रपुरीया इत्तिः ॥३३॥ वो दातास्मीत्येवं विचिन्त्य स्थापयति क्षीरम् । ततो द्वितीये दिने दधि दीयमानं साधुना नेष्टम् । ततो प्रक्षणतक्रादितया कृत्वा स्थापयतीत्येवं परम्परस्थापनासम्भवः । एवमिक्षुरसादिष्वपि वाच्यम् । इदं चात्मार्थितं सत् सर्वपर्यायापनमपि शुद्ध्यतीत्याज्ञा । नवरं म्रक्षणघृते क्रियमाणेऽग्निविराधनाकृत आधाकर्मदोषोऽपि स्यात्तेन चात्मार्थितमपि तन्न शुद्ध्यतीति । एतदनुसारेण घृताधन- न्तरस्थापनासम्भवोऽपि वाच्यः। तथा 'दव्वट्टिइं जाव चिरं'ति द्रव्यस्य घृतगुडादेः साधुदानबुद्ध्या स्थापितस्य स्थितिर्विवक्षितप- र्यायेणावस्थानं स्वरूपाप्रच्युतिव्यस्थितिस्तां यावन्मर्यादीकृत्य चिरस्थापितं स्यादेतच्चोत्कृष्टतो देशोनामपि पूर्वकोटिं यावत् सम्भव- तीति । तथाहि किल पूर्वकोट्यायुषा अष्टवार्षिकेण साधुना पूर्वकोट्यायुष्का काचिद् गृहस्थी घृतं याचिता । तयोक्तं क्षणान्तरे दास्या- मीत्यादिपूर्वोक्तप्रकारेण यावत्साधोरायुस्तावत्तत्स्थापयित्वा घृतं मृते त्वन्यत्रोपयुक्तमिति गता स्थापना । तथा दधितक्रकरंबकादेव विनश्वरस्यैकद्वयादिदिनमाना स्थितिस्तावच्च चिरस्थापनात्वं तवं कोथाद्यापत्तौ बहिरुज्झनादिना स्थापनाया एवाभाव इति । अधुना अचिरस्थापनामाह 'अचिरं ति घरंतरंति, इह पतिस्थानां भिक्षाग्रहणविषयाणां त्रयाणां मध्याद्यस्य गृहद्वारे भिक्षार्थ साधुस- छाटक आस्ते तस्य भिक्षागृहद्वयस्य च द्वितीयसाधोदृष्टिगोचरस्य यदन्तरं व्यवधानं तत्रिगृहान्तरं, तत्र यदशनादि तदपि, तथा ततस्त्रिगृहान्तरं यदशनादि,तत 'अचिरति अचिरस्थापितं स्यादिति । अयमों यावता कालेन गृहत्रयान्तरादायको हस्तव्यवस्थितभक्तो ग्राहकसाधुसमीपमागच्छति तावन्तं कालं यदशनादि साधुदानाय दायककरव्यवस्थितं वर्त्तते तद्यदि तदा लब्धं तदा इति स्तोकका- लविषयत्वादचिरस्थापनावत्तत्स्यादेतच प्रज्ञापनामात्रेणैवाचिरस्थापनोच्यते न तु परिहार्यतया अत एवाह 'कप्प'ति कल्प्यं ग्राह्यं स्यादाचरितत्वाद् गृहत्रयविषयाचीर्णाभ्याहतवत् । अथास्येत्वरस्थापितस्य गृहत्रयविषयाभ्याहतस्य च वक्ष्यमाणस्य तुल्यलक्षणत्वात् ॥३३॥ ट ·का प्रतिविशेषः ? उच्यते, इह कालविवक्षा तत्र तु गृहत्रयापान्तराललक्षणक्षेत्रविवक्षेति विशेषः अनेन च त्रिगृहान्तरस्याशनादेरचिर- स्थापनात्वभणनेन गृहत्रयात् परतश्चतुर्थगृहादिषु यदुत्क्षिप्य दाव्या हस्ते व्यवस्थापितं साधुदानायाशनादि तचिरकालं दायककर- व्यवस्थितत्वाचिरस्थापना स्यादिति सामर्थ्यादुक्तं भवति । चतुर्थादिषु हि गृहेषु युगपदुपयोगो दातुं न शक्यते किं तर्हि क्रमेण, तेन चिरः कालो लगति इति चिरस्थापना भवतीति गाथार्थः ॥३९॥ उक्तं स्थापनाद्वारमथ प्राभृतिकाद्वारमाह- वायरसुहुमुस्सक्कणमोसक्कणमिइ दुहेह पाहुडिया । परओकरणुस्सकणमोसक्कणमारओ करणं ॥४॥ व्याख्या-बादरं बादरारम्भविषयतया स्थूलं तथा सूक्ष्मं सूक्ष्मारम्भविषयतया श्लक्ष्णं अनयोः समाहारद्वन्द्वे विभक्ति लोपा बादरसूक्ष्ममिति दृश्यं । किं तदित्याह उत्ष्वष्कणं वक्ष्यमाणशब्दार्थ तथा अवष्वष्कणं वक्ष्यमाणार्थमेव चः समुच्चयाओं लुप्तो दृश्यः। बादरसूक्ष्ममित्यनुवृत्तिरितिरूपप्रदर्शने । इत्येवं बादरोत्वष्कणाववष्कणयोगादादरा । सूक्ष्मोत्ष्वष्कणाववष्कणयो- गाच सूक्ष्मेति, द्विधा द्विभेदा, इह-प्रवचने। उद्गमादिषु मध्ये प्राभृतिका उक्तशब्दार्था भवतीति शेषः । अधुनोत्ष्वष्कणं व्याख्या- तुमाह-'परओ' इत्यादि, तत्रोदिति परतोऽग्रतः स्खयोगप्रवृत्तिकालावधेः, वष्कणमित्यारम्भस्य करणं नयनमुष्वष्कणमुच्यते उत्स- पंणमित्यर्थ । तथा अब इति आरतोर्वाक् वयोगप्रवृत्तिकालावधेः प्वष्कणमित्यारम्भस्य करणं नयनं साध्वर्थमवष्वष्कणमुच्यते अवस- पैणमित्यर्थः । तत्र गृही यथोत्वकणरूपा बादरप्रभृतिकां करोति तथोच्यते । इह केनापि गृहिणा पुत्रपुत्रिकादेः परिणयनलग्नदिन ज्योतिष्काव्यवस्थापितं तच यतिजने तदिनसमयेऽनायात एव भवति अथ च कियद्भिर्दिनैः साधवोऽप्याजिगमिषवः स्वविहारक्रमेण

·प्राभृतिका-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्ररीया
इत्तिः
॥३४॥
तत्र स्थाने वर्तन्ते । स च गृही चिन्तयति विवाहदिनं यत्यागमादर्वाक, निवृत्ते च विवाहे समागतानां किं मया करिष्यते । तदे.
वाशनादिकं सफलं यत्सुपात्रेषु विनियोगं च यात्येवं च पुण्यमुपार्जितं च स्यात् कल्याणं च सम्पद्यते । इत्येवं विचिन्त्य लग्नदिनं
परतो यत्यागमनप्रस्तावेऽपराज्ज्योतिषिकानियमयति ततः समागतैः सद्भिः सङ्खडी कर्तुमारभते, येन भक्तपानादिकं प्रयच्छा-
मीति । अत्र च विवाहलग्नदिनस्याक्वित्तिनो यत् परतो नयनं तत्र यदशनादिप्राभृतिकाभिक्षा सोत्ष्वष्कणबादरप्राभृतिका । द्वितीय-
चादरप्राभृतिका त्वेवं सम्भवति । यथा केनापि श्रावकेण स्वपुत्रादेर्विवाहदिनं निश्चितमतश्च तदारतोऽपि यतिजनास्तत्रायातास्ततोऽसौ
मयाऽस्मै विपुलं विशिष्टं च भक्तपानं पुण्यार्थ कल्याणार्थं च दातव्यं तच्च प्रायो विवाहादावेव स्यात् । मत्पुत्र विवाहस्तु यतिजनेऽन्यत्र
विहते भविष्यतीति विचिन्त्य यतिजने तत्रस्थे एव विवाहं व्यवस्थापयति । अत्र विवाहलग्नदिनस्य भविष्यत्कालभाविनो यदाक्
यतिजनावस्थाप्रस्ताव एवानयनं, तत्र या प्राभृतिका साऽवष्वष्कणवादरप्रभृतिकेति । एतां च द्विरूपामपि ऋजुरजानाना साधूनामपि
विदितत्वेन प्रकटामेव करोति, स हि न जानाति यदित्यं कृतं ज्ञाते साधवो न गृहीष्यन्तीति । अनृजुस्त्विदं न कल्पते यतीनामिति
जानाति परं मायया तथाकरोति पूर्वोक्तकारणाभ्यां यथा ते न जानन्ति । तत्र साधुभिरन्यतः कुतोऽपि ज्ञाते ऋजुना वा पृष्टेन यथा-
वस्थिते कथितेऽनेषणीयमिति ज्ञात्वा परिहरणीयमिति । सूक्ष्मोत्ष्वष्कणरूपा प्राभृतिका, यथा किल काचिद्गृहस्थी सूत्रकर्त्तनादि-
व्यापारवती जनन्यादिका बालकेन रुदता भोजनं याच्यते यथा हे मातर्मह्यं भोजनं प्रयच्छेति । तत्र च प्रस्तावे पर्यासन्नगृहेषु
पर्यटन् यतिस्तया दृष्टः । सा च तं दृष्ट्वा सूत्रकर्त्तनादिलोभेन बालकं झजन्तं प्रत्यवादी मा पुत्र प्रलप, मा रोदीश्च त्वमिह मद्गेहे
गेहानुगेहक्रमेण विचरन् यतिराऽऽगमिष्यति तद्भिक्षादानायोत्थिता सती तवापि तत्समकालमेव भोजनं दास्यामीत्यतः प्रतीक्षस्व त्वं
-
॥३४॥

·कश्चित्कालं यावद्यतिरागच्छति । ततः.सा साधावागते धर्माद्यर्थमुत्थाय पालकभोजनदानसमं यतेभिक्षादानं करोति । इह च यत्र क्षणे याचित भोजनं तत्रैव तया कर्तुमुचितस्य पुत्रभोजनदानस्य तदुल्लच्छन्थ भविष्यत्कालभाविना साधुभिक्षाकालदानेन समं यत्करणं तदुत्वष्कणम् । तत्र या प्राभृतिका सा सूक्ष्मोत्ष्वष्कणमाभृतिका । तथा रूतप्रोणिकाकर्तनक्रियायां समाप्तायां जनन्या कर्तुमीहितस्य पुत्रभोजनदानस्य साधावागते यदसमाप्तायामपि तस्यामकि साधुभिक्षादानसममेव करणं तदवसर्पणम् । तत्र या प्राभृतिका सा सूक्ष्मावष्वष्कणमाभूतिकेति । इयमपि द्विविधाप्यकल्प्या आरम्भदोषात् । तथाहि साध्वर्थमुस्थिता सती बालकस्यापि भोजनं दास्यति। तत्र च हस्तधावनादिनाऽप्कायायुपमर्दः स्यात् कथं पुनरियं साधुना विज्ञायते, उच्यते, साधावागते तवापि दास्यामीति जननी जल्पन्तीं श्रुणोति, साधावागते डिम्भो वा जननीं प्रति ब्रुवन् श्रुणोति किं नाद्याप्युत्तिष्ठस्यागतोऽसौ यतिर्यन्माहात्म्येनाहं भोजनं शीघ्रतरं लप्स्य इति । यद्वान्यः कश्चिद्वालकोऽस्मै साधवे भिक्षादानेन सह मह्यं जननी भोजनं दास्यतीति विचिन्त्य समीपे गत्वाऽङ्गुलिकायां गृहीत्वा स्वहस्तेन साधुं गृहाभिमुखमाकर्षति ततो यतिना किमिति मामाकर्षणादिना नयसीति पृष्टेऽसावज्ञतया कथयति भवद्भिक्षादानार्थमुत्थिता सती मह्यं जननी भोजनं दास्यतीति । एवं श्रुत्वा सूक्ष्मप्राभृतिका विज्ञाय तद्गृहं यतिन व्रज- तीति गाथार्थः ॥४०॥ उक्तं प्राभृतिकाद्वारमथ प्रादुष्करणद्वारं व्याख्यातुमाह- पाउयरणं दुविहं पायडकरणं पयासकरणं च। सतिमिरघरे पयडणं समणट्ठा जमसणाईणं ॥४१॥ व्याख्या-प्रादुष्करणमुक्तशब्दार्थ द्विविधं द्विधा स्यादिति शेषः। यथा प्रकटकरणं वक्ष्यमाणं, इह 'पायउंति प्राकृतत्वात् ·प्रादुष्करण द्वारम् पिण्ड- विशुद्ध चंद्रपुरीया इत्तिः ॥३५॥ प्रशन्दस्य दीर्घता, तथा प्रकाशकरणं वक्ष्यमाणम् । चः समुचये भेदतया निरूप्य अधुना विषयकथनपुरस्सरं प्रादुष्करणस्य द्विरूप- स्यापि सामान्येन लक्षणमाह । 'सतिमिरघरे' इत्यादि सतिमिरगृहेऽन्धकारोपेते वेश्मनि वक्ष्यमाणन्यायेन द्वाभ्यामपि प्रादुष्करणप्र- काराभ्यां श्रमणार्थ यतिनिमित्तं । साधवो हि सान्धकारे गृहेऽचक्षुर्विषयत्वाद्भिक्षां न गृहन्तीत्यतस्तेषां भिक्षाग्रहणनिमित्तमित्यर्थों यदशनादीनां भक्तपानप्रभृतिकानां वस्तूनां प्रकटनं प्रकाशनं सप्रकाशतया विधानमिति यावत् गृहिणा क्रियते तत्प्रादुष्करणं भण्यते प्रादुःशब्दस्य प्रकाशार्थत्वादिति गाथार्थः ॥४॥ अथ प्रकटकरणप्रकाशकरणे व्याख्यानयनाह । पायडकरणं बहियाकरणं, देयस्स अहव चुल्लीए । बीयं मणिदीवगवक्ख कुडच्छिड्डाइकरणेण ॥४२॥ व्याख्या-प्रच्छन्नस्य सतः प्रकटस्य सप्रकाशस्य करणं विधानं प्रकटकरण तदभिधीयते । तत् किमित्याह । बहिस्तात्करणं पूर्व- निष्पमस्य मोचनेन अभिनवस्योत्पादनेन वा, गृहाभ्यन्तराबहिर्विधानमित्यर्थः। कस्येत्याह । देयस्य दातव्यस्य अशनादेर्वस्तुनः। अथवेति विकल्प चुल्लया अधिश्रयण्याः । अयमत्र भावार्थः । इहान्धकारव्यवस्थितं भक्तादि यतयोऽचक्षुर्विषयत्वान गृहीष्यन्तीति विचिन्त्य यद्गृहमध्यवर्त्तिन्यां चुल्ल्यां खगृहाथं राद्धं भक्तादि वर्तते तद्वहिवर्त्तिन्यां पूर्वमेव स्वार्थनिष्पन्नायां चुल्ल्यां चुल्लिव्यति रिक्तान्यप्रदेशे वा सप्रकाशे आनीय मुश्चति येन गृहन्ति । यद्वा तद्वहिस्थचुल्लिद्वयसद्भावे गृहान्तवत्तिनी परित्यज्य गृहाबहिर्वति- न्यामेव शुद्धायां चुल्लयां साधूपकृतये आहारस्य प्रकटनाय प्रथमत एव स्वार्थ राध्नोति, इत्येवं देयस्य पूर्वनिष्पन्नमोचनेनाभि- नवस्योत्पादनेन वा बहिस्तात्करणमिति । एवं चुल्लथा अपि द्विधा बहिस्तात्करणसम्भवो वाच्यः, यथा धर्मश्रद्धान्विता दानप्रियत्वेन ॥३५॥ zor ·P काचिद् गृहस्थी चिन्तयति यदुत यद् यस्यां चुल्लयां राज्यते भक्तं प्रासु तस्या एव पार्श्वे मुच्यते तच्च गृहमध्यवर्तिन्यां चुल्लयाँ राद्धं तत्पार्श्व एव स्यात् । तस्मिंश्च साधुभ्यो दीयमानेऽन्तरालेऽन्धकारः स्यात्तत्र च'व्यवस्थितं भक्तायेते न गृहीष्यन्तीति सा खार्थनिष्पन्नां चुल्ली सञ्चारिणीं गृहान्तर्वर्तिनी साध्वर्थमाहारस्य प्रकटनाय बहिरानीय मुञ्चति । नूतना वा स्वार्थ साध्वर्थ वा बहिः करोति। तत्रैव च प्रतिदिनं खार्थ रन्धयति । इह च बहिष्कृतचुल्लथः शुद्धा आधाकर्मियश्च स्युः । तत्र यदि शुद्धास्तदा प्रकटकरण- संज्ञितप्रादुष्करणलक्षण एव दोषः स्याम पूतित्वं,यदा त्वभिनवाऽऽधाकर्मचुल्लयां राघ्नोति तदोपकरणपूतिदोषः प्रकटनदोषश्चेति दोषद्वयं स्यात् नवरं चुल्लयाः पृथक्कते भक्ते पूतित्वमुत्तरति परं प्रकटनदोषेण न कल्पते । इह पूतित्वं प्रासङ्गिकमेवोक्तम् । प्रकटनदोषेनैवात्र प्रकृतमिति । अथ किमित्यसावाहारो न कल्पते, उच्यते खयोगेन प्रवृत्तोऽप्याऽऽहारपाकः साध्वर्थ बहिष्कृतस्तत्र च पृथिव्याधुपमहर- म्भदोष इति । कथं पुनरसौ दोषः साधुना ज्ञायते, उच्यते क्वचिद्धामिकगृहेऽन्धकारे एव राध्यमानं पूर्व दृष्ट्वा पश्चात्तेनैव बहिस्ता- दिति किञ्चित्सञ्जाताशकेन किमर्थमयमाहारोऽद्य गृहस्य बहिस्ताद्राद्ध इत्यादि प्रश्ने कृते ऋजुतया भवदर्थमिति यथाकथनतः पूर्व- मन्धकारेऽकल्प्यमासीदधुना सप्रकाशे राद्धं कल्प्यम् , गृह्यतामिति दात्रीवचनश्रवणतो वा विज्ञाय दोषं तदशनादि न गृह्णाति। यदा तु साध्वर्थमभ्यन्तराबहिश्चुल्ली मुक्त्वा राद्धा चैवंविधोऽभिप्रायो दाच्या विस्फुरति यथा. गृहान्तर्मक्षिका धर्मो वाऽन्धकारो वा पाक- स्थानाद्भोजनस्थानं वा दूरवर्ति, गृहस्य बहिस्ताच्च शीतलं सपकाशं पाकस्थानाद्भोजनस्थानं चासन्नमत इदं खयमत्रैव भोक्ष्यत इति । तदित्थमात्मार्थितं कल्पत इति । तथा 'बीय' ति द्वितीयं प्रकाशकरणलक्षणं प्रादुष्करणं स्यादिति शेषः । केनेत्याह मणिर्माणिक्यं तेजस्विरत्नविशेषः, दीपोऽग्निकलिकारूपः प्रदीपः । गवाक्षो भित्त्यां जालिकारूपः प्रतीतः । तथा कुड्यस्य भित्तेः छिद्रं रन्धं तदादि- A ·पिण्ड- विशुद्ध- चंद्रसूरीया इत्तिः प्रकटकरण- प्रकाशकर. व्याख्या ॥३६॥ यस्य वस्तुनः, आदिशब्दाद् गृहाच्छादनापनयनापरद्वारकरणं पूर्वकृतद्वारबृहत्करणादेः परिग्रहस्ततः कुड्यछिद्रादि, ततो मणिश्च दीपश्च गवाक्षश्च कुड्यछिद्रादि च मणिदीपगवाक्षकुड्यछिद्रादि तेषां करणं केनापि रूपेण विधानं तेन । अयमर्थः कश्चिद्विवेकिदायको मन्द- प्रकाशगृहमध्यस्थस्थानस्थितस्यैव देयद्रव्यस्य प्रकटनाय, तमिश्रादेशे साधुभिक्षाशुद्ध्यर्थ मणिं भास्वरं व्यवस्थापयति, अग्निप्रदीपो वा प्रकाशाय कुरुते, गवाक्षं वा विधत्ते, कुड्यछिद्रादि वा विदधातीत्थं यत्प्रकाशकरणं करोति, तत्प्रकाशकरणलक्षणं प्रादुष्करणं भण्यते । तदित्थमपि लब्ध आहारो न कल्पते, प्रवृत्या दोषात् । अयमपि च स्थानस्थ आत्मार्थितस्सन् खयोगेन बहिनिष्कासितो वा कल्पते । नवरं अग्निप्रदीपप्रकाशकरणदोषाशुद्धो न कल्पत एव तेजस्कायद्युतिस्पर्शसम्भवात् । परिज्ञानोपायादिकं चापि ऋजुगृ- हस्थकथनादिना जानातीत्यादिकं पूर्ववद्वाच्यमिति गाथार्थः ॥४२॥ उक्तं प्रादुष्करणद्वारमथ क्रीतद्वारं व्याचिख्यासुस्तत्स्वरूपं यथा तद्यावद्भेदं च स्यादित्येतदाह । किणणं कीयं मुल्लेणं चउह तं सपरदव्वभावहिं । चुन्नाइकहाइधणाइभत्तमखाइलेवहि ॥४३॥ व्याख्या-क्रीयते यत्तत्क्रयणं, कर्मणि युद्, क्रेयं वस्त्वित्यर्थस्तत् किमित्याह क्रीतमिति क्रीयतेसाशनादि साध्वर्थमिति क्रीतं क्रीताख्यं तदुच्यते इत्यर्थो यद्वा भावे युद् निष्ठा प्रत्ययः, ततः क्रयणमन्यजनपार्वादशनादेग्रहणं क्रीतं । ततः क्रयणयोगादशना- यपि क्रीतं, क्रीतार्थमुच्यत इत्यर्थः। केन क्रीयत इत्याह मूल्येन क्रेतव्यवस्तुनो लाभकारकवस्तुना लोकप्रतीवेन, चतुद्धों चतुःप्रकार, तत् क्रीतं स्यादिति शेषः यद्वा तदिति मूल्यं चतुर्दा चतुर्भिः प्रकारैर्वक्ष्यमाणैः स्यात्तद्योगात् भक्ताद्यपि चतुइँति व्याख्येयं । कथं पुनरिदं चतुर्द्धत्याह ‘सपरदव्वभावेहिं ति तत्र स आत्मा यतिसत्को देहः परः साध्वपेक्षयाऽन्यो गृहस्थादिः ततः स्वश्च परश्च स्वपरौ ॥३६॥ 1 ·ततः स्वपरयोर्द्रव्यभावौ ताभ्यां स्वपरद्रव्यभावाभ्यामिति । एतेन द्वन्द्वात्परस्य पदस्य श्रूयमाणस्य प्रत्येकं व्याख्यानतः सम्ब- न्धात् स्वद्रव्यनीतं स्वभावक्रीतं परद्रव्यक्रीतं परभावक्रीतमिति क्रीतभेदचतुष्टयं वक्ष्यमाणार्थमुक्तं । किंखरूपाभ्यामित्याह, 'चुनाइ' इत्यादि, इह चूर्णशब्देन निर्माल्यमुजयन्तादिप्रतिमारोपितं चूर्णरूपं पुष्पादिकमभिप्रेतं चूर्ण आदिर्यस्य स्वकीयद्रव्यसमूहस्य स चूर्णादिः । आदिशब्दात पुटपाकादिगन्धमुखप्रक्षिप्तमनुजरूपपरावर्त्तादिकारिगुटिकाकर्पूरादिमिश्रितचन्दनवालपोतकवस्त्रादिपरिग्रहः । 'कहाई' त्ति कथा धर्मकथाकथनं धर्मदेशनाकरणमित्यर्थः । सा आदिर्यस्यात्मीयभावसमूहस्य स कथादिः । आदिशब्दात् पिण्डा- दिलोभेन प्रमाणोपन्यासकरणमासादिक्षपणविधानपरोपश्लोकनार्थकाव्यविरचनशीतोष्णाद्यातापनाऽऽदानादिपरिग्रहः । 'धणाई त्ति धनमिह घटिताघटितरूपसुवर्णद्रम्मरूपकई(पदि)कादिकमचेतनं ग्राह्य, तदादिर्यस्य परद्रच्यसमुदायस्य स धनादिः। आदिशब्दात् सचित्तमिश्रद्रव्यग्रहः । 'मंखाइ' ति भक्तो भक्तिमान् मंखः केदारपट्टिकसुकृतदुष्कृतफलसूचकचित्रफलकोपजीवी भिक्षुविशेष इति यावत् । भक्तश्चासौ मंखश्च स आदिर्यस्य भक्तिमत्तथाविधजननिवहस्य स भक्तमंखादिः । इह परभावस्य प्रस्तुतत्वात् , साध्वर्थमा हाराापमार्जना(गणा) संवलितो मंखादिसत्कविज्ञानरूपो भावोऽपि भक्तमंखशब्देनात्रोपचारादुक्तः । ततपूर्णादिश्च कथादिश्च धना- दिश्व भक्तमंखादिश्चेति ते तथा तै रूपं खरूपमात्मीयलक्षणं ययोः खपरसत्कयोर्द्रव्यभावयोस्तौ तथोक्तौ ताभ्यां चूर्णादिकथादिधना- दिभक्तमंखादिरूपाभ्यां । केचित्तु बहुवचनांततया व्याचक्षते । यथा द्रव्ये च भावौ च द्रव्यभावाः स्वपरयोर्द्रव्यभावाः स्वपरद्रव्य- भावास्तैः। किं स्वरूपैरित्याह । चूर्णादिकथादिधनादिभक्तमंखादयो रूपं येषां स्वपरद्रव्यभावानां ते तथा तैः, शेषं प्राग्वत् । (१५००) अनेन च गाथोत्तरार्द्धन क्रीतभेदचतुष्टयसत्का मूल्यरूपा द्रव्यभावा विशेषणतया अभिहिताः। तत्रात्मद्रव्यं चूर्णादि, आत्मभावः . HI

·पिण्ड-
विशुद्वे-
अंद्रसूरीया
कीतद्वार-
स्वरूप
तद्भेदं च
वृत्तिः
॥३७॥
कथादि परद्रव्यं धनादिः परभावो भक्तमंखत्वादिरिति । तदयं प्रागुपात्तक्रीतभेदचतुष्टयस्यार्थो, यथा(दा) आहारादिलिप्सया स्वकी-
येनात्मद्रव्येण चूर्णादिरूपेण गृहीण (हिणा) प्रदत्तेन यदशनादि साधुना लभ्यते तदा द्रव्यक्रीतमात्मनोऽर्थायात्मद्रव्येण चूर्णादिना
क्रीतं साधुनोपार्जितं भक्तादीति कृत्वा । अत्र चामी दोषा, यथा निर्माल्यादिग्रहणानन्तरं तस्य दैवयोगेन मांद्ये जाते साधुना अहं
ग्लानीकृत इत्यादिग्लानजल्पनादिना शासनमालिन्यं स्यादथाग्रतो मन्दस्सन् निर्माल्यादि(ना)नीरोगः सम्पद्यते तथा चाटुकारित्वं
कृतं स्यात्तथा मन्दस्यौपधादिदानेन प्रगुणस्य तु व्यापारादिप्रयोजकतया जीवाघातापत्तेः कर्मचन्धः स्यात् । तथाहाराद्यर्थमेव धर्म-
कथावादिक्षपकातापककविभिः स्वस्वधर्मकथादिलक्षणेनात्मभावेन विधायमानेन धर्मकथाद्याक्षिप्तचित्तेभ्यो लोकेभ्यो यदशनादिकं
लभ्यते तदात्मभावक्रीतं आत्मनोऽर्थाय भावेन धर्मकथादिना क्रीतमिति कृत्वा। अत्र च दोषाः स्वानुष्ठानफल्गुताकरणप्रभृतयो
वाच्याः। तथा गृही सचित्तादिभेदेन द्रव्येण साध्वर्थ यदशनादि क्रीणाति तत्परद्रव्यक्रीतं साध्वर्थ परेण गृहस्थादिना द्रव्येण
धनादिसचित्तादित्रिप्रकारान्यतरेण क्रीतमिति कृत्वा । पदकायविराधनादयो दोषाः प्रतीता एव । तथा परभावेन साधुभक्तमंखादि-
भिक्षुसक्तविज्ञानलक्षणेन पर्यायेण क्रीतं यद्भक्ताद्युपार्जितं साध्वर्थ तत्परभावक्रीतं । अत्र वृद्धदृष्टान्तो यथा-
एगंमि गामे एगो धम्मपिओ मखो होत्था, अनया तस्स गिहेगदेसे साहुपरिवारसंयु(जु)या सुट्टियायरिया तत्थ वासारते
ठिया । मंखो दाणरुई पइदिणं साहूणो भत्ताइच्छं(य) देइ ते य सेजातरपिंडो त्ति काउं जेण तेण उवाएण पडिसेहंति । तेण चिंतियं
जहा मम गेहे एए भत्ताइ न गेण्हंति अमेसि पि गेहे जइ एत्थ दवाविस्सामि तओ लक्खिस्सन्ति, ता वासारते वित्ते जत्थ गच्छि-
स्सन्ति तत्य गन्तूण केणइ उवाएण दवावेमि त्ति । बहु वासारते गए ते पुट्ठा। जहा भयवं वासारत्ते वित्ते कयरीए दिसाए तुन्मे
॥३७॥

·विहरिस्सह । तेहिं अविगप्पेहिं कहियं जहा अमुगाए । तेण य वित्ते चेव वासारत्ते तीए दिसाए एगंमि गोउले गन्तूण केदारपडि- विनाणे लोगो आवजिओ। घयदुद्धाइयं दाउं पयट्ठो, तेण भणिओ जहा जया याएमि तया देअसु त्ति । ते य साहुणो वासारते वित्ते विहरन्ता तत्थेवागया तेण अलक्खावितेण पुब्बपडिसेहियं घयाइयं जाइउं एगमि गेहे मेलिऊण मुकं । ते साहुणो निमंतिऊण सुद्धति पञ्चयं उप्पाइय पडिलाहिया । इत्थमूर्जितमन्यदपि यदशनादि साधुना लभ्यते तत्परभावक्रीतमुच्यते । अत्र च परभावक्रीताख्योऽन्यतो गृहादानीतत्वाद- भ्याहृताख्यः, अवभाष्यावभाष्य करमुक्तत्वात् स्थापनाख्यश्च दोषः स्यादिति गाथार्थः ॥४३॥ उक्तं क्रीतद्वारमथापमित्यकद्वारमाह । समणठा उच्छिदिय, जं देयं देइ तमिह पामिच्चं । तं दुटुं जइभइणी, उद्धारियतेल्लनाएण ॥४४॥ व्याख्या-श्रमणार्थ साधुनिमित्तमुच्छिद्य पुनर्दास्याम्येतत्तवेत्यभिधाय कस्यापि पार्थादुद्धारे गृहीत्वा यद्देयं दातव्यं वस्तु, एतेनाहारोपधिशय्यालक्षणं वस्तु सर्व सूचितम् । नवरमत्राहारेणैव प्रकृतं, शेषं तु प्रसङ्गेनोपयोगित्वात् किञ्चिद्वक्ष्यते। ददाति प्रयच्छति गृही श्रमणेभ्यस्तद्वस्त्वाहारादि । 'इह' प्रवचने, एषु वोद्गमादिदोषेषु मध्ये, 'पामिचं ति अपमित्यकं पामित्यकं वोक्तशब्दार्थ भण्यत इति शेषः। एतच्च लौकिकलोकोत्तरभेदाद् द्विभेदं स्यात् । तत्र लौकिकं पृथग्जनभवमितरच्च जिनशासनोद्भवं। तदिह लौकिकेन प्रकृतं । तत्रानालापराटिदासत्वप्रभृतिसर्चजनप्रत्यक्षदोषसम्भवात् । इतरदुपरिष्टादुपयोगित्वादेव वयं दर्शयिष्यामोऽतोलौकि- कमाश्रित्य सूत्रकारो निषेधं दर्शयन्नाह । तदपमित्यकाशनादि दुष्टं दाव्यादेर्दासत्वभवनादिदोषकृत् । दुष्टत्वाच्च यतीनामकलप्यं । h ख

·+
पिण्ड.
विशुद्ध-
मंद्रसूरीया
इत्तिः
अपमित्यक-
द्वारस्वरूप
॥३८॥
केन दुष्टत्वमस्य ज्ञातमित्याह यतेः साधोर्भगिनी स्वसा, तया उद्घारितं मूल्याभावार्दुद्धारके गृहीतं यद्वणिक्तैलं तस्य ज्ञातं दृष्टा-
न्तस्तेनेति । तच्चेदं-
एगमि गामे एगो कुटुंपिओ होत्था, तस्स य बहवे पुत्ता ! बहुयाओ धूयाओ भविसु । अण्णया तत्थ समुद्दघोसो णाम सरिणो
समागया। तेसिं सगासे धम्मं सोउं एगो तस्स कोडुबियस्स पुत्तो संजायतिव्वचरणपरिणामो पडिवन्नो दिक्खं । कालेण य विनाया-
सेसकिरियाकलावो अहिन्जियसयलसुत्तत्थो विनायपरमत्थो गीयत्थो संजाओ। सो य अन्नया कोइ पव्वजं गिहिहित्ति गुरुणो
आपुच्छिऊण सयणदसणत्थं नियसन्नायगगामे गओ । तत्थ बाहिं कोइ पुट्ठो जहा अमुगस्स कोडुंबियस्स पुत्तो हं, ना कोइ एत्थ
अस्थि मम सयणो, तेण भणियं एगा तुज्झ भगिणी विहवा जीवइ । सेसं सव्वं कालेण कवलियं, तउ तीसे गिहे पविट्ठो, सा य तं
सहोयराणगारं निजियदुजयवइरिमारं विहिउग्गच्छतुइमाइतवोदारं विसिट्ठणाणाइगुणगणागारं दद्दूण अतीव हरिसिया। भत्तिबहु-
माणपुव्वं वैदिऊण पज्जुवासिऊण य तन्निमित्त किंचि आहारपागं काउं पयट्टा । साहुणा य वारिया जहा पागे कए अम्हाणं न
कप्पइ । तीए चिन्तियं पागं विणा घयतेल्लाइयं होइ । तं च मम गेहे नत्थि त्ति मासे मासे दुगुणवुट्ठीए एगस्स सेट्ठिस्स सयासाउ
उच्छिन्नो एगो करिसो तेल्लस्स गहेऊण साहुणो ढोइओ । तेण सुद्धो ति गहिउं जीमिओ। तीसे नियमाइयं दाउं विहारो कओ।
तीसे तेल्लस्स असंपत्तीए अणेगे घडया रिणे जाया । सेटिणा सा भणिया जहा मे तेल्लं देहि उदाहु गीहदासी भवसुत्ति, तेल्लस्स
अभावाउ तस्स गिहे दासी जाया । कइवयवरिसेहिं पुणो वि सो साहू तत्थागओ गामपरिसाए कोइ पुट्ठो जहा अमुगस्स कोडुबियस्स
अमुगा तणया आसि सा किं चिट्ठइ नवा, तेण भणियं चिट्ठइ परं अमुगस्स सेट्ठिणो गिहदासी जाया रोवन्ती चिट्ठइ, सव्वो तिल्ल-
॥३८॥

·वइयरो कहिओ । तेण चिन्तिय हा दुहु जायं मम दोसेण सा वराही(ई) दासत्तं पत्ता । इण्हि मोयामिति । सो भणिओ जहा तीसे तं कहेजसु जह सो तव भाया साहू समागओ चिट्ठइ भणइ य मा रोवसु अचिरकालेण मेल्लावेस्सामि, तेण य तहेव तीए कहियं । साहू य एसो चेव तीए मेल्लावणोवाओ चिन्तिऊण पढमं चेव भिक्खायरियाए तस्सेव सेद्विस्स गिहे पविट्ठो। सेट्ठिणी भिक्खादाणट्ठा हत्थे जलेण धोइउं लग्गा । साहुणा भणिय एवं अहं भिक्खा न सुज्झइ । समीवठिएण सेटिणा साहू पुट्ठो जहा को एत्थ दोसो, साहुणा य जलविराहणाइदोसा कहिया सो य आउट्टो भण्णइ, जहा कत्थ तुम्हाणं वसही जेणाहं आगन्तुं धम्म सुणेमि । साहुणा भणिय नस्थि । तओ तेण नियगेहे दिन्ना, पइदिणं धम्म सुणेति, सम्मत्तमणुव्वयाणि य सेटिणा गहियाणि । तओ सो साहू अमुगेण एरिसो अभिग्गहो गहिओ जहा मए जावजीवं पव्वजं गिण्हन्तो नियपुत्तो वि न य धरियन्वो त्ति । एरिसयाई कहाणयाइ सेटिणो कहेइ । सेट्टिणा य एसो अभिग्गहो गहिओ । एत्थंतरे सेट्टिपुत्तो सा य साहुभगिणी पव्वजाए उवट्ठिया । सेट्ठिणा विसज्जियत्ति। ननु तस्या निर्वाणसाधिकायाः प्रव्रज्यायाः कारणमेतज्जातमिति विशेषतः साधुना तद्ग्राह्यमित्यायातं, नैवं, स्तोका एवंविधवि- ज्ञानवन्तो भविष्यन्ति, तस्मादेतन्न ग्राह्यम् । एवं तावद्धृततैलाद्याहारविषयापमित्यके दोषा दासत्वप्राप्त्यादयः स्युः। यदा तु वस्त्र- पात्रायुपकरणवसत्यादिविषयमापमित्यकं दाता कुर्यात्तदाऽऽहारापेक्षया वस्त्रादीनां बहुतममूल्यलभ्यत्वात् दातुर्निगडादिनियत्रणयुत- दासत्वभवनादयो गाढतरा विशेषतस्ते स्युः अतस्तदपि वय॑मिति । लोकोत्तरापमित्यकं चतुर्धा(द्विधा) । तत्रैकं कश्चित् साधुः कुतोऽपि साधोः सकाशात् कियदिनानि व्यापार्य पुनरिदमेव ते समर्पयिष्यामीत्युक्त्वा वस्त्रादि गृह्णाति । द्वितीयं तु कश्चिदिदं निर्जरयिष्यामि तस्वेतावदिनानामुपर्यंतत्सदृशमपरं समर्पयिष्यामीत्युक्त्वा तद्गृह्णाति तद् द्विरूपमपि पुरुषजल्पनेन राटिरूषणाकरणादि)दोषसम्भ-

·बेशुद्ध-
या
आपमित्य-
कद्वारम्
त्ति
३९॥
वादकल्प्यम् । तथाह्याद्ये वस्त्राद्यापमित्यके यदा मलिनीकृतं पाटितं वा जीर्णप्रायं वा कृतं समर्पयति चौरादिना यद्गृहीतं क्वचित्
पतितं वा स्यात्तदा कलहादिसम्भवो द्वितीयवस्त्राद्यापमित्यके तु यदा स्वकीयवस्त्राद्यपेक्षयाऽन्यवस्त्रादि तद्ग्राहकसाधोः सकाशात्
साधुर्गियति, तदा तेन साधुना गृहीतवस्त्रादेः (साधोः)सकाशात् सुन्दरेऽपि तस्य समर्प्यमाने दुष्कररुचित्वात्तेन सहासौ कलहाना-
लापादिकं कुर्यादिति । यदा तु दुष्प्रापं वस्त्रादिकं स्यादथ च कश्चित् साधुः सीदति तदा तस्यापरसाधुनाऽधिकतत्सद्भावे मुधिकया
सामान्येन तद्दानं कर्त्तव्यं न तु विवक्षया यदा तु खग्गूडो वा कुटिलयतिः स्यादलसो वा याच्आकष्टभयेन न प्रयच्छति मुधिकया
तदाऽऽपमिन्यकं क्रियते । नवरं तदपि वस्त्राधापमित्यकं साधुना न स्वैरितया विधेयं किन्तु गुरोरगतस्तत् स्थाप्यते । ततोऽसौ गुरु-
स्तदथिनः साधोरर्पयतीति । एवं च कृते दायकग्राहकयोः कालान्तरेऽपि परस्परं कलहानालापादिकं न भवतीति गाथार्थः॥४४॥
उक्तमाघद्वारगाथान्तवल्पमित्यकद्वारं, अथ 'परियट्टिए अभिहडे'त्यादि द्वितीयद्वारगाथोपात्तं दशमं परिवर्तितद्वारमाह ।
पल्लटियं जं दव्वं, तदन्नव्वेहिं देइ साहूणं । तं परियट्टियमत्थं, वणिदुगभइणीहि दिटुंतो ॥४५॥
व्याख्या-परिवर्त्य विनिमयं विधाय यद्व्यं भक्तादिकं परकीयं, काभ्यां परिव]त्याह, 'तदण्णदव्वेहिति तच्चान्यच्च तदन्ये,
ते च तद् द्रव्ये च तदन्यद्रव्ये, ताभ्यां तद्रव्येणान्यद्रव्येण चात्मीयेनेत्यर्थः। तत्र तत्परिवर्तिनी यद्रव्यापेक्षया तजातीयं द्रव्य-
वस्तु तद्रव्यं, तेन परिवर्तितम् । यथा साधुगौरवनिमित्तमात्मलाघवपरिहारार्थ वा कुथितघृतेन सुगन्धितघृतस्य ग्रहणमित्यादि ।
अन्यद्रव्यं तद्विपरीतं तेन परिवर्तितं यथा तैलेन घृतस्य ग्रहणमित्यादि । पूर्वकालस्य चोत्तरक्रियासव्यपेक्षया तदुत्तरक्रियामाह,
ददाति प्रयच्छति, 'साहूणं' ति साधुभ्यस्तदशनादि । साध्वर्थाय कृतपरावर्त परिवर्तितमुच्यत इति शेषः । इदमपि लौकिकलोकोत्त-
॥३९॥

·रिकभेदाद द्विधा भवति । तत्र पूर्ववत् लोकोत्तरं पश्चाद्वक्ष्यते लौकिकं च सद्यः प्रभूतापायहेतुत्वाद्विशेषतो मुमुक्षुणा परिहार्यमिति सूत्रकारस्तदाश्रित्य प्रत्यपायदर्शनार्थ दृष्टान्तमाह । 'एत्थं' ति अत्रैतस्मिन् परिवर्तिताशनादौ वणिद्विकस्य परस्परं ये भगिन्यौ खसारौ ताभ्यां दृष्टान्तो निदर्शनं भणनीय इति शेषः । स चायं- वसंतपुरं नाम नयरं आसि । तत्थ एगस्स सेटिस्स खेमंकरो देवदत्तो य दुवे पुत्ता लच्छी दुहिया य । तत्थेवं अन्नस्स सेहिस्स धणदत्तो बंधुमती य दुवे डिंभाणि । सव्वाणि जोव्वणं पत्ताणि । तत्थ खेमंकरो समियायरियाण सगासे पव्वइओ । देवदत्तेण बन्धुमती, धणदत्तेण लच्छी परिणीया । इओ य धणदत्तो लच्छी य दरिदाणि जायाणि । तेसिं घरे कोदवकूरो, इयराणि ईसराणि, तेसिं तु सालिकूरो विजइ । अन्नया सो खेमंकरसाहू नियविहारेण विहरतो तत्थागओ। तेण चिंतियं य(ज)इ देवदत्तभाउणो गिहे पविसिस्सामि ता लच्छी भगिणी अहं दालिदिणि त्ति खेमंकरेणवि परिभूयत्ति अद्धिइ काहिति, अणुकंपाए तीए चेव गिहे पविट्ठो। भिक्खावेलाए लच्छीए चिंतियं एक भाया तहा साहू ,अन्नं पाहुणओ सो, ममं घरे पुण कोद्दवकूरो रद्धो, ता कहं सो एयस्स दिजइ । सालिकूरो उण नस्थि ता नियभाउजाइयाए बंधुमतीए सयासाउ कोदवकूरेण पल्लट्टिय सालिकूर आणिय देमि तहेव कयं । इओ य तंमि पत्थावे देवदत्तो भोयणत्थं गिहे आगओ बंधुमतीए पुट्ठो। जहा कोद्दवकूरं जेमिसि तेण य अविनायपरियट्टणवुत्तंतेण चिंतियं, जहा किवणत्तणेण अणाए कोद्दवकूरो रद्धो त्ति कुविएण सा पिट्टिया । तीए भणियं, कि मं पिट्टेसि ? तुह चेव भगिणी कोव- कूरपरियट्टणेण सालिकूरो नीउत्ति । धणदत्तो वि सगिहे भोयणत्थमुवविट्ठो, लच्छीए खेमंकरस्स दिजमाणो जो सालिकूरो उव्वरिओ सो गउरवेण तस्स दिनो तेण सा पुट्ठा । कुओ अन्ज एसो ? तीए खेमंकरआगमणाइसव्वो वुत्तंतो कहियो । तओ तेण

·-
HIN
पिण्ड-
विशुद्ध
मंद्रसरीया
परिवर्तित-
द्वारम्
॥४०॥
कुविएण पावे ! अप्पणय पक्कमाणयं कुरस्स रंधियं तु कीस न दिनं ? जं परघराउ आणयणेण मम लहुत्त उप्पाइयं ति भणमाणेण
सा वि पिट्टिया । साहुणा य सव्वं नायं । निसाए पडिबोहियाणि पत्थावे पव्वावियाणि त्ति ।
इह हि देवदत्तस्य भगिनी लक्ष्मीर्धनदत्तेन परिणीता दरिद्रा चासौ । धनदत्तस्य भगिनी बन्धुमती देवदत्तेन यतिभ्रात्रा परि-
णीता इति । परस्परं वणिद्वयस्य भगिन्यौ वर्तते । दृष्टान्तेन सदोषत्वात् परिवर्तितं यतिभिर्न ग्राह्य । य(ताथा यच्छ्रमणः श्रमणेन सह
वस्त्रादिपरिवर्तनं करोति तल्लोकोत्तरपरिवर्तन। तदपि तद्रव्यान्यद्रव्यविषयं दृष्टव्यमेतदपि दुष्टं कलहादिसम्भवात् । तथाहि लविदं
त्वदीयं वस्त्रादि, मदीयं तु मानयुक्तमभूत्तथाऽतिप्रलम्बमिदं जीर्णप्रायं वा कर्कशस्पर्श वा स्थूलसूत्रनिष्पन्नत्वेन भारिकं वा, निष्पु-
फदन्तं (निपुष्पक-छिन्ने) वा, मलिनं वा, शीतरक्षणाक्षमं वा एतन्मदीयं तु नैवमासीदिति स्वयं ज्ञात्वाऽन्येन वैतद्दोषजालं सत्यमसत्यं
वा ज्ञापितो घृष्टोऽहमिति विचिन्त्य कलहादि कुर्यात् । अपि च तद्वस्त्रादि यस्य सत्कं तन्न स्यात् तस्य प्रावरणादि कुर्वतो मान-
युक्तं स्यात् । द्वितीयसाधोश्च यत्सत्कं तत्तस्य न्यूनाधिकमानं, यद्वा यस्य दुर्बलमस्ति स पलिकं, यस्य तु बलिकमस्ति स दुर्बल-
मिच्छति तदा परिवर्तनं क्रियते, परं तदा तद्वस्त्रादि साधुभ्यां स्वं स्वं गुरोरग्रतो मोक्तव्यं, मुक्ते च स गुरुर्विनिमयेन द्वयोः साधोस्त-
समर्पयत्यन्यथा साधुभ्यामेव परिवर्तने कृते परस्परमनालापकलहादिकं स्यादिति गाथार्थः ॥५५॥
उक्तं परिवर्तितद्वारमथाभ्याहृतद्वारं व्याचिख्यासुराह ।
गिहिणा सपरग्गामाइ-आणियं अभिहडं जईणठा। तं बहुदोसं नेयं, पायडछन्नाइबहुभेयं ॥४६॥
व्याख्या-गृहिणा गृहस्थेन, स्वश्च परश्च स्वपरौ तौ च तौ तथा स्वग्रामः परग्रामश्वेत्यर्थः। तत्र साधोनिवासः संनिवेश:
॥४०॥

·III स्वग्रामः। एतद्विपरीतः परग्रामः तावादियस्य स्वपरदेशकपाटकगृहादिस्थानविशेषरूपस्य तद्गतमेदसमूहस्य स तथा तस्मात्, प्राकृ. तत्वादत्र पत्रम्येकवचनलोपात् स्वपरप्रामादेरिति दृश्य । 'आदिशब्दः प्रत्येकं सम्बध्यते'(इति) व्याख्यानात् स्वग्रामादेः परग्रा- मादेश्वेत्यर्थः । आदिशब्द उभयथापि खगताने कमेदसूचको द्रष्टव्यः। ते च भेदाः प्रकटछन्नादयो गाथाचतुर्थपादेन सूत्रकृतैव विशेषणतया सूचिता इति तत्रैवाभिधास्यन्ते । आनीतमिति किश्चित्स्थान प्रापितं यदशनादीति प्रक्रमः। यतीनामर्थाय साधूनां. प्रतिलम्भनानिमित्तं । यत्तदोनित्ययोगात्तदशनाद्यभिहतं पूर्वोक्तशब्दार्थ भण्यत इति शेषः । तत् खपरग्रामाद्यभिहतं अशनादि, बहवः प्रचुरा दोषाः संयमात्मविराधनादयो दूषणानि वक्ष्यमाणा यत्र तहहुदोषं ज्ञातव्यं । तथा तत् प्रकटं तद्ग्राहकसाधुशेषजनाभ्यां विदितस्वरूपं, तथा पहिरन्यथा जल्पितत्वेन तद्ग्राहकसाधुना लोकेन च यदलक्षितदातदानपरिणामं वस्तु तच्छन्नं । कोऽर्थों यथा- ऽन्यो न कश्चिजानाति तथा यदाऽऽनीतं तच्छन्नमिति । ततः प्रकटं च छन्नं च प्रकटछन्ने, ते आदियेषां अनाचीर्णाचीर्णादिभेदानां ते प्रकटछन्नादयस्ते बहवो भेदा विशेषा यस्याभ्याहृतस्य तत्तथा। अयमत्र भावार्थः । इहादावनाचीर्णाचीर्णमेदात सामान्येन द्विधाऽभ्याहृतं । तत्रानाचीर्ण, यस्य ग्रहणं गीतार्थैर्नाऽऽचरितं तदपि.द्विधा स्वग्रामपरग्रामभेदात् । खग्रामाभ्याहृतमपि वाटकसाहि- निवेशनगृहादिभ्यः पतिस्थितगृहत्रयात् परतश्चतुर्थगृहादेर्वा आनीतं स्यात् । तत्र वाटको ग्रामादेर्व्यवच्छिन्नः संनिवेशः। साही ग्रामगृहाणामेकपाटी। निवेशनमेकनिष्क्रमणप्रवेशानि यादीनि गृहाणि । गृहं केवलमन्दिरमिति । एतच प्रकटछमतया द्विधा स्यात् । तत्र प्रकटं स्वग्रामाभ्याहतमित्थं स्यात् । यथा कश्चित् साधुभिक्षामटन् कापि गृहे प्रविष्टस्तच्च तदा बहिनिर्गतमानुषत्वेन शून्यं दात्री वा तदा सुप्ताऽभूत् , साधुभिक्षाप्रस्तावे राद्धं वा नासीत् , साधोर्वा तत्र विहृत्य निर्गसात् (गतस्य पश्चात् ) प्राघूर्णकखज- - -

·पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रसूरीया
इत्तिः
सभेद-
मभ्याइत.
द्वारम्
॥४॥
नादिभोज्यं जावं लाहणकं वाऽऽयातमित्येतैः कारणैः काचिद् गृहस्थी स्थालीतलिकाकरोटकादिभाजने कृत्वा भक्तादि साधोरूपा-
श्रयमानयति । ततः किं त्वयेदमत्रानीतमिति साधुना पृष्टे सोपाश्रये भक्तायानयनप्रयोजनं कथयति । यथा यदा त्वं मदीये गृहे भि-
क्षार्थ गतस्तत्तदा शून्यं गृहमासीदित्यादीति । तस्मादिदं मयाऽऽनीतं त्वं गृहाणेति जल्पति । तदिदं प्रकटं स्वग्रामाभ्याहृतं । प्रच्छन्नं
च तदित्थं स्याद्यथा काचित्साधोः प्रतिलाभनाय प्रहेणकमिषेणोपाश्रये लड्डकाद्यानीय तत्संमुखमेवं वदति यथा मया भ्रात्गृहादौ
संखड्यां वा गतया पहेलकमिदं लड्डुकादि लब्धं । यद्वा स्वगृहानीतं प्रहेणकं स्वजनानां गृहे मया तैश्चेदं रोषादिना न गृहीतं । संप्रति
तु भवद्वन्दनार्थमिहायाताऽस्मि ततः किमनेन गृहं नीतेन त्वमेवेदं गृहाणेत्येवं भणनपूर्वकं, तथाभ्याहृतशङ्कारक्षणार्थ स्वगृहाभिमुख
दत्तकतिचित्क्रमा, तद्गृहीतहस्ता, भूयोऽपि तद्दानाय साध्वभिमुखमागता सती तत् साधवे ददाति । यद्वा मायया काचिदम्याहृत-
मानीय साधोः श्रुण्वतो वसतिप्रत्यासमा शय्यातरी प्रति साधुसमीपगृहवर्तिनी प्रतिवेशिनी वा प्रति गृहाणेदमिति वदति । तया च
पूर्वगृहीतसङ्केतया मातृस्थानेन सा निषिध्यते, यथा त्वयाप्यमुकत्र दिने मदीयं प्रहेणकं न गृहीतमित्यहमपि त्वदीयं न गृहीष्ये
इति । ततो लाहणकनेत्री किश्चित् परुषं प्रत्युत्तरं ददाति, ततो द्वितीयाऽपि पुनः किश्चिअल्पतीत्येवं परस्परमलीककलहे सति रोपवती.
सम्भूय तद्गृहीत्वा खस्थानाभिमुखं चलति । ततो भूयोऽपि पराधृत्य साधूपाश्रयं प्रविशत्यभिवन्ध च साधु वदति। यथेदं नानया
गृहीतं तथा त्वयापि श्रुतमिति त्वमेवेदं गृहाण इत्युक्त्वा साधवे तत्प्रयच्छति, इत्येवं प्रच्छन्नं स्वग्रामाभ्याहृतं भवति । तत्र स्वदेशः
साधोर्निवासमण्डलस्तस्मिन् । परग्रामः साधोरनिवाससंनिवेशस्तस्मादम्याहृतमानीतं तत् । तथा परदेशः साधोरनिवासमंडलस्तस्मिन् ।
परप्रामः पूर्वोक्तस्तस्मादभ्याहतमानीतं तत्तथा । एतत्सर्वमप्यभ्याहतं सामान्यतो द्विधा, नद्यादिमार्गरूपेण जलपथेन, पृथ्वीमार्गरू-
॥४१॥

·G पेण स्थलपथेन च । जलपथेनापि नौत्रप्यक(तमक)तुम्बकवाहादिमिर्जछाभ्यां वाऽभ्याहृतं स्यात् । स्थलपथेनापि स्कन्धेन कापोत्या मस्तकेन करादिना स्थाल्यादिना वा भाजनेन गत्रीगईभादिना वाहनेनाभ्याहृतं स्यादत्र च जलपथस्थलपथाभ्याहृते द्विविधेऽपि संयमात्मप्रवचनविराधनास्तितः स्युः। तत्राद्या, द्विविधेऽपि चंक्रमणादिना पृथ्वीकायादिव्यापादना स्यात् । आत्मविराधना त्वाय. (त्वस्ताघे) पादादिभिरलम्यमानाधोऽभूभागे नद्यादिजले प्रभूतपङ्के निमजनभावात् , ग्राहमकरमत्स्यकच्छपपादबंधकतन्तुकादिभ्य- स्तदंशाधपायसद्भावाच स्यात् । स्थलपथाभ्याहृते च कण्टकाहिस्तेनव्याघ्रादिश्वापदेभ्यो वधादिरूपापायसद्भावात् , ज्वरायुत्पादक परिश्रमादिभावाच स्यात् । प्रवचनविराधना तु प्रवचनमालिन्यजनकजनभाषणादिना स्वयमभ्युह्या इति । एवं मेदविशिष्टं प्रकटपर- ग्रामाभ्याहृतं भवति तथाहि यदा यतिजनरहिते ग्रामे श्रावकः कश्चिद् विवाहादौ जाते प्रभूतमशनााद्वरितं दृष्ट्वा विचिन्त्य च यद्येतद्यतिभ्यो दीयते तदा महते पुण्याय स्यादिति भक्तित्रशतो यत्र यतयस्तत्र तन्नीत्वा तथा कथञ्चिद् गोपनं विधाय तेभ्यो दद्याद्यथा ते न जानन्त्यभ्याहृतमिदमिति । तदा तस्थ(द) छन्नपरग्रामाभ्याहृतं भवति । अत्राख्यानकं यथा- धनउरं नाम गामो आसि । तत्थ य एगंमि कुटुंबे बहवे सावया बहुयाओ य सावियाओ चिट्ठति, अन्नया य तेसिं गिहे विवाहो जाओ वित्तो य । तत्थ परं कूरलड्डुगाइयं उबरियं । तेहिं चिन्तियं, जहा जइ एयं साहू दिअइ ता महापुग्नं भवइ । तत्तो य साहूणो दूरे चिट्ठति अहवा पच्चासन्ना परं अंतरे नई तो आउकायविराहणाभयेण नागमिस्सन्ति, आगया वि पउरकूराइ अवलोयणेण आहाकम्मसंकाए न गिहिस्सन्ति ति, पच्छन्नं जत्थ गामे साहुणो चिट्ठन्ति तत्थ कूरलड्डुगाइयं गहिऊण सव्वे सावया सावियाओ य आगया। तेहिं चिन्तियं जइ साहूणं चेव हक्कारिऊण देमो तो असुद्ध चि आसंकिय ते न गिहिस्सन्ति, ता बंभणाइणं किंपि

·सभेद-
मभ्याहृत-
पिण्ड-
विशुद्ध
अंद्रसूरीया
इत्तिः
• ॥४२॥
दिजउ तं पुण जइ अन्नत्थ देमो तो साहुणो न पेच्छिस्सन्ति ति चिन्तिय जमि साहुणो उच्चाराइकजेण निगच्छन्ता पेच्छन्ति तंमि
ठाणे एयस्स जरखदेवउल्लस्स वाहि बंभणाईणं थोवं दाणं दाउमारद्धं । तओ उच्चाराइकजे निग्गया केइ साहुणो तं दिजमाणं दट्ठण
सुद्धं ति काउं तत्थागया पउरं लद्धं । तेहिं सेससाहूण कहियं ते वि गया तेसिं एगे पउरं कूराइयं देति, अन्ने आहडसंकारक्खणत्थं
माइट्ठाणेण कम्मकरं वारिंति, जाव ते तं गहिऊण नियट्ठाणे गया। तत्थ नवकारसहिया भुत्ता, अजिन्नवता पुरिमड्डियाइणो य
पडिवालंति पोरिसिया भुंजन्ता चिट्ठन्ति । एत्थंतरे तेहिं सावगाईहिं चिंतियं । एण्हि साहूणो भत्तं भुत्ता भविस्सन्ति त्ति, वंदिय
नियट्ठाणे गच्छामोत्ति समहीए पहरे साहुवसहीए आगया । निसीहियाइसव्वा सावयकिरिया कया, साहूहि पञ्चभिन्नाया, नायं
च जहा सावएहिं हुन्तेहिं एएहिं महेसररूवट्ठिएहिं अम्हं दाणं दिन्नं । ता आहडं एयं । तत्थ जेहिं भुत्तं तेहिं भुत्तं जे भुंजिउकामा
आसि तेहिं न भुत्तं भुजंतेहिं पुण जे केवला उक्खिता ते भायणे चेव निक्खित्ता । मुहपक्खितं तु पासट्ठियखेलए पक्खितं तओ
सव्वं परिकृवियं । सावया सावियाओ य खामिउं गया। साहुणो य जेहिं पडिपुत्रं थोवं वा भुत्तं ते वि सुद्धा असढभावत्ति काउंति ।
तदेवमभ्याहृतं यतीनां ग्रहीतुं भोक्तुं वा जिनैर्निपिद्धमिति तत् परिहार्यमिति गाथार्थः ॥४६॥
उक्तमनाचीर्णाभ्याहृतं समेदमधुना आचीर्णाभ्याहृतमाह ।
आइन्नं तुक्कोसं हत्थसयंतो घरेउ तिन्नि तहिं । एगत्थ भिक्खगाही बीओ दुसु कुणइ उवओगं ॥४७॥
घ्याख्या-आचीर्ण गीतार्थसाधुभिग्रहणे आचरितं अभ्याहृतं पुनः क्षेत्रापेक्षया गृहापेक्षया च द्विधा स्यात् । क्षेत्रापेक्षयाप्यु-
उएमध्यमजघन्यमेदात्रिविधम् । तत्रोत्कृष्टभणनेन जघन्यमप्युक्तप्रायमिति विचिन्त्योत्कृष्टं मध्यमं चैकवाक्येन । तत्र क्षेत्रापेक्षया
.
॥४२॥

·तावदाह 'उक्कोसं हत्थसयंतो' त्ति इह च प्राकृतत्वादन्तशब्दस्य अन्तःशब्दस्य च, निर्देशस्य च समानत्वात् , उत्कृष्टं प्रत्यन्त- शब्दो मध्यम चाश्रित्यान्तःशब्दो दृश्यः। ततश्चोत्कृष्टं महत् क्षेत्रविषयमभ्याहृतमाचीर्ण वर्तते । कियदित्याह हस्तशतान्त इति । हस्तशतं प्रतीतमन्तः पर्यन्तो यस्य भूभागस्य स हस्तशतान्तः एतावद्दूरादागतमशनादीति तत्त्वं । अथ कदा पुनर्हस्तशतादेः सम्भवः । उच्यते । यदा प्रचुरभोजकजनपतिरुपविष्टा भवति तदा तस्या एकस्मिन् पर्यन्ते साधुसङ्घाटको द्वितीये तु देयं तिष्ठति । स च स्पृष्टास्पृष्टभयादिना देयस्य समीपे गन्तुं न शक्नोत्यतोऽस्य सम्भवः । तथा प्रलम्बगमनमार्गे छिण्डिकादौ घंघशालारूपे दीर्घप्रवेशभवने वा हस्तशतादागतस्य भक्तादेः साधुभिराचीर्ण ग्रहणम् । समधिकहस्तशतादारभ्य पुनर्जिनैर्निषिद्धं । अयं चापवादः। स च स्थविरकल्पिकानामेव ज्ञेयो न तु जिनकल्पिकादीनां तेषां निरपवादित्वात् । तथा मध्यमक्षेत्राचीर्णाभ्याहृतं त्वाश्रित्येदमेव वाक्यमुत्कृष्टाभिधायकं हस्तशतेन प्रमितं क्षेत्रमपि तथा। ततो हस्तशतस्यान्तर्मध्ये हस्तशतान्त इति व्याख्येयम् । करपरिवर्ता- दुपरि यावद्धस्तशतं किञ्चिन्न्यूनं तावन्मध्यमं स्यादित्यर्थः। सामर्थ्यात्करपरिवत्तों जघन्यक्षेत्राचीर्णमभ्याहृतमित्युक्तं भवति । तत्र करपरिव” नाम हस्तस्य किञ्चिच्चलनं यथा काचिद् दात्री ऊोपविष्टा वा खयोगेन मुष्टिगृहीतमण्डकेन प्रसारितेन चाटुना तिष्ठ- त्यत्रान्तरे साधुरागच्छति सा च तथैव स्थिता करस्थमण्डकैस्तन्निमन्त्रयते, स मुष्टेरधः पात्रकं धारयति सा च भुजमचलयंती कि- श्चिन्मुष्टिं शिथिलयति, ततो मण्डकाः पात्रके पतन्तीति । उक्त क्षेत्रविषयमधुना गृहविषयं तदाह । 'घरेउ तिन्नि' ति गृहाणि तु भवनानि पुनः पतिस्थितानीति दृश्यं । त्रीणि विसङ्ख्थानि यावत् गृहविषयाभ्याहृतमुत्कृष्टमाचीर्णमिति प्रक्रमः। तत्राप्येषणावि- पयदत्तावधानस्य गृहत्रयाभ्याहृतमनुज्ञातमिति । तद्भिक्षाग्रहणविधिमाह 'तेहिं एगत्थे' त्ति तस्मिन् पतिव्यवस्थितगृहत्रये यदा साधु

·उद्भिन्न-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रपुरीया
त्तिः
॥४३॥
सङ्घाटको भिक्षां गृह्णाति तदा तयोः साध्वोर्मध्यादेकस्तु धर्मलाभिते गृह्यमाणभिक्षागृहे भिक्षाग्रही समुदानप्रतीक्षकसङ्घाटकाग्रेतन-
साधुरुपयोगं करोतीति योगः। 'बीओ' त्ति पुनरर्थचकारलोपात् द्वितीयश्च भिक्षाग्राहकादपरः पुनर्द्वयोरानीयमानभिक्षयोधर्म-
लाभितगृहादितरयोहयोर्विपये करोति विधत्ते उपयोगं दायकहस्तादिव्यापारविषयमवधानमित्येवमुपयोगपूर्वकं गृहत्रयाशनादि-
दीयमानमाचीर्णमिति । गृहत्रयात्परतोऽनाचीर्णमिति मागेवोक्तं इति गाथार्थः ॥४७॥
उक्तमभ्याहृतद्वारमथोद्भिन्नद्वारमाह ।
जउछगणाइविलित्तं, उभिदिय देइ जंतमुन्भिन्नं । समणट्ठमपरिभोगं, कवाडमुग्घाडियं वा वि॥४८॥
व्याख्या-इहोद्भिन्नं द्विधा-पिहितोद्भिन्नं कपाटोद्भिन्नं च तत्र पिहितोद्भिन्नमाश्रित्याह । 'जउत्ति, जत्वग्नितापोत्पन्नं श्लेषद्रव्यं
लाक्षाकिट्ट इति लोकप्रतीतं । छगणं गोमयं । ततः छगणमादिर्यस्य द्रव्यस्य तच्छगणादि आदिशब्दाहसदईरकसंज्ञितकुतपादिमुख-
बन्धकवस्त्रखण्डमृत्तिकालक्षणास्यगतोपलेपनकारिद्रव्यग्रहस्ततो जतुछगणादि चेति विग्रहे तत्तथोक्तं, तेन विलिप्तमुपदिग्धं पिहितं जतु-
छगणादिविलिप्तं । तथा डमरुकमणिन्यायेन 'समणट्ठमपरिभोगमिति गाथातृतीयपादोवोत्तरत्र च सम्बन्धनीयः। ततः परिभुज्यते,
प्रतिदिनं बन्धनच्छोटनादिना यद् व्यापार्यते तत्परिभोगं न तथाऽपरिभोगं प्रतिदिनमव्यापारमित्यर्थो यत् कोष्टिकादि खण्डतैलादि-
भृतघटादिकं चोद्भिद्योद्भिद्य श्रमणनिमित्तं ददाति प्रयच्छति साधुभ्यस्तन्मध्यादशनादिकमिति शेषः। तत्कोष्टिकातैलादिभृतघटादि-
कमुद्भिद्यत इत्युद्भिग्नं स्यात् ततो घटाद्युद्भिन्नभाजनसम्बन्धात्तन्मध्यस्थितं देयमपि तैलखंडादिकमुद्भिन्नाख्यमुच्यते । यद्वा जतुछग-
णमृत्तिकादिविलितं कोष्टिकाघटादिकमव्यापारं साध्वर्थमुद्घाय्य यदशनादि तन्मध्यस्थितं साधुभ्यो गृही ददाति तदशनाद्युद्भिन्नतायों-
।
॥४३॥

·गादुद्भिआख्यमुच्यते इत्यक्षरघटना कार्या। द्वितीयं कपाटोद्भिन्नमाह 'समणमि'त्यादि श्रमणार्थ साध्वर्थमपरिभोगमपरिवहन् प्रति- दिनमुद्धाटयन्(टन)स्थगनादिना कपाटं लोकप्रतीतं । इह कपाटस्योपलक्षणत्वाच्छेषस्यापि प्रभूतप्राण्युपमर्दकारिणो द्वारपिधायकवस्तुनः कपाटार्गलादईरकादिग्रहस्य ग्रहो द्रष्टव्यः । उद्घाट्य पश्चान्मुखं प्रेर्य सञ्चाल्येत्यर्थः । वापीति विकल्पे । यदशनादि ददाति तत्कपा- टादीनां प्रेरणकखभावोद्भिन्नतायोगात् कपाटोद्भिन्नमुच्यते । तदिदं द्विविधमपि यतीनामकलप्यं पद्कायोपमर्दैन संयमविराधनादिदोष- दुष्टत्वात् । इह हि कोष्टिकादौ पिहितोद्भिन्ने तावत् पिधानं सचेतनाचेतनभेदात् द्विधा स्यात् तत्राविध्वस्तमृत्तिकादिकं सचेतनं । तत्र सचेतनेन पिहितस्योद्भेदकाले पृथ्वीकायादयो विराध्यन्ते । तथाहि-वस्त्र(खण्ड)मयदरकोपरि पाषाणखण्डमिष्टकाखण्डं वा दत्वा तैलादिभृतघटादिकं कोष्टकादि वा गृहस्थेन तन्मध्यवर्तितैलादिरक्षणार्थ साधुदानकालापेक्षयाऽग्रतोऽपि कदाचित् सचित्तजलार्दीकृत- सचित्तमृत्तिकयाऽवलिप्तं स्यात् । तत्र च पृथिव्यादयः कायाश्चत्वारः स्युस्तथाहि सचित्तपृथिवीलेपः सचित्तश्विरमपि तत्र प्राप्यते । तल्ले- पमिश्रणजलं च सचित्तं तत्कालमेव लिप्ते तस्मिन्नवाप्यते, शुष्कप्राये तस्मिन्नुदकमपि न स्यात् किं पुनः सचित्ततेति तत्कालमेवे- त्युक्तं । तथा पृथिव्यादिमध्ये वनस्पतिर्मुद्दादिः स्यात् । त्रसस्तु कीटिकादिरन्यत आगत्य चटतीति । ते चत्वारोऽपि साध्वर्थ पुनस्त- रक्षण एव तस्मिन्नुद्भिद्यमाने विराध्यन्ते इति संयमविराधना । तथा कदाचिद्भस्मादिमिश्रछगणादिना वा लिप्तं शुष्कं च स्यात् । तथा साधुदानकालात् पूर्वमपि केनाप्यपरिभोगस्य खण्डादिभृतघटादिकस्य स्थगनिकां दत्वा जतुना सन्धिपूरणं विहितं स्यात् वस्त्रखण्डम- यदर्दरकोपरि बन्धनरूपदवरकग्रन्थिपर्यन्ते मनुजेन निजसाभिज्ञानेनाङ्कितो जतुस्तवको वा विहितः स्यादत्र पक्षे घटाद्यभ्यन्तरवर्ति- द्रव्यरक्षणादिसाम्यादिदमपि जतूपलेपनमुच्यते । ततस्तथोपलिप्तं घटादिकमुद्भिद्य तन्मध्यात् खण्डादिकं साधवे दचा शेपस्य तस्य .

·उद्धिन-
द्वारम्
पिष्ठ.
विशुद्धे.
चंद्रमरीया
इत्तिः
॥४॥
रक्षणार्थ भूयोऽपि तस्मिन्नुपलेपनतः स्थग्यमाने तत्र पृथिवीलेपतीमनजलमुद्गादिबीजकीटिकादिसंरूपकायानामुपमर्दः सम्भाव्यते ।
तथाऽग्निना सेकयित्वा भूयोऽपि च जतुना सन्धिपूरणादौ क्रियमाणेऽग्निविराधना वायोस्त्वग्निप्रज्वालनार्थ फुत्करणेन । यद्वा यत्रा-
ग्निस्तत्र वायुरित्येवं पद्कायविराधनातः संममविराधना । तत्स्थगनाय जतुमृत्तिकादिकं गवेषयन् दाता वृश्चिकादिना दश्यते । ततो
भक्तादिलुब्धा एते दातुरनर्थ न गणयन्तीत्यादिप्रवचनमालिन्योत्पादकवचनभाषणेन रोषवशतो यतिहननादिना च प्रवचनात्मविरा-
धने अपि स्यातामिति । तथा साध्वर्थमुद्घाटितद्वारे तस्मिन् , घटादिमध्यवर्तितैलखण्डादिकं पुत्रादिभ्यो दद्याच्छेषयाचकादिभ्यो वा।
तथा वद्रव्यं मूल्येन गृहीत्वा तन्मध्ये क्षिपेत्तन्मध्यान्मूल्येनान्येभ्यो वा दद्यात् तन्मध्यवर्तितैलादिनाऽन्यद्वा क्रीणीयादेवं च गृहस्थ-
व्यापारजनितः कर्मवन्धः साधोः स्यात् । तथोद्घाटितघटादौ कदाचित् कीटिकामूषिकादेर्जीवस्यान्यत आगत्य तन्मध्ये प्रविष्टस्य
मरणे तद्वधजनितं पापं चेति । एवं कपाटोद्भिन्नमाश्रित्य कपाटेऽपि पूर्वदत्ते साध्वर्थमुद्घाट्यमाने गृहमध्यात् साधवे देयम् दत्त्वा
भूयोऽपि तस्मिन् दीयमाने वा भूमिकाया अध उपरि भागे वा गिरोलिकाकीटिकामूषिकादिजन्तुः प्रविष्टस्तया चलन्त्या विराध्यते
इति जीववधः स्यात् सा संयमविराधना। तथा साध्वर्थमुद्घाटिते तस्मिन् गृहमध्यवर्तिनः पुत्रादिभ्यो दानादिना क्रयविक्रयादिना
च यतेरधिकरणमिति । यदा तु यत्ररूपाणि कपाटानि पायूद्घाट्यमानानि भित्तिपिट्टणिकादीनां मध्ये प्रविशन्ति । तानि तु प्रायो
दर्दरकोपरि पिट्टणिकाया एकदेशवर्तिनि मालप्रवेशरुपद्वारे स्युस्तेषु चाव्यापारेषूद्घाटयमानेषु भिच्यादिमध्येऽप्रत्युपेक्षिताप्रमार्जिते
क्षेत्रे घर्षणेन कुन्थुपिपीलिकाद्यधिकतरजीवघातसम्भव इत्येवमुद्भिन्नं वर्जनीयमेवेति । यद्येवं तर्हि यतीनां भिक्षासम्प्राप्तिरेव न स्यात्
सर्वत्र प्रायेण कपाटपिहितोद्भिन्नत्वादेर्भावात् । उच्यते अविद्यमानोल्लालकछिद्रे केंकारशब्दरहिते वा प्रतिदिनं प्रतिवहति च कपाटे
॥४४॥

·उद्घाटिते गृहमध्यवत्तिभक्तादेग्रहणमनुज्ञातं एवं ह्युल्लालकप्रघर्षणे ऊर्ध्वादिभागधर्षणजश्च गिरोलिकाकुंवादिवधः परिहृतो भवति । तथा पिहितोद्भिन्नमाश्रित्य जतुसन्धिपूरणवर्जिते दवरकग्रन्थिप्रान्ते जतुस्तबकरहिते वा श्लथदवरकमयपाशनिबद्धे घटादावुद्घाटिते घटादिमुखवन्धनवस्त्रादिखण्डं वा यत्र प्रतिदिनं बध्यते छोटयते वा तस्मिंश्वापनीते साध्वर्थ तन्मध्यवर्तिनोऽशनादेग्रहणमनुज्ञात- मेतेन कायपटकवधे यतना कृता स्यादिति गाथार्थः॥४८॥ उक्तमुद्भिन्नद्वारं, अथ मालापहृतद्वारं व्याख्यातुमाह- उड्ढमहोभयतिरिएसु, मालभूमिहरकुंभीधरणिठियं । करदुग्गेझं दलयइ जं, तंमालोहडं चउहा ॥४९॥ व्याख्या-ऊवं चापश्चोभयं च तिर्यक्च तानि तथा तेषूर्वाधोभयतिर्यक्षु ऊर्धादिभेदस्वरूपेष्वित्यर्थः । केषु पुनस्तेष्वित्याह 'माले'त्ति मालं सीककप्रासादोपरितलादिकमभिप्रेतं । भूमिगृहं गृहाधोभागवर्ति शुपिरभूप्रदेशरूपं । 'कुम्भी' उष्ट्रिका बृहत्कलशादेरुप- लक्षणमेतत् । भूमिस्थितपृथुलभित्याद्याश्रितदीर्घगवाक्षादिकं वस्तु धरणिशब्देनाभिप्रेतं ततो मालं च भूमिगृहं च कुम्भी च धरणि च तानि तथोक्तानि सप्तमीबहुवचनस्य लुप्तत्वात्तेषु स्थितमित्याश्रितं । अत एवं मालादिस्थितं सत्, करो हस्तः तस्य दुर्गाचं दुष्प्रापं कर- दुर्ग्राह्य, कप्टेन हस्तप्राप्यमित्यर्थो ददाति दात्री यद्देयमशनादि तदशनादि मालादू दिभेदस्वरूपादपहृतं साध्वर्थमानीतं मालापहृत- गुच्यते इति शेषः । एतच्च व्याख्यातमुपाधिभेदाचतुर्दा चतुष्प्रकारं यथोलमालापहृतमधोमालापहृतमुभयमालापहृतं तिर्यमाला- पहृतमिति । ननु मालान्मञ्चादेर्यदपहृतं तदेव मालापहृतमुच्यते भूमिगृहाद्यानीतं तु यत्तत्कथं तदभिधेयमुक्तमिति ? उच्यते व्युत्पत्ति- मात्रमेतत् , प्रवृत्तिनिमित्तं त्वस्य शब्दस्य भूमिगृहायानीतमप्यागमे रूढमित्यदोषः । अयमन भावार्थः । इहोर्ध्वमालापहृतंजघन्यो- . - ·मालापहृत. द्वारम् पिण्ड- विशुद्ध अंद्रयरीया इत्तिः ॥४५॥ स्कृष्टमध्यमभेदात् त्रिधा स्यात् । तत्रोचसीककादेर्ग्रहीतुमशक्तेनोत्पाटिताभ्यां पाणिभ्यां पादाधोभागरूपातनफणाभ्यां च भून्यस्ता. भ्यां दाव्या दृष्टया दृष्टं गृहीतं यद्भक्तादि तत्पाणिउत्पाटनमात्रस्तोकक्रियागृहीतत्वाजघन्यं लघु । ऊर्ध्वरूपाच्च मालादुचनिबद्धसिक्क- कादेराहृतं साधुदानाय तत्रस्थमशनाद्यानीतमिति कृत्वा जघन्योलमालापहृतमिति । यच्च निश्रेण्यादिकमारुह्य प्रासादोपरितलाद् दाच्या गृहीतं तनिश्रेण्यारोहणादिगुरुक्रियागृहीतत्वादुत्कृष्टं महदूर्ध्वमालापहृतमिति । अनयोर्मध्यवर्ति मध्यमं ज्ञेयं । तच साध्वर्थमु- चतरसीककादेलड्डुकादेर्ग्रहणाय मुडकाख्यमासनं ज्ञेयं गोमयमयाद्यासनरूपं पीठं वा, मञ्चोदूखले वा ब्रीह्यादिदलकं यत्रं वा सीक्क- कादेरधो दचा तदारुह्य च सीक्ककादिस्थितमशनादि यदा ददाति दात्री तदा भवति । इदं च सामान्येन मालापहृतं यतीनामकलप्यं । संयमविराधनादिदोषदुष्टत्वात् , तथाहि सीककादेरधोदत्तेभ्यो मुडकादिभ्यः पाण्युत्पाटनादिना वा दाव्या अस्थिराधारस्थिततया भ्रश्यमानाया हस्तपादादिभङ्गः स्यात् , तया पतन्त्या भूम्यादिस्थितपृथ्वीकायादेश्च विनाशः स्यादिति संयमविराधना तथा तद्- व्यान्यद्रव्यलाभनिषेधश्च स्यात् । यद्व्यं हि गृह्णती पतति तदेवान्यदपि न ददातीति तद्व्यव्यवच्छेदः, अपरं न ददातीति इतरः । अनेन यतिनाऽहं परमार्थतः पातितेति विचिंत्य साधूपरि द्वेष कलहादिकं घातादिकं वा विदध्यादित्यात्मविराधना । जैना दाच्या अनर्थकारणाप्याहारं न परिहरन्तीत्यादिजनखिंसासद्भावादेवंविधमपि दाव्यनर्थ नैते जानन्ति इति लोके अज्ञानिप्रवादाच्च प्रवचनविराधनेत्येवं त्रिविधा विराधना भवतीति । विशेषतश्च सीककादौ दृष्टयाऽदृष्टे दीयमाने दाच्या अहिदशनादयो दोषाः स्युः। अवाख्यानक। जयपुरं नाम पुरं आसी। तत्थ य जक्खदिनो नाम गिहवई । तस्स य वसुमई नाम मारिया। अभया य भिक्खायरियाए ॥४५॥ त ·हिंडंतो गुणस्यणनिही एगो साहू तेसिं गिहे पविट्ठो। जक्खदिन्नेण वसुमईए सयासाउ तस्स भिक्खा दवाविया। सोय उच्च- सिकगठियघडगमज्यनिहित्वं न गिहिस्सामित्ति ताउ घराउ निग्गओ। तीए चेव वेलाए तत्थेव भिक्खठाणे एगो तच्चणिओ आगओ जक्खदिन्नेण पुट्ठो जहा भो भो किमणेण भिक्खा न गहिया। तेण मच्छरित्तेण भणियं जहा अदिन्नदाणा एए वराया तुम्हारिसाणं ईसराणं गिहेसु निद्धं महुरं भोयणं दइवाउ सयासाउ भुंजिउं न लहन्ति किन्तु दालिद्दियगिहेसु अंतपंता चेव भिक्खा लद्धा इमेहिं खाइयव्य ति। किं च सत्थयारेण एएसिं गलउ चेव न मोडिउत्ति । तओ गिहवइणो असंबद्धपलावी एसोत्ति किमणेण संलत्तेण ति चिन्तिऊण तस्स वि भिक्खा दवाविया । तओ वसुमईए तंमि चेव घडए लड्डुए गिहिस्सामित्ति फणेहिं ठाउं करो बूढो तत्थ य तेसिं सुगन्धेण राइए सप्पो पविठो आसि तेण य सा करे डका, डकाडकत्ति पोकरन्ती जक्खदिन्नेण कहवि गारु- डिएहिंतो उठाविया । अन्नंमि दिणे सो चेव साहू भिक्खं अडन्तो तत्थागओ। जक्खदिनेण उवालद्धो। जहा भयवं निद्दओ तुम जेण तंमि दिणे सिक्कगठियघडयमज्झनिहियलट्याणं मज्झे सप्पं पविटं नाउं विसभएण सयं भिक्खा न गहिया । अम्हाणं पुण सप्पपवेसो न कहिओ । तओ मे भजा वन्दग(तच्चणिअ)भिक्खठाए ताउ घडयाउ लड्डुए गेण्हन्ती सप्पेण दड्डा, साहुणा भणियं न मए सप्पपवेसो नाओ किन्तु अम्हाणमागमे जहन्नमालोहडं एसा भिक्खा वुच्चइ । सा य साहूण गहणाय निवारियत्ति मए परिह- रिया इच्चाइकहाए निउणो एसो धम्मो, भाविताणि दोवि संबुद्धाणि । गओ य साहू सहाणं ति । अत्र देयवस्तु न दृष्टमिति । तत्रस्थसपेण भिक्षार्थ व्यापृता दष्टेत्यदर्शनमाश्रित्य कथानकमिदं । तथा निःश्रेण्यादिकमारुह्य प्रासादोपरितलमशनाऽऽदानाय चटत्या दाव्याः पतनादुदरस्फोटादिना मरणादिकमपि स्यादत्राख्यानकं-

·मालापहृत-
द्वारम्
15
पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रयरीया
पृत्तिः
॥४६॥
यथा एगाए नयरीए एगस्स गिहवइस्स, गिहे एगो साहू भिक्खटुं पविट्ठो । तस्स य गिहवइणा नियभजासयासाउ लड्डया
दवाविया । सा य आपन्नसत्ता मोयगाणमाणणट्ठा कनिस्सेणियारोहणाभिप्पाया मालाभिमुही चलिया। साहू पुण एयं भिक्खं
न गिहिस्सामि त्ति वारिऊण निग्गओ । तीए चेव वेलाए भिक्खटुं तत्थ उवागओ एगो परिव्वायगो, सो य गिहवइणा. पुट्ठो।
जहा भो किमणेण भिक्खा न गहिया । तेण मच्छरित्तेण भणियं जहा अन्नजम्मे एएहि वराएहिं धम्मो न कओ तेण एसणगवे.
सणमिसेण विहिणा एरिसाउ सुभाउ सुभाउ आहाराउ वंचिउण अंतपंतभिक्खां भुंजाविया। तस्स वि तेण, भजासयासाउ, लड्डुया
दवाविया । सा य मालट्ठियलड्डुयाणणत्थं निस्सेणी दुरुहमाणी झडत्ति पडिया, हेठा वीहियदलणजन्तयं हुन्तं । तस्स कीलएण
तीसे कुच्छी फोडिया । गब्मो य फुरुफुरन्तो पडिओ मओ य सा य मया । अन्नम्सि दीयहे (दिवहे) सो चेव साहू भिक्खं अडतो
तत्थेवागओ। गिहवइणा उवालद्धो । जहा भयवं अमुगंम्मि दिणे मालाउ आणिजन्तीए भिक्खाए दायारीए पडणं नाउं जहा सयं
भिक्खा न गहिया तया कीस अम्ह न कहियं । जेण तं माले ण चडावेन्तो तो सा न मरती । साहुणा भणियं न मए तीसे पडणं
नायं, किन्तु अम्हाणं आगमे उक्कोसमालोहडं एरिसा भिक्खा बुच्चइ । सा य साहुणा गहणा य वारियत्ति मए परिहरिया। इचाइ
कहणं कयं । अहो सुहुमो एसो धम्मोत्ति पडिबुद्धो पव्वइउत्ति । अत्र गुम्चिण्या वृत्तांतवशेन दोषदर्शनं कृतमित्यगुर्विण्या अप्पेतद्-
दूपणजात सम्भवतीति ।
उक्तं सीककपासादारोहणविषयमूर्ध्वमालापहृतं तथा साध्वर्थं भूमिगृहादौ प्रविश्य तत्स्थितमानीय यद्ददाति तदधोरूपभूमिगृ.
हादेरपहृतमिति कृत्वाऽधोमालापहृतं । तथोष्ट्रिकाकलशमञ्जुषाकोष्टिकादिस्थितं किश्चित्सकष्टं यदात्री ददाति तदूभयादूर्वाधो-
॥४६॥

·गतव्यापारात् कुम्भादेरपहृतमिति कृत्वा उभयमालापहत । तथाहि-उच्चकुम्भादिकमध्ये स्थितस्य देयस्य ग्रहणाय येन दाता पाण्यु. पाटनं करोति तेनोर्धाश्रितव्यापारता, येन त्वधोमुख पाहुं व्यापारयति तेनाधोगतव्यापारता, इत्युभयाश्रितव्यापारत्वं कुम्भा- दिपु, यदा च पृथुलभित्यादिस्थितं स्कन्धसमोचप्रदेशप्राये दीर्घगवाक्षादौ तिर्यप्रसारितबाहुना क्षिप्तेन हस्तेन गृहीत्वा यद्देयं प्रायो दृष्टयाऽदृष्टं कप्टेन च दात्री ददाति तथा तत्तिर्यग्मालापहृतं स्यात्तिर्यग्मालाद्भित्त्यादिस्थितगवाक्षादिरूपादपहतमिति कृत्वा । यदा च भित्यादौ तथाविधादुच्चप्रदेशस्थाद्वाक्षादेभूलग्नपाणिफला सती गृहीत्वा ददाति तदा देयमपि गृह्णती प्रायो दृष्टथा पश्यति, तेन पूर्वोक्तदोपाभावात्तत्तिर्यग्मालापहृतं न भवति । दृष्टया अदृष्टदेयदाने सर्पभक्षणादितया विराधनादित्रयरूपा दोपा अधोमालापहृतादिष्वपि भावनीयाः। तथेह निरन्तरकाष्ठमयनि श्रेणीविशेषरूपेण दईरेण इष्टकादिमयावतरणरूपसोपान निश्चल- महाशिलया वा निरन्तरशिलानिचयघटितनिश्रेणीविशेषेण वा प्रासादोपरितले समारुह्य यदाता ददाति, प्रासादारूढस्य साधोरप- वादेन भूस्थस्य आनीय, तन्मालापहृतं न स्यात् । यदा वा साध्यागमनादग्रतः स्वयोगे(गेन) निश्रेण्यादिना तथाविधप्रमाणोच्चस्य खयोगेन स्थापितं स्यात् । यथा'स वरण्डिकादावुपविश्यानुत्पाटितपाष्णिकोऽधोमुखं प्रलम्बमानेन हस्तेन साधुपात्रके क्षिपति, साधु- रपि तद्ग्रहणाय तथाविधप्रदेशे भूमौ स्थितो यदि तिरश्चीनप्रसारितबाहुना हस्तेन धृते पात्रके स्वमस्तकसमप्रदेशादधो न तु स्वदृष्टि- पथमतिक्रम्य मस्तकस्य सममुपरि वा ऊर्ध्वमुत्पाटिते, देयमपीदं न समर्घादियुतं (?) भविष्यतीति ज्ञानार्थ दृष्टया पश्यन्यत् तत्र गृह्णाति तदिदमपवादविपयं किञ्चिन्मालापहृतच्छायमपि मालापहृतं न भवति दोपाभावादिति गाथार्थः ॥४९॥ उक्तं मालापहृतद्वारमथाच्छेद्यद्वारमाहa

·आच्छेद्य
पिण्ड-
विशुद्धे
चंद्रपुरीया
त्तिः
॥४७॥
अच्छिदिअ अन्नसिं बलावि जं देति सामिपहुत्तेणा। तं अच्छिज्जं तिविहं न कप्पए नणुमयं तेहिं॥५०॥
व्याख्या-आच्छिद्योद्दाल्य अन्येषां परेषां दरिद्रकौटुम्बिकानां गोपालादीनां दरिद्रसार्थिकादीनां च सम्बन्धि, ईश्वरादीनां
च सम्बन्धि प्रायो बलादाच्छेत्तुं न शक्यते, इत्येतेषां प्रदर्शनं क्रियते, बलादपि दातुमनीप्सतामपि तेषां प्राणेनापि बलात्कारेणैवेति
यावत् यदेयं दुग्धादि, साम्पिकपाथेयादि च ददति प्रयच्छन्ति साधुभ्यो भद्रकादितया दानश्रद्धालवः के इत्याह स्वामिप्रभुस्तेनाः,
तत्र स्वामी ग्रामादिनायकः स्वामिप्राय राजवल्लभादिश्च, प्रभुहादिनायकः स्तेनाश्चौरास्तद्देयमाच्छेद्यमुक्तशब्दार्थ स्यात्तच्च त्रिविधं
त्रिप्रकारं त्रिविधदायकभेदाद् ज्ञेयमिति । अयमत्र भावार्थो यदा ग्रामादिखामी साधून दृष्ट्वा तन्निमित्तं भद्रकादितया कलहेनाकल-
हेन वा बलादपि दरिद्र कौटुम्बिकेभ्यः सकाशादशनाद्युद्दाल्य यतिभ्यो दद्यात् तदा तदशनादि स्वामिविषयाच्छेद्यं । यदा सुरभीरक्षक-
कर्मकरअङ्कितदासपुत्रपुत्रिकावधूभार्यादिसक्तमेते योऽनीप्स योपि सकाशाद् गृहीत्वा, गृही गृहनायकः साधुभ्यो दुग्धादिकं
दद्यात् तदा प्रभुविषयमाच्छेद्यं स्यात् । यदा च चौराः साधुषु प्रीतिमन्तः स्वग्रामाभिमुखं मार्गे आगच्छन्तः कदाचित्तत्र दरिद्रसा-
थिंकसार्द्धमागतान् साधून भोजनार्थ, कृतावस्थितिसार्थमध्ये भिक्षामटतः परिपूर्णा तां अप्राप्नुयतश्च दृष्ट्वा साधुनिमित्तमात्मनोऽर्थाय
वा सार्थिकेभ्यो बलादाच्छेद्य यत्पाथेयादि साधुभ्यो दास्तत् स्तेनविषयाच्छेद्यं, त्रिविधस्याप्येतस्य कल्पाकल्पविधिमाह । न नैव
कल्पते ग्रहीतुमुचितं स्यात् यतीनां त्रिविधमप्याच्छेद्यमाहारादि, इह पिण्डस्य प्रकृतत्वान्मुख्यत आहारादीत्युच्यते । तेन मुखवत्रिका-
शुपकरणोपाश्रयादेरप्याच्छेद्यस्य वर्जनं द्रष्टव्यं । कीदृशं सदित्याह अननुमतमननुज्ञातं यतिभ्यो दातुमनभिप्रेतं सदित्यर्थः। 'तेहिं
ति प्रस्तावाद्येभ्यस्तदुद्दालितं तैः कोदुम्बिकादिभिरित्यर्थः, कलहप्रद्वेपादिदोपसद्भावेन जिनैर्निपिद्धत्वात् । तथाहि प्रस्तुतकौटुम्बिकाः
॥४७॥

·स्तनलुण्टितसार्थिका वा साधोरुपरि प्रद्वेषं गालीप्रदानं च कुर्युः । तथा तेषामेवाहारादिलाभहानेः साधोरन्तरायदोपः, स्तेनाहृतं च गृह्णतोऽदत्तादानं स्यात् , एकानेकद्रव्यव्यवच्छेदं वा रुष्टास्सन्तस्ते विदध्युस्तत्र यद् द्रव्यं गृहीतं तदेव ते रोपेणान्यदपि यतेने दारित्येकद्रव्यव्यवच्छेदः । एवमनेकेषां तेषां ग्रहणे एकस्य वा तस्य ग्रहणे सर्वनिपेधेनाऽनेकद्रव्यव्यवच्छेद इति । तथा पूर्वप्राप्तो- पाश्रयात्तद्गोस्वामिनः प्रद्विष्टापत्तेनिःसारणं कुर्युस्ततोऽन्योपाश्रयालाभे कष्टेन लाभे वा साधुः सूत्रार्थहान्यादिकं मानसिकदुःखं वा प्रा- प्नुयात् । तथा प्रभुविपयाच्छेद्येऽमी दोषा, यथा गोपालादीनां पूर्वोक्तानामग्रीतिस्तेपामेव प्रभुप्रभृतिकेन सह कलहोऽभिमानादा- त्मघातं च ते कुर्युः, गोपभार्यादेः दुग्धादिलाभहानेरन्तरायदोपश्च यतेः स्यात् । गोपालादिमध्यात् केचन साधोरुपरि रोपं च ग च्छेयुः । यद्वा दुग्धग्रहणेन गोपालः प्रद्वेपं गतः । अत्राख्यानकं यथा। एगंमि गोउले एगो सावगो आसि । तस्स य एगो गोवो गाविउ चारेइ । सो य अट्ठमे अट्ठमे दिणे सव्वासिं गावीण दुद्धं वित्तीए लब्भइ । अन्नया भिवखटुं एगो साहू तत्थागओ । इओ य तम्मि दिणे गोवस्स दुद्धगहणवारओ। तओ तेण सव्वाउ गाविउ दुहेऊण गरुइ पारिया दुद्धस्स भरिया। सावएण साहुनिमित्तं सो दुद्धं मग्गिओ । तेण अणिच्छंतेणावि भयाइणा दिन्नं । पारिया ऊणिया जाया । गोचो य किंचि साहुस्सुवरि रोसमुवगओ। सावएण तेण दुद्धेण साहू पडिलाभिओ । गोको य तं पारियं गहिसण नियगेहे गओ। तभजा य तं ऊणपारियं दट्टण हयासा कि अजत्थेवं दुद्धमाणियं इन्चाइ अकोसियु लग्गा चेडरूवाणि रोवन्ताणि किं अम्हं एएण दुद्धेण मविस्सइ त्ति भणिउं लग्गाणि । तओ सो, एगं सयं चेव साहुणा उपरि पउडो आसि । अन्नं तेहिं उत्ताविओ तउल्लसियवहलकोवानलरत्तच्छो तं साहुं मारणत्थं गवेसिउं लग्गो । जाव साहू तेण दिट्ठो पिट्टओ धाविओ । साहुणा ·आच्छेद्य द्वारम् पिण्ड- विशुद्धे धंद्रसुरीया वृत्तिः . ॥४८॥ वि कोवारुणलोयणो सो एन्तो दिट्ठो नाओ तस्स भावो जहा णूणमेयस्स सयासाउ अच्छिदिऊग सावएण दुद्धं दिन्नं, तेण एस कुविओ मम मारणत्यमागतो। तओ साहू तस्सेव सम्मुहो चलिओ जाव समासन्नी भूओ। सो ताव साहुणा भणिओ। भो भो खीरहरिय तुहपहुनिबन्धेण एवं दुद्धं मए गहियं सम्पयं तुज्झ समप्पणत्थं चलिओहं, न य तुज्झ घरं जाणामि, ता गिण्ह तुमं । तओ तब्बयणेणोवसन्तकोवेण गोवेण भणियं । तुह मारणत्थमुवगओहं । परमणेण वयणेणोवसन्तो कोवो ता गिव्ह तुमं चेव एवं एण्हि मुकोसि, मए । परं पुणो मा, एरिसं आच्छिदियं किंचि गिहिहिसित्ति नियत्तो गोवो त्ति। तदित्थमनेकदोपनिवन्धनमाच्छेद्यं न कल्पते । अत्र चाननुमतं तैर्न कल्पत इति भणनात् सामर्थ्यात्तैरनुज्ञातं सत्तदेवादातुं कल्पत इति व्यतिरेको गम्यत एव । नवरं स्तनाच्छेद्ये इयं विशेषतो विधिः यथा यदा चौराः साथिकेभ्यः पाथेयाद्याच्छिद्य ददति यतिभ्यस्तदा तद्यतिभिनिषेध्य पूर्वोक्तदोषभावोत् । यदि च तैस्तेभ्यस्तद्दीयमानं दृष्ट्वा पथिका घुतसक्तुकदृष्टान्तेन सुन्दरतामनुमन्यते यथा घृतं सक्तुकानां मध्ये पतितं तथा, तथासंयोगवशायुक्तं स्यात्तथेदं पाथेयाद्यपि तथैव तथैव साधुभ्यो दत्तं युक्तं सञ्जातमिति । गृह्णीध्वमिति वचनेन वा मुत्कलयन्ति, तथाविधभयविह्वलतया जल्पनशक्त्यभावादनुज्ञातत्वमाकारतो वा दर्शयन्ति तदाऽनुमतमिद- ममीपामिति कृत्वा तदभिगृह्य चौरापगमानंतरं भूयोऽपि तदप्रीत्यादिपरिहारार्थमसाभिश्चौरभयादिना गृहीतमिदं साम्प्रतं खकीयं गृहीतेति जल्पनपूर्वकं पथिकेभ्य एव पुरतस्तचौरादत्तं मुञ्चत्येवं कृते यदि ते तद्गृह्णन्ति तदा समयते परमार्थतस्तदीयमेव, यदि च न गृह्णन्ति वदंति च भवन्त एवैतदुपभुञ्जतामिति तदा तैर्मुत्कलितास्तद्गृहीत्वोपभुञ्जते यतय इति गाथार्थः ॥५०॥ उक्तमाच्छेयद्वारमथानिसृष्टद्वारमाह । ॥४८॥ .

·अणिसिट्ठमदिन्नमणणुमयं च बहुतुल्लमेगु जं दिज्जा । तं च तिहा साहारणचोल्लगजड्डानिसठंति॥५१॥ व्याख्या-अनिसृष्टं पूर्वोक्तशब्दार्थानिसृष्टदोषसंज्ञं तन्मोदकांद्यशनादि भवेदिति शेषः । यत्किमित्याह "अदिन्नति अदत्तं देय- वस्तुस्वामिसमुदायेनाऽवितीर्ण, वचनेन साधुदानायामुत्कलितमित्यर्थस्तथाऽननुमतं स्वोपभोगादिना स्वामिसमुदायस्य दातुमनभि प्रेतं । वा विकल्पे, तथा बहुतुल्यं बहुभिः साधारणं बहुजनसत्कमित्यर्थः । एकः केवलो बहुजनसाहिकाऽस्वामी दाता यल्लड्डुक- क्षीरादिकं दद्यात् साधवे प्रयच्छेदिति स्वरूपमभिधाय भेदानाह तच्च तत्पुनः सामान्येनानिसृष्टं विधा, उपाधिभेदात् त्रिविधं स्यात् केनोल्लेखेनेत्याह साधारणचोल्लकजड्डानिसृष्टमिति, तत्र साधारणं बहुजनसामान्यं, चोल्लकः स्वामिना पदातिभ्यः प्रसादीक्रियमाणं, कौटुम्बिकेन वा क्षेत्रादिस्थितकर्मकरेभ्यो दीयमानं, देशीभाषया भक्तमुच्यते, जड्डो हस्ती, अमीषां द्वन्द्वस्तद्विषयमनिसृष्टमिति विग्रहः । इहाऽनिसृष्टशब्दस्य प्रत्येकं 'सम्बन्धात् साधारणानिसृष्टं चोल्लकानिसृष्टं जड्डानिसृष्टमित्येवं त्रिभेदं भवतीत्यर्थः । इह च साधारणानिसृष्टं यंत्रहट्टगृहायाधारमध्यस्थिततैलवस्त्रलड्डुकक्षीरादिदेयवस्तुभेदेनानेकवस्तुविषयं भवति तत्र घणकादियत्रे तिलकु- ट्टितैलादिकं हटे वस्त्रादिकं क्वचिंद्गृहे विभवाद्युपेते सङ्खड्यां वाऽशनादिचतुर्विधाहारादिकं बहुजनसाहिकं स्वाम्यननुज्ञातं ययेको दद्यात्तत्साधारणानिसृष्टं । अत्र च लड्डुकद्रव्यं प्रतीत्य साधारणानिसृष्टमाख्यानकेनोच्यते । (ग्रं० २०००) खिइयेइट्ठिय नामं नयरं आसि । तत्थ य माणिभद्दस्सालिभद्दपमुहा बत्तीसं तरुणा य अवरोप्परं मित्ता चिठिसु तेहिं अन्नया कयाइ उजाणियानिमित्तं बहवे लड्डुया साहियामोल्लेण काराविऊण उजाणे नीया । तओ ते तत्थेगं रक्खवालं जुवाणं तेस्सि रक्ख- णठा मोत्तुं सेसा णईए हाणनिमित्तं गया। एत्यन्तरे भिक्खानिमित्तं एगो साहू तत्थागओ। तेण दिट्ठा मोयगा धम्मलाभ काऊण - 21

·पिण्ड.
अनिसृष्ट-
द्वारम्
चंद्रमरीया
॥४९॥
मग्गियो जुवाणो तेण भणिय भट्टारया ! अन्नेसिपि एगतीसं जणाणं सामन्ना एए, कहमेगागीहं देमि, साहुणा भणियं ते कत्थ
गया तेण भणियं नईए हाणनिमित्त, साहुणा वुत्तं भो भो महाणुभाव ! मूढोऽसि तुम जो परसंतिए लड्डुए मे दाउं अप्पणा एक-
छओ पुग्नं न गिण्हसि । किंचि वत्तीसेहिं वि दिन्नेहिं तुह भाए एको चेवागच्छिस्सइ । ता एवं अप्पवयं बहुआयं दाणं जइ जाणसि
तो मज्झ मोयगे देहि एवं पुणो पुणो भणिए तेण दिना । सो य भायणं भरिऊण जाव तओ ठाणओ निग्गच्छइ ताव माणिभद्दा-
इणो संमुहा आगच्छन्ति । तेहिं पुट्ठो भट्टारया ! किं एथ लद्धं । साहुणा नायं जहा एते लडुयाणं सामिया तो जइ लड्डुए लद्धे
कहिस्सं, ता एए नियगेत्ति काउं उद्दालिस्संति ति चिन्तिय भणियं न किंचि । तेहिं तं भारकंतं ददु संकिएहि वुत्तं पेच्छिमो भायणं
दवेहि, साहू न दवेइ । बलावि पलोइयं जाव नियगा लड्डुगा दिट्ठा । तओ तेहिं कोवारुणलोयणेहिं सो जुब्वणो पुट्ठो। जहा कि
तए एए लडुया एयस्स दिना तेण भीएण भणियं न मए दिन्ना । तओ तेहिं वुत्तं पावसाहुवेसेण चोरोसि तुमं एहि सलोत्तो
लद्धोसि कहिं गच्छिहिसि गहिओ वत्थंचले। कडिओ नाहए भणिओ य, आगच्छेहि धम्माहिगरणे रहोहरणपत्ताइयं उड्डालिऊण
नीओ धम्माहिगरणे, कहिओ तेहिं धम्माहिगरणियाणं वुत्तन्तो, साहू वि तेहिं पुट्ठो लाइणा न किंचि जंपेइ । तेंहिं वि पारंतेहि
चोरो त्ति साहू ठाविओ परं लिंगिउ त्ति काउं निविसओ काराविओ राइणा । तहेव कयंति ।
तदेवं यस्मादनायकाद्भक्तादेग्रहणे ग्रहणाकर्षणधर्माधिकरणनयनरजोहरणायुद्दालनगृहस्थीकरणदेशनिष्कासनप्रवचनमालिन्यापा-
दानादिलक्षणा एते दोषाः स्युः तस्मात्साधारणानिसृष्टं न ग्राह्यमिति । यदि च तत्कथञ्चित् पूर्वमननुज्ञातं गृहीतं पश्चाद्भद्रकादितया
सर्वस्वामिभिर्मुत्कलितं तदा गृहीतं तु कल्पते । तथा चोल्लको द्विधा ।' छिनाच्छिममेदात् । तत्र गृहादिसाधारणस्थाल्याः पृथक्कृत-
॥४९॥

·th च्छिन्नः । पृथगकृतश्चाछिन्नः । तथा किल कश्चित् कौटुम्बिको भक्ताहारकहस्तेन गृहात क्षेत्रे हालिकानां भोजनाय चोल्लकं स्थाप- यति । तत्र गृहादिसाधारणाया गृहे स्थितायाः क्षेत्रे नीताया वा स्थाल्या मध्यावालिकभोजनाय पृथक् पृथक् भाजनेषु परिवेषित- छिन्नः स्यात् । तथा गृहस्थितः क्षेत्रे चानीयमानः क्षेत्रे नीतो वा हालिकभुक्तशेषो वा क्षेत्राद्भक्ताहारकहस्ते व्यावर्त्तमानो वा स्था- लीस्थितोऽच्छिन्ना, सात् , तत्राप्यच्छिन्नो गृहसाधारणस्तेन कौटुम्बिकेन साधुभ्यो दानाय मुत्कलितोऽमुत्कलितश्च स्यात् । तत्र च्छिन्नचोल्लके यदर्थ छिन्नास यदि हालिकस्तन्मध्यात् किञ्चित् साधवे ददाति, तदा स हालिकेन दीयमानः कौटुम्बिकेन पार्श्वव- तित्वावर्तित्वाभ्यां दृश्यमानोऽदृश्यमानश्च ग्रहीतुं कल्पते तेन छेदेन तस्य खकीयीकृतस्य दत्तत्वात् । अच्छिन्नचोल्लके च भक्ताहार- कहालिकयोर्मध्याद्यः कौटुम्बिकेन साधवे दानायाऽनुज्ञातः, स यदि ददाति तदाऽसौ कल्पते तथा छिन्नोऽपि कौटुम्बिकेनापि निसृष्टः कल्पते ग्रहीतुं नवरं यदर्थ छिम्नस्तस्य यद्यप्रीतिरन्तरायकरणं वा न स्यात्तदा, नान्यथा। अच्छिन्ननिसृष्टश्च चोल्लक: कौटुम्बिकेन दृष्टोऽदृष्टो वा भक्ताहारकेण हालिकेन वा साघवे दीयमानस्तस्य ग्रहीतुं न कल्पते अदत्तादानदोषात् कौडम्बिकस्य मच्छरादिस- म्भवाच्च । प्रायः क्षेत्र एव हालिको भुञ्जते इति क्षेत्रे चोल्लक उक्तः । यदि कश्चिद्गृहेऽपि भुते तदा सोऽप्येतदनुसारतो भावनीयः। एवं तडागखननादिके उड्डादिष्वपि (?) भावनीयं । तथा जड्डस्य हस्तिनः सम्बन्धि पिण्डरूपं वस्तु राज्ञा गजेन चाननुज्ञातत्वादनि- सृष्टं जडानिसृष्टमुच्यते । इह कश्चिन्मेण्ठः साधुभक्तो हस्तिसत्कस्याहारस्य मध्यादाहारं साधवे यदि ददाति, तदा स गजस्य पश्यतोऽपश्यतो ग्रहीतुं न कल्पते तस्य गजपिण्डत्वात् स च साधूनां न कल्पते राजगजाभ्यां साधवेऽननुज्ञातत्वादसावदत्तादानत्वेन चाकल्प्यः । तथा तं पिण्डकं दीयमानेन असौ गजो दातुमिच्छति नवेति न ज्ञायते । ततो यदि नेच्छति तदा तद्गृह्णाने तस्य ·अध्यवपूरक द्वारम् पिण्ड- विशुद्ध अंद्रसूरीया पत्तिः ॥५०॥ मनोपाधा कृता स्यात् सा च साधूनां परिहार्या । तथा तरे पिण्डं गृह्णन् साधुः. प्रत्यासन्नतया हस्तिना शुण्डया गृह्यते कदर्थ्यते वा। यदासौ केनापि 'मदीयगजस्य वैरिणा राज्ञा हस्तिनां कवलनायानेन वेपेण प्रस्थापितोऽन्यथा कथं पिण्डंग्रहणव्याजेंन हस्तिनः प्रत्यासन्नः समागच्छतीति विचिन्त्य हस्तिरक्षकपुरुषैगुह्येत, ततो मरणाद्यपि प्राप्नुयात् । तथा हस्तिनस्तत्प्रमाणाहारस्य लाभच्छेदेनान्तरायिकं कृतं स्यादित्येतद्दोपदुष्टत्वादसौ न ग्राह्य इति । नवरमिह प्रथमैको गजभक्तपिण्डको राज्ञा गजेन चानुज्ञातः प्रतिदिन मेंठो लभते । तं भक्तपिण्डकं मेंठेन स्वं दीयमानं गजेनादृष्टं यदि ददाति तदास्मै कल्पते । यदि च, खपिण्डकमपि गजस्य पश्यतः प्रतिदिनमभीक्ष्णमसौ ददानि साधुश्च गृह्णाति तदा यदयं मुण्डो. मेंठात्सकाशात् पिण्डं गृह्णाति तं च मेंठो मदी. यपिण्डमध्यात खलभ्यं पिण्डोलकं स्थूलतरं गृह्णातीत्यादि विचिन्त्य प्रद्वेषेणासौ गजः साधूपाश्रयस्य यतेर्वा विनाशमपिं कुर्यात् , सकृद् ग्रहणे च न तथाविधो दोष इत्यनवरतमसौ न ग्राह्य इति गाथार्थः॥५१॥ उक्तमनिसृष्टद्वारमथाध्यवपूरकद्वारमाह । जावंतियजइपासंडियत्थमोयरइ तंदुले पच्छा । सद्धा(ट्ठा) मूलारंभे जमेस अज्झोयरो तिविहो॥५२॥ व्याख्या-सूचनाद्यावर्थिकाश्च समस्तार्थिनः, यतयश्च निग्रन्थाः, पाखण्डिकावरकादयस्ते तथोक्तास्तेभ्य इदं तदर्थमेतन्निमि तमित्यर्थः । यद्यस्मात्कारणादयतारयति खगृहयोग्यकगो(कङ्ग्या)दीनां मध्ये मिश्रितान् कृत्वा गृही स्थाल्यां प्रतिक्षिपति । 'तंदुले'ति धान्यकणान् । उपलक्षणत्वादधिकतरजलकणादीनीत्यर्थः कथमित्याह पश्चान्मूलारम्भोत्तरकालं, यद्वा पश्चादुपरिश्च मनोलङ्घनेनेत्यर्थः । पश्चाच्छब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वात्पूर्वन्यमपेक्षते, अतोऽनुक्तमिति(मपि) पूर्वमिति विशेषणं दृश्यं । ततः किमपेक्षं पश्चादित्याह स्वार्थ य ॥५०॥ .

·- गृहाथ पूर्व कर्पटिकाद्यागमनापेक्षयाऽग्रतो विहिते सतीति विशेषः । कस्मिनित्याह। मूलं प्रथमोऽग्निज्वालनाद्रग्रहणदानादिरूपारम्भा- दिकर्तव्यव्यापारो मूलारम्भम्तस्मिन् । एतेन च मिश्रजातादध्यवपूरकस्य नानात्वं दर्शितं । मिश्रे ह्यादितेऽग्निज्वालनादिप्रस्ताव एव खगृहयावदर्थिकाद्यर्थमुपस्कर्तुमारभते, अध्यवपूरके च गृहिणा स्वार्थमग्निनाद्याद्रहणदानमतो आरम्भे कृते सति पश्चात्स्वार्थक- ल्पिततन्दुलानां मध्ये कार्पटिकाद्यर्थ तन्दुलादीनां माणकादिकं सङ्कल्पितं प्रक्षिप्य राध्यने इन्युभयोर्भेदः। यत्तदोनित्ययोगाद्यदि व्याख्यातं तत्तस्मात्कारणाद् दोषोऽनन्तरोक्तः । स्वार्थदत्ताद्रहणे प्रथमं कृते प्रभूतभिक्षाचरसंदर्शनतस्तदर्थमपि पश्चादधिकतरं तंदुला- दिप्रक्षेपकरणलक्षणोऽध्यवपूरक उक्तशब्दार्थविविधो यावदर्थिकादिविघटितभेदात्रिप्रकारः स्याद्यथा स्वगृहमिश्रशब्दयोः प्रस्तावा- गम्यमानत्वात् स्वगृहयावदर्थिकमिश्रो निजवेश्मकार्पटिकादिसाहिक इत्यर्थः । तथा स्वगृहसाधुमिश्रो निजगृहसाधुसाधारण इत्यर्थः। खगृहपाखण्डिमिश्रो निजवेश्मशाक्यादिसाहिक इति । इह स्वगृहश्रमणमिश्राध्यवपूरकोऽपि घटते परं श्रमणाः पाखण्डिनां मध्ये विवक्षिता इत्येवं त्रैविध्यं ज्ञेयं । इह यावदर्थिकाद्यर्थमधिकतरतंदुलादिनक्षेपदोपेण सर्वोऽप्याहारोऽशुद्धः स्यात् तथा स्वगृहयावदर्थि- कमिश्राध्यवपूरके यावंतः कणाः कार्पटिकाद्यर्थं पश्चात् क्षिप्तास्तत्प्रमाणे राद्धर्यावत् स्यादेतावत् प्रमाणं भक्तं यदि गृहस्थेन स्थाल्या उद्देशेन स्थगनिकादौ क्षिप्त्वा पृथक् कृतं स्यादुद्देशेन स्वगृहादौ वितीर्ण वा नतु सिक्थादिगणनेन पलिमन्थादिदोषात्तदा शेषं स्थाली- भक्तं ग्रहीतुं कल्पते विशोधि कोटिकत्वादेवं मिश्रजाताधभेदेऽपि ज्ञेयं किश्चित्तल्यत्वादनयोरिति । अन्त्यभेदद्वयं चाविशोधिकोटिक- कतया वक्ष्यतीति तद्भक्तमकल्प्यमिति गाथार्थः ॥५२॥ उक्तमध्यवपूरकद्वारं तत्प्रतिपादनाच्च पोडशाप्युद्गमदोषाः प्रोक्ता अर्थतेष्वेव कल्पाकल्पव्यवस्थार्थ विषयविभागमाह । T ·पिण्ड- विशुद्धे चंद्रयरीया वृत्तिः 'कल्पाकल्प. विषय- विभागः ॥५१॥ इय कम्मं उद्देसियतियमीसज्झोयरंतिमदुगं च। आहारपूइवायरपाहुडि अविसोहिकोडित्ति ॥५३॥ व्याख्या-अत्रोद्गमदोपसमूहोऽविशोधिकोटिविशोधिकोटिभेदेन द्विधा भिद्यते । तत्र 'इय'त्ति इत्येतेष्वाधाकर्मादिषु षोडशो. द्गमदोपभेदेषु मध्ये । 'कम्मति सूचनाद् कर्माधाकर्मपरिपूर्ण । तथोदेशिकत्रिकमितिकिलौघोदेशिकविभागोदेशिकभेदाद्विधोदेशि- कमुक्तं । तत्रेह व्याख्यानाद् वक्ष्यमाणान्त्यशब्दस्य सिंहावलोकनन्यायेनात्रापि योजनात् द्वादशविधस्य विभागोदेशिकस्य कर्मभेद- सत्कमन्त्यमेव त्रिकं ग्राह्यं । तथा सूचनान्मिश्रजाताध्यवपूरफयोरन्त्यद्विकं चरमभेदद्वयं । किल, मिश्रमध्यवपूरकश्च यावदर्थिकपा- खण्डिनिग्रार्थिभेदात्रिधा । अत्र च पाखण्डिगृहमिश्रसाधुगृहमिश्ररूपं भेदद्वयं ग्राह्यं । क्वापि ग्रन्थे मिश्रं समस्तमध्यवपूरकश्च सर्बोप्यविशोधिकोटितयोक्त इति चकारेण सूच्यते । तथाहारपूतिर्भक्तपानपूतिरित्यर्थः । किल पूतिः उपकरणपूतिभक्तपानपूतिभेदा- विधोक्ता इत्यत्र चादरभेदो ग्राह्यतयोक्तः। तथा बादरप्रभूतिका पूर्वोक्तरूपा किल प्राभृतिका दोषाः सूक्ष्मवादरभेदाद् द्विधोक्ता इत्यत्र चादरभेदो ग्राह्यतयोक्तः। एतत् किमित्याह अविशोधिरूपदर(दूरकर)णादिनाप्यकल्पनीयताजनकत्वेन मलिना कोटिरुद्गम- दोपलेशोऽविशोधिकोटिरित्येवमनन्तरमेवोपयर्णितरूपा भण्यते इति शेषः । यद्वा इति शब्दः परिमाणार्थस्तत इत्येतावती उत्तरभेदा- विवक्षणे मूलभेदापेक्षया भेदषद्कप्रमाणा स्यादिति शेपोऽपरनाम्ना उद्गमकोटिरपीयमेवोच्यते । अत एव पूतिदोपस्वरूपनिरूपणायां 'उग्गमकोडिकणेण वी' त्याद्युक्तं । तेन सर्वैरविशोधिकोटिदोषयुक्तस्याहारस्यावयवेनापि स्पृष्टस्य शुद्धस्याप्यशनादेः पूतित्वं भवतीति तत्र व्याख्यातमिति गाथार्थः ॥५३॥ अधुना अविशोधिकोटेरेव इति दुष्टताख्यापनार्थतया स्पृष्टस्य पात्रकस्य विधिमाह । ॥५१॥ - ·तीए जुयं पत्तं पिहु, करीसनिच्छोडियं कयतिकप्पं । कप्पइ जं तदवयवो सहस्सघाईविसलवो व्व ॥५४॥ व्याख्या-इहाविशोधिकोटिद्रव्यं लेपदलेपकच्चेति द्विधा पात्रके निपतितं स्यात् । तत्र तक्रतीमनजगार्यादिकं खरण्टकत्वाल्ले. पकृत् । वल्लचणकादिकं तद्विपरीतत्वादलेपकृत् । ततश्च 'तीए जुर्य'ति तया प्रदर्शितरूपयाविशोधिकोट्या उपचारादविशोधिकोटि- दोपयुक्तलेपालेपकृदाहारेणेत्यर्थः,युतं खरण्टितं स्पृष्टं वा, किञ्चि(किं त)दित्याह पात्रमपि साधुभाजनमपि । अपिः पात्रकस्याकल्पनीय- तामणनेनातिशयद्योतकः । हुर्वाक्यालङ्कारे, शेषशुद्धाशनादेर्ग्रहणाय न कल्पते इति शेषः । यद्येवं तर्हि कीदृशं सत्पात्रकं कल्प्यं स्या- दित्याह-'करीसनिच्छोडियं' ति करीपेण शुष्कगोमयचूर्णेनोपलक्षणत्वाद्भस्मादिना च निश्छोटितं घृष्टमुर्तितमित्यर्थः। करीपनि- छोटितं सत् उपलक्षणत्वाल्लेपकृदशुद्धाहागवयवापनोदाय करीषघर्षणात्पूर्वमङ्गुल्यादिप्रोञ्छितं चेत्यपि दृश्यं । पुनरपि किं विशिष्टं सदित्याह, 'कयतिकप्पंति कृता दत्ता त्रयस्त्रिसङ्ख्याः कल्पा जलप्रक्षालनरूपा यत्र तत्कृतत्रिकल्पं । इत्थं कृतं सत्, किमित्याह कल्पते साधूनां परिभोक्तुं युज्यते । इतरथा पूत्य(ति)दोषत्वादकल्प्यमिति भावः । तथा कृतत्रिकल्पमप्यातपादिना शुष्कं कल्प्यं स्या- नान्यथा । चतुर्थकल्पे दत्ते जलाद्रमपि पात्रकं शेषग्रहणाय कल्पत इत्याग्रुपलक्षणत्वाद् दृश्यं । तदुक्तं वृद्धैः 'निच्छोडिए करीसेण वा- वि उच्चट्टिए तए कप्पा। सुक्खावित्ता गिण्हइ अन्ने चउत्थे असुक्खे वि॥१॥ तदेतेन एतस्या अतिपरिहार्यतां दर्शितवान् । तथावि- शोधिकोट्याहारे ग्रहीत्वोज्झितेऽपि तया छुप्तमकृतत्रिकल्पं तं पात्रकमपि तावन्न कल्पते । किं पुनः साक्षादविशोधिकोटयाहारोपभोगः कर्तुमिति सामर्थ्यादुक्त भवति । अथ किमेत्येवं महता यत्नेन एतस्या निषेधोऽपदिश्यते इत्याह यद्यस्मादपेर्गम्यमानत्वात्तस्यावि. शोधिकोटिदुष्टाशनादेः सम्बन्धी अवयवोपि सिकथाद्यपि आस्तां कवलादिरित्यपेरर्थः । किमित्याह सहस्राणि हन्तुं शीलमस्येति सह- -

·पिण्ड-
विशुद्धे-
धंद्रसूरीया
वृत्तिः
अविशोधि-
कोटिना
स्पृष्टस्य
पात्रकस्य
विधिः
॥५२॥
स्रघाती, के इवेत्याह विपलव इव प्रधानगरलेशो यथा । इदमुक्तं भवति । किल तीव्रविपलवोपभोगात् कश्चिन्मृतस्ततो विषत्वपरिण-
ततत्पिशिताशनादन्यो मृतस्तत्पिशिताशनादन्यो यावन्सहस्रसङ्ख्याः प्राणिन इत्यन्यान्यविधिना परंपरया, यथाऽतिप्रधानविषलवोऽपि
प्राणिसहस्राणि भक्ष्यसहस्राणि वा विनाशयत्येवं येन कृतोऽविशोधिकोटयशनाद्याहारस्तेन पाककारकेणान्यस्मै गृहस्थाय दत्तस्तेनाप्य-
न्यसायित्यायन्यान्यगृहसंवरणेन परम्परया गृहसहस्रमपि गतोऽविशोधिकोटिलवोऽपि गृहसहस्रसत्कशुद्धभक्तसहस्राण्यपि पूतित्वक-
रणेन दूपयति । स चैवं भुज्यमानो निर्मलमपि चरणात्मकं भावजीवं साधोर्हन्तीति विषलवत्वेनोपमित इति । तथाऽविशोधिकोटि-
प्रस्ताव प्रतीत्य मुग्धशिष्यः कश्चिदाचष्टे, ननु साधुसङ्कल्पेन यत् क्रियते तदेवाधाकर्म स्यादतः कूर एव केवल आधाकर्म भवति
तस्यैव साध्वर्थ सङ्कल्पितत्वान्न तु तनिष्पन्नान्यपि सौवीरावश्रावणतंदुलोदकानि तेषां साधुसङ्कल्पं विनाप्युपजायमानत्वादतस्तद्ग्रहणं
कतुं यतेयुज्यते नवा ? नैवं, तान्यायाधाकम्मिकाण्येव । तत्राधाकर्मिक कूरावयवरूपावश्रावणादिनिष्पन्नत्वेन सौवीरे कूरावयवरूपत्वे-
नावश्रावणे तदर्थधौततंदुलावयवमिश्रितत्वेन साध्वर्थ निष्ठितत्वेन वा धावने आधाकर्मता भवति । तस्यां वसत्यां उद्गमकोटिरूपैः
काञ्जिकादिभिरपि छुप्तं शुद्धमप्यशनादिकं पूतिरपि भवतीति ज्ञेयमिति गाथार्थः ॥५४||
अविशोधिकोटिरुक्ताऽथ विशोधिकोटिं तद्गतं विधिं चाह ।
सेसा विसोहिकोडी, तदवयवंजं जहिं जयापडियं । असढो पासइ तं चिय तओ तया उद्धरे सम्मं ॥५५॥
व्याख्या-~-शेपाऽविशोधिकोटेरन्याऽविशोधिरूपोद्धरणादिना कल्पनीयताजनकत्वेन निर्मला कोटिः पूर्वोक्ता विशोधिकोटि
विशुद्ध्य(द्ध)कोटिरित्यर्थः, स्यादिति शेषः । सा चानेकविधोद्देशिकादिभेदेन भवति । यद्वा शेपाः पोडशानामुद्गमदोषाणां मध्यादवि.
॥५२॥

·शोधिकोटथा गृहीतेभ्य उद्धरिता उद्गमदोषास्ते विशोधिकोटिशब्दवाच्याः स्युः, यथौघौदेशिकं, विभागौदेशिकस्यायं भेदनवक- मुपकरणपूतिमिश्रस्याद्यो भेदः, स्थापना, सूक्ष्मपाभृतिका, प्रादुष्करणं क्रीतमापमित्यकं, परिवर्तितमभ्याहृतमुद्भिग्नं मालोपहृतमा- छेद्यमनिसृष्टमध्यवपूरकस्याद्यो भेदश्चेति । उपलक्षणत्वाद्वक्ष्यमाणोत्पादनैपणदोषाश्चेति व्याख्येयं । तत्र शुद्धस्य मध्ये विशोधिकोटि- दोपवतो भक्तादेः पतितस्योद्धृत्य त्यागः कार्यो अकल्प्यत्वात् स च यद्विषयो भवतीत्येतदाह । 'तदवयवमित्यादि. इह द्रव्यक्षेत्रकाल- भावानाश्रित्य तत्यागो भवति तत्र तदवयवं यत्पतितं पश्यतीति योगः । इह चातिशयोक्त्या एतस्याः परिहारख्यापनार्थमवयवशन्द उपात्तस्ततोऽत्रावयवशब्देन द्रव्यं ग्राह्यं ततो यत्किमपि तदवयवं विशोधिकोटिदोषात् कूरादिद्रव्यं पतितं दाव्या क्षिप्तं पश्यत्यवलोकते 'तं चिय उद्धरे' इति वक्ष्यमाणेन योगस्तत्र चिय शब्दस्यैवकारार्थत्वात्तदेवाऽशुद्धद्रव्यमुद्धरेत् पृथक कुर्यात् परिष्ठापयेदिति यावत् । अनेन द्रव्यविषयस्त्याग उक्तः । तथा यच्छब्दस्यावृत्या योजनात यस्कूरादिद्रव्यं, 'जहिं'ति, यत्र पात्रकैकदेशे शुद्धभक्तमध्ये वा पतितं तत्ततस्तस्मात् पात्रकाच्छुद्धभक्तमध्याद्वा उद्धरेदिति क्षेत्रविषयः स उक्तः। तथा यद्यदा, यस्मिन् क्षणे पतितं प्रक्षिप्त दाच्या तत्तदैव शीघ्रमुद्धरेत् । बृहद्धेलया हि शुद्धं भक्तमितरेण व्याप्यते। ततस्तदप्यशुद्धप्रायं स्यादिति कालविषयः स उक्तः। तथाऽशठस्तस्मिन् मनोज्ञेऽरक्तोऽमनोज्ञेऽत्वद्विष्टश्च मास्य विकल्पः स्यात् यदोदनादिकं द्रव्यं पश्यति विशोधिकोटिदोषवदिद- मिति प्रत्यभिजानाति । ज्ञात्वा च 'सम्म' ति सम्यक् निर्वाहविषयविज्ञानविषयनिजशक्त्यनुरूपयतमानतानैपुण्येन शुद्धभक्तादि, धृतपतद्ग्रहात्तदुद्धरेदित्यनेन च भावविषयस्स उक्तः। तथाऽप्रोज्झिते शुद्धाहारे सति. के(पात्रके) तस्मिनशुद्धावयवेषु . सत्व- प्यऽकृतकल्पेऽपि शेपं गृह्णन दोषभागस्य शुद्धकोटिकत्वात् निजभक्तैस्तौलिनत्वात्तदवयवपरिभोगाय तं(तत्) प्रायश्चित्तमपि न

·पिण्ड-
विशुद्ध-
अंदरीया
वृत्तिः
विशोधि..
कोटिस्तद्ग-
तविधिश्च
॥५३॥
सादिह चाशुद्धं यद्यत्र यदा पतितं पश्यति तत्ततस्तदा सम्यगुद्धरेदशठः सन्नित्युक्तम् । अधुनाऽशठ एव विशोधिकोटिदोषयत
आहारस्य समुद्भरणविधिरुच्यते । तत्र च यत्पात्रकेऽग्रगृहीतं तच्छुद्धं यत्तु पश्चात्तन्मध्ये पतितं तद्विशोधिकोटिदोषवद्र्व्यं, ततश्व
निर्वाह सति शुद्धं विशोधिकोटिदोपवञ्च सर्व त्याज्यमनिर्वाहे तु चतुर्भङ्गिकया कल्पनीयता वक्तव्या । यथा शुष्के शुष्क
१ शुष्फे आद्रं २ आर्द्र शुष्कं ३ आर्दै आई ४ पतितमिति । तत्र शुष्कं वल्लचणकादि रूक्षद्रव्यं । आद्रं तु तक्रतीमनस्नेहा.
दिकं । ततश्च यदि शुष्कस्य पुरागृहीतस्य शुद्धस्य मध्ये शुष्कं वल्लादिकमेव विशुद्धिकोटिदोषवत्पतितं तदा तद्वल्लकादिकमशुद्धं
वक्ष्यमाणन्यायोक्तजलप्रक्षेपादिकष्टं विनापि विविक्तुं शक्यत्वादुद्धृत्य तत्त्यज्यते । उद्धृते च शेपं वल्लकादिकं कल्प्यं स्यादिति
प्रथमभङ्गः । यदा च पतगृहे शुद्धस्य शुष्कमायवल्लादेमध्ये यदि विशोधिकोटिदोषवत्तीमनाद्या पतितं तदा तन्मध्ये काञ्जिकादि-
जलं प्रक्षिप्य धूल्लयादेरुपरि नामितस्य पात्रकस्य भूप्रत्यासनकर्णैकदेशे लग्नं शुद्धभक्तस्य पातरक्षणार्थ तिर्यग् स्वहस्तं विधाय तत्
क्षिप्तजलं विविक्तप्रदेशे गत्वा निष्काशयन्ति । येन तजलेन सह तदशुद्धतीमनादिकं निस्सरति । ततः शेष वल्लादिकं. कल्प्यं स्यादिति
द्वितीयभङ्गविधिः । यदि चार्द्रस्य शुद्धस्य तीमनादेमध्ये शुष्कप्रायं कूरमुद्गादिकं विशोधिकोटिदोपयत्पतितं, तदा तदाधारपात्रक-
मध्ये स्वहस्तं प्रक्षिप्य तीमनादेमध्याद् यच्छक्नोति निष्कासयितुं हस्तेन तनिस्सारयति । ततः शेषं तीमनादि कल्प्यं स्यादिति
तृतीयभङ्गविधिः । यदि च दुर्लभद्रव्यम्यार्द्रस्य मध्ये आर्द्रमेवाशुद्धं पतितं तदस्मिन् तावत् प्रमाणे उद्धृते शेपं कल्प्यमिति चतुर्थ-
भङ्गविधिः अयं च सूत्रकारेणाप्यभिधास्यते इति गाथार्थः ॥५५॥
अधुना प्रदर्शितमेवार्थ सूत्रकारः संक्षेपतो भिधित्सुराह ।
॥५३॥

·तं चेव असंथरणे, संथरणे सव्वमवि विगिचंति । दुल्लहदब्वे असढा, तत्तियमेत्तं चिय चयंति ॥५६॥
व्याख्या-'तं चेव' त्ति । चः पुनरर्थः भिन्नक्रमश्च तदेव विशोधिकोटिदोषदुष्टमेव, असंस्तरणे तद्विनाऽनिर्वाहे बिगिचंतीति
योगः । संस्तरणे पुनस्तद्विनापि निर्वाहे सत्यपेरेवकारार्थत्वात् सर्वमपि समस्तमेव सर्च विशोधिकोटिदोषवच्च वल्लादिकं विगिचन्ति
परित्यजन्ति परिष्ठापयन्तीति यावत् । अयमत्र भावार्थः । साधुना हि भिक्षामटता पूर्व पात्रके शुद्धं भक्तादि गृहीतं ततस्तत्राप्यना-
भोगादिनाऽज्ञातं विशोधिकोटिदोपदुष्टं गृहीतं । पश्चाद्ज्ञातं ततो यदि तेन विनापि निर्वहति तदा तत्सर्वमपि विधिना त्याज्यं ।
अथ न निर्वहति तदा प्रत्यभिज्ञाय निजविज्ञानेन तदेव दोषदुष्टं त्याज्यं न शेषम् । यदि च श्लथद्रवरूपस्य विशोधिकोटिदोषक्त
स्तक्रतीमनादेः शुद्धतजातीयमिलितस्य व्यक्त्या परस्परं मिलितत्वेन शुद्धाशुद्धविभागो न लक्ष्यते, तदापि समस्तत्यागः कायः।
चतुर्थभङ्गकाश्रितं विधिविशेषमाह । 'दुल्हेत्यादि' दुर्लभमन्यत्र दुष्प्रापद्रवं श्लथरूपं घृतादिकं द्रव्यं तस्मिंस्तु पुनः शुद्धे यद्यपरं विशो
धिकोटिदोषवत्पतितमथ ग्लानाद्यर्थ अवश्यं दुल्लभत्वाद्य(धद)) तत्तदा तावन्मात्रमेव यावन्मानं विशोधिकोटिदोषवद् घृतादिकं पतितं
तत्पमाणमेव कलय्य सर्वस्यापि मिलितस्य मध्यात्यजन्ति उद्धरन्ति साधवः । कीदृशाः सन्तः ? इत्याह । अशठा निजशक्त्यनव-
गृहनेन यतमानतयाऽमायाविनस्ततः शेषः किश्चिन्छुद्धं किश्चिद्विशोधिकोटिदोषवच्च भवति । परं तत् सर्वज्ञाज्ञाकरणात् कल्प्यं
स्यात् । इह दुल्लभशब्दोपादानात् सुलभे द्रव्ये सति सर्वमपि त्यजन्तीति दृश्यम् । तथाऽशठः सन् यदेवाचरति तदेव तस्य चा-
रित्रनैर्मल्यहेतुतया कर्मवन्धाभावाय स्यात् । शठस्तु तदप्याचरन् चारित्रमालिन्योत्पादनेन कर्मणा श्लिष्यते इत्यावेदयतीति
गाथार्थः ॥१६॥

·पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
उद्गमदोष-
निगमन-
मुत्पादना.
दोपप्रस्ता-
वना च
J
॥५४॥
मांप्रतमुद्गमदोपनिगमनमुत्पादनादोपप्रस्तावनां चाह ।
भणिया उग्गमदोषा, संपइ उप्पायणाए ते वोच्छं।जे णज्जकज्जसज्जो, करेज्ज पिंडट्ठमवि ते य॥५७॥
व्याख्या-भणिता भेदप्रभेदादिकथनेनादित आरभ्यैतावता ग्रन्थेन प्रतिपादिता उद्गमदोषा आहारोन्पत्तिदूषणानि इति-
निगमनं । सम्प्रति साम्प्रतमधुनेत्यर्थः । 'उप्पायणाए' त्ति तत्र धान्यादिप्रकारैवेक्ष्यमाणैर्याच्या आहारोत्पादनमुत्पादना तस्या-
स्तस्यां वा विषये तान् दोषान् वक्ष्ये-अभिधास्ये । यान् दोषान् । अनार्य जघन्यजनोचितं यत्कार्य प्रयोजनमाहारादिलौल्येन तदु-
पार्जन्या(न)करणरूपमथवोत्तमजनाचरणीयं धर्मलक्षणमेव कार्य नाहारादिकं । तदुक्तं, "नाहारं चिन्तयेत् प्राज्ञो धर्ममेकं हि
चिन्तयेत् , आहारो हि मनुष्याणां जन्मना सह जायते" ॥१॥ इति तत्र सः प्रगुणस्तदुपायनिरतः कुर्वीत विदधीत लौल्ययुक्तः
कश्चित् साध्वाभासः यदर्थमसौ तान् कुर्वते तद्दर्शयितुमाह । पिण्डार्थमपीति आहारनिमित्तमपि न केवलं दुर्लभवस्तुन उत्पादना-
देरयेत्यपेरर्थोऽनेनार्यकार्यमेव व्यक्तीकृतं परमिह पिण्डेनैव प्रकृतमिति मुख्यतस्तदुपादानं । यद्वा अनार्यकार्य क्रोधादियुतस्य
साघोर्धात्रीत्यादिकरणम् । अथ च क्षमाद्यन्वितत्वमेव यतेः प्रशस्य कार्य । तत्र सज्जः प्रगुणः, शेष प्राग्वत् तत्र क्रोधयुतो धात्रीत्वं
करोति । यथा केनापि साधुना क्वापि गृहे भिक्षाय गतेन लड्डुकादीन् दृष्ट्वा गृहस्थी याचिता एतान् मह्यं देहीति तयोदरिको भवा-
नित्यादिवचनर्निभर्तिसतो यतिः ततः कुपितश्चिन्तयति यथा इयं पापा तथा कार्या, यथा मंदायचा स्यादिति । मानयुतस्त्वभ्युत्था-
नाद्यर्चया, मायायुतस्त्वेकस्या धान्याश्यावनायान्यस्याः स्थापनाय बालस्य गृहे गत्वा कूट श्लोकपाठकरणादिना, लोभयुतस्त्वाहार-
लोभादिना धात्रीत्वं करोतीति । ते य' त्ति ते दोपा पुनरमी भवन्तीति गम्यते इति गाथार्थः ॥५७॥
॥५४॥

·अथ तानैव प्रस्तावितोत्पादनादोषान् नामतः सङ्ख्यातंश्च गाथाद्वयेनाह । धाइ दूइनिमित्ते, आजीववणीमगे तिगिच्छाय । कोहे माणे माया लोभे अ हवंति दस एए ॥५८॥ पुब्धि पच्छा संथवविज्जा, मंते य चुन्नजोगे य । उप्पायणाए दोसा, सोलसमे मूलकम्मे य ।।५९।। व्याख्या-धात्री बालपालिका स्त्री । इह च धात्रीति निर्देशेऽपि दोषशब्दसामान्याधिकरण्यात् सूचनाच धात्रीत्वकरणमिति दृश्यं । एवं यथासम्भवमन्यत्रापि ।१। तथा दूती परस्परमन्दिष्टार्थकथिका स्त्री, दूतीत्वकरणमित्यर्थः ।२। 'निमित्ते' त्ति निमित्त करणमतीताद्यर्थसूचनं ।३। तथा आजीवो जात्यादीनां गृहस्थात्मसमानां कथनादिना आजीवनं ।४। 'वणीमगे' ति वनीपकत्वकरणं । तत्र वनुते दायकाभिमतेषु श्रवणादिष्वात्मनो भक्तस्य दर्शनात् पिण्डं याचते उत्पादयतीत्यर्थः । वनयति वा पिण्डार्थमात्मान दायिकाभिमतेपु श्रमणादिपु संभक्तं दर्शयतीति निरुक्तिवशाद्वनीपकः । यद्वा वनीं दायकाभिमतजनप्रशंसोपायतो लब्धार्थरूपां पाति पालयतीति वनीपः । स एव वनीपकः । तस्य भावस्तत्वं तस्य करणं विधानं तत् ।। तथा चिकित्सनं चिकित्सा-रोगप्रती. कारः चः समुच्चये ।६। तथा कोपः क्रोधः ।७। मानो गर्वः ।८। माया वश्चना ।९। लोभो लुब्धता ।१०। चः पूर्ववत् भवन्ति जायन्ते दश प्रतीताः । एते अनन्तरोक्ता इति ॥५८॥ तथा पूर्व दानात् सूचनाद्विद्याप्रयोग इति । तत्र विद्या स्त्रीखरूपदेवताधिष्ठिता ससाधना वा ओमित्याद्यक्षरपद्धतिस्तस्याः प्रयोगो व्यापारणं सः १२, एवं मत्र इति मत्रप्रयोगः किन्तु मत्रः पुरुषरूपदेवताऽधिष्ठितोऽसाधनो वा । चः समुच्चये ।१३। तथा चूर्णस्तिरोधानादिफलो नयनाञ्जनादियोग्यो द्रव्यक्षोदः।१४। योगः आकाशगमनसौभाग्यादिफलो द्रव्यसमूहः। चः पूर्ववत् ॥१५॥ .

·पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रसूरीया
त्तिः
धात्री
द्वारम्
T
एते किमित्याह उत्पादनाया दोषाः पिण्डोपार्जनस्य दूषणानि एते पञ्चदश । तथा पभिरधिका दशपरिमाणमस्येति षोडशं मूल-
कर्म चेति मिलिताः पोडश भवन्ति तत्र मूलमालोचनादीनां दशानां प्रायश्चित्तानां मध्ये इष्टमेतत्प्राप्तिनिबन्धनं कर्मव्यापारो गर्भ
धातादिमूलानां वा वनस्पत्यवयवानां कौपध्याद्यर्थ छेदादिक्रिया मूलफर्म चः समुचये ।१६। एतेषां मध्यायेन कृतेन य आहारो
लभ्यते स तदोपवानिति द्वारगाथाद्वयार्थः ॥५९।।
अधुनाचं धात्रीद्वारं व्याख्यानयाह-
वालस्प्त खीर मज्जण, मंडणकीलावणंकधाइत्तं । करिय कराविय वाजं,लहइ जइ धाइपिंडो सो॥६०॥
व्याख्या-बालस्य शिशोः सम्बन्धि किमित्याह । क्षीरं च स्तन्यं मजनं च स्नानं मण्डणं च भूषा क्रीडापनं च रमणं, अङ्क-
श्रोत्सङ्गः । उपलक्षणत्वात् कट्यादिग्रहस्ते तथा तद्विषयं धात्रीत्वं क्षीरमजनमण्डनक्रीडापनांकधात्रीत्वमिति । तत्र धारयति क्षीरपाना-
दिनाऽवष्टंभयति बालकमिति धात्री निपातनात् । धयन्ति दुग्धपानादिना पिबन्ति बालकास्तामिति वा धात्री बालपालिका स्त्री। सा
च रूढया क्षीरादिभेदाद् पश्चविधाः, तस्या भावो धात्रीत्वम् । एताश्च क्षीरादिविषयाः पञ्चधान्यश्चिरन्तनकाले बालपितृविभवानु-
सारत आसन् । साम्प्रतं तु दुःपमानुभावान्तास्तादृश्यो दृश्यन्ते इति । तदेकैकं.क्षीरादिधात्रीत्वं कर्मतायत्तं, 'करिय'त्ति कृत्वा स्वयं
विधाय । 'काराविय' त्ति कारयित्वा अन्यसकाशाद्विधाप्य, वाशन्द एकां प्रच्याव्यान्यस्यास्तत्स्थाने व्यवस्थानरूपं वा क्षीरादिधात्रीत्वं
कृत्वेति समुख्यार्थः । ये पिण्डं लभते-प्राप्नोति यतिः साधुः धात्रीत्वकरणालब्धः पिण्डो मध्यपदलोपाद्धात्रीपिण्डः। सोऽनन्तरोक्त
उच्यते इति शेषः । तत्र यथा क्षीरधात्रीत्वं कारयति करोति वा स्वयं तथोध्यते । किल कश्चित्साधुभिक्षार्थ पूर्वपरिचितगृहे प्रविष्टो
॥५५॥

·रुदन्तं बालकं दृष्ट्वा तजननी प्रत्याह, यथा मह्यं शीघ्रं भिक्षां प्रयच्छ तेऽसौ बालको रोदिति पश्चादेनं स्तनं धापय ।'अहो ते अति- प्रमादिता किं सुलभानि पुत्रभाण्डानि ? यद्वा पर्याप्तं मम भिक्षया तावदेनमेव तर्पय । भूयोऽपि वाऽहं भिक्षार्थमागमिष्यामि । तथा मतिमान रोगी दीर्घायुश्च स्तनं पायितो बालः स्यादिति क्षीरधात्रीत्वं कारयति । यद्वा वक्ति तिष्ठ त्वं निराकुलाऽहमेवास्मै कुतोऽप्या- नीय क्षीरं दास्यामीति वचनतः स्वयं धात्रीत्वं करोति । अत्र च प्रभूता दोषाः स्युर्यथाऽसौ बालकमाता भद्रकतयाऽऽवर्जितचित्ता सत्याधाकादिपाकं कुर्यात्तथा बालकस्खजना अन्यो वा प्रातिवेश्यादिर्वालकमात्रादिना सह सम्बन्धं भावयेच्चाटुकरणदर्शनात् । यदि च प्रान्ताऽसौ तदा प्रद्वेपं विदध्यात्तथा वेदनीयकर्मविपाकवशाद् बालस्य मान्ये जाते त्वया मत्पुत्रो ग्लानीकृतइत्यादि सा. धुना सह कलकलादिभवनात् प्रवचनमालिन्यं स्यात् । चाटुकारिण एते इति जनेऽश्लाघा स्यादेवं शेषास्वपि धात्रीष्वमी द्रष्टव्याः । अधुनैकां प्रच्याव्यान्यस्याः स्थापनेन यथाऽसौ तत् करोति तथोच्यते । भिक्षाचर्यायां प्रविष्टेन साधुना महिला सशोकां दृष्ट्वा कि- त्वमद्याधुतिपरा दृश्यसे ? इत्यादि पृच्छयते, तया चोच्यते । धार्मिक यते ! दुःखं दुःखसहायस्यैव कथ्यते, साधुः प्राह को दुःख- सहायो भण्यते, सा प्राह यः कथितो दुःखविषयं प्रतिकारं करोति । साधुनोक्तं मां मुक्त्वा कोऽन्यस्तथाभूतः, सा प्राह त दालितम- परथाच्या मम धात्रीत्वमिति । ततः साधुरुत्पन्नाभिमानो यावन्न त्वं तत्रैव स्थापिता तावन्नाहं त्वदीयां भिक्षा ग्रहीष्यामीन्यभिधाय च्यावयितुमिष्टाया धान्या अदृष्टत्वात् खरूपं जानाय तस्या एव पार्श्वे पृच्छति यथा सा कि तरुणी मध्यादिवयस्का वा, प्रतनुस्तनी स्थूलस्तनी वा, शरीरेण वा मांसला कृशा वा कृष्णा गौरा वेत्यादि । ततो ज्ञाते तत्खरूपे यदि च्यावयितुमिष्टा धात्री स्थविरा, कृशशरीरा, स्थूलस्तनी कूपराकारस्तनी वा स्यात्ततस्तत्तत्स्वरूपधात्रीसमक्षं तदाश्रिते गृहे गतः संस्तद्गृहस्वामिनः शृण्वतो बाले

·धात्री
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध-
भंद्रपुरीया
त्तिः
॥५६॥
दृष्टिं निवेश्य वदनि यथा वृद्धा धान्यऽवलस्तन्या स्यात्तां धयन्बालोप्यबलः सम्पद्येन, कृशा च धात्री स्तोकस्तन्या स्यात्तां च
धयन्यालोपि कृशो भवेत् । स्थूलस्तन्यास्तनौ धयन्बालः कोमलाङ्गत्वात् कुचचम्पितवक्त्रघ्राणः सन् चिपिटनासिकः स्यात् कूपराका-
रस्तनीं च धयन्वालः स्तनाभिमुखमुखप्रसारणती दीर्घाकृतमुखतया सूचीसदृशवदनः स्यात् कोमलाङ्गत्वादिति । अत्रार्थे स्वकृतश्लो-
कान् पठति । यथा 'निस्थामा स्थविरां धात्री सूच्यास्यः कूपरस्तनीं । चिपिटः स्थूलवक्षोजां धयंम्तन्वीं कृशो भवेत् ॥१॥ इत्यादि।
यद्वा च्यावयितुमिष्टाया वर्णमाश्रित्य तत्समक्षं स्वामिनः शृण्वतः स्वकृतश्लोकपठनेन दोषान् वक्ति यथा 'कृष्णा भ्रंशयते वर्ण, गौरी
तु रलवर्जिता । तस्माच्छस्या भवेत् धात्री बलवणः प्रशंसिता' ॥१॥ इत्यादि । इह यश्यावयितुमिष्टाया वर्णः कृष्णादिरुत्कटोऽस्ति
तेन तां दूपयति । यदि च स्थापयितुमिष्टापि च्यावयितुमिष्टसदृशवर्णा स्यात्तदा तां विशेषतः श्लाध्यवर्णामपरगुणसम्पर्कादिना वक्ति।
च्यावयितुमिष्टां च निन्द्यवर्णामिति । तदिह च्यावयितुमिष्टा स्थविरादिवयस्त्वेन स्थूलस्तनादित्वेन कृष्णादिवर्णत्वेन वा युक्ता
वर्तते इति न सम्यग् योगः । स्थापयितुमिष्टा च तरुणीत्वेन लक्षणयुक्तस्तनतया नातिकृष्णागौरवर्णतया च सम्पनेत्यतस्तद्गृह-
स्वामी साध्वभिप्रेतां धात्रीं पुनरप्यङ्गीकरोतीतरां मुञ्चतीति । अत्र चैवं विधानेऽमी दोषाः स्युः । यथा या क्षीरधात्रीत्वच्याविता सा
साधूपरि विद्वपं कुर्यात् । प्रद्विष्टा च सती चौरोऽयमित्यादिकमनृतं छोभकं दद्यात् । यद्वा अनया धाच्या सह निष्ठतीति ब्रूयात् ।
वधादिकं वा तस्य कुर्यादधिकरणं चेत्थं महत्साधोः स्यात् तथा या स्थापिता सापीदृशं व्यतिकरं दृष्ट्वा ममापि धात्रीत्वविघ्नमित्थमसौ
करिष्यतीति विचिन्त्य विपादि तन्मरणाय दद्यात् । मा कदाचिद्यथा मया अभ्यर्थितेनेतरा च्याविता तथाऽन्ययाऽभ्यर्थितो मां
च्यावयिष्यतीत्येवं शेषाखपि.। उक्तं क्षीरधात्रीत्वमाश्रित्यकरणकारणादिस्वरूपम् ,अथमञ्जनात्रीत्वमाश्रित्य तदुच्यते । यथा भिक्षार्थ
॥५६॥

·गृहं गतो यती रममाणं वालं दृष्ट्वा तजननी प्रत्याह । तथा मह्यामसौ बालो लुठति धूल्या वा अवगुण्ठितशरीरम्तिष्ठत्यतः स्वाय- नमिति । जलं ग्राहयित्वा बालमातुः पार्थात्तस्य मजनविधापन कारयति । यद्वा अहमेनं मजयामीत्यभिधाय स्वयं जल गृहीत्वा बाल- स्य मजनविधानं करोति । तथाऽत्राप्यनी(भिम)तधान्याः स्थापनाय सुतजनन्याः पुरतो जल्पति । यथा भवदभिमता धात्री सर्वथा न मजति । अतिबहुजलेन वा म ति तत्र सर्वथा अस्नपितो बालो दुर्बलदृष्टिरेव स्यादतिशयबह्वम्बुक्षेपणेन स्नप्यमानोऽसावबलनयनो रक्ताक्षो जलभीरुश्च स्यात् । स हि बालत्वेऽसहितजलप्लावनतया श्वासनिरोधाद्व्याकुलीभवतस्तस्य यजलभयं समुत्पद्यते, तेन गुरुरपि जातो नद्यादिपु प्रविष्टः पूर्वभयाऽभ्यासेन जलाद् विभेदिति । भवदभिष्टा च धात्री प्रचुरजलेनैव स्नपयतीति न सम्यग् योगः। अथ मण्डनधात्रीत्वं करणादिभेदत उच्यते । गृहे गतो बालजननीं प्रत्याह । खेलाक्षुरिकादिरूपैस्तिलककटककुण्डलादिभिश्चाभरणैरेनं मण्डयेति कारणम् । यद्वा अहमेनं मण्डयामीति प्राहेति स्वयं करणं । 'व्यावयितुमिष्यायाः सत्यानि वा दूपणानि बदति । यथासौ भवत्स्थापितमण्डनधात्री बालस्य हस्ताभरणानि कटकादीनि कण्ठसत्कानि च नक्षत्रमालादीन्यपि पादयोः परिदधाति चरणसत्कानि च घुघुरादीनि कण्ठादाविति । इदं च श्रुत्वा बालजनकेन तामशोभनामिति विचिन्त्यापनीय च, पूर्वधाव्येव क्रियते । क्रीडनधात्रीत्वं करणादिभेदतो यथा, भिक्षार्थं प्रविष्टः साधुर्वालं रुदन्तं दृष्ट्वा तजननीं प्रत्याह यथेनं चालं क्रीडनककार्युल्लापनकवाक्यैर्मृन्मयहस्त्या- दिभिर्वा क्रीडां कारय । अहं वा एनं रमयामीत्येवं मातुः सकाशात् स्वयं वा क्रीडनकधात्रीत्वं कारयति करोति वा । अभिप्रेतायाः स्था- पनार्थ तन्मातुरग्रतश्यावयितुमिष्टधाच्या दोपोद्घट्टनं च करोति यथा-कठिनध्वनयुतधाच्या रमितो बालोऽपि कर्कशध्वनः स्यात् । मृदुस्वरया च रमितो बालो मृदुखरोऽव्यक्तस्वरो वा स्यात् इति खमत्या दोषान् घटयति । एतदोषान्यतरस्मिश्च भवद्धात्री वर्तते ।

·दूती
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध
अंदमुरीया
पृत्तिः
॥५७॥
अधात्रीत्वकरणादिकं यथा, भिक्षार्थ गृहे गतो वालं भूमौ रुदन्तं दृष्ट्वा अङ्के गृहाणैनमहं वा गृह्णामि इति तजननी जल्पतीत्यकथा-
त्रीत्व कारयति करोति वा। च्यावयितुमिष्टधाच्या दोषोद्घट्टनं च कुरुते । यथा स्थूलशरीरया धाव्या कट्यां चालको गृह्यमाणोऽन्योऽन्यं
विस्तीर्णान्तरपादः स्यात् । वक्रीभूतकट्या निर्मासत्वेन शुष्फशरीरया धान्या कट्यां ध्रियमाणः कष्टेन तिष्ठति । निमांसकठिनहस्ता-
भ्यां च धात्र्या गृह्यमाणो भयवान् भवति । भवदभिप्रेता चैतेषामन्यतरस्मिन् वर्तते । इह कटीधरणादिकमप्यंसकठिनहस्ताभ्यां च
धात्रीत्वं ज्ञेयं । इह सर्वास्वपि च्यावयितुमिष्टासु धात्रीपूद्भावितदोषाणां मध्याद् घटमानोऽघटमानश्च दोपः स्यात् । परमसौ स्वमतिवि-
कल्पितत्वात् दुष्टाभिसन्धित्वात् सर्वज्ञनिषिद्धत्वाचासत्य एव ज्ञेय इति गाथार्थः ॥६०॥
उक्तं धात्रीद्वारमथ दूतीद्वारमाह ।
कहियमिहो संदेसं, पयर्ड छन्नं च सपरगामेसु।जं लहइ लिंगजीवी, स दूइपिंडो अणहा(8)फलो ॥६१॥
व्याख्या-कथयित्वा निवेद्य मिथो मात्रादिसम्बन्धिनं पुत्र्यादेरग्रतः पुत्रादिसत्कं च मात्रादेरित्येवं परस्परमुभयोरपीत्यर्थः । कं क-
थायित्वेत्याह 'संदेश'ति सन्देशकं अभीप्सितार्थाभिधायकनिवेदितवचनकथनरूपं प्रतीतं । किं विशिष्टं तमित्याह । प्रकटमन्येषामगुप्तं
सर्वजनविदितमित्यर्थः । तथा छन्नं बाह्यजनालक्षिततया गुप्तं वाह्यजनश्च लोकलोकोत्तरभेदाद् द्विधा । तत्र लोकः पार्श्ववर्ती पृथग्जनः ।
लोकोत्तरा सहाटीयसाधुः । तत्र पदाचिदुभयोरपि प्रच्छन्नः। कदाचित्सङ्घाटीयसाधोरेव गुप्तो ज्ञेयो यस्याश्च सन्देशको नीयते तस्याश्छ-
मो न भवत्येव । तदित्थं छभो द्विधा भवति । एतत्स्वरूपं च गाथार्थादुपरि वक्ष्यामः । वा विकल्पे व कथयित्वेत्याह वपरग्रामयोः
स्वग्रामे परग्रामे च । तत्र स्वग्रामः खनिवासग्रामस्तद्विपरीतः परग्रामः । कोऽर्थः ? स्वनिवासग्रामस्यैव सत्केऽन्यस्मिन् पाटकादौ परनामे
॥५७॥

·वा सन्देशक नीत्वेति । ततः किमित्याह.यं पिण्डमाहारादिलक्षणं लभते प्राप्नोति क इत्याह लिङ्गं रजे हरणादि साधुवेषरूपं चित्रं तेन जीवति निर्वहतीत्येवंशीलस्स तथा इत्थं निहिं प्रवर्तयन् लिङ्गमात्रोपजीवक एव भवतीति विशेषणं स इत्थम्भूतो दूतीत्वकरणोपायेन लब्धः पिण्डो मध्यपदलोपे दूतीपिण्ड इत्युच्यते । स च किंविशिष्ट इत्याह अनर्थाः प्रभूता ऐहिकामुष्मिका अपायाः फलं कार्य यस्या- सौऽनर्थफलोऽनेकदोषत्रातहेतुरित्यर्थः । अयमत्र भावार्थः किल कश्चिद् व्रती भिक्षावस्त्राद्यर्थ वजन् विशेषस्तल्लाभार्थं तस्यापि ग्रामस्य सत्कं पाटकांतरे ग्रामान्तरे वा जनन्यादेः सत्कं पुत्र्यादेरग्रतस्तद्वचनं नीत्वा कथयति । यथा सा तव माता स तव पिता च त्वयाऽद्या- वागन्तव्यमित्यादि त्वत्संमुखं वक्तीत्येवं स्वपक्षपरपक्षयोः शृण्वतो निःशकं कथनात् प्रकट: सन्देशः। तथा कश्चिद् व्रती दुहित्रा मात्रादिकं प्रति स्वग्रामे परग्रामे वा सन्देशकनयनायाभ्यथितस्ततस्तत्सन्देशकमवधार्य तजनन्यादिपार्श्वे गतः सन् द्वितीयसङ्घाटकी- यसाधोः दुहितुः सत्कमवलभकमसौ तन्मातुर्ददाति इत्यध्यवसायोत्पत्त्यर्थमित्थं तज्जननी संमुखं ब्रूते । यथा अतिमुग्धा सा तव दुहिता, यैवमस्मान्प्रतिवदति यथेदं प्रयोजनं मदीयागमनादिकं मम मात्रे त्वया निवेद्यमिति । सापि दक्षा तदभिप्रायं ज्ञात्वा तत्सङ्घाटकीय- साधुप्रत्यायनाय प्रतिभणति । यथा वारयिष्याम्यहं तां तवाभिमुखं पुनरेवं जल्पन्तीमित्येवं सङ्घाटकीयसाधोरसौ गोपयितुमिष्टो न लोकस्येति लोकोत्तरप्रच्छन्नसन्देशक इति । तथा कस्याश्चित् पिता व्रती समभवन् माता तु तस्यापि ग्रामस्य सत्केऽन्यस्मिन् पाटकादौ ग्रामान्तरे वा गृहस्थ्यभूत्ततस्तत्र भिक्षाद्यर्थ वजन्तं निजपितरं साधुं दृष्ट्वा मातुः सन्देशकं ददाति यथा हे तात मजन- न्यास्त्वमेवं कथयेयथा तत्कार्य तव प्रतीतं यथा त्वं जानासि तथैव सम्पन्नं यथा वा जानासि तथा वा तचया विधेयमित्येवमसौ स धुसद्धाटकस्य शेषलोकानां चार्थानवगमादुभयच्छन्नसन्देशक इति । इह च सर्वत्र दोषा गृहस्थव्यापारणादिना जीवोपमीदयो

·दूती
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रगरीया
पूत्तिः
॥५८॥
शेगाः । प्रकटसन्देशकं चाश्रित्य विशेपतो दोपा आख्यानकेनोच्यते । तच्चेदं
एगंमि गामे उज्जुओ नाम कोडंविओ, तस्स य देवई नाम दुहिया । सा य-तग्गामवासिणा एगेण कोडुंबियेण परिणीया।
तीये कालंतरे एगो पुनो दुहिया य जाया । सा धूया पच्चासन्नगोउलगामवासिणा एगेण कोडंबियपुत्तेण परिणीया । एत्थन्तरे
उज्जुयभजा पंचत्तमुवगया। तओ उन्जुओ संसारभयभीओ धम्मघोसाणं थेराणं सगासे पव्वइओ। विहरमाणो तत्थेव गामे निय-
दुहिआए देवईए सहीए सपरिवारनियगुरुसहिओ ठिओ। तम्मि पत्थावे ताणं दोण्हवि गामाणं परोप्परं वेरं आसि सेजायरि-
निवासिगामेण एयस्सुवरि च्छन्ना धाडी सजिया । सो य उज्जुयसाहू गोउलगामे भिक्खड चलिओ। देवईए दुहियानेहेण भणिओ।
जहा जणय तुमं गोउलगामे वचिहिसि । तत्थ मे दुहियाए णियदोहित्तियाए कहेजसु, जहा तुह जणणीए कहावीयं, जम्हा अम्ह
गामो तुज्झ गामस्सुवरि पहाए छन्नाए धाडीए आगमिस्सइ ति । तुम घरवक्खरं ठवेजसु त्ति । तेण तहेव कयं । तीए नियम-
तुणो, तेण य गामस्म कहिय । गामो सन्नद्धबद्धकवओ, जुज्झसज्जो जाओ। इयरो य पभाए आगओ। महाजुझ जायं। तत्थ
देवईए भत्ता पुत्तो य धाडीए सहागया। जामाओउ गोउलगामेण सह हुँतो। तिन्निवि जुज्झे मया। धाडी वलिया। देवई
जामाइयाणं मरणं नाउं रोइउं पयट्टा। तीसे सयासे अणुणयवहणत्थं लोगा आगया भणंति य जइ गोउलगामो धाडी एंती न
जाणन्तो तो असन्नद्धो न जुझंतो, तेण तुह जामाइणो न मरता । ता केण पावेण सो जाणाविओ; तं सोऊणं तीसे पिउणो उवरि
कोवो जाओ । जहा जइ मए अयाणंतीए तस्स सयासाउ दुहियाए कहावियं तो किं साहुवेसविडंबएण साहियंति चिंतिय रोयं-
तीए भणियं । जहा मे जामाइपुत्तमारएण जणएणं सिटुं लोगेण सो साहू खिसिओ उड्डाहो य जाउ ति गाथार्थः ॥६१॥
॥५८॥

·उक्तं दूतिद्वारं, अथ निमित्तद्वारमाह- जो पिंडाइनिमित्तं, कहइ निमित्तंतिकालविसयं पि। लाभालाभसुहासुह-जीविअमरणाइ सो पावो॥६२॥ व्याख्या-यः कश्चिद् व्रती पिण्डादिनिमित्तमाहाराद्यर्थमादिशब्दादुपध्यादिपरिग्रहः। भक्तवस्त्रादिलिप्सयेत्यर्थः। कथयति गृहिणां निवेदयति व्यापारयतीति यावत् । निमित्तं ज्ञानविशेषरूपं त्रिकालविषयमपि अतीतादिकालत्रयगोचरमपि । न त्वेककाल- विषयमेवेत्यर्थः । यथा हे श्राद्धा ! अतीतदिने तवैतजातं इदं भविता, साम्प्रतं चेदं भवते वर्त्तते इत्यादीति । किं विषयं पुनस्तदि- त्याह 'लाभे'त्यादि तत्र लाभोऽभिलपितावाप्तिस्तद्विपरीतोऽलाभः । आल्हादरूपं सुख, तदभावोऽसुखं दुःखमित्यर्थः । जीवितं प्राण- धारणं, मरणं प्राणत्यागरूपं, अमीषां द्वन्द्वे लाभादीनि मरणान्ता(न्तान्या)दियस्य तत्तथा । लाभादिविषयमित्यर्थः । आदिग्रहणाच्चि- न्तालूकामुष्टि भेदबन्धुसमागमसुभिक्षदुर्भिक्षादिग्रहः। यश्चेदं कथयति सोऽनन्तरोक्तः साधुः किमित्याह पापः पापोपदेशकत्वात् पापीयान् । तदित्थं लाभादिसूचककालत्रयगोचरनिमित्तव्यापारणाल्लब्धः पिण्डो निमित्तपिण्ड इत्युच्यते । दुष्टश्वायं यतस्त्रिविधेऽप्येत- स्मिन् कश्यमाने आत्मोभयपरविपया वधादयोऽनर्थाः सम्पद्यते । तत्रात्मविषये साधुर्वधादिकं प्राप्नोति । उभयविषये साधुर्वधादिक माप्नोति जीवोपमईश्च जायते। परविषये जीवोपमई एवेति । वार्त्तमानिके च सद्य इहलोकेऽपि प्रत्यपाया जायमाना दृश्यन्ते । तत्राख्यानकं यथा- एगंमि सन्निवेसे आसि पुरा गोमभोइओ एगो। सोहग्गाइगुणजुया भजा से सुंदरी होत्था ॥१॥ देसंतरंमिय गओ रन्ना- एसेण अन्नया सो उ । भजं मोत्तुं गामे तत्थ य नेमित्तिओ निउणो॥२॥ एगो साहू पत्तो भिक्खट्ठा सो गओ तीए गेहे । तं दद्दा

·निमित्त
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध
अंगूरीया
इत्तिः
॥५९॥
पुट्ठो निमित्तमिह जाणसे किं पि ॥३॥ तेणुतं सुठुत्तरं जाणामि तीए जंपियं तत्तो। कहहि मम किंचि समणग जं ते रोयह तय
पुच्छ ॥४॥ तत्तो निमित्तकहणेण सुंदरी तेण हियहि अया। पकया विउलासणपाणाइ दिन्नं तो तीए हिट्ठाए ॥५।। देसन्तराउ वलिओ
अह अन्नया बहु अकालता(जाया)। जाव स चणुपत्तो, नियगाम अदूरदेसंमि ॥६॥ तो तेण भोइएणं, निययग्गामस्स नियडपत्तेण ।
भजाणुरत्तएणं निययमणे चिंतियं च जहा ॥७॥ एगागी पच्छन्नो गत्तणं चेट्ठियं नियघरस्म । किं सुंदरी सुसीला उय निस्सीला व
जोएमि ॥८॥ एत्थावसरे पुट्ठो महदइओ एइही कया इहई। तेणुत्तं अजेव य वारे गामस्स आयाओ॥९॥ साहु सयासाउ तओ,
तीए य तयागम मुणेऊण । संमजणोवलेवणचंदणमालाइ गिहिकिच्चं ॥१०॥ काऊणं सव्वंचिय हरिसवसुल्लसियबहलपुलयाए ।
नियपरिजणो य मन्वो तदभिमुहं पेसिओ पत्तो॥११॥ तं पत्तं दणं पुढो सो तेण परियणो मज्झ । कओ नायं तुब्भेहिं आगमणं
परियणो भणइ ॥१२॥ पट्ठचिया किल अम्हे सुंदरीए ण णायमम्हेहि । एत्थंतरंमि तो कोउगेण तीए य सो पुट्ठो ॥१३॥ पुया-
णुभूयमत्थं सद्धिं जं भोइएण संजायं । ता जाव इमं पकहइ तो पत्तो भोइउ गेहे ॥१४॥ दिट्ठो सो उपविट्ठो, तीए समिवे सो वि
वविहो । कयनियजणोवहारो ‘सा पुट्ठा जह कहं नायं ॥१५॥ मम आगमणं तुमए, तीए वुत्तं अणेण मम मुणिणा । पञ्चयपुव्वं
कहिय' भद्दे को पचओ कहसु ॥१६॥ तीए वुत्तं निसुणसु, तुमए सह, जं मए पुरा विहियं । जं पि य हसियाईयं, सुमिणो वि य
जो मए दिट्ठो॥१७॥ तं सव्यमणेण ममं कहियं जो गुज्झदेसतिलओ वि । सो वि य एवं सोउं, ईसावसविप्फुरियकोचो ॥१८॥
जहा एयाए ताव वडवाए पुच्छिमो गभं । जइ जाणिही निमित्तेण, गुज्झतिलउ चिईयाए ॥१९॥ तो नाओ तेणं चिय होही, तो
हं न किंचि एयस्स । उववायं पकरिस्सं, अह नो जाणिही इयं गन्मं ॥२०॥ तो तिलओ बिहु नाओ अकजायरणओ न नाणेण ।
॥५९॥

·/10 तो एयं मारिस्सं निन्भंतं भणइ तो एसो॥२१॥ रोसेण फुरफुरितो भो भो पवइयग ! मह इमीए । वडवाए जं गभं चिठइ तं कहसु नाऊणं ॥२१॥ तेण भणियं किसोरो पंचहिं पुंडेहि संजुओ अस्थि । पञ्चयहेउं तीए पोट्टं फालावियं तेण ॥२२।। दिढे तारिस उच्चिय जारसिओ अक्खिओ सो किसोरो। तं दटुं तस्स तओ कोवोक्समो समणुजाओ ॥२३॥ भणिओ साहू तेणं जह एयं सव्वयं जइ न हुन्तं । तो तुह उदरं एवं फालावितो अहं नियमा ॥२४॥ तम्हा जाईण(गीय)मेयं इहपरलोए अणत्थकरणखमं । नो कहवि अनुन्नायं जिणेहि काउं(?)हिएसीणं ॥१॥ ननु साधोर्वधादिकं न किञ्चिजातमिति तस्य करणे को दोषः ? उच्यते वडवादिघातादयो दोषा अत्रापि जाता एव । तथा ये च पञ्चपुण्ड्रकिशोरकादिपरिज्ञानेन परस्य प्रत्ययमुत्पाद्य स्वस्य मारणादिकरणं पारदारिकादिदूषण- मुत्तारयिष्यन्ति ते कियन्तो भविष्यन्ति, विरला एवैते स्युः । एवमतीतादिनिमित्तेऽपि भावनीयमिति गाथार्थः ॥६२॥ उक्तं निमित्तद्वारमथाजीवनाद्वारमाह । जच्चाइधणाण पुरो, तग्गुणमप्पं पि कहिय जंलहइ। सो जाईकुलगणकम्म-सिप्पआजीवणापिंडो॥ व्याख्या-जात्यादीन्येव धनं स्वोत्कर्पादिहेतुतया वित्तं येषां ब्राह्मणादीनां ते जात्यादिधनास्तथा च विप्रादेर्जातिरेव ब्राह्मण- त्वादिका धनं तया ह्यसौ सर्वजनोत्कृष्टमात्मनं प्रख्यापयति, निर्वहति च । आरक्षकादीनां कुलमेव धनं तेन तेषां निर्वाहादिभावात् । मल्लादीनां बाहुमुष्टियुद्धादिक्रियैव धनं । कृषीवलादीनां हलवाहनादिना कृष्यादिकम्मैव, चित्रकरादीनां चित्रकरणादिशिल्पमेव धनमिति तेषां जात्यादिधनानां दातॄणां ब्राह्मणानां पुरतोऽग्रतः 'तग्गुणं'ति तेषां जात्यादिधनानां सम्बन्धी गुणो जात्यादिधम्मों यस्यात्मनः स तद्गुणस्तं दातृसमानजात्यादिधर्मकमित्यर्थः । आत्मानमपि न केवलं परमित्यपेरप्यर्थः । कथयित्वा तत्सत्कहवनादि-

·पिण्ड-
विशुद्ध-
अंद्रमरीया
त्तिः
आजीवना-
द्वारम्
॥६॥
क्रियाविज्ञातृत्वसूचनव्याजेन स्फुटवचनेन वा प्रकाश्येत्यर्थः । यं पिण्डमशनादिरूपं लभते खजात्यादिपक्षपातरञ्जितेभ्यो ब्राह्मणा-
दिभ्यः सकाशाव प्राप्नोति साधुः, सोऽनन्तरोक्तः पिण्डः । किमित्याह जातिश्च कुलं च गणश्च कर्म च शिल्पं च तानि यथा एतानि
बक्ष्यमाणार्थानि तेपामाजीवना सा तथा, तया लब्धः पिण्डो जातिकुलगणकर्मशिल्पाजीवनापिण्डः । जात्याजीवनापिण्डः, कुला-
जीवनापिण्ड इत्यादिनामाभिधेयाऽसौ भवतीत्यर्थः । कथं पुनरसौ तद्गुणमात्मानं प्रकाशयतीत्युच्यते । यथा कश्चित्साधुभिक्षामटन
भिक्षार्थ ब्राह्मणगृहे प्रविशति । ततस्तत्सुतं होमादिक्रियाः सम्यगकुर्वाणं दृष्ट्वा तत्पित्रभिमुखं जल्पति, यथाऽवितथवितथहवनादि-
क्रियाकरणाद् ज्ञायते, यथैप विज्ञातवेदादिशास्त्ररहितस्य द्विजस्य सुत इति, वेदादिशास्त्रज्ञपार्श्वस्थितो चासाविति तत्पितुः कथयति
यद्वा निजसुतं क्रियां कुर्वाणं साधुमवलोकयन्तं दृष्ट्वा द्विजः पृच्छति यथा साधो ! त्वया किं हवनादिक्रिया सम्यगसम्यग् वा विज्ञा-
यते येनेत्थं निरीक्षते ततः साधुइँते, यथा समिन्मत्राहुतिस्थानयागकालघोषादीनाश्रित्य सम्यगसम्यग् वा क्रिया स्यात् । तत्र समिधः
पिप्पलानामार्द्रप्रतिशाखादिखण्डस्वरूपा यत्र यथावत् प्रयुज्यन्ते, एवं मत्रा ओमित्याद्यक्षरच्छन्दरूपा, आहुतिरन्नौ घृतादेः प्रक्षेपाख्या,
स्थानमुत्कुटादिरूपं, यागोऽश्वमेधादिकः, कालः प्रभातादिः, घोषो ध्वनिरूपो, यत्र यथावत् प्रयुज्यते सा सम्यक् क्रियेति । यत्र च
समिधादयो न्यूनतया अधिकतया विपर्ययेण वा प्रयुज्यन्ते, न यथावत् सा त्रिविधा असम्यक् क्रियेति । तदित्थमाहारादिलिप्सया
व्याजेन तत्समानजातिकस्यात्मनः प्रकाशन विधीयते। तत्र च स ब्राह्मणस्तच्छ्रुत्वा गार्हस्थ्ये ब्राह्मणोऽयमित्यध्यवस्य भद्रका सन्
खजातिपक्षपातायदाहारादि दापयति तदाजीवनादोपवत्स्यादथ प्रांतस्तदाऽस्माकमयमुपहासं करोतीत्यादि विचिन्त्य गृहनिस्सारणादि
कुर्यात् । यदि ब्राह्मणः(णोऽ) सन् कुतोऽपि किञ्चिद् ब्राह्मणक्रियादिकं झात्वेत्थं ब्राह्मणत्वं प्रकटयति तदा अपरोऽपि भावतो मृषावादः
॥६०॥

·LA स्यादिति । यदा पृष्टोऽपृष्टो ब्राह्मणोऽहमित्यात्मानं जातिमन्तं साक्षादेव कथयति तदा स्फुटवचनेनैव तद्गुणात्मनः प्रकाशनाजा- न्युपजीवनं भवति । तत्रापि मायामृषावादादयो दोषा वाच्याः। एवं क्षत्रियादिजातेरप्युपजीवनं ज्ञेयम् । कुलोपजीवनं यथा उग्रकुलेषु भिक्षार्थ प्रविष्टः साधुरुग्रपुत्र हडिप्रभृतीनि समारचयंतं दृष्ट्वा तत्पितरमाह, यथा हड्यादीनामवितथाऽकरणाद् ज्ञायते यथा सुशिक्षित- ग्रक्रियस्योग्रपुत्रोऽयमित्यादि एवं भोगादिकुलेष्वपीति । गणोपजीवनं यथा मल्लादिगृहे भिक्षार्थ प्रविष्टः साधुस्तान युद्धादिक्रियानिरतान् व्यवलोक्य कथयति । यथा मल्लानां युद्धप्रस्तावे वासुदेवादिप्रतिमाप्रणमनखगवाहुयोधनादिव्यवस्थाभाषणं तथा कखाड(अक्षवाट)के प्रविष्टस्यैकस्य मल्लस्य निजभूम्याक्रमणेन प्रतिद्वन्द्विमल्लघाताय पार्श्व गमनं ग्रीवाबन्धादि च स्यात् , धरणिपातछुसांकयुद्धादिप्रकटनं च भवतीति । ततो मल्ल एवासौ गाह्वस्थ्य आसीदिति स्वगणपक्षपातादाहारादि दापयन्तीत्यादिपूर्ववत् । कांजीवनं यथा कृषी- बलस्य गृहे भिक्षार्थ प्रविष्टः कृपीवलस्य पुरतः साधुभणति यथा यदि प्रभूतं द्रव्यं कृषिकारापकाद्वणिगादेः कृषीवलो लभते तदा हलादीनि शुभानि करोति । अथ स्तोकं तदा अन्यथापीति । कृषिकारापकोऽपि यदि प्रभूतद्रव्यवान् स्यात् तदा तानि शुभानि कार- यति। अथ स्तोकद्रव्यवान् तदा अन्यथापीति । तच्छुत्वा गायस्थ्ये कृप्यादिकर्म निपुणोऽसावासीदित्यादि पूर्ववत् । शिल्पाजीवनं यथा शिल्पिनो गृहे प्रविष्टः शिल्पिनः शिलावर्त्तकादेः पुरतो जल्पति यथा यदि प्रभूतं द्रव्यं शिल्पी लभते तदा शुभानि देवकु- लादीनि कारयति । अथ स्तोकं तदा इतरथा । एवं कारापकेऽपि वाच्यमिति । ततः शिल्पिकोऽसौ पूर्वमासीदिति संभाव्य स्वशिल्पि- त्वपक्षपातात्तस्यासावशनादि दापयतीति । एवं च यदुपजीवनेन यः पिण्डो लभ्यते स तेन व्यपदेश्यो ज्ञेय इति गाथार्थः ॥६३।। अधुना जात्यादीन्यनन्तरगाथोत्तरार्दोपात्तानि व्याख्यातुमाह ।

·जात्या-
दीनि
पिण्ड.
विशुद्धे
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥६१॥
माइभवा विप्पाइ व जाइ उग्गाइ
पिउभवंच कुलं । मल्लाइ गणो किसिमाइ कम्म चित्ताइ सिप्पं तु॥६४॥
व्याख्या--मातृभवा जननीसमुत्थेत्यर्थः । यद्वा विप्रादिका ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यप्रभृतिका, वा विकल्पे जातिर्लोकप्रतीता ज्ञेयेति
शेषः । तथोग्रादि उग्रभोगक्षत्रेक्ष्वाक्वादिकं । तत्रोग्रभोगावादिदेवेनारक्षकत्वेन गुरुत्वेन च व्यवस्थापितौ वंशविशेषौ, क्षत्रियाःप्रतीता,
इक्ष्वाकवो नामेयवंशजा इति । यद्वा पितृभवं जनकसमुत्थमित्यर्थो, वा विकल्पे कुलं ज्ञेयमिति शेषः। तथा मल्लादिमल्लसारस्वत-
लक्षणो बाहुखड्गयोद्धप्रभृतिसमुदायो गण उच्यते इति शेषः । मल्लगणसारखतगणस्वरूपं तु लोकरूढितो ज्ञेयं । तथा 'किसिमाइ'
त्ति मकारस्य लाक्षणिकत्वात् कृष्यादिकर्षणवाणिज्ज्यप्रभृति 'कम्म' त्ति कर्म विज्ञेयम् । तथा चित्रादि आलेख्यलेपादिकं तूणनसीव-
नादिकं वा शिल्पं शिल्पशब्दवाच्यं स्यात् तु शब्दश्च कर्मशिल्पयोर्लक्षणान्तरद्योतको यथा अनाचार्योपदिष्टं कर्म आचार्योपदिष्टं
शिल्पमित्यनयोर्भेद इति गाथार्थः ॥६४॥
उक्तमाजीवनाद्वारमथ वनीपकद्वारं व्याख्यातुमाह ।
पिंडट्ठा समणातिहि-माहणकिविणसुणगाइभत्ताणं । अप्पाणं तब्भतं दसइ जो सो वणिमो ति॥६५॥
व्याख्या-पिण्डार्थमुपलक्षणत्वात् भोजनवस्त्रादिनिमित्तं भक्तादिलिप्सयेत्यर्थः । आत्मानं तद्भक्तं दर्शयतीति योगः। केषा-
मित्याह श्रमणातिथिबामणकृपणशुनकादिभक्तानाम् । इह च निर्ग्रन्थशाक्यतापसगैरिकाजीवमेदात् पश्चधा श्रमणाः स्युः। तत्र-
निग्रन्या यतयः, शाक्या वन्दकाः, तापसा वनवासिपाखण्डिनः, गैरिकाः परिव्राजकाः, आजीवा गोशालमतानुसारिण इति । तथा
अतिथयोऽध्वखिन्नप्राघूर्णकादयः, बामणा विप्राः । उपलक्षणत्वादन्येऽपि च दुर्मनोऽवान्धवातंकवज्जुंगिताः कृपणप्राया द्रष्टव्याः।
॥६१॥

·तदुर्मनस इष्टवियोगादिविधुराः । अबान्धवाः स्वजनादिरहिताः । आतङ्कवन्त आकस्मिकज्वराद्युपेताः । जुङ्गिताङ्गाः कतितहस्त- पादाद्यवयवा इति । शुनकाः श्वान आदिर्येषां ते शुनकादयः आदिशब्दात् काकशुकयक्षप्रतिमादिग्रहः । ततः श्रमणाश्चातिथयश्चे- त्यादि द्वन्द्वस्तेषां भक्ता बहुमानपरा ये गृहस्थास्तेषां पुरतः आत्मानं स्वं, किमित्याह (ग्रं० २५००) तद्भक्तं तेषु श्रमणादिषु विष- येषु भक्तं बहुमानवन्तं दर्शयति प्रकाशयति यः साध्वाभासः स 'वणीमो'त्ति प्राकृतत्वाद्वनीपक इत्युच्यते । कथं पुनरात्मा तद्भक्तो दृश्यते ? उच्यते श्रमणादिप्रशंसाकरणत इति । यथा कश्चित् साधुः भिक्षार्थ गृहे प्रविष्टो निग्रन्थानाश्रित्य वक्ति यथा भो श्रावक- तिलक ! तवैते गुरवः सातिशयश्रुतोपेताः शुद्धक्रियानुष्ठानपालनपरा अत्यन्तं मोक्षाभिलाषिण इति । तथा शाक्योपासकगृहं प्रविष्टः शाक्यास्तत्र भुञ्जानान् दृष्ट्वा तद्भक्तानां पुरतस्तत्पशंसां कुरुते, यथा अहो शाक्याश्चित्रलिखिता इव निश्चला भुञ्जते । युक्तमित्थं भोक्तुं । तथा दयालवो दानशीलाचैते । तथा रासभवदत्यन्तं मैथुनप्रसक्तेषु द्विजेष्वप्यशनादि दत्तं न निष्फलं भवति किं पुनः शा- क्यमुनिष्चिति । एवं शेषानपि तापसादीनाश्रित्य तत्प्रशंसाकरणेन वनीपकत्वं ज्ञेयम् । अतिथिभक्तेषु(क्तानां) पुरतोऽतिथिदानं प्रशस्यं वदति यथा प्रायेण लोक उपकारकेषु प्रत्युपकाराय यतते, सर्वदा परिचित्ते वा, तनिश्रया आश्रिते वा नतु मार्गपरिश्रान्तातिथि- रूपमाघूर्णकेष्वतस्तेषामशनादि दत्तं महते पुण्याय, तस्यैव च दानं प्रशस्यमुच्यते इति । ब्राह्मणभक्तानामग्रतस्तत्प्रशंसाद्वारेण तद्दान- माहात्म्यं ख्यापयति । जातिमात्रोपजीवेष्वपि द्विजेषु दत्तं भक्तादि बहुलं स्यात् । किं पुनर्यजनादिषद्कर्मनिरतेषु धर्मकथादिना जननिस्तारकेषु तद्दत्तं हि प्रभूतकालवेद्यस्वर्गादिसुखफलकदिति । कृपणभक्तानां पुरतस्तद्दानोपबृंहणां कुरुते । यथा अयं लोकः पूजितपूजकस्ततो य एवं पङ्ग्बन्धदीनहीनाङ्गेभ्योऽशनादि दद्यात् स एव दानपताकां जगति गृह्णातीति तत्प्रशंसां कुरुते । यथा किल LIA

·पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
वनीपक-
द्वारम्
॥६२॥
बलीव दीनां जगत्यकष्टलभ्यस्तावत्तृणाद्याहारः, ये च च्छित् छिदित्येवं शब्दपूर्वकं लगुडादिहताः श्वानः सर्वदैव वर्तन्ते, न
तेषां सुखलभ्योऽशनाधाहारोऽतः कष्टं सहते, तथैते यत्र कैलासे गौरीमहेश्वरौ किल त्रैलोक्यप्रधानो निवसतस्तत्स्थाननिवासिनः परं
तसादायाता गुह्यकदेवविशेपा एते श्वाकृत्या मयां चरन्ति तथा अशनादिदानेन पूजकानामीप्सितकारिणः, तददायकानामनीप्सित-
कारिणश्च स्युरतः पूज्या एते इति । एवं काकशुकादिपु शुभाशुभादिनिवेदनपठनादिकं बहुतं प्रशंसति । यक्षादिभक्तेषु(क्तानां) पुरतः
साधो ! कीदृशोऽयं किं गुणो वा यक्षादिरिति पृष्टोऽपृष्टो वा तत्प्रशंसादिकं कुरुत इति । तदित्थं वनीपकत्वकरणेन कृपणभावद-
र्शनेनोत्पादितः पिण्डो वनीपकपिण्ड इत्युच्यते । बहुदोषदुष्टश्चायं यतोऽत्र धार्मिमकेऽधार्मिमके वा पात्रे दानं दत्तं निष्फलं न भवती-
त्येवमप्युक्तेऽपात्रदानप्रवर्तनां समाश्रित्य मिथ्यात्वस्थिरीकरणदोषः स्यात् । यदा तु कुपात्रे शाक्यादिके प्रशंसारूपं वनीपकत्वं कुरुते
तदा विशेषतो दोषास्तस्य स्युस्तथाहि शाक्यधर्म एव शुभ इति विपरीतबोधस्य लोके दाढर्यापादनान्मिथ्यात्वं स्थिरीकृतं स्यात् ।
तथा यदि शाक्यसत्कोपासका भद्रकाः स्युस्तदा स्वगुरुवर्णनारञ्जितास्सन्त आधाकाद्याहारं दद्युहादि सत्कपर्यालोचनं च विदध्यु-
रिति संयमविराधना। यद्वा शाक्यप्रशंसाभावितांतःकरणस्तथाविधाहारलुब्धश्च स एव च कदाचिच्छाक्यत्वं प्रतिपद्येत । तथा मृषा-
वादश्च तत्प्रशंसया कृतः स्यात् । तथाहि हस्तमुखादिचलनाचित्रलिखिता इव भुञ्जते इत्यलीकं । सचित्तजलपानादिना तु दयालव
इति व्यभिचारि । तदर्थपाकनिष्पन्नाहारस्याभ्यवहारेण तु प्राणातिपातानुमतितोऽभयप्रदानाभावादानरुचित्वमसत्यमिति । अथ प्रा-
न्ताः स्युस्तदाऽन्यजन्मन्येभिर्न दीनादिभ्य आहारादिदत्तमित्याहाराद्यर्थ श्वान इव दीनास्यं दर्शयन्तीति स्वोपासकाग्रतः शाक्या जल्पे-
युरिति प्रवचनविराधना तथा प्रत्यनीका अस्माकमेते वर्तन्तेऽतोऽस्मदुपासकगृहेषु मैते भूयोऽप्यागच्छन्विति विचिन्त्य विषादि
॥६॥

·- दापयेयुरिति साधोरात्मविराधना स्यात् । एवं ब्राह्मणादिष्वपि प्रशंसायां मिथ्यात्वस्थिरीकरणमृषावादादयश्च दोषाः स्युरिति गाथार्थः।। उक्तं वनीपकद्वारमथ चिकित्साद्वारमाह । भेसज्जवेज्जसूयण-मुवसामणवमणमाइकिरियं वा ।आहारकारणेण वि दुविह,तिगिच्छं कुणइ मूढो ॥६६॥ व्याख्या-सूक्ष्मवादरभेदाद् द्विविधा चिकित्सा स्यात्तत्राप्याद्या द्विविधा तां वक्तुमाह 'भेसजवेजसूयणं ति तत्र भैषज्यं त्रिफलाद्यौषधविशेषो, वैद्यो भिपक् तयोः सूचना उल्लिङ्गना अनभिज्ञस्य रोगिण एतद्द्यावबोधनेत्यर्थस्तां करोतीति योगः। यथा कश्चिद् रोगातॊ गृही भिक्षाद्यर्थ गृहे प्रविष्टं साधुं दृष्ट्वा भगवन् ! एतस्य मदीयव्याधेर्जानीये कमपि प्रतिकारम् ? इति पृच्छति स प्राह भो श्रावक ! यादृक् तवेदं गंडादिकं वेदनाहेतुरस्ति तादृशं ममाप्यासीत्तच्चामुकेनौषधिना मम नष्टवेदनमभूदिति ततोऽस्य(स्यान- भिज्ञस्य)सतो भैषज्यकरणाभिप्रायोत्पादनाद् भैपज्यसूचनं कृतं । यद्वा रोगिणा चिकित्सां पृष्टो वक्ति किमहं वैद्यो येन रोगप्रतीकार जाने? इति । एवं च चदता रोगिणोऽनभिज्ञस्य सतो वैद्यं पृच्छामीति परिणतिविधानाद् वैद्यसूचनं कृतमिति । इयं च द्विरूपापि सूक्ष्मचिकित्सेत्येको भेदोऽथ बादरचिकित्सामाह । 'उवसामणवमणमाइकिरियं वत्ति तत्र शर्करादिभक्षणेनोदीर्णपित्तादेरुपशम उपशमनं, पटोल्यादिकटुकौपधसंयोगनिष्पन्नकाथपानादिनोर्ध्वमुद्गिरणं वमनं आदिग्रहणात् क्वाथकरणस्वेदनविरेचनसिरोवेधक्षाराग्नि- कर्मादिक्रियाग्रहः । मोऽलाक्षणिकस्तत उपशमनं च वमन च ते आदिर्यस्याः सा चासौ क्रिया चोपशमनवमनादिक्रिया तां, वा विकल्पे, इत्येवं द्विविधचिकित्सां करोतीति योगः। उपलक्षणत्वादन्येन वा कारयति । किमर्थमेतां करोतीत्याह आहारस्य तुच्छग्रास- मात्ररूपस्य कारणेनापि तनिमित्तमपि न केवलमुपकरणादिकारणेनेत्यपेरर्थो द्विविधचिकित्सां सूक्ष्मवादरभेदाद् द्विप्रकारप्रतीकारं

·चिकित्सा-
द्वारम्
पिण्ड.
विशुद्ध
अंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥६३॥
करोति सूचाद्वारेण साक्षाद्वा विधत्ते मूढः संयमनिरपेक्षत्वान्मूढधीरिति । तथाहि चिकित्साकाले चिकित्सां कुर्चतो यतेः कन्दमूला-
दिजीववधेन काथक्वथनादिपापव्यापारकरणादसंयमः स्यात् । तथा नीरुक् कृतो गृहस्थस्ततायोगोलकवत् प्रगुणीकृतदुर्बलान्धव्या
घवजीवघातं कुर्यात् । यथाह्यटव्यामान्ध्येनाहारग्रहणशक्तेरभावात् दुर्बलः सन् व्याघ्रः केनापि वैद्यनान्ध्यापनयनेनाहाराग्रहणशक्तेर्ज
ननाद्रलीकृतो बहूनां सत्वानामुपघाते वर्तन्ते एवं गृही नीरोगः कृतस्सनिति संयमविराधनोक्ता । तथा यदि दैवदुर्योगात् साधुवि-
हितक्रियानन्तरं रोगिणो व्याधेराधिक्य जायते तदा कुपितस्तत्पित्रादिर्वाह्वादावाकृष्य राजकुलादौ साधु नयेदित्यात्मविराधना ।
एवं सति एते आहारादिलुब्धा एवंविधानर्थपरंपरां कुर्वन्तीति जनापवादः स्यादिति प्रवचनविराधनेति । तत् चिकित्साकरणेनो-
त्पादितः पिण्ड चिकित्सापिण्ड इत्युच्यते इति गाथार्थः ॥६६॥
उक्तं चिकित्साद्वारमथक्रोधपिण्डद्वारं व्याख्यातुमाह ।
विज्जातवप्पभावं निवाइपूयं बलं व से नाउं। ठूण व कोहफलं, दिति भया कोहपिंडो सो ॥६७॥
व्याख्या-विद्या च ओंकाराद्यक्षरवृन्दरूपा प्रतीता उपलक्षणत्वान्मन्त्रयोगादिग्रहः। तपश्च मासक्षपणादि तयोः प्रभावः
उच्चाटनादिमाहात्म्यं विद्यातपःप्रभावस्तं । तथा नृपादिपूजां राजामात्यप्रभृतिसन्माननीयतां राजादिवल्लभत्वमित्यर्थः । बलं सहस्र-
योध्धादिशरीरसामर्थ्य । वा विकल्पे से तस्य साधोः सम्बन्धिनं ज्ञात्वा अवबुध्य तथा दृष्ट्वा साक्षादवलोक्य वा विकल्पे किं तदि-
त्याह क्रोधस्य रोषस्य साधुसक्तस्य फलं शापदानेन कस्यचिन्मारणाद्यनर्थकरणरूपं कार्य, यं पिण्डं गृहिणः साधवे इति शेषः ।
ददति यच्छन्ति कस्मात्कारणादित्याह भयात्रासाद्यथा किलायं यतिभिक्षयाऽदत्तया कोपं गतो विद्यामन्त्रयोगादिभिरुच्चाटनादि,
ख
॥६३॥

·तपसस्तु शापदानादिना राजवाल्लभ्यात्तु नगरादेनिस्सारणदण्डादिना, शरीरसामर्थ्यान्मुष्टिप्रहारदानदिना मामनर्थ प्रापयिष्यतीति । अत्र च सर्वत्र कोप एव पिण्डोत्पादने मुख्य कारणं द्रष्टव्यं कोपपिण्डस्य प्रस्तुतत्वात् विद्यातपःप्रभृतीनि तु तत्सहकारिकारणान्ये- वेति न विद्यापिण्डादिभिः सहास्य लक्षणसांकर्यमाशङ्कनीयमिति । स किमित्याह । क्रोधादुत्पादितः पिण्डः क्रोधपिण्डः, स उक्त- रूपो विज्ञेयः । इह चोदाहरणं सूत्रकारो लाघवार्थ 'कोहे घेवरखवगो' इत्यग्रेतनगाथांशेनाग्रे वक्ष्यति । वयं तु खस्थानत्वादत्रैव बेमस्तच्चेदं, क्रोधे क्षपकज्ञातं यथा- इह आसि भरहवासे नयरं नामेण हत्थकप्पंति । तत्थ य एगो विप्पो अहोसि सद्धम्मकम्मरओ ॥१॥ तस्स य गेहे जायं अहन्नया मयगभत्तकरणं ति । तत्थ य भिक्खमडन्तो विगिट्टतवओ महाखबओ ॥२॥ मासस्स य पारणए संपत्तो तग्गिहे तओ तेण । दिजन्ते दणं घयपुन्ने भूमिदेवाणं ॥३॥ तेणावि जाइया तो पडिसिद्धो बंभणेहिं तो कुविओ । अन्नहिं दाहित्थेवं, भणमाणो निग्गओ स मुणी ॥४॥ अह अन्नं माणुस्सं पंचम्मि दिणे चेव दिव्वजोएण । पंचत्तमुवगयं तस्स मासिए सो पुणो पत्तो ॥५।। पुणरवि तहेव तेणं दिजन्ते बंभणाण घयपुन्नो। दट्टणं तेणाविय, विमग्गिया तेहि पडिसिद्धो ॥६॥ कुविओ नीसरिओ सो तहेव वयर्ण मुहेण पभणन्तो। अन्नंमि दिजह त्ति य जावन्नमाणुसमतीयं ॥७॥ तस्स वि मासियभत्ते, समागओ कहवि दिव्बजोएण । पुणरवि तहेव तेहिं पडिसिद्धो निग्गओ कुविओ ॥८॥ दिजह अन्नंमि अन्नं (य तं) मुहेण वयणं भणन्तओ स मुणी । तं सोउ थेरेणं एगेण दुवारवालेण ॥९॥ चिन्तियमिमेण मुणिणा, जहऽन्नहिं दाहिहत्तिवयणेण । पुरओवि दोन्निवारा साव (सो अ) दिनो त्ति तस्स फलं ॥१०॥ दोमणुयमरणरूवं दिळं संपयं तइयवारं। एसो दिनो निसि(सर)उ, ता मा सव्वाणि वि मरंतु ॥११॥ गिहवइणो

·मानपिण्ड-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्धे
धंद्रसूरीया
त्तिः
॥६४॥
गंतूणं कहेइ तेणावि मरणभीएण । हकारिय खामित्ता पउरा दिन्ना य घयपुन्ना ॥१२॥ एवं जो इह लब्भइ स कोहपिंडो वुच्चद
जिणेहिं । परिहरियव्वो एसो, हियमिच्छंतेहि सयकालं ॥१३॥ इति गाथार्थः ॥६॥
उक्तं क्रोधपिण्डद्वारं, अथ मानपिण्डद्वारमाह ।
लद्धिपसंस(सउ)त्तिइउ परेण उच्छाहिओ अवमओ वा। गिहिणोभिमाणकारी, जं मग्गइ माणपिंडोसो॥
व्याख्या-लब्धिप्रशंसाभ्यां लाभश्लाघाभ्यां आत्मनो लब्धिमत्वं प्रशंसां वान्यतः श्रुत्वेत्यर्थः । 'उत्तिइउत्ति, उत्तानः गधितो
अहङ्कारवानिति यावत् । यद्वा अयं लब्धिमानिति केनापि कश्चित्श्लावितस्तां लब्धिविषयां प्रशंसामात्मनः श्रुत्वा, 'उत्तिइ उत्ति अह-
मेव शोभन इति तया गन्धितः सन्निति व्याख्येयं । यद्वा परेणान्येन साध्वादिना उत्साहितस्त्वमेवास्य कार्यस्य करणे समर्थ इत्या-
दिवचनेन प्रेरितः । यद्वा अवमतोऽपमानितस्त्वया न किञ्चित् सिद्धयतीत्यादिवचनेन परेणैव तिरस्कृतो, वा विकल्पे। तथा गृहिणो
गृहस्थस्याभिमानमहमनेन साधुना याचितस्ततोऽस्मै स्वकीयकलत्रादिकमदित्मुं तिरस्कृत्यापि मया दातव्यमस्येत्येवंरूपमहंकार करो
तीति जनयतीत्येवं शीलोऽभिमानकारी यतिरिति शेषः । पुरुषाधम एवासौ योऽभ्यर्थितः प्रयोजनं न साधयितुं समर्थ इत्यादिवचने-
नोत्तेजनकर्ता इत्यर्थः । यं पिण्डं सेवतिकादिरूपं. मार्गयति गवेषयति याचत इत्यर्थः, स मानादुत्पादितः पिण्डो मानपिण्डः स्यात् ।
अत्राप्युदाहरणं 'माणे सेवइयखुडओ नाय' ति वक्ष्यमाणगाथावयवेन वक्ष्यति । तदपि खस्थानत्वादत्रैव ब्रमस्तचेदम्, माने सेवतिका-
क्षुल्लकज्ञातं यथा।
गिरिफुल्लिय नाम नयरं आसि । तत्थय इंददत्तो नाम इन्भो, तस्स य पियंगुमइया नाम भारिया । तत्थ य सुसाहुजणपरि-
॥६४॥

·. परिया के वि परिणो समोमदा । इउ य तत्थ एगमि पत्थावे सेवइयाऊसवो उवडिओ। तत्थ पभाए चेव तरुणसमणाणं परोप्परं केलीए उल्लावा पवत्ता । तत्थ एगेण खुड्डएण भणियं । जहा भो समणा अज भोयणवेलाए घरे घरे सेवइयाउ लम्भिहिति किन्तु पभाए चेव जो ताउ अम्हं सव्वेसि जहिच्छाए भोयणकरणजोग्गाउ आणेइ सो नाम लद्धिमंतो। तउ एगेण खुड्डएण वुत्तं जहाऽहं आणेमि । इयरेहिं भणियं आणेहिसि परं न घयगुलसहियाउ ताहिं न अहं कजं । खुड्डएण भणियं । जारिसियाउ इच्छह तारि- मियाउ जइ न आणेमि ता, नियनाम पि न बहेमित्ति गरुयं नंदिभायणं गहिउं निग्गओ इंददत्तइन्भस्स गिहं पविट्ठो दिट्ठाउ य पउराउ सेवइयाउ रद्धाउ । घयगुलाणि पउणीकयाणि चिटंति । बहुपयारं पियंगुमइया सयासाउ जाइयाउ । तीए वादं पडिसिद्धो। तेण संजायाहंकारेण वुत्तमवस्सं मए एयाउ गिहियव्वाउ । तीए भणियं जइ तुमं किं पि लहिसि ता, मम नासउडियाए मुत्ति- असु त्ति । तएणं गेहाउ निग्गंतूण कोइ पुट्ठो जहा कस्स सन्तियं इमं गिह ? तेण भणियं, इंददत्तइन्भस्स । खुड्डेण भणियं इदि सो कत्थ ? तेण वुत्तं परिसाए, तत्थ गंतूण परिसाजणा पुट्ठा । जहा को एत्थ इंददत्तो इन्भो ? तेहिं भणियं, तेण किं कजं ? खुड्डएण वृत्तं तं किंचि जाइस्सामि, सो य तेसिं भइणिवइओ हवइ त्ति तेहिं वुत्तं अम्हे जायसु सो किविणो न किंचि दाहिसी। इंददत्तण मम उहावणा भविस्सइ त्ति चिंतिय पुरओ ठाउं खुङ्गो वुत्तो जहा-अहं इंददत्तो इमे केलीए एवं जपंति, जं तुमं मग्गसि तं दा- हामि । खुड्डएण तस्स वभिचाररक्खणत्थं वुत्तं । जहा एएसि छडं पुरिसाहमाणं समो महिलियामुमणिसो(माणसो)हवसि ता न मग्गेमि, अह न एरिसो ता इमीसे महालियाए परिसाए मज्झे किंपि तुमं मग्गेमि, तेहिं भणियं के छप्पुरिसाहमा ?। सो भणइ निसुणह । सडंगुलि १ बगुडावे २ किंकरे ३ तत्थण्हायए ४ । गिद्धावरिहिय ५ हद्दनए, य ६ पुरिसाहमा छओ ॥१॥ तत्थ सडं-

·पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रसूरीया
मानपिण्ड-
द्वारम्
॥६५॥
गुलि त्ति जहा एगो गामो आसि तत्थ य भजाछंदाणुवत्ती एगो कोडुबियपुत्तो, तस्स य मणोरमा नाम पिया। अन्नया य सीय.
काले भत्तारस्स पभाए चेव छुहा जाया। तेण सा पल्लंके ठिया भणिया, जहा पिए इण्हि चेव अईव खुए, रंधेहि, तीए वुत्तं जइ
एवं, ता अवणेहि चुल्लीए छारं आणसु इंधणं, पजालसु जलणं, देहि अद्दहणं, कोट्ठाउ कड्डिय सोहिय थालीए खिवसु तंदुले मुग्गे
य जाव रंधिऊण कहिजासु जेणाहमुट्ठिऊण परिवेसेमि तेण पिया जं आणवेइ त्ति भणिऊण तहेव कयं । जाव तीए परिविटुं। एवं
पइदिणं चुस्लीय(ए) छारं संवरंतस्स सडाउ अंगुलीउ पभाए लोया पेच्छंति तेहिं हेरिऊण नाओ सडंगुलित्ति विस्सुए(ओ)य१ तह बगु.
डावेत्ति जहा एगमि ग्रामे भामुहजोयओ, भजापेमपरवसो एगो कुलपुत्तओ होत्था। अन्नया भजाए सो भणिओ । जहा पइदिणं
तलायाउ पाणियं आणेहि, सो य पिया जइ आइसइ त्ति भणिय दिवसे मा लोगा पेच्छिस्संति त्ति राईए पच्छिमपहरे पह-
दिणं जलं आणेइ त्ति । तत्थ तस्स गमणागमणं करेंतस्स तलायतडरुक्खेसु पसुत्ता बगा रुड(६)त्ति भएण उडुति । गामिएहिं
चिंतियं को राईपच्छिमपहरे तलाए बगे उहावे ति हेराविओ नाओ बगुडावेत्ति विस्सुओ२। तहा किंकरे त्ति जहा किल
एगमि गामे एगो कुलपुत्तगो नियमहिलाए अचंतं गाढाणुरागरत्तो होत्था । सो य पइदिणं पभाए उहिऊण आएसं मग्गइ ।
जहा दइए ! आइससु किं करोमि भणइ तलायाउ उदयं आणेहि पिया जं आइसइ त्ति भणिऊण तहेव करेइ । पुणो वि भणइ
किं करेमि । सा भणइ तंदुले छडसु एवं जाव मे भोयणं देहि, उज्झसु उच्छि8 सोहेहि भायणाणि ठाणे नेऊण ताणि मुयसु तहा
ममं पाए परखालिय घएण फीणसुत्ति, जणेण नाओ किंकरो त्ति विस्सुओ ३। तहा तत्थण्हायए त्ति जहा एगो भजायत्तो आसि
पाणियपुत्तो तेणन्नया नियमा भणिया। जहा पिए अहं हाउमिच्छामि तीए भणियं जइ एवं ता आमलए वट्टिऊण गहसु, व्हा-
॥६५॥

·णपोत्तिय परिहसु, नियसरीरं चोप्पडसु घडयं गेण्हसु, तलाए हाइउं जहिच्छ देवच्चणं कुणसु घडयं च जलस्स भरिउं आगच्छसु त्ति । तेण पिययमा जं आइसइ त्ति भणिऊण तहेव कयं, एवं निचंपि। जणेण नाओ तत्थण्हाय उत्ति विस्सुओ ४। तहा गिद्धव्व- रिडित्ति । जहा एगो तरुणपुरिसो भजावयणनिदेसकरो होत्था अन्नया तब्भजा रसोइए उवविट्ठा । तेग भोयणं जाइया । तीए भणियं थालं गहिऊण मम समीवे आगच्छसु सो पिययमा जं आइसइ त्ति भणिऊण तहेव आगओ। तीए परिविट्ठ भणिओ य जहा भोयणट्ठाणे ठाउं भुञ्जसु। गओ य तओ तेण लुक्खमिणं ति काउं घयं जाइयं । तीए रंधंतीए तह ट्ठियाए चेव भणियं । मम मभीवे थालं गहिऊण आगच्छसु तेण सो गिद्धोविय उपकुडुओ रिंखति त्ति गिद्धव्यरिवत्ति विस्सुओ ५। तहा हद्दनओत्ति, जहा एगस्स कुलपुत्तयस्स नियभजाए समं विसयसुहमणुहवंतस्स दारो जाओ। सो य खट्टलियाए चेव हिओ मुनपुरीसं वोसिरह । तउ मुत्तपुरीसेण वालओ खट्टल्लियाबालपोत्तयाइं च खरडियाइं दवण भजाए भण्णइ इमस्स बालस्स पुरीसं धोविऊण फेडहि । तेण पिययमा जं आणावेइ त्ति भणिऊण तहेब कयं । एवं निचंपि जणेण नाओ हद्दनउ त्ति विस्सुओ ६। ए एते छप्पुरिसाहमा कहियत्ति । तउ तेहिं एक्ककालं सअट्टहासं हसन्तेहिं भणियं, एयस्स छप्पिदोसा संति । ता मा एयं महिलि- यामुणिसं(माणसं)जायसु । इंददत्तेण खुड्डगो भणिओ जहा जायसु जं ते रुचइ । न एएसि सरिच्छोहं । खुड्डगेण भणियं जइ एवं ता घयगुलजुत्ताउ पत्तभरणपमाणाउ सेवइयाउ इण्हिहिं देहि सो य देमित्ति भणन्तो खुड्डगं(गहिय) गहाभिमुहं चलिओ। जाव गिहदुवारे आगओ एत्थंतरे खुड्डएण जं भजाए सह जंपियं आसि तं सव्वं कहियं । तेण भणिय जइ एवं ता तुमं एत्थेव गिह- दुहारे चिट्ठसु । हकारिओ आगच्छसु पविट्ठो इंददत्तो पुट्ठा सा जहा रद्धाउ सेवइयाउ घयगुलाणि पउणीकयाणि ? तीए भणियं

·मायापिण्ड-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रपुरीया
इत्तिः
॥६६॥
आम तेण तीसे वंचणथं गुलं पलोइऊण भणियं । जहा थोवो एसो गुलो अन्नो वि मालाउ उत्तारेहि जेणं दिए भुञ्जावेमि । सा
आरूढा माले, तेणावणीया निस्सेणी हक्कारिओ खुड्डगो, सेवइयाण, पत्तं भरिउमाढत्तं, जाव रोहिणी मालमज्झाउ गुलं गहाय
उत्तरित्रं लग्गा, ता निस्सेणी नत्थि त्ति विम्हिया चिट्ठइ । ताव तं चेव चेल्लयं सेवइयाउ घयगुलजुत्ताउ लहंतं पासइ । अहो अहं
अभिभूषा चेल्लएण त्ति अभिमाणा झरियहियया मा देहि २ इच्चाइ कोलाहलं काउं लग्गा । खुड्डएण तीसे सम्मुहं द्विएण मए तुह
नासियाए मुत्तिय ति कहणत्थं अंगुलियाए य नासियाउडं पसारिय दंसियं । पत्तयं भरेऊण गओ चेल्लओ । ते सव्वे साहूणो
भुंजावियत्ति । एवं यो लभ्यते स मानपिण्डो दोपाश्चात्र वनितादेः प्रद्वेषात्मवधादयः प्रवचनोपघातादयश्च ज्ञेया इति गाथार्थः॥६८॥
उक्तं मानपिण्डद्वारं अथ गाथापूर्वार्द्धन मायापिण्डद्वारमाह ।
मायाए विविहरुवं रूवं आहारकारणे कुणइ ।
व्याख्या-मायया परवञ्चनात्मिकया बुद्ध्या मत्रयोगाद्युपायकुशलस्सन् रूपपरावर्तनेन विविधरूपं काणत्वकुब्जत्वदोषित्वा-
घनेकस्वभावमन्यान्याकारभिति यावत् । तत्र काणत्वमेकस्याऽक्ष्णो निमील्य सङ्कोचनेन, कुब्जत्वं तु शरीरनमनात ,दोपित्वं त्वङ्गुली-
नां दुंदुलीकरणादाकुचनादि वा ज्ञेयमितिरूपं निजशरीरसंस्थानं आहारकारणे मोदकादिनिमित्तं करोति विदधाति यः साधुस्तस्यैवं
लब्धपिण्डो मायापिण्डः स्यादापाढभूतियतेरिव यद्वक्ष्यति 'मायाए साढभूईत्ति । तद्ज्ञातं च स्वस्थानत्वादत्रैव ब्रूमस्तचेदं यथा-
इहेव जंबुदीवे दीवे दाहिणभरहे धणधन्नसमाउले मगहाजणवए पमुइयजणसंकुलं अइव रमणिजं रायगिहं नाम नयरं होत्था ।
तत्य य पडिवक्रलमयंगकुंभनिन्भेयणकेसरी पणयसामंतमणिकिरीडमसणियचलणो सीहरहो णाम राया। तत्थय विस्सकम्मो नाम
॥६६॥

·LI नडो, संस्स यं जयसुंदरीतिहुयणसुंदरी नामांउ दुवे दुहियाउ । अन्नया य गामाणुगाम विहरमाणसमणगणपरियरिया धम्मरुइणो नाम सरिणो तत्थेव नाणादुमसकिने परमरमणिज्जे गुणशिले चेइए समोसढा, अच्छइ य तेसिं आसाढभूई नाम सीसो वेसभासाइअणेग- विनाणकुसलो, सो य मिक्खकजेण वसहीउ नीहरिओ । संपत्तो भिक्खडं विस्सकम्मुणो गिहं । तत्थय पहाणो एगो मोयगो लद्धो। दुवारे निग्गएण तेण चिंतियं जहा एसो आयरियाण भविस्सइ त्तो अप्पणट्ठा रूवपरावत्तं काउं अन्नं मग्गेमि त्ति काणप्परूवं काउं पुणो पविट्ठो, पुणो मोयगो लदो चिंतियमेस उवज्झायाणं भविस्सइ ति अप्पणट्ठा अनं मग्गेमि त्ति कुजप्परूवं काउं पुणो पविट्ठो पुण उ मोयगो लद्धो चिंतियमेस संघाडाइल्लसाहुस्स कारणवसेण अजं वसहीए चेव ठियस्स भविस्सइ त्ति । तद्दोसियरूवं काउं पविहो, तहेव मोयगो अप्पणटुं लद्धो । इज्य लोयणहिएण विस्सकम्मुणा सो रूवपरावत्तं कुणतो दिवो । तउ असरिसतबिन्नाण- संतुटेण अणेण चिंतियं । जहा सोहणो एस अम्हाणं-मज्झ नडो होइ । परं केण उवाएण घेत्तव्यो ति चिंतंतेण लद्धो उवाओ जहा दुहियाहि खुहिय घेतब्यो ति हक्कारावेऊण लड्डगपत्तभरणेण पडिलाभिओ भणिओ य तुम्भेहिं पइदिणं भत्तपाणगहणेण अम्हें अणुग्गहो विहेयन्यो ति। तट्ठाणाउ गओ सो नियवसहिं । तउ नडेण रूवपरावत्ताइयं जाणाविऊण भजा भणिया । जहा एसो तए मोयगाइदाणेण तहा उवयरियच्चो दुहियाउ य खोभणत्थं भणियब्याउ जहा अम्ह वसे हवइत्ति । तउ दिणे दिणे विउलं दाणं तत्थ सो लहेइ । विस्सकम्मुणो भजाए रूवपरावत्तकहणपुवयं ताउ दुहियाउ भणियाउ । जहा दाणसेणेहहासाइणा तुन्भेहिं तहा कायच्वं, जहा एस तुम्हाणं बसे वइ । ताहि तहेब कयं । तउ स विलासविप्पोक्खियाईहिं सवियारचेट्टाहिं नागदमणीहि भुयगमिव तस्स माणसं ताहिं तहा आगरिसियं जहा सो उज्झियमजाओ अणुरायवमओ ताहिं समं परिरंभणपरिहासाइयं काउमाढत्तो । तउ

·मायापि-
ण्डद्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रपुरीया
वृत्तिः
.
॥६७॥
अन्नदिणे तेहिं एगते भणिओ जहा तुज्झाणुरत्ताउ अम्हे परिणियं भुंजसु त्ति । इत्थंतरे उइन्नं तस्स चारित्तावरणिजं गलिओ गुरू-
वएसो पणट्ठो विवेगो, दूरीहूओ कुलाभिमाणो त्ति । भणियं एवं हवउ । परं लिगं गुरूणं समप्पेमि । गओ गुरुसगासं। पणमिऊण
कहिओ निययाभिप्पाओ । गुरूहि भणियं वच्छ ! तुम्हारिसाणं उभयकुल विसुद्धाणं विवेगरयणायराणं अवगाहियसयलसुत्तत्थाणं
नहु एरिसं उभयलोगगरहणिजं समायरिउं जुत्तं । तहा हि-उत्तमकुलसंभूओ उत्तमगुरुदिक्खिओ तुमं वच्छ ! । उत्तमपगईय तुमं
कह सहसा ववसिओ एयं ॥१॥ अविय दीहरसीलं, परिचालिऊण विसएसु वच्छ मा रमसु । को गोपयंमि बुड्डइ उदहि तरिऊण
बाहाहिं ॥२॥ इचाइ, तेण भणियं भयवं ! एवमेयं किंतु-विहुरीकयं मे हिययं ताहि उत्तट्ठहरिणनयणाहिं । तउ गुरूहि तन्निबंध
नाउ भणियं जहा-जिणसाहूचेइयाणं भत्तिपरो सम्मत्तनिश्चलो य हवेजासि त्ति । तउ रओहरणमुहपोत्तियं अग्गए मोत्तुं पाए नमिउं
पुआणं कहं पिट्ठी दिजइ त्ति पच्छिममुहेहिं पाएहिं वसहीए निग्गंतूण गओ विस्सकम्मभवणं, परिणीयाउ ताउ, विस्सकम्मुणा
भणियाउ जहा जेण एयावत्थंगएणावि गुरुणो सुमरिया सो उत्तमपगई एसो ता मजपाणाइ असुइपरिहारेण तुम्भेहि अच्छेयव्वं ।
अनहा विरलिहिई । सो य आसाढाइभूई वाहत्तरीकलाकुसलो अयोगेहिं विनाणेहिं सन्वेसिं नडाणं मज्झे पहाणो नडो जाओ।
पभूयदविणवत्थाभरणाइयाइ लहेइ । अन्नया य अज निम्महिलं नाडयं नचियव्वं ति आइट्ठा नडा राइणा, तउ इत्थियाउ सव्वाउ
गिहे मोत्तुं नडा सव्वे आसादभूयपमुहा राउलं गया। आसाढभूइभजाहि अञ्ज विरहोत्ति मजं पीयं मत्ताउ विगयवत्थाउ माले
पडियाउ चिट्ठति । इउ य राउले परराइणो दो आगओ त्ति राइणो विक्खेवो जाओ । अणवसरो त्ति नडा झडत्ति नियत्ता ।
सहाणेसु आगया । आसाढाभूइ य जाव नियमाले चडिओ, ताव दिट्ठाउ ताउ विवत्थाउ चीभच्छाउ गडयडंतीउ लुटुंतकुंतलक-
॥६७॥

·। लावाउ य सरियदुग्गंधाउ वमियमयगंधायड्डियभिणिभिणितमच्छियछन्नसरीरदुपेच्छा विडंवियदुविविखत्तचरणवाहाउ । तउ गरुय- संवेगमुवगओ चितिउं पवत्तो । जहा अहो मे मूदया ! अहो मे निधिवेवया ! अहो मे दुबिलसियं ! जं एयारिसाणं असुईभूयाणं नरगहेऊणं कए तारिसं सुईभूयं निव्वाणसुहजणयं चारित्तइयमुज्झियं, अमयभूओ सुयधम्मो पणासिओ। सयलसोक्खावासो मुक्को गुरुकुलवासो । अविय 'निर्वाणादिसुखप्रदे नरभवे जैनेन्द्रधान्विते, लब्धे खल्पमचारुकामजसुख नो सेवितुं युज्यते । बैड्डुर्यादि. महोपलौघनिचिते प्राप्ते च रत्नाकरे, लातुं इखमदीप्तिकाचशकलं किं सांप्रतं साम्प्रतम् ॥१॥ इत्यादि । परं अजवि अणुकुला मे भवियन्वया । अज्जवि न किंपि नटुं जउ नट्ठोवि सुहडोवि णिअत्तिऊण पुणरवि परचलं जिणइ । ता इण्हि चेव गुरूणं सगासे गंतूण चारित्तं सेवेमित्ति चिंतिय नीहरिओ मालाउ । दिट्ठो विसकम्मुणा इंगियागारेहिं लक्खिओ । जहा विरत्तो एसो तउ आसंकियचित्तेण तव्यासभवणे गएण गयवस्थाउ ताउ दटूण उट्ठचिऊण निभच्छियाउ धूयाउ निल्लक्खणाउ किमेवं तुब्भेहि विलसियं । निहा- णभूओ तुब्भाणं भत्ता विरत्तो गच्छइ त्ति । ता जइ नियत्तावेउं सकह ता नियत्तावेह । अह न सक्कह ता पजीवणं मग्गह ति । तउ ताउ ससंभंताउ परिहियनियवसणाउ गच्छंतस्स तस्स पाएसु लग्गाउ । सामिय ! एगं अवराई खमिऊण नियत्तह मा अम्हे अणु- रत्ताउ भत्ताउ अणाहाउ चयसु । जउ दोसपरे वि जणे साहुणो खंतिपरा हवंति त्ति इच्चाइ भणिउमाढत्ताउ । तेण भणियं मा किंपि भणह विरत्तो हं । न इमं पाणचए वि इण्हि हवइ त्ति । जउ जइ सरिससल्लइदलं विज्झगिरि उज्झिऊण करिकलहो। अप्पत्तज्जु. नघासं पि कहावि पामरगिहं पत्तो ॥१॥ ता किं तत्थेव रई सो बंधइ, सुमरिऊण विज्झं च। चलिओ किं विणियत्तइ बहुयाहि वि, पत्थणाहिं तहा ॥२॥ तउ निबंधं नाउं ताहिं एवं, जइ एवं ता, पजीवणं कुणसुत्ति दक्खन्नयाए एवं हवउ त्ति पडिवन्जिय नियत्ति-

·मायापि-
ण्डद्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रमरीया
॥६८॥
ऊण भरहचकतद्विस्स चरियपसाह(यासगं)रहवालं नाम नाडयं रइयं सत्तरत्तेण । विन्नत्तो तभणिएणे किस्सकम्मुणा सीहराया
जहा-देव ! आसाढभूइणा रहवालयं नाम नाडयं अपुव्वं रइयं । तं नच्चियव्वं । रन्ना वुत्तं सिग्धं तं मह पुरउ नचेह, नडेण वुत्तं ।
देव महासामग्गीए तं नचेयव्वं । रना वुत्तं जं किंपि भणह तमहं संपाडेमि । नडेण भणिय देव तत्थ दढपइन्नेहि आयरियविभूसि-
एहिं पचहि रायउत्तसयेहिं कजं ता, पसाई किजंतु, ताणि राहणा दिनाणि । ताणि आसाढभूइणा भणियाणि जहा जं अहं करेमि
तं तुन्भेहिं वि कायव्वं । तहत्ति तेहिं पडियन्नं ते सिक्खविया नट्टविहा । तउ अप्पणा इक्खागुवंसुब्भवो भरहचकवट्टी ठिओ राय-
पुत्ता पुण तस्स पाइका कया। तउ जहा भरहेण सट्ठीवाससहस्सेहिं छखंडभरहं साहियं । जहा चोदसरयणाणि नवमहानिहीउ य
पत्ताउ । जहा बारवरिसिओ महारजाभिसेओ । जहा अणुत्तरा कामभोगा भुत्ता। जहा समिद्धं रजं परिपालियं, तहा सव्वं दरिसियं
तं च कहकहवि साभिनयंतेण सचवियं । जहा राइणा पउरलोगेण य दढं हयहियएण परिहाणं एगं मोतुं सेसाणि वत्थाभरणाणि
सन्याणि वि बहुचाडए खित्ताणि । जाओ य अइमहप्पमाणो कणयस्स रासी। तं च वत्थाभरणाइयं सव्वं जयसुंदरीतिहुयणसुंदरीण
पजीवणं जायं । तउ पुणो वि सो नडो अइअक्खित्तचित्तं सपरियणं रायाणं पासिय जहा भरहो आयंसगिहं पविट्ठो तत्थ सरीरं पलो.
यंनो जहा अंगुलीए रयणपडणेण विसोहो दीसिउं पचत्तो तउ सव्वाभरणविमोक्खणेण उव्विणियपउमं पउमसरं पि व विसेसउवि-
च्छायसरीरं पासिय संवेगमुबगयस्स केवलनाणे समुप्पन्ने । जहा कयपंचमुहिलोओ गहियदबलिंगो रायपुत्तविंदपरिवुडो गिहाउ
निग्गओ। तदा अप्पणा पंचहि पत्तस्सएहिं सहिओ समणलिंगं घेत्तूण पंचमुट्ठियं लोय काऊण ग्न्नो धम्मलाभं दातुं रंगमज्झाउ
निगन्तु पयहो। तउ किमेयं ति जंपमाणेण राइणा अचंतं विम्हियाहिं देवीहि य वारिउमाढत्तो। तेण भणियं किं भरहो गयदिक्खो
॥६८॥

·GA नियत्तो जेणाहं नियत्तामि त्ति । तउ भावं नाऊण मुक्को, गओ सपरिवारो गुरुसमीवं । ते वि पंचरायपुत्तसया लजाए कुलाभिमाणेण सच्चपइन्नत्तणउ गहियदिक्खा ठिया । पच्छा सव्वेसि भावओ वि परिणया। अन्ने भणंति ते पंचसए सिस्सत्तेण काऊण सयमेव गुरु- तेण पडिवजितु अणुट्ठाणं काउं पयट्टो त्ति । तउ सो तिव्वसंवेगवसाउ अणुट्ठाणं काऊण सुगई संपत्तो ति । तं च नाडयं विस्सक- म्मुणा कुसुमपुरे नच्चियं । तत्थवि अणेगे लोगा पव्वइया । मा एवं पव्वयंता वच्चंतेहिं दिणेहिं सव्वे पव्वइस्संति त्ति । ता अम्हाणं रक्खगा न भविस्सति ति नागरएहिं तं नाडयं ददुतित्ति । अयं मायापिण्हो यतीनामकल्प्यो, ग्लानक्षपकप्राघूर्णकस्थविरसङ्घकार्या- दिप्रयोजनोत्पत्ती चापवादेन गृह्यते । यद्यपि चात्र लोभवशादेव मायया विविधरूपकरणाल्लोभव्यापारोप्यस्ति, तथाप्यत्र प्राधान्येन मायाया एव विवक्षितत्वात्तद्वधपदेशेनेदं ज्ञातं दर्शितं । उक्तं मायापिण्डद्वारमथ लोभपिण्डद्वारं गाथापश्चार्दुनाह । गिहिस्समिमं निद्धाइ, तो बहु अडइ लोभेण ॥६९॥ व्याख्या-अद्याहं ग्रहीष्ये आदास्ये लभ्यमानस्तु लोभधृष्टाद्यपेक्षया, इदं हृदयं कल्पनाप्रत्यक्षमपरं शोभनास्वादं तदेवाह । स्निग्धादि, सिंहकेसरमोदकघृतपूर्णप्रभृतिकमेवावधारणमध्याहार्य, ततस्तस्मात्कारणादेतद् विचिन्त्येत्यर्थः । बहु प्रचुरं निजोदरपूर्वाधि कमटति गृहेषु भ्राम्यति केनेत्याह लोभेन रसगृद्ध्या, ततो लोभाध्यावसायवता साधुना यदीप्सितं लभ्यते तल्लोभपिण्डः स्यात् सिंहकेसरयतेरिख, यद्वक्ष्यति 'लोभे केसरयसाहुत्ति । तदुदाहरणमपि स्वस्थानत्वादत्रैव ब्रूमः, तच्चेदं यथा- 'चंपाए खवगरिसी अहन्नया, मोयगूसओ जाओ। तं दट्टुं पारणए सो साहू-गिण्हइ पइन्न ।।१।। जह अन्ज मया सव्वं सेसं अस. Vo

·लोमपि-
ण्डद्वारम्
पिण्ड-
विशुद्धे
चंद्रसरीया
त्तिः
॥६९॥
णाइयं परिहरित्ता । विउलं पि लब्भमाण, घेत्तव्वा मोयगा चेव ॥२॥ ते वि सिंहकेसर-नामा जे मोयगा इह पसिद्धा । सुबहुं पि
भमिउं, ते घेत्तन्वा न उण सेसा ॥३॥ हियएण संपधारियमेवं लोलयाए सिग्घयरो। भिक्खट्ठमणुपविट्ठो, पुरिमर्दु जाव परिअडिओ।
४॥ तेसिं अट्ठाय मुणी, तहवि न लद्धा इमेण ते कहविं । तो न य नियत्तिओ सो, गिहाणुगेहं परिभमइ ॥५॥ गेहमि तउ पत्ते,
तस्स दुवारे भणिजमाणस्स । ठाणे, उ धम्मलाभस्स सिंहकेसर य इइ भणइ ॥६॥ सयलं पि दिणमईयं, परिभमंतस्स जाव रय-
णीवि । संपत्ता नो नाया, पणचित्तेण किं बहुणा ॥७॥ रयणीए पहरदुगे, एवमडतो कमेण संपत्तो । सावयगिहमि एसोऽसत्थचित्तो
(मोअग)त्ति ॥८॥ मुणिणो चोयणहेउं, वुत्तं तो सावगेण जह भयवं । पुनो नवत्ति एसो, जो पुरिमड्डो मए य पकओ॥९॥ कहसु
तुमं जइ पुग्नो गंठिस्सहियं करेमि तस्सुवरि । जेणाहमिइ वुत्ते, पलोइयं साहुणा गयणं ॥१०॥ तो तारागणजुत्तो दिट्ठो गयणमि
निम्मलो चंदो। पञ्चागयचित्तेणं तो नायं कालपरिमाणं ॥११॥ जह अड्डरत्तसमओ, वह उवढतो यत्ततो जत्त विलसियं जायं (?)।
लक्खियमेयं जह मम चोयणदाणथमेएण ॥१२॥ मग्गियमेयं पञ्चक्खाणं तो मिच्छादुक्कडं देइ । भणियं च सावया ! संतिया,
उ मे चोयणा दिन्ना ॥१३॥ तट्ठाणाउ नियत्तिय गंतूणं सुद्धथंडिले तओ । आगमभणियविहीए परिवर्वितस्स समियस्स ॥१४॥ सुद्ध.
ज्यवसाणपरस्स तस्स निद्दड्डघाइकम्मस्स, सयलजगुजोयकर केवलणाणं समुप्पन्न ॥१५॥ इत्येवं लोभपिण्ड इति गाथार्थः॥६९॥
अथ क्रोधादिपिण्डचतुष्टये उदाहरगसङ्क्राहिणी गाथामाह।
कोहे घेवरखवओ, माणे सेवइय खुडओ नायं । मायाएऽऽसाढभूई, लोभे केसरयसाहु त्ति ॥७०॥
व्याख्या-क्रोधे क्रोधपिण्डे, मृतकार्यकृताः घृतपूर्णाः-पक्वान्नविशेषास्तैरुपलक्षितः क्षपको मासक्षपणतपोविधायी यति तमिति
॥६॥

·. योगः । तेषामप्राप्तौ तस्य क्रोधभावात् । तथा माने मानपिण्डे सेवतिका राद्धाः श्लक्ष्णसेवा(वतिका)स्तदुपलक्षितः क्षुल्लको लघुवती ज्ञातं निदर्शनं वाच्यः । तामामलामे तस्य मानभावात् । तथा मायायां मायापिण्डे आपाढभूतिनामा यतितिं । तेन मोदकलाभमा- श्रित्य मायाकरणात् । तथा लोभे लोभपिण्डे सूचनात् सिंहकेसरिकलड्डुकविशेषास्तत्र श्लक्ष्णीकृतेन गोदुग्धसिक्तेन रविकरशुष्कपिष्टेन परिशोधितखण्डसुरभिघृतयुक्तेन शृङ्गाटकफलचूर्णेन ये निष्पन्ना मोदकास्ते सिंहकेसरकशब्दवाच्या इत्याम्नायस्तदुपलक्षितः साधुयति- तिं वाच्यस्तानुद्दिश्य तेन लोभविधानादिति ज्ञातचतुष्टयवक्तव्यतासमाप्त्यर्थं, इति गाथाक्षरार्थः । भावार्थस्तु कथानकगम्यस्तानि तु पूर्व स्वस्थान एव कथितानीति गाथार्थः ॥७०॥ उक्तं क्रोधादिपिण्डचतुष्टयं सोदाहरणमथ संस्तवकरणद्वारमाह- थुणणे संबंधि संथवो दुहा सो, य पुन पच्छा वा। दायारं दाणाउ, पुव्वं पच्छा व जं थुणइ॥७१।। व्याख्या-इह संस्तवशब्दः श्लाघायां परिचये च वर्तते, इत्यर्थद्वयवृत्तिरपि गृह्यते, इत्याह 'थुणणे संबंधित्ति तत्र स्तवने गुणस्तुती, 'संबंधि' ति विभक्तिलोपात्सम्बन्धिनि मात्रादिनात्रकघटनया स्वाजन्यकरणे इत्येवं श्लाघापरिचयभेदात् संस्तवो द्विधा द्विभेदः स्यात् । गुणसंस्तवः सम्बन्धिसंस्तवश्चेत्यर्थः । स च पुनरेकैकः संस्तवो द्विभेदः स्यात् । कथमित्याह । 'पुव्व पच्छा वत्ति विभक्तिलोपात् पूर्व पूर्वसंस्तव इत्यर्थः । तथा पश्चादिति पश्चात्संस्तव इत्यर्थः। वा विकल्पे । अथ पूर्वपश्चाभेदेन द्विविधमपि गुणसंस्तवं व्याख्यातुमाह । 'दायारमित्यादि' दातारं दायकं दानाद्देयवितरणात् पूर्व प्रथम देयेऽलब्धे सतीत्यर्थः तथा पच्छावति दानात् पश्चादानोत्तरकालं देये लब्धे सतीत्यर्थः । वा विकल्पार्थो, यत् स्तौति वर्णयति स पूर्वसंस्तवः पश्चात्संस्तवश्च । तत्र भिक्षायै

·पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रसूरीया
कृत्तिः
संस्तवक-
रणद्वारम्
॥७०॥
प्रविष्टः साधुरीश्वरादिकं कमपि दातारं यद्दानात् पूर्व सत्यासत्यैरौदार्यादिभिर्गुणैः स्तौति यथा अहो ! योऽस्माभिर्दानपतिः
पूर्व वार्तामात्रेणैव श्रुतः सोऽद्य प्रत्यक्षमवलोकितस्तथा नेदृशा औदार्यादयो गुणा अपरस्य श्रूयन्ते । तथा धन्यस्त्वं यस्ये.
दृशा गुणाः सर्वत्रापतिस्खलिता दिग्वलयव्यापिनः प्रसरन्तीति स पूर्वगुणसंस्तवः । तथा दाने दत्ते यत्संस्तौति यथा निज-
दर्शनेन त्वयाद्यास्मल्लोचने विमलीकृते यतो गुणिदर्शने किल प्रतीतिजनकत्वेन चक्षुषी निर्मले स्यातामिति नेदमद्भुतं तथा तव-
गुणश्रवणं सत्यतया सञ्जातं । यत्त्वदर्शनात् पूर्वमेवंविधगुणः स श्रूयते तत् किं सत्यमसत्यं वेति शङ्का ममासीत् , साम्प्रतं त्वद्द-
र्शनाद्यथाभूतः श्रुतस्तथाभूतस्यैव दर्शनान्निःशङ्कितं सम्पन्नमिति स पश्चाद्गुणसंस्तव इति । उभयरूपेऽपि चात्र मायामृषावादासयतानु-
मोदनादयो दोषा वाच्या इति गाथार्थः ॥७॥
अथ सम्बन्धिसंस्तवं पूर्वपश्चाभेदेन द्विविधमिति वक्तुमाह ।
जणणिजणगाइ पुव्वं, पच्छा सासुससुरयाइ जंच जई।आयपरवयं नाउं, संबंधं कुणइ तदणुगुणं ॥७२॥
व्याख्या-जननीजनको मातापितरावादी प्रथमौ यस्य भगिनीभ्रात्रादिसम्बन्धस्य स सम्बन्धसम्बन्धिनोरभेदोपचाराअन-
नीजनकादिसम्बन्धः स किमित्याह । 'पुव्वं ति, पूर्वसंस्तवः स्यात् जनन्यादीनां पूर्वकालभावित्वात् । तथा 'पच्छत्ति, पश्चात्संस्तवः
स्यात् क इत्याह श्वश्रूश्वशुरादिः इहापि सम्बन्धतद्वतोरभेदात् श्वश्रूश्वशुरौ भार्यादेर्मातापितरौ तावादीर्यस्य कलत्रपुत्रशालकादिस-
म्बन्धस्य स तथेति । एवं पूर्वपश्चाभेदेन सम्बन्धिसंस्तवखरूपमभिधाय यथा यतिस्तं द्विविधमपि करोति तथाह-'जं चेत्यादि, च-
शम्दः सम्बन्धद्वयापेक्षया समुच्चयार्थः । ततश्च यं कश्चन सम्बन्धं करोतीति योगः यतिः साधुः । किं कृत्वेत्याह आत्मपरौ प्रतीतों
॥७०॥

·तयोर्वयस्तारुण्यवृद्धादिलक्षणकालकृता शरीरावस्थात्मपरवयस्तज्ज्ञात्वा अवबुध्य, किमित्याह सम्बन्धपरिचयं, पूर्वकालभाविमात्रा- दिनात्रकघटना पश्चात्कालभाविश्वश्रादिनात्रकयोजनां वा कुरुते भिक्षार्थ गृहे गतो गृहिणा सहाहारादिलिप्सया विधत्ते । कीदृशं सम्बन्धं करोतीति आह 'तदनुगुणमिति तयोरात्मपरवयसोरनुगुणमनुरूपं स जनन्यादिनात्रकघटनारूपः सम्बन्धः पूर्वसम्बन्धिसंस्तवो ज्ञेय इति प्रक्रमः । श्वश्र्वादिसम्बन्धश्च पश्चात्सम्बन्धिसंस्तव इति । क पुनरसौ स्वपरवयो ज्ञात्वा तदनुगुणं सम्बन्धं कुरुते ? उच्यते, यथा कश्चित् साधुर्भिक्षाद्यर्थ कस्मिंश्चिद् गृहे प्रविशति, ततः काश्चिन्निजमात्रादिसमानामृज्वी दात्रीमवेक्ष्याहारादिलम्पटतया मातृ- त्वादिघटनार्थ मातृस्थानेनाधृतिपूर्वकं गलदश्रूणी लोचने कर्तुमारभते ततस्तया किं त्वमीदृशो दृश्यसे इति पृष्टः सन् सम्बन्धघट- नार्थ सगद्दं वदति यथा मम त्वत्सदृशी मात्राद्याऽभूदिति । तत्र यदि स्वयं तरुणो दात्री तु मध्यवया वृद्धा वा तदा ममेदृशी माता श्वश्रूर्वाऽस्ति स्मेति जल्पति यदि च स्वयं सा च समानवयास्तदा ममेदृशी वसा भार्या वा बभूवेति वदति, यदि च स्वयं मध्यम- वयाः सा तु तरुणी तदा ममेदृशी पुत्र्यभूदिति भाषते । यदि स्वयं वृद्धः सा च तरुणी बाला वा तदा ममेदृशी दौहित्री पौत्रिकादि- सीदिति जल्पति । तदत्र संस्तवकरणेनोपार्जितः पिण्डः संस्तवपिण्ड इत्युच्यते । इहापि च मायामृषावादादयो दोषावाच्याः। तथा परस्परं स्नेहवृद्धिवशात् मृतपुत्रस्य स्थाने अयमपि स्यादित्यभिप्रायेण मातृभावप्रतिपन्ना दात्री तस्मै विधवानिजवधूमन्यां दास्या- दिकां (वा) कदाचिद्दद्यादिति भद्रकदात्री प्रति दोषः । यदि च प्रत्यनीका सा स्यात्तदाऽयं कार्पटिकप्रायोप्यस्मान् जनन्यादितया कल्पयतीत्यस्मदपभ्राजनाकार्यसाविति विचिन्त्य ग्रामादेर्निष्कासनादि कुर्यादिति । तथा या तेन श्वश्रूः प्रतिपन्ना सा तस्मै स्नेहवशात् मृतादिजामातकस्थानेऽयमपि भवत्वित्यभिप्रायेण विधवानिजपुत्रीं कुरण्डा वा दद्यात् , या च तेन भार्यात्वेन कल्पिता तस्या यदि

·पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
विद्यामप्र.
चूणपिण्ड-
द्वारत्रयम्
॥७१॥
भर्ता समीपस्थः कथञ्चित्तद्वचः श्रुणुयात्तदा मम भार्याऽनेन स्वभार्या कल्पिता तत्तथैव भवत्विति विचिन्त्य (श्रुत्वा) तयाप्यात्मना
सहासौ सम्भोगं कार्यत इति गाथार्थः ॥७२॥
उक्त संस्तवपिण्डद्वारमथ विद्यामन्त्रचूर्णपिण्डाख्यद्वारत्रयं तल्लक्षणकथनद्वारेण व्याचिख्यासुराह ।
साहणजुत्ता थीदेवया व विज्जा विवज्जए मंतो। अंतद्धाणाइ फला चुन्ना नयणंजणाइया ॥७३॥
व्याख्या-साधनयुक्ता करादिजपवल्यक्षतादिपूजोपचारान्विता यद्वा स्त्री प्रज्ञाप्यादिका देवताऽधिष्ठात्री यस्याः सा स्वीदेवता।
स्त्रीस्वरूपदेवताधिष्ठातेत्यर्थो, वा विकल्पे । ओमित्याधक्षरपद्धतिः। किमित्याह 'विजेति विद्याशन्दव्यपदेशादिति शेषाध्यापारणं च(१)
दोषस्तेन लब्धः पिण्डो विद्यापिण्ड इति । तथा 'विवजए मंतो'त्ति । तत्र विपर्यये साधनस्त्रीदेवतायुक्तत्वस्वरूपविद्यालक्षणवैपरीत्ये
भावे सतीति यावन्मत्रः स्यात् कोऽर्थोऽसाधनः पुरुषरूपदेवताधिष्ठित ॐकारादिवर्णात्मक एव मत्रो भवतीति तत्प्रयोगेण लब्धः
पिण्डो मत्रपिण्डः तथान्तर्धानमदृश्यभवनमादिशब्दात् वशीकरणादिग्रहस्ततोऽन्तर्धानादिफलं कार्य तेषां ते तथोक्ताः। चूर्णा द्रव्य-
क्षोदरूपाः । के पुनस्ते इत्याह । नयनाञ्जनादय इति द्रव्यसमूहनिष्पन्ननेत्रोपलेपनललाटतिलकादिक्रियाहेतवस्तद्वयापारणेन लब्धः
पिण्डचूर्णपिण्डः स्यादत्र च विद्यापिण्डे भिक्षुपासकदृष्टान्तो वाच्यो यथा-
गंधसमिद्धं नाम नयरं होत्था । तत्थनया सद्धम्मकप्पतरुणो केइ आयरिया समोसढा । तत्थ एगो भिक्खुवासओ, ईसरो
सो य साहुण भिक्खट्ठा गिहागयाणं न किंचि देह । अन्नया य साहूणमेगत्थमिलियाण समुल्लाओ जाओ। जहा एसो भिक्खू-
वासओ ईसरो वि साहूणं न किंचि देई । ता अस्थि कोई जो एयं घयाइयं दवावेइ । तेसि मज्झाउ एगेण-साहूणा मणियं । जहामं
-
॥७॥

·आणह जेणाहं दव्यावेमि । अणुण्णाओ गओ तस्स गेहं अभिमंतिओ सो विजाए तेण घयगुलाइयं पउरं साहुणों दिन, साहू वि विज संहरित्ता मट्ठाणमागओ विजाए पडिसाहरियाए सहावत्थो जाओ गेहे घयगुलायाइ थेवाई पासइ, जाव केण हियं मे घयाइ केण मुट्ठोमित्ति पलविउं विलग्गोत्ति । मत्रपिण्डे शालिवाहनराजप्रदी(पादलि)प्तकाचार्यदृष्टान्तो वाच्यो नवरं प्रायो बहुजनप्रसिद्धाद्विनेयजनानुग्रहाय यथाम्नायमादितः पादलिप्ताचार्यचरितं किञ्चिदिहोच्यते । तच्चेदम्- जिणवयणरहस्सजणकुसला कोसलापुरी नाम नयरी होत्था। तत्थ य जिणवयणसवणजायहरिसुप्फुल्लो फुल्लो नाम सेट्टी। तस्स य अणण्णपडिमा पडिमा नाम भारिया इउय सव्वमस्थि तेसिं न उण पुत्तो । तदत्थं च यइरोई देवयं सा पोसहसालाए गंतूण चत्त- सयलवावारा पोसहेण धम्मजागरियं करेमाणी आराहिउँ पयट्टा। तउ सा देवी तब्भत्तिरंजिया समागया पुत्ते देहि त्ति भणिए भणइ य वच्छे ! बहवे तुज्झ होत्थाहि त्ति परमजेब विग्धविग्घायणत्थं विसुद्धभावेण तए इहेव नयरे विहरमाणाणं नागहत्तिमरीणं बहिया- समागयाणं पायपक्खालणजलं पिबेयव्यं ति भणिऊण गया सहाणं देवी, तउ गोस किच्चं काऊण पडिमा पढमपहरसमए तेसिं वसहीए संपट्ठिया एगो वसहीमाणीए य साहू बहियागयाणं सूरीणं पायसोयजलपरिवणत्थं निग्गओ दिहो । सो तीए पुट्ठो किमेयंति । तेण य भणियं सूरिपायजलं, तीए तं से मग्गिऊण तत्थेव पीयंति । तओ वसहिमज्झे गया सूरीणं वंदणवडियाए । तत्थ य ते दसासु- यखंध परावतयंतो दिट्ठा वंदिया य परमभत्तीए तेहिं सा धम्मलाभेहिं वुत्ता केण निमित्तेण तुममेत्थ एगागिणी समागया। तीए सव्यं देवयाउवइ सुयभवणहेउयं पायसोयजलपाणाइयं कहियं । तउ सुरिहि सुओवओगं दाऊण वुत्तं भविस्सति तुज्झ बहवे पुत्ता

·पिण्ड-
विशुद्धे
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
चूर्णपिण्डे
पादलिप्सा-
चार्यकथा
॥७२॥
'परं पढमो पुत्तो दसहं वरिसाणमुवरि जउणानदीए परउ चिट्ठतो जीविही न अन्नहा । एवं निसम्म तीए वुत्त जेद्वपुत्तमहं तुम्भ
दाहामि त्ति । सूरीहि वुत्तं जइ एवं तो अम्हे चिरजीवियं करिस्सामो। ततो सा एवं होउ त्ति भणिऊण नियगेहे गया, सेट्ठिणो य तं
सव्यं साहियं । तउ तीए चेव रयणीए रयणमओ नागो सुमिणे पविस्संतो मुहे दिहो । पडिबुद्धाए य सो सुमिणो दइयस्स साहिओ
तेण वुत्तं गुणप्पवरो पिए ! तुह पुत्तो होही गम्भे य परिवड्डमाणे इमो दोहलो तीए जाओ जहा जइ हं, ससणिद्धसेलकाणणाइट्ठाणे
सुबहुं दीणाणाहाइयाणं दाणं देमि त्ति । सेहिणो य तीए कहिओ, तेण य सविसेसतरो सो पुरीओ । तउ नियसमए सव्वंगलक्षणो.
ववेयं पुत्तं पडिमा पसूया। सेट्ठिणा अ वद्धावणाइयं कारियं । तउ मासे संपुन्ने सुमिणाणुसारेण जहा एयमि गब्भगए सुमिणो नागो
दिहो तम्हा एसो नागिंदोत्ति तस्स नाम कयं । तउ सूरीवसहीए नेऊण इमं सीसं गिण्हत्ति भणिऊण सो तेसिं समप्पिओ तउ तं
सब्बलक्खणगुणोववेयं दद्दूण वुत्तं मरीहिं । जहा एस जुगप्पहाणो पवयणपुरिसो होहित्ति। ता तुम्भेहिं एस महाजत्तेण रक्खेयव्वो
जाव अट्ठवरिसो होइ त्ति । तेहिं तहेव तं सव्वं कयंति । तं च पइदिणं साहुवसहीए माया नेइ। पदंते गुणते य साहुणो निसुणेइ अव-
धारेइ य । इउ य सा पडिमा अन्नेवि बहुपुत्ते सव्वलक्खणधरे देवकुमारोवमे कुलुद्धरणे पसूया। सो य नागेंदो अदुवरिसिओ संतो
सूरीहि सोहणदिणे विहिणा पन्यायिओ। तंउ सो अन्नदिणे खुडओ आसन्नगिहाउ चउत्थरसियं घेत्तुं समागओ । गुरूणं पुरो ठिओ
तेहिं वुत्तो इमं आलोइयं जाणसि नव त्ति । तेण वुत्तं अ(तु)ज्झपसाएण जाणामि । जइ एवं ता भणसु, ततो तेणिमं वुत्त, जहा अंबं
तंवत्थीए अपुफियं पुप्फदंतपंतीए । नवसालिकंजियं नववहूए कुडएण मे दिन्नं ॥१॥ इमं गाहं सुणिऊण रीहि वुत्तं भो भो मुणिणो
पेच्छह पेच्छह अहो एसो खुड्डो सिगारग्गिणा पलित्तोत्ति। तउ खुडएग नमिउं वुत्तं । भयवं काणेण पसायं कुणह जेण पालित्तो
॥७२॥

·II होमि त्ति एवं तेण वुत्ते गुरुमइचमक्किएण गुरुणा आसणे निवेसिय सो सायरमेवं पुट्ठो, किं तुमं किंपि छंदाइयं जाणसि त्ति। तउ तेण बालभावाउ आरम्भ साहुसेवापरेण वागरणच्छंदलंकाराइयं सब्वमवधारियं गुरुणो निवेइयं । अवि य-जं किंचि सुर्य दिटुं, पण्हामेहागुणेण तं सयलं । साहइ सनिम्मियं पिव पालित्तो सुकयसंपुन्नो ॥१॥ तउ सरी समुदाय मेलिऊण तस्स इणमेव नामं पइट्टिय, जेण एसो गुणपगरिसेण आलितो तेण होउ इमस्स नामं पालित्तोत्ति । तहा भणियं अम्हवयणाउ अञ्जपभिइ तुम्भेहि सब्बायरेण उवयरियव्वो। समुदायेण वि तं सूरिखयणं तहत्ति पडिबज्जियं । तउ गुरुणा जोग्गो एस सयलसुत्तत्थाणं ति नाऊण भावोवहाणरूवेण उस्सारणकप्पेण सव्वाणि तस्स ताणि अणुनायाणि । तउ सूरीहि अट्ठवरिसो वि सो संघसंमएण महापमोएण निय. पए ठाविओ कयं च से नामं पालित्तयमूरि त्ति । संघो भणिओ जहा अम्हे जंघाचलपरिहीणा अभत्थविहारं काउमसमत्था। एसो बालो वि पालित्तसूरी अईव संघपुरीट्ठो जउणा नईए आराया एयस्स संपयं अकुसलं । ता एयस्स विहारं अणुजाणे संघो। जेणेमं महु- राए देववंदणथं पेसेमि । एवं च सूरिवयणं निसुणिय संघेण चिंतियं जहा न एए पवयणपुरिसा निक्कारणमन्नहा जपंति। तउ सूरि- पसिणाउ अकहियं पि किलेयं नजइ, जत्थेसो पालित्तसूरी विहरिस्सइ तत्थ नूणं संघस्स परा समुन्नइ भविस्सइ ति। ता जामोऽम्हे वि अणेण सद्धिं तत्थ जत्ताए। तउ इणमत्थं सूरीणं निवेइऊण वडतरो संघो तेण समं संपट्टिओ। तउ मुरीहि पालित्तसरी भणिओ जहा सयमप्पमाइणा होइयव्यं, संघकजेसु पुण विसेसउ वच्छल्लपरेण भवियव्वं । तउ सो संघजुओ संपत्तो महुरापुरीए । वंदेइ य देवनिम्मियं रम्मं थूमं अण्णे य चेइयं ति। तउ सूरी संघेण समं चलिओ। पत्तो कमेण चोंकारपुरे ठिओ सूरी तत्थ कइवयदि- णाणि । संघो य मट्ठाणं गओ। अह अन्नदिवसे भिक्खासरीरचिंताइकजे गएसु सब्बसाहूसु तव्वेलं च सावयाइविरहे य बालभावत्त-

·मत्रपिण्ड-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रमरीया
त्तिः
॥७३॥
णउ डिंभे दह्रण समुप्पन्नरमणवंछो चिलिमिलि कडीए गोवित्तुं वसहीपच्चासन्नठिएहिं डिंभेहि समं रमिउं लग्गो। एत्थन्तरं
अञ्चब्भुयगुणपसरं तस्स सोऊण कुओ वि ठाणाउ तस्स बंदणत्थं के वि सावया अप्पुव्वा आगया तेहिं ते डिंभा पुट्ठा जहा भो कत्थ
पालित्तमरिस्स वसहि ति । तेण य ते विनाया जहा एए सावयत्ति । तउ तेसिं सूरिणा भमाडेणं वसहीमग्गो कहिओ। जाव ते
आगन्छंति तावप्पणा आसनमग्गेण गंतूण आयारं संवरिऊण निययासणे उपविट्ठो । तउ समागया ते सड्ढा। वंदिऊण सूरिं पूच्छिय
सुहविहाराई विम्हियचित्ता विनाय तच्चेट्टा तप्पुरओ उवविठ्ठा । चिंतियं च तेहिं कहं तं डिम्भचरियं कहं च एरिसं पहुत्तणं
ति। एतेसिं सरिणा भावं नेऊण भणिया ते भो एवं बालत्तणचेट्टियं न कोट्ठए छोढुं पारिञ्जइ। चंचलं च चित्तं जीवाणं,
कीसण्णहा परिणयवयाणवि तुम्हाणं सया निक्कलंको नियओ धम्मो एसो न निव्वहइ । ता मा एयं चोजं मनह ति। तउ ।
ते, उवलक्खिओ सूरीहि अम्ह भावो त्ति, हिट्ठमणा केचिरं कालं तं पज्जुवासिऊण सट्ठाणं गया। पुणो वि कयाइ सूरी जंतस-
गडभरं पिच्छिऊण निब्धियणं च नाऊण उप्पनरमणवंछो वसहीउ निग्गंतूण डिंभेहि समं सगडपिंगेसु चडणउयरणकीलाए
कीडिउ माढत्तो । एत्यंतरे केहिं वि अपुब्वपुरिसेहिं आगंतूण ते डिंभा पुट्ठा जह कत्थ भो पालित्तयपंडीअस्स वसहि त्ति।
ततो केइ एए विउसत्ति सूरिणा लक्खिऊण भमाडेण तेसिं वसहिमग्गं कहिउँ पञ्चासम्ममग्गेण सयं सट्ठाणमागओ। तउ निय-
यासणे पच्छयपडयं लुलंत पंगरिऊण अलियनिहाए ठिओ। एत्थंतरे ते पत्ता वसहिदुवारे, तं दह्ण उवलक्खिऊण य, तस्स
धरिसणथं कुक्कुडसई करेमाणा वसहीए पविसिउमारद्धा। सूरिणा वि तेसिं धरिसणत्थं तस्सद्दविरोही विरालियाए सद्दो
माउंति तस्सदाणतरं सिग्धं पकओ तउ नायं तेहिं दुरिसो एसो। तउ मरिचलणे पणमिय ठिया ते पंडिया, गोट्ठीए इमं च पुट्ठो,
॥७३॥

·जहा पालित्तय ! कहसु फुड सयलं महिमंडलं भमंतेण । दिट्ठो सुओव कत्थ य. चंदणरससीयलो अग्गी ? ॥१॥ तब्बयणाणंतरं अग्गिणो सीयलत्तं दिहं सुयं च अणुहवपमाणसिद्धं, भणियं मूरिणा, जहा-अयसाभिओगसंदुमियस्स पुरिसस्स सुद्धहिययस्स । होइ वहंतस्स फुडं चंदणरससीयलो अग्गी ॥१॥ (ग्रं० ३०००)। तउ तेहिं वुत्तं अहो सूरिणो जए निरुवमा कीत्ती निम्मलं च जसो विष्फुरइ । जोग्गं च तेसिं नाऊण सूरिणा संसारा निव्वाइया सद्धम्मदेसणा कया, जहा-दीहरफणिंदनाले महिहरकेसरदिसामुह- दलिल्ले । उप्पियह कालभमरो जणमयरंदं पुहइपउमे ॥१॥ तउ संसाराउ निविना केइ समणा जाया, केई सावयत्ति । एवं सो सूरी सेत्तुंजयउजिताइणि तित्थाणि वंदिऊण कमेण विहरंतो सिरिमन्नयखेडनयरे पत्तो। साइसयमइप्पगरिसवसा तत्थ सो चउसु पाहु- डेसु कुसलो संपत्तो ताणीमाणि, जोणीपाहुडं निमित्तपाहुडं विजापाहुडं सिद्धपाहुडं । तत्थ पढमे सव्वदव्वसंयोगेण जीवाजीवुपत्ती वन्निजइ । चीए पुण सउणजोइस-केवललियामाइयं (?) निमित्तं सुत्तिजइ । तइए उ, रायविजाउ मंताउ य निरूविजंति । चउत्थे सि- द्वाइवियारो ति । एएसु चउसु वि सुरी कुसलो जाओ, सो तदरिसावणं विना णिव्वुई न लहइ । तत्थ मन्नयखेडपुरराया दुराराहो वि सरिगुणावजियहियओ संघस्स अवगारं न किंपि करेइ । तउ तयनयरसंघो तेसिं अन्नत्थ विहरिउ न देइ । तउ अस्थि सोरट्ठदेसे धाउव्वायसिद्धो ढंकणगोपरि ढंकनगरनिवासी नागज्जुणो नाम वंदओ। तेन य सोरट्ठदेसवासी रायामच्चाइओ लोगो दाणसंमाणाइणा वसीको। सेसदरिसणाइ निप्पभावाइ सो अभिमन्नइ । तम्मिय समए भरुयच्छे महुरापुरीए जिणंदण्हवणपूयाइणं धिजाइया विग्धं करेंति । इमं च भरुयच्छाइसंघेण वासारत्तमज्झे गंतूण सव्वं मरीणं निवेइयं । तउ सूरीहिं आइटं, कायवो तुम्भेहिं दीवुस्सवदिणाउ बीए सुद्धकत्तियपडिवयदिणे भरियरियापव्वाभिहाणमि महामहूसवो चेझ्यहरेसु। तम्मि दिवसे अम्हे संघ आपुच्छिऊण अमुगाए

·मत्रपिण्ड-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्धे
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥७४॥
वेलाए तत्थागमिस्सामोत्ति । तउ भणियदिवसे भणियवेलाए पायलेवं काऊण कइवयजणसहिओ भरुयच्छे संपत्तो सूरी। पारद्धो
वट्टइ महसवो अ, सावयेहिं चेइहरे। दिट्ठो य सूरी हरिसनिब्भरेणं संघेणं चेईमज्झायाओ। तउ तुट्टेणं निस्संकं तस्सागमणे पंचम-
हासदो अप्फालिओ । विहिया सव्वा पडिवत्ती, उवविट्ठो तत्थ सूरी, तउ तस्साणुभावेण जंगमतित्थमिहागयं ति लोगप्पवाएण(सोउ-
ण)राया वि तत्थ गओ। राइणा आणदिएण संघेण सेसलोएण य वत्थाइएहिं सूरी पूइओ, तं च सव्वं तेण अत्थीणं बंभणाइयाणं दिन्न ।
उच्छलिओ साहूकारो नयरमझे । तउ सूरिं नमिऊण सविणयं राया जंपइ किं तुन्भे एवइयं कालं नावलोइय त्ति । सूरिणा वुत्तं महा.
राय ! इह विहरिउकामावि मण्णयखेडसंघेण नो मुक्का। संघाइक्कमणं च अम्ह सासणे महादोषयरं वण्णिजइ । अअ पुण अम्हेहिं ति-
स्थाणं वंदणत्थं संघो विन्नतो । तेण भणिया जइ दिवसस्स पहरदुग्गसमए पुणो वि एत्थागंतूण भोयणं तुन्भे करेह तो वच्चह नो
अन्नह ति । तं च अम्हेहिं पडिवन्नं । तउ महाराय ! सेत्तुंजयमहुरतित्थेसु देवे अभिवंदिय पुणोवि तत्थ अम्हेहि गन्तव्वं । इमं च निसु.
णिय राया चलणेसु लग्गिऊण सूरीण सगग्गय भणइ-जइवि तुम्ह निरंतरदसणस्स अहो(म्ह)न जोगो तहावि कल्लदिणाउ आरब्भ,
एयंमि जिणमंदिरे जावपुनिमं ताव जत्तं गुरुपसाएणाई करिस्सामि । ता जइ तुन्भे इहागच्छह तो अहं अप्पाणं सकयत्थं मन्नेमि इहरा
मे जीवियं निष्फलं ति। तउ मूरिणा वुत्तं भो महायस ! पवयणुन्नइ तए सयं कायन्वा । तुज्झसम्मयं एयं पकरिस्सामो एवं वुत्ते राइ-
णा वुत्तं, परमो एस अम्हं अणुग्गहो ति। तउ तट्ठाणाउ सूरी दंसणसमुन्नइकरणत्थं वलहीपुरिं गओ। तउ सेतुंजे उजितेगिरिनयरे य
देवे अभिवंदिय ढंकपुरे दंसणपभावणत्थं संपत्तो । तत्थ य नागज्जुणो वंदओ सूरिं समागयं जाणिऊण केईदूरे सूरिसमीवे समागउं
विणएणं सूरिं मन्नावित्ता तेण नियए आसमे नीओ। कारावियं सूरीणं चलणसोय ति । भणियं बहुमाणपुव्वयं तेण जाया अम्ह तुम्ह
॥७४॥

·दसणेण परमा चित्तनिव्वुई । ता इहासमे आगंतूण कोमुइ जाव मए सद्धिं नियए चेइहरे तुम्भेहिं गंतव्वं । तस्सेयं वयणं मन्निऊण सूरी महुराए गओ । ततो तत्थ पवयणुन्नई काउं गओ मन्नयखेडे। एवमणुदिनं भरूयच्छाइमज्झेण कोमुई जाच आगच्छंतस्स सरिस्स ढंकपुरे पइदिणं पायसोयजलं जिग्यंतेण मइमया नागज्जुणेण पायलेवदव्वाणं सत्तोत्तरं मूलसयं विनायं, न उण एक्कं तंदुलधोयणं ति । तउ तस्विरहउ कओ तेण पयलेवो । तउ तप्पभावेण सो किंचि उफिडित्तु पुणो पुणो पडतो जञ्जरियगो जाओ। तहाविहं च दटुं पुन्निममहूसवागएण मूरिणा सो पुट्ठो किमेरिसो दीससित्ति । तेणावि सव्वो वइयरो सिट्ठो । तउ सब्भावं गोवंतेण सूरिणा भणिय सोहणं तए सव्वं विन्नायं । नवरं न एत्थ एको सेयभिक्खुदरिसणयोगो मिलिउ ति तं सोऊण चित्ते चमक्किओ तज्जो- यजाणणथं तेण मरी भणिओ । धाउवायसिद्धिं तुमं ममाउ गिण्हसु नियजोगं च कहसु त्ति । तउ जाणिस्सामो ति भणिऊण सूरी चलिओ सट्ठाणसंमुहं । मरियागमणस्स चरिमदिवसो कोमुईलक्खणो एसो त्ति कलिऊणं अणुवयणत्थं सरिस्स सो वंदओ सूरिणा समं चलिओ। अह ढंकपुरस्स बाहिं पचंतमिट्टवायं ददृण सरिणा तस्सुवरि चुन्नो खित्तो । तउ सरिणा भणिओ वंदओ बीयदिणे तए एस जोएयव्यो ति । एवं भणिऊणं तं तट्ठाणाउ नियत्तिय गओ सहाणं सूरी, निहालिओ गंतूण तेण बीयदिणे जाव सव्वं तं सुवण्णमयं पासइ । इउय अत्थि गोलानईतीरुपरिट्टियं सयलपुरगुणड्डाणं पट्टानं नाम नयरं । तत्थ य बलवुद्धिजुत्तो सालि- वाहणो नाम राया सो य वसीकयासेसरायवग्गो सत्थकव्वाइजुञ्जए य पयं विउसाणं । जउ भणियं । 'काव्यशास्त्रविनोदेन, कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥१॥ इति । अन्नया वियड्डविउसजणपुरियाए रायपरिसाए विउमजण- पसंसावसरे दसणपभावणाकरणत्थं राइणो समीचे उपविट्ठाए भोगवईनामियाए पिंडवारविलासिणीए जिणमयभावियत्तणउ परमसावि-

·--
मत्रपिण्ड-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध-
भंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥७५॥
याए जंपियं । जहा देव ! ताव ससिव्व सव्वे विउसा अहंमाणिणो नियगुणुकरिसविप्फुरियपयावा रेहति जाव सूरोव्व पालिसयसूरी
निरुवमगुणकिरणो न अजवि विप्फुरइ,पढियं च तीए-तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महो यावन्न तीक्ष्णरुचिर्मण्डलमभ्युदेति । अभ्युद्गते
सकलधामनि द्यौ तु तस्मिन्निन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः ॥१। ततो सुणिऊणेमं राइणा भणियं भद्दे ! को एस सरोवमो
पालित्तयसूरी तए वन्निओ। तउ तीए सवित्थरो सव्यो सूरिवुत्ततो तस्स कहिओ।त च सोऊण विम्हिओ राया भणइ कत्थ सो चि-
द्वइ । तीए जंपियं सिरिमन्नयखेडे नयरे, तं निसुणिय सूरिसमाणयणत्थं राइणा संकरो नाम संधिविग्गहिओ तत्थ आणत्तो जहा ममय-
खेडे गंतूण कण्हराय मोकल्लावेऊण पालित्ताभिहाणं सूरि एत्थ सिग्घमाणेसुत्ति । तउ रन्ना पेसिओ तत्थ गंतूण कण्हरायस्स समीवे निय-
सामिसमाइ8 सव्वं निवेएइ । तउ तेणावि राइणा हरिसनिब्भरेण सूरी नियपुरसंघजुओ नियपरिवारसमिओ पट्टविओ। पत्तो य कमेण
बाहिं पइट्ठाणपुरस्स । तउ संकरेण गंतूण राइणो सूरीणमागमणं जाणावियं । तउ राया हरिसियचित्तो हट्टसोहाइयं नयरे महूसवं कारा
ऊण सपरिवारो सूरिसंमुहं जाच किल गमिस्सइ ताव एत्थावसरे राइणो समीवे विहप्फई नाम विउसो आगंतूण मच्छरवसा भणइ । जहा
देव! अहं अजेवऽस्स सरिस्स बुद्धिं परिक्खिस्स । तउ रना भणिओ य परिक्खसु,ता तउ भणइ देव! तुम्ह परिवारे अत्थि एत्थ कोवि पुरिसो
जो गच्छंतो आगच्छतो य हत्थडियाउ उदगाइभरियभायणाउ पिंदुमेत्तं पि न छडेइ रमा भणियं अस्थि हीरओ नाम थिरहत्थो नरो।
जइ एवं ता एत्थ तं आकारह । आकारिऊण निवेण पयंसिओ सो विहप्फहस्स । तेणावि सबहुमाणं सो पयत्तेण सम्माणिऊण
भणिओ भो भद्द ! तुममिणं विलीणघयपूरियं वट्टयं मूरिस्स गंतूण दंससु, इयं च भणेजसु जहा तुम्ह मंगलकए इमं विउसेहिं पे-
सियं । एवं भणिय सो सिग्धं पेसिओ। तेण तहेव कयं ति । तउ वियत्तणउ सरिस्स तस्स परमत्थो तेण विनाओ, जहा मे मइ-
॥७५॥

·परिक्खणत्थं विउसेहिं एवं कयं ति । तत्थ वट्टयवट्टलागारतुल्लं नयरमेयं । तं च घयतुल्लेण पंडियजणेण परिपुग्नं । तउ जहा एत्थ वट्टए अन्नस्स वत्थुस्स कस्सइ अवगासो नत्थि तहा विउसजणपुन्ने एयंमि नयरे तुज्झवि नो भविस्सइ, तउ दायगपडिदायणत्थं सुभरेवि एयंमि सरितुल्लो विउसो नियमुहसंवेहगाइगुणत्तणाउ संमाइ त्ति चिंतिऊण सूरिणा साहुसयासाउ सूई सुहुमतरिमभिगहिय तम्मज्झे धारिणिविजाए तं ठविऊण सो नरो वुत्तो। तेसिं विऊसाणं गंतूण एवं दंससुत्ति तेणावि तहट्ठियं नेऊण निवपुरउ तं मुकं, ततो मज्झे तं सूई दटुं विहप्फई नियमणे विसण्णो अहो ! महामइमं एसो त्ति । तउ रन्ना नियनयरे पमुइएण महया वित्थडेण सो सूरी पवेसिओ । सपरिजणेण य रन्ना विसिट्ठपडिवत्ति(उ) संमाणिओ। निसुया य बहुमाणपुव्वं पालित्तयमूरिविरइया बहुकन्दर- ससंकिन्ना तरंगवइया कहा, विम्हिओ य तीए सवणेण सव्यो विउसयणो राया य । एत्थंतरे मच्छरवसा अवधारणासंपन्नो मइमं पंचालनामा विउसो जंपिउमारद्धो। देव ! इयं कहा अणेण मूरिणा अन्नहि य मम कव्वाउ य चोरिय त्ति । रन्ना भणियं कहमिणं नआइ। तउ तेण नियजुत्तीए रायाइलोयाणं पञ्चयनिमित्तं अणेगभावेहि तरंगवइया कहा कविया। मणयं च संघो लजिओ। तउ सूरीहिं संकेयं काऊण सहसा, मयगखेडं विहियं । एत्थंतरे मउत्ति काऊण कुक्कुहियाए पविट्ठो जाव बहि निजइ ताव सव्वो वि नयरजणो बहुतरा पसंसा करेइ । ततो जणमज्झडिओ पच्छायावविहुरिओ वा विहुदंडं लब्मेऊण महयासदेणं पंचालो इमं गाई भणइ । जहा 'सीसं कह व न फुटुं, जमस्स पालित्तयं हरंतस्स । जस्स मुहनिज्झराउ तरंगवइया नई छूढा' ॥१॥ तउ मूरिगुणुक्कट्ठिए सय- लजणे इमं तब्भणियं सोऊण एवं जपतो झाडित्ति उत्थिओ, भो भो पंचत्तमुवगओ वि अहं अणेण पंचालविउसस्स सच्चवयणेण ओस- हतुल्लेण सुइसवगएण जीविउ ति । तउ सो विमणदुम्मणो संघो य अइपहिट्ठमणो जाओ त्ति । इमं च स्ना सोऊण सो पंचालो नि.

·मत्रपिण्ड-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्धे-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥७६॥
विसओ आणत्तो। सरिणा य रायाणं भणिय उद्धरिओ। तउ सो संतारियबहुं दद्दूण नियकम्मविवरदाणाउ तस्सेव समीवे सावग-
धम्म पवनो । अनया य केणइ वियड्डेण सालिवाहणस्स रण्णो बीयनामेणं मुरुडनामस्स सभाए मयणोदयभावियं सुत्तं समप्पियं
तस्स छेओ लहेयव्वो। न य सो केणावि लद्धो तउ रन्ना पालित्तयमरी आहूओ, तं सुत्तं दरिसियं, तेण य उण्होदगमज्झे तं पक्खित्तं।
तउ निम्मयणत्तणउ तस्स सो छेओ लद्धो । तउ समवट्ठलदडो मूलजाणणत्थं तस्स नरवइणो सम्मप्पिओ। न य मूलं तस्स केणावि
णायं सूरिणा पुण सो नीरमज्झे तराविओ। मणयं एगदिसाए सो नमिओ, ततो तेण तस्संतमूलं कहियं । पुणरवि समुग्गओ जउ-
घोलिओ तस्स समप्पिओ जस्स ढक्कण यसतिया संधी गुव्विलत्तणउ न नजइ । सो उण्होदए सरिणा छूढो। तउ वियलिया जउकू-
णयसंतिया संधी, या तेण नियमइमाहप्पेण पयंसिया। तउ सूरिणा तम्मइपरिक्खणत्थं तुंबयं फाडेऊण मज्झे रयणाई पक्खिविय
मट्ठाए सीवणीए तं सीवित्ता रन्नो दंसियं । भणिओ य राया इमस्स संधि को वि जाणेउ त्ति । रन्नावि य तुम्बं सिव्वियं दसियं न उण
संधी तस्स विन्नाय त्ति । अहन्नया तस्स मुरुडरनो सिरोवेयणा तिव्वा पाउन्भूया, सा य नो कहवि विजामंतताइएहिं उपसमिया।
तउ रम्ना निओ मंती वुत्तो। जहा मज्झेमं सिरोपीडं पालित्तयसूरिसयासाउ गंतुमुवसामेसु । एत्थ व बो(आ)हरसुत्ति । तउ मंतिणा
गंतूण सूरी भणिओ जहा तुन्भे रायसमीवे आगच्छह रन्नो महई सिरोवेयणा न केणावि उवसामिउं तीरइ त्ति । तउ सूरिणो मंति-
वयणाउ तित्थस्स पभावणा भवउ त्ति मन्नमाणा रायसमीवे गंतूण उवविट्ठा । ते हि य तत्थ जहा लोगा न जाणन्ति तहा पाउरणस्स
मज्झे पच्छन्नं मंतं झयंतेहिं नियदाहिणजाणुमत्थयपासेण दाहिणहत्थपएसिणी अंगुठसमीववत्तिणी अंगुली भामिऊण भामि-
ऊण रायस्स सिरोवेयणा पणासिया । अण्णे भणंति सट्ठाणठिएहिं चेव जाणुवरि करंगुलिभामणेण तेहिं राया पउणीकउ त्ति । तहा
॥७६॥

·य तचरियसूइया इमा गाहा आगमे पढिाइ । 'जहा जहा पएसिणिं जाणुगमियालित्तउ भमाडेइ । तहा तहा से सिरवेयणा य, णस्सइ मुरुंडरायस्स ॥१॥ तउ पणट्ठियसिरोवेयणेण राइणा अहिययरं परितुट्टेण सूरिणो विउलेणं असणाइणा पडिलाभिया । अणुदियहं च दसणभत्तीए समुज्जुओ जाओ। एवमणेगसो राया सूरिगुणावज्जियमाणसो संवुत्तो त्ति । एत्थऽन्ने पाडलिपुत्ते नयरे मुरंडो नाम राया सालिवाहणाउ विभिन्नओ होत्थ त्ति भणंति । एवं बहुहा पवयणुन्नई विहेऊण कुन्देन्दुधवलजसेण तिहुयणं धवलीऊण दीहपञ्जायं परिपालिऊण बहुविहे य सिस्से वायणाइणा निष्फाइऊण चूडामणिमाइनिमित्तसत्थाईईि निययाउयपमाणं जाणिऊण संघसमक्खं आराहणापुव्ययं कालमासे कालं काऊण सूरी देवलोगं गउ त्ति । पसंगेण सबमेव भणियं । एत्थ पुणो रनो सिरोवेयणोवसमे भत्त- पाणाइणा पडिलाभणमेत्तसरूवेण मंतपिंडेण चेव पगयं। तथा चूर्णपिण्डेऽन्तर्द्धानं प्रतीत्य चाणिक्यमंत्री निदर्शनं यथा-पाडलिपुत्तं नाम नयरं आसि । तत्थ य चंदपुत्तो नरवई तस्स य चाणको नाम महामंती । तत्थ य जंघाचलपरिहीणा संभूइविजयाभिहाणा सूरिणो परिवसति । अण्णया य दुब्भिक्खं जायं । आयरि- एहि चिंतियं । जहा एवं सूरिपयजोग्गं नियसीसं आयरियत्तए ठाविउं सयलगच्छसहियं सुभिक्खे देसंतरे पट्ठवेमि । सयमेत्थेव एगागी चिट्ठामि ता ताव एवं जोणिपाहुडं सिक्खवेमि त्ति रहे तं सिक्खविउं पव्वत्ता। तत्थ य पच्छन्नठिएहिं दोहिं खुड्डएहिं अंजणं कहितं सुयं । जेण अंजियाहि अच्छीहिं न केणइ दीसिजइ। आयरिएहिं तहेव आयरियत्तणे सो ठाविओ सयलगच्छसहिओ पेसिओ ते खुड्या आयरियणेहेण पुणो वि वलिया, सेसो गच्छो निदिट्टठाणे संपत्तो। गुरुहिं ते भणिया। दुठ्ठ तुम्भेहिं कयं जे समागया संपयं एत्थेव संतोसनिरया संता विहरह । तउ सयमेव हिंडिऊण समुदाणवा आयरिया जंकिंचि भिक्खाए आगच्छइ तं

·योगपिण्ड-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्धे
चंद्रसूरीया
इत्तिः
॥७७॥
तेहिं समं विरिंचिय भुजंति ति तेसिं ओमोयरिया पवत्ता। दोहिवि मंतियं जहा कि आयरियाण ओमोयरियं करिमो। पुबसुर्य
अंजणं काउं चंदगुत्तेण सह झुंजामो त्ति तहेव भुंजिउमारद्धा । चंदगुत्तस्स ओमोयरियाए दुबलं जायं, चाणक्केण पुच्छियं, जहा
देव ! किं दुबलो सि । तेण भणियं ओमोरिया हवइ । चाणकेण चिंतियं जहा नूणं एयमि दुब्भिक्खे अंजणसिद्धो कोइ अणेण सह
झुंजइ । अन्नहा एवइएण आहारेण कहं ओमोरिया। तउ तेण अंजणसिद्धगहणत्थं भोयणमंडवे इट्टगचूनो खिवाविओ। दिहाणि
तत्थ मणुयपयाणि निच्छइयं जहा अंजणसिद्धा दुवे एत्थागया चिट्ठति । दुवारं पिहाविया । मज्झे धूमो कारिओ, नीहरिउमस-
कंताणं धूमेण नयणंसुएहिं सह विगयमंजणं । दो वि दिहा। चंदगुत्तेण दुगंछा कया। जहा एएहिं विट्टालिओ अहं । चाणक्केण
तस्स समाहाणनिमित्तं उड्डाहरक्खणत्थं च पसंसिओत्ति । जहा धन्नो सि तुमं जो रिसिकुमारेहि पवित्तीकउत्ति । वंदिउं विसज्जिया
चाणक्केण आयरियकहणपुव्वयं ते उवालद्धा । जहा किमेवमुडाहं कुणह । आयरिएहि सो चेव उवालद्धो। जहा तुम चिय दोस.
वतो जो दुण्हं पि खुड्डयाणं निव्वाहं न चिंतेसि, तेण तहत्ति पडिवन्नं, निव्वाहो अ कउसि । इह च विद्यादयो योगान्ता आहारा-
द्यर्थ न व्यापारणीया इत्युत्तरगाथायां वक्ष्यति । यतो विद्यादिषु व्यापार्यमाणेऽवमी दोषा यथा-यमुद्दिश्य विद्यादि प्रयुक्तं साधुना
स भिक्षूपासकादिस्तत्पक्षपात्यन्यो वा भिक्षुकादिः साधुपयुक्तविद्याया नृपादिसमक्षं साधोः स्तम्भनमारणादि कुर्यात् । तथैते एवं
व्यापारोपजीवनादधर्मिष्ठाः परवञ्चनाकारिणश्चेति प्रवचनोपघातः । तथा रुष्टो राजादिविद्यादिप्रयोक्तः सर्वयतीनां वा वधं कुर्यादिति
गाथार्थः॥७३॥
अथ योगपिंडद्वारं योगलक्षणकथनद्वारेण व्याख्यातुमाह।
॥७७॥

·सोहग्गदोहग्गकरा, पायपलेवाइणो य इह जोगा। पिंडट्ठमिमे दुट्ठा, जईण सुयवासिणमईण ॥७४॥ व्याख्या-सौभाग्यदौर्भाग्यकरा जनप्रियत्वाप्रियत्वविधायकाश्चन्दनगन्धधूपादयो द्रव्यविशेषा योगाः स्युरिति योगः, तथाहि किञ्चिच्चन्दनादि जलादिना घृष्ट्वाऽभिमत्रय च दुर्भगः पाय्यते, शरीरं वा अभिमत्रितधूपेन धूप्यते, गन्धा वा शिरसि निक्षिप्यते ततः सुभगः स्यादिति, एवं दुर्भगत्वेऽपि वाच्यं । तथा पादप्रलेपादयश्चरणखरण्टनप्रभृतय आकाशगमनजलाग्निस्तम्भादिफला द्रव्य- समूहक्षोदरूपा औषधविशेषाः, चः समुच्चये । इह जगति योगा योगशब्दवाच्याः स्युः। ननु चूर्णयोगयोर्द्वयोः क्षोदरूपत्वेऽपि परस्परं को विशेषः ? उच्यते, देहस्य बहिरुपयोगी चूर्णो, पहिरन्तश्च योगो, यतोऽसावाहार्यानाहार्य मेदाद् द्विविधः स्यात्तत्र जलपानादिना अभ्यवहार्य आहार्यः, (तदितरोऽनाहार्यः) पादप्रलेपादि । तत्र पादप्रलेपरूपे योगपिण्डे आख्यानकं यथा- आभीरविसए अयलउरं नाम नयरं आसि । तस्स आसण्णाउ कण्हाबिनाभिहाणाउ दुवे नईउ ।तासिं अंतरे बंभो नाम दीवो । तत्थ य पंचहिं तावससएहिं सहिओएगो तावसकुलवई परिवसइ । सो य संकताइपव्वेसु सतित्थुब्भावणाइनिमित्तं सव्वेहिं तावसेहिं सहिओपा- यलेवेणं कन्हमुत्तरित्तु अयलउरं आगच्छत् । तत्थ लोगो आउट्टो भोयणाइसक्कारं करेइ । सावयाणं पुण खिसं करेइ, जहा तुम्ह गुरूणं ए- पारिसी सत्ती नत्थि । सावएहिं वइरसामिणो माउलगाणं अजसमियायरियाणं अक्खियं, तेहिं भणियं य, थेवमेयं जं माइट्ठाणेण पाय- लेवं किच्चा सो नई उत्तरइ । तउ सावएहिं तस्म माइहाणपयडणत्थं सपरिवारस्स भोयणेण निमन्तणं कयं । गिहे उपवेसिय पाय- धोयणं ढोइयं । तेन भणियं न घोवावेमि सावएहिं अधोविएहिं पाएहिं भुंजावन्ताण लोए अविणओ होइ ति भणतेहिं चलावि धोइया पाया। भुंजाविओ य णियहाण गमणाय चलिओ सावया य सरिसा चलिया। जाव कण्हं उत्तरइ ता सपरिवारो बुडिउं

·मूलकर्म-
पिण्ड-
विशुद्ध
चंद्रसूरीया
इत्तिः
॥७८॥
लग्गो । एत्थंतरे बहुलोयसहियस्स पडिवोहणत्थं तत्थेवागया समियायरिया। चप्पुडियं दाउं भणियं कण्हे ! परं पारं गन्तुमिच्छामि ।
झडत्ति मिलियाइ दोवि कुलाइ । विम्हिओ सपरिवारो कुलवई, तउ नयरजणसहिया तावसासमे गया, सूरिणा पारद्धा तत्थ धम्म-
कहा, लोगो पडिबोहिओ पंचसयसहिओ कुलवई वि पव्वजं गहिओ । घरी गओ नयरं ति । जाया य बंभदिवगसाह ति । यद्य-
पीदं लौकिकयोगपिण्डे उदाहरणं, तथापीत्थं कृते यो लोकोत्तरेऽपि लभ्यते स योगपिण्ड इति विवक्षायां दर्शितम् । अथैते विद्या
मत्रादयः किं सर्वदैव न प्रयोक्तव्या उत कदाचिदेवेत्याह 'पिंडट्ठमिमे दुहृत्ति' पिण्डार्थमाहारनिमित्तमुपलक्षणत्वादुपकरणादिग्रहः।
इमे एते अनन्तरोक्ता विद्यामत्रचूर्णयोगा व्यापार्यमाणा इति शेषः दुष्टा दोषकारिणः स्युः सावद्यत्वेन कर्मबन्धहेतुत्वात् । इह
पिण्डार्थमित्यनेन महति कुलगणसङ्घचैत्यादिकार्यपुष्टालम्बने व्यापार्यमाणा अपि न दोपाय स्युः प्रवचनोत्सर्पणाहेतुत्वेन जिनादि-
भिरनुज्ञातत्वादित्याचष्टे कथञ्चिद् दुष्टा (केषां) इत्याह यतीनां साधूनां कीदृशानामित्याह श्रुतवासितमतीनां उत्सर्गापवादबहुलागमप-
रिकर्मितबुद्धीनां । अनेन चागीतार्थ एव तुच्छत्वात् स्वल्पेऽपि कार्ये तद्व्यापारणं कुरुते न गीतार्थों गम्भीरत्वादित्यावेदयति । इह च
पूर्वसंस्तवपश्चात्संस्तवाभ्यामेक एव संस्तवाख्यो दोष उक्तचूर्णयोगौ तु भिन्नौ द्वौ दोषावुक्तौ । क्वापि ग्रन्थे व्यत्ययो दृश्यत इति
गाथार्थः ॥७४॥
उक्तं विद्यादिपिण्डद्वारचतुष्टयमथ मूलकर्मपिण्डद्वारमाह ।
मंगलमूलीण्हवणाइ गब्भवीवाहकरणघायाइ । भववणमूलकम्मति मूलकम्मं महापावं ॥७५॥
व्याख्या-मङ्गल्यमूलिका मङ्गलकवनस्पत्यवयवस्वभावौषधयो लोकप्रतीतास्ताभिः स्नपनं, ख्यादिजनस्य सौभाग्यपत्यादिनिमि-
॥७८॥

·तं मूलिकाकल्कमिश्रजले स्नानविधापन,तदादिर्यस्य धूपनक(का)ण्डकरणादेस्तन्मङ्गलमूलिनपनादि । तथा गर्भविवाहकरणघातादि,तत्र गर्भ उदरान्तवर्ती मनुष्यादिसत्त्वः, विवाहः परिणयनं, तयोः प्रत्येकं करणघातौ विधापनविनाशी, तावादियस्य तत्तथा गर्भकरणं, गर्भघातस्तत्परिशाटनरूपः तथा विवाहकरणं विवाहप्रतिघातश्चेत्यर्थः । आदिशब्दात् स्त्रीणामक्षतयोनिक्षतयोनित्वकरणग्रहः। तत्रौ. पधप्रयोगेण मततमवायदेशरक्तक्षरण क्षतयोनिन्वं तद्विपरीतमितरत्व(त्वं रक्त)स्यागम्यमानत्वात् । भक्ताद्यर्थ प्रति(क्रियमाणं वा साधुना मूलकम्र्मोच्यत इति योगः। अस्य शब्दार्थनिरूपणायाह । 'भववणमूलकम्मति' भवन्ति नारकादितयोत्पद्यन्तेऽस्मिन् जन्तव इति भवः संमारः, स एव वनमतिगहनत्वात्तरखण्डरूपं काननं तस्य मूलं कारणं प्ररोहहेतुः कर्म ज्ञानावरणादिकर्मनिचयहेतुकाऽशुभा व्यापा. रक्रिया इति हेतोर्मूलकर्मोच्यते । यद्वा सूचनाद्विभक्तिलोपाच्च ‘भववन'त्ति भववनस्पत्योः मूलं कारणं कर्म क्रिया इति कृत्वा मूलं च तत्कर्म च, मूलं वा प्रतीत्य कर्मेति विगृह्य मूलकम्र्मोच्यते । तत्र भवस्य मूलं कर्म तत्प्राप्तिनिबन्धना गर्भघातादिक्रिया तथा जातिविवक्षया वनस्पतेमूलं तत्प्ररोहकारणीभूतप्रविष्टोऽवयवस्तस्य औषधाद्यर्थ छेदादिक्रिया मूलकम्र्मेति । इदं च कीदृशमित्याह महापापं चिरकालवेद्यक्लिष्टाशुभकर्मनिबन्धनं शिष्टजननिन्द्यम् पापबहुलजनाचरणीयं चेति । अत एव भववनमूलमित्युक्तं । तत्र गर्भा- धानशाटरूपे मूलकर्मणि गजपत्न्यो दृष्टान्तो यथा- वसंतपुरे जियसत्तू गया। तस्स दो देवीउ । अण्णया विसयसुहमणुहवंताणं एगाए गम्भो पाउम्भूओ । इयरी इमीए पुत्तो भविस्सइ न मज्झ त्ति ईसानलेन डझंती अधिईए चिट्ठइ । एत्यंतरे एगो साहु भिक्खं अडतो तीए गिहे पविट्ठो । तेण भणिया जहा भद्दे ! किं विच्छायमुही दीससि ? तीए बुत्तं जहा मम सवती आवन्नसत्ता, पुत्तो तीए आइट्ठो नेमित्तिएणेति । तेण भणियं भद्दे ! ओसहप्पया-

·मूलकर्म-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्धे
अंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥७९॥
णेण तुज्झवि गम्भाहाणं करिस्सामि मा अधीई कुणसु । तीए भणियं भट्टारया ! जइवि मे सुओ होही तुम्होसहप्पभावाउ तहवि
सो पच्छासमुन्भूयगब्भजायत्तणेण कणिट्ठो त्ति न जुवराया भविस्सइ । इयरीए पुण पढमसमुन्भूयगब्भजायत्तणेण जेहो त्ति जुवराया
भविस्मइ । तउ माहुणा तीसे एक ओसहं दिन्नं, अनं तीसे सयासाउ चेव इयरीए गब्भपाडणं दवावियं, दिन्ने जायं गम्भमाडणं,
इयरीए य सूओ जाओ। जाओ य जुवराय त्ति। विवाहकरणरूपे तस्मिन् दृष्टान्तो यथा-
एगमि कूले एगा वड्डकुमारी अस्थि । तउ एगो साहू भिक्खमडंतो तम्मि गिहे पविट्ठो तं दवण पिंडलोमेण साहुदा-
णसीला तअणणी भणिया । जहा भद्दे ! एसा दुहिया जोव्वणं पत्ता अपरिणीया संती केणावि सह अकजं समायरिय कुलं मइ.
लिस्सइ । किं च लोए वि सुब्बइ जहा जइ कुमारी उच्चिट्ठा हवइ तो जत्तिया बिंदुणो रुहिरस्स नीहरंति तत्तियाउ वाराउ माया नर-
एसु वच्चइ ति । तदुक्तं लौकिकैः तावन्तो नरका घोरा, यावन्तो रुधिरबिन्दव', इति । तउ सा परिणावियत्ति । तहा एगस्स कोडं.
रियस्स पुत्तो अत्थि। पत्तो य सो जोवणं। इउय भिक्खापविटेण एगेण साहुणा तं पुत्तं वयपत्तं पासिय तम्माया दाणप्पिया
असणाइलोभेण भणिया । जहा कुलस्स गोत्तस्स कित्तीए संतईए य सुओ कारणं हवइ । तो एयं जुधणत्तपत्तं पि किं न परिणावेसि जेण
कलत्तनेहेण थिरो थिओ चेदुइ । अपरिणाविओ पुण काएवि सच्छंदचारिणीए सह उढिउ गच्छिहिइ। किं च पच्छावि परिणावेयव्यो
(तउ संपइवि किह न परिणावेसि ? त्ति)। तउ नव्ययणाउ सो तीए परिणाविओ ति। अक्षतयोनित्वादिकरणरूपे तस्मिन्
दृष्टान्तो यथा-
एगमि नयरे एगस्स सेहिस्स धूया भिन्नयोनिया अस्थि,माया तं च जाणइ न उण पिया, सा य तनयरवासिइन्भपुत्तस्स प-
॥७९॥

·- रिणयणत्थं दिना। आसनो आगओ वीवाहो । एसा मे दुहिया परिणिया समाणी भत्तुणा भिन्नयोनियत्ति जाणिय उज्झिजिहि त्ति चिंताए तन्माया अधिइमंता चिट्ठः । एत्थंतरे भिक्खलु भमन्तो एगो साहू भिक्ख तीसे गिहे पविट्ठो, दिट्ठां य सा, भणिया तेण जहा भद्दे ! किमेरिसी दीससि । तीए दुहियावइयरो कहिओ। साहुणा आयमणोसहं पियणोसहं च दिन्नं अक्खयजोणिया जायत्ति । तहा एगाए नयरीए एगो सत्थवाहो आसि । तस्स य अन्नया नियभजाए समं रइकलहो जाओ । अउ अभिनिवेसवसा सत्थवाहेण तन्नयरनिवासिणो एगस्स सेविस्स धूया परिणयणत्थं वरिया। तं वइयरं परिजाणिय भजाए सत्थवाहो खमाविओ। वारिओ वि न चिट्ठइ सवत्तीचिंताए विद्दाणमुही सा चिट्ठइ । महाचिंता एसा इत्थीणं, भणियं जेण वरि दालिदिउ, वरि अणाहु, वरि वरुडुन्नालिउ, चरि रोगाउरु, वरि कुरूचु, वरि निग्गुणहालिउ वरि करचरणविहीणदेहु, वरि मिक्खभमंतउ ण पुणवि सवत्तिजुत्तुथइपति(जुत्तपति)संप- तउ । एत्थंतरे जंघापरिजिओ एगो साहू तीसे गिहे भिक्खटुं पविट्ठो पुट्ठा य सा जहा भद्दे ! किं अधिइंमता दीससि । तीए वुत्तं- 'जो य न दुक्खं पत्तो, जो य न दुक्खस्स निग्गहसमत्थो। जो य न दुहिए दुहिओ न हु तस्स कहिजए दुक्खं ॥१॥ साहुणा वुत्त एवमेव नवरं 'अहयं दुक्खं पत्तो, अहयं दुक्खस्स निग्गहसमत्थो । अहयं दुहिए, दुहिओ ता मज्झ कहिजउ दुक्खं' ॥२॥ तउ तीए सवत्तीवइयरो कहिओ। साहुणा ओसह समप्पियं । भणिया य एयं केणइ पओगेण तीसे भत्तस्स पाणस्स वा मज्झे दायव्वं जेण सा भिन्नजोणिया हैवइ । तउ भिन्नजोणिया सा इइ भत्तुणो कहिजसुत्ति सो न परिणेही । तीए तहेव कयं जाव भत्तुणा न परिणीयत्ति । विवाहघातरूपमप्यत्रैव जातमिति न पृथग् दृश्यते। एतेषु च मूलकर्मरूपेषु स्नपनगर्भाधानतद्विनाशविवाहकरणतद्विघातादिषु पिण्डार्थ यतिना क्रियमाणेषु कार्यमाणेषु वा षड्जी- -

·पिण्ड-
विशुद्धे-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
गवेषणादो-
पनिगमनं
ग्रहणैषणा-
दोपप्रस्ता-
वना च
॥८॥
पनिकायवधमैथुनप्रवृत्तिभोगान्तरायप्रद्वेषादयो दोषाः सञ्जायन्ते । तथाहि विवाहकरणरूपे तस्मिन् साधुना प्रवत्तकत्वेन पृथिव्यादयः
काया विराध्यन्ते । अक्षतयोनित्वे, गर्भकरणरूपे च तस्मिन् यावजीवं मैथुनप्रवृत्त्या अधिकरणं यतोऽक्षतयोनित्वे सति पुरुषस्य
सततं काम्या स्यात्तथा पुत्रोत्पत्तौ प्राय इष्टा स्यात्ततः काम्येति । यत उक्तं 'रनिपुत्रफला नारीति' । अक्षतयोनित्वगर्भकरणरूपे वा
भत्रादिना ज्ञाते सति प्रद्वेषात्मविनाशप्रवचनखिसादिकं स्यात्तथा क्षतयोनित्वे कृते यावजीवं परिहार्यत्वेन कामसेवाविघातकरणाद्भो-
गान्तरायोपार्जनमिति गाथार्थः ॥७५॥
उक्तं मूलकमद्वारमधुनोद्गमोत्पादनादोषसङ्ख्याभणनेन समुदितगवेषणासंज्ञितदोषवृन्दस्य निगमनं ग्रहणैषणादोषप्रस्तावनां चाह
इय वुत्ता सुत्ताउ, बत्तीस गवेसणेसणादोसे। गहणेसणदोसे दस, लेसेण भणामि ते य इमे ॥७६॥
व्याख्या-इत्यमुना प्रदर्शितप्रकारेण उक्ता अभिहिता मयेति गम्यते । कुतः स्थानादुद्धृत्येत्याह सूत्रात् पिण्डनियुक्त्याद्याग-
मात् । क इत्याह उद्गमोत्पादनादोषषोडशकद्वयेन द्वात्रिंशत्सङ्ख्या, गवेषणैषणा दोषा इति । तत्र गवेषणं गवेषणा, अन्वेषणं एषण-
मेपणा, ततो गवेपणायामशनादेर्मागर्गणकाले एपणा उद्गमोत्पादनादिभिः सदोषत्वनिर्दोष(त्व)पर्यालोचनं गवेष(णैष)णा द्वात्रिंशदो-
पवृन्दरहिताहारान्वेषणमित्यर्थः । तद्विपया दोषा दूषणानि प्रदर्शितरूपा गवेष(गैष)णा दोषा उक्ता इति पूर्वेण योगः । इह किलैषणा
त्रिविधोक्ता सूत्रे । यथा गवेषणा गहणेपणा ग्रासपणा चेति । तत्रोद्गमोत्पादना(दोष)शुद्धाहारविषयाऽऽधा,शङ्कितादिदोषशुद्धाहारविपया
द्वितीया, संयोजनादिदोषपञ्चकरहिताहाराभ्यवहरणविषया तृतीयेति । तथा किल क्रमोपि त्रिविधाया अप्येवमेव यतो नागवेषितस्या-
शनादेऽहणं स्थानचागृहीतस्य भोजनकरणं सम्भवतीति तदियथा(ता) ग्रन्थेनाद्याऽभिहिता, सांप्रतं द्वितीयां वक्तुमाह । ग्रहणेत्यादि
॥८॥

·A ग्रहणैषणादोषानिति । तत्र ग्रहीतिर्ग्रहणं एषणमेषणा। ततो ग्रहणेऽशनादेग्रहणकाले एषणा शङ्कितादिभिः प्रकारैरन्वेषणं ग्रहणैषणा तद्विपया दोषा ग्रहणैषणादोपास्तान्, दशेति दशसङ्ख्यान लेशेन सझेपेण भणामि कथयामि । तत्प्रस्तावनामाह, ते च ते पुनः दोषा इमे एतेऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणस्वरूपा इति गाथार्थः ॥७६।। तानेव यथानामग्राहमाह। संकियमक्खियनिक्खित्त-पिहियसाहरियदायगुम्मीसे । अपरिणयलित्तछड्डिय, एसणदोसा दस हवंति। व्याख्या-'संकिय'त्ति विभक्तिलोपाच्छङ्कितं सम्भाविताधाकर्मादिदोष, भक्तादि । एवमुत्तरत्रापि । मिश्रं मुक्त्वा शेषपदेषु विभक्तिलोपो दृश्यः। तथा दोषवतो निर्देशेपि दोषदोपवतोरभेदाच्छकारूप एषणादोष उक्तोऽवसेयस्तस्यैव विवक्षितत्वादेवं सर्वत्र । प्रक्षितमारुषितं । निक्षिप्तं न्यस्तं । पिहितं स्थगितं, संहृतमन्यत्र क्षिप्तं । 'दायग'त्ति सूचनादायकदुष्टं । 'उम्मीसे' त्ति उन्मिश्रं पुष्पादि- मिलितं, अपरिणतमप्रासुकीभूतादि । लिप्तं दुग्धादिखरण्टितं, छर्दितं परिसाटिमत् , समुच्चयार्थश्वकारो लुप्तो दृश्यः । इतेर्लोपादित्येवमेते एपणादोपाः पिण्डग्रहणक्षणानि । दशेतिसङ्खथा भवन्ति जायन्ते इति गाथार्थः ॥७७॥ अथ शङ्कितद्वारं व्याख्यातुमाह । संकियगहणे भोए चउभंगो तत्थ दुचरिमा सुद्धा। जं संकइ तं पावइ दोसं सेसेसु कम्माई ॥७८॥ व्याख्या-शङ्कितस्य (सं)भाविताधाकर्मादिदोषस्य भक्तादेहणे आदाने, तथा भोगो भोजनं शङ्कितस्येत्यत्रापि योज्यं । चशब्दः समुचयार्थो लुप्तो दृश्योऽत्र पदद्वये 'चउभंगो' त्ति चतूरूपो भङ्गः चतुर्भङ्गो भङ्गचतुष्टयं स्याद्यथा ग्रहणे भोजने च शङ्कितः भक्ता-

·शङ्कित-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥८१॥
देग्रहणकाले भोजनकाले च यदि पुनरमुकदोषवदिदमिति शङ्कावानित्यर्थः। तथा ग्रहणे शङ्कितो न भोजने २ भोजने शङ्कितो न
ग्रहणे ३ न ग्रहणे न भोजने च शङ्कित ४ इति । एतेषां चैवं सम्भवो यथा-किल क्यापि गृहे भिक्षार्थ प्रविष्टः माधुः प्रचुरां भिक्षा
भिक्षाचरेभ्यः स्वस्मै वा गृहस्थेन दीयमानां दृष्ट्वा चिन्तयति, यथेयं भिक्षा किं स्वगृहार्थ प्रचुरोपस्करतया गृहिणैतेभ्यो मह्यं वा
प्रचुरा दीयते, उत भिक्षाचरादिनिमित्तराद्धतयेति चेतसि शङ्कितस्ततः केनापि लज्जासंक्षोभादिना कारणेन किं निमित्तमेतत् प्रचुरं
राद्धमिति गृहिणं प्रश्नयितुमशक्नुवन् शङ्कितो गृह्णाति । गृहीत्वा च स्वस्थानमागत्य तथैव शङ्कितस्तद्भुङ्क्ते इति प्रथमः । तथा भिक्षार्थ
गृहं गतः प्रचुरां भिक्षा लभ्यमानां दृष्ट्वा चेतसि शङ्कितस्ततो लजादिना निषेधयितुं तां प्रश्नयितुं वा गृहस्थमशक्नुवन् गृहीत्वा
स्वोपाश्रये समागतस्ततो भोजनसमये तं दोलायमानचेतसं दृष्ट्वाऽपरसाधुस्तद्भिक्षानिःशङ्कीकृतग्राही तदभिप्रायं ज्ञात्वा वदति । यथा
साधो ! यत्र बह्वी त्वया भिक्षा लब्धा, तत्र तद्गृहे प्रकरणं प्रवर्तते लाहणकं वा समायातमित्येवं तद्वचः श्रुन्वा शुद्धमेतदिति निश्चित्य
विगतशङ्कापरिणामस्तद्भुङ्क्ते इति द्वितीयः २। तथा कश्चित्साधुरीश्वरगृहान्निःशङ्कितः प्रचुरां भिक्षां गृहीत्वा वसतावायातोऽन्यान्
साधून गुरोः पुरतः स्वभिक्षातुल्यभिक्षामालोचयतः श्रुत्वा सजातशङ्कथा चिन्तयति यथा यत्स्वरूपा बह्वी मया भिक्षा लब्धा अमु-
कस्मिन् गृहेऽन्यैरपि साधुभिस्तत्र तत्स्वरूपैव बह्वी च लब्धा ततो मा कदाचिदियमशुद्धा भविष्यतीति, ततस्तथैवासौ शङ्कितचित्तस्तां
भ्रले इति तृतीयश्चतुर्थभङ्गस्तु सम्भवं प्रतीत्य सुगम एवेति । अत्र चतुर्वपि शुद्ध्यशुद्धिमाह । तत्र तेषु चतुर्यु भङ्गेषु मध्ये द्वितीय-
श्वरमश्च तीयलोपात् द्विचरमौ द्वितीयचतुर्थों भङ्गौ वा शुद्धावशुद्धाहारदोषायातकर्मबन्धदोषविकलौ । चरमस्तावदुभयथापि शङ्काया
अभावाच्छुद्ध एव । द्वितीयोऽपि भङ्गो ग्रहणापेक्षयैव सदोषः परमार्थतस्तूत्तरशुभपरिणामेन शङ्कितग्रहणदोषस्य निवर्तित्वाच्छुद्ध एव ।
॥८१॥

·तृतीयो बहुतरदोषः । आद्यश्च बहुतमदोषः, उभयत्रापि भोजनस्य शङ्कितत्वेनाऽशुद्धत्वात् । अथ तृतीयप्रथमावाश्रित्याशुद्धनामाह। यं कञ्चन दोष 'कम्माई' त्ति सूचनादाधाकर्मादिकं दूषणं । भक्तादेर्ग्रहणकालेऽभ्यवहारकाले वा शङ्कते अमुकदोषदुष्टमिदमशनादीत्या- रेकते सम्भावयतीत्यर्थः। तमेव दोषं, व्याख्यानादाधाकर्मादिपञ्चविंशतिदोषमध्यादेकतरं कश्चन पिण्डग्राही साधुः प्राप्नोति आप- द्यते शेषयोरुद्धरितयोराद्यतृतीयभङ्गयोरित्यशुद्धावेताविति । तत्राधाकदियः षोडशोद्गमदोषाः शङ्कितस्य साध्यत्वात्तदूर्जा नवैषणा- दोपा प्रक्षितादयश्चेति समुचिताः पञ्चविंशतिः । अत्र हि ननु यदि शङ्काऽकल्पनीयताविधायिनी, एवं शुद्धमपि भक्ताद्यशुद्धं स्यात् शङ्काकरणात् , अशुद्धमपि शुद्धमेतदिति निश्चित्य गृहीतं शुद्धं स्यादित्यत्रोच्यते, सत्यमेव तच्छङ्कापरिणाम एव शुद्धेरशुद्धेश्व कार- णम् । यदि हि शङ्कायुक्तपरिणामस्तदा शुद्धमप्यशनादिकमशुद्धं करोति । शुद्धमेतदित्येवं निश्चित्य गृह्णन् भुञ्जानो वा विशुद्धपरिणा- मोऽशुद्धमपि शुद्धं करोति। तदिहाशुद्धमपि छनस्थपरीक्षया निःशङ्कीकृतं शुद्धमेव स्यात्तथाहि श्रुतबलेनामायाविना प्रयत्नपरेण छम- स्थेन संशोध्य यद्गृहीतं तदशुद्धमपि तेनानीतं केवल्यप्युपभुङ्क्ते इतरथा श्रुताप्रामाण्यं कृतं स्यात्तदप्रामाण्ये तद्दर्शितज्ञानादित्रयाभाव. स्तभावे ज्ञानादित्रयसाध्यमोक्षाभावस्तदभावे तदर्थ गृह्यमाणाया दीक्षायाश्च नैष्फल्यमिति गाथार्थः ।।७८॥ उक्तं शङ्कितद्वारमथ म्रक्षितद्वारमाह। सच्चित्ताचित्तमक्खियं दुहा तत्थ भूदगवणेहिं । तिविहं पढमं बीयं गरहियइयरोहिं दुविहं तु ॥७९॥ व्याख्या-सह चित्तेन चैतन्येन वर्तत इति सचित्तः सजीवः पृथिव्यादिः, चकारस्य द्विरुक्तिः सूत्रे प्राकृतलक्षणाद् , यद्वा सद्विद्यमानं चित्तं यस्य स सचित्तः। तथा अचित्तो निर्जीवः पृथिव्यादिरेव । इह च पृथिव्यादिः पूर्व सचित्तः स्यात्ततः स्वकाय- म

·म्रक्षित-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रपुरीया
इत्तिः
॥८२॥
शस्त्रादिभिः मासुकीक्रियमाणः कियन्तमपि कालं मिश्रः, स जीवाजीवरूपस्ततोऽचित्त इत्ययं क्रमः। परमत्र मिश्रस्य भेदेनाऽविवक्ष.
णाम तदुपादानं । अत्र च शिष्यहितार्थ सचित्तादिस्वरूपं किञ्चिदुच्यते । तत्र खकायशस्त्रादिनाविध्वस्तरूपः पृथिव्यादिः सचित्तः।
परिणतापरिणतरूपश्च मिश्रः। तथा लवणमृत्तिकादिरूपः पृथ्वीकायः स्वकायपरकायशस्रोपहतोऽचेतन इति । तत्र मधुरपृथ्वीकायस्य
मृत्तिकादेः क्षारलवणोषादिःखकायशस्त्रं, शीतोष्णाग्निकाञ्जिकसर्जिकातैलादिकं च तस्य परकायशस्त्रं । तथाऽप्काये क्षारादिरप्कायो मधु-
रादेः खकायशस्त्रं पृथ्वीकायादिषु तस्य सर्वस्यापि परकायशवं । वनस्पतिस्तु कन्दादिः सचित्तः खकायपरकायशस्त्रेण छेदेन पच-
नादिना च विध्वस्तोऽचित्तस्तथान्ते शुष्के कोमलाम्रादीनि फलानि व्रीहिकादीनि हरितानि पत्रपुष्पाणि वाऽचित्तानि स्युरिति अलं
प्रसङ्गेन । प्रकृतमुच्यते । तदिह सचित्तपृथिव्यादिप्रक्षितयोगात्करमानं देयमपि च सचित्तं अचित्तयोगादचित्तं ततः सचित्तं चाचित्तं
च सचित्ताऽचित्तं । सचित्तम्रक्षितमचित्तम्रक्षितं चेत्यर्थः । इतेर्लोपादित्येवं सचित्ताचित्तभेदान्म्रक्षितं पृथिव्यादिना खरण्टितं भक्तादि
द्विधा द्विविधं भवति मिश्रस्य भेदेनाविवक्षणात् । तत्र तस्मिन् द्विविधे प्रक्षिते प्रथममायं सचित्तम्रक्षित त्रिविधं त्रिधा स्यात् । कैरि-
त्याह 'भूदगवणेहिंति पृथिव्यब्वनस्पतिभिः प्रस्तावात् सचित्तैः पृथ्वीकायम्रक्षितमित्यादीनि तत्त्वं । 'बीय'ति, द्वितीयमचित्तम्रक्षितं
पुनर्द्विविधमेव द्विप्रकारमेव भवति । तुशब्दस्यैवकारार्थत्वात् । काम्यामित्याह गर्हितेतराभ्यामिति तत्र गर्हितं लोकनिन्धं वस्तु इतर-
मगर्हितं लोकानिन्यं ताभ्यां द्रव्याभ्यामचेतनाभ्यां गर्हितवस्तुम्रक्षितमगर्हितवस्तुम्रक्षित चेत्यर्थ इति गाथार्थः ॥७९॥
अधुना अचित्तम्रक्षितं चाश्रित्य कल्प्याकल्प्यविधिमाह ।
संसत्तअचित्तेहि, लोगागमगरिहिएहि य जईण । सुक्कल्लसचित्ते हि य, करमत्तं मक्खियमकप्पं ॥८॥
॥८२॥

·व्याख्या-इह प्रत्यासत्तिन्यायादचित्तम्रक्षितस्यैव च सर्वदेव मुख्यतया ग्रहणाच पूर्व सचित्तम्रक्षितस्य क्रमपरिहारेणाऽक- ल्पतोक्ता । पश्चादितरस्येति । तत्र संसक्तिमध्योत्पन्न केन्द्रियादिसत्वयुक्तत्वं । सा विद्यते येषां द्रव्याणां तानि मत्वर्थीये संसक्तानि, तानि च अचित्तानि च दधितकद्राक्षापानकादीनि। एतेषु मात्रकादेः खरण्टनतयापि जातेषु कदाचित् संसक्तिः स्यात्तानि संसक्ताचित्तानि तैः अगर्हितैरपीति शेषः। करमानं प्रक्षितमकल्प्यमित्युत्तरेण योगः। अयमर्थः संसक्तिमद्रव्यैर्दध्यादिभि- लपकृन्मध्वादिभिश्च हस्तमात्राभ्यां म्रक्षिताभ्यां देयं वा साक्षादेतेमेक्षितं सद्दीयमानमकल्प्यमेकेन्द्रियादिवधदोषात् मात्रकादिलग्न मक्षिकाकीटिकापतङ्गादिसववधदोषाच्च एतेनागर्हितवस्तुम्रक्षितमुक्तमथ गर्हितवस्तुम्रक्षितमाह । लोकागमगतिश्चेति । तत्र लोकः पृथग्जनः 'आगमे ति अर्हत्प्रवचनं तदध्येता वा लोकोत्तरो यतिजनस्ततो लोकश्चागमश्च तौ, तथा च तयोर्मध्ये गर्हितानि निन्द्यानि यानि सचित्तवस्तूनि मांसादीनि तैः, चः समुच्चये । यतीनां साधूनां करमात्र प्रक्षितमकल्प्यमितीह सम्बन्धनीयं । अयमर्थः लोक- लोकोत्तरागमगर्हितैर्मासवसाशोणितसुरामूत्रोचारादिभिः शिष्टजनस्याभक्ष्यापेयैः साक्षान्म्रक्षितं सदैतैक्षिताभ्यां वा हस्तमात्राभ्यां दीयमानं सद्देयं यतीनामकल्प्यमुड्डाहादिदोषात् । इह चाचेतनद्रव्यम्रक्षितयोर्हस्तमात्रयोश्चतुर्भङ्गः स्याद्यथा हस्तो म्रक्षितो मात्रं च, हस्तो प्रक्षितो न मात्रं । मात्रं म्रक्षितं न हस्तो, न हस्तो प्रक्षितो न मात्रमिति । तत्र गर्हितवस्तुम्रक्षितत्वे भङ्गचतुष्टयेऽपि भक्ताद्य- फलप्यं संसक्तिमदादिद्रव्यवर्जागर्हिततक्राधचित्तवस्तुम्रक्षितत्वे कल्प्यमिति । अधुना सचित्तपृथिव्यादिभिम्रक्षिते हस्तमात्रके आश्रित्य सचित्तम्रक्षितदेयस्याकल्प्यतामाह । शुष्कासचित्तैश्चेति तत्र शुष्का अनार्दाः आश्चेिषत्सजलाः सचित्ताः सजीवास्ततः शुष्काश्चार्दाश्च ते मचित्ताश्चेति विग्रहस्तैः पृथिव्यव्वनस्पतिभिरिति सामर्थ्याद् दृश्यम् । चः प्रकृतवाक्यापेक्षया समुच्चये। करमात्रं दातृहस्तकरो. Min

·प्रक्षित-
द्वारम्
पिण्ड.
विशुद्धे
अंद्रसूरीया
इत्तिः
1८३॥
टिकादिकं म्रक्षितमालिप्त खरण्टितमिति यावत् । उभयमन्यतरद्वा उपलक्षणत्वात् साक्षादेव द्रव्यं वा किमित्याह । अकल्प्यं यतीनां
ग्रहणायानुचितं । कोऽर्थः सचित्तैः पृथिव्यादिभिः करमात्राभ्यां म्रक्षिताभ्यां दीयमानं शुद्धमपि देयं तदेव वा तैर्मक्षितं सद् गृहीतुं
न कल्पत इत्यर्थः । अयमत्र भावार्थः पृथिव्यानस्पतिभिः सचितम्रक्षितत्वभावात्रिधा सचित्तम्रक्षितमुक्तं । तत्र पृथ्वीकायः शुष्का-
भेदात् द्विधा । तत्र शुष्को भस्मवत् श्लक्ष्णतया यस्तेन, यद्वाऽऽर्द्रण सचित्तमृदा यत्करादि खरण्टितं तत्पृथ्वीकायप्रक्षितं स्यात् ।
तथा पुरस्कर्मपश्चात्कर्मसस्निग्धोदकाभेदादप्कायम्रक्षितं चतुर्की । तत्पुरो भक्तादेर्दानात्पूर्व पश्चात्तस्यैव दानादुपरि तयोः कर्म
साध्वर्थ जलेन हस्तादेर्धाजनं तत्पुरकर्म पश्चात्कर्म चेत्यर्थः। सस्निग्धमीषल्लक्ष्यमाणखरण्टनजलं हस्तादि, उदकार्द्र जलतीमित
हस्तायेव । तथा प्रत्येकानन्तकायिनामाम्रादिसरणादीनां श्लक्ष्णखण्डैरपरिणतत्वात् सचित्तैर्हस्तादि यत्खरण्टितं तद्वनस्पतिम्रक्षितं
तेजोवायुत्रसैश्च प्रक्षितं न भवति । यतः श्लक्ष्णतार्द्रताभ्यां प्रक्षितत्वं स्यात् । ते च श्लक्ष्णतासजलते एतेषु न स्तः । यद्यपि तेज:-
काये आर्द्रता नास्त्येव श्लक्ष्णता त्वस्ति परं तथापि सा भस्माद्यचेतनावस्थायामिति भावनीयं । इहापि सचित्तैः पृथिव्यवनस्पतिभिः
खरण्टितयोर्हस्तकयोश्चतुर्भङ्गः स्याद्यथा हस्तो प्रक्षितो मात्रकं चेत्यादि । अत्र चायभङ्गत्रये भक्ताद्यकल्प्यं चतुर्थे च निर्दोषत्वात्
कल्पते इति गाथार्थः ॥८॥
उक्तं प्रक्षितद्वारमथ निक्षिप्तद्वारमाह ।
पुढविदगअगणिपवणे परित्तणंते वणे तसेसुं च । निक्खित्तमचित्तं पिहु अणंतरपरंपरमगेज्झं ॥८॥
व्याख्या-इह सर्वत्र सूचनाद्विभक्निलोपाच्च 'पुढवित्ति पृथ्वीकायो मृत्तिकालवणोषतूवरकादिरूपस्तस्मिन् । तथा 'दग'त्ति
॥८३॥

·उदकमकाय इत्यर्थः स चावटनद्यादिजलाघश्यायहिमकरकादिरूपस्तस्मिन् । तथा 'अगणि'त्ति अग्निस्तेजस्कायः स च विध्यात. मुर्मुरांगाराप्राप्तप्राप्तज्वालसमज्वालव्युत्क्रान्तभेदतया सप्तविधस्तस्मिन् । तत्र यः खल्पतया पूर्व दृष्टया न दृश्यतेऽग्निः पश्चा- च्छुष्कगोमयचूर्णादिके इन्धने तदुपरि क्षिप्ते वर्धमानो दृष्टया दृश्यते स विध्यात इत्युच्यते । ये च ईषत् पिङ्गालाग्निकणा अर्द्ध विध्यातभस्मोन्मिश्रास्ते मुर्मुर इत्युच्यन्ते । यश्च ज्वालारहितो निधूमोऽग्निः सोऽङ्गार इत्यभिधीयते । यत्र च चुल्यामग्नौ प्रज्वा. लिते पिठरादिके चारोपिते यावज्ज्वाला पीठरे न लगति तावदसावप्राप्तज्वाल उच्यते। यदा च पीठरे ज्वाला लग्ना तदासौ प्राप्तज्वाल उच्यते । यदा च ज्वालैवानीचोच्चत्वेन पिठरकसमा, पिठरकमुखान्ते ज्वालान्तो लग्न इत्यर्थः, तदाऽसौ समज्वाल उच्यते। यदा च पिठरमुखमुल्लङ्घय ज्वालोज़ प्रव्रजति तदाऽसौ व्युत्क्रान्त इत्यभिधीयते। 'पवणे' ति पवनो चातो वायुकाय इत्यर्थः। स च गुञ्जावातमण्डलिकादिभेदादनेकरूपो दृतिस्थश्च तस्मिन् , तत्र तावदचित्तमुखवातपूरिते सति दवरकबद्धमुखे यस्तस्थो वायुः स कालमाश्रित्य सचित्तो मिश्रोऽचित्तश्च पौरुषीदीनैः स्यात् । तत्र वर्षाहेमन्तग्रीष्मरूप- स्विरूपो कालः सामान्येन स्निग्धो रूक्षश्च भवति । तत्र स्निग्धः शीतो रूक्षश्चोष्णः। अयं च स्निग्धोऽप्युत्कृष्टमध्यम- जघन्यभेदात्रिधा । रूक्षोऽपि च त्रिधा । तथा उत्कृष्टस्निग्धोऽतिशीतः, मध्यमस्निग्धो नातिशीतः । जघन्यस्निग्धः स्तोकशीतः। जघन्यरूक्षः किञ्चिदुष्णः, मध्यमरूक्षो नात्युष्णः, उत्कृष्टरूक्षोऽत्युष्णः। तत्र च दृतिस्थो वायुरतिस्निग्धकाले पौरुषीमेकाम- चेतनो, द्वितीयायां मिश्रः तृतीयायां सचित्त इति । मध्यमस्निग्धो द्वे पौरुष्यावचित्तस्तृतीयायां मिश्रश्वतुर्थी सचित्तः। जघन्यस्निग्धः पौरुपीत्रिकमचित्तः चतुर्था मिश्रः, पञ्चम्यां सचित्तः । रूक्षकाले पौरुषीनां स्थाने दिनानि। पौरुषीवृद्धिस्थाने च दिन-

·निक्षिप्त-
द्वारम्
पिण्ड.
विशुद्ध
चंद्रसूरीया
त्तिः
॥८४॥
वृद्धिदृष्टव्या। यथोत्कृष्टरूक्षे एक दिनमचित्तो द्वितीये तु मिश्र इत्यादि। तथा वायोरचित्तीभवने खकायशस्त्रादिकं निमित्तं ज्ञेयम् । तत्र
मण्डलिकवातादिः खरवातादेः स्वकायशस्त्रं । पृथ्वीकायादयस्तु परकायशस्त्रमिति । द्रव्यादिपरिणतस्तु छद्मस्थस्य दुर्लक्ष्यः इति प्रास-
ङ्गिकमेतदुक्तं । तथा 'परित्तणते' ति प्रत्येके अनन्ते च । 'वणे ति वनस्पतिकाये तत्र प्रत्येको धान्यव्रीहिकादिहरिताम्रादिफलरूपः।
अनन्तः साधारणः सूरणगर्जरादिकन्दरूपोऽनन्तकायस्तस्मिन् द्विरूपेऽपि। तथा त्रसेसु कीटिकामत्कोटककुन्थुगवादिरूपेषु जीवेषु, चः
समुच्चये । एते च पृथ्वीकायादयः सर्वेऽपि सचित्ता मिश्राश्चात्र ग्राह्याः । ततः षषु पृथिव्यादित्रसान्तेषु निक्षिप्तं न्यस्त वस्त्विति ग-
म्यते । कीदृशमित्याह अचित्तमपि निर्जीवमपि, सचित्तमिश्रं तावत्सर्वदैव यतीनामग्राह्यमित्यपेरर्थः। हुशब्दोऽचित्तनिक्षिप्तस्याग्राह्यत्वे
विस्मयद्योतकः। कथं निक्षिप्तमित्याह 'अणंतरपरंपरति तत्रानुस्खारे लोपादनन्तरमव्यवधानं, यथा सचित्तमिश्रस्य मृत्तिकादेरुपरि
सचित्तमृत्तिकादिकं मुक्तं । तथा च परम्परं स्थगनिकादिना सव्यवधानं सान्तरमित्यर्थः। यथा तस्यैवोपरि स्थगनिकादौ कृत्वा तदेव
मुक्तं । चः समुच्चयार्थो लुप्तो दृश्यः। एतत् किमित्याह 'अगेझंति अवधारणयोजनादग्राह्यमेवाकल्पनीयमेव । इह च समुदितसचि.
तमिश्रपदाऽचित्तपदरूपपदद्वयेन चतुर्भङ्गः प्ररूप्यो यथा सचित्तमिश्रे पृथ्वीकायादौ सचित्तमिश्रं पृथ्वीकायादि निक्षिप्तमित्याद्यस्तत्र
कश्चित् सचित्तः, कश्चिन्मिश्र इत्येकत्रापि भङ्गे उभयं । तथाऽचित्ते सचित्तमिश्रं २। सचित्तमिश्रेऽचित्तं ३ । अचित्ते अचित्तं निक्षि-
तमिति ४ चतुर्थः। अत्र चाऽऽद्यमङ्गद्वये ग्राह्य, वस्तु निक्षिप्तं सचित्तं स्यादित्यादिदोषादकल्प्यमेव । चतुर्थभङ्गे चोक्तदोषाभावात् कल्प्यं,
तृतीयभङ्गे च प्रस्तुतगाथासूत्रस्यावतारसूत्रस्य च सामान्येन शुद्धस्यापि भजनया कल्प्याकल्प्यविधिर्भवति । तत्राचित्तमपि सचित्तप-
थिव्यादिष्वनन्तरनिक्षिप्तं सर्वत्राकल्प्य, सचित्तपृथिव्याद्युपरि स्थितत्वात् सङ्घट्टनादिदोषभावात् । परम्परनिक्षिप्तं तु सचित्तसचट्टादिप-
॥८४॥

·रिहारेण यतनया ग्राह्यमपीति भजना । तत्र विनेयानुग्रहाय प्रतिकायमचित्तस्यानन्तरपरम्परतया निक्षेपसंभवा दयन्ते यथा-सचित्त- मिश्रपृथ्वीकाये यत् पक्वान्नमण्डकादिकं व्यवस्थापितं तदनन्तरनिक्षिप्तं यच्च पक्वान्नादिकमेव प्रावृडक(?)च्छप्पकादावपि तं पिठरादि च सचित्तमिश्रपृथ्वीकाये तत्परम्परनिक्षिप्तं । तथा यन्नवनीतस्त्यानीभूतघृतादिकं सचित्तमिश्रे उदके न्यस्तं तदनन्तरनिक्षिप्तं । यच्च घृतपक्वान्नादिकं तरिकात्रप्यकादौ स्थापितं नावादि च जले तत्परम्परनिक्षिप्तं । तथा विध्याताद्यन्यतरभेदेऽग्नौ मण्डकादिनिहितमन- न्तरनिक्षिप्तं । तदेव यदा स्थाल्यादौ स्थाल्यादि चाग्नावुपरि तदा परम्परनिक्षिप्तम् । अत्र च तेजस्काये परम्परनिक्षिप्तस्य ग्रहणमाश्रित्य विशेपोऽभिधीयते । यथेक्षुरसपाकस्थानेऽग्नावुपरि स्थिते पिठरकटाहादौ मृत्तिकया पार्श्वषु लिप्ते इक्षुरसः स्थितो यदि स्यात्तदपि च यदि विस्तीर्णमुखतयाऽघट्टितकर्ण स्याद्विशालमुखाद्धि तस्माद्वारकादिना कृष्यमाणे दानाय रसादौ तत्कर्णा न घट्टन्ते, तथा बहिरिक्षु- रसछर्दनाभावाद्यद्यपरिशाटिमांस्तत्स्याद्रसोऽपि च तत्क्षण एव क्षिप्तत्वान्नात्युष्ण तदा गृह्यते । एवं यत्र पिठरादौ गुडः पूर्व क्वथितोऽभू- तत्र जलं क्वथनाय क्षिप्तमीपत्तप्तमपि गुडरसेन भावितत्वाच्छीघ्रं पासुकीस्यात्ततो नात्युष्णमघट्टितकर्णपार्शवलिप्तकटाहस्थमपरिशाटि- मदुष्णोदकमपि स्यात्तदपि गृह्यते । एवमन्नादिखरण्टितशेषपिठरस्थेषत्तप्तजलादेरपि ग्रहणं ज्ञेयम् । इह चेक्षुरसस्य दीयमानस्य यदि कश्चिद्विन्दुर्वहिर्लगति स लेप एवावर्त्तते नत्वधश्चुल्लीमध्यस्थिततेजस्काये पततीति पार्धावलिप्तमिति कटाहस्य विशेषणं । घट्टितकर्णाच्च तस्माद् गृह्यमाणे इक्षुरसादौ मृल्लेपस्य क्षरणाच्चुल्लीस्थाग्निविराधना स्यादित्यघट्टितकर्णत्वं विशेषणं । अत्युष्णे चेक्षुरसादौ गृह्यमाणे दाच्या स्थाल्यादे जनस्य दानायोत्पाटितस्य, साधुना तु वसतावानयनायोत्पाटितस्य पतद्ग्रहस्य दाहकतया डगिति भूमौ क्षेपा- द्भगः स्यात्तथा कष्टेन ददती दात्री साधुपतद्ग्रहे देयं प्रक्षिप्तुमशक्नुवती बहिरुज्झेत । एवं च पृथिव्यादिविराधना स्यादिति।

·पिहित-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥८५॥
बातेऽनन्तरनिक्षिप्तं वातोत्पाटिताः शुष्कवल्लमुद्गादिकोशरूपा पर्पटिकाः स्युः शालिपर्पटादि च यद्येनोत्पाट्यते तत्तत्रनिक्षिप्त-
मुच्यते इति विवक्षया वाते शुष्कपर्पटिकादीनां निक्षिप्तता। वाते परम्परनिक्षिप्तं वातोद्भूतवातभृतदृत्यायुपरिस्थितं मण्डकादि
वायोरुपरि बस्तिचर्म तदुपरि मण्डकादीतिकृत्वा । वनस्पत्यनन्तरनिक्षिप्तं सचित्तव्रीहिकादिहरितफलादिष्वपूपादि न्यस्तं, पिट्ठरछप्प-
कादौ मण्डकापूपादि न्यस्तं पिट्ठरादि च वनस्पताविति परम्परनिक्षिप्तं। बलीवादिपृष्ठे न्यस्ता अपूपादयस्त्रसानन्तरनिक्षिप्तं ।
बलीवईपृष्ठे वस्त्रादिस्तब(क)रूपो भरकः कुतपादिर्वा न्यस्तस्तत्र च मण्डकादिकं निक्षिप्तमिति परम्परनिक्षिप्तमिति गाथार्थः ॥८॥
उक्तं निक्षिप्तद्वारमथ पिहितद्वारमाह ।
सचित्तचित्तपिहीए, चउभंगो तत्थ दुट्ठमाइतिगं । गुरुलहुचउभंगिल्ले, चरिमे वि दुचरिमगा सुद्धा ॥२॥
व्याख्या-इह पिहितस्य साध्यत्वात् परिहार्यापरिहार्यविभागं विना सामान्येन सचित्तेऽचित्ते वा पिहिते वस्तुनीति गम्यते ।
कीदृशे इत्याह । सचित्तं सजीवमचित्तं निर्जीवं पृथिव्यादि, ततः सचित्तं चाचित्तं च ताभ्यां पिहित स्थगितं, कस्मिन् किमित्याह-
'चउभंगो' त्ति सचित्ताचित्तपदद्वयेन चतूरूपो भङ्गचतुभङ्गो भङ्गचतुष्टयं स्यादित्यर्थः। सचित्तेन सचित्तं पिहितं । तत्र सचित्तमृत्ति-
कादिना सचित्तं मृत्तिकादिकमवष्टब्धमित्यर्थः। तथा अचित्तेन सचित्तं, सचित्तेनाचित्तं, अचित्तेनाचितं पिहितमिति। अत्राप्यन-
न्तरपरम्परपिहितता अनुक्तापि दृश्या। (ग्रं० ३५००) तेन तृतीयभङ्ग प्रतीत्याचित्तदेयद्रव्यभावात्सचित्तेनाऽनन्तरपरम्परपि.
हितसम्भवो विभाव्यते । यथा सचित्तमृत्तिकादिनाऽवष्टब्धमण्डकादिकं सचित्तपृथ्वीकायानन्तरं पिहितं, सचित्तमृत्तिकागर्भछज्जिका-
दिनाऽवष्टन्धं तु सचित्तपृथ्वीकायपरम्परपिहितं । तथा हिमादिनाऽवष्टब्धं तदेव सचित्ताप्कायानन्तरपिहितं, हिमादिगर्भछजिकादिना-
॥८५॥

·वष्टब्धं तु सचित्ताप्कायपरम्परपिहित । तथा यद् इड्डरिकाद्युपरिन्यस्तदह्यमानहिङ्ग्वादिकेनाङ्गारेण वास्यते मण्डकादिकं चोपरिस्थि- ताङ्गारं तत्तेजस्कायानन्तरपिहितं । यन्मण्डकादि भाजनस्थमुपरिस्थिताग्निकशरावेणान्यद्वोपरिन्यस्ताङ्गारटिकरिकादिना यत्स्थगित तत्तेजस्कायपरम्परपिहितं । तथा यदिडरिकाझुपरिन्यस्ताङ्गार तद्वायुनाप्यनन्तरपिहितं यत्राग्निस्तत्र वायुरितिवचनादिह स्पर्शमात्र- णैव विवक्षया पिहितत्वं ज्ञेयम् । यद्भाजनस्थं मण्डकादि वायुभृतबस्तिना पिहितं तदधो मण्डकादि तदुपरि बस्तिचर्म तदुपरि वात इतिकृत्वा परम्परवायुपिहितं । तथा मण्डकादि पत्रवीजपूरकादिफलादिना स्थगितं वनस्पत्यनन्तरपिहित । तथा मण्डकादि मध्य- स्थितफलादिशरावच्छजिकादिना पिहितं परम्परपिहित, तदेव मण्डकाद्युपरि सञ्चरत्कीटिकाकुन्थुयुक्तं त्रसानन्तरपिहितं । तदेवोपरि स्थितकीटिकादिकशरावादिना पिहितं परम्परपिहितं । अत्र परिहार्यापरिहार्यविधिमाह । तत्र तेषु चतुर्भङ्गेषु मध्ये दुष्टं दोषवदकल्प्य- मित्यर्थः । किं तदित्याह आदित्रिकमाद्यं भङ्गत्रयं । (दुष्टम) ग्राह्यमेव सचित्तं स्यादिति दोपात्सचित्तसङ्घट्टादिदोषाच्च । नवरं यद्यपि सामान्येन दुष्टमादित्रिकमित्युक्तं, तथापि तृतीयभङ्गेऽप्यनन्तरपिहितमेव, परम्परपिहितं तु यतनया ग्राह्यमिति ज्ञेयम् । तथा सामर्थ्याचतुर्थो ग्राह्यस्तत्रापि गुरुलघुपदद्वयेन चतुर्भङ्गः स्याद्यथा गुरुकं गुरुकेण, गुरुकं लघुकेन, लघुकं गुरुकेण, लघुकं लघुकेन पिहितमिति । तत्र गुरु भारिकं देयं जलार्द्रसक्तुकपिण्डादि महद्देयद्रव्यभाजनं वा गुरुणा भारिकेण प्रहेडकादिना पिहितमित्यर्थः १। तथा गुरुकमुक्तरूपं लघुकेनाल्पभारेण स्थगनिकादिना २, तथा लघुकं मण्डकादि स्तोकभारं देयद्रव्यभाजनं वा गुरुकेण पूर्वोक्तेन ३ तथा लघुकमुक्तरूपमेव लघुकेन स्थगनिकादिनैव पिहितमित्यर्थः ४ । अत्र च ग्रहणं प्रति भजना । अत एवाह-गुरुलघुपदाभ्यां चतुर्भङ्गो विद्यते यत्र स गुरुलधुचतुर्भङ्गवान् प्राकृते इल्लप्रत्ययस्य मतुवर्थत्वात् तस्मिन् । चरमेऽपि अचित्तेनाचित्तं पिहितमित्ये-

·संहत-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥८६॥
तस्मिंश्चतुर्थेऽपि भङ्गके इत्यर्थः। न केवलं सचित्ताचित्तपदोत्थचतुर्भङ्गे आदित्रिकं दुष्टं चतुर्थश्च शुद्ध इत्यपेरर्थः, यद्वा किल चरमः
शुद्धस्ततस्तत्रापीति शुद्ध्यशुद्धिविस्मयद्योतकोऽपिशब्दः । द्वितीयश्च चरमकश्च तीयलोपात् द्विचरमको द्वितीयचतुर्थों शुद्धौ भक्तादि-
ग्रहणं प्रति निर्दोषौ । लघुपिधानोत्पादनेन दातुरनर्थाऽसम्भवात् । पारिशेष्यात्प्रथमतृतीयभङ्गावशुद्धावेतयोरग्राह्यं भक्तादीत्यर्थः,
गुरुद्रव्यस्योत्पाटितस्य पातेन पादादिभङ्गसम्भवादिति गाथार्थः ॥८२॥
उक्तं पिहितद्वारमथ संहृतद्वारं व्याचिख्यासुः पूर्वार्द्धन संहृतलक्षणमुत्तरार्द्धन तद्भङ्गादिकं चाह ।
खिवियन्नत्थमजोग्गं, मत्ताउ तेण देइ साहरियं । तत्थ सचित्ताचित्ते, चउभंगोकप्पइ उ चरमे ॥८॥
व्याख्या । येन केनचिन्मात्रकेण दात्री साधवेशनादिकं दास्यति, तत्र यदि साधोरयोग्यमकल्पनीयतया सचित्तं पृथिव्या-
दिकं दानानुचिततया तुषादिकं वा स्यात्तदयोग्यं तस्मान्मात्रात् करोटकादिस्वभाजनादन्यत्र पृथ्वीकायादौ सचितेऽचित्ते वा स्थाल्या-
दिभाजनादौ वा क्षिप्त्वा मध्ये निधाय यदशनाद्यन्यदवधारणयोजनात्तेनैव मात्रकेण रिक्तीकृतेन ददाति साधवे यच्छति तदशनादि
संहृतं स्यान्मात्रकस्थभक्तादेरन्यत्र संहरणेन, मात्रकस्य संहृतधर्मयोगस्तद्योगाद्दीयमानमपि संहृतं स्यात् मात्रकस्थमयोग्यं संहृत्य
तेनैव दत्तत्वादितिकृत्वा । तत्र तस्मिन् संहृते येन भाजनेन दास्यति तत्रस्थस्य भक्तादेरन्यत्र क्षेपणे, सचित्ताचित्ते सजीवनिर्जीव-
वस्त्वभिधायके द्वे पदे आश्रित्य सचित्ताचित्तपदाभ्यामित्यर्थः, मिश्रस्य सचित्त एवान्तर्भावाच्चतुर्भङ्गो भङ्गचतुष्टयं स्याद्यथा-सचित्ते
सचित्तं १ अचित्ते सचित्तं २ सचित्ते अचित्तं ३ अचित्ते अचित्त ४ संहृतमिति । तत्र सचित्ते पृथ्वीकायादौ सचित्तं पृथ्वीकायादि
संहृतमित्यर्थः, अचित्तं चायोग्यं तुषादि ज्ञेयं । इह चाद्यभङ्गत्रये ग्राद्यवस्तु सचित्तभावात्सचित्तसट्टादिदोषाचाकल्पनीयतैव नवरं
॥८६॥

·प्रस्तुतसंहृतदोपस्य तृतीयभङ्गेऽवतारो ज्ञेयस्तथाऽनन्तरपरम्परताऽत्रं न व्याख्येया, संहरणस्य परम्परतया अघटनात् । तथा कल्पते तु, भक्तादि ग्राह्यम् पुनः स्यात् , 'चरमे' चतुर्थभङ्गे इति गाथार्थः ।।८३।। नवरं चतुर्भङ्गेऽपि भजनया कल्पनीयतेत्याह । तत्थवि यथोवबहुयं, चउभंगो पढमतईयगाइण्णा । जइ तं थोवाहारं, मत्तगमुक्खिवि य वियरेज्जा॥८४॥ व्याख्या । तत्रापि तस्मिन्नपि चरमभङ्गेऽचित्तेऽचित्तं संहृतमित्येवंरूपे, चः पुनरर्थे, न केवलं सामान्यसंहृते, सचित्ताचित्तपदो- स्थचतुर्भङ्ग इत्यपेरर्थः। किमित्याह । स्तोकबहुलक्षणे ये पदे शब्दरूपे ताभ्यां चतुर्भङ्गो विकल्पचतुष्टयं स स्यात् । यथा स्तोके स्तोकं, स्तोके बहुलं, बहुके स्तोक, बहुके बहुकं संहृतमिति । तत्र स्तोकं खल्पं, बहुकं प्रचुरमुच्यते । तथा यत् संहियमाणं यन्मध्ये संहियते च ते द्वे अपि वस्तुनी शुष्क वा स्यातामाई वा तत्र शुष्कं पर्युषितं कूरादि, आद्रं तीमनादि । तत्रेह स्तोकबहुत्वे शुष्काद्रव्यविशे- पणतया दृश्ये । यथा स्तोकं बहुकं वा शुष्कं तथामपि । अधुनैतेषु कल्प्याकल्प्यभजनामाह । 'पढमतईयगाइन्न'त्ति स्तोके स्तोक बहुके स्तोकं संहृतमित्येतौ प्रथमतृतीयौ भङ्गावाची) भिक्षाग्रहणे शुद्धतयाऽङ्गीकृतौ । तेन स्तोके बहुके वा शुष्के स्तोकमा संहृतं । स्तोके बहुके वाट्टै स्तोकमाने संहृतमित्याचीर्णग्रहणं । संहियमाणस्यात्वेऽपि स्तोकत्वेन दाच्याः प्रज्ञापनया हस्तधावनादिदोषस्य रक्षयितुं शक्यत्वात् । तथा स्तोके बहुके वा शुष्के शुष्कं स्तोकं संहृतं । तथाट्टै स्तोके बहुके वा शुष्कं स्तोकं संहृतमित्यपि कल्पते उक्तदोषाभावात् । पारिशेष्यात स्तोके बहुकं, बहुके बहुकं संहृतमिति द्वितीयचतुर्थावशुद्धाविति दृश्यं । तेन स्तोके बहुके वा शुष्के, स्तोके बहुके वार्दै बहुकमा संहृतमित्यनाचीणग्रहणं । संहियमाणस्य बहुत्वेन दाच्याः प्रज्ञापनया हस्तधावनादिदोषस्य रक्षितुमशक्य-

·संहृत-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध
अंद्रसूरीया
इत्तिः
॥८७॥
त्वात् । अनुज्ञातप्रथमतृतीयभङ्गयोरपि विशेषमाह । 'जइ तमित्यादि, यदीत्यभ्युपगमे तन्मात्रकमिति योगः। ततस्तदेयं संहृतसक्तं
स्थाल्यादिभाजनमुत्क्षिप्योर्ध्वमुत्पाख्य भूमौ स्थितेन हि भाजनेनावनम्य तन्मध्यस्थिते वस्तुनि दाव्या दीयमानेऽधोभूमिभाजनयो-
रन्तरे कीटिकाद्युपमईः सम्भवति । कथंभूतं तन्मात्रकमित्याह । स्तोको हस्तग्रहणमात्र आधारः साहाय्यं यस्य, स्तोकं वा वस्त्वा-
समन्ताद्धारयति यस्तत्स्तोकाधारमभारिकमित्यर्थः । अनेन स्तोकमित्येतल्लब्ध एवार्थो विशेषितः । उत्पाटनानन्तरं पुनः किं कुर्यादि-
त्याह । वितरेद्दात्री दद्यान्मात्रकमध्यस्थं, संहृतं प्रकान्तं वस्तु तदा तत्संहत कल्प्यमिति शेषः । एतेन स्तोकसंहृतत्वेप्यन्यद्वस्तुदा-
नाय यद्यभारिक मात्रकमुत्क्षिप्य तद्ददाति तदा कल्पते । यदि च प्रचुरसंहियमाणद्रव्ययुक्तं गुरुस्थाल्यादिकं रिक्तीकृत्यान्यद्वस्तु-
दानाय तदेवोत्पाटयावनम्य वा तत्स्थमन्यद्रव्यं तेनैव ददाति तदा अकल्प्यमिति दोषसम्भवात्तथाहि तस्मिन् महाभाजने उत्क्षिप्य-
माणे भूमौ निक्षिप्यमाणे च दातुः पीडा, भाजनभङ्गे च मदीयमनेन साधुना परमार्थतो भग्नमित्यादि । प्रद्वेषात्तद्रव्यान्यद्रव्यव्यव-
च्छेदं कुर्यात्तथा तद्भङ्गे तन्मध्यस्थितभक्तादिविकिरणे भूमिस्थजीववधः। उष्णभक्तादिभृततद्भङ्गे च साधोर्दातुश्च तन्मध्यस्थित-
भक्तादिना भूमौ विकीर्यमाणेन पादादिदाहः स्यादाहारलम्पटोऽयमिति साधोजनापवादश्चेति त्रिविधा विराधनेति गाथार्थः॥८४॥
उक्तं संहृतद्वारमथ दायकद्वारं विवरीषुर्दोषदोषवतोरमेदाद्दायकान् गाथाचतुष्केणाह ।
थेरपहुपंडवेविरजरियंधवत्तमत्तउम्मत्ते । करचरणछिन्नपगालिय-नियलंडु य पाउयारूढो ॥८५॥
व्याख्या-'थेर'त्ति । तत्र स्थविरो वृद्धः स च सप्ततेः पष्टेरित्यन्ये वर्षाणामुपरिवर्ती तस्मिन् , सर्वत्र विभक्तिलोपात् स्थविरे
ददति मुनयो भिक्षा न गृह्णन्तीति वक्ष्यमाणचतुर्थगाथाखण्डेनात्रोत्तरत्र च योगः, अनेकदोषभावात् , तथाहि स्थविरो मुखनिर्यन्नि-
॥८७॥

·ष्ठीवनलालः कम्पमानहस्तश्च स्यात्ततोऽसौ ददत् वयं पतेत् देयं मात्र वा भूमौ पातयेत् , तत्र च कीटिकावधादयो दोषा ज्ञेयाः। तथाऽयमनादेयवाक्यत्वात् , देयस्यास्वामीति विचिन्त्य तस्मिन् ददति तत्पुत्रादयः साधौ वृद्ध वा उभयस्मिन् वाऽप्रीत्यादि कुर्युः । तथेह चतुर्थगाथान्तपादे ओघेन वक्ष्यति । ओघश्चोत्सर्ग उच्यते । तत उत्सर्गेण स्थविरादिदायकेष्वयं दर्यमाननिषेधो ज्ञेयोऽपवादेन तु यतनया केषुचिद् ग्रहणमप्यनुज्ञातमतो निषेधानन्तरं स्वे स्वे स्थानेऽपवादोऽपि दर्शयिष्यते । तत्र स्थविरमाश्रित्यायं ग्रहणविधि- यथा स्थविरोऽपि पुत्रादिमध्ये यद्यादेयवाक्यः स्यात्तत्रापि यद्यसौ कम्पमानदेहस्तदा अन्येन पुत्रादिना हस्ताद् गृहीतोऽन्यथा कम्प- मानदेहत्वाद्भूमिपातायनर्थान् लभते अवेपमानदेहश्चान्येनाधृतोऽपि पतनाद्यभावादगलल्लालो यदि ददाति तदा भिक्षा गृह्यतेऽन्यथा निषेधः । १ । 'अपहुत्ति' । अप्रभुर्दीयमानभक्तादेरखामी भृतकादिस्तस्मिन् । अप्रभुत्वादीयमानं तेन न कल्पत इत्यर्थः। स्वामिना तु तद्धस्तेन दाप्यमानं कल्पते एव ।२। 'पंड'त्ति । पण्डो नपुंसकस्तस्मिन् दोषाश्चाभीक्ष्णं तद्धस्ताद्भिक्षाग्रहणेऽन्योन्याभिलाषादयः । स हि अतिपरिचयात् क्षोभणेन कामोत्कटकत्वात्साधोलिङ्गधावनादि कुर्यात्ततः कर्मबन्धः, सकृद्ग्रहणे च न तथादोपस्तथाऽहो एते नपुंसकादपि गृह्णन्ति इत्यादि लोके जुगुप्सा स्यात् । अपवादस्तु वर्द्धितचिप्पितमत्रोपहतौषध्युपहतऋषिशप्तदेवशप्तादिषु केपुचिदप्रतिसेविनपुंसकेषु ददत्सु भिक्षा ग्राह्या । ३ । 'वेविर'त्ति वेपमानः कम्पमानः कम्पमानकायस्तस्मिन् । स हि देयमान- यन्भूमौ परिशाटयेत् तथा साधुभाजनादहिभिक्षां क्षिपेत् देयमात्रकं वा पातनेन स्फोटयेत्तथा यद्यसौ दृढभिक्षाभाजनग्राही स्यात् , इतरथा मात्रादि भूमौ पातयेत् , तदा ग्राह्या ।४। 'जरिय'त्ति ज्वरित आगततापस्तस्मिन् , दोषाश्चात्र वेपमानसत्कास्तथा जैना आहार- लम्पटा ये वरिणमपि न परित्यजन्तीति जने खिसा स्यात्तथा विस्फोटकायशिवज्वरस्य संक्रमोऽपि साधौ स्यात् । यदि सौचा ·दायक- द्वारम् पिण्ड. विशुद्धे- चंद्रसूरीया वृत्तिः ॥८८॥ विस्फोटकायशिवज्वरेत्वरज्वरान्वितस्तदा यतनया ग्राह्या । 'अंधति अन्धो विगतदृष्टियुग्मस्तस्मिन् । अन्धो ह्यपश्यन् पादाभ्यां भूस्थकीटिकादिघातं कुर्यात् लेष्ट्वादौ च पादाभ्यां स्खलितो भूमौ पतेत्तथा पततो हस्तगृहीतस्थाल्यादेर्भङ्गः स्यात् । साधुपात्र- काहहिः क्षेपणे परिशाटिजने उल्लाहश्च । तथा तस्यापि देयं यदाऽन्यः पुत्रादिहस्ते समर्पयेद् , अन्यथा तत्स कथं गृह्णाति, सोऽपि पुत्रादिना धृतो यदि ददाति, अन्यथा सोऽपश्यन् लेष्ट्वादिस्खलितो भूमौ पतेदेयं वा साधुभाजनादहिः क्षिपेत् , तदा ग्राह्या। 'अवत्त'त्ति अव्यक्तः स्पष्टज्ञानाभावाजन्मतो वर्षाष्टकाभ्यन्तरवर्ती बाल उच्यते, तस्मिन् बाले हि देयमानमजानति सति मात्रायसमक्षं ददति अहो ! लुण्टाका एते इत्युड्डाहो, मात्रादेः प्रद्वेषादिकं च स्यादत्राख्यानकं यथा- अणेगकोडुबियसंकिन्ने एगमि गामे एगा भद्दिया नाम अगारी होन्था। तीए डहरिया, एगा दुहिया अहेसि । अन्नया तत्थं समुद्दघोसो नाम मरिणो विहरता आगया। तेसिं च एगो सीसो अईव लोभिल्लो भद्दियाए गिहे निचं भिक्खट्ठा एइ, अनया च तुमं साहुस्स भिक्खं देजसु त्ति नियसुयं पन्नविय भदिया खेत्तं गया। आगओ सो साहू जावइओ ओयणो जणणी देंती तावइओ तीए तस्स दिनो। तेण लोभवसा भणियं, पुणो वि देहि, तीए मुद्धत्तणेण पुणो वि सो दिनो। एवं मुग्गकरंबाइयं दिन्नं जाव सव्वं कंजियं ति । आगया भदिया भोयणट्ठमुवविट्ठा य भणिया य तीए सुया। जहा पुत्ते ! ओयणं देहि । तीए भणियं से सव्वो साहु- स्स दिनो। भदियाए भणियं सुटुं कयं मुग्गं आणेहि, तीए वुत्तं तेवि सव्वे साहुणो दिन्ना । एवं जाव सव्वं कंजियं दिन्नं । भद्दि- याए भणिय कीस सव्वं दिन्नं तीए दाणचुतंतो कहिओ तउ भद्दिया अभद्दिया जाया। साहुस्स उवरि पउट्ठा । आगया आयरिय- स्स समीवं भणियमणाए जहा एसो तुम्ह सीसो अईवलोहिओ लूहिऊण, अण्णाइयं सव्वं मज्झगेहाओ आगओ । ता किं धाडिदा- ૮૮ના ·यगो एसो इचाइ, लोगो मिलिओ उड्डाहो जाओ।लुंटागा एए हवंति त्ति लोए वाओ जाओ। तउ आयरिएहि तीए कोवोवसमण- त्थं पेच्छंतीए चेव उवगरणं उड्डालिउण सको सो साहू भणिओ, जहा जो तुम एवंविहाऽनीईकारओ तेण अम्हाणं न किंचि कजं, नीहरह ति, तउ तीए उवसंतो कोवो । पच्छत्तावाऊरियहिययाए भणिया सूरिणो भयवं! एयमवराहं मम खमह । ते खमा- विऊण गया सा सगिर्हति । तथा बालोऽपि यद्यसौ दक्षः स्यात् , मातुः परोक्षं स्तोकं च ददाति, तदा त्वं मात्रेदं दापित इत्यादि पृच्छां विना तद्धस्ताद् गृह्यते स्तोकदेयतयोक्तदोषासम्भवात् , स्तोकदानेऽपि दोषसम्भवेऽसौ (पृच्छा) कार्या । यदि च मातुः परोक्षं प्रचुरमसौ ददाति तदाऽवश्यं सा (पृच्छा) कार्या । ततो मातृसत्का प्रचुरमुत्कलना चेत्तदा गृह्यते नान्यथा । पार्श्ववर्त्तिन्या मात्रा पुत्रि ! साधवे देहीत्युक्ते च यद्यसौ तत्समक्षं स्तोकं प्रभूतं वा ददाति (तदा) पृच्छां विनापि गृह्यते ।७। तथा मत्तो मदिरापानोत्थमद विह्वलस्तस्मिन् । अयं हि साधोरालिङ्गनमाहननं पात्रभेदं वा कुर्यात् । तथाऽशुचित्वात्तमाद्भिक्षाग्रहणे जनखिसा स्यात् । तथा यद्यसौ मनाग्मत्तोऽन्यथाऽतिविह्वलः सन् दातव्यादातव्यविभागं न जानाति, सोऽपि चेच्छ्राद्धः, इतरो ह्यस्यार्थस्य लोके प्रकाशनात्प्रवचने खिसकः स्यात् , सोऽपि चेच्छुचिहस्तोऽसमयज्ञजनरहिते स्थाने दद्याद् , अन्यथा प्रवचनखिंसा, तदा तद्धस्ताद् गृह्यते नान्यथा। ८) उन्मत्तो महासनामादिजयाद्दपाध्मातो ग्रहगृहीतादिश्च तस्मिन् । इहापि आलिङ्गनाहननभाजनभङ्गकरणगालीप्रदानादयो दोषा ज्ञेयाः। तथा यद्यसौ धर्मप्रियः शुचिश्च स्याद् , अन्यथा प्रवचनखिसकः स्यात् , तदा ग्राह्या ।९। तथा करचरणौ हस्तपादौ छिन्नौ कर्तितो यस्येति विग्रहे वाऽऽहिताग्न्यादेराकृतिगणत्वान्निष्ठान्तस्य पूर्वनिपाताभावे करचरणच्छिन्न इति स्यात् । करछिन्नश्वरणछिन्न- थेति द्वयं तस्मिन् । तत्र छिन्नकराद्भिक्षाग्रहणे मूत्राद्युत्सर्गादौ जलशौचाभावेऽशुचित्वाल्लोकनिन्द्यत्वाच जनखिंसा, दानासमर्थत्वाद्दे-

·पिण्ड-
विशुद्धे
भद्रपुरीया
इत्तिः
दायक-
दोषद्वारम्
॥८९॥
यमात्रकयोः पातं च कुर्यात् । छिन्नपादश्च खयं पतेत् जनखिसा च, तथा छिन्नकरोप्यपरिशाटिमदशावदसागारिकस्थाने दद्यात् ।१०।
छिन्नपादोऽप्युपविष्टोऽसागारिकस्थान एव वा चेत्तदा गृह्यते ।११। प्रगलितो गलत्कुष्ठस्तस्मिन् अत्यर्थ गलदर्द्धपक्करुधिरे स्फुटितदेहे च
ददति साधोरपि कुष्ठसंक्रमः स्यात् । तदीयोच्छ्वासत्वक्संस्पर्शस्वेदमलमूत्रोच्चाराहारलालादिभिः शरीरान्तरे तत्संक्रमस्य शास्त्रेऽभि-
हितत्वात्ततो न ग्राह्या । तथाऽत्रापि त्वग्दोषिणि यदि वृत्तदगुरूपस्त्वग्दोषः स्यात्, सोऽप्यसागारिकस्थाने,तदा ग्राह्या ।१२। तथा 'निय-
लंडुय' त्ति सूचनानिगडहस्तान्दुकबद्ध इति । तत्र निगडैः पादविषयलोहमयवन्धनैर्हस्तान्दुकेन वा करविषयकाष्ठमयबन्धनेन बद्धो
नियन्त्रितस्तरिमन् , पादनियत्रितो हीतश्चेतश्च पर्यटन् बाध्यते पतद्वा जनखिसा च । हस्तबद्धस्तु भिक्षां दातुमपि न शक्नोतीति तत्र
प्रतिषेधः सिद्ध एव, केवलं स्वरूपविशेषणतया बद्धप्रसङ्गादेतद्ग्रहः । अत्रापि यदि निगडबद्ध इतश्वेतश्च पर्यटनसमर्थः पर्यटनाशक्त-
थोपविष्ट एव असागारिके चेद्दद्यात्तदा ग्राह्या ।१३। तथा पादुकयोः काष्ठमयोपानहोरारूढश्चटितः पादुकारूढः तस्मिन् ददति न
गृह्णन्तीति, अयं हि दुःस्थिततया ददद् भूमौ पतेत् पतंश्च कीटिकादीन् विराधयेत् । तथा यद्यसौ स्थानस्थो ददाति, स हि चलन्
कदाचित् पातयेत् , तदा ग्राह्यति गाथार्थः ॥१४॥८५।।
खंडइ पीसइ भुंजइ,कत्तइ लोढेइ विक्किणइ। पिंजे दलइ विरोलइ,जेमइ जा गुव्विणि बालवच्छा य ॥८६॥
व्याख्या-अत्र वक्ष्यमाण-'या' शब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ततश्च या काचित् स्त्री कंडयति उदुखले करटयादिकं छडयति,
तस्यां ददत्यां मुनयो भिक्षां न गृह्णन्तीत्युत्तरेण सर्वत्र योगः। इयं हि उखलक्षिप्तशाल्यादिवीजसवनादि करोति भिक्षादानात्पू.
र्वमुत्तरकालं वा जलेन हस्तधावनात् पुरम्पश्चात्कर्मदोषं चेति । इह च कण्डनादिव्यापारस्य स्त्रिया उचितत्वादानप्रवृत्तौ प्राय-
॥८९॥

·स्तासां मुख्यत्वाच कण्डतीत्यादिक्रियाः प्रतीत्य यच्छन्दे स्त्रीलिङ्गनिर्देश कृतवानिति । एवं उत्तरत्रापि दृश्यं । तथाऽत्रापि यदा कण्डना- योत्पाटितं मुशलमत्रान्तरे साधुरायातस्तच्च यदि मुखदत्तलोहमयकुण्डलिकारूपायां कांच्यामलग्नकरट्यादिबीजं पाताद्यनर्थरहितगृह- कोणादौ तु मुक्त्वा ददाति तदा कल्पते ।१५। तथा पिनष्टि शिलायां जलार्द्रसचित्तमुद्गादिसत्कदाल्यादि तिलामलककुस्तुम्बुरुल- पणजीरकादि वा मृद्गाति वर्तयतीति यावत् । तत्र च काचिन्नखिका मुद्गादिर्वा तिलादिषु सचित्तः सम्भवतीति तत्सञ्चट्टो, भिक्षा- खरण्टितहस्तयोश्च जलेन प्रक्षालने पुरस्कर्मादिदोषश्च, तथा पिंषन्त्यामपि जलासचित्तमुद्गादिसत्कदाल्यादिपेषणसमाप्तौ यदि ददाति, त्रि छटं तंदुलादि वा पिंपन्ती यदि स्यात्तदा ग्राह्या ।१६। तथा 'भुंजइ'ति भृजति रतितुल्यं(चुल्लयां) कडिल्लकादौ चणकगोधूमा- दीन् स्फोटयति, भञ्जमानाया हि भिक्षां ददत्या वेलालग्ना(गनेन) कडिल्लकादिप्रक्षिप्तचणकगोधूमादेदाहेऽप्रीत्यादिभावात् , तथैतस्यामपि यत्सचित्तं गोधूमादिकं कडिल्लके क्षिप्तं तभृष्ट्वोत्तारितमन्यन्नाऽद्यापि हस्ते गृहीतमेतस्मिन् प्रस्तावे साधुरायात- स्ततो यात्तिष्ठति तदा गृह्यते ।१७। 'कर्तयति कृणत्ति वा' चक्रेण रूतप्रोणिकां सूत्रतया विदधाति ।१८। 'लोठयति' लोठिन्यां कणकेन(शलाकया) कर्पासं रूततया विदधाति ।१९। 'विकृणुते' विकीर्णयति वा रूतं कराभ्यां पौनःपुन्येन श्लक्ष्णयति ।२०। पिञ्जयति' पिञ्जनेन रूतं मृदु करोति । इह कर्तनादिकी देयलिप्तहस्ता सती हस्तधावनरूपं पुरस्कर्मादि कुर्यात् । तथा लोठयन्त्या हस्ते सचित्त- कासः स्यात्कासिकांश्च पादादिना सचट्टयति । तथा चतसृष्वपि चायं ग्रहणविधिस्तत्र कर्त्तयत्यां यदि श्वेतताऽतिशयोत्पा दनाय शङ्खचूर्णेन हस्तौ न लिप्तौ स्याता, लिप्तौ वा चूर्णेन यदि निःशूकतया शुन्यथं जलेन न धावति पुरः पश्चाद्वा, तदा गृह्यते । लोठयन्त्यां च यदि हस्ते धृतः कपासो न स्यात्कासिकान्वा यात्तिष्ठन्ती न घट्टयति तदा गृह्यते । विकृण्वन्त्यां पिञ्जयन्त्यां च

·दायक
दोषद्वारम्
पिण्ड.
विशुद्धे.
चंद्रसूरीया
पृत्तिः
la
॥९०॥
यदि हस्तधावनादिना पुरःकर्मादि न स्यात्तदा गृह्यते ।२१। तथा 'दलयति' घरट्टे सचित्तमुद्गगोधूमादीभ्रूणयति पिनष्टीति यावत् ।
दलयन्त्यां हि घरदृक्षिप्तबीजसङ्घद्यादि, हस्तधावने जलविराधना चेति । तथा दलयन्त्यामपि सचित्तमुद्गादिना दल्यमानेन सह
घरट्टो मुक्त एतत्प्रस्तावे साधुरायातस्ततो यद्युत्तिष्ठति, अचेतनं वा भर्जितमुद्गादिकं दलयन्ती यदि स्यात् , पुरस्कादि च न
कुर्यात्तदा ग्राह्या ।२२। तथा 'विरोलयति' मन्धानकरादिना दध्यादि मथ्नाति । तद्धि कदाचित् संसक्तं स्यात्ततश्च तद्विरोलने उल्लीरूपै-
केन्द्रियादियुक्तलिप्तकरत्वात्तद्विधःस्यात्तथा विरोलयन्त्यामपि यदि दध्यायेकेन्द्रियाद्यसंसक्तं मथ्नन्ती स्यात् , तद्धि क्वचिद्देशे-
ऽतीव संसज्यते, तदा गृह्यते।२३। तथा 'जेमति' अभ्यवहरति, जेमन्ती हि यदि भिक्षादानार्थमुत्थाय जलेन शौचं करोति तदाऽप्काय.
विराधना, हस्तोत्सृष्टा ददाति तदा लोकगर्दा उत्सृष्टमप्येते न त्यजन्तीति तत्र च महादोषो, यत उक्तं-'छक्कायदयावंतो वि
संजउ दुल्लहं कुणइ बोहिं । आहारे नीहारे दुच्छिए पिंडगहणे य' ॥१॥ तथा अत्रापि यद्यनुत्सृष्टा सती यावन्मुखे कवलं
नाद्यापि क्षिपत्येतत्प्रस्तावे साधुरायातस्तदा गृह्यते ।२४। तथा या काचित्स्त्री गुचिण्यापन्नसत्वा स्यात्तस्यां हि भिक्षा-
दानार्थमूर्वीभवत्यां भिक्षां दत्त्वाऽऽसने उपविशत्यां च गर्भस्य बाधा स्यात् । तथा गुविण्या अपि मासाष्टकवर्तिगर्भाया
हस्ताद् गृह्यते नवमवेलामासगर्भायाश्च नेति । खभावस्थितया तयाऽपि दीयमानां गृह्णन्ति । स्थविरानाश्रित्येयमनुज्ञा । जिनकल्पि-
कादीनाश्रित्य च निरपवादत्वात् सर्वनिषेधो यतस्ते सूत्रेण ज्ञात्वा गर्भाधानदिनादारभ्य नवापि मासान् परिहरन्ति ।२५। तथा
चालवत्सा स्तनजीविशिशुका तस्या हि भिक्षां ददत्या बालं भूमौ मुक्त्वा शशकादिपिशितपिण्डोऽयमिति तं भूमिस्थं श्वविरालादि-
विनाशयेत् । तथाऽऽहारेण खरण्टितौ शुष्कौ हस्तौ कर्कशौ स्याताम् , ततश्च भिक्षा दत्वा पुनर्दाच्या गृह्यमाणस्य बालस्य पीडा
॥९०॥

·स्यात्तथाऽत्रापि स्थविरकल्पिका बालवत्सायाः स्तन्याशनादिजीविशिशुकाया हस्ताद् गृह्णन्ति यदि वालः स्तनं धयन्नधयन्वा तया मुक्तो न रोदिति, रुदति च तस्मिन्नेति । केवलस्तन्यजीविशिशुकया च स्तनपानाद्वाले मुक्ते रुदत्यरुदति च तद्धस्तान्नेति । अपि- यति च तया निक्षिप्ते ऽरुदति च स्तन्यजीविन्यपि तद्धस्ताद् गृह्णन्ति, रुदति च नेति । जिनकल्पिकादयश्च यावद्धालः केवलस्त- न्यपायी तावत्तं मुक्त्वा ददत्या निरपवादात्तद्धस्ताद् भिक्षां न गृह्णन्ति । अयमत्र विभागः। केवलस्तन्यजीविनि पिवत्यपिबति च निक्षिप्ते रुदत्यरुदति च न गृह्णन्ति । स्तन्याशनादिजीविनि च पिबति निक्षिप्ते रुदत्यरुदति च न गृह्णन्ति । अपिबति मुक्तेऽरुदति गृहन्ति, रुदति च नेति ।२६। चः समुच्चये इति गाथार्थः ॥८६॥ तह छक्काए गिण्हइ, घट्टइ आरंभइ खिवइ दट्ठ जइं। साहारणचोरियगं देइ, परकं परटुंवा॥८७॥ व्याख्या-तथेति वाक्योत्क्षेपे 'या' इति पदं सर्वत्रेहापि सम्बध्यते । ततश्च या काचिन्महिला षटकायान् लवणोदकाग्रिवात- पूरिततिपर्वबीजपूरादिपूतरकमत्स्यादिरूपान् पड्जीवनिकायान् गृह्णाति हस्ते धारयति, तस्यां ददत्यां न गृह्णन्ति, षट्कायस्य पीडा- दिदोपसद्भावादेवमुत्तरद्वारत्रयेऽप्ययं हेतुद्देश्यः।२७। तथा 'घट्टयति' प्रक्रान्तान् षट्कायान् शेषशरीरावयवशिरउरःकर्णादिस्थान् संघ- दृयति चालयतीति यावत् । तथा पादाभ्यां या तानेव चालयतीत्यपि दृश्यं । तत्र सिद्धार्थकतत्पुष्पाण्याद्रदू राजिकाशतपत्रिकादि- पुष्पाणि वा शिरःस्थानि, अम्लानमालतीमालादीन्यु स्थानि, बदरकरीरजपाकुसुमादीनि आभरणतया कणेस्थानि, परिधानाधन्तर स्थापितसरसवृन्तताम्बूलपत्रादीनि शरीरस्थानि या धारयति, तस्यां शरीरन्यस्तपुष्पादिकायां ददत्यां दाव्यां न गृह्णन्ति ।२८। तथा 'आरभते' पद्कायान् विनाशयति । तत्र पृथ्वीकार्य कुश्यादिना खनन्त्यारभते। मजनवस्त्रादिधावनगवादिसेचनादीनि च कुर्वत्य-

·दायक
दोषद्वारम्
पिण्ड.
विशुद्ध-
अंद्रमरीया
इत्तिः
प्कायं। उल्मुकघटनादिना अग्निं ज्वलयन्ती तेजस्कायं, चुल्लयां तमेव फुत्कुर्वाणा वायु, चिभिटादिच्छेदनेन सूपर्पादिना मुद्गादि-
शोधनेन च वनस्पतिकार्य, पीडयोद्वेल्लतो मत्स्यादिमत्कुणादीन् व्यथयन्ती त्रसकायमारभते ।२९। तथा दृष्ट्वा व्यवलोक्य यतिं साधु,
तस्मै भिक्षादि दानाय षट्कायान् शरीरस्थान या क्षिपति भूम्यादौ मुश्चति ।३०। तथा 'साधारणं' बहुजनसाहिकं या ददाति । तस्यां
गृह्णन्ति । साधोग्रहणाकर्षणधर्माधिकरणनयनादिदोषभावात् । दातुर्वा स्वामी निग्रहादिकं कुर्यात् ।३१। तथा 'चोरितकं चोरिकया
ददत्यां न गृहीतं द्रव्यं लड्डुकादि या ददाति प्रयच्छति, तस्मिन् हि स्वामिवश्चनेन कर्मकरेण अप्रभुवधूटीभ्रातृजायादिना वा श्वश्रूः
ननान्द्रादिवञ्चनेन दीयमाने साधुना च गृह्यमाणे साधोतुर्वा बन्धनादिः स्यात् ॥३२॥ तथा 'पराक्यं' परकीयमिदमिति सत्यमेव
जल्पित्वा गोस्वामिकविषयासकेन (?) ददाति तन्न ग्राह्यमदत्तादानान्तरायादिदोषात् ।३३। तथा परस्येदं परार्थ, तत्र परोऽन्यः
साधुः कार्पटिकादिकस्तम्मिमित्तं यदानाय कल्पितं साधवे ददाति तत्परमार्थतो यदर्थ स्थापितं तत्सत्कत्वान गृह्णन्ति ॥३४॥ वा समुच्चये
इति गाथार्थः ॥८७॥
॥९॥
तथा-
ठवइ बलिं उव्वत्तइ, पिठराइ तिहा सपञ्चवाया जा। देंतेसु एवमाइसु, ओघेणमुणी न गिण्हन्ति ॥
व्याख्या-हापि 'या' इति पदं सम्बन्धनीयं । ततश्च या काचित्स्त्री 'ठवह बलिं ति यलिरग्रकूरसंज्ञित उपहारस्तं स्थापयति साधु
दानाय प्रवृत्ता सतीति, मूलस्थाल्या आकृष्य स्थगनिकादौ मुश्चति, तत्स्थालीभक्तं ददती वर्जनीयेत्यर्थः, तत्र प्रवर्तनादिदोषभा-
वात् ॥३५॥ तथा 'उब्वत्तइ पिठराई ति तत्र पिठरादि कांजिकिन्यादिकं(?) भाजनं । तत्तन्मध्यस्थितवस्तुदानायोद्वर्त्तयति भूमौ स्थित
॥९१॥

·नमयति । उपलक्षणत्वान्महत्पिठरादिकमुत्क्षिपति चेति दृश्यं । तत्र चोद्वर्यमाने कीटिकामत्कोटकादेर्वधः स्यार्बोत्पाटनाच्च स. ववधः, दायाः पीडा, भाजनभङ्गादि च स्यात् ।।३६।। तथा त्रिधा त्रिभिः प्रकारैरूर्वाधस्तिर्यग्लक्षणैः सप्रत्यपाया सम्भाव्यमाना- भिघाताधनों या काचिनारी स्यादयमर्थः-भिक्षां ददत्या यस्या दाव्याः क्रमशः उत्तराङ्गाकाष्ठादेः कण्टकादेर्गवादेः सकाशादू_ध- स्तिर्यग्रूपाः प्रत्यपायाः सम्भाव्यन्ते, तस्यां ददत्यां न गृह्णन्ति ।३७। ननु साधारणस्य निसृष्टदोषत्वात् परार्थ स्थापितस्य च स्थाप- नादोषवत्वात् पिठरायुद्वर्तनस्य संहृतदोषवत्वादेतदुपादानमयुक्तं, नैवं, पूर्व दोषप्रस्तावेन, इह दातृप्रस्तावादुक्तमिति, न चैकस्यापि व- स्तुनोऽनेकदोषोपनिपातो नोपपद्यते, अस्य न्यायस्य तत्र तत्र प्रवेशत्वात्। एवमन्यत्रापि लक्षणसाङ्कर्ये प्रत्युत्तरं वाच्यमिति । तथा भक्त्या यतिशरीरोपष्टम्भार्थ साधुनामित्थं न कल्पते इत्येतज्जानानः कश्चिदाधाकर्मादिमध्याधथासम्भवमन्यतमं दोपं कुर्यात् , कश्चित् प्रत्यनीकतया अनेषणीयाऽग्रहणनियमभञ्जनाथ, यतेश्चेत्थं न कल्पते इत्येतदजानानः ऋजुतयैव कुर्यादित्युपलक्षणत्वाज्ज्ञायकाज्ञाय- कदातद्वयमपि दृश्यं ॥३८॥ एवं दायकानभिधाय साध्यार्थकथनायाह । 'देंतेसु एव माइसु' त्ति स्त्रीपुरुषाविवक्षया सामान्येन ददत्सु प्रयच्छत्स्वेवमादिष्वनन्तरोक्तस्थविरादिषु सप्रत्ययान्तेषु दातृषु, विशेषविवक्षायां स्थविरादौ ददति दातरि ददत्यां वा दाव्यामिति योज्यमोघेन सामान्येनोत्सर्गेणेत्यर्थः, मुनयो यतयो न गृह्णन्ति, नाददनेऽशनादीति शेषः । सामर्थात् स्थविरादिविपरीतेषु ग्राह्यं । तत्र स्थविरस्य विपरीतो युवा । स च षोडशवर्षेभ्य उपरि यावच्चत्वारिंशद्वर्षाणि तावत्स्यादित्यादि भावनीयम् । तथेहोघेनेति वद. न्नुत्सर्गेण स्थविरादिषु ददन्सु न गृह्यतेऽपवादेन तु ग्लानादिकार्ये स्थविरादिदातृभ्योऽपि हस्तात् कथञ्चिद् गृह्यते, कथञ्चित्तु नेत्या- चष्टे । तच्च यथास्थानं दर्शितमेवेति गाथार्थः ।।८८।।

·उन्मिश्र-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्धे
श्चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥१२॥
उक्तं दायकद्वारमथोन्मिश्रद्वारं व्याचिख्यासुस्तल्लक्षणं तद्गतं कल्प्याकल्प्यविधिं चाह ।
जोग्गमजोग्गं च दुवे वि मिसिउं देइ जं तमुम्मसिं। इह पुण सचित्तमीसं,न कप्पमियरंमि उ विभासा ॥
व्याख्या-योग्यं साधुदानायोचितं पूरणौदनकरंबकादि, तथा अयोग्यमकल्प्यतया साध्वनुचितं सचित्तं, मिश्रं दाडिमकलि-
काम्रादि खण्डलवणादिदानाद्, अचित्तं तुषादि वा, चः समुच्चये । द्वे अपि द्विसङ्ख्थे अपि वस्तुनी नत्वेकं किञ्चिन्मिश्रणस्योभया-
श्रितत्वादित्यपेरर्थः। मिश्रयित्वा एकीकृत्य ददाति साधवे प्रयच्छति । यद्यस्मात्तस्मात्तद्भक्तादि, उत्प्रावलेन मिश्रीकृत्य दीयमान-
त्वादुन्मिश्रमुच्यते । उन्मिश्रणं चेहाचित्तद्रव्ययोरपि मीलनमात्रमेव ज्ञेयं न तु करंबीकरणं तस्य कृतौद्देशिकतया प्रागभिधानात् ।
इह च योग्ये वस्तुनी अनेन निमितेन किल केवलं दीयमानं स्तोकं स्यादिति लज्जया, पृथग्दाने वेला लगतीत्यौत्सुक्येन, मीलितं
मिष्टं स्यादिति भक्त्या, अनाभोगेन चा, सचित्ताभक्षणनियमभङ्गो भवत्वेतेषामिति प्रत्यनीकतया चोन्मिश्रं ददाति । इहापि च
चत्वारो भङ्गा भवन्ति यथा सचितमिश्रे सचित्तमिश्रमुन्मिश्रितं । तत्र सचित्तमिश्रे नारङ्गखण्डादौ सचित्तमिश्रं दाडिमकलिकादि
लवणादि वा । पूर्वोक्तकरणेनोन्मिश्रितमित्यर्थः । तथा अचित्तमिश्रे (सचित्तमिश्र) २ सचित्तमिश्रेऽचित्तं ३ अचित्तेचित्तमुन्मिश्रि-
तमिति ४ । अत्र कल्प्याकल्प्यविधिमाह । इह पुनरित्यादि, इहोमिश्रिते पुनः शब्दः संहृतोऽन्मियोवैशिष्टयख्यापनार्थः। एतच्चो-
परिष्टादयिष्यामः । सचित्तमिश्रं बीजकन्दहरितादि तन्मिश्रं देयद्रव्यं च, किमित्याह । न नैव कल्प्यं ग्रहीतुमुचितं यतीनामेतेनादि-
भङ्गत्रिके ग्रहणनिषेध उक्तो, ग्राह्यमेव सचित्तं स्यादित्यादिदोषात् । इतरस्मिस्तु चरमभङ्गकाश्रितेऽचित्तमिश्रिते देये पुनर्विविधा भाषा
भाषणं विभाषा। संहृतद्वारोक्तचतुर्थभङ्गाविषयस्तोकबहुपदोत्थचतुर्भङ्गकरूपा भजनारूपा च विकल्पना कार्या तेनेहापि शुष्का-
॥९२॥

·व्ययोरुन्मिश्रणं द्रष्टव्यं । ततः स्तोके स्तोकं, बहुके स्तोकमचित्तमुन्मिश्रितमिति प्रथमतृतीयभङ्गयोर्यात्क्षिप्य स्तोकाधारेण भोजनेन ददाति तदा कल्प्यता । स्तोके बहुकं, बहुके बहुकमुन्मिश्रितमित्यनयोरकल्प्यता, दातृपीडादिपूर्वोक्तदोषात् । ननु संहृतोन्मिश्रयोः सचित्तादिवस्तुनि सचित्तादिवस्तुनो निक्षेपादन्योन्यं कः प्रतिविशेषः?, उच्यते, संहृने भिक्षादानार्थ [द्रव्यादि] मात्रकस्थितं [च] द्रव्यमयोग्यं दाडिमकलिकादि तुपादि वाऽन्यत्र स्थगनिकादौ सञ्चायं तेनैव रिक्तीकृतभाजनेन कूरादिकं साधवे ददाति, उन्मिश्रिते तु योग्यायोग्ये द्रव्ये यत्र भाजने ते द्वे अपि मिश्रिते तदवनामनेन तेनैवान्येन वा भाजनेन ददानीत्युभयोर्विशेषः पुनःशब्दसूचितो ज्ञेय इति गाथार्थः ।।८९॥ उक्तमुन्मिश्रद्वारमापरिणतद्वारमाह । अपरिणयं दव्वं चिय, भावो वा दोण्ह दाण एगस्स । जइणो वेगस्तमणे, सुद्धं नन्नस्स परिणमियं ॥९॥ व्याख्या-इहापरिणतं साध्यं वस्तु तच्च द्रव्यभावभेदाद् द्विधा, पुनर्भावापरिणतं दातृग्रहीत्योगात् द्विधैव । तत्र द्विधाऽपरिणतं तावदाह । 'अपरिणयं दव्वं चिय'त्ति, अपरिणतमनपगतजीवं सचेतनमित्यर्थः । द्रव्यमेव देयस्वरूपं पृथिव्यादिकं यो दाता ददाति । यश्च गृह्णाति तदपरिणतत्वधर्मयोगाद् द्रव्यापरिणतमुच्यते । दोषाश्च सचित्तग्रहणाज्ञाभङ्गादयो वाच्याः । दाविषयं भावापरिणतमाह । मावोऽध्यवसायो दानपरिणाम इत्यर्थः । वा विकल्पे । द्वयोर्द्विसङ्ख्ययो त्रादिस्वामिनोर्मध्यादुपलक्षणत्वाद् बहूनां च साधारण- स्थाशनादेर्दाने वितरणे एकेन क्रियमाणे एकस्य दात्रपेक्षया द्वितीयस्य भ्रात्रादेरित्यर्थः यत्रापरिणतोऽभवनशीलो भवतीति शेषः तहावभावापरिणतं, अयमर्थः-दातुः पितृभ्रातृखाम्यादिभिः साधारणेऽशनादौ यद्दाता, यच्छाम्येतत्साधवे इतिदानपरिणामयुक्तो

·अपरिणत-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥९३॥
ददातीतरेषां च तदातुर्दानादधिकरणमनुजभ्रात्रादीनां तस्मिन् तेन दीयमानेऽपि चित्तसंक्लेशः स्यात् तदाहविषयभावापरिणतं ।
अस्य साधारणानिसृष्टस्य च दायकसमक्षासमक्षत्वकृतो विशेषः, दोषाश्चात्र साधारणानिसृष्टोक्ता ज्ञेयाः। ग्रहीतृविषयं भावापरिणत.
माह । 'जइणो' इत्यादि भिक्षार्थ सङ्घाटकरूपेण गृहे गतयोः साध्वोर्यत्तन्मध्यादेकस्य कम्यचिद्यतेः साधोरेतल्लभ्यमानमशनादि
शुद्धं दोषरहितमिति मनसि चित्ते परिणमितं निर्णीतं, तदेवाशनादि, न नैवान्यस्य कस्यचिद्यतेः साधोः शङ्कायुक्ततया शुद्धत्वेन मनसि
परिणतं तद् गृहीतृभावापरिणतमेतदपि न ग्राह्यमन्योन्यं कलहादिसम्भवादिति गाथार्थः।।९०॥
उक्तमपरिणतद्वारमथ लिप्तद्वारं विवरीपुस्तस्वरूपं तद्गतं विधिविशेष चाह ।
दहिमाइलेवजुत्तं लित्त तमगेज्झमोहओ इहयं ।संसट्ठमत्तकरसाव-सेसव्वहि अडभंगा ॥११॥
व्याख्या-~-इह लिप्तमिति साध्यं । ततो 'दहिमाई' त्ति मकारस्यालाक्षणिकत्वाद्दध्यादिगोरसदुग्धतीमनप्रभृति तत्खरण्टितं,
कूगदि वा । कीदृशमिन्याह लेपयुक्तं लेपवदित्यर्थः । तत्किमित्याह 'लित्तं' ति करमात्रकादिखरण्टनकारित्वाल्लिप्तमुच्यते । तल्लिस
दध्यायग्राह्यं माधुना नाऽऽदातव्यं । ओघतः सामान्येनोत्मगैनेत्यर्थः । इहास्मिन् प्रवचने, किन्तु सामर्थ्याद् ग्राह्यमलेपकवल्लौदनादिक-
मेव । लेपकृति हि दुग्धादौ गृह्यमाणे दाव्या तल्लिप्तहस्तादेर्धापने पश्चात्कादिर्यते रसगाद्ध्यं च स्यादलेपकृतोऽग्रहणे तदभावो यते
रसगृद्ध्यभावश्च । तथौघत इति वदता अपवादेन लेपकदपि ग्राह्यमित्यावेदितं । अत्राह परः-नन्वाहारग्रहणे पश्चात्कर्मपर्यटनाक्लेशादि-
दोषभावाद्यावज्जीवं भोजनं विनैव तपः कुर्वस्तिष्ठतु किमर्थमाहार एव गृह्यते ? एवं हि मूलदोषोत्थानं निषिद्धं स्यात् । नैवं, निरन्तरं
यावजीवमुपवासान् कुर्वतस्तस्य बुभुक्षितत्वेनाशक्ततया वैयावृत्त्यसंयमपालनाऽभावात्,न वैतत्तीर्थे उत्कृष्टतोऽपि षण्मासाभ्यधिकतप इति
॥९३॥

·क्षीयमाणसामर्थ्यात् । यद्येवं तईि निरन्तरं पाण्मासिकं तपो विधाय, तत्परिपूर्णकरणाशक्तौ एकव्यादिदिनोनं तदेव कृत्वा, यावच्चतु र्थमपि विधाय सर्वत्र पारणकदिने आचाम्लेन पारयित्वाऽऽचाम्लतपसो हि शुष्कायौदनायुष्णोदकाभ्यामुत्कृष्टस्यागमेऽभिधानाद्विपुल- निर्जरासद्भावात् । इत्थमप्यशक्तो प्रतिदिनमाचाम्लमेव करोतु किं लेपकृत्तकादिद्रव्यग्रहणेन ? उच्यते । कः किमित्याह । करोत्वित्थं यदि साधोस्तस्मिन्नेव दिने, भविष्यति वा द्वितीयादिदिने प्रत्युपेक्षणादिसंयमयोगहानिर्न भवति । किन्तु सम्प्रति सेवार्तसंहननित्यान्न शक्नोत्येवं तपः कर्तुमिति । ननु किमुच्यते न शक्नोत्येवं कर्तुं ? किमाचाम्लमपि दुष्करं ? तथाह्यधोऽवनिस्थमहाराष्ट्रादिदेशजाः कोशलदेशजाश्च साम्प्रतमपि सेवार्तसंहनिनो मनुजा गृहस्था अप्रत्याख्यानिनः सदैव काजिकौदनाभ्यवहारादाचाम्लतपःकारिण- स्तिष्ठन्ति । ततश्च यदि तथाभवमेवंविधाहारेणापि निराकुलाः प्राणा(न् ) रक्षयन्ति, तर्हि मोक्षार्थित्वेन बहुकष्टसहा यतयस्तुल्याहारि(रे)- णाऽऽचाम्लतपसा सदैव किं न धारयन्ति ? तसाल्लेपकृत्तकादेः पश्चात्कर्मादिदोषकारिणो ग्रहणमयुक्तं, नैवं, यतो गृहिणां शीतकालेऽ- प्याहारोपधिशय्याः, आहारस्य रन्धनानन्तरमेव भोजनकरणादुपधेस्त्वष्टमाष्टमाहप्रक्षालनात् शय्यायास्तु चुल्लीस्थितज्वलनयुक्त वाच, उष्णाः स्युस्तेनैताभिः शरीरस्यान्तर्बहिश्च नापभावात्तेषां तकाद्यभावेऽप्याहारपाकभावादजीर्णादिदोषा न स्युर्यतीनां चाहारोपधि- शय्याः, उष्णकालेऽप्याहारस्य भिक्षाचर्यायां बहुगृहेषु स्तोकस्तोकलाभेन बृहद्वेलालगनादुपधेस्तु वर्षान्ते एकामेव वेला प्रक्षालनेन मलिनत्वाच्छय्यायास्त्वग्निरहितत्वेन, शीतलाः स्युम्तेनेनेपां प्रतिदिनमाचाम्लकरणेन तक्राद्यभावाजठराग्निनाहारपाकाथावादजीर्णादि- दोषाः स्युस्ततश्च न केवलं जठराग्निनाऽऽहारः पच्यते किन्तु लेपकृता तक्रादिनाऽपीत्याहारापरिणत्यबुभुक्षापनोदार्थ यतीनां तीर्थकरा- दिभिस्तद्ग्रहणमनुज्ञातं । तच्च निरन्तराचाम्लतपःपरिहारेणैव स्यात्तदत्र क्वापि दिने आचाम्लं क्वापि निर्विकृतिक कार्यमित्यायातम

·लिप्स-
द्वारम्
पिण्ड-
विशुद्धे.
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥१४॥
त्रापि स्निग्धसरसशालनकानां भोज्यं ग्लानाद्यर्थं गृह्यतेऽन्यथा नेति, प्रायो बहुलेपवत्वाद् गृद्ध्यादिजनकत्वाचेति स्थितं । प्रस्तावा-
बहुलेपादिस्वरूपं किश्चिदुच्यते । इह बहुलेपाल्पलेपालेपमेदात्रिधा द्रव्याणि स्युरतस्तत्र दुग्धदधिघृततैलघृताधुन्मिश्रालेहकक्करगुड-
पानखजूंरक्षीरपेयाजगाादीनि द्रव्याणि बहुलेपानि स्पर्श हस्तादीन् प्रचुरं खरण्टयन्तीति कृत्वा, तथा वत्थुलादि(वस्तुलादि)भर्जि-
कायवागूकोद्रवकूरसूपतक्रतीमनकाजिकादीन्यल्पलेपानि स्पर्श हस्तादीन् स्तोकं खरण्टयन्तीति कृत्वा, करमण्डककुल्माषवल्लचवलक-
चणकाढकीमसूरमुद्गादीनि द्रव्याण्यलेपानि शुष्कप्रायत्वात् स्पर्शे हस्तादीन् न खरण्टयन्तीति कृत्वा । तदिहालेपमल्पलेपं वा साधुना
ग्राह्यं पश्चात्कर्मादिदोषाभावात् । अधुना अलेपादिद्रव्यग्रहणविधिगतं भङ्गाष्टकं निरूपयन्नाह । 'संमडे'त्यादि । तत्र संसृष्टावल्पलेपेन
स्वयोगेन खरण्टितौ । मानं च करोटिकादिकं भाजनं करश्च दातृहस्तो मात्रकरौ तौ, संसृष्टौ च तो मात्रकरौ च संसृष्टमात्रकरौ ।
तथा यस्य साधवे दत्तस्य मध्यात् किञ्चित्स्थाल्यादावुद्धरति तत्सावशेषं द्रव्यं कूरादि । अत्र कर्मधारयस्ततः संसृष्टमात्रकरौ च सावशे-
पद्रव्यं चेति विग्रहे तानि तथोक्तानि, तैः संसृष्टमात्रं संसृष्टकरः सावशेषद्रव्यं चेति त्रीणि पदानीत्यर्थः । एतैश्च त्रिभिः पदैः स्वप्रति-
पक्षयुक्तैरलेपादिद्रव्यग्रहणविधा(व)टसङ्ख्या भङ्गा स्युरिह च भङ्गकप्रमाणपरिज्ञानं रचनाक्रमश्च दृश्यते । तत्रेह यावतां पदानां भङ्गाः
कार्यास्तावन्तो द्विका अन्योऽन्यं ताडिताः सर्वभङ्गप्रमाणं । रचना तु स्वीयस्वीयसर्वभङ्गानां पर्यन्तवत्तिनि पदे ऊर्ध्वाध एकान्त-
रितौ लघुगुरू स्थाप्यौ । ततो द्विगुणा द्विगुणा लघुगुरवः क्रमशो वामेषु वामेषु पदेषु स्थाप्याः। उक्तं च । “पयसमदुगअन्भासे माणं
भंगाण तेसिमिहरयणा । एगंतरिय लहुगुरु दुगुणा दुगुणा य वामेसु"त्ति ॥१॥ तदिह त्रयाणां पदानां सर्वेऽष्टौ भङ्गाः । रचनात्वियं
यथा-।।।, ।। 5, । 51, ।ss, s।।, s। 5, s si, sss, अत्र ऋजूणामंशानां स्थानीयानि शुद्धानि
॥९४॥

·वक्राणां त्वशुद्धानि पदानि, तत्राद्ये भङ्गे त्रीण्यपि पदानि शुद्धान्यतः सर्वशुद्धोऽसौ अष्टमे त्वशुद्धान्यतः सोऽशुद्धोऽसौ, मध्यव- तिनां तु मध्यात्केचिदेकेन केचित्तु द्वाभ्यां पदाभ्यामशुद्धास्ते चाष्टावप्यमी यथा-संसृष्टमात्र, संसृष्टो हस्तः, सावशेषं द्रव्यं ।।। संसृष्ट- मात्र, संसृष्टो हस्तो, निरवशेष द्रव्यं ।२॥ संसृष्टमात्रमसंसृष्टो हस्तः, सावशेषं द्रव्यं ।३॥ संसृष्टमात्रमसंसृष्टो हस्तः, निरवशेष द्रव्यं ।४। असंसृष्टं मात्रं, संसृष्टो हस्तः, सावशेषं द्रव्यं ।५॥ असंसृष्टं मात्र, संसृष्टो हस्तो, निरवशेषं द्रव्यं ।६॥ असंसृष्टं मात्रमसंसृष्टो हस्तः, सावशेपं द्रव्यं ।७॥ असंसृष्टं मात्रमसंसृष्टो हस्तो, निरवशेषं द्रव्यं ।८। इति गाथार्थः॥९१॥ अधुना भङ्गाष्टकविधिं ग्राह्याग्राह्यविधि छतिद्वारं (च) विवरीषुस्तल्लक्षणादि चाह । एत्थ विसमेसु घेप्पइ छड्डियमसणाइ होन्तपरिसाडिं। तत्थ पडते काया पंडिए महुबिंदुदाहरणं ॥१२॥ व्याख्या-अत्रैतेष्वष्टसु भङ्गकेषु मध्ये विपमेष्वसमेषु प्रथमतृतीयपञ्चमसप्तमभङ्गेषु गृह्यते भक्ताद्यादीयते । एतेषु सावशेषद्रव्य- त्वेन पश्चात्कर्मादिदोपाभावात् , सामर्थ्यात्समेषु द्वितीयचतुर्थादिषु न गृह्यते । अयमर्थः, इह हस्तो मात्रं वा द्वे वा खयोगेन संस यानि सन्ति, साध्वर्थ वा संसृष्टानि भवन्तु (परं) न तद्वशेन पश्चात्कर्म । किं तर्हि ? द्रव्यवशेन । यत्र हि द्रव्यं सावशेष तत्रैतानि साध्वर्थ खरण्टितान्यपि दात्री न धावति, किं तर्हि ? तत्र द्रव्ये व्यापारयतीति साधवः(ध्वर्थ) पश्चात्कर्म न स्याद् । यत्र तु द्रव्यं निरवशेष तत्रैतानि तद्रव्याधारस्थाली च साधुदानानन्तरं साधावतीति साधोस्तत्स्यादेवेति समेष्वकल्पता। गतं लिप्तद्वारं । छर्दितद्वारमधु नोच्यते । तत्र छर्दितं साध्यं । ततो यदशनादि अशनपानप्रभृति दीयते दाच्या, कीदृशं सदित्याह 'हॉतपरिसार्डि'ति। भवती जायमाना परिशाटि छईनं यस्याशनादेस्तद्भवत्परिशाटि, भिक्षामध्याद् भूम्याद्युपरि तदवयवत्वेन छर्दनधर्मकं यदित्यर्थः, तच्छ

·पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
भङ्गाष्टके
कल्प्याक-
लप्यं छर्दि-
तद्वारं च
॥९५॥
दितमुच्यते । अगापि गुरूपदेशाचतुर्भङ्गः स्यात् , यथा-सचित्ते सचित्तं छर्दितं, तत्र भिक्षादानाय प्रवृत्तया दाच्या भिक्षामध्याच्छर्दितं
भूम्यादिस्थसचित्तमृत्तिकादेरुपरि सचित्तलवणादिकं पातितमित्यर्थः । अचित्ते सचित्तं ।२। सचित्ते अचित्तं ।३। अचित्ते अचित्तं ।४।
छर्दितमित्यत्र भङ्गचतुष्टयेऽप्यकल्प्यं, तत्राद्यत्रये(द्वये) ग्राह्यमेव सचित्तं (तृतीये ग्राह्यमचित्तं परं सचित्ते पतितं) स्यादित्यादि
दोषाश्चतुर्थे चाज्ञाभङ्गाऽनवस्थामिथ्यात्वविराधनादोषादि । अत्र विराधनां विशेषतः सूत्रकारः स्वयमेव दर्शयितुमाह । तत्र तस्मिन्नश-
नादौ साधवे दाव्या दीयमाने पतति भूमौ छद्यमाने सति कायाः पृथ्वीकायादयो विराध्यन्त इति शेषः । एतेन संयमविराधनोक्ता ।
अनया च शेषे द्वे अप्युपलक्षिते, तथाहि-तद्भक्तायुष्णं शीतलं वा स्यात्तत्र तप्तस्य भूम्यादौ छईने दाता ग्राहको वोभयं वा दह्येत ।
भूमिस्थसचित्तपृथिव्यादीनामुपरि पातेन तद्दाहः। शीतलभक्तादिपरिशाटौ च तेषामेव विनाशः, इति साधोः स्वदाहेनात्मविराधना,
पृथिव्यादिदाहादिना संयमविराधना, दातृदाहेन प्रवचन(विराधना) भावनीयेति । अथ पतितं द्रव्यमाश्रित्य दोषपरंपरासूचकं ज्ञात-
माह। पतिते छबिते मधुविन्दूदाहरणं । दोषानाश्रित्य माक्षिकलवेनोपलक्षितो दृष्टान्तो वाच्यस्तच्चेदं यथा-
वारत्तपुरं नाम नयरं, तत्थ य अभय सेणो नाम राया। तस्स वारत्तओ नाम अमच्चो सयलरायकजचिंतणपरो आसि । अन्नया
य धम्मघोसो नाम साहू भिक्खं अडतो वारत्तगस्म घरं गओ। तस्स भिक्खादाणटुं घयगुलजुयपायसपडिपुन्न थालं गहाय आगओ
एगो दाणनिउत्तो अमञ्चपुरिसो। एत्थंतरे तउ मज्झाउ एगो बिंदू धरणीए पडिओ। छड़ियदोसोत्ति तं मोत्तुं निग्गओ साहू । वार-
तगेण मत्तवारणट्ठिएण तं दि8, किणणेण एरिसा भिक्खा न गहियत्ति जाव चित्ततो चिट्ठइ, ताव बिंदुमि मच्छियाउ लग्गाउ ।
ताणं घरकोइलिया धाविया तीसे सरडो आगओ तस्स य मजारो पहुत्तो तस्स य पाहुणगसुणओ पहाविओ। तस्स वत्थव्यंगसुणओ
॥९५॥

·समुट्ठिओ। दोण्डं पि सुणगाणं भंडणं जायं नियगणियगाणं रक्खणट्ठा दोण्हं पि ताण सामिणो समुट्ठिया। तेसिपि सपरि वाराणं महाजुझं जायं । जाव अणेगाणं सुहडाणं मारामारी जाया। तं सव्वं वारत्तगेण उल्लोयणहिएण दिट्ठ निच्छइयं च जहा नूणमेएण मारामा(रा)दिदोसेण साहुणा भिक्खा ण गहिया इचाइ भावंतस्स सुहभावे वट्टमाणस्स जायं जाईसरणं । सयंबुद्धो जाओ। देवयाए उवगरणं सव्वं समप्पियं । जाओ सो समणो अईव महादुक्कराणुट्ठाणकारओ। तउ सम्म निरइयारं अणुट्ठाणं काऊण काले सिद्धोत्ति गाथार्थः॥१२॥ उक्ता दशाप्येपणादोषास्तदुक्तौ चाभिहिता द्विचत्वारिंशदपि पिण्डदोषाः, साम्प्रतमेते उद्गमोत्पादनैषणादोषाः क्रमशः स्वस्खस- हथान्विता यत्समुत्था इत्यावेदयन्नाह । इय सोलस सोलस दस, उग्गम उप्पायणसणा दोसा। गिहिसाहूभयपभवा, पंच गासेसणाए इमे॥९३॥ व्याख्या-इत्येवं प्रदर्शितप्रकारेण षोडश पोडश दश सङ्ख्या यथाक्रमं ये उद्गमोत्पादनैषणाविषया व्यावर्णितस्वरूपा दोषा आहारदूषणानि ते यथासङ्खथं गृहिसाधूभयप्रभवा भवन्तीति शेषः । अत्र पोडशाऽप्युद्गमदोषा गृहस्थादुत्पद्यन्ते । गृही प्रायेण तत्क- तत्यर्थः । उत्पादनादोपाः पोडशापि यतेरेव सकाशात् प्रादुर्भवन्ति, यतिरेव तान् कुरुते इत्यर्थः । उभयं गृहिसाधुलक्षणं । तस्मात्प्र- भवन्ति जायन्ते एपणादोपा गृही साधुश्च तद्विधायीत्यर्थः । तत्र शंकितदोषः साधुभावापरिणतदोषश्चेति द्वौ साधुप्रभवौ शेषा म्रक्षिता- दयः पुनरष्टाववश्यं गृहस्थादेव स्युरिति । तदेवं विधिना गृहीतस्याप्याहारस्य विधिना ग्रासः कार्य इति ग्रासैषणाया अवसरोऽतस्तदो पप्रस्तावनार्थमाह । 'पंच'त्ति, पञ्चसङ्ख्याः पुनर्दोषाः ! 'गासेसणाए'त्ति ग्रासो भोजनं तद्विषया एषणा शुद्धाशुद्धपर्यालोचनं ग्रासैषणा

·पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
ग्रासषणा-
दोषाआध-
स्वरूपं च
na
॥९६॥
तस्यास्तस्यां वेमेऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणाः संयोजनादयः स्युरिति गाथार्थः॥९३॥
अधुना तानेव प्रस्तावितान् नामतः, आद्यस्य स्वरूपं चाह ।
संजोयणा पमाणे इंगाले धूम कारणे पढमा । वसहि बहिन्तरे वा रसहेउं दव्वसंजोगा ॥९४॥
व्याख्या-संयोजन संयोजना । गृद्ध्या रसोत्कर्षोत्पादनार्थ द्रव्याणां सुकुमारिकादीनां गुडादिद्रव्यैः सह मीलनमित्यादिरूपा
सा क्रियमाणा ग्रासैषणादोपः स्यात् । 'पमाणे' त्ति, प्रमितिः प्रमाणं कवलसङ्ख्यादिना आहारमात्रलक्षणं, एकारः प्रथमैकवचनार्थः ।
तच्चातिक्रम्यमाणं भोजनदोषो भवेत् । 'इंगाले' त्ति चारित्रेन्धनस्याङ्गाराणामिव करणमिति कारिते अन्त्यस्वरादिलोपे, पुंसि 'संज्ञायां
घ.' इति घे चाङ्गारश्चारित्रेन्धनदहनसमर्थो रागपरिणामः । एकारः पूर्ववत् । 'धूमे' ति चारित्रेन्धनस्य धूमकरणमिति कारिते, ‘मंतु-
चंतुविना लुक् चेति वंतुलोपे अन्त्यस्वरादिलोपे पूर्ववद् धे च धूमश्चारित्रेन्धनस्य धूमायमानताकरणसमर्थो द्वेषपरिणामः । प्रथमैक-
वचनलोपः छन्दोऽर्थ । 'कारणे'त्ति कार्यते प्राणी कार्य भोजनाख्यमनेन निमित्तेनेति कारणं निमित्तमेकारः पूर्ववत् । रूपबलाद्यर्थ-
मशनायुपभोगः कारणाख्यो दोषः चः समुच्चयार्थों लुप्तो दृश्यते । पञ्च भोजनदोषा भवन्तीति शेषः। तत्रैतेष्वाद्यं व्याख्यातुमाह ।
'पढमिति, दोषपञ्चकापेक्षया प्रथमाऽऽद्या प्रक्रमात् संयोजना भवति । कथमित्याह वसतेरुपाश्रयादहिबहिष्टाद् भिक्षाटनं इत्यर्थो यद्वा.
ऽन्तरे वसतेमध्ये, वा विकल्पे । रसहेतो रसोत्कर्षार्थ शोभनास्वादनिमित्समिति यावत् । द्रव्याणां कूरादीनां लाभे संयोगो रसगृद्ध्या
दध्यादीनां संयोजनं मीलनं द्रव्यसंयोगस्तस्मिन् साधुना क्रियमाणे सति प्रथमा भवतीति पूर्वेण योगः। अयमत्र भावार्थ:-द्विधा
संयोजना, भावसंयोजना द्रव्यसंयोजना च। द्रव्यसंयोजना(नया) चेह प्रकृतं । तत्र क्षीरादीनि द्रव्याणि गाद्ध्यपरिणामेन संयोजयन्ना-
॥९६॥

·LA त्मनि यया ज्ञानावरणादिकं कर्म संयोजयति बध्नाति, सा भावेन द्रव्यगृद्धिरूपाध्यवसायेनात्मना सह कर्मणां संयोजना मीलनं तैश्च संसारस्य, तेनैव दुःखस्येति भावसंयोजनेति । द्रव्यसंयोजना तु द्विधा बाह्याभ्यन्तरभेदात् । तत्र वाह्याभ्यन्तरत्वे भोजनक्रियायाः क्रमशोऽप्रत्यासन्नताऽऽसन्नते आश्रित्य द्रष्टव्ये । तत्र च रसहेतुकद्रव्यार्थ पर्यटनं १ तेषां पृथक् पात्रे ग्रहण २ मिति द्विधा बाह्या द्रव्यसंयोजना। तां च द्विधामपि वसतेबहिभिक्षामटन् करोति। यथा कश्चित्साधुभिक्षामटन् शाल्यादिकूरं क्षीरं वा प्राप्तवांस्त- प्राप्तौ च रसगृद्धिनिमित्तं दधिगुडयोर्गवेषणाय पर्यटति मण्डकमुद्गशाल्यादिप्राप्तौ च सपिर्दधिस्निग्धपत्रशाकादिशालनकाद्यर्थ पर्यटतीत्येका १, द्वे वा लभ्यमाने भिन्नभिन्नपात्रकेषु स्थापयेत् साधुर्यतोऽधुनैव मीलितानि भोजनवेलायां यावद्धृतानि विरूपरसानि भविष्यन्तीति भोजनं कुर्वन् मीलयिष्यामीति विचिन्त्य क्षीरादीनि लभ्यमानानि बहिरेव पृथक् पृथक् भाजनेषु गृह्णातीति द्वितीया २। अभ्यन्तरा पुनद्रव्यसंयेजना त्रिधा पात्रकविषया, कवल विषया, मुखविषया चेति त्रिविधामभ्यन्तरां वसतावायातः करोति। तत्र भोजनसमये यत्सुकुमारिकादि येन खण्डादिना सह रोचते तद्रसगृद्ध्या तेनैव सहकस्मिन्नेव पात्रे संयोज्य स्थापयतीत्याद्या १। यदा तु तत्र तथाभूतं तेनैव सह कवलतया करोति तदा द्वितीया २। यदा तत्तथाभूतमेकं मुखे प्रक्षिप्यान्यत्तथाभूतं तदुपरि प्रक्षिपति तदा तृतीया ३ । तदिह वसतेहि द्रव्यसंयोजने बाह्या। वसतावागतेन रसनिमित्तं तस्मिन् क्रियमाणे अभ्यन्तरेति स्थितं । पिण्डप्रस्तावादियं पिण्ड विषया दर्शिता । इतरथोपकरणं गवेषयतः साधोश्चोलपट्टकावाप्तौ विभूषाप्रत्ययमन्तरकल्पं याचित्वा परि भुजानस्य पहिरुपकरणसंयोजना । वसतौ चागत्य परिभुञ्जानस्यान्तरुपकरणसंयोजनेत्याद्यपि द्रष्टव्यमिति । इह च रसहेतोरिति विशेषणेन कारणतः संयोजनाऽप्यनुज्ञातेत्यावेदयति, तथाहि -रोगिणः साधोर्यस्य वाऽऽहारेऽरुचिः स्यात्तस्य, तथा प्रधानाहारोचितराज-

·प्रमाणाति-
क्रमदोष:
पिण्ड-
विशुद्धे-
चंद्रसूरीया
त्तिः
॥९७॥
पुत्रादेस्तथा साधूचितेन संयोगरहिताहारेण नाद्यापि सम्यग्भावितस्य शैक्षकादेर्वा इयमनुज्ञाता। एतेषां हि शालनकादि विना नैवाहारो
रोचत इति गाथार्थः॥९४॥
उक्ता संयोजना, अथ प्रमाणातिक्रमदोषमभिधित्सुराह ।
धिइबलसंजमजोगा, जेण ण हायंति संपइ पए वा। तं आहारपमाणं जइस्स सेसं किलेसफलं॥१५॥
व्याख्या-धृतिश्च चेतसः स्वास्थ्यमुपलक्षणत्वाज्ज्ञानादिवृद्धिश्च । बलं च वैयावृत्त्यादिकरणक्षमं शरीरसामर्थ्य । संयम-
योगाश्च चारित्रसाधकाः प्रत्युपेक्षणाप्रमार्जनादयः साधुव्यापाराः, धृतिबलसंयमयोगास्ते येन यावन्मात्रेणाशनादिना उपभुक्तेन
न हीयन्ते न हानि यान्ति किन्त्वनवरतमुत्सर्पन्त एवेति तत्वं । कदा न हीयन्ते इत्याह सम्पति भोजनादूर्ध्व तस्मिन्नेव दिने
इत्यर्थः। यद्वा प्रगे प्राप्तद्वितीये आगामिदिने इत्यर्थः । वा विकल्पे । कोऽर्थो येनोपभुक्तेन न्यूनतया अधिकतया वा तदैव श्वो वा
क्षुधाऽजीर्णादिव्यथाऽसद्भावान संयमज्ञानादिहानिर्भवतीति । तत्किमित्याह-तावन्मानं संयमधृत्याधुत्सर्पणकारि आहारे, आहा-
रस्य भक्तपानरूपस्य भोजनस्य, प्रमाणं मानं यतेः साधोरुपलक्षणत्वात्साव्याश्च ज्ञेयमिति शेषः। तच्च किल द्वात्रिंशत्कवलरूपमेकत-
प्तिकारकतया एकस्मिन् दिने पुरुषं प्रति द्रष्टव्यं । मध्यमप्रमाणमेतत् । तस्साच द्वात्रिंशत्कवलप्रमाणादेकेन कवलेन द्वयादिभिर्वा हीयमानं
तावत् मध्यमं यावदष्टौ, अष्टौ कवलास्तु जघन्यमिति। उत्कृष्टतस्तु बहवोऽपि कवला भवन्तीति । अष्टाविंशतिः कवला महिलाया आहा-
रमान । नपुंसकस्य तु ते चतुर्विंशतिः स्युः। परं तस्य प्रायोऽप्रव्राजनीयत्वाद् 'बत्तीसं किर कवला आहारो कुच्छिपूरओ भणिओ।
पुरिसस्स महिलियाए अट्ठावीसं भवे कवला' ॥१॥ इत्यस्यां गाथायामाहारमानं तं प्रति नोक्तं । अथ कवलानां किं प्रमाणम् ? उच्यते
॥९७॥

·कुक्कुटथण्डकमात्राः कवला भवन्तीति । तत्र कुक्कुटी द्विविधा द्रव्यकुक्कुटी,भावकुक्कुटी च। तत्र साधोः शरीरं द्रव्यकुक्कुटी तस्य मुख- मण्डकं,तबाऽविष्कृते मुखेऽक्षिकपालौष्ठभूमिरविकृताभिर्यः प्रविशति तत्प्रमाणं कवलस्य । अथवा कुक्कुटी तस्या अण्डकं तत्प्रमाणः कव- लो ग्राह्यः। (ग्रं.४०००)भावकुक्कुटी पुनर्यावन्मात्रेणाहारेण भुक्तेन नातिन्यून नात्याध्मातं चोदरं भवति, धृतिज्ञानादिवृद्धिश्च भवति, अस्याहारस्य द्वात्रिंशोभागोंऽण्डकं तत्प्रमाणं कवलस्य । तथा द्वात्रिंशत्कवलादिकं पुरुषाद्याश्रित्य कवलाहारस्यैव मानमिदं। सपानस्य च तस्योदरमाश्रित्य कालापेक्षया भागतः प्रमाणं वक्तव्यं । तत्र कालत्रिधा शीत उष्णःसाधारणश्च । तदिह यत्र काले शीतमधिकं स शीतः। यत्र धर्मोऽधिकः स उष्णः, यत्र द्वयोः साम्यं स साधारणः कालः। तथा सर्वमपि भोजकोदरविवरं षड्भिर्भागैः कल्प्यते । ततश्च साधारणकाले भक्तपानयोरभ्यवहारे इदं प्रमाणं यथा-उदरभागत्रयं तक्रादिव्यञ्जनयुक्तेनाशनेन पूरयेत् , द्वौ च भागौ काञ्जिक- पानकेनेति । पष्ठश्चांशो न्यूनो धरणीय इतश्चेतश्च वायोः सञ्चरणायान्यथा हि वातः पीडां कुर्यादिति पञ्चैव भागाः सदोपयोगिनः । तदुक्तं-'अद्धमसणस्स सर्वजणस्स कुजा,दव्वस्स दो भाए । वाउपवियारणट्ठा च्छन्भायं ऊणयं कुजा' ॥१॥ इति । तथा शीते पानस्यैकः, भक्तस्य चत्वारो भागा इति पञ्च । उष्ण त्रयः पानस्य, भक्तस्य द्वाविति पञ्च । इह बुभुक्षावृद्ध्या भक्तभागवृद्धिः, पिपासाहान्या तु जलाहानिरित्यादि भावनीयं । तदिदमाहारप्रमाणमेतद्वयतिरिक्त च प्रमाणदोपोऽत एव आह-शेष संयमादिनिर्वाहहेतोः खदेहानुगु- णादाहारमानादन्यत् न्यूनमधिकं वा प्रकामातिवहुकादिवक्ष्यमाणदोषयुक्तं वाहार्यमाणमशनादि, किमित्याह, क्लेशः शरीरपीडा स एव फलं प्रयोजनं यस्य तत्क्लेशफलमक्षुधाऽजीर्णादिजनकतया शरीरव्यथोत्पादकमित्यर्थः । एतेन ज्ञानादिवृद्धिजनकादन्यत्प्रमाणदोपदुष्टं ज्ञेयमित्युक्तं भवति । ते च प्रमाणदोषभेदाः षड भवन्ति । यथा प्रकामं, निकामं, प्रणीतं, अतिवहुकं, अतिबहुशः, अतिप्रमाणमतृप्य-

·प्रमाणाति-
क्रमदोषः
पिण्ड-
विशुद्धे-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
||९८॥
मानं वेति। तत्र त्रयस्त्रिंशदादिभिः कवलैः भोजनमेकस्मिन्नेव दिने कृतं प्रकाममित्युच्यते ।तच्च केवलप्रकामत्वेनैतैरगलस्नेहबिन्दुभि-
ज्ञेयम् । यदि तु गलत्स्नेहबिन्दुभिः स्यात्तदा प्रकामः प्रणीतश्च दोषौ स्यातामेवं शेषदोष(षेषु)दोषसङ्करत्वमपि भावनीयं ११ तथा
प्रकामभोजनमेव धादिदिनेषु क्रियमाणं निकाममुच्यते २। उत्पाट्यमानकवलेभ्यो गलघृतादिकं भोजनं प्रणीतमुच्यते ३। एकस्मिन्
दिने न्यूनोदरतारहितत्वेन परिपूर्णभोजनं बहुकमुच्यते तद्बहुकमतिक्रान्तमतिशयेन खप्रमाणाधिकं यदशनादिकं वारद्वयं भुङ्क्ते तद-
तिबहुकमिति ४। तिस्रो वारा यदशनादिकं भुङ्क्ते तदतिबहुश उच्यते ५। तिसृभ्यो वाराभ्यः परतश्चतस्रादिवारा अतिलौल्यात्तृप्तिम-
मन्यमानः साधुर्यदशनादिकं भुङ्क्ते तदतिप्रमाणमतृप्यमानं वोच्यते ६। तदिदं प्रमाणदोषदुष्टं पद्धिधमप्याहारं साधुन भुञ्जीत । तथा
विरुद्धद्रव्याहारोऽपि देहसंयमक्षतिकारित्वेन क्लेशफल एव ज्ञेयोऽतः सोऽपि न भोक्तव्यो यथा दधितैलयोः क्षीरतैलयोर्वा संयोगः
कुष्ठविकारकारी, समभागयोश्च तैलघृतयोमिलितयोः संयोगः कियताऽपि कालेन विषयत्वभाजी भवेचेति गाथार्थः॥९५॥
शेषं क्लेशफलमिति प्रागुक्तं ततश्च कुतः पुनः शेषं क्लेशफलमित्याह ।
जेणइबहु अइबहुसो, अइप्पमाणेण भोयणं भुत्तं। हादेज्जव वामेजव, मारेजव तं अजरितं ॥१६॥
व्याख्या-येन कारणेन 'अतिबहु' अतिबहुकाख्यं वारद्वयमित्यर्थस्तथा 'अतिबहुसो' अतिबहुशोऽभिधं वारत्रयमित्यर्थः ।
अतिप्रमाणेन वारत्रयोल्लङ्घनेन करणभूतेन अतृप्यमानेन वा तृप्तिममन्यमानेन साधुना क; भोजनमशनादिकं भुक्तमभ्यवहृतं । किं
कुर्यात् इत्याह । हदयेद्वा पुरीषाधिक्यं कारयेत् , वमयेद्वा छर्दैि कारयेत् , मारयेद्वा प्राणत्यागं कारयेत् । वाशब्दाः स्वस्थाने विक-
पार्थाः । तदतिबहुकादिभोजनं कीदृशं सदित्याह-अजीर्यदपरिणमत् । इह च सूत्रकृता दोषदर्शनद्वारेणातिबहुकादित्रयस्य दर्शनेन
॥९८॥

·प्रकामादिदोपत्रयमप्युपलक्षितं द्रष्टव्यं । केवलं प्रकामादित्रयाभणनेन यदतियहुकादित्रयस्योपादानं तदस्यात्मविराधनादिजनकत्वेना- तिपरिहारताख्यापनार्थ,तत्रात्मविराधना मरणादेः, संयमविराधना तु तापनार्थ तेजस्कायादिविराधनातः, प्रवचनविराधना तु औदरिका एते इत्यादि जनापवादात् । उपलक्षणत्वादेतदनुसारतः प्रकामादिभोजनत्रयेऽप्येतेऽन्ये च ब्रह्मचर्यविराधनादयो दोषा वाच्याः । तस्मा- गुणकारित्वात् प्रमाणोपेतमेव भोक्तव्यं । किं च ये नरा अपथ्यपरिहारिणः, द्वात्रिंशत्कवलभोजिनो वा, द्वात्रिंशतः स्तोकतरभोजिनो वा स्युस्तेऽपरवैद्यचिकित्स्या न स्युः किन्तु ते वन एवोक्ताहारनिपेवणादात्मनो वैद्यकल्पा इति प्रमाणयुक्तभोजने विशेषगुणस्ततो ज्ञानादिवृद्धिरिति गाथार्थः ॥९६।। उक्तः प्रमाणदोपः, साम्प्रतमङ्गारधूमाख्यं दोषद्वयं युगपद्व्याख्यातुमाह । अंगारसधूमोवम, चरणिंधणकरण भावओ जमिह ।रत्तो दुट्ठो भुंजइ, तं अंगारं च धूमं च ॥१७॥ व्याख्या-इह काष्टादिकमिन्धनम् , अग्निदग्धं निधूमं ज्वलदग्निरूपमङ्गार इत्यभिधीयते । तथा सह धूमेन सधूम, तदेवेन्धनम- गारभावमप्राप्तं दाहक्रियामनुभवद्यावदद्धदग्धं तावद्धूमसद्भावात्सधूममुच्यते । ततोऽङ्गारश्च सधूमं च अङ्गारसधूमं द्रव्येन्धनं तेन उपमा औपम्यं सादृश्यं यस्य तच्चरणेन्धनं च । तत्र चरणं चारित्रं तदेवेन्धनं बालनं दाह्यत्वाच्चरणेन्धनं, तस्य करणं विधानं, तस्य भावः सद्भावस्तस्माचारित्रेन्धनस्याङ्गारसधूमसदृशकरणतयेत्यर्थः । अयमों यथाहि द्रव्येन्धने, दाह्यं दाहकस्तत्साध्यं कार्य चेति त्रितयं भ- चति । तथा भावेन्धनेऽपि दाजु दाहकस्तजन्यं कार्य च वाच्यं, तत्र द्रव्येन्धने काष्टादिवालनं दाह्यं दाहकोऽग्निस्तत्साध्यं च धू(मा)य- मानताऽङ्गारतालक्षणं, भावेन्धने चारित्राख्यं दाद्यं, रागद्वेषपरिणामश्च साधोरशनादिगोचरोऽग्निर्दाहकः, तत्साध्यं च कार्य धूमायमा-

·अङ्गार-
धूमदोषौ
पिण्ड-
विशुद्ध-
अंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥९९॥
नतारूपं रूक्षोऽयमाहार इत्यादिवचनोच्चारणेन तस्यैव मलिनत्वकरणं अङ्गारताकरणरूपं च । मिष्टोऽयमाहार इत्यादिवचनोच्चारणेन
सर्वथा निर्दग्धत्वेन तस्यैवासारताकरणं मोक्षकार्य प्रति । यथाद्यनारैः काष्ठादिकार्य न सिध्यति । तथा तेन चारित्रेण कृतदुःख-
मोक्षो मोक्षो न शीघ्रं लभ्यत इत्येवं च चरणेन्धनस्य द्रव्येन्धनौपम्यम् । ततश्च यत्प्रासुकमेषणीयमप्यशनादि, 'इह तु स्थाप्यं,
रक्तो मिष्टमेतदिति तत्प्रशंसया रागवान् सन् , द्विष्टो रूक्षमेतदित्यादिदोषग्रहणतो द्वेषवान् भुङ्क्ते अभ्यवहरति तदशनादि, यथाक्रम
भवति। 'इह' एषु ग्रासैषणादोषेषु मध्ये, अस्मिन् प्रवचने वा, किमित्याह-'अङ्गारं च धूम' चेति, तत्रागारः पूर्वोक्तशब्दार्थश्चारित्रे-
न्धनदहनसमर्थो रागपरिणामो, धूमश्च पूर्वोक्तशब्दार्थश्चारित्रेन्धनस्य धूमायमानताकरणसमर्थो द्वेषपरिणामस्तद्योगादशनाद्यप्यङ्गारदो-
पवभूमदोपवच्च भवति । रागवानेषणीयमपि भुजानोऽङ्गारदोषवत्करोति द्वेषवांश्च तदेव भुञ्जानो धूमितं करोति । चशन्दौ परस्परा-
पेक्षया समुच्चयार्थौ । इह यद्यपि पूर्व काष्टादिदह्यमानमर्द्धदग्धोल्मुकखभावं सधूमं स्यात्ततः सर्वथा ज्वलनरूपामगारतां भजते इति
सधूमाङ्गारयोरुत्पत्तिक्रमस्तथाप्यनयोर्भावरूपयोर्गुरुलघुदोषतामाश्रित्येत्थं निर्देशस्तथाहि-रागेण सर्वथा दग्धेन्धनसमं चारित्रं करो-
तीति स गुरुर्दोषो, द्वेषेण त्वर्द्धदग्धेन्धनसममिति स लघुरिति । तथा शेषेषूद्गमादिदोषेषु जगत्रयकदर्थकरागद्वेषखरूपत्वाद्गुरुतमावि-
माविति ख्यापनाक्रमभणनं त्यक्त्वैतौ दोषौ विसदृशावुक्ताविति गाथार्थः ॥१७॥
उक्तमगारधूमाख्यं दोषद्वयं साम्प्रतं कारणाख्यमभिधित्सुर्यनिमित्तमाहारयति, यन्निमित्तं च नेत्येतदाह ।
छुहवेयणवेयावच्च-संजमसुज्झाणपाणरक्खट्ठा। इरियं च विसोहेउं, मुंजइ न उ रूवरसहेऊ ॥९८॥
व्याख्या-इह क्षुवेदनादिपदानां कृतद्वन्द्वानां रक्षार्थमिति पदेन प्रत्येकं सम्बन्धो भवति । ततश्च क्षुद्वेदनारक्षार्थ बुभुक्षा-
॥९९॥

·लक्षणपीडापगमाय । बुभुक्षासदृशी हि नास्त्यन्या पीडा, अतस्तद्विनाशाय भुञ्जीतेति सर्वत्र योगः साधुराहारमिति शेषः। तथा वैयावृत्त्यमाचार्यादीनां भक्तपानादिना प्रतिचरणरूपं । तद्धि बुभुक्षितेन कर्तुं न पार्यते, अतः तद्रक्षार्थ तस्य हानिनिवारणार्थ । तथा संयमः प्रत्युपेक्षणाप्रमार्जनादिका साधुव्यापारस्तं बुभुक्षितः कत्तुं न शक्नोत्यतस्तत्पालनार्थ। तथा शोभनं ध्यानं सुध्यानं सूत्रा- र्थानुचिन्तनादिलक्षणं धर्मध्यानं, तदपि बुभुक्षितस्य परिक्षीयते । यतो बुभुक्षितः पूर्बाधीतश्रुतपरावर्तनेऽर्थचिन्तनिकायां चासमर्थः स्यादतस्तद्रक्षार्थ सुध्यानहानिनिवारणार्थमित्यर्थः । तथा प्राणरक्षार्थ, तत्र प्राणा इन्द्रियादयो दश तेषां रक्षार्थ तत्संधारणाय, बुभुक्षि- तस्य ह्यायुर्वलादि हीयते । तथेयों च विशोधयितुमीर्यासमितिपालनाय, बुभुक्षितो हीर्यासमिति ध्यामललोचनानि(नत्वेन) विशो- धयितुं न शक्नोति । चः समुच्चये । एतैः पद्भिः कारणैस्साधुराहारं भुञ्जीताश्नीयात् । न तु न पुनर्भुञ्जीत रूपरसहेतुः । तत्र रूपं शरीरस्य विशिष्टवर्णाद्याकृतिः 'रस शब्दे' इति वचनाद्रसः शब्दस्तयोर्हेतुर्निमित्तं शरीरोपचितत्वकण्ठमाधुर्यापादनायेत्यर्थः । आहा रविषयो वा रसो मधुरादिकस्तन्निमित्तं स्वादुरसोपेतमिदं वत्तते, अतोऽवश्यं भोक्तव्यमिति गायन न भुञ्जीतेत्यर्थः । अनेन रू- पाद्यर्थमाहारमाहारयन् धर्मप्रयोजनाभावात् कारणाख्यदोषदुष्टं तत्स्यादित्यावेदितं । यतः कारणाभावः कारणदोषोऽत्राभिप्रेत इति गाथार्थः ॥९८॥ यैः कारणैराहारयति यतिस्तान्युक्तान्यधुना यैर्नाहारयति तान्याह- अहव न जिमेज रोगे, मोहुदये सयणमाइउवसगे। पाणिदयातवहेउं, अन्ते तणुमोयणत्थं च ॥१९॥ व्याख्या-अथवेति बलवर्णाद्यपेक्षया भोजनाऽकरणे विकल्पान्तरार्थः। 'न' नैव जिमेदद्यात् साधुभॊजनं कुर्यादित्यर्थः। केत्याह-

·आहारा-
ऽकारणानि
पिण्ड-
विशुद्धे-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥१०॥
'रोगे' आकस्मिकज्वराक्षिरोगादावजीर्णादौ च । उपवासान् कुर्वतो हि प्रायो ज्वरादयस्त्रुटयन्ते । यदुक्तं 'बलाविरोधि निर्दिष्टं ज्वरादौ
लानं हितं । ऋतेऽनिलश्रमक्रोधशोककामक्षतज्वरात् ॥१॥ तथा मोहोदयेऽत्युत्कटकामपीडोद्भवे मैथुनविरतिरक्षणार्थन जिमेत् । उप-
वासान् हि कुर्वतः कामः काममपक्रामति । यदुक्तं-'विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवजं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते'
॥१॥ इति । 'सयणमाइ'त्ति मोऽलाक्षणिकस्ततः स्वजनाद्युपमर्गे । तत्रोपसर्गः स्खलीकरणम्, स चानुकूलप्रतिकूलभेदात् द्विधा। तत्र
मातापितृकलत्रादिखजनोपसर्गोऽनुकूलः। ते हि प्रव्रज्यामोचनाद्यर्थ कदाचिदुपतिष्ठन्ते । तत उपसर्गोऽयमिति मत्वा तत्र न जिमेत् ।
ते हि उपवासान् कुर्वन्तमवलोक्य तनिश्चयावगमान्मरणादिभीतेर्वा प्रायस्ते मुश्चन्ति। आदिशब्दात् प्रतिकूलोपसर्गे कुपितराजादौ
न जिमेदिति । तथा प्राणिदया च तपश्च ते तथा। तद्धेतीस्तन्निमित्तं । तत्र प्राणिदयाहेतोः सत्वरक्षणाय जलवृष्टी, महिकापाते, सचि-
तरजःपातादौ, प्रभूतश्लक्ष्णमण्डूकिकामसिकादिसत्वसमाकुलायामिलायां न जिमेव किन्तु मेघवृष्टयादावुपवासं करोति येन भिक्षा-
टनादिजाताप्कायादिविराधना न स्यात् तथा तपोहेतोस्तपोऽर्थमेक याद्युपवासकरणेन षण्मासान्तं यावत्तपःकुर्वतो न भोजनसम्भवः ।
इह तीर्थे उत्कृष्टतः षण्मासमेव तपो भवति न परत इति वेदितव्यं । तथा 'अन्ते' पर्यन्तसमये वृद्धभावे इत्यर्थः। अन्यदा हि प्रायो
बुभुक्षाधिक्यादाहारत्यागे आर्तध्यानापत्तेरिति । तनुः शरीरं तस्या मोचनं मरणार्थ परित्यागस्तदर्थ, चः समुच्चये । संलेखनार्थ निर्भो-
जनो भूयादित्यर्थः । अयमर्थः । पूर्व हि दीर्घपर्यायपरिपालनं, शिष्येभ्यो वाचनादानं, शिष्यनिष्पादना च श्रेयो, अन्ते च वादिके
सर्वस्याप्यनुष्ठानस्य मरणाराधना सारेति तस्यां महाप्रयत्नो विधेयः। सा च संलेखना क्रमेणोपशमयुक्तेनाऽऽहारत्यागादिरूपा
कार्या। अतः शरीरत्यागार्थ तत्करणे भोजनाभावः सम्भवतीति गाथार्थः ।।९९॥
॥१०॥

·उक्तं कारणाख्यो दोपोऽधुना ग्रन्थोपसंहारं चिकीपुरेषणात्रयसङ्गृहीतपूर्वोक्तसमस्तदोषनिगमनमनुक्तस्य परिज्ञानायातिदेशं चाह । इइ तिविहेसणदोसा, लेसेण जहागमं मएऽभिहिया। एसु गुरुलहुविसेसं, सेसं च मुणेज सुत्ताउ॥१००॥ व्याख्या-इत्यनेन प्रदर्शितप्रकारेण त्रिविधा त्रिभेदा गवेषणग्रहणग्रासभेदात् या एषणाऽऽहारशुद्धय शुद्धिपर्यालोचना । तस्या दोषा उद्गमोत्पादैपणासंयोजनादिरूपाः सप्तचत्वारिंशत् सङ्ख्या अशुद्धयः । अध्यवपूरकस्य किञ्चिन्मिश्रसाम्यान्मिश्रेऽन्तर्भावेन षट्चत्वारिंशत् सवथा वा त्रिविधेषणादोषास्ते लेशेन सङ्केपेण आगमस्यानतिक्रमेण । यथागमं तत्रागमः श्रुतं स पिण्डप्रस्तावान्नवमपूर्वगतश्रुतादिरू- पोऽत्र सामान्येन सर्वोऽप्युपयोगी किन्तु प्रतिनियतो भिक्षादोपशोधकः पिण्डनियुक्तथादिरूप एव प्रायो भिक्षाचर्योपयोगी अतः पिण्डनियुक्तथादिशास्त्रानुसारत इत्यर्थः । अनेन खमनीषिकापरिहारेण शास्त्रस्याऽऽदेयतामाह । तथावृत्त्या निजमत्यनुसारेण यथाव. बोधं चेत्यपि व्याख्येयं । मयेत्यात्मनिर्देशः। अभिहिताः प्रतिपादिताः । 'एसु' त्ति, चकाराध्याहारादेषु च प्रदर्शितोद्गमादिदोषेषु विषये । किमित्याह । अयमेतमाहोपो गुरुश्च महान् , अयमेतमाल्लघुश्चाल्पः कनीयानित्यर्थो गुरुलघू तद्रूपो विशेषो भेदो गुरुल- घुविशेपस्तं, गुरुलघुप्रायश्चित्तापत्तिद्वारेण गुरुदोपाल्पदोपविभागमित्यर्थः । मुणेत् सूत्रादिति योगः । तथा शेष उक्तादन्यदनुक्तं प्रद- शितदोपविषयं दृष्टान्तप्रत्यपायादिकमुत्सर्गापवादादिकं च । प्रत्यपायादयो हि श्रुते विनेयानामकार्यपरिहारार्थ स्वे स्वे स्थाने दर्शिता- स्तदुक्तं 'पायं अवायभीओ, पावाययणाणि परिहरइ लोउं । तेण अवाओ बहु हायए,पए देसिओ सुत्ते' ॥१॥ यद्वा शेषमाहारदोषेभ्यो. ऽन्यच्छय्यातरराजपिण्डोपाश्रयवस्त्रपात्राद्युपधिगोचरं दोषवृन्दमित्यर्थः। चः समुच्चये। 'मुण प्रतिज्ञाने' । मुणेद्विजानीयाच्छिष्यः सूत्रा- दागमानिशीथादिरूपादिति । तत्र यदुक्तमेतेपां लघुगुरुविशेषं सूत्राद्विजानीयादिति । तत्र विनेयानुग्रहायासौ किञ्चिदुच्यते। तदिह

·गुरुलघु-
दोषविचा-
रणा
पिण्ट-
विशुद्धे
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
॥१०॥
सर्वगुरु मूलकर्म, तस्माचाधाकर्मिकं, कम्मौदेशिकचरमत्रिकं, मिश्रान्त्यद्विकं, बादरप्रभृतिका, सप्रत्यपायपरग्रामाभ्याहृतं, लोभपिण्डो-
ऽनन्तकायाव्यवहितनिक्षिप्तपिहितसंहृतोन्मिश्रापरिणतछर्दितानि, संयोजना, सागारं वर्तमानभविष्यन्निमित्तं चेति लघवो दोषाः, मूल-
प्रायश्चित्ताच्चतुर्थतपोवत् । एतेभ्यः कम्मौदेशिकाद्यभेदो मिश्रप्रथमभेदो धात्रीत्वं दृतीत्वमतीतनिमित्तमाजीवनापिण्डो वनीपकत्वं बाद-
रचिकित्साकरणं क्रोधमानपिण्डः सम्बन्धिसंस्तवकरणं विद्यामत्रयोगचूर्णपिण्डाः प्रकाशकरणं द्विविधं द्रव्यक्रीतमात्मभावक्रीतं लौकि-
कग्रामित्यपरावर्तिते निष्प्रत्यपायपरग्रामाभ्याहृतं पिहितोद्भिन्नकपाटोद्भिन्ने उत्कृष्टमालापहृतं सर्वमाच्छेद्य, सर्वमनिसृष्टं पुर:-
कर्म पश्चात्कर्म (निर्मिश्रकर्दमेन प्रक्षितं) गर्हितम्रक्षितं संसक्तम्रक्षितं प्रत्येकाव्यवहितसंहृतोन्मिश्रापरिणतछर्दितानि प्रमाणोल्लङ्घन
सधूममकारणभोजनं चेति लघवश्चतुर्थादाचाम्लमिव एतेभ्योऽध्यवपूरकान्त्यमेदद्वयं कृतौदेशिकमेदचतुष्टयं भक्तपानपूतिका माया-
पिण्डोऽनन्तकायव्यवहितनिक्षिप्तपिहितादीनि मिश्रानन्तकायाऽव्यवहितनिक्षिप्तादीनि चेति लघवः, आचाम्लादेकभक्तमिव । एते-
भ्योऽप्योघौदेशिकमुद्दिष्टभेदचतुष्टयमुपकरणपूतिकं चिरस्थापितं प्रकटकरणं लोकोत्तरं परावर्तितमपमित्यं च परभावक्रीतं निष्पत्य-
पायसप्रत्यपायखग्रामाभ्याहृतं दरोद्भिनं जघन्यमालापहृतं प्रथमाध्यवपूरकः सूक्ष्मचिकित्सा, गुणसंस्तवकरणं मिश्रकर्दमेन लवणसे-
टिकादिना च प्रक्षितं पिष्टादिम्रक्षितं किञ्चिद्दायकदुष्टं प्रत्येकपरम्परक्षिप्तादीनि मिश्रानन्तरनिक्षिप्तादीनि चेति लघवः, एकभक्तात्
पुरिमार्द्धमिवेत्याद्ययं गुरुलघुविशेषः ।
अथ शय्यातरपिण्डविचारणा । तत्र शय्यया साधुसमर्पितगृहलक्षणया भवार्णवं तरतीति शय्यातरः १ कदा च शय्यातरो
भवति २ कतिविधस्तत्पिण्डः ३ कदा चाशय्यातरो भवति ४ कस्य च सम्बन्ध्यसौ वर्जनीयः ।। के चैतत्पिण्डग्रहणदोषाः ६
॥१०१॥

·न कदा च तत्पिण्डो गृह्यते ७ क च शय्यातरो भवतीत्यष्टौ द्वाराणि ८। तत्रायद्वारे यतिप्रदत्तोपाश्रयप्रभुस्तेन यः कृतप्रमाणतया निर्दिष्टो वा स्यात्तदा शय्यावरः। द्वितीयद्वारे यदा शय्यातरगृहे रात्रौ सुप्ता जागरित्वा वा प्राभातिकप्रतिक्रमणं कुर्वन्ति तदासौ शय्यातरः ११ अर्थतच्छय्यायां सकलां रात्रि जागरित्वा प्राभातिकप्रतिक्रमणमन्यत्र कुर्वन्ति तदा मौलः शय्यातरो न भवति किन्तु यद्गृहे प्रतिक्रमणं कृतं, स एव। अथ मूलशय्यायां रात्रौ सुप्वाऽन्यत्र प्रातः प्रतिक्रामन्ति, तदासौ मौलोऽन्यश्च द्वावपि शय्यातरौ ।यदा तु वसतिसङ्कीर्णतादिकारणादनेकोपाश्रयेषु साधवस्तिष्ठन्ति तदा यत्राचार्यः स्थितः स एव शय्यातरो नान्यः २। तृतीयद्वारे द्वादशधा तत्पिण्डस्तदुक्तं-असणाईया चउरो पाउंछेणवत्थपत्तकंवलयं । 'सईछुरकण्णसोहण नहरणिया सागरिय- पिण्डो' ॥१॥ अयं त्वपिण्डः, 'तणडगलछारमल्लग-सेजासंथारपीढलेवाई। सेजायरपिंडो सो, न होइ सेहो य सोवहिओं ॥२॥३॥ चतुर्थद्वारेऽहोरात्रात्परतोऽशय्यातरो भवति । यदुक्तं-'वुत्थे वजिज होरत्तं' । इदमत्र हृदयं यत्रोषितास्ततः स्थानाद्यस्यां वेलायां निर्गता द्वितीयदिने तावत्या वेलायाः परतः शय्यातरो न भवति ४। पञ्चमद्वारे साधुगुणविरहितस्य लिङ्गमात्रावशेषस्यापि सम्बन्धी शय्यातरः वर्जनीयः ५। षष्ठद्वारे "तित्थंकरपडिकुट्ठो आणाण्णाउग्गमो वि य न सुज्झे। अविमुत्ति अलाघवया दुल्लह सेजाइ, वोच्छेओ" ॥३॥ व्याख्या-आद्यन्तवजैर्मध्यमैर्महाविदेहजैश्च तीर्थकरैर्वरमाधाकर्म कथञ्चिद्भुक्तं न पुनः शय्यातरपिण्डोऽतस्तत्प्रति- कृष्टत्वाद्वर्जनीयोऽयं । 'आण'त्ति तं च गृह्णता तीर्थकराज्ञा न कृता स्यात् । 'अण्णा'त्ति यत्र स्थितस्तत्रैव भिक्षां गृह्णतामज्ञातोञ्छं च न कृतं स्यात् । 'उग्गमो वि य न सुज्झे'त्ति आसन्नादिभावतः पुनः पुनस्तत्रैव भैक्षपानकादिनिमित्तं प्रविशत उद्गमदोषाश्च स्युः। खाध्यायश्रवणादिभ्यश्च प्रीतः शय्यातरः क्षीरादिस्निग्धं द्रव्यं ददाति । तच गृह्णता विमुक्तिर्नाद्धाभावो न कृतः स्यात् । 'अलाघ-

·पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
शय्यातर-
पिण्डराज-
पिण्ड-
विचारणा
॥१०२॥
वय'त्ति, शय्यातरतत्पुत्रभ्रातृव्यादिभ्यो बहुपकरणं स्निग्धाहारं च गृह्णत उपकरणशरीरयोलाघवं न स्यात् । तत्रैव चाहारादि गृह्णतः
शय्यातरवैमनस्यादिकारणाच्छय्या दुर्लभा स्यादिति सर्वथा तद्व्यवच्छेदः स्यादतस्तत्पिण्डो वर्जनीयः ६॥ सप्तमद्वारे "दुविहे
गेलन्नमी निमंतणे दव्वदुल्लभे असिवे । ओमोयरिय पओसे, भए अ गहणं अणुन्नायं" ॥४॥ व्याख्या-आगाढानागाढे द्विविधे
ग्लानत्वे सूत्रोक्तविधिना शय्यातरपिण्डोऽपि ग्राह्यः । निमत्रणे च शय्यातरनिर्बन्धे स कृतं गृहीत्वा पुनः प्रसङ्गो निवारणीयः, दुर्लभे
च क्षीरादिद्रव्येऽन्यत्रालभ्यमाने तत्तत्रैव गृह्णन्ति । 'पओसे' त्ति राज्ञा प्रद्विष्टेन सर्वत्र भैक्षे निवारिते प्रच्छन्नं तद्गृहेऽपि गृह्णन्ति,
तस्करादिभये चान्यत्र(त्रालभ्यमाने) तत्रापि स्वीकुर्वन्ति ७/ अष्टमद्वारे स्वस्थाने वसन् शय्यातरो भवति, देशान्तरे तु गतो न
भवत्यपि, केवलं भद्रकान्तदोषात्तत्पिण्डस्तत्रापि वर्जनीयो, भद्रको हि मम तावत् खगृहावस्थितस्याऽमी न किञ्चिद् गृह्णन्ति
ततोत्र यदि गृह्णन्ति तथापि शोभनमिति विचिन्त्यानेषणीयमपि कृत्वा दद्यात् । प्रांतस्तु मम खगृहस्थितस्यामी न किञ्चिद्
गृह्णन्ति, अत्र तु सवं गृह्णन्ति, तत्किमिदानीमहमन्यः सञ्जातः । तस्मान्मायाविन एते इति विचिन्त्य वसत्युच्छेदादि कुर्यादेवं
शय्यातरसम्बन्धिनां भ्रातृमातुलकादीनामुपाश्रयस्थाप्रभूणामपि सम्बन्धी पिण्डो वर्जनीयो भद्रकान्तादिदोषादिति ८)
अथ राजपिण्डविचारः । 'मुइयाइगुणो राया, अट्ठविहो तस्स होइ पिंडो ति। पुरिमेयराण एसो, विजायाईहिं पडिकुट्ठो ॥१॥
मुइओ मुद्धभिसित्तो, पंचहि सहिओ य भुंजए रजं । तस्स उ पिंडो बजे, तबिवरीयंमि भयणाउ' ॥२॥ 'पंचहिं' ति अमात्यमंत्रि-
युवराजपट्टबद्धष्ठिसेनापतिभिः। राजपिण्डश्चायं । “असणाइया चउरो वत्थं पत्तं च कंबलं चेव । पाउछणगं च तहा, अट्ठविहो राय.
पिंडो त्ति” ॥१॥ आधान्तिमजिनसाधुनामेष प्रतिकृष्टः, दोषाश्चात्राज्ञादयो व्याघातादयश्च, तथाहि राजकुले ईश्वरादिभिः प्रविशद्धि-
॥१०२॥

·निगच्छद्भिश्व साधोः प्रवेशाद्यभावाद्भिक्षावाध्यायकार्याणामपि स (विघातः)स्यात् ,अमङ्गलधिया प्रेरणा हननं वा कुर्याद् । तथा लोभः एषणाव्याघातः चौरादिशका, गर्हा च स्यात् । यतोऽहो ! राजप्रतिग्रहमेते गहणीयमपि गृह्णन्ति । तथा च स्मृत्यां "राजप्रतिग्रहदग्धा- नां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर !। स्विन्नानामिव बीजानां पुनर्जन्म न विद्यते" ॥१॥ इति गीतोक्ता । मध्यमजिनसाधुभिश्चायं गृह्यतेऽपि उक्तदोषाणामृजुप्राज्ञत्वेनाप्रमादपरतया परिहतुं शक्यत्वादितरैस्तु ऋजुजडवक्रजडत्वेन न तथेति । तथा शय्याऽपि मूलोत्तरगुणाघशुद्धा परिहर्त्तव्या। तत्रेयं मूलगुणैरशुद्धा यथा “पिट्ठिवंसो दो धारणाउ चत्तारि मूलवेलीउ । मूलगुणेहुबवेया एसा आहागडा वसही" ॥१॥ पृष्ठिवंशो मध्यवलको द्वे धारण्यौ बृहद्वैल्यौ यत्प्रतिष्ठोऽसावेव । चतस्त्रो मूलवेल्यो याः चतुर्पु गृहपार्थेषु क्रियन्ते । एते सप्त मूलगुणाः । एतैः साधुमाधाय कृतैर्युक्ता वसति । 'आहागड'त्ति आधाकर्मिकी स्यात् । साधुमाधाय कृतत्वात् , उत्तरगुणाश्च द्विधा भवन्ति । मूलोत्तरगुणा उत्तरोत्तरगुणाश्च । तत्रैते मूलकल्पा उत्तरगुणाः। यथा “वंसग १ कडणु २ कंबण ३ च्छायण ४ लेवण ५ दुवार ६ भूमीय ७। सपरिकम्मा वसही एसा मूलुत्तरगुणेहि" ॥२॥ वंशकाः दण्डकाः। 'कडणं' ति कटकादिभिः कुड्यकरणं, 'उकंवण' दंडगोवरि कंबाइयवंधणं । 'छायणं'ति दर्भादिनाऽऽच्छादनं । 'लेवणं' ति, चिक्ख- ल्लेण कुडाण लिम्पणं । 'दुवार'त्ति गृहद्वारस्य वृहत्करणं अन्यस्य वा विधानं । 'भूमि' त्ति विसमाए समीकरणरूवं भूमिकम्मं भणइ । एते सप्त मूलभूतोत्तरगुणाः। एते च पृष्ठिवंशादयश्चतुर्दशाप्यविशोधिकोटिसंज्ञाः । उत्तरोत्तरगुणाश्चैते यथा-'मिय धूविय वासिय, उओविय पलिकडा अवत्ता य । सित्ता संमहावि य, विसोहिकोडिं गया वसही' ॥३॥ 'दमिय'त्ति सेटिकादिभिर्धवलिता। 'धूविय' त्ति दुग्गंध त्ति काउं अगरुमाईहिं सुगंधीकया। 'वासिय' त्ति पटवासपुष्पादिभिरपनीतदौर्गन्ध्या । उद्योतिता रत्नप्रदीपादिभिः प्रका-

·पिण्ड-
विशुद्धे-
भद्रसूरीया
इत्तिः
वस्त्रैषणायां
दोषादि-
विचारणा
॥१०३॥
शिता । बलिकृता कृतकूरादिबलिविधाना । 'अवत्त'त्ति छगणमृत्तिकाभ्यां जलेन चोपलिप्तभूमितला, सिक्ता केवलोदकेनाऽऽीकृता,
सन्मूष्टा प्रमार्जिता साध्वर्थायेति सर्वत्र दृश्यं । अविशोधिकोटौ एते न भवन्तीत्यर्थः । एवं चतुःशालादिष्वप्येतदनुसारतो मूलो-
तरगुणविभागे ज्ञेयः । नवरं-'बहिरंताणं पायं समत्तकजाण जेण गामेसु । वासो तेसु ज वसही, पट्ठाइजुया तओ वुत्ता' ॥४॥
तथेयं स्त्रीपशुपण्डकविवर्जिता सेवनीया। इतरथा-'थीपशुपंडगजुत्ताए मोहानलदीवियाण जंतुण। पायमसुहा पवित्ती, पूज्यभ-
वन्भासओ होजा' ॥५॥ तथा वस्त्रमपि दोषदुष्टं वयं । तत्र तावत् वस्त्रमेकेन्द्रियविकलेन्द्रियपञ्चेन्द्रियावयवनिष्पत्तिभेदात् त्रिधा
स्यात् । तत्रायं कार्पासिकं, द्वितीयं कौशेयकादि पञ्चेन्द्रियावयवनिष्पन्नपूर्णादिमयं च तृतीयं । नवरं कारणग्राह्यं कौशेयकादि ।
तथा जघन्यादिभेदाद्वस्त्रं त्रिविधं ज्ञेयं । तत्र मुखवस्त्रिकादि जघन्यं । चोलपट्टपटलादि मध्यमं । प्रच्छादनपट्याद्युत्कृष्टं। एतत्पुनः
प्रत्येकं यथाकृताल्पबहुपरिकर्मभेदात् त्रिधा स्यात् । अत्र च ग्रहणविधिं प्रतीत्य पूर्व यथाकृतं ग्राह्यं, तस्य सर्वोपाधिशुद्धत्वात् ।
तदलामेऽल्पपरिकर्म ग्राह्यं । तस्य स्तोकदोषत्वात् । तस्याभावे बहुपरिकापि ग्राह्यं । एतच्च सर्वमपि वस्त्रं गच्छवासिभिश्चतसृभिरे
षणादिभिर्गवेषणीयं । यथा-'उद्दिट्ठा १ पेह २ अंतर ३ उज्झितधम्मत्ति' ४ तत्रोद्दिष्टा, यद्गुरुसमक्षं स्वयं प्रतिज्ञातं जघन्यादिभेदमेके-
न्द्रियावयवनिष्पन्नादिकं वा वस्त्रं तदेव गृहिभ्यो याचमानस्य स्यात् । प्रेक्षा नाम वस्त्रमवलोक्य ब्रवीति यतिर्यथा भोश्रावक! यादृशमिदं
दृश्यते तादृशमिदं वा मां वस्त्रं देहि । तृतीया तु परिधानवस्त्रं प्रावरणवस्त्रं वा शय्याया अधस्तनवस्त्रमुपरितनवस्त्रं, अन्यद्भोक्तुकामम-
ग्रेतनं च मोस्तुमनसं दातारमत्रान्तरे याचमानस्येति । चतुर्थी पुनः स्वदेशं बहुवस्त्रदेशं वा गन्तुकामाः काप्पेटिका यदुज्झन्ति, बहुव-
स्वदेशे वा यस्यक्तं लभ्यते, तद्याचित्तमयाचितं वा गृह्णतां स्यादिति । जिनकल्पिकास्तु चतसृषु मध्यादुपरितनद्वथादन्यतस्यैवाददते,
॥१०॥

·. नत्वाद्यद्वयेनेति । तत्पुनर्गच्छवासिनः कदोत्पादयन्तीति चेदुच्यते सूत्रार्थपौरुष्यौ विधाय भिक्षार्थमेव पर्यटन्त उत्पादयन्ति । यदि च तदा न लभन्ते, ततो द्वितीयपौरुष्यामपि गवेषयन्ति । तथा(दा)प्यलामे प्रथमायामपि मृगयन्ति । तदर्थ गच्छन्तश्च दण्डकं भूमौ न लगयन्ति यावत्प्रथमो लाभ इति । इत्थं च गृहप्रविष्टैरभावितश्रावकः प्रथमं न याचनीयो विपरिणामाप्रियतादिदोषसम्भवात् । किञ्च श्राद्धानामाचार एवायं यदेषणीयमुद्धरितं खत एव यच्छन्ति, तदिह यान्यन्याभिभावितकुलानि तेषु याच्या कार्या। तां च कुर्वद्भिस्तत्प्रभुर्वक्तय्यो यथा-धर्मलाभो भो श्रावक ! तव समीपे वयमागता। ईदृशैर्वस्त्रैरद्य प्रयोजनमस्तीति । ततश्चानुग्रहं मन्यमानेन तेन वस्त्रे दर्शिते साधुना प्रष्टव्यं कस्य सम्बन्ध्येतदिति । एवं च पृष्टे प्राञ्जलतया कथयत्यसौ यथा भवदर्थ कृतमिदं क्रीतं धोतं चे. त्यादि । अमुकेन वा भवदर्थमेवेहानीय मुक्तं येन तद्गृहे न गृह्णन्ति भवन्त इत्यादि । ततः साधुना अविशोधिकोटिविशोधिकोटिदोषो विचिन्तनीयः । तत्र यत्यर्थं वस्त्रस्य तणणं विणणं च मूलगुणाः । 'अविसोहिकोडित्ति । तथा पूर्वोपभुक्ते वस्त्रे दर्शिते प्रष्टव्यं किमे- त्तदासीदिति । ततो दाता वक्ति नित्यनिवसनं यद्वा मजनवस्त्रं यद्वा राजदौवारिकं यद्वोत्सववस्त्रमिदममुकस्येति । एवं च सति दर्शितवस्त्रसदृशं वहमानमन्यदपि दातुर्यद्यस्ति ततस्तद्गृह्यते, इतरथा गृही अन्यदुत्पादयेत् , क्रीणीयाद्वेति । अपरिभुज्यमानेऽपि च दर्शिते किमत्र भविष्यति, क्व च स्थाने इदमासीदिति प्रष्टव्यं । ततो दाता यत्कथयति तनिशम्य तत्सदृशाऽपरवस्त्रसद्भावे तस्य ग्रहणं कर्त्तव्यं, नाऽपरस्याभावे, उत्पादनक्रयणादिदोषाभावात् । एवं च कल्पनीयतया निश्चिते सति तद्वयोरप्यन्तयोगृहीत्वा सर्वतो दृष्टया निरीक्षणीयं । मणेः सुवर्णस्य रूपकादिद्रव्यस्य वा तत्र निबद्धस्य भावात् । गृहस्थोऽपि च वक्तव्यो निरीक्षस्वैतत्सर्वतः। एवं च यदि तेन तन्मण्यादि दृष्टं तदा भव्यं । अथ न दृष्टं ततो यतिरेव दर्शयत्येनमपनयेति । न चेत्थमधिकरणं यतेरिति वाच्यं यथा-

·पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रसरीया
वृत्तिः
वस्त्रपात्र-
षणायां
दोषादि-
विचारणा
आ
do
॥१०४॥
El do
दे
आ
न्यो हि स्तोक एव दोषः (किंतु)अकथिते उड्डाहादितो महानिति । तत ऊवं नवभागकल्पनया अञ्जनंखञ्जनमूषकादिभक्षितदोषाणामे-
कतरभागस्थस्य शुभाशुभफलं निभाल्य तद्वस्त्रं गृह्णन्ति वर्जयन्ति वा । ते चामी नव भागाः यथा 'चत्तारि देवयाभागादोभागा य माणुसा।
आसुरा य दुवे भागा मज्झे वत्थस्स रक्खसो॥१॥ तत्र च अंजणखंजणकद्दमलित्ते मुसगभक्खियअग्गिविदड्डे । तुनियकुट्टियमज्झव-
लिहे। होह विवागो सुहोऽसुहो वा ॥२॥ देवेसुत्तमो लाभो माणुसेसु य मज्झिमो। आसुरेसु य गेलनं मरणं पुण रक्खसे जाण ॥३॥ अ-
नेन विधिना वस्त्रे लब्धे तद्वसतावागतगुरोः समर्पणीयं । ततोऽसौ यस्य तन्नास्ति तस्मै प्रयच्छति । तथा परिभो- | दे
गकालेऽतिप्रमाणं वस्त्रं छिन्दानैर्मूलभागान छेत्तव्यममङ्गलत्वादिति याचनावस्त्रविधिः। निमन्त्रणावस्त्रविधिश्चायं- मा
यथा भिक्षार्थ साधुसङ्घाटकः कश्चिद्गृहे पविष्टः सन् न केनचित्प्रमादादिना, (किंतु)दातृविशेषेण महाभक्त्या
भक्तादिना प्रतिलभ्य, वस्त्रे निमत्रितः ततस्तेन प्रष्टव्यं कस्येदं, किं चाऽऽसीत् , किमत्र वा भविष्यति, कुत्र वाऽऽसीत , केन वा
कारणेन मधं दीयत इति । यद्येवं न पृच्छति तदा प्रागुक्ता दोषा आज्ञादयश्च स्युरिति । एवं सति यदि कोऽपि मम पिताऽयं मम
पितृसदृशो वाऽयमित्यादिपूर्वसम्बन्धेन, मम भ्राता भर्ता भर्तृसदृशो वायमित्यादिपश्चात्सम्बन्धेन वा ददाति तदाऽग्राह्यं । यदा तु
भवन्तः सद्धर्मनिरता वयं चारम्भप्रवृत्ता इत्यतो निस्तारार्थ दीयतेऽस्माभिरिति घुद्ध्या ददाति तदा ग्राह्यमेवेति वस्त्रविधिः । तथा
पात्रकमप्येकेन्द्रियदेहनिष्पन्नतुंबकदारुमृन्मयभेदात् त्रिधा स्यात् । पुनर्जघन्यादिभेदात् त्रिधा । तत्रोल्लककादि जघन्यं, मात्रकं मध्यम,
उत्कृष्टं पतद्गृहः, पुनरेकैकं त्रिधा यथाकृतमल्पकर्मबहुकर्म चेति पूर्वपूर्वामावे चेहोत्तरोत्तरं ग्राह्यं । एतदपि चतसृभिरेषणाभिर्गवे.
षणीयं । यथा-'उद्दिवा ।। पेह ।२। संगया।३। उज्झियधम्मत्ति ।४। अत्र त्रितयं प्राग्वन्नवरं पात्राभिलापो वक्तव्यः। तृतीया पुनरेवं
॥१०४॥

·'संगइयं वा वेजइयं वा । कस्यापि गृहिणः पात्रद्वयं भवति । स च तयोर्मध्यादेकैकस्मिन् दिने एकैकं वारकेण वायति तत्र यद्वा- हयति तत्सङ्गतिकं । यत्तिष्ठति तद्वेजयिकं । ईदृशं च कोऽपि साधुरभिग्रहविशेषाद्याचते शेषं चात्रापि वस्त्रवद्रष्टव्यं । नवरं "तस- पीया इव दटुं, न गिण्हइ गिण्हइ य अद्दिट्टे । गहणमि अपरिसुद्धे कप्पइ दिढहिं वि बहूहि"॥१॥ उत्तरार्द्धभावार्थोऽयं-ग्रहणे परिशुद्धे पश्चाद्यदि बीजादीनि बहून्यपि पश्यति, तथापि गृह्णात्येव । न पुनः परिष्ठापयति, प्रत्यर्पयति वा पात्रं किन्तु यतनया तानि यत्र न विराध्यन्ते तत्र क्षिपतीति । मूलोत्तरगुणविभागश्वायमत्र-'मुहकरणं मूलगुणा, पाए निकोरणं च इयरे उत्ति इत्यलं प्रसङ्गेनेति सप्रसङ्गेनेति प्रसङ्गगाथार्थः ॥१०॥ अत्र च द्रव्याद्यपेक्षोत्सर्गापवादाश्रयिणा साधुना भाव्यमतः कदाचित्सर्वथा शुद्धाहारा प्राप्तौ समयोक्तविधिनाऽशुद्धग्रहणमप्य- नुन्नातमितरथा पिण्डाऽभावादेहानवस्थितेश्वरणादिगुणहानिरतोऽधुनाऽपवादेनाऽशुद्धग्रहणविधि दर्शयन्नाह । सोहंतोय इमे तह, जइज्ज सव्वत्थ पणगहाणीए । उस्सग्गववायविऊ, जह चरणगुणा न हायन्ति ॥१०१॥ व्याख्या-विधेयश्च (शोधयंश्च) विशुद्धपिण्ड (मन्वेषयन्) पुनः कानित्याह । इमाननन्तरोक्तानाहारदोषान् , तथा तेन केनचि- दवस्थोचितप्रकारेण यतेत यत्नं कुर्यात्साधुरिति शेषः । कथम्भूतः सन्नित्याह उत्सर्गापवादविद्वान् सन् । तत्रोत्सर्गो निर्विशेषेणाऽनु- ठानप्रवृत्तिरपवादो द्रव्यादिविशेषेण तत्प्रवृत्तिवेत्त्यवगच्छति यः स तथा, सम्यगधीतज्ञातछेदादिश्रुतश्चानेनाऽगीतार्थव्यवच्छेदेन गीतार्थ उक्तस्तथा चेदमुभयोरप्यागमे लक्षणमुक्तं यथा “जेण आवस्सयाईयाणं अत्थो न सुओ सोऽगीयत्थो । जेण पिंडेसणावत्थपाएसणा- सेआछेयसुयाईणि अहीयाणि सो गीयत्थो भन्नई"। तेन गीतार्थस्य यतनया प्रवर्त्तमानस्य विराधनापि न दोपवती भवतीति वक्ष्य-

·पिण्ड-
विशुद्ध-
चंद्रपुरीया
वृत्तिः
अपवादेना
शुद्धाहार-
ग्रहणविधि
॥१०५॥
...
ति । यतनालक्षणं चेदमुक्तं निशीथे, यथा-"रागदोसविउत्तो जोगो असढस्स होइ जयणा उ । रागदोसाणुगओ जो जोगो स अजय-
णा उ" । क यतेतेत्याह । सर्वत्र सर्वस्मिन् ग्लानादिप्रयोजने, कयेत्याह पंचकहान्या, इहाकृतवीप्सोऽपि पश्चकशब्दस्तदर्थसम्भवाद्वीप्स
गमयति । ततश्च पञ्चकेन पञ्चकेनागमप्रसिद्धप्रायश्चित्तलक्षणेन कृत्वा यका हानिरशुभादेः परिहारः पञ्चकहानिरयमर्थः-पञ्चकदशकादि-
प्रायश्चित्ताऽऽरोपणाक्रमेण उत्तरोत्तरगुरुप्रायश्चित्तापत्यपेक्षया तत्परिहारेण पाश्चात्यपश्चकपरिहाणितया यल्लघुप्रायश्चित्तपदं तत्प्राप्तियो-
ग्योपसेवनं पञ्चकहानिरिहोच्यते । तया यतेत इदमुक्तं भवति, पूर्व ग्लानादिपयोजनेषु शुद्धं गवेषयेत्, तदभावे लघुगुरुपञ्चकप्रायश्चि-
तापत्तियोग्यं, तदभावे लघुगुरुदशकपञ्चदशकादियोग्यं, न तु निद्धंधसतया कारणेऽप्युत्पन्ने [लघुगुरुप्रायश्चित्तापत्ति. इस
चाहिं तु सो हितु ?] लघुगुरुप्रायश्चित्तयोर्योग्ये द्विरूपे प्राप्यमाणे प्रथमत एव गुरुपायश्चित्तयोग्यं गृह्णीयादिति(अशठः)सन् ग्लानादि-
प्रयोजने आधाकर्मादिदोषदुष्टमप्यासेवमानः अदोषवानित्यावेदितं । किञ्च बहुनैदंपर्यमाह, यथा-केनचिद्यथौचित्यमाधाकांद्यासे-
वारूपेणापि प्रकारेण चरणगुणा न हीयन्ते न हानि यान्ति । तत्र चरणं चारित्रं व्रतादिपालनरूपं, तस्य गुणास्तत्साधकाः प्रतिदिनम-
वश्यं कर्त्तव्यरूपा आवश्यकादयः साधुव्यापाराश्चरणगुणाश्चरणकरणे यथोत्सर्पत इत्यर्थः । यद्वा चरणं चोक्तरूपं गुणाश्च ज्ञानादय
इति व्याख्येयं ततो यथा न हीयन्ते तथा यतेतेति पूर्वेण योगः। अनया गाथयेदं प्रवचनसर्वस्वमभिहितं यथेह न सर्वथा किञ्चिद्
निषिद्धं, नापि सर्वथाऽनुज्ञातं, यतो द्रव्यक्षेत्रकालभाववैचित्र्येण क्वचिद्विधेयस्यापि निषेधः स्यात् , निषिद्धस्यापि क्वचिद्विधिरिति ।
तदुक्तं 'उत्पद्येत हि साऽवस्था देशकालामयान् प्रति । यस्यामकार्य कार्य स्यात्कर्मकार्य च वर्जयेत्' ॥१॥ इति । अतो ज्ञानादीनां
लाभ हानि चाकलय्य बहुलामे प्रवर्तते । तदुक्तमागमे । 'नवि किंचि अणुनायं, पडिसिद्धं वा वि जिणवरिंदेहि । एसा जिणाण
॥१०५॥

·आणा, कजे सजेण होयध्वं ॥१॥ तथा 'का(रणजाय)पसङ्गं बहुविहमववायतो वियाणेत्ता। लंघेऊणुत्तविहिं बहुगुणजुत्तं करेजासु' ॥२॥ तथा 'उसग्गेण निसिद्धाइ ज...............जवि उस्सग्गे अववायं आयरमाणे विराहओ होइ । अववाए पुण पत्ते उस्सग्ग निसेवओ भइओ ॥४॥ इति योगेनेति गाथार्थः ॥१०॥ किञ्चत्यमशठस्यापवादमासेवमानस्य साघोः पृथिव्यादिविराधनापि निर्जराफलैव स्यादित्यावेदयबाह । जाजयमाणस्स भवे, विराहणा सुत्तविहिसमग्गस्स।सा होइ निज्जरफला, अज्झत्थविसोहिजुत्तस्स ॥ व्याख्या-या काचिद्यतमानस्य विराधना रक्षणतत्परस्य ग्लानाद्यवस्थायां गुरुदोषपरिहारेण लघुदोषासेवां कुर्वतः साधोरि- त्यर्थः । भवेत्स्याद्विराधना पथ्यादौ क्रियमाणे पृथिव्यादिसञ्चट्टोपमादिका स्वानुष्ठानखण्डना पुनः कीदृक्षस्य साधोरित्याह । सूत्रं चाचारादिकं विधिश्च प्रस्तावात्तस्यैवार्थावबोधस्ताम्यां समग्रो युक्तस्तस्य गीतार्थस्येत्यर्थः । सा विराधना भवति जायते निर्जराफला कर्मविशोधिका । नत्वशुभकर्मवन्धफलेति । यदपि यथोक्तविगधना प्रत्ययं कर्म प्रथमसमये वध्यते, द्वितीये च जीर्यते, तृतीये- त्वकर्मतामनुभवतीति सिद्धान्तरहस्यं । कथम्भूतस्य सत इत्याह अध्यात्म चित्तं तस्य विशोधियथौचित्येन प्रवर्तनाद्रागद्वेषामावरूपा निर्मलता तया युक्तः समन्वितोऽध्यात्मविशोधियुक्तस्तस्य अशठतया विशुद्धतया भव्यस्येत्यर्थ इति गाथार्थः ॥१०२॥ अथ शास्त्रसमाप्तौ शास्त्रकृत् स्वनाम्नः शास्त्रप्रयोजनस्य च प्रकटनाय स्खमनीषिकारचितत्वपरिहारार्थ गीतार्थमुनीन्द्रप्रार्थनाकरणाय च शार्दूलवृत्तमाह। इच्चेयं जिणवल्लहेण गणिणा, जंपिंडनिज्जुत्तिओ, किंची पिंडविहाणजाणणकए, भव्वाण सव्वाण वि। F

·पिण्ड-
विशुद्धे
चंद्रसूरीया
वृत्तिः
ग्रन्थकारस्य
नामप्रयो-
जनानि
॥१०६॥
वुत्तं सुत्तनिउत्तसुद्धमइणा, भत्तीइ सत्तीइ तं, सव्वं भव्वममच्छरा सुयहरा, बोहिंतु सोहिंतुं य॥१०३॥
व्याख्या-कर्तृपक्षे(ग्रन्थकार)स्योक्तमित्युत्तरेण योगाद्यदुक्तं यदृब्धं प्रस्तुतग्रंथतया किञ्चित् स्तोकमात्रं, केनोक्तमित्याह जिन-
वल्लभसाधुना कीदृशेनेत्याह । गणिना भगवतीयोगोद्वहनादवाप्तगणिशब्देन । यद्वा उण(पुनः)गणयोगा(त्साधु)गणयोगाद्वा गणिना
मरिणा। तत्कुत इत्याह पिण्डनियुक्तितः पिण्डनियुक्तिशास्त्रादुद्धृत्येत्यर्थः । अनेन ग्रन्थस्यादेयतोक्तेति । किंनिमित्तमित्याह पिण्डवि.
धानज्ञानकृते शुद्धाशुद्धतया आहारग्रहणविधिपरिज्ञाननिमित्तं । केषां परिज्ञानकृते इत्याह । भव्यानां मुक्तिगमनयोग्यानां, जन्तूनां
सर्वेषामपि साधुश्रावकव्यक्त्या समस्तानामपि नत्वेकेषां केषाश्चिदेवेत्यपेरर्थः । अनेनाभव्यजन्तूपकाराभावं दर्शयति । तथा भव्यानप्या-
श्रित्य रिक्तपूर्णाऽविभागाऽऽभाव्यं कथनं प्रति सर्वेषामपीत्यनेनाचष्टे इति । तथाऽनेन श्रावकाणामपि पिण्डैषणाध्ययनार्थे अधिकारि-
त्वमाह । यदुक्तमावश्यकचूया-'सावउ जहन्नेण सुत्तअत्थउ अडपवयणमायाउ सिक्खइ, उक्कोसेणं सुत्तत्थेहिं जा छजीवणियं, अत्थउ
पिंडेसणज्झयणं, न उण सुत्तउ वि', त्ति । कथम्भूतेन जिनवल्लभेनेत्याह । सूत्रे आगमे नियुक्ता नियोजिता न्यस्तेत्यर्थः 'सुद्धा' प-
टुन्वेन निपुणा मतिः प्रज्ञा येन स तथा तेन सूत्रन्यस्तदक्षधियेत्यर्थः । सूत्रं च पिण्डनियुक्त्याख्यं प्रागेवादर्शि । अत एव भक्तिर्बहु-
मानः सा च सूत्रविषया ज्ञेया तया भक्त्या सूत्रबहुमानतयेत्युक्तं भवति । तथा शक्क्या खमतिसामर्थ्यादुक्तखरूपत इत्यर्थः। अनेनौ-
त्यपरिहारमाह तजिनवल्लभोक्तं सर्व समस्तं बोधयन्तु(भव्यमिति)भव्यजनानिति गम्यते । भव्यानां तत्कथयन्त्वित्यर्थः । के इत्याह
श्रुतधराः आगमवेदिनः । कीदृशाः सन्त इत्याह अमत्सराः परगुणमत्ययेऽद्वेषिणः सन्तः सज्वलनकषायोदये विशिष्टज्ञानिनामपि
मत्सरसम्भवादिदमुक्तं । इत्थम्भूता एव सन्तो भव्यं यथा भवन्त्येवं शोधयन्तु । उत्सूत्रार्थदोषमलापनयनेन निर्मलीकुर्वन्तु । चः
॥१०६॥

·समुच्चये । तदा सूत्रभक्त्या निजशक्या यदुक्तं किञ्चित् पिण्डनियुक्तितो भव्यानां पिण्डदोषज्ञानकृते सूत्रन्यस्तबुद्धिना जिनवल्लभमरिणा
तत्सर्व बहुश्रुतमत्सरं परित्यज्य तानेव भव्यान् बोधयन्तु उत्सूत्रार्थमपनयन्तु चेति वृत्यर्थः ॥१०३॥
समाप्तेयं श्रीचन्द्रमुरिविरचिता सूक्ष्मपदार्थनिष्कनिष्कपणपट्टकंसन्निभप्रतिभजिनवल्लभाभिधानाचार्यदृन्धपिण्डविशुद्धिशास्त्रस्य वृत्तिः।
दोषानुषगरहितं संवृत्तं जाडयवर्जितं सकलं। समभूदिह चान्द्रकूलं स्थिरं सदाऽऽपूर्वचन्द्रसमं ।।१।।
तस्मिन् गुणमणिरोहणगिरिकल्पाः शीलभद्रसूर्याख्याः।
प्रभवन्ति हि तु मुनीन्द्रा विशालमतयः सदाकृतयः ॥२॥
औदार्यस्थैर्यगाम्भीर्य-धैर्यरूपादिसंयुताः। समभवन् सुशिष्यास्ते श्रीधनेश्वरसूरयः ॥३॥
सरससहकारतरुमजरीव मधुरा सदैव यद्वाणी। सत्कविकृतिरिव येषां सलक्षणा . ॥४॥
निर्जितकोविदानां । श्रीमद्धनेश्वरमुनी.
...॥५॥
.........गुरुभक्तः। तत्रादेशात्तेषां सम्प्राप्तोऽसौ सुराष्ट्रायां ॥६॥
ततश्य,
जक्रक्रेजि.
मानवोपकृतये प्राज्यार्थमल्पाक्षरं।
शास्त्रं पिण्डविशुद्धिसंज्ञितमिदं श्री चन्द्रसूरिः स्फुदं,
तवृत्तिं सुगमां चकार तनुधीः श्री देवताऽनुग्रहात् ॥७॥

·In
वृत्तिकारस्य
प्रशस्तिः
पिण्ड-
विशुद्धे-
चंद्रसूरीया
इत्तिः
पिण्डनियुक्तिसच्छास्त्र-वृद्धव्याख्यानुसारतः। नालिकेर्यादिसवृक्षे, श्रीदेवकुलपाटके ॥८॥
वसुमुनिरुदैर्जाते विक्रमवर्षे रवी समाप्येषा । कृष्णैकादश्यां कार्तिकस्य योगे प्रशस्ते च ॥९॥
यदिहोत्सूत्रं किञ्चिल्लिखितं छद्मस्थबुद्धिना मयका । तन्मयि कृपानुकलितैः शोध्यं गीतार्थविद्वभिः ॥१०॥
श्रुताभ्या(सेनक्षि)प्र(पं) क्लिष्टकर्मप्रणाशिनः। परोपकृतये चायं विहितोऽस्माभिरुद्यमः ॥११॥
पिण्डविशोधेवृत्ति, कृत्वा यदवाप्तं मया पुण्यं । तेन सूत्रपठनरतो, भूयात्सर्वोऽपि भव्यजनः ॥१२॥
तावन्नन्दत्वियं वृत्तिर्वाच्यमाना मनीषिभिः । नभःस्थौ यावदिन्द्वकौं मेरुर्वा भूवि राजते ॥१३॥
अस्यां चतुःसहस्राणि शतानां च चतुष्टयं । प्रत्यक्षरप्रमाणेन श्लोकमानं विनिश्चितं। अतः श्लोकाः ४४००
॥१०७॥
a
समाप्तेयं श्रीपिण्डविशुद्देश्चन्द्रसूरीया वृत्तिः ।
॥१०७॥

·1"
पिण्डविशुद्धिप्रकरणमूलम्
देविन्दविन्दवन्दिय-पयारविन्देऽभिवन्दियजिणिन्दे । वोच्छामि सुविहियहियं, पिण्डविसोहि समासेण ॥
जीवा सुहेसिणो, तं सिवम्मि तं संजमेण सो देहे । सो पिण्डेण सदोसो, सो पडिकुट्ठो इमे ते य ॥२॥
आहाकम्मुद्देसिय, पूईकम्मे य मीसजाए य । ठवणा पाहुडियाए, पाउयरकीयपामिचे ॥३॥
परिअहिए अभिहड्डु-भिन्ने मालोहडे अ अच्छिज्जे । अणिसिट्ठज्झोयरए, सोलस पिण्डुग्गमे दोसा ॥४॥
आहाए वियप्पेणं, जईण कम्ममसणाइकरणं जं । छक्कायारम्भेणं, तं आहाकम्ममाहंसु ॥५॥
अहवा जं तग्गाहिं, कुणइ अहे संजमाउ नरए वा । हणइ व चरणायं, से अहकम्म तमायहम्मं वा ॥६॥
अट्ठवि कम्माई अहे, बंधइ पकरेइ चिणइ उवचिणइ । कम्मियभोई असाहू, जं भणियं भगवईए फुडं ॥७॥
तं पुण जं जस्स जहा, जारिसमसणे य तस्स जे दोसा । दाणे य जहापुच्छा, छलणा सुद्धी य तह वोच्छं॥८॥
असणाइ चउन्भेयं, आहाकम्ममिह बिन्ति आहारं । पढमं चिय जइजोग्गं, कीरंतं निहियं च तहिं ॥९॥
तस्स कड तस्स निहिय, चउभङ्गो तत्थ दुचरिमा कप्पा । फासुकडं रद्धं वा, निट्ठियमियरं कडं सव्वं ॥१०॥
साहुनिमित्तं ववियाइ, ता कडा जाव तंदुला दुछडा। तिछडा उ निट्ठिया, पाणगाइ जहसम्भवं नेजा॥११॥
साहम्मियस्स पवयण-लिङ्गेहि कए कयं हवइ कम्मं । पत्तेयवुद्धनिण्हय-तित्थयरवाए पुण कप्पे ॥१२॥

·मूलम्
पिण्ड-
विशुद्धि-
HORT
॥१०८॥
पडिसेवणपडिसुणणा संवासणुमोयणेहिं तं होइ । इह तेणरायसुय-पल्लिरायदुढेहि दिटुंता ॥१३॥
सयमन्नेण च दिन्नं, कम्मियमसणाइ खाइ पडिसेवा । दक्खिन्नादुवओगे, भणिओ लाभोत्ति पडिसुणणा ॥
संवासो सहवासो, कम्मियभोइहिं तप्पसंसाउ। अणुमोयणत्ति तो ते, तं च चए तिविहतिविहेण ॥१५॥
वंतुचारसुरागो-मंससममिमंति तेण तज्जुत्तं । पत्तं पि कयतिकप्पं, कप्पइ पुव्वं करिसघटुं ॥१६॥
कम्मगहणे अइकम्म-वइकम्मा तहइयारणायारा । आणाभङ्गणवत्था-मिच्छत्तविराहणा य भवे ॥१७॥
आहाकम्मामंतण-पडिसुणमाणे अइकम्मो होइ। पयभेयाइ वइक्कम-गहिए तइएयरो गिलिए॥१८॥
भुंजइ आहाकम्म-सम्मं जो न य पडिक्कमति लुद्धो । सव्वजिणाणाविमुहस्स-तस्स आराहणा नत्थि॥१९॥
जइणो चरणविधाइत्ति-दाणमेयस्स नत्थि ओहेण । बीयपए जइ कत्थवि-पत्तविसेसे व होज जओ॥२०॥
संथरणमि असुद्ध-दोण्हवि गेण्हत्तदेंतयाणहियं । आउरदिढतेणं-तं चेव हियं असंथरणे ॥२१॥
भणियं च पञ्चमङ्गे-सुपत्तसुद्धन्नदाणचउभङ्गे । पढमो सुद्धो वीए-भयणा सेसा अणिट्ठफला ॥२२॥
देसाणुचियं बहुदव्व-मप्पकुलमायरो य तो पुच्छे । कस्स कए केण कयं, लक्खिन्नइ बज्झलिङ्गेहिं ॥२३॥
थोवंति न पुटुं, न कहियं व गूढेहिं नायरो व कओ। इय छलिओ न लग्गइ, सुउवउत्तो असढभावो॥२४॥
आहाकम्मपरिणओ, बज्झइ लिङ्गिव्व सुद्धभोई वि । सुद्धं गवेसमाणो, सुज्झइ खवगव्व कम्मे वि ॥२५॥
नणु मुणिणाजं न कयं, न कारियं नाणुमोइयंतं से । गिहिणा कडमाययओ, तिगरणसुद्धस्स को दोसो॥२६॥
॥१०८॥

·सचं तहवि मुणतो, गिण्हंतो वद्धए पसंगं से । निद्धधसो य गिद्धो, न मुयइ सजियं पि सो पच्छा ॥२७॥
उद्देसियमोहविभागओ य, ओहे सए जमारंभे । भिक्खाउ कइवि कप्पइ, जो एही तस्स दाणट्ठा ॥२८॥
यारसविहं विभागे चउहुद्दिटं कडं च कम्मं च । उद्देससमुद्देसा-देससमाएसमेएण ॥२९॥
जावंतियसमुद्देसं, पासंडीणं भवे समुहसं । समणाणं आएसं, निग्गंथाणं समाएसं ॥३०॥
संखडि भुत्तुवरियं, चउण्हमुद्दिसइ जं तमुद्दिडं । वंजणमीसाइ कडं, तमग्गितवियाइ पुण कम्मं ॥३१॥
उग्गमकोडिकणेण वि, असुइलवेणं व जुत्तमसणाई । सुद्धं पि होइ पूई, तं सुहुमं बायरं ति दुहा ॥३२॥
सुहुमं कम्मियगंधग्गि-धूमबफेहिं तं पुण न दुटुं । दुविहं बायरमुवगरण-भत्तपाणे तहिं पढमं ॥३३॥
कम्मियचुल्लियभायण-डोवठियं पूइ कप्पइ पुढो तं । बीयं कम्मियवग्घार-हिंगुलोणाइ जत्थ छुहे ॥३४॥
कम्मियवेसणधूमिय-महवकयं कम्मखरडिए भाणे । आहारपूइय तं, कम्मलित्तहत्थाइछिकं च ॥३५॥
पढमे दिणम्मि कम्म, तिन्निउ पूइ कयकम्मपायघरं । पूइ तिलेवं पिढरं, कप्पइ पायं कयतिकप्पं ॥३६॥
जं पढमं जावंतिय, पासंडजईण अप्पणो य कए। आरभइ तं तिमीसं ति, मीसजायं भवे तिविहं ॥३७॥
सट्टाणपरहाणे, परंपराणंतरं चिरित्तरियं । दुविहतिविहा वि ठवणा-उसणाइ जं ठवइ साहुकए ॥३८॥
चुल्लुम्वाइ सट्टाणं, खीराइ परंपरं घयाइयरं । दवहिइं जाव चिरं, अचिरं तिघरंतरं कप्पं ॥३९॥
पायरसुहुमुस्सकण-मोसकणमिइ दुहेह पाहुडिया । परओकरणुस्सकण-मोसकणमारओ करणं ॥४०॥

·मूलम्
पिण्ड-
विशुद्धि-
॥१०९॥
पाउयरणं दुविहं, पायडकरणं पयासकरणं च। सतिमिरघरे पयडणं, समणट्ठा जमसणाईणं ॥४१॥
पायडकरणं बहिया-करणं देयस्स अहव चुल्लीए । बीयं मणिदीवगवक्ख-कुड्डच्छिड्डाइकरणेण ॥४२॥
किणणं कीयं मुल्लेणं, चउह तं सपरदव्वभावेहिं । चुन्नाइकहाइधणाइ-भत्तमङ्खाइरूवेहि ॥४३॥
समणट्ठा उच्छिन्दिय, जं देयं देइ तमिह पामिचं । तं दुहुँ जइभइणी, उद्धवारियतेल्लनाएण ॥४४॥
पल्लटियं जं दव्वं, तदन्नदव्वेहिं देइ साहूणं । तं परियट्टियमेत्थं, वणिदुगभइणीहि दिलुतो ॥४५॥
गिहिणा सपरग्गामाइ-आणियं अभिहडं जईणट्ठा । तं बहुदोसं नेयं, पायडछन्नाइबहुभेयं ॥४६॥
आइन्नं तुक्कोसं, हत्थसयंतो घरेउ तिन्नि तहिं । एगत्थ भिक्खगाही, बीओ दुसु कुणइ उवओगं ॥४७॥
जउछगणाइविलितं, उभिन्दिय देइ जं तमुन्भिन्नं । समणट्ठमपरिभोगं, कवाडमुग्घाडियं वा वि ॥४८॥
उड्डमहोभयतिरिएसु, मालभूमिहरकुम्भीधरणिठियं । करदुग्गेज्झं दलयइ, जं तं मालोहडं चउहा ॥४९॥
अच्छिन्दिअ अन्नेसिं, बलावि जं देंति सामिपहुतेणा । तं अच्छिज्जं तिविहं, न कप्पए नणुमयं तेहिं ॥५०॥
अणिसिट्ठमदिन्न-मणणुमयं च बहुतुल्लमेगु जं दिजा। तं च तिहा साहारण-चोल्लगजड्डानिसटुंति ॥५१॥
जावन्तियजइपासं-डियत्थमोयरइ तन्दुले पच्छा । सद्धा[हा] मूलारंभे, जमेस अज्झोयरो तिविहो ॥५२॥
इय कम्मं उद्देसिय-तियमीसज्झोयरंतिमदुगं च । आहारपूइबायर-पाहुडि अविसोहिकोडित्ति ॥५३॥
तीए जुयं पत्तं पि हु, करीसनिच्छोडियं कयतिकप्पं । कप्पइ जं तदवयवो, सहस्सघाई विसलवोव्व ॥५४॥
॥१०९॥

·सेसा विसोहिकोडी, तदवयवं जं जहिं जया पडियं । असढो पासइ तं चिय, तओतथा उद्धरे सम्मं ॥५५॥
तं चेव असंथरणे, संथरणे सव्वमवि विगिचंति । दुल्लहदब्वे असढा, तत्तियमेत्तं चिय चयंति ॥५६॥
भणिया उग्गमदोसा, सम्पइ उप्पायणाए ते वोच्छं। जे णज्जकजसज्जो, करेज पिण्डट्ठमवि ते य ॥५७॥
धाइ दूइनिमित्ते, आजीववणीमगे तिगिच्छा य । कोहे माणे माया, लोभे अहवंति दस एए ॥२८॥
पुदिव पच्छा संथव, विजामते य चुन्नजोगे य । उपायणाए दोसा, सोलसमे मूलकम्मे य ॥५९॥
बालस्स खीरमजण-मंडणकीलावणंकधाइत्तं । करिय कराविय वा जं, लहइ जइ धाइपिण्डो सो॥६०॥
कहियमिहो संदेसं, पयर्ड छन्नं च सपरगामेसु । जं लहइ लिङ्गजीवी, स दूइपिण्डो अणहा(8)फलो॥६१॥
जो पिण्डाइनिमित्तं, कहइ निमित्तं तिकालविसयंपि। लाभालाभसुहासुह-जीविअमरणाइ सो पावो॥६२॥
जच्चाइधणाण पुरो, तग्गुणमप्पं पि कहिय जं लहइ । सो जाईकुलगणकम्म-सिप्पआजीवणापिण्डो॥६३॥
माइभवा विप्पाइ व, जाइ उग्गाइ पिउभवं च कुलं । मल्लाइ गणो किसिमाइ, कम्म चित्ताइ सिप्पं तु॥३४॥
पिण्डट्ठा समणातिहि-माहणकिविणसुणगाइभत्ता]। अप्पाणं तब्भत्तं, दसइ जो सो वणिमोत्ति ॥६५॥
भेसज्जवेजसूयण-मुवसामणवप्रणमाइकिरियं वा । आहारकारणेण वि, दुविह तिगिच्छं कुणइ मूढो॥६६॥
विजातवप्पभावं, निवाइपूयं बलं व से नाउं । दहूण व कोहफलं, दिति भया कोहपिण्डो सो॥६७॥
लद्विपसंस(सउ)त्तिइउ, परेण उच्छाहिओ अवमओ वा । गिहिणोभिमाणकारी, जं मग्गइ माणपिण्डो सो॥६८॥

·मूलम्
पिण्ड-
विशुद्धि-
॥११०॥
मायाए विविहरूवं, रूवं आहारकारणे कुणइ । गिण्हिस्समिमं निद्धाइ, तो बहु अडइ लोभेण ॥१९॥
कोहे घेवरखवओ, माणे सेवइयखुड्डुओ नायं । मायाएऽऽसाढभूई, लोभे केसरयसाहु त्ति ॥७०॥
थुणणे संबंधि संथवो, दुहा सो य पुव्व पच्छा वा । दायारं दाणाउ, पुव्वं पच्छा व जं थुगइ ॥७१॥
जणणिजणगाइ पुवं, पच्छा सासुससुरयाइ जं च जई । आयपरवयंनाउं, सम्बन्धं कुणइ तदणुगुणं ॥७२॥
साहणजुत्ता थीदेवया व, विजा विवज्जए मंतो। अन्तद्धाणाइफला, चुन्ना नयणञ्जणाइया ॥७३॥
सोहग्गदोहग्गकरा, पायपलेवाइणो य इह जोगा। पिण्डदृमिमे दुट्ठा, जईण सुयवासिणमईण ।।७४॥
मङ्गलमूलीण्हवणाइ गम्भवीवाहकरणघायाइ । भववणमूलकम्मति, मूलकम्मं महापावं ॥७५॥
इय वुत्ता सुत्ताउ, बत्तीस गवेसणेसणादोसा । गहणेसणदोसे दस, लेसेण भणामि ते य इमे ॥७६॥
सकियमक्खियनिक्खित्त-पिहियसाहरियदायगुम्मीसे । अपरिणयलित्तछड्डिय, एसणदोसा दस हवन्ति।
सकियगहणे भोए, चउभङ्गो तत्थ दुचरिमा सुद्धा । जं सङ्कइ तं पावइ, दोसं सेसेसु कम्माई ॥७८।।
सचित्ताचित्तमक्खियं, दुहा तत्थ भूदगवणेहिं । तिविहं पढमं बीयं, गरहियइयरेहिं दुविहं तु ॥७९॥
संसत्तअचित्तेहि, लोगागमगरहिएहि य जईण । सुकल्लसचित्ते हि य, करमत्तं मक्खियमकप्पं ॥८॥
पुढविदगअगणिपवणे, परित्तणते वणे तसेसुं च । निक्खित्तमचित्तं पिहु, अणन्तरपरम्परमगेझं ॥८१॥
सचित्तचित्तपिहीए, चउभङ्गो तत्थ दुटुमाइतिगं । गुरुलहुचउभङ्गिल्ले, चरिमे वि दुचरिमगा सुद्धा ॥८२॥
॥११०॥

·.
खिवियन्नत्थमजोग्गं, मत्ताउ तेण देह साहरियं । तत्थ सचित्तांचित्ते, चउभङ्गो कप्पइ उ चरमे ॥८३॥
तत्ववि य थोवयहुयं, चउभङ्गो पढमतईयगाइण्णा । जइ तं थोवाहारं, मत्तगमुक्खिविय वियरेजा ॥८४॥
थेरपहुपण्डवेविर-जरियन्धवत्तमत्तउम्मत्ते । करचरणछिन्नपगलिय-नियलण्ड य पाउयारूढो ॥८५॥
खण्डइ पीसइ भुञ्जइ, कत्तइ लोढेइ विकिणइ । पिले दलइ विरोलइ, जेमइ जा गुव्विणि बालवच्छा य ॥८६॥
तह छकाए गिण्हइ, घट्टइ आरम्भइ खिवइ द? जई । साहारणचोरियगं, देइ परकं परहुं वा ।।८७॥
ठवइ यलिं उव्वत्तइ, पिठराइ तिहा सपञ्चवाया जा ।देन्तेसु एवमाइसु, ओघेण मुणी न गिण्हन्ति ॥८॥
जोग्गमजोग्गं च दुवे, वि मिसिउं देइ जंतमुम्मीसं । इह पुण सचित्तमीसं, न कप्पमियरम्मि उ विभासा॥
अपरिणयं दव्वं चिय, भावो वा दोण्ह दाण एगस्स । जइणो वेगस्समणे, सुद्धं नन्नस्स परिणमियं ॥९०॥
दहिमाइलेवजुत्तं, लित्तं तमगेज्झमोहओ इहयं । संसहमत्तकरसाव-सेसदव्वेहिं अडभङ्गा ॥११॥
एत्थ विसमेसु घेप्पड़, छड्डियमसणाइ होन्तपरिसाडि । तत्थ पडन्ते काया, पडिए महुबिन्दुदाहरणं ॥१२॥
इय सोलस सोलस दस, उग्गमउप्पायणेसणा दोसा। गिहिसाहूभयपभवा, पञ्च गासेसणाए इमे ॥१३॥
सञ्जोयणा पमाणे, इङ्गाले धूम कारणे पढमा। वसहि बहिरन्तरे वा, रसहेउं दव्वसञ्जोगा ॥१४॥
धिइयलसजमजोगा, जेण ण हायन्ति सम्पइ पए वा । तं आहारपमाणं, जइस्स सेसं किलेसफलं ॥१५॥
जेणइयहु अइयहुसो, अइप्पमाणेण भोयणं भुत्तं । हादेजव वामेजव, मारेजव तं अजीरन्तं ॥१६॥

·मूलम्
पिण्ड-
विशुद्धि-
॥१०९॥
अङ्गारसधूमोवम, चरणिन्धणकरण भावओ जमिह। रत्तो दुट्ठो भुञ्जइ, तं अङ्गारं च धूमं च ॥९७।।
छुहवेयणवेयावच-सञ्जमसुज्झाणपाणरक्खट्ठा। इरियं च विसोहेडं, भुञ्जह न उ स्वरसहेऊ॥९८॥
अहव न जिमेज रोगे, मोहुदये सयणमाइउवसग्गे । पाणिदयातवहेडं, अन्ते तणुमोयणत्थं च ॥१९॥
इह तिविहेसणदोसा, लेसेण जहागमं मएऽभिहिया। एसु गुरुलहुविसेसं, सेसं च मुणेन सुत्ताउ ॥१०॥
सोहन्तोय इमे तह; जइज सव्वत्थ पणगहाणीए। उस्सग्गववायविऊ, जह चरणगुणा न हायन्ति ॥१०१॥
जा जयमाणस्स भवे, विराहणा सुत्तविहिसमग्गस्स । सा होइ निजरफला, अज्झत्थविसोहिजुत्तस्स ।।
इच्चेयं जिणवल्लहेण गणिणा, जं पिण्डनिज्जुत्तिओ, किञ्ची पिण्डविहाणजाणणकए, भव्वाण सव्वाण वि।
वुत्तं सुत्तनिउत्तसुद्धमइणा, भत्तीइ सत्तीइ तं, सव्वं भव्वममच्छरा सुयहरा, योहिन्तु सोहिन्तु य॥१०३॥
॥ इति पिण्डविशुद्धिप्रकरणं समाप्तम् ॥
॥१०९॥

·No text on this page.

·29 श्रीपिण्डविशुद्धेश्चन्द्रसूरीया वृत्तिः समाप्ता॥

·No text on this page.