·वासिष्ठदर्शनम् 'एम. ए.' 'डी लिट्ट.' इत्युपाधिधारिणा आत्रेयोपामिखनलाल- शर्मणा संकलितं तेनैव सम्पादितं च । THE VASISTHA-DARSANAM ( Compiler from the Yogurusha Ramayana and edrted with Introduction, etc ) BY B I ATREYA, M AD LITT, Asst. Professor of Philosophy, Benarcs Hindu University Bonarod. WITIL Irorewerd by A. B. Drura, MA LLB, Pro-Vice-Chancellor, Benares Hindu University, and an Editorial Note by the General Editor 1936 ·श्रीयोगरासिष्ठ-महारामायण-प्रतिपादित-सिद्धान्तात्मकम् श्रीवासिष्ठदर्शनम् 'श्रीहरिमसाद नसिंहमसाद बुज-मेटाफिजिक्स'-'श्रीमधुसूदनानन्द- सरस्वती-शाङ्करवेदान्ता-पारितोषिकविभूषितेन 'योगवासिष्ठ-गज्द-इट्स-फियांसोफी'-'योगवासिष्ठ-गड-माँद बाट 'एलीमेन्ट्स-ऑफ इण्डियन एजिक-श्रीशङ्कराचार्यका माया- पासिन्दामासादियानार रक्षपियर श्रीकाशीस्थहिन्दूविश्वविद्यालये प्राच्यप्रतीच्यदर्शन मनोविज्ञानाध्यापन एम. ए, डी. लिट.-इत्युपाधिधारिणा- आन्नेयोपाढेन श्रीभीखनलालारुपेन सङ्कलितम् ·RO00000000000000000000000000000000000000000001 Aa सत्यं शिवं सुन्दरम् युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि । अन्यत्तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं पद्मजन्मना ॥१॥ योऽस्मत्वातस्य कूपोऽयमिति कोपं पिबत्यपः । त्यत्वा गाङ्गं पुरःस्थतं को नाशास्त्यतिरागिणम् ॥२॥ अपि पौरुषमादेयं शास्त्रं चेयुक्तिबोधकम् । अन्यत्त्वार्षमपि त्याज्यंभाव्यं न्याय्यकसेविना ॥३॥ एतच्छास्त्रघनाम्यासात्पौन पौन्येन वीक्षणात् । परा नागरतोदेति महत्वगुणशालिनी ॥ ४ ॥ बोधस्यापि परं बोधं बुद्धिरेति न संशयः । जीवन्मुक्तत्वमस्मिरतु श्रुते समनुभूयते ॥ ५ ॥ (श्रीयोगवासिष्ठे २।१८।३,४,२,३६, ३२८९१३,१५) 10000000000000000 00000000000

·То
My Revered Teacher
Prof. A. B. Dhruva, BL.A. LL, B., 12.S (Retd)
Ex-Principal, Central Hoda College,
Pro-Vice-Chancellor, University Professor of Sanskrit
and Director of Sausket Studies,
Benares Hunde Untersity

·यद्यदासाद्यते किञ्चित्केनचित्कचिदेव हि।
स्वशक्तिसंप्रवृत्त्या तल्लभ्यते नान्यतः क्वचित् ॥
यो० घा० ५।१३।१३)
माझं विज्ञातविज्ञेयं सम्यादर्शनमाधयः।
न दहन्ति वनं वीसितमग्निशिग्वा इय॥
यो० वा० २१०१)

·Editorial Note. + The following pages represent an attempt, made perhaps for the first time in the history of the spork, to sum np the philosophical teachings of the Yogavāsistha Rāmāyana in a consistent and systematic maoner. The earlier attempts of Abhinanda (900 A. D.), Mahdhara ( 1600 A.D.) and others did not cluim to be any more than abridged ierlactions of the text, but to Professor Atreya belongs the credit of presenting briefly the philosophy of this anique treatise in the language of the original text, with the topics arranged in logical sequence. survey of the old religio-philosophical literature in Sanskrit tanld teem to indicate that tho Yogavāsistha Ramayana was once one of the most widely read books in the country and that it greatly influenced genoral philosophical thought. Though a Volanta work of the highest order it has a its own in the history of Indian spiritual philosophy and cannot be described in any sense as athhated to the school of thought associated with the name of Srikarachirya. It is unfortunate that a svork of such monumental grandeur, le like of which is hardly to be met with even in Sanskrit literature, should hayo been allowed to remain obscure and place of

·1!!
neglected so long. It may be kored that interest
in the study of Logat si tha will aguan be revised
and that the pre-ent Looklet will then serve as an
humble introduction to tlus studs.
Government Sarkoit College,
Benites
Dec 7, loš.
Gopinath Kaviraj,

·Contents. Pages 1. FOREVORD [1-5] ... 2. PREFACE i-1 ... 3. INTRODUCTION 3-95 ... ... ... .. ... ... ... [१]-[१९] ... ... 4. भूमिका 5. विषयसूची 6 श्रीवासिष्ठदर्शनम् 7. विषयानुक्रमणिका 8. मुद्रणदोपाः ... १-२७८ ... ... - [१]-[२२] .. [१]-[११] ... ...

·Introduction. Chapter 1 Pages 7 The Place of logarasistha in the Philoso phical Literature of India 1 Chapter II The Prolible Date of Compo-ition of Yogarasisthu 11 ... .. ... Chapter III A Brief Outline of the Philosophy of Yogarasistha . 20 Chapter IV The Stories of Yogarasistha red S3 . Chapter V The Method of Yogarāsistha and need for proper abrudgement ... 74 Chapter VI Analysis of the Contents of Musisha-darkanair ada ... 84

·FOREWORD
By
o
Principal A. B Dhruva, M A., L. L 8,1 E S (Retired)
I commend to every earnest student of Vedinta
this book of Selections from the Yogurta i tha which
Imro been carefully and lovingly atherod and
classified by any fiend Dr B i Ttreyr
The Ingar ristha or The Plulosophy of Life
( yoga ) proched in Va i tha (to Rinn)" 15 an
important l'undmarh in tho hi tory of Indian Philo
sophy Like certain l'panisad, thu Gathms tho
Jatalas and the P'ta anns it combines juetry with
phulog.phy to the risztinct advant1_e of loth its
plıtlosophy sung j2 vitality and que seul 18 sene - and
its juctuy in bestuvene, indirimuntuu siluje
The olycct of this look of Sele tron hoxer, 1
to d1nthe philosophy ot) og irose the from its
poetic purple mali 50 ?s to enable the tnud nt of
Indian Plulo oply to verit zt a glance and estimate
its proper torth
I tho the Dhagradita the Yogardotha enden
yours to colic the problem of jîlmna 1081121 / mm
but it des it 10 a manner ihuch is very differeut from
119 great precieces or Winle the Bhagradgitis lasa
inro the spiritual prople sluch along matters in

·[?] the solution of problems of life, and thus exposes the error of confounding the moral with the phyeical, tho Yogarūsistha denics tho existence of the external Reality altogether and regards Xurma not aa antithetic to jiūnų but as a form of jñāna iteelf Or, to put it in another way, while the Bhagradgita reveals the principle of Duty which underlies jñānu and karma, the Yogarāsistha intestigates the nature of Reality and in reducing it to jilana denies tie possibility of larma lay anything other thin núna in its ultmato patuse Primarily and in its origin, the Yogarasistha is pot a work on the theory of Reality but on the practico or Way of Life (Yoga ) and this fact is duly recogs ni ed and appreciated by Vidyaranya whose Jiran inutit rirez is largely Prased upon Yuyarásittha. Yct sts ontology has attracted more attention of the general culer than its sketch of spustual life. The reason is obsous. Tlie wnception of Reality put forward in the Yogarasistha is so challenging to Cominon Senso that the common man fecis staggerel log its bold Idealiem, But if de lifts tum-elf up into the higher atmosphere of spuntual life, he will find that the intellectual Idealism of the l'ogarüsişthu 1 & necesary corollary or implication of that life. Man's universe is not the mnie as that of his zoological predecessor. Similarly, ·man, [3] the Godnaturaled na hus a universe Thich is different from and which sublates that of the common When, therefore, one enters the higher plune, the denial of external Reality as it apparired to Common Sense is a logical necessity. This extraordinary adventure of thought is supposed to indicate the influence which Buddhism erercised on Brukmanisic during the centuries which lie between Nagarjuna and Gautapıda. But, it should be remembered in this connection that it was an age of Mahayana Buddhism, or, as it is appropriately calieri, Sanskrit Buddhism', in which the language of the Brahmanas had replaced Pall of the Buddhists, and not a few of tho Buddhist teachers had been originally Brahmamanas, with the result that. Bralımıniem intuencuci Buddhism enormously in that age, rather than vice verz. In vier of these general considerations, it may bo well presumed that the l'uñana cuda in the Yoga vāsistha was not borrored from the Buddhists. There is a radical difference between the t'lynuna-rada of the Brahmanas and that of the Buddhists--a difference as great as that between “pās na' and 'sanya' ( full and empty ), 'natyu' and 'anitya' (eternal and changing), leku' and 'buku' (one and many ) Moreover, these is lirect evidence to show that the Buddhists had borrotred some of their tenots from Brahmalus. T'or example, the nortl'amorti" of Mahayana Budilhismı

·was ararana of Verlinta and rould be merningles
unles there there Realty which was covered or
ob cured Possibly the trord sunt}ti 1195 sugge ted
by the word apurinu of the Unını od tout
हिरण्मयेन पात्रेण सयस्यापिहित मुखम् ।
तत्व पनपाणु
स यधर्माय दये ॥
Again it is undenial le that nomu i upa of the
Budrihi : chain of can es fiset occurs in the Upanrade
Vorester in the kathirathu where the qno tion of
the subjectivity of latter is de ce sed the word med
in connection with st 13 sarummana ( sarana hana )
which at once reminds us of the older text of the
Upammeed 'वाचारम्मण विकारो नामधेय मृत्तिके येव सयम्'
on which imkarz basehis famous theory of the un
reality of the esternal world
We louk lelr in mini however tlmt the
I u and rudu both of the Buddhists and the Veliatins
Ixcoin on AD 20 auch eulier tha that of there
"sely is such is simgi inu Šuni arı The cryns
were opls oponents or to chers and not ori inators of
their petem. As 1 matter of fact the history of
In {i in Idealı m goes back to the aim past pre cling
and followin, tlc cupt nie in wh ch Gmımı Bulha
Inseri 22 ) tou,lt The Hiddlı tic Tutana rida is
knoin 2 Pzuji uprte ida and its pruloneuve 1 1* tlie
I uñanar ida or Brahmarude of the Upænt ads

·[5]
Closely connected with this is tho (juestion of the
date of the Yayurasistha. A weighty contribution
has been made by Dr Atreya in the Introduction
torads the solution of this problem. He is of
opinion that "We may place it after Kälxiasa and
beforo Bhartrlari, i. e, somewhere in the 6th century,"
As Dr. Stscherbatsky has observed, "Prof. Atreya
has brought the problem very near to its final
solution »
Betoie I conclude this Torerord, I would express
& wish: just as Prof. Atreya has extricated the
Philosophy of the Yogudāsistha from its poetry, would
not sonie enthusiastic scholul or publisher separate
poetry from its philusophy and publish it as a
companion Volume 2
its
A. B. Dhruva.

·Preface.
Sri l'úsistha-Darsanam was completal in October
1927. It formed an Appendix to my thesis for thodegree
of Doctor of letters (D. Litt.), submitted to the Repares
Tlindu University in July 1928. The thesis- "The
Philosophy of Vnsiştha, as presented in Yogaviniştha",
which was scry highly appreciated log tho Baan of
Examincra, appointed by the Faculty of Arts of the
University for the
plirpose, bas not yet been published
for want af fund a great derand has, horoscr, been
made for its publication by those who have read my ten
lectures on Yogurūsiştha delicted bcfore the Kashi
Tattva Sabli and priblislied as Hogarasistha and li*
Philosophy (1932 ) and Yogaririsha and Modern
l'howht ( 1031 ). Encouraged by the appreciation
which these booklets have received from great
scholars, both Indian and European, I have not
made up in mind to publish larger volumes on
the subject, to which I harc devotel a great deal or
my leisure. llero is the first of the contemplatel
volumes. The sccond, l'ogarasistha aur uskr Siddhānta
(Elindi) and the third, The Philosophy of 'ogacūristha
Foglish) are in the pross. Thu prezent ydhatod
Sri l'asistha Varšanan is in Sanskrit with no
Introduction in Englists. It is meant for those who

·may wish to make themselyes acquainted with the
philosophy of Yogarăsistħa, in its original, sweet and
beautiful language, the charm of which eludes
translation, but have not the timo and intention or
patience to go through the voluminous work of thirty
two thonsand stanzas". Herein I have collected and
systemutically arranged about 3000 stanzas of
Yogutāsiştha containing the essential principles of the
entire pliilosophical vutlook of the valuable work
whic was undesertedly neglected hitherto by the
orientalists. On the margin of each śloka or line, I
have mentioned the place in the original work from where
it has been picked up The three numbers refer to the
prakuruna, sarga and slola of 'ogarāsistha, published
in two volumes by the Nirnayasigur Press, Bombay.
I am very grateful to Principal Gopinath Kavimj,
M A, Principal, Gost. Sanskrit College, Benares,
for having encouraged me in this work and for
haring included it in the Prince of Wales Saraswati
Bhavana Texts edited by him. My thanks are also
due to my pupil and friend, Mfr. Narayan Vislinu Joshi,
N. A. who help ine in correcting the proofs.
7
Hindu University,
Benares.
B. L. Atreya,

·Introduction. Chapter 1. The place of Yogavasistha in the Philosophical Literature al India. Śri l'asisthavarianam ( the Philosophy of Vasiztha ) is an attempt to placo licforo the modern world in a systematic form the philosophical doct. rincs embodied in an ancicnt work, I'ngarīsigha, Yogarūsiştha. also hnown as the Mahārümāyana, the 1rkaramayang, Jiana-rūsistha, l'asistha Rāmāyang or simply as Jūsiştha, 19 a voluminons Sanskrit work which s widely read, in the original as well as in veroucular translations, lr the seekers of self knowlerige throughout India. It is the Bible of those who seek for Peace and Liberation, as the Rāmāyana of Tulsi Das morl the Bhagaralu nre for the deroles and the Bhaga. rudyila for men of actio Thousands of inen and flomon from the lowest to the highest grade of culture find solace in the study of this wonderful work, which contains m'ins stories in which cren children may find pleasure, nod philo-oph specillations which to brightest intellect may find Gillicült. to comprohrad, Logmadeuut it may be compared to to the great Himalayas which, being situated on the ·earth, are within the reach of all, yet whose lofty peaks baffle the attempts of eren the most earnest ex predition. Men of all tastes, literary, religious or philosophical, fiud interest in it. It is really one of the wonders that the mind of India itas producer in its literature, and surely the best companion for one who is anxious to realiso Cosmic Consciousness and to live on the beights of spiritnal Peace, where the best and the noblest, men of India have always aspired to stay. All who hase had the fortune of studying Yogacāsişthe share this view, and others who will study it earnestly will not differ much. Syami Rāma Tirtha, one of the greatest saints of modern India and a great Vodantist, said in one of his American lectures, "One of the greatest Looks, and the most wonderful according to me ever written under the sun, is Yogarasistha which nobody on earth can read without realising God-consciousnese (In the woods of God-rcalisation, Delhi edition, Vol. III, p 205 ). Dr. Bhagwan Das, an erudite scholar of Indian thought, yrites in the Perfatory Note to bis Myslic Experienres: "Thu Yogacäsisha, Sanskrit Fork, in thirty-two thousaud ilokas, or sixty-four thousand lines, is highly honoured among Indiat Vedantios for its philosophy and its hints on practical mysticism, as also for literary 8 ·beauty and poetry. The saying about it, among the Vedantins, is that it is a work of the Siddhācasthā, ío, for the philosopher-yogi, who, having mastered the theory, is passing on to the practice of it, while the other well-known works, oven the Gila, the Upanishads, and the Brahmasūtras, are works of the Sadhanārastha, i. e., for those who are yet trying to master the theory." Lala Baijuatis, in his Introduction to the Hindi Translation of Yogarāsişthu, writes: "On the Vedanta philosophy, there has not, up to this time, been written any other work, so hig, and expounding the dootrines with sonny stories, illustrations and argunents, as Yogarăsiştha. All will agree, when it 19 said that by the study of this work alope, even the most pressionate and worldly minded will become dispassionate and will gradually renlise peace within." (Yogarūsistha Dhásūčikā, Vol. II, Bhumikā, p. 7). Ile further says, “It is the crest-jewel of all the Forks on the Vedanta, and no aspirant of liberation can afford to neglect it." (vid, Vol. I, Bhumilā, p The author of Yogtaasisha himself was quito confident of the uniqueness, greatness, effectiveness and beauty of his own composition, and has given expression to his opinion in scveral places in the work. Here are some of his statements “ It is a composition in thirty-two thousand verses containing 'beautiful ·similes and metaphors (II, 17, 6). It is vritten in a very intelligible style, oruamented with literary beauties, and full of illustrations in support of the doctrines cxponuded. (II. 18. 33 ) Having studied, understood and realised its philosoplis, One does not strod in need of any other performance for liberation, (II 18, 35). Hasing learnt the nicthod of libcration expounded in this work, eren a child comes to realise the Self (VID 215.6). It brings all suffering to an end, and gives a unique consolation to the heart (II.30. 9). It leads one to the state of highest bliss flicha beyand pleasure and pain (II. 107) Tie rho studies it daily comes to realise God-consciousness (III. 8 13), and becomes liberatod esen while living this life ( III. 8. 15). With the help of this work onc crosxs over tho ocean of misery (I. %. 14). It is really a store of won, and contains all that is best anywhere (III, &. 12)." Tlie greatness, authoritativeness and value of Yogaräristha are also evinced from the influenco it lias had in the history of lodian thonglit, A compratie fudy of yogarăriška with I'Ilyapadiya and tiziraquu Saiala of Bhartzhiri, with the Manluluwpārikás or Gaudaphide, rith ficelachudúmani, imaju nisõnulhūri, Satašinki, cio. of Sinbar.ichuya, apd with Mänasollars of Surek aracharya will clearly reveal the ·inluence wlich Yogactisīştha has exercised nyer these illustrious thinkers of the Advaita school of thought. About ten centuries ago, in the first half of thə 9th century AD, the huge work was summarised into a Laghu Yogarūsisthu by Gauda Abhinanda of Kashmir. Since then it has become very popular and has jospired many writers on Yoga and Vedanta. Vidyamnya (Madhuvichārya), a well-known writer of the first hall of the fourteenth century, must have considered Yogarasisha as a book of great authority, for ho quotes it very often in his famous and widely read work, Panchadašī, and his Jiranmulli-rirela is chiefly based on it, containing no less than 233 ślokas of it iu support of its on thesis Yogarīsistha has also been quoted in many other works, some of which are Bhaktisagern of Nārāyna Bhatta ( Vide Winternitz: Geschichte der indischer Litteratur, Vol. III, p 443 note ), in Hathayoga-prudipiki (IV. 15, 22, 23, 66 and 61 ), Rāmagitū (Samidki, 17, 29, 31, 32, etc.), Vedānta-siddanta-multātah and Vijnonāmrito etc. A careful study of the Alinor Upanishads will rercal that a number of them are wholly or partially composed of Slokas selected rerbatim from Y'agrūšisthn. (Vidu onr Paper-"Yogarāsistka and some of the Minor Upanishads" published in the Princess of Wales Sarastati Bharana Stredies, 1933). All the six

·chapters of the Maha Upanishad, except the first
which is a small introductory chapter in proše, which
contain no less than 535 Slokas, all the five chapters
of the Annapurna Upanigud. (337 Slokas } but the
introductory portion ( 17 kohas), the whole of the
1/# Upunisad, the main portion of the Multila
Upanisad, the fourth Chapter of the Varähn
Unanigud, 10 Slokas of the Sannyūsu Mganişad, 18
Slow of the Sündilya Upasisad, 10 Slokas of the
Yajruralkyu Upunişad, 3 lokas of the Yoga Kundali
Upunesud and one sloka of the Puirigala Upuniend,
are taken rerhalim from Yogacīsisha. The section on
Samadhi in the Jābāladır:ana Upanisted, the whole
of thé Tejolindu lipaniad, staazes ? to 11 of the
fourth section of the Yogulhữ Upanised, i to 9
of the Tripurätapini Upanisud and 12 to 16 of the
second part of the Sundhagyalakşıní Uznişad,
when compared with Y'ogatásiştha, clearly reseal its
influence, if not direct borrowing from it, as in the
case of the former group of Upanisade,
All these facts clearly indicate that logarāsüstha
is one of the most important works of Indian Philosoply,
and that in the history of Iudun thought it has stood on
equrl footing with the Upanigadsand the Bhagavadgitu
for the last one thousand years at least.
Yet it 1 very strange that this important svork

·has been fery much neglected by oriental scholars. There is, for example, not a single paragraph on the phslosophy of Yogarásixthu in the two admirabis volumes of Prof. Radhakrishnan's Indian Philosophy. Prof. Das Gupta has not even mentioned the name of Yogarīšistha in his first volume of A llistory of Indian Philosophy, where he devotes a long chaptor to the philosophy of Gaucapīda and Slaokara whose works were written much later than logarðsixtha. Tho learned author, it is gratifying, has, however, altlongh not at the right place in the "History of Indian Philosophy", devoted a chapter to the philosophy of Yogarăsiștha in his Vol. II There is no men, tion of the name of Yoguvisişthas a the others mo very excellent Bibliography of Indian Philosophy prepared by Prof. Vasudeva. Abayankarn Shastri and appended to the Sarradarśana-sangraha edited by him and published in the Bombay Government Oriental ( Hıbdu) Scries Thue was hardly any work in any language dealing with the philosophy of Yogaçãsisthu in a systematic, exhaustive and clear mapher, from which a modderd reader could base on exact idea of it, before the three small works of the present writer--Yogapasistha and Its Philosophy, Yogarasistha and Modern Thought and Väsiştha Darsanam appeared recently,

·( 10 )
It is due to this paucity of literature on l'oga
Tasistka that there protuks grert deal of ignorace
and also of misunderstanding about tro arture of tho
work Dr Wioternitz Dr Tarqular and Prof Radha
Irishnan ( Vide Geschichte der indischen Litteratur
Vol III p 443 in Outline of Religious Letes ature of
Indrap 228 and Indian Ikulosophy Vol II P
footnotc) hasc al regarded Ingar 1514ha ns i religious
(scctaran ) work us dillercatated from philo oplıcal
This view will be exploded after a crcful study of tho
work Jt is a purely plulosophical works uitto in
a popular but literug style It is in no ll y wferior {0
many morhs much are usually accepted as plulo
sophical by the students of Indian Thonglet

·Chapter 11. The Probable date of Composition of Yogavasistha, The tradition about. logarūsistha is that it yag composed by Valmiki, the reputed author of the Ramayana. But there are obvious difficulties in accepting this view about the current Yogarāsiştha. There is a close resemblance between the philosophy of this work and that of the Madhyamıka and Yogachara schools of Buddhism, Thcre is also a mention of the names of "Vijpāna-vada. “Sünya vāda" und "Madhyamika" etc. in the work (V 87. 18-20; III. 7. 6). This cannot be explaind away as a more interpolation, as the philosophy of the work would n'st iemain wlat it is without the admisture of idealism and nihilism of the later Buddhism in it. The present work, Yogatasistha, could not, therefore, have been composed earlier thin the close of the fifth century A. D. This conjecture is strengthened by the presence of the idea of a "Cloud-messenger" in VI. b, 119, 2-5 of Yogarasistha, wliere the famous lyric of Kalidasa is heantifully summarised in threc stanzas which contain some of the expressions of Kalidasa. The first chapter of the current Yogacāsiştha also indicates that this work is the outcome of many recensions of ·( 12 ) an earlier work of Valmiki, which may be the nucleus of it, but which is very difficult to identity noir. From the Anušásına. Para of the Mahābhārata, indeed, it appears that there did exist somo work containing the views of Vasistha which he hail learnt from Brahmi (Comparo MB, Ann, VI. 5-9 with YV, II. 10). The few modern scholars who have written any. thing about the date of Yogacăsisht, haso placed it at a very late cate Dr J. N. Farquhar thinks that at was composed in the 13th or the 14th century (Religious Literature nf India p. 228); Prof. Shiva Prasad Bhattacharya thinks that it was composed in the 10th to 12t ccatiunie's (The Proceedings of the Madraz Oriental Conference, p. 554 ) Such a view cannot be accepted for the following reasons : 1. By the time of Vilyaranya (euly 14th century) the work had become an authority. He quotes it at many places in Panchadasi and his Jiranmuktiricela is uninly hased on it. Prof. Bhattacharya seems to be ignorant of this tact, for he says, "No wuiter or scholiast on Indian philosophy earlier than Vijoinabhikshu sceins use it as an authority (The Proceedings of Vadras Oriental Conference, to p. 543 ) 2 By the audio of the sth century, the huge work, Yogariisişthu, consisting of about 32000 stanzas, ·was summarised into a Lught Yogavasiska or Yogarūsisthaşīra of some 6000 stanzas by Gauda Ahlinanda of Kuslimir. This fact is accepted by Dr. Keith (Catalogue, Bodlein Library, NS 840 ) ani by Dr. Winternitz (Geschichte der indischen Litteratur, Vol. III. 4++) Manuscripts of this work are found in all important libraries It was published by the Niranayasāgar Press, Bombay, in 1387. Prof Bhattacharya was not aware of this fact even, when he wiote, "The Laghia Yoyatāsiethu or Mokshopäyrasüra which pre- Eurinses the bigger purk... 25 R kork in 99 rer ses by a Bengali writer ... named Abhinanda who is thus to be distinguished from the famous Gauda Abhinanda of Kashmir » ( The Proceedings of the Madras Oriental Conference, p 553 foot-note). Dr Winternitz has argued: "There is an abbreviated edition, Yogarāsiştha-sära of Gauda Ablunanda who lived in the middle of the 9th centus The Yogavāsēsthat must be older As Sankara does not mention the work, it is probably written by one of his contemporaries" (Tr. G. I. L., Vol. III. p. 414 ), There seems to be no strength in this argument, and this tiow fails to see how it conld be possible for such a huge work to have been composed, become famons, studieri aod summarised within a few decades, in the age of manuscript publication and slow communication, bet-

·( 14 )
Toen the times of śanları ( 820 AD) and Gruda
pid ( About the middle of the 9th century...
Konots Karpereemaitzarı, HOS Vol IV, p 197 )
Por Bhattacharyn has argued The reference 10
the school of Vedinta philo-ophy is the Vedantins"
or Ved inta) dins" would take us to the time of thio
grcnt Sania ichurya" (The Pi ceedings p 562) The
word 'Vedanta" 15 very old It occurs in the Afundalra
(III 2 6) und the Greta ratar a (IV 22) lipanırads
There is sullicient indication in the Manduva labas
(II 31 ) of Gaudapıda thut thero did cuist Ton long
before Sinkua tumhers who cymunded the philosophy
of the Ved inth Thero is no reason why they should
not limo been caller Vedanting" or Ved intasadips
On the other lined there are some grondds to hold
that logarasistha 18 prior to Sunkırı 1 It is a work
on Aliut? pulosophy, yet the technical terms of
Sunkan that has been used for all the post Suhara
writers on the Aduta philosophy, 110 qute unknown
to the author of Ingat tastha (ude our Jogura
81stha and Its Philosophy p 12 )Thero is too much
of adımxtum of Buddhast nous in the thought of the
worl 10 bo tolerated in 1 posto ani uri Vointist
The polulosophy of Yogarastic x in a nebulous
form ut licks to the final and cuir cut concepte of
3

·( 15 )
Sinkar and luis follon els 4 The uthor of Yngaril
Sestha does not clefcaci his philosophical position by
irguments or bs quoting the scriptures nor does he
criticise other hot tho tendency of Saul'da and hr4
followers t'iy quite opposed to this 5
Irom thi
tme of Gyudapıda and Sink na the Sruti hus been
reguded as the supreme and unquestion'ble -cuiree of
the doctrines of Valinta but we do not find thus
tendency or tenet in) ogarasisthu Tor V2913tho In
tuition is the ultimate source of all knowledge (III 19
15 III 19 10 ) and he would accept the reasonable
statement of even a child and would reject the in
reasonablo' statement of even the Creator ( Brahma)
(II 19 3) 6 A cireful and coniiritule study of the
pootien) works of Shukri umely Izcelach dumanı
Apar oksunubhutz und Satastols ateith Joyrasestha
clearly reveals that Sun 12 was not only influenced
by Yogurasıstha but imbibed ats plulosophy thoroughly
and composed many verses ny bich uro almost identcal
with the sloks of logarasietha Wo Huse licen able
to collect more thu : bundred such sloh 14 (side our
Yogaragestha and Its Phrlosophy p 19 13) of tbotwo
Yogatasustha cinnot be regarded 18 the hormonei, as
the technical terms of Sunkus arc conspienuus by their
alisence in it
A study of the Kaa zhas of Grudap du clearly re

·( 16 ) veals that the Advaitas philosophy that existed before the advent of Sankara was more akiu to the philosophy of Yogarūsi pha than to that of Sankara and bis followers. There is much that is common between the thought of Yogurūsiştha and of the Kârilás (vide our mper "Gaudapīda and Vasitba" in the Proceedings of the Indian Philosopliical Congress, Bombay). Now, of tho turo, tre regard Yogarisisha, as the earlier for the following reasons. 1. Gandapāda refers to an earlier school of thinkers loji die calls "Pedántesti richa. hşmüh" ( 11.91 ), "tattcaridah" ( II, 31), "uddhah's (IV. 88 ) and "nāyalāh» (IV 98). The views reffered to them are strikingly similar to those of l'agarūsi yra. 2. The Karilas are not an independent treatise on the Advaita philosophy. They are a sort of commen. tary on the Mündukya Upanishad in accordnnce with a particular school of thought. On the other hand, Poparūsistha gives us a philosoples which Vasiştha is said to have directly Icarnt from the the Creator and vezified in his orra esperience. (V. II. 10 ). 3 The Karikäs represent a later phase of the Adraita school of thought, when it has become critical, hostile and prolemical towards other schools of thought, creas Yogacāsiştha represents tlte carlier płuase, which it crited in harmony with it sister philusopisies, looking at them from a biguer point of view of harinony and synthesis -

·( 17 )
( VID 38 4, III 06 49-53, VI b 130 %, V 87
18-20 ) In this respect Yogarasistha 18 nearer to the
Upanishads and the Bhagradgetu than the Karelas
and tho works of Sanbarr and his followers aro
With reference to this spirit of the work Prof
Bhattacharya has remarked . The nature of tho ideal
and the temperament could not ho thought in
Buddhist India before the day of the Pala kings of
Bengal" (The Proceedings of the Mudias Oriental
Conference p 551 ) A study of Buna's Harsachareta,
however, will contince the reader that in the first
half of the 7th century, such a mentality was an
actuality in the Midhyadeša (ow known 28 the
United Provincea) We hare simply to recall what
Harşa saw at the hermitage of Dirakara Mitra whero
tłu fullowers of all faitlis were hvog in mntual love
and regnrd
We have no need of going to the reign
of the Pala kings of Bengal
There is also a positive evidence to the effect that
a pbilosophy like that of Yogavusistha did exist in
India belore the time of Sankara and Gaudapıda It
13 crident from two scrses (III 47 and VI 4 ) of
Bhavabhutis Uttara Ramcharita and from the works
of Bhartſhan-Vakyapadiya and Vazragyasatala The
term "svartas useri by Bharabhutz is found neither
in the Upanishads nor in the Bhagacadgıta Gauda
3

·( 18 )
pāda has not used it. Bhasabbūti could not hare
learnt it froin Sankara who came after him. It is a
tero tised in Yogatāsięgha and in Mākyapadiya of
Bharthari The similes used by Bharabiti in
connection with the idea of "ritarta" are profuscly
used in Logarásistha, There seems to be no reason
iphy Yoyacāsişthu could not hare existed before
Bhavabhati.
This belief is very much strengthened by a
comparative study of Yogarësisha with valyupadiya
sind Vuirágyazatala of Bhartrhari. There are some
verses common to them ( Vise our Yogatāsiştha and
118 Philosophy, p. 16 footnoto). The main reason why
wo hold that l'ogarisiştha is prior to Bhattrlari
is that the doctrine of Salida Braluma" which is the
mutta theme of Bhartyhari's 1ūkyapadiya is unknown
to Ingaräsiştha. It is a doctrine which should baso
been mentioned in Yogarasistha at many places, build
its author been acquainted with it. Bhartrhari is
bclioned by modern writers to baro dieci ia 630 A. D.
Yogarūsiştha must hare existed before lin. It has
already been said that it must have been composed
after the time of Kilid.isa. Hence tre has placo it
after Kalldisa and before Bhartlari, i. c. somewhere
in the 6th century A.D.
This view of ours has been accepted by rono of
the greatest Orientalista Dr. Keith writes is a

·letter, "It ecems clear that you have proveri it before Sankara'e date, and there ezems to be a good care for • placing it before Bhartphari» Dr. Wintermitz writes, "The arguments for your date of Yogarūsistka are certainly deserving of most earnest coneideration and I shall have to return to them for the Engliels vereion of Vol. III of my Iristory of Indian Literature." Dr. Schröder writer, "I am inclined to congratulate FOI on your having proved that yogrūsistha is earlier than Sarkara and possibly eren Gaucapicla.» Dr. Stechertratsky writer, “Prof. Atreya hae hrought the problem very near to its final solution.»

·Chapter III A brief outline of the Philosophy of Yogavasistha. The author of Voyacāsiştha presents to us the doctrincs that Ramachandra, the fiero of the Ramayana, is supposed to have been taught by his preceptor, Vasıştıra. Rimachandra, while still a bos, begins to reflect on the nature of things and finds them unsatisfactory, irrational, transitory and illusory. As a con. sequence, lie is overpowered by pessimism. Rāmas father having been informed of his son' mental condition, calls him in the presenco of Vasiştba before whom Ramchandra gives rent to his thoughts and feelings thus :- What use is there of our living here when tro are all born to die? Life is momentary and fastly passes away. It is a doll in the lands of death. Our mind is 80 restless that it nerer finds lasting repose in anything. Our desircs aro insatiato and alwaya jump frora ono object to another. The body is an abode of discose and suſtering. Childhood is beset with trant of strength and wisdom. Youth, in itself evanescent, makes our minds polluted. In youth we boconie slases to the beauty of tromen, which appears charming only for a short bile, but soon turns out

·( 21 )
destructive of health and happiness. There i« none
whom old age does not overcome. Onr existence is
# mere mockery. Oor enjoyments are the source
of our own pin, and our desires and ambitious
allare uy to our ruin. Our oten scnscs are our enemy.
The aplenclour of all objects in ephemeral. Thus there
is nothing in life in which a sensible man can find
solace. "I, therefore, want to knorr if there is any
state of existence attainable, which is alove the
sufferings and sorrors of life."
IIrving heard all this, Vasistha began lig telling
Ramchandra that inie and Insting happineay which
every innp seks for doce not resule is the things of the
earth. Objects of our enjoyment appear to be pleaennt
only when we have a desire for them. But there is a
real pleasuro, joy or lappiness which 19 felt when
there is no desire for any object in our mind, it is the
abiding bliss belooging to the very nature of
our Self, for which we have to go potwhere out.
sido It is on accoupl of the ignorance of tho Self
and consequently of the falso knowledge of the world
ebat fc suffer from all sorts of paio. But therc is a
tay out of this wrong rision, and it consists in the
Tight intestigation into the nature of the Self and
the world
Before oos starts to acquire anything, one must be
convincer of the fact that the sale determining factor

·( 29 ) in any achievement is one's own etertion. Those who rainly depend upon fite for getting the desired objects and so neglect self-effort, are their own enemy. Ther depend upon a thung which neither exists nor does noything. For lite is a ponentity. Our fate is nothing but the inevitabla consequence of our own already accomplished efforts. Actions performed by us in the fornier life deterniide our destiny in the next. So, the so called fute can be easily overcome by our present efforts. For, of the two influence, the present is naturally superior to the past, because the past has already been determined, but the present is still under our control, There are four prehminary acquirements which man de-Jous of knowing the Self should lase in order that he may casily succeed in his efforts, mamely, Con. tentment, Peace of Mind, Association witla tle Wise and Rational Insestigation. Of there, the last is the most important. For, by no other way, does one directly como 10 the knowledge of tlie truth tluan through one's own thinking and experience. In fact, there is no other means of knowing thic Scl than our own intuition, without which we can have no concep tion of it - The fact of knowledge, acouling to Vusiştira, presa supposee that belind tle ratıcts and plurality of objecte ·perceused in the world, there is an all embracing Vuty. All relations presuppose some identity behind the rela ted things. And knowirdge, specially, cun hate us its object only that which is homogeneous with it 10 outure, Consequently, all objects along with the percering subjects, are modifications of an all inclusive Conscious ness, Brahman The objective world is a mia festation of mind It is a system of ideas, il di-play of mentation Everythog 18 'l creature of mind as the dream objects are It is Oudent from the fact that the pogu do not experience anything at all when they bring their zulad to rest Time is a reintion of succession of one idea after another It is also a product of mind's im’gination and is rein tue to the flow of ideas Spaco is also a relation cf co-existorce of ideas, and so, 19 relative to tho actiuity of the mind The stability, fixty and regular order of the would are also, like those of the drezm world, due to the imaginal activity of the mind On thus stew, there is little or no difference between the real (wakiog) world and the world of dreim, with Togarel to the quality of their contents Both are alike in nature, and as long as each lasts, it gives us the same sense of reality and stability as the other Every individaal knots and percenes what is within his own mind No no percelles aught but its own ·( 24 ) ideas. So the world-appearance kas arises in crery mind individually; and every mind has the power to manufacturv and change its own world. But Vasiştha is not a mere subjective idealist. He ndmits tho plu- Tality of minds and also a common world of experience, which in its original form is an ideal construction in the Cosmic Mind which he calls Brahmā. Both these views are reconciled by him thus The ideas manufactured in the mind of Brahmi are tho common objects of experience to us all, although in our own minds they enter as our own ideas. And every mind, being the manifestatron of the same Cosmic Mind, is capable of representing within itself other individual Minds also as iders within itscl£. The common ideas of us all give us the appearance of a common world. There is another rery interesting aspect of Vasiştha's idealism, namely, that there are worlds within worlds ad infinitum. Whatever is thought of by the mind, be it. cosmic or individual, becomes, in its own turn, a centre of imaginative activity, i. e., a mind, the crcator of its omen objeotire frorld. In every uniterso, thus, arc contained millions of other worlds, and this process goes ou ad infinitum. All the objective worlds are not, however, of the sanie nature kod contents. Some of them are probably entirely similar, some partially similar, and others aro ·quite different from onc another. But overy worldevolution is followed by an involution. The solution of an objective world withio a mind proceeds in the same way as in a dream. The dynamio force behind the manifestation of all objects in the world is Desire, Imagitation nctuated by a desiro names the fornis of objects of enjoyment, on the one hand, and of the stage organs and the body on the other Involution of a world experience sets in whon the desire to enjoy objects ceases to operate. This etappoint of idealism saves us from many false conceptions regarding our life Death is one of them In death there is nothing really to be afraid of. Even of death could bring about the total dissolution of a person, it would buy a desirable consizmation, for, in that case, death would mean the cessation of all sorrows and sufferings. But, 10 reality, such a total extinction of the personally does not occnr, Souls bound to their desires 20) led from one body to another in codlass succession, and death is only a change of experience. A body being deal, the utal airs ( prānas ) leate it and float 10 the atmospheric air, with the seeds of desises that have yet to fructify within them. Then, having recovered from the state of insensibility produced by death, after some time, the minds of the dead begin to expcrience various klods of ·( 26 ) other worlds in accordance with their respective desires, beliefs and merits. Having enjoyed the bliss of bearen or the torments of hell, deserved by them, they are again attracted to this world on account of their previous karmas and unfoldled desires. It is only those persons who lave realized their identity with the Absoluto Reality and have become liberated in their Irfe that, having given up ther physical body, do not undergo any further cxperience of the world, because all their desires having been given up, they haso no desires to fructifs. After the denth of their physical bodics, they attain the state of Nirrina, which means the total cxtinction of separated indusudnal cxistence. They merge in Brahman, the Absolute Reality, which is the Self of us all. Death this docs not mean the tatal extinction of everything within us It dissolntion of the physical body that is brought alsont by denth. Deztb is a change in our worldexperience due to our dc-incs. It is also posible, according to Vasistha, for us to conquer death to a great extent. Death does not casily approach those who keep themiselves abose sorrows, cards and no victıc3; who aro not slaics to their changias moods and passions. Those who are puro in heart and character can lue as long as they like, As mind, we liaic got a tremendous power at our command Whatever the mind think of and clicic only the ·(27) intensely comes to happen, Tho mind is the seed of the world and the have of the wheel of life. Creation and dissolution aro the rising and setting of its activities. Every individual mind is the master of its destiny and the maker of its body and circumstances. There is no other agency but our own mind that gives us our desired objects. The Mind creates the body from its own imagination, and can change the form of the body by its owo intense and repeated imagination. It can chiro all the physical ailments of the body by its harmonious and hcalthy thoughts, becaure all plıyszcal disorders have their origin in mental disorder, according to Vasistha It is in the power of every one to continue well and young as long as one walls to do so. For, whatever the mind determines to experience no other agency can withstand. Bondage and freedom are also the states of mind and are determined by it. Rondage or suffering is due to our wrong belief that tre are fioite beings Freedom from ignorancc and wrong beliuſs, and the conviction of our being one thith the Absoluto Reality constitute Libcration. The Kingdom of Heaven and the Home of Happiness are within us. The moment we attain the peace of mind, the entire universe is changed for us. It is one and the same mind that assumes various forms and is called by various dames on account of its different functions. It is called buddhi (intellect ), ·( 29 ) when it knows somcthing definitely; ahaukāra (ego), when it assumes for itself & distinct iodiritlaal existence: chitta, when it displays ficklepess; kurma (activity ), when it is mored towards a desired cod; kalpanā (imagination), when it thinks of some desired object; cāsanā (desire) then it longs for some object; indriyas ( sense-organs), when it reveals external objccts to the Self; and prakrii (matter), because it creates objects out of itself In fact everything that we koow, is, according to Vasisthia, & form of mind. We have already noted that there are innumerablo minds. They all hare their origin in the Cosmic Mind. The latter has its origin in the Absolute Consciousness, From the Abeclute Reality, which is liko a crim ocean, the Brahma (Cosmic Mind) spring up like a wara. The rise of the Cosniic Mind in the Absolute Consciousness is not due to any external agency, is not delerinined by any previous karmas, and is not due to any purpose to be achiered. The Creative activity thích manifests itself in the Cosmic Mind is inherent in the Absolute Reality. It works quite spontaneously. Before the rise of the Cosmic Blind the law of larma does not operate, according to Vasıştba. Every creation is a The law of karnia, hon crer, begins to bind an individual the very moment bo begins to live a life of separation and distiaction from the rcalits as a des Creation ·( 29 ) Tyhole But, horreter an iodividual may thiok himself to be soparate from the Absolute, he is in reality ever identical with It, for he is a manifestation of its Creative Porrer, The Absolete and Its Creativo Pover, again, are not two realities. The Creative Power of the Absolute is ever identical with the Absolate. When the Power 'is active, it may falsely assume a separate reality for itself, but when it turns back to its Source, it merges therein and becomes undifferentiated. In that case the creation comes to an end. It 18 very difficult to say anything about the essontial nature of the Absolute. It is above all our concepts and categories which hold good in our experience. We cannot, for example, say whether the Absolute Reality is one or many; self or pot-self; spirit or matter; conscious or unconscious. All that can bo said about the Absoluto, by those who have not yet directly realised It, is that it is tlo allembracing and all-powerful Reality which manifests Itself in all things. It is the subtlest of the subtle and the grossest of the grass. It is that from which all things Arise, that in which all things exist, and that to which all things return. It is the ultimate Self of us all, The test of reality is eternal persistence. That which has a beginning or an end cannot be said to be ·( 30 rcal. Nothing in the world is absolutely real according to this test, of reality, for orerything comes into existence and goes out of it. The Absolute alone is real. The world is only an appearance, a phenomenon, It is real only relatively to the individual who experiences it and for the time when it is being experienced. It is like a dream or a mirage. In Itself, the Absolute Reality is above all changes, divisions, differeutiations and clations. All these things are relative and fall within the Absolute. But the Alsolute in Itself is free from them. It is dis tinctionlosy, homogeneous Reality, which is Conscious ness and Bliss through and through. For the Absoluto as such, there is no creation, no destruction; t10 Isondnge of fieedom; no change to ciolution involution. All these things are relatively real, but quite unreal from the point of view of the Absoluto. To realise the Alsolute standpoint is the ideal for those who want to be free from tho miscries of life and death. The onls method of realising the Absolute stalpoint is to know the Truth, and to liro acconlogis. *This experience does not daun tipon any one through mercis the grace of any god or teacher. No god or teachier con conter bberation on C who is not disciplined through his own right thinking. No renunciation of any kind of actions is roquired for the purpose. Know. Jedge is the only requisite for liberation. OT ·( 31 ) But kuowledge should not romain a more belief; it should becomo living experience. This can be clone through constant practice (abhyası) in Yoga Yoga in Yogavāsiştha means tho method of freeing oneself from the inisery of life and death. It consists in Brahma-bharana-imagining oneself to be identical with the Absolute, Manolaya-merging the mind inthe Absolute and Průra-nirodho--stopping the activity of the vital airs. Any one of them or all these mcthods may be practised by the aspirant to realise the Abu solute point of view and conesequently to free oneself from the sufferings of individuality aud fivitude. The completion of thug Yoga of Self-realisation vegnires prolonged effort on the part of the aspirant. Severni stages-Seven according to Yogavusiştha--play be marked on the progressive path of the realisation of tho Absolute Experience by an individual. The first of thern is Srbhachchhamtho dawn of the desire to be liberated; the second is Vicharanā-investigation into the nature of reality; the third is Tarumanası -purification (lit. thinness ) of the mind; the fourth is Sutträpaiti-realisation of the pnre Being ( of the Self within); the Afth is Anasakti-risiog above attachment to objects: the sixth is Padarthabharani-realisation of the unreality or non-existence of the objects in the Absolute; and the seventh is the Turyā (the fourth state of Experience)--realisation of the Absolute Ex- ·( 32 ) perience which is so unique that It cannot be giren tbe name of waking, dream or sleep. Having realised this experience, one become liberated. The person who has become liberated and is yet living in this world is called a Jicanmukta-He or she (for Tomen too according to Yogacāsipha can be liberated) is the happiest person on the earth. The jiranmulta is neither delighted in prosperity nor dejected in distress. Ontwardly discharging all the duties of life, he is free within, He is free from the bonds of caste and creed, and is políte and friendly to all alike. He is bnsy with the affairs of life, but is free from desires. He has gothing to attain, nor has he anything to give up. He enjoys solitude cren in the midst of worldly activities, and is always above the turmoils of life, Such is in brief the philosophy of Vasiştha taught to Rama in Yopatāsiştha. Our Vasistha-darsanam is a detailed and systematic presentation of it in the langu. age of the author himself,

·Chapter IV
The Stories of Yogavasistha
Thert 110
Tbil way i nich the author of Yogarusisha
trus to impress his doctrines on the mind of bus
renders is first to enunciate them with appropriato
simples and metaphors, od then to relato a story
by 1 of illustration
no less than
Jó such lustre stories in the work Some of these
storscs are mcro cpic similes or small allegorics,
tilule others are really interesting stories The mun
cialogue of Vasistha and Name itself 19 presented 20
the form of an illustratre story in the present scheme
of tho wai) With regard to many of the stones it is
very duliicult to say thether thero is any kurstorical
truth in them It 13 sery likely that most of them
zro the creation of the authors own imagination Hero
we propose to hire a bırd's eye ret of all the stories
of logarustetha in the order in a luch they occur in
the work
The Story of the Vairagya Prakarana
1 The story of the recensions of Iogatus«thre
There * 25 9 Buthman Sutikana by name Thero
110C 1 doubt in his mind as to whether performance
of one's dutros ar purut of hoowledge was the way to
5

·hberation. To soke this problem, le approached Agasti. The latter, having anstrered his question, told laim the folloring story. Once Agaireija sair his son sitting idle with a doubt in his mind as to whether action or its ycpupciation lell one to moksa. In order to show him tho right path be told his son the followiog story. Once a fairy, named Suruchi, wule sitting on one of the peaks of the Himalayas, happenerl to see a mcas. cnger of Indra passing along that way. She a-ked hin where lic was coming from In reply, tlic messcoger toll lier dlat ke was coming from the lermitage of the saac Valmiki, whero he had escorted, by the order of his master Indra, a king, Aristarcmi who was desirons of knowing the way of attaining liberation. The eage Valmihi, the messenger continued, recital to the king an old composition of his own, in which he hard recordial the teachings of Vasistha to his pupil, prince Rimachuma of Ajodhis, and which was immcliuirly after ita compation, recited by him to Bhradīji. The mes.coger repeated to the furs all that the sage had tanglit to the hom The Stories of the samaksu Drakarana 2. The story of Sult, the son of lyūst - This story is toll) to rule the baracter of a true aspirant.

·Once Suka, the son of the giant Vvāxit, becomes desirous of knowing the Truth and approaches his father. The latter asks him to see the king Janaka. Hc accordingly goes to the city of Janaka and gives notice of his arrival at the gate of the palace. The king gets tho information, but wishing to test the mentality of his guest, does not receive bin until the seventh day. Suka does not at all mind tho apparent disregard and remains standing at the gato with a balanced mind. On the eighth day the king welcomes Suka tery warmly and lodges him in his own harem which 19 full of captivating dnmsels. They attend upon the guest by the order of the king and feed luun on very tasteful and sumptuous meals In the midst of all these crrcumstances, however, the young sage remains tramored at heart, and does not at all fall a proy ta the temptation und attachment of worldly pleasures, but persists in his intense desire to know the Truth, which the king, having sufficiently tested his fitness, gladly teaches luni. The story of Druhna's leaching to l'usistha.- When Brahma had created the world, lu foje. tboogbt that there would be pain and suffering in it as a result of ignorance. He, therefore, wanto to create some remedy for the cuil that could ariso ont of the ignorance of the creatorea. Ho meditated,

·( 36 )
and by his creative imagination brought forth Vacistha,
whom he taught the Science of Peace and deputed
to India to teach it to the fit and needy.
The stories of the Utpalii Prakrana.
1. The story of Alacaja.-
This story illustrates that Brahui is beyond the
clutches of death.
There was a Brāhmiana named Ākāśaja. The Lord
of Death often wished to destroy him, but prored
unsuccessful in lus attempts. The reason was that
he could find no Laras that bound the Brahmana,
It is due to such larmas alone that one falls a proy
to death,
5. The story of Vild
It is one of the most interesting stories of the
work. It is told to illustmte the ultimate ideality
of the universe, the nature of dertl and after-denth
experience, relativity of tiine nad space, cristopco
of worlds within world, the power of desire
and thought, and equality of min and woman in
frequiring supernatural possess,
Lild is the wo of a king Padma
intensely devoted to her husband. Being anxious
to keep her husband alıyo for bier, she enquires of the
Slic is very

·( 37 ) priests of her court whether there is any method by which her husband can be made ininortal, and learns from them tlut it is impossible. She then propitiates Saraswati (the goddess of learning) and gets a boon through her that if her husband would ever die, his soul should never go ont of her own room. The goddess wils very nich pleased with her devotion, and pronized to manifest berself whenever and wherover she irould require her. In the courso of time Padma dies, Lili is left in intense mourning. A vnice from the void, 110110ser, assures her that the soul the king is within the room where he died, and advises her to preserse the corpse until the departed soul vivifies it again after some time. Lilā is very much surprised and remembers the goddess wlu, acording to her promise, instantaneously appears before her. Lila implores the goddless to show her the present experiences of the deceased king in his new would. I'or the purpose of enabling her to see the otber orlds, the goddess teaches Lilā the existence of various planes, penetrating one another and cxisting quito inperceived by the inhabitants of other places. She teaches her also the method of seeing and visiting the varions worlds interpenctmting our world, and takes her to the present world of her husband's experience, where he is seen as a young king of sixteen years ruling over a mighty kingdom. Lili becoincs wonder-struck, ·( 34 ) But Saraswati makes her more so, by telling liec the story of her and her husband's previous existence thrus: In a small but is another world, there lived a Brībmana naned Vasista, with his wife Arundhati, who got ako a similar boon to keep the soul of her husband confined within her hat after his death. One day, after having tritnessed a pompous procession of a king and wishing to be born a king, the poor Brahmana died. His wife, being uuable to bear the patys of separation from her husband, burnt herself with the Lods of her husband. Saraswati told Luli that all this had happoned only a scok ago, and that the Bralıman prix was born as the king Padina and his wife Lili in tho world whicre he dicd after baring lived a long life leasiog Lili alone. Lili does not belicve this stors- The goddess, to convince Lila of tho fact, takes her to that world and makes her verify the fact from a son of the deceased pair. Through meditation now Lila remembers all her presious births sinco her origin from the Creator. Both Lili and Saraswat or return to tbe present world of the king who is now called Vidūratua, and find him in his 70th year. His present wiſe is also called Lila. (Let us call her Lila 11 ). Tles manifest themselres before the king in bis prirate apartinent and mysteriously remind bim of his previous existence as Padma He entertains a desire to be P.admu agaid. Lili II propitiates Sarasantito ·(39) confer a boon upon ber to be her husband's wife in bis next lifo also. After some time there ariscs & war in which the king Vicürathu is killal. His soul, which was present throughout in the room where the corpse of Padma was lying, now 16-enters tho dead body and lol it risus again as the king Padma, and finds standing Lefore him his two wises, namely, Luâ I and Lili II, with whom he lives happily for a long time again in the world where he died some time ngo. c. The story of Karkı :- This story illustrates that there is fear or danger in this world only for tho ignorant, but the wise who can solve the riddle of the universo und koowo tho trun nature of the Reality behind it, is free from all dangers. There was a huge and glattonous cannibal-woman warned Karkati in a porthern valley of the Himalayas. She found much difficulty in appeasing her hunger on accoupt of her abnormal size. She, therefore, under went penances and throngh the boon of Brahmi got herself reduced to the size of a neodle (pin). Thereafter she was called Visīchiki (sūchi=ncelle). After soule time she repents of her action, for with this minute size she could enjoy only a little drop of tho bloal of her pres. Through another course of penance she got her formor size back, bat on the condition that ·( 40 ) she should prey upon the ignorant alone. In order that she may be able to distinguish betxeen the wise and the ignorant, to kill the latter and to spare the former, she formed a set of questions which she put to all whom she came across Once a Kirita ( some forcst tribe) king of the ricinity bappened to be seen by her in a forest. The cannibal-woman put the questions to him and, to her surprise, bo replicd to all of them quite satisfactorily, as he was a wise man Sho let him alone. As adrised by the king, sle gives up her huge and ugly form and assumes a charming and handsone appearance. The king noir allows her to stay in his own palace. There, she was fed on the bodies of the criminals and outlairs of the state and lived quite peacefully. The story of the sons of Indu:- This story illustrates the creative power of Thought. Near the Kailaſa mountain thero lisod a Brahmana, named Indu. On his death, his ten sons met together to think out the best way to commemorate the death of their beloved father. They decided that every one of them slould become a creator of a world by onercising the creative power of bis thought. All of them sat in moditation, and througà tho forco of their imagdation and affirmation, thoy actually csolved into ten creators of tea moridl-systems, ·( 41 ) 8. The story of Indra and Ahalyā.-- This story illustrtes low pleasure and pain depend on the determination and attitude of the mind, and to what ostent the body becomes anaesthetic to all external tortures of the mind is strongly attached to and fixed on somothing else. It also illustrates that the determination of the mind is al proof agunst all exterpal cocTCIOD. In the province of Magadha there lured a king named Indrady umna. Ile had an exceedingly beautiful wifo, Ahalya Shc fell in love with a an, Indra who was young and very handsome Helted in the same town and loved her very much is return Ав soon as the king came to know of their love, he began to dissuade her, But she was mad after her lover Indra, and preferred to undergo all sorts of tortures to abandouing her love. The Lins, then, punched them both in the secrest ways possible But the mutually loving pur remained unmindful of all the pains that their bodies bad to undergo, for their minds were so deeply set on each other that they did not feel boduly pain at all The king utunately baatshech them out and they continued to be together, not in that life only, but also in many others that followed %. The story of Mind - It is an allegory shorog the self torturing natue of the mind. C ·The mind is represented in this story by a mad man having a thousand bands and eyes, and bending himself in frenzy with a thousind lushes. He randers in a dense forest without any aim or goal. 10. The story of the three unborn children: This story is told to illustrate the alsolute upreality of the world, I mother once told the following story to ler cluid. In a city which nocr existed, there lored three. princes, two of whom were nerer born and the thin neser entered the womb of any mother. They once icnt out and took their lath in threo rirers, two of which were already dried up and the third never had any water at all. There they stayed in three house, two of which peser cristed and the third was not yet built. Then they inued three guests, two of whom had no mouth and the thind no stomachi The story goos on in this way. 11. The story of a Alagiciariin This story is told to illustrate the theory that crents thich took several years to occur in a particur time-space order, can bo identically represented in any mind's experience within a fen moments. It ull'istrates ideility and relativity of all things, time and space.

·In the Uttara-Pundaja country these lived a hiny numed Lavana. Once a magician came to his cout and got permission from him to show his wonderful powers. Ho began by waring his bunch of peacock feathers before the king, and in a moment, the king was lypeotised. Within a few moments of his hypnosis the king experienced the following long scrits of events: A very fine horse is sent to him as a present by some feudatory chief. He rides the horse which goes out of control and runs with him to a very distant forest. The king, feeling very much troubled ly him, wishes to get rid of him, and so he catches hold of a branch of a tree under which the horse happened to pass The horso runs away, leaving the king alone wandering in the forest. While he is focling very hungry and extremely thirsty, a Chăndāla girl is seen hy him carrying some food for her father tho was working in a field nearby. The king requests her to give hinu a portion of it. She feeds hita only on his promise of becoming ler husband, and takes him to her father with whose consent she marries him The king lives like a Chandála in the Chandāla family and brotherhood, eating and enjoying all sorts of filthy things. He bring forth a number of chiklren and lives up to a pretty long age. Once, unfortunately there occurs a terrible famine in the country, and in spite of his best efforts, he is unable to maintain his big ·( 41 ) family, and so he commits suicide by throwing himself into fire. Immediately he wakes up front bis hypnotic trance and finds himself in his original state as king Layana. He is rery much suprned, and wishing to know whether there iras ang reality behind his tranceexperience, he starts to visit the place in the Vindhya hills which was the scene of his experiences as a Chân lala. To his great surprise, lie could identify all the items of his vision Tith the actual facts which occurred in this place. He found not only the familiar places and objects, but also his old prrents-la-lass, 5 hose ugly and black slaughter he was compelled to marty, in the hypnotic trance, under the necessity of appearing his hunger, The Stories of the Sthlul Prakarana. 12. The story of Sukrūcharya:- This story is told to illustrate the marsellois effect of desire, or cira wish, on the life of an individual and to show how a mere pissing wish brings about a new birth in which it is realised. Once the great sage Bhirigu and his sou Sukrichirya trere undergoing penances ia a valley of the daadrn mountain While engaged in meditation, Sukra lappens to catch the sight of a celestial damsel, and at once a wish creeps into his mind to enjoy ber conipany. Ils subtle incely fortii with leates the ·( 45 ) physical and reaches tho city of gods, irhero he finds bis beloved and prins her lore. There he lines for a numlor of years in the pleasant company of his beloved until, to force of his previous good actions being exhausted, he falls down on the earth through rain and becomes a grain of paddy. A Blībniana eats the grain and it is born as a son to him. As a Brilh. mana boy, ho becomes fond of a deer, and consequently, becomes a doer in his next life. In this manner he transmigrates in several bodies, ono after another, until ho is born as the son of it tapassi (penancer) and takes to per fornuance of penances on the banks of tho Ganges in the meon tine, the original physical boly of Śnkra, left by him long ago, begins to decay. His father noticing it, becomes angry with the god of deatli, uho, on being wrongly accused, manifests himself and explains tho wholc matter to him. Tlien both, Bhriga and the gol of death, approach the boy performing penances and ask him to meditate on the bistory of his past live The boy, doing so, comes to remomber his Sukia-form, and goes back to it with liis mental bols. The body of the boy collapses und that of Sukia reuses 10. The story of Dumi, lydla and hita - This story illustrate that the sta luo is thic etic of nll failines and sufferings in life, and the

·( 46 )
absence of it is that of success and achierements.
There was a wealthy and risc Demon king of the
Patāla world, named Sambara. Ke vraged a furious
war upon the gods and gave them a sorere defeat.
The chief season of his success tras that he could create,
through his magical powers, three great warriors,
Damu, Vjäla aud Kata. They fought most self-lessly
without the least desire ta freserte themselves and so
could not be defeated by the gods hom they drove
out of heaven. The gols approached Bralima, who
comes to know the cause of the success of the Demon
through his meditation. Ile advised the gods to fight
with the demon warriors in such a manner as to ly
vible to crente in their mind a dosiro of self-proscrvation
and victory. Tho gods succeeded in doing so, because
the demon-warriors vero ignorant of the true nature
of the Sell, and so, kaillent them in a battle.
14 The story of Bhima, Ihasta und Midha: -
This story is in continuation with the aloyc story
and illustrates the same thing with the additional point
What a desire for self-preservativa cannot be created in
one who knows the truc nature of tho Self.
Sambira, the above-mentioned Demon-king, sceins
his great warriors thus killed in the battle by the gods,
10x ccato another triad of Bhima, Bhásı and Dridha,
in who it way impossible for the gods to create the

·focling of ego, as they were created by himn with the knowledge of the real nature of the Self from their birth. They defeated the gods in spite of the best efforts of the latter. 15. The story of Dušīra:- This story illustrates that peace cannot be achioved by undergoing penances or performing sacrifices cajoined by the Vedas. Such things can at the most purify our intellect if thoy arc performed thoughtfully and with unselfish motiras. Knowledge of the Sclf clawns only through rational thinking and moditation In the province of Jagadha there lived a Muni Daniel Dashra. Ho was iguorant of the nature of the Sell When his father Sarlom i dies, he weep bitterly. Gods of the forest console and advise him to attain peace of mind. Secking for peace, he takes to the performance of penances, but ia saia. He performs sery difficult sacrifices, but does not attain peace. He tlun takes to meditation and thinking, and at last comes to know the real nature of the Self, and finely peace within Througli bis boon a son is born to a forester- Dalira teaches the science of Peace to this boy when he grows up. Vasistha, while lie was passing that way one day, enjoyed one of the lectures of Dāšūra to his pupil. SOMULD.

·( 48 ) 16. The story of bacha It is not a story in the proper sense of the term, but a soliloquy on the immanence of God. Kacha was the son of Bribaspati. He once sat jp sa midhi Waking up from his samadhi state, he sang a very beautiful song on the immanence of Brahman u crerything of the universe. The Stories of the Upashama Prakarana. th. The story of Junaka This story illustrates hory an accidental suggestion some times awakens the dormant discriminative tendencies of the previous life of an individual. One day, the king of the Videba country, whotame was Janaki, was sitting in leis garden. There, die bnppened to hear somo Tery inspiring songs sung boy some celestial beings passing along that way. These songs produced a very cleep impression on his suitd and set him to meditate on the illusory pature of the world anit on the real nature on the Sell. He discovers that the main cause of all suffering was tho ignorant wind Ifo rcalises the true nature of the Self and is freed from ego Ezen then, le continues to rule ocr his kingdom risely and rell. 18. The story of Punya and Patana, This story is told to Illuginate that it is alatai atau Catile to be corrorful when some hielored person is

·( 49 )
separated fiom us, seeing that we have had coutless
relations in the long history of our past lires
On the Mahendra mountain in the Jambi Lupi
there lued a sage, named Dirglatupus. He lad two
sons, Punya and Parana The former lad acquireul
tho hnowledge of the Truth, while the latter was only
on the path, when their beloved father died. Parana
weeps bitterly at the death of his father Punya
icteals to hin the absurdity of his action, on the
ground that he has had numberlese fathers in his past
listhy He reminds him of the countless lıses he has
Inel as a deer, a lion a monkey, a prince, a cron, un
elephant, an ass, a bırd, and a purtu etc
19 The story of Bali –
This story is told to illustrite how the state of nir
Whalpa san idhi can be realised through meditation on
the truth that every thing is a mode of Consciousness,
Bal way the son of the famous Virochada of Patala
He begins to reflect that life, as it is generally lived
13 il monotonous drudgery. We repeat the same
coure of actions and always remain unsalısfied
He
recollects that his father, who was famous for his
wisdom, osed to say that there is a very wonderful
state of existence called liberation 12 fhich man fizuls
undecaying peace Ho Dow wishes to know more
alout it, and approaches his preccptor Solrichurya.

·( 50 )
The latter Cacbes him that he should realise that
ererything is Consciousness. Bali medidates on this
truth and realzes it in his pirtikalpa samadhi He
becomes a libented man and continues to rule over
hıs kingdom Ti sels.
20. The story of Prahlada :-
This story illustrates that even the great gods like
Vienu mnoot cause a man to realise the Self without
his own thinking and meditation. Graco of a god or
teacher cannot confer the knowledge of the Self on
any person.
Once Vienu defeated the demons and killed their
lord Hiranyakasipu. This impressed Praklady the
son of the küled demon, sety much. He begins to
Torship the victorious Vişnn, The latter was very
rauch plezserl with bis derotion and appeared before
him when he wis very cager to seo bim. On his being
asked to choose a hoon, Trahlida expresses a desire to
realise the true natiro ef the Selt. Vişnu tells him
that he would be ablo to realise it only throngh fure
on thinking and meditation, for no pod or teacher
can confer the knowledge of the Saf od apr person
Prablada foliots his advice and attains a state of
thoughtldss sitaidhi. Ho forgets his royal duties and
continues to enjoy the bliss of Samidki. On account
of his negligence of tho ork of the statė, abarchy

·( 51 )
prevails in his kingdom Seeing thus Vişnn comes
down and, a rakening Prahlada from the state of
thoughtless samdhi advises him to rule over his
kingdom as an ideal and rige rnler Prhladı does
the same
21 The story of Gadh
It is 1 Sery interesting story told to slustrate the
creative power of Maya and the possibility of identical
representation of the real historical series of ovents
within an individual miod as a world of imagination
occurring within a few moments of the real world
There was a Brabmma named Ghi He had a
koen desire to know the nature of Mnya and wor
shippod Vişnu to get his desire fulfilled Visnu
grapted a boon to him that he would soon realise tho
naturo of Miny: After a few days, while he way
bathing in a river, he dipped his head into water and
lo! he saw the following 19101 - HA 13 ill at hodie
ad dies
TIe experiences his death le 19 reborn of
an ugly and dark skipeed Chandala woman He
growy up and marries & Chandula girl and begets
sereral children Once whilo passing through a
country called Kıra be happebs to be taken up by an
elephant which 713 let loose by the people of the
country to elect a kang in place of one who had
Tecently died, and is installed as & king in synte of

·( 52 ) himself. He rules over the country for a number of years, until lie is discovered to be a Chandila by birth by his high caste subjects, who enter into fire by may of performing a prāya chitta for having been rulod over by a low caste king. He feels tery sorry at the sight of this horrible scenc, and himscif also jumps into the fire. The intonse pain of being burnt wakes hinı up from his vision which he was luring while he was in water for a moment as Gadhi. All this happened within a few seconds of his dip. After a few months of this occurrence, he happens to mcet a traveller who relates to him, during the course of his account of his travels 10 distant lands, all that Gādli cxperienced within the few seconds of his vision. The coincidence of the two-the real ereats related by the traveller and the dream-world of the moment of the dip--being too wonderful to be believedl, Gadbi starts on a journey to serify it. To his greater snrprizo, he finds that all that he saw in his vision did actually happen in the real and historical srorld. Such is the wonderful power of Mara 92. The story of Uddalala This story is toki to illustrate how the mind can loc controlled and the true nature of the Self realised through meditation and practice of the control of the vital airs (pranas).

·( 53 )
There was a Muni, named Uddálaka. He made np
his mind to have the experience of samadhi. Finding
the mind to be a great impediment in his way, he
addresses it and tries to discover the nature of the self,
Then through the control of the vital nirs (prīnas )
he realises the state of sabidhi.
23. The story of Suraghu
This story is told to illustrate how equanimity of
vision can be attained eren in the midst of worldly
duties.
Once there was a king of Kirätas near the Knilása
mountain. Tho muni Mandarya once visited his
kiaglom, and being requested by him, taught him how
one can attain the state of equanimity even in the
midst of worldly duties and that the Self is the reality
which persists even when every object can be thonght
away. The muni having gone away. Suraghu set to
realise his teachings ia experience and succeeded. Some
timo after his realisation of the Self, he is visited by a
Persian king, Parnada whom he taught the method of
enjoying the state of sunshi even while one is engaged
in one's worldly duties.
94. The story of Bhiisa and yilüsa:-
Through this story the author teaches that one
cannot be well and at peace palesthe mind is
brought apsler control and the Self is rcalised.

·On the Sahya mountaiu in the north there lived a great Rishi, Atri with his pious and devoted wife Anasuya. They had two sons, Bhuisa and Vilásn, After the death of their parents they went atras in different directions to undergo penances. After some time they happen to meet with each other. When Vilasa enquires the welfarc of his brother the lattor ieplies that welfare cannot be possibly attained unless one has realised the real Self and brought his mind ynder control. 25. The story of Vitaharya:- This story is an illustration of Self-realisation and attainment of the best state of existence through one's own efforts. Vitabarya as a muni ia tlic Vindhya hills. fie performed various actions prescribed by the Sāstrug, but could not attain parice. He now makes up his mind to roalise the state of nirrikalpa samadhi. He addresses his mind, chastiscs it for its fickeness, controls it and the senses and finally attains the state of samidhi in which he stays for 4 very long time. In the mean time his body was corered with earth, so that, shon he wakes up from ki samadhi stato, he finds it enable to more, He does not mind it, but creates another world through his imagioation and hises therein 19 a liberated man. Once amia, ho remembers his body ·( 55 ) hxing clerod by earth and makes up his mind to uncover it. Ho entors tho orb of the sun and cocos back therefrom with a ray of the sun which reuioses the earth and relieves the body of it. In this body he lives for a long time as a free man. Once he makes up his mind to realise the disembodied state of liberation, and entering a cave, withdraws himself from the body, senses and mind ctc. He, then, realise the highest stage of existence, which is thoughtless, iminutable and cternal Bliss. The Stories of the First Hall of the Nirvana Pralarana 26. The story of Kūku ( crowo ) Bhusunda This story is told to illustrate the possibility of mfinitely long and healthy life through the mastery of the vital nirs (prinas) and the Kurulalinī. Once Vasistha himself, while sitting in the assembly of gods in the heaven, happens to hear about Kaka-Bhusunda who is said to be enjoying the longest lifo, becomes inquisitive to see him, and proceeds to the Kailasa mountain, where he is said to live in the form of a croty on the Kalpa tree. Kāka Bhūgunda elcomes him, and being questioned, describes to him the story of his birth and long life, the way how he survives death, the universal destruction, the wonderful expcriences of his life, and how one man live a long and

·( 56 )
healthy life He told Vasiştha that he had seen eight
births of Vasistua, a hundred of Visnu, a thousand
of Buddha, eleren of Ruma and ton of Krisn& ID
bis life time the Mahābhārata bus heen composed
eleven times and the Ramayana twelve times. He
gires a discourse on the science of the vital airs and
the Kundalini Porer.
97. The story of Deru-pijah ( Worship of God):-
This story is told to illustrate that the only and the
best worship is that of the Self within. There is no
necessity of any external show in that worship.
Oaco Vasiştha himself goes to the Kailash mountain
and displays his devotion to Lord Siva who becomes
pleased with him and appears before him with his
consort Parvati Being asked "What is the best
worship?", the God tells himn that Self-worship is the
best worsbip and that the knowledge of the Self is the
best way of worshipping It
28. The story of a Bilca fruit
The Absolute Consciousness is here conjured with
a Bilfa fruit to show that the entire universe exists
within Consciousnes.
29. T'he story of a piece of Stuni:-
In this story Brahman (the Absolute) is comparar
to a huge block of stone to show that as a piece of

·( 57 ) stone contains within it all the statues that cu possibly be made of it, so in Brahman all the forms of the world exist potentially. 30. The story Q Arjuna;- In this story it is told that at a particular period of time, when the earth would abound ia erikoers, Visnu would come down, to kill them, in the form of Krişna and Arjuna. Arjuna would hesitate to kill his enemy in the battlefield of the Mahābhārata war and Krisna would teach hin the right attitude towards life, having acquired which, he would do his duty without attachment 31. The story of Sata-Ruulra- This story istoil to illustrate the power of thought, (losire and imagination on one's transmigration from one life to another, and to illustrate the doctrine of worlds cxisting within worlds. There was a mendicant. Once le catertained a thought in his mind to be a house-holder and consequently he becomes ope in his dream. The dream personality, again, ou account of its wish, further dreams itsolf to be a Brāhmuna. This process of (Irenming within lreams goes ou, changing the man into a hundred formos, one within the drein of another, until he becomes a Rudra. As a Rudra, he acquires omniscience and comes to be aware of all the 8 ·מני ( 38 ) hundred forms thus created by imigination and living in their own peculiar and different worlds. He wakes all tho dreaming personalities up and the imagined forms begin to live as distinct and sepirate entities. Such as the creatire power of thought! 32. The story of a Vetala - This story is told to illustrate that there is po Langer anywhere for a kaower of the Brahman. There lived a Vetula in the Vindhya hills. At nights he used to come out to prog. Onco he happened to mpet the king of the racinity, who tras tell in the knowledge of the Brahman He put several questions to the king, which the latter anstrered to his satisfaction The Vetala could not harm him in any way as he knew the Brahmad. The story of Bhagiratha:- This story is guen to llustrato this peculiar trait in the character of a liberated person that although he does not stand in need of worldly actions, le performs them for the good of others, Thoro lired a great king punod Bhagiratha tho bronght the Ganges doma to the earth. Once ho bogios to think of the unreality of the worldly possessions, goed to his spiritual teacher, Tritula, and acquirothe knowledge of the Self. Having returned. he gives the whole of his kingdom and properly away ·( 50 ) in charity and goes to a lonely place to meditate. Here he realises the Self and lives in blissful peace. Once ho happened to pass through the country crer which he formerly raled. The ruling king there had died and the people had to choose another. Having rccognised Bhagiratha, thoy entreated him to be their king. Bhagiratha accepted their offer for the suke of their good and ruled over the kingilom jastly and wisely. 34. The story of Chudila :- It is one of the most interesting and instructivo stories of the whole work. It illustratos that a woman is not to be shut ont from the templo of wislom; she has an equal right to Self-knowledge, and if she makes an effort, she can realise the Truth even earlier than man. Having realised the Self herself, she can help her husband on his path This story nlso illustrates that real and genuine resunciation which is essential for Self-roalisation is not the external renunciation of possessions and duties, but of the intern desire or craving for them. A busy ruler of a kingdom, as the queen Chadáli was, yet above the turmoils of life and at peace within, she is an ideal osample of a traly liberated person Once there lived a king named Sikkidesvaja at Malta. He married Chudalā, a princess of the

·(60)
Surashtra country. Haring lived a lappy life of
youthful enjoyments, both of the prir become dissatis.
fied with the pleasures of life and set themselres to
seek for the koorledge of the Sell. Chůdklá being
more enthusiastic and discriminatıve, succeeds in
haring a true rier of life; consequently a unique kind
of lustre brigltens her face. Her husband being
unable to realise the Self cangot understand the
reason of licr joy. She tries to help him, but he takes
her advice lightly eren in spite of her showing him
her supernatural powers, and so hc fals to achiorc
preace within himself. He takes to the perfortunaco
of religions ceremonies which do not help him. He then
renounces his kingdom and everything that he
poscessed, and goes to a forest in spito of his wife's
catreaties not to do so Then he puts himself to
severe austeritios and consequently becomes kaaguished
Chadala in the meantime rules over the kingdom of
her husband well and wisely. One clay she takes
compassion on him and visits him secretly. She again
intends to teach him the right way of Sclf-realisation,
but thinking that he would not care to listen to lier,
she, by her rogie pomer, translorms herself into a
young hcarenly Brahmana with Kumbha as his namo.
The king, being very much impressed by the person
ality of Kumbha, accepts him as his teacher and
Icarns from him the secret of Self-realisation which

·( 61 ) consists not in the external renunciation of things and daties but in the igternal renunciation of hapkering after them, which is the root of all evil. The queen does not eren then forget to ſulfil her royal dutios, to which she goes back now and then. The king, having yot the true vision of the Self, experiences tho samadhi state and becomes literated from the pairs of the opposite feclinge. The quicon, in the form of Kumbha, tests him in many ways. One day Kumbha tells the hing that he has been cursedi by Dursāsas to be a woman at nights, and expresses hiu unhappiness duo te> the occurrence The king tells him not to miod it at all, for, he says, what cannot be cured must be cheerfully endured. The Docturnal personality of Kumbha, Madanikā, now tells the king that i19 it is quate natnral for a young soman to have a husband, sho must now marry; and proposes to marry the king himself. The king sees no loss or gain in it, and, thcrefore, to be of some service to her marries bor. Both SS their nights in conjugal happings. In order to test whether the king has acquured any sort of attachment in his heart, which alone bondage in life, she crentes, by her yogic powers, il lover, and throws Forself into his arms trith the most amorous attitude in the absence of the royal sage, nnd continues in that position antil he comes and ECCS the pair. The sight does not more him; ho remains the real

·unperturbed and upaffected. Ile keeps his balance of
mind and comes ont successful in his test La such
other various Tays she trains her husband in the art
of hring abore life's turinoil, ant in the end brings
hin back to rule over the renounced kingdom like
perfectly free and trige man.
45. The story of a kirāta :-
The story is told to emphasize the value of offort,
oven though it le for suall things; because often we
happen to find out preci things through efforts
which were originally directed to annoary ones.
There was a miserif Kırăta Once a cowrio shell
fell down from his hands. He being a miser, began to
senrch for it sigoroualt and continue his search for
three days. Accidentally ho found a philosopher',
stone
The story of a Chintamuni.
This story is told to illustrate that one should not
disregard the valuable things shielt onc has got and
under in senrch of others or of smılır ones cl-ewhere.
A man was in search of a philosopher's stone.
He happened to find it accidentis: But he
thought that the philosopler's stone ris too
valdable a thing to be found so casily and that he
was too afortunate to find it so soon. He therefore

·throty it away, thinking it to be a piece of glass. Throwing it away, ho proceeded forther and reached A forest whore, in spite of his ropcated efforts, be finds nothing but pieces of glass. 97. The story of an elephani:- This story is told to illustrate the lesson that ono should never lose an opportunity to vanquish one's enemy, which, in the case of an aspirant for Sell realisation is his orn individuality, for otherwise it would be goon out of control, There was a tamed clephant. Onco he got an opportunity to be freo from the control of his master. It was a time when he could win bis freedom for ever by defenting the efforts of his controllers. But he did not utilise this opportunity. Consequently he was again bound and put under control, 38. The story of Kacha :- This story is told to show that the true renupciation of all things consists in the renunciation of the cgo. Kachs, the son of Brihaspati, goes to his father for adsice in Self-realisation. The fatbor tells him to repaunco orerything in order to find peace. The son, haring literally giron up otorything, goes to a forest. Yet he ddes not find peacc. Again be is advised to give up everything. Kacha does not again understand ·(64) Luis lather's advice, and tries to give up even the little that was in his possession, but in vain. Brihaspati visits his son again after three years and finds himi without peace. He explains to Kacha that renounving ererything does not mean throwing away everso thing. It means the renunciation of or withdrawal from the mind which is the fioitising cgo. This can casily be done by affirmation of one's Divinity. 89. T'ko story of a Mithya Purusa (Unreal Mun):- This story is told to illustrate the futility of the efforts of the ego to limit the Sell withio fiuite objects which arc perishablc. There was a mithya pritisa (norenl man) who wanted to chcaso space. For this purpose hc makes a jar, but after some time the jar is broken, leaving the man borailing the loss of the space that was enclosed in the jar. Then he digs a well, constructs & tank, builds a four-storeyed house. But all these things come to destruction, poe after another. The map, bewailing the futility for his efforts to presorre, space in a linite form, dics at last. 40. The story of Bhringiša :- This story is related to teach Rain: to le a great renouzoer, great ma of action and a great enjoyer.

·( 6 ) Oncc Bhringisi went to the lab imeru podataio to see Lord Shin Husing bosed down to buin he asked for udice The Lord adused Him to be a great re uouacer 1 great doer and i gent enjoyer 2011 cxpluned to him the mending of these terms 41 l'he story of Iksu - This story contains the philosophy which Manu 15 ud to have taught to Ibsk iku There was a great hing Iksa iku ao ancestor of Ramich adre Onco lo begius to tłups of the unrealty of worldis possessions nad becomes inquisitive to boom the Truth Ile goes to Vadu in Brahmaloka noch learns from him the facts about the origio stay and decay of the orld the c11190 of bondage and freedom the stages of Self reilisation the oturu of the ego unui Niya and the chiracteristics of libre ated living persons The story of a llunter and e Suge The story Selated to describe the naturo of the Tunny i state ( Undifferenced Conscionsness ) thut 19 the state of Conscionsness free from the ex frez 2020 of uring dream and deep sleep A hunter pursued i deer which oatru hrat cord passed borond the len of hrs 11310n On bis wuy lo happened to see a ge sitting in meditation Ifaung von hel 2s to which lirection the deer seat, the 9 ·( 66 ) sago replicd that he, being abore all the states of relatiro experience, clid not care to know anything, and theroforo, do not know which say the deer went, The Stories of the Second half of the Nirvana prakarona 43. The story of a Vidyadhara:- This story is clated to illustrate that the study of tlo spiritual literature can fructify only in those who bare control over their senses Vasiştha once asked the Crow-age Bbuśanda Thother ko kaow ang iodu idual who could not attain Solf-knowledge in spite of having lived long. Bhusunda told him that thero was a Vidyādbara who could not realise the Solf za spite of his having lrod for four knipas Having acquired a little discrimination the Vidyadhara came to Bhuśnnda and told himn that his seases and passions were bis stumbling blocks. The latter taught hun the method of controlling them, and consequently thc Vidridhiara realized tlic Seif 44. The story of Indra This story illustrates tho poseibility and costcace of a whole world within an atom, Once Indra, the king of gois, is defeated by the clemons To 827e his life, he shortens his size anel enters & my of the Sun There be inagines a world and rules over it. After his death, bis desccodents rule

·( 67 )
thero One of bis distant descendents lealises Cosmic
Consciousn0ss and comes to know of the fact that he
was living within the world which existed within 'ın
atam of cosmic space
The story of Dunk
This story illustrates the possibility of Self realıca
tion through the teachings of another person provided
that tho mind is already prepared to imbibe them
Once Vasistha, when coming to ollicite as 4 priest
in the sacrifice which was to be performed by Aji,
mcets a Budhiana named Monki on the way The
traveller begins to till on the evils of the world
Vasıtha teaches him the science of the Self IIorring
him the Brahmana becomes liberated because he was
already ripe for it
46 The story of the Nind compaa ed to o Deky --
In this story the mind 19 represented lyn wander
ing deer The deer is running here and there in a
barren hod finding no rest until he finds the shade
of a tree The shade in the case of the mind is
samadhi
The story of a Block of Stone -
It is also one of the most interesting stones. It
illustrates the possibility of a whole world, with all its
cosmic gods and other beings, to be imigued within
a point in spice

·( 18 ) Onco Vacistha hinself wanted to inedituto in a solitary place. Finding disturbances everywhere, even in the ethmeal plane, he reties to the Sünye plave. There he imagines à hut in skich le sits io samadhi. In that state he esperiences and wanders through innumerable worlds, one witbin the other. Vakiog up from the smīdbi state, be lappens to heur a sweet and melolious zong, uuri, througl luís ūkāsc-dhāranā ( meditation on the Ether), he finds out the source of the enchanting soug to be a beauti, ful woman, who, when requested, tolls liim that in a corner of the world imagined by him there is a mountain Within a point on a stone of that mountriz, sho and her husband are living. They both stand in need of Solf-knowledge for which the requests Vasiştl2. The later becomes curious and accompuies her and actually finds her lushand there. The Brahmana, her husband, having attained Self-knorrlodge sits ia nirrilalpa-sa müdki, and thereby the world of his samlalpu (imagination) collapsez. This fact is scen by Vasiştha through meditation. Returning therefrom, Vasistha comes back to his own hut, but finds that his otra bods, which was left in his haut is entered by tlic soul of a siddha. Tasixtha llating withdrawn the force of his own sanlalpa, wlich crcated the hut, the fut collapses along with the body within it, and the siddha consciently ·(69) falls down to the earth. Vasistha explains the matter to him, and both go to the siddhaloka and live tucre, 2 F 48. The story of Vipaśchit: Thje story is also one of the most interesting ones. It illiestrates the creative power of thought and tho effect of desire on one's transmigratory carcor. There lived a king nameri Vipa chit at Tatamili in Jambūdwapa. Once he is attacked by enemies from all directions. Wishing to multiply lis body to cope with all the four invaders, ho performs a sacrifice in which he offers his ottn fich to the flames of the sacrificial fire, and becomes four Vipacchits. Thoy put the chemies to flight, and then set out for worldconquest 10 all directions. They go far and wide, and live in different countries, dio there, and experience different series of transmigrations. One of them is sud to be present in the bauly of a deor in the zoological museum of king Da Garatha, the father of Ráma, at the time of Vastatlia's discourse to Rima. Hearing this, Rima becomes tory curious and wishes the deer to be brought in the assembly. To prose the truth of the story, Vasistha, by his thought potser, brings him to a buipad form, and namos him Bhása. Bhása tory describes his experiences in the nssembly.

·( 70 ) 19. The story of the Para-dhāni Princes :- This story illustrates tha endlessness of the rold. There was a country named Vatadhini One of its kings had three sons. The desired to see the end of the universe and started on tour No less than 17 lacs of years have pased, yet they are still wandering, as there is no end to the universe. 50. The story of a Corpse : - This story illustrates the fact tbat erers indainual is a Cosmic Deity (Logos) of his orn Universe. Once tliero was a hunter. Ile tcased a suge who cured him to become a mosquito Hariag lired as a mosquito, ho becomes a deer, and then a hunter again Bcing adv-ed to gisc vp bis wrong doings, and to acquire Selfknowledge, he undergoes peranco, approaches the snge and requests him to explain low the internal imagination can take the form of an erternal orld The sage relates to him bis OFFD experience thus Once lic saw a man sleeping Mored by curiosits, ho entered tha sleeping man's drcam- Torkil through his porter of drărana. Forgetting his own cuigipal form, he hired there for 100 ymrs until he was reminded of it by another sage Coming out, he found that it was only a moment's Tork. The hunter des pot understand the truth ·( 71 ) of this story: Ho again undergoes penances, and gets a boon for having a body as big 40 a Biahmânda ( Cosmos ). Loft by his sonl, it falls upon another Brahinanda ( Cosmos ), and is observed by Vipaśchit, the hero of tho story No. 48 Then ho becomes a ling, Sidhu, tho enony of Vidūratis of the story of Lili (No 5), and nltimately realises Nirtāna through the teachings of his ora ministers 01. Thy story of a Block of Stone In this story a detailed comparison of the Braluman with a large piece of stoog is attempted As a picca of stone has within itself, in potential form, all the statues that can possibly be made out of it, 80 13 the Brahman the source and the stay of all the objocts of this universe 52. The story of the Brahmânia In this story Vasistha relates what he heard from Brahma about tho origin of the biterse The story of the Sons of India - It is a repitition of the story No. 7, related in the Utmatti Prakarana 64. The story of « Tāpasa : This story illustrates the possibility of the multiplication of worlds by the power of thought and do-ire, ·anel co-ordination of the various conflicting 'desires of different peoplo with regard to the saino olject or person. In a country there are eight brothers, Every one of them wishes to be an cmperor of all the scica continents, and to realise that ambition undergoes sereie ponancos. All of them get boors to the effect tbat their desires trould be fulfilled at the samo time (simultanca ously). Their wives, in their own turn, get boons that the gouls of their husbands will not go out of their looms after their death. All this comes to the notice of a traveller, Kunda-danta, who is at a loss to understand how these mutually conflicting desires could be fulfilled at the same time. He is advised to go to Ayodhyā to linderstand the nigstery. There he rolates the story of his observation to Ramachandra who brings Kunda-danta to the assembly and gets his doubts removed by Vasistha. 55. The story of a Woodcutter : This story, which is the last in the work, illustrates that, though the teacher and the Scriptures are not the direct canso of Self-realisation, yet, tliey, if constantly resorted to, some times, bring a mau to the realisation of the Self. There tras a very poor woodcutter. Ffe used to go to a forest. in scarch of food Giery day, and

·supported his family on what he could yot ly selling
the wood thus collected As a result of his constant
eilorts in search for wood in the forest, bo one
day, bappened to find a desire fulfilling gem (plurlo
sopher's stono) The gem nade kım ich ind rappy
10

·Chapter V The Method of Yogavasistha and need for proper Abridgement. The main reason why Yogarāsisha has not been recognised as a philosophical work is perhaps the mapper in which it is written and the methorl which the author employs to inpress his doctrine. One doey not find in this prork the forseness of Gaudaráda, the hairsplitting quibbles of the Neo-Naiyaikas, the authority obsession of Sarkari, and the stereo-typed terminology of the later Sänkarites. We do not oren find any influence of Dignāga or Vätsiyana on the author of Yogarūsişha, as he does not attempt to pnt his doctrines in an inferential form. He merely states in simple and unequirocal manner that he has to say, and makos it clear by way of countloss similes, apalogies and illustrations, and impresses the truth of what he belieres through stories, He lates obscurity, brerity and vagueness. Ho knows that it is rery difficult to make others rcaliso that of which one has the direct intuition, and that it can be enude intelligible only through ilustrations and analogies He avoids the method of abstract disquisition and dif argumentation pursued perhaps by some of his predecessor liko Nágärjuda, which hopelessly failed to ·( 15 ) attract tho notice of the peoplo at lame lle grocs back to the method of the Upanişds, the Jahit. bharata and the fatalas, which carried the truths alocated in then to the very heart of their readers Ile also felt that works written in a sweet and litorary stylo were moro read and appreciatal lg the laits than Looks written in the cold philosophical style, and probably thought that the hirya ( litorary ) stylo might well loc utilised for philosophy to make it popular and effective. This is a buat ho might luto thought whilo writing this work, as at one place le says: "All that is expres.cd in snect and graceful words and with ca-ily comprehensillo arguments, suruilos and illustrations, goes directly to tho heart of the beare, and otpaods there, just as a little drop of oil cepandon the surface of watot, whereas all that is said without suitable sllustrations nnd arguments intelligible to the licarer, in confuse and olecure language, does not enter the heart of tho hearer, and 15 n mero waste of svoris, like the butter poured on the ligent ashes of oblation It is only through appropriate illustrations that subtle, yet Trortlis of being known, theme can be mado popular in the world, as it has been done so in all the Exmous rorks" ( III. 84. 45–47). Morehy such considemtions apl by the Jesire of making his philosophr popular, he sobed the literary ·( 76 ) art of story-telling to his philosophy which contained all that was best in Indian thought at the time he lired. Vow far he has succeeded in his effort only those who are gifted with the double-fold genius jn philosophy and literaturo can judge. We may only point out that the work has been a success in so far as it has opcr since been enjoying popularity in all circles of people, even though many of its readers do not understand its entire philosophy. The rcader of this work always feels that he is in the living presence of a saintly personality, who is speaking from direct osperience in simple and beautiful language. He is his otro authority, and does not boro the reader with quotation after quotation from the Upanicads and other authoritatute texts or their commentaries, as is * dono by the later writers on the Advarta philosophy. Ile has imbibed all that was best in the Indian philosophis that existed before him-Hindu, Buddhist and Jaina--and epeaks from his own standpoint, tory often in words thich might be mistaken as from other konks and anthors which lie thoroughly imbibed and made his own. It is in this tray that many capressions of the Upanişads and the Bhagradgitū and some Buddhist Torks can be identified in Iogurusisha. A few examples of the catholicity, reconciliatory tendency and harmonising spirit of the anthor inas not be out of place licre :-

·(1) 'Troin ou standpoints is the
there
is no diffeicnce in Tyarah v u tha ruda'(Rcılı m)
and l'una cudu (Idealı m)' (TID & )
(11) Having pointed out hon le difiers in luis opinion
on the intuio of miod from the points of ven of otlier
schools of thought he adel Ulthe citrons doctrines
irisin! at different times and in different countrie,
honosc lend to the came Supremo Truth liko thu
many different pnths leading trueers from different
plices to tho - ime cits It is l_ no much of the 11 coluto
Truth and the misunderst indu, of the diflerunt doc
troncs thint (lue then f llota to quirrel with ooo
another in litter unno its lhe con iler thuir on 11
I irticalir dogte tu ! the 1st Isetery traveller
mi thuh although juste ron, li hu own at tulo
the only and the best i ath (111 90 21
( 111 ) lot only does the author of Jom ir 13t tha
It guud oth or aj stems of philo o liz anil methods of rci
Lantion with lesz ect but al o tlupkant it i» culsi allo
for estis min to stich to his own mothod of piritual
reali ition prould he meets with succes in het
pro te thought it
Ile 15
The method by such
IIc should
? maa mahes progress as the best for lum
not change it for another buch my not look
echt to him nor plenses hin nor i u eful to kaim'
(IIb 130 ?)

·of course, in accordance with the matter of the text.
Our work in connectiou with it has been like that of a
gardener, who does not creato the plants of his garden,
but only transplants them in their proper places in it.
The value of this garden of the philosophy of Vasietta
dies mainly in the fact that it is the only and the
first garden of its onn kind, the contents of which
are directly gathered from a huge forest in which
one knous not where what has grown. The main
thing that the reader will, howeser, mi-s in our
Jūsistha-darsanam is the stories of Yogarasitsha,
which we have deliberatels cxcluded from our collection
to win for Fasistha (or the author of l'ogatásiştha )
it wortlıy place in the world of pluilosoplır, where
the naked truth is moro salued than thc grb in which
and the accompaniments with which it may appear.
For the sakc of those readers who would like to
anquaint themselres with the stories of the work,
tre lato 422marised all the stories of Yogarūsisha in
chapter IV of this Introduction,
There have been in the long history of the etis.
teace of Yogaçõsigha, many attempts mado to sam
marise the huge work into smaller ones, the nature
of some of which may be noted here:
The first of such efforts kpop to the stadepts of
l'orarüsiştha is the alreads nicationed Laght Yoga

·( 81 ) räsiška of Gauda Abhinanda of Kaslimir, who lived in the first half of the 9th centary A.D. Ile selected 4829 Slokas (Traditionally, 6000 ) from tho original work in the serial order of it, and in the same six prakaranas galo a connected account of some of the doctrines and stories of the original work. The effort prosedi a great $110ce-s in popularising Yogarasitha. But this summary also, like the original work, Jacks in a philosophically important system of arrangement. It also leares out some rory important topics of the original work. Moreover, it stops at the end of the first half of the last prakarana (Nircana ) aod does not contain a summary of the other half of it. (The latter half of the last prakaraņā may not have pxisted at that time and may have been added by other writers later on, or the summarizer might bare left his work unfinished ), Another attempt, and n better one from the philosophical and systematic point of vew, was madle loy an unknown author who compiled logarūsighasära (Vide, Aufrecht: Orford Catalogue, 118. No. 56:3). IIc has collecter abont 225 slokas fioun logarāsisha and unssified them under the following heads: I. Dissipation; 11. Unreality of the world; 111. Charac ter of the Living Libcrated Man; IV. Annihilation of Alind; V. Andillilation of Desire; TI Meditation on the Self; VII. Worship of ths Self; VIII. Description 11 ·( 89 ) of tho Self; and IX. Liberation in Life. It is a good attempt, but embodies only a fraction of the philosophy of Yojarásiştı. It also, as it is evident, lacks in a sound system of classification. Other attempts to present the philosophy of Ioga răsiștha loy way of summars, hardly known as such to any scholar, are the sakupanışad and the Annapurnopinigad ( Vido our Paper, 'Yogarāsietha and some of the Minor Upanişads" in the Princess of Wales Saraswati Bhawan Studies, Bonarcs, 1933), each of which presents ning aspects of the philosophy of Yogarasiška in 535 and 337 blokas respectivels. It is a pity that they do not anythere mention that their slokas are culled from Yogaçüsisiha, which, horrerer, is a fact. Both these selections are defcctirc in so far as they lack in a good scientic order of arrangement of the material they have selected. Thoy do not, cron both combined together, present the entire philo. sophy of Yogarasistha. In the same manner, the author of the Multikopa. nişad las collecteel a number of stanzas from l'ogariisiytha, bearing on desire and its renunciation in the second chapter of the Upanisad; and the author of tbe Tarühoranişad has collected in its fourth chapter some slokas on the "Seven Stages of loga" and "the conduct of the Liberatel Living Satz." Again, sono

·(89)
Slokas on the Stages of Yoga have been picl ed
up from Jogarasrstha and made into a separate
Upansad which goes by the name of Aſsi upanesad
( Ibad) All these collections of some of the news of
Vasisthi yne unsatisfactory in so far as they the only
partial statements of the philosophy of Iogatascha
-
Our asistha dan anam is as <ud above the first
attempt of its kind to present the entire philosophy of
Vasistha in a system'te for me inspire 1 ly the zeal of
introducing a co fr neglected but important
system of thought to the modern scholars of Indian
Thought

·Chapter VI. Analysis of the Contents of Sri Vasistha-Darsanam. Prayer INTRODUCTION The style of the work; the merits of the work; the story of the recensions of Yogavitsistha. Chapter I. The Recipient of the Philosophy. 1. The characteristics of the fit recipient of this philosophy - Description of Ramchandra's state of mind to illustrate the mentality of the proper recipicat--Rāma's conduct descisbed by his attendents. Rama's description of his own state of dissatisfaction with the world: There is no happipess in life; all of us are delnded by ignorance and passion for objects of enjoyment; futility of Wealth in making 19 happf: fitality of Life ; fickle. Desy of Miod; painfulness of Desire; worthlessness of tho Body; shortcomings of Childhood ; madness of Youth; onl arture of Woman; delosire nature of Enjoyments; inestability of Old Age; omnia potence of Death; miserableness of Worldly Life; defectiveness of serything; transitariness of Esersa thing; extreme painfulness of Worldly Life. The ;

·( 85 ) searching questions of Roma, les intense inquisitivenccg 2 Vuszetha's teachings to Rama- Attachment to the world and life is the chief source of suffering, the ignorant alone are miserable, wisdom is the only source of the remotal of suffering, Self knowledge alone leads to Peace The story of Vasistha's receiving his philosophy from Brahma 3 Efori teises Desteny or I ato-Onocin nchiero everything through effort, one should never depend on anything else, mewingle-sness and upreality of late, the true meaning of Destiny, Effort more porrerful than Destiny, right effort alone is succesful 4 The qualities needed for Self knowledge Peace of Mind, Contentment Company of the Wise, Rational Thinking ·Chapter 11 Metaphysics. 1 The Source of Krouledge and the method of im purting 11-Anubhar: (Intuition ) the only source of knowledge sa ulogical method of imparting hoorledge 2 Idealisin-The objects ure of the nature of knowledge beause they ve known a relation presupposes units everything is of the arture of con sciousness, all objects are ideas, idealty and relativity of space deality and relativity of time ideality of things deality of the Cosmic Law ideality of the body deality of stability, ideality of all that 19 material The ication of subject zod olject the subject is the sead of the olijout the similarity of waking and dream objents the waking experience 18 also a dream; the entiro cosmic experience is 1 dreim, every indutulul lins got his own experience of the objectura morld there is 2)»o the Codne World created by Brilima, reconciliation between realism and idealism, Ålme Lhyarı ruda 19 the doctrine accepted liere The World Vames giten to the world, the contents of the world are in themselves centres of imagining other worlds, korlds within worlds, worlds existing upkopsa to others but their perceners, 8

·(87}
yory thing possible overywhere fallety of would
experiepres, indiydon) and woulds an und U
como into ornstence and pass out of it dissolution
of the entuo cosmos, wbut iem uns at the enl of
the Cosmos description of the evolntion of the
Cosmos three plaues of min festation-physical miontal
and spiritual, the Cosimo Law of the world, the
Law is accidental at its root, the Law is also change
able by effort, the Law 9 only 10 expression of
Fort
4 The Wind-The ontne of the Mind the relation
of the mind with the Brahman fictional aspects und
Dames of the mind how the mind hecomes an dudul
ego, how it assumes the physicu boly oll limitation 19
self limitation the scal of tho would unumerable
tounds eos on gules of the intcosity of igaorance scien
kinds of experience of the monads, fourteen) sady of
monade The origin of vil mopide from the Cosmo
Mind Brahma, the manner of origin ezert where the
Pau psychism
6 7'hougie Poloer-Ompotence of the mod
the capacity of the mind to create its own world
every mo uruates its own World Ul minds are
eynally capablo bf clog this the jodiidual bas got
the power to acquire everything the nature of throgs
19 determined by thought the power of bhacuna
guine

·( 88 ) (Affirmation ); the effect of constant practice; the effect of strong determination; thought is destias: happiness depends upon thoughl; the enviroonent is the creation of one's own desires; the body is the creation of the mind; the power of the mind ta cure physical diseases; two kinds of diseases; how diseases origin. ate; the physical diseases are caused by the disturbance of the mind; how mentul change.cstores physical bealth; cure by incantations. Ignorance is the foodamental disease; the ultimate cure of all diseases; hov to stay well; happiness depends mon the purity of mind; the Soll is tovealed in a pure mind; the world is experienced as long as the mind is morgel in ingnorance and pleasures. The nind is the nare of the world-wheel. . Attainment of ex!ra-ordinary Porters-The secret of all powers. Tho physological method ; know. ledge of other mode; vision of the şiddhus and their places; identification with the physical body is the cause of all limitations; how to feel one's spiritual existence; bhāraná ( affirmation ) is the couret of all achievements. The bio-physical method: description of the fundalini-poser; the mechanism of the prāņos; how to become hers like a molatain; how to be able to fly through the sky; how to sco the siddhas; how to enter another's Lodly; hon television is acquired; how a yogin can becomie abnormally small or large.

·( 89 ) 7 The Self-Tour kinds of experienca wakings sleep dream the fourth the four beliefs about the self I am the body', I am the muod' 'I am the subtle spint beyond the body and mau freedom of tho Self from the states of the body, I am the wholo upisere and the very essence of the diverse 3 Death and after death Lxperience-Death is nothing to be afraid of what death is how death occurs the dead do not go to any other place death 15 ? painful experience to thu ignorant, the evolutiou of the would experience after death after death ox periences szk bunds of the dead, whnt happens after the exporience of the other world death does not undo the spuilual progies death and rebirth a uni Tersal law dorth in the case of one who has att unei liberation in life there is no death for the Self what brings about death how to lno long The Cosmic Mind ( Brahmti )--Brahma tho world is the imagination of Brahma Brahmi is muud, how Brahma originates from the Absolute His origin 18 spontaneous lilu Brahma is in aspeut of Brahman hypostatised imagination is the essential character istic of Brahmi He is causeless and not due to any previous ka, mas or memory Brabmi has no physical body the world imagined by Babm 9 mental every creation is 1 GOW creation The Creatire Poiber of the Absolute-Erery 12 9 10 ·1 ( 90 ) thing is potentially piesent in the Brahman; the Creativo power of the Absolute; Prakriti; the zelation of the Creative Porrer with the Brahiman. 11. The Absolute Reality ( Param Bmhma )- Brahman the ultimate source of the trould; It is beyond all categories of speech, neither one nor many; deither being por non-boing; neither ridyā nor aridyâ; beyond liglit and darkness, neither Self nor not-self; neither spirit nor matter; with no differentiation of this or that; the nature of the Alsolute 19 uudescri. bable; names given to the Absolute in different systems of philosophy; description of the Absolute from our point of vier, 12. The Manifestation of the absolute–The world is the manifestation of the .lbsolute Brahman; It always exists potentilly in the Al»solute; the Absolute appears as the fioite objects of the torld; to manifest as the world is in the very nature of Brahman; worldmanifestation is a moment's work in the Absolute; multiplicity within the womb of the Unity: the multiplicity of the world does not impair the units of tho Absolute; Brahman's creatisaty is not that of an ngent but tlırough niere existencc. 18. Identity of everything töith the Alsolute The identty of eiery thing with the Absolute; Prakriti identical with the Absolute; the mind identical with the Absolute; everything identical with the Bralinas;

·( 91 )
the world identical with the Drakman, God toes not
exist without the orld, everything is Brahman
14 The Realm of Appear ance-Distraction in
appearance and reality, test of reality, tho world
13 neither real nor norunl, it is an apperirince, 16
IS soal as well as unreal, it is an illusons appearance
like all other allusions, the creure actinty 18 19
apperrance, the indusidual is an appenauce, tie
world is rudya od acidya 18 12 appearance, it 19
maya, the world is real to the fool only it is expei eacel
2o long as there is ignorance, it wishes when Louw
ledge arises, ben the world appenunce ceases to be
cxperienced, the word destruction is not suitable for
the fact of disappearance of the world experience
the world merges in the Self
15 The Absolutte point of-crew-There is nothing
like the world in reality its eristen e 19 adnutted
hf the wise only to bring enlightenment to the ig
norant, the Ultimate Truth-ayataradu the Absolute
cannot ho said to be the creator of the sorld, It can
not change change is only an appearance the Absolute
cannot be said to be the chuse of the world, it cannot
bo said to be the seed of the world, the world is a case
less appearince, it is like a dream ajatu rudu ( the
doctorme of pop production), thus doctorine is meant
only for the tworthy disemple and 19 not to be trught to
the unworthy

·Chapter Iit, Realisation ol the Absolute point of view. 1. Happiness - All creatures desire to be happy; but happiness is not found in worldly pleasures; all worldly pleasures are futile; all prosperity is misery; psychology of pleasures and pain; the real Joy or Happiness is within 2. Bondage and liberation --The nature of bondage; the causes of bondags. lesiro, finitude, fal:e belief, Self forgetfulness; egotism, igporance. The nature of liberation; when one is kberated; the two kinds of liberation --with body and without body; no difference between the tx o; liberation distinguished from jnert. ness; bondage and liberation are appearances. 3. The Jeans of Liberation - No other meang thau Koowledge; knowledge the only means; futility of derotion to any personal God for liberation;God is within overybody; Ho is realised only in intuition ; the true worhip of God; box tho wise worship God; external worship is of secondary importance. Action cannot be giren up Rg long as one lives. The pature of right knowledge; Sell-knowledge is attained only throngh one's own effort and thonght; hos the purification of mind necessary for Sell-knowledge is effected; the problems for thinking, ignorance remores ·( 93 ) ignorance; the use of the Scripture and a Teacher for Sell-knowlełgo. 4. Practical Realisation-- Jñánabandhu (one who acquires acknowledge for worldly gains)tho truly wise. Practice is required to notvolise knowledge; the meaning of the term Yoga; the goal of Yoga; threo aspects of tlie Yoga: I. Practice in deep Afilmation of tho One Reality : (a) Brahma-Bharani, (b) Padarthabhāvanā-tyāga, (c) Kecalibhāra. II. Con. trol and stoppage of the activity of the Prána : the relation of the prāna with the mind; what prâna; is; various kinds of pránúyūrne ; low the activity of the prära is controlled and stopped. III. Control and stoppage of the activity of mind the mind is the nase of the world; how the miod grows dense: low the mind is reficed into the Spirit; the methods of mindcontrol: (a ) realising its unreality through thinking, (b) negation of sa trkalpa (imagination ), ( c ) distaste for the objects of enjoyment, sonsocontrol, (d) regunciation of desires; the evil nature of deure; nothing rozliy desirable in the world, two kions of renunciation of dezire; the method of giving up desire, (e) eradication of the egoistic fealing (individuality ); the method of eradicating the ego; how tbo Cosmic Consciousness is realised; all evils come to an cod when the ego ir eradica. ted, (f) practic of detachment,(6) cultivation of equanimity; the joy of equanimity, epirersal brotherhood, (b) ·( 36 ) freedom from the idea of agency or netivity,(i) mental tenuaciation of ererything; the real renunciation; the great reponncer, the fruit of renunciation, (j) Samadki or the realisation of oneness with the Abso lute; the joy of annihilating the mind. 5. Slages of Self-realisation- Several views: opo view; another vicw; a third sion: the first stage; tho second stage; the third stage; tho fourth atage; the fifth slage; the cixth etage; the seventh blage. . Ireedom from the Law of Karma-phala -- The laur of Karma phalu; the naturo of larme, identity of action and the agent, origin of the binding harma: thio Teal cause of Londlage to larma; the method of being free from the boudage of karma: larorayoga; tho characteristic of an xrya ( gentleman). 7. Self-realisation - The signs of the data of Self-rcalisation; Solf-realisation; the uniqnence of the experience of the Self; bo feeling of individuality in Self-experience; no return of ignorance, sy lien it is once remoncil: the supreme Jos of Self-rcalisation. 3. The Character of the Liberated Liring Non-- i gcoeral description of the character of the liberated: he has pothing to avoid or obtain: he is a great man of Action; he is in famidhi cic bile active in 1.fe; ho is a great cnjofer; lie is a master of his liais ·1951 and serves and engoys appropriate pleasures through them, he bebarea an the occasion demande, he s as busy in the world as the ignorant, the mind of the liberatel, liberation is defrent from the attainment of supernormal porters the liberated as free from all mistles, this is the really happy hole, what beppens to the libera ted after death ·भूमिका अस्ति सुविदितः सर्वेषां ब्रह्मविद्यामाधनासक्तचेतसां श्री- योगवासिष्ठनामार्य ग्रन्यः । समुपासते प्रत्यहं संसारपाशोच्छेत्तुकामाः परमानन्दरसास्वादनपरा विद्वांसोऽन्तेवासिनश्चैनम् । अध्यात्म- विद्यापतिपादकग्रन्थेष्वतीवश्रेष्ठोऽयमित्यस्ति विदुषां मतम् । ब्रह्मान- न्दनिमनमानसानां श्रीमतां रामतीर्थस्वामिनां मतानुसारेण भूमगड- लान्तर्गतसकतमन्येवत्यद्भुतोऽयं अन्यो निरन्तरमस्पानुशीलनं ब्रह्मसाक्षात्कारकरञ्चेति' । पाच्यप्रतीच्यविद्याविचक्षणानां श्री. डा.भगवान्दासमहोदयानां मनायं सिद्धावस्थायामपि पठनाई: प्रस्थानत्रयी तु साधनावस्थोपयोगिन्येवेति'। श्रीलालावैजनाथ- महोदयानां मनानेकदृष्टान्तोपाख्यानयुक्तपादिमिर नसिद्धान्तगुम- तिपादकोऽनुत्तमोऽयं श्रीयोगवासिष्ठः । श्रीयोगवासिष्ठान्तर्गताः केचन श्लोका अपि पूर्वकथनं समर्थयन्ति । तया हि- "शास्त्र सुवोधमेवेदं सालङ्कारविभूषितम् । कान्यं रसमयं चारु दृष्टान्तः प्रविपादितम् ।। १ ।। (२११८॥३३) 1. In Woods of God-realisation, Delhi Edition, Vol. III, p. 295. 2. Alystic Experiences, Profatory Note. ३, योगवासिष्ठ, भाषाटीका, द्वितीय भाग, भूमिका, पृष्ठ ७ ·अस्मिञ्छुते मते ज्ञाते तपोध्यानजपादिकम् । मोतप्राप्तौ नरस्येह न किश्चिदुपयुज्यते ।। २ (२२१८३५) प इद मृणुयानित्यं तस्योदारचमत्कृतेः । घोषस्थापि पर घोघं बुद्धिरेति न संशयः ॥ ३॥ (३८१३) अस्मिन्छने नरो मोहात्समयासंतरिष्यति । सेतुनेवायुधैः पारमपारगुणशालिना ॥ ४ ॥ (१२१.) अन्धेनानेन लोकोऽयपस्मात्संसारसंकटात् । समुरिष्पति तिर्भ पोतेनेवाशु सागरात् ।। ५ ।। (१२२१४) यदिशास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्वचित् । इदं सपस्तविज्ञानशास्त्रकोश विदुर्युधाः ॥ ६ ॥ (१२)" अस्यात्यद्भुतमन्यस्य रचनाकालक्पिपेऽस्ति विदुपा महान्मन- मेदः । प्रादिफविधीवाल्मीकिनिर्मितोऽयमित्यस्ति परम्परागतो वि- श्वास: । डा फहारमभृतयः फेचनाधुनिफास्तु क्रिप्टोपरयोदशच- तुर्दशशताब्योरन्तरालेऽस्य रचनासमयो निपततीति मन्यन्ते' । मो० शिवप्रसादभहाचार्यमते मिष्टीयदशमवादशशताब्यन्तर्गतोऽस्य सम- प:' नामशतान्यामयं प्रणीत इति भारतीय साहित्येतिहासलेख. I.KNarayapa Sram Aiyar A Traslation Laghu Yogavarnstha, Introduction, p.xy Farquher Outline of Religtous Literature of Indta,P 226. 8. The Proceedings arul Transactions of the Orrental Confitence, Jadras, p 554 2 ·फानां जर्मनपण्डिवानां श्रीविण्टनिटमहोदयानां पतम् । सर्वाण्येतानि मतान्याङ्गलमाषायां लिखिते योगवासिष्ठ-ऐण्ड-इट्स फिलॉसोफो नाम्न्यस्मदन्थे सुप्रत्याख्यातानि । श्रीमहरि- गौडपाद शङ्कर-सुरेश्वर-भभृतिभ्योऽद्वैतसिद्धान्तप्रतिपादकाचार्येभ्यः मागेवास्य रचनाकाल इत्यस्त्यस्मनिष्कों यः श्रीकीयशर्वादस्ती- विएटनि-श्रेडर-प्रभृतिभिर्विद्वद्भिः सादरं सम्मानितः । भवतु नाम कोऽप्यस्प रचनाकालः । अस्य प्रभावस्तु वेदान्त- सिद्धान्तमदिपादकानामाचार्याणामुपरि नाल्प इति ज्ञायते तेषां तेषां मन्यानां योगवासिष्टेन सह तुलनात्मकाध्ययनेन । श्रीशङ्कराचार्या- पां विवेकचूडामणौ, श्रीविद्यारययस्वामिनां पश्चदशीजीवन्मुक्तिषि- येकयोः, श्रीमतहरीणां वाक्यपदीयवैराग्यशतकयोः, श्रीनारायण- महानां भक्तिसागरे, श्रीप्रकाशानन्दानां चेदान्तसिद्धान्तमुकावल्या, 1. Geschichte der indischen Litteratur, Vol III p.46 2. Yogadāsistha and Its Philosophy. 3. Korth "It seems clear that you have proved it to be before Sankara's date, and there seems to be a good en.se for placing it before Bhartriari." Stcherbatsky "Prof Atroya tas brought the problemn very near to its final solution." Winteratz "The arguments for your date of Yogavīsista are certaiuly deserving of the most earnest consideration". Sebrader: "I am inclined to oongratulato you on your barlog proved that Yugavāsusthin is earlier than Sankara and pussibly even Gaudapāda."

·शिवसंहिता-हठयोगप्रदीपिका-रामगीवादिप्राधेषु च योगवासिष्ठीया: सिद्धान्ताः श्लोकायोपलभ्यन्ते । अष्टोचरशनोपनिपत्स्वपि सन्ति वक्ष्य उपनिपदो यासु योग- वासिष्ठस्पानेके श्लोकाः पाप्पनी । फतिपयोपनिषदस्तु योग- वासिष्ठोपरलोकानां संग्रहा एव' । माचोनसमये मुद्रण- पन्नादिाधनाभावाद्योगरासिष्टसदशवृहद्वन्याना इस्तलेखनायास. पसहमाद्विद्भिः स्वस्वरुभ्यनुसारेण सदोयभिन्न भिन्नश्लोकाना संग्रहास्तवदुपनिपन्नाम्ना प्रचारिता इति प्रतीयते । तथा हि- (१) महोपनिषत्-प्रथममध्यायं परित्यज्य सर्वेवोरनिपयोगवासि. धीयानां ५१० श्लोकाना समुदायः । (२) अन्नपूर्णोपनिपद-प्राधान्समदशश्लोकान्परित्यज्य शेपोप- निपयोगवासिष्टीयानां ३२० श्लोकानां समूहः । (३) प्रत्पुपनिपत्-सवेंच योगवासिष्ठीयश्लोफमयी । (४) मुक्तिकोपनिषदः धानतमो द्वितीयोऽध्यायो पोगवासिष्ठो- याना ७६ श्लोकानां समूहः । (५) वाराहोपनिपदवतुर्षोभ्यायो योगवासिष्ठीयः । (६) बृहत्सन्यासोपनिषदि ४४ श्लोका योगवासिष्ठीयाः। (७ ) शामिडल्योपनिषदि १८ श्लोका योगवासिष्ठीयाः । (८) यावलयोपनिपदि १० श्लोका योगवासिष्टीया: । i Vide our papers Yogavdsutha and some of the Minor Upanısadı" in The Princess of Wales Saraswali Bharina Studies, Bedarer, Yol, LX ·(1) मैत्रेयुपनिपदि ३ श्लोका योगवासिष्ठीयाः । (१०) योगकुण्डत्युपनिषदि २ श्लोको योगवासिष्ठीयो । (११) पैङ्गलोपनिषदि १ श्लोको योगवासिष्ठीयः । अन्यास्वपि कासुचिदुपनिषत्सु यद्यपि नातरशो योगवासिष्ठ- स्प श्लोका दृश्यन्ते तयापि तनास्ति तदीयसिद्धान्तैरतीव सादृश्यम् । तथा हि- (१) तेजोविन्दुपनिषदि सम्पूर्णायाम् । (२) जाबालदर्शनोपनिपदि समापिखण्डे । (३) मैत्रापरयुपनिषदि चतुर्थप्रपाठक ४-११ तमेषु श्लोकेषु । (४) अमृतबिन्दपनिपदि १-५ तमेषु श्लोकेषु । (५) योगशिखोपनिषदि प्रथमेऽध्याये ३३-३६, ५६, ६० त. मेषु श्लोकेषुः समस्तै चतुर्थे ऽध्याये पढेऽध्याये ५-६४ समेषु श्लोकेषु । (६) त्रिपुरतापिन्युपनिपदि पश्चमोपनिषदि १-१६ तमेपु श्लोकेषु । (७) सौभाग्यलचम्युपनिषदि २२१२-१६ वमेषु श्लोकेषु । एवं सुमसिद्धोऽध्ययं पहायन्योजांचोनानां विदुपामासीदौदा- सीन्पभाजनमित्यस्ति महदाचर्यम् । मोराधाकृष्णनमहोदयानां भारतीयदर्शननान्नि' महामन्ये योगवासिष्टविषयको नास्ति लेशतोऽपि विचारः । मो० दासगुप्तमहोदयानां भारतीयदर्शनेतिहा- सस्य प्रथमे भागे' या गौडपाद-शङ्करमभृतीना मतानि सबि- 1 Indian Philosophy, Vd I, & II 2 History of Indian Philosophy, Pol, I ·स्तर प्रतिपादितानि तत्र योगवासिष्ठस्य नामापि न श्रूयते दिलीये. ऽपि भागे तद्विपपकः स्वल्प एव विचारः । अभ्यकाशालिमहोदय: स्वसंपादितसर्वदर्शनसपहस्य परिशिष्टमागे दर्शनयन्यानां नामगण- नावसरे योगवासिष्ठो न निर्दिष्टः । प्रख्यातदर्शनयन्यानां सूत्रमाथ्यतर्कादिमाषावशाच्छुष्कपाय- रचनातो भिन्ना सरससाहित्यमयी रजनैव तस्य दर्शनकोटिवहि- मविस्य कारणं प्रतीयते । अलङ्कारयुक्त्याख्यायिकाचियचित्रि- तोऽयं मन्या संसाराटवीपरिभ्रमणश्रान्तानां पयिकानां नन्दनवनमिय नन्दयति मनांसि । आख्यायिकाव्याजेन वणितानि नानादृष्टान्तः सम्यग्व्याख्यातानि दुरवगमानि दार्शनिकरइस्पानि वालानामपि सुगमानि भवन्ति । तया चोक्तं मन्यकारण- "यत्कथ्यते हि हदयंगपपोपपान- युत्त्या गिरा मधुरयुक्तपदार्थया च । श्रोतुस्तदङ्ग हृदयं परितो विसार ध्यानोति लमिव वारिणि पार्य शङ्काम् ॥१॥ (३.८४।४५) मोक्षोपायानिमाम्पुरयान पत्यतानुभवार्यदान् । पालोऽप्याकार्य तज्जत्य याति का लाइशे कया |२|| (१२१५१६ )" दृष्टान्तोपाख्यानादीनां माचुदेिवायं मन्यो महाविस्तरमवाए । मन्थकारकयनानुसारेणास्मिन् ३२००० श्लोका श्रासन, किन्तु वर्तमानसमये निर्णयसागरमुद्रणालये मुद्रित पुस्तके २७६८७ लोका ·(७) एवोपलभ्यन्ते । एतावतो महतो अन्यस्य लेखनपठनपाठनकाठिन्य- चशाकश्मीरदेशीयगौडाभिनन्दः ६००० श्लोकात्मको लघुयो. गवासिष्टनामा संक्षेपः कृतो नवमक्रिटीयशसान्याम् । अधुना तु तत्र ४८२६ श्लोका एवोपलभ्यन्ते । अस्त्यन्य एकः संक्षेपः ५३५ श्लोकात्मको महोपनिपन्नाम्ना प्रसिद्धः । अपरः ३३७ लोकात्मक संक्षेपोऽनपूणोंपनिपदिति । योगवासिष्ठसारनामान्यः २२७ श्लो. फात्मकः संक्षेपोऽपि दृश्यते । नैकोऽपि पूर्वोक्तानां संक्षेपाणां योग- वासिष्ठस्य सकलान् सिद्धान्तान् ययोचितं क्रमेण च दर्शयति । अत एवास्य विस्तृतग्रन्थस्य चिरकालं परिशीलनानन्तरमर्वाचीनानां विदुपामभिरुचिमभिलक्ष्य महता प्रयासेन प्रायः २४०० श्लोकात्म- को वासिष्ठदर्शननामा नूतनो योगवासिष्ठसारोऽस्माभिः संकलितः । अन तत्तद्विपयसम्वन्धिनः श्लोका ग्रन्थान्तर्गतसर्वप्रकरणेभ्य उद्धृ. त्यैफचैव विन्यस्ताः । विपयाभिधानानि च ययाक्रम शीर्षकरूपेण तत्तद्विपयश्लोकानामुपरि स्थूलाक्षरैर्देशितानि येन सदृष्टिपात. मात्रेण तदीयसिद्धान्तानामवगतिः स्यात् । एकस्याप्युपयोगिनः श्लोकस्य सिद्धान्तस्य कपस्य च यया च्युतिर्न स्यात्तयाऽस्माभिर्प- पाशक्ति मपतितम् । कोदृशमस्माकमा साफल्यमिति सहदया वि- द्वांस एवं विदांकुर्वन्त्विति ।

·विषयसूची
भूमिका
श्रीवासिष्ठदर्शनम्
गृहम्
चिपयः
महालाचरणम्
ग्रन्थप्रवेश
१-प्रन्यशैली
२-प्रन्थमाहात्म्यम् ।
३-सिधरामसम्बादकथामुखम्
२
३
अथ ज्ञानाधिकारो नाम प्रथमोऽध्यायः
१-मधिकारिलतणम्
५
५
२-अधिकारिगुणप्रतिपादनाय रापविषादवर्णनम्
[१] रामभृत्यानां रामचेष्टितवर्णनम् ।
[२] रामवर्णिता संसारनिःसारता
(अ) सुखाभाषः
(आ) मोहान्धता
(1) थीनिन्दा
(६) आयुनिन्दा
७
७

·पृष्टम् ह विषय (अ) चित्तवाञ्चल्यम् (3) ष्णादाद (ए) देवस्यारम्यत्यम् (३) पाल्यावस्थादोपा (मओ) पोयनदोशः (मो) खोडगुप्सा () मोगरेरस्यम् (मा)जरानुगुप्सा (क) कालसाम्राज्यम् (ख) संसारदुर्दशा (ग) सर्पग्रदोषदृष्टिः (घ) अस्थिरता (6)धारदुःसाहनीयायम् [३] राघवमानाः [४ जिज्ञासातीयत्वम् ३-दुःखनिवृत्युरायः [१] संसारराग एप दुखस्य कारणम [२]हान मेघ दुःपनिवृत्युपायः [३] मात्मज्ञानमेव विधाविसाधनम् १२ १४ १५ १७ १८ २४ १६ ४वज्ञानावतरणम् ५-पौरुषमहिमा iuपोरण सर्वमासाचते [२] परायचावनिन्दा २० ·पृष्ठम् विषय [३] देवनिराकरणम् १४ देवशब्दार्थः (2] पौरुषप्राबल्यम् [६] सत्पौरुषम् [७] आलस्यनिन्दा ૨૨ २३ २४ २५ द-समुनुगुणा: २५ २६ [१]शमः [२] सानोपः [३] साधुसङ्ग [४] विचारः २७ २८ अथ तत्वज्ञानं नाम द्वीतीयोऽध्यायः १-प्रमाणनिरूपणम् २८ २८ [१] प्रत्यक्षमेयात्मशाने प्रमाणम् [दृष्टान्तोपयोगिता २-कल्पनावादा २६ २६ ३० [१] दुश्पस्य बोधरूपत्व बुद्धत्वाद 12] मत सम्बन्धा [३] सर्वस्य चिन्मयस्वम् [४ } पदार्पजातस्य सङ्कल्यमयत्वम् (अदेशः (भा) काल. ३१ ३२ ३२ ·पृष्ठम् ३४ ३५ ३५ विषय (इ) द्रव्यम् (६) नियतिः (3) स्थिरता (ऊ) देहः (4) आधिभौतिकत्वम् [५] इन्दृश्ययोरनन्यस्यम् [६] द्रधुश्पयोजत्वम् [७] जामत्स्यमयोरभेदः {5] जगतः स्वमरूपत्वम् [1] विश्वस्वमः (१० जीपं जोषं प्रति विश्वस्थामा [११] सर्गादौ प्रजापतिक्तमधापि संस्थितं जगत् LERJ वाघार्थयाविनापादयोरेपरम् [१३] धारमख्यातिपादः २८ ५२ ४३ ४५ [१] जगनामानि [२] संकल्पितस्यापि संकल्पयितृत्वम् [३]समें सर्ग सन्तिराणि [४) परस्परमदृष्टानि सर्गजालानि [सर्पस्य सर्वत्र सर्पदा संभवः [३जगवियम् [७] सप्टिलययोः पौनःपुन्यम् [0] कल्पान्ते सर्यसंमया [१] प्रीय क्रुपान्तेऽथशिष्यते ·YE [ ५ ] विपय [१०] जगदुत्पत्तिवर्णनम् [१०] आकाशत्रयम् [१२] नियतिः [१३ | नियतेः काकतालीययत्वम् [१४] नियतिपौरपयोने विरोध [५] नियतिरपि पौरपेण जीयते ५१ ५१ ५२ ४-मनः ५४ 2 ५६ ५६ ५७ [१] ममोरूपम् [ [ मनोब्रह्मणोरभेदः [३] मनसो रूपाणि नामानि च (अ) मनः (मा) घुद्धिः (1) महारः (३)वित्तम् (3) कम (ऊ) कल्पना (५) स्मृतिः (पे) यासना (भो) मविद्या ५७ ५७ द ५८ ५८ (ो) मलम् ५८ (स) माया (म.) प्रकृतिः (क) ग्रामेत्यादि (स)जीव: 48 ·पृष्ठम् विषय ६० ६० ६४ (ग) मातियाहिकदेहः (घ) इन्द्रियम् (छ) पुर्यष्टकम् (च) वेहपदार्पो (छ) वर्शनान्तरैः सह मतभेदः [४] जीवस्याहवारताऽदानम् [५] जीवस्य देहभावादानम् [ ! स्वसङ्कल्पचतं येष्टनम् [0] संसृतिवीजविचारः [4] जीवानामसंख्येयत्वम् [a] साविधो जीवमोहः (अ) पोजजाप्रत (मा) जामद (C)महाजाम ()जाप्रस्वमा (उ)स्वमा (ऊ) स्वप्रजाप्रत् () सुपुति ।१०] सप्तषिधा जीवाः (म)स्वप्नजागराः (मा)सङ्कल्पजागराः (१)केवलजागराः (ई) चिरजागरा (3)अनजागरा: (क)जाप्रत्स्वप्ना ६७ ६७ ६७ ६७ ૬૮ ६८ ६६ ६४ ६६ ६६ ७० ७० ·पृष्ठम् ७० ७५ विषय (५) क्षीणजागराः [११] जीवजातयः (अ)प्रथमता (1) गुणापीपरी (T)ससत्या (१) अधमसवा (उ) अत्यन्ततामसी (क) राजसी (८)राजसमाविकी (६)राजसराजसी (यो) राजसतामसी (গ) কাবেনামী (ग) तामसी (मा)सामससत्या (क) समोराजसी (स) अत्यन्ततामसी [१२] सर्यजीयानां ग्रागण उद्यः [१३] उत्पत्तिलययोः सर्वग्रेकरूपता [१५] सर्वपदार्थानां समनस्करयम् ऽ२ ७२ ७२ ७२ ७२ ७४ ७१ ५-मनोमदत्रम् !) मनसः सशक्तिमानम् [२]विचस्य संरतिसामार्यम [३] स्वयं स्वैरं च चित्तस्य जगत्कल्पनम् [४] सपामेय विद्यानामपिशक्तिमयम् ·पृष्ठम् ७६ ७७ ७२ ८० ८२ [ ] विषय [५ जीवस्य सर्वसम्पादनत्यशत्ति [६] मन सवेदनागुरूप पदार्थाना थर्ड [७] भावनानुरूप फलम् [B] अभ्यासप्रशसा [१] मनोनिधयमावल्यम् [१०]वित्तानुरूपा गति [११) चित्तापचे मुखदुखे । १२ जीयेच्छाकल्पित निज विश्वम् १३] मनसो देहस्य कर्तृत्वम ११. रोगाणा मानसी चिकित्सा (M] आधिव्याधिस्वरूपम् (या) व्याधे। कारणमाधि (१) आधिक्षयेण व्याधयोऽपि क्षीयन्ते (६) मत्रचिकित्सा (3) साराधिक्षय (क)मथमनामय जीवितं स्यात् ६.१५ वि सस्कृते सति जीवनमानन्दमय भवति [१५] शुढे चित्रे आत्मा प्रतिबिम्पति [१७] मूढमतो यावत्ससारतिमिरम् [१८] चित्त जगनाभि ८३ ४ ८५ ८५ ८६ ८६ ८६ ८८ ८९ 48 ९० ६-सिद्धयः १--मनोयोगजा सिझ्या (4) परेषा वित्तस्य शानम् (आ) लोकान्तरगमनशक्ति ·पृष्ठम् ર ६४ विषयः (1) प्राधिभौतिकमायनायाः प्रतियन्धकस्यम् (६) मातिाहिकतानुभयः (3) अपत्यप्राप्ती मानयुक्तिः २-कुण्डलिनीयोगसाम्या: सिरयः (11पडलिनी [२] योगिना देहोऽणुता स्थलतां च कर्य गच्छति (4) मपुरयप्राप्तये देवस्य विलापनम् (4) स्पूलीमायेनैच्छिकनानाशरीरकल्पना (.)प्राणाविपयनाम्यासजन्याः सिद्धयः (१) कुण्डलिनीयोपजन्या सिद्धयः २८ ६९ ७-यात्मा १०२ १०२ २०२ १०३ १०३ १०४ १०५ [१] जापरस्यमसपुतयः (१) आप्रव (२) सुषुप्तिः (३) स्यमः [२Jतुर्यायस्था [३] अहंभाषचतुथ्यम् (१)देहोऽमिति (२) चित्तोऽहमिति (३) सालातीतोऽहमिति (म)क सर्यातीतोऽहम् (मा) भारमशरीरयो सम्याधामायः (४)मात्मनः सर्यवर्तमानत्येऽपि पुर्यटक पप फुरणम् (*) मई सर्पमिदं विश्वमिति १०५ १०५ १०५ 109 १०७ २ ·विषयः -मृतिः पृष्ठम् १०६ १०६ १०४ १०६ १०१ ११२ [१] मरएं न भयापहम् (म) उपचयो महान् (आ) उत्सयो वा [२मृतिस्वरूपम् [3] जन्तोमरणावस्था [४] मृतिकाले मूर्तस्यैष दुःखमाजनात्यम् (५] मरणानन्तरानुभध [4] घस्वकर्मानुसारेण प्रेतानामनुभयः [७] परलोकानुभवानन्तरम् 1- पोगमागदिस्य मरणानन्तरानुभय [8] शरीराघरीरान्तरमाप्तिनियम [१] मारमशानात्संसरणम् [११] मरणानन्तर जीवन्मुक्तस्य गति [१२] मारमा तुन जायतेन नियते पा [१३] मायुपो न्यूनाधिकत्यकारणम् [१५] मृत्युस्त न जिधासति ११४ १२० १२१ १२२ [१जगकर्ता प्रामा [२]मन एष ग्रहोति कथ्यते (३) परस्मात्तत्वामहश समुद्रप' [५] स्वामाधिकोऽय प्राणः स्पन्दा ५स्थलीलपैव प्राय स्वयं स्पन्दते १२२ १२२ १२२ १२४ १२४ ·पृष्ठम् १२५ १२५ १२६ १२६ विषयः [६] मयं स्पन्दोऽन्य इव चेत्यते [७] संकल्पस्वरूपोऽयं स्पन्दः [चेत्यभावनास्वरूपोऽयं स्पन्दः [१] प्रतिभासमानत्वं ब्रह्मणः [१०] जगत्कर्तुनिहतुकोद्यः [११] न ब्रह्मणा कर्माणि [१२] संकल्पमात्रशरीरस्य ब्राह्मणः [१३] प्रशा प्रजगस्थितेः कारणम् [१४] ब्रह्मानित विश्वं मनोमयम् ११५सर्गस्यापूर्वयम् १२७ १२७ १२८ १३० १०-शक्तिः १३० १३० [१] घ्रामणः शक्तयः {२स्पन्दशकि [३] प्रति [४] शक्तिमाह्मणोपनम्यस्यम् १३२ १३४ १३४ ११-परं ब्रह्म [१] ग्रहमणोऽनाख्यत्वम् [२] नेति नेति [३] एकमनेक वेति वक्तुमरावयम् {५ सदस्ति नास्ति चेति वक्तुं न युज्यते [५] विद्याऽपिद्यातीत्वं ब्रह्मणः [६] तमप्रकाशाम्या परं ब्रह्म मात्मेत्यपि तस्य संहा कल्पिता १३४ १३३ १३६ ·विपय. अथ मोक्षो नाम तृतीयोऽध्यायः पृष्टम् १७९ १-यानन्दः १७६ १७६ मोगानामापातमात्रमधुरत्वम् [२१ सुसानां दुःखापत्यम् [३ | ससारस्यासारख्यम् [४] अभ्युदयस्य निःसारस्वम् [५१ सुखहेतुनिरूपणम् [६)मात्मानन्दः १८१ रा २-बन्धपोतो १८३ १८३ [URधस्प स्वरूपम् ( স্বাভানি (अ)घासना (आ) इयत्ता (1) मिश्यामावना (६) मारमविस्मरणम् (3)अहमायना (ऊ) महानम् [) मोक्षस्वरूपम् [४क्दा मोक्षोऽनुभूयते [५विविधो मोक्षः (4) सदेहः (मा) विदेह १८५ १५ १६७ ·[ १५ ] घिपयः पृष्ठम् [६] तयोरभेदः १८७ [७] स्थावरत्वमोतयोमेंदः [७] पन्धमोक्षयोमिश्यास्यम् १८२ ३-मोक्षोपायः १६० [१]न ज्ञानेतर उपायः 280 [२] रनमेयोपायः १९० [३] मोतमामो भतरनावश्यकता १९१ (अ) भात्मदेवेतरो देवो नाराधनीया रह (मा) कोऽपि देवोऽयिधारयन्तं शान दातुं न समर्थः २६२ ()श्वरः सर्पस्यान्तरेच वर्तते १६३ (६)द्वानादेवेश्वरप्राप्तिः (उ) आत्मदेवपूजनविधिः (3)शानियां देवार्चनम् (५) या देवार्चनस्य गौणत्यम् [४] माजीयनं कर्मत्यागो न युज्यते तस्मात्कर्मत्यागोऽपिन मोते कारणम् [५] सम्यग्ज्ञानस्वरूपम् १४९ [६] स्यपौषपविचाराभ्यामेयात्मशानं जायते १६६ [७] विचारायें चित्तशुदिरपेक्षिता [01विचारविषयाः २०० [१] भविद्ययैवाविद्यानाशा [१०] मानप्राप्ती शास्त्रस्योपयोग' २०१ ४-ज्ञानसिद्धिः २०३ १९४ १९५ १९७ २०० [१]हानयाधुः ·१] विषयः पृष्ठम् (मा) संसारेऽस्मिस किमपि हेयोपादेयम् १२४ (३) बासनात्यागो विविधः (१) ध्येयत्यागः २२५ (२) शेपत्यागः २२६ (B) चासनात्यागयुक्तिः २२६ ६- माहवारोन्मूलनम् २२७ () महारोगमूलनयिधिक २२८ (मा) परमानुभयसिद्धि २२८ (१) महभाये गलिते सदोषावगमः २१. ७-प्रसप्ताभ्यासः ८-सममापप्राप्तिः २१२ (1) समतानादर (मा) सर्पयाधुन्यम् २३५ -फायः २३४ १०-सर्पयागः (1) सर्पयागस्यरूपम् २३५ (मा) महात्यागो २३५ ()स्यागफलम् २३६ १५-समाधानम् ( समाधिः ) (म) समाधिस्यरूपम २६ (१०] चिचनाशानन्दः ५-सभानमुत्यः २३८ प्रथमं मतम् [२] मितीर्थ मतम् ३ २३ ·पृष्ठम् २५१ २४२ विपया [३तीय मतम् (१) मा भूमिका (२) द्वितीयर भूमिका (३)हतोया भूमिका (म) सामान्योऽसङ्ग (मा) ष्ठोऽसन (1) चतुर्यो भूमिका (५) पशमी भूमिका (६) पो भूमिका (७) सप्तमी भूमिका ६-पावासोच्छेदः २४॥ २४५ २४५ २४५ एकमलनियमा [२] कारघरूपम् [1] पुस्परपोरमेवर [.) दो जीवानां मातमानि पर्माणि न सन्ति [पापकर्मपले पनाति [१ माधनामुत्तविधि [0र्मयोगा {2} मालपणम् २४७ २४८ २५१ २५४ ७-मात्मानुभका २५ २५५ [HUTमानुपयोदयापानि मामस्वरूपस्थिति {३] मामाभतेलुम्मेवग्यम ·पृष्ठम् [ १६ विषयः { ४ ] परमार्थानुभवे मनसोभाय. [५] नाविद्याया पुननिवर्तनम् [६] परमा तृप्तिः २१७ २५. ८-जीवन्मुक्तिः २६१ २६१ २६६ २१७ २८८ २७० [१ जीवन्मुक्तलक्षणानि [२] जोषमुक्तस्य किमपि हेयोपादेयं नास्ति [1] जीवन्मुक्तो महारा [५] जीवन्मुक्तो व्यवहार्यपि समाधिस्य [५] जीवन्मुको महाभोक्ता [६] जीवन्मुक्तस्य शरीरनगरोराज्यम् [७] यथामाप्तास्वयस्थासु जीवन्मुकाना स्थिति. [=] व्यवहारे बुद्धामुस्यो समानता [९] जीवन्मुक्तचित्तम् [१०] तत्वज्ञानसिद्धिदर्योमगमनादिसिद्धेभिन्ना ११) जीवन्मुक्तस्य सर्वापद्धानिः [१२] जीवितं हि जीवन्मुक्तस्य शोभते ६१३ प्रबुद्धस्य देहपातानन्तरा गतिः २७२ २७२ २७३ २०४ २७६ ·SHAN ॐ श्रीवासिष्ठदर्शनम् मङ्गलाचरणम् यतः सर्वाणि भूतानि प्रतिमान्ति स्थितानि च । यत्रैवोपशम यान्ति तस्मै सत्पात्मने नमः ॥१॥(१।१।१) ज्ञाता ज्ञान तथा ज्ञेयं द्रष्टा दर्शनदृश्यभूः । फर्ता हेतुः क्रिया यस्मातस्मै शप्त्यात्मने नमः ॥२॥११॥२) स्फरन्ति सीकरा यस्मादानन्दस्याम्बरेऽजनौ । सर्वेषां जीवनं तस्मै ब्रह्मानन्दात्मने नमः ॥३॥(११११३) ग्रन्यप्रवेशः १-ग्रन्थशैली :- यतथ्यचे हि हृदयंगपयोपमान- युक्त्या गिरा मधुरयुक्तपदार्पया च । श्रोतुस्तदङ्ग हृदयं परितो विसरि व्याप्नोति तैनामिव वारिणि,वार्य शङ्काम् ॥१॥( ३५)

·२
वासिष्ठदर्शनम् ।
त्यकोरमानममनोनपद दुरा
सुन्ध धराविधुरित विनिगीर्णवर्णम् ।
श्रोतुर्न याति हृदयं मविनाशमैति
वास्य पिलाग्यमिक भस्मनि हयमानाम् ।।२।। (३८४।४६)
शासं सुवोधमेवेदं सालङ्कारविभूषितम् ।
फाव्यं रसमएं पारु दृष्टान्तः मविपादितम् ॥३॥ (२११८॥३३)
२-ग्रन्थमाहात्यम् :-
मस्मिन्युते पते माते वपोध्यानमादिकम् । .
मोक्षपाती नरस्पेह न फिश्चिदुपपुश्पते ॥१॥ (२।१८।३५)
विशिरसंस्कृतयुदीनां सुख शायमिदं यया ।
मौसा शापमन्यदस्ति न मिशन ॥२॥ (२।१३५१५)
मोनोरापानिमापुगपामत्यतानुभवार्थदान ।
पालोप्यापपर्य तनत्यं याविपासारो पा(२१५।६)
सर्वदुःखतपपरं परमारशासन धियः । (२०१६)
गुरवहाखक्षपपई महानन्दैव पारणम् ॥७(२०१७)
प इदं भृगुपाभित्य सरपोदारचमत्कनेः ।
मोपस्पापि पर योधं अदिदि न संचयः ॥२।। (२८१३)
स्वयमेन यया पोवे नीरोग पौप।
मारवस्मित मृत पस्नुभयनं ॥६॥ (२५)

·बासिष्ठदर्शनम् ।
अस्मिमृते नरो मोहासमनातरिष्यति ।
सेतुनेवाम्बुधेः पारमपारगुणशालिना ॥ ७॥ (११२।१०)
मन्येनानेन लोकोऽयमस्मात्संसारसंकटात् ।
समुचरिष्यति क्षिप्रं पोतेनेवाशु सागरात् ।। ८ । (१२।१४ )
पदिहास्ति तदन्यत्र योहास्ति न तत्ववचिद ।
इमं समस्तविज्ञानशास्त्रशेशं विदुयुधाः ॥ ६ ॥ (३२८१२)
३-वसिष्ठरामसंवादकथामुखम् :--
सुतीक्ष्णो ब्राह्मणः कश्चित्संशयाकष्टमानसः ।
अगस्तेराश्रमं गत्वा मुनि पप्रच्छ सादरम् ॥ १॥ (११११४)
मोक्षस्य कारणं फर्म शान वा मोक्षसाधनम् ।
उमयं वा विनिश्चित्य एक पपय फारणम् ॥ २॥ (११६)
अगस्तित्वाच :-
अस्मिन्नर्ये पुराष्टचमितिहास वदामि ते ।
फारुणाख्य. पुरा कश्चिद्बामणोऽधीतवेदकः ॥ ३॥ शह)
अनिवेश्यस्य पुत्रोऽभुट्टेदवेदाङ्गपारगः ।
गुरोरधोतविद्यः सन्नानगाम गृह प्रति ॥ ४॥ (१११११०)
तस्यावर छत्तपर्णी संशयानो रहे वदा ।
अमिवेश्पो विलोक्याथ पुत्र धर्मविवर्जितम् ।। ५ ।। (१।१।११)
माह एतदयो निन्यं गुरु पुन हिताय च । (१११२)

·वासिष्टदर्शनम् ।
यनिवेश्य उवाच :-
प्रकर्मनिरतः सिद्धिं कथं प्राप्स्यसि तद्वद ।।६।। (१।१।१३)
भृणु पुत्र फ्यामेवां तदधै हृदयेऽसिलम् । (१।१०१८)
सुरुनि म पाचिस्त्री अप्सरोगण उचमा ॥६॥(१।१।१६)
दूतमिन्द्रस्य गच्छन्तमन्तरिक्ष ददर्श सा ॥ ७ ॥(१।१।२१)
तमुवाच महाभागा मुरुचियाप्सगेवरा ॥ ॥ (११२१ )
देवदूत महाभाग कुत श्रागम्यते लया। (१।१।२२)
देवदूत उवाच :-
साधु पृष्टं त्वया सुभ्र ययावत्रूपयामि ते ॥ ६ ॥ (१।१२२३)
अरिष्टनेमी राजपिर्दवा राज्य सुवाय । ( १।१।२३ )
वाल्मीकेतितत्वस्य निफ्यो पुण्यमाश्रमम् ॥१०॥ (१।१।४४)
राजोवाच:-
भगवन्पष्टुमिच्छामि तदविघ्नेन मे बद ।
संसारयन्यदुःखार्तेः कथं मुश्वामि वद्वद ॥ ११ ॥ (१।१३५१)
वाल्मीकिरुवाच :-
वसिष्ठरामसंवादं मोक्षोपायकथा शुभाम् ।
झावस्वभागो राजेन्द्र वदामि श्रूपता बुध ॥ १२ ॥ (१।११५३)
एतान्तु मयम कृत्या पुराइमरिमर्दन । (१।२४)
शिष्यायास्मि विनीताप भरद्वानाय दत्तवान् ॥१३॥ (१)

·अथ ज्ञानाधिकारो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ १-अधिकारिलक्षणम् :- अहं बद्धो विमुक्तः स्यामिति यस्पास्ति निश्चयः । नात्यन्तमज्ञो नो तज्ज्ञः सोऽस्मिञ्छास्त्रेऽधिकारवान्॥१॥१॥२॥१) २-अधिकारिगुणप्रतिपादनाय रामविपादवर्णनम् । (१) रामभृत्यानां रामचेष्ठितवर्णनम् :- पत्नप्रार्थनयास्माकं निजव्यापारमाह्निकम् । सोऽयमाम्लानबदनः करोति न करोति वा ॥१॥(१।१०।१०) स्नानदेवार्चनादानभोजनादिषु दुर्मनाः । पार्थितोऽपि हि नाररश्नात्यशनमीश्वरः ॥२॥(१।१०।११) लोलान्तःपुरनारीभिः कृतदोलाभिरङ्गणे { न च कोदति लीलामिर्धाराभिरिव चातकः ||३||(१।१०।१२) माणिक्यमुकुलप्रोता केयूरफटकापलिः । नानन्दयति तं राजन्यौः पातविषयं यथा ॥४॥ १।१०।१३) क्रोडविलोक्षु वहत्युसुमवायुषु । लतावलयगेहेषु भवत्यतिविपादवान् ॥५॥ १।१०।१४) यद्रव्यमुचित स्वादु पेशलं चित्तहारि च । पाप्पपूर्णेक्षण इव तेनैव परिखियते ॥६।।( १।१०।१५)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
फिमिमा दुःखदायिन्यः प्रस्फुरन्तीः पुराङ्गनाः ।
इति नुत्तविलासेपु कामिनीः परिनिन्दति ॥७॥ १।१०।१६ )
भोजनं शयन यानं विलासं स्नानपासनम् ।
उन्मत्वचेष्टित इव नाभिनन्दत्यनिन्दितम् ||८|| ११०१७)
किं सम्पदा कि विपदा किं गेहैन किमिड्गितः ।
सर्वमेवासदित्युक्त्वा तूष्णीमेकोऽवतिष्ठते ।।६।।(१३१०१८)
नोदेवि परिहासेषु न भोगेषु निमज्जति ।
न च तिष्ठति कार्येषु मौनमेवावलम्पते ॥१०॥(१११०११६)
विलोलालकबल्लयों हेलावलितलोचनाः ।
नानन्दयन्ति ते नायों मृग्यो वनतरु यथा ॥११॥(१।१०।२०)
एकान्तेषु दिगन्तेषु वीरेषु विपिनेषु च ।
रतिमायात्यरण्येपु विक्रीत इव जन्तुपु ॥१२॥(१।१०।२१)
घनपानाशनादानपराङ्मुखतया तया ।
परिवाधर्मिणे भूप सोनुयाति तपस्विनम् ॥१३॥ (१।१०।२२)
बद्धपद्मासनः शून्यमना वामकरस्थले ।
फपोलतलमाधाय केवलं परितिष्ठति ॥१४॥(१।१०।२४)
न विद्यः फिमसौ यानि कि करोति किमीइते ।
कि ध्यायति किमायाति कथं फिमनुधावति ॥१५॥ (१।१०।२६)
प्रत्यहं कृशतामेति मत्यई याति पारहवाम् ।
विरार्ग प्रत्यह यावि शरदन्त इव द्रुमः ॥१६॥ (१।१०।२७)
भृत्यै राजभिरम्यामिः सम्पृष्टोऽपि पुनः पुनः ।
उक्ला न किश्चिदेवेति तूष्णीमासो निरोहितः॥१७॥(१।१०।२६)

·७
पाशिष्ठदर्शनम् ।
आपावमानहृयेपु मा भोगेषु पनः कथाः ।
इति पार्श्वगतं भव्यमनुशास्ति सुहृज्जनम् ॥१८॥ (११०३०)
आपदामेऊमायासमभिवाञ्छसि किं धनम् ।
अनुशिष्यति सर्वस्वमर्थिने सम्मयच्छति ॥१६॥ (११०३७)
न विधः किं महाबाहो तस्य तादशचेतसः।
कुर्मः कमलपत्रात गतिस्त्र हि नो भवान् ॥२०॥ (१।१०४१)
(२) रामवर्णिता संसारनिःसारता :-
[अ] सुखाभावः :-
कि नामेदं यत सुख येयं संसारसन्ततिः ।
जायते मृतये लोको त्रियते जननाय च ॥१॥ (१११२१७ )
अस्थिराः सर्व एवेने सचराचरचेष्टिताः ।
आपदां पतयः पापा मावा विश्वभूमयः ॥२॥ (१३१२)
प्रापदः सम्पदः सर्वाः सुखं दुःखाय केवलम् ।
जीवितं मरणायैव वत मायाविजृम्भितम् ।।३।। (६३७३)
[आ] मोहान्धता
असतेय वयं कष्टं विकष्टा मूडबुद्धयः ।
मृगतृष्णाम्भसा दूरे वने मुन्धमृगा इन ॥४॥ (१।१२।११)
न केनचित्र विक्रोता विनीता इव संस्थिताः ।
चत मूढा वयं सर्वे जानाना अपि शाम्परम् ॥५॥ (१।१२।१२)
-

·वाशिष्टदर्शनम् ।
किमेतेपु मपञ्चेषु भोगा नाम सुदुर्भगाः ।
मुधैव हि वयं मोहात्सस्थिता वद्धभावनाः ॥६॥ (१।१२।१३)
[३] श्रीनिन्दा :-
न श्रीः सुखाय भगवन्दुःखायैव हि वर्धते ।
गुप्ता विनाशन पत्ते मृति विपलता यथा ॥७॥ (१।१३।१०)
मनोरमा कर्पति चिचनि
फदर्थसाध्या क्षणभङ्गुरा च।
व्यालावलीगान वित्तदेहा
श्वभ्रोत्थिता पुष्पलतेव लक्ष्मीः ॥८॥ (१।१३।२२)
[ई] आयुर्निन्दा :-
तरङ्गक इवालोल
पेलव शरदीवाभ्रमस्नेह इव दीपकः ।
गतमेवोपलदपते ॥६॥ (१।१४१६)
स्थिरतया मुखभासितया तया
सततमुग्मितमुत्तमफल्गु च ।
जगति नास्ति तथा गुणवर्जित
मरणभाजनमायुरिदं यथा ॥१०॥ (१११४१२३)
प्रत्यद खेदात्मज्य शनैरलमनारतम् ।
आखुनेर जरच्छ्यभ्र कालेन विनिहन्यते ॥११॥ १।१४।१६)

·वाशिष्टदर्शनम् ।
[उ] चित्तचाञ्चल्यम् :--
चेतवनलया नृत्या चिन्तानिचयपञ्चुरम् ।
धृति वध्नाति नैका पजरे केसरी यया ॥१२॥ (१।१६।१०)
चेतः पतति कार्येषु विहगः स्वामिविव ।
क्षणेन विरति याति वालः क्रीडनकादिव ।।१३।। (१।१६।२२)
[अ] तृष्णादाहः :--
तृष्णाभिधानया वात दग्धोऽस्मि ज्वालया तथा ।
यथा दाहोपशमनमाशके नाऽमृतैरपि ॥ १४ ।। (१।१७।११)
कुटिला कोमलस्पर्शा विषपम्पशंसिनी।
दशत्यपि मनाक्स्पृष्टा तृष्णा कृष्णेव भोगिनी ॥१५॥(१।१७।१७)
पदं करोत्यलध्येऽपि तापि फलमीहते ।
चिरं तिठति नैका तृष्णा चपलमर्कटी ।।१६।। (१११०४२६)
सर्वसंसारदोपाणां तृष्ण का दीर्घदुःखदा ।
अन्तःपुरस्थमपि या योजयत्यतिसङ्कटे ॥१७॥ (१।११३२)
[ए] देहस्यारम्यत्वम् :-
समस्तरोगायतनं वलीपलितपत्तनम् ।
सर्वाधिसारगहनं नेष्टं देहगृह मम ॥ ॥ (१३१८१३४)
रकमांसमयस्यास्य सवाह्याभ्यन्तरं मुने ।
नाशकर्मिणो हि फैव कायस्य रम्यता ॥१६॥ (१।१८।३८)
पा०२

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
११
आपातरमणीयत्वं कल्पते केवलं स्त्रियाः ।
मन्ये तदपि नास्त्यर मुने मोहैककारणम् ॥२७॥ (१।२१।८)
चलतामतिरेऽपि सरसा अपि नीरसाः ।
स्त्रियो हि नरकाग्नीनामिन्धनं चारु दारुणम् ॥२८॥ (१।२१।१२)
पुणतरगौराष्ट्री नरमारणतत्परा ।
ददात्युन्मत्वैवश्यं कान्ता विपलता यया ॥२६॥ (१।२१।१६)
मन्दुरं च तुरगाणामालानमिव दन्तिनाम् ।
पुंसा मंत्र इवाहीनां बन्धनं वामलोचना ॥३०॥ (१।२१।२१)
[अं] भोगवरस्यम् :-
प्रापातमात्ररमणेषु सुदुस्तरेषु
भोगेषु नामलिपक्षतिपश्चरतेषु ।
ब्रानमे मरणरोगजरादिभीत्या
शाम्याम्यहं परमुपैमि पदं प्रयत्नात् ॥३१॥ (१।२१॥३६)
[] जराजुगुप्सा :-
जरामार्जारिका भुक्ते यौवनाखू योद्धता ।
परमुल्लासमायाति शरोरापिपगर्धिनी ॥३२॥ (१।२२।२५)
नजिताः शन्नुभिः संख्ये प्रविष्टा येद्रिकोटरे ।
जराजीराक्षस्या पश्याशु चिजिता मुने ॥३३॥ (१।२२।३१)
हिमाशनिरिवाम्भोज वात्येव शरदम्बुकम् ।
देह जरा नाशयति नदी तीरतरं यथा ॥३४ा (१२२।२)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
किं तेन दुर्जीवितदुर्महेण
जरागतेनापि हि जीव्यते यत् ।
जराजगत्पामजिता जनानां
सर्वेपणास्तात तिरस्करोति ॥ ३५ ॥ (१।२२।३८)
[क] कालसाम्राज्यम् :-
न तदस्तीह पदयं कालः सफलघस्मरः ।
असते तज्जगज्जातं प्रोत्याधिमिर वाडवः ॥३६॥ (१।२३।४)
कि श्रिया किं च राज्येन किं कायेन किमोहितः ।
दिनैः कतिपयैरव फालः सर्व निछन्तति ॥३७॥ (१।१८।३७)
असतेऽविरतं भूतजाल सर्प इवानिलम् ।
कुतान्तः कर्कशाचारो जरां नीत्वानरं वपुः ॥३८॥ (१३२६६)
[ख] संसारदुर्दशा :-
आयुरत्यन्तचपलं मृत्युरेकान्तनिष्ठुरः ।
वारुण्यं चातितरलं वायं जडतया हृतम् ।।३६।। (१।२६।६)
फलाफलहितो लोको बन्धवो भवान्धनम् ।
भोगा भवपहारोगास्तृष्णाथ मृगतृष्णिकाः ॥४०॥(१२६।१०)
शवश्चेन्द्रिपाएयेव सत्यं यातमसत्यताम् ।
महत्त्यात्मनैवात्मा मनसैव मनो रिपुः ॥४१॥ (१।२६।११)
पस्त्ववस्तुतया ज्ञातं दत्तं चिचमकृतौ ।
प्रभावधिता भावा भावान्दो नाधिमम्पवे ||४२||(१।२६।१४)

·वाशिष्टदर्शनम् । १३ आगमापायिनो भावा भावना भवबन्धनी । नीयते केवलं कामि नित्यं भूवपरम्परा ॥४३॥ (१।२६।२२) सर्व एव नरा मोहाद्दुराशापाशपाशिनः । दोपगुल्मकसारङ्गा विशीर्णा जन्मनङ्गले ॥४४॥ (१।२६।४१) बाल्ये गते कल्पितकेलिलोले मनोमगे दारदरीपु जीणे । । शरीरके जर्जरतां मयाते विदूयते केवलमेव लोकः ॥ ४५ ॥ (१।२७।२) जरातुपाराभिहतां शरीर- सरोजिनी दुरतरे विमुच्य । क्षणाद्गते जीवितवञ्चरीके जनस्य संसारसरोज्नशुष्कम् ॥ ४६ ॥ (१२७१३) तृपयानदी सारतरप्रवाह यस्ताखिलानन्तपदार्थजाता। वटस्थसंतोपसुक्षमूल- निकापदत्ता बहतीह लोके ।। ४७ ॥ (११२७१५) सुष्णालताकाननचारिणोऽमी शाखारा झाममहीरहे। परिभ्रमन्तः क्षापयन्ति काल मनोमा नो फलमाप्नुवन्ति ॥४८॥ (११२७१७)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
पुनाथ दाराश्व धनं च बुद्धया
प्रकल्प्यते तात रसायनाभम् ।
सर्व तु तन्नोपकरोत्ययान्ते
यातिरम्या विपमूर्द्धनैव ॥ ४ ॥ (११२७११३)
पर्णानि नोणानि यथा तरुणां
समेत्य जन्माशु लयं प्रयान्ति ।
तथैव लोकाः स्वविवेकहोनाः
समेत्य गच्छन्ति बुतोप्यहोमिः ॥ ५० ॥ (१।२७।१८)
[ग] सर्वत्रदोषदृष्टिः :--
कास्ता दशो या न सन्ति दोपाः
फास्ता दिशो यासु न दुःखदाहः ।
कास्ताः प्रजा यासु न भारत्वं
फास्ता: क्रिया यासु न नाम माया ॥५१॥ (१।२७१३१)
[प] अस्थिरता :-
पच्चेदं दृश्यते किञ्चिज्जगत्स्थावरजंगमम् ।
तत्सर्वमस्थिरं ब्रह्मस्वरसङ्गमसन्निभम् ॥ ५२॥ (१२८११)
अनित्यं यौवनं चाल्यं शरीरं द्रव्यसञ्चपाः ।
मावादावान्तरं यान्ति तरङ्गवदनारतम् ॥५३॥ (१।२८।१०)
पातान्तीपशिसालोल जगति जोचितम् ।
तडित्स्फुरणसंगाशा पदार्थोगत्त्रपै ॥५४॥ (११२८१११)

·वाशिष्टदर्शनम् ।
मागासोदन्य एवेह जातस्त्वन्यो नरो दिन ।
सदैकरूपं भगवनिकश्चिदस्ति न सुस्थिरम् ॥१५॥ (१।२८।३२)
वाल्यमल्लदिनैरेव यौवनश्रीस्ततो जरा ।
देहेऽपि नैकरूपत्वं कास्था वाह्येषु वस्तुपु ॥५६।। (१।२८।३७)
क्षधमानन्दितामेति क्षणमेति विपादिताम् ।
क्षणं सौम्यत्वमायाति सर्वस्मिन्नयन्मनः ॥५७॥ (१।२८।३८)
इतश्चान्पदितथान्यदितथान्यदयं विधिः ।
रचयन्वस्तुनायाति खेदं लीलास्विकार्भकः ॥५८॥ (१।२८।३८)
[] संसारदुःखासहनीयत्वम् :-
क्रकचारविनिप्पेष सोढुं शक्नोम्यहं मुने ।
संसारव्यवहारोत्थं नाशाविषयवैशसम् ॥५६॥ (१।२६।१७)
(३) राघवप्रश्नाः-
अतोऽतुच्छमनायासमनुपाधि गभ्रमम् ।
कि तत्स्थितिपदं साधो यत्र शोको न विद्यते॥१॥ (१।३०।११)
कि तत्स्यादुचितं श्रेयः कि तस्यादुचितं फलम् ।
वर्तितव्यं च संसारे कथं नामासमन्जसे ॥२॥ (१।३०१२०)
केन पावनमन्त्रेण दुःसंमृतिविपूचिका ।
शाम्पतीयमनायासमायासशतकारिणी ॥३॥ (११३०१२४)
कथं शीतलतामन्तरानन्दतरुमञ्जरीम् ।
पूर्णचन्द्र शाक्षीणा भृशमासादयाम्यहम् ॥४॥ (१।३०।२१)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
फ पायो गतिः काबा का चिन्ता कर समाश्रयः ।
केनेयमशुभोदकां न भज्जीविवाटवी ॥५॥ (११३१६)।
संसार एव नियहे जनो व्यवहरन्नपि ।
न यन्धं कयमाप्नोति पद्मपत्रे पयो यया ॥६॥ (१३०।१७)
फ, मुस्तादुतामेति नीरसो मूहवां विना ।
अयं हि दग्धसंसारो नोरन्ध्रकलनाकुलः ॥७॥ (१३१)
दृष्टसंसारगविना दृष्टादृष्टविनाशिना ।
केनेर व्यवहर्तव्यं संसारवनवीयिषु ॥ (१।३१।११)
रागद्वेपमहारोगा भोगपूगा विभूतयः ।
फर्य जन्तुं न वाधन्ते संसारार्णवचारिणम् ॥६॥ (१३१।१२)
व्यवहारवतो युक्त्या दुःखं नायाति मे यया ।
अथवा व्यवहारस्य चूत साम्युक्तिमुत्तमाम् ॥१०॥ (१३१४१७)
(१) जिज्ञासातीव्रत्वम् :--
अथवा तादृशी युक्तिर्यदि ब्रह्मन्न विद्यते ।
न वक्ति मम वा फश्विविद्यमानामपि स्फुटम् ॥१॥ (१३।२०)
स्वयं चैवन चाप्नोमि तां विश्रान्तिमनुत्तमाम् ।
तदहं त्यक्तसर्वेहो निरहंकारतां गतः ॥२॥ (१।३१।२१)
न भोक्ष्य न पिनाम्पम्बु भाई परिदम्बाम् ।
फरोमि नाहं व्यापार स्नानदानाशनादिकम् ॥३॥ (१।३१।२२)
न च तिष्ठापि कार्येषु सम्पत्स्वापदशासु च ।
न किश्चिदपि वाञ्छामि देइत्यागादृते सुने ॥१॥ (११३११२३)

·१७ वाशिष्टदर्शनम् । नाहमस्य न मे नान्यः शाम्याम्यस्नेइदीपवत् । सर्वमेव परित्यज्य स्यनामीदं कलेवरम् ॥।॥ (१।३१।२६) ३-दुःखनिवृत्त्युपायः। (१) संसारराग एव दुःखस्य कारणम् :-- वसिष्ठ उवाच- विपपो ह्यवितरां संसाररागो भोगीव दशति, सिरिव च्छि- नत्ति, कुन्त इव वेधयति, रज्जुरिवावेष्टयति, पावक इव दहति, रा. निरियान्धयति, प्रशंफितपरिपतितपुरुपान्यापाण इव विवशीकरोति, हरति मशा, नाशयति स्थिति, पातयति मोहान्धकूप, तृष्णा जर्जरी- करोति, न तदस्ति किश्चिद्दुःखे ससारी यन्न माप्नोति ॥ १ ॥ (२।१२।१४) दुरन्तेयं फिल विषयविपूचिका यदि न चिकित्स्यते वनितरां नरफनगरनिकरफलानुवन्धिनी तत्तत्करोति ॥२॥(२।१२।१५) दुःसहा राम ससारविपाशविचिका ॥३॥ (२।१२।१०) सर्वापदां शिरसि तिष्ठति मौख्यमेकम् ॥ ४॥ (१८८१२७) इयं संसारसरथिर्वइत्यापमादतः । दुःखानि सुखान्यपि दृढानि च ५।। (दादा३३) इदं दुर्दुःखमज्ञस्य न कदाचन शाम्पति । अनात्मनि शठे देहे प्रात्मभावमुपेयुपि ॥ ६ ॥ (६३५) घा०३

·१८
वाशिष्ठदर्शनम् ।
अवस्तुनि सनेस्य लुठतथ पदे पदे ।
विषमुत्सयते चन्द्रादामोदः कुसुमादिव ॥७॥(६३७)
(२) ज्ञानमेव दुःखनिवृत्त्युपाय:
ससारविपक्षोऽयमेकमास्सदमापदाम् ।
अर्श संमोहयेन्नित्यं मौल्य यलेन नाशयेत् ॥ १॥ (२।११।६६)
माझं विज्ञातविय सम्यग्दर्शनमाधयः ।
न दहन्ति वनं वर्षासिक्तपमिशिखा इव ।। २ ।। (२।११।४१)
शानयुक्तिप्तयेनैव संसाराब्धिं सुदुस्तरम् ।
महाधियः समुचीर्णा निमेषेण स्यूदह ॥ ३ ॥ (२।११।३६)
शीतयातातपादीनि द्वन्द्वदुःखानि रायर ।
ज्ञानयुक्ति विना केन साता यांति साधुपु ॥ ४ ॥ (२१११।३६)
निर्वाणं नाम परमं सुखं येन पुनर्जनः ।
न जायते न म्रियते तरज्ञानादेव लभ्यते ॥ ५॥ (२।१०।२१)
संसारोचरणे जन्तोरपायो ज्ञानमेव हि ।
तपो दान तथा तीर्थमनुपायाः प्रकीर्तिताः ॥ ६ ॥ (२।१०।२२)
विचारेण परिज्ञातवस्तुनोस्य जनस्य धीः ।
सर्वानधः करोत्याधीन्सौम्याम्भ इव वालुकाः ॥७॥ (५।५।१६)
अवश्यमेव हि विचारे कृते सकलदुःखपरिक्षयो भवतीति
मन्तव्यम् ॥ ८॥ (२।१२।१२)
विचारवता पुरुषेण सकलपिदमाधिपञ्जर सर्पण लनपिन

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
१६
परिपक्वां संत्यज्य विगतज्वरेण शीतलान्तःकरणेन विनोदादिन्द्रजा-
लमिद जगदखिलमालोक्यते ॥६॥ (२।१२।१३)
(४) आत्मज्ञानमेव विश्वान्तिसाधनम् :-
आत्मज्ञान विदुर्जान ज्ञानान्यन्यानि यानि तु ।
तानि ज्ञानावभासनानि सारस्पानियोधनात्।। १ ।। (२११७)
करोतु भुवने राज्यं विशत्वम्भोदमम्बु वा ।
नात्मलाभादृते जन्तुर्विश्रान्तिमधिगच्छति ॥२ ।। (४५७/३४)
आत्मावलोकने यल, कर्तव्यो भूतिमिच्छता ।
सर्वदुःखशिरश्छेद आत्मावलोकेन जायते ॥३॥ (५१७५४६)
ज्ञायते परमात्मा चेद्राम दुःखस्य संततिः ।
क्षयमेति विपावेशशान्ताविव विपूचिका ॥ ४॥ (३१७/१७)
हे जना अपरिज्ञात प्रात्मा पो दुःखसिद्धये ।
परिज्ञातस्त्वनन्ताय सुखायोपशमाय च ॥५॥ (१३५२३)
४-तत्त्वज्ञानावतरणम् ।
इदमुक्तं पुराकरपे ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
सर्वदुःखक्षयकरं परमाश्वासनं धियः ॥१॥ (२११०१६)
गच्छेदानी महीपृष्ठे जम्बूद्वीपान्तरस्थितम् ।
साधो भरतवर्ष त्वं लोकानुग्रहहेतुना ॥२॥ (२।१०४०)
तर क्रियाकाण्डपरास्तपा पुत्र महाधिया ।
उपदेश्याः क्रियाकाण्डक्रमेण क्रमशालिना ! ३ ॥ (२११०४१)

·२०
वाशिष्ठदर्शनम् ।
विरक्तचित्ताश्च तथा महामाज्ञा विचारिणः ।
उपदेश्यास्त्वपा सायो झानेनानन्ददायिना ॥ ४॥ (१०। २)
इति तेन नियुक्तोऽहं पित्रा कमलयोनिना ।
इह राघव तिष्ठामि यावद्भवपरम्परा ॥५॥ (२।१०।४३)
पूर्वमुक्तं भगवता यज्ज्ञानं पद्मजन्मना ।
सर्गादौ लोकशान्त्यर्थं तदिदं फययाम्यहम्॥६॥ ( २१३११)
५-पौरुषमहिमा।
[१] पौरुषेण सर्वमासाद्यते :-
अधैर्फ पौरुषं पत्नं वयित्वेतरा गतिः ।
सर्वदुःखक्षयपालौ न काचिदुपपद्यते ॥ १॥ (३।६।१४)
इइ होन्दोरिपोदेति शीतलाहादनं हृदि ।
परिसन्दफलमाप्तौ पौरुपादेव नान्यतः ॥२ ॥ ( II )
न तदस्ति जगत्कोशे शुभकर्मानुपातिना ।
यत्पौरुषेण शुदेन न समासाद्यते जनैः ॥३॥ (३१६२८)
न किञ्चन महायुद्धे वदस्तीह जगत्त्रये !
यदनुदेगिना नाम पौरुषेण न लभ्यते ॥४॥ (३१५७।२८)
सर्वमेयेह हि सदा संसारे रघुनन्दन ।
सम्पपयुक्तात्सर्वेण पौरपात्समवान्यते ॥ ५॥ (२४)
यो यमय भार्ययते तदर्थ चेइते क्रमात् ।
भवश्यं स वमाप्नोति न चेदनिवर्तते ॥६॥ (२१४१२)

·वाशिष्टदर्शनम् ।
२१
पुरुषार्थेन देवानां गुरुरेव बृहस्पतिः ।
शुक्रो दैत्येन्द्रगुरुता पुरुषार्थेन चास्थितः ॥ ७ ॥ ( २१७१७)
पौरुपेण जिवा दैत्याः स्थापिता भुयनक्रियाः ।
रचितानि जगन्तीह विष्णुना न च दैवतः ॥८॥ (२१७३१)
दैन्यदारिद्यदुःखार्ता अप्यन्ये पुरुषोत्तमाः ।
पौरुषेणैव यत्लेन याता देवेन्द्रतुल्यताम् ॥ ६ ॥ (२।५।२७)
पौरुषेण दुरन्तेभ्यः सकटेभ्यः सुवुद्धयः ।
समुत्तरन्त्ययत्नेन न तु मोघवयाऽनया ॥१०॥ (२१७१८)
यो यो यथा प्रयतते स स तत्तत्फलैकमाए ।
न तु तूष्णी स्थितेनेह केनचित्माप्यते फलम् ॥११॥ (२।७।१६)
प्रात्मैव ह्यात्मनो वन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।
प्रात्मात्मना न चेत्रातस्सदुपायोऽस्ति नेतरः ॥१२॥१६२११८
पुरुषातिशयः सर्वः सर्वभावोपमर्दने ।
ददात्पविघ्नेन फल मनो हि मनसो मुने ॥१३॥ (३।१२।१६)
मनसैव मनस्तस्मात्सौरुपेण पुमानिह ।
स्वफमेव स्वफेनैव योजयेत्पावने पथि ॥१४॥ (३६२।२८)
[२] परायत्त्वानिन्दा :-
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वा नरकमेव वा ।
स सदैव पराधीनः पशुरेव न सशयः ॥ १५ ॥ (२।६।२७)
कश्चिन्मा प्रेरयत्येवमित्यनर्थरल्यने ।
यःस्थितो मुत्सृज्य त्याग्योऽसौ दूरतोऽयमः॥१६।। (२।६।२८)

·२२
वाशिष्ठदर्शनम् ।
ये शूरा ये च विक्रान्ता ये प्राशा ये च पण्डिताः ।
तैस्तैः किमिव लोकेऽस्मिन्यद दैवं प्रतीक्ष्यते ॥१७॥ (२।८।१७)
ये समुद्योगमुत्सृज्य स्थिता देवपरायणाः ।
ते धर्ममर्थ कामश्च नाशपन्त्यात्मविद्विषः ।। १६ ।। (२।७३)
इति प्रत्यक्षतो दृष्टमनुभूतं श्रुतं कृतम् ।
दैवायचमिति मन्यन्ते ये हतास्ते कुबुद्धयः ॥१६॥ (२॥२६ )
[३] दैवनिराकरणम् :-
देवं नाम न किञ्चन ॥ २० ॥ (२।५।१८)
दैवं न विद्यते ।। २१ ।। (२८१३)
दैवपसत्सदा ॥ २२ ।। (२।८।११)
देयं न किञ्चित्कुरुते केवलं फल्पनेशी ॥ २३ ॥ (२३)
न च निस्पन्दता लोके दृष्टेह शवतां विना ।
सन्दाच फालसमाप्तिस्तस्मादेवं निरर्थकम् ।। २४ ॥ (२८)
मूः प्रकल्पितं दैव तत्परास्ते क्षयं गताः ।
माझास्तु पौरुषार्थेन पदगुत्तमतां गताः ॥ २५ ॥ (२८१६)
देवमाश्वासनमा दुःखे पेलवबुद्धिपु । (२।७।१५)
समाश्वासनबागेपा न देयं परमार्थवः ॥ २६ ॥ (२०१५)
[७] देवशब्दार्थः :-
सिद्धस्य पौरुषेणेह फलस्प फलशालिना ।
शुभाशुमाईसम्पचिवशब्देन कथ्यते ॥ २७॥ ( २६४)

·२३
वाशिष्ठदर्शनम् ।
पौरुषोपनता नित्यमिष्टानिष्टस्य वस्तुनः ।
प्राप्तिरिष्टाप्यनिष्टा वा दैवशब्देन कथ्यते ॥ २६॥ (१९३५)
भावी ववश्यमेवार्थः पुरुषार्थैकसाधनः ।
यः सोऽस्मिल्लोफसंघाते दैवशब्देन फथ्यते ॥ २६ ॥ (२९६)
पुरुषार्थफलमाप्तिर्देशकालवशादिह ।
प्राप्ता चिरेण शीघ्र वा याऽसौ दैवमिति स्मृता।।३०।। (२।७।२१)
पुरुपार्यस्य सिद्धस्य शुभाशुभफलोदये ।
इदमित्थं स्थितमिति योक्तिस्तदैवमुच्यते ॥ ३१ ॥ (२।६।८)
यदेव तीसवेगाह कर्मकृतं पुरा ।
तदैव दैवशब्देन पर्यायेगोह कथ्यते ॥ ३२ ॥ (२।६।१६)
स्वकर्मफलसम्पाप्ताविदमित्यमितीति याः ।
गिरस्ता दैवनाम्नैताः प्रसिद्धि सुमुपागताः ॥ ३३ ।। (२०६२)
वत्रैष मूढमतिभिर्दैवमस्तीति निश्चयः ।
आत्तो दुखसोधेन रज्ज्यामिव भुजङ्गमः ॥ ३४ ॥ (२८३)
प्रास्त्रकर्मतराकारं दैवं नाम न विद्यते । ( २।६।४)
प्राक्तनं पौरुषं तद्वै दैवशब्देन फथ्यते ।। ३५ ।। २।६।३५)
यथा गथा प्रयत्नः स्याद्भवेदाशु फलं तथा ।
इति पौरुपमेवास्ति दैवमस्तु तदेव च ॥३६॥ (२।६।२)
[५] पौरुपप्रावल्यम् :-
पालः प्रवल सेव तजेतुमिह शक्यते ॥ ३७॥ ( २।६३)

·२४
वाशिष्टदर्शनम् ।
द्वौ हुदाविव युध्येते पुरुषार्थी परस्परम् ।
य एव बलवॉस्तत्र स एव जयति क्षणात् ॥३८॥ (२।६।१०)
खस्तनी दुष्क्रियाभ्येति शोमा सक्रियया यया।
अद्यैव प्राक्तनी उस्माघलासकार्यवान्भय ॥३६॥॥१५७।२६)
ऐहिकः प्राक्तनं हन्ति प्राकनोऽद्यतनं यलाद ।
सर्वदा पुरुषस्पन्दस्तत्रानुद्वेगवाजयी ॥४॥ (२।६।१८)
द्वयोरयतनस्यैव प्रत्यक्षादलिता भवेत् ।
देवं जेतुं यतो यालो यूनेव शक्यते ॥ ४१ ॥ (२।६।१६)
परं पौरुषमाश्रित्य दन्तैर्दन्तान्विर्णयन् ।
शुभेनाऽशुभमुद्युक्तं प्राक्तनं पौरुपं जयेत् ॥ ४२ ॥ (२०५६)
प्राक्तनः पुरुषार्थोऽसौ मां नियोजयतीति धीः ।
पलादधस्पदीकार्या प्रत्यक्षादधिका न सा ॥४२॥ (२।५।१०)
तावत्तावत्प्रयत्लेन यवितव्यं सुपौरुषम् ।
मातनं पौरुषं यावदशुभं शाम्पति स्वयम् ॥१४॥ (२१५१९१)
दोपः शाम्पत्यसंदेहं प्राक्तनोऽद्यतनैर्गुणैः ।
दृष्टान्तोऽत्र ह्यस्तनस्य दोपस्यायगुणैः क्षयः ॥४५॥ (२०१२)
[६] सत्पौरुषम् :-
उच्छास्त्रं शास्त्रितं चेति द्विविध पौरुपं स्मृतम् ।
तत्रोच्छास्त्रमनर्याय परमार्थाय शात्रितम् ॥४६॥ (२०५४)
तस्मात्सोरुपमाश्रित्य सछास्त्रः सत्समागमः।
प्रज्ञाममलतां नीला संसारजलर्षि वरेत् ॥४७॥ (२।६।२४)
1

·वाशिष्टदर्शनम् ।
२५
[७] आलस्यनिन्दा :--
श्रालस्यं यदि न भवेज्जगत्पनयः
को न स्याद्वहुपनको पहुश्रुता का ।
बालस्वादियमवनिः ससागरान्ता
सम्पूर्णा नरपशुभिश्च निर्धनैश्च ॥४८॥ (२।५।३०)
६-मुमुक्षुगुणाः।
मनस्युपशमं याते त्यक्तभोगैपणे स्थिते ।
कपायपाके निस्ते सन्द्रियगणास्य च ॥१॥ (१०१।१०)
यान्ति चेतसि विश्रान्ति विमला देशिकोक्तयः ।
यथा सिवांशुके शुद्धे विन्दवः कुश्माम्भसः ॥२॥११०१०११)
चासनात्मसु यातेषु पलेषु विमलं ससे।
यक्ति गुरुरन्तस्तद्विशतीपुर्यया विसे ॥ ३ ॥ (१०१।१४)
सन्तोपः साधुसङ्गश्च विचारोऽय शमस्तया ।
एत एव भवाम्भोघायुपायास्तरणे नृणाम् ॥४॥(२।१६।१८)
एकोऽप्येकोऽपि सर्वेषामेपां प्रसवभूरिह ।
सर्वसंसिद्धये तस्मायत्नेनैकं समाश्रयेत् ।।५।। (२।१६।२२)
[१] शमः:-
शमशालिनि सौहार्दवति सर्वेषु जन्तुषु ।
सुजने परमं तत्वं स्वयमेव प्रसीदति ॥१॥ (२।१३।६०)
शमेनासाद्यते श्रेयः शमो हि परमं पदम् ।
पा.४

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
शमः शिवः शमः शान्तिः शमो भ्रान्तिनिवारणम्॥२॥(२।१३३५२)
यः समः सर्वभूतेषु भावि काइवि नोऽमति ।
जित्वेन्द्रियाणि यत्नेन स शान्त इति कथ्यते ॥३॥(२।१३।७३)
तुपारकरविम्या मनो यस्य निराकुलम् ।
परणोत्सवयुद्धेषु स शान्त इति कथ्यते ॥४॥ (२।१३।७५ )
अमृतस्यन्दसुभगा यस्य सर्वजनं प्रति ।
दृष्टिः पसरति प्रीता स शान्त इति कथ्यते।।५।। (२।१३।७७)
अप्पापत्सु दुरन्तासु फसान्तेषु महत्स्वपि ।
तुच्छेदं न मनो यस्य स शान्त इति कथ्यते॥६॥ (२।१३।७६ )
परित्यक्तसमस्तेहं मनो मधुरचिमत् ।
सर्वत: मुखमभ्येति चन्द्रविम्ब इव स्थितम् ।।७॥ ( २११३१६ )
त्रैलोक्योदरवर्तिन्यो नानन्दाय तया श्रियः ।
साम्राज्यसंपरमदिमा यया शमविभूतयः ।।८।।( २११३३५७)
न पिशाचा न रतासि न दैत्या न च शरवः।
न चव्याघ्रभुजङ्गा या द्विपन्ति शमशालिनम् ॥६॥ (२।१३।६६)
[२] संतोषः :-
प्राशावश्यविवशे चित्ते संतोपवर्जिते ।
म्लाने वनमियादर्श न ज्ञान प्रविपिम्वति ॥१॥ (२११४६)
संतोपपृष्टमनसं भृत्या इव महर्द्धयः ।
राजानमुपतिष्ठन्ति किंकरत्वमुपागताः ॥२॥(२॥१५॥१६)
अमाप्तवान्छामृत्सभ्य संभाले समतां गतः ।

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
२७
अटखेदाखेदो यः स संतुष्ट इहोच्यते ॥३॥ ( २।१६ )
[३] साधुसङ्गः:-
साधुसङ्गवयो लोके सन्मार्गस्य च दीपिकाः ।
हाधिकारहारिण्यो भासो ज्ञानविवस्वतः ।।१॥ (२।१६।६ )
या स्नात: शीतसितया साधुसंगतिगङ्गया।
किं तस्य दानैः कि तीः किं तपोभिः फिमध्यरैः॥२॥(२।१६।१०)
नीरागाश्छिन्नसंदेहा गलितग्रन्थयोऽनघ ।
साधवो यदि विद्यन्ते किं तपस्तीर्थसंग्रहः ॥३॥( २।१६।११ )
[४] विचार::-
न विचाराहते तत्वं ज्ञायते साधु किश्चन । (२।१४।५२ )
विचाराज्जागते तन्वं तत्वाद्विश्रान्तिरात्मनि ॥१॥ (२।१४।५३ )
कोऽई कथमयं दोषः संसाराख्य उपागतः ।
न्यापेनेति परामा विचार इति कथ्यते ॥२॥ (२।१४।५०)
इति प्रथमोऽध्यायः।

·अथ तत्त्वज्ञानं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ १-प्रामाणनिरूपणम् । [१] प्रत्यक्षमेवात्मज्ञाने प्रमाणम् :- सर्वप्रमाणसचानां पदमधिरपामिव । प्रमाणमेकमेवेह प्रत्यक्षं तदतः भृणु ॥१॥ (२।१६।१६ ) प्रमाणमन शृणु मे मत्यतं नाम नेतरत् । (३१४२।१५) अनुभूति विना रूपं नात्मनवानुभूयते ॥२॥ (१६४१५३) नात्मास्त्यनुमया राम न चाप्तवचनादिना । सर्वदा सर्वया सर्व स प्रत्यक्षोऽनुभूतितः ॥३॥६५॥ २०१५) न शार्नापि गुरूणा दृश्यते परमेश्वरः । श्यते स्वात्मनैवात्मा स्वया सत्वस्थया पिया||४|११८४) तद्विदा तत्पदस्थेन तन्मुक्तनानुभूयते । अन्यः केवलमाम्ना रागमैरेप वरर्यते ॥५॥ (१५।२६) [२] दृष्टान्तोपयोगिता :- येनेहाननुभूतेऽर्थे दृप्टेनार्थेन योधनम् । घोघोपकारफलदं तं दृष्टान्तं विदुर्युपाः ॥१॥ (२।१८५०) दृष्टान्तेन विना राम नापूर्वार्थोऽनघुध्यते । यथा दीपं विना रात्री भाण्डोपस्करणं गृहे ॥२॥ (२।१८५१)

·वाशिष्टदर्शनम् ।
ब्रह्मोपदेशे दृष्टान्तो यस्तयेद हि कथ्यते ।
एकदेशसधर्मत्वं तत्रान्तः परिगृह्यते ॥३॥ (२।१८५४)
उपमेयस्योपमानादेकांशेन सधर्मता ।
अङ्गीकार्यावयोधाय धीमवा निर्विवादिना ॥४॥ (२।१८।६४)
एकदेशसमर्थत्वादुपमेपाक्योधनम् ।
उपमान करोत्यङ्गः दीपोऽर्थप्रभया यया ।।५।। (२१८६६)
२-कल्पनाबादः।
[१] दृश्यस्य बोधरूपत्वं बुद्धत्वात् :-
योधावयुद्धं यद्वस्तु बोध एप तदुच्यते ।
नायो, बुध्यते वोघो घेरूप्यान नान्यता॥१॥ ६॥२५॥१२)
दष्ट्रदर्शनदृश्येषु प्रत्येकं योधमात्रता ।
सारस्तेन तदन्यत्वं नास्ति किश्चित्वपुष्पवत॥२॥ १२॥१३ )
सनातीयः सजातीयेनेकतामनुगच्छति ।
अन्योन्यानुभवस्तेन भवत्येकत्लनिश्चयः ॥३॥ (१२५॥१४ )
द्रष्टश्श्ये न यकमभविष्यचिदात्मके ।
सदृश्यास्वादमज्ञः स्यान्नादृष्ट्येतुमियोपल: ॥४॥ (३८)
यदा चिन्मानमेवयं द्रष्टदर्शनदृश्यहा ।
सदानुभवनं तत्र सर्वस्य फलितं स्थितम् ॥५॥ (३८८ )
चिन्मयत्वायदा नेत्यमेति द्रष्ट चितकताम् ।
सदा दृश्याङ्गमैतिच्यते नान्यया चिता ॥६॥ (३७)

·वाशिष्ठदर्शनम् । चिन्मपत्लाचितौ चेत्यं जलमस्विर मज्जति । तेनानुभूतिर्भवति नान्यया काष्ठयोरिव ॥७॥ (३८/१०) सनातीपैकतामावायदत्काष्ठं न चेतते । दारू तद्वदपि द्रष्टा दृश्यं नाशास्पदानडम् ।।८।। (११३८११) यदि फाटोपलादीनां न भवेद्बोधरूपता। सत्सदानुपलम्भः स्यादेतेपामसतामिव ॥६॥२५॥१५॥ मृगमपं तु यया भागडं मृच्छून्यं नोपलभ्यते । चिन्मयादितया चैत्यं चिच्छून्यं नोपलभ्यते ॥१०॥३॥२५॥११) सर्व जगदतं दृश्य बोधमानमिदं वतम् । सन्दमानं यथा पायुर्णलमानं ययार्णवः ।।११॥ (१२५।१७) [२] अद्वैतं सन्यन्धात् :- न संभवति सम्बन्धो विषमाणा निरन्तरः । न परस्परसमन्याद्विनानुभवनं मियः ॥१॥ (३।१२११३७) ऐक्यं च विद्धि सम्बन्ध नास्त्यसाबसमानयोः।।२।।३।१२११४२) सम्पन्धे श्पदृष्टीनां मध्ये द्रष्टुर्हि यद्वपुः । द्रष्टदर्शनदृश्यादिवति दिदं परम् ॥३॥ (३३१२११५३) [३] सर्वस्य चिन्मयत्त्वम् :- एक वस्तु जात्सधै चिन्मानं वारिवाधिः । तदेव सन्दते पीमिः शुद्धवारिख योनिभिः || १।१०११५४) द्वितीया नास्ति सत्तैका नामरूपक्रियासिका ,

·वाशिष्टदर्शनम् ।
परे नानातरङ्गेऽन्यौ कल्पनेव जलेतरा ॥२॥३॥१००१२७)
न वहिर्नान्तरे सन्ति पदार्याः केचन पचित् ।
संविदेका जगपर्यथेच्छति तथा स्थिता ॥३॥ (१४८१७)
[४] पदार्थजातस्य सङ्कल्पमयत्वम् :-
समस्त कल्पनामावमिदम् ॥१॥ (१२१०।११)
विश्वं नास्त्येव मननाइते ॥ २॥ (३।४०।५७)
मनसीदं जगत्कृत्स्नं फार स्फुरति चास्ति च ॥३।। (४।४।११)
मनोमा fणमात्रमेतज्जत्रयम् ॥ ४ ।। (४।११।२३)
मनोविजृम्भणमिदं संसार इति संमतम् । (१।४७४८)
जगदीर्घमहास्वप्नः सोऽयमन्तः समुत्थितः ॥५॥(११९८५१७)
चितः सर्वाः समायान्ति संतवाः सृष्टिदृष्टयः । (४४४७१५६ )
पहिर्न किश्चिदप्यस्ति खाद्यब्ध्युवींदिगादिकम् ॥६॥५॥४८४६)
एतत्स्वचित एवास्ति पत्रपुञ्जमिवाङ्कुरे । (५४८४६)
फलादि स्फारतामेति यथैव चहिरङ्कुरान ।।७।।५।४८५०)
पहिः प्रकटतां याति वया पृथ्व्पादि चेतसः । (१।४-५०)
सत्यं पृथ्व्यादि चित्तस्य न पदिष्ठं कदाचन ।।।। (५१४८५१)
रूपालोकमनकारतचाकालक्रियात्मकम् ।
कुम्भकारो घटमिव चेतो हन्ति करोति च ॥६॥ (५।४८.५२)
सर्व संकल्परूपेण चिच्चमत्कुरुते चिति ।
स्वप्नपचननिर्माणपातोपातनवज्जगत् ॥१०॥ (३।१२।१६)
पाह्यं न विद्यते किश्चिद्रोधः स्फुरति घाझवन् ।

·३२ वाशिष्टदर्शनम् । उदेति गोघहृदयाद्वीनादिर वरद्रुमः ॥११॥५१८) बोधस्पान्तरिदं विश्वं स्थितमेव रघदह । (३१५१६) देशकालक्रियाद्रव्यसम्पत्योदेति भावना ॥१२॥ (३।५६३७) द्योतमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः संकल्पकचितं सर्वमेवं स्वप्नवदात्मनः ॥१३॥(३।१०१।३५) पाराकणोमिफेणश्रोर्यथा संलक्ष्यतेऽम्भसः । तथा विचित्रविभवा नानातेयं हि वेवसः ॥१४॥३१११०१४८) व्यतिरिक्ता यथा हेम्नो न हेमवनिता तथा । जामत्स्वप्नक्रियालक्ष्मीर्व्यतिरिक्तानचेतसः॥१५॥३।११०१४७) पदन्तः स्वप्नसकल्पपुरं च कवनं चितः । (३१४४२०) तदेतद्वानाम्नैव स्वभ्यासात्सत्स्फुट स्थितम् ॥१६।। (३।४४१२१) (अ) देशः:- चिदणुर्यत्र भातोऽसौ देशो मितिमुपागतः । यदा भातस्तदा फालो यद्भानं पत्क्रिया स्मृता ॥१॥(1७३।१६) मनोरथे तया स्वप्ने सकल्पकलनासु च । गोष्पदंयोजनव्यूहा स्वासु लीलासु चेतसः ।।२।। (३१०३।१३) न देशकालदीर्घत्वम् ॥३॥ (३।४४१६) (आ) कालः:- देशालाभिधानेन राम संकल्प एव हि । कथ्यते तदशाधस्माशिफालो म्पिति गा ॥१॥(३।११०५६)

·।
वाशिष्टदर्शनम् ।
३३
यथैतपतिभामात्रं जगत्सर्गावभासनम्
तथैतत्सतिभामा क्षणकल्पावभासनम् ॥२॥ (३।२०।२६)
निमेपे यदि फल्पौघसंविदं परिविन्दति
निमेप एव तत्कल्पो भवत्या न संशयः।। ३॥ (३॥६०२०)
फल्पे यदि निमेषत्वं वेत्ति कल्पोऽप्यसौ ततः।
निमेपीभवति क्षिमं वारूपात्मिका हि चिन् ॥४॥३।६०।२१)
दुःखितस्य निशा कल्पः सुखितस्यैव च क्षणः ।
तणःस्वप्ने भवेकल्पः कल्पच भवति क्षणः ॥।॥ (३।०।२२)
रात्रि द्वादशवर्षाणि हरिश्चन्द्रोऽनुभूतवान् ।
लवणो भुक्तवानायुरेकराज्या समाः शतम् ॥३।। (३।६०।२४)
यन्मुहूर्तः प्रजेशस्य स मनोर्जीवितं मुनेः ।
जीवितं यदिरिञ्चस्य तहिन किल चक्रिणः ॥७॥३॥६०।२५)
विष्णोर्येज्जीवितं राम वद्दपाकस्य वासरः ।
ध्यानप्रक्षोणचित्तस्य न दिनानि न रामयः ॥८॥३०॥२६)
रात्रिदिशवर्षाणि हरिश्चन्द्रे तयाह्यभूत् ।
कान्ताविरहिणामेकं वासरं वत्सरायते ॥६॥ (३।२०१५१)
(इ) द्रव्यम् :-
यया शतिरुदेत्यन्तस्तथानुभवात क्षणात् ।
चितिथेत्यार्थतामेति चित्तं चित्तार्थतामिव ॥१॥ (३।४४१८)
यादृगईं जगद्र्यं सत्रयोदेति तत्क्षणात् ।
न देशकालदीर्घत्वं न वैचित्र्य पदार्थजम् ॥२॥ (३।४४१६ )
to u

·३४
वाशिष्ठदर्शनम् ।
ययाभावितमेतेपा पदार्यानामतो वपुः ।
अभ्यासजनितं भाति नास्त्येकं परमार्थतः ॥३।। ( ३१२६५२)
असदेवाग सदिव भाति पृथ्व्यादिवेदनात् ।
पया पालस्य येतालो नाभाति तदपेदनात् ॥४॥२६॥४५)
स्वप्ने नारमुवी वा शून्यं खादं च बुध्यते ।
खप्नागना च कुरुते शून्याप्यर्थकियां नृणाम् ॥२॥(३।२६।४८)
खं पृथ्व्यादितपा युदं पृथ्व्यादि भवति क्षणात् ।
मृळया परलोकोऽपि प्रत्यत्तमनुभूयते ॥६॥ (३।२६।८६)
वालो व्योमैव वेताल म्रियमाणोऽम्बरे धनम् ।
केशोण्डूक खमन्यस्तु समन्पो वेत्ति मौक्तिकम् ॥७॥(३।२६।५०)
स्तक्षीवार्धनिद्राथ नौयानाथ सदैव खे ।
वेतालवनरक्षादि पश्यन्त्यनुभवन्ति च ।।। (३।२६।५१)
(ई) नियतिः:-
निपत्यनियती चूहि कीदृशे स्वप्नसविदि । (१४८।२०)
यावद्धानं किल स्वप्ने चावत्सव नियन्त्रणा ॥१॥॥१४८१२१)
(उ) स्थिरता :-
स्वप्ने निमग्नधान्तुः पश्यति स्थिरता यया । (१६१।२६)
सास्वप्ने मग्नपुद्धिः पश्यति स्थिरता तया ॥१॥(६१।३०)

·वाशिष्टदर्शनम् ।
(अ) देहः :-
मदशक्तिरिव ज्ञानमिति नास्मासु सिध्यति ।
देहो विज्ञानतोऽस्माकं सप्नवन्नतु तत्वतः ॥१॥ (५२।११)
(९) आधिभौतिकत्वम् :-
आतिताहिक एवाय खाशौश्चित्तदेहकः ।
आधिभौतिकतापुध्या गृहीतश्विरभाषनात् ।। १ ।। (३१२१।५४)
प्रातिपाहिकदेहस्य कालेनाभ्युदितो भ्रमः ।
श्राधिभौतिकदेहोऽहमिति रज्जुभुजङ्गवन् ॥२॥(३१५७।१४)
मातिवाहिफदेहेन दृश्यं यदवलोकितम् ।
भूम्पादि नाम तस्यैव कृतं तचाधिभौतिकम् ॥शा (३१५७०१५)
वास्तयेन तु रूपेण भूम्याद्यात्माधिभौतिकः ।
न शब्देन न चार्थेन सत्यात्मा शशभृङ्गवत् ॥४॥ (३१५७।१६)
प्रातिपाहिकमेवैपा भूतानां विद्यते वपुः ।
अनाधिभौतिकव्याप्तिरसत्यैव पिशाचिका ।। ५।। (६८३४)
[५] द्रष्दृदृश्ययोरनन्यत्वम् ।
किश्चिमपलिता भोगात्सयोराशेरिवोर्मयः । (३६४।२०)
स्वतेनासन्दिताभोगादोपादिव परीचयः ॥१॥ (३६४।२१)
स्वमरोचिवलोभूता चलिताग्नेः कणा इव । (३६४।२२)
मन्दारमारीरूपाचन्द्रविम्मादियांशकः ॥२॥ (३६४।२३)

·३६.
वाशिष्ठदर्शनम् ।
या विटपिनश्चिास्तद्रूपा पिटपश्रियः । (३६३.२४)
फरकाङ्गदकेयरयुक्तयः कनकादिव ॥३॥ (३६२५)
निरादमलोद्योतात्पयसामिव चिन्दवः । (३६४२६)
आमाशस्य घटस्थालीरन्ध्राकाशादयो यया॥ ४ ॥(३६४।२७)
सीकरवर्तलहरीविन्दवः पयतो यथा । (३६४२८)
मृगतृष्णातरङ्गिण्यो यया भास्करतेजसः ॥५॥ (३६४।२६)
सर्वा दृश्यशो द्रष्टुर्व्यतिरिक्ता न रूपतः। (३६४/२६)
पमा पधिनीवान्तर्मनो हृद्यस्ति दृश्यता ।
पनोश्पदशौ मिने न कदाचन फेनचित् ।। ६ ।। ३।३।३६)
[६] द्रष्टुर्दृश्यबीजत्वम् :-
आलीनवल्लरीरूपं यथा पमानकोटरे ।
अस्ते कमलिनीबीज तथा द्रष्टरि दृश्यधीः ॥१॥३१॥४२)
पया रसः पदार्येषु यथा तैल सिलादिषु ।
कुसुमेपु पपामोदस्तथा द्रष्टरि दृश्ययीः ॥ २ ॥(३३११४३)
पत्र पर स्थितस्पापि फरादेः सुगन्धिता ।
ययोदेति तथा य चिद्धातोरदरे जगत् ।। ३ ॥(३।१।४४)
पथा चात्र तवसनः संकल्पश्चिचराज्यधीः ।
स्वानुभूत्यैव दृष्टान्तस्त्वया हृद्यस्ति दृश्यभूः ॥ ४ ॥ ॥१४५)
पयाङ्करोगस्य संस्थितो देशकालवः ।
करोति भासुर देहं तनोत्येच हि दृश्यधीः ।। ५ ।।३।१६४७)

·वाशिष्टदर्शनम् ।
३७
[७] जाग्रत्स्वप्नयोरभेदः :-
जामत्स्वप्नदशाभेदोन स्थिरास्थिरते विना ।
समः सदैव सर्वत्र समस्तोऽनुभवोऽनयोः ।। १ ॥४।१६।११)
स्थिरमत्यययुक्तं यचजाग्रदिति कथ्यते ।
अस्थिरमत्ययं यत्स्पाचस्वप्नः समुदाहृतः ॥२ (४।१६।९)
जामवे क्षणा: स्यात्स्वप्ना कालान्तरे स्थितः ।
सज्जायत्स्यप्नतामेति स्वप्नो जाग्रत्वमृच्छति ॥३॥(४।१६।१०)
स्वप्नोऽपि स्वप्नसमये स्थैर्याज्जायत्वमृच्छति ।
अस्थैर्याज्जायदेपास्ते स्वप्नस्तादृशवोधतः (४।१६।१२)
स्वप्नोऽपि जाग्रबुध्वंशो जाग्रत्वमुपगच्छवि ।
स्वप्नता स्वप्नयुध्या तु यथा संवेदनं स्थितम् ॥५॥४।१६।१३)
पादिसर्गे हि चित्स्वप्नो जाग्रदित्यभिशब्द्यते ।
भद्य रात्रौ चितः स्वप्नः स्वप्न इत्यपि शब्यते ॥६॥ (१९५९)
इदं भाग्रदयं स्वप्न इति नास्त्येव भिन्नता ।
सत्ये प्रस्तुनि निःशेपसमयोर्यानुभूतितः ॥७॥ (३१६१२४)
नैवदेवमिति स्वप्नप्रबोधासत्ययो यथा ।
मृत्वामुत्र प्रयुद्धस्प जामति प्रत्ययस्तथा ॥८॥१६१।२५)
कालमल्पमनल्पं च स्वप्नजाग्रदितीह धीः ।
वर्तमानानुभवनसाम्पातुल्ये वयोर्द्वयोः ॥६॥ (१६१।२६)
बाह्य तदेवमित्यादिगुणसाम्पादशेषतः ।
न जामस्वप्नयोजायानेकोपि यमपोरिच ॥१०॥(१६१।२७)

·३८
वाशिष्टदर्शनम् ।
आजीवितान्तं स्वप्नानां शतान्यनियतं यया ।
आनिर्वाणमहापोधे वया जायच्छतान्यपि ॥११॥(१६२२६)
उत्समध्वंसिनः स्वप्नाः स्मर्यन्ते यदयो यथा ।
तयैच युदै मर्यन्ते सिद्घर्गन्मशतान्यपि ॥१२॥१६१६३०)
यया स्वप्नस्तथा जागदिदं नास्त्पत्र संशयः ।
स्वप्ने पुरमसद्भाति सांदो भात्यसज्जगत् ॥१३॥ (३१५७।५०)
[८] जगतः स्वप्नरूपत्वम् :-
रूपालोकमनस्काराः शब्दपाठवचांसि च ।
'यया स्वप्ने नभस्येव सन्ति वा तयाम्बरे ॥१॥ (१६२।२३)
रूपालोकमनस्कारः स्वप्ने - चित्रम एन ते ।
पयोदेति तथा तत्र तदृश्य खात्मक स्थितम् ॥२॥(२०२४)
न केवल तु तदृश्यं यावत्तु विपयं वयम् ।
जाच्चेदं खमेवाच्छं यया तन्नस्तथासिलम् ॥३॥(१६२।२५)
शरीरस्यानकरणसचायां का तब प्रमा ।
यव तेषां देहादि तथास्माकमिदं स्थितम् ॥४(२।२७)
यया स्वप्ने घराध्यादिपृष्ठव्यवहतिर्नमः ।
बदा धई च त्वं सा च तदिदं च तया नभः ॥२॥ (६२।२६)
पया स्वप्ने नृभिर्यद्रकोलाहलगमागमाः ।
असन्तोऽप्यनुभूपन्ते संसारनिफरास्तया ॥६॥ (१६२।३०)
स्वप्नत्य विद्या द्रष्टा साकारो युप्पदादिकः ।
दृष्टा तु सर्गस्वप्नस्य चिथ्योमवापलं स्वतः ॥७॥६२।४०)

·वाशिष्टदर्शनम् ।
निरुपादानसम्भारमभित्तावेव चिनमः ।
पश्यत्यकृतमेवेमं जगत्स्वप्नं कृतं यथा ॥६॥४४)
[९] विश्वस्वप्नः :-
दीर्घस्वप्नमिदं विश्वं विद्धयहन्तादिसंयुतम् । (३४२८)
सर्गादापात्मर्माति स्वप्नाभानुभवात्मकः ||१|| (३१४२।१६)
स्वप्ने नगरवास्तव्याः सत्या न स्युरिमे यदि ।
तेदिहापि तदाकारे न सत्यं मे मनागपि ॥२॥(३।४२११८)
एतदास्तामिदं तावयज्जायदिन मन्यसे ।
विद्धि तत्स्वप्नमेवान्तर्देशकालाद्यपूरकम् ॥ ३ ॥ (३।४२१२३)
एवं सर्वमिदं भाति न सत्यं सत्यवस्थितम् ।
रखपत्यपि मिध्यैव स्वप्नत्रीसुरतोपमम् ॥४॥(३।४।२४)
[१०] जीवं जीवं प्रति विश्वस्वप्नः :-
प्रत्येकमुदितो राम नूनं संमृतिखण्डकः ।
रात्रौ सैन्यनरस्वप्नजालयस्वात्मनि स्फुटः ॥१॥१७।२७)
पृथपप्रत्येकमुदितः प्रतिचित्तं जगभ्रमः । (३।१०।२६)
न किश्चिदपि जानाति निजसंवेदनाहते ॥२॥(३१५५।६१)
यं प्रत्युदेति सर्गोऽयं स एवैनं हि चेतति ।
पदार्यः सभिवेशं स्वमिव स्वप्न पुमानिव ॥४॥ (१३।४)
रूपालोममनस्काररहिरिव
स्थितम् ।
सृष्टिं पश्यति जोकोऽन्तः सरसीमिव पर्वतः ॥५।२२।२७)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
स्वसंज्ञानुभये लीनास्तया स्थावरजङ्गमाः । (३॥५५॥६२)
अन्यस्यान्यं न जानाति सीधुस्वादुमिव दिनः ॥६॥(१९३१)
परमाणौ परमाणौ सर्गवर्गानिरर्गलम् ।
महाविते: स्फुरन्त्यर्फरुचीव प्रसरेणवः ॥७॥(३१२७१२९)
जगद्गुसहस्राणि यासंख्यान्यणावणौ ।
अपरस्सरलमानि फाननं ब्रह्म नाम बत् ॥८॥४११८६)
[१] सर्गादौ प्रजापतिकृतमद्यापि संस्थितं जगत् :--
सर्गादौ
स्वप्नपुरुपन्यायेनादिमजापतिः।
पथा स्फुटमकचितस्तथायापि स्थिता स्थितिः ॥१(३५१४७)
एवं भ्रान्तिमये विश्वे पदार्थाः संविदंशयः ।
सर्गादिषु यथैवासंस्तथैवायपि संस्थिताः ॥२॥३॥५५॥६७)
सङ्कल्पपति यन्नाम प्रथमोऽसौ मजापतिः ।
तचदेवाशु भवति तस्येदं फल्पनं जगत् ।।३।।।१८६६)
प्रादिसर्गे जगभ्रान्तिर्वथैर्य स्थितिमागता ।
तथा वदाममृत्येवं नियतिः प्रौढिमागता॥४॥२१४६)
तस्सित्ययमतः सर्गे या यया पर सविदः ।
कवितास्तास्तया तत्र स्थिता मयापिनिश्चलाः ॥५॥३३५४।१३)
सर्गादौ स्वपमेवान्तश्चियथा फचितात्मनि ।
हिमाग्न्यादितयाऽद्यापि सा क्यास्ते स्वसचया||६॥५४१६)
यद्यया फचितं पत्र व्योपरूप्यपि पार्थिवम् ।
सर्गादौ तस्य चलितुमद्ययावन्न पुज्यते ॥७॥३॥५४।१८)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
११
[१२] बाह्यार्थवादाविज्ञानवादयोरक्यम् :-
वाह्यार्थवादविज्ञानवादयोरैक्यमेव नः ।
वेदनात्मैकरूपत्वात्सर्वदा सदसस्थितेः ॥ १॥ (३.३८१४)
ब्रह्मपुर्यटकस्यादावर्थसंविद्यथोदिता ।
पुर्यटकस्य सर्वस्य तथैवोदेति सर्वदा ॥२॥ (१२)
प्रथमोऽसो प्रतिस्सन्दा पदार्थानां हि विम्बकम् ।
प्रतिविम्वत्तमेतस्माद्यत्तदद्यापि संस्थितम् ।। ३ ।। (३३५५१४८)
महाविस्मतिभासत्वान्महानियतिनि
अन्योन्यमेव पश्यन्ति मियः सम्प्रतिविम्वितात्॥४॥(३१५३१२५)
स्वसंशानुभवे लीनास्तथा स्थावरजङ्गमाः ।
परस्परं यदा सर्वे स्वसंकेतपरायणाः ।।५॥ (२५५१६२)
कदाचित्यतिकैव बहूनामपि जायते ।
फाफोलतालस्थितिवद्विचित्रा हि मनोगतिः ॥६॥ (१४६१०)
तथाहि यहवः स्वप्नमेकंपश्यन्ति मानवाः ।
स्थापभ्रमदमैरेयमदमन्थरचित्तवत् ॥७॥(५२४६।११)
याहगेव विराडात्मन्येष विस्तार पागतः ।
शाहगंधैह सर्वस्मिनगुमानेऽपि भूतके ॥ ८॥ (१२०१७)
यथेन्दुत्वं स्वसंकल्पात्सर्वध्यातुःपृथक्पृथक् ।
मात्येवमेव वनितालाभः फासनिक स्वतः ।। (२१०1८)
अस्पार्क स्वं स्वप्ननास्तव स्वप्ननरा क्यम् । (१५११०)
एवमेतदिदं सर्वमन्योन्य स्वप्नवस्थितम् ॥१०॥(३।१५४।११)
घा०६

·४२
वाशिष्ठदर्शनम् ।
संसारे विधुले स्वप्ने यथा सत्यमई ता ।
तथा सपपि मे सत्यं सर्व स्वप्नेवितिक्रमम॥११॥ (३।१२।२०)
[१३] आत्मख्यातिवादः :-
आत्मयातिरसत्याविरख्यातिः रुपाविरम्पया ।
इत्येताश्चिमत्कृत्या श्रात्मख्यातेर्विभूतयः ॥ १॥ (१६६।६)

·३-जगत्
[१] जगन्नामानि :-
जगचमहमित्यादिमिथ्यात्मा दृश्यमुच्यते ।
यावदेत्संभवति वायन्मोक्षो न विद्यते ॥१॥ (३।१।२३ )
अविद्या समृतिवन्धो माया मोहो महत्तमः ।
फलितानीति नामानि यस्याः सफलयेदिभिः ॥२॥ (१२०)
[२] सङ्कल्पितस्यापि सङ्कल्पयितृत्वमः-
स्वय स्वभाव एवैप चिघनस्यास्य सुस्फुटम् ।
यद्यत्सकल्पयत्याशु वा तेऽनयवा अपि ॥ १ ॥(२०८।२७)
चिदात्मकतया भान्ति नानात्मकतयात्मना ।
अप्येकसारास्तिष्ठन्ति नानासारस्वभावगाः॥२॥१२०८।२८)
प्रत्येक किल तनास्ति ब्रह्म चिन्मावतात्मनि ।
सर्वात्मिका सा यत्रास्ते यथान्तर्भाति तचया।।३॥॥२०८।२९)
योपो नाम यथा ग्रीष्मे कल्पस्वेदानवेत्कृमिः।
यद्यदृश्यं शुद्धचितवं तज्जीवो भवति स्वतः ॥ ४ ॥४॥१६॥३)
[३] सगें सर्गे सर्गान्तराणि :-
सर्गे सर्गे पृयरूपं सन्ति सन्तराग्यपि । (४।१८१६)
तेष्वप्यन्तस्यसाधाः कदलीदलपीठपत् ॥१ ।। (४।१८।१७)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
भीववीज पर ब्रह्म सर्वत्र खमित्र स्थितम् ।
तेन जीवोदरनात्यपि जीवोऽस्त्यनेकथा ॥२॥ (४११६१)
चिद्धनकथनात्मत्त्वाग्जीवान्त वजातयः ।
कदलीदलवत्सन्ति कोटा इन घरोदरे ॥३॥ (४।१६।२)
विजगच्चिदणावन्तरस्ति स्वप्नपुरं यथा ।
तस्याप्यन्तथिदणयस्तेष्वप्यकैकशो जगत् ॥ ४॥ (३१५२।२०)
प्राकाशे परमारवन्तव्यादेरणुकेऽपि च । (३।१४।३४)
जीवाणुर्यत्र तत्रेद जगत्ति निवपुः ।। ५ ।। (३१४४१३५)
अन्तरन्तस्तदन्तच स्वकोशेऽप्यणुफ प्रति ।
जातानि जायमानानि कदलोदलपीठवत् ॥ ६ ॥ (३.५६। ३)
परस्परमदृष्टानि नानुभूतानि वै मिथः ।
सैनिफस्वप्नजालानि जातानीव महान्यपि॥ ७ ॥ (१५६३४)
जगतोतरहरूपमईरूपान्तरे जगत् ।
स्थितमन्योन्यवलितं कदलीदलपीठवत् ।। -
॥ (२२।२६)
जगन्ति सुबहून्येव सम्भवन्त्यणुफेऽपि न ।
कदलीपल्लवानीव सन्नियेशेन भूरिशः॥ ॥ (३।५२।१६)
महारम्भगुरूपयेवमपि ब्रह्माण्डकानि हि ।
तुलया धानकामात्रमपि तानि भवन्ति नो ॥१०॥ (३।२७।२६)
परमाणुनिमेषाणां लताशकलनास्वपि ।
जगत्कल्पसहस्राणि सत्यानीच विभान्स्पलम्॥११॥(३१६२।१)
तेष्वप्यन्तस्तथैवान्तः परमाणुकणे मति ।
भ्रान्तिरेवानन्ताहो इयमित्यवभासते ॥१२॥(३३६२।२)

·वाशिादर्शनम् ।
श्रणावणावसंख्यानि तेन सन्ति जगन्ति खे।
तेपां तान्व्यवहारौघान्संस्नातुं क इव तमः॥१३॥(१७६६)
[१] परस्परमदृष्टानि सर्गजालानि :-
प्रत्येकमन्तरन्यानि तथैवाभ्युदितानि च ।
परस्परमदृष्टानि बहूनि विविधानि च ॥ १॥(श६३।१२)
अन्योन्यतानि सर्वाणि न पश्यन्त्येव किंचन ।
जडानीकराशीनि वीजानीव गलन्त्यपि ॥ २॥ (३१६३।१३)
स्वमरूपाणि सुप्तानां तुन्यकालं नृणामिव ।
महारम्भानुमृष्टानि शून्यानि च परस्परम् ॥ ३ ॥(१५६ ११६)
परस्परमदृष्टानि नानुभूतानि चै मियः ।
सैनिकस्वप्नजालानि भातानीव महान्त्यपि ॥ ४ ॥१५॥३४)
संकल्पनगरं सत्यं यथा संकल्पित प्रति ।
सदेहं या विदेई वा नेतरं प्रति किञ्चन ॥५॥३॥२११४५)
[५] सर्वस्य सर्वत्र सर्वदा संभवः :-
ब्रह्म सर्वगतं यस्माद्यथा पत्र पदोदितम् ।
भवत्याशु तथा तन स्वप्नशस्यैव पश्यति ॥१॥(३१५२।४२)
सर्वत्र सर्वशक्तित्वायत्र या शक्तिरुन्नयेत् ।
आस्ते वा तया भाति तीनसंपेगहेतुतः ॥२॥ (३।१२।४।)
सर्वत्र सर्वथा सर्व सर्वदा सर्वरूपिणि । (३।१५६४१)
सबै सर्वात्म सर्वत्र सर्वदास्ति क्या परे ॥३॥१॥२८)

·वाशिदर्शनम् ।
[६] जगद्वैचित्र्यम् :-
अनन्तानि जगन्त्यस्मिन्ब्रह्मतत्त्वमहाम्बरे ।
थम्भोधिवी चिजलवन्निमज्जन्त्युभवन्ति च ॥१॥ ४।४७।१४)
यथा तरङ्गा जलयौ मृगतृष्णार मरौ यथा ।
कुसुमानि पया चूते तथा विश्वश्रियः परे ॥ २ ॥(४।४।१५)
भूयोभूयो विवर्तन्ते सर्गेष्वप्स्विव वीचयः ।
अत्यन्तसदशाः केचित्केचिदर्थसपक्रमाः ॥ ३ ॥ (१६६।२३) ।
केचिदीपसमाः केचिन्न कदाचित्पुनस्तथा । (६६।२४)
सर्वासां सृष्टिराशीना चिनाकारविवेष्टिताः ॥ ४ ॥(81४१२७)
दैवमाफसर्गाणि नरमात्रमयानि च ।
दैत्यन्दमयान्येव कृमिनिर्विवराणि १ ॥५॥ (१५६॥३२)
पदाचिस्पृष्टयः शापः कदाचित्समजोझवाः ।
कदाचिदपि वैपाच्यः कदाचिन्मनुनिर्मिताः॥ ६ ॥(४४७८)
भूरभून्मृन्मयी कोचिस्काचिदासीपन्मयी ।
आसीद्धेममयी काचिकाचित्तानमयी तथा ॥७॥ (४१४७/१२)
यया मशफजालानि वादिष्वाकुलानि तु ।
उपत्योत्पत्य नश्यन्ति तथेमा लोकसृष्टयः॥८॥४॥४७॥१७)
न च विज्ञापते फरमाकालात्मभूति चागता।
नित्यागमापायपरा एताः सर्गपरम्पराः ॥ (४४७११८)
अनादिमत्सोऽविरत प्रस्फुरन्ति तरङ्गवत् ।
पूर्वात्पूर्व किलाभूवन्स्तत: पूर्वतरं यथा ॥ १०॥(४४७१६)

·वाशिष्टदर्शनम् ।
भूत्वा भूत्या मलीयन्ते ससुरासुरमानवाः ।
रारित्तरङ्गमाइग्यैव समस्ता भूतजातयः ॥ ११ ।। (४।४७।२०)
[७] सृष्टिलययोः पौनःपुन्यम् :-
जीवौघाथोद्भविष्यन्ति मधाविव नवाकुराः ।
तत्रैव लयमेष्यन्ति ग्रोप्मे मधुरसा इव ॥१॥ (३१६५११० )
तिष्ठन्त्यजस कालेपु व एवान्ये च भूरिशः ।
जायन्ते च प्रलीयन्ते परस्मिञ्जीवराशयः ॥२॥(३९५११)
काधिजन्मसहसान्ते जातयश्चिरकालिकाः ।
फाश्चि कतिपयातीतजन्मरूपा व्यवस्थिताः ।। ३ ।। (१६४१३१)
उत्पत्योत्पत्य कालेन भुक्त्या देहपरम्पराम् ।
स्वत एव पदे पान्ति निलयं जीवराशय ॥४॥(४१४३।४४)
[८] कल्पान्ते सर्वसंक्षयः :-
पुत्र शेपमशेषेण दृश्यपाशु विनश्यति ।
पया तथा स्वप्नपुरं सौपुष्तो स्थितिमायुपः ॥११ (६।२१३।५)
निविशेषेण नश्यन्ति भुवः शैला दिशो दश ।
क्रिया कालः क्रमवैव न किश्चिदविशिष्यते ॥२॥ (३६२१३।६)
नश्यन्ति सर्वभूतानि व्योमापि परिणश्यति ।
स सर्वजगदाभासमुपलब्धुरसंभवात् ॥३॥ (१२१३१७)
ब्रह्मविभिवन्द्ररुद्राया ये हि कारणफारणम् ।
तेपामप्पतिकल्पान्ते नामापीह न विद्यते ||(२१३८)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
यदिदं दृश्यते सर्व जात्स्यावरजङ्गमम् ।
तरसुप्ताविक स्वप्न फल्पान्ते मरिनश्यति ।। ५ ।। (१२१०)
शाम्यतीदमशेपेण तथा सर्वत्र सर्वदा ।
यथा जाग्रदिधौ स्वप्ना स्वप्ने वा जागो यथा।।६।।। ६।२१३।१५)
यथा स्वप्नपुरै शान्तं न जाने काशु गच्छति ।
शान्त तथा जगदृश्यं न जाने काशु गच्छति।।(३।२१३३१६)
[९] ब्रह्मैव कल्पान्तेऽवशिष्यते :--
वतः स्तिमितगम्भीरं न तेजो न समस्ततम् ।
अनाख्यमनभिव्यक्तं सकिश्चिदवशिष्यते ॥१॥३।१।११)
ब्रह्मास्ते शान्तमजरमनन्तात्मैव केवलम् । (३।२।३६)
शून्य नित्योदितं सूक्ष्म निरुपाधि परं स्पितम् ॥२॥( ३।२।३७)
[१०] जगदुत्पत्तिवर्णनम् :-
सुपुप्त स्वप्नवहाति भाति नीव सर्गवत् ।
सर्वात्मकं व तत्स्थानं तत्र तावत्क्रम भृगु ॥१॥ (३.१२१२)
तदात्मनि स्वयं किचिच्चेत्यतामिव गच्छति ।
अष्टहीतात्मः
सविदामर्शनपूर्वकम् ॥ २॥ (३।१२।४)
भाविनामार्थफलनैः किञ्चिदुहितरूपकम् ।
आकाशादणु शुद्धं च सर्वस्मिन्भाति वोधनम्।।३॥ (३।१२।५)
ततः सा परमा सत्ता सचेतश्चेवनोन्मुखो ।
चिनायोग्या भवति फिचिल्लभ्यतया तया ॥ ४ ॥ (३।१२।६)

·पाशिष्ठदर्शनम् ।
पतरावेदना पश्चान्नाविनीवादिनामिका !
सम्भवत्याचकलना पदोश्झति परं पदम् ॥५॥ (३।१२१७)
सत्व भावनामाप्रसारा संसरणोन्मुखी ।
सदा वस्तुस्वभावेन स्वनुत्तिष्ठति तामिमाम् ॥ ६॥ (३१शम)
समनन्तरमेवास्याः खसत्तोदेति शून्पवा ।
शब्दादिगुणवीज सा भविष्यदभिधार्थदा ।। ७॥ (३।१२।६)
अहन्तोदेति तदनु सह वै कालप्सचया ।
भविष्यदभिधान बीजं मुख्यजगत्स्यितेः ॥८॥ (३।१२।१०)
एवंप्रायात्मिका संविद्री सङ्कल्पशाखिनः ।
भवत्यहंकारफणस्ततः सन्दतपा मरुत् ॥ ६ ॥ (३।१२।१२)
चिददं तापती व्योमशब्दतन्मानभावनात् ।
खतो घनीभूय शनैः खतन्मानं भवत्यलम् ॥१०॥(३।१२।१३)
भाविनामार्थरूपं जानीजं शब्दोघशाखिनः ।
पदपाक्यप्रमाणाख्यं दद्वन्द विकासितम् ॥११॥ (३३११२१४)
तस्मादुदेष्यत्यखिला जगच्छीः परमात्मनः ।
शब्दौघनिर्मितार्योधपरिणामविसारिणः ॥ १२ ॥ (३।१२।१५)
चिदेपरिवारा सा नीवशब्देन कथ्यते ।
भाविशब्दार्थजालेन वीज रूपौधशाखिनः ॥१३॥ (३।१२।१६)
चतुर्दशविधं भूतजालमापलितान्तरम् ।
जाजरगा प्रसरिष्पति ततः ॥१४॥ (३।१२।१७)
असम्माप्ताभिधाचारा विज्जवासस्फुरद्वपुः।
साचैव पर्शवन्मान भावनाद्भवति क्षणाव ॥१५॥ (३।१२।१८)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
पचनस्कन्धविस्तारं पोज सपिशाखिनः ।
५ सर्वभूतप्रियासन्दस्तस्मात्सम्मसरिप्यति ॥१६॥ (३।१२।१६)
नव चिदिलासेन प्रकाशोनुभवादयेत् ।
नेजस्तन्मात्रकं तत्तु भविष्यदभिधार्थकम् ।।१७।। (३।१२।२०)
तत्सूर्याग्निविशम्भादिवीजमालोकशाखिनः ।
तस्माद्रूपविभेदेन संसारः प्रसरिष्यति ॥ १८ ॥ (३।१२।२१)
भावयन्स्तनुतामेव रसस्कन्य इवाम्भसः ।
स्वदनं तस्य सधस्य रसतन्मारमुच्यते ।। १६ ।। (३।१२।२२)
भाविवारिविलासात्मा तदोज रसशाखिनः ।
अन्योन्यस्वदने तस्मात्तसारः प्रसरियति ।।२०।। (३।१२।२३)
भविष्यद्रूपसकसनामासौ कल्पनात्मकः ।
सङ्कस्पात्मगुणैर्गन्धवन्मानत्वं प्रपश्यति ॥२।। (३।१२।२४)
भाविभूगोलफत्वेन वीजमाकृतिशाखिनः ।
सर्वापारात्पनस्तस्मात्संसारः प्रसरिष्यति ॥२२॥ (३११२।२५)
चिता विमान्यमानानि तन्मात्राणि परस्परम् ।
सयं परिणतान्यन्ताम्युनीच निरन्तरम् ॥ २३ ॥ (३।१२।२६)
तयैवानि विमिश्राणि विविक्तानि पुनर्यथा ।
न शुद्धान्युपलभ्यन्ने सर्वनाशान्तमेव हि ॥२४॥ (३।१२।२७)
संवित्तिमात्ररूपाणि स्थितानि गानोदरे ।
भवन्ति वरजालानि यया योजकमान्तरे ॥२५॥ (३।१२।२८)
प्रसवं परिपश्यन्ति शवशासं स्पन्ति च ।
परमारवन्तरे भान्ति क्षणाकल्यीयवन्ति च ॥२६॥(३।१२।२६)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
विवर्तमेव घावन्ति निर्विवानि सन्ति च ।
चिद्वेषितानि सर्वाणि क्षणात्तिण्डीभवन्ति च ॥२७॥(३।१२।३०)
[११] आकाशत्रयम् :-
चित्ताकाशं चिदाकाशमाकाशं च तृतीयकम् ।
द्वाभ्यां शून्यतनं विद्धि चिदाकाशं वरानने ॥१॥ (३।१७।१०)
देशदेशान्तरमाप्तौ संविदो मध्यमेव यत् ।
निमेपेण चिदाकाशं वद्विद्धि परवणिनि ॥ २ ॥ (३३१७११२)
तच्चिदाकाशकोशात्म चिदाकाशैकभावनात् ।
भविद्यमानमप्याशु दृश्यतेऽयानुभूयते ॥ ३॥ (३।१७।११)
तस्मिनिरस्तनिःशेपसङ्कल्पस्थितिमेपि चेत् ।
सर्वात्मकं पदं वचं त्वं तदामोष्यसंशयम् ।। ४ ।। (३॥१७॥१३)
चिचाकाशं चिदाकाशमाकाशं च तृतीयकम् ।
विद्ध्येतत्त्रयमेकं त्वमविनाभावनावशात् ॥५॥ (३।४०११६)
[१२] नियतिः :-
श्रादिसर्गे हि नियतिर्भाववैचित्र्यसतयम् ।
अनेनेत्यं सदा मान्यमिति सम्पद्यते परम् ॥ १॥ (३६२।६)
अवश्य भवितव्यैपा विदमित्यमिति स्पितिः ।
न शक्यते लइपितुमपि रुद्रादिबुद्धिभिः ॥२॥ (३६२।२६)
,

·३२
वाशिष्टदर्शनम् ।
सर्वज्ञोऽपि पझोऽपि माधवोपे हरोपि च ।
'अन्यथा नितिं कर्तुं न शकः कश्चिदेव हि ॥३॥ (१८६२६)
पापागोदरलेखौघन्यायेनात्मनि तिष्ठता ।
ब्राह्मणा निपतिः सगों बुद्धोध्योधवतेव खम् ॥४॥ (३।२।१६)
सर्गादौ या यथा रूढा संविकचनसन्ततिः ।
साऽद्यायचलिवान्येन स्थिता नियतिरुच्यते ॥ ५॥(३।४।२२)
आमहारुद्रपर्यन्वमिदमित्यमिति स्थितेः ।
प्राणापयनस्सन्दं नियमानिपतिः स्मृता ॥६॥३७॥२२)
[१३] नियतेः काकतालीयवत्त्वम् :-
नियत्यनियती ब्रूहि कीदृशे स्वप्नसंविदि । (११४८।२०)
यावनानं फिल स्वप्ने तावत्सव नियन्त्रणा ||१(१४८।२१)
एवमस्या मुधाभ्रान्तः का सचा कैव वासना ।
कावास्याफाच निपतिः कावश्यंभावितोच्यताम्।।२।(३।६०७)
[१५] नियतिपौरुपयोर्न विरोधः :-
पौरुषं न परित्यापमेतामाश्रित्य धीमवा।
पौरुषेणैव रूपेण निपतिर्हि नियामिका ॥१॥ (३३६२।२७)
[१५] नियतिरपि पौरुषेण जीयते :-
नियति याशीमेतत्सङ्कल्पयति सा क्या ।
नियवानियताकाश्विदर्याननियतानपि ॥१॥ (५५२४।३१)

·५३
वाशिष्टदर्शनम् ।
करोति चित्तं तेनैच्चित्तं निपवियोजकम् ॥
नियत्या निर्यात कुर्वन्कदाचित्स्वार्थनामिकाम् ॥२।१५।२४।३२)
जीवो हि पुरुषो जाता पौरुषेण स यथया । (५।२४।३५)
सङ्कल्पयति लोकस्मिन्तचया तस्य नान्यया ॥३॥(५।२४।३६)

·HTRJ मनोरूपम् :-
:
.
I.
सङ्कल्पनं मनो विदि सङ्कल्पाचन्न भिद्यते ।
पथा द्रवत्वात्सलिल तथा सन्दो यथानिलात् ॥१॥ (३१४१४३)
पत्र सङ्कल्पनं चत्र सन्मनोऽङ्ग क्या स्थितम् ।
सङ्कल्पमनसी भिन्ने न कदाचन केचन ॥ २॥ (३।४।४४)
यदर्यप्रविमान तन्मन इत्यभिधीयते । (३।४।४२)
परस्य पुंसः सङ्कल्पमयत्वं चिचमुच्यते ॥ ३॥ (११३८०)
अनन्तस्यात्मतत्त्वस्य सर्वशक्तर्महात्मनः ।
संकल्पशक्तिरचितं यदपं तन्मनो विदुः ॥ ४॥ (३६६३)
सम्पना कलमानाम्नी संकल्पानुविधायिनी ।
अवच्छेदवती वामा हेयोपादेयधर्मिणी ॥ ५॥ (५३१३१५६)
तत्स्वयं स्वैरमेवाशु संकल्पयति नित्यशः ।
तेनेत्यमिन्द्रजालश्रीविततेपं विकन्यते ॥ ६ ॥ (३।११६)
चिनिःसन्दो हि मलिनः फलपिकलान्तरम् ।
मन इत्युच्यते राम न ज न च चिन्मयम् ॥७॥ (३६६४१)
चितो पच्चे पालनं तन्मनस्त्वमुदायम् ।
चिनागोयाजदो भागो जाट्यमत्र हि चैत्यता ||८||(३६१३७)
जदाजशोमध्ये दोलारूपं स्वफल्पनम् ।
पवितो म्लानरूपिण्यास्तदेतन्मन उच्यते ॥१॥ (३६६।४०)

·याशिष्ठदर्शनम् ।
जडाजई मनो विद्धि संकल्पात्म वृहदपुः ।
अजहं ब्रह्मरूपत्वाजहं दृश्यात्मतावशात् ॥१०॥ (३६१।३१
नाई वेदावभासारमा कुर्वाणोऽस्मीति निश्चयः ।
तस्मादेकान्तकलनस्तद्रूपं मनसो विदुः ॥ ११ ॥ (३१६६।५)
भावः सदसतोर्मध्ये नृणां चलति यश्चलः ।
फलनोन्मुखतां यातस्तद्रूपं मनसो विदुः ।।१२।। (३।६६४)
मनो हि भावनामात्रं भावना स्पन्दधर्मिणी ।
क्रिया तद्भावितारूपं फलं सर्वोऽजुधावति ॥१३॥ (३६६।१)
नहि दृश्याहते फिश्चिन्मनसो रूपमस्ति हि ॥१४॥ (३।४।४८)
स्वमेवान्यतया दृष्ट्वा चितिदृश्यतया वपुः ।
निर्भागाप्येकभागाभं भ्रमवीव भ्रमातुरा ॥१५॥ (३।६११४०)
शाप्यतेनेकरूपेण निश्चयेन विना स्थितिः ।
पेन सा चिचमित्युक्ता तस्माज्जातमिदं जगत् ॥१६॥ (३३६६।३६)
दृश्यानुभवसत्यात्म न सद्भावै विलासि तत् ।
फदफत्वं यथा हेन्नि तथा ब्रह्मणि संस्थिवम्॥१७॥(३।११।३२)
न बाह्ये नापि हृदये सद्य विद्यते मनः ।
सर्वत्रैव स्थितं चैतद्विद्धि राम यया नभः ॥ १८ ॥ (३।४।३६)
पातिवाहिफदेहात्मा मन इत्यभिधीयते ।
आधिभौतिकदि तु स माघचे चिरस्थितेः।। १६ (३६४१४६)
[२] मनोब्रह्मणोरभेदा:-
चेत्पेन रहिता यैपा चिचगह्म सनातनम् ।

·१
2-
५८
वाशिछदर्शनम् ।
(ए) स्मृतिः :-
पूर्वदृष्टमदृष्टं वा प्राष्टमिति निश्चयः ।
यदैवेहा विधत्तेऽन्तस्तदा स्मृतिरुदाहृता ।। १२॥ (३१६६।२३)
(ऐ) वासना :-
पदा पदार्यशक्तीना संभुक्तानामिवाम्बरे ।
पसन्यस्वमितान्येहा पासनेवि तदोच्यते ॥ १३ ॥ (३६६।२४)
(दमावनया स्पकपूर्वापर विधारणम्
पदादानं पदार्थस्य पासना सा प्रकीर्विता ॥१४॥ (१६१।२६)
(ओ) अविद्या -
अस्त्यात्मतत्त्व विमल द्वितीया दृष्टिविता ।
जाता हविद्यमानेष सदाविऐति कथ्यते ॥१२॥ (३।१६।२५)
(घोषादविद्यमानत्वादविधेत्युच्यते बुधैः । (१८८१८)
अविथैवमनन्तेय नानामसवशालिनी ॥ १६ ॥ (१६०।१३)
(i) मलम् :-
स्फुरत्यात्मविनाशाय रिस्मारपति तत्पदम् ।
मिथ्या विकल्पजालेन तन्मल परिकल्प्यते ॥१७॥ (३।१६।२६)
(अ) माया :-
सदसचा नपत्याश सचा वा सत्वमञ्जसा ।

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
सचासत्ताविकल्पोऽयं तेन मायेति कथ्यते ॥१८॥ (३६२६)
(अ) प्रकृतिः:-
सर्वस्य दृश्यजालस्य परमात्मन्यलक्षिते ।
प्रकृतत्त्वेन भावानां लोके प्रकृतिरुच्यते ॥ १६ ॥ (३६६।२८)
(क) ब्रह्मेत्यादिः:-
स पातिवाहिको देहस्तदालोकमवर्तितः ।
कैषिद्ब्रह्मेति कथितः स्मृतः कैश्विद्विराडिति॥२०॥(१८८१७)
फश्वित्सनातनाभिख्यः फश्विनारायणाभिधः ।
कविदीश इति ख्यातः कश्चिदुक्तः मजापविः॥२१।१८८१८)
(ख) जीवः:-
जोवनाच्चेतनाज्जीवो जीव इत्येव कथ्यते । (१८८४)
चैतनं राम संसारो जोर एपः पशुः स्मृतः ।। २२ ।। (३।७१७)
(ग) आतिवाहिकदेहः :-
एतत्कलनमावन्तमनाकारमनामयम् ।
आतिवाहिफदेहोक्त्या समुदाहियते बुधैः ॥२३॥ (१८८९)
(घ) इन्द्रियम्
श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च मुक्त्वा प्रात्या विमृश्य ।

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
इन्द्रमानन्दयत्येपा तेनेन्द्रियमिति स्मृतम् ।।२४।। (३६६।२७)
(ड) पुयष्टकम् :-
प्रौढसंकलनालास पुर्यष्टकमिति स्मृतम् । (१८८७)
(च) देहपदार्थों :-
देहभावनया देहो घटभावनया घटः ॥ २५ ॥ (१५०१७)
(छ) दर्शनान्तरैः सह मतभेदः :-
चितश्चेत्यानुपातिन्या गवायाः सालकवाम् ।
'प्रस्फुरदूषयमिगपा एताः पर्यायवृत्तयः ॥२६॥ (३।१६।३१)
अहफारमनोवृद्धिदृष्टपः सृष्टिकल्पनाः ।
एकरूपतया मोक्ता या मपा रघुनन्दन ॥२७॥ (३६६।४८)
नैयापिकरितरमा तादृशः परिकल्पिताः ।
अन्यया कल्पिताः सारुपयार्वा कैरपि चान्यया ॥२८॥३६६।४६)
नैमिनीयैश्चाईतच घौदैशेपिस्तया ।
अन्यैरपि विचिौस्तैः पाश्चरावादिभिस्तथा ॥२६॥३॥६६।५०)
[४] जीवस्याहवारताऽऽदानम् :-
तदेव पनसविस्या यात्यहन्तामनुक्रमात् ।
वयगुः सन्धनाधिक्यात्स्वा प्रकाशनामिव ॥१॥ (३६४१२)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
जीवोऽकृतिमादचे संकल्पकलयेद्धया ।
स्वयतया घनतया नीलिमानमिवाम्वरम् ॥ २॥ (३२६४।१४)
अहंभावो हि दिकालन्यवच्छेदी कृताकृतिः ।
स्वयं संकल्पवशतो वातस्सन्द इव स्फुरन् ।। ३।। (३।६।१५)
[५] जीवस्य देहभावादानम् :-
जीवाकाशस्त्विमै देह यया पन्दिति तच्छृणु ।
जीवाफाशः स्वयमेवासौ तस्मिस्तु परमेश्वरे ॥१॥ (३।१३।१८)
अणुतेजःकणोऽस्मीति स्वयं चेतति चित्तया ।
यत्तदेवोच्छूनमिव भावयत्यात्मनाम्बरे ॥ २॥ (३।१३।१६ )
असदेव सदाकारं सङ्कल्पेन्दुर्यथा न सन् ।
तमेव भावपन् दृष्टदृश्यरूपतया स्थितः ॥३॥ (३।१३।२०)
एफएप द्वितामेति स्वने स्वमृतिघोषवत् ।
किश्चित्स्यौल्पमिवादत्ते सतस्तारकतां विदन ॥४॥ (३।१३।२१)
यथाभावितमनार्यभाविताद्विश्वरूपतः ।
स एष स्थात्मा सततोऽम्ययं सोऽहमिवि स्वयम् ॥५॥३।१३।२२)
चित्तात्मत्ययपाधते स्वप्ने स्वामिव पान्यताम् ।
तारकाकारमाकारं भाविदेहाभिधं तया ॥६॥(३।१३।२३)
भावपत्येति तदा चित्तं चैत्यार्यतामिव ।
परित्यज्यैव सदाचं ततस्तारककोटरे ॥७॥ ( ३११३।२४ )
स्वप्नसकसयोः संविटेश्येतज्जीवकोऽणुके ।
स्वरूपतारफान्तस्यो जीवोऽयं चेतति स्वयम् ।।२।। (३)१३३२६)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
इन्दमानन्दयत्येपा तेनेन्द्रियमिति स्मृतम् ॥२४॥ (३६६।२७)
(ङ) पुयष्टकम् :-
प्रौढसंकल्पनालास पुर्यष्टकमिवि स्मृतम् । (१८८७)
(च) देहपदार्थों :-
देहभावनपा देहो पटभावनपा घटः ॥ २५ ॥ (१५०१७)
(छ) दर्शनान्तरैः सह मतभेदः :-
चितश्चेत्यानुपातिन्या मतायाः सफलताम् ।
'भस्फुरट्यधर्मिगया एताः पर्यायवृत्तपः ॥२६।। (३।६।३१)
बहकारमनोवृद्धिदृष्टया सृष्टिफल्पनाः ।
एकरूपतया मोक्ता या मया रघुनन्दन ॥२७॥ (३।६६४८)
नैयायिकैरितरया वादशैः परिकल्पिताः ।
अन्पया फलिताः सांपैयाकैरपि चान्यया ॥२८॥३९६४६)
जैमिनीयबासिय बौदेवैशेषिकैस्तया ।
अन्यैरपि विचित्रैस्तैः पाश्चरात्रादिभिस्तथा ॥२६॥(३६६।५०)
[७] जीवस्याहङ्कारताऽऽदानम् :-
...
देव पनसविल्या पात्यहन्तामनुक्रमात् ।
बयणः स्वेन्धनाधिक्यात्वां प्रकाशतामिव ॥१॥ (३३६४।१२)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
जीवोऽकृतिमादते संकल्पालयेद्धया ।
स्वयतया घनतया नीलिमानमिवाम्बरम् ॥ २॥ (३३६४४१४)
अहंभावो हि दिकालव्यवच्छेदी कृताकृतिः ।
स्वय संकल्पवशतो वातस्सन्द इव स्फुरन् ॥३॥ (३६४।१५)
-
[५] जीवस्य देहभावादानम् :-
जीवाफाशस्त्विमं देहं पया वन्दिति तच्छृणु ।
जीवाफाशः स्वयमेवासौ तस्मिंस्तु परमेश्वरे ॥१॥ (३।१३।१८)
अणुतेजाकणोस्मीति स्वयं चेतवि चित्तया ।
यत्चदेवोच्छूनमिव भावयत्यात्मनाम्वरे ॥२॥ (३।१३।१६ ।
असदेव सदाकारं सङ्कल्पेन्दुर्यया न सन् |
तमेव भावयन दृष्दृदृश्यरूपतया स्थितः ॥३॥ (३।१३।२०)
एकएव द्वितामेति स्वप्ने स्वमृतियोधवत् ।
किश्चित्स्पोल्पमिवादचे वतस्तारफता विदन ॥४॥ (३२१३१२१)
पयाभावितमनार्थभाविताद्विश्वरूपतः ।
स एव स्वात्मा सततोऽप्ययं सोऽइमिति स्वयम् ॥५॥३।१३।२२)
चिवात्मत्ययमाघते स्वप्ने स्वामिव पान्यताम् ।
तारकाकारमाकार भाविदेहाभिघ वथा ॥६॥:(३।१३।२३)
भाषयत्येति कदाचं चित्त चेत्यार्थतामिव ।
परित्यज्यैव बद्धाद्यं तवस्तारफकोटरे ॥७॥ (३२१३।२४)
स्वप्नसङ्कल्पयोः संविटेश्येतग्नीयकोऽणुके ।
स्वरूपतारकान्तस्यो जीयोऽयं चेतनि स्वयम् ।।८।। (३३१३।२६)

·--
६२
वाशिष्ठदर्शनम् ।
तदेतद्युद्धिचिचादिज्ञानसचादिरूपकम् ।
जीवाफाशः स्वतस्ता तारकाकाशकोशगम् ॥६॥ (३।१३।२७)
प्रेक्षेऽहमिति भावेन दृटु प्रसस्तीब खे ।
वितो रन्ध्रदेयेनैव भाविवाहाभिध पुनः ॥ १०॥ (३३१३।२८)
पेन पश्यति तनपुर्ण नाना भविष्यति ।
येन स्मृति सावै वग्यच्छृणोति श्रुतिस्तु सा॥११॥(३।१३।२६)
येन जिप्रति तद्माणं स स्वमात्मनि पश्यति ।
{ सत्तस्य स्वदर्न पवादसना पोउसिष्यति ॥ १२ ॥ (१३ ३०)
सन्दते यत्स तद्वायुश्चेष्टा कर्मेन्द्रियव्रजम् ।
रूपालोकमनस्कारजातमित्यपि भावयत् ॥१३॥ (३।१३।३१)
भातिवाहिफदेहात्मा तिष्ठत्पस्वरमम्बरे ॥ १४ ॥ (३।१३।३२)
पनोवृदिरइकारस्तया वन्मानपश्चकम् ।
इति पुर्यष्टकं प्रोक्तं देहोशापातिपाहिकः ॥१५॥6॥५१॥५०)
अई किपिति शब्दार्यवेदनामोगसंविदम् ।
संविदं तत्पशन्दाथै जीवः पश्यति सार्यकम् ॥१६॥ (३।६७।४६)
ताइसवेदनात्सोऽय रसशब्दार्यवेदनात् ।
भाविजिहानाम्नैकदेशेऽनुमति तणाव॥१७॥ (३६७४७)
ताहतवेदनाजः शब्दार्योन्मुखतां गतः ।।
भरिप्यन्त्रनाम्नैकदेशे भवति भासनम् ॥१८॥ (३२६४८)
ताहतवेदनात्सोऽय प्राणं वष्टिपेदनाद ।
स्थितो यस्मिन्भवतीति तावद्भ्यादिता स्थिवा॥१६॥(३२६७।४३)
एवंमायः स जीवात्मा काक्तालोपवच्छनैः ।

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
६३
विशिष्टसनिवेशत्वं भावितं पश्यति स्वतः ॥२०॥ (३६७५०)
स तस्य सभिवेशस्य वसतोऽपि सतः सतः ।
शब्दभावैफदेशत्वं श्रवणायन विन्दति ॥२१॥ (३।६७।५१)
स्पर्शभावैकदेशत्वं त्वपशब्दार्थेन चिन्दति ।
रसभावैकदेशत्वं रसनात्वेन विन्दति ॥ २२ ॥ (३,६७१५२)
रूपभाषेकदेशस्य नेवायांकृति पश्यति ।
गन्धमायैकदेशवं नासिकात्येन पश्यति ॥ २३ ॥ (३।६७१५३)
एवं भावमय: सत्ताप्रकटीकरणक्षमम् ।
भविष्यदिन्द्रियाख्यं स रन्धं पश्यति देहके ॥२४॥(३।६७५४)
इत्येवमादि जीवस्य राघवाद्यतनस्य च !
उदेति प्रतिभासात्मा देह एवातिवाहिका ॥२५॥ (३६७५५)
भातिवाहिकदेहात्मा चित्तदेहाम्बराकृतिः ।
स्वकल्पनान्त प्राकारमण्डं संस्य प्रपश्यति ॥२६॥ (३।१३३३४)
[६] स्वसङ्कल्पकृतं वेष्टनम् :-
इच्छाधाः शक्तयश्वेतो गावो उपमिवोन्मदम् ।
मनुधावन्ति दोपाय सरितः सागरं यया ॥१॥४॥४२॥३०)
इति शक्तिमयंचेतो बनाइंकारतां गतम् ।
कोशकारक्रिमिरिव स्वेच्छया याति बन्धनम् ॥२॥ (४१४२।३१)
स्वसङ्कल्पानुसन्धानात्साशौरिव नयन्वपुः ।
कामस्मिन्स्वयम्बन्धमेत्यात्मा परिवम्यते ॥३॥ (१।४२१३२)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
स्वसङ्कत्सिततन्मात्रमालाभ्यन्तरवति च ।
परां विवशतामेति शृंखलाबद्धसिंहवत् ॥ ४ ॥ (४४१३४)
स्ववासनादशावेशादाशाविवशतां गताः ।
दशास्ततिविचिनासु स्वयं निहिताशपाः ॥५॥ (४१४३३)
(७) संसृतिबीजविचार:-
अन्तलीनघनारम्भशुभाशुभमहाङ्करम् ।
संसृतित्रततेर्षीनं शरीरं विद्धि राधा ॥१॥(१९१८)
भावाभावदशाकोशं दुःखरलसमुद्रफम् ।
वीजमस्य शरीरस्य चिचमाशावशानुगम् ॥२॥ (श६१६१०)
यदिदं किश्चिदाभोगि नागतं दृश्यतां गतम् ।
रूपं तहेवसाकार घटादित्वं मृदो यया ॥३॥ (१९१३)
वे बीजे चिचस्तस्य चिरततिधारिणः ।
एफ प्राणपरिस्सन्दो द्वितीयं दृढभावना ॥ ४ ॥ (११४)
हे पोजे राम चित्तस्य माणसन्दनवासने ।
एकसिंच तयोः तीये क्षिप्रं वे अपि नभ्यतः 11शा (श
६८)
आमोदपुष्पवलतिलवचव्यवस्थिते ।
वासनावशतः माणसन्दस्तेन च वासना ॥ ६॥ ६॥१९१५३)
चिचोपशान्तिफलद परमं साम्पकारणम् ।'
सुमर्ग संविदा स्वास्थ्यं प्राणसंरोधनं विदुः ||७|| (१२७)
दृढभावनया त्यतपूर्वापर विचारणम् ।
यदादानं पदार्यस्य वासना सा प्रकीर्तिवा ।।८।। (५६१।२६)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
भावितस्तीप्रसंगादात्मना यचदेव सः ।
भवत्पाशु महाबाहो विगतेतरसंस्मृतिः ॥ ॥ (२०६१।३०)
ताहरूपः स पुरुषो वासनाविवशीकृतः ।
पत्पश्यति तदेवतत्सदस्त्विति विमुह्यति ॥१०॥ (५६१।३१)
वासनावेगवैवश्यात्स्वरूपं प्रजहाति तत् ।
भ्रान्तं पश्यति दुष्टिः सर्व भदवशादिव ॥११॥ (५६१३२)
दृढाभ्यासपदार्थंकवासनादतिचञ्चलम् ।
पित्तं संजायते जन्मजरामरणकारणम् ।। १२ ।। (श६१।३५)
यदा न वास्पते किश्चिद्धयोपादेयरूपि यत् ।
स्थीयते सकलं त्यक्त्या तदाचित्तं न जायते ॥ १३ ॥११॥३६)
वासनामाणपवनस्पन्दयोरनयोईयोः । (श६१६३)
संपेय पीजमित्युक्त स्फुरतस्तौ यतस्ततः ।
हृदि संवेद्यमाप्यैव प्राणस्पन्दोऽय वासना ॥१४॥ (५६१६४)
संवेद्यसपरित्यागात्माणस्पन्दनवासने । (श६११६५)
समूल नश्यतः तिनं मूलच्छेदादिव द्रुमः ॥१५॥ (श६१६६)
पुरुषत्वं यथा स्थाणोः संवैधं संविदस्तया । (२६१७१)
शुद्धैव संविनिजगत्संवेद्यं नान्यदस्त्यलम् ॥१६॥ (श६१७१)
यदा सङ्कल्प्य सङ्कल्प सम्वित्सम्बिदते वपुः ।
तदास्य जन्मजालस्य सैव गच्छति वोजताम् ॥१७॥ (५६१८)
अथास्या: सम्विदो राम सन्मात्रं वीजमुच्यते ।
सम्विन्मात्रादुदेत्येपा प्राफाश्यमिव तेजसः ॥१८॥ (५६१६)
विशेष सम्परित्यभ्य सन्मानं यदलेपकम् ।
घॉ०९

·६६
वाशिष्ठदर्शनम् ।
एकरूप मदारूपं सत्तापास्तत्पदं विदुः ॥१६॥ (५६११०२)
सत्तासामान्यमानस्य या कोटि कोविदेश्वर ।
सैवास्य वीजवा याता तत एव प्रवर्तते ॥२०॥ (५६१।१०६)
सत्तासामान्यपर्यन्ते यत्तत्कलनयोज्झितम् ।
पदमाघमनाद्यन्तं तस्य वीजं न विद्यते ॥२१॥ (९१।११०)
तन्न किश्चिञ्च किश्चिच तत्तदस्तीव नास्ति च ।
तत्तश्पमदृश्यं च तत्तदस्मिन चास्मि च ॥२२॥ (३।११।१२०)
[८] जीवानामसंख्येयत्वम् :-
एवं जीवाधितो भाषा भवभावनयोहिताः ।
ब्रह्मणः कल्पिताकारालाशोऽप्पथ कोटिशः ॥१॥ (४।४३१)
असतपाताः पुरा जाता जायन्ते चापि वाघ भोः ।
उत्पतिष्पन्ति चैयाम्युफणौघा इव निर्झरात् ॥२॥ (४।४३।२)
स्ववासनादशावेशादाशाविवशतां गताः ।
दशास्वतिविचित्रासु स्वपं निगडिताशयाः ॥३॥ (४१४३३)
अनारत प्रतिदिशं देशे देशे जले स्यले ।
जायन्ते का नियन्ते या युयुदा इव वारिणि ॥४॥ (४१४३४)
[९] सप्तविधो जीवमोहः :-
घोजनामत्तथा नामन्महाजायचथैव च । (३२११७।११)
जायत्स्वप्नस्तस्या स्वप्नः स्वप्ननामत्सुषुम्नकम् ॥१॥(३॥११७/१२)
,

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
(अ) बजिजाग्रत् :-
प्रयमे चेतनं यत्स्यादनाख्यं निर्मल चितः । (३२११७.१३)
भविष्यश्चित्तजीवादिनामशब्दार्थभाजनम् ।
चीजरूपं स्थितं जायद्वीजजाग्रत्तदुच्यते ॥ २ ॥ (३३११७११४)
(आ) जाग्रत् :-
नवमसूतस्य परादयं चाहमिदं मम । (३।११७११५)
इति यः प्रत्ययःस्वस्थस्तज्जामत्मागभावनात् ॥३॥(३।११।१६)
(इ) महाजाग्रत् :-
अयं सोहमिदं तन्म इति जन्मान्तरोदितः । (३।११७१६)
पीवरः प्रत्ययः प्रोक्तो महाजायदिति स्फुरन् ॥४॥(३।११७१७)
जाग्रत्स्वप्न::-
अरूढमथ वा रूढ सर्वथा तन्मयात्मकम् । (३।११७/१७)
यज्जायतो मनोराज्यं जाग्रत्स्वप्नः स उच्यते ॥५॥(३.११७११८)
द्विचन्द्रशुक्तिकारूप्पमृगतृष्णाादिभेदतः । (३।११७११८)
अभ्यासात्प्राप्य जायचं स्वप्नोऽनेकविधो भवेत्॥६॥३।११७११६)
(उ) स्वप्नः-
अल्पकाल मया दृष्टमेवं नो सत्यमित्यपि । (३।११७१६)
निद्राकालानुभूतेऽर्थे निद्रान्ते प्रत्ययो हि यः ।

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
सस्वप्नः फथितस्तस्य महाजामस्थितेर्हदि ॥७॥(३।११७१२०)
(ऊ) स्वप्नजाग्रत् :
चिरसंदर्शनाभावादप्रफुल्द्वपुः ।
स्वप्नो जायचया रूढो पहाजायत्पदं गतः । (४।११७।२१)
अक्षते वा क्षते देहे स्वप्नजामन्मतं हि तत् ।।८।। (३६११७१२२)
(ए) सुषुप्तिः :-
पडवस्यापरित्यागे जडा जीवस्य या स्थितिः । (३।११७।२२)
भविष्यदुःखयोघाइया सौपुप्तो सोच्यते गतिः ॥६॥३॥११॥२३)
एते तस्यापवस्थाया तणलोटशिलादयः। (३।१११२३)
पदार्याः संस्थिताः सर्वे परमाणुपरमाणिनः ॥१०॥(३।११७५२४)
[१०] सप्तविधा जीवा.:-
ते स्वप्नजागराः केचित्तचित्संकल्पजागराः ।
केचित्केवलजामत्स्याविराग्नापत्स्यिवाः परे ॥१॥(२०१२)
धनजागत्स्यिवाधान्ये जामत्स्वप्नास्तथेतरे ।
क्षीणनागरकाः केचिरजीवाः सप्तविधाः स्मृताः॥२॥ (३५०१३)
-
(अ) स्वप्नजागराः:-
कसिविमाक्तने कल्पे कस्मिश्विजगति कचित् ।
केचित्सुताः स्थिता देइंजीवा जीवितधर्मिणः ॥३॥ (1५०१५)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
ये स्वप्नमभिपश्यन्ति तेषां स्वप्नमिदं जगत् ।
विद्धि ते हि खलूच्यन्ते जीवकाः स्वप्नजागराः ||४|०१६)
कविदेव मसुतानां यः स्वप्नः स्वयमुत्थितः ।
विषयः सोऽयमस्माकं तेपां स्वप्ननरा ययम् ॥५॥ (१।५०१७)
तेषां चिरतया स्वप्नः स जानवमुपागतः ।
स्वप्ननागरकास्ते तु जीवास्ते तद्गताः स्थिताः ।।६।। (१०८)
(आ) सङ्कल्पजागराः :-
कस्मिथित्माक्तने फल्पे कस्मिंश्विजगति कचित् ।
अनिदालच एवान्तः संकल्पफपरा स्थिताः ॥७॥ (१५०.१४)
ध्यानाद्विलुठिता वाथ मनोराज्यवशानुगाः ।
संकल्पदाढर्यमापना गलितायानुभूतयः ।। ८ । (५०११)
संकल्प पर जामवं येषां चिरतयांशतः ।
वास्तमितचेष्टानां ते हि संकल्पनागराः ॥ ॥ (३५०।१६)
संकल्पोपशमे भूयस्तमन्यं वा श्रयन्ति ते ।
देहे पां क्यामिमे संकल्पपुरुषाः स्थिवाः ॥१०॥ (५०.१७)
(इ) केवलजागराः :-
मायम्येनावतीर्णास्ते ब्रह्मणो हितात्मनः ।
मोक्ता केवलजाग: मागुत्सस्यविकासिनः ॥११॥ (३१५०११६)
(ई) चिरजागराः-
भूयो जन्मान्तरमतास्त एवं पिरजागराः ।

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
फथ्यन्ते मौटिमायाता कार्यकारणचारिणः ||१२|(१५१२०)
(उ) घनजागराः:-
व एव दुष्कृतावेशाजस्थावरवा गताः ।
धननायतया मोका जामसु घनवां गताः ॥१३॥ (१।५०।२१)
(ऊ) जाग्रत्त्वप्नाः :-
ये तु शास्त्रार्थसत्सङ्गबोधिता वोधमागताः ।
पश्यन्ति स्वप्नवग्जायजायत्स्वप्ना मवन्ति ॥१४॥६॥५०॥२२)
(ए) क्षीणजागराः:-
ये तु संमानसम्बोधा विश्रान्ता परमे पदे ।
क्षीण जायसभृतयस्ते तुो भूमिका गताः ॥१५॥ (१५०१२३)
[११] जीवजातयः :-
(अ )इदंप्रथमता :-
इदमयमतोत्सनो पोऽस्मिन्नेव हि जन्मनि ।
इदमयमतानाम्नी शुभाभ्याससमुन्नवा । (३६४२)
शुभालोकाश्रया सा च शुभकार्यानुवन्धिनी ॥१॥ (३६४।३)
(अ) गुणपीवरी :-
सा चेद्विचित्र संसारवासनाध्यपहारिणी । (३६४३)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
७१.
भः कतिपयोतमित्युक्ता गुणपीवरी ॥२॥ (३६४१४)
(इ) ससत्वा :-
ताक्फलपदानककार्याकार्यानुपानदा । (३६४४)
तैन राम ससत्वेति प्रोच्यते सा कृतात्मभिः ॥३॥ (३९४१५)
(ई) अधमसत्वा :-
अथ चेचित्र संसारवासनाव्यवहारिणी (३।४।५)
अत्यन्तकलुपा जन्मसहस्रनिमागिनी ॥ ४ ॥ (३६४५)
तारकलपदानकधर्माधर्मानुमानदा (३६४६)
असावधमसति तेन साधुभिरुच्यते ॥ ५॥ (३६४१७)
(उ) अत्यन्ततामसी :-
सैव संख्यातिगानन्तजन्मन्दादनन्तरम् ।
(३६४१७)
संदिग्धमोक्षा यदि तत्मोच्यतेऽत्यन्ततामसी ॥६॥ (३६४।८)
(ऊ) राजसी :-
अनद्यतनजन्मा तु जातिस्तादृशकारिणी । (३६ 1)
पोत्पत्तिमध्यमा पुंसो राम द्विविभवान्तरा । (शहर)
तारकार्या तु सा लोके राजसी राजसचम ||011 (३४९४६)
(ए) राजससात्विकी :-
अविभकृष्टजन्मापि सोच्यते कृतवुद्धिभिः ।

·७२
वाशिष्ठदर्शनम् ।
सा हि तन्मृतिमात्रेण मोक्षयोग्या मुसुनुभिः । (३६४।१०)
वाकार्यानुमानेन मोक्ता राजससालिकी ।।।। (श६११)
(ऐ) राजसराजसी :-
सैन चेदितरैरपैनन्मभिमोक्षमागिनी । (३६४११)
तत्वाशी हि सा तो मोका राजसराजसी ॥६॥ (३६४११२)
(ओ) राजसतामसी :-
सैव जन्मशतैोतभागिनी चेचिरैपिणी । (३६४१२)
स्वदुक्ता तागारम्भा सद्भी राजसतामसी ॥१०॥(३६४।१३)
(औ) राजसात्यन्ततामसी :-
सैव संदिग्धमोता चेत्सहरपि जन्मनाम् । (३६४।१३)
तदुक्ता ताशारम्मा राजसात्यन्तवामसा ॥११॥ (३६४१४)
(अं) तामसी :-
मुक्तजन्मसहसा तु योत्पत्तिह्मणो नृणाम् । (३९४१४)
रिमोक्षा हि फयिता तामसी सा महर्षभिः ॥१२॥(३६६४।१५)
(अ) तामससत्वा :-
तज्जन्मने मोक्षस भागिनी चेरादुच्यते । (३।४।१५)
वस्तामससत्वेति तादृशारम्भशालिनी ॥१३॥ ((३६४।१६)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
७३.
(क) तमोराजसी :-
भः कतिपयर्मोतभागिनी चेत्तदुच्यते । (३६४१६)
तमोराजसरूपेति तादृशैर्गुणहितैः ॥ १४ ॥ (३६४।१७)
(ख) अत्यन्ततामसी :--
पूर्वजन्मसहस्राहया पुरोजन्मशतैरपि । (३।१४।१७)
मोक्षायोग्या ततः प्रोक्ता तौस्तामसतामसी।।१५।।(३६४।१८)
पूर्व तु जन्मलक्षाढया जन्मलक्षैः पुरोपि चेत् । (३।६४।१८)
संदिग्धमाक्षा तदसौ गोच्यतेऽत्यन्ततामसी ॥१६॥३९४११६)
[१२] सर्वजीयानां ब्रह्मण उद्भव :-
सर्वा एताः समायान्ति ब्रह्मणो भूतजातयः । (३६४१६)
किञ्चित्मचलिता भेगात्सयोराशेरिपोर्मयः॥१॥ (२।४।२०)
स्वतेजास्पन्दिताभोगादीपादिव मरीचयः॥ २ ॥ (३।६४।२१)
स्वमरीचिवलोद्भूता वलितानेः कणा इव । (३३६४।२२)
मन्दारमञ्जरीरूपाचन्द्रविम्यादिवांशवः ॥३॥ (३६४।२३)
यया विटपिनधित्रास्तद्रूपा विपश्रियः । (३६४।२४)
कटकाङ्गन्दकेयूरयुक्तयः कनकादिव ॥४॥ (३६४१२५)
निर्मरादमलोयोतात्पयसामिष विन्दवः । (३६४।२६)
आकाशस्य घटस्थालीरन्धाकाशादयो यथा ॥५॥(३।६४।२७)
सीकरावर्तलहरीविन्दवः पयसो यथा (३६४।२८)
मृगतृष्णातरङ्गिरायो यथा भारतरतेजसः ।।६।। (३६४२६)
शीतरश्मेखि ज्योत्स्ना स्वालोक इव सेजसः (३६४१३०)
ata pa

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
सर्वा एरोत्थिता राम ब्रह्मणो जीवराशयः ॥७॥ (१४२५)
[१३] उत्पत्तिलययोः सर्वत्रैकरूपता :--
यथा सम्पद्यते ब्रह्मा कोटः सम्पयते तथा । (३६७६६)
आमलकोटसंवित्तेः सम्पपसंवेदनाक्षयः ॥१॥ (३३६६८)
[१४] सर्वपदार्थानां समनस्कत्वम् :--
एतविचशरीरत्वं विद्धि सर्वगतोदयम् ।
'पया संवेदनेच्छवाधया सवेदनोदयम् ॥१॥३१४०२०)
वसति सरेयवन्तध्रियते गगनोदरे ।
लीयतेऽङ्कुरकोशेष रसोभरवि पल्लचे ॥ २॥ (३।४।२२)
उल्लसत्पम्बुवीचिये प्रत्यति शिलोदरे ।
प्रवर्पत्यम्युदो भूत्वा शिलीभूयावतिते ॥ ३॥ (३।४०१२२)
यथेच्छमम्बरे याति जठरेऽपि च भूभृताम् ।
अनन्तराकाशवपुर्धत्तेऽय परमाणुताम् ॥ ४ ॥ (३।४०१२३)
यया चीजेपु पुष्पादि मृदो राशौ घटो यथा ।
(तयान्तः संस्थिता साधो स्थावरेषु स्ववासना ॥६(३१०।१६)
चिच्छक्तिर्वासनाचीजरूपिणी स्वापधर्मिणी ।
स्थिता रसतया नित्यं स्थावरादिषु वस्तुपु ॥६॥६॥१०॥२३)
पीजेपूलासरूपेण जाइयेन जहरूपिषु ।
(द्रव्येषु द्रव्यभायेन काठिन्येनेतरेषु च ॥ ७॥ (१०।२४)
माणिवीर्यरसान्तस्या संचिज्जङ्गममाततम् ।
तनोति लविकान्तस्यो रसः पुष्पफलं यथा ||11 (२८१८)

·५-मनोमहत्त्वम् । [१] मनसः सर्वशक्तित्वम् :- मनो हि जगतां कर्त मनो हि पुरुषः स्मृतः । (३६१४) स्वरूप सर्वकृत्वं च शक्तत्वं मनसो सुने ॥ १॥ (३६१११६) मनो यदनुसन्धत्ते तदेवामोति तत्क्षणात् । (३।१२।१८) पर्धेतद्भावयेत्स्वान्तं तथैव भवति क्षणात् ।। २॥ (३६१।५२) प्रतिभासमुपायाति यद्यदस्य हि चेतसः । तत्वत्प्रकटतामेति स्थैर्य सफलतामपि ॥ ३ ॥ (३।११।१७) [२] चित्तस्य संसृतिसामर्थ्यम् :- विचित्रवुद्बुदोल्लासे स्वात्मनो व्यतिरेकिणि । यथा सुरायाः सामर्थ्य तथा चित्तस्य संमृतौ ॥१॥ (३१६६६) जीवः संकल्पमात्रात्मा पत्संकल्पोऽवतिष्ठते । हृदि भूला स एवाशु बहिः प्रसरति स्फुटम् ॥२॥ (१२२१३७) तत्संकल्पात्मकं चेतो यथेदमखिलं जगत् । संकल्पयति संकल्पैस्तथैव भवति क्षणात् ॥३॥ (६३११४|१७) विश्ववीजमहत्वं त्वं विद्धि तस्माद्धि जायते । सायन्ध्यु-नदीशादिजगज्जठरपादपः ॥ ४ ॥ (1७/१२) मनोविजुम्भणमिदं संसार इति संमतम् । (४४७१४८)

·चाशिदर्शनम् ।
चिचोन्मेपनिमेपाभ्यां संसारमलयादयौ ॥शा (३।४४।१६)
चित्तमेव जगत्कर्ष संकल्पयति यद्यथा ।
असत्सत्सदसचैव तत्तया तस्य तिष्यति ।। ६ ।। (११३६।१)
अङ्करस्य यया परततापुप्पफलश्रियः ।
मनसाऽस्य तया जामत्स्वप्नविभ्रमभूमयः ॥७॥ (३।११०४६)
फल्प क्षणीकरोत्यन्तः तणं नयति कल्पताम् ।
मनस्तदापचमनो देशकालक्रमं विदुः ।। ८ । (३३१०३।१४)
मनोदश्यमयं दोपं तनोतीमं क्षयात्मकम् ।
असदेव सदाकारं स्वप्न: स्वप्नान्तरं यथा ॥६।। (३।४।७८)
[३] स्वयं स्वैरं च चिचस्य जगत्कल्पनम् :-
तत्स्वयं स्वरमेवाशु संकल्पपति देहकम् ।
नेपमिन्दजालश्रीविततेन वितन्यते ॥१॥ (३२४७६)
[४] सर्वेषामेव चित्तानामेवरूपशक्तिमत्त्वम् :-
प्रत्येकमेव यश्चित्तं तदेवंरूपशक्तिकम् ।
पृयक्मत्येकमृदितः प्रतिचित्तं जगद्भमः ॥१॥३।१०।२६)
[५] जीवस्य सर्वसम्पादनत्वशक्तिः :-
सर्य सम्पादपत्याशु स्वयं जीवः स्वमोहितम् । (३।४।१२)
मत्येकमस्ति चिच्चति वशक्तिस्वरूपिणी ॥१।। (३।४।१३)
भीवस्पोदेति या शक्तिर्यस्य यस्य यया यया ।

·७७
वाशिष्टदर्शनम् ।
भाति तत्फलदा नित्यं तस्य तस्य तया तथा ||२||(३।४।१४)
यस्य यस्य यथोदेति स्वचित्पयतनं चिरम् ।
फलं ददाति कालेन तस्य तस्य तथा तथा ॥३॥ (३।४।१८)
सपो वा देवता वापि भूत्वा स्वैव चिदन्यथा ।
फलं ददात्यय स्वैरै नभःफलनिपातवत् ॥ ४ ॥ (३।४।१९)
स्वसंविद्यतनादन्यन्न किश्चिच्च कदाचन ।
फलं ददासि तेनाशु यथेच्छसि तथा कुरु ॥५॥ (३।४।२०)
स्वया वासनया लेोको यद्यत्कर्म करोति यः ।
स तथैव तदाप्नोति नेतरस्येह फर्तता ॥ ६ ॥ (४।१३।११)
न तदस्ति जगरकोशे शुभकर्मानुपातिना ।
यत्पौरुषेण शुद्धेन न समासायते जनैः ॥ ७॥ (३।१२।८)
[६] मनःसंवेदनानुरूपं यदार्थानां वयुः:-
यचि तन्मयो जन्तुर्भवतीत्पनुभूतयः ।
सदेहेषु विदेहेषु न भवत्यन्यथा कचित् ॥ १॥ ३।५६।२८)
पथा भावनमतेपा पदार्यानां हि सत्यता । (३४५६।३०)
असस्पः सत्यतागेसि पदायों भावनात्तथा ॥२॥ (३३५६।३१)
येन येन यथा ययद्यदा संवेद्यतेऽनय ।
तेन तेन तथा तत्तचदा समनुभूयते ॥ ३॥ (३।२०१६)
अमृतत्वं विष याति सदैवामृतवेदनात् ।
शुत्रुमित्रत्वमापाति मित्रसम्बिचिवेदनात् ॥ ४ ॥ (३,६०१७)
निमेषे यदि कल्पौषसंविदं परिविन्दति ।

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
निमेष एव तत्कल्पा भवत्यत्र न सशयः॥५॥ (३६०२०)
फल्पे यदि निर्मपत्वं वेचि कल्पोऽन्यसो ततः ।
निमेपीभवति तिर्म ताररूपात्मिका हि चित् ।।६।। (३१६०२१)
दुःखितस्य निशा कसा सुखितस्यैव च क्षणः ।
क्षणासप्ने भयेकल्पः फल्लय भवति क्षणः ॥७॥ (३१६०१२२)
प्यानमतीणचित्तस्य न दिनानि न रात्रयः । (३६०१२६)
न पदार्या नच जगत्सत्यमात्मनि योगिनः ॥८॥ (३६०१२७)
मधुरं कटुतामेति कटुभावेन चिन्तितम् । (३।६०/२७)
कटु चापाति माधुर्यं मधुरत्वेन चिन्तितम् ।। १ ॥ (३३६०।२८)
मित्रयुद्धया द्विपन्मिनं रिपुयुद्धया रिपुः सुहुन् । (३१६०१२८)
भवतीति महागही ययासम्वेदनं जगत् ॥ १०॥ (३।६०।२९)
वेदनापोतपानील शुरल वाप्यनुभूयते ।
प्रापद्दुत्सवः खेदं करोति परिमादितः ॥११॥ (श६०३२)
शून्पमाकीर्णतामेति पेदनात्स्वप्नदृक्षिा । (३।६०३१)
असयक्षो विमूढाना प्राणानन्यपकर्षति ॥१२ ।। (३६०1३३)
वेदनास्वप्नवनिता जामतीव रतिपदा ।
पच्या भासमायात तचया स्थिरता गतम् ॥१३॥ (३१६०३४)
यय निययमादचे सविदन्तरखण्डितम् ।
बचपैवानुमति प्रत्यत्तमिति सर्नगम् ॥ १४ ॥ (११००१२)
चय निवयमादचे सविस्वनिधया ।
तया तया भरत्येषा फलयुक्तस्त्रमावतः ॥ १५ ॥ (१४३१)
पयापमनुसघरे स्वभावं सम्बिदष्पया।

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
७६
तं तथैवानुभवति भवेश्चदृढनिश्चयः ॥ १६ ॥ ६॥२१०१७)
मन मोहमुपदादत्ते म्रियते जायते मनः ।
तत्स्वचिनाप्रसादेन यध्यते मुच्यते पुनः ॥ १७ ॥ (1)
ये सर्गा नरकाभोगा या जन्ममरणोपणा ।
सपनामननेनेदं स निष्पन्दोऽपि दुःखदः ॥१८॥ (४।१३।१३)
[७] भावनानुरूपं फलम् :-
भावनया चेतो पयथा भावयत्पलम् । (४२११५६)
तत्तत्फलं तदाकार तावत्कालं प्रपश्यति ॥१॥ (१।२१।५७)
न तदस्ति न पत्सर्स न तदस्ति न यन्मपा । (४२११५७)
यद्यथा येन निर्णीतं तचथा तेन लक्ष्पते ॥ २ ॥ (४।२१५८)
यादृशं भावमादत्ते दृढाभ्यासवशान्मनः ।
तथा स्पन्दाख्यकर्माख्यप्रथाशाखा विमुञ्चति ॥३॥(४।२१।२०)
तया क्रियां तत्फलतां निष्पादयति चादरात् ।
ततस्तमेव चास्वादमनुभूयाशु वध्यते ॥ ४ ॥ (४।२१।२१)
यं यं भावमुपादत्ते तं तं वस्त्विति विन्दति ।
तत्तच्छेयोन्पन्नास्तीति निश्चयोऽस्य च जायते।।।।।२१।२२)
धर्मार्थकापमोक्षार्थ प्रयतन्ते सदैव हि ।
मनांसि दृढमिन्नानि प्रतिपक्या स्वयैव च ॥ ६ ॥ (४।२१।२३)
न निम्बेतू कदुस्वादू शीतोष्णौ नेन्दुपावको ।
यद्यया परमाभ्यस्तमुपलब्धं वथैव तत् ।। ७ ।। (४।२१।३३)
हटाभ्यासो य एवास्य जीवस्योदेत्यविघ्नतः ।

·८०)
वाशिदर्शनम् ।
सोऽत्यन्तमरसेनापि समेवाश्चनुधावति ॥८॥ (३६३१२८)
मनो निर्मलसत्वात्म यद्भावयति यादृशम् ।
पचयाशु भवत्येव यथावतॊ भवेत्पयः ॥६॥ (४।१७१४)
जोबो यद्वासनापद्धस्तदेवान्तः प्रपश्यति । (१७।२६)
भावनेव स्वमात्मानं देहोऽयमिति पश्यति ॥१०॥ (१६३३३३)
पयावासनया जन्तोपिमप्पमृतायते ।
असत्यः सत्यतामेति पदायों मावनात्तथा ॥११॥ (३१५६।३१)
पपया भावयत्याशु तत्त्या परिपश्यति । (११५११३)
इन्द्रियाणीन्द्रियार्याख्यं विद्धि सन्दन स्वाम् ॥१२॥१॥५११५)
[6] अभ्यासप्रशंसा :--
पौनापुन्येन फरणमभ्यास इति कथ्यते ।
पुरुषार्पः स एयेह नास्ति न विना गतिः ॥१॥ (६७)४३)
पोभ्यासः पावत्यन्तः शुद्धचिन्नमसो रसात् ।
भवेत्तन्मयमेवान्तरापालमिव लक्ष्यते ॥२॥ (३६७।२०)
धातिवाहिकदेहोऽयं शुद्धचिव्योम केवलम् ।
प्राधिौविकतामेति मावनाभ्यासयोगतः ॥
।। (६७।३०)
प्राधिभौविफदेहोऽसौ धारणाभ्यासमावनात् ।
विहाक्त्यमभ्येति पश्याभ्यासविजृम्भितम् ॥४॥ (६।६७१३१)
दुःसाध्याः सिद्धिमापान्ति रिपवो यान्ति मित्रताम् ।
विपाययमृतता यान्ति सतताभ्यासपोगतः ॥५॥ ॥६७।३३)
पेनाभ्यास: परित्यक्त इष्टे वस्तुनि सोश्यमः ।

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
कदाचिन तदाप्नोति बन्ध्या स्वतनयं यथा ॥६॥ (१६७१३४)
सर्वस्य जन्तुजातस्य सर्ववस्त्ववभासने ।
सर्वदेचैक एवोच्चैर्जयत्यभ्यासभास्करः ॥ ७॥ (१६७४१)
दृढ़ाभ्यासाभिधानेन यत्ननाम्ना स्वकर्मणा ।
निजवेदनजेनेव सिद्धिर्भवति नान्यथा 11८॥ (६७४४)
[९] मनोनिश्चयप्रावल्यम्
:--
न मनोनिश्चयकृतं कश्चिद्रोधयितु क्षमः ॥१॥ (३।८८१८)
यो पद्धपदतां यातो जन्तोर्मनसि निधयः ।
स तेनैव विना ब्रह्मानान्येन विनिवार्यते ॥२॥ (३।०८।१६)
बहुकालं पदभ्यस्तं मनसा दृढनिश्चयम् ।
शापेनापि न तस्यास्ति क्षयो नट्रेऽपि देहके ।।३।। (शबा२०)
वोरं मना भेदयितुं मनागपि न शक्यते ।
फा नाम ता महाराज कोदृश्यः कस्प शक्तयः॥४॥ (३८६।३८)
पाभिर्मनांसि भियन्ते इष्टनिश्चयवन्त्यपि ।
सृद्धिमापातु वा देहो यातु वा विशरारुताम् ॥५॥ (३८६३६)
भाविताभिपतितं मनस्तिष्ठति पूर्ववत् ।
इप्टेऽर्थे चिरमाविष्टं दधानं वस्थितं मनः ॥ ६ ॥ (३।८।४०)
भावाभावाः शरीरस्था नृप शक्ता नवाधितुम् ॥७॥ (३।४१)
या यया चित्मकरिता प्रतिपक्षविदं विना ।
नसाततः मचलति वेदनाभ्यासतः स्वयम् ।।८।। (३।५४११६)
पा०११

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
[१०] चित्चानुरूपा गतिः :-
या यथैव महत्ता चित्सा तथैव प्रतिहिता ॥१॥ (३१४०११)
पया संवित्तथा चित्त सा व्यावस्थिति गता।
परमेण प्रयत्लेन नीयतेऽन्यदशां पुनः ॥ २॥ (३१४०।१३)
सफरत्ययो रज्ज्वामसर्पमत्यये वलात् ।
निवर्ततेऽन्यया स्येप विष्ठत्येव ययास्थितः ॥३॥ (३।४०१४)
अन्यत्ववेदनादन्य परस्मादातिवाहिकः ।
ब्रह्मत्ववेदनाद्ब्रह्म सा संविचिहि नान्पजा ॥४॥ (३१६७१५८)
यावद्वेतालसंकलो पालस्य फिल विद्यते ।
नितालधियस्तावदुदयस्तस्य कः कथम् ॥३॥ (३१५३।३१)
अधिवेकज्वरोष्णत्वं वियते पावदात्मनि ।
तावद्विरेकशीतांशुशैलं कुत उदेस्यलम् ॥६॥ (३३५३।३२)
[११] चिचायचे सुखदुःखे :-
विचापमिदं सर्वं जगत्स्यिरचरारमकम् ।
विचाधीनवतो राम पन्धमोतारपि स्फुटम् ॥१॥ (३६८३)
मनः प्रमादान्ते दुःखानि गिरिधवत् ।
तदशादेव नश्यन्ति मूर्यस्याये हिमं यया ॥२॥ (३९६४३)
सर्वेयु सुखदुःखेषु सर्वासु फलनासु च ।
मनः कर्ट मनो भोक्न मानसं विद्धि मानवम्।।३॥ (३।११।२४)
मनः कर्मफलं मुझे शुभं वाऽशुभमेव था। (३।११।२६)
-

·याशिष्ठदर्शनम् ।
अनश्चित्तं नरं विद्धि भोक्तारं सुखदुःखयोः ॥४॥ (३२११५॥३४)
मनो मोइसुपादत्ते म्रियते जायते मनः !
तत्स्वचिन्ताप्रसादेन वध्यते मुच्यते पुनः ॥ ५ ॥ (१४६)
सर्वेषामेव देहाना सुखदुःखार्थभाजनम् ।
शरीरं मन एवेह नतु मांसमयं मुने ॥ ६ ॥ (४।१३।८)
यस्त्वकृत्रिम अानन्दस्वदर्थ मयतैन ।
मनस्तन्मयतां नेयं येनासौ समवाप्यते ॥ ७॥ (४२११३४)
[१२] जीवेच्छाकल्पितं निजं विश्वम् :--
इदं चित्तेच्छयोदेति लीयते तदनिच्छया । (४१४१३३)
दीर्घस्वप्नं तथैवेदं विद्धि चित्तोपपादितम् ।।१।। (४४५२४)
या येन वासना यत्र सतेवारोपिता यथा ।
सा तेन फलस्तत्र वदेव प्राप्यते तथा ॥२॥ (३६६।१०)
स्वेनैव चित्तरूपेण कर्मणा फलधर्मिणा ।
सङ्कल्पैकशरीरेण नानाविस्तरशालिना ॥ ३ ॥ (३६६८)
इदं वतमनेकात्म मायामयमकारणम् ।
विश्वं विगतविन्यासं वासनाकल्पनाकुलम् ॥४॥ (३६६९)
[ १३ ] मनसो देहस्य कर्तृत्वम् :--
मनसेदं शरीरं हि वासनार्थ प्रकल्पितम् ।
कमिकोशमकारेण स्वात्मकोश इव स्वयम् ॥१॥ (४१४५७)
करोति देह सङ्कल्पात्लुम्भकारो घटं यथा ॥२॥ (४।११।१६)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
पाऽयं मांसास्थिसाक्षातो दृश्यते पाश्चभौतिकः ।
मनोविकल्पनं विद्धि न देहः परमार्थतः ॥ ३ ॥ (४।१३३९)
चित्तं हि मतिभासात्म यच तलतिभासनम् ।
सदिदं भाति देहादिस्वान्त नान्यास्ति देटिक् ॥४॥ (३६११२०)
स्वमसकल्पनालेन यथान्यैव जगत्स्यिविः ।
सवेयं हि सङ्कल्पालना काचिदेव हि ॥५॥२८।३०)
प्रामवाचिराभ्यस्तो वासनातिशयेन यः ।
तथैव दृश्यते देहस्तथा मृत्युदयेन सः ॥ ६॥ (१२२३४)
मनसा भाव्यमानो हि देहतां याति देइकः ।
देहभावनयाऽयुक्तो देइपर्ने वाध्यते ॥ ७ ॥ (३८६३)
यन्मपं हि मनो राम देहस्वदनु तवशः ।
सत्तामायाति गन्यान्तः परनो मन्धतामिव ।।८।। (४।२११६)
[१४] रोगाणां मानसी चिकित्सा :--
(अ) आधिव्याधिस्वरूपम् :--
प्राधपो व्याधयश्चैव यं दुःखस्य कारणम् ।
तनिचिः गुख विद्यारन्तयो मोन उच्यते ।।१।। (६।८।१२)
देहदुःखं विदुर्गापिमाथ्याख्यं वासनामयम् ।
मौर्यमूले हि वे विधानलझाने परिक्षयः ॥२॥ (१८११४)
इद प्राप्तमिदं नेति जाड्यावा धनमोइदाः ।
प्रापपः सम्पवर्तन्ते वासु मिहिका इव ॥ ३ ॥ (१८१३१६)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
भृशं स्फुरन्तीथिच्छासु मौख्य चेतस्यनिर्जिते ।
दुरनाभ्यवहारेण दुर्दशाक्रमणेन च ॥ ४ ॥ (१८१।१७)
दुष्कालव्यवहारेण दुष्क्रियास्फुरणेन च ।
दुर्जनासङ्गदोपेन दुर्भावोद्भावनेन च ॥५॥ (१८११८)
तीणत्वाद्वा प्रपूर्णत्वान्नाहीना रन्ध्रसन्ततो ।
माणे विधुरता याते काये तु विकलीकृते ।। ६ ।। (६८१०१६)
दौरिस्थत्यकारणं दोपाद्वयाधिदेह मवर्तते ।। ७॥ (१८१।२०)
(आ) व्याधेः कारणमाधिः :-
चित्ते विधुरिते देहः संक्षोभमनुयात्यलम् । (३८१३०)
संक्षोभात्साम्यमुत्सृज्य पहन्ति माणवायनः ॥८॥ (३।८१३२)
असमं वहति माणे नाडयो यान्ति विसस्थितिम् । (१८१९३३)
काचिन्नाइयः प्रपूर्णत्वं यान्ति काश्चिय रिक्तताम्॥६॥८१।३४)
फुजीर्णत्वमजीस्विमतिजीर्णत्वमेव वा ।
दोपायव मयात्यन्नं माणसञ्चारदुष्क्रमात् ॥१०॥ (१८१९३५)
तथान्नानि नयत्यन्तः प्राणवातः स्वमाश्रयम् । (१८१३६ )
यान्यन्नानि निरोधेन तिष्टन्त्यन्तः शरीरके ॥११॥ (८१३७)
तान्येव व्याधिता यान्ति परिणामस्वभावतः । (६१८१३७)
एवमार्भवेधाधिस्तस्याभावाच नश्यति ।। १२॥ (१८१३८)
(इ) आधिक्षयेण व्याधयोऽपि क्षीयन्तेः-
आधिक्षयेणाधिभवाः क्षीयन्ते न्याययोऽप्यलम् । (१।२४)

·द
वाशिष्ठदर्शनम् ।
शुद्धया पुण्पया साधो प्रियया साधुसेवया ॥१३॥ (१।८१४०)
मनः प्रयाति नैर्मल्पं निकणव काञ्चनम् । (१८१४०)
श्रानन्दो वर्धते देहे शुद्धे चेतसि रापन ॥१४॥ (६८४१)
सत्तशुद्धया वहन्त्येते क्रमेण प्राणवायवः ।
जरयन्ति तथानानि व्याधिस्तेन विनश्यति ॥१२॥ (१८१४२)
यन्मयं हि मनो राप देहस्तदनु तदृशः ।
तचामायाति गन्धान्तः पत्नी गंघतामिव ॥१६।। (४।२१।१६)
(ई) मंत्रचिकित्सा:-
यया विरेफ कुर्वन्ति हरीतपयः स्वभावतः !
भावनावशतः कार्य तथा यरलवादयः ॥१७॥ (१८११३९)
(उ) साराधिक्षयः :--
द्विविधो व्याधिरस्तीइ सामान्यः सार एव च ।
व्यवहारस्तु सामान्या सारोजन्ममया स्मृतः॥१८॥ (१८१२३)
पानाभिमतेनैव नश्पन्ति व्यावहारिकाः। (३८०२४)
प्रात्मज्ञा विना सारो नाधिनश्यति रायर ॥१६॥८११२५)
माधिव्याधिविलासानां राम साराघिसंक्षयः ।
सर्वेपा मूलदा माग्नदीव तटवीरुपाम् ॥२०॥ (१८२६)
(ऊ) कथमनामयं जीवितं स्यात् ।--
मनसा माध्यमानो हि देहता याति देवकः ।

·८७
पाशिष्ठदर्शनम् ।
देहभावनयाऽयुक्तो देहधर्न पाध्यते ॥ २१ ॥ (३८६३)
न मनोनिययकृतं फविदोधयितुं तमः ॥२२॥ (३।८८।१८)
यन्मनोनिश्चयकृतं तद्रव्यौपघिदण्डनैः । (३६१४)
हन्तुं न शक्यते जन्तोः प्रतिविम्वपणेरिख ॥२३॥ (३६१५)
पौरुष स्वमयटभ्य धैर्यमालम्व्य शाश्वतम् ।
पदि तिष्ठत्यगम्योऽसौ दुःखाना तदनिन्दतः ॥२४॥ (३।१२।१४)
पौरुपेण मनः कृत्वा नीरागं विगतज्वरम् ।
माण्डव्येनजिता:क्लेशाः शुलपान्तेऽपि तिष्ठता॥२५॥३।१२।२१)
मन्येऽपि सावधाना ये धीराः सुरमहर्षयः ।
चित्तात्स्वमनुसन्धान न त्यजन्ति मनागपि ॥२६॥ (३।१२।२४)
भाषयो व्याधयश्चैव शापाः पापदृशस्तथा ।
न खण्डयन्ति तञ्चित्तं पद्माघाता: शिलामिव ॥२७॥ (३।१२।२५)
भावाभावमयी चिन्तामीहितानीहितान्विताम् ।
विमृश्यात्मनि तिष्ठामि चिरंजीवाम्यनामयः॥२८॥ ६॥२६।१०)
इदमद्य मया लब्धमिद मास्यामि सुन्दरम् ।
इति चिन्ता न मे तेन चिरं जीवाम्यनामयः ॥२६॥ (६।२६।१२)
मशान्तचापलं वीतशोफ स्वस्थं समाहितम् ।
मनो मम मुने शान्तं तेन जीवाम्पनामयः ॥३०॥ (१२६१६)
किमय मम सम्पन्न प्रातर्वा भविता पुनः ।
इति चिन्ताचरो नास्ति तेन जीवाम्यनामयः||३१॥२६१८)
जरामरणदुःखेषु राज्यलाभसुरखेषु च ।

·वाशिष्टदर्शनम् ।
नदिमि न हृष्यामि तेन जोगाम्यनामयः ॥३२।। (६।२६।१६)
मयं बन्धुः परश्वायं ममायणयमन्यतः ।
इति ब्रान्न जानामि तेन जीवाम्यनामयः ॥३३॥ (१।२६।२०)
भाहरन्विहरन्तिष्ठन्नुत्तिष्ठन्नुयसन्स्वपन् ।
देहोऽहमिति नो वेनि तेनास्मि चिरजीवितः ॥३४॥ (२६।२२)
अपरिचलया शक्त्या सुदृशा स्निग्धमुग्धया ।
मुजु पश्यामि सर्वर तेन जीवाम्पनामयः ॥३५॥ (१।२६।२५)
यत्करोमि यदनामि तत्परता तदतोऽपि में।
मनो नेटफर्म्यमादचे तेन नीराम्यनामयः ॥३६॥ (६२६।२७)
फरोमोशोऽपि नाक्रान्ति परितापे न खेदवान् ।
दरिद्रोऽपि न वाञ्छामि तेन जीवाम्यनामयः ॥३७॥ (१।२६।२६)
जोर्ण भिन्न तथं क्षीण जुन्धं तुपणं क्षयं गदम् ।
पश्यामि नववत्स तेन जीयाम्पनामयः ॥३८॥ (२६॥३३)
मुखितोऽस्मि मुखापन्ने दुःखितो दुःखिते जने ।
सर्वस्य मियमिन च तेन जीनाम्यनामयः ॥३६॥ (१२६३४)
प्रापयरलपोरोस्मि जगन्मित्रं च सम्पदि ।
भावाभाषेषु नैवासि तेन जोवान्यनामपः ॥४०॥ (१।२६।३५)
[१५] चित्चे संस्कृते सति जीवनमानन्दमयं भवति :-
मनः सर्वमिदं राम तस्मिनन्तचिकिरिसते ।
चिकित्सितो वै सरलो जगज्जालपयो भरेत् ||१|| (१४१५)

·वाशिष्ठदर्शनम् । अन्तःशीतलतायां तु लब्धायों शीतलं जगत् । (५१५६।३३) अन्तस्तृष्णगोपतप्तानां दावदाहमयं जगत् ।।२।। (५५६।३४) न तत्रिभुवनैश्वर्यान कोशानधारिणः । फलमासाद्यते चिचायन्महन्योपहितात् ॥३॥ (५।२१।१२) पूणे मनसि सम्पूर्ण जगत्सर्वं सुघाद्रयः । उपानद्गृढपादस्प ननु चर्मास्तृतत्र भूः ॥४॥ (५१२११४) [१६] शुद्ध चित्ते आत्मा प्रतिबिम्बति :-- सर्वत्र स्थितमाकाशमादर्श प्रतिविम्वति । यथा तथात्मा सर्वत्र स्थितश्चेतसि दृश्यते ॥ १॥ (१७११३६) आकाशोपलफुडधादो सर्ववात्मदशा स्थिता । प्रतिविम्वमियादर्श विच एकात्र दृश्यते ॥२॥ (३३७११३६) चित्तं त्तिविहीन ते यदा यातपचिचताम् । तदा मोक्षमयीमन्तः सत्तामाप्नोपि तां तताम् ।। ३ ।।२१।२६) [१७] मूढमनो यावत्संसारतिमिरम् :- जडधाम मनो यावदर्तकच्छपपस्थितम् । भोगमार्गवदामूह विस्मृतात्मविचारणम् ॥ १ ॥ वावसंसारतिमिरं सेन्दुनापि सपहिना । अद्विादशकेनापि मनागपि न भियते ॥ २ ॥ (शश२७) पा० १२

·७
वाशिष्ठदर्शनम् ।
[१८] चिचं जगन्नाभिः।-
भस्म संसाररूपम्प मापाचा स्प राया।
चित्तं विद्धि महानाभि भ्रमतो भ्रपदायिनः ॥१॥ (५१५०१६)
तस्मिटुतमबष्टन्धे धिया पुरुषयत्नतः।
ग्राहीवनाभिवहनान्पायाच निरभ्यते ॥२॥ (५५०१७)

·६-सिद्धयः । १-मनोयोगजाः सिद्धयः :-- मनो निर्मलसत्यात्म यद्भावयति यादृशम् । तत्तयाशु भवत्येव यथावतॊ भवेत्ययः ॥ १॥ (४११७४४) (अ) परेपां चित्तस्य ज्ञानम् :-- मलिनं हि मनोवीर्य न मिथः श्लेपमति । अयोऽयसि च सतो शुद्धे तप्त तु लीयते ॥ १॥(४।१७।२६) चिचतत्त्वानि शुद्धानि सम्मिलन्ति परसरम् । एकरूपाणि तोयानि यान्त्यैक्य नाविलानि हि॥२॥४।१७।३०) शुद्धिहि चित्तस्य विवासनत्व- मभूतसवेदनमेफरूपम् । तस्याशु शुद्धया भवति मबुद्ध- स्तन्मात्रयुक्त्या परसगमेति ॥ ३ ॥४॥१७॥३१) (आ) लोकान्तरगमनशक्तिः :-- अभयुद्धधिपः सिद्धलोकान्पुण्यवशोदितान् । न समर्याः स्वदेहेन प्राप्तुं छाया इवावपान् ॥ ४॥ (३१५३।२६) अतो मानविवेकेन पुण्येनाय वरेण च । पुण्यदेहेन गच्छन्ति पर लोकसनेन तु ॥५॥३॥५३॥३४)

·१२
वाशिष्टदर्शनम् ।
तस्माये यद्यवेत्तारो ये वा धर्म परं श्रिताः ।
प्रातिवाहिकलोकास्ने प्राप्नुवन्तीह नेतरे ॥६॥३॥५४।१)
प्राविवाहिकतां यातं बुद्ध चिचान्तरमैनः ।
सर्गजन्मान्तरगत: सिदैमिलति नेतरत् ।। ७ ।। (३।२२।१०)
प्रातिवाहिफतामान स्थितिमेष्यति शाश्वतीम् ।
दातदा संकल्पौल्लोकान्द्रक्ष्यसि पावनान् ॥5॥ (३।२२।१२)
(इ) अधिभौतिकभावनायाः प्रतिबन्धकत्वम् :-
आधिभौतिकदेहोऽहमिति यस्य मतिभ्रमः ।
तस्पासावणुरन्ध्रेण गन्तुं शक्नोवि नानघ ॥ ६ ॥ (३।४०1८)
महं पृथ्व्पादिदेहः खे गति स्ति ममोचमा ।
(इति निश्यवान्योऽन्तः फथस्यात्सोन्यनिधयः॥१०॥३१५३३३३)
या स्वसंकल्पपुरं स्वदेहेन न लभ्यते ।
वनान्यसंफरसपुरं देवोऽयो लभते कथम् ॥११॥ (३।२१।४३)
(ई) आतिवाहिकतानुभवः
तस्यैवाभ्यसतोऽप्येति साधिभौतिकतामतिः ।
पदा शाम्पवि सैवास्य तदा पूर्वा प्रवर्तते ।। १२ ।। (३।५७।३०)
तदा गुरुत्वं काठिन्यमिति यश्च सुधा महः ।
शाम्पेत्स्वप्ननरस्पेव चोदुर्योधानिरामयात् ॥ १३॥ (३१५७।३१))
लघुतलसमापत्तिस्ततः समुपजायते ।
स्वप्ने सप्नपरिशानादिव देवस्प योगिनः ॥ १५॥ (३१५७५३२)

·سر
वाशिष्टदर्शनम् ।
स्वप्ने स्वप्नपरिज्ञानाद्यया देहो लघुर्भवेत् !
तथा योपादयं देहः स्थूलवस्तुतिमान्भवेत् ॥१५॥ (३१५७१३३)
रूढातिवाहिकटशः मशाम्यत्याधिभोतिकः ।
बुधस्य दृश्यमानोऽपि शरन्मेघ इवाम्बरे ।। १६ ।। (३१५८।१४)
रूढातिवाहिकीभावः सर्वो भाति देहाः ।
निर्जलाम्भोदसदृशो निर्गन्धकुसुमोपमः ॥ १७ ॥ (३।५।१५)
सदासनस्य रूढायामातिपादिकसंविदि ।
देहो विस्मृतिमायाति गर्भसंस्थेव यौवने ॥ १८ ॥ (३३५८।१६)
वासनातान नूनं यदा ते स्थितिमेष्यति ।
तदातिरादिको भावः पुनरेव्यति देहके ।। १६ ।। (३।२१।५६)
यपा सत्यपरिज्ञानाद्रज्ज्वां सों न दृश्यते ।
तथातिवाहिकज्ञानादृश्यते नाधिभौतिकः ॥२०॥ (३।२१।६०)
स्वप्नसंकल्पदेहान्त देहोऽयं चेत्यते यया ।
वथा जामभावनान्ते उदेत्येवातिवाहिकः ॥ २१ ॥ (३।२२।३)
शुद्धसत्वानुपतितं चेतः मतनुवासनम् ।
मातिवाहिकतामेति हिमं तापादिवाम्बुताम् ॥ २२ ॥ (३२२२२६)
अवबोधनाभ्यासादेहस्यास्यैव जायते ।
संसारवासनाशाय नूनं विचशरीरता ॥ २३ ॥ (३।२२।१७)
( उ ) अणुत्यप्राप्तौ ज्ञानयुक्तिः :--
मसत्यमेव संकल्पभ्रमेणोदं शरीरकम् ।
जीवः पश्यति मूहारमा पालो पमिबोद्धतम् ॥२४॥२।१७)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
यदा तु ज्ञानदीपेन सम्यगालोक पागतः ।
संकल्लमोहो जीवस्य तीयते शरदभ्रवत् ।। २५ ।। (२।१८)
शान्तिमायाति देहोऽयं सर्वसकल्पसक्षयात् ।
तदा राघष निःशेपं दीपस्तलक्षये यया ।। २६ ।। (१८२२१६)
निद्राव्यपामे जन्तुर्यथा स्वां न पश्पति ।
जीवो हि भावित सत्ये तथा देहं न पश्यति ॥२७॥ (८२।२०)
मतस्ये तत्त्वभावेन जीको देहाय स्थितः ।
निर्देो भवति श्रीमान् सुखी तत्त्वकभावनात् ॥२८॥(२८।२१)
अन्ये च विदितात्मानो भावयन्ति यथैव यत् ।
वत्तथैवाशु पश्यन्ति दृढभावनया तया ॥ २६ ॥ (२।२४)
एवं यथा यदेपेड भाव्यते दृढदभावनात् ।
भूयते हि नदेवाशु वदित्यालोकित मुहुः ॥ ३० ॥ (१८२२६)
सत्यभावनदृष्टोऽयं देहा देही भवत्यलम् ।
दृष्टस्त्वसत्यमावेन व्योमता यावि देहकः ॥३१॥ (रा२७)
२-कुण्डलिनीयोगसाध्याः सिद्धयः :--
[१] कुण्डलिनी :-
परिमण्डलिताकारा मर्मस्थानं समाश्रिता ।
मान्नवेशनिका नाम नाटी नाडीशताश्रिता ॥१॥ (15०1३६)
योणायावतप्तदशी सलिलावसनिमा ।
लिप्पा!कारसस्पाना पुण्डलावर्तसस्थिता ||२|| (८०३७)
-

·१५
वाशिष्ठदर्शनम् ।
देवासुरमनुष्येपु मृगनकरखगादिषु ।
फीटादिष्वजनान्तेषु सर्वेषु प्राणिपूदिता ॥ ३ ॥ (१८०३८)
शीतातसुप्तभोगीन्द्रभोगवादमगडला ।
सिता फल्यानिविगलदिन्दुवदन्द्रकुण्डली ॥ ४ ॥ (१८०३६)
एरोधूंमध्परन्ध्राणि स्पृशन्ती मृत्तिचञ्चला ।
अनारतं च ससन्दा परमानेव तिष्ठति ।। ५॥ (१८०४०)
सस्पास्त्वभ्यन्तरे सस्मिन्कदलीकोशकोमले ।
या परा शक्ति स्फुरति चोणावेगलसन्नतिः ॥६॥ (२०४१)
सा चोक्ता कुण्डलोनान्ना कुण्डलाकारवाहिनी ।
पाणिनां परमा शक्तिः सर्वशक्तिमवपदा ॥ ७ ॥ (१८०४२)
अनिशं निःश्वसठूपा रुपितेव भुजंगमी ।
संस्थितोयोकृतमुखी स्पन्दनाहेतुतां गवा ॥८॥ (१०४३)
यदा पाणानिलो याति हृदि कुण्डलिनीपदम् ।
तदा संविदेत्यन्तर्भूततन्मात्रयोजभूः ॥६॥ (1८०1४४)
पया फुगडलिनी देहे स्फुरत्यज इवालिनी ।
तथा संविदुदेत्यन्तMदुस्पर्शवशादया ॥१०॥ (1८०1४५)
स्पर्शनं मृदुनान्योन्यालिङ्गिका तत्र यन्त्रयोः ।
यथा संविदुदेत्युच्चैस्तथा कुण्डलिनी जवाद ॥१२॥ (१८०४६)
तस्यां समस्ताः सम्बद्धा नाडयो हृदयकोशगाः।
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते महार्णव इवापगाः ॥१२॥ (15०1४७)
नित्यं पातोसुकतया प्रवेशोन्मुखया तया ।
सा सर्पसंविदा वीज छका सामान्युदाहृता ॥१३॥ (८०1४८)

·वाशिष्ठदर्शनम् ।
एतत्पश्चवीनं तु कुण्डलिन्यां तदन्तरे ।
माणमारुतरूपेण तस्यां स्फुरति सर्वदा ॥ १४॥ (८११)
सान्तः कुण्डलिनीस्पन्दस्पर्शसंवितलामला ।
फलोक्ता कलनेनाशु कथिता चेतनेन चित् ।।१५॥ (१२)
जीवनाम्जीवतां याता मननाच्च पनः स्थिता ।
संकल्पाच्चैव संकल्पा योधाबुद्धिरिति स्मृता ।।१६।। (१८१३)
महंकारात्मतां याता सपा पुर्यएराभिधा ।
स्थिता कुण्डलिनी देहे जीवशक्तिरनुसमा ॥१७॥ (१४)
श्रापानतामुपागत्य सततं भवत्यषः ।
समाना नाभिमध्यस्था एदानाख्योपरि स्थिता ॥१८॥१८११)
भधस्त्वपानरूपैव मध्ये सौम्पैव सर्वदा ।
पुष्टाप्पुदानरूपैव पुंसः स्वस्थ तिष्ठति ॥१६॥ (८१६)
सर्वपत्नमधो याति यदि यत्नान धार्यते ।
तत्पुमान्मृतिमायाति नया निर्गदपा बलात् ॥२०॥ (१८१७)
समस्तवीर्वमायाति यदि युक्त्या न धार्यते ।
तत्पुमान्मृतिमायाति तथा निर्गतया बलात् ॥२१॥ (१८)
सर्वपात्मनि तिटवेयत्वोनाधो गमागमौ ।
सज्जन्तोहीयते व्यापिान्तारुतरोधतः ॥२२॥ (II)
पुर्यष्टरुपराज्यस्प जीयस्य माएनामिकाम् |
विदि युगडलिनीमन्तरामोदास्येव मअरीम् ।।२३।। (१८११४४)
फाटक्रकरयोः श्लेपाचया छेदः प्रवर्तते ।
द्वयोः संघर्पणादग्निः स्यभाषाग्नायते तया ॥२४॥(१८१६२)

·यासिष्टदर्शनम् ।
मासं कुयन्त्रजठरे स्थित ग्लिटमुसं मियः ।
उर्धापासमिलत्स्यूलद्वयम्भास्थैरिव चैतसम् ॥२५॥ (६।८१६३)
तस्य कुण्डलिनी लक्ष्मीनिलीनान्तनिवास।
पारागसमुद्गस्य कोशे मुक्तावली यथा ।। २६ ॥ (१८१६४)
थार्सफतमालेग नित्यं सलसलायते ।
दराडाहतेन भुजगी समुन्नविरितिनी २७॥ (८६५)
घारापृयिन्योर्मध्यस्या क्रियेर सन्दधर्मिणी ।
संनिन्मधुविनोधाी हत्पद्मपुटपट्पदी ॥ २८॥ (१८१६६)
सत्सर्व शक्तिपद्यादि याद्येनाभ्यन्तरैस्तथा ।
रदि व्याधूयते वातैः पाटन्दमिवाभितः ॥२६॥ (६।१।६७)
पद्व्योम स्फुरत्या स्वभावात्ता वायवः ।
पलवन्मृदु यत्किचिभृशं कालयन्नि तत् ॥३०॥ (११६८)
वातैराहन्यमानं तत्पमादि तरसायने ।
ह्यन्यान्येति कार्येण पल्लवादि यया तरोः ॥३१।। (८११६६)
देहेष्वाजरणं सर्वरसानां परनोवहम् ।
जनपत्यमिमन्पोन्यसंपर्यावनरेणुवम् ॥ ३२ ॥ (१८११७०)
स्वभारशीतपातात्मा देहस्तेनोधायमेत्यय ।
उदितेन स सर्वाङ्ग भुवनं भानुना यथा ॥३३॥ (१८१७१)
सर्वतो विचरेदस्मिस्तत्तेजस्तारकाकृति ।
हत्सहेमभ्रमरो योगिना चिन्त्यतां गतम् ॥३४॥ (१८७२)
तत्समाराम ज्ञान चिन्तित सलयच्छति ।
येन योजनतक्षस्थ वस्तु नित्य हि दृश्यते ॥३शा (८११७३)
या०१३

·१८
वासिष्ठदर्शनम् ।
[२] योगिनां देहोऽणुतां स्थूलतां च कथं गच्छति :-
(अ) अणुत्वप्राप्तये देहस्य विलापनम् :-
हृद्यन्नचक्रकोशोज़ मस्फुरत्यानलः कणः ।
हेमभ्रमरयत्सांध्यविद्युल्लव इवाम्बुदे ॥१॥ (१८२१२)
स पवर्धनसम्विच्या पात्ययेवाशु वर्धते ।।
संविद्रूपतया नूनमर्यवयाति चोदयम् ॥ २॥ (८२।३)
(संध्याभ्रमयमार्कामो वृद्धिमभ्यागतः क्षणाद ।
गालयत्यखिलं साङ्गं देह हेम यथाऽनलः ॥३॥ (२४)
जलस्पर्शासहो युक्त्या गलयेत्यपदादपि ।
बाह्य एवानलसत्तिान्ते वस्तुविशेषतः ॥ ४ ॥ (१९८२)
स शरीरयं पथाद्विधूय कापि लीयते ।
विक्षोभितेन प्राणेन नीहारो वात्यया यथा ॥ ५॥ (२६)
श्रापारनाडीनिहींना व्योमस्थैवावशिष्यते ।
शक्तिः कुण्डलिनी बढेधूमलेखेर निर्गता ॥ ६ ॥ (1८२७)
(फोडीकृतमनोबुद्धिमयजीवाद्यकतिः ।
अन्तःस्फुरममत्कारा घूमलेखेव नागरी ॥ ७ ॥ (१८२८)
विसे शैले तणे भिचायुपले दिवि भूतले ।
सा यथा योज्यते यत्र तेन निर्यात्यलं तपा || (८२)
(आ) रशुलीभावनैच्छिकनानाशरीरकल्पनाः:-
मवितिः मैव यात्यङ्ग रसायन्तं यथाक्रमम् ।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
रसेनापूर्णतामेति तन्त्रीभार इवाम्बुना ॥६॥ (६८२।१०)
रसापूर्णा यमाकारं भावयत्याशु तचया ।
घने चित्रकृतो युद्धौ रेखा राम यथा कृतिम् ॥१०॥(१।०२।११)
दृढभावशादन्तरस्थीन्याप्नोति सा ततः ।
मातगर्भनिपगणेषु सुसूक्ष्मेवाङ्गुरस्थितिः ॥११॥ (६८२।१२)
यथाभितमाकारं प्रमाणं पेति राघव ।
जीवशक्तिरवाप्नोति सुमेर्वादि तृणादि च ।।१२।। (३८२।१३)
(इ) प्राणादिपवनायासजन्याः सिद्धयः:-
अन्तस्था हाखिलास्त्यक्त्वा साध्यातरवासनाः।
गुदादिद्वारसंकोचानस्थानकादिक्रियाक्रमैः ॥१३॥ (१८०।३१)
भोजनासनशुध्या च साधुशास्त्रार्धभावनात् ।
स्याचारात्सुजनासंगात्सर्वत्यागात्सुखासनात् ॥१४॥८०।३२)
प्राणायामघनाभ्यासादाम कालेन केनचिन् ।
कोपलोभादिसंत्यागाद्भोगत्यागाच सुव्रत ॥१॥ (१८०१३३)
स्यागादाननिरोधेषु मृशं यान्ति विधेयताम् ।
माणाःप्रमुखातज्ज्ञस्प पुंसोभृत्या इवाखिलाः।।१६।। (1८०1३४)
राज्यादियोतपर्यन्ताः सपस्ता एव सम्पदः ।
देहानिलविधेयत्वासाध्याः सर्वस्य राघव ॥१७|| (६।८०१३३)
(ई) कुण्डलिनीयोगजन्याः सिद्धयः:-
सा पदा पूरकाभ्यासादापूर्य स्पीयते समम् ।

·१००
पासिहदर्शनम् ।
तदति भैरवं स्थैर्य फायस्थ पीनता तथा ॥१८॥ (१८१४५)
यदा पूरकपृणान्तरायतमाणमातम् ।
नीयते संघिदेवो सो धर्मलमश्रमम् ।।१६।। (८१४६)
सपीव वरिपोज़ याति दण्डोपमां गता।
नाहीः सर्वाः समादाय देहबद्धा लतोपमाः ॥२०॥ (१८११४७)
तदा समस्वमेवेदात्प्लावपति देहकम् ।
नोरन्ध्र पवनापूर्ण मखेवाम्युतवान्तरम् ॥ २१ ॥ (१८११४८)
इत्यभ्यासविलासेन योगेन व्योमगामिना ।
योगिनः माप्नुवन्त्युचीना इन्द्रदशामिव ॥२२॥ (१८१४९)
ब्रह्मनाडीमबाहेण शक्तिः कुण्डलिनी यदा ।
पहिरूधै कपाटस्य द्वादशाङ्गुलमूर्धनि ॥ २३ ॥ (१८५५०)
रेचकैन प्रयोगेण नाट्यन्वरनिरोधिना।
मुहूर्त स्थितिमाप्नोति वदा व्योमगदर्शनम् ||२४|| (1८११५१)
न केचन महावाहो भूवरेण नमस्वतः ।
भदिव्येनाथिता झानैदृश्यन्ते पुरुषेन्द्रियः ॥२५॥ (१८१५३)
विज्ञानासंस्थेन युद्धिनेत्रेण राघव ।
दृश्यन्ते घ्योपगाः सिद्धाः स्वमवस्वार्थदा अपि ॥२६॥३८११५४)
स्वमावलोकनं पदचदत्सिद्धावलोकनम् ।
केवलोऽय विशेषोऽयं सिद्धप्राप्तौ स्थिरार्थता ॥२७॥ (१८११५५)
मुखाहिदशान्त रेचकाभ्यासक्तितः ।
पारणे चिरं स्थिति नीते मविशत्यपरां पुरीम् ।।२८ (१८१५६)
रेचकाभ्यासपोगेन नोवा कुण्डलिनीग्रहात् ।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
१०१
उधृत्य योज्यते पावदामोदा पवनादिव ॥२६॥ (८२२६)
त्यनते विरतस्सन्दो देहोऽयं काटलोष्टवत् ।
देोऽपि जीयेऽपि मताबासेचक इबादरः ।। ३०॥ (१८२।३०)
स्थावरे जङ्गमे वापि ययाभिमतयेच्छया।
भोक्तु तत्संपदं सम्यग्जीवोऽन्तर्विनिवेश्यते ॥ ३१ ॥ (१।७२।३१)
इति सिद्धिभियं मुक्त्वा स्थित चेत्तरपुः पुनः ।
प्रविश्पते स्वमन्यद्वा ययत्तात विरोचते ॥ ३२ ॥ (१८२।३२)
देहादयस्तथा विश्वान्व्याप्तवत्पाखिलानय ।
संविदा जगदापूर्व संपूर्ण स्थीयतेऽथवा ॥ ३३ ॥ (१८२२३३)

·७-श्रात्मा
[१] जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तयः:--
नामस्वमसुपुप्ताख्यं त्रयं रूपं हि चेतसः ॥ १ ॥ (११२४१३६)
पोरं शान्तं च मूदं च प्रात्मचित्तमिहास्थितम् ।
घोरं जायन्मयं चितं शान्तं स्वममयं स्थितम् ।।२।। (३१२४।३७)
मूह सुपुतभावस्यं विभिहीनं मृतं भवेत् ।
यच चित्तं मृत तत्र सत्त्वमेकं स्थितं समम् ॥३।। (११२४१३८)
(१) जाग्रत् :--
जीवधातुः शरीरेऽन्तर्विद्यते येन जीन्यते ।
तेजो वीर्य जीक्यातुरित्याधभिधमग यत् ॥ १॥ (४।१६।१५)
व्यवहारी यदा कायो मनसा कर्मणा गिरा ।
भरेचदा मरुन्नुनो जीवधातुः प्रसर्पति ॥ २॥ (१।१६।१६)
वस्मिन्मसर्पत्यङ्गेषु सर्वा संविदुदेति हि ।
दृष्टत्वात्मैति विचाख्यमन्तीनजगद्बमम् ॥३॥ (४।१६।१७)
ईक्षणादिषु रन्धेषु मसान्ती पहिर्मयम् ।
मानाकारविकारान्य रूपमात्मनि पश्यति ॥ ४॥ (५.१६१८)
स्थिालातचथैवाय जापदित्यवगम्यते ॥ ५॥ (१।१६।१६)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
(२) सुषुप्तिः :--
मनप्ता कर्मणा पाचा यदा तुभ्यति नो वपुः ।
शान्तात्मा तिष्ठति स्वस्थो जीवधातुस्तदा खसौ ॥६।। (४११६/२०)
समतामागतैर्वात सोभ्यते न हृदम्परे ।
निर्वातसदने दोपो ययाऽलोफैककारकः ॥ ७॥ (४।१६।२१)
ततः सरति नाङ्गषु संवित्तुभ्यवि तेन नो ।
न चेक्षणादीन्यायाति रमाययायाति नो यहिः ।।८।४।१६।२२)
जीवोऽन्तरेव स्फुरति तैलसंविधया तिले ।
शीतसंविदिम इस स्नेहसंविद्यया धृते ॥६॥ (१६।२३)
जीवाफारा कला काचिचितिः स्वच्छतयात्मनि ।
दशामापाति सौपुप्ति सौम्यवानां विवेतनाम् ॥१०॥ (४।१६।२४)
(३) स्वप्नः:-
सुषुप्ते सौम्पत्ता पातः पाणः सञ्चास्यते यदा ।
सजीवधातुः सा संवितश्चिचवयोदिता ॥११॥ (४।१६।२६)
स्वान्तःसंस्थजगज्जालं भावाभावैः म्यभ्रमैः ।
पश्यवि स्वान्तरेवाशु स्फारं पोज इव द्रुमम् ॥१२॥ (३।१६।२७)
जीवधातुर्यदा पात: किश्चित्संतुभ्यते भृशम् ।
ततोऽस्म्या सुप्त इति पश्यत्यात्मनि खे गतिम् ॥१३॥ (४।१६।२८)
यदाम्भसा प्लाव्यतेऽसौ तदा वार्यादिसम्भ्रपम् ।
अन्तरेवानुभवति स्वामोदं कुसुमं यथा ॥ १४ ॥ (१९२६)

·१०४
वासिष्ठदर्शनम् ।
पदा पिचादिनाकान्तस्तदा श्रीष्मादिसम्नमम् ।
अन्तरेयानुभवति स्फार पहिरिवाखिलम् ॥१॥ (४।१६।३०)
रक्तापूणों रक्तवर्णान्देशान्कालान्यहिर्यया ।
पश्यत्यनुभवात्मत्वाचव च निमज्जति ॥ १६ ॥ (१९३१)
सेवते वासनां यां तो सोऽन्तः पश्यति निद्रितः ।
परनतोमियो सन्धैदिरतादिभिर्यया ॥ १७॥ (81१1३२)
अनानान्तेन्द्रियच्छिद्रो यत: तुम्धोऽन्तरेव सा ।
सैनिदानुभवत्याशु स स्वप इति कथ्यते ॥ १८ ॥ (४११६३६)
[२] तुर्यावस्था
अहंभावानभावी त्यक्त्वा सदसती तथा ।
पदसतं समं स्वच्छ स्थित क्षत्तुर्यमुच्यते ॥१६॥ (१।१२४१२३)
या सच्चा समता शान्ता जीवन्मुक्तव्यवस्थितिः ।
साक्ष्यवस्था व्यवहतौ सा तुर्यफलनोच्यते ॥२०॥११२४।२४)
सजायन च स्वप्न सत्यनामसम्भवात् ।
सुषुप्तमाशे नाप्येतदभाराजहता स्थितेः ॥२१।१२४३२२)
शान्त सम्पायुद्धानां यथा स्थितमिदलगत् ।
विली तुर्पमेवारयुद्धानां स्पिर स्थितम् ॥२२॥११२४।२६)
प्रकारफलात्यागे समतायाः समुद्भवे ।
पिशरारी कृते चित्ते तुर्यावस्थोपतिष्ठते ॥२३॥ (११२४१२७)
निर्विकल्या हि पितुर्प नदेवास्तीह नेतरत् ॥२४॥६१२४।३६)

·वासिष्ठदर्शनम् !
१०५
-
.
(३) अहंभावचतुष्टयम् ।
(१) देहोऽहमिति :-
(आपादमस्तकम मातापिवृषिनिर्मितः ।
इत्येको निधयो रामबन्धायासदिलोस्नात् ||१|| (५११७१४ )
देहोऽहमिति सां विद्धि दुःसायव न शान्तये । (५७३।११)
{ पर्य एर दुरात्मासौ शव परः स्मृतः ॥२॥ (१।३३।५४)
अनेनाभिदतो जन्तुर्न भूपः परिरोहति ।
रिपुणानेन पलिना विविधाधिपद ॥३॥ (४१३३१५५)
(२)चिचोऽहमिति :-
+ ससकसमपाकार पारसंसारभावि यत् ।
पिरा सद्विद्धि जोरस्परूप रामानिरादिकम् ।।४ा (१२४।१६)
(३) सकलातीतोऽहमिति :-
प्रतीतः सर्वभारेभ्यो यालाग्रादप्पर तनुः ।
'इवि तृतीया मोतायतनित्रयो जायते सताम् ॥५॥(१।१७।१५)
परोप्रा सालातीतरूपो चेत्यांतिः । (५७३।१०)
सर्वस्मादयनिरिक्तोद वालामशतापितः ॥६।। (४।३३।५१)
(अ) कथं सर्वातीतोऽहम् :---
देस्तावग्नहो मूढो माहमित्येव नियमः । (११७८१७)
4
घा०१४

·१०६
पासिष्ठदर्शनम् ।
भागलमेतत्ससिद्ध मतौ चैयानुभ्यते ॥ ७ ॥ (१८१८)
फन्द्रियगणश्चास्मादभिन्नावयवात्मकः । (३७८१८)
अवयवावयविनोने भेदो जड एव च ।। || (१७१६)
ते मनमा यस्माघष्टघेव भुपि लोटका (७८२०)
मनश्चैवं जदं मन्ये सङ्कल्पात्मकशक्ति यत् । (६७मा२०)
पणैरिख पापाणः गैर्यते धुद्धिनिश्चयः ॥१०॥(१७८/२१)
बुदिनिधयरूपैव जडा सत्व निश्चयः । (41७८/२१)
खावेनेव सरिन साहकारेण पाह्यते ॥११॥ (१७८/२२)
अहकारोऽपि निःसारोजड एव शयात्मक (१७८२२)
जीवेन जन्यते यतो वालेनेव भ्रमात्मरुः ॥१२॥ (१७८२३)
जीवय चेतनाफाशो वातात्मा हृदये स्थितः । (१७८२३)
सुरुमारोऽन्तरन्येन केनापि परिनीति ॥१३॥ (१८२४)
(जीवो जीवति जोर्णेन चिद्रूपेणात्मरूपिणा ।
चैत्यभ्रमवता जीवधिपेणैव जीपति ॥ १४ ॥ (३१७८१२५)
सदासदा यदाभाति चित्सपायो सति स्वतः ।
(१७८/२७)
स्वरूपमलमुत्सृज्य तदेव भाति क्षणाद ॥१५॥ (३७५२८)
एवं चिद्रूप्मप्येदच्चैत्योन्मुखतया स्वयम् । (१७८२८)
जहं शून्यमसत्कल्प चैतन्येन प्रयोध्यते ॥१६॥ (१७८२)
एते हि चिद्विलासान्ता मनोउदोन्द्रियादयः । (१७८९३१)
असन्तः सर्व एवाहो द्वितीयेन्दुपदस्थिताः ॥१७॥ ६७८३२)
महाचिदेवास्तीद महासत्तेति योच्यते । (११७८१३२)
निष्फलका समा शुदा विरहकाररूपिणी ॥१८॥ १८३३)

·१०७
वासिष्ठदर्शनम् ।
शुद्धसंवेदनाकारा शिवं सन्मात्रमच्युतम् । (१७८४३३)
सदिभाता विमला नित्योदयवती सदा॥१६॥ (७८॥३४ )
(आ) शरीरात्मनोः सम्बन्धाभावः :-
नात्या शरीरसम्बन्धी शरीरमपि नात्मनि ।
मिथो विलक्षणावेतौ प्रकाशतमसी यथा ॥२०॥ (६६।६)
देहेनास्य न सम्बन्धो मनागेवामलात्मनः ।
हेम्नः पङ्कलवेनेव तद्गतस्यापि मानवाः ।।२१॥ (२०२५)
पृथगात्मा पृथग्देही जलपालवोपमौ ।
(शश२६)
मनागपि न संश्लेपः सर्वगस्यापि देहिनः ॥२२॥ (६६।१३)
सद्गतस्याप्यतवृत्तेरम्बरस्येव वायुतः ।
जरामरणमापञ्च सुखदुःखे भवाभवौ ॥ २३ ॥ (३६१५)
मनागपि न सन्तीह तस्मात्य नितो भव ॥२४।। (३।६।१६)
(इ) आत्मनः सर्वत्रवर्तमानत्वेऽपि पुर्यष्टक एव स्फुरणम् :-
संस्थितः स हि सर्वत्र त्रिपु कालेषु भास्करः ।
सूक्ष्मत्वात्सुमहत्वाच केवलं न विभाव्यते ॥२५॥ (१७३।२०)
सति पुर्यटके वस्मिञ्जीवः स्फुरति नोपले । (१७३।२४)
सर्वमात्ममय विश्वनास्त्यनात्ममयं कचित् ॥२६॥ (५१७२।४५)
(१) अहं सर्वामिदं विश्वमिति :-
श्री जगद्वा सकलं शून्यं व्योमसमं सदा ।

·वासिरदर्शनम् ।
-
एवमेप चतुर्योज्यो निययो मोक्षसिद्धये ॥२७॥ (२२१७१७)
अहं समहमादित्यो दिशोऽहमहमप्यधः ।
माई दैत्सा अहं देवा लोकायाम महः ॥२८॥ (१२७३३३)
श्रह तमोऽहमभ्राणि भूः समुद्रादिकं त्वहम् ।
रजो वायुरयामिश्य जगत्सर्वमिदं त्वहम् ।। २६ ।। (५७३।४)
श्रहं चिदम्बरे भानावह चिद्भूतपञ्जरे ।
सुरासुरेपु चिदई स्थावरेषु चरेषु च ।। ३० ॥ (१२७/१२)
कुसुमेप्वहमामोदः पुष्पपवह हविः।
छविष्वह रूपकला रूपेष्वनुभवोऽप्यहम् ॥३१॥ (१३३४१५२)
अपारपर्यन्तनभो दिक्कालादिक्रियान्वितम् ।
भहमेवेति सर्वत्र यः परपति स पश्यति ॥३२॥ (१।२२।२५)
सर्वशक्तिरनन्तात्मा सर्वभावान्तरस्पितः ।
अद्वितीयविदित्यन्तर्यः पश्पवि स पश्यति ।।३३।। (१।२२।२८)
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूने मणिगणा इव ।
वित्तं तु नाहमेवेति यः पश्यति स पश्यति ॥३४॥(४।२२।३१)
पन्नाम किश्चित्रैलोक्यं स एवावययो पम ।
तरगोज्याविषेत्पन्वर्यः परपति स पश्पति ॥३१।। (४।२२।३३)

·--मृतिः
[१] मरणं न भयावहम् :--
(अ) उपचयो महान् :-
मृतिरत्यन्तनाशवेत्तास्वामयसंक्षयः। (६१०१।२६)
मृतथेन्न भवेद्भूयः सोचाप्युपचयो महान् ॥१॥ (६१०१।२३)
भावाभावग्रहोत्सर्गज्जर प्रशममागतः । (१०२३)
मरणं जीवितं तस्मान्न दुःखं न सुखं यतः ॥२॥ (३१०१।२४)
(आ) उत्सवो वा :--
मृतस्य देहलामश्वेन्नर एव सदुत्सवः ।
मृति शो हि देहस्य सा मृतिः परमं सुखम् ॥३॥(१०१।२५)
देहादेहान्तरमाप्तौ नव एव महोत्सवः ।
मरणात्मनि कि मूढा हर्पस्थाने विपीदधः ॥४॥ (३।१०१।२२)
[२] मृतिस्वरूपम् :-
मरणं सर्वनाशात्म न कदाचन विद्यते ॥ ५॥ (१८१)
मृतो नष्ट इति प्रोक्तो मन्ये तच मृपा ह्यसत् । (१७१६४)
स देशकालान्तरितो भूत्वा भूत्वानुभूयते ॥६॥ (१७१।६५)
स्वसङ्कल्पान्तरस्थैर्य मृतिरित्यभिधीयो। (१८१)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
वासनावस्थिवो जीवो यात्युत्त्यज्य शरीरकम् ॥७॥(१७११६७)
अन्यस्मिन्वितते देशे फालेन्यस्मिंश्च रायव । (५२७१।६८)
इतश्वेतश्च नीयन्ते जीवा वासनया स्वया ॥८॥ (१७०६६)
स्वप्नद्रष्टा यया स्वप्नसंसार मृतिमातवान् ।
अन्य जामन्मयं स्वप्नं द्रष्टुं भूयः स जायते ॥६॥ (१०५।२४)
इह जामन्मतो जन्तुः प्रयुद्धोऽपर कथ्यते । (१०५।२६)
मृत्वान्या प्रबुद्धस्य जायस्वप्नो भवत्यलम् ||१०||१०५।३०)
अनुभूय क्षणं जीवो मिथ्यामरणमूर्द्धनम् ।
विस्मृत्य प्राक्तनं भावमन्यं पश्यति सुत्रत ॥११॥ (३।२०।३१)
प्रतिभान्ति जगन्त्याशु मृतिमोहादनन्तरम् ।
जोस्योन्मीलनाददगो रूपाणीवाखिलान्पलम् १२॥(२।२१।१)
निमेपेणैव जीवस्य मृतिमोहादनन्तरम् । (३२०१४४)
निजगद्दश्यसर्गश्रीः प्रतिभासमुपगच्छति ॥१३॥ (३।१०९४५)
दिक्कालकलनाकाशधर्मकर्ममयानि च ।
परिस्फुरन्त्यनन्दानि फल्पान्तस्यैर्यवन्ति ॥१४॥ (३।२१।२)
देशकालक्रियाद्रव्यमनोबुद्धीन्द्रियादि च ।
झटित्येव मृतेरन्ते वपुः परपति यौवने ॥१५॥ (३।२०४८)
[३] जन्तोमरणावस्था :-
यदा व्यावशामाया स्वकोरविकासनः।
गृहन्ति मारतो देहे नदोमति निजां स्थितिम् ॥१॥ (३३५४५)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
प्रविष्टा न विनियांन्ति गताः संपविशन्ति नो ।
यदा बाता विनाडीत्वात्तदा स्पन्दात्स्मृतिर्भवेत् ॥२॥ (३.५४।६०)
म विशत्येव वातो न निर्याति पवनो यदा ।
शरीरनाडीवैधुर्यान्मृत इत्युच्यते तदा ॥ ३ ॥ (३३५४।६१)
नाडीप्रवाहे विधुरे यदा पावविसस्थितिम् ।
जन्तुः प्राप्नोति हि तदा शाम्पतीवास्य चेतना ॥४॥३॥५५॥२)
केवलं वातसंरोधाद्यदा सन्दः प्रशाम्यति ।
मूत इत्युच्यते देहस्तदासौ जडनामकः ॥५॥ (३१९५४)
तस्मिन्देहे शबीभूते वाते चानिलतां गते ।
चेतनं वासनायुक्त स्वात्मतत्त्वेऽवतिष्ठति ॥ ६ ॥ (३१५५१५)
जोव इत्युच्यते तस्य नापाणोसिनावतः । (३३५५६)
मृत पुंसिः नभोवामिलन्ति प्राणवायवः ॥ ७॥ (१८६)
सपागावातैः पवनैः स्फरसंकल्पगर्मितः ।
सर्वा एव दिशः पूर्णाः पश्यामीमाः समन्ततः ॥ ८॥ (१८८)
खवातेजतर्मतमाणाः पाणानामन्तरे मनः ।
मनसोऽन्तर्जगद्विद्धि तिले वैलमिव स्थितम् ॥ ६ ॥ (१८१०)
ततोऽसौ मेतशब्देन प्रोच्यते व्यवहारिभिः ।
वेतनं पासनामिश्रमामोदानिलवस्थितम् ॥ १० ॥(३।५।१७)
दं दृश्यं परित्यज्य यदास्ते दर्शनान्तरे ।
म स्वप्न इव संकल्प इव नानाकृतिस्तदा ॥ ११ ॥ (३१५८)
तस्मिन्नेव प्रदेशेऽन्तः पूर्ववरस्मृविमान्मवेत् ।
दैव मृतिमूर्ध्वान्ते पश्यत्यन्यशरीरकम् ॥१२॥ (३।५५।६)
--

·११२ पासिष्ठदर्शनम् । यारन्नो ये मृताः कचिनीया मोक्षाविवर्जिताः। स्थितास्ते का तावन्तः संसाराः पृथगक्षपाः ॥१३॥६।६३।३२) [0] मृतिकाले मूर्खस्यैव दुःखभाजनत्यम्:- - अभ्यस्य धारणानिलो देई त्यक्त्वा यथामुखम् । प्रयाति धारणाभ्यासी युक्तियुक्तस्तथैव च ।।१।। (३१५४३६) मूर्खः समृतिकालेऽसौ दुःखमेत्ययशाशयः । (३।४।३७) दीनता पापासेति परिलुमिकाम्युजम् ॥२॥१५४१३८) अशास्त्रसस्कृतमतिरसम्मनपरायणः । मृत्वानुभवत्यन्तममाषिव च्युतः ॥३॥(३॥५४॥३६) पदा पर्यरफण्ठस्त धैरूप्यं दृष्टिजनम् । गच्छत्येपोविवेकात्मा तदा भवति दीनधीः ॥४॥(३१५४१४४) परमान्थ्यमनालोको दिवाप्युदितनारकः । साम्रदिग्मण्डलामोगो पनमेचकिताम्बरः ॥५॥ (३३५४१४१) मर्मव्ययाविच्छुरितः प्रभ्रमदृष्टिमण्डलः । आकाशीभूतपसुयो वसुधाभूतखान्तरः ॥ ६ ॥ (३१५४।४२) परिचाकुचक उद्यमान इमाये । नीयमान इवाकाशे घननिद्रोन्मुखाशयः ॥७॥ (३५४४४३) अन्यतम इवापन्नः शिलान्तरित पोजितः। स्वयं जडीभवरणों तिनिकर इवाशये ॥८॥ (३३५४४४४) मततीव नभोमार्गानृणावर्त इवार्पितः ।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
रथे द्रुत इवारूढो हिमवद्गलनोन्मुखः ॥६॥ (३।४।४५)
व्याकुर्वन्निव संसार वान्यवानस्पृशन्निव ।
भ्रमितक्षेपणेनेव वातयन्त्र इवास्थितः ॥१०॥ (३३५४४६)
भ्रमितो वा भ्रम इव कृष्टो रसनयेव वा ।
भ्रमन्निव जलावते शस्त्रयन्त्र इवार्पितः ॥११॥ (३३५४४७)
पोहामानस्तृणमिव वहत्पर्जन्यमारते ।
आरुह्य वारिपूरेण निपतन्निव चार्णवे ॥ १२॥(३।४।४८)
अनन्तगगने श्वन्ने चक्रावतें पवन्निव ।
अब्धिखी विपर्यासदशामनुभवन्ति ॥१३॥ (३३५४१४६)
पतन्निवानवरतं प्रोत्पतन्निव चाभितः ।
सत्काराकर्णनोदान्तपूर्णसर्वेन्द्रियव्रणः ॥१४॥ (३।५४।५०)
माच्छ्यामलतां यान्ति तस्प सर्वाक्षसंविदः । (३१५४१५१)
पूर्वापरं न जानाति स्मृतिस्तानवमागवा ॥१५॥ (३३५४३५२)
मनाकल्पनमामथर्थ स्यजस्पस्य विमोहतः ।
अविवेकेन तेनासो महामोहे निमज्जति ॥ १६ ।। (३३५४४५३)
[५] मरणान्तरानुभवः :-
मरणादिमयी मूर्छा प्रत्येकेनानुभूयते ।
यैपा तां विद्धि सुमते महापलपयामिनीम् ॥ १ ॥ (३२४०३१)
तदन्ते तनुते सर्ग सर्व एव पृथक्पृथक् ।
सहजस्वप्नसंकल्पान्संभ्रमाचलत्यवत् ॥२॥ (३।४०।३२)
या०१५

·११४
पासिछदर्शनम् ।
महाभलपराव्यन्ते चिरादात्ममनो वपुः ।
यथेदं तनुते तद्वत्सत्येकं मृत्यनन्तरम् ॥ ३॥ (३।४०।३३)
अन्ये त्वमिव ये जीवास्तेपां मरणजन्मसु ।
स्मृतिः फारणतामेति मोताभावशादिह ॥४॥ (३।४०।३७)
जीवो हि मृतिमूर्ध्वान्ते यदन्तः मोन्मिपन्निव ।
अनुन्मिपित एवास्ते तत्मधानमुदाहृतम् ।। ५ ।। (३।४०३८)
वयोमप्रकृतिः प्रोक्ता वदव्यक्तं जडाजडम् ।
संस्मृतेरस्मृतेश्चैव कम एप भवोदये ॥६॥ (३१४०1३६)
योधोन्मुखत्वे हि महत्तत्प्रयुद्धं यदा भवेत् ।
तदा तन्मात्रदिशालक्रिया भूताधुदेवि खात् ॥७॥ (३।४०४०)
सदेवोच्छूनमायुद्धं भवतीन्द्रियपश्चकम् ।
वदेव ध्यते देहः स एपोऽस्यातिवाहिकः ॥८॥ (३।४०४१)
चिरकालमस्पयता फल्पनापरिपीवरः।
प्राधिभौतिकताबोधमायते चैप पालवत् ॥६॥ (३१४०४२)
ततो दिवालकलनास्तदाधारवया स्थिताः ।
उधन्त्पनुदिता एव पायोः सन्दक्रिया इव ॥१०॥(३१४०।४३)
दिमित्यमयं यातो मुधैव भुवनभ्रमः ।
स्वप्नागनासङ्गसमस्त्वनुभूतोऽयसन्मयः ॥११॥ (३।४०४४)
पव नियते जन्तुः पश्यल्पाशु तदैव सः ।
तष भुवनाभोगमिममित्यमिव स्थितम् ॥ १२ ॥ (३।४०४५)
सुरपचनशैलात्तारानिकरसुन्दरम् ।
जरामरणक्लव्यन्याधिसकटकोटरम् ॥ १३ ॥ (३।१०।१७)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
स्वभावाभावसंरम्भस्थूलसूक्ष्मचराचरम् ।
साध्यद्रथुनदीशाहोराविफल्पक्षणतयम् ॥१४॥ (३।४०१४८)
भत्येकमेवादितः संसारवनखण्डकः ।। (३।४०५१)
अह जातोऽमुना पित्रा किलानेत्याप्तनिश्चयम् ।
इयं मावा धनमिदं ममेत्युदितवासनम् ॥ १५ ॥ (३।४०१४६)
सुकृतं दुष्कृतं चेदं ममेति कृवकल्पनम् ।
चालोऽभूवमहं त्वय युवेति विलसदि ॥ १६ ॥ (३।४०५०)
[६] स्वस्वकर्मानुरूपेण प्रेतानामनुभवः :-
स्ववासनानुसारेण प्रेता एतां व्यवस्थितिम् ।
मूर्धान्तेऽनुभवन्त्यन्तः क्रमेणैवाक्रमेण च ॥१॥ (३।५।२६)
आदौ मृता अपमिति पुध्यन्ते तदनुक्रमात् ।
पन्धुपिण्डादिदानेव प्रोत्पन्ना इव वेदिनः ॥२॥ (३।५।२७)
ततो यमभटा एते कालापाशान्विता इति ।
नीयमानः मयाम्येभिः क्रमाधमपुरं विति ॥३॥ (३।५।२८)
उद्यानानि विमानानि शोमनानि पुन:पुनः ।
स्वकर्मभिरुपाचानि दिव्यानीत्येव पुगयवान् ॥४॥ (३।५।२६)
हिमानीकपटकश्वभ्रशस्त्रपत्रयनानि च ।
स्वकर्मदुष्कृतोत्यानि सम्मातानीति पापवान् ॥५॥ (३३५५।३०)
इयं मे सोम्यसम्पावा सरणिः शीवशादला।
स्निग्धच्छाया सवापीका पुरः संस्थेवि मध्यमः ॥६॥३॥५५॥३१)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
भयं प्राप्तो यमपुरमहमेप स भूपः ।
अयं फर्मविचारोव कुत इत्यनुभूतिमान् ॥ ७ ॥ (३३५५३३२)
इतोऽयमहमादिष्टः स्वकर्मफलभोजने ।
गच्छाम्याशु शुभं स्वर्गमितो नरकमेव च ॥८॥ (३३५५३५)
यः स्वर्गोऽयं मया मुक्तो भुक्तोयं नरकोऽयवा ।
इमास्ता योनयो भुक्ता जायेऽई संमृतौ पुनः ।।६॥ (३।५५॥३७)
भवन्ति पविधाः प्रेतास्तेपो भेदमिमं भृगु ।
सामान्यपापिनो मध्यपापिनःस्पूलपापिनः॥१०॥ (३१५५।११)
सामान्यधर्मा मध्यमधर्मा चोत्तमधर्मवान् ॥११॥ (३३५१२)
कश्चिन्महापातकवान्वत्सरं स्मृतिमूर्छनम् ।
विमूढोऽनुभवत्पन्तः पापाणहृदयोपमः ॥१२॥ (३३५५०१३)
वतः फालेन सम्मुद्धो वासनाजठरोदितम् ।
अनुभूय निरं कालं नारकं दुःखमक्षयम् ॥१३।। (३१५५१४)
भुक्त्या योनिशतान्युच्चैर्दुःखदुःखान्तरं गतः ।
फदाचिच्छममायाति संसारस्वप्न भ्रमै ॥ १४ ॥ (३३५५।१५)
अथवा मृतिमोहान्वे जददुःखशताकुलाम् ।
तणाक्षादितामेव हृत्स्यामनुभवन्ति, ते ॥१५॥१३।५।१५)
स्ववासनानुरूपाणि दुःखानि नरके पुनः ।
अनुभूपाय योनीपु जायन्ते भूवले चिरात् ।।१६।। (३।५।१७)
अय मध्यमपापो यो मृतिमोहादनन्तरम् ।
सशिलाजठर जाड फरिकालं प्रपश्यति ॥१७॥ (३३५५०१८)
ततः प्रयुद्धः कालेन केनचिटा बदैव वा।
.
11

·वासिष्ठदर्शनम् ।
११७
तिर्यगादिक्रम तवा योनी: संसारमेष्यति ॥१७॥ (३।५।१६)
मृत एवानुभवति कश्चित्सामान्यपातकी ।
स्ववासनानुसारेण देहं सम्पन्नमक्षवम् ।।१६।। (३।५।२०)
स स्वप्न इव संकल्प इव चेवति ताशम् ।
तस्मिन्नेव क्षणे तस्य स्मृतिरित्यमुदेति च ॥२०॥ (३६५५।२१)
ये तूत्तममहापुण्या मृतिमोहादनन्तरम् ।
स्वर्गविद्याधरपुरं स्मृत्या स्वनुभवन्ति ते॥२१॥ (३।१५।२२)
ततोऽन्यकर्मसदृशं मुक्त्वाऽन्यत्र फलं निजम् ।
जायन्ते मानुमे लोके सभीके सज्जनास्पदे ॥२२॥ (३।१५।२३)
ये च मध्यमवर्माणो मृविमोहादनन्तरम् ।
ते व्योमवायुवलिताः प्रयान्त्योपधिपल्लवम् ।।२३।। (३।५।२४)
तर चारूफलं भुक्त्वा भविश्य हृदयं नृणाम् ।
रेतसामधितिष्ठन्ति गर्ने नातिक्रमोचिते ॥२४॥ (३।५।२५)
[७] परलोकानुभवानन्तरम् :-
संसुप्तकरणस्त्वेवं वीजतां यात्यसो नरे।
तद्बोज योनिगलित गर्भो भवति मातरि ॥१॥ (३३५५।३८)
स गो जायते लोके पूर्वकर्मानुसारवः ।
भन्यो भवत्पभव्यो वा वालको ललिताकृतिः ॥२॥३५॥३६)
ततोऽनुभवतीन्दाभ यौवनं मदनोन्ससम् ।
ततो जरां पद्ममुख हिमाशनिमिव च्युताम् ॥ ३ ।। (३३५५।४०)

·पासिष्ठदर्शनम् ।
ततोऽपि व्याधिमरणं पुनर्मरणमूर्द्धनाम् ।
पुनः स्वप्नवदापात पिण्डैइपरिग्रहम् ॥ ४ ॥ (३१५१४१)
याम्यं याति पुनर्लोकं पुनरेव भ्रमक्रमम् ।
भूयो भूयोऽनुभवति नानायोन्यन्तरोदये ॥ ५॥ (३३५४२)
इत्पाजव जवीभावमामोक्षमविमासुरम् ।
भूयो भूयोऽनुभवति व्योम्न्येव व्योमरूपवान् ॥६॥ (३१५५१४३)
[4] योगमार्गारूढस्य मरणानन्तरानुभव:-
योगभूमिकयोकान्तजीवितस्प शरीरिणः। (११२६।४७)
भूमिकांशानुसारेण क्षीयते पूर्वदुष्कृतम् ॥ १॥ (१२६४८)
ततः सुरविमानेषु लोकपालपुरेषु च । (११२६४८)
मेरूपवनकुञ्जषु रमते रमणीसखः ॥२॥ (१२६।४६)
वतः सुकृतसम्भारे दुष्कृते च पुरा कृते । (१२६।४६)
भोगनाले परिक्षीणे जायन्ते योगिनो भुवि ॥३॥१२॥५०)
शुचीना श्रीमता गेहे गुप्ते गुणवता सताम् । (३१२६५०)
मनिला योगमेवैते सेवन्ते योगवासिताः ॥४॥(१११२६।५१)
तत्र माग्भावनाभ्यस्तयोगभूमिक्रम बुधाः ।
स्मृत्वा परिपतन्त्युच्चैरुत्तरं भूमिकाक्रमम् ॥५॥ (१२६।५२)
[९] शरीराच्छरीरान्तरमाप्तिनियमा :-
आशापाशशनाबद्धा यासनाभावधारिणा:।
कापाकापमुपायान्ति वृक्षाहत्तमिवाण्डनाः ॥१॥४।४३।२६)

·पासिष्ठदर्शनम् ।
११६
काले काले चिता जीवस्त्वन्योन्पो भवति स्वयम् ।
भाविताकारवानन्तर्वासनाकलिकोदयात् ॥सा (१३६ )
[१.] आऽऽत्मज्ञानात्संसरणम् :-
वावभ्रमन्ति संसारे वारिण्यावराशयः ।
यावन्भूदा न पश्यन्ति स्वमात्मानमनिन्दिवम्।।१।। (४१४३।२८)
दृष्ट्वात्मानमसत्यक्त्वा सत्यमासाद्य संविदम् ।
फालेन पदमागत्य जायन्ते नेह ते पुनः ॥ २ ॥ (१।३३।२६)
[११] मरणान्तरे जीवन्मुक्तस्य गतिः:-
सैव वैदक्ष राम पुनर्जननविजिता ।
विदेहमक्तता प्रोक्ता तत्स्था नायान्ति दृश्यताम् ॥१॥ (१।४२।१३)
भ्रष्टवीजोपमा भूयो जन्माङ्कुरविवनिता ।
हृदि जीवद्विमुक्तानां शुद्धा भवति वासना ॥२॥ (११४२।१४)
जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा देहे कालवशीकते ।
विशत्यदेहमुक्तत्वं पत्नोऽस्पन्दतामिव ॥३॥ (३।६।१४)
विदेहमुक्तो नोदेति नास्तमेति न शाम्यति ।
न सनासन्न दूरस्थो न पाहे न च नेतरः ॥४॥ (३६।१५)
[१२] आत्मा तु न जायते न म्रियते वा:-
न जायते न नियते चैतनः पुरुषः कचित् ।
स्वप्नसंभ्रमभ्रान्तमेतत्पश्यति केवलम् ॥१॥ (३३५५६७)

·१२०
वासिष्ठदर्शनम् ।
पुरुपयेतनामानं स कदा क्षेत्र नश्यति ।
चेतनव्यतिरिक्तत्वे वदान्यक्ति पुमान्भवेत् ।। २ ॥ (३३५४६८)
फोऽद्य यावन्मस बेहि चैतनं फस्य कि कयम् ।
नियन्ते देहलक्षाणि चेतनं स्थितमक्षयम् ॥ ३॥ (३।५४।६६)
वासनापात्रवैचित्र्यं यज्जीवोऽनुभवेत्स्वयम् ।
तस्यैव जीवमरणे नामनी परिकल्पिते ।। १ ।। (३३५४.७१)
एवं न कश्चिन्त्रियते जायते न र कञ्चन ।
पासनावर्तगर्तेपु जीवो लुगति केवलम् ॥ ५॥ (३१५४१७२)
यथा लतापाः पर्वाणि दीर्घायाः मध्यमध्यतः ।
तथा चेतनसत्ताया जन्मानि मरणानि च ॥६॥ (३।५४६६)
शुद्ध हि चैतनं नित्यं नोदेति न च शाम्पति । (३१५५५३)
न जायते न म्रियते संविदाकाशमक्षयम् ॥ (१०१।१६)
[१३] आयुपो न्यूनाधिकलकारणम् :---
देशकालक्रियाद्रव्यशुदयशुद्धी स्वकर्मणाम् ।
न्यूनले चाधिकरवे च नृणां कारणमायुपः ॥१॥ (३।४।२६)
स्वरुप हसति इसत्यायुयामिह ।
वृद्धे वृद्धिमुपायाति सममेव भवेत्समे ॥२॥ ।
(३१५१३०)
वृद्धमृत्युमदेदः कर्मभिर्मतिमृच्छति ।
बालमृत्युमदैलो युवा यौवनमृत्युदैः ॥३॥ (३१५४।३१)
यो यपाशाखपारग्धं स्वधर्मपनुतिष्ठति ।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
१२१
भाजनं भवति श्रीमान्स यथाशास्त्रमायुषः ॥४॥ (३।५४।३२)
मृत्यो न किञ्चिन्छ,यस्त्वमेको मारयितुं वलात् ।
मारणीयस्य कर्माणि तस्कर्तृणीति नेतरत् ॥ ५॥ (३।२।१०)
[१४] मृत्युस्तं न जिघांसति :-
दोपमुक्ताफलपोता वासनानन्तुसंततिः ।
हृदि न प्रयिता यस्य मृत्युस्तं न जिघांसति ॥ १ ॥ (१।२३।५)
निःश्वासतक्रकचाः सर्वदेहलताघुणाः ।
श्रायपो य न भिन्दन्ति मृत्युस्तं न जिघांतति ॥२॥ (१३३२१६)
शरीरतरुसपौधाश्चिन्तापितशिरःफणाः ।
प्राशा ये न दहन्त्यन्तर्मत्युस्तं न जिघांसति ।। ३ ।। (६।२७)
रागद्वेषविपापूरः स्वमनोविलमन्दिरः ।
लोभन्यालो न भुङ्क्ते यं मृत्युस्तं न जिघांसति ॥४॥२३॥८)
पीताशेपविवेकाम्युः शरीराम्भोधिवाडकः ।
न निर्दहति यं कोपस्तं मृत्युन जिघांसति ॥५।। (१२३६)
यन्त्र तिलानां कठिनं राशिमुग्रमिवाकुलम् ।
यं पीडयति नानङ्गस्तं मृत्युन जिघांसति ॥ ६॥ (१२३३१०)
एकस्मिन्निर्मले येन पदे परमपावने ।
संश्रिता चित्तवियान्तिस्तं मृत्युन जिघांसति ॥णा (१।२३।११)
चपुःखगडाभिपतितं शाखामृगमिवोदितम् ।
न चञ्चलं मनो यस्य तं मृत्युर्ननिघांसति ॥८॥ (१।२३।१२)
वा०१६

·ह-ब्रह्मा
[१] जगत्कर्ता ब्रह्मा :-
सादौ स्वप्नपुरपन्यायेनादिप्रजापतिः ।
यया स्फुटं प्रकचितस्तथाद्यापि स्थिता स्थितिः ॥१॥(३३५१४७)
सङ्कल्पपति यन्नाम प्रथमोऽसौ प्रजापतिः ।
तत्तदेवाशु भवति तस्येदं फल्पनं जगत् ॥ २॥ (१८६६५)
[२] मन एव ब्रह्मेति कथ्यते :---
मन एव विरिश्चित्वं तद्धि सङ्कल्पनात्मकम् ।
स्ववपुः स्फारतां नीत्वा मनसेदं वितन्यते ॥१॥ (३॥३॥३४)
विरियो मनसोरूपं विरिश्चस्य मनो वपुः । (३।३।३५)
मनस्तामित्र पातेन ब्रह्मणा तन्यते जगत् ॥२॥ (३।३।३६)
[३] परस्मात्तत्वाद्ब्रह्मणः समुद्भवः :--
मनः सम्पद्यते तेन महतः परमात्मनः ।
सुस्थिरादस्थिराफारस्तरङ्ग इव वारिः ॥ १॥ (३।१।१३)
स्वयमसुन्धविमले यया स्पन्दो महाम्भसि ।
संसारकारण जीवस्तयायं परमात्मनि ॥२॥ (३।१००१२)

·पासिष्ठदर्शनम् ।
१२३
निस्पन्दवपुपस्तस्य सन्दस्तस्माच्चिदेव हि ।
प्रदेशाद्वनतामेति सौम्योऽब्धिश्चलनादिव ॥३॥ (४१४२१४)
अन्तरन्धेर्जलं यत्स्पन्दासन्दवदीहते ।
सर्वशक्तिस्तथैकत्र गच्छति स्पन्दशक्तिताम् ॥४॥ (४(४२।५)
श्रात्मन्येवात्मना व्योम्नि यथा रसति मारुतः ।
तथेहात्मात्मशक्त्यैव स्वात्मन्येवैति लोलताम् ।।५।। (४४२२६)
स्वशिखास्पन्दशक्त्यैव दीपः सोम्यो ययोन्नतम् ।
एति तद्वदसावात्मा तस्ये वपि वल्गति ॥ ६ ॥ (११४२१७)
जलान्तरेबुधिर्यदल्लसद्वारीव चञ्चलः ।
सर्वशक्तिर्वपुष्येव तयास्पन्दविलासवान् ॥ ७॥ (४।४२८)
यथोल्लसति माश्चनैः कचन्कनकसागरः ।
वयात्मनि परिस्पन्दैः स्फुरत्यतैथिदर्णवः ॥ ८॥ (४|४२६)
लक्ष्यते मौक्तिकस्पन्दो यथा व्योम्नि एशोशि ।
तथा भाति लसद्रूपा पिच्छक्तिश्चिन्महाम्बरे ॥६॥ (१४२।१०)
किंचित्तुभितरूपा सा चिच्छक्तिचिन्महार्णवे ।
तन्मयो चित्स्फुरत्यच्छा तत्रैवोठिरिवागाये ॥१०॥ (४१४२।११)
य एवानुभवात्मायं चित्स्सन्दोऽस्ति स एव हि ।
जोक्कारणकर्माख्यो वीजमेतद्धि संसृतेः ॥ ११॥ (३।६७६)
शिवात्माकारणापूर्व चिच्चेल्पकलनोन्मुखी ।
उदेति सौम्याजलधेः पयःसन्दो मनागिव ॥१२॥३॥६७।१८)
स्फुरणाग्नीवचक्रत्वमेति चिचोमितां दधत् ।
चिहारिब्रह्मजलधौ कुरुते सर्गबुदबुदान् ॥१३॥ (६।६७१६)

·१२४
वासिष्टदर्शनम् ।
[४] स्वाभाविकोऽयं ब्रह्मणः स्पन्दः :-
तस्यैवोधदिवाशान्ति यत्सत्वं संविदात्मकम् ।
स्वभागात्स्पन्दनं तत्तु जीवशब्देन कल्पते ॥१॥ (३६४१६)
शान्तत्वापगमेच्छस्य मनाक्सवेदनात्मकम् ।
स्वाभाविक यत्स्फुरण चिद्व्योम्न. सोऽङ्ग जीवकः॥२॥ (
३६)
यथा वातस्य चलन कृशानोरुग्णता यथा ।
शीवता वा तुपारस्य तया जोवत्तमात्मनः ॥३॥ (३।६४।१०)
चिद्रूपस्यात्मतत्वस्य स्वभावरशतः स्वयम् ।
मनावसंवेदनमिय यत्तज्जीव इति स्मृतम् ॥ ४ ॥ (३८६४।११)
[५] स्वलीलयैव ब्रह्म स्वयं स्पन्दति :-
--
विककालाधनपच्छिन्नमात्मतत्त्वं सशक्तितः । (४४४।१४)
लीलयैव तदादत्ते दिक्कालगलितं वपुः ॥१0 (४।४४।१५)
(सहदेखि स्वतस्तस्माकला फलनम्पिणी ।
जलादावलेलेच स्फुरश्नलतपोदित्ता ॥ २॥ (६३)
स्वयमेवात्मनात्मान्य इव चैत्यते ॥३॥ (३२६७१७६)
स्वयमेवात्मनेवारमा शक्ति सकल्पनामिकाम् ।
यदादरोति स्फुरता सन्दशक्तिमिरानिलः ॥४॥ (११४१)
तदा पृथगिवाभासं संकल्पकलनामयम् ।
मनो भवति विश्वात्मा भावयन्साकृति स्वयम् ॥५॥११४१६)

·१२५
वासिष्टदर्शनम् ।
६] अयं स्पन्दोऽन्य इव चेत्यते :-
।
स्वयमन्यामस्मीति भावपिला स्वभावतः ।
अन्यतामिव संयाति स्वविकल्यात्मिका स्वतः ॥१॥(३३।२१)
स एव हि पुमान्कोपाययेहान्य इब क्षणात् ।
भवत्येव विकल्पाका चित्स्वरूपान्यता गता ॥२॥ (३०६६)
'मादित्पन्पतिरेकेण यो भाषपति राघर ।
रश्मिजालमिदं छतत्तस्यान्यदिव भास्वतः ॥३॥ (३११४१४)
कनकन्यतिरेकेण केयूरं येन भावितम् ।
केयूरमेर ततस्य न तस्य कनक हि तत् ॥ ४ ॥ (1११४१५)
सलिलपतिरेकेया तरलो येन भारितः ।
सरगबुद्धिरेवैका स्थिता तस्य न वारिधीः ॥५॥ (११११४१७)
पावाव्यतिरेकेण ज्वालाली येन भाविता ।
तस्यामिबुद्धिर्गलति ज्यालाधीरेव तिष्ठति ॥६॥ (११४।१०)
फिश्चिन्तुभितरूपा सा चिच्चक्तिचिन्महार्णवे । (४।४।११)
आत्मनोऽन्यतिरिक्तव व्यतिरिक्तव तिष्ठति ॥७॥ (४१४२।१२)
[७] सङ्कल्पस्वरूपोऽयं स्पन्दः:-
अनन्तस्पात्मतलस्प सर्वशक्तर्महात्मनः ।
संकल्पशक्तिरनित यद्रूप तन्मनो विदुः ॥१॥ (३६।३)
देशकालपरिस्सन्दशक्तिसन्दीपिताय चिन् ।
सकल्पमनुधावन्ती प्रयाति कलनापदम् ॥२|| (४२।२०)

·- १२६ वासिष्ठदर्शनम् । [८] चेत्यभावनास्वरूपोऽयं स्पन्दः :- यैपा स्वभावातिगतं स्वयं संकल्प्य धावति । चित्य स्वपमाम्लाना सा म्लाना तन्मनः स्मृतम् ॥१॥ (३१११४।१८) चेत्येन सहिता पा चित्सेऽयं फलनोच्यते । (२।१३।५३) 'चित्तश्चेतनोन्मुखत्वं पचत्सकल्पाङ्गुरं विदुः ।। २।(४।५४२) भावयन्ती चितिश्चेत्यं व्यतिरिक्तमिवात्मनः । संकल्पतामुपायाति वीजमङ्कुरतामिव ॥३॥ (४३५४४) [९] प्रतिभासमानत्वं ब्रह्मणः :- प्रतिभासवशादेव मध्यस्थ चिचजाड्ययोः । जोपेतराभिधं चिचमन्तब्रह्मणि श्यते ॥ १॥ (३.१००।१२) पिच्छभ्रान्तिर्यया व्योन्नि पयस्यावर्तधीर्यया । प्रतिभासालामात्र मनो जीवस्तयात्मनि ॥२॥ (३३१००१६) (१०) जगत्कर्तुनिहेंतुकोद्भवः :- शक्तिनितुकैवान्तः स्फुरति स्फटिकांशुवत् ॥१॥ (१।११।३७) तस्मादकारणं भाति वा स्वचित्तैककारणम् । स्वकारणादनन्यात्मा स्वयंभूः स्वयमात्मवान् ॥ २॥ (३।३१) सम्विन्मात्रस्वभावत्वादोऽहमिति चैतति । काकतालीयपनान्तमाकरं तेन पश्यति ॥ ३ ॥ (३।२।३८) चिस्वभावात्समायातं ब्रह्मत्वं सर्वकारणम् ।

·१२७
वासिष्ठदर्शनम् ।
संघतौ कारणं पचाकर्म निर्माय संस्थितम् ॥ ४ ॥ (३६४।२५)
चित्तं स्वभावात्स्फुरति चित्तः फेन इवाम्भसः ।
फर्मभिर्वध्यते पयाड्डिण्डीरमिव रज्जुभिः ॥५॥ (३२६४।२६)
आधः प्रजापतिः पूर्व स्वयं भूरिति विश्रुतः ।
माक्तनानां स्वमार्याणामभावादप्यकारणः॥६॥(३११४७)
असतः शशशुङ्गादेमंगष्णाम्भसो यथा ।
आलेफनादलभ्यस्य कीटक्स्पारिकल फारणम् ॥७॥ (३२२८)
असत्यमतिभासानामेतदेवाशु फारगाम् ।
यदनालोकनं नाम समालोफतणक्षयम् ॥८॥ (३२२।१०)
स्मृतिर्न भाक्तनी फाचित्कारणं या स्वयम्भुवः॥६॥३११३।४३)
(११) न ब्रह्मणः कर्माणि :-
प्राक्तनानि न सन्त्यस्य कर्मापयय करोति नो ॥१॥(३१२।२४)
माणसन्दोऽस्य यत्कर्म लक्ष्यते चास्मदादिभिः ।
दृश्यतेऽस्माभिरेवं तन्न त्वस्यास्त्या कर्मधीः ॥२॥ (३।२।२५)
(१२) संकल्पमात्रशररित्वं ब्रह्मणः :-
संफल्पमानमेवैतन्मनो ब्रह्मेति कथ्यते ।
संकल्पाकाशपुरुषो नास्य पृथ्व्यादि विद्यते ११॥ (३२३५४)
पया चित्रकदन्तःस्था निर्देदा भाति पुत्रिका ।
तथैवभास प्राशा चिदाकाशाच्छरजनम् ॥ २॥ (३।२।२२)
भाविवाहिक एवासो देहोस्त्यस्य स्वयंभुवः ।

·१२८ वासिष्ठदर्शनम् । नवाधिभौतिको राम देवोऽजस्योपपद्यते ॥ ३ ॥ (३३६) सर्वेषामेव देहों द्वौ भूवानां कारणात्मनाम् । अजस्य कारणाभावादेक एवातिवाहिकः ॥ ४ ॥ (३३८) सर्वासां भूतजातीनामेकोन: कारणं परम् । अजस्य कारणं नास्ति तेनासावेकदेहवान् ॥ ५॥ (३.३६) नास्त्येव भौतिको देहः प्रथमस्य प्रजापतेः । आमाशात्मा च भात्येप आतिवाहिकदेहवान् ॥६॥ (३३३३१०) चितमात्रशरीरोऽसौ न पृथ्व्यादिक्रमात्मकः । मायः अनापविर्योमवपुः प्रवनुते मनाः ॥७॥ (३।३।११) (१३) ब्रह्मा निजगत्स्थितेः कारणम् :- अस्मात्पूर्वोत्पतिस्पन्दादनन्यैतत्स्वरूपिणी । इयं प्रविमृता सृष्टिः सन्दसृष्टिरिवानिलाम् ॥ १॥ (३।३।१५) प्रतिभानाकृतेरस्मात्मतिमामात्ररूपधृक् । विभात्येवमयं सर्गः सत्पानुभववान्स्यितः ॥ २ ॥ (३।३।१६) मनस्तामिव यातेन ब्रह्मणा तन्यते जगत् । अनन्यादात्मनः शुद्धाद्वत्तमिव वारिणः ॥३॥ (३३३३२६) मनो नाम्नो मनुष्यस्य चिरिच्याकारधारिणः । मनोराज्यं जगदिति सत्यरूपमित्र स्थितम् ॥ ४॥ (३३३३३३) आंमयो पानभावना चित्संकलभेदाद्विवनोति विश्वम् । अन्तर्मुखयानुभवत्पनन्तनिमेपकोट्यंशविधौ युगान्तम् ॥५॥ (३१६११३८)

·पासिष्ठदर्शनम् ।
१२६
[१४] ब्रह्मजनितं विश्वं मनोमयम् :-
मनोमात्रं यदा ब्रह्मान पृथ्व्यादिमयात्मकः ।
मनोमानमतो विश्च यज्जातं तदेव हि ॥१॥ (३३३३२५)
स्वभावाद्वयतिरिक्तं तु न चित्तस्यास्ति चेतनम् ।
सन्दाहते यथा वायोरन्तः किं नाम चेत्यते ॥२॥ (३१६६।१६)
[१५] सर्गस्यापूर्वत्वम् :-
अपूर्व एव स्वप्मोऽयं यद्वै सर्गोऽनुभूयते ॥१॥ (३३१६५४१)
महाकल्पे चिमुक्तवाद्रह्मादीनामसंशयम् । (३११३१४२)
स्मृतिर्न प्राक्तनी काचित्कारणं वा स्वयंभुवः ॥२॥ (३।११४३)
चा० १७

·१०-शक्तिः
[१]
ब्रह्मणः
शक्तय::--
समस्तशक्तिखचितं ब्रह्म सर्वेश्वरं सदा । -
(ययैव शत्या स्फुरति प्राप्तां तामेव पश्यति ॥१॥ (३६७।२)
सर्वशक्तिमयो ह्यात्या यद्यथा भावयत्यलम् ।
तत्वया पश्यति वदा स्वसङ्कल्पविजृम्भितम् ॥२॥ (३३१४१)
'सर्वशक्तिहि भगवान्पैव तस्मै हि रोचते ।
शक्ति तामेव वितता प्रकाशयति सर्वगः ॥ ३ ॥ (३३१००१६)
सर्वशक्ति परं ब्रह्म नित्यमापूर्णमव्ययम् ।
न वदस्ति न तस्मिन्यद्विद्यते विततात्मनि ॥४॥ (३।१००१५)
ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः फर्हताऽर्तताऽपि च ।
इत्यादिकानां शक्तीनामन्तो नास्ति शिवात्मनः ॥शा(३७११६)
चिच्छक्तिह्मणो राम शरीरेवभिदृश्यते ।
सन्दशक्तिय वातेपु जड़शक्तिस्तथोपले ॥६॥(३३१००१७)
द्रवरातिस्तथाग्मासु तेनाशक्तिस्तयानले ।
शून्पशक्तिस्वयाकाशे भवशक्तिर्भवस्थितौ ॥ ७ ॥ (३।१००१८)
ब्रह्मणः सर्वशक्तिहि दृश्यते दशदिगता।
नाशशक्तिविनाशेपु शोकरातिय शोरिपु ॥८॥ (३३१००१६)
श्रानन्दशक्ति दिते चोर्यशक्तिस्तपा मटे ।
सर्गेषु सर्गशक्तिय कल्पान्ते सशक्तित्ता ॥६॥ (३३१००११०)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
[२] स्पन्दशक्तिः:--
स्पन्दशक्तिस्तदिच्छेदं दृश्याभासं तनोति सा ।
साकारस्य नरस्येच्छा यथा वै कल्पनापुरम् ॥१॥ (१८४६)
पन्नाम चेतनं यत्र तदवश्यं स्वभावतः ।
पन्दधर्मि भवत्येव वस्तुता हि स्वभावजा ॥२॥ (८३।१६)
'सा राम प्रकृतिः प्रोक्ता शिवेच्छा पारमेश्वरी ।
जगन्मायेति विख्याता स्पन्दशक्तिरकृत्रिमा ॥३॥ (८५।१४)
प्रकृतित्वेन सर्गस्य स्वयं प्रकृतितां गवा ।
दृश्याभासानुभूतानां फारणात्सोच्यते क्रिया ॥४॥ (शा)
[३] प्रकृतिः:-
यदैव खलु शुद्धाया मनागपि हि संविदः ।
जडेव शक्तिरुदिता तदा वैचित्र्यमागतम् ॥१॥ (३९६७०)
भावदादात्मकं मिथ्या ब्रह्मानन्दो विभाव्यते ।
आत्मैच कोशकारेण लालादाढर्यात्मकं यया ॥२॥(३।६७।७३)
ऊनामावया तन्तुर्जायते चेतनाज्जा ।
निल्पामयुद्धात्पुरुषाद्ब्रह्मणाः प्रकृतिस्तथा ॥३॥ (३६६७१)
सूक्ष्मा मध्या तथा स्थूला चेति सा कल्पते विधा । (६४)
तिष्ठत्सेतास्ववस्थासु भेदतः कल्प्यते त्रिधा ||(11)
सत्वं रजस्तम इति एव प्रकृतिः स्मृता । (ह)
अविद्या प्रकृति विद्धि गुणनित्यमिरणीम् ॥५॥ (६)

·वासिध्दर्शनम् ।
एपैव संहतिर्नन्तोरस्याः पारं परं पदम् । (६)
यावकिश्चिदिदं दृश्यमनयैव तदाभितम् ॥६॥ (HEIR)
[a] शक्तिब्रह्मणोरनन्यत्वम् :--
पक पवनस्पन्दमेकमौष्णयानलौ यथा ।
। चिन्मात्रं स्पन्दशक्तिय तथैवैकात्म सर्वदा ॥२॥ (१८४३)
अनन्यां तस्य तो विदिस्सन्दशक्ति मनोमयीम् ॥२॥(४२)
घ्यावयव तथैवास्ते शिव इत्युच्यते तदा ।
नितिशक्त क्रियादेव्याः प्रतिस्थानं यदास्मनि ॥३॥(१८४२६)
यया भूतस्थितेरेव तदेव शिव उच्यते ।
देव्याः कियापाविच्छत स्वरूपिण्या महारतेः॥४॥४॥२७)
घेतनत्वाचयाभूतस्वभावविभवाहते ।
स्यातुं न युज्यते तस्य यया हेम्ना निराकृति ॥५।। (२६)
फयमास्तां षद प्राज्ञ मरिच तिक्ततां विना । (२७)
विना तिष्ठति माधुर्य कथयेचुरसः कथम्।।६।। (ERI )
'अचेतनं पच्चिन्मात्रं न चिन्मात्रमुच्यते ॥७॥ (२८२१०)
चेतन चेतनाघातोः किञ्चित्संसन्दन विना ।
कषिरस्यातुं न शक्नोति वस्त्ववस्तुतया पया ।।८।८।१४)
स पर मकृतेः मोक्तः पुरुषः पवनाकृतिः ।
शिवरूपधरः शान्तः शरदाकाशशान्तिमान् ॥६॥८५१२)
भ्रमति भकतिस्तावत्संसारे भ्रपरूपिणी ।
सन्दपावात्मिकासेच्छा चिक्तिः पारमेश्वरी॥१०॥८५१६)

·वासिष्टदर्शनम् ।
पावन पश्यति शिवं नित्यतामनामयम् । (३८५।१७ )
संविन्मात्रैकधर्मित्वाकाकतालीययोगतः ॥११॥ (१८५||१८)
संविदेवी शिवं सृष्टा प्रकृतित्वं समुज्झति। (८।१८)
प्रकृतिः पुरुष सृष्ट्वा तन्मयीव भवत्यलम् ॥१२॥ (१६)
वदन्तरेकनां गत्वा नदोरूपमिवार्णवे। (१८५११६)
चितिः शिवेच्छा सा देवं वमेवासाय शाम्यति ॥१३॥(८।२१)
चितिनिर्वाणरूपं यत्सकृतिः परमं पदम् ।
प्राप्य तत्तामवाप्नोति सरिदब्धाविवाब्धिताम् ॥१४(८।२६)

·११ –परं ब्रह्म
यस्मिन्सर्व यतः सर्वं यत्सर्व सर्वतश्च यत् । -
सर्व सर्वतपा सर्व तत्सर्व सर्वदा स्थितम् ॥१॥ (१८५।४६)
सर्वशक्ति पर ब्रह्म सर्ववस्तुमयं ततम् ।
सर्वदा सर्वया सर्व सर्वेः सर्वत्र सर्वगम् ॥२॥ (१४८)
[१] ब्रह्मणोऽनाख्यत्वम् :-
अवाच्यमनभिव्यक्तमतीन्द्रियमनामकम् । (६२।२७)
स्वरूपं नोपदेशस्य विपयो विदुपो हि तत् ॥१॥ (१।३१।३७)
प्रत्यक्षादिममाणानां यदगम्यमचिहितम् ।
स्वानुभूतिभवं ब्रह्म वादैस्तष्ठभ्यते कयम् ॥२॥ (१९५६९)
[२] नेति नेति :-
न चेतनो न च जडो न चैवासम्म सन्मयः ।
नाई नान्यो न पैवैको नानेको नाप्यनेकवान् ॥१॥ (१७२।४१)
नाभ्याशस्यो न दूरस्यो नैवास्ति नच नास्ति च ।
न प्राप्यो नाति चामाप्यो नवा सर्वो न सर्वगः ॥२॥ १७२।४२)
न पदार्थो नापदायों न पश्चात्मा न पञ्च च ॥३।। (१।७२।४३)
[३] एकमनकं वेति वक्तुमशक्यम् :-
सति दित्वे फिलफ स्पात्सत्येकत्ये द्विरूपता ।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
१३५
फले वे अपि चिद्रूपे चिद्रूपत्वात्तदप्यसत् ॥१॥ (१३३४ )
एकाभावादभावोव एकत्यद्वित्वयोर्द्वयोः ।
एक विना न द्वितीयं न द्वितीयं विनकता ॥२॥ (३३।५)
सनानावोऽप्यनानातो यथाऽण्डरसहिणः ।
अद्वैतद्वैतसचात्मा तथा ब्रह्मजगभ्रमः ॥३॥ (१।४७३१)
है
[४] तदस्ति नास्ति चेति वक्तुं न युज्यते
नव नास्तीति तदपतुं युज्यते चिट्टपुर्यदा।
नचैवास्वीति तद्वक्तुं युक्तं शान्तमलं तदा ॥१॥ (५३।६)
यथा सदसतोः सत्ता समतायामवस्थितिः ।
यतः सदसतो रूपं भावस्थ विद्धि तं परम् ॥२॥ (१४७१३२)
न सन्नासन्न मध्यं च शून्याशून्यं न चैव हि । (३।४८/१२)
न तदस्ति न तनास्ति न वाग्मोरगेव तत् ।।३।। (६।३१।३६)
अशून्यापेक्षया शून्यशब्दार्थपरिकल्पना ।
अशून्यत्वात्सम्भवतः शून्पताशून्यते कुतः ॥४॥ (३।१०।१४)
सलिलान्तर्यया वीचिर्पदन्तर्घटको यथा ।
तया या जगत्सत्ता वत्कर्थ खात्पकं भवेत् ॥५॥ (३।१०।२०)
अनुत्कोर्णा यया स्तम्भे संस्थिता शालमञ्जिका ।
तथा विश्वं स्थित वत्र तेन शून्यं न तत्पदम् ॥६॥ (३११०१७)
एवमित्यं महारम्भपूर्णमयजरं पदम् ।
अस्मदृष्टया स्थितंशान्तं शून्यमाकाशतोऽधिकम्॥७॥३॥१०॥३६)

·१३६ वासिष्ठदर्शनम् । [५] विद्याऽविद्याऽतीतत्वं ब्रह्मणः :- विद्याविद्यादृशोभेदभावनादेव भिमता । पयस्तरङ्गयोदित्वभावनादेष भिन्नता ॥१॥ (१९१७) पयस्तरङ्गयोरेक्यं यथैव परमार्थतः । नाविद्यात्वं न विद्यात्यमिह किश्चन विद्यते ॥२॥ (1) विद्याविद्याशौ त्यत्तका पदस्तीह तदस्ति हि प्रतियोगिव्यवच्छेदवशादेवदह ॥ ३ ॥ (६/१६) विद्याविद्याशौ न स्तः शेपे बद्धपदो भव । नाविद्यास्ति न विद्यास्ति कृतं फल्पनयानया ||१|| (२०) किश्चिदस्ति न फिश्चियचित्सविदिति तस्थितम् । तदेवाविदिताभास सदविद्येत्युदाहृतम् ॥१॥ (२१) विदितं सचदेवेदमविद्यालयसहितम् । विद्याभावादविद्याख्या मि-पैवोदेति फल्पना ॥६॥ (FER२) मियः स्वान्ते तयोरन्तश्छायातपनयोरिव । 'अविद्यायां विलीनाया क्षीणे द्वे एव फरसने ॥७॥ (1६।२३) एते राघव लीयेते अवाप्यं परिशिष्यते । अविद्यासतयारक्षीणो विद्यापतोऽपि रायर || (E२४) [६] तमप्रकाशाभ्यां परं ब्रह्म :- मुक्तं तमः प्रकाशाभ्यापित्येतदनरं पदम् । (३।१०।१८) नमगययं प्रकाशो दिन सम्भवति भूतनः ॥१॥ (३।१०।१५) ·यासिष्ठदर्शनम् । महाभूतपकाशानामभावस्तम उच्यते । महाभूताभावजं तु तैनात्र न तमा कचित् ॥२।। (३।१०।१६) स्वानुभूतिः प्रकाशोऽस्य केवलं व्योमरूपिणः । योऽन्तरस्ति स तेनैव न वन्येनानुभूयते ॥३॥ (३।१०।१७) [७] आत्मेत्यपि तस्य संज्ञा कल्पिता :-- नात्मा ॥१॥ (६।५२।३०) यतो याचो निवर्तन्ते यो मुक्तैरवगम्यते । तस्य चात्मादिकाः संज्ञाः कल्पिवा न स्वभावजाः॥२॥(३१५५) नात्मापमपमप्यास्मा संज्ञाभेद इति स्वयम् । तेनैव सर्वगतया शस्या स्वात्मनि कल्पितः ॥३।। (१७३११६) [८] न जडं नापि चेतनम् :- जडचेतनभावादि शब्दार्थश्रीन विद्यते । अनिर्देश्यपदे पालतादीय महामरी ॥१॥ (३६१३३६) [९] ब्रह्मणः स्वभावो वक्तुं न युज्यते ब्रह्मणः कः स्वभावोऽसाविति वक्तुं न युज्यते । अनन्ते परमे तस्ये स्वत्वावत्यात्यसंभवात् ॥१॥ (१०१४) अभावप्तव्यपेक्षस्य भावस्य सम्भादपि । पद वघ्नन्ति नानन्ते स्वभावाचा दुरुक्तयः ॥ २॥ (३।१०।१५) या०१८ ·१३८ वासिष्ठदर्शनम् । [१०] ब्रह्मणः कल्पितानि नामानि :-- मृतमारमा परब्रह्म सत्यमित्यादिका बुधः। कल्पिता व्यवहारार्थ वस्य संज्ञा महात्मनः ॥१॥ (३।१।१२) यः पुमान्सारूपष्टीनां ब्रह्म वेदान्तवादिनाम् । विज्ञानमात्र विज्ञानविदामकान्तनिर्मलम् ॥२॥ (३३५६) यः शुन्यवादिनां शून्यो भासको योजसाम् । धक्ता मन्ता ऋतं भोक्ता द्रष्टा कर्ता सदैव सः॥३॥ (३१५७) पुरुषः सांख्यदष्टीनामीश्वरो योगवादिनाम् । शिवः शशिफलाटानां कालः कालैकवादिनाम् ॥४॥(१८७१९) श्रात्मात्पनस्तद्विदुपां नैरात्म्यं तादृशात्मनाम् । मध्य माध्यमिकानां च सर्व सुसमचेतसाम् ।।३॥ (१८७५२०) [११] ब्रह्मणो रूपम् :- यतः सर्वाणि भूतानि प्रतियान्ति स्थितानि च । यौवोपशम यान्ति तस्मै सत्यात्मने नमः ॥११॥ (१।११) शाता ज्ञानं तथा रेयं द्रष्टादर्शनदृश्यः । फर्ता हेतुः क्रिया यस्मात्तस्मै शप्त्यात्मने नमः ॥२॥ (१३११२) स्फुरन्त्रि सीकरां यस्मादानन्दस्याम्बरेननौ । सर्वेपा जीवन तस्मै ब्रह्मानन्दात्मने नमः ॥३॥ (१।१३) अाकाशपरमाणुसहस्रांशमानेऽपि या शुद्ध- चिन्मानसचा विधवे सा हि परमार्थसवित् ।।४।। (१६१६)

·पासिष्ठदर्शनम् ।
न दृश्य नोपदेशाई नात्यासन दूरगम् । (१।४।१०)
केवलानुभवमाप्यं चिद्रूपं शुद्धमात्मनः ॥ ५ ॥ (३।४८११)
सधैं सर्वात्मकं चैव सर्वार्थरहितं पदम् । (१५२२३६ )
सर्वभूतात्मक शून्यं सदसच परं पदम् ॥ ६ ॥ (१५२।२७)
तन वायुर्न चाकाशं न युद्धघादिन शून्यकम् ।
न किञ्चिदपि सर्वात्म किमप्यन्यत्परं नमः ॥७॥ (१५२।२८)
न कालो न मनो नात्मा न सन्नासन्न देशदिक् ।
न मध्यमेतयोन्ति न वोघो नाम्ययोधितम् ॥८॥ (१५२।३०)
यत्सम्येविनिर्मुक्तं संवेदनानिर्मितम् ।
चेस्यमुक्तं चिदाभासं तहिद्धि परमं पदम् ॥६॥ (१५६४)
सा परा परमा काठा सा दृशां गनुत्तमा ।
सा महिम्नां च महिमा गुरूणां सा तथा गुरु॥१०॥(१५६१२)
स तन्तुर्भूतमुक्तानां परिमोतहृदम्बरः ।
स भूतपरिचौघानां परमा तीक्ष्णवा तथा ॥११॥ (118)
स पदार्थे पदार्थत्वं स तस्वं यदनुनमम् ।
स सतो वस्तुनः सन्चमसत्यं वा सतः स्वतः ॥१२॥(३१५६१०)
सर्वत्र सर्वार्थमयं सर्वतः सर्ववर्जिवम् । (१४।१४)
सर्व सर्वात्मकं च सर्वार्थरहितं पदम् ॥ १३ ॥ (३५२॥३६)
किमप्येव तदत्पच्छं. युध्यते वोधपारगः।
शान्तसंसारविसरः परां भूमिमुपागतः ॥१४॥ (१५२।३१)
सर्वतः पाणिपादान्त सर्वतोऽतिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावत्य संस्थितम् ।। १५ ।। (१४१६)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
सर्वेन्द्रियगुणैर्युक्तं सर्वेन्द्रियगुणान्वितम् ।
असक्तं सर्वभृञ्चैव निर्गुणं गुणभोक्त च ॥१६॥॥१४।१०)
पहिरन्तथ भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मवाचदविक्रय दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥१७॥(३।१४।११)
अणीयसामणीयांसं स्यविष्ठं च स्थवीयसाम् ।
गरीयसां गरिष्टं च भे च श्रेयसामपि ॥ १८ ॥ (१३५२१६)
ईदृशं तत्परं स्थूलं यस्याग्रे यदिदं जगत् ।
परमाणुचदाभाति कचिदेव न भाति च ॥१६॥ (६१७)
ईदृशं तत्परं सूक्ष्म तस्याने यदिदं नमः ।
मणोः पार्वे महामेरुरिव स्थूलात्म लक्ष्यते ॥२०॥६६।१६)
स माला व विज्ञानं स शून्यं ब्रहा तत्परम् ।
तच्नेयास शिवः शान्तः सा विद्या सा परा स्थिति:२१(१५६६)
योज्यमन्तश्चितरात्मा सर्वानुभवरूपः । (५६७)
शरीरे संस्थितो नित्यं चिन्मानमिति विद्युतः ॥२२॥ (३१७१२)
स नगचिललात्मा स जगद्गृहदीपकः ।
.स जगत्सादपरसः स जगत्पशुपालकः ॥ २३॥ (615)
सनप्यसयो जगति यो देहस्पोऽपि दूरगः ।
चित्सकाशो दयं यस्मादालोक इस भारततः ॥२४॥ (३२५८)
यस्माद्विप्वादयो देवाः सूर्यादिव मरीचयः ।
यस्माग्नगन्यमन्तानि घुघुदा जलधेरिव ॥२५॥ (३१५६)
यं यान्ति दृश्यन्दानि पयांसीव महार्णवम् ।
य आत्मानं पदार्थ च प्रकाशयति दीपवत् ॥२६॥ (३२२१.)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
१४१
य प्राकाशे शरीरे च पत्स्वप्तु लतासु च ।
पासुप्वद्रिपु वातेषु पातालेषु च संस्थितः ॥२७॥ (३।५।११)
व्योम येन कृतं शून्यं शैला येन घनीकृताः ।
पापो द्रुताः कृता येन दोपो यस्य वशो रविः ॥२८॥(३।५।१३)
प्रसरन्ति यतश्विनाः संसारासारदृष्टयः ।
अक्षयामृतसम्पूर्णादम्भोदादिव दृष्टयः ॥ २६ ॥ (३।०१४ )
प्राविर्भावतिरोभावमयास्त्रिभुवनोमयः ।
स्फुरन्त्यतितते यस्मिन्मराविव मरीचयः ॥ ३० ॥ (३।५।१४)
नाशरूपो विनाशात्मा योऽन्तस्यः सर्वजन्तुषु ।
गुप्तो योऽप्यतिरिक्तोऽपि सभायेषु सस्थितः ॥३१॥ (३।५।१६)
यचिन्मगिणः मकवति प्रतिदेहसमुद्के ।
यस्मिन्निन्दौ स्फुरन्त्येवा जगज्जालमरीचयः ॥३२॥ (३२०१८)
नियतिर्देशकालौ च चलनं स्पन्दनं क्रिया ।
इति येन गताः सत्ता सर्वसचातिगामिना ।। ३३ ।। (३२२२)
अत्यन्ताभाव एवास्ति संसारस्प यथास्थितेः ।
यस्मिन्बोधमहाम्बोधौ तद्रूपं परमात्मनः ॥ ३४ ॥ (३।७।२०)
द्रष्टु दृश्यक्रमो यत्र स्थितोऽप्यस्तमय गतः ।
यदनाफाशमाकाशं वर्ष परमात्मनः ॥ ३५॥ (३१७१२१)
प्रशून्यमित्र यच्छून्य यस्मिन्शून्यं नास्थितम् ।
सर्गाचे सति यच्छ्न्यं तद्रूपं परमात्मनः ।। ३६ ॥ (३१७/२२)
यन्महाचिन्मयमपि वृहत्सापाणवस्थितम् ।
जडं का नडमेवान्तस्तट्रप परमात्मनः ।। ३७ ।। ३।७२३)

·१४२
वासिष्टदर्शनम् ।
सरायाभ्यन्तरं येन सर्व सम्माप्य सङ्गमम् ।
स्वरूपसचापाप्नोति तद्रूप परमात्मनः ।। ३८ ॥ (३।७।२४ )
चिन्मात्र चेत्यरहितमनन्तमजर शिवम् ।
अनादिमध्यपर्यन्त यदनादि निरामयम् ॥३६॥ (३९५०)
यस्मिञ्जगत्मस्फुरति दृष्टमौक्तिकासवत् ।
यवेद यश्च नैवेद देवः सदसदात्मकः ।। ४० ।। ( ३९५१)
अकर्णजिहानासात्वग्नेः सर्वत्र सर्वदा ।
भृणोत्यास्वादयति यो निस्पृशति पश्यति ॥४१॥(३६५२)
यस्यान्पदस्ति न विभोः कारण शशभृगपत् ।
यस्येद च जगत्कार्य तरणोप साम्भसः ॥ ४२ ।। (३।४।५५)
सस्पन्दे समुदेतीव निःसन्दान्तर्गतेन च ।
इय यस्मिनगल्लघमीरलात इव चकता | ४३ ।। (३९५८)
जगनिर्माणविलयविलासो ब्यापको महान् ।
सन्दासन्दात्मको यस्य स्वभायो निर्मतोऽक्षयः॥४॥३९५६)
सन्दास्सन्दमयो पस्य पानस्येच सर्वगा ।
सतानाम्नैव मिन्नेव व्यवहारान्न वस्तुतः ॥ ४५ ॥ (३६६०)
यदस्पन्द शिव शान्त यत्सन्द विनगरिस्थतिः ।
सन्दासन्दपिलासात्मा य एको भरिताकृतिः॥४६॥३॥६॥६२)
नाशयिता स्वमात्मान मनसो दृचिसक्षये ।
सहप यदनाख्येय वळूप तस्य वस्तुनः ।। ४७ ॥ (३।१०।३६)
नास्ति श्य जगद्रष्टा पामावादिलीनवन् ।
भावीति भासन परस्याचद्रूप तस्य वस्तुनः ॥४८॥ (३।१०।४०)

·१४३
वासिष्ठदर्शनम् ।
चिते वस्वभावाया यदचैत्योन्मुश्यं वपुः ।
चिन्मानं विमलं शान्तं तद्रूपं परमात्मनः ॥४६॥ (३।१०।४१)
अस्वप्नाया अनन्ताया अजडाया मनःस्थितः ।
पद्रूपं चिरनिद्रायास्तत्तदान शिष्यते ॥ ५० ॥ (३।१०१४३)
वेदनस्य प्रकाशस्य दृश्यस्य नमसस्तथा ।
पेदनं यदनाद्यन्तं तद्रूपं परमात्मनः ॥ १॥ (३।१०।४७)
मनः स्वप्नेन्द्रियैर्मुक्तं यद्रूपं स्यान्महाचितैः ।
जगमे स्थावरे चापि तत्सर्वान्तेऽवशिष्यते ॥५२॥ (३३१०१५२)
देशाद्देशान्तरं दृरं प्राप्ताया संविदो वपुः ।
निमेपेणैव तन्मध्ये चिदाकाशं तदुच्यते ॥ ५३ ॥ (१०६४)
विनिट ताखिलेच्छस्य पुंसः संशान्तवेतसः ।
यादशः स्यात्समो भावः स चिदाकाश उच्यते ॥५४॥३।१०६।६)
भनागतायां निद्रायां मनोविपयसङ्गये ।
पुंसः स्वस्थस्य यो भावः स चिदाकाश उच्यते ॥ (१०६।७)
रूपालोकमनस्कारविमुक्तस्यामृतस्य यः।
भावः पुंसः शरद्वयोमविशदस्तचिदम्वरम् ॥५६॥ (११०६६)
द्रष्टदर्शनदृश्यानां त्रयाणामुदयो यतः ।
यत्र वास्तमयश्चित्वं तद्विद्धिविगतामयम् ॥५४॥ (१०६।११);
यत उद्यन्ति यस्मिंश्च चित्रा परिणमन्त्यलम् ।
पदार्यानुभवाः सर्दै चिदाफाशः स उच्यते॥५॥(६१०६।१२)
नेदं नेदं तदित्येवं सर्व निर्णय सर्वथा ।
पन्न किरिश्चसदा सर्वं तश्चियोमेति कथ्यते ॥ (१९६।१६)

·१४४
वासिष्ठदर्शनम् ।
स्वैयेनापरामृष्टं शान्तं सर्वात्मकं च यत् ।
तरसच्चिदाभासमयमस्तीह कलनोज्झितम् ॥६० ॥ (२)
मूकोपमोऽपि योऽमूको पन्ता योग्प्युपलोपमः ।
पो भोक्ता नित्यतृप्तोऽपि कर्ता यश्चाप्यकिंचन ॥१॥ (३।६।६४)
पोऽनङ्गोपि समस्वाङ्गः सहवकरलोचनः ।
न किचित्संस्थित्नापि येन व्याप्तमिदं जगत् ॥६२॥ (३।६।६५)
निरिन्द्रपबलस्यापि यस्याशेपेन्द्रियक्रिया।
पस्य निर्मननस्यैता मनोनिर्माणरीतयः ॥६३॥ (३।६।६६)
सातिणि स्फार भाभासे ध्रुवे दीप इव क्रियाः ।
सति यस्मिन्नवर्तन्ते चित्तेहाः सन्दपूर्विकाः ॥६॥३६॥१८)
यस्माद्घटपटाकारपदार्धशतपयः ।
वरङ्गगणकलोलवीचयो वारिधेरिव ॥६५॥ (३९६८)
स एवान्पतयोदेति यन्पदार्थशतभ्रम ।
फटकादकेयूरनपुरैरिव काश्चनम् ॥ ६६ ॥ (३१६७०)
यतः कालस्य फलना यतो दृश्पस्प दृश्यता ।
मानसी कलना येन यस्य भासा विभासनम्। ६७॥ (३।६।७३)
क्रिया रूप रसं गन्ध शब्द सर्श च चेतनम् ।
यत्सि तदसौ देवो येन वेसि तदप्पसौ ॥६॥ (३६७४)
पामाणोरपि पर तदणीयो प्रणीयतः ।
शुद्ध शूदम पर शान्त तदाफाशोदरादपि ॥६६॥ (३।१०।३२)
दिशलायनरच्छिन्नरूपत्वादतिविस्तृतम् ।
तदानाद्यन्तमाभासं भासनीयविवर्जितम् ।। ७० ॥ (३२१०१३३)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
१४५
यद्योन्नो हृदयं यदा शिलायाः पचनस्य च ।
वस्याचेत्यस्य चिद्वयोम्नस्तद्रूपं परमात्मनः ॥३१।।(३।१०।४४)
अचेत्यस्यामनस्कस्य जीवतो या स्वभावतः ।
स्पास्थितिः सा परा शान्ता सत्ता तस्याद्यवस्तुनः(३।१०।४५)
स्यावराणां हि यद्रूपं तच्चेदोघमयं भवेत् ।
मनोबुद्धशादिनिर्मुक्तं तत्परेणोपमीयते ॥७३॥ (३।१०।५३)
चित्तकाशस्य यन्मध्य प्रकाशस्यापि खस्य वा ।
दर्शनस्य च यन्मध्यं तद्रूपं ब्रह्मणो विदुः ॥७॥ (३।१०१४६)
पदार्थोषस्य शैलादेवहिान्तच सर्वदा ।
सत्ता सामान्यरूपेण या चित्सोऽहमलेपकः ॥७॥१।११।६०)
जायत्स्वमसुपुतेपु तुर्यातुर्यातिगे पदे ।
समं सदैव सर्वत्र चिदात्मानमुपास्महे ॥ ७६ ॥ (११९८)
परमाकाशनगरनाट्यमण्डपभूमिपु ।
स्वशक्तियत्तं संसारं पश्यन्ती सातिस्थिता ।।७७॥(१३७/१२)
प्रत्यतादेरगम्यत्वात्किमप्येव तदुत्तमम् ।
सर्व सर्वात्मर्फ सूक्ष्ममच्छानुभवमात्रकम्॥ ७॥ (१६२७)
न सनासन मध्यान्तं न सर्व सर्वमेव च ।
मनोकचोभिरमाहॉ शून्याच्छ्न्यं सुखात्सुखम् ॥७६॥(२११६२३)
घा०१६

·१२--वृहणम्
[१] ब्रह्मवृंहणं जगत् :-
ब्रह्मदेव हि जगजगञ्च ब्रह्मवृहणम् । (१२१५१)
घीय तदनायन्तमब्धिवस्मविम्भते ॥ १॥ (२।२७)
प्रात्मैव स्पन्दते विश्व वस्तुजारिचोदितम् ।
(वरशकणकल्लोलैरनन्ताम्बम्युघावित्र ।। २ ।। (११७२।२३ )
यदिदं किञ्चिदाभोगि जगज्जाले प्रदृश्यते ।
तत्सर्वममलं ब्रह्म भवत्येतद्व्यवस्थितम् ॥ ३॥ (१२१६)।
चिदाकाशमिदं!पुर स्वच्छ कचकचायते ।
समाम बनानाति जगदम्पन्न विद्यते ॥ ४ ॥ (२१३।१८)
इदमायन्ताहितं सर्वे संसारनामकम् ।
विचमस्कृतिनामाम नमः कचकचायते ॥ ५॥ (HEER)
पदिदं भासते तत्सत्तरमेवात्मनि स्थितम् ।
परं परे परापूर्ण सममेव) विजृम्भते ॥६॥ (FIRE१८)
जायते नश्यति तथा यदिदं याति तिष्ठति ।
तदिदं ब्रह्मणि ब्रह्म ब्रह्मणा च विवर्तते ॥७॥ (३।१०।२८)
शून्यं शून्ये समुच्छ्नं ब्रह्म ब्रह्मणि हितम् ।
सत्य विजृम्भते सत्ये पूर्णे पूर्णमित्र स्थितम् ॥८॥(३२११)
ब्रह्म ब्रह्माणि हामिब्रह्मशक्त्येव धुंहति । (११।२०)
रपुरति ब्रह्मणि ब्रह्म नादमयी रामकः ॥ (१९२३)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
१४७
अज्ञानमेव यद्भाति संविदाभासमेव तत् ।
यज्जगद्दश्यते स्वप्ने संवित्कवनमेव तत् ॥१०॥ ३।१।१६)
पथा पुरमिवास्तेऽन्तर्विदेव स्वप्नसंविदः ।
तथा जगदिवाभाति स्वात्मैव परमात्मनि ॥११॥ (३३१०२०)
यदिदं मासते किश्चित्तस्यैव निरामयम् ।
कचन काचकस्येव कान्वस्यातिमणेरिख ।। १२ ।। (३२२१४६८)
नेह मजायते किञ्चिन्नेह किञ्चिविनश्यति ।
जगद्गन्धर्वनगररूपेण ब्रह्म जृम्भते ॥ १३॥ (३।६७६६ )
अपारावारविस्तारसंवित्सलिलवल्गनैः ।
चिदेकार्णव एवायं स्वयमात्मा विजृम्भते ॥ १४ ॥ (३६५।४)
ब्रह्मणा चिन्मयेनात्मा सर्मात्मैव विभाव्यते ।
न भाव्यते चानन्यतादीनान्तरिख द्रुमः ॥१५॥ (३६१।२६)
शुद्धचिन्मानममलं ब्रह्मास्तीह हि सर्वगम् ।
तद्यथा सर्वशक्तिवाद्विन्दते या स्वयं कला॥१६॥ (३।१४।२१)
चिन्मानानुक्रमेणैव सम्मल्ललतामिव ।
ननु मूर्तापमृता वा तामेवाशु प्रपश्यति ॥ १७ ॥ (३।१४।२२)
पया स्वने सुपुप्ते च निकैवाक्षयानिशम् ।
सर्गेऽस्मिन्मलये चैव ग्रीक चितिरव्ययम् ॥१८॥ (३।२१३१२२)
तस्मात्स्वप्नवदामासः संविदात्मनि संस्थितः ।
सर्गादिनानातिना परमात्मा निराकृतिः ॥ १६ ॥१६५४४)
दिकालाधनवच्छिन्नमदृष्टोभयकोटिकम् ।
एक ग्रीव हि जगत्स्यितं द्वित्वमुपागतम् ॥२०॥ (१२।२३)

·११४८ वासिष्ठदर्शनम् । यः कणो या च कणिका या वीचिर्यस्तरङ्गमः। यः फेनो या च लहरी वधया वारि वारिणि॥२१॥११॥ यो देहो या च फलना यदृश्यं यो क्षयाक्षयौ । या भावरचना योऽस्तथा तद्ब्रह्म ब्रह्मणि ॥२२॥ ॥११॥ पाताले भूतले स्वर्ग तणे पाण्यम्बरेऽपि च । - दृश्यते तत्परं ब्रा विद्रूपं नान्यदस्ति हि ॥ २३ ॥ (1AR [२] त्रिजगच्चिदन्तरस्ति:-- फलपुष्पलतापत्रशाखाविटपमूलवान् । वृक्षपीजे यया एतस्तयेदं प्रमणि स्थितम् ॥१॥(३।१०।। सूर्यकान्ते यया वहिर्यया तीरे घृतं तथा । (HERE बनेदं संस्थित सबै देशकालक्रमोदये । यया स्फलिमा अनलायया भासो दिवाकरात् ॥२॥(HERE सस्सातमा निर्यान्त्रि स्फरन्त्याः संविदथितः । ३॥ (हा: ययाम्भोधिस्तरगाणां पपामलमणिस्त्विषाम् । (HER (कोशो नित्यमनन्तानां चया तत्संविदां विपाम् ||४|| चट्य क्यानायामिव पुष्पफलादिमान् । (HERE चिदन्तरस्ति निजगन्मरिचे तीक्ष्णता यया ॥ ५॥ (२१५ यथैवत्सरणं वायौ दया सर्गः स्थितः परे । असत्कल्पेऽपि सत्कल्पः सत्येऽसत्य इवापि च ॥६॥(३६११६ अन्यरूपा पयानन्या रेनस्यालोकतोदरे । वया ब्रह्मणि विश्वश्री सत्यासत्यात्मिका चिति ७(३१६११२

·११०
वासिगदर्शनम् ।
--
-
[४] चित्स्वभाव एव जगद्वद्भासनम् :---
एप एव स्वभावोऽस्या यदेवं भाति भातुरा । (१९१।१०)
एतत्तु स्वप्नसङ्कल्पनगरवनुभूयते ॥१॥ (१९११)
[५] ब्रह्माणि सर्गकालोऽपि निमेषांशमात्रम् :-
तुल्यकालनिमेपाशलतमागावीवि यत् ।
निजं विदा प्रकचनं वत्सगौघपरम्परा ॥१॥ (३१६११७)
क्षणफल्पजगत्सया समुद्यन्ति गलन्ति च ।
निर्मपाकस्यचित्कल्पाकस्पपिच क्रम शृणु ।।२।। (३३४०।३०)
7
[६] एकास्मिन्नेव ब्रह्माणि नानारूपसर्गताशक्तिः--
-
चिवि तस्वस्ति नानाता तदभिव्यञ्जनात्मनि ।
विचित्रपिच्छिकापुञ्जो पयूराण्डरसे पया ॥ १ (१७७१२६)
स्फटिकान्तः सनिवेशः स्थाणुवाऽवेदनाघया |
शुद्धेऽनानापि नानेव क्या ब्रह्मोदरे जगत् ॥२॥ (३१६७३५)
ब्रह्म सबै नगदस्तु पिण्डमेफमखण्डितम् ।
फलपत्रलतागुल्मीठवीनमित्र स्थितम् ॥ ३॥ (३।६७।३६)
एकमेव चिदाकाशं साकारत्वमनेककम् ।
स्वरूपमजदत्ते यत्स्वप्न इव सज्जगत् ॥ ४॥ (१४४/२३)
पयोयादि जले वृने यया का शालभलिकाः ।
पया घटादयो भूमौ क्या ब्रह्मणि सर्गता ॥५॥३४॥२५)

·वासिष्ठदर्शनम् । १५१०
तेज:पुजैर्यया तेजः पयःपूरैर्यथा पयः ।
परिस्फुरवि सस्पन्दैस्तथा चित्सर्गविभ्रमः॥६॥ (४॥३६॥१६)
[७] न ब्रह्म स्वस्मिन्नानात्वसंस्पृष्टम् ।
चित्यैः सगैथिदाधार्न स्पृष्टा चित्परा तथा ।
स्वाधारैरम्बुदैः स्वस्थैर्न स्पृष्ट गगर्न यथा ॥ १ ॥ (४॥३६॥५)
जगदाख्ये महास्वप्ने स्वप्नात्स्वप्नान्तरं बना ।
रूपं त्यजति नो शान्तं ब्रह्म शान्नत्वहणम् ॥२॥ (१७२।३)
यथा पयसि पीचीनामुन्मज्जननिमज्जनः ।
न जलान्यत्वमेव हि भावाभावैः परैः पदे ॥३॥ (३।१६५।२७)
[4] सन्निधिमात्रेण कर्तृताऽऽत्मनः-
सर्वकर्ताऽप्यकतैव फरोत्यात्मा न फिञ्चन ।
तिष्ठत्येवमुदासीन आलोकं प्रति दीपवम् ॥ १॥ (४।५६।१७)
कुर्वन्न किश्चित्कुरुते दिवाकार्गमिवांशुमान् ।
गच्छन्न गच्छति स्वस्यः स्वासदस्यो रविर्यथा।।२।।(४।५६३१८)
सङ्कल्पपुरुषस्वप्नजनद्वोन्दुत्तविभ्रमम् ।
यया पश्यसि पश्य त्वं भावजातमिदं तथा ॥ ३ ॥ (१५६।२४)
इयं सनिधिमात्रेण नियतिः परिम्भते ।
दीपसनिधिमाण निरिछैध काशते ॥ ४ ॥ (४५५।२७)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
जापुर्यया तेजः पयःपूरैर्यथा पयः ।
परिस्फुरति ससन्देस्तया चित्सर्गविभ्रमैः ॥ ६॥ (४।३६।१६)
[७] न ब्रह्म स्वस्मिन्नानात्वसंस्पृष्टम् ।
चिरस्यैः सगैश्विदाधान स्पृष्टा चिस्परा तथा ।
स्वापारम्धुः स्वस्थैर्न स्पृष्ट गगर्न पया ॥ १ ॥ (१३६।५)
(जगदाख्ये महास्वप्ने स्वप्नात्स्वप्नान्तरं व्रजत ।
रूपं त्यजति नो शान्तं ब्रह्म शान्नत्वबृहणम् ॥२॥ (१७२१३)
'यथा पपसि पीचीनानुन्मज्जननिमज्जनः ।
न जलान्यत्वमेवं हि भावाभावैः परैः पदे ॥३॥ (१९५।२७)
[८] सन्निधिमात्रेण कर्तृताऽऽत्मनः-
सर्वकर्ताऽप्यकतैव करोत्यात्मा न किञ्चन ।
विष्ठत्येवमुदासीन आलोकं प्रति दीपवम् ॥ १॥ (४।५६।१७)
कुर्वन्न किश्चित्कुरुते दिनाकार्गमिवांशुमान् ।
गच्छन्न गच्छति स्वस्थः स्वारसदस्यो रविर्यय॥२(४।६।१८)
सङ्कल्पपुरुषस्वप्नजनद्वीन्दुत्वविभ्रमम् ।
यया पश्यसि पश्य त्वं भाषजातमिदं तया ॥ ३ ॥ (४५६।२४)
इयं सन्निधिमात्रेण नियतिः परिम्भते ।
दीपसन्निधिमा निरिछैव प्रकाशते ॥ ४ ॥ (४५५।२७)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
अनसन्निधिमात्रेण कुटजानि यया स्वयम् ।
अात्मसन्निधिमात्रेण विजगन्ति तथा स्वयम् ॥२॥(४।५६।२८)
सर्वेच्छारहित भानौ यथा व्योमनि तिति ।
जायते व्यवहारथ सति देने क्या क्रिया ॥६॥ (४।५६.२६)
निरिच्छे संस्थिते रले यथालोकः मवर्तते ।
सत्तामात्रेण देवे तु तवायं जगद्गुणः ॥ ७ ॥ (४।५६।३०)
अतः स्वात्मनि कत्मकर्तृत्वं च संस्थितम् ।।
निरिच्छत्वादफांसी पर्ता सनिधिमानतः ।।८|| (३१)
सर्वेन्द्रियायतीतत्वात्कर्ता भोक्ता न सन्मपः ।
इन्द्रियान्तर्गतत्वातु कर्ता भोक्ता स एव हि ॥६॥(४५६।३२)
सर्वदेवाविनाशात्म कुम्भानां गगनं यया ।
यया मणेरयास्सन्दे अपस्तान्तस्य फर्तृता ॥ १० ॥ (81३१)
अरेव हिवया फडता तस्य कथ्यते ।
मणिसनिधिमारेण यथाऽयः पन्दते जडम् ॥११॥ (१।६।३२)

·१३ तादात्म्यम्
द्वैतं यथा नास्ति चिदात्मजीक्योस्तथैव मेदोऽस्ति न जीव चित्तयोः
यथैव भेदोऽस्तिम जोधचित्तयोस्तथैव भेदोऽस्ति न देहकर्मणोः॥
॥१॥ (३६४१२)
फमैंच देशो ननु देह पर चित्रं तदेवाइमितीह जीवः ।
स जीर एवेश्वरचित्स प्रात्मा सर्वः शिवस्खेकपदोक्तमेतत् ।।
॥२॥ (३६।१२)
[१] प्रकृतेरात्मनस्तादात्म्यम् :-
नात्मनः प्रकृतिभिन्ना घटान्मृन्मयता यथा ।
सन्मृन्मानं यथा चान्तरात्मैवं प्रकृतिः स्थिता ॥१॥(१४६ २६)
आवर्तः सलिलस्येव यः सन्दस्त्वयमात्मनः ।
प्रोक्तः प्रतिशब्देन वेनैवेह स एव हि ॥ २॥ (४६३०)
पथकः स्पन्दपपनों नाम्ना भित्रौ न सक्षपा ।
तयैफयात्मप्रकृती नाम्ना भिन्नौ न सत्तया ॥ ३ ॥ (1881३१)
अयोधादेतयोर्मेदो घोधेनैव विलीयते ।
अयोधात्सन्मयो यावि रज्ज्वा सर्पभ्रमो यया ॥४(१९३२)
यद्ब्रह्मात्मापि तुर्यच या विद्या प्रकृतिय या ।
तदभिमसकाम यथा कुम्भशतेषु मृत् ॥ ५॥ (१४६।२८)
ब्रह्माई पिजगद्ब्रह्म त्वं ब्रह्म खलु दृश्यभूः ।
द्विचीया फलना नास्ति यथेच्छसि क्या कुरु ॥६॥ (FIRE२३)
घा०२०

·वासिष्ठदर्शनम् ।
अविद्येयमयं जोव इत्यादिकलनाक्रमः ।
अमबुद्धमयोधाय कल्पितो वाग्विदा वरैः॥ ७ ॥ (३।४६।१७)
[२] मनसो ब्रह्मणस्तादात्म्यम् :-
प्रतियोगिव्यवच्छेदसंख्यारूपादयत्र थे।
मनःशब्दैः प्रकल्प्यन्ने ब्रह्मनान्ब्रह्म विद्धि तान् ॥१॥(३।१००।२३)
माली शक्तिरसौ तस्माद्ब्रोव तदरिन्दम । (३११००।१७ )
( अन्यनां सस्प तां विद्धि सन्दशक्ति मनोमयीम् ।।२।। (८४१२)
[३] जगतो ब्रह्मणस्तादात्म्यम् :-
यथा कटकशब्दार्यः पृथक्त्वाहों न फाश्चनात् ।
न हेमफटकाचद्वग्नगच्छन्दार्थता परे ॥१॥ (३.१११७)
अनन्यच्छान्तमाभासमारमाकाशनिर्मलम् ।
ग्रीव जगदित्येतत्सर्वं सत्वावयोधतः ॥ २॥ (३६३०)
फटकत्वं पृथग्येन्नस्तरङ्गत्वं पृथग्जलात् ।
पथा न संभवत्येवं न जगत्स्यगीश्वरात् ॥३॥ (३(६११४)
यथोर्मयोऽनभिव्यक्ता माविनः पपास स्थिताः ।
न स्थिताश्चात्मनोन्यत्साचित्तवे समयस्तथा ॥४॥(४।३२)
सन्दत्वं पवनादन्यत्र पदाचन कुचित ।
। सन्द एव सदा वायुगचस्मान्न विद्यते ॥५॥ (३९॥३३)
फाकतालीयपश्चिचाजगतो भाति ब्रह्म खम् ।
स्वमसंकल्पपरखचत्तस्मानियते कथम् ॥६॥ (३४।२४)

·.
वासिष्ठदर्शनम् ।
यथा न भिन्नमनलादौष्ायं सौगन्ध्याम्वुजात् ।
कार्य फज्जलतः शौक्स्पं हिमान्माधुर्यमितुतः ॥७॥ (३।३।५)
आलोकश्व प्रकाशाङ्गादनुभूतिस्तथा चितः ।
जलाद्वीचिर्यथाऽभिन्ना चित्स्वभावाचया जगत् ।।३।। (३६)
यदात्ममरिचस्यान्वयित्वातीक्ष्णत्ववेदनम् । (१५७१)
यदात्मलवणस्यान्तश्चिचालवण्येदनम् ॥६॥ (२५७ार)
स्वतो यदन्तरास्मेनोविचान्माधुर्यवेदनम् । (५५७३)
स्वतोपदात्मपदवियाकाठिन्यवेदनम् ॥१०॥ (५१५७।४ )
स्वतो पदात्मशैलस्य ज्ञलया जाड्यदनम् । (२५७/५)
स्वतो यदात्मतोयस्य चिद्रवत्वादिवर्तनम् ॥११॥ (५१५७।६)
पदात्मगगनस्यान्तश्चित्वाच्छून्यत्ववेदनम् । (५१५७८)
स्वतो यदात्मवृक्षस्य शाखादिस्तस्य वेदनम् ॥१२॥(११५७१७)
स्वतो यदात्मकुड्यस्य नैरन्वर्य निरन्तरम् । (२५७१०)
स्वतो यदात्मसचायाश्चिात्सत्वैकवेदनम् ।।१३।। (५१५७५१)
अन्तरात्मपकाशस्य स्वतो यदवभासनम् । (५१५७/१२)
परमात्मगुडस्यान्वयचित्स्वादूदयात्मकम् ॥१४॥(५०५७।१४)
अन्तरस्ति यदात्मेन्दोश्चिद्रूपं चिद्रप्तापनम् ।
स्वत मास्वादितं तेन तदहतादिनोदितम् ।।१५।। (५॥५७०१३)
अनया तु पचोमगया मया ते रघुनन्दन ।
नाहंतादिजगत्तादिभेदोऽस्तीति निदर्शिनम् ॥१६॥ (१५७१६)
चिपेण स्वसंविया स्वविमा विभाव्यते ।

·वासिगदर्शनम् ।
स्वयमेव रूपहृदयं वातेन स्पन्दनं यथा ॥१७॥ (३६१।११)
यया क्षीरस्य माधुर्य तीक्ष्णत्वं परिचस्य च ।
द्रवत्वं पयसवैव सन्दर्न पवनस्य च ॥ १८ ॥ (३६१।२७)
स्थितोऽनन्यो ययाऽन्यः सन्नास्ति वा वयात्मनि ।
सर्गों निर्गलचिद्रूपः परमात्मात्मरूपभृत् ॥१६॥(३६१।२८)
करनं ब्रह्मरनस्य जगदित्येव पत्स्यितम् ।
सदकारण यस्माचेन न व्यतिरिच्यते ॥२०॥ (३३६१।२६)
चिदग्न्यौप्पय जगल्लेखा जगचिच्छ्यशुक्लवा ।
जगचिच्छैलजठरं विज्जलद्रवता जगत् ॥२१॥ (३।१४।७२)
जगचिदिनुमाधुर्य चित्तीरस्निग्धता जगत् ।
जगचित्तौद्रमाधुर्य जगचित्कनकाइदम् ॥२२॥ (३१४।७३)
जगचित्सर्षपस्नेहो वोचिचित्सरियो जगत् ।
जगचिद्धिमशीतत्वं चिज्वालाज्वलनं जगत् ।।२३।।(३११७४)
जगचित्पुष्पसौगन्थ्यं चिल्छताग्रफलं जगत् ।
चित्सव जगत्सवा नगत्सव चिद्रपुः ॥२४॥(३।१४१७५)
विवं चेत्यविकल्पेन स्वयं स्फुरति वन्मयम् ।
विकारादि नदेवान्तस्वत्सारत्वान भियते ॥२५॥ (६३३१७)
पुष्पपल्लवपत्रादि लताया नेतरयया।
द्विवैफत्वनगखादि वन्लाईस्व तथा चितेः ॥२६॥(३३३१२)
अविकल्पतदात्मत्वात्सचासत्तैकतैव च
अपधावयविता शब्दारों शशभृङ्गवत् ॥ २७ ॥ (३२१४७७)

·वासिष्टदर्शनम् ।
५७
[3] जगद्विना नेशस्य संस्थितिः:-
सनिवेशं विना सता यया हेम्नो न विद्यते। (६४३)
तथा जगदहमा विना नेशस्य संस्थितिः ॥१॥ (१६४४)
चित्सत्तैप जगत्सत्ता जगत्सत्तैव चिद्वपुः ॥ २॥ (३।१४।७५)
अत्र भेदविकारादि नखे मलमिव स्थितम् ॥ ३ ।। (३।१४।७६)
[५] सर्व स्खल्विदं ब्रह्म :---
करणं कर्म फर्ता व जननं मरणं स्पितिः ।
सर्व ब्रह्मैव नास्ति तद्विना कल्पनेतरा ॥११॥ (३३१००।३०)
ब्राह्मव्योम जगज्जालं ब्रह्मव्योम दिशो दश ।
ब्रह्मव्योम कलाकाल देशद्रव्यक्रियादिकम् ॥२॥ (ई ६०१२८)
पदार्थमात शैलादि यया स्वप्ने पुरादि च ।
चिदेवैक पर व्योम तथा जामत्पदार्पभूः ॥ ३ ॥ (१५६।३)
परमार्थधनं पृथ्वी परमार्यचनं नमः ।
परमार्थधने शैला परमार्थपने द्रुमाः ॥ ४॥ (३१५५४५)
यदिदं किश्चिदाभोगि जगजालं मदृश्यते ।
तत्सर्वममलं ब्रह्म भवत्येतद्वयवस्थितम् ॥ ५ ॥ ( ६।११।१६)
पाताले भूतले स्वर्ग तृणे माण्यम्योऽपि च ।
दृश्यते तत्परं ब्रह्म चिद्रूपं नान्यदस्ति हि ॥६॥ (३।२।१८)

·११-जगन्मिथ्यात्वम्
मायेय सप्नाभ्रान्विर्मिच्यारचिवनिका ।
मनोराज्यमित्रालालसलिलाव सुन्दरी ॥१॥ (४११७४१)
[१] सत्यासत्यनिर्णयः :-
श्रादावन्ते च नित्यं तत्सत्यं नाम नेवरन् । (शह)
मादारन्ते च यत्सत्यं वर्तमाने सदैव वत् ॥ १ ॥४।४।४६) .
भादावन्ते च यत्नास्ति वर्तमानेपि तवया । (११४५१४५)
पादावन्ते च यमास्ति कीदृशी तस्य सत्यता ॥२॥ (५५६)
यदस्ति वस्य नाशोस्त न कदाचन रायर ॥३॥ (३२४६२)
[२] न सन्नासज्जगत् :-
न समासन सजावचेतसो जगवो भ्रमः ।
अय धीसमवायानामिन्द्रनालमिवोत्थितः ॥ १ ॥ (३६)
नाता सत्यमिदं श्यं न पासत्यं कदाचन । (३२४४।३३)
न तत्सत्यं न चासत्प रज्जुसर्पभ्रमो यया ॥२॥ (३।४४४१)
न सत्यं न च मिथ्यैव स्वप्ननामिवोत्थितम् । (१११४।२०)
एवं न सन्नासदिदै भ्रान्तिमात्रं विभासते ॥३॥ (३।४४।२७)
[३] जगतः सदसन्मयत्वम् :-
सती याप्यसतो तापनयेव लइरी चला।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
मनसेहेन्द्रजालश्री गती प्रवितन्यते ॥१॥ (
(३३१०२६)
असत्यमस्थैर्यवशात्सत्यं संप्रतिमा सतः ।
यया स्वप्नस्तथा चित्त नगरसदसदात्मकम् ॥ २॥ (३२६५३५)
थथा नमसि मुकालोपिच्छकेशोराहकादयः ।
असत्याः सत्यतां याता भात्येवं दुर्थशां जगत् ॥३॥ (३।१२।७)
असल्पमेव सत्या प्रतिभानमिदं स्थितम् । (३२५४।२१)
अफत चानुभूतं च न सत्यं सत्पवरिस्थम् ॥४॥ (२१३।४२)
[४] जगतो भ्रान्तिमानत्वम् ।-
एवं तापदिदं विद्धि दृश्य जगदिति स्थितम् ।
अह चेत्याधनाकार भ्रान्तिमानमसन्मयम् ॥१॥(४१२)
मृगतृष्णारियासत्यं सत्यवस्मत्पपादम् (४१७)
अनुभूतं मनोराज्यमिवासत्पमवास्तवम् ॥२॥ (४।१।१२)
शून्ये प्रकचितं नानावर्णमाकारिवात्मकम् ।
अपिण्डग्रहमाशून्यमिन्द्रयापमिवोत्थितम् ॥ ३ ॥ (४।१।२३)
जगदादावनुत्पन्नं यच्चेदमनुभूयते ।
तत्सवियोमकचनं स्वप्नत्रीसुरतं यथा ॥ ४॥ (३१५४।२०)
मृगतृष्णा यया तापान्मनसोनिश्चयात्तथा ।
असन्त इव रश्यन्ते सर्वे ब्रह्मादयोऽप्यमी ॥५॥ (४।४।१७)
मिथ्याज्ञानधना. सर्वे जगत्याफारराशयः।
पथा नौयायिनो मिथ्या स्यागुस्सन्दमतिस्तथा ॥६॥(४।४५३१८)

·१६०
वासिष्ठदर्शनम् ।
पनोव्यापोह एवेदं स्वामहिमपं यथा ।
भावनामात्र चियाचिरमावर्तते जगत् ॥७॥ (४।४।२६)
मिथ्यात्मियैव सर्गशीर्भवतीह महामरौ ।
सोरद्रुमलतोन्मुक्तपुष्पालीव तरङ्गिणी ॥८॥ (श६२१४)
स्वप्नेन्दजालपुरवत्संकयेहापुराद्रिवत् ।
संकल्पबदसत्यैव भाति सर्गानुभूविः ॥ ६॥ (३६२५६)
समस्तस्याम्बुद्धस्य मनोजावस्प कस्यचित्
पोज विना मृपैवेयं मिथ्पारूदिमुपागवा |॥१०॥ (३१५७।११)
समोपलम्भं सख्यं स सर्वोऽनुभवन्स्थितः ।
विरमाटचदेवात्मा भुचक्रनमणं यया ॥ ११ ॥ (३१५७।२०)
मिथ्यादृष्ट्य एवेमाः सृष्टयो योहदृष्टयः ।
मायामात्रशोभ्रान्तिः शूम्पाः स्वप्नानुभूतयः।।१२॥(३१५७१५४)
मतिमाससमुत्थानं प्रतिभासपरितपम् ।
पया गन्धर्वनगरं तया संमृतिविभ्रमः ॥१३॥ (३३३३४५)
स्वपाईमृगतृष्णाम्बुद्वोन्दु सङ्कलितार्थवत् ।
मिथ्या जगदई त्वं च भाति केशोपड़र्फ यथा||१४||(११६०।१३)
मायामायकमेवेदमरोधकममिचिमत् ।
इदं भास्वरमाभासं स्वप्नसंदर्शनं स्थितम् ॥१५॥ (३।६०३६)
भ्रान्तिरेवमनन्तेऽयं चिट्योव्योम्नि मासुरा ।
अपड्या जगन्नाम्नी नगरो कल्पनात्मिका ॥१६॥ (३२२११४)
एतनालपसप चिद्भानो समुपस्थिततम् ।
यपा स्वप्नमुहूर्तेऽन्तः सम्वत्सरशवभ्रमः ॥१॥ (३।४१३५०)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
यथा सङ्कल्पनिर्माणे जीवनं मरणं पुनः ।
पया गन्धर्धनगरे कुड्यमण्डनवेदनम् ।। १८ । (२४११५१)
यथा नौयानसंरम्भे वृतपर्वतयेपनम् ।
येथा स्वधातुसंक्षोभे पूर्वपर्वतनर्तनम् ॥१६॥ (३२४१३५२)
यथा समञ्जसं स्वप्ने स्वशिर विकर्तनम् ।
मिथ्यचैवमियं मौढा भ्रान्तिराततरूपिणी ॥२०॥ (३।४१३५३)
यथा मरौ जलं युद्धं फटकत्वं च हेमनि ।
असत्सदिव भातीदं तथा दृश्यत्वमात्मनि ॥२शा(३।२८।१३)
ससर्वावरणा एते महत्यन्तर्विवर्जिते ।
ब्रह्माण्डा भान्ति दुईटेयॉम्नि केशोगको यया २२(३३०/१०)
यया द्वित्वं शशाङ्कादौ पश्यत्यतिमलाविलम् ।
चिच्चैतनकलाक्रान्ता तथैव परमात्मनि ॥ २३ ॥ (३.६६७)
यया मदरशाद्भ्रान्तान्तीवः पश्यति पादपान् ।
तथा चेवनविनुन्धान्संसरश्चित्मपश्यति ॥ २४ ॥ (३६६।८)
पथा लीलानमादालाः कुम्भकच्चक्रवग्जगत् ।
भ्रान्तं पश्यन्ति चित्तातु विद्धि दृश्यं तथैव हि॥२५॥३॥६६।६)
पत्रमात्राहते नान्यत्कदल्या विद्यते पथा ।
भ्रममागाहते नान्यज्जगतो विद्यते तथा ॥ २६ ॥ (२।६६।४)
प्रालीकमिदमुत्पन्नमलोकं च विवर्धते ।
अलीकमेव स्वदतें तथालोकं विलीयते ॥ २७ ॥६७१७६)
घा०२१

·बासिष्ठदर्शनम् ।
[५] जीवस्य मिथ्यात्वम् :-
प्रारमेवानात्मवदिह जीवो जाति राजते ।
दीन्दुत्वमिर दुई सच्चासच समुत्थितम् ॥१॥ (३.१००।३५)
चिच्छक्तः स्पन्दशकेच सम्बन्धः कल्प्यते मनः ।
मिथ्यैव तत्समुत्पन्न मिथ्यानानं तदुच्यते ॥ ९ ॥ (१३८)
एपा विधा कथिता मायैपा सा निगयते ।
परमेतत्तदज्ञानं संसारादिविपमदम् ॥ ३॥ (५॥१३॥६६)
[६] आविधा:-
संसारवीजकणिका यैपा विधा रह ।
'पंपा विद्यामानैव सतीव स्फारता गया ॥ १ ॥(३।११३।११)
दृश्यते मकराभासा सदर्थे नोपयुज्यते । (३६११३।१५)
अन्तःशून्यापि सर्वत्र दृश्यते सारसुन्दरी ॥२॥ (३।११३१७)
न कचित्संस्थितापीह सर्वत्रैवोपलक्ष्यते । (३।११३।१७)
र निमपमप्यतिष्ठन्ती स्पैर्याशङ्का प्रयच्छति ॥३॥ (३।११३।१८)
पतिभासवशादेपा त्रिजगन्ति महान्ति च ।
मुहूर्तमानेणोत्पाद्य धत्ते ग्रासीकरोति च ।। ४ ॥ (३।११।२७)
मनोराज्यमिवाकारभासुरा सत्यजिता ।
सहसरातशाखापि न किञ्चित्तरमार्थतः ॥५॥ (३३११३।३३)
इयं दृश्यभरभ्रान्ति वविद्येति चोच्यते ।
वस्तुतो वियते नैपा तापनयां पया पयः ॥ ६ ॥ (२२५२१५)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
अविति धृता संविब्रह्मणात्मनि सत्तपा ।
तभ्रमेणासनप्यस्याः सपमिब लक्ष्यते ॥७॥ (१६११)
असन्मयमविद्याया रूपमेव वदेव हि ।
यद्वीक्षितासती नूनं नश्यत्येव न दृश्यते ॥८॥ (३)
(अ) चित्तमेवाविद्या :-
चिचमेव सकलाटम्बरकारिणीमविद्या विद्धि ।
सा विचित्रकेन्द्रजालवशादिदमुत्सदयति ।
अविद्या चित्तजीवधुद्धिशब्दानां भेदोनास्ति
वृक्षवरुथब्दयोरिव ॥१॥ (३२११६।८)
(आ) अविद्याया असत्ता :-
कृता शास्त्रैः प्रबोधाय ॥ १॥ (५११७)
नामैवेदमविद्येति भ्रममात्रमसद्विदुः ।
न विद्यते या सा सत्या कोमाम भवेकिल ॥२॥ (३।४।१४)
भ्रातत्वमिदं समासोदस्ति भविष्यति ।
निर्विकारमनायन्त नाविद्यास्तीति निश्चयः ॥३॥ (18०1११)
कुव एपा कथं चेखि विकल्पाननुदाहरन् ।
नेदमेपा न चास्तीति स्वयं ज्ञास्यसि वोधतः ॥४॥ (१५२१७)
[७] माया :-
इति मायेर दुष्यारा चिच्छक्तिः परिजृम्भते ।
7

·१६४
--
वासिष्ठदर्शनम् ।
इत्यमाधन्तरहिता ब्राह्मी शक्तिरनामया ॥ १ ॥ (१७०।१८)
ईदृशी राम मायेय या स्वनाशेन हर्षदा ।
न लक्ष्यते स्वभावोऽस्याः प्रेक्षमाणैव नश्यति ॥२॥ (४४१।१५)
विवेकपाच्छादयति जगन्ति जनयत्यलम् ।
न च विज्ञायते कैपा पश्याथर्यमिद जगत् ॥३॥ (४।४।१६)
अपेक्ष्यमाणा स्फुरति प्रेतिता तु विनश्यति ।
मायेयमपरिझायमानरूपैव वल्गति ॥ ४ ॥ (४४१।१७)
नन स्थितिमुपापाता समासाद्य पद स्थिता ।
कुतो जातेयमिति से राम मास्तु विचारणा ॥५॥ (४१४१९३२)
इमा फथमह इन्मोत्येपा तेऽस्तु विचारणा ।
अस्व गतापा क्षीणापामस्या ज्ञास्यसि राघव ।।६।। (१।४।३३)
पत एषा यया चैपा यया नण्टेयखण्डिवम् ।।
वस्तुतः किल नास्त्येपा विभात्येपा न येक्षिता ॥७॥४॥४१॥३४)
उपदेश्योपदेशार्थ शास्त्रार्थपतिपत्तये ।
शब्दार्यवाक्यरचनाभ्रमो मा तन्मयो भव ॥ ॥ (४४१२६)
शब्दार्यवाक्मपञ्चोज्यमुपदेशेषु कल्पितः ।
सदाप्नेषु न तम्लेषु वियते पारमार्थिकः ॥ ६ ॥ ()
फलनामलमोहादि फिश्चिमात्मनि विद्यते ।
नीरागं ब्रह्म परम नदेवेद जगतिस्पतम् ॥ १० ॥ (४।४११०)
[८] मूढस्यैव जगत्सत्यत्वम् :-
पस्त्वयुद्धमतिमूढो रूटो न वितते पदे ।

·1
वासिष्टदर्शनम् ।
वजूसारमिदं तस्य जगदस्त्यसदेव सत् ॥ १॥ (३।४२११)
यथा बालस्य वेतालो मृतिपर्यन्तदुःखदः ।
असदेव सदाकार तथा मूढमतेर्जगत् ॥२॥ (३।१२।२)
चाप एवं यथा वारि मृगाणां भ्रमकारणम् ।
असत्यमेव सत्याभं तथा मूढमतेर्जगत् ॥ ३॥ (१४२।३)
यथा स्वप्नमृतिर्जन्तोरसत्या सत्यरूपिणी ।
अर्थक्रियाकरी भाति तथा मृदधियां जगत् ॥ ४ ॥ (३।४२१४)
भव्युत्पन्नस्य कनके कानके कटके यया ।
फटकातिरेवास्ति न मनागपि हेमधीः ॥५॥ (३४४२११)
तथाऽक्षस्य पुरागारनगमागेन्द्रमासुरा ।
इयं दृश्यहोवास्ति न त्वन्या परमार्थदृक् ॥ ६ ॥ (३।४।६)
येन बुदं तु तस्तदाकाशादपि शून्यकम् ।
न बुद्धं येन तस्यैतद्वतसाराचलोपमम् ।। ७॥ (३१२८११३)
दीर्घसंसारमायेयं राम राजसतामसैः ।
घार्यने जन्तुभिनित्यं सुस्तम्भेखि मण्डपः ॥ ८॥ (१२२२)
सलस्थनातिभिधीरस्वादशैर्गुणहितः ।
इलया त्यज्यते पका मायेयं त्वगिबोरगैः ॥६॥ (२३)
[९] यावदज्ञानं तावदेव जगदनुभवः-
यावदशानकलना यावदब्रह्मभावना ।
यावदास्था जगज्जाले तावञ्चिचादिकल्पना ॥१॥ (IRI३०)

·१६८
पासिष्ठदर्शनम् ।
यत् प्रस्तुत एवास्ति न पदाचन किश्चन ।
वदभायात्म तद्राम कथं नाम विनश्यति ॥ ४॥ (१२१३/१२)
[१३] जगदात्मनि लीयते :-
-
स्वप्न मेऽय सङ्कल्पे पदार्याः पर्वतादयः ।
संविदोन्तर्मितन्येने सन्दनान्यनिले यया॥१॥ (३१५७४४)
अस्सन्दस्य यया वायोः ससन्दोऽन्तर्विशत्यलम् ।
अनन्याला तथैवाय स्वप्नार्थः संविदो मलम्।।२।। (३१५७१४५)
सनाधर्यावभासेन संविदेव स्फुरत्यलम् ।
अफरन्ती तु तेनैव यात्येकत्वं तदात्मिका ॥३॥ (३।५७१४६)

·१५.-परा दृष्टिः (अजातवाहः)
नाच्छन्दस्प नामार्थो ननु नास्त्येत्र कञ्चन । ( ३४६७ )
वस्तुतस्तु जगन्नास्ति सर्व ब्रहो केवलम् ॥ १॥ (४१४०३०)
[१] अमबुद्धबोधायैव भेदकल्पना
आपददशा पदे तत्परेषाय देवलम् ।
वाच्यवाचकसम्बन्धकृतो भेदः प्रकलप्यते ॥१॥ (३।१००४)
अविधेयमय जोव इत्यादिफलनाक्रमः ।
अमवुदमवोधाय कल्पितो वाग्विदां वरः ॥२॥ (1४६।१७)
फाचिदा फलना यावन नीता राधय प्रयाम् ।
उपदेश्योपदेशश्रीस्तावलोके न शोभते ॥३॥ ( ३९५५)
अतो मेदशादीनामङ्गीकृत्योपदिश्यते ।
ब्रोदमेते जीवा वै वेति वाचमयं क्रमः ॥ ४॥ (३,९५६)
अप्रबुद्धजनाचारो यत्र राघर दृश्यते ।
तत्र ब्रह्मणा उत्पन्ना जीवा इत्युक्तयः स्थिताः ॥।॥ (३।६।३)
उपदेशाय शास्त्रेषु जातः शब्दोज्यवार्यजः ।
पतियोगिव्यवच्छेदसंख्यालक्षणपत्तवान् ॥ ६ ॥ (३।४।१६)
मैदो दृश्यत एवापं व्यवहारान वास्तवः ।
घेताला पालकस्येव कार्यार्थ परिकल्पितः ॥ ७ ॥(३।४।२०)
घा०२२

·१७०
यासिष्ठदर्शनम् ।
कार्यकारणभावो हि तथा स्वस्वामिलक्षणम् ।
हेतुब हेतुमांचवावयवायविविक्रमः ॥८॥ (३८४२२)
ध्यतिरेकाच्यतिरेको परिणामादिविभ्रमः ।
वया भावविलासादि विद्यापिद्ये सुखासुखे ॥ (३८४।२३)
एवमादिमपी मिथ्यासङ्कल्पकलना मिता ।
माज्ञानमवकोपार्थ न तु भेदोस्ति वस्तुनि ॥१०॥ (१८४२१)
[२] परमः सिद्धान्तः:-
सिद्धान्तोऽध्यात्मशास्त्राणां सर्वापहव एव हि ।
नाविद्यास्तीह नो माया शान्तं ब्रह्मेदमक्रमम् ॥१॥ (१२५३१)
सर्व च खल्विदं ब्रह्म नित्यं चिद्घनमक्षतम् ।
कल्पनान्या मनोनाम्नी विद्यते नहि काचन ॥२॥(३।११४।१४)
परं ग्रोव वत्सर्वमनरामरमन्यपम् ।
(३।४।६८)
सर्वमेकमनाचन्तमविभागमखण्डितम् ॥ ३ ॥ (३।४।२६)
केवलं केवलाभार्स सर्वसामान्यमक्षतम् ।
चेत्यानुपावरहित चिन्मात्रमिह विद्यते ।। ४ ।। ( ३।११४।१६)
चेत्यानुपातरहितं सामान्येन च सर्वगम् ।
यचित्तावमनाख्येयं स प्रात्मा परमेश्वरः ॥५॥ (३३११४१२)
तस्माचाविचारोऽस्ति नाऽविद्यास्ति न बन्धनम् ।
नमोक्षास्ति निरायाधं शुद्धोधमिद जगत् ।।६।।१३।२१।७२)
पुघानामस्मदादीनां न किंचिन्नाम जायते ।
न च नश्पति वा किञ्चित्सवशान्तमजं च साशा(१४६।११)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
१७१
परे शान्ते पर नाम स्थितमित्यमिदन्तया ।
नेह सर्गो नसख्या काचिदस्ति कदाचन ॥८॥ (३३११६।२५)
न जायते न म्रियते मिचिदन जगत्त्रये ।
न च भावविकारणां सत्ता कचन विद्यते ॥६॥ (३।११४.१३)
न जगन्नापि जगती शान्तमेवाखिल स्थितम् ।
ब्राँव कचति स्वच्छमित्यमात्मात्मनात्मनि।।१०।। (३।१३१५१)
नाधेयं तत्र नाधारो न दृश्यं न च ददृता ।
ब्रह्माण्डं नास्ति नब्रह्मा नच पैतबिडका कचित् ११ (३३१३३५०)
तेन नातं ततो जातमितीय रचना गिराम् ।
मानसंव्यवहारार्थ न राम परमार्थतः ॥ १२ ॥ (४४०१७)
न दृश्यमस्ति सद्रूपं न द्रष्टा न च दर्शनम् ।
न शून्यं न जई नो चिच्छान्तमेवेदमाततम् ॥१३॥ (३।४।७०)
जामस्वमसुपुप्तादि परमार्यविदां विदाम् ।
न विद्यते किश्चिदपि यथास्थितमयस्थिवम्॥१४॥ (११४६।२१)
वस्तुतस्त्वस्ति न स्वप्नो न जापन्न सुषुप्तता ।
न तुर्य न ततोऽचीत सर्व शान्तं परं नमः ॥१॥ (१६७।१८)
[३] ब्रह्मणः कर्तृत्वनिषेधः :---
अनाख्योभतियः स्वात्मा निराकारो य ईश्वरः ।
स करोति जगदिति हासायैव वचोऽधियाम् ॥१॥ (14)
नेदं फरकृतं किंचिन्न वा कतिक्रमम् ।
स्वपमाभासते चेदं कर्यकर्तपदं गतम् ॥२॥ (१५६५)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
प्रककर्मकरणमकारणमवीजकम् ।
अप्रतर्यमविथ ब्रह्म कर्त कथ भवेत् ॥ ३॥ (१५)
[४] ब्रह्मणो विकारनिषेधः
अपुनः मापवस्थान यत्स्वरूपविपर्ययः ।
तद्विकारादिक तात यत्वीरादिपु वर्तते ॥१॥ (४२)
पयस्ता पुनरभ्येति दथित्वान्न पुनः पयः ।
पुदमाघन्तमध्येषु ब्रह्म प्राव निर्मलम् ॥ २॥ (४६३)
तीरादेरिख नास्ति ब्रह्मणो न विकारिता ।
भनाघन्तविभागस्य न चैपोऽवयविक्रमः ॥ ३॥ (१४६४)
भात्मा लायन्तमध्येपु समः सर्वत्र सर्वदा ।
स्वमप्यन्यत्वमायाति नात्मतत्व पदाचन ॥ ४॥ (३४६)
अरूपत्वाचपैकत्वान्नित्यत्वादपपीश्वरः ।
वश भावविकाराणा न कदाचन गच्छति ॥ ५ ।। (१४E IS)
न चाविकारमजर सस्किार क्षयाहते ।
फारणं क्वचिदेवेह किंचिद्भवितुमईति ॥६॥ (१६५।१४)
न जन्पजनकाधास्ताः सम्भवन्त्युक्तयः परे ।
एकमेव ह्यनन्तत्वारिक कथं जनयिष्यति ॥ ७ ॥ (१।४।२६)
सर्वस्मात्सर्वगाचस्मादनन्ताद्ब्रह्मणः पदात् ।
नान्यत्किञ्चित्सभवति तदुत्य यचदेव नत् ।। ८ । (४।४०।३४)
पाहगायन्तपोषस्तु ताहगेव तदुच्यते ।
मध्ये यस्य यदन्पत्वं तदवोपादिम्भितम् ॥ ६ ॥ (१४६६७)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
१७३
समस्पायन्तयोर्येयं दृश्यते विकृतिः क्षणाद ।
संविदः सम्भ्रम विध्दि नाऽविकारेऽस्ति विक्रिया॥१०॥1४1)
[५] ब्रह्मणः कारणत्वनिषेधा:--
नित्यानन्दतयाऽजस्प कारणं नास्ति कार्यकत् । (१०१०)
ससचायां स्थितं ब्रह्म न वीज न च कारणम् ॥१॥ (१७२)
संस्थितं सर्वदा ससाकारमिवोदितम् ।
अदृश्यस्वादलम्पसान्न तत्कार्य न कारणम् ॥२।। (६६।२६)
भारुपानाख्यास्वरूपस्य निराभासमभाशः।
सतो पाप्पसतो वाथ कथं कारयता भवेत् ॥३॥ (६६।२८)
पदि कारणतापत्तिपोग्यं शान्तं पदं भवेत् । (15)
अनिशितपनाभासपातवर्ष कथं भवेत् ॥ ४ ॥ (१७)
न च शून्यमनाधत जगतः कारणं भवेत् ।
ब्रह्मामूर्त समूर्तस्य दृश्यस्याब्रह्मरूपिणः ॥५॥ (१५३३१७)
न चाविकारमजरं सविकारं घपाहते।
कारणं क्यचिदेवेह किश्चिद्भवितुमर्हति ॥ ६ ॥ (१९५१४)
न हि फारयनः फार्यसुदेत्यसरशं क्वचिन् । (३२१८१८)
मानस्य क्षेपता नास्ति केवलं ज्ञानमव्ययम् ॥७॥ (१६०१६)
सम्पचते हि यत्कार्य कारणैः सहकारिभिः ।
मुख्यकारणवैचित्र्य किश्चिचत्रावलोक्यते ।। ८॥ (३२१८१२०)
न ब्रह्मानगतामस्ति कार्यकारणतोदयः ।
कारणानामभावेन सर्वेपी सहकारिणाम् ॥ १॥ (३२२१५३७)

·१७४
पासिष्ठदर्शनम् ।
[६] ब्रह्मणो बीजत्वनिषेधः:-
इदं वोजेकर इव दृश्यमास्ते महाशये ।
ते य एवमत्रत्वमेतत्तस्यास्ति शैशवम् ॥ १॥ (११२१)
(मनापठेन्द्रियातीतं यस्यादतितरामणु ।
(घीनं तदवित शक्त स्वयंभूगता कथम् ॥ २॥ (४।१।२५)
आकाशादपि सूक्ष्मस्प परस्य परमात्मनः ।
सर्वाख्यानुपलभस्प कोशी वीजता कथम् ॥ ३ ॥ (४।१।२६)
गगनाङ्गादपि स्वच्छ शून्पे तन परे पदे ।
(कथं सन्ति जगन्मेरुसमुद्रगमनादयः ॥ ४ ॥ (१।१।२८)
। मेरास्ते कयमणौ कुतः फिश्चिदनाकृतौ ।
(तदतद्रूपयोपय क्व च्छायातपयोरिव ॥ ५॥ (४।१।३२)
साकारवटधानादावकुराः सन्ति युक्तिमत् ।
( नाकारे तन्महाफार जगदस्तित्ययुक्तिकम् ॥ ६॥ ४१२३३)
यतु पर शान्त ब्रह्म का तलाकारकल्पना ।
। परमाणुत्वयोगेऽपि नान वान वीनता ॥७॥ (१५४१२२)
( जगदास्ते परस्पागोरन्तरित्यपि नोचितम् ।
। सार्पपे फणफे मेरुरास्त इत्पशकल्पना ॥ ८ ॥ (१५४.२४)
सति पीजे पवर्तन्ते कार्यकारणदृष्टयः ।
निराकारस्प कि चीज पर जन्यजनकक्रमः ।।६(१५४।२५)
पत्रास्त्रि घोमं तत्र स्याच्छाखा विततरूपिणी ।
(जन्पते कारणैः सा च वितता सहकारिभिः ।।१०।।४।२०)

·।
पासिष्ठदर्शनम् ।
सहकारिकारणानामभावे त्वट्कुरोद्गतिः ।
पन्ध्याकन्येव दृष्टेह न कदाचन केनचित् ॥ ११ ।। (४।२।३)
समस्तभूतमलये चीजमाकारि किं भवेत् ।
सहकार्यय कि तस्य जायते यदशाज्जगत् ।।१२।। (५४५२१)
पीजं जहदीजवपुः फलीभूतं विलोक्यते ।
ब्रह्माजहन्निजवपुः फलं बीजे च संस्थितम् ।।१३।।३।१८।२४)
योजोदरे तु या सत्ता वीजयेव हि सा भवेत् ।
बीजेङ्गुरोऽङ्कुरतया सश्रितो नोपलभ्यते ॥१४॥३॥१६॥३४)
ब्रह्मणोऽन्तर्जग जगत्तैवोपलभ्यते ।
अस्ति चेत्तद्वयेन्नित्यं सा ब्रह्मैवाविकारि तत् ॥१५॥(३३१६५।३५)
अविकारादनाकाराद्विकायांकृतिभासुरम् ।
उदेतीति किलास्माभिनेंव दृष्ट न च श्रुतम्।।१६॥३॥१९॥३६)
अनाकृतावाकृतिपन्न चैतत्स्थातुमईति ।
परमाणौ न चैवान्दरिव सम्भान्ति मेयः ॥१७] (३।१६५४३७)
समुद्गके रत्नमिव जगद्ब्रह्मणि तिष्ठति ।
महाकारं निराकारे इत्युन्मत्तवचो भवेत् ॥१८॥ (१९३८)
शान्तं परं च साकारस्याधार इति राजते ।
न वक्तु राजते क्वेव साकारस्याविनाशिता॥१६॥(३।१६५३६)
[७] अकारणत्वाजगतो विभ्रमत्वम् :-
फारणं यस्य कार्यस्य भूमिपाल न विद्यते ।
विद्यते नेह तत्वार्य तत्सवित्तिस्तु विनमः ॥ १ (६४।५४)

·१७६
वासिष्ठदर्शनम् ।
अकारणं तु पका सदिवायेजुभूयते ।
तद्रष्टुर्विभ्रमाद्विदि मृगतृष्णाजलोपमम् ॥ २॥ (५६)
कारणाभावतः कार्यमभूत्वा भवतीति यत् ।
मिथ्याज्ञानाइते तस्य न रूपमुपपद्यते ॥ ३॥ (१९५६)
फारणामावत: कार्य न फस्यचिदिदं जगत् ।
अफारमत्वादकार्यत्वं भ्रमाद्विद्धि विदं जगत् ॥४॥ (३५१७)
कारणेन विना कार्य किल कि नाम विद्यते ।
पदपुत्रस्य सत्पुनदर्शनं स भ्रमो न सत् ॥ ५॥ (१५४।१५)
पस्त्वकारणको भाति न स्वभावो विजुम्मते ।
सर्वरूपेण संकल्पगन्धर्वनगरादिवत् ॥ ६॥ (१५४।१६ )
यागेव पर ब्रह्म ताडगेव जगत्रयम् । (३।३।२८)
'स्वरूपमनहत्येव रानतेऽयविवर्तवत् ॥७॥ (१५४१७)
[८] स्वप्नवजगदाभासः :-
स्वप्ने चिन्मानमेवार्य स्वयं भाति जगत्या ।
पथा तथैव सर्गादौ नानान्पदुपपद्यते ॥१ (१७६५)
वस्मात्स्वमवदाभासः संविदात्मनि सस्थितः ।
। सर्गादिनानातिना परमात्मा निराकृतिः ॥२॥ (१९५।४४)
[९] जगतोऽजातत्वम (अजातवादः) :-
न पोत्पन्न न च ध्वंसि यत्तिलादौ न विद्यते ।
(उत्तचिः कीदृशी वस्य नाशशब्दस्य या यथा ॥१॥ (३।११।२)

·शासिष्ठदर्शनम् ।
१७७
यया स्वप्नेज्यनिर्नास्ति स्वानुभूवापि कुत्रचित् ।
तथेयं दृश्यता नास्ति स्वानुभूताप्यसन्मयी ॥२॥ (१६१।२२)
न किश्चिदपि सम्पन्नं न च जातं न दृश्यते । (३१३१४०)
न मिथ्यात्वं न सत्यत्वं फिमपीदम ततम् ॥।॥ (३१६२२३)
तत्सर्व कारणाभावान जातं न च विद्यते । (१५३।१५)
यदफारणक सस्य सचा नेहोपपद्यते ॥४॥ (३५३।१६)
यया सौवर्णपटके एयमानमिदं स्फुटम् ।
कटपत्वं तु नैवास्ति जगावं न तथा परे ॥५॥ (३।११।८)
हेम्न्युर्मिकारूपरेऽप्यूमिफात्वं न विद्यते ।
यथा तथा जगटूपे नगन्नास्ति च ब्रह्मणि ॥६॥ (३।२१।३३)
अनुभूतान्यपीमानि जगन्ति व्योमरूपिणि ।
पृथ्व्यादीनि न सन्त्येव स्वप्नसङ्कल्पयोरिव ॥७॥ (३।११६)
पिण्डग्रहो जगत्यस्मिन्विज्ञानाकाशरूपिणि ।
परुनयां जलमिव न सम्भवति कुत्रचित् ॥ ८॥ (३१५१७)
जायत्स्वप्नसुपुप्तादिपरमार्थविदां विदाम् ।
न वियते किश्चिदपि ययास्थितमवस्थितम् ॥६॥ (११४६।२१)
स्वमसङ्कल्पपुरपोर्गस्त्पप्यनुभवस्थयोः ।
मनागपि यथा रूपं सर्गादौ जगतस्तथा ॥१०॥ (३१४६।२२)
जगत्सविदि जातापामपि जातं न किश्चन । (३।१३१४८)
परमाकाशमाशून्यमच्छमेव व्यवस्थितम् ॥ ११ ॥ (३।१३।४६)
जातशब्दो हि सन्पात्रपर्यायः श्रूयतां कथम् ।
प्रादुर्भावे जनिस्तूतः प्रादुर्भावस्य भूर्यपुः ॥१२॥(१४६।१६)
वा०२३

·१७८
पासिष्ठदर्शनम् ।
सत्तार्थ एव भूः मोक्तस्तस्मात्सञ्जावमुच्यते ।
सर्गतो नात इत्युक्ते सन्सर्ग इति शन्दितम् ।।१।। (११४६१७)
एव न किचिदुत्पन्न दृश्य चिजगदायपि ।
चिदाकाशे चिदाकाशं केवलं स्वात्मनि स्थितम् ॥१४॥(३।२१।२४)
'तस्मादाम जगन्नासीन्न चास्ति न भविष्यति ।
चेतनाकाशमेवाशु फचतीत्यमिवात्मनि ॥ १५॥ (४।२८)
[१०] अयं सिद्धान्तोऽनधिकारिणे न वक्तव्यः :-
अर्थव्युत्पन्नयुद्धस्तु नैतद्वपक्तं हि शोभते ।
दृश्पानया भोगदृशा भावपोप नश्पति ।। १ ।। (४।३६।२१)
परांटि प्रयातस्य भोगेच्छा नाभिजायते ।
सर्व ब्रह्मेति सिद्धान्तः काले नापास्य युज्यते ॥२॥ (४३६।२२)
आदौ शमदमपायैर्गुणैः शिष्यं विशोधयेत् ।
पृवात्सर्पमिदं ब्रह्म शुद्धस्त्वमिति वोधयेत् ॥३॥ (४।३६।२३)
अमस्यामबुद्धस्य सर्वं ब्रह्मवि यो वदेत् ।
महानरकजालेषु स तेन विनियोजितः ॥ ४ ॥ (४॥३६॥२४)
प्रयुद्धबुद्धेः प्रतीभोगेच्छास्प निराशिपः ।
नास्त्पविद्यामलमिति पुक्तं वक्तुं महात्मनः ॥५॥ (४।३६१२५)

·अथ मोनो नाम तृतीयोऽध्यायः
१-आनन्द:
आनन्दायैव भूतानि यतन्ते यानि कानिचित् ॥१॥(१०८।२०)
[१] भोगानामापातमात्रमधुरत्वम् :-
श्रापातमात्रमधुरमावश्यकपरिक्षयम् ।
भोगोपभोगमात्रं मे किं नामेदं मुखायहम् ॥ १॥ (५।२२।३०)
आपातमधुराम्भा भरा मवहेतवः ।
अचिरेण विकारिगयो भीपणा भोगभूपयः ॥ २ ॥ (६८)
[२] सुखानां दुःखरूपत्वम् :-
सर्वस्या एव पर्यन्ते सुखाशायाथ संस्थिवम् । (४१५६६)
मालिन्यं दुःखमप्येवं ज्वालाया इव कज्जलम् ॥१॥(४।५६ १७)
सवोऽसत्ता स्थिता मूनि मूनि रम्पेश्वरम्पता ।
सुखेषु मूनि दुःखानि किमेकं संश्रयाम्पहम् ॥२॥ (१६४१)
रम्येष्वरम्यता दृष्टा स्थिरेष्वस्थिरतापि च ।
सत्येष्वसत्पतार्थेषु तेनेह विरसा वयम् ॥ ३॥ (१९९१)
विषया विपपम्याघामा: कामविमोहदाः ।
रसाः सरसवैरस्या लुउन्नेषु न को इतः ॥ (९३३६)
आपदः सम्पदा सर्वाः सुखं दुःखाप केवलम् ।

·१८०
वासिष्ठदर्शनम् ।
जीवितं मरणायैव वत मायाविम्भितम् ॥ ५॥ (९३७३)
भोगा विषयसम्भोगा भोगा एव फणावताम् ।
दशयन्त्येव मनाक्स्पृष्टा दृष्टा नष्टाः प्रतिक्षणम् ॥६॥ (k|९३.७५)
सम्पदः ममदायैव सरङ्गोत्सङ्गभगुराः ।
कस्तास्वहिफणाच्छनच्छायासु रमते युधः ॥७॥ (३।७८)
शरदम्युयरच्छापागत्वों यौवनश्रियः ।
आपातरम्या विषयाः पर्यन्तपरितापिनः ॥८॥ (१९८४)
संसार एव दुःखानां सीमान्त इति कथ्यते ।
तन्मध्ये पतिते देहे सुखमासाद्यते कथम् ॥ ६ ॥ (१९५२)
[३] संसारस्यासारत्वम् :-
।
.
पातः पकफलस्यैव मरणं दुनिवारणम् । (१७८३)
। आयुर्णलत्यविरतं नल करतवादिध ॥ १ ॥ (७८४)
शैलनया रय इव सम्मपात्येव यौवनम् । (1८1५)
इन्द्रजालमिवासत्यं जीवन जीण संस्थिति ॥२॥ (७८६)
मुखानि मपलायन्ते शरा इव धनुश्च्युताः । (७८६)
पतन्ति चेतो दुःखानि तृप्या गृध्र इवामिपम् ||३॥ (१७८1७)
(युयुदः पारपीवाप्सु शरोरं क्षणभङ्गुरम् । (७८७)
रम्मागर्म इवासारो व्यवहारो विचारगः ॥ (1७८/८)
सलर युवता याति कान्तवाप्रियकामिनः । (HI)
पलादरतिरायाता परस्पमित्र पादपम् ।। ५॥ (FUNE)
-

·१८१
वासिष्टदर्शनम् ।
[५] अभ्युदयस्य निःसारत्वम् :-
रम्ये धनेष्य दारादौ हर्पस्याघसरो हि कः ।
वृद्धायां मृगष्णायां किमानन्दो जलार्थिनाम् ॥१॥ (४।४६३)
धनदारेषु वृद्धेषु दुःखं युक्तं न तुष्टपः ।
वृद्धायां मोहमायायां का समावासबानिह ॥२॥ (४४६४)
[५] सुखहेतुनिरूपणम् :-
यथा प्राप्तिणे यस्तु मथमे तुष्टये तथा ।
न माप्त्येकक्षणामिति को नानुभूतवान् ॥१॥ (१४४।२)
वाञ्छाकरने पपा बस्तु तुष्टये नान्यदा तथा । (१४४३)
वाधाकारले तुष्टये यत्तत्र वाञ्छैच कारणम् ॥२॥ (1४४१४)
बद्धवासनमर्थों यः सेव्यते सुखयत्यसौ ।
पत्सुखाय तदेवाशु वस्तु दुःखाय नाशतः ॥३॥ (१२०१८)
अविनाभावनिष्ठत्वं प्रसिद्ध सुख दुःखयोः ।
तनुवासनमर्थों यः सेव्यते चा विवासनम् ।।४।। (१२०१९)
नासौ सुखायते नासौ नाशकाले न दुःखदः । (१।१२०।२०)
यत्सुख दुःखमेवाहुः क्षणनाशानुभूतिभिः ॥५॥ (३६८।३१)
अकृत्रिममनायन्तं यत्सुखं तत्सुखं विदुः ॥ ६॥ (६८।३१)
इच्छोदयो यया दुःखमिच्छाशान्तियथा सुखम् ।
तथा न नरके नापि ब्रह्मलोकेऽनुभूयते ॥ ७ ॥ (३६।२४)
पत्र नाभ्युदितं चित्तं वसुखमकृत्रिमम् ।

·१८२
वासिछदर्शनम् ।
न स्वर्गादौ सम्भवति मरौ हिमगृह यया ॥ ८ ॥ (१४४२६)
चित्तोपशमज स्फारमवाच्य वचसा सुखम् ।
तयाविशपनिर्मुक्त नोदेति न च शाम्यति ॥६॥ (१४२७)
आशापरिफरे राम नून परिहते हृदा ।
पुमानागतसौन्दर्यो सादमायाति चन्द्रवत् ॥१०॥ (५१७४।२४)
न तथा सुखयत्यङ्गसलमा वावर्णिनी ।
पया सुखयति स्वान्तमिन्दुशीता निराशता ।।११।। (५१७४१४०)
अपि राज्यादपि स्वर्गादपोन्दोरपि माधवात् ।
अपि कान्तासमासान्नैराश्य परम सुखम् ॥१२॥(५७४४४)
इदमेवास्त्विद मास्तु ममेति हृदि रञ्जना ।
न यस्पास्ति तमात्मेश तोलयन्ति कथं जनः ॥१३॥ (५।७४।५०)
[६] आत्मानन्दः-
क्षण वर्षसहस्र वा वन लन्ध्या स्थिति मन ।
रतिमेति न भोगीचे दृष्टस्वर्ग इवावनौ ॥१॥ (५॥५४॥६९)
तत्सद सा गतिः शान्ता नछप शाश्वत शिवम् ।
तत्र विश्रान्तिमातस्य भूपो नो वाधते भ्रमः ॥२॥ (५१५४१७०)
वा महानन्दपदवी चिचादासाथ देहिन ।
दृश्य न वहु मन्यन्वे राजानो दानतामिव ॥३।। (५।१४।७२)
4600-

·२-बन्धमोचौ
[१] बन्धस्य स्वरूपम् :-
पदार्थवासनादार्थ वध इत्यभिधीयते । (२१२१५)
सुखदुःखैर्युतो योऽसौ स्वयं बन्धानुभूतिमान् ॥१॥(१२५३४)
उपादेयानुपतन हेयकान्तयिवर्जनम् ।
यदेतन्मनसो राम तद्वन्धं विद्धि नेतरत् ॥ २॥ (५।१३।२०)
दष्टुद्देश्यस्य सत्ताङ्ग बन्ध इत्यभिधीयते । (३।१।२२)
वासनासने एव कारणं कधमोक्षयोः ॥३॥ (१२॥६१)
जगञ्चमहमित्यादिमिथ्यात्मा दृश्यमुच्यते ।
यावदेतत्संभवति तावन्मोक्षो न विद्यते ॥ ४॥ (३।१।२३)
[२] वन्धकारणानि :-
(अ) वासना :-
वासनातन्तुबद्धा ये प्राशापाशवशीकृताः ।
वश्यतां यान्ति ते लोके रज्जुबद्धाः खगा इव ॥१॥(४।२७।१८)
ये भिन्नवासना धीराः सर्वत्रासक्तबुद्धयः ।
नहुष्यन्ति न कुप्यन्ति दुर्जयास्ते महाधिपः ॥२॥ (४।२५।१६)
कोशकारवदात्मानं वासनातनुतन्तुभिः ।
वेष्टयच्चैव चेतोज्वर्याललानावबुध्यते ॥ ३ ॥ (१०)

·१८४
पासिष्ठदर्शनम् ।
(आ) इयचा:-
इसन्मात्रपरिच्छिन्नो येनात्मा भन्यभाविकः ।
स सर्वशोऽपि सर्वत्र परां कृपणतां गतः ॥ ४ ॥ (४।२७।२२)
अनन्तस्यामेमयस्य येनेयत्ता प्रालिता।
यात्मनस्तस्प तेनामा स्वात्मनवावशीकृताः ॥५॥ (४।२७१२३)
भास्यामानमनन्तानां दुःखानामाकरं विदुः ।
अनास्थामारपभितः सुखानामा विदुः ॥ ६॥ (४।२७१२५)
अयं सोई ममेदं तदित्याकल्पितरल्पनः ।
प्रापदां पानदामेति पयसामिव सागरः ॥ ७ ॥ (४।२७।२१)
.
(इ) मिध्याभावना :-
मिथ्याभावनया ब्रह्मन्स्वविकल्पफलकिताः ।
न ब्रह्म वपमित्यन्तनिश्चयेन ह्ययोगताः ॥८॥ (१।१२।२)
ब्राह्मणो व्यतिरिक्तत्वं ब्रह्मार्णवगता अपि ।
भावयन्त्यो विमुखन्ति भीमासु भवभूमिषु ॥६॥ (४।१२१३)
(ई) आत्मविस्मरणम् :-
हेतुर्विहरणे तेपापात्मविस्मरणाहते ।
न फथिल्लक्ष्यते साधो जन्मान्तरफलप्रदः॥१०॥ (३३१४)
नाई ब्रह्मेति संकल्यामुढादम्पते मनः ॥११॥ (३।११।२३)

·पासिष्ठदर्शनम् ।
१८५
(उ) अहंभावना :-
अहमित्येव संकल्पो वधायातिविनाशिने ।
नाहमित्येव संकल्पो मोक्षाय विमलात्मने ॥१२॥ (FRE११)
(क) अज्ञानम् :-
जड़ो देहो न दुःखार्दो दुःखी देवाविचारतः ।
अविचारो घनाशानादज्ञानं दुःखकारणम् ॥१३॥ (३२११५३१६)
अपरिज्ञात श्रात्मैव भ्रमतां समुपागतः ।
शात थात्मत्वमायाति सीमान्तः सर्वसंविदाम् ॥१४॥ (१।१०१५)
[३] मोक्षस्वरूपम् :-
सकलाशास्वसंसक्त्या यत्स्वयं चेवसा क्षयः ।
स मोतनाना कथितस्तत्रात्मदर्शिभिः ॥१॥ (१७३३६)
जगभ्रमं परिज्ञाय यदवासनमासितम् ।
विरसाशेपविषयं तद्धि निर्वाणमुच्यते ॥ २ ॥ (१४२३५१)
दीपनिर्वाण निर्वाणमस्तंगतमनोगतिम् ।
प्रात्मन्येव शमं यातं सन्तमेवामल विदुः ॥ ३ ॥ (१३८॥३२)
यत्तु चञ्चलताहीनं तन्मनो मृतमुच्यते ।
तदेव च तपशास्त्रसिद्धान्तो मोक्ष उच्यते ॥ ४ ॥ (३३११२१८)
परस्य पुंसा संकल्पमयत्वं चिचमुच्यते ।
अचित्तत्वमसकल्पा-मोतस्तेनाभिजायते ॥ ५॥ (५।१३।६०)
घा०२४

·१८
३
वासिष्ठदर्शनम् ।
दृश्यं विरसतां यातं यदा न स्वदते कचित् ।
तदा नेच्छा पसरति सदैव च विमुक्तता ॥६॥ ॥३७॥३३)
अस्पतविस्मृतं विश्वं मोक्ष इत्यभिधीयते ।
ईप्सितानीप्सिते तान स्त: केचन कस्पचित् ॥७॥ (३।२१।११)
अज्ञानस्य महाग्रन्थेमिप्यायेद्यात्मनोऽसतः ।
अहमित्यर्थरूपस्य भेदो मोक्ष इति स्मृतः ॥ ८॥ (२०१७)
[४] कदा मोक्षोऽनुभूयते :-
यदा ब्रह्मगुणैजीवो युक्तस्यक्त्वा मनोगुणान् । (१२८/४५)
संशान्तकरणयामस्तदा स्यात्सर्वगः प्रमुः ॥१॥ (३१२८१४६)
देहेन्द्रियमनोबुद्धः परस्तस्माच यः परः । (११२८१४६)
सोऽहमस्मि यदा ध्यायेत्तदा जीवो विमुच्यते ।।२।। (१९८१४७)
संघेषु भूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चानि । (१२८१४८)
पदा पश्यत्यभेदेन तदा जीवो विमुच्यते ॥३॥ (३।१२८/१६)
फर्तृमोक्त्रादिनिर्मुक्तः सर्वोपाधिविवर्जितः। (१८४७)
सुखदुःखविनिर्मुक्तस्तदानी विभमुच्यते ॥४॥ (१२८१४६)
जायत्स्वमसुपुताय दिला स्थानत्रयं यदा । (॥१२८४६ )
विशेतुरोपमानन्दं ददा जीयो विमुच्यते ॥ ५ ।। (१२८४५०)
यदि सर्व परित्यज्य तिष्ठप्युत्मान्तवासनः ।
अमनैव निमेषेण सन्मुक्तोऽसि न संशयः ।। ६ ॥ (२०६६।१६)
यपाभिलापस्तन्नू पम्प स्यीयने पदि ।
प्राप्त एवाङ्ग तन्मोतः किमेतावति दुप्फरम् ॥७॥ (३६६।२१)

·वामिष्ठदर्शनम् ।
१८७
[५] द्विविधो मोक्ष ::-
दिविधा मुक्तता लोके संभात्यनयाकृते ।
सदेहेका विदेहान्या विभागोऽयं तयोः शृणु ॥१॥ (१।४२।११)
(अ)सदेहा:-
असंसक्तमतेर्यस्य त्यागादानेषु कर्पणाम् ।
नैपणा तत्स्यिति विद्धि त्वं जीवन्मुक्ततामिह ॥१॥ (५४२।१२)
(आ) विदेहः -
सैव देहक्षय राम पुनर्जननवजिता ।
विदेहमुक्तता प्रोक्ता तत्स्था नायान्ति दृश्यताम् ॥२॥५॥४२॥१३)
[६] तयोरभेदः -
न मनागपि भेदोऽस्ति सदेहादेहमुक्तयोः ।
सस्पन्दोऽध्ययवाऽस्पन्दो वायुरेव ययानिलः॥१॥ (२०४५)
[७] स्थावरत्वमोक्षयो दः :-
चिच्छक्तिर्वासनावीजरूपिणी स्यापर्पिणी।
स्थिता रसत्या नित्यं स्थावरादिषु वस्तुए ॥१॥(१।१०२३)

·-
वासिष्ठदर्शनम् ।
पया घोजेपु पुष्पादि मृदो राशौ घटो यया ।
वयान्तः संस्थिता सायो स्थावरेषु स्ववासना ॥२॥ (१०१६)
यत्रावि वासनाधीनं तत्सुपुप्तं न सिद्धये ।
निर्वीजा वासना यत्र तत्तुर्य सिद्धिदं स्मृतम् ॥३॥ (१०।२०)
मन्तः सुप्ता स्थिता मन्दा यत्र बोज इवामुरा ।
पासना तत्सुपुतत्त्वं विद्धि जन्मपदं पुनः ।। ४ ॥ (११०१६)
स्थावरादय एते हि समस्ता जहधर्मिणः ।
सुपुप्तपदमारूढा जन्मयोग्याः पुनः पुनः ॥५॥ (१०।१८)
पासनापास्तया वणन्याधिद्विषामपि ।
स्नेहरविपाणां यः शेपः स्वल्लोऽपि वायते ॥६॥ (१०१२१)
अन्तः सलोनमननं परिवः सुप्तवाप्सनम् ।
सुपुतं जहधर्मापि जन्म दुःखशतमदम् ॥ ७॥ (१०।१५)
वा दूस्थिता शक्तिर्मन्ये वेदविदां वर ।
सुप्तपुर्यटका यत्र चित्स्यिता दुःखदायिनी ।।८।। (१०११)
निर्दग्धवासनाथीजसवासामान्यरूपवान् ।
संदेहो वा विदेहो या न भूयो दुःखभाग्भवेत् ॥६॥१०।२२)
पुद्धिपूर्व विचाउँदै पयावस्त्ववलोकनात् ।
सत्तासामान्यमोघो यः स मोक्षश्वेदनन्तकः ॥१०॥॥१०।१३)
परिज्ञाय परित्यागो पासनानां प उचमः ।
सचासामान्यरूपलं तत्कैवल्यपदं विदुः ॥ ११ ।। (३।१०।१४)
विवाद: सहालोक्प शाखाएपध्यात्मभावनात् ।
सचासामान्यनिष्ठत्वं यद्ब्रह्म पर विदुः ॥१२॥ (१०११)

·१८६
वासिष्ठदर्शनम् ।
[८] बन्धमोक्षयोमिथ्यात्वम् :-
मिथ्याकाल्पनिकीयेयं मूर्खाणां बन्धकल्पना ।
मिथ्यैवाभ्युदिता तेपामितरा मोक्षकल्पना ।। १ ।। (३२१००।३६)
एवमज्ञानकादेव बन्धपोतदशोऽस्मृतेः ।
वस्तुतस्तु न बन्धोऽस्ति न मोक्षोस्ति महामत।२।।(३।१००।४०)
बन्धमोक्षादिसंमोहो न प्रामस्थास्ति कश्चन ।
संमोहान्धमोक्षादि ह्यज्ञस्यैवास्ति राय ॥३॥ (३३१००१४२)
नित्यासंभववन्यस्य बद्धोऽस्मीवि कुरुल्पना ।
यस्य काल्पनिकस्तस्य मोक्षो मिथ्या न तत्वतः॥४॥३१००३७)

·३-मोक्षोपायः
-
[१] न ज्ञानेतर उपायः :-
संसारोचरणे तत्र न हेतुर्वनवासिता ।
नापि स्वदेशावासित्वं न च कष्टतपाक्रियाः ॥१॥(१९६३०)
न क्रियायाः परित्यागोन क्रियायाः समाश्रयः ।
नापारेषु समारम्भविचित्रफलपालयः ॥ २॥ (१९६।३१)
न तोर्येन न दानेन न स्नानेन न विद्यया ।
न ध्यानेन न योगेन न तपोभिर्न चाध्वरैः ॥३॥ (११७४।२४)
न दैवं नच कर्माणि न धनानि न वान्यवाः । (१।१३।६)
किश्चिन्नोपकरोत्पत्र तपोदाननतादिकम् ॥ ४॥ (३॥६४)
न शास्त्रान गुरोर्वाक्यान्न दानान्लेश्वरार्चनात् । (३।१६७।१८)
तपस्तीर्यादिना स्वर्गाः प्राप्यन्ते न तु मुक्तवा ॥५॥ (१७४।२६)
ततो पच्मि महाबाहो यया शानेतरा गतिः ।
नास्ति संसारतरणे पाशवन्धस्य चेतसः ॥ ६॥ (५।६७१२)
[२] ज्ञानमेवोपायः :-
शानयुक्तिप्लवेनैव संसारान्धि सुदुस्तरम् ।
पदाधियः समुचीर्णा निमेपेण रघुइ ॥१॥ (२।११।३६)
भा झानमनुष्टानं न त्वन्पदुपपुष्पते । (३२६।२)
शानादेव परा सिद्धिर्न वनुष्ठानदाखतः ॥२॥ (३।६।१)

·पासिष्ठदर्शनम् ।
बहुकालमिर्य रूढा मिथ्याज्ञानविचिका ।
जगन्नाम्न्यविचाराख्या विना ज्ञानं न शाम्यति ॥३॥ (३।८।२)
अयं स देव इत्येव संपरिक्षानमात्रतः ।
जन्तोने जापते दुःखं जीवन्मुक्तत्वमेति च ॥ ४ ॥ (२०६६)
झानेन सर्वदुःखानां विनाश उपजायते । (५६३।१८)
शानयानुदितानन्दो न चित्परिमज्जति ॥५॥(श६३।२४)
ज्ञानवानेव सुखवाज्ञानवानेव जीवति ।
ज्ञानवानेव वलपानस्तस्माज्ञानमयो भव ॥६॥(श६२।४६ )
शानानिर्दुःखवामेति ज्ञानादज्ञानसंतयः ।
ज्ञानादेव परा सिद्धिर्नान्यस्मादाम वस्तुतः ।। ७॥(१८८।१२)
ज्ञायते परमात्मा चेद्राम दुःखस्य संततिः ।
क्षयमेति विपावेशशान्ताविच विपूविका ।। ८ । (३७१७)
दुरुत्तरा या विपदो दुःखकल्लोलसंकुलाः ।
तीर्यते प्रज्ञया ताभ्यो नानापद्धो महायते ॥६॥(११२१२.)
कलना सर्वजन्तूनां विज्ञानेन शमेन च ।
प्रबुद्धा ब्रह्मतामेति भ्रमवीतरथा जगत् ।।.१० ।। (५।१३।६८)
[३] मोक्षप्राप्तौ भक्तेरनावश्यकता :-
(अ) आत्मदेवेतरो देवो नाराधनाय::-
प्रात्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।
अात्मात्मना न चेत्रातस्तदुपायोऽस्ति नेवरः ॥१॥(१६२।१८)

·१६२
पासिष्ठदर्शनम् ।
अभ्यासवैराग्ययुतादानान्तेन्द्रियपन्नगात् ।
नात्मनः प्राप्यते यत्तत्माप्यते न जगत्रयात् ।। २ (१४३११८)
पाराधयात्मनात्मानमात्मनात्मानमर्चयेत् ।
श्रात्मनात्मानमालोक्य सतिष्ठस्वात्मनात्मनि ॥३॥ (१४३।१८)
सर्वेषामुचमस्थानां सर्वासा चिरसंपदाम् ।
स्वमनोनिग्रहो भूपि मिः सस्यश्रियामिव ॥४॥ (१।४३।३५)
शाम्रपत्नविचारेभ्यो मूर्खाणां मपलापिनाम् ।
फल्पिता वैष्णवी भक्तिः प्रत्यर्प शुभस्थितौ ॥५॥ (५।४।२०)
क्रियते माधवादीनां प्रणयप्रार्थना स्थयम् ।
तथैद क्रियते कस्मान स्वकस्यैव चेतसः ॥६॥ (१४३।२५)
सस्यैव जनस्यास्य विष्णुरभ्यन्तरे स्थितः ।
ते परित्यज्य ये यान्ति वहिविष्णुं नराधमाः ॥७॥ (५४३।२६)
वरमामोति यो वापि विष्णोरमिततेजसः ।
तेन स्वस्यैव वत्माप्त फलमभ्यासशाखिनः ॥ १४३३४)
(आ)कोऽपि देवोऽविचारवन्तं ज्ञानं दातुं न समर्थः :-
रामापर्यवसानेयं माया समृतिनामिका ।
आत्मचिनयेनैव जयमायाति नान्यथा ॥ ६॥ (१४४३१)
चिरमाराधितोप्येप परमप्रीतिमानपि ।
नाविचारवतो ज्ञानं दातु शक्नोति माधवः ॥१०॥ (३४३।१०)
पदासायते किश्चित्लेनरिक्वचिदेव हि ।
स्वशक्तिसंवत्या तलभ्यते नान्यतः क्वचित् ॥१॥(५१४३।१३)

·पासिष्ठदर्शनम् ।
न हरेर्न गुरॉन किश्चिदासायते मइद
भाक्रान्तमनसः स्वस्साघदासादितमात्मनः॥१२॥ (२४३।१७)
गुरुश्चेदुदरत्यज्ञमात्मीयात्सोरुपाहते ।
उष्ट्र दान्तं बलीवर्द तत्तस्मान्नोद्धरत्यसौ ॥१३॥ (५१४३३१६)
(इ ) ईश्वरः सर्वस्यान्तरेव वर्तते :-
य एप देवः कथितो नैप दुरेवतिष्ठते ।
शरीरे संस्थितो नित्यं चिन्मात्रमिति विश्रुतः ॥१४॥ (३१७१२)
चिन्मात्रमेप शशिभृच्चिन्मान गरुडेश्वर' ।
चिन्मात्रमेव तपनश्चिन्मानं कमलोद्भवः ॥ १५॥ (३७४)
न खेप दूरे नाभ्याशे नालभ्यो विपमे न च ।
स्वानन्दामासरूपोऽसौ स्वदेहादेव लभ्यते ॥१६॥ (३६३)
संत्यज्य हृद्गुहेशानं देवमन्य प्रयान्ति ये ।
ते रनमभिवाञ्छन्ति त्यक्तहस्तस्पकौस्तुमाः ॥१७॥ (२८१४)
(ई) ज्ञानादेवेश्वरप्राप्तिः :-
अस्प देवाधिदेवस्य परस्य परमात्मनः ।
ज्ञानादेव परा सिद्धिर्नस्वनुष्ठानदुःखतः ॥१८॥ (१)
बिना तेनेतरेणायमात्मा लभ्यत एवं नो । (३८६३०)
यत्र मानमनुष्ठानं न त्वन्यदुपयुज्यते ॥१६॥ (३६२)
प्रा०२५

·वासिष्ठदर्शनम् ।
(उ) आत्मदेवपूजन विधिः-
श्रव्युत्पन्नधियो ये हि वालपेलववेवसः ।
करिमामयं नेपां देवार्चनमुदाहृतम् ॥ २० ॥ (१॥३०॥५)
संवेदनात्मकतया गवया सर्वगोचरम् ।
म सस्पाहानमंत्रादि किश्चिदेवोपयुज्यते ॥ २१॥(१३५२४ )
म दीपेन न धूपेन न पुष्पविभवार्पणैः।
नान्नदानादिदानेन न चन्दनविलेपनैः ॥२२॥ (३८।२३)
न च कुंकुमकरभोगैविधैर्न चेतरः।
नित्यमक्लेशलभ्येन शीतलेनाऽविनाशिना ॥२३॥ (१३८१२४)
एके वामृतेनैप बोधेन सेन पूज्यते ।
एतदेव पर ध्यान पूजेच परा स्मृता ॥ २४ ॥ (३८।२५)
नित्यमेव शरीरस्यमिमं ध्यायेसर शिवम् । (३६३)
ऐपोऽसौ परमो योग एपा सा परमा क्रिया ॥२५॥ ॥३८॥३६)
शमयोपादिभिः पुष्पैर्देव आत्मा यदर्यते ।
तत्तु देवा विद्धि नाफारार्चनमर्चनम् ॥१६॥ (१।२६।१२८)
पूजनं ध्यानमेवान्तनान्यदस्त्यस्य पूजनम् । (११३८६)
स्वसंविदात्मा देवोऽयं नोपहारेण पूज्यते ॥२७॥ (३८।२२)
परपमृवान्पृशक्षिप्रश्ननाच्छन्सपल्वसन् ।(१३८।२६)
प्रलपन्विसनन्दन्शुद्धसविन्मयो भवेत् ॥२८॥ (११३८।२७)
ध्यानामृतेन सम्पृज्य स्वयमात्मानमीश्वरम् । (३सा२७)
प्पानोपहार एवात्मा ध्यानं दास्य समीहितम् ॥२६॥ (३८१२८)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
ध्यानमय च पाद्यं च शुद्धसंवेदनात्मकम् ।
ध्यानसंवेदनं पुष्पं सर्वे ध्यानपरं विदुः ॥३०॥ (१३८।२६)
विना तेनेतरेणायमात्मा लभ्यत एवं नो ।
ध्यानात्मसादमायान्ति सर्वभोगसुखश्रियः ॥३१॥ ३८॥३०)
(अ) ज्ञानिनां देवार्चनम्
यथाप्राप्तेन सर्वेण वमर्चयति वस्तुना ।
समया सर्वया बुद्धथा चिन्मानं देवचित्तरम् ॥३२॥ (३६।३०)
पथामासक्रमोत्येन सर्वार्थम समर्चयेत् ।
मनागपि न कर्तव्यो यनोधापूर्ववस्तुनि ॥ ३३ ॥ (३६॥३१)
प्राप्तदेहतया नित्यं यथार्थक्रिययाऽनया ।
फामसंसेवनेनाप पूजयेच्छोभनं विभुम् ।। ३४ ॥ (१३६।३२)
भच्यभोग्यानपानेन नानाविभवशालिना ।
शयनासनयानेन ययामाप्तेनायेच्छिवम् ॥३५॥ (१३६ ॥३३)
कान्तानपानसंभोगसंभारादिविलासिना ।
सुखेन सर्वरूपेण सम्बुद्धयाऽऽत्मानमर्चयेत् ॥३६॥ (३६३४)
आधिव्याधिपीतेन मोहसरम्भशालिना ।
सर्वोपद्रवदुःखेन मानेनात्मानमर्चयेत् ।। ३७ ।। (१३६३५)
दारिद्रयणाय राग्येन वाइपतितात्मना ।
विचित्रचेष्टापुष्पेण शुद्धात्मानं समर्चयेत् ॥ ३८ ॥ (३६॥३७)
रागद्वेषविलासेन शुद्धास्मानं समर्चयेत् । (१३६३८)
मैया माधुर्यधर्मिगया हत्स्यमात्मानमर्चयेत् ॥३६ (३६४३६)

·वासिष्टदर्शनम् ।
सपेक्षया फरुण्या सदा मुदितया हृदि ।
शुद्धया शक्तिपद्धत्या वोधैनात्मानमर्चयेत् ॥ ४० ॥ (१३६।४०)
आकस्सिकोपयातेन स्थितेनानियतेन च ।
भोगामोगैकभोगेन प्राशनात्मानमर्चयेत् ॥ ४१॥ (१२६४१)
भोगानामनिषिद्धानां निपिद्धानां च सर्वदा ।
त्यागेन वीतरागेण स्वात्मानं शुदमर्चयेत् ॥४२॥ १३६१४२ )
ईहितानीहितौघेन युक्तायुक्तमपात्मना । (११३६॥४३ )
निर्विकारतपैतद्धि परमार्थनमात्मनः ॥ ४३ ॥ (१३६४४)
सदैव सममासु चेष्टानिष्टासु दृष्टिषु ।
परमं साम्यमाधाय नित्यात्मा_त्रतं चरेत् ॥४४॥ (51३६ ४५)
सक्तैनातेन चार्थेन बर्यानामोशमयेत् । (११३६१४३)
नष्टं नष्टमपेक्षेत मत माताहरेत् ॥ ४५ ॥ (३६४५)
पापातरमणीयं यधमापातसुदुःसहम् ।
सत्सधै सुसमं बुद्ध्वा नित्यात्मा_वतं चरेत् ॥ (१३९।४७)
अयं सोझमयं नाई विभागमिति सन्त्यजेत् ।
सर्व ब्रहोदि निश्चित्य शुद्धात्मानं समर्गयेत् ॥४७॥ (१३९४६)
सर्वदा सर्वरूपेण सर्वाफारविकारिणा ।
सर्व सर्वप्रकारेण पानात्मानमर्चयेत् ॥ ४८ ॥ (३६१४६)
भनीहितं परित्यग्य परित्यज्य तथेहितम् ।
उभयाश्रयेणापि नित्यमात्मानमर्चयेत् ॥ ४६ ॥ (३६।५०)
देशकालक्रियायोगायदुपैति शुभाशुभम् ।
अविकारं गृहोवेन तेनैवात्मानमर्चपेत् ।। ५० ॥ (१३६१५३)

·वासिष्ठदर्शनम् । (ए) बाह्यदेवार्चनस्य गौणत्वम :- हृदगुहावासिचित्तवं मुख्पं सानातनं वपुः । शंखचक्रगदाहस्तो गौण श्राकार प्रात्मनः ॥ ५१ ॥ (१४३।२७) यो हि मुख्य परित्यज्य गौण समनुधावति । त्यक्त्वा रसायनं सिद्ध साध्यं ससाधयत्यसौ ।।१२।।(५४३।२८) मुख्यः पुरुषयलोत्यो विचार: स्वात्मदर्शने । गौयो वरादिको हेतुर्मुख्यहेतुपरो भव ।। ५३ ।। (५१४३३११) अभ्यासयत्नौ प्रथम मुख्यो विधिरुदाहृतः । तदमावे तु गौणः स्यात्पूज्यपूजामयक्रमः ॥५४॥ (५४३।२१) अप्राप्तामविवेको तरज्ञचितवशीकृतः । शंखचक्रगदापाणिमर्चयेत्पमेश्वरम् ॥ ५५ ॥ (१४३१४०) तत्पूजनेन फप्टेन तपसा तस्य राघर । फाले निर्मलनामेति चित्त वैराग्यकारिणा ॥५६॥ (५४३।३।) नित्याभ्यासविवेकाभ्या चित्तमाशु प्रसीदति । आम्र एवं दशामेति साइकारी शनैः शनैः ॥३७॥ (१४३।३२) एदतम्यात्मनैवात्मा फलमाप्नोति भापितम् । हरिपूजाक्रमाख्येन निमित्तेनारिसूदन ।। ५८ ॥ (श४३।३३) [४] आजीवनं कर्मत्यागो न युज्यते तस्मात्कर्म- त्यागोऽपि न मोक्षे कारणम् :- कमेव पुरुषो राम पुरुषस्यैव कर्मता ।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
एतेवभिन्ने विद्धि त्वं यथा तुहिनशोतते ॥ १ ॥ (३२२८८),
मनागपि न भेदोस्ति संवित्स्पन्दमपात्मनोः ।
फल्पनांशाहते राम घटौ पुरुषकर्मणोः ॥२॥ (१२८६)
अस्प यव सूक्ष्मस्य फर्मणो वेदनात्मनः ।
फरत्यागः किमनुष्ठानं यावद्देइमिति स्थितम् ॥३॥ (१२२३१)
एतच्चेतनमेवान्दर्षिकसत्युभवनमः।
वासनेच्छामनकर्मसङ्कल्पायभिघात्मभिः ॥ ४ ॥ (१२।३४)
मयुद्धस्यामबुद्धस्य देहिनो देवगेहके।
भादेई वियते नितं त्यागस्तस्य न विद्यते ॥५॥ (१२३५)
जीवतो तस्य सत्यागः कथं नामोपपयते । (१२१३६ )
त्यागो हि कर्मणां तस्मादादे नोपपयते ॥ ६ ॥ (३।२।४२)
मूलं स्वकर्मणः संचिन्मनप्सो बासनात्मनः । (११२१४३)
सा पादेई समुच्छेनुमते वोधान्न शक्यते ॥७॥ (२०४४)
कुर्वतोऽर्वतो वापि स्वर्गेऽपि नरकेऽपि वा ।
पारम्वासनमेतत्स्यान्मनस्तदनुभूयते ॥ ८॥ (१॥३८४)
तस्मादलावतवानां पुंसां कुर्षतामकुर्वतां च
कर्तता न तु ज्ञातवमानामवासनत्वात् ॥ ६ ॥ { ४१३८१५)
रामन्यावदयं देहस्तावन्मुक्तपियामपि ।
पपामाप्तक्रियात्यागो रोचते न सभावतः ॥१०॥ (५।०६।१६)
पादाग्दि राम निथित सन्दते वनुः ।
सघयाशमय सन्दतामपरेण किम् ॥ ११ ॥(१९६५)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
[५] सम्यग्ज्ञानस्वरूपम्-
अनाद्यन्तावमासात्मा परमात्मेह विद्यते ।
इत्येको निश्चयः स्कारा सम्यग्ज्ञानं विदुर्बुधाः ॥१॥ (५७६।२)
इमा घटपटाकाराः पदार्यशतपंक्तयः ।
आत्मैव नान्यदस्तीति निश्चयः सम्यगीक्षणम् ॥२।। (५७६॥३)
ज्ञानस्य यता नास्ति केवल ज्ञानमव्ययम् ।
अवाच्यमिति वोघोऽन्त' सम्यग्ज्ञानमिति स्मृतम् ॥३॥(१९०१)
[६] स्वपौरुषविचाराभ्यामेवात्मज्ञानं जायते :-
स्वपौरुपमयत्नेन विवेकेन विकासिना ।
स देको ज्ञायते राम न तपास्नानकर्मभिः ॥ १॥ (३६६)
दृश्यते स्वात्मनैवात्मा स्वपा सत्वस्थया फिफा (११८१४)
सर्वदा सर्वथा सर्व स प्रत्यक्षोऽनुभूतितः ॥२।। (५१७३।१२)
सुन्दर्या निजया बुद्धया प्रज्ञयेव क्यस्यया ।
पदमासाचते राम न नाम क्रिययान्यया ॥ ३ ॥ ५॥१२११८)
स्वयमेव विचारेण विचार्यात्मानमात्मना ।
यावनाधिगतं हेयं न तावदधिगम्यते ॥ ४॥ (१६)
स्वयमालोकर प्राज्ञ संसाराग्म्मदृष्टिषु ।
कि सत्य फिमसत्यं का भव सत्कारपणः ॥५}} (५१२८)
विचारणावदातेन पश्यत्यात्मानमात्मना । (१५१७)
संसारमननं चित्रं विचारेण विलीयते ॥ ६ ॥ (२१३०१३)

·२००
वासिष्ठदर्शनम् ।
[७] विचारार्थ चित्तशुद्धिरपेक्षिता:-
शास्त्रसज्जनसत्कार्यसङ्गेनोपहतैनसाम् ।
सारावलोकिनी बुद्धिजायते दीपकोपमा ॥१॥ (१५)
पूर्व राघव शास्त्रेण वैराग्येण परेण च ।
( वथा सज्जनसंगेन नीयतां पुगयतां मनः ॥ २॥ (१५।१४)
पैराग्येणाय शास्त्रेण महत्वादिगुणैरपि ।
यत्नेनापद्विघातार्थ स्वयमेवोनयन्ममः ॥ ३॥ (२२११११,)
[८] विचारविषयाः-
(
कोऽहं फयमिदं किंवा कयं मरणजन्मनी ।
विचारयान्तरेव र पहचामलमेप्यसि ॥१॥ (१५८३२)
येपु येषु पदापु धर्ति वघ्नादि मानवः ।
तेषु तैप्पेव तस्यायं दृष्टो नाशोदयो भृशम् ॥ २॥ (५६।३४)
भागमापापि विरसं दशावैपभ्यर्पितम् ।
प्रासारसाई संसारं किं तत्पश्यति दुर्मतिः ॥ ३ ॥ (५९३)
सुखदुःखानुभावित्मात्मनोत्पवयुध्यते ।
असत्यमेव गगने बिन्दुताम्लानते यया ॥४॥ (२३३)
सुखदुःखे न देहस्य सर्वातीवस्य नात्मनः ।
पते हाज्ञानकस्यैव तस्मिन्नष्टे न कस्य चिन् ॥ ५॥ (५।५।३४)
पिथीभूतमिवानेन देहेनोपहतात्मना ।
म्यक्तीकृत्य स्वमात्मानं स्वस्पो भवत मा चिरम्।।६।। (५॥५॥२४)

·.
वासिष्ठदर्शनम् ।
२०१
[९] अविद्ययैवाविद्यानाशः:-
यो मुत्रविद्याशः केवलो नाम सात्विकः ।
सात्विकैरेव सोविद्याभागैः शास्त्रादिनामभिः ॥१॥४१३५)
अविद्या श्रेष्टयाऽयेष्ठांक्षालयनिह तिति ।
मले मलेनापहरन्युक्तिज्ञो रजको यथा ॥२॥ (१४२६)
फाफतालीयवत्पश्चादविद्यालय प्रागते ।
पपश्यत्यास्मनैवान्मा विचारयति चात्मना ॥ ३ ॥ (४७)
पश्यत्यात्मानमात्मैव विचारयति चात्मना ।
आत्मैवेहास्ति नाविद्या इत्यविद्याक्षयं विदुः ॥४।। (४११०)
[१०] ज्ञानप्राप्ती शास्त्रस्योपयोगः:-
घर्गयोपदेशो हि शास्त्रादिष्वस्ति राघव ।
प्रामाप्तिस्त्ववाच्यत्वान्नास्ति तच्छासनेष्वपि ॥१॥ (१।१६७।१५)
केवलं सर्पवाक्याथै न्यमानावगम्यते ।
फालश्रीः प्रसवेनेव स्वयं स्वानुभवेन सा ||२॥ (१६७११६)
सर्वार्थातिगत शास्त्रे विद्यते ब्रह्मवेदनम् ।
सर्वगाविगत सच्छ लावण्यमित्र योपिति ॥३॥ (१९७१७)
न शास्त्रान गुरोर्वाक्यान्न दानान्नेश्वराचनात् ।
एप सर्वपदातीतो घोषः सम्पाप्यने परः ||४|| (१६७१८)
एतान्यकरणान्येव कारणत्वं गतान्यलम् ।
परमात्मैकविश्रान्तौ यथा रायत्र तच्छृणु ।।५।। ( ३.१६७११८)
घा०२६

·२०२
वासिष्ठदर्शनम् ।
शाखादभ्यासयोगेन चित्तं यात विशुद्धताम् ।
अनिच्छदेवमेवाशु पद परपति पावनम् ॥६॥ (१९७।२०)
एतच्छाखादविधायाः सात्विको भाग उच्यते ।
सामसः सालिकेनास्या भागेनायाति संक्षयम् ७ (६३१९७१२१)
नून मल प्रधानेन क्षालयच्छावरूपिया।
पुरुषः शुद्धतामेति परमा वस्तुशक्तितः॥८॥ (१६७२२)
मुमुनुशास्त्रपोरेव मिथः सम्बन्धमात्र।
सर्वसवित्पदातीतमात्मज्ञान मवर्तते ॥ ॥ (१९७४२५)
लोहन लोप्टं सलिले शालयन्वालको यया ।
क्षयेण लोप्टयोईस्वनैमल्यं लभते परम् ॥ १० ॥३॥१९७।२७)
तथा शास्त्रविकल्पौधैर्विकलाश्चेतनाबुधः ।
क्षालयन्सविचारेण परमा याति शुद्धताम् ।।११॥(१९७१२८)
महावाक्यानिष्यन्द स्वात्मज्ञानमवाप्यते ।
शाखादेरिनरसतः स्वाद्विव स्वानुभूतितः ॥१२॥ (1१६७।२६)
शानाध्यते नात्मा गुगेर्वचनतो न च ।
बुध्यते स्वयमेवैप स्वबोधवशवस्ततः ॥ १३॥ (११४१११५)
गुरूपदेशशास्त्राविना चात्मा न घुध्यते ।
एतत्सयोगसचैव स्वात्मन्नानप्रकाशिनी ।। १४ ॥ (४११६)

·४-ज्ञानसिद्धिः
[१] ज्ञानवन्धुः :-
अज्ञातार वरं मन्ये न पुननिमन्युवाम् । (१२११)
व्याचष्टे यः पठति शास्त्र भोगाय शिसिवत् ॥ १॥ (६२१३)
यतते न तनुष्ठाने ज्ञानपन्धुः स उच्यते । (३॥२१॥३)
फर्मस्पन्देषु नो बोधः फलितो यस्य दृश्यते ॥२॥ (३।२१।४)
वासनाशनमानेण तुष्टाः शास्त्रफलानि ये ।
जानन्ति ज्ञानयन्धून्स्वान्विधाच्छास्त्रार्थशिल्पिनः ।।३।। (६।२१५)
प्रवृत्तिलक्षणे धर्मे वर्तते यः श्रुतोचिते ।
प्रदूरवर्तिज्ञानत्वाज्ज्ञानपन्धुः स उच्यते ॥ ४ ॥ (६।२१।६ )
आत्मज्ञानं विदुर्ज्ञानं ज्ञानान्यन्यानि यानि तु ।
तानि ज्ञानावभासनानि सारस्थानयोधनात् ।।५।। (६।२११७)
आत्मज्ञानमनासाथ ज्ञानान्तरलवेन ये ।
सन्तुष्टाः कष्टचेष्टं ते ते स्मृता ज्ञानवन्धवः ॥६॥ (२८)
[२] ज्ञानी :-
ज्ञानेन ज्ञेयनिहलायोचित वित्तमेव च ।
न बुध्यते कर्मफलं स ज्ञानीत्यभिधीयते ॥१॥ (१२२१)

·।
२०४ पासिगदर्शनम् ।
शाला सम्यगनुशानं दृश्यते येन कर्मसु ।
निरंतनात्मक शस्य स ज्ञानीत्यभिधीयते ॥ २॥४॥२२२)
अन्ताशीतलदेहासु पार्यस्पावलोक्यते
प्रविमैकशान्तस्य स शानीत्यभिधीयते ॥३॥ (३२२॥३)
अपुनर्जन्मने य: स्पारोधः स ज्ञानशब्दभात् ।
वसनाशनदाशेपा व्यवस्था शिल्पजीविका ।। ४ ॥ (२२।४)
प्रवाहपतिते कार्य कामसंकल्पार्जितः ।
विष्ठपाकाशहृदयो यः स पण्डित उच्यते॥५॥ (३।२२।५)
[३] नाम्यासेन विना ज्ञानसिद्धिः:-
जन्मान्तरशता यस्ता राम संसारसंस्थितिः ।
सा चिराभ्यासयोगेन विना नक्षीयते कचित् ॥१॥ (१२।२३
पौनान्येन कारणमभ्यास इति कथ्यते । (१६७१४३)
अभ्यासेन विना साधो नाभ्युदेत्यात्मभावना ॥२॥ (१९६१)
वचिन्तनं तत्कपनमन्योन्यं तत्वोधनम् ।
पवदेकपरत्वं च तदभ्यासं विदुर्घपाः ॥ ३ ॥ (२२२।२१)
दिवौदार्यसौन्दर्य वैराग्यरसरञ्जिवा।
भानन्दस्यन्दिनी येषां पतिस्तेऽभ्यासिना परे॥॥३।२२।२६)
अत्यन्ताभावसम्पत्तौ ज्ञानुज्ञेयस्य वस्तुनः ।
पुक्त्या शार्यतन्ते ये ते ब्रह्माभ्यासिनः स्थिताः५(३।२२।२७)
नाभ्यासेन विना बाने शिरे विश्रान्तवानसि ।
अभ्यासेन तु फालेन भृशं विभाग्तिमेष्यसि ।।१५।१३)

·२०५
वासिष्ठदर्शनम् ।
[४] संसारोत्तरणे युक्तिर्योग इति कथ्यते :-
संसारोचरणे युक्तियोंगशब्देन फथ्यते ।
तां विद्धि विकारां स्वं चित्तोपशमधर्मिणीम् ॥१॥ (६।१३।३)
आत्मज्ञान प्रकारोऽस्या एकः प्रकटितो भुवि ।
द्वितीयः माणसंरोधः भृणु योऽयं मयोच्यते ।।२।। (६।१३।४)
प्रकारों द्वावपि प्रोक्तौ योगशब्देन पद्यपि ।
तथापि रूढिमायातः प्राणयुक्तावसौ भृशम् ॥३॥ (६।१२।६)
असाध्य कस्यचिद्योगः कस्यचिज्ञाननिश्चयः ।
मम त्वभिमतः साधो सुसाध्यो ज्ञाननिश्चयः ॥४॥ (१३१८)
द्वौ क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव ।
योगस्तदृचिरोधो हि ज्ञानं सम्यगवेक्षणम् ॥५॥ (१७८१८)
चितचित्तपरिस्पन्दपतयोरेकसंक्षये।
स्वयं गुणो गुणी स्थित्वा नश्यतो द्वौं न संशयः॥६॥२७८७)
[५] योगनिष्ठा :-
जीवस्य च तुरीयाख्या स्थितियां परमात्मनि ।
अवस्थायीजनिद्रादिनिर्मुक्का चित्सुखात्मिका॥१॥(१२८५०)
योगस्य सेयं वा निष्ठा सुखं संवेदनं महत् ॥२॥ (१२८१५१)
मनस्यस्त गते पुंसां तदन्यन्नोपलभ्यते ।
प्रशान्तामृतफल्लोले केवलामृतवारिधौ ॥३॥ (११२८५२)

·२०६
बासिष्दर्शनम् ।
।
[4] योगाभ्यासत्रयम् :-
एतकतवचनाभ्यास: प्राणाना विलयस्तथा ।
मनोविनिग्रहश्चेति योगशब्दार्थसंग्रहः ॥१॥ (६६६।२७)
एकस्मिन्नेव ससिद्धे संसिध्यन्ति परस्परम् ।
एकार्थाभ्यासनमाणरोधवेतापरिक्षयाः ॥२॥ (६६१४०)
त्रिवेतेषु प्रयोगेषु मनापशमनं वरम् ।
साध्यं विद्धि नदेवाशु यथा भवति तच्छिचम् ॥३॥६६।२६)
[७] एकतत्त्वधनाम्यासः :-
एकतवचनाभ्यासाच्छान्तं शाम्पत्यलं मनः ।
तल्लीनत्वात्स्वभावत्य तेन माणोऽपि शाम्यति ॥१॥ (३।६६४८)
J
(अ) ब्रह्मभावना :-
विचार्य पदनन्तात्मतत्त्वं तन्मयतां नय ।
पनस्ततस्तल्लयेन तदेव भवति स्थिरम् ॥ २ ॥ (१६६४६)
प्रत्याहारवता चैतः स्वयं भोग्यतयादिव ।
विलीयते सह प्राण। परमेवावशिष्यते ॥ ३॥ (६६।५२)
यथैव भावपत्यात्मा सवत्तं भविष्यति स्वयम् ।
तयैवापूर्यते शक्या शीघ्रमेव महानपि ॥ ४ ॥ (१११११५६)
भाषिता शक्तिरात्मानमात्मता नयति तणान् ।
मनन्तमखिले माड् मिहिका मइती पया ॥५॥ (४११६६०)

·२०७
पासिष्ठदर्शनम् ।
(आ)पदार्थभावनात्यागः (अभावभावना ):-
सत्यहौ प्रपन्नायामसत्ये तयमागते ।
निर्विकल्पचिदच्छात्मा स आत्मा समवाप्यते॥६॥४।२१।१३)
भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत्र ।
अत्यन्ताभावसम्योघे यदि रूढिरल भयेत् ॥७॥ (३।७।२७)
वज्ञातं ब्रहाणो रूपं भवेन्नान्येन कगा।
दृश्यात्यन्ताभावतस्तु अते नान्पा शुभा गतिः ।।८॥ (३७।२८)
जगन्नान्नोऽस्य दृश्यस्य स्वसत्तासम्भवं विना ।
पुध्यते परमं तत्वं न कदाचन केनचित् ॥ ६॥ ३१७३०)
अत्यन्ताभावसम्पचौ ददृश्यदृशां मनः ।
एकध्याने परे रूदै निर्विकल्पसमाधिनि ॥१०॥ (३।२१।७६)
वासनातपपीजेस्मिन्किबिदारते हृदि ।
क्रमानोदयमेष्यन्ति रागद्वेषादिका दशः ॥११॥ (३१२११७७)
संसारसम्भवचाय निर्मूलत्वमुपेष्यति ।
निर्विकल्पसमाधान प्रतिष्ठामलमेष्यति ॥१२॥ ( ३२२१७८)
अत्यन्ताभावसम्पत्ति विनाइन्ताजगत्स्थितेः ।
अनुत्पादमयी शेपा नोदेत्येष विमुक्तता ।।१३।। ( ३।२१।१२)
अत्यन्ताभावसम्पत्तौ ज्ञापस्य वस्तुनः । .
युक्त्या शास्त्रैर्यतन्ते ये ते ब्रह्माभ्यासिनःस्थिताः॥१४॥(३।२।२७)
सर्गादायेव नोत्पन्न दृश्यं नास्त्यैव तत्सदा ।
इदं जगदहें चेति वोधाभ्यास उदाहतः ॥१५॥ (३।२२।२८)

·२०६
वासिष्टदर्शनम् ।
दृश्यासम्भवयोयो हिसानं क्षेयं च कथ्यते ।
तदभ्यासेन निर्वाणमित्यभ्यासो महोदयः ॥१६॥ (३२२२।३१)
(इ) केवलीभावः:-
पद्रष्टुरस्पाद्रष्टत्वं दृश्याभाय भवेदलात् ।
तद्विद्धि केवलीमा सत एवासतः सतः ॥ १७॥ (३।४।५३)
तत्वामुपगते भावे रागद्वेपादिवासनाः ।
शाम्पत्यसन्दिते वाते स्पन्दननुब्धता यया॥१८॥ (३।४।५४)
त्रिजगत्वमई चेति श्येऽसचामुपागते ।
दृष्टुः स्यात्केवलोमावस्तादृशो विमलात्मनः ।।१६॥ (३।४।५६)
अहं त्वं जगदित्यादौ प्रशान्त हरपसंभ्रमे ।
स्थाचादशी केवलता स्थिते द्रष्टवोक्षणे ॥ २० ॥ (३।४।५८)
[८] माणस्पन्दनिरोधः।-
तालचन्तस्य संस्पन्दे शान्ते शान्तो ययानिलः ।
पाणानिलपरिसन्दे शान्ते शान्त नपा मनः ॥१॥(११६६४१)
तस्मिन्सरोधिते नूनमुपशान्तं भवेन्मनः । (५७८।१५)
मनास्पन्दोपशान्त्यार्य संसारः अश्लिोपते ॥२॥ (१७८१६)
पाणशक्ती निरुद्धायां मनो राम विलीयते ।
ट्रम्पच्छापान वद्य माणरूपं हिमानसम् ॥३॥ (२०१३)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
(अ) चित्तसंकल्पितोऽयं सम्बन्धः:-
तेन सङ्कल्पितः प्राण प्राणो में गतिरित्यपि ।
न भवामि विनानेन तेन तचत्परायणम् ॥ ४ ॥(२११६२)
एवं यन्मनसाभ्यस्तमुपलब्धं तथैव बन् ।
सेन मे जीवितं माणा इति पाणे मनः स्थितम् ॥५॥ (१३६.१०)
(आ)प्राणविद्या:-
सर्वदुःखापारी सर्वसौभाग्यवर्धिनी । (२४८)
फारणं जीवितस्येह माणचिन्ता समाश्रिता ॥६॥(२)
इडा च पिङ्गला चास्य देहस्य मुनिनायक ।
मुस्थिते कोमले मध्ये पाको निमीलिते ॥७॥ (२०२०)
पद्मयुग्मजयं यन्त्रमस्थिमांसमय मृदु ।
ऊर्वाधोनालमन्योन्यमिलत्कोमलसद्दलम् ॥८॥ (१२४।२१)
सेफेन विकसत्पत्रं सकलाकाराचारिणा ।
चलन्ति तस्य पत्राणि मृदु व्यासानि वायुना ॥६॥ (२४।२२)
चलत्सु तैपु पत्रेषु स मरुत्परिवर्धते ।
वाताहते लवापनजाले वहिरिवाभितः ॥ १०॥ (३।२४।२३)
द्धि नीवः स नाहीपु कृत्वा स्थानमनेकधा ।
अभंघोवर्तमानासु देहेऽस्मिन्प्रसरत्यथ ॥११॥ (२४।२४)
प्राणापानसमानाद्यैस्ततः स हृदयानिलः ।
संकेत मोच्यते वसविचित्राकारचेष्टितः ॥१२॥ (१२४।२५)
हृत्पमयन्त्रत्रितये समस्ताः माणशक्तयः ।
या०२७

·--
२१०
वासिष्ठदर्शनम् ।
अध्यायः प्रस्ता देहे चन्द्रनिम्यादिवाशवः ॥१३॥ (१२४१२६)
थान्यायान्ति विकन्ति हरन्ति विहरन्ति च ।
। उत्पतन्ति पतन्त्याशु सा एताः प्राणशक्तयः॥१४॥(२४।२७)
स एप हृत्पद्मगतः माख इत्युच्यते बुधैः।
अस्प काचिन्मुने शक्ति प्रसन्दपवि लोचने॥१५॥ २४/२८)
काचिस्पर्शमुपादत्ते काचिद्वइति नासया ।
फाचिदन्नं जरयति काचिद्वक्ति वांसि च ॥१६॥ (11२४।२९)
पहुनार किमुक्तेन सर्वमेव शरीरके।
फरोति भगवान्वायुर्यन्वहामिव यान्त्रिकः ॥१७॥ (१२४१३०)
तमोांधो द्विसकेनौ प्रस्तावनिलो मुने ।
पाणापानविति ख्याती मकटो द्वौ वरानिलो ॥१८॥६॥२४॥३१)
सहस्रविनिकचाङ्गादिसतन्तुलवादपि ।
दुर्लक्ष्या विद्यमानापि गतिः सूक्ष्मतराऽनयोः ॥१६॥(३।२४।३७)
पाणोध्यपनिश ब्रह्मन्सन्दशक्तिः सदागतिः ।
सपाह्याभ्यन्तरे देहे माणोऽपमुपरि स्थितः ॥२०॥ (१२५३३)
अपानोऽम्पनिश ब्रह्मन्स्पन्दशक्तिः सदागतिः ।
सवाद्याभ्यन्तरे देहे लपानोऽयमबाविस्थतः ॥२१॥ (१२५१४)
प्राणापानति माप्य गुस्सस्या सुखमेयते ।
प्राणस्याभ्युदयो ब्रह्मापदपत्रादि स्थितात् ।।२२।।२।२६)
द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते प्राणोऽस्त यात्ययं बहिः ।
धपानस्योदयो वाह्याद्वादशान्तान्महामुने ॥२३॥ (१२५।३०)
प्रस्तङ्गतिस्याम्भोजमध्ये हृदयसस्यिते ।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
२११
प्राणो यत्र समायाति द्वादशान्ते नभापदे ॥२४॥ (१॥२५॥३१)
पदाचस्मादपानोऽयं खादेति समनन्तरम् ।
पायाकाशोन्मुखोपाणो वहत्यग्निशिखा यथा॥२५॥ (३।२१३२)
हृदाफाशोन्मुखोपानो निम्ने वहति वारिवत् । (१२५॥३३)
अपानशशिनोऽतस्था फला माणवियस्वता ॥२६॥(१२५।३६)
या ग्रस्ता तदासाद्य पदं भूयो न शोच्यते ।
माणार्कस्प तथाऽन्तस्था यापानसिताशुना॥२७॥ (३।२५।३७)
प्रस्ता तत्पदमासाद्य न भूपो जन्मभाड्नरः ।
प्राण पवार्फतां पाति साह्याभ्यन्तरेऽम्वरे।।२८) (१२५॥३८)
पाप्यायनकरी पश्चाच्छक्तितामधितिष्ठति ।
माण एवेन्दुतां त्यक्त्वा शरीराप्यायकारिणीम्॥२६॥२५॥३६)
क्षणादायाति पूर्यत्वं संशोपणफरं पदम् ।
अर्फतो सम्परित्यज्य न यावचन्द्रता गवः ॥३०॥ (२०४०)
प्राणस्तावद्विचार्यान्तेऽदेशकाले न शोच्यते ।
हुदि चन्द्रार्कयोसा नित्यमस्तमयोदयम् ॥३१॥ (कार५४१)
प्रात्मनो निजमाघार न भूयो जायते मनः ।
सोदयास्तमयं सेन्दु सरश्मि सगमागमम् ।।३२।। (२२४२)
नपानेऽस्तङ्गते प्राणः समुदेति हदम्मुभात् । (1॥२५॥४७)
माणे वस्तगते वाह्यादपानः प्रोदिनः क्षणात् ॥३३॥(६।२११४८)
आग्रतास्वपतश्चैव प्राणायामोध्यमुत्तमः ।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
प्रवर्तते यवस्तज्ज्ञ तनावच्छ्रेयसे शृणु॥ ३४ ॥ (२५१५)
पारोन्मुखत्वं माणानां यद्धृदम्युजकोटरात् ।
स्वरसेनास्तपनानां तं धीरा रेचक विदुः ॥३॥ (२६)
द्वादशाङ्गुलपर्यन्त बाह्यमाक्रमतामधः ।
माणानामङ्गसंस्पशों या स पुरफ उच्यते ॥ ३६ ॥ (१२५७)
पाशात्परापतत्पन्तरपाने पनवर्जितः ।
योऽय प्रपूरणः सर्ची विदुस्तममि पूरफम्।। ३७ ॥ (२)
अपानेऽस्तङ्गते माणो पावन्नाभ्युदितो हृदि ।
तावत्सा कुम्भकावस्या योगिभिर्यानुभूयते ॥ ३८ ॥२९)
रेचकः कुम्भकचैव पूरफय त्रिया स्थितः ।
अपानस्योदयस्याने द्वादशान्तादधो पहिः ॥३६॥ (२०१०)
स्वभावाः सर्वकालस्था: सम्पग्यत्नविवर्जिताः ।
पे मोक्ताः स्फारमतिमिस्वाञ्छू गुर महामते॥४०॥२५॥११)
द्वादशाङ्गुलपर्यन्ताद्वाह्यादभ्युदितः प्रभो ।
यो वातस्तस्प तत्रैव स्वभावात्पूरफादयः ॥४१॥ (२०१२)
मुदन्तरस्यानिष्पन्नवटवधा स्थितिहिः ।
द्वादशाहलपर्यन्ते नासामसमसंमुखे ॥ ४२ ॥ (१२५१३)
प्योम्नि नित्यमपानस्य तं विदुः कुम्भकं घुधाः ।
पाशोन्मुखस्य वायोर्या नासिकामावधिर्गतिः॥४३॥(२५।१४)
तं याद्यपूरफ लाये वियोगविदो जनाः ।
नासामादपि निर्गत्ल द्वादशान्तावधिर्मतिः ॥४४॥ (३२१)
पा वायोस्त विदुधारा अपरं पागपूरकम् ।

·२१३
वासिष्ठदर्शनम् ।
पहिरस्तङ्गते प्राणे यावन्नापान उद्गतः ॥४५॥ (१२५१६ )
तावत्पूर्ण समावस्यं यदिष्टं कुम्भकं विदुः ।
यचदन्तर्मुखत्यं स्यादपानस्योदयं चिना ॥४६॥ (१२२१७)
तं वाह्यरेचकं विद्याचिन्त्यमानं विमुक्तिदम् ।
द्वादशान्ताद्यदुत्याय रूपपोवरना परा ॥ १७ ॥ (२०१८)
अपानस्य बहिष्टं तमपरं पूरकं विदुः ।
वाहानाभ्यन्तरांश्चैतान्कुम्भकादीननारतम् ॥४८॥ (३।२।१६)
पाणापानस्वभावान्स्तान्धुध्वा भूयो न जायते । (३।२।२०)
गच्छतस्तिष्ठतो वापि जानतः स्वपत्तोऽपि पा|४६(२०२१)
एते निरोधमायान्ति प्रकृत्याऽतिचलानिलाः ।
यत्करोति यदश्नानि बुद्धधैवालमनुस्मरन ॥५०॥ (१२५४२२)
कुम्भकादीनः स्वान्तस्तत्र कर्ता न किञ्चन ।
अव्यग्रमस्मिन्न्यापारे वाह्यं परिजहन्मनः ॥५१॥ (२५।२३)
दिनैः कतिपयरेव पदमाप्नोति केवलम् ।
. एतदभ्पसतः पुंसो वा विपयत्तिषु ॥५२॥ (१२५।२४)
न बध्नाति रति चेतः श्वहतौ ब्राह्मणो यथा । (२।२५।२५)
अस्तगासवति प्राणे स्वपानेऽभ्युदयोन्मुखे ॥५३।। (६।२५।५०)
पहिः कुम्भकमालम्ब्य चिरं भूयो न शोच्यते ।
अपानेऽस्तङ्गत्ते माणे फिश्चिदभ्युदयोन्मुखे ॥५४॥॥२॥५१)
अन्त:कुम्भकमालम्ब्य चिरं भूयो न शोच्यते ।
मागरेचकमालम्ब्य अपानादुरकोटिगम् ॥शा (१२५४२)
स्वच्छं. कुम्भकमभ्यस्य न भूयः परितप्यते ।

·।
२१४ पासिष्ठदर्शनम् ।
अपाने रेचकाधारं प्राणपूरान्तरस्थितम् ॥५६॥ (१२५५३)
स्वसंस्थं परर्फ दृष्ट्वा न भूयो जायते नरः ।
पाणापानापुभाषन्तर्यत्रतौ विलयं गतौ ॥ ५७ ॥ (१२५।१४)
बदालम्य पदं शान्तमात्मानं मानुतप्यते ।
पाणभक्षोन्मुखेमाने देश काल च निष्फलम् ॥५॥२५॥५५)
विचार्य पहिरन्तर्वा न भूयः परिशोच्यते ।
अपानभक्षणपरे पाणे हदि त्या वहिः ॥५९॥ (१२५१५६)
देशे कालं च सम्प्रेक्ष्य न भूयो जायते मनः ।
यत्र माणो धानेन माणेनापान एव च ॥६०॥ (१२५१५७)
निगीणों पहिरन्तश्च देशफालौ च पश्य तौ ।
क्षणमस्तं गतमाणमपानोदयवनितम् ॥ ६१ ॥ (२५।५८)
अयनसिद्धवाह्यस्य कुम्भकं सत्पदं विदुः ।
अयत्तसिद्धो धन्वस्यकुम्भकः परमं पदम् ॥६२॥ (२०५६)
एतचदात्मनो रूपं शुद्धपा परमैव चित् ।
एतचचत्सदामासमेवलाप्प न शोच्यते ।। ६३ ।। (२५६०)
(ई) प्राणस्पन्दनिरोधयुक्तयः।
धेराग्यात्कारणाभ्यासाघुक्तिवो व्यसनक्षपाद ।
परमावियोधाच रोध्यन्ते माणवायवः ॥ ६४ ॥ (१३।८५)
शाबत जनसंपर्करामाभ्यासपोगतः ।
अनास्थायां कतास्थापा पूर्वसंसारत्तिषु ॥६५॥ (५७८१८)

·पासिष्ठदर्शनम् ।
ययाभिवाञ्छितध्यानाचिरमेकतयोदितात् ।
एकतत्वयनाभ्यासात्याणपन्दो निरुद्धयते ॥६६॥ (१७१९)
पूरकादिनिजायामाढाभ्यासादखेदजात् ।
एकान्तध्यानसंयोगात्माणस्पन्दो निरुध्यते॥६॥ (५१७८/२०)
प्रोङ्कारोचारणमान्तशब्दतत्त्वानुभवनात् ।
सुपुझे संविदो जाते प्राणसन्दो निष्क्ष्यते॥६॥५७८२१)
रेरके नूनमभ्यस्ते माये स्फारे खमागते ।
न स्पृशस्यगारंध्राणि माणस्पन्दो निरुद्ध्यते ॥६६॥५७८२२)
पूरके नूनमभ्यस्ते पूरादिरिघनस्थिते ।
माणे प्रशान्तसञ्चार माणसन्दो निरुध्यते।।७० १(११७८/२३)
कुम्भके कुम्भवत्कालमनन्तं परितिष्ठति ।
अभ्यासास्तभिते पाणे माणसन्दो निरुद्धयते।।७१।७८।२४)
तालुमूलगतां यन्नाज्जियाक्रम्य घंटिकाम् ।
ऊर्ध्वरन्ध्रगते प्राणे प्राणसन्दो निन्दध्यते ॥७२॥ (५।७८२५)
समस्तकलनोन्मुक्ते न किञ्चिन्नाम मूक्ष्मखे ।
ध्यानात्सपिदि लीनायां प्राणसन्दोनिरुद्ध्यते॥७३॥(७८२६)
द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते नासाग्रे विमलाम्बरे ।
सविशि मशाम्यन्त्यांप्राणसन्दो निरुद्ध्यते।।७४॥५॥७८।२७)
भूमध्ये तारकालोकशान्तावन्तमुपागते ।
चेतने केतने बुद्धे माणस्पन्दो निरुद्ध्यते।। ७५ ॥(५७८२६)
अभ्यासारन्ध्रेण तालुवं द्वादशान्तगे।
पाणे गलितसंवृते प्राणस्सन्दो निरुध्यते ॥७६।। (२८)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
अपाने रेचकापार प्राणपुरान्तस्पितम् ॥५६॥ (१२५॥५३)
स्वसंस्थं पूर्फ दृष्ट्वा न भूपो जायते नरः ।
प्राणापानापुभावन्तर्गतौ विलयं गतौ ।। ५७ ॥ (१२५।१४)
तदालम्ब्य पदं शान्तमात्मानं नानुवम्यते ।
(माणभक्षोन्मुखेभाने देशं कालं च निष्फलम् ॥१८॥२५॥५५)
विचार्य वहिरन्तर्वा न भूपः परिशोच्यते ।
अपानभक्षणपरे प्राणे हदि तपा वहिः ॥९॥ (१२५१५६)
देशं कालं च सम्प्रेक्ष्य न भूयो जायते पनः ।
पत्र माग्यो पानेन प्राणेनापान एव च ॥६०॥ ॥२५॥५७)
निगीर्णी पहिरन्तश्च देशफालौ च पश्य तौ ।
क्षणमस्तं गतमाणमपानोदपनितम् ॥ ६१ ॥ (१२५१५८)
अपनसिद्धवाह्यस्थ कुम्भक तत्पदं विदुः ।
अपलसिद्धो गन्तस्यकुम्भकः परमं पदम् ॥६॥ (२०५६)
एतत्चदात्मनो रूपं शुद्धषा परमैव चित् ।
एतत्तत्तत्सदाभासमेतत्साप्य न शोच्यत्वे ।। ६३ ।। (१२५॥६०)
(ई) प्राणस्पन्दनिरोधयुक्तयः ।
पैराग्यात्कारणाभ्यासायुक्तितो व्यसनक्षयात् ।
परमार्थावबोधाच रोप्यन्ते प्राणवायवः ॥६४ ॥ (११३८५)
शाखसम्जनसंपर्कवैरामाभ्यासयोगतः ।
अनास्थायां कृतास्थायां पूर्वसंसाररचिषु ॥६॥ (१७८१८)

·पासिष्ठदर्शनम् ।
२१५
ययाभिवान्छित्तध्यानाच्चिरमेकनयोदितात् ।
एकतस्वघनाभ्यासारमाणपन्दो निरुद्धयते ॥६६॥ (१७८११९)
पूरकादिनिजायामाद्द्वाभ्यासादखेदजात् ।
एकान्तध्यानसंयोगालाणसन्दो निरुद्ध्यते।दिखा (५७८२०)
अोवारोचारणमान्तशब्दतत्वानुभवनात् ।
सुपुप्ते संविदो जाते माणस्पन्दो निरुद्ध्यते॥६॥५७८।२१)
रेचके नूनमभ्यस्ते माण स्फार खमागते ।
न स्पृशत्यङ्गरंध्राणि माणसन्दो निरुद्ध्यते ॥६६॥५७८२२)
प्ररके नूनमभ्यस्ते पूरादिरियनस्थिते ।
माणे प्रशान्तसञ्चारे प्राणस्सन्दो निरुद्ध्यते।।७० ॥ ५॥७८।२३)
कुम्भके कुम्भवत्कालमनन्तं परितिष्ठति ।
अभ्यासास्तमिते मागणे माणसन्दो निरुद्यते॥७॥२८२१)
तालुमूलगतां पनाज्जियाक्रम्य घटिकाम् ।
फरन्ध्रगते प्राणे माणस्पन्दो निरुध्यते ॥७२॥ (५१७८२५)
समस्तकलनोन्मुक्ते न किश्चिन्नाम सूक्ष्मखे।
ध्यानात्सविदि लीनायां प्राणस्पन्दो निरुध्यते॥७३॥५७८२६)
द्वादशाङ्गुलपर्यन्ते नासाग्रे विमलाम्बरे ।
संविदृशि मशाम्यन्त्यांप्राणस्पन्दो निरुध्यते।।७४(२७८।२७)
भ्रूमध्ये नारफालोकशान्तावन्तमुपागते ।
चैतने केतने युद्धे प्राणपन्दो निरुध्यते।। ७५ ॥७८२)
अभ्यासारन्ध्रेण तालूचे द्वादशान्तगे।
प्राणे गलितसंवृत्ते प्राणसन्दो निरुध्यते ॥७६।। (५७८/२८)

·२१६ पासिष्ठदर्शनम् ।
झटित्येवं यदुद्भूतं ज्ञानं तस्मिन्दाथिते ।
असंश्लिष्टविकल्पांशे माणस्पन्दो निरुध्यते॥७७॥२७८३१)
तस्मात्संविन्मय शुद्धे हृदये हतवासनः ।
बलानियोजित चिचे माणसन्दो निरुद्ध्यते ॥७८॥१७८३८)
पभिः क्रमैस्तथान्यैश्च नानासङ्कल्सफल्पितः ।
नानादेशिकवाय माणसन्दोनिरुद्ध्यते १७६।। (२७११३६)
अभ्यासेन परिस्सन्दे माणानां क्षयामागते ।
अनः मशममायाति निर्वाणमवशिष्यते ॥८० ॥ (१७८४६)
.
[९] मनोविलयः :-
7(अ) मनो नाभिः संसारचक्रस्य :--
.
। चित्रं नाभिः किलास्येह मायाचक्रस्य सर्वतः ।
स्थीयते चेत्तदानम्य तन किश्चित्मवाधते ॥१॥ (१।४६।५०)
तस्मिन्द्रुतमकृष्टय धिया पुरपयनतः।
पहोतनाभिवहनान्मायाचक्र निद्ध्यते ॥ २॥ (५।५०१७)
इदं संसारचक्रं हि नाभौ सहलमारके ।
(१॥२६॥५)
सरोधितायां वहनाद्रघुनन्दन रुध्यते ॥ ३॥ (२६)
'..परं पौरुषमास्थाय पलं प्रशां च युक्तितः । (२६७)
नाभि संसारचक्रस्प पित्तमेव निरोधयेत् ॥ ४ ॥ (१२६८)
: मनोनिष्ठतया विश्वामिदं परिणति गवम् । (२२४१४)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
२१७
तस्मिञ्जिते जितं सर्वं सर्वमासादितं भवेत् ।।५।। (५।२४।१५)
चित्तसत्व जगत्सत्ता जगत्सव चित्तकम् ।
एकामावादद्वयोनशिः स च सत्यविचारणाद् ।।६।। (४।१।१९)
चित्तान्तरेव संसारः कुम्भान्तः कुम्भखं यथा ।
चिचनाशे न संसारः कुम्भनाशे न कुम्भखम्॥७॥ (५१५११५)
शान्ते पातपरिस्पन्दे यथा गन्धः प्रशाम्यति |
तथा शान्ते मनःस्पन्दे शाम्यन्ति माणवायवः ॥८) (६६४४)
रित्ते व्यक्ते लयं याति द्वैतमैक्यं च सर्वतः ।
शिष्यते परम शान्तमच्छमेकमनामयम् ॥ ॥ (१९३४४)
अस्याश्चित्तं विदुः क्षेत्रं संमृतेः सस्पसन्ततेः ।
क्षेत्रे त्वक्षेत्रतां याते शालेः क इस सम्भवः ॥१०॥ (३।४५)
चित्तमेव विचित्रेह भावाभाषविलासिना ।
विवर्ततेऽर्थभावेन जलमूर्मितया यथा ।। ११ ।। ( १३१४६)
चित्तोत्सादनरूपेण सर्वत्यागेन भूपते ।
सर्वमासायते सम्पक्सानाज्येनेव सर्वदा ॥१२॥ (३।४७)
संसारस्यास्य दुःखस्य सर्वोपवादायिनः ।
उपाय एफ एवास्ति मनसः स्वस्य निग्रहः ।।१३।। (४।३।२)
मनोविलयमात्रेण दुःखशान्तिरवाप्यते । (३२११२।६)
सर्व सर्वगतं शान्तं ब्रन सम्पद्यते तदा ॥ १४॥ (३।१११।१५)
स्वपौरुपैकसाध्यैन स्वैप्सितस्यागरूपिणा ।
मनः शममानेण विना नास्ति शुभागतिः॥१॥ (३।१११।१२)
घा०२८

·वासिष्ठदर्शनम् ।
(आ) चेतसः पानतावाप्तिः:-
अन्यात्मन्यात्मभावेन देहमानास्थयाना ।
पुरदारकुटुम्बैश्च चेवो गच्छति पौनताम् ॥१६॥ (१॥५०॥५७)
अहङ्कारविकारेण ममतामलहेलया।
इदं ममेलि मावेन चेतो गच्छति पीनताम् ॥१७॥ (५।५०१५८)
जरामरणदुःखेन 'व्यामुन्नतिमीयुपा ।
'देषाशीविपकोशेन चेतो गच्छति पोनताम् ॥१८॥ (१५०५६)
माधिव्याधिविलासेन समाश्वासेन सहतेः ।
* हेयोपादेयप्रयत्नेन चेतो गच्छति पीनताम् ॥१६॥ (५१५०६०)
स्नेहेन धनलाभेन लाभेन महियोपिताम् ।
आपावरमणीयेन चेतो गच्छति पीनताम् ॥२०॥ (२५०६१)
दुराशाक्षोरपानेन भोगानिलबलेन च ।
पास्यादानेन चारेण विचाहियोति पीनवाम् ।।२१।। (५१५०६२)
प्राणमापायबापा विपपपसिना ।
भोगाभोगेन भीमेन चेतो गच्छति पीनताम् ।।२२॥ (१५०।६३)
(इ) मनसो ब्रह्मत्वाप्तिः :-
-
संयोजित परे चित्तं शुद्ध निर्वासनं भवेत् ।
ततस्तु कल्पनाशून्यमात्मतां याति रायव ॥२३॥ (३९८२)
मन एव विचारेण मन्ये विलयमेष्यति ।
मनोरिलयमात्रेण ततः श्रेयो भविष्यति ।। २४॥ (३६७११०)

·ܝ ܘ
वासिष्ठदर्शनम् ।
२१६
मनोनाम्नि परिक्षीणे फर्मण्याहितसंभ्रमे ।
मुक्त इत्युच्यते जन्तुः पुनर्नाम न जायते ॥२५॥॥ (३२६७११)
मबुद्धानां मनो राम ब्रह्मवैह हि नेतरन् ।
जलसामान्यबुद्धीनामधैर्नान्यस्तरङ्गकः ॥२६ ॥ (३३१००१२)
यदा संक्षीयते चिचमभावात्यन्तभावनात् ।
चिरसामान्यस्वरूपस्य सचासामान्यता तदा ॥२७॥ (१५५।२)
(ई) मनोनिरोपयुक्तयः-
अकुशेन विना मतं यथा दुष्ट मतङ्गाजम् । ( ५१६२।३५ )
न शक्यते मनो जेतुं विना युक्तिमनिन्दताम् ॥२८॥ (श६२।३४)
साधयन्ति समुत्सृज्य युक्तिं ये तान्दठान्विदुः ।
भयाद्भयमुपायान्ति क्लेशात्क्लेशं व्रजन्ति ते॥२६॥(१२।४०)
विमूढाः कर्तुमुधुक्ता ये हठाच्चेतसो जयम् । (१६२।३८)
ते निवघ्नन्ति नागेन्द्रान्पत्तं विसतन्तुभिः ॥३०॥ (१९२३६)
अध्यात्मविद्याधिगमः साधुसद्गम एव च ।
वासनासम्परित्यागः माणसन्दनिरोधनम् ।
एतास्ता युक्तपः पुष्टाः सन्ति चित्तजये किल ॥३॥५॥१२॥३६)
स्वसंविद्यस्नसंरोधाद्यथा चेतः प्रशाम्पति ।
न नपाङ्ग तपस्तीविद्यायज्ञक्रियागाणैः ॥ ३२ ॥ (१६३८)
स्वेनैव पौरुपेणाशु स्वसंवेदनरूपिणा ।
यलेन चित्तवेतालस्त्यक्त्वेष्टं वस्तु जीयते ॥३३॥ (३।११११२)
विवेककानुसंघानाचिदंशात्मतया मनः ।

·२२०
चासिष्ठदर्शनम् ।
चिदेकतामुपायाति दृद्वाभ्यासक्शादिह ॥३४॥ (३।११२।१५)
सनन्नभिमत वस्तु यस्तिष्ठति निरामयः ।
जितमेव मनस्तेन कुदन्त इव दन्तिना ॥३६॥(३२१११५३)
तस्य चञ्चलता येषा त्वविधा राम सोच्यते ।
वासनापदनाम्नी वा विचारेण विनाशय ॥३६॥(३३११२।११)
या योदेति मनोनानी वासना वासितान्तरा ।
वा ता परिहोलाइस्ततो विद्यालयो भवेत् ॥३७॥ (३।११२।२२)
विपयामवि भोः पुत्र सर्वानेव हि सर्षया ।
अनास्था परमा ोपा सा युक्तिर्मनसो जये ॥३८॥(५।२४।१७)
मानादवसानीभाव स्वनाश माप्नुपान्मन ।
माणसन्द च नादचे ततः शान्तिहिं शिष्यते ॥३६॥ (11६६३५)
मानास्सर्वपदार्यानामसत्वमुदेत्यलम् ।
वतोङ्ग वासनानाशादियोगः पाणचेतसोः ॥४०॥ ६॥३६)
राजस्वात्मविचारोऽप फोह स्यामिति रूपधृक् ।
चिचदुईमपीजस्य दहने दहनः स्मृतः ॥ ४१ ॥ (HE४२६)
पस्प मौर्य क्षय यात सर्व ग्रह्मेति भावनात् ।
नोदेति वासना तस्स मानस्पेवाम्बुधिर्मरौ ॥४२॥ (1८१२५)
१-ज्ञानयुक्तिः :-
अपि पुष्पाबदलनादपि लोचनमोलनात् ।
सुरोकतेस्त्यागो न शोध मनागपि ॥४३॥ (१११११३१)
पर्वतदेव तनप तया शृणु पदामि ते ।

·वासिहदर्शनम् ।
२२१
अज्ञानमानसंसिद्ध वस्तु ज्ञानेन नश्यति ॥४४॥११११॥३२)
यथा रज्ज्यां भुजङ्गत्वं मरावम्युमतिर्थया ।
मिथ्यावभासः स्फुरति तया मिथ्याप्य कृतिः।।४५॥॥१११॥३४)
मननं कृत्रिम रूपं ममतन्न यतोऽस्म्यहम् ।
इति तयागतः शान्त चेतो ब्रह्म सनातनम्।।४६॥(४११११२७)
२-सङ्कल्पोच्छेदा:--
सङ्कल्पनं मनोवन्धस्तदभावो विमुक्तता । (१९२७)
अचित्तत्वमसङ्कल्पान्मोक्षस्तेनाभिजायते ॥४७॥ (५।१३।८०)
सङ्कल्पमात्रमेवेदं जगन्मिथ्यावास्थितम् ।
असङ्कल्पनमात्रेण ब्रान्कापि विलायते ॥ ४८॥ (३१३३१४२)
उपशान्ते हि सकरपे उपशान्तमिदं भवेत् ।
संसारदुःखमखिलं मूलादपि महामते ॥ ४६ ॥ (४।५४।१६)
सङ्कल्पेनैव सङ्कल्प मनसा स्वमनो मुने ।
छित्त्वा स्वात्मनि तिष्ठ त्वं किमेतावति दुष्करम् ॥५०॥(४१५४११८)
भावनाभावमात्रेण सकसः क्षीयते स्वयम् ।
सङ्कल्पनाशयत्नेन न भपान्यनुगच्छति ॥५१॥ (४३५४।१३)
सङ्कल्पो येन हन्तव्यस्तेन भावविपर्ययात् ।
अप्पर्धेन निमेपेण लोलयैव निहन्यते ॥ १२ ॥ (१५४।१६)
प्रभावनमेराहुः कल्पनं कल्पनाविदः ।
नभोऽर्थभावनं तस्य सङ्कपत्याग उच्यते ॥ ५३ ।। (१३)

·२२२
वासिष्ठदर्शनम् ।
३-भोगेष्वरतिः:-
भोगेच्छामानको पायावत्यागो मोक्ष उच्यते । (४१३५१३)
पतो यतो विरज्यते ववस्ववो विमुच्यते ॥५४॥ (३२६११३५)
फिमन्य शास्त्रसन्दर्भ क्रिपवामिदमेव तु ।
यद्यत्स्वाद्विह वत्स दृश्यता विपहिवत् ॥ ५५ ॥ (४१३५४)
जाता चेदरविन्तो भोगान्पति मनागपि ।
तदसौ तापवोच्च पद प्राप्त इति श्रुतिः ॥५६॥ (३६१।३४)
न भोगेजरति रज्जायते भवनाशिनी। (श२४१३७)
न परा निविस्तावत्साप्यते जपदायिनी ॥७॥ (५।२४।३८)
तावद्भमन्ति दुःखेषु सतारापटवासिनः ।
विरति विपयेष्वेते पावनापान्ति देहिनः ॥५८|| (२२४२२)
आत्मावलोकनेनैपा विपयारतिरुपमा ।
हृदये स्थितिमायाति श्रीरिवाम्भोजकोटरे ॥५६॥ (५।२४।५३)
परदृष्टो वितृष्णत्व हप्णाभाये च दृक्पग।
एते मियः स्थिते दृष्टी तेनोदीपदशे यथा ॥ ६० ॥५॥२४॥५३)
विचारो भागगर्दातो विचाराद्भोगगर्दणम् । (५।२४।६२ )
पर पौरुपमाथिल्प मोगेवरविमाहरेत् ॥६१॥ (२२४३७)
क्रमादभ्यस्यमानेपा विपपारतिरात्मज ।
सर्वतः स्फुटतामेति सेकसिक्ता लवा यथा ॥२॥ (५।२४।२०)
पुरुपायांते पुत्र नेह सम्माम्यवे शुभम् । (२२४१२५)
नासायत अनभ्यस्ता फाइनापि शात्मना ॥३॥(०२४।२१)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
२२३
४-इन्द्रियनिग्रहविधिः :-
मनो यदनुसंघत्ते तत्सन्द्रियवृत्तयः ।
क्षणात्संपादयन्त्येता राजाज्ञामित्र परिणः ॥६॥३।११४१४७)
तस्मान्मनोनुसंधानं भावेषु न फरोति यः ।
अन्तश्चेतनयत्नेन स शान्तिमधिगच्छति ॥६।। (३३११४१४८)
पर पौरुपमाश्रित्य यत्नात्परमया धिया ।
भोगाशाभावनां विचारसमूलामलमुद्धरेत् ॥६६॥ (३३११४१५१)
चित्तमिन्द्रपसेनापा नायकं सज्जयाज्जयः ।
उपानहपादस्य ननु माटव भूः ।। ६७ ।। (१६३।६ )
विवेकवानुदारात्मा विजितेन्द्रिय उच्यते ।
वासनावीचिवेगेन भवान्धौ न स मुह्यते ॥६८॥ ११६३।१५)
५-वासनात्यागः:-
,
वासनैव महाराज स्वरूपं विद्धि चैतसः ।
चित्तशब्दस्तु पर्यायो वासनाया उदाहृतः ॥६६॥ (१६४५)
यया स्वप्नपरिज्ञानात्स्वामदेहो न वास्तयः ।
अनुभूतोऽव्ययं तवासनातानवादसम् ॥ ७० ॥ (३।२२।१)
प्रतीणवासना येह जीवतां जीवनस्थितिः ।
शामुक्तरपरिज्ञाता सा जीवन्मुक्ततोच्यते ॥ ७१ ॥( ३।२२।८)
सपणानां संशान्तौ शुद्धचित्तस्य या स्थितिः ।

·२२४
पासिगदर्शनम् ।
उत्सत्यमुच्यते सैपा विमला चिदुदाहृता ।। ७२ ॥ (४।१७३)
इदमस्तु ममेत्यन्तXपा राघव भावना ।
ता तृष्णां मुंखलां विद्धि फलाना च महामते ॥७।। (१९७७)
वामेतां सर्वभावेषु सन्तसत्सु च सर्वदा ।
संत्यज्य परमोदारः परमेति महामनाः ॥ ७४ ॥ (१७८)
पन्धाशामय मोक्षाशां सुखदुःखदशामपि ।
स्यता सदसदाशां च तिष्ठाजुन्यमहाधिवत् ।।७५॥ ५॥१॥६)
(अ) तृष्णानिन्दा :-
जरामरणदुःखानामेका रनसमुद्रिका ।
आधिव्याधिविलासानां नित्यमचा विलासिनी।।७६॥१॥१७॥३६)
हादन्धिकारशा तृष्णायेह दुरन्तया ।
स्फरन्ति चेतनाकाशे दोपफौशिफपंक्तयः ॥७७॥ (१।१७११)
दृष्टदैन्यो इवस्त्रान्तो हतौना याति नीचताम् ।
मुद्दति रोति पतति तृषायामिहतो जनः ॥७८॥ (५॥१५॥१०)
जीर्यन्ते जीर्यतः केशा दन्ता जीर्षन्ति भीर्यतः ।
क्षीयते जीर्यते सर्व तृणैकान जोर्यते ॥ ७ ॥ (६३।८६)
(आ) संसारेऽस्मिन्न किमपि हेयोपादेयम् :-
मनामकलिते भग्ने हदि विस्तीर्णपचने ।
वृद्धि चोपगते ब्रूहि किं वृद्ध फस्प कि क्षतम् ॥८०(४४५३३५)
सनासत्यभृतेऽस्मिन्मपञ्चकान्तकारिणि ।
संसारे विमुपादेयं पासो पदमिवान्छतु ॥८१॥ (४४५४२)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
२२५
सर्वत्र सत्यभूतेऽस्मिन्ब्रह्मतत्यमयेऽपि च ।
किं स्यात्रिभुवने हेयं माज्ञाः परिहरन्तु यत्॥२॥ (४१४५१४३)
आयुर्वायुविघटिताभ्रपटलीलम्बाम्बुवगुरम् ।
भोगा मेघवितानमध्यविलसत्सौदामनीचञ्चला।
लोला यौवनलालना जलरयः फायः क्षणापयवान्
पुत्र प्रासमुपेत्य संमृतिवशानिर्वाणमन्विष्यताम्।३(१३६।३३)
(इ) वासनात्यागो द्विविधः:-
सर्वत्र वासनात्यागो राम राजीवलोचन ।
द्विविधः कथ्यते तयो ध्येयश्च मानद ॥५४॥ (५।१६।६)
द्वावेव राघव त्यागौ समौ मुक्तपदे स्थितौ ।
द्वावेतौ ब्रह्मतां यातौ दावेव विगतज्वरो ।।८।। (५।१६।१५)
(१) ध्येयत्यागः:-
अहमेपा पदार्यानामेते व मम जीवितम् ।
नाइमेभिर्विना फश्चिन्न मयते विना फिल ||८६ (११६७)
इत्यन्तनिश्चयं कृत्वा विचार्य मनसा सह ।
नाहं पदार्थस्य न मे पदार्थ इति भाविने ॥८॥ (१६८)
अन्तः शीतलया बुद्धया कुत्या लीलया क्रियाम् ।
यो नून वासनात्यागो ध्येयो राम स कीर्तितः।।८८(२१६)
अहंकारपयों त्यक्त्वा वासनां लीलयैव यः ।
तिष्ठति ध्येयसत्यागा जीवन्मुक्तः स उच्यते ॥६॥५।१६।११)
घा०२३

·२२६
रासिष्ठदर्शनम् ।
(२) ज्ञेयत्यागः:-
सर्व समतया युद्धया यं कृत्वा वासनाक्षयम् ।
जहाति निर्ममो देहं ज्ञेयोऽसौ वासनातयः॥१०॥५॥१६१०)
निर्मुलकलनां त्यक्त्वा वासनां यः शर्म गतः ।
ज्ञेयत्यागमयं विद्धि मुक्तं तं रघुनन्दन ।।१।। (५।१६।१२)
(ई) वासनात्यागयुक्तिः:-
बद्धो हि पासनावद्धो मोक्षः स्याद्वासनातयः ।
वासनास्त्वं परित्यज्य मोक्षार्थित्वमपि त्यजा1 (81५७११६)
तामसीर्वासनाः पूर्वं त्यक्त्वा विपयवासिताः ।
फैयादिभावनानाम्नी गृहाणामलवासनाम्॥३३॥ (४।५।२०)
वामप्यन्तः परित्यज्य वाभिवहरन्नपि ।
अन्तःशान्तसमस्तेहो भव चिन्यारवासनः ६४॥ (४१५७।२१)
तामप्पथ परित्यज्य मनोबुद्धिसमन्विताम् ।
शेपे स्थिरसमाधानों धेन त्यजसि तत्त्यज १५॥ (४३५७२२)
चिन्मयः फलनाकालप्रकाशतिमिरादिकम् ।
वासना वासितारं च पाणसन्दनपूर्वकम् ॥१६॥ (४।५७।२३)
समूलमपि संत्यत्तवा व्योमसौम्पमशान्तधीः ।
यस्त्वं भवसि सयुद्धे स भावनस्तु सत्कृतम
||(५५७५२४)
हृदयात्सपरित्यज्य सर्वमेव महामतिः ।
यस्तिष्ठति गतव्ययः स मुक्तः परमेश्वरः ॥८॥ (१५७२५)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
२२७
समाधिमय कोण मा फरोतु करोत वा ।
हृदयेनास्तसर्यास्यो मुक्त एवोचमाशयः MEET (४१५७।२६)
नैष्कम्र्येण न तस्यार्थो न तस्यार्थो ऽस्ति कर्मभिः ।
न समाधानमप्याभ्यां यस्य निर्वासनं मनः॥१०॥(४१५७२७)
यस्म मौल्यै क्षयं यात सर्व ब्रह्मेति भावनात् ।
नोदेति वासना तस्य प्राशस्येवाम्बुधिर्मरौ ॥१०१।१०।२५)
परमार्थावबोधेन समूलं राम वासना ।
दीपेनेवान्यकारश्रीगैलत्यालोक एति च ॥१०२॥ २७४१२१)
६-अहंकारोन्मूलनम् :-
प्रकाराम्बुदे क्षीणे चिढ्योनि विमले तते ।
नूनं सम्प्रौढतामेति स्वालोको भारतरः परः॥१३॥ (५२१३३१७)
चिज्ज्योत्स्ना यापदेवान्तरईकारघनावा ।
विकासयति नो तावत्परमार्थकुमुदतीम् ॥१०४॥ (४।३३।२८)
प्रायोजश्चित्तद्रुमः सशाखाफलपल्लवः ।
उन्मूलय समूलं तमाकाशहृदयो भव ॥१०॥ (६४|१३ )
अहलोल्लेखतः सत्ता भ्रमभारविकारिणी ।
सदभावात्स्वभावैकनिष्ठता शमशालिनी ॥१०६॥ (१२६।२६)
भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्पासाशवर्णवत् ।
प्राईभावोऽभिमन्तात्मा मूलमाधमुदाहृतम् ॥१०७॥ (२१२२)
ईदृशोऽयं जगद्क्षो जायतेऽहत्ववीजतः ।
वीजे ज्ञानामिनिर्दग्धे नैव किञ्चन जायते ॥१०॥ (HER)

·२२८ वासिध्दर्शनम् । (म) अहंकारोन्मूलनविधिः मेक्षमाणं च तन्नास्ति किलाईत्वं कदाचन । एतावदेव तज्ज्ञानमनेनैव प्रदह्यते ॥ १०६ ॥ (३) चिन्मानदर्पणाकारे निर्मले स्वात्मनि स्थिते । इति भावानुसंधानादहकारो न जायते ॥११०॥ १।३३।४३) मिथ्येयमिन्द्रजालश्रीः फि मे स्नेहविरागयोः । इत्यन्तरानुसंधानाद कारो न जायते ॥१११॥ (४।३३।४४) अहं हि जगदित्यन्तपादेयशोः क्षये। समताया मसनायां नाहंभावः प्रवर्धते ॥११२।।(४।३३।४६ ) (आ) परमानुभवासद्धिः :- शान्तो दान्तश्रोपरवो निपिद्धाकाम्यकर्मणः । विषयेन्द्रियसंश्लेपमुखाच्च यद्धपान्वितः॥११३॥ (१२८१२) मृदासने समासीनो जितचित्तेन्द्रियक्रियः । प्रोमित्युचारयेचायन्मनो यायत्मसीदति ॥११४॥ (१२८१२) प्राणायामं ततः कुर्यादन्तःफरणशुद्धये । इन्द्रियाएपाहरेत्सवाद्विपयेभ्यः शनैः शनैः ॥११॥॥१२८१४) देहेन्द्रिपमनोवृद्धिक्षेत्रझाना च सम्मरः । यस्माद्भवति वज्ज्ञासा तेषु पश्चादिलापयेत्॥११६॥ (१२८१४) विराजि पयम स्थित्वा वयात्मनि ततः परम् । भव्याकृते स्थितः पधारियतः परमझारण॥११॥॥११८१५)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
२२६
यांसादिपार्थिव भाग पिव्यां पविलापयेत् ।
प्राप्य रक्तादिप चाप्सुलैजसं तेजसि क्षिपेत्॥११८||(|१२८१६)
वायव्यं च महावायो नामसं नभसि तिपेत् ।
पृथिव्यादिपु विन्यस्य चेन्द्रियाण्यात्मयोनिषु॥११६॥(१२८७)
श्रोत्रादिलक्षणोपेतां कर्तुर्भोगप्रसिद्धये ।
दिक्षुम्यस्यात्मनः श्रोत्रंतचं विधुति निक्षिपेत्।।१२०॥॥१२८१८)
चक्षुरादित्पविम्वे च जिवामप्सु विनिक्षिपेत् ।
पाणं पायौ वाचमग्नौ पाणिमिन्द्रे विनिक्षिपेत्।१२।। (३११८५)
विष्णौ यात्मनः पादौ शयुं मित्रे तथैव च ।
उपस्थं कश्यपे न्यस्य मनचन्द्रे निवेशयेत्॥१२२।।(२।१२८।१०)
घुदि ब्रह्मणि संयच्छेदेवाः करणदेवताः । (११२८।११)
एवं न्यस्यात्मनो देहं विराटस्मीति चिन्तयेत्।।१२।।(१२८।१२)
ब्रह्माण्डान्तः स्थितो योऽसावर्धनारीश्वरः प्रभुः ।
आधारः सर्वभूतानां कारणं तदुदाहृतम्॥१२४॥६।१२८१३)
स यशमष्टिरूपोऽसौ जगदुष्टतौ व्यवस्थितः । (१२८।१४)
तितिचाप्सु समावेश्य सलिल चानले क्षिपेत्।१२५ (३।१२८११६)
अनि वायौ समावेश्य वायुं च नमसि क्षिपेत् ।
नभश्च महदाकाशे समस्तोत्पत्तिकारणे ॥१२६।। (१२८१७)
स्थित्वा तस्मिन्क्षणं योगी लिङ्गमावशरीरधृक् ।
वासना भूतसूक्ष्माच कर्मविधे तथैव च ॥११७॥ (१२८।१८)
दशेन्द्रियमनोवुद्धिरेतल्लिङ्ग विदुर्बुधाः ।
तवोोगटार्याितस्तत्रात्मासीति चिन्तयेत्१२८ (११२८११६)

·वासिष्टदर्शनम् ।
चतुर्मुखोपके चायं भूतमूक्ष्मव्यवस्थितः ।
लिङ्गमव्याकवे सूक्ष्मेन्यस्पान्यक्ते चबुद्धिमान् १२६ (४१२८।२०)
नामरूपविनिर्मुक्तं यस्मिन्सन्तिष्ठते जगत् ।
तपाहुः प्रकृति कैचिन्मापामेके परे त्वणून ॥१३॥॥१२८१२१)
अविद्यामपरे प्रास्ताविभ्रान्तचेतसः ।
तासर्वे लयं गत्वा तिष्ठन्त्यव्यक्तरूपिणः ॥१३॥११२८२२)
निःसम्बन्या निरास्वादाः सम्भवन्ति ततः पुनः ।
तत्स्वरूपाहि तिष्ठन्ति यावत्यष्टिः प्रवर्तते ॥१३२॥ (१२८।२३)
असा स्थानायं त्यक्ला तुरीयं पदमध्यपम्। . (१२८१२४)
ध्यायेत्तत्याप्तये लिङ्गं पविलाप्य परं विशेत।।१३३।। १।१२।२५)
(इ) अहंभावे गालते सर्वदोपापगमः :-
१
पत्किञ्चिदिदमायाति सुखदुःखमल भये ।
तदरकारचक्रस्य मविकारो विम्मते ॥१३४॥ (४।३३।३५ )
गलिते या गलद्रूपे दितेऽहंकारनामनि । (१९६१)
पलादपि हि संजावा न लिम्मन्याशय सितम्१३५(१११६।२)
लोभमोहादयो दोपाः पयासीव सरोरुहम् । (११६३२)
मुदितायाः श्रियो वर्क न मुञ्चन्ति फदारन॥१३६॥ (११६६३)
वासनापन्यपश्छिन्ना व त्रुध्यन्त्यसं शनैः ।
फोपस्तानवमायाति मोहो मान्य हि गच्छति॥१३७॥(११६६४)
कामा क्लम गछति चलेभः पवापि पलायते ।
नोल्लसन्दीन्द्रियाएपञ्चःखेदः स्फुरति नोच्चकैः१३ (३।११६॥५)

·.
पासिष्ठदर्शनम् ।
२३१
न दुःखान्युपहन्ति न घल्गन्ति सुखानि च ।
सर्वत्र समतोदेति हुदि शैत्यपदयायिनी ।।१३६ ।। (१११६।६)
७-असङ्गाभ्यास::-
सम्विजन्मवीजस्य योन्तस्थो वासनारसः ।
स फरोत्यङ्घरोल्लासं तमसङ्गाग्निना दह ॥१४०॥ ६॥२८॥२३ )
अन्तासङ्गवाजन्तुर्मग्नः संसारसागरे ।
अन्तःससक्तिमुक्तस्तु तोर्णः संसारसागरात्॥१४१॥५॥६७।३०)
असक्तं निर्मल चिचं, मुक्त संसार्यपि स्फुटम् ।
सक्तं तु दीर्घतपसा युक्तमप्यतिवन्धवत् ॥१४२॥ (५।६७।३३)
संसक्तियशतः सर्वे वितता दुःखराशयः । (५।६८५१०)
संसक्तचित्तमायान्ति सर्वा दुःखपरम्पराः ।।१४३६(५३६८४७)
असत्मायो दि सम्बन्धो यथा सलिलकाष्ठयोः ।
तथैव मिथ्यासम्बन्धः शरीरसरमात्मनोः ॥१४४॥ (श६७।२४)
देहभावनयैवात्मा देहदुःखवशे स्थितः ।
सत्यागेन ततो मुक्तो भवतीति विदुय्घा॥१४॥ (५।६७।२६)
चिदात्मा निलो नित्यः स्त्रावभासो निरामयः ।
देहस्त्वनित्यो मलवांस्तन सम्बध्यते कथम्॥१४६(१७१२४)
केवलं चिति विश्रम्य किश्चिच्वेत्यावलम्बिनि ।।
सर्वत्र नीरसमिव तिष्ठत्वात्मरसं मनः ॥१४७॥ (१८)
तबस्यो विगतासङ्गो जीवोज्जीवत्वमागतः ।
न्यवहारमिमं सर्व मा करोतु फरोतु वा ॥१४८(१५६)

·२३२
वासिष्ठदर्शनम् ।
नाभिनन्दति नैकापै न फर्मस्वनुपज्जते ।
सुसमो यः फलत्यागी सोऽसंसक इति स्मृतः ॥१४॥(६८६)
सर्वमात्मेदमखिलं किं वाञ्छामि त्यजामि किम् ।
इत्पसङ्गस्थिति विदि जीवन्मुक्तवनुस्थितिम्॥१५०॥(शबा४)
सर्वकर्मफलादीनां पनसैव न कर्मणा ।
निपुणं यः परित्यागी सोऽसंसक्त इवि स्मृतः।।१५१॥(५/६८।८)
भावाभावे पदार्थानां पामविकारता ।
मलिना वासना यंपा सा सङ्ग इति कथ्यते॥१५२।।५।६३।८४)
मुक्ता हविपादाभ्यां शुद्धा भवति वासना । (५।६३२८५)
तामसङ्गाभिषां विद्धि यावई च माविनी।।१५३।।(५१९३८६)
कुर्वतोऽकुर्वतश्चैव मनसा यदमनगम् ।
शुभाशुमेषु कार्येषु तदसङ्गं विदुधाः ॥ १५४ ॥२॥२४)
अथवा वासनोत्साद एवासङ्ग इति स्मृतः ।
पया फयाचिद्युत्पान्तः सम्मादय तमेव हि॥१५॥६॥२८।२५)
-समभावप्राप्तिः:-
मा खेदं मन हेयेषु नोपादेयपरो भव ।
हेयोपादेयदशौ त्यक्त्वा शेपस्या स्वच्छता बन॥१५॥(५।१३।२१)
हेपोपादेयकलने क्षोणे पावन्न चेतसः ।
न तावत्समदा माति साने व्योम्नीव चन्द्रिका।१५७(११३।२३)
अवस्त्विदमिदं वस्तु यस्येति तुलितं मनः ।
सस्मिनोदेति समता शाखोट इत्र मझरी ॥१५८॥ (१३।२४)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
२३३
मुक्तायुक्त्तैपणा पर लामालाभविलासिनी।
समता स्वच्छता तत्र कुतो वैराग्यमासिनी।।१५६ ।।५।१३१२५)
(अ) समतानन्द::-
न तदासाधते राज्यान्न कान्ताजनसङ्गमात् ।
अनपायि सुखं सार समत्वायदवाप्यते ॥१६०॥१६८।१०)
द्वन्दोपशमसीमान्तं संरम्भज्वरनाशनम् ।
सर्वदुःखातपाम्भोदं समत्व पिद्धि राघव॥१६१(१९८११)
सुखदुःखेषु भीमेषु सन्ततेषु महत्स्वपि ।
मनागपि न धैरस्य प्रयान्ति समदृष्टयः ॥१६२॥ (१९८२७)
(आ) सर्वबन्धुत्वम् :-
अयं वन्धुरयं नेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानां तु विगतावरणव धीः ॥१६३॥ (१८६१)
न तदस्ति पनाह न बदस्ति न यन्मन ।
इति निणर्णीय धीराणां विगतावरणव धीः॥१६४॥६१1१८६२)
सर्या एव हि ते भूतजातयो राम वन्धवः ।
अत्यन्तासंयुता एतास्तव राम न काधन ॥५॥ (२१८६४)
एकत्ये विद्यमानस्य सर्चगस्थ किलात्मनः ।
अयं बन्धुः परथायमित्यसौ फलना कुतः ॥१६६॥ (२०१४)
वा०३०

·२३४
वासिष्ठदर्शनम् ।
९-कर्माभावः :-
कृपणतासंक्षये यदा-क्षीयते कज्जलं स्वयम् ।
सन्दात्मकर्मविगमे तद्वत्मत्तीयते मनः ॥१६७॥ (३६२५)
यद्यौपायोरिव सदा शिलटयोचित्तर्मणोः ।
द्वयोरेस्तराभाये यमेव विलीयते ॥ १६८॥ (३२६॥३७)
प्रात्मज्ञानात्समुत्पन्नः सङ्कल्पः फर्मकारणम् । (३।१२४१५)
सङ्कल्पित्वं हि बन्धस्य कारणं तस्परित्यन ।१६६ ॥(१।१२४४६)
अवेदनमप्तश्चेद्यं यदयासनमासितम् ।
शान्तं सममनुल्लेरां स कस्याग उच्यते ॥१७०॥ (७।३।२४)
१०-सर्वत्यागः :-
यावरसर्व न संत्यतं सावदात्मा न लम्पते ।
सविस्थापरित्यागे शेप प्रात्मेति कथ्यते ।।१७१।१५।५८१२४)
या सर्वात्मनैवात्मा लाभाय यतति स्वयम् ।
स्पक्तान्यकार्य प्राप्नोति नन्नाम नृप नेतरत्॥१७२॥(५।५।४६)
नफिनिधन सम्प्राप्त तेनेदं परमामृतम् ।
सम्बाप्पान्तः प्रपूर्णेन सर्च प्राप्तमरस शिडत्तम्।।१७३||(श३४।७६)
विद्धि चिन्तामणि साधो सत्यागमतिमम् ।
तमन्त मदुःयाना त्वं साधयसि सुद्धधीः ॥१७४|| (१९०१५)
सत्यागेन शुद्धेन समासाद्यतेऽनः ।
सयागोहिमाघाग्य किं चिन्तामणितां भवेत्॥१७शा 1)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
२३५
(अ) सर्वत्यागस्वरूपम् :--
साधो न देहत्यागन न राज्यत्यजनेन च ।
न चोरनादिशोपेण सर्वत्यागो भवेन्नृप ११७६।। (१९३२६)
सर्वस्यैव मनो वीज तरुयीज नरोरिख । ( ३.३४ )
सर्वस्य वीजे सत्यक्ते सर्व त्यक्तं भवत्यलम्॥१७७ (१९३१३५)
चित्तं सर्वमिति माहुस्त्यक्त्वा पुत्र रानसे |
चित्तत्यागं विदुः सर्वस्यागं सर्वविदो जना॥१७८||(३,१११।२१)
यत्सर्व सर्वतो यच तस्मिन्सर्वेककारणे ।
सर्वस्मिन्संपरित्यक्ते सर्वत्यागः कृतो भवेत्॥१७६(१९३।३०)
सूत्र मुक्ताफलेनेव जगजालं निकालकम् ।
सर्वमन्तः कृतं तेन येन सर्व समुज्झितम् ॥१८०(E३/४६)
(आ) महात्यागी :--
धर्माधर्मी सुखं दुर्ख तथा मरणजन्मनी ।
दिया येति सन्त्यक्तं महात्यागी स उच्यते॥१६॥(११५॥३३)
सर्वेच्छा सफलाः शङ्काः सर्वेहाः सर्वनिययाः ।
धिया येन परित्यक्ता महात्यागी स उच्यते॥१२॥॥११॥३४)
न मे देहो न जन्मापि युक्तायुक्ते न कर्मणी ।
इति निश्पवानन्तर्महात्यागी स उच्यते ॥१३॥३।११।३६)
देहस्य मनसो दुवैरिन्द्रियाणां मनःस्थितः ।
नूनं येनोज्मिता सत्ता महात्यागी स उच्यते॥१४॥॥११॥३५)

·२३६ वासिष्ठदर्शनम् ।
येन धर्ममधा च मनोमननमीहितम् ।
सर्वमन्तः परित्यक्त महात्यागी स उच्यते॥१५॥१११५६३७)
यावती दृश्यकलना सफलेय शिलोत्पते ।
सा येन सुष्टु सत्यका महात्मागो स उच्यते। १८६६३११२३८)
(इ) त्यागफलम् :-
न गृहाति दि पत्किञ्चित्सर्व तस्मै प्रदोयते । (६३।६२ )
सर्व त्यजति यस्तस्य सर्वमेवोपतिष्ठते ।।१८७।। ६३५६)
११-समाधानम् ( समाधिः):-
यदि वापि समाधाने निर्विकल्पे स्थिति प्रजेत् ।
बदक्षपसुपुताम तन्मन्येतापलं पदम् ॥१८८) (३२११३६ )
(अ) समाधिस्वरूपम् :-
पद्धपद्मासनस्यापि कृतनमाञ्जलेरपि ।
अविश्रान्तस्वमावस्य का समाधिः कथं च वा॥१८॥श६२।७)
तत्तावोधो मागकन्सर्वाशातणपावकः ।
पोक्तः समाधिशब्देन न तु तूपणामपस्थितिः ॥१०॥५(६२रा)
समाहिता नित्यत्मा यथाभूतार्थदर्शिनी ।
सायो समाधिशब्देन परा प्रलोच्यते युधैः ॥१६॥ (श६६)
अनुन्या निरहद्वारा इन्द्रेम्वननुपातिनो ।
प्रोता समाधिशब्देन मेरोः स्थिरतराकृतिः रहा।१०)

·वासिष्टदर्शनम्।
२३७
निश्चिन्ताधिगतामोष्टा हेयोपादेयवर्जिता ।
मोक्ता समाधिशब्देन परिपूर्णा मनोगतिः ॥१६३(५१६२।११)
यतःमभृति बोधेन युक्तमात्यन्ति मनः ।
तदारभ्य समाधानमव्युच्छिन्नं महात्मनः ॥१६४॥(६२।१२)
परं विषयवैतायं समाधानमुदाहृतम् । (३३४६)
इदं विषयवैरस्यमेव ध्यानमुदाहृतम् ।।१६शा (४६।१६ )
सर्वार्थशातलत्वेन क्लाघाने यदाऽगतम् ।
ज्ञानाद्विपयवैरस्य स समाधिर्हि नेतरः ।। १६६ ॥ (३।४६।१५)
सम्यग्ज्ञानं समुच्छून सदैवोज्झितवासनम् ।
ध्यान भवति निर्वामानन्दपदमागतम् ॥१६७|| (१४६।१८)
[१०] चित्तनाशानन्दः :-
संशान्ते चित्तवेताले यामानन्दकला तनुः ।
याति तामपि राज्येन जागतेन न गच्छति ॥ १॥(४।१।२०)
सर्वाशावरसंमोहमिहिकाशरदागमम् ।
अचिचत्वं विना नान्यच्छेयः पश्यामि जन्तुपु ॥२॥ (४१५१२४)
त एव सुखसंभोगसीमान्तं समुपागताः ।
महाधिया शान्तधियो ये याता विमनस्कताम्।।३॥ (४।१५।२५)
चिचताने शोधिते हि परमार्थसुवर्णताम् ।
गतेकृत्रिम आनन्दः किं देहोपलखण्डः॥४॥(३६११४६)

·:--
५-सप्त ज्ञानभूमयः
इमां सप्तपदा ज्ञानभूमिमारर्णयानध ।
नानया ज्ञातया भूयो मोहपझे निमज्जसि ॥१॥ (३२११८१)
वदन्ति बहुभेदेन वादिनो योगभूमिकाः ।
भम अभिमता नूनमिमा एव शुभप्रदाः ॥ २ ॥ (३१११८१२)
[१] प्रथमं मतम् :-
अववोध विदुनिं तदिदं सप्तभूमिकम् ।
मुक्तिस्तु ज्ञेयमित्युक्तं भूमिकासप्तकात्परम् ॥१॥ (३।११८३)
सत्यारोपो मोक्षश्चैवेति पर्यायनामनी ।
सत्यावबोधो जीयोऽयं नेह भूयः प्ररोहति ॥ २॥ (३३११८१४)
शानभूमिः शुभेच्छाख्या प्रथमा समुदाहृता ।
विचारणा द्वितीया तु तृतीया तनुमानसा ॥३॥ (३।११८५)
सत्वापत्तिचतुर्थी स्यात्ततोऽसंसक्तिनामिका ।
पदार्याभावनी पठो मप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥४॥ (३।११८६)
यासामन्ते स्थिता मुक्तिस्तस्यां भूपो न शोन्यते ।
एतासां भूमिकाना स्त्रमिदं निर्वचनं शृणु ॥५॥ (३।११८७)
स्थितः किं मूह एवास्मि मेदयेऽहं शाखसज्जनः ।
वैराग्यपूर्वमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते युधैः ॥६॥ (३१११८।८)
शास्त्रसज्जनसंपर्यधैराग्याभ्यासपूर्वकम् ।
सदाचारमत्तिा प्रोच्यते सा विचारणा ॥ ७ ॥ (31११८।९)

·वासिष्टदर्शनम् ।
२३६
विचारणाशुभेच्छाभ्यामिन्द्रियायेंष्वसक्तता ।
यान सा तनुताभावासोच्यते तनुमानसा ॥८॥ (३।११८१०)
भूमिकात्रितयाभ्यासाच्चित्तेऽर्थे विरतेशात् ।
सत्यात्मनि स्थिति: शुद्धे सच्चापचिरुदाहता ॥६॥(३।११८११)
दशाचतुष्टयाभ्यासादससङ्गफलेन व ।
रूहसत्वचमत्कारालोक्ता ससक्तिनामिका॥१०॥(३१११८/१२)
भूमिकापञ्चकाभ्यासात्स्वात्मारामतया दृढम् ।
आभ्यन्तरागापाह्याना पदार्थानामभावनात॥११॥ (३३११८।१३)
परमयुक्तेन चिरं प्रयत्नेनार्थभावनात् ।
पदार्थाभावनानाम्नी पष्ठी संजायते गतिः ॥१२॥(३१११८।१४)
भूमिपट्कचिराभ्यासाझेदस्यानुपलम्भतः ।
यत्स्वमा कनिष्ठर सा या तुर्यगा गतिः॥१३॥(३।११८११५)
एपा हि जीवन्मुक्तेपु तुर्यावस्थेह विद्यते ।
विदेहमुक्तियिपयस्तुर्यातीतमतः परम् ॥ १४ ॥ (३।११८।१६)
[२] द्वितीयं मतम् :-
शास्त्रसज्जनसम्पर्क : प्रज्ञामादौ विवर्षयेत् ।
प्रयमा भूमिकेपोक्ता योगस्यैव च योगिनः ।।१।। (१२०११)
विचारणा द्वितीया स्यात्तृतीयाऽसङ्गभावना ।
विलापनी चतुर्थी स्याद्वासनाविलयामिका ॥२।। (१।१२०१२)
शुद्धसचिन्मयानन्दरूपा भवति पञ्चमी ।
अर्धसुमायुद्धाभो जीवन्मुक्तोष तिष्टत्ति ॥३॥ (२११२०१३)

·०४०
वासिष्ठदर्शनम् ।
स्वसंवेदनरूपा च पष्ठी भववि भूमिका ।
अानन्दैकयनाकारा मुपुप्तसदशस्थिति: ॥४॥ (१२०१४)
तुर्यावस्योपशान्ताय मुक्तिरेवेह केवलम् ।
समता स्वच्छता सौम्या सप्तमी भूमिका भवेत् ॥५॥॥१२०१५)
तुर्यातीता तु यावस्या परा निर्वाणरूपिणी ।
सप्तमी सा परिपौढा विपपः स्यान्न जोवताम् ॥६॥(१२०१६)
पूर्वावस्थात्रयं वा जामदित्येव संस्थितम् ।
चतुर्थी स्वप्न इत्युक्ता स्वप्नाभ या वै जगत् ॥७॥१२०१७)
भानन्दैकमनीमावात्सुपुमाख्या तु पञ्चमी ।
असवेदनरूपाय पष्ठी तुर्यपदाभिघा ॥८॥ (१।१२०१८)
तुर्यातीतपदावस्था सप्तमी भूमिकोत्तमा ।
मनोवचोमिरयाह्या स्वप्रकाशपदामिका ||६(१।१२०१६)
[३] तृतीयं मतम् :-
(१) प्रथमा भूमिका :-
अनेरजन्मनामन्ते विको जायते शुमान् । (३१२६४)
मसारा वत्त ससारव्यवस्थाल मौतया ॥१॥ (३।१२६।५)
पधं विरागवान्भूत्वा ससाराब्धि तराम्यहम् ।
एव विचारणपरो पदा भवति सन्मतिः ॥ २ ॥ (१२६०७)
रािणमुपपात्यन्तभावनारसनुवासरम् ।
मियामदाररूपासु क्यतेमोदतेऽवहम् ॥ ३॥ (३१२६।८ )

·वासिष्ठदर्शनम् ।
२४१
ग्राम्पासु जडचेटासु सततं विचिकित्सति ।
नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ ४॥ (१२६।।)
मनोनुदेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते ।
पापाद्विभेति सतसं न च भोगमपेक्षते ॥ ५॥ (६१२६।१०)
स्नेहमण्यगर्भाणि पेशलान्युचितानि च ।
देशकालोपपन्नानि वचनान्यभिभापते ॥ ६ ॥ (१२६६११)
मनसा फर्मणा वाचा सग्जनानुपसेयते । (११२६।१२)
यतः कुतचिदानीय ज्ञानशास्त्राग्यवेक्षते ॥७॥ (११२६।१३)
(२) द्वितीया भूमिका
श्रुतिस्मृतिसदाचारधारणाध्यानकर्मणाम् ।
मुख्यया व्याख्यया ख्याताञ्चयते श्रेष्ठपण्डितान् ८॥१२६।१५)
पदार्थविभागशः कार्याकार्यविनिर्णयम् ।
जानात्यधिगवभव्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥६॥ (१२६११६)
मदाभिमानमात्सर्यमोहलाभातिशापिताम् ।
बहिरप्याश्रिवामीपत्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ १०॥६१२६११७)
इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवनात् ।
सरहस्यमशेपेण यथावदधिगच्छति ॥ ११॥ (३।१२६।१८)
(३) तृतीया भूमिका :-
यथावच्छात्रवाक्यार्थे मविप्राधाय निचलम् ।
तापसाश्रमविश्वामरध्यात्मवयनक्रमैः ॥ १२ ॥ (३।१२६।२०)
चा०३१

·२४२
वासिष्ठदर्शनम् ।
संसारनिन्दकैस्तद्वैराग्यरणनमः ।
शिलाशय्यासमासोनो जरयत्यायुरावतम् ॥१३॥ (१२६।२१)
वनवासविहारेण चित्तोपशमशोभिना ।
प्रसङ्गसुखसौम्येन काल नयति नीतिमान् ॥१४॥ (३।१२६।२२)
द्विविघोऽयमसंसङ्गः सामान्य श्रेष्ठ एव च । (१२६।२५)
( अ ) सामान्योऽसङ्गः:-
मानिमिस सर्वमीश्वराधीनमेव च ।। १५॥ (१।१२६।२६)
सुखं वा यदि वा दुख वैवान मम फर्तता ।
भोगाभोगा महारोगाः सम्पदः परमापदः ॥१६॥ (१२६।२७)
वियोगायैव सयोगा प्रापयो व्याघपो धियः ।
कालः कवलनोयुक्तः सर्वमावाननारतम् ।।१७।। (१२६।२८)
अनास्थयेति भावानां यदभावनमान्तरम् ।
बाक्यार्थलममनसः सामान्योऽसावसङ्गमः ॥१८॥ (१।१२६।२९)
(आ) श्रेष्ठोऽसङ्ग :-
अनेपक्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम् ।
वियोगनासतामन्त, प्रयोगेणात्मसंविदाम् ॥१६॥१२६।३०)
पौरुपेण प्रपत्नेन संतताभ्यासयोगतः ।
करामलकबदस्तुन्यागते स्फुटतां दृढम् ॥२०॥ (१२६।३१)
संसाराम्बुनिः पारे सारे परमकारणे ।
नाहं फतेश्वरः कर्ता कर्म वा पातं मम ॥२१॥ ॥१२६।१२)

·२४३
वासिष्ठदर्शनम् ।
कृत्वा दूरवरे नूनमिति शब्दार्थभावनम् ।
पन्मौनमासनं शान्तं तच्छणासङ्ग उच्यते ।।२२।। (१२६।३३)
(४) चतुर्थी भूमिका :-
भूमिकात्रितयाभ्यासादज्ञाने क्षयमागते ।
सम्यग्ज्ञानोदये चित्ते पूर्णचन्द्रोदयोपमे ॥२३॥ (१२६।५८)
निविभागमनाद्यन्तं योगिनो युक्तचेतसः ।
समं सर्व प्रपश्यन्ति चतुर्थी भूमिकामिनाः ॥२४॥ (१२६॥५६)
श्रद्वैते स्थैर्यमायाते दैते प्रशममागते ।
पश्यन्ति स्वप्नवल्लोकांश्चतुर्थी भूमिकामिताः।।२५।।१२६।६०)
(५) पश्चमी भूमिका :-
सत्तावशेप एवास्ते पञ्ची भूमिकां गतः ।
पश्ची भूमिकामेस्प सुषुप्तपदनामिकाम् ॥२६॥ (१२६।६२)
शान्ताशेपविशेषांशस्तिष्ठत्यद्वैतमानके ।
गलितद्वैतनिर्भासमुदितोऽन्तः प्रबुद्धवान् ॥२७॥ (१२६।६३)
सुपुप्तपन एवास्ते पञ्चमी भूमिकामितः ।
अन्तर्मुखतया तिष्ठन्वहितिपरोऽपि सन् ॥२८॥ (१२६६४)
परिशान्ततया नित्यं निद्रालुखि लक्ष्यते ।
कुर्वनम्पासमेतस्यां भूमिकायां विवासनः ॥२६॥ (१२६६५)

·২২৪
वासिष्ठदर्शनम् ।
(६) पष्ठी भूमिका :-
पाठी तुर्यामिधामन्यां क्रमाक्रपति भूमिकाम् ।
यत्र नासन्न सद्रूपो नाई नाप्पन ईकृतिः ॥३०॥ (११२६।६६)
केवलं क्षीणमननमास्ते दैतैक्यनिर्गतः।
निर्गन्थिःशान्तसन्देहो जीवन्मुक्तो विभावनः॥३१॥ (३।१२६।६७)
अनिर्वाणोऽपि निर्वाणचित्रदीप इव स्थितः ।
अन्तःशून्यो वहिःशून्पा शून्यः कुम्भ इवाम्बरे॥३२॥(३।१२६६८)
अन्तापूर्णो यहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे ।
किनिदेवैप सम्पन्नस्त्वय वैप न रिश्चन ॥३३॥ (११२६६६)
(७) सप्तमी भूमिका
पष्ठयां भूम्यामसो स्थित्वा सप्तमी भूमिमाप्नुयात् ।
विदेहमुक्तता सूक्ता सप्तमी योगभूमिका ॥३४ । (११२६१७०)
अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा भवभूमिषु । (३१२६।७१)
नित्यमव्यपदेश्यापि कचिदुपदिश्यते ॥३५॥ (१२६।७३)
मुक्तिरेपोच्यते राम ब्रह्मतत्समुदाहृतम् ।
निर्वागणमेतत्कयितं पूर्णात्पूर्णतराकृति ॥३६॥ (३६।२५)
विदेवमुक्तो नोति नास्तमेति न शाम्यति ।
न सन्नासन्न दूरस्थो नयाहं न च नेतरः ॥३७॥ (३।६।१५)

·६-कर्मपाशोच्छेदः
[१] कर्मफलनियमः :-
नस शैलो न तद्योम न सोऽव्यिश्च न विष्टपम् ।
अस्ति यत्र फलं नास्ति कृतानामात्मकर्मणाम् ॥१॥ (३६२३३)
ऐहिफ प्राक्तनं वापि कर्म यद्रचितं स्फुरन् ।
पौरुषोऽसौ परो यत्रो न कदाचन निष्फलः ॥२॥ (३६५३४)
[२] कर्मस्वरूपम् :-
क्रियापन्दो जात्यस्मिन्कर्मेति कथितो बुधैः ।
पूर्व तस्य मनो देह कर्मातश्चित्तमेव हि ॥ १ ॥ (३६५॥३२)
मानसोऽयं समुन्मेपः कलाकलनरूपतः ।
एततकर्मणां बीजं फलमस्यैव विद्यते ॥२॥ (३६५।२९)
फर्मपीज मनास्पन्दा कथ्यतेज्यानुभूयते ।
क्रियास्तु विविधास्तस्य शाखाचित्रफलास्तरोः ॥३॥(३६६।११)
[३] पुरुषकर्मणोरभेदः
कुसुमाशययोर्भेदो न यया भिन्नयोरिह ।
तथैव कर्ममनसोर्भेदो नास्त्यविभिन्नयोः ॥ १॥ (३६५१३१)
फल्पनात्मिकया कर्मशक्त्या विरहितं मनः ।
न सम्भवति लोकेऽस्मिन्गुणहीनो गुणी यथा ।।२।। (३६६६)

·२४६
वासिष्ठदर्शनम् ।
यया बहयोगायोः सचा न सम्भवति भिन्नयोः ।
तथैव कर्ममनसोस्तयात्ममनसोरपि ॥३॥ (३६६७)
मनागपि न भेदोऽस्ति संविस्पन्दमयात्मनोः ।
कल्पनांशात राम मृष्टौ पुरुषकर्मणोः॥ ४॥ (१२८१६)
कर्मैव पुरुषो राम पुरुषस्यैव कर्मवा।
एते घभिन्ने विद्धि त्वं यथा तुहिनशीतते ॥५॥ (२०१३)
संवित्स्पन्दरसस्यैव देवकर्मनरादयः ।
पर्यापशन्दा न पुनः पृथक्कर्मादयः स्थिताः॥६॥ (२८।१०)
वीजाकुरविकल्पानां क्रियापुरुषकर्मणाम् ।
अम्विीचितरङ्गाणां मास्ति मेदो न वस्तुनि ॥७॥ (२८२१)
[४] सर्गादौ जविानां प्राक्तनानि कर्माणि न सन्ति :-
सर्गादिपु स्वयं भान्ति ब्रह्माया ये स्वयम्भुवः ।
विज्ञप्तिपानदेहास्ते न तेषां जन्मकर्मणी ॥ १॥ (१४२२२४)
सर्गादौ प्राक्तनं फर्म विद्यते नेह कस्यचित् ।
सादौ सर्गरूपेण ब्रह्मोत्यं विजृम्भते ॥ २ ॥ (१४२।२६)
अकारणमुपायान्ति सर्वे जीवाः परात्पदाम् । (५१२४६४)
परवातेपास्वकर्माणि कारणं सुखदुःखयोः ॥३।। (३१२४१५)
या ब्रह्मादयो भान्ति सर्गादौ ब्रह्मरूपिणः ।
भान्ति जीवास्तपान्येऽपि शतशोऽय सहसशः ॥४॥(१४२।२७)
किन्तु ये ब्रह्मयोऽन्यत्वं बुध्यन्ते सालिकोद्भवाः ।

·बासिष्ठदर्शनम् ।
२४७
अयोधा येत्वचिदाख्यं घुद्ध्या द्वैतमिदं स्वयम् ॥५॥ (१४२।२८)
नेपामुत्तरफाल तकभिनन्म दृश्यते ।
स्वयमेव तथा भूतस्तैरवस्तुत्वमाश्रितम् ॥ ६ ॥ (११४२।२३)
यैस्तु न ब्रह्मणोऽन्यत्वं युद्धं वोधमहात्मनि ।
निरवयास्त एतेन प्रमविष्णुहरादयः ॥ ७ ॥ (१४९।३०)
न सम्भववि जीवस्य सर्गादौ फर्म फस्यचित् ।
पथात्स्वकर्म निर्माय मुक्त कल्पनया सचित् ।।८।। (१४२।३८)
सर्गे सर्गतया रूहे भयेमाकर्मकल्पना ।
पश्चाग्जीवा भ्रमन्तीमे कर्मपाशवशीकताः ॥ ६ ॥ (१४२।४१)
स्वप्नद्रष्टुईश्यामस्ति काल्पनिकं यथा ।
नधास्त पूर्वकामं नागरस्वप्ने तथा नृणाम् ॥१०॥(१४३।१०)
यथा माफर्म पुंस्त्वे च स्वप्ने पुंसां न विद्यते ।
इह जामत्स्वप्ननृणां भातानामपिनो तथा ॥१॥ (श१४३।११)
जीवः सर्वेषु सर्गेषु स्वप्नान्निखिलान्मियः ।
माफर्मसत्वं मिथ्यात्म ययाासनमेषु च ॥१२॥ (१४३।१२)
ब्रह्मणो हदि सर्गोऽयं हृदि ते स्वप्नपूर्यथा ।
कार्यकारणता तत्र तथास्तेऽभिहिता यथा ॥१३॥ (३१४३।२३)
[५] वासनैव कर्मफलेषु बध्नाति :-
पासनामात्रसारत्वादशस्य सफलाः क्रियाः।
सर्वा एषाफला मस्य वासनामात्रसंक्षयात् ॥१॥ (१८७१८)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
सर्वा हि वासनाभावे मयान्त्यफलतां क्रियाः ।
अशुभाः फलवन्त्योऽपि सेकाभावे लता इत्र ॥२॥ (६८७।१६)
मृत्वन्तरे यया याति विलय पूर्वमात्वम् ।
वथैव वासनानाशे नाशमेति क्रियाफलम् ॥ ३॥ (६८७।२०)
न स्वभायेन फलति यया शरलता फलम् ।
क्रिया निर्वासना पुत्र फलं फलति नो तथा ।। ४।। (१८७१२१)
[६] कर्मबन्धनान्मुक्तेर्विधिः-
प्रात्मज्ञानात्समुत्पन्न: संकल्पः कर्मकारणम् । (६।१२४५)
सकल्पित्वं हि पन्धस्य कारणं नस्परित्यज ॥१॥ (३।१२४६६)
फर्मकल्पनया सविस्वकर्मफलभागिनी ।
कर्मफल्सनपोन्मुक्ता न फर्मफलभागिनी ॥ २ ॥ (६।१४६।२३)
सर्वा हि वासनामावे मयान्त्यफलता क्रियाः ।
प्रशुभाः फलवन्त्योऽपि सेकामाये लता इव ॥३॥ (६८७११६)
समपा स्वच्छया बुद्धया सवनं निर्विकारया।
यथा यस्क्रिपते राम दददोपाय सर्वदा ॥ ४ ॥ (१९६७)
शुभाशुभाः निया नित्यं कुर्वन्परिहान्नपि ।
पुनरेति न संसारपसंसकमना मुनिः ॥ ५॥ (६१६६।३३)
शुभाशुभाः प्रिया नित्यमकुर्वन्नपि दुर्मतिः ।
निपज्जत्येव संसारे परित्यक्तपनाः शमः॥६॥ (१।१६६३४)
यो दन्तस्थापा मनोवृत्तेनिथप उपादेयताप्रत्ययो वासनामि-

·वासिष्ठदर्शनम् । २४६ घानस्तत्कर्तवशब्देनोच्यते ॥ ७ ॥ (४३८२) चेष्टावशातायफलभोक्तृत्वं वासनानुरूपं स्पन्दते पुरुपः सन्दानुरूपं फलमनुभवति । फलभोक्तत्वं नाम कर्तवादिति सिद्धान्तः ॥८॥ (४३८३) कुर्वतोऽकुर्वतो वापि स्वर्गेऽपि नरकेऽपि वा । याण्यासनमेसत्स्यान्मनस्तदनुभूयते ॥ ६॥ (४।३८४) तस्मादशाततत्वानां पुंसां कुर्यतामकुर्वतां च कर्तृता नतु ज्ञातत- खानामनासनत्वात् ॥ १०॥ (४|३८५) ज्ञाततत्वो हि शिथिलीभूतवासनः पुर्धन्नपि फलं नानुसंद. धाति । अथच स्पन्दमात्रं केवलं करोत्यसक्तवुद्धिः सम्माप्तमपि फलमात्मैवे. सर्वमेव कर्मफलमनुभवति ॥ ११॥ (१॥३८६) मनो यत्करोति तत्कृतं भवति यन्न करोति तन्न कृतं भवति प्रतो मन एव फ न देहः ॥ १२ ।। (४।३८७) अकुर्वन्नपि श्वभ्रपतनं शय्यासनगतोऽपि वभ्रपातवासनावा- सिते चेतसि श्वभ्रपतनदुःखमनुभवति । अपरस्तु कुर्वन्नपि श्वभ्रपा तनं परमुपशममुपगतवति मनसि शय्यासनसुखमनुभवति । एवमनयोः शय्यासनश्वभ्रपातयोरेकः श्वभपतनस्याकापि कर्ता संपन्नो द्विती- यश्चश्वभ्रपतनस्य फर्ताप्यकर्ता सम्पन्नचितवशात्तस्माद्यच्चित्तं तन्मयो भवनि पुरुष इति सिद्धान्तः । तेन तत्र कर्तुरकर्तु; नित्यमसंसक्तं भवतु चेतः ॥१३॥ (४॥३८११२-१३) चा०३२ ·वासिष्ठदर्शनम् । एवं मनः सर्वरर्मणा सहिताना सर्वभावाना सर्वलोकाना सर्वगतीना पोज तस्मिन्परिहते सर्वधर्माणि परिहतानि भवन्ति सर्वदुःखानि क्षीयन्ते सफर्माणि लपमुपयान्ति । मानसेनापि कर्मणा यत्कृतेनापि शो नामम्यते न विवशीक्रियते न रञ्जनामुपैत्य- व्यतिरिक्तात् ॥ १४ ॥ (81३८।१६) यथा वालो मनसा नगरस्य निमाणे निर्मुष्टं च कुर्वन्नगरनिर्मा रणं मनाकृतमकृतमिव लीलयानुभवति नोपदेयतया सुखदुःखमकृत्रिम मिति पश्यवि नगरनिर्मयन च मनाकृतं कृतमिति पश्यतीति दुःखमपि लीलयानुभवन्नपि न दुःखमिति पश्यति । एवमसौ परमार्यतः सुर्वन्नपि न लिप्यत एवेति ।। १५ ।। (४॥३८।१७) शुभाशुभात्मकर्म स्य नाशनीय वियकिना । तन्नास्तीत्पदसोपेन तत्वज्ञानेन सिध्यति ॥ १६ ॥ (३७) अपेदनमसपेच यदवासनमासितम् । शान्त सममगुर र स कर्मत्याग उच्यते ॥ १७ ।। (१।३।२४) समूलकर्मसत्यागेनैव ये शान्तिमास्थिताः । नैव तेषा कृतेनार्यो नाकृतेनेह फवन ॥१८॥ (३।२७) इत्येव निययमनामय भावपित्ता त्यस्त्वा भृश पुरुषार्मविचारशक्षाम् । निर्वासनः सकलसंफलनाविमुक्तः संविधर्ननु ययाभिमतेच्छपारस्व ॥१६॥ (२८३२)

·वासिष्ठदर्शनम् ।
ये सेव कर्मसंत्यागमकृत्वान्यत्मकुर्वते ।
अत्यागं त्यागरूपात्म गगनं मारयन्ति ते ॥ २० ॥ (१।३।३४)
कर्मत्यागे स्थिते वोघाजीवन्मुक्तो विवासनः ।
गृहे तिष्ठत्वरगये वा शाम्यस्वभ्येतु पोदयम् ॥२१॥ (३३७)
गेइमेवोपशान्तस्य विजनं दूरकाननम् ।
अशान्तस्याप्यरण्यानि विजना सजना पुरी ॥२२॥ (३।३।३८)
[७] कर्मयोगः:-
अलब्धज्ञानदृष्टीनां क्रिया पुन परायणम् ।
यस्य नास्त्यम्वरं पहुं कम्बलं किं त्यज्यत्यसौ ॥१॥ (1८७।१७)
बहुनान किमुक्तेन सोपादिदमुच्यते ।
संकल्पनं मनोबन्धस्तदभावो विमुक्तता ॥२॥ (१२७)
नेह कार्य न वाकार्यमस्ति किश्चिन्न कुनचित् ।
सर्व शिवमन शान्तमनन्तं माग्यदास्यताम् ॥ ३॥ (३।१।२८)
सर्वकर्मफलाभोगमलं विस्मृत्य सुप्तवत् ।
पवाहपवित कार्य स्पन्दस्व गतवेदनम् ॥ ४ ॥ (1१1१६)
पथापाप्तं हि कर्तव्यमसक्तन सदा सता।
मुकुरेणाकलङ्केन प्रतिविम्वक्रिया यथा ॥ ५॥ (३१८८११)
एतदेव परं धैर्य जन्मज्वरनिवारणम् ।
यदवासनमभ्यस्ता निजकर्मसु कर्तता ॥ ६ ॥ (२४)
प्रतिपेयविधीनां तु तज्ञो न विपयः क्वचित् ।
शान्तसपणेच्छास्य कोऽस्य फि यक्ति किंकते ॥७॥ (३३७३१)

·२५२
वासिगदर्शनम् ।
अज्ञस्तु दिवचिचत्वास्क्रिपानिपमनं विना ।
गच्छन्न्यायेन मात्स्येन पर्व दुःखं प्रयाति हि ||11 (६६९)
सुझास्त्विष्टेम्वनिष्टेषु न निमज्जन्ति वस्तुपु ।
पतेन्द्रिपत्वायुद्धत्वानिर्वासनतपा तथा ॥ ६ ॥ (६६६।१०)
ननिन्द्यमस्ति नानिन्यं नोपादेयं न इयता ।
न चात्मीयं न च पर फर्म विपर्य क्वचित् ॥१०॥ (१६६१३)
महाकर्ता महाभोका महात्यागी भवानय ।
सर्वाः शङ्काः परित्यज्य धैर्यमालम्ब्य शाश्ववम्।।११॥(१।११५१)
रागद्वेपो सुर्ख दुःखं धर्माधों फलाफले ।
या करोत्यनपेक्षेण महाका स उच्यते ॥१२॥ (११५११२)
न किश्चन डेष्टि न किश्चिदभिकाइति ।
भुक्ते च प्रकृतं सर्च पहाभोक्ता स उच्यते ॥१३॥ (१।११।२१)
सर्वेच्छाः सफलाः शङ्काः सहाः सर्वनिश्चयाः ।
पिया येन परित्यक्ता महात्यागी स उच्यते ॥१४॥ (११५१३४)
अन्तः सत्यक्तसोशो वीवरागो विवासनः ।
पदिः सर्वसमाचारो लोरे विहर राघव ॥ १५ ॥ (५॥१८१८)
उदार: पेशलाचारः सर्वाचारानुचिमान् ।
मन्तः सर्वपरित्यागी लोके विहर राघव ॥१६॥ (१८/१२)
अन्तराश्यमादाय पहिराशोन्मुखेहितः ।
पहिस्वप्नोतरा शीतो लोके विदर राधा ॥१७॥ (१८२१)
पहिः कषिपसंरम्मो इदि संरम्मवर्जितः ।
फर्ता रहिसकर्तान्तोंके विदर राघन ॥१८॥ (१८५२२)

·-
वासिष्टदर्शनम्।
पहिलोकोचिताचारस्त्वन्तराचारवर्जितः ।
समो ह्यतीय तिष्ठत्व संग्रान्तसमलैपणः ।।१६।। (४६१५४४)
सर्वैपणाविणुक्तेन स्वात्मनात्मनि तिष्ठता ।
कुरु फर्माणि कार्याणि नूनं देहस्य संस्थितिः ।।२०।। (४।१५४५)
शुद्धं सदसतोमध्यं पदं युद्ध्यावलम्व्य च ।
सवाह्याभ्यन्तरं दृश्य मागृहाण विमुञ्च मा॥२१॥ (१।४६।१४)
अत्यन्तविरत: स्वस्थः सर्वचासविवर्जितः ।
व्योमबत्तिष्ठ नीरागो राम कार्यपरोऽपि सन् ॥२२॥ (१।४६।१५)
यथैव कर्मकरणे कामना नास्ति धीमताम् ।
वथैव कर्मसंत्यागे कामना नास्ति धीमताम् ।।२३।। (३।८।१२)
अतः सुपुप्तोपमया धिया निष्कामया तया ।
सुपुप्त उद्धसमया कुरु कार्य यथागतम् ॥ २४ ॥ (३८८१३)
मायदेशेकनिष्ठस्य यथा पान्यस्य पादयोः ।
स्पन्दो विगतसंकल्पस्तथा सन्दस्व कर्मसु ।। २५ ॥ (३११११५)
स्पन्दस्वाकृतसंकल्पं सुखदुःखान्यभावयन् ।
मवाहपतिते कार्ये चेष्टितोन्मुक्तशप्पवत् ॥ २६ ॥ (६१२१७)
रसभावनमन्तस्तै मालं भवतु कर्मसु ।
दारुपन्त्रमयस्येव परार्थमिव कुर्वतः ॥ २७ ॥ (1१।१८)
नीरसा एव ते सन्तु समस्तेन्द्रियसंविदः । (१९१९)
चिदानन्दरसान्येव प्रवृत्तान्यपि धारय ।। २८॥ (१२१)
अवासनमसंकल्प यथामासानुतिमान् |
शनैश्वभ्रमाभोग झ स्पन्दस्व कर्मसु ॥ २६ ॥ (१२५)

·२५४
वासिष्ठदर्शनम् ।
[८] आर्यलक्षणम् :-
कर्तव्यमाचरन्कामपकर्तव्यमनाचरन् ।
तिष्ठति भाकृतारो यः स पार्य इति स्मृतः।।१॥(६।१२६१५४)
ययाचार यपाशास्त्र ययाचित्तं यथास्थितम् ।
व्यवहारमपादत्ते यः स मार्ग इति स्मृतः ॥२॥ (१।१२६।५५)

·७-यात्मानुभवः
[१] आत्मानुभवोदयलक्षणानि :-
जन्तोः कृतविचारस्प विगलरिचेतसः ।
मननं त्यजतो शाला किञ्चित्परिणवास्मनः ॥ १॥ (१।२२।१)
श्य सत्पजतो हेयमुपदेयामुपेयुपः ।
अन्टारं पश्यतो रश्यमद्रटारमपश्यतः ॥ २॥ (१९२२१२)
जागर्तव्ये परे तये नागरकस्य नीयतः ।
सुतस्य धनसंमोहमये संसारवर्मनि ।। ३ ।। (४२२१३)
पर्यन्तात्यन्तवराग्यात्सरसेवरसेप्चपि ।
भोगेष्वाभोगरम्येषु विरक्तस्य निराशिपः ॥४॥ (४।२२१४)
संसारवासनाजाले खगजाल इवाखुना ।
बोटिते हृदयग्रन्यौ श्लये वैराग्यरंहसा ॥ ५ ॥ (१।२२।७)
फातर्फ फलमासाद्य पपा वारि प्रसीदति ।
तथा विज्ञानवशतः स्वभावः संमतीदति ॥ ६ ॥ (१२२।८)
नोरागं निरुपासङ्ग निर्द्वन्दं निरुपाश्रयम् ।
विनियति मनो मोहाद्विगः पञ्जरादिव ॥ ७ ॥ (४।२२।६)
शान्ते संदेडदौरात्म्ये गतकौतुकविभ्रमम् ।
परिपूर्णान्तरं चेतः पूर्णेन्दुरिव राजते ८॥ (२२।१०)
जनितोचमसौन्दर्या इरादस्तमपोकचा ।

·पासिष्ठदर्शनम् ।
समतोदेवि सर्वन शान्ते वात इवार्णवे ॥३॥ (४२२१११)
अन्धकारमयी मूका जाइयजरिवान्तरा ।
तनुलमेति ससारवासनेवोदये क्षपा ॥१०॥ (४२२११२)
दृष्टचिद्भास्करा पक्षा पधिनी पुण्यपटवा ।
विकसत्यमलोयोता मातारिख रूपिणी ॥११॥ (१।२२।१३)
मन्नाहदयहारिण्यो भुवनाहादनक्षमाः ।
सत्खलब्धाः मवर्धन्ते सकलेन्दोरिवाशवः ॥१२॥ (४।२२।१४)
तरङ्गदिमे लोकाः प्रयान्यायान्ति चेतसः ।
कोटीदुर्वन्ति चाह ने न मरणजन्मनी ॥१३॥ (४।२२।१८)
वियफ उदिते शीते मिथ्या भ्रमपरूदिता ।
तीपते वासना साये मृगतष्णा मराविध ॥१४॥ (४।२२।२१)
[२] आत्मस्वरूपे स्थिति :-
अर्थादर्यान्तर चित्ते याति मध्ये हि या स्थितिः ।
निरस्तमनना यासौ स्वरूपस्थितिरुच्यते ॥१॥ (३।११७१८)
संशान्तसर्वसङ्कला या शिलान्तरिव स्पितिः ।
जाडयनिद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः स्मृता ॥२॥(३।११७१६)
अइवाशे क्षते शान्त भेदे निस्सन्दता गते ।
अजहा यामाचति वत्स्वरूपमिति स्थितम् ॥३॥ (३।११७।१०)
[३] आत्मानुभृतेरनुपमेयत्वम् :-
प्रकारे परित्तीणे पावस्था सुसमोदना ।

·पासिष्ठदर्शनम् ।
२५७
सावस्था भरिताकारा सा सेव्या संपयनतः ॥१॥ (५६४१४७)
परिपूर्णार्णवपख्या न वा गोचस्मेति नः ।
नोपमानमुपादने मानुघापति रञ्जनम् ॥ २॥ (१६४१४८)
केवलं चित्यकाशांशकलिका स्थिरतां गता।
तुर्या चेलाप्यते दृष्टिस्तत्तपा सोमीयते ॥३॥ (५१६४।४६)
अदूरगतसादृश्यात्सुपुप्तस्योपलक्ष्यते ।
सावस्था भरिताकारा गगनश्रीरिवावता ॥४॥ (१६४१५०)
मनोइंकारविलये सर्वभावान्तरस्थिता ।
समुदेति परानन्दा या तनुः पारमेश्वरी ॥ ५॥ (१६४।५१)
सा स्वयं योगसंसिद्धा सुपुप्ता दूरभाविनी ।
न गम्या वचसां राम होयेहानुभूयते ॥ ६ ॥ (१६४।५२)
अनुभूति विना तत्वं खण्डादेनोनुभूयते ।
अनुभूति विना रूपं नात्मनश्वानुभूयते ॥ ७ ॥ (१६४१५३ )
आत्मज्ञानविदो यान्ति यां गति गतिकोविदाः ।
पण्डितास्तत्र शमश्रीरत्तॄणलवायते ॥ ८ ॥ (११४२२)
पावाले भूतले स्वो सुखमैश्वर्यमेव वा ।
न तत्पश्यामि यन्नाम पाण्डित्यादतिरिच्यते ॥६॥ (१४३।३)
[४] परमार्थानुभवे मनसोऽभावः :-
अविद्यस्वादचित्तवान्मायास्वाचासदेव हि ।
ध्रुवं नास्त्येव वा चित्तं भ्रणदन्यत्खरक्षवत् ॥१॥ (१८१३).
घा०३३

·नासिष्ठदर्शनम् ।
चक्रारोहनपस्यान्ते पर्वतस्सन्दनं यथा ।
मौल्पमोहभ्रमे शान्ते विचं नोपलभामहे ॥२॥ (५।८११५)
मृतं चित्तं गता तृष्णा मतीणो मोहपचर।
निरहंकारवा जाता जाग्रत्यस्मिन्मयुद्धवान् ॥३॥ (१८१६)
परमार्थफले ज्ञाते मुक्तौ परिणति गते ।
पोधोऽम्पसद्धवरपाशु परमायों मनोमृगः ॥ ४॥ (४६.१ )
पवापि सा मृगता याति प्रक्षीणस्नेहदीपवत् ।
परमार्थदशैवास्ते तत्रानन्तावभासिनी ॥५॥ (१४६२)
मनस्ता कापि संपाति तिष्ठत्पच्छैध घोषता ।
निर्वाधा निर्विभागा च सर्वाऽखर्वात्मिका सती॥६॥॥४६४)
सुपिविततया चित्तसला पोचतयोदिता ।
अनायन्ता भवत्यच्छभकाशफलदायिनी ॥७॥ (४६१५)
स्वपमेव ततस्तत्र निरस्तसकलैपणम् ।
अनायन्तमनायासं ध्यानमेवावशिष्पते ।। ८॥ (४६६)
परपाकतामेस्स न जाने क मनो गतम् ।
क वासना क कर्माणि क हर्पिसंविदा ॥६॥ (१४६८)
[५] नाविद्यायाः पुननिवर्तनम् :-
क्षोणे स्वइदपमन्यौ न पन्धोऽस्ति पुनर्गुणैः ।
यनेनापि पुनर्वद्धं केन इन्ते च्युतं फलम् ॥१॥ (५१७४१७५)
परव्यसनिनो नारी व्ययापि गृहकर्मणि ।

·२५६
वासिष्ठदर्शनम् ।
तदेवासादपत्यन्तः परसङ्गरसायनम् ॥ २॥ (१७४८३)
एवं तवे परे शुद्धे धीरो विश्रान्तिमागतः ।
न शक्यते चालयितुं देवैरपि सवासवैः ॥३॥ (१७४।८४)
अविद्या संपरिज्ञाता न चैन परिकर्षति ।
मृगतृष्णा परिज्ञाता तर्पलं नावकर्षति ।। ४ ॥ (१७४।२०)
अविद्या संपरिज्ञाता यदैव हि तदैव हि ।
सा परिक्षीयते भूयः स्वप्नेनेव हि भोगभूः ॥५॥ (५।६४|१३)
[६] परमा तृप्तिः
मोक्ष मिच्छाम्यहं कस्माद्वद्धः केनास्मि वे
अवद्धो मोक्षमिच्छामि केयं पालविडम्बना ॥१॥ (५।२६।१०)
न यन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति मौख्य मे क्षयमागतम् ।
फि मे ध्यानविलासेन किं वा ध्यानेन मे भवेत् ॥२।५।२६।११)
ध्यानाध्यानभ्रमौ त्यक्त्वा पुंस्त्वं स्वमवलोकयन् ।
यदायाति तदायातु न मे वृदिर्न वा तयः ॥३।। (२२६/१२)
न ध्यानं नापि वाऽध्यानं न भोगानाप्यभोगिताम् ।
अभिवाञ्छामि निष्ठामि सममेव गतज्वरः ॥४॥ (५२६१३)
न मे पाञ्छा परे तत्वे न मे वान्छा जगस्थितौ ।
न मे ध्यानदशाकार्य न कार्य विभवेन मे ॥५॥ (२६।१४)
नाहं मृतो न जीवामिन सन्नासन्न सन्मयः ।
नेदं मे नैव चान्यन्मे नमो मह्यमह बृहत् ॥६॥ (२०१५)
इदपस्तु जगदाज्यं तिहाम्यत्र तु संस्थितः ।

·२६०
वासिष्ठदर्शनम् ।
नेह पास्तु जगद्राध्य तिष्ठाम्यात्मनि शीतलः ॥७॥२६३१६)
कि मे ध्यानदृशा कार्य कि राज्यविभवश्रिया ।
यदायाति तदापातु नाई किश्चन मे कचित् ।।८।२६।१७)
न किंचिदपि कर्तव्य यदि नाम मपाधुना ।
तत्कस्मान्न करोमीद किञ्चित्मकतकर्म वै ॥६॥ (५।२६।१८)
न मे भोगस्थितो वान्छा न च भोगविवर्जने । (५।३।३८)
अस्ति सर्वत्र मे स्वों नियतो नतु कुचित्॥१०॥ (१०७।२६)
पदापाति तदापातु पत्लपाति प्रपातु चन् ।
सुखेषु मम नापेक्षा नोपेक्षा दुःखष्टत्तिय ॥११॥ (५३२३६)
मुखदुःखान्युपायान्तु यान्तु वाप्यहमेषु का।
पासना विविधा देहे स्वस्त चोदयमेव वा ॥१२॥ (१॥३५॥४०)
देहस्याहमह देहोति क्षीणे वित्तविभ्रमे ।
स्पनामिन स्पनामीति कि मुघा कलनोदिता॥१३॥(५१४०।१२)
प्राप्तानुचमाविधान्वितधालभ्यपरासदः ।
अनिचिपद प्राप्तो मनसा कर्मणा गिरा ॥ १४॥ (५१७४९३५)
सर्वत्रैव हि तुष्यामि सर्वत्रैव रमे प्रभो ।
अवाञ्चनवान्मनसः सर्वत्रानन्दवानहम् ॥१५॥ ॥१०७।२७)
इदं सुख इद नेति मियुने क्षयमागते ।
सपमेव पदे शान्ते विष्ठापीह यथासुखम् ॥१६॥ (|१०९७०)

·--जीवन्मुक्तिः
[१] जीवन्मुक्तलक्षणानि :-
न सुखाय सुखं यस्य दुःखं दुःखाय यस्य नो ।
अन्तर्मुखमतेनित्यं स मुक्त इति कथ्यते ॥ १॥ (३।१६।१)
सुखदुःखेषु भीमेयु संततेषु महत्स्वपि ।
मनागपि न वैरस्य प्रयान्ति समदृष्टयः ॥२॥ (१८१२७ )
पस्य कस्मिंश्चिदप्यर्थे क्वचिद्रसिकतास्ति नो ।
व्यवहारवतोऽप्यन्तः स विश्रान्त उदाहृतः ॥३॥ (३।१६६८)
यस्य सर्वे समारम्भा: कामसंकल्पवर्जिताः ।
यथामा विहरतः स विश्रान्त इति स्मृतः ॥४॥ (३११६६ 16 )
नालम्बते रसिकतां न च नीरसतां क्वचित् ।
नार्येषु विचरत्ययों वीतरागः सरागयत् ॥ ५॥ (११०२।१३)
उद्विजन्तेऽपि नो लोकाल्लोकानोडेजयन्ति च । (HEER)
तेपां तनुत्वमायान्ति लोभमोहादयोजयः ॥ ६ ॥ (१)
मनोज्ञमधुराचाराः प्रियपेशलवादिनः । (EE३)
विवेचितारः कार्याणां नितारा तणादपि ॥७॥ (१४)
अनुगकराचारा पान्धवा नागरा इव
बहिः सर्वसमाचार अन्तः सर्वार्थशीतलाः ॥८॥ (३८१)
उपेक्षते न सम्पास नाप्राप्तमभिवाञ्छति ।

·२६२
वासिष्ठदर्शनम् ।
सोम्यसौम्यो भवत्यन्तः शीतलः सर्ववृत्तिषु ॥६॥ (१४५१०)
प्रवाहपतिते कार्ये कापसंकल्पवर्जितः ।
तिष्ठत्याफाशहदयो यः स पण्डित उच्यते ॥१०॥ (६।२२।५)
वर्णधर्माश्रमाचारशास्त्रयन्त्रणयोन्मितः ।
निर्गच्छति जगज्जालासारादिव केसरी ॥११॥ ॥१२२२२)
सर्वकर्मफलत्यागी नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
न पुण्येन न पापेन लिप्यते नेतरेण च ॥१२॥ (११२२१५)
वासनाग्रन्ययश्च्छिन्ना इव गुट्यन्त्यलं शनैः ।
फोपस्तानवमायाति मोहो मान्य हि गच्छति॥१३॥ (११६१४)
मुदितायाः श्रियो चक्रं न मुञ्चन्ति कदाचन । (११६।३)
न निन्दन्ति न नन्दन्ति जीवित परणं तथा ॥१॥ ॥१२॥२)
केपुचिन्नानुपध्नाति तृप्तमूर्तिरसतधीः । (५१६३३५)
जीवन्मुक्तो गतासङ्गः सम्राडारमेव तिष्ठति ॥१५॥ (५६३।२४)
परिपूर्णमना मानो मौनो शनुषु चापलः । (१९३३६)
सम्पत्स्वापत्सु चोमामु रमणेपत्सपेषु च ॥१६॥(५।६।५२)
विदरमापि नोद्वेगी नानन्दमुपगच्छति ।
अन्तर्मुक्तमना नित्यं कर्मकत तिष्ठति ॥ १७ ॥ (३६३३५३)
न विभेति न वादत्ते वैश्य नव दोनताम् ।
समः स्वस्यमना मौनी धारस्तिष्ठति शैलवत् ॥१८॥(५।६३१५५)
मात्मवानिह सर्वस्माइतीतो विगतैपणः ।
मात्मन्येव हि संतुष्ट न करोति न चेइते ॥ १६ ॥ (शह॥१६)
न तस्यापों नभोगत्या न सिदया न च भोगः ।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
न प्रभावेण नो मानै शामरणजीवितैः ॥२०॥५॥८६।१८)
समग्रसुखभोगात्मा सर्वाशास्त्रि संस्थितः ।
करोत्यखिलकर्माणि त्यक्तकर्तृत्तविभ्रमः ॥२१॥ (५१७७।११)
उदासीनवदासीनः प्रकृतः क्रमकर्मसु ।
नाभिवाग्छतिन हेटिन शोचति न हुष्यति ॥२२॥ (५१७७११२)
अनुवन्धपरे जन्तावसंसक्तेन चेतसा ।
भक्त भक्तसमाचार: शटे शठ इव स्थितः ॥२३॥ (५१७७११३)
वालो वालेषु वृद्धेषु पद्धो धीरेषु धैर्यवान् ।
युवा यौवनसत्तेपु दुखितेधनुदुःखितः ॥२४॥ (५७७।१४)
न तस्य सुकृतेनार्थो न भोगेर्न च फर्मभिः ।
न दुष्कृतैर्न भोगानां संत्यागेन नबन्धुभिः ॥२५॥ (५।७७।१८)
सर्व सर्वप्रकारेण गृहाति च जहाति च ।
अनुपादेयसर्वार्थो वालवच्च बिचेटते ॥२६ ।।(१७७।२५)
स तिष्ठन्नपि कार्येषु देशकाल क्रियाक्रमः ।
न कार्यसुखदुःखाभ्यां मनागपि हि गृह्यते ॥२७॥ (१७७।२६)
न कदाचन दीनात्मा नोद्धतात्मा कदाचन ।
नप्रमत्तोन खिन्नात्मा नोतिनो न च हर्पवान् ॥२८॥ (१७७१३२)
प्रयत्लोपनत सर्व लीलयासक्तमानसः ।
भुड्यते भोगभर प्राशस्त्वालोकमिव लोचनम् ॥२६॥(१७४।६३)
सर्वशत्रुषु मध्यस्थो दयादाक्षिण्यसंयुतः । (५११८६)
रागद्वेः स्वरूपज्ञो नावशः परिकृप्यते ॥३०॥ (५७४।६१)
इमं विश्वपरिस्सन्दं फरोमोत्यस्तवासनम् ।

·२६४
वासिष्ठदर्शनम् ।
प्रवर्तते या कार्येषु स मुक्त इति मे मतिः ॥ ३१ ॥ (५६१)
या कुर्वन्सर्वकार्याणि पुष्टे नटेश्य तत्फले ।
सम सन्सर्वकार्येषु न तुष्पति न शोचति ॥ ३२ ॥ (५।६।१०)
अनागताना भोगानामवाञ्छनमकृतिमम् ।
भागताना च सम्भोग इति परिहतलक्षणम् ॥३३॥ (१।४६८)
न त्यजन्ति न वाञ्छन्ति व्यवहार जगद्गतम् ।
सर्वमेवानुवर्तन्ते पारावारविदो जनाः ॥ ३४ ॥ (१।४।२६)
विगतेच्छा यथामाप्तव्यवहारानुवर्तिनः ।
विचरन्ति समुन्नद्धाःस्वस्था देहरथे स्थिताः ॥३२॥ (81४६।२६)
योधैकनिष्ठता यावो जाग्रत्येव सुपुप्तवत् ।
य भास्ते व्यवहतॆव जीवन्मुक्त स उच्यते ॥ ३६ ।। (३६५)
शान्तससारकलनः कलारानपि निष्फलः ।
यः सचित्तोऽपि निश्चितः स जीवन्मुक्त उच्यते ।।३७ (३।६।१२)
यस्य नाइकृतो भावो यस्स बुद्धिर्न लिप्यते ।
कुर्वतोपुर्वतो वापि स जीवन्मुक्त उच्यते ।। ३- ।। (३६६)
पुरदारसमयाणि मिनाणि च धनानि च ।
जन्मान्तरकतानीव स्वप्नजानीव पश्यति ॥३६॥ (१४५३१४)
न स चेतयते फाभिल्लोकदारधनैपणाः ।
अपूर्वपदविधान्तो जीवन्नेव यया शवः ॥ ४० ॥ (१४५११७)
प्रापरसु ययाकाल सुखदुःखेवनारतम् ।
न हप्पति ग्लायति यास मुक्त इति कथ्यो ॥४१॥ (३१६१८)
ईप्सितानीप्सिो न स्तो यस्येष्टानिष्टवस्तुषु ।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
२६५
सुपुतबच्चरति यः स मुक्त इति होच्यते ॥ ४२ ॥(५।१६।१६)
हेयोपादेयकलने ममेत्यहमिहेति च ।
यस्यान्तः संपरिक्षीणे स जीवन्मुक्त उच्यते॥४३॥ (११६।२०)
हमिर्पभयकोषकापफार्पण्यदृष्टिभिः ।
न परामृश्यते योऽन्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥४४॥(५।१६।२१)
सर्वप्रकृतकार्यस्थो मध्यस्थः सर्वदृष्टिषु ।
ध्येयं तं वासनात्यागमवलम्ब्य व्यवस्थितः ॥४॥ (५११८१३)
सर्वत्र विगतोदेगः सर्वार्थपरिपोपकः ।
विवेकोद्यतदृष्टात्मा प्रयोघोपवनस्थितिः ॥ ४६॥ (५१८४)
सर्वातीतपदालम्वी पूर्णेन्दुशिशिराशयः ।
नोटेगी न च तुष्टात्मा संसारे नावसीदति ॥४७॥ ५॥१८५)
सगारङ्गायिनिष्क्रान्तः शान्तपानमनोज्वरः।
अध्यात्मरतिरासीनः पूर्णः पावनमानसः ॥४८॥ (५१७४३३)
निर्मष्टकामपकाकश्छिन्नबन्धनिजभ्रमः ।
द्वन्द्वदोपभयोन्मुक्तस्तीर्णसंसारसागरः॥ ४६॥ (१७४।३४)
सर्वाभिवाञ्छितारम्भो न किश्चिदपि वाञ्छति ।
सर्वानुमोदितानन्दो न किश्चिदनुमोदते ॥५०॥ (१७४।३६)
सारम्भपरित्यागी सर्वोपाधिविवर्जितः ।
सर्वाशासम्परित्यागी जीवन्मुक्त इति स्मृतः ॥५१॥(५।७४।३८)
जोवन्मुक्ता न सज्जन्ति सुखदुःखरसस्थितौ ।
प्रकृतेनाथकार्याणि फिश्चित्कुर्वन्ति चा नवा॥१२॥(३।११।१८)
आत्मारामत्या सांस्तु सुखयन्ति न काथन ।
घा०३४

·२६६
चासिष्ठदर्शनम् ।
जक्रिया: मुसमुप्तानरूपालोकाः स्त्रियो यथा॥५३॥(३।११८०२०)
नाभिनन्दन्ति सम्माप्त नामाप्तमभिशोचति ।
केवलं विगताशई सम्माप्तमनुवर्तते ॥ ५४॥ (३२१२२१४ )
नोदेति नास्वमायाति मुखे दुःखे मुखप्रभा ।
ययामाप्तस्थितर्यस्य जीवन्मुक्तः स उच्यते ॥५५॥ (३६)
रागद्वेषभयादीनामनुरूपं चानपि ।
योऽन्तव्योमवदच्छत्स्यः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥५६॥ (३६८)
या समस्तार्थजातेपु व्यवहार्यपि शीतलः ।
पदार्येष्वपि पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥५७॥ (३॥६॥१३)
[२] जीवन्मुक्तस्य किमपि हेयोपादेयं नास्ति :-
हेयोपादेयदृष्टी द्वे यस्य क्षीणे हि वस्य वै ।
क्रियात्यागेन कोऽय: स्यास्क्रियासंश्रयणेन वा (१९६२)
न तदस्तीह यत्याज्यं ज्ञस्योद्वेगकरं भवेत् ।
म वास्ति यदुरादेय तज्ञसंश्रेयता गतम् ।। २ ।। (१९६३)
शस्य नार्थः कर्मत्यागेर्नार्थः कर्मसमाश्रयः ।
तेन स्थितं यया यद्यचचधैव करोत्यसौ ॥ ३॥ (१९६४)
नित्य प्रबुद्धचिचास्तु कुर्वन्तोऽपि जगत्नियाः ।
मात्मैकतन्वसन्निष्ठा सदैव मुसमाधयः ॥ ४॥ (५२६२६)
काकतालीयवदा निन्या चुर्वन्ति ते सदा ।
नर्वन्त्यपि वै विभिनपा इचिदपि यदः ॥५॥ (६६६६१.१}
रूपालोकमनस्कारान्कुर्वपिन किञ्चन ।

·यासिष्ठदर्शनम् । २७ शः फरोत्यनुपादेयान्न ज्ञस्यैव हि कर्तता ॥ ६॥ (३।५।१२) यस्मादात्मनो व्यतिरिक्त वस्तुनि सिद्धे सति तत्रेच्छा भव- तते । यत्र स्वात्मनो व्यतिरिक्तं न किञ्चिदपि सम्भवति तात्मा किमिव वाञ्छन्किमनुस्मरन्धावतु किमुपैतु ।।७॥ (४।३७१०) अत इदमोहितपिदमनीहितमित्यात्मानं नसशन्ति विकलाः । अतो निरिच्छतायामात्मा न किश्चिदपि करोति कर्तकरणकर्म- णामेकत्वात् नव निरिच्छस्यात्पनो नैष्कर्म्यमभिमतम् , द्वितीया- या कल्पनाया अभावात् ॥६॥ (४१३७११) [३] जीवन्मुक्तो महाकर्ता :-- धर्माधर्षों महाभाग शङ्काविरहिताक्षयः । या करोति ययामाप्तौ महाका स उच्यते ॥१॥ (११५।११) रागद्वेषौ सुखं दुःखं धर्माधर्मों फलाफले । य: करोत्यनपेक्षेण महाकर्ता स उच्यते ।।२।। (५११५।१२) मौनवनिरहमात्रो निर्मलो मुक्तमत्सरः । यः करोति गोटेगं महाकर्ता स उच्यते ॥३॥ (१११५५१३) शुभाशुभेषु कार्येषु धर्माधौ कुशङ्कया । पतिर्न लिप्यते यस्य महाफा स उच्यते ॥४॥ (११२१४) उद्वेगानन्दरहितः समया खच्छया धिया । न शोचते यो नोदेति महाकर्ता स उच्यते || (१।११।१६) उदासीनः कारतां च कर्माकर्माचरन्थ यः । समं यात्यन्तरत्यन्त महाकर्ता स उच्यते ।।६।। (३११५५१८)

·२६८
वासिष्ठदर्शनम् ।
स्वभावेनैव यः शान्तः समता न जहाति च ।
शुभाशुभं ह्याचरन्यो महाकर्ता स उच्यते ॥७॥ (११५६१६)
जन्मस्थिसिविनाशेपु सोदपास्तमयेषु च ।
सममेव मनो यस्य महाकर्ता स उच्यते ॥८॥ (११।२०)
[३] जीवन्मुक्तो व्यवहार्यपि समाधिस्थः:-
व्यवहारी प्रबुद्धो या मयुद्धो यो वने स्थितः ।
द्वातौ सुसमौ नूनमसदेह पद गतौ ॥१॥ (५३५६।१२)
प्रकर्व कुर्वदप्येवच्चेतः प्रतनुवासनम् ।
दूरगतमना जन्तु: फयासंश्रवणे यया ॥२॥ (श५६।१३)
अकुर्वदपि फर्तेव चेतः प्रघनवासनम् ।
निस्पन्दाङ्गमपि स्वप्ने वभ्रपातस्थिताविव ॥३॥ (१५६।१४)
चेतसो पदकर्तुत्य तत्समाधानाचमम् ।
व विद्धि केवलीमा सा शुभा निर्वृचिः परा (५।५६।१५)
पहमेव गृहस्याना सुसमाहितचेतसाम् ।
शान्वाहकतिदोपाणा विजना वनभूमयः ॥ ५॥ (५॥५६।२२)
अरगयसदने तुल्ये समाहितमनोदशाम् । (५५६।२३)
अन्तः शीवलताया तु लम्पाया शीतल जगत् ॥६॥५॥५६॥३३)
सर्वमाषपदातीतं सर्वभावात्मक च वा ।
यः पश्यति सदासन स समाहित उच्यते ॥७॥ (२५६।२७)
स सर्वगतमात्मानं पश्पन्समुपशान्तयोः ।
न शोचति ध्यायति वा स समाहित उच्यते ॥८॥ (५॥५६॥४४)

·वासिरदर्शनम् ।
ईशाशयसम्पन्नो महासत्चपदं गतः ।
तिप्रतूदेतु वा यातु मृतिमेतु न बस्थितिम् ॥६॥ (१५६१०१)
वसतूतपभोगाढथे स्वगृहे वा जनाकुले ।
सर्वभोगोमिताभोगे सुमहत्यथवा वने ॥१०॥ (५५६।५२)
उद्दामपन्मथं पानतत्परो वापि नृत्यतु ।
सर्वसङ्गपरित्यागी सममापातु वा गिरौ ।।११।। (५१५६।५३)
चन्दनागुरुकरैर्षपुर्वा परिलिम्पतु ।
ज्वालाजटिलविस्तारे निपतत्वथवाऽनले ॥१२॥ (५५६।५४ )
पापं करोति सुमहदहलं पुण्यमेव च ।
अद्य वा मृतिमायातु फल्पान्तनिचयेन वा ।। १३ ।।(५।५६।५५)
नासौ किश्चिन्न तकिश्चित्कृतं तेन महात्मना ।
नासौ कलङ्कमाप्नोति हेम पद्धगतं यया ॥१४॥ (५१५६२५६)
[५] जीवन्मुक्तो महाभोक्ता
न वाञ्छता न त्यजता देवप्रामाः स्वभावतः ।
सरिता सागरेशोव भोक्तव्या भोगभूमयः ॥ १॥ (१३९।५१)
भयलोपन सर्व लीलयासक्तमानसः ।
भुक्ते भोगभर मास्त्वालोकमिव लोचनम् ॥२॥ (५१७४।६३)
फाकतालीयवत्माप्ता भोगाली ललनादिका ।
स्वादिताप्पङ्ग घोरस्य न दुःखाय न तुष्टये।।३।।( ५७४।६४)
अनागतानां मोगानामवाच्छनमकनिमम् ।
मागतानां च सम्भोग इति पण्डितलक्षणम् ॥४ा(४४६८)

·२७०
पासिष्ठदर्शनम् ।
न मिश्चन द्वेष्टि त्या न किश्चिदमिमांतति ।
मुंक्त च प्रकृतं सर्व महाभोक्ता स उच्यते ॥५॥ (१।११।२१)
नादत्तेऽम्याददानश्च नाचरत्याचरन्नपि ।
भुञ्जानोऽपि न यो भुक्ने महाभोक्ता स उच्यते ।। (११।२२)
साक्षिवत्सरलं लोरव्यपहारमखिन्नधीः ।
पश्यत्यपगतेच्छं यो महामोक्ता स उच्यते ॥७॥(१९०१२३)
जरामाणमापच्च राज्यं दारिद्रयमेव च ।
स्म्यमित्येव यो वेत्ति महाभोक्ता स उच्यते।।८।। (१११५२२५)
महान्ति सुखदुःखानि यः पयासीव सागरः ।
समं सप्लपटसावि महाभोक्ता स उच्यते ॥६॥ (१।११।२६ )
फवम्ललवणं तिक्तमगृष्ट मृष्टमुचमम् ।
अघम योऽत्ति साम्पेन महाभोक्ता स उच्यते ॥१०॥ १।११।२८)
सरसं नीरस चैव सुरत विरतं तथा ।
पः पश्यति स सौम्यो महाभोक्ता स उच्यते ॥११।६।११।२६)
तारे खण्डप्रकारे च शुभे वाप्यशुभे तया ।
समता सुस्थिरा यस्य महाभोक्ता स उच्यते ॥१२॥११॥३०)
इदं भोज्यमभोज्य चैत्येव स्पच्या विकसितम् ।
गताभिलापं यो मुक्त महाभोक्ता स उच्यते॥१३॥(११५।३१)
मोहमानन्दमपरं परम् ।
यो मुक्त समया युद्धया महाभोक्ता सरच्यते॥१४॥॥११॥३२)
[६] जीवन्मुक्तस्य शरीरनगरीराज्यम् :-
यापद
:-

·पासिष्ठदर्शनम् ।
२७१
स उत्तमपदालम्वी चक्रभ्रमरदास्थितः।
शरीरनगरीराज्यं कुर्यन्नपि न लिप्यते ॥१॥ (४१२३३१)
तस्येयं भोगमोक्षार्थ तज्ज्ञस्योपवनोपमा ।
सुखायैव न दुःखाय स्वशरीरमहापुरी · ॥२॥(४।२३।२)
रम्येयं देइनगरी राम सर्वगुणान्विता ।
ज्ञस्यानन्तविलासादया स्वालोकार्कप्रकाशिता ॥३॥ (४।२३।४)
स्वशरीरमनोज्ञस्य सर्वसौभाग्यसुंदरी ।
सुखायैव न दुःखाय परमाय हिताय च ॥ ४ ॥ (४।२३।१७)
अज्ञस्येयमनन्तानां दुःखानां कोशमालिका।
शस्य त्वियमनन्तानां सुखानां कोशमालिका॥५॥ (४।२३।१८)
तृष्णासारपरावर्ते कामसंभोगदुर्महे ।
न निमजति पर्यस्तः सुखदुःखप्रदेवने ॥६॥ (४।२३।२६)
सुखावहेपा नगरी नित्यं चै विदितात्मनः ।
भोगमोक्षपदा चैषा शक्रस्येवामरावती ॥७॥ (४।२३।२६)
अवस्था पुरुषो भोगानामा सर्वगतोऽपि सन् ।
विश्वकल्पकृतान्मुक्त्वा पुंसामधिगतार्थभाक् ॥८॥ (४।२३।३३)
इन्द्रियाणां न हरवि प्राप्तमर्थ कदाचन ।
नाददाति तथा प्राप्तं संपूर्णी शोऽवतिष्ठते ॥६॥ (१।२३।४५)
स्वाश्रयं प्रथमं देह कृतना नाशयन्ति ये ।
ते कुकार्यमहाकोशा दुर्जया: स्वेन्द्रियारयः॥१०॥ (४।२४।२)
विवेकतन्तुजालेन गृहीता येन ते शगः ।
तस्याङ्गानि न लुम्पन्ति पाशा नागवलं यया ।।११।। (४।२४१४)

·२७२
वासिष्ठदर्शनम् ।
[७] यथाप्राप्तास्ववस्थासु जीवन्मुक्तानां स्थितिः:-
पावदेहमवस्थासु समचिचतयैव ये ।
फर्मेन्द्रियैन तिष्ठन्ति न ते तत्वविदः शगः ॥१॥ (१।१०४३४०)
ये हातावविदो मूढा राजन्यालतयैव ते ।
अरस्थाभ्यः पलायनो गृहीताभ्यः स्वभावतः ॥२।। (1१०४१४१)
यावत्तिल यया तेल यावदे६ तथा दशा ।
यो न देहदशामति सच्छिनत्यसिनाम्वरम् ॥३॥(१०४॥४२)
एप देहदशादुःखपरित्यागो ह्यनुत्तमः ।
यत्साम्यं चेतसो योगानतु फर्मेन्द्रियस्थितेः ॥४॥ (१११०४१४३)
याबदेह यथाचार दशास्वग विजानता।
कर्मेन्द्रियैर्हि स्यातव्यं नतु युद्धीन्द्रियःयाचित् ॥ (१।१८४४४)
क्रमप्रवृत्तमाः सुखं साध्यं मनोरमम् ।
प्रकृतं कुर्वतः कार्य दोपः फ इय जायते ॥ ६॥ (१०६।६)
[८] व्यवहारे बुद्धावुद्धयोः समानता:--
व्यवहारे यौवाजस्तथैवाखिलपण्डितः ।
पासनामारमेदोन कारणं वन्धमोक्षदम् ॥१॥ (४१॥३७)
यापच्छरीरं तावद्धि दुःखे दुःखं सुरखे सुखम् ।
भसंसकधियो धीरा दर्शयन्त्यमयुद्धवत् ॥२॥ (४११०३८)
मुक्तयुद्धीन्द्रिपो मुक्तो पदकर्मेन्द्रियोऽपि हि ।
वदयुद्धीन्द्रियो पदो मुतकर्मेन्द्रियोऽपि हि ॥३॥ (४१२४२)

·वाशिष्ठदर्शनम् २७३ सुखदुःखशो लोके बन्धमोक्षशस्तथा। हेतुर्युद्धीन्द्रियाएयेव तेजांसीय प्रकाशने ॥ ४॥ (४।१५।४३) [९] जीवन्मुक्तचित्तम् मूह चितं चित्तमाहुः प्रबुद्धं सचमुच्यते । (३११०१।३१) भूयः प्रजायते चित्तं सत्वं भूयो न जायते ॥१।। (१०१।३२) आत्मविदा हि तन्मनः परमुपशममागतं मृगष्णाजलमिव व- पति जलदे हिमकण इव चण्डातपे विलीनं तुर्यटशामुपागतं स्थि. तम् ॥२॥ (४।३८६) भूएवीजोपमा भूया जन्माकुरविवर्जिता । हदि जीवद्विमुक्तानां शुद्धा भवति वासना ||शा शहरा१४) जीवन्मुक्ता महात्मानो ये परावरदर्शिनः । तेपा या चित्तपदवी सा सत्वमिति कथ्यते ॥ ४ ॥ (२६४२) जीवन्मुक्तशरीरेषु वासना व्यवहारिणी । न चित्तनानी भयवि सा हि सन्चपदं गता ॥५॥ (२।४३) निश्चेतसो हि तवना नित्यं समपदे स्थिताः । लीलया प्रभ्रमन्तीह सत्वसस्थितिहेलया ॥६॥ (FIRI४४) विवेकविशद चेतः सत्चमित्यभिधीयते । भूयः फलति नो यो दग्धीनमिवाड्रम् ॥७॥ (१२२४७) अन्तर्मुखतया सर्व चिहौ निजगत्तृणम् । जुद्दतोऽन्तनिवर्तन्ते मुनेथिचादिविभ्रमाः ॥८॥ (श६) घा०३५

·२७५
वाशिष्टदर्शनम्
[१०] तत्वज्ञानसिद्धियॊमगमनादिसिद्धेभिन्ना :-
तत्वो पाप्यवत्वज्ञो यः कालद्रव्यकर्मभिः ।
ययाक्रम प्रयतते तस्योर्ध्वत्वादि सिद्धपति ॥२॥ (शहा१६)
प्रात्मवानिह सर्वस्मादतीतो विगतपणः ।
प्रात्मन्येव हि सतुणे न करोति न चेहवे ॥२॥ (२८६१७)
न तस्पार्थो नभोगत्या न सिदधा न च भोगः ।
न प्रभावेण नो मान शामरणजीवितैः ॥३॥ (५१८६१८)
यस्तु वा भावितात्मापि सिद्धिनालानि वाञ्छति ।
स सिद्धिसाधकैव्यैस्वानि साघपतिक्रमात् ॥४॥(५८६।२३)
टून्यकालक्रियामन्यापोगाणा स्वभावनाः ।
पतास्ताः शक्तयो राप यद्वयोमगमनादिषम् ॥५॥ (IE|२७)
सदा स्वभावयशवो द्रव्यकालनियाक्रमाः ।
निपत साधपत्याशु प्रयोग युक्तियोजिताः ॥६॥ (शह२६)
ययोदेति च यस्वेच्छा स तया यतते तया ।
ययाफालं तदामोति को वाप्यनतरोऽपि वा ॥७॥ (३८६३४)
याः फलावलयो येन सप्राप्ताः सिद्धिनामिकाः ।
तास्तैनाधिगता राम निजात्मयतनद्रुमात् ॥८॥ (५1८६३७)
[११] जीवन्मुक्तस्य सर्वापद्धानिः
वेत्ति नित्पमुदारात्मा प्रैलोक्यमपि यस्तणम् । (४।३२।३७)
तत्यनन्त्यापदः सर्वाः सर्पा इव जरचनम् ||१|| (४।३२२३८)

·वाशिष्ठदर्शनम्
२७५
परिस्फुरति यस्पान्तनित्यं सत्वचमत्कृतिः । (४।३२१३८)
ब्राह्ममण्डपिवारखण्ड लोकेशा पालपन्ति तम् ॥२॥ (४॥३२॥३६)
न पिश्चियेन सम्प्राप्तं तेनेदं परमामृतम् ।
सम्पाप्यान्तः पूर्णेन सर्व प्राप्तमखण्डितम् ॥३॥ (३४१७६)
[१२] जीवितं हि जीवन्मुक्तस्य शोभते :-
यस्य नोक्रामति मतिः स्वात्मतत्वावलोकनात् ।
यथार्थदर्शिनो क्षस्य जीवितं तस्य शोभते ॥१॥ (५।३६४६)
यस्य नाहंकृतो भावो युद्धिर्पस्य न लिप्यते ।
यः समः सर्वभावेषु जीवितं तस्य राजते ॥२।। (३३६/४७)
योऽन्तःशीतलपा युद्धया रागद्वेषविमुक्तया ।
सातिवत्पश्यतीदं हि जीवितं तस्य शेाभते १३।। (१३६४८)
येन सम्यकपरिज्ञाय देयोपादेयमुमता।
चित्तस्यान्तेऽर्पित चित्तं जोवितं तस्य शोभते ॥४॥५॥३६॥४६)
अवस्तुसदृशे वस्तुन्यसतं कलनामले ।
पेन लीनं कृतं चेतो जीवितं तस्य शोभते ॥५॥ (३६०५०)
सत्यां दधिमवष्टभ्य लीलयेयं जगत्क्रिया।
क्रियतेऽवासनं येन जोषितं तस्य राजते ॥६॥ (२३६१५१)
नान्तस्तुष्यति नोद्वेगमेति यो विहान्नपि ।
हेयोपादेयसमाप्तो जीवितं तस्य शोभते ॥७॥ (५॥३६॥५२)
शुद्धपक्षस्य शुन्दस्य इंसौषः सरसो यथा ।

·२७६
वाशिष्ठदर्शनम्
यस्माद्गुणोयो निर्यावि जीवितं तस्य शामते॥॥(५३३६।५३)
पस्मिन् विपथं माते दृष्टे स्मृतिमुपागते ।
आनन्द यान्ति भूतानि जीवितं तस्य शामते ॥६॥ (५॥३६॥५४)
पयत्संसारजालेऽस्मिन्क्रियते फर्म भूमिप ।
तत्समाहितचित्तस्य सुखायान्यस्य नानघ ॥१०॥ (५२२२)
पूर्व धिया विचायते भोगा भोगिभयमदाः ।
भोक्तव्याघरमं राम गरुडेनेत्र पनगाः ॥११॥ (शक्षा१८)
विचार्य तत्त्वमालोक्य सेव्यन्ते या विभूतपः ।
ता उदकोंदया जन्तोः शेपा दुःखाय केवडम्॥१२॥ (५७६।१६)
असंसङ्गेन भोगाना सवा राम विभूतयः ।
पर विस्तारमायान्ति मापीव महापगाः ॥१३।। (५८४६)
पलं घुदिव तेजय हएतस्वस्य वर्धते ।
सवसन्तस्य वृक्षस्य सौन्दर्याचा गुणा इव॥१४॥ (१७६।२०)
[१३] प्रबुद्धस्य देहपातानन्तरा गतिः:--
जीवन्मुक्तपदं त्पत्त्या देहे कालवशीकृते ।
'विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽपन्दतामित्र ॥ १॥ (३।१४)
विदेहमुक्तो नोदेति नास्तमेचि न शाम्पवि ।
न समासन्न दरस्यो न चाहं न च नेतरः ।।२।। (३.५)
मूर्यो भूत्वा पतपति विष्णुः पाति मात्रयम् ।
रुद्रः सर्वान्सहरति सर्गान्पुनति पयनः ॥३॥ (३।९।१६)
ख भूत्वा परनाम्यं परे सर्पिसुरासुरम् ।

·वासिष्ठदर्शनम् ।
२७७
कुलाचलगतो भूत्वा लोकपालपुरास्पदः ॥४॥ (३।९।१७ )
भूमिभूत्वा विभीमां लोफस्पिनिमखण्डिताम् ।
तृणगुल्मलता भूत्वा ददावि फलसंततिम् ॥१॥ (३।६।१८)
विनजलानलाकार ज्वलति द्रवति ट्ठनम् ।
चन्द्रोऽमृतं प्रसवति मृतं इलाहलं विपम् ॥६॥ (३।९।१६)
तेना प्रकटयत्याशास्तनोत्यान्धं तमो भवत् ।
शून्य सद्वयोमतामेति गिरिः सन् रोधयत्यलम् ॥७॥ (३।४।२०)
करोति जङ्गमं चित्तः स्यावरं स्थावराकृतिः ।
भूलार्णवो वलयति भूत्रियं वलयो यया ॥।॥ (३६२१)
परमार्कवपुर्भूत्वा प्रकाशान्तं विसारयन् ।
विजगत्रसरेोध शान्तमेवावतिष्ठते ॥६॥ (३।९।२२)
पत्किञ्चिदिदमामाति मातं भानमुपैष्यति ।
कालयगत दृश्यं तदसौ सर्वमेव च ॥१०॥ (३९।२३ )
मुक्तिरेपोच्यते राम ब्रह्मतत्समुदाहृतम् ।
निर्वायमेतत्कथितं पूर्णात्पूर्णतराकृति ॥११॥ (३।६।२५)

·२७८
वाशिष्ठदर्शनम्
इति श्रीमीखनलाल भाषेय, एम ए, डी लिट् इति नामा
काशीस्थधोहिन्दुविश्वविद्यालये दर्शनाच्यापन संकलित
प्रोषासिष्ठदर्शनाख्य धीयोगवासिष्ठसार

·विषयानुक्रमणिका श्र पृक्ष ... ... ... ... १७५ १६६, १७६ १प्पू E .. ... ... ... ... ६३ ... ... ... . ३० ७१ ... ... ... ... ... ५ विषयः सकारणत्याजगतो विनमत्यम् अजाददादा अज्ञानम् अणुत्वप्राप्तये देहस्य विलापनम् अणुत्वप्रामौ शानयुक्तिः अत्यन्ततामसी অষ্টম अधमसत्त्वा अधिकारः अधिकारिगुणप्रतिपादनम् अधिकारिलक्षणम् अप्रयुद्धयोधायैव भेदकल्पना अनामयं जीवितम् धाभावभावना अभ्यासप्रशंसा अभ्युदयस्य निःसारत्वम् अयं सिद्धान्तोऽनधिकारिणे न वकन्या अविचारयन्तं कोपि देयो न ज्ञानं दातु समर्या अविद्ययैवाविद्यानाशा ... ... ५ ... ... ... ... ... ६ २०७ .. .. ... Co ... ... ... १८ 2 १६२ २५१ ...

·[ २ ] ... ... पृ० ५८१६२ २०१ १६३ २५ ... ... . विषयः अविद्या अविद्यानाशः अविद्याया असता सविधाया न पुनर्निवर्तनम् अविद्याया घोधाद्विलय अविद्यायिलये नाशशब्दो न युज्यते असह ... ... .. ... १६३ १६७ ... .... ... ... असतःधेष्ठ २४२ ... ... असर सामान्या ... म. ... २४२ २३१ .. ... ... ... ... ... . ५७ .. ६० २२७ . ... असहाभ्यासः अस्थिरता महङ्कारः महारताऽऽदान जीवस्य अहङ्कारोन्मूलनम् महष्कारोन्मूरनविधिः आईभाषचतुएयम् अईमापना अहंभावे गलिते सर्पदोषापगमः अहं सर्वमिदं विश्यम् ... ... ... ... ... २२६ १०५ १५ २१० १०७ ... ... .. मा ... माऽऽत्मज्ञानात्ससरणम् भाषाशनयम् आजीवनं पर्मत्यागो न युज्यते भातियाहिकतानुभर आतिवाहिषदेहः ... १२ . १६ ·. 14 ४२ ... ... ... ... I. ... ." विषयः आत्मण्यातिवादः मात्मज्ञानम् मात्मानमेव विभान्तिसाधनम् आत्मछानेप्रमाणम् मात्मानं स्वपौरपविचाराभ्यामेय जायते बारमदेवपूजनविधिः आरमदेवेतरो देवो नाराधनीयः आत्मनः पुर्यटके स्फुरणम् आत्मनः सन्निधिमात्रेण कर्तृता आत्मविस्मरणम् आरमशरीरयो सम्बन्धामावा आत्मस्वरूपे स्थिति ." .. I. ... ... ... + १०७ १५१ १८४ 10 - . ... ... ... १०२ ... 40 ... २५५ . .40 In २५० भात्मा आत्मा तु न जायते न म्रियते या आत्मानन्द मात्मानुभयोदयलक्षाणानि मात्मानुभव वात्मानुभूतैरनुपमेयत्वम् मात्मा शुद्धे चित्रो प्रतिविम्यति आत्मेत्यपि ब्रह्मणः संक्षा कल्पिता आधिक्षयेण व्याधयोऽपि क्षीयन्ते माधिभौतिकरयम् आधितिकमायनायाः प्रतिबन्धवरयम् आधिव्याधिस्यरूपम् भानन्दमयं जीयनम् .. मह 14 .. .. .. .00 . ."

·विषयः पृ. ... ... .. . . मायुनिन्दा आयुषो न्यूनाधिकत्वकारणम् आर्यलक्षणम् आलस्यनिन्दा १२० १५५ ... .." २५ .. ... इ ... VO .. ... " २२३ दंप्रथमता इन्द्रियनिमाविधिः इन्द्रियम् इयत्ता ... U ... ... । ईश्वरः सर्पस्यान्तरेय पर्तते ... . २६३ ज उत्पचिसययो सकसपता ... है ... .. ... २०६ ... पपतत्वधनाभ्यासा एकमने घेति वक्तुमशक्यं ब्रह्म एफस्मिमेव ब्रह्मणि नानासपसाताशक्तिः ऐ ऐच्छिकनानाशरीरकल्पना ... १५० ... ... क ... .. कथमनामयं जीवितं स्यात् कथं सांतीतोऽहम् पदा मोदोऽनुभूयते ... ... १०५ ... ...

·विषयः पृ० . ५७ ... al .. १६७ २४५ ... Pe. २६५ ... ... कर्मत्याग आजीयनं न युज्यते कर्मत्यागोऽपि न मोते कारणम् फर्मपाशोच्छेदः कर्मफलनियमः कर्मवन्धनान्मुक्तविधिः कर्मयोगः कर्मस्वरूपम् कर्मामावः कल्पना कल्पनावाद कल्पान्ते सर्वसंक्षयः कालसाम्राज्यम् २५१ २४५. ... .. ... ... ... ५७ ... ... २६ ... ... .. ... १२ ... ... १४ ६४,६६ .. ... ... ६६ कुराडलिनी कुण्डलिनीयोगसाभ्याः सिद्धयः केवलजागरा केवलीभावः फोऽपि देवोऽविचारवन्तं शानं दातुंन समर्थः क्षीणजागरा: . २०८ ... ७० ... ७० ... गुणपीवरी प्रन्यमहात्म्यम प्रत्यौली .. २ ... १ ·विषयः [पृ० घ घनजागरा .. ... ७० .. च ... ... २०६ ... ... ५७ २२७ ... ... ... ... ... ... २०० ... ... ७६ ... चतुर्थी भूमिका चित्तकल्पितः प्राणमनसोः सम्याधः ... चिचचाचल्यम् चिचम् चिचमाणानन्दः चिउमविद्या चित्तशुद्धि चिचस्य जगत्कल्पनम् चित्तस्य संसूतिसामर्थ्यम् चित्तस्य स्वभाव एव जगवद्भासनम्... चित्तानुरूपा गतिः चित्तायते सुखदुरले चित्ते संस्कृते सति जीवनमानन्दमयं भवति चित्तोऽहमिति चितं जगमाभिः चित्स्वभाव पव जगद्भासनम् चिरजागा चेतसः पीनतापाप्ति चेत्यभायनास्थरूपो प्रक्षणः पन्दा १५० ... ... २ ... ... १०५ ... ... ... Bos ...

·छ विषयः पृ० ... ... ... १२२ १२६ ... .. १७६ ... ... १५४ १५६ ... ... ... १७५ ... १५ ३८ ... ... ... जगत जगत्कर्ता ब्रहा जगत्कर्तुनिहेतुकोद्भया जगतोऽजातत्त्वम् जगतो ब्राह्मणस्तादात्म्यम् जगतो म्रान्तिमानत्वम् जगतो विनमत्वम् जगता सदसन्मयत्यम् जगता स्वप्नरूपत्यम् जगदात्मनि लीयते जगदुत्पत्तिवर्णनम् जगन्नाभिः चित्तम् जगन्नामानि जगद्ग्रहाहणम् जगनमक्षयः जगादासनं रक्षण जगहिना नेशस्य संस्थिति जगवैचित्र्यम् जगन्मिथ्यात्वम् जन्तोमरणावस्था जराजुगुप्सा जाप्रत् जामत्स्वप्नयोरभेदः ६० ... ... ... ... ... १४६ १६७ ... १५५ ४६ १५८,१६२ ११० ... ... ... .. .. ... ... ६७, १०२ ·[:] विषयः ... ... १०२ जामत्स्यप्नपुप्तपः जाप्रत्स्वप्माः ... ... ७० जाप्रत्स्वप्नः ... ... ... ... ... १६ ७० .. ... ... २७३ ... ... ... ... २६६ २७५ ... ... २७६ २७० ... २७४ २७२ ... जिज्ञासातीप्रत्यम् जीवजातपः जीवन्मुकचित्तम् जीवन्मुक्कलक्षणानि जोयन्मुक्तस्य किमपि हेयोपादेयं नास्ति जीवन्मुकस्य जीवितं शोभते जीवन्मुक्तस्य देहपातानन्तरा गतिः जीवन्मुक्तस्य शरीरनगरोराज्यम् ... जीयन्मुक्तस्य सर्यापसानिः जीवन्मुक्तानां यथामाप्तास्यस्थागु स्थिति जोवन्मुकिा जीवन्मुक्तो महाकर्ता जीवन्मुचो महामोक्ता जीवन्मुक्तो व्यवहार्यपि समाधिस्था जीयमोहः जीचमोहा सप्तविध जीयस्य देहभावादानम् ... जीवस्य मिश्यात्वम् जीवस्य सर्पसंपादनत्यशक्तिः जीवस्याहंकारताऽऽदानम् जीवानामसंख्येयत्यम् जोयानां नक्षण उद्वः ... २६७ २६६ ... ... ... ... ... ... ...

·पृ० .. H ६. ... 14. २७५ .. . ... ... ... ... ... ... २०१ २०३ ... ... ... विषयः जीवा जीवा सप्तविधाः जीवितं हि जीवन्मुक्तस्य शोभते जोयेच्याकल्पितं निजं विश्यम् जीव जीवं प्रति विश्वस्थान: जीवः ज्ञ धानमाप्तौ शास्त्रस्योपयोग शनिवन्धुरा ज्ञानभूमय: ज्ञानम् शानामेव दुःखनिवृत्युपाय: शानमेवापायो भातस्य शानयुक्तिः शानसितिः शानसिद्धिाभ्यासेन विना शानसिद्धियोमगमनादिसिद्धभिन्ना ज्ञानादेवेश्वरप्राप्तिः शानाधिकार शानिनां देवार्चनम् शानी शेयोपासनात्यागः ... ... ... ... ... १८ १६० ૨૦ २०३ २०४ ... ... ... २७४ ... ... ... ' ... . ... ... 1. ... २०३ २२६ ... ... त ... २६ तत्त्वज्ञानम् तत्वमानसिद्धिव्योमगमनादिसिद्धेमिना ·[.] विपया ... ... ... ... .." ... १३६ १५३ ... ... ... .. ७२ ... .. ... ... ... ... तत्वज्ञानायतरणम् तदस्ति नास्ति चेति यक्तुं न युज्यते तमोराजसी तमप्रकाशाभ्यां परं ग्रह तादात्म्यम् सामसतामसी तामससत्त्वा तामसी तिमिरम् तुर्यावस्था तृतीया भूमिका तृमीय मतम् (योगभूमिकासु) दृप्तिः परमा तुरणानिन्दा तुज्यादाह त्यागफलम् पिजगच्चिदन्तरस्ति त्रिजगरिस्थतो कारपां ब्रह्म ... ... F8 १०४ २४१ २४० ... २५४ ... ... २२४ ... ६ ... ... २३६ ... १४८ ... द ६० ... ... ... दर्शनान्त सह मतभेदः दुखनिवृत्युपायः दुासस्य कारणम् दुखहेतुनिरूपणम् दृष्टान्तोपयोगिता ... ... .00 १८१ ... ..

·4- .. पृ० २६ १६५ ૩ર. ... विषयः दृश्यस्य बोधरूपल्वम् देवार्चनम् देशः देहस्य विलापनम् देहस्यारम्यत्यम् देहोऽहमिति .. ... ... 8E .. ... ... ... ... २०५ 404 ... .. २२ - ... ... २२ 040 ... ... दैपनिराकरणम् देवशब्दार्थ द्रव्यम् द्रप्टु श्ययोजत्वम् द्रादृदृश्ययोरनन्यत्वम् द्वितीया भूमिका द्वितीय भतम् (योगभूमिकासु) द्विविधो मोक्षः द्विवियो वासनात्यागः .. .. ३५ HI ... ... ... २४१ २३६ १७ २२५ ... ... - ... 40 ... ध ध्येयोपासनात्यागः .. ... ... २२५ न 60 H १३७ . . ... 14. न जडं नापि चेतनं प्राह ... नशानान्तर उपायो मोनस्य न ब्रह्म स्वस्मिनानात्वसंस्पृष्टम् नसनासज्जगत् नानारूपसर्गताशक्तिह्मणः नाभ्यासेन विनाशानसिद्धिः 1. ... Np १५१ १५ ૫૦ . - ·[ १२ ] पृ० पू. ... .. विषयः नाविद्याया पुनर्निवर्तनम् नियतिः नियतिपोरुपयोन विरोधः नियतिरपि पौरपेण जोयते नियतेः काक्तालीययत्त्यम् नेति नेति पून ... પૂર .. ... પૂર ... ... १३४ .. ... २४३ ... पञ्चमी भूमिका पदार्थजातर संकल्पमयत्यम् पदार्थभाषनात्यागः पदार्यानां वपु. मन सवेदनानुरूपम् ... .. ... ... ... २५४ ... ... ... २२ २५७ ... परमा तृप्तिः परमानुभवसिगि परमार्यानुभवे मनसोऽभावः परम. सिद्धान्तः । परलोकानुभवानन्तरम् परस्परमहष्टानि सर्गजालानि परस्माचरवाद्बह्मण समुद्भवः परा दृष्टिः परायत्पनिन्दा .. ... ४५ १२२ . 044 ... ... 14 ... २१ ३१ .. परेषां चित्तस्य शानम् परं ब्रह्म ... M .. ... ... ... .. पुरुषकर्मणोरगेदर पुर्यष्टकम् .. ६० ·[ १३ । पृ० ... ... ... २० .... २० ... ... ... HI ... ... १५३ ... ... .. २८ ... ... ... २३६ ... ... विषयः पौरुषभावल्यम् पौरपमहिमा पौरुषेण सर्वमासाद्यते प्रकृतिः प्रकृतेरात्मनस्तादात्म्यम् ... प्रजापतिकृतं जगत् प्रतिमासमानत्वं ब्राह्मण प्रत्यक्षम् प्रत्यतमेवात्मशाने प्रमाणम् प्रथमा योगभूमिका प्रथमं मतम् ( योगभूमिकासु) प्रमुद्धस्य देहपातानन्तरा गतिः प्रमाणनिरूपणम् प्रमाणम् प्राणविधा प्राणस्पन्दननिरोधयुक्तय प्राणस्पन्दननिरोधः प्राणादिपवनाभ्यासजन्याः सिययः प्राणायामः घेतानामनुभवः व बन्धकारणानि बन्धमोक्षयोमिथ्यात्वम् चन्धमोक्षौ बन्धस्य स्वरूपम् ... ... ... ... 08. २८ २०६ ... ... २०७ ... . २११ ११५ ... ... ... ... ... .. ... ... .. ... ... ..

·[ १४ ] ... ... ... ... .. .. ." .. ... .. 1 ... ૨૨ विषयः बाल्यावस्थादोपाः वाद्यदेवार्चनस्य गौणत्वम् वाहार्थवादविज्ञानवादयोरैफ्यम् वाद्यार्थवादः बीजजामत् बुद्धायुयोर्व्यवहारे समानता बुद्धिः वृंहणम् ब्रह्मजनित विश्वं मनोमयम् ब्रह्मण आत्मेत्यपि संज्ञा कल्पिता ब्रह्मणि सर्गकालोऽपि निमेषांशमात्रम् ब्रह्मणोऽनाख्यत्वम् ब्रह्मणो न कर्माणि ... ... ... २५६ ... ... ... 0 ... ... ... ૨૫૦ १३४ ... ... १२७ ग्रहाणो रूपम् " ... ... ... ... .. ... .an ... ... . ... ... ... १३८ ... ... ब्रह्मणो योजत्वनिषेधः ब्राह्मणो विकारनिषेधः ग्रह्मणो विद्या विद्यातीतत्वम् ग्रह्मणः कर्तत्यनिषेधा ग्रह्मणः पल्पितानि नामानि ब्रह्मण कारणत्वनिषेधः ग्राह्मण प्रतिमासमानत्वम ब्रह्मण. शक्तयः प्राह्मणः सकल्पमात्रशरीरत्यम् ब्राह्मणः स्पन्द: स्वामाविका ब्रह्मणः स्वभावो वक्तुन युज्यते मझ तमप्रवाशाभ्यां पर ... ... १२६ .. .. .. ... १२४ ... ... ...

·[ १५ ] पू० ... ... ... १५७ ... ... ... ... ... विषयः ब्रह्म न जडं नापि चेतनम् ब्रह्म न स्वस्मिन्नानात्वसंस्पृटम् मझ परम् ब्रह्मगृहणं जगत् ब्रह्मभावना ब्रह्मा ब्रह्मा निजगत्स्थितेः फारणम् ब्रह्मास्ति नास्ति चेति वक्तुं न युज्यते ब्रह्मत्यादिः ब्राझैव कल्पान्तेऽवशिष्यते ब्रह्मैव जगवद्भाति ... ... ... १४६ २०६ १२२ १२८ १३५ यह ... 0. ... ... ... १४६ म ... १६१ ... ... ... ... भक्तरनावश्यकता मोक्षप्रामो भाषनानुरूपं फलम् भूमिका भोगधैरस्यम् भोगानामापातमात्रमधुरत्वम् भोगेवरतिः ... .. .. ... ... ... ... २२२ म १ १२२ . ... महलाचरणम् मन एच ब्रह्मेति कथ्यते मनसो देहस्य फर्तृत्यम् मनसो ब्रह्मणस्तादात्म्यम् मनसोमह्मत्वाप्तिः ... ... १५४ ." 44 ·पृ० ५६ 4. ... ... ... २ ... ५५ ... ७१ ... ... ... विषयः मनसो रूपाणि नामानिध मनसः सर्वशक्तिमत्वम् मनो नाभिः ससारचक्रस्य मनोनिरोधाताया मनोनिश्चयमावल्यम् मनोग्रह्मणोरभेदः मनोमहत्वम् मनोयोगजा सिद्धयः मनोरूपम् मनोविलयः मनः मन सषेदनानुरूप पदार्थागां यपुर मरणमुत्सवो महान् ... मरणमु पचयो महान् ... मरणानन्तरानुभव: . मरणानन्तरे जीवन्मुकस्य गतिः मरणं न भयावहम् ५४ ... ... २१६ ५४,५६ ... ... ... ७७ ... ... १०६ . ... ... ... ११६ १०६ ... ... ... ... ... ... .. महाजाग्रत् महात्यागी मानसी चिकित्सा ६७ २३५ ... ... . ... ... ४ ... ... .. ... मिथ्याभाधना मुमुक्षगुणाः मृदमनो पाषसिमिरम् ... २५ ... 18 ·- ... ... १०६ ११२ .. ... ... ... ... ૧૨ ... ... . विषयः मूदस्यैच जगत्सत्यत्यम् मृतिः मृतिकाले मूर्तस्यैव दुःखमाजनत्यम् ... मृतिस्वरूपम् मृत्युस्तं न जिघांसति मोक्षप्राप्ती भरनावश्यकता मोतस्य शानमेयोपायः मोक्षस्वरूपम् मोते फर्मत्यागोऽपि न कारणम् मोचो द्विविधा मोक्षोपायः मोक्षः मोक्षः फदानुभूयते मोहान्धता मंत्रचिकित्सा ... ... १८. ... ... ... ... ... १६० १७४ ... ... ... ... ... ११ ... ... ... ७ ... ६ य २७२ ... ... २०५ यथामाप्तास्वस्थासु जीवन्मुक्तानां स्थिति यायदशानं सावजगदनुमयः योगनिष्ठा योगमार्गारुदस्य मरणानन्तरानुभयः योगाभ्यासप्रपम् योगिनां देवोऽणुतां स्थूलतां कथं गच्छति योगः यौवनदोषाः ... ... .." ... ... .. २०५ ... ... ".

·विषयः o .. १५ ... ... ७२ ... ७२ ... . ... ... ... ७२ . राधयमानाः राजसतामसी राजसराजसी राजससात्त्विकी राजसात्यन्ततामसी राजसी रामचेष्टितवर्णनम् रामयणिता संसारनिःसारता रामविषादपर्णनम् रोगाणां मानसी चिकित्सा ... ... ५ ... ... ... ... ... . ५ ... ... ... ... ल लोकान्तरगमनशक्तिः ६१ व " ३ .. ... ... .. यसिष्ठरामसम्वादकयामुखम् पासना घासनात्यागयुकिा पासनात्यागो चियिता पासनात्याग: थासने कर्मफलेवनुयनाति विचारविषयाः पिचारा चित्तशुद्धि विचार विज्ञानयादः ५८१३ २२६ २२स २२३ २४७ ... . ... ... .. २०० ... २०० ... ... २७ ... ... ... ४१ ·पृ० ... ... ... ३६ विषयः विदेहो मोक्षः विद्याऽविद्यातीतत्वं ब्रह्मणः विश्रान्तिसाधनम् विश्वस्वप्नः वेष्टनम् व्यवहारे बुद्धायुद्धयोः समानता च्याथः कारणम् व्याधेः कारणमाधिः ... ... ... ... ... ... २७२ ... ... ... श ... १३० ... ... ... ... Du ... ... ०७० ... शक्तिः शकिग्राह्मणोरनन्यायम् शमः शरीरनगरीराज्यम् शरीराच्छरीरान्तरमाप्तिनियमः शरीरात्मनो सम्बन्धाभावः शाखस्योपयोगः शुद्धचित्ते आत्मा प्रतिविम्वति श्रीनिन्दा श्रेष्टोऽसहः ... .. ... ... १०७ २०१ म ... ... प पष्टो भूमिका ... ... स ... १०५ ... सक्लातीतोऽदमिति संकल्पजागराः संकल्परूपो ब्रह्मणः स्पन्द: याद .

·[ २० ] पृ० ... taa .. ... .. ... २२१ २४ १५७ ... ... ... ... ... १७ २६ १५१ ર૩ર ... २४४ ... ... ... ... विषयः संकल्पितस्य संकल्पयितृत्वम् संकल्पोच्छेदः सत्पौरपम् सत्यासत्यनिर्णयः सदेहमोक्षः सदेहविदेहमोक्षयोर्मेदः सन्तोपः सधिधिमात्रेण कर्तृताऽत्मनः सप्तशानभूमयः सप्तमी शानभूमिका सप्तविधा जीयाः सप्तविधो जीवमोहा समतानन्द समनस्वत्वम् समभाचप्राप्तिः समाधानम् समाधिः समाधिस्वरूपम् सम्बन्धाद्वैतम् सम्यग्ज्ञानस्वरूपम् सर्गस्यापूर्यत्वम् सर्गादौ जीवानां मारनानि वर्माणि न सन्ति सर्गादौ प्रजापतितमद्यापि संस्थितं जगत् सगे सर्ग सौन्तराणि सर्यजीवानां ब्रह्मण उद्या सखस्पिदं ग्रह ... ... २३३ ७४ ... ... २३२ ... ... ... ... ... ... ... .. २३६ २३६ ३० .. .. ... ... a १२६ २४६ ४० .. ... ४३ . . ७३ १५५ ...

·[ २१ । पृ० २३४ ... ... ... .." २३५ ... .. ७४ .. ... ... ... मद ४७ ... ... ३० ... ४५ ... ... १०५ २७४ ... ... ... विषयः सर्वत्यागः सर्वत्यागस्यरूपम् सर्वत्र दोपदष्टि सर्व पदार्थानां समनस्कत्यम् सर्ववन्धुत्वम् सर्वशचिमत्वं मनसः सर्यसंपादनत्यशक्तिजीवस्य सर्वसंक्षयः कल्पान्ते सर्वस्य चिन्मयत्वम् सर्वस्य सर्वत्र सर्वदा संभवः सर्यातीतोऽहमिति कथम् सर्यापद्धानि सपा वितानां शक्तिमत्वम् ससत्वा साधुसहर सामान्योऽसङ्ग सापधिक्षयः सिद्धयः सुसहेतुनिरूपणम् सुखाना दुःखरूपत्यम् मुसाभाव: सुपुतिः यटिलययोः पौन-पुण्यम् संसारदुःपासाहनीयत्यम् संसारदुर्दशा संसारनिःसारता ... ७६ ... ... २७ ... .. २४२ ... . ... ... ... ... ... हर ११ १७8 ... ... ... .. ७ ... ... ६८१०३ ४७ ... .. ... .. ... ... ..

·[ २२ । पृ० ... ... १८० २०४ ... २०५ ... ६४ ... ... ७५ ... ... ... ३५ ... हम ... विपयः संसारराग एव दुसस्य कारणम् संसारस्पासारत्वम् संसास्मिनकिमपि हेयोपादेयम् ससारोत्तरण युक्तियोग. संसूतिवोजविचारः संसृति सामथ्र्य चित्तस्य स्त्रीगुप्सा स्पायरत्यमोक्षयोदः स्थिरता स्थूलीभायेनैच्छियनानाशरीरकल्पना स्पन्दशचित स्पन्दोऽन्य इय चेत्यते स्मृति स्वपौरुपपिचाराभ्यामेयात्मशान जायते स्थानजागरा: स्वप्नजामत् स्वप्नवजगदाभास स्वप्ना स्थलोल्येच ब्रह्म स्वयं स्पन्दते स्यसकल्परत येटनम् स्थय स्वैर व चित्तस्य जगत्यरपनम् स्पस्पपर्मानुसारेण प्रेतानामनुभय. स्यामाविको ब्राह्मणः स्पन्दा ... .. १२५ ... ... YE १६8 ... " .. ६८ .. ... ... ... १२४ ... ... ७६ ... १२५ ·मुद्रणदोषाः पृष्ठः पङ्किः शुद्धम् ३ अक्षरम् २-३ 18 भशुद्धम् राज तोप्य सो . तोऽप्य सी १५ 3 * १५ . 30 8 २ २६-२७ १६ ताम्यु माचलो ૬ तां यु स्मालो २१ १७ ७ स्व २४ १ २ ४ २६-२७ हा A १० २ ૨૨ २८ २ ३ प्रा प्र २८ E W . २८ १० # # * * * * * * 4 * * * 3 १२ त्व २६ नाट्ट २ य य १ घ १२ १३ २० ·[ . अतरम् अशुद्धम् शुसम् पृष्ठ ३३ ३५ ६ . ध्या ३६ १ य ३६ སྤྲ g, ཡ སྦ ཀྵ * १५ ३ य न १० इय ज्या २१ ७ ग ३७ ७ घ्या ३६ २ अ ३ था घ्यो गानि द्वयो गानि ४० ३ १२-१३ ४० १२ य ५० १७ १३-१४ पिनि पिनि मिय ४ ७ ४ १२ ह घ ४३ ५ घ ૨ यता ख्या ४५ स्वा त्या 1 ४६ चि वि य ४७ सस १ प्थ ध्य २५ १२ प प ५६ ५४ १५ १२ ६० २ प य ३ ५ सप ६ पन्दि चिन्द ·[ ३ ] अक्षरम् अशुद्धम् फर शुद्धम् कए १२ ३ द्र ६३ 8 घ ६४ १२-१३ १२-१४ चव्य हममि ६७ ३ हमि ६ स्था था पर प्र १३ ११ न्ता त्य ६६ હર હર १७ ११ सी सा ये १२ ६ घ घः ४ अस्यन्त तामस ७३ ७६ पदा पा Eo २१ व घ ४ २ दा ढा २ १ द २-३ ७ '१२३ 34 * * * * * ཨ ཨཱ ཐ ༔ ༈ ༧ ༈ * - བ ཐ ཟླ ཨ ཐ ཝ ༣ भो नम भो यो डी या डी ५. नो पा म १० द ·पृष्ठ पद्रिा मक्षरम् मशुझम् शुद्धम् स्ट ४ १२ १२ ला ६६ ६ : पा पो है ६ था या १३ डो ཝཱི ཝི བློ བྷྱཱ ཡཾ ཡཾ ཐ: , ཨ E8 शा ५-६ ४-५ ६E ६ तमा मता भ्या && म या ११ या २ १३ पा ए [ ] य नि ६ १०५ १०५ १०५ १०७ १७ : पनि वा दो याम सि या दा मि १२ १० १४ ११२ १५३ इन्द्रा म्रा १४ णान्त णानन्त सं २१ १२ . ४ ह वा 4 ·पृष्ठः पडि अक्षरम् अशुरम् १ ३० २ णः णानन्त णान्त वि य ૨૨૨ ८ स्वा त्या सो वी १२३ १२४ १० १५ १२७ [] 44-42222224, 4 ब. * "1422222221 १५ ररि १२८ २० १४ १० ड २३-२४ १३५ ३ स्का ४-५ माप १२ दिश ६ ६ द १३६ १३४ त्र पंन . २२ विस श्चित्स २8 २२ २ दा द्वपा २ पो १ १६ ६ १२ रमी स्मी ·भक्षरम् अशुद्धम पृष्ट १४६ ३ १४६ १५ १७ त्यी गण ऽपि द्गत वि न्यना २५० १५४ ७ २-३ नन्या ३ B १५४ १५५ १६ है स्यतो स्पनो १४ १६ ८ य १५६ १६० १६ प्या E EFFEE F ... EEEEEEEEEEEE » En't r XE ७ २३-२० રૂરિષ્ઠ १६७ है २ व्य १७१ b २ ४ य १७२ १७२ १२ ૨ विदि विद्धि पू ६ ते स्ति १२ स्नी १७५ २ १ य २ दि की २० . यो रारम्मा सम्मा यन्त्ये ३ १२ ·[७] अदरम् अशुद्धम् शुद्धम् को सोऽहं डो भो सोहे ड़ो भा प २ घ ६ ड ५ १५ १८६ १ १८ १ एम8 १८ह २६१ ४ या मा १२ १५ वि वि १२ १० ना चा २१२ रो १ ६ ४ चरा ११४ १६४ १७ १७ ना ना थ य १२ ६ त्पमे त्परमे ३ १६७ दत २६ २-३ २-३ १ ५ तेह्य १ आ १४ ए २०० २०१ ૨૦૨ ཡྻ, མི མེ ༠ ཚ ཕ ལྤ ཟླ མ छ ४ १३ ५ या २०३ १ २०४ ' १५ ब्द दाशे २०४ ·[-] पृष्ठ पतिः अक्षरम् शुधम् अशुजम् या २०४ ६ २०४ १५ ૨૫ २ १२ २०७ १६ त्ति २०३ ४ ६ ला ती २०६ ५६ ११ ४ ना १३ ४ स्यो १२ त्य २१० २१२ २१२ २१२ २१४ २२५ २१५ २१६ 048 छा क्या १४ म भा བ བ སྒྱུ བྷཾ * ༧ སྐུ ལ ཤྩ སྦ ༈ ཨ ཀྵ ཡ @ སྦ འ ཚ སྟ ཐ ह द ७ १३ या य १३ वय च २१ १ ३ २२६ १२ दो ढा ग लो १५ गा २९६ २२१ २२२ ५ २२३ है ५ द द २२४ १० २२४ कान वैका न २२४ २२५ ५ १४ प पा ·अक्षरम पनि १० अशुद्धम द्वा ૨૫ शुद्धम हा गी २२५ २० स गा २२६ क न्स २३० ३ . २३० 5 २३० २३२ २३१ २ . १४ दा दया ग १६ न ૨ २३२ २२३ २३३ ૨૩૪ २३५ ३ च . प २० १५ ता ४ 3 २३६ ४ ५ E FREE FEE, REFE ७ २३७ २३७ २३ २३६ ४ १० तो ४ १२ १२ २० . २४० तेमो २४३ २ छास स्वं ते मो छोऽस जीचा यो थाम् व २४६ २४७ १ २ बा ३ था भू २४७ ५ २५० २६ चे ·[0 भशुम् अक्षरम् १८ शुद्धम् पा प ५० ७ ज १४ नवाग नया का १२ ર૫? રાપર दे द्वे ५ है स्था २५३ 20 १३ . गर M २५५ ना २५५ ५ नी व २५ १५ ११ ७ का २५७ १ ना नो, धी ह धा १६ १६ ७ २६२ २६८ २६० स्म स्मा. २० छ २७२ २० १ घ य २७५ जा m जी घि १ २७६ १६-२० तिना तिना - ·विषयानुक्रमणिकायाम् । पतिः अक्षरम् अशुद्धम् १० ब्दो शुद्धम् दो ७ २४ य मा ६ पू (७) (७) (1) यू ५ प्र नामे १३ १३ १३ UM तो २२ त्य (१२) (१३) (१४) ८ प्रा म १० १६ ५ (१५) ५ ३ जा ६ १५ ४- मुप मुप स्व (१७) ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS Edited by GOPIVATH KAVIRAJ, DI A No 1-lhe kuanavalı Bhaskara (formaztetett) afin) a commentary on Udayana 8 Kiranavalı Dravja section by Padmanabha llisra Edited with Introdnction and Index by AM Pt Clopinath Kayuaja II A Rs 1-12 No 2-The Advaita Chiotaan (sanferature) (Fra), by Ringoji Bhatta Edited with Introduction ste. by Marāyan Sastrı khiste Sahityacharya Rs 1-12 No 3-The Vedanth halpalatıla (aratotalitar) [a] by Hadhusudana Suruskats Edited wath Introduction etc by Ramada Pandos a Vyakarınacharya Rs 1-12 No 4-lhe kusuma ijalBodhini (Traforatiaat) [5474] . Commentary on Udayana s Theistic Inet Nyayı kusományal by Varadıraju Edited with Introduction etc by M M Ft Gopraathi Kaviraj, DIA R 9 To 5-The Rasasårn (THRIT) (Qafar] Commentary on Uda anys kranayah Guna Section by Bhattı Vadındra Edited with Introduction ete by M M It Gopinatha Karnaja A Rs 1-2 \ 6-(Part I) The Bhāvanā Viveka (argarfjar) [stater) by diandana Blisra with a Commentary by Bhattı Vrabeka Edited with Iutroduction etc. by V II, Ganganatha Jha MA D Latt R$ 0-12 No 1-(Part II - Do Do Rs 0-12 No 7 (Part 1) The Yoginihday 3 Dipaks (ofra HTT;[aa], by Amrtin Deda Mátha, being ·Commentary on Yoginjhrdnya part of Yamabigyasa Tar tra Edited with Introdnetion etc by M M P: Gopilátha hayajı M A Re. 1-8 No 7–(Part I) Do Do Rs. 14 No. 8-The Kivyndáku 1 (TSGEFI) [14711 ] by Gangan rod. Kavindra Edited as Intro diction etc. by Jagranatha Sastri Hoshing Sahityopadhyay Rs 0-10 No - Put I)-The Bhaktı Chandrika (aftraſzny) [ufft), a Commentary on Śar dels as Bhaktout fag Ly Salaj fra Tirtha Edited sath a Prelatory Noto by M M P. Gop Látha Knurijn V A.R. 0-15 No 10 (Part 1)-The Siddhantaratua (farma) [mtariomania ). by Baladeva Vidyablósın. Edited with a Prefitory Note by MM PL Gopia ha Karulaja M1, A Rs. 1-2 No 10-( Part II Do Do. Rs. 9-12 No. 11-The Sri Vadyå Ratna Sūtras (27FATTIAT (), by Ciud ipada tuha Commentary by Ś dlarininya Edited wi hIotroduction etc by Narayana Sastn Khiste Sahityacl arya. R$ 0-9 No 12-The Rasapradipo (arit) ( s ) by Prabhahar Bhitte. Elated with Introduction etc by Na ägana Sastre hbuste Sahityacharya. Rg. 1-2 No 13-The Suldheddhāpta Sangraha (falafe I TAUT) [ 1997 ] by Balabhadra Ediled with Iotroduction by MM P: Gopitätha K3111ä1 II A Rs 0-14 No 14-The Trisenika (fxglami)( 87 ) hy Asadhar Bhatta Edited with Int cilon by Battka bätla Śarm. Sahityotādhzayn A and Jagwbâilia Best Hosting Sahityopadhgija. Rs. 0-14 No 15-( Part 1 )-The Toptrarahasya, (Jiana- Kbanda ) ( fagairt, 1967) [fuit), ·Edited with a Trefalory Note by M.M Pt. Gopu atlia Kavnāja, M. A. Rs. 0-14 No. 15-( Part II )-DO Do. Rs 2-4 No. 15- (Part III) - DO Do. RA, 2-0 No 16-( Part IV )-Do. with Iutroduction, etc by MM PT. Gopu atha Karstāja, M. A. No. 16-The Karya Vilasa, (Trenlaatu )(), by Chirinya Bhattacharya Edited with Introduction ctc. bog Batokanatha árara Sahityopadlıyayn, N A. and Jagannatha Saetri Hoshing Sahityopadliz ayd. Ha 1-2 No 17-The Njay Kalaha, (FATTISTI) [fara] by Bhattr Jayanti Clated with Introduction by a M. Ginyanātha Jha, I A, D Latt R., 0-14 No. 18 (Part 1)-Tho Gorake 1 Suldhantı Sangmha, (ne lakaka ) [ ROTALI ), Edited with n Froitory Note by MM, Po Capınäthi Kavaja M A Rs 0-24 No. 19-(Part I) The Prahrt Prakası (TTTTT) [ ITA TITTU) by Variruchi with the Prakrita Smynni by Vagintaiajn and the Subodhim by SadanandElted with Profitory pote ete by Bafika atka Sarmi, M A, ami Bíladen Upadhyay, 11 A. Rg. 24 No, 19-( Part II) Do Do. Rs 9-12 No 19-( Part III ) Introduction etc. (In Preparition, ) No 20-The llans tittrarvela (maat ) [cat] by Viswas sofistára Dihantuiry Edued with Introduction etc, by Pandit Jaguar Ilha éāstri Hobung Eihityoj álhy 3yn, erith Foreword by MM Pt Gopi atha Karadj2, 21 A, Przcipal, Goverement Sútskrit College, Benares. R 0-12 ·do 21-(Part I) The Isāja Siddi Inta Sta & (utaforat a RTET (7] by Jagatāma Waja Parct anaua Ebrti börja. Edited with latrodnction etc. by Dr Slaugh! Desa Cāstu A D Phil (Oxoa) Librarian Govt Sanskrit Labrary, Sarat Bhavana Benares Rs 14 N. 214 Part II) Do Do Re 2-0 No " The Dharmapubandhi Slokacbaturdasi ( 910 29201722) [adae ), hg Sr Sesa Krona with : Commentary by Råma Pandt Enited with Introduction etc by láidyana Sastra Khiste Sahitya bärga Assistant L braruno Government Sanskrit Library Siragwati Bhavan: Bedare Rs 1-0 23 The Navarštra pradipa ( 726117419) (a) by Nanda Pandit Dharmathilari Edued with lotroduction etc by Vaijalatka Eastri Yamhalo Dharma atra-Sastri Saibola Research Scholar Sanskrit College Bedares, with a Foreword by M M I't Gopinathn Kaunaja, SIA Princ pal Goverordent Sanskrit College Benares Rs 20 To 21 The St Ramalap niyopadisad (starfmittari) (agfase with the Commentary called Rama Käsiha in Puryalapini anu Avandandbi in Uttaratıpın} by Anaudavau, Edited with Introduction etc by Anantarama Sastry Vetala Sality oĮ & db5sja Post-Acharya Scholar Govt. Sanskrit College Benares with a Foreword by MM Pt Guploatha hayuaja 11.A. Principal Gorcrement Sacskrit College Bezares Rs 3-1) To 2.--The Sapna pakalpalabla (fariTTT) (Tina), by Saday vadeva alias Apadera with a Commentary by Natásans Deva Pdited the Introduction etc by Jagačnäthi Sastrı ·Dlosing, Eshilyopádhyası, Erdholl Rosenrch Scholar, Gurt. Sanskrit College, Benarcs, R 1-4 No. 26-The Mizandalekha Nātils (gatarz) [ far), by Viśvarathn Deva Kuvi. Edited with Introduction eto, by Nitāyana Sastri Khisto Sahityaol Iry 2, Asst. Iibrarino, Copertment Sanskrit Library, Benorca. Rs. 1-0 No. 27-The Vidvaccharita Patichaka (faz faqah) I font], by Nārāyana Sastri Kbisto, Sahityacharya, Assistant Librarian, Gort. Sapskrit College, Sarasvati Blingana Library, Benarer, With an Introduction by M. M Pt. Gopinātha Kavirajo, M. A. Principal, Govt. Sanskrit College, Bevares. Rs, 2-0 No. 28-The Vrata Koša(wapia) [feara), by Jaganuithe Gästrt Lysinga Sahityoji ihyâya, Sadhołal Research Scholar, Sanskrit College, Benares. With a Foreword by M. M. Pl. Gopivätka Kavaja, M. 1, Precpal. Covt. Sanskrit College, Dunares. Rs. 1-0 No. 29-The Vyftidipka (alergiftat) [71710). by Baum ŚrıKrsna Bhatt. Edited with Introduction etx. by Pt. Gangadhara Gastrı Bhärndtajn, Professor, Govt. Sadekrit College, Benares, Rs. 1-2 No. 30-The Parlärtha Mandagam (andreri) (dürfen), by Sri Veuidatta, Edited with lotroduction etc. by Pandit Gopāla Sastri Nenc, Professor, Covt. Sanskrit College, Beoarea. Re, 0-14 No. 81-( Part I)-The Tantrarataa (477) (datar), by Partha Sarathi Jljera. Edited by 31. M. Dr, Gangi Athadh, A., D. Litt, Vice-Chancellor, Allahabrd University, Allahabad Rs. 1-14 No. 31-( Part II) Do, De Edited by Pt. Gopala šístr Nene, Gort. Sanskrit College, Benares, 1 ܀ ·(6) No 32-Tha Tattras Ira (ALIRTT) (UTC) by Raki alica Nyis aratna Celated with Introdretina etc by Tarihar Ea in Benarcs Hindu University Rs 10 No 33 (Part The Ngajo Kaustubha (-471) frute), by Malá leva Puntă ukar Edited with Iotrodaction etc, by Umesa Muśrı JIA Allahabad Vovversity Allahabad Rs 3-4 No 31-( Part I) The Adva in Vudsatılakata (atafuastu ) ( Tigra TFA] by Sr Saman pungara Diksita, With a Comracntary by Sri Dharmayya Dıksıta Elited with Introdoc tion, etc by Gunapata Lal Jua M A Eā lhalal Rosmarch Scholar Cort Sanskrit Library Benares. Ra 1-3 No 85-The Dharma Vysya Natska (Haftafer) [ack] by Bhudora Sikla Edited with Introduct on etc by Pandit Narayana &a tri Kliste Asst Libraruku Govt Sanskrit Library Benares R$ I 4 No 30-Tho Ananda Kanda Champú ( TTT+7) [T5T) by Jutra Miśn Ed ted with a Furs word by M M P: Cop ratha Kaviraj NI A. by Naada h s ra Sah tua larza Research Scholar Sanskrit College Benares Re, 3-8 No 37-The Upanidána Sntram ( at ) (# ). Edited with Introduction by De blangalileva Gastr MA,D Phu Rs 1-0 No 38 The Kuran.salı Pmbi. Didhit: ( Gnna) (front aztaritz fala (dafta] by Raghunath S roman Ed ted by Pandit Badru atha Bastrı M A Lacknow University, R$ 1-12 No 39-The Rima Vjaga Mał åkārza (Tafsta H6177) (st] by Rapapatba Eikited by P't Garnpitula! Jha AJ A Rs 2-0 ·. No. 40-( Part I) The Kālatattva Vivechana (tizati faqat) (la), by Raghin acha Bhatti, Edited, with u Foreword by MX1 P. Gopinatha Kavnājr, Bl. A, by Nanda Kisutu śrnā Sābitzárhags. Research Scholar, Sanskrit College, Beuzres Rs. 4-0 No. 40.( Part II) Da, Da, No. 41-( Part I ) Ine Sided :ta Säryabhanma (firal-aeriala) [ salina), by ś i diuuišvara. Edited with Introdnetin etc. by Jyautiá :harya Pantit Borlidhara Thakkura, Late Eldhulal Scholar, Sanskrit College, Reuares, Rs. 8-0 No, 42-Tho Bleda Siddhu(:fafa) [17] by Visvanatha Paſcbă vana Bhattacha ya. Edital with notes etc., by Nyaya Vj dk iraņā:lā ya Pandit Surya Närāyan Sukla, Professor, Govt. Sanskrit College Becares. No. 43-( Part I) The Sm@rtol'k-7 (SAT) (Fixtise), by swa Praāli. Editeul with Introduction, dotes, etc. by Veds, arya Pandit Blázavata Pra-i la Miéra, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares No. 43- ( Part II) Da. Do, No. 41-( Part I) Sudzā bära ſiromani (dyrarefafa) [rázta), Edued by Samuyauli yn Fundit Xã âyun Sist Khisto. No. 44- (Part II) Do. Do. No. 45- Part 1 ) Kiranārali Prakait (Quina) (fficultat TT-Tv ) ( Sar), by Vandhunden Edited, with a Foreword by M. M P. Gopinatha Kavian V. A, by Pandit Badrinatha Sastri, I. A, Lochnow Volierity. No. 41- Part II) Do. Dn. No, 46- Part I) Kavyaprakasa Dipikā (aroun kitta ·(8) fifaxT) Brett ), by śí Chandi Disa. Edited by ści śrrapraszda BhařS:harya, JI, A., Professor, Presidency College, Calcutta, 10,47-bedajagari (trout) [ArchTa], by si Tarlarāzisa Bhatt Venidatráchārya. Edited with Introduction etc. by Pandit Tybbuvana Prasáda Upădbyāya, J. A., Inspector of Saushrit Patbaśālās, United Provinces, Bepares. No. 48-Samyal Sambaddhabhasitain Buddhapratimi. lak sanam (सम्यक् सबुद्धभाषित पतिमालक्षणम्) [ शिल्प- ETICA), Tith the Commentary Sambuddhabhåsita-pratimā laksana Vivaļni. Critically edited with Introduction etc. by Haridass Alatra, II. A. Vissabbárati, ſaatiniketana. No, 49-Bbedaratos ( 1 ) [970 ), by funkara Miśra. Edited with introduction, etc. by Pt. Sarya Niriyana Bukls, Asst. Professor, Corte Sanskrit College, Benares ·No. 53–NȚsiaha Prasåda-Vyaval a Can (afé ER: TRETT ETT: ) ( HD ), by Sri Dalažiti Raja. Edited with Introduction by Pt. Vmāyaka Sastri Tillo, No. 54-NȚsinho Prarāda - Prāgaśchittn Sara (ae- प्रसादः-पाययतसारः) [धर्मशास्त्र], by Sri Dalapati Raja. Edited with Iutrurluction by Pt. Naudu Kifura Śmi Sahityacharya and Pt. Nuudakamām Sirna Sahitya barya, No. 55--Nộinha Praāla-Śrā Idha Sára (TAE CRI: TEATT:) (242). by Dalaputi Raja. Edited with Introduction by Pt, Vidyadhar Miśra. No. 56Bhagawantāma dia'ātmya Sangmha with Commentary Sudha by Editoi ( 01- माहात्म्यसंग्रहः सुधा टीश सहित) [ भक्ति शास्त्र ], Edited with Jutroductiou by Pt. Anauta Gopāl Šāstri Phadke, Asst. Professor, Gort, anskrit College, Bedares, No, 57—( Part I) Ginta Kanmudi ( afga qilgat) [ afora ), by Na dyan Pudita. Edited by Pt. Padmakura Dvivedi, Professur, Govt, Sauskrit College, Reorre, No. 68-Khyatuāda ( Erfar ) [garby einkara Chaitanya Klarati. Edited by Sunkara Clatansa Bharati with a foreword by M.M. P. Gupu atha Kaen aja, M. A. No, 59—Sankhya Tattsäluka (Aretat ) ( Bicy ), by Harihajáainda AruņYA, Edited with an Introductiou by Prof. Jayfi Śwar Ghosh, M.A. and a foreworů by MI, DI. P. Capitātba Kavija, MA, No 60-(Part I) sandılya Sarghita ( mfuger afar ) ( 2 ), Edued by Pi, Ananta Gopal Śástrí Phadke, Asst. Professor, Government Sanskrit College, Benares, ·(8) afam) 1977), by Śn Chandi Dasa Edited by Sri Sivaprasāda Bhattă-háry, MI. A.. Professor, Presidency College, Calcutta. No. 47-Bhedayagaśrı (zagut) { HTETTA) by Sri Tarharagisa Bhatt Ven dattárhărya. Edited with lotrodaction etc by Pandit Trbhuvana Prasida Upadhyaya, H.A, Iaspector of Sanskrit Pathasalas United Provinces, Benares. No 48-Samyal Sambuddhibhasitain Buddhapralıma laksanam (BHTATET afastai) [87789 TA). With the Commentary Sambuddhabhasıta-pratina laksana Vivarni Cutically edited with Introduction etc by Haridasa datra J A Vissabtarat, Saotiniketana No, 19-Bhedaratna ( T ) [988] by sinkura ibra. Edited with introduction, eto, by Pt. Sarya Narājana Sakh Asst. Professor, Govt. Sanskrit College, Benarcs. No 50-Mätrikā Chakra Vivela ( HrçaxfTIT)[**] by Gvatantramada Nátha, with a commentary. Edited with an Introduction ly P. Lalita Prasada Dabral Vyakarıná-harya, Gosoba Scholar, Cort Sanskrit College, Benares & with a foresord by MM, Pt Gopilatha Karuaya BA, No 51 52 ( 8 ) Adraita Sildtzota Tidsotaan (TTT facta figna ) [ gr ama ), by Brahminanda Sarasvati, (b) Nrzinha Vijanapada ( fatta ) [Digt a) by Nasaba Aśrama, Edited with Introduction by Pt. Sorja Stayana Sukla, Asst. Professor Gort. Sansknt College, Bevares ·(9) No. 58–Nrinha Práda Vyavalāna Sira (af FETE tagit : ) [qme ), by Sri Dalipiti Rāja. Edited with Tutrolactiot by Pt, Vinayaka Sastri Tilla. No. 54–Nțsinha . I'rası da Prayaschitta Sāra ( zig- HET.-19TRIT: ) [9#116). by Sri Dalapata Rāja. Edited with Introduction by P1. Nanda Kisora śumā Sahity Acharya and Pt, Naudakumara Sirni Calitzā bārys. No. 55–Nș.inha Pruāda- Śrā tdha Sara ( TREE FREE MATZAT: ) [47Ex], by Dalaputi Raja. Edited with Introduction by Pt. Vuly Adhara Mißra. No. 56–Bhagawzavāma Mal Atmya Sangraha with Commentary Sulha by Editor (914- माहात्म्यसपहः सुधा टी सदितः) [ मक्ति शास्त्र ], Edited with Iutroduction by Pr. Auanta Gojal Šāstra Phalbe, Asst. Professor, Govt. anskrit College, Benares, No. 57—1 Part I) Gunta Kaumndi ( Sogar Elget ) { TfOTT ), by N3 Aynna Puigin. Ediled by T't, Padmasara Deivedi, P.ofessor, Govt. Sanskrit College, Beurtex No. 58—Khyatirada ( ulfarar ) [aan) by ŚLara Chaitanya Bi frati. Edited by Sub kara Chutinya Bhārate with a foreword by M. M. P. Gupu atha Karuāja, B. A. No. 09_Sankhya Tattsá'oka (aleqaezreda) [FIER ], by Harihukarnds Aranya. Edited with on Iatroduction by Prof. Jaji bwar Ghosh, 1, A, and a foreword by M, M. P. Gupizatba Kayuaja, 31, A. No 60-( Pirt I) śārdılya Sarşhuta ( Tlfoera vila) | H), Edited by Pl. Ananta Gujal Gastri Pbadko, Asst. Professor, Clovernment Sanskrit College, Depares. 2 ·( 10 ) No.01-Daks rămtrti Simh & ( fyrrqtartfeat (1), Edited by Pt Natāyada & tn Khiste Sahitya hory? Asst Libr vrian Gort Sapskrit College Benares No. 62–Arsinha Pruth Tirtha Sára (A.- avait ) [GATE] by Sr. D lapatı Raja, Ed ted by Sarja Ma 1,203 Sikla Aast. Professor Gost Sanskrit College Benares No. 63-Bhakty adhilarnala (mafutter > [a] by Asragann Tort n, wath Comm entary by Ed lor Edited by Pt Asanta Gopal. Sa tt. Phadke Asst Professor Gout Sanskrt College Bedares. No 64_Vasistha Darsada (ains TUTA) [atta ] Comp led & ed ted with an Introduction by DE RIL Atress, MA PhD, Lecturer Bepares da Univer ity With a foresyord by M M Pt Gop 13tha hapuija, 11 A No 65 67 ( a ) Trsthal Seti ( flog) [a ] by Ehattoji Diks ta (b ) Tirthendn Belhara (Autodet) [ 1 ] by Digesa Bhatta, (c) Kas Minksa Vietāra ( Trst step fali:) ara] by Srívoracharya. En tod vih Introdiction by Pr Sarya Ni yaon Sulla Asst Professor Gort, Sanskrit College, Lenares No 68—3/adhya Mukhalan 57 (75TETIT ) [8787 1) by lapamalı M śra Edited with an Iatrodnction by P Narasıb: hárya Vara khedbar Asst. Professor Sanskrit College Besares with a foreword by MM PU Gopinatha Kuri1āja 1 A

·( 11 )
Works in the Pross,
No, 1--Aſpalayann Śronta Sutra with Sidht anti Bhashya
( forear aufregelen 1972an) [az]
No. 2–Niti Banjari (*1942) [ az ), by Djā Drivcdl.
No. 3Ngãyn Kaustubha ( Part II ) Anumának honda
(TORTENTU ATA17872) (7414), by dial adeva Paniamkar.
No. 4-Jimins Chaalriba (Hotarafat) [risten] by
Bralı Xuanda Baraswati,
No, 5--Tantrnritna ( Part IIT) ( PICH) (HARET), by
Farthn Santhi Miérn.
No fon Karya Prabha Depila ( Part 12 }(490477127 aller)
(segir), by és Changıdasa
No, 2--Isvara Pratyabhija3 Karibbs of Utpala with the
Vimarsal of Abhinala Onpta and commcatury
on Vimnidin by Bhaskar Kanchi,
No, 8-. Nj Aynminta Saurabhu Snngancha by Yoonmälı duém.
No 9-Upeadri Viisna Satrz with commoutars.
No. 10-Sandilyn Simhill ( Part II ).
No. 11-Tattvachintamant with Alohn, Darpins, etc
No. 12-Svaks pt Srirtha with Sibodhai by Nuragha Asrama
No. 13-Denita Sirnaja Siddtårta Sangrsh by Bl Ann Bhatin.
No. 14-Bboktı Chandrika ( Part II ) by Nárayıņi Iletha,

·THE PRINCESS OF WALES SARASWATI BHAVANA STUDIES, Edited by GOPINATH KAVIRAJ, NA Vol 1-1 ) Studies in Hindu Tar (1) its Erolution by Cangacátha Jhs (b) The View-point of Njaya Taišesika Philosophy, by Gopro&tha Kavuāja (0) Verona Käyn by Gopinatha has1.ja. Rs 1-12 Tol II-a) Parasurama dusra alrus itu Raila Rasa hy Gopinatha kacitan. (b) 1 dcx to Sabardo Bhaga, by the late Col 0 A. Jacol. (c) Studies in Hindo Law () -18 sources by Canganatha Jha (d) A New Bhaktı Sutra by Gopinatha Kavuje (e ) The System of Chakru accordwg to Goraksa nitha by Gk pinatha havitájr. (1) The sma in Apeleat India, by Coperáthn kavurija (8) Iuda Poetros by Batzkanátha Sirna (h) A Seveutocuth Century Astrolabe by Padmakar Drivedi (1) Somo nspects of tra Saira Philosophy, by Coproktha harukjr. (1) 18ja korun á tjal (Cngluh Translation) by Copicacha harusja (k) The Definition of Poetry, by Nadjana Sastru kbiste (1) Sondain Vjathyayı, by Copilitha Karitán, Rs, 5 0 Vol IIH) Index to Sabaras Bla ja by the Late Cu! GA Jacob (b) Studies in Hindu Law ( 3 ) Judicial Procedere by Googénitha Jha (c) Theem zo Ascent India by Gopilātha Karuize ·( 13 ) (1) History and Bibliography of Nyasa Vaiścsika Literature, by Gopinatha Kaviraja (e) Naisidha and Sri Harsa by Nilabama Bhattacharya (f) Indian Dramaturgy, by P. N Fataplar R6 5 4 Vol IV–2 ) Studies 10 Hindu Law (4) Judicul Procedare, by Gançar atbr Jha (b) History nad Bibliography of Nyaya Vuśestha Laterature by Gopathi Kavuraja (c) Analysis of the Contents of the Rgvcda- Pritisakhya, hy Bangri Deyn Sastrı (4) Nazāyanas Ganıtahuumuds, by Padmakara 1819cdi ( ) Food and Drink in the Ramayame Age by Alapratha path Roy (f) Satakaryavāda, Cansılity in Sanhhya by Gopinatha Kavaja (s) Disciple by Consequences, by G. L Sinhr. (h ) History of the origin nod expansion of the Aryang by AC Ganguly (1) Punishments in Ancient Indına Schools by GL, Sinha Ry 5-0 HV-(a) Ancient Home of tho Aryang and their migration to ladm by A. C Ginguls. (b) A Strap Coio, by Shyamlal Blehr. (c) An Estimato of the Civilisation of the Vanarus R$ depicted in the Ramayana, by Manmatha bath Noy. (d) A Comparison of the contents of the Rigveda Yarsaneyn, Taittiry? Atharrared Prátiſáhby as by Blanga! Dera Gastri (c) Formal Training and the Ancient ludian Thought, bs G. L. Siulo 1) History and Bibliography of Vyaya Yalboska Literature by Gopinatha Kavitajı ·(8) A Descriplıve Index to the omes 10 tho Rå nājant, by Mapmalhat áth Roy. (b) Notes and Oneries, (1) Vergio Worship, hy Gopil&ba Karaja Rs. 5-0 Vol VI) Judex!o Sabaras Blázya, by the late Col. GA Jacob (b) Some Aspects of the H story and Doctrines of the Mathias, by Cropu a lim Kavnája () An Ieder eta to the Rá l5jana, by Manmathanachn Roy (a) Studies in Hindu Law by M M Ginga 5.1 Jha. (e) The Via & vi manuscripts in the Guit Sanskrit Library, Beuares, by Gopi athi Kavuāja. (1) Notas und Quellet, by Gopura ba Kavuôja Vol VI-(*) Blanahin and his kávy alunkaru, by Batukai & hn Garn and Baladeva Via lligaya. (b) Samo variants in the rerdings of the Vaibesiks Solras, by Gopit Atha Karun. (c) llistars na Bibliography of Njaya Vnißeska Literature, bs Cupu å ha Kavilajn. (d) An attempt to arrive at the correct merning of some obscuro Vedic words, by Svärim Jusu ( ) A comparison of the conteuts of the R- Veda, 18/cutega, Taittuls oud Atharva Veda (Ch&n5lby Artha) Paskhyas, by Mangil Dera Saan. (1) An Inler to the Rš nasana, by Danmatha Aith Roy. (5) Index to Subaras Blarsa, by Col GA Incab. (b) Glory 10gs from the Tabirus, by Gopinatba Kavuje ( The date of Madhestlana Saraswa!), by Gone albe Karasje ·( 15 ) (3) Descriptwe notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopu Alba Knuurija (k) A Nota on the mering of the word Puårdha, by Umesa dıśrn Vol. VIII-( * ) Indian Philosophy, by 'Tarnkanatha Rs. 6-0 Ei tyal. (b) An Iudex to the Rārāyana, by Manmatha Nath Rury (c) Index to Subara's Blázya, by the lato Col G. A Jacob (a) Place Stau, llia commentator of Sutaptha Brahmoun and the date of Skandr Suami the onmmentator of the Rgreda, by Mangaladeva Sa tri (0) Mysticisinin Veda, by Copinātha Kavuaja, (f) The Devix]<, brief history of the Institutun by Blabmatha na ha Roy. Rs 5-0 Vol. IX-a) The Life of a Yogiu, by Copitātha Kasut (b) The antiquity of the Indian art canone, by Hrida a Mitra, (c) Plachya Varlikaranpaddbatı, by Sotasachandra Guha, (d) Yoga Vå istha and some of the minor Upangids, by B L, Atreya () An orier to the pr per tamegoccnrring 10 Variki s tanyana, by Maswalba Natha Roy. The l'clusophy of Tripura Tuttra, by Gopioacaa Kapuaja, M, A, (8) Votes on Lasupata Plulosopby, by Gopinatha Kaydjy Rs, 50 ·THE PRINCESS OL WALES SARASWATI BHAVANA STUDITS (S! SKRIT) SARASVATALOKA Edited by F GOPINATH KAYITA, MA. Kiran I (Io progress) (1) Mangalam et hy dalājana Sastri Khuste (b) Mimánsakamatasamgraha, by Häräachandra Bhattacharya (c)śnmad Ahärya Bandana Bifra by- Chinna Swami Sastri. (d) Bhagavato Badduasya Chaitama Upadeśascha. by Gopinath Karnája. Kirana I ( Sapplement ) Sanskrita Kavi Parichaya-(Bbatavı) by Nadda kusura Sarma Kutana 11 ( la progress) (a) Saradi Prasádraam by Aarāj apa Sastri Khuste (b) Choqamını Darsapain by Sašadbara 'Tarrachadamant 3 To be had of The Superintendent Government Press, U.P, Akhabad.