·।। श्रीमदिग्विजयरामो विजयते ॥
श्रीमत्-जयतीर्थ(टीकाकृत्पादाचार्य)विरचिता
श्रीमन्-न्यायसुधा
सनाभिः
१) श्रीमद्विद्याधीशतीर्थयतिकृता
वाक्यार्थचन्द्रिका
२) श्रीमत्सत्यव्रततीर्थयतिकृता
सुधाविवृत्तिः
३) श्रीमद्राघवेन्द्रयतिकृतः
परिमळ:
४) श्रीमद्यदुपत्याचार्यकृता
सुधाटिप्पणी
५) श्रीमच्छ्रीनिवासतीर्थकृतम् टीकाऽधृतसुधावाक्यार्थविवरणम्
६) श्रीमन्मन्नारीकृष्णाचार्यकृतः
चषक:
इति षट्टिप्पणीभिः समलता
तस्याश्चायम्
नवमो विभागः
श्रीमन्मध्वाचार्यमूलमहासंस्थानश्रीमदुत्तरादिमठाधीशैः
श्री १००८ श्रीमत्सत्यप्रमोदतीर्थश्रीमचरणः
नेकविद्वद्भिः संशोध्य
श्रीमन्मध्वसिद्धान्ताभिवृद्धिकारिणीसभातः
प्रकाशितः।

·प्रथममुद्रणम् १००० प्रतब अस्य ग्रन्थस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकायत्ताः R68,572, H83.१ संशोधकविद्वद्वन्दः श्री. पं.. पू. रामाचार्य कट्टी ( श्री. श्री. सत्याभिज्ञतीर्थश्रीचरणानी पूर्वाश्रमतनूजाः) श्री. पं. पू. रंगाचार्य गुत्तल ( श्री. श्री. सत्यप्रमोइतीर्थश्रीचरणाना, पूर्वाश्रमतभूजाः) श्री. पं. पू. हयग्रीवाचार्य गुत्तल श्री. पं. रंगाचार्य कल्लापूर 3353 श्री. पं. गोपालाचार्य माहुली श्री. पं. नरसिंहाचार्य बालकोंडा allege श्री. पं. केशवाचार्य कट्टी श्री. पं. मध्वाचाय चितामणि श्री. पं. माधवाचा कट्टी श्री. पं. राममूर्त्याचार्य तिरुपति श्री. प. रंगनाथाचार्य हेब्बणी श्री. पं. भीमसेनाचार्य वरखेडकर CENRAL LIE ARY&. : TRE 3149/ -- SRI.VENKA SWARA RESL.Milci' ACC ... सदकः Date वरखेडकरोपाइबाळाचार्यसनूजो धनंगा सुधामुद्रणमन्दिरम् उत्तरादिमठीयावारः, बसवनगुडी ५६७.00

·This book is published
with the financial assistance of
Tirumala Tirupati Depasthanams
Under thier scheme
aid to publish religious books

·अथ आनन्दमयाधिकरणम् (१-१-६ सू. १२ तः १९) ·- सु०-- ॥ ॐ । आनन्दमयोऽभ्यासात् । ॐ ॥ अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति यस्य ब्रह्मणो जिज्ञासा विहिता तत्स्वरूपं जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्लादिति राणप्रमाण: स्वेतरम. मस्तवस्तुव्यावृत्तत्याऽवधारितम् । प्रमाण स्यान्यपरत्वशङ्या लक्षणस्यातिव्याप्तिः समन्वयसूत्रेण परिहता । ब्रह्मणश्च सकलशास्त्रप्रमाणकत्वासम्भावनाश क्षत्यधिकरणे निराकृता । न हि लक्षण- प्रमाणनिरूपणाव्यतिरेकेण वस्तुविचारणं नामास्ति । सम्भावना तु न द.६धारणार्थी । अप्र- माणत्वात् । किन्तु यत्रामम्भावनया समी न्योरपि रक्षणप्रमाण योग्तथाभावर या प्रवृति- सङ्कोचस्तत्रैव सम्भावनोपयोगः । वस्तुतस्तु लक्षणप्रमाणाभ्यामेव वस्तुव्यवस्थेत्.तो ब्रह्मस्वरूप. निरूपणेऽवशेषाभावात्किमानन्दमयोऽभ्यासादित्यादिनाऽध्यायेनेत्याशङ्ख्याध्यायशेषस्य कृत्यमाह एवमिति । अनु० ॥ ॐ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॐ ॥ एवं शास्त्रावगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् ।। आनन्दमय इत्यादिनाऽध्यायेन वदत्यजः॥ अ.म.-॥ ॐ। आनन्दमयोऽभ्यासात् । ॐ ॥ सत्यम् । न ब्रह्मस्वरूपनिरूपणे किमप्यवशिष्टम् । तथाऽपि तत्तु समन्वयादित्युपक्रमा- दितात्पर्यलिङ्गबलात्मकलस्यापि शास्त्रस्य यो ब्रह्मणि परममुख्यया वृत्त्या प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्व- लक्षणसमन्वयोऽभिहितस्तमेव समन्वयं विभागेन प्रपश्चेनानन्दमय इत्यादिनाऽध्यायेन वदति सूत्रकार इति न वैयर्थ्यम् । तत्तु समन्वयादिति हि प्रतिज्ञामात्रेणोक्तम् । तद्यावदुदाहरणत्वेन वाक्यविशेषानुपादाय विमर्शपूर्वकं पूर्वोत्तरपक्षोपालम्भसाधनाभ्यां न प्रपञ्च्यते ताक्दनुक्तप्राय- मकार्यकारित्वात् । अन्यथा परोऽपि ह्यन्यदेव समन्वयादित्युक्त्या कृती स्यात् । यदि हि प्रत्ययमनुत्पाद्यकोऽयं भूमध्यप्रदेश इति ब्रूयात् । तदा परोऽपि किं न ब्रूयात्परस्ताद्वितस्तेरिति । तस्मादावश्यक समन्वयप्रपञ्चनम् । तदनेन समन्वयसूत्रेणाध्यायशेषस्य प्रापच्यापञ्चकभावेन सङ्गतिर्दर्शिता । एवं तर्हि तदानन्तर्यमेव स्यात्कुतो व्यवधान.मित्यत उक्तमे मिति । एवमीक्ष- त्यधिकरणव्युत्पादितन्यायेन ब्रह्मणः शास्त्रावगम्यत्वे मुख्यया वृत्या सकलशास्त्रप्रतिपाद्यत्वे सम्भावित सतीति । एतदुक्तं भवति । सत्यं प्रपञ्चनमनन्तरप्राप्तम् तथाऽप्यवाच्यत्वाधाशङ्कानि- रासेन शास्त्रावगम्यत्वसम्भावनासमर्थनेन व्यवधीयते । सति हि तस्मिन्नत)स्यावसरः । शब्दलेशसञ्चारासम्भवे वाक्यतात्पर्यविचारस्थानवकाशत्वात् । न हि तोयाभ्यवहारासमर्थस्य 161

·१२६०
॥ न्यायसुधा ।
(१.१.पा.१ १.६ सू.१२
मुमूर्षोः शष्कुलीभक्षणं सचेतनः सम्भावयतीति ।। 'स्वादिष्वसर्वनामस्थाने' इति पदसंज्ञाऽनुशास-
नादत्र न यतिभङ्गश्शनीयः ।
( शेषवाक्यार्थचन्द्रिका)
सकलमुगुगपात्रं सर्व पैकत्र सुमतिमुगतिदानं सुष्टु सज्ज्ञाननेत्रम् ।।
निखिलजनि जनित्रं नित्यदुष्टैकवेनं नवनवपुचरित्रं नौमि लक्ष्मीकलत्रम् ॥ १ ॥
शुभगुणगणगात्रं शुद्धविज्ञा नेत्रं श्रुतिवित चरित्रं श्रान्ततापातपत्रम् ।।
अमजलधिवहिन शानिमन्तः पवित्रं श्रयत विबुधमित्रं शक्तियोगीन्द्रपौत्रम् ।। २ ॥
विद्याख्यात्नप्रभवाय बुद्धौ विद्योतमानाय सुवन्दिताय ।।
शुद्ध य नियं मुनिसेविताय म-वाद्भुताम्भ निधये नमोऽस्तु ॥ ३ ॥
श्रीमद्यासमुशास्त्र शुद्ध नलधिं म-योक्तस तर्कदुस्ताख्या मरदानवाभृतमतिश्रेष्ठ हिहद्भूभृतः ।।
आलोइयान्विलनसमा सहमहारत्नानि चानो सुधां सोऽयं योगिनहेन्द्रसन्निन जयार्याख्यो भवेन्मे मुदे ॥४॥
रखूनमाख्यभमलमलौकिकलानिधिम् ॥ सेवे प्रकाशिता ये। सम्यक् तत्त्वप्रक, शिका ।। ५ ।।
परवादीभ गम्भोदा वाननोप ,म् ॥ विष्णुपादगुहा-क्तं वेदव्यासमुनिं भजे ॥ ६ ॥
भक्तिप्तिविरक्त्य दिगुणमन्ततिसङ्गतिः ।। विद्यापतियतीन्द्रयों हृद्यविद्या प्रदोऽस्तु मे ॥ ७ ॥
वेदव्यासमतापगापतिवरं श्रीमज्जयप्रोक्तसत्सवेष्टितम वसन्मुनिवरग्रन्थागवर्येण यः ।।
संलोड्याखिलमन्नय मृतवरं तत्वादिसई पिकां सत्तात्पर्य सुचन्द्रिका तरवरं यस्तर्कसत्ताण्डवम् ॥८॥
निष्कास्याद्भुन वण्ड त्रियमुग्वव्याख्यान नोच्चयं दृष्ट्व कुत्तियुक्त्यरातिपिहितां श्रीव्यासतीर्थो बुधः।।
खोक्ति रक्षितुमत्र यः प्रतिपदं सम्यग्निशेषार्प को विद्याधं शयतीन्द्रसद्गुरुवर किं नावतीर्ण. स हि ॥ ९ ॥
यद्धस्त "ज सङ्गतोऽहमभवं दे या: कटाक्षःश्रयो यद्याख्या दिवाकरेण विदुषामन्तस्तमः संहृतम् ।।
येप्रीता भुवि चन्दनद्रुम इव स्वायं स्वव कुर्वते तान्याख्यानिरतान्भजे परगुरूनानन्दभट्टारकान् ॥१०॥
यः श्रीनिवासमृगराट् सकलान्मदान्धमायाविसिन्धुरसुकुम्भगिरीविदार्य ।
सरतीक्ष्णनखरैर्विरराज मध्वसिद्धान्तचारुविपिने तमलं भजेऽहम् ॥ ११ ॥
श्रीमत्सुधाद्भुताम्भोधिविक्रीडनविचक्षणान् ॥ श्रीमविद्याधीशतीर्थमुनीन्वन्दे गुरून्मम ।। १२ ।।
अथ तत्कृपयैवाहं तत्सुशिक्षितमार्गतः ॥ तेषामाज्ञा पुरस्कृत्य तत्प्रसादानुरजितः ॥ १३ ॥
शिक्षिाक्तिनिवयानमारं स्मारं यथामति ॥ करोमि सौधगूढार्थशेषवाक्यार्थचन्द्रिका ॥१४॥
सद्विद्याधीश रो. शून्या न रोचते तस्मात् ।। अस्त्वेषा भक्ति ता श्रीविद्याधीशा.यो. सेवा ॥१५॥

·भयाभ्यासात आनन्दमयाधिकरणम् ॥ १२६१ ॥ ॐ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॐ ॥ ननु ‘एवं शास्त्रावगम्यत्वे विभागेन समन्वयम्' इत्य-यायशे कृत्यप्रतिपादकमुत्तरभाप्यमनर्थकम् । अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति यस्य ब्रह्मणो जिज्ञासा विहिता तत्स्वरूपस्याविचारितत्वेन तद्विचारार्थतयैवा यायशेषस्य र्थवत्वोपपत्या तद्वैयर्थ्यशङ्काया एवानुदयेन तन्सार्थक्यस्यावक्तव्यत्यादित्यतो वृत्त नुवादपूर्वकं स्वरूपनिरूपणेऽनवशेषोपपादनेन गतार्थताशङ्कामुत्थाप्य तत्परिहारकत्वेन मूलं योजयितुं वृतं तावदनुवदति अथात इत्यादिना ।। विहितेति । प्रतिज्ञातेत्यर्थः । विपयादित्वोपपादनेन कर्तव्यतया प्रतिपादितेति वाऽर्थः । नन्वेतावता लक्षणप्रमाणनिरूपणेन सजातीयविजातीयसास्तवम्तुव्यावृत्ततया लक्ष्यस्वरूपावधारणरि द्धावपि यस्य ब्रह्मणो जिज्ञासा कर्तव्येति प्रतिज्ञाना तत्स्वरूपस्याविचारितत्वात्तदर्थमः यायशेपप्रवृत्तिः किं न स्यादित्यतो विचार्यत्वेन प्रतिज्ञातस्य ब्रमणो लक्षगप्रमाणाभ्यामिवान्येनापि प्रकारेण निरूपणीयत्वे ह्यधिकरणचतुष्टयेन लक्षणप्रमाणाभ्यां तन्निरूणसिद्धावप्युपायान्तरेण तदसिद्धा तदर्थम यायशेपस्यारम्भणीयत्वप्रसक्तावपि लक्षणप्रमाणनि. रूपणन्यतिरेकेण वस्तुवि वा स्यैवाभावान्न तदर्थतयोत्तरसूत्रारम्भप्राप्तित्यि ह न हीति ॥ ननु लक्षणप्रमाणनिरू रणव्यतिरेकेण कथं वस्तुविचारणाभाव सम्भावनानिरूपणेन वस्तुविचारस्य सत्त्वा- दित्यत. स्यादेतदेवं यदि लक्षणप्रमाणयोरिव सम्भावनाय! अपि वस्त्ववधारकन्वं स्यान्न चैतदम्तीत्याह सम्भावना विति ।। तत्र हेतुमाह अप्रमाणत्वादिति । उत्कटैककोटिकसन्देहस्यैव सम्भावनात्वादिति भावः । नन्वेवं मति सम्भाव या वस्त्वधारकत्वाभावादग्रन्धकाराणां नद्युत्पादनमनर्थकमापद्यतेत्यभि- प्राये ग शङ्कने कि विति ।। वस्त्यवधारणार्थ-वाभावेऽपि प्रयोजनान्तगर्थवान्न तद्युम्पादनानर्थक्यमि. त्यभिप्रेत्य समाधत्ते यत्रेति ॥ प्रवृत्तिनकोच मिति । स्वेतरसमस्तवस्तुव्य वृत्ततया लक्ष्यस्वरू- पानवधारकत्वमित्यर्थः । ननु समन्वयोक्ति मात्रेग सिद्ध बालमन्वयम्य प्रपञ्चनीयत्वान्न प्राञ्चनार्थतयाऽयायशेषस्यार्थ- वर मित्यनो वि।। प्राचनेन समन्धयोक्ति नत्रेण तदरिद्धग्त-प्रपञ्चनमर्थवदिति भावेनोक्तिमात्रस्या पाधक महानमुपादयति तत्वित्यादिना । ननु च विकागेत समन्वयम् आनन्दमय इत्यादिनाs ध्यायेन वदति इत्यत वतव समन्वयमपञ्चकतयाऽ:यायशेषम्यार्थवत्त्वसिद्धरेवं शास्त्रावगम्यत्व इति भा.प्यग्वण्डस्य धैय्यर्थ्यमित्यतः समन्वयसूत्रंक्तार्थप्रपञ्चकटवे प्राप्तानुपपत्तिपरिहारार्थत्वान्न तदिति भावेन समन्वयमपञ्चकत्वेऽनुपपत्तिप्रदर्शनपूर्वकं तत्परिहारतया भाप्यं सङ्गमयति एवं तहस्त्यादिना । कथमस्य व्यवधायकत्वमित्यनः सयुक्तिकं तदभिप्र यमाह एतदुक्तं भवतीत्यादिना । ननु सर्वत्र पदान्त एव विरतिदर्शना प्रकृते च 'इत्यादिनः' इत्यम्य बनाया पदोऽत्यि ईत्य य तह गयेन पदधाकणम् इ यादीत्यत्र वितिरित्यतो न सुबन्तयनैव पद मिति नियम. । तथा सति गजभ्य.मित्यत्र राजनित्यस्य 16.

·१२६२ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ.१ ६.१ ७.६ सू.१२ सुबन्तत्वाभावेनापदत्वान्नलोपाभावप्रसङ्गः । ततश्च यथाऽसुबन्तस्यापि राजनित्यादेरसर्वनामस्थानसुनि- भक्तिपरत्वेन 'स्वादिबसर्वनामस्थाने' इति पदत्वान्नलोपः । तथाऽस्यापि पदत्वाद्युक्ता तत्र विरतिरित्या शयेनाह स्वादिष्वसर्वनामस्थान इति पदसंज्ञानुशासनादिति ।। ननु च राजभ्यामित्यादावजादि. परत्वाभावेन 'यचि भम्' इति भत्वाप्रसङ्गेनापवादकाभावात् 'स्वादिषु' इति पदसंज्ञोपपत्तेयुज्यते नलोपः । प्रकृते तु तृतीवैकव चनस्यान्त्वेन 'यचि भम्' इति भत्वप्राप्तेर्भसंज्ञायाः पदसंज्ञापवादकत्वान्न पदत्य. मिति विस्त्यनुपपत्रिस्तदवस्थैव चेत् । अत्र केचित् । 'अयस्मयादीनि छन्दसि'इति सूत्रे वार्तिककृता छन्दस्यु भयसंज्ञान्यपीति वक्तव्यमिति पदत्वभत्वयोः समावेशाङ्गीकारात् । छन्दस्तुल्यतया 'उपदेशेजनु- नासिक' इत्याशब्दे पदत्यायुक्त नश्वस्य भत्वप्रयुक्त कुस्वाभावस्य च दर्शनादस्यापि छन्दस्तुल्यत्वादत्रापि पदयभायोः समावेश सम्मान मपंज्ञायाः सर्वत्र पदसंज्ञापवादकत्वमिति । वस्तुतस्तु तृतीयवचन. स्या वेऽपि ना मावेन हया दजादि पर वाभावेन यवि भमिति भत्ताप्राप्तेरस्त्येवेहाप्यपवादकाभाव इति युकैव पदसंज्ञया विरतिरिति व्येयम् । अङ्गीकृन्य चेई समाधानमुक्तम् । वस्तुतस्तु यतिभङ्गस काव्य. दोपत्वमेव । न शास्त्रदोषत्वमपि । 'य आधिलगति सा-ये सम्बन्धविशेषणे' इति शास्त्रे पदम येऽपि विरतिदर्शनात् । अत एव गीतामायटोकायां तयादोपत्रीब समाधनमुक्तमिति न किञ्चिदेतत् ॥ स० ॥ ॐ आनन्दमयोभ्यासादिति । वस्तुविचारणं नामास्तीत्यनन्तरम् येना- ध्यायशेषस्य सार्थक्यं स्यादिति शेषः । नन्वीक्षत्यधिकरणमपि व्यर्थ स्यादित्याशङ्कय तत्सार्थक्यमुन- पादयति संभावना मित्यादिना ॥ यद्वा ननु ल गमनागव्यतिरे केण वस्तुविचारणमन्यन्नास्त त्यनुप- पन्नम् संभावनाया अपि वस्तुस्वरूपनिर्धारकत्वादित्यत आह संभावना विति ॥ ननु इत्यादीति कथं विरतेः, अाइ.सत्या ; लो के पहान्न एव वि ति दर्शनादित्यत आह स्वादिष्वसर्वनामेति ।। तथाचा- नया विवक्षयाऽस्यापि पदान्तत्वात् तत्र विरतिरुपपन्नेति भावः ॥ यतिभङ्ग इति ॥ यतिविरतिः यति स्थानमङ्गो यतिम इति मध्यनसदसोपी सनासः। यत्र स्थाने पदान्तलक्षणे विरत्या भाव्यं तन्त्र विरतिर्नास्तीति भावः । प० ॥ ॐ आनन्दमयोऽभ्यामात् ॐ ॥ ननु जिज्ञास्य ब्रह्मस्वरूपनिर्णयाय जन्मादिसूत्रा. धुक्तलक्षगस्यातिव्यातिनिरासाय सर्वकार गादिवाक्य नां ब्रह्म परवाय तत्रा संभावनानिरासाय चोत्तरग्रन्थस्य प्रवृतेर्वाच्यत्वान्नूले कथं प्रपञ्चपरत्वोक्तिः । न सर्व प्राक्सिद्ध मेत्य रोऽवतारयति अथात इति । विहिता कर्तव्यत्वेन बोधिता इप्रसाधनत्वेनोक्तेति यावत् । वस्तुविचारणं नामास्तीत्य नन्तरं येना-याय- शेषस्य सार्थक्यं भवेदित शेरः । नन्वेवं तर्हि ईशत्यधिकरणमपि व्यर्थ स्यादित्याशङ्कय तत्तार्थक्यमुप पादयति संभावना वित्यादिना । ननु लक्षणप्रमाणाभ्यां वस्त्ववधारितमित्यत्र संभावनया चेति - ·मानन्दमयोभ्यासात) मानन्दमयाधिकरणम् ॥ १२६३ वाच्यम् । अन्यथा तदुक्तिवयादित्यत आह संभावना विति ।। अतथाभावेति । अलक्षणादि. भावेत्यर्थः । नन्वीक्षतिनये प्रमाणविषयत्वसंभावौवोक्ता । तथाच लक्षणप्रमाणयोरित्युक्तिः कथम् । सत्यम् । ब्रह्मपदोक्तगुणपूर्णत्वलक्षणाभिप्रायेगात्र लक्षणोक्तिः । तस्य जन्भादिसूत्रे जगजन्मादिहेतुन्वोक्त्या संभावनोक्तेः । यद्वा प्रमाणे संभावनयाऽनद्विपये नहेतुत्वादिलक्षणेऽपि सा भवतीति परंपराभित्र येण तल्लक्षणोक्तिः । समन्वयसूत्रस्यान्यायादित्वमुपेत्येक्तम् अध्यायशेषस्येति । तात्पर्योयत्या शङ्क निरास. प्रकारमाह सत्यमित्यादिना । "तथा चैवं सूत्रयोजना''इत्यादिना यस्समन्वयसूत्रस्य प्रागर्थ उक्तस्तमनु- वदति तत्तुसमन्वयादितीति ।। प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वलक्षणसमन्वय इति । एतदेव हि तत्परत्वरूपः संबन्धः । तत्प्रमितिशेषत्वस्यैव तात्पर्यशब्दार्थत्वादिति भावः । कथं प्रपञ्चनं किमर्थं चेत्यत आह तत्तु. समन्वयादिति । प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वलक्षणसमन्वय, इति । एतदेवहि,तत्परत्वरूपः संबंधः । त मितिशेस्त्वयैव तात्पर्यशब्दार्थत्वादितिभावः । कथं प्रपंच किमर्थ चेत्यत आह तत्तुसमन्त्र- यादिति हीति ॥ विमति । युक्त्यनुसंधानपूर्वकमित्यर्थः ।। अन्य देवेति । तत्तु समन्वयादिति सूत्रकृदुक्ते सति अन्यदेव ब्रमभिन्नमेव वस्तु शास्त्रयोनि, समन्वयात् उपकमादिभिरन्यवस्तुपरत्वरूप- संबन्धावगमादिन्युक्त्वा कृती कृतार्थः स्यादित्य यः ॥ प्रत्ययमिति ! विश्वास। एकः कश्चित्पुमान् । परस्ताद्वितस्तेरिति। स्वदुक्तप्रदेशापेक्षया विनस्ति परिमित प्रदेश परस्तात्परत्र भूमध्यप्रदेश इति ब्रूया- दिव्यर्थः । एवमित्यनुवाद: "न्याये । इत्यने व्याख्या । शबैकजन्यज्ञानकर्मत्व.दिन्यायेनेत्यर्थः । 'संभाविते सति" इति शेषोक्तिः । कुतो व्यवधानमितिशङ्कानिरासप्रकारमाह सत्यमित्यादिना ।। ननु मूलश्लोके "इत्यादिना" इत्येकपदत्वेन पदमध्य एव पादान्तविरामो न युक्तः, यतिभङ्गापत्तरित्यत आह स्वादिष्विति । कप्रत्ययावधिषु परतः पूर्व पदपंजं भवतीत्युक्तत्वादिह च तृतीयाविभक्त शब्दस्य स्वादित्वेन तत्परतः पूर्वस्य पदत्वेन पदस्यैव पादान्ते विरामप्राप्तेरितिभावः ॥ यतीति । यतिस्परमः । यम उपरम इति धातोः । यस्मिन् स्थले उपरमः पदस्योचिनातस्य भङ्ग इत्यर्थः । पदान्तम्यैव पादान्ते उपरमयोचितत्वेन पदमध्ये अनुचितवान् । 'यतिविच्छेदसंशिका' इति वृत्तरत्नाकरोक्तेः । "श्लोकेषु नियतापान पदच्छेदं यति विदुः' इति दण्डिनोप्युक्तः । या० . ॥ ॐ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॐ ॥ वस्तुविचारणं नामास्तीत्यनन्तरं येना यायशेषस्य स.र्थ यं स्यादिति शेषः। नन्वः मी पत्य करणमपि व्यर्थ स्यादित्याशङ्कय तत्सार्थक्यमुपपादयति सम्भावना मिलादिना ।। विमा पूर्वयामिति । संशयपूर्व कमित्यर्थः । नन्वित्यादीति कथं विरतिः । अपदान्तत्वात् । श्लोकेषु पदान्त एव विरतिदर्शनादित्यत आह स्वादिष्वसर्वनामेति । स्वादिग्विति सुशब्दादेकवचनादारभ्य आकपः प्रत्यया गृह्यन्ते ! स्वादिषु प्रत्ययेषु परतः सर्वनामस्थानवर्जितेषु पूर्व 161 ·१२६४ ॥ न्यायसुधा । (म.१ पा.१ ४.६ सू.१२ - अन्य. । । - पदसंज्ञं भवतीति सूत्रार्थः । राजभ्या राजभिरित्ययुदाहरणं द्रष्टव्यम् । एवं च राजभ्यामित्यादौ यथा प्रातिपदिकान्तस्यापि नस्य पदान्तत्वेन लोपः । एवमित्यादति । प्रातिपदिकान्तस्य प्यनेन सूत्रेण पदान्ततायां तत्र विरतियुक्तेति भावः । यतिमङ्ग इति । यतिस्थानभङ्गो यतिभङ्ग इति मध्यमपदलोपी समासः । यतिविरतिः ॥ श्री ॐ ॥ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॐ ॥ ननु ‘एवं शास्त्रावगम्यत्वे' इत्यनेनाध्यायशेपस्य तदर्थत्वोपपत्तरित्यतो वृत्तानुवादपूर्वकम यायशेषमा क्षिपति अथात इत्यादिना । ननु लक्षणादिनिरूपणे कृतेऽपि वस्तुविचारणमेव तदर्थ इत्यत आह न हीति । अथाऽपि संभावनैव तदर्थ इत्यत आह सम्भावना तिति ।। अकार्यकारित्वादिति । कार्य गुणपूर्णतारूपं तदकारित्वादित्यर्थः ।। देवेति । ' तत्तु समन्वया "दिति सूत्रकुदुक्ते सत्यन्यदेव ब्रह्मभिकमेव वस्तु, शास्त्रयोनि । समन्व- यादुपक्रमादिभिरन्यवस्तुपरत्वरूपसंबन्धावगमः दि युवल्या वृत्ती कृतार्थः स्यादित्यर्थः ॥ प्रत्ययमनु- स्पायेति । विश्वासकारणमनुक्त्यर्थः । सति हि तस्मिन्निति । अवाच्यत्वशङ्कानिरासेन शास्त्रावगम्य- स्वसंभावनासमर्थने सतीत्यर्थः ।। एतस्येति । समन्वयम्येत्यर्थः । तदेव विशदयति शब्दलेशेति । अवाच्यत्वशङ्कयेत्यर्थः । वाक्यतात्यविचारस्येति । समन्वयविचारम्येत्यर्थः । . तोयाभ्यवहारा- सामार्थ शब्दलेशसञ्चारासंभवे दृष्टान्तः, शप्कुलीभक्षगं वाक्यतापर्यरूपसमन्वयविच रे दृष्टान्न इत्यवधेयम् । च० श्रीनिवासायह-पद्ममन्दिरो हयकन्धाः । सुनन्दतान्सेवया मे भक्त्याऽलंकृतयाऽनया ।। ।। ॐ आनन्दभयोऽभ्यास त् ॐ ॥ विहितेति । वियादिमत्तानिवन्धनकर्तव्यतया 'अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा' इति सूत्रोपकृतविधायकतव्य नबोधितत्यर्थः । प्रतिज्ञातेत्यर्थः इत्यप्यर्थापयन्ति । लक्षणप्रमाणा- भ्य.मिति । द्वन्द्वप्रकृतिकतृतीया प्रत्याथिन जन्यत्यं तन्तकृति कतृतीयोपस्थापितप्रकारतानिरूपकन्वं च भूताधिकारीयकर्मसावननिष्ठाप्रकृतिभूमण्यन्तधातूपस्थाप्यावधारणक्रियायामन्वेति । प्रमाणनियन्त्रिताम्यावृत्तिनिष्ठपक र तानिरूपक सांप्रतिकध्वंसप्रतियोगित्वरूपातीतत्वविशेषि विधारण- क्रियाकर्मी नूतं तत्म्वरूपमिति ममुदिनाशयः । अन्यपरत्वशङ्कया शिवादितार्यकत्वशङ्कया। ईक्षति. नयसाफल्यं दर्शयति असंभावनाशङ्केति । नामस्तीति । येनाव्यायशेषसाफल्यं स्यादिति पूरिते- नान्वेति । ननु लक्षणप्रमाणनिरूपण तुल्य कक्षापन्न संभावनानिरूपणेन वस्तुविचारणसत्वेन न तदतिरेकेण वस्तुविचारणाभाव इत्यन औरकटयानोत्कट्यातिनकोटेद्वयावगाहिसंदेहात्मकर्मभावनाया अप्रामाण्येन वस्त्वनवधारकतया लक्षणप्रमाणतुल्यकक्ष्याऽनापन्नतया न तन्निरूपणेन वस्तुविचारणमित्याशयेताह संभा. वनाविति । प्रतिसङ्को वनम् । स्वेतरसमस्तवस्तुव्य वृत्त्युपरागेग लक्ष्यस्वरूपानवधारकत्वम् । संभाव- तथा च ताहालक्षण- ·आनन्दमयोभ्यासात) भानन्दमयाधिकरणम् ॥ १२६५ । एवं यथा नोपयोग इति । तस्याः वस्त्वनवधारकत्वेपि फलान्तरसद्भावेन न तद्व्युत्पादनानर्थकतेति भावः । विमर्शपूर्वकं सन्देहपूर्वकम् । अकार्यकारित्वात् समन्वयविशेषानवधारकस्वात् । अन्यदेव समन्दया- दिति । शिवादिकमेव शास्त्रयोनि समन्वयादित्युक्त्वेत्यर्थः । कृती स्यात् । कुशल: स्यात् । प्रत्ययम् । विश्रभम् । परस्ताद्वितस्तेरिति । न त्वदमिहतो भूमध्यप्रदेशः किन्तु त्वदभिहितप्रदेशादपि वितस्तिद्वय- प्रदेशाधिकपरत्वविशेषित एव भूमध्यप्रदेश इति ब्रूयादित्यर्थः । समन्वयसूत्रेण समन्वयमूत्रनिरूपिता । अध्यायशेषस्य अध्यायशेपनिरूपिताधेयताविशेषिता । शेषपदोपादानं समन्वयनयमारभ्याध्यायसङ्गतिरस्ती. त्यभिप्रेत्य । प्रपंच्यप्रपञ्चकभावेन प्रपंच्यप्रपञ्चकभावाभिन्ना सङ्गतिर्दर्शितेति योजनीयम् । एमित्यनूद्य- व्याकुरुने न्यायेनेत्यन्तेन ॥ ईक्षतिनयस्य व्यवधायकत्वाशयं सनिदर्शनं सयुक्तिकं स्फुटीकरोति एतदुक्तं भवतीति । ननु निग्विलश्लोकेषु पदान्त विरतिदर्शनात्प्रकृते चेत्यादि. इत्यस्यापदान्ततया कथं विरतिरित्याशङ्कायां राजभ्यां राजभिरित्यादौ स्वादिग्विति तृतीयाद्विवचने वहुवचने च परतः प्रातिपदिकान्तस्यापि नस्य पदान्तत्वेन लोपस्तद्वदित्यादी. त्यस्याप्यनेन सूत्रेण पदान्ततया तत्र विरतिः सङ्गच्छत एवेति समाधत्ते स्वादिष्विति ॥ यतिभङ्ग इति । यतिबितिस्तत्त्थानभङ्ग इत्यर्थः । अथ राजभ्यां राजभिरित्यादौ विभक्तहला दितया अजाद्य. सर्वनामस्थानस्वादिपरतानियन्त्रितायाः 'यचिभम्' इति भसंज्ञाया अप्रवृत्त्या निरपवादपदसंज्ञोपपत्त्या न. लोपस्य सूपपादत्वेपि प्रकृते टारूपविभक्तरजादितया पदसंज्ञापवादभूतभसंज्ञायापदत्वस्यापोदिततया विरत्यनुपपत्तिदुवारैवेति चेत् । अत्र व्याकर्तारः । अयस्मयादीनि छन्दसीतिसूत्रे छन्दस्युभयसंज्ञाऽन्व- यीतिवक्तव्यमितिकात्यायनवचनेन भत्वपदत्वयोरेकत्र समावेशमूरीकृत्य छन्दोवसूत्राणि भवन्तीति भाष्यकृ- दुक्ल्या 'उदेशेज-मनुनासिक इत्' इति सूत्रघटकाच्छब्दस्य पदवनिबन्धनजश्त्वस्य भत्वनियन्त्रितकुत्वाभा वस्य च दर्शनेन प्रकृतभाग्यकारीयवचनस्यापि छन्दस्तुल्यतया भत्वपदत्वयोः सुसमावेशतया भत्वस्य सर्वत्र- पदत्यानपवादकतया सामञ्जस्यमिति समादधति । तृतीयैकवचनस्याचवेपि 'आङोनास्त्रियामि'त्यनुशिष्टना- भावेन हल्यादजादिपरत्याभावेन यचि भमिति भत्वाप्राप्तेरस्त्येवात्रापवादकाभाव इति युक्तैव पदसंज्ञया वितिरिति ध्येयमित्यपि समाहितम् । प्रमेयदीपिकायां देवमिति प्रथमपद्यव्याख्यावसरे न चात्र यति- भङ्गो दोपस्तस्य काव्यविषयत्वात् । शास्त्रेतु ‘य उपाधिलंगति सा ये संबन्धविशेषणे' इत्याद्यमियुक्तवाक्य- दर्शनादिति समाहि ततया प्रकृतसमाहितिस्त्वस्य शास्त्रदोपतामप्यूरीकृत्येत्यवधेयम् । सु० - मायावादी तूनरसूत्रसन्दर्भमाक्षिप्य समाधानमाह । द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते वेदान्तवाक्येषु । नामरूपविकारोपाधिविशिष्टं तद्विपरीतं च सर्वोधिविवर्जितम् । 'यत्र हि ·॥ न्यायसुधा। १२६६ (भ.१ पा.१ ५.६ सू.१२ 'द्वैतमिव भवति' 'सबीणि रूपाणि विचिन्त्य धीरः' इत्येवं सहस्रनोऽविद्या विद्याविषयभेदेन ब्रह्मणो द्विरूपतां दर्शयन्ति वेदान्तवाक्यानि तत्राविद्याऽवस्थायां ब्रह्मण उपास्योपासाक दिलक्षणः सर्वो व्यवहारः । तत्र कानिचिह्मण उपासना यभ्युदयार्थानि । कानिजिक्रममुक्त्यानि कानिचित्कर्मसमृध्वनि । एवमपेक्षितोपाधिभेदं ब्रह्मोपास्यत्वेन निरस्तसमस्तोपाधि तु ज्ञेयत्वे- नोपदिश्यत इत्यस्यार्थस्य प्रदर्शनायोत्तरग्रन्थ आरभ्यत इति । तदिदमनुपपन्नम् । ब्रह्मणो द्वैरूप्यस्साप्रामाणिकत्वात् । सर्वाण्यपि हि वेदवाक्यान्यसङ्- ख्येयकल्याणगुणाकरं सकलदोपगन्धविधुरमेकरू पमेव ब्रह्म नारायणाख्यं प्रतिपादयन्ति । किन्तु कानिर्विज्ञात्वसर्वेश्वरत्सवस्तिय मित्वसौन्दयौंदायचीयर्यादिगुणविशिष्टतया । कानिचिदपहत- पाप्मत्वनिर्दुःखत्वप्राकृतभौतिकविग्रहरहिनत्वादिदोपाभावविशिष्टतया । कानिचिदतिगहनताज्ञा- पनाय वाङ्मनसागोवरत्वाधःकारेण । कानिचित्सर्वपरिहारेण तस्यैवोपादानायाद्वितीयत्वेन । कानिचित्सर्वमत्ताप्रीतिप्रवृत्तिनिमिनताप्रतिपत्त्यर्थं सर्वात्मकत्वेन इत्येवमायनेकप्रकारैः परमपुरुष बोधयन्ति ! ततो व्याकुल हो गुरुसम्प्रदायविकला अशुनवेदव्याख्यातारः सर्वत्राप्येकरूपता. मननुमन्दधाना वेई निन्दन्ति । न (प,एतद्रूप्यप्रपञ्चनयुत्तरत्रोपलगते । नाप्यस्याविद्या. विषयस्य प्रपश्चनं मोक्ष पात्रोपटुज्यते । प्रसङ्गादुच्यत इति चेन्न । सर्वस्य प्रासङ्गिकत्वे प्रतिपायाभावग्नमङ्गान् । तदिदमाभ णकं लौकिकानां नातिवर्तने 'मार्थादपि तस्करा बहवः' इति।। एतच्च सगुण निर्गुणभेदं निरकुर्वताऽऽचार्येण निरस्तमिति नेह पुनः प्रक्रान्तम् । तथा च भाष्यम् । नान्यथा तदष्टेरिति । शे० - आक्षिप्येति ।। ब्रम जिशासित यमिति प्रथममूत्रे प्रतिज्ञात तच्च शास्त्रैकसमधिगम्यम् । शास्त्रं च सर्वशे सर्वशक्ती जगदुत्पत्ति प्रलयकारणे ब्रह्मण्येव प्रमाणं न प्रधानादाविति न्या.तो व्युत्पादितम् । न चास्ति कश्चिदान्तभाको यस्तविपरीतमपि बोधयेदिति गतिसामान्यादिन्युक्तम् । तस्किमपरमवशिष्यते यदर्थमुत्तरमूत्र सन्दर्भावतारः स्यात् । इत्य क्षेपप्रकारो द्रष्टव्यः । उत्तरसूत्राणामगतार्थत्वं वक्तुं, वेदान्तेषु भासमानार्थ समिति द्विरूपं हीति । यद्यपि निरुपाधिन एवं जिज्ञास्यत्वात्तत्वतो निरस्तसमस्तोपा. घिसम्बन्ध ब यो प्रदेष्टव्यं न सोयाधिकमपि तथाऽपि न तत्तेन रूपेण प्रथनमुपदेष्टुं शक्यमित्युपहितरूपेणो- पदेशव्यमिति निहाधिकोपदेशशेषतया सोपाधि स्य युज्यते तन्नि पण वेदान्तेन्वित्यहोपः। तत्र सोपाधिकविषयं वाक्यमुद्दाहरति यत्र हीति । यस्यां खल्वविद्यावस्थायामाभामभूतद्वैतं सदिव भाति Saamana :711 ne.

·भानन्दमयोऽभ्यासात) मानन्दमयाधिकरणम् ॥ १२६७ विद्वानि वामृतो भवतीत्यर्थः । यद्यप्यत्र द्विरूपं हि ब्रह्म वेदान्तेप्ववगम्यत इति प्रतिज्ञाय सोपाधिक. विषयकवाक्योदाहरणवन्निरुपाधिविषयक वाक्यमप्युदाहर्तव्यमेव उदाहृतं चापच्याख्यानयत्री तथाऽपि यत्र हीति वाक्योदाहरणेन तदुत्तरस्य यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदिति निरुपाश्किविपयवावर स्याप्युदाहृतप्रायत्वात् किं तत्पृथगुदाहरणेनेत्याशयेन निरुपाधिकविषयकवावयानुदाहरणमिति ध्येयम् । यद्वा। उपलक्षणतया यत्र त्वस्म सर्वमात्मैवाभूदित्यस्य यत्र नान्यत्पश्यतीत्यादेश्चात्र ग्रहणाददोपः । स्वशब्देनानुपादानं तु परस्य निल्याधिविषयतयाऽभिवानमात्रं न नु निरुपाधिकविषयत्वं तस्य वास्तवं सर्वस्यापि वेदस्य सगुणप्रतिपादकत्वादिति ज्ञापनार्थमित्यवधेयम् । यत्र यस्यां विद्यावस्थायामस्य विदुपः सर्व कर्नादि आत्मा- तिरेकेणासदेवासीत्तत्र केन करणेन के विषयं को वा कर्ता पश्येदित्याक्षेपादव्यवहार्यमनीपाधिकं तत्त्वम. वगम्यते । यत्र यस्मिन्भूनि स्थितो विद्वानन्यद्र व्यं चक्षुषा न पश्यत्यन्यच्च श्रोतव्यं श्रोत्रेण न शृणोति न चान्यन्मन्तव्यं ज्ञातव्यं वा मनसा वा बुद्धया वा मनुते जानाति वा स भूमा दृष्टयाद्यगोचरो निरतिश. यमहत्त्वसम्पन्नः परमात्मेन्युपलक्षितवाक्यद्वयार्थः । ननु ब्रह्मणो न वैविध्यं युगपदेवस्य तद्विरोधादित्यतः सोपाधिसत्वनिरुपाधिकत्व योग्तात्विकत्वत स्विकत्वाभ्यामेकस्मिन्नप्युपपत्तन विरोध इत्याह अविद्याविद्या- विश्यमे देनेति । ननु शुद्धसेर वास्तवं चेदुगास्योपासकादिभेदस्याबस्तुत्वादुपाम्तिविल्यानर्थक्यमित्या- शङ्कयाह तत्रेति । ननु चोपस्तीनामपि मुक्त्यवाद्विद्य वस्तुगामि व युक्तेत्यतो न तासां साक्षान्मोक्षार्थ- तेत्याह तत्रेति ॥ कानिचिदिति । प्रतीक'झुगमनानीत्यर्थ. ।। कानिधिदिति । दहरायुपासनानीत्यर्थः । कानिचिदिति । उद्गीथाद्युपासनानीत्यर्थः । यद्यप्येतानि विधेयत्वात्कर्मकाण्ड एव वक्तव्यानि तथाऽपि मानसत्वेन विद्य'साम्यादिहोक्तानीत्ययगन्तव्यम् । श्रुतिषु दृष्टं ब्रह्मद्वैरूप्यं शिवानन्तरसूत्रसन्दर्भारम्भ सम्भावयति एवमिति । तस्यांद्याप्यविवेकात्कुत्रोपाधिरिष्टः कुत्र वा नेति निरूपयितुमुत्तरो ग्रन्थसन्दर्भ इत्याशयः । उदाहृनश्रुतीनामेव ब्रह्मदैविध्ये प्रामाण्यात्कथमप्रामाणिकन्वमित्यत आह सर्वाप्यपीति । तनु- भवविरोधः सर्वत्र वाक्येषूक्तार्थाप्रतिभामा दिति शङ्कले किं लिति । परिहरति कानिचिदिति । य: सर्वशः सर्वविदेप सर्वेश्वर इत्यादीनीत्यर्थः कानिचिदिति। एर आत्नाऽपहनपाप्मेत्यादी नीत्यर्थः ॥ कानिचि- दिति । यतो वाचो निवर्तन्त इत्या दीनीत्यर्थः ॥ कानि चदिति । एकमेवाद्वितीयमित्यादीनी यर्थः ।। कानि चदिति । सर्वं खल्विदं ब्रह्मत्यादीनीत्यर्थः ॥ न चति । नापीत्यर्थः । उत्तरत्र विशिष्टस्यैव प्रति- पादने द्विक ब्रमप्रतिपादनाभावात् न द्विरूपब्रह्मप्रपञ्च तदर्थ इति भावः || नापीति । अविद्या- विषय:यः स्विकाचे तत्प्रतिपाइको श स्त्रस्याप्रामाण्यापतेरित्यर्थः । न च सविशेषत्वे श्रुतेरतात्पर्यान्ना- पामाण्यमिति वाच्यम् । तात्पर्यनिर्णायकैः सूत्रैः प्रत्यधिकरण सविशेषे तात्पनिणयाद । 'केच मुमुक्षु प्रति 1 ·॥ न्यायसुधा । । - %3D न तावन्मोक्षसाधनतया सविशेषनिरूपणमुपयुज्यते । वन्मते निर्विशेषज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वात्सविशेषस्य कल्पितत्वेन भ्रमरूपतज्ञानस्य विद्यानि वर्तकत्वायोगाच्च । नापि निर्षिशेषज्ञानार्थतया तन्निरूपणं रूपादि. युक्तपराग्भूतसविशेषज्ञानेन तद्विपरीतनिर्विशेषज्ञानायोगात् । अतो न तन्निरूपण मोक्षशास्त्र उपयुक्तमिति भावेनोक्तम् मोक्षशास्त्र इति । ननु न मोक्ष माधन या मोझसाध ज्ञानसाधनतया वा सविशेषनिरूपणमुच्यते किन्तु प्रसङ्गादेवेति नोक्तदोष इति शङ्कते प्रसङ्गादिति । सार्थाद्धनिकात् । भाप्ये पराभिप्रेताध्याय. शेषकृत्यानिराकरणेन प्रसक्तां भूगतां परिहरति एतच्चेति ।। निरस्तमि ते । जन्माधिकरणेक्षत्यधि- करणयोरिति शेषः । भाप्ये एतदधिकरण एव च ब्रमद्वैविम्यनिरासादप्यत्र न निगकृतमित्याह तथा चेति । द्विरूपब्रह्मप्रपञ्चतायाध्यायशेपवृत्तिरिति न युक्तं ब्रह्मद्वैविध्यप्रञ्चनस्यादृष्टेरित्यपि भाप्यार्थो वर्णनीय इति भावः । स० ननु ब्रह्मगो द्विरूपस्वमेकमेवेत्यादिश्रुतिविरुद्धमित्यत उक्तम् अविद्या विद्याविषयभेदे- नेति ॥ अत्राविद्यापदेन विद्याविरुद्धं मिथ्याज्ञानं विवक्षितम् । विद्यापदेन च तत्वज्ञानम् । तथाच तस्व. ज्ञानविषयीभूतं निरुपा धिक रूपमेकमेव ॥ सोपाधिकं तु कल्पितं भ्रमेऽवभासते, अतो न विरोध इति भावः । नन्वेवमुपाधिोदं ब्राह्मो गास्यत्यनेयादिवक्ष्यमाणमयुक्तम् । तत्वतश्चैतन्यस्यैकत्वे उपास्यो. पासकभावस्य ज्ञातृशेयभावम्य चायोगादित्यत आह तत्राविद्यावस्थाय मिति ॥ आदिपदेनज्ञातृज्ञय- लक्षणादि ह्या । ननु निरुपाधिकं ब्रह्मस्वरूपं प्रथमतो न ज्ञ तुं शक्यमिति तज्ज्ञापनाय केन चिदुपाधिना विशिष्टं ब्रह्मोपास्यत्वेन वक्तव्यम् । नानोमाधि.वेशिष्टं ब्रह्मोपास्यतया वेदान्तेषु किमर्थमुच्यत इत्या. शङ्कायामाह तत्र कानिचिदित्यादिना ॥ एवमपेक्षितोपाधिभेदमिति ।। अपेक्षितफलसाधनीभूत. नानागुणविशिष्टमित्यर्थः । ततश्चायमर्थः। सत्यं निरुपाधि कब्रह्मज्ञानाय 'केनचिदुपाधिना विशिष्टं ब्रह्मोपास्यत्वेन वक्तव्यमिति । तथाप्यधिकारिणोऽविद्यावस्थायामन्यफलापेक्षाया अपि सत्वात्तत्फलाथ सगुण लक्षणोपाधिविशिष्टोपास्तयोऽनेकरूपा अपि कथ्यन्ते । 'यथा यथोपासते तदेव भवतीति श्रुते'रिति । ननु सर्वत्रैकरूपमेव ब्रह्म प्रतिपाद्यत इत्यनुपपन्नम् । यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिविशिवमप्रतिपादकवाक्याना- मपि श्रवणादित्यत आह किंत्विति ॥ मोक्ष शास्त्रेऽत्रोपयुज्यत इति । सोपाधिकनिरूपणं न निरु- पाधिकज्ञानोपयुक्तम् । विरोधात् । अन्यफलार्थ तन्निरूपणे च मोक्षशास्त्रव्याघातः । अविद्याविषय- प्रतिपादकत्वेनातत्त्वावेदकप्रसङ्गश्चति भावः ॥ सार्थादपीति । वणिजोऽपीत्यर्थः । प-अध्यायार्थोक्तिः पराभिमतार्थव्युदासायापीति भावेन यथाश्रुतपरभाष्यमनूद्य निराह मायावादी वित्यादिना ॥ नामरूपविकारेति । शब्दार्थलक्षणकार्योपाधिविशिष्टमित्यर्थः । तद्विपरीतं ।' इत्यस्य व्याख्या 'सर्वोषाधिविवर्जितम्' इति । आयेथे मानं "यत्र हि द्वैतम्" इति । यहि ·आनन्दमयोभ्यासात) ॥ भानन्दभयाधिकरणम्। १२६६ . . द्वैतमिव भवति तत्रेतर इसरं पश्यति'इत्यादि । सर्वाणीति तु निरुपधिकब्रह्माणि ।। अविद्याविद्याविषयेति । अविद्यापदेन तत्कार्यभ्रम उच्यते । भ्रमविषयप्रमाविषयनेदेनेत्यर्थः । 'द्वैनमिव'इतिवाक्ये भ्रान्तिद्योतकेव शब्दस्य सर्वाणीतिवाक्ये तमेव विद्वानितितच्छब्दस्य श्रवण दिति भावः । तथा च सत्यभूतं ब्रह्म निरु- पाधिकमेवेति नाद्वैतभङ्ग इति भावः । ननु निरुपाधिकब्रह्मनानादेव मुक्तिसिद्धौ अविद्या विषयब्रह्म किम- र्थमपेक्ष्यत इत्यत आह तत्रेति । श्रादिपदेन ज्ञ तृयगुरुशिष्या दिलक्षणो ग्राह्यः ।। क्रमेति । अर्चिरा- दिक्रमेत्यर्थः ॥ उपाधिभेदं । आधिकृननेदोपेतम् । ननु यद्येकरूपं ब्रह्म ताई 'य: सर्वज्ञः अपहत पाप्मा, निरनिष्ट' इत्यादि वैविध्यं वेदवाक्ये कथमिति पृच्छति किंत्विति । गुणदोपविधिनिषेधपर- वेन परिहरति कानिचिदिति ॥ प्राकृतभौतिकेति ।" अशरीरः प्रात्मेति, 'अस्थू म यि'त्या- दीनी यर्थः ॥ वाङ्मनसेति । 'यतो वाचो निवर्त-त' इत्य दी पीति भावः ॥ अद्वितीयत्वेनेति । "एकमेवाद्वितीयमि''त्यादी पीति भावः ॥ सर्वात्मकत्वेनेति । सर्व परिमदं ब्रह्म' 'पुरुष बेदं मर्यम्' इत्यादीनीति भावः ।। मोक्षशास्त्र इति । निरूपाधिकज्ञानाय सोगाधिकनिरूपणमुगयुज्यत इन्युक्त मिति चेन्न । तयोविरोधेन सोपाधिकनिरूपणस्य तत्रोपायत्वासंभवात् । अन्यफलार्थ तत्तन्निरूपणे च मोक्षशास्त्रत्वव्याघात दिति भावः ।। उपयुज्यत इति । तदुायोगाभावादिश्चन्द्रिकायां व्यक्तः । आमाण कौकिकगाथा । सार्थादिति । समूहादित्यर्थः । आदित्यादिवारविशेषे क्वचित्स्थलविशेषे. विक्रियार्थ वनिग्गिरागन्तव्यमितिक्लप्तसङ्केतस्थले मिलितबणि नां यः सनूहः सोऽत्र सार्थपदेन गृह्यते । तस्मादपीत्यर्थः ।। या०-आक्षिप्येति । ब्रह्म जिज्ञासितव्यमिति प्रतिज्ञातम् । तच्च शास्त्रैकममधिगम्यम् । शास्त्रं च सर्वज्ञे सर्वशक्ती जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकारणे ब्रह्मण्येव प्राणं न प्रधानादाविति न्यायतो व्युत्पादितम् । न चास्ति कश्चिद्वेदान्तभागो यस्तद्विपरीतमपि बोधयेदिति च गतिसामान्यादित्युक्तम् । त िकमपरमवशिष्यते । यदर्थमुत्तरसूत्रसन्दर्भस्यावतारः स्यात्'इत्य,क्षिप्येत्यर्थः ॥ द्विरूपं हीति । यद्यपि तत्त्वतो निरस्तसमस्तोप.धि. रूपं ब्रह्मैव जिज्ञास्यमिति तदेव वक्तव्यं नान्यत् । तथाऽपि न तेन रूपेण प्रथम मुद्देणं शक्यमिन्युपहितेन रूपेणोपदेष्टव्यमित्युपाधिरपि क्वचिदुच्यत इति भा । नन्वेवं ब्रह्मणो द्विरूपत्वेएकमेवेत्य दिश्रुतिविरोध इत्यत आह अविद्याविद्याविषयभेदेनेति । अत्राविद्यापदेन विद्याविरुद्धं मिथ्याज्ञानं विवक्षितम् । विद्यापदेन च तत्वज्ञानम् । तथाच तत्वज्ञानविषयीभूतं निरुपाधिकं रूपमेकमेव पारमार्थिकम् । सोपाधिकं तु वल्पितं भ्रमेऽवभासतेऽतो न विरोव इति भावः । नन्वेवमुपाधिनेदं ब्रह्मोपास्यत्वेनेत्यादिवक्ष्यमाणमयुक्तम् । तस्त्वनश्चतन्यस्यैकत्वे उपास्योपासकभावस्य ज्ञातृशेयभावस्य चायोगादित्यत आह || तत्राविद्या- ऽ स्थायामिति । आदिपदेन ज्ञातृशेयलक्षणादिया । ननु सोराधिकोपास्तीनामपि यदि मोक्षफलकत्वं ·१२७० ॥ श्यायसुधा ॥ अ.१ पा.१.६ सू.१६ । तदा कि निरुपाधिकज्ञानेनेत्याशकानिरामाय सोपाधिोपास्तीनां फलान्तगण्याह तत्र कानिचि.. दित्यादिना। अभ्युदयार्थानि प्रतीकोपासनानि । क्रममुक्त्यर्थानि दहरादीनि । कर्मसमृद्धयर्थानि उद्गीथादीनि । एवमपेक्षितमुनस्या, ननु निरुपाधिकं ब्रह्मस्वरूपं प्रथमतो न ज्ञातुं शक्यं चेतर्हि तज्ज्ञापनाय केनचिदेकेनोपाधिना विशिष्टं ब्रह्मोपदेव्यं नानोपाधिविशिष्टं ब्रह्म वेदान्तेषु किमर्थमुच्यते, किञ्च निरुपा. धिकवत्सोपधिकस्यापि शेयत्वे सत्यत्वमेव स्यादित्याशङ्काद्वयं परिहरनिदानीमुक्ताक्षेपे समाधानमाह एवमपे. क्षित.पाविभेद मियादिना। अपेक्षितफललाधनीभूतनानागु गविशि मित्यर्थः । ततश्च सत्यं निरुपाधि- कनमज्ञापनाय के चिकनोपाधिना विशिष्ट ब्रह्मोपदेष्टव्यमिति। तथाऽप्यधिकारिणोऽविद्यावस्थायामन्य. फलापेक्षाया अपि सत्त्वात् । तत्तत्फलसाधनीभूनगुणलक्षणोपाधिविशिष्टे पास्तयोऽनेकरूपा अपि कथ्यन्ते । ते यथा यथोपासते तदेव भवतीति श्रुतेरित्य द्याशङ्क परिहारः । न निरुपाधिकमपि शेयतयोपदिश्यते। येन तस्य सत्यताप्रमङ्गः । किन्तूप,स्यतयैव । उपासना चाऽविद्यमानेऽपि भवतीति नोक्तदोष इति द्वितीय- शङ्कापरिहारश्चात्रोक्त इति ज्ञातव्यम् ॥ मोक्षशास्त्र इति । निरुपाधिकज्ञानाय सोपधि, निरूपणमुपयुज्यत इत्युक्तमिति चेन्न । तयोविरोधेन सोपाधिक निरूपणस्य तत्रोपायवासम्भवात् । अन्यफलार्थ तन्निरूपणे न मोक्षशस्त्रत्वव्याघातादिति भावः ॥ सार्थादपीति । वणिजोऽपीत्यर्थः ।। श्री० सर्वेष्वपि वेदवाक्ये वेकमसयेयगुणगणाकरत्यादिनैकैकस्मिन्वाक्ये प्रतिपाद्यत इत्याशयेन शङ्कते किं स्विति । नेत्याह कानिचिदिति । आक्षिप्यति । ब्रह्म जिज्ञ सितव्यमितिप्रतिज्ञातं तच्च शास्त्रकसमधिगम्यं शास्त्रं च सर्वशे सर्वशक्ती जगदुतत्तिस्थितिप्रलयकारणे ब्रह्मण्येय प्रमाणं न प्रधानादाविति न्यायतो व्युत्पादितम् । न चास्ति कश्चिद्वेदान्तभागो यस्तद्विपरीतमपि बोधयेदिति गतिसामा. न्यादित्युक्त तस्किमपरमवशिष्यते यदर्थमुत्तरसूत्रसन्दर्भावतारः स्यादित्याक्षिप्येत्यर्थः । वर्ति ध्यमाणयोगानां वृत्तयोगाप्रतिपादितार्थप्रतिपादकता घटयितुं वेदान्तवाक्येषु प्रतीयमानार्थ समस्यति द्विरूपं हीति । विगलितनिखिलोपाधिकब्रह्मण एव जिज्ञास्यतया तम्यैवाभिधातव्यत्वेपि 'निर्विशेष परं ब्रम साक्षात्कर्तुमनीश्वराः । ये मन्दास्तेऽनु कम्प्यन्ते सविशेपनिरूपणैः' इत्यनुपहितम्य प्रथम दुरुप- देशतयोपहितरूपस्यैवोपदेशानहतयोपाधिः कचिदभिधीयत इति भावः। तत्रोपहि प्रतिपादकवाक्यमुदा- हरति यत्र हीति । यस्यामविद्यादशायां द्वैनं द्वयोर्भावो द्विता, तस्या इदं द्वैतम्: द्वितीयं सदिवाभाति तत्रेतर इतरं पश्यतीति दर्शनकर्तृवाद्यवच्छिन्नं वस्तु वदतीयर्थः । तादृशं वाक्यान्नरं चोदाहरति सर्वाणीति । निखिलनामरूपात्मकप्रपञ्च निर्मायाभिवदनं कुर्वाणो य आस्ते तं विद्वानमृतो भवतीत्यर्थः । द्विरूपं हि ब्रह्मेति प्रतिज्ञाऽनुरोधादुपहितप्रतिपादकवाक्यवदनुपहितप्रतिपादकवाक्यानामपव्याख्यो :- च० ·मानमयोऽभ्यासात) मानन्दमयाधिकरणम् ॥ १२७१ हतानामुदाहार्यतया तादृशानियत्र त्वस्य 'सर्वमात्मैवाभूत् । यत्र नान्यत्पश्यति'इत्यादीन्यप्युदाहार्याणि । कण्ठतस्तदनुदाहरणबीजं तु तादृशवाक्यानामप्युहितपरत्वस्यैव समर्थिततया तत्रानुषहितपरत्वाभि तिमात्र. मन्यदीयमिति ध्वनयितुम् । आहोऽर्थे मानं यत्र हि द्वैतमिव भवतीति। सर्वागीति तु निरुपाधिकब्रह्मणी.यपि स्थितम् । ब्रह्मणो द्विरूपतायामेकमेवेत्यादिश्रुतिविरोध इत्यत आह अविद्या विद्याविषयभेदेनेति । तत्वज्ञानरूपविद्याविरुद्धमिथ्याज्ञानविषयीभूतं कल्पितम् । तत्वज्ञानविषयीभूतं निरुपाधिकं तु रूपमेकमेव वास्तवमतो न विरोध इति भावः । ननु चैतन्यैक्यम्यैव वास्तवतयोपास्योपासकभावः ज्ञातृशेयभावश्च कथं सङ्घटनीय इत्यत आह तत्रेति । आदिपदं ज्ञातृशेयभावसंग्राहकम् । उहितगोचरोपासनानां '. मोक्षफलकत्वोपगमेऽनुपहितोपरक्तज्ञानानर्थक्यापस्या तासां फलान्तरौयिकतामाह तत्र कानिचिदि- त्यादिना । प्रतीकोपासनान्यभ्युइयार्थानि दहरादीनि कनमुक्त्यर्थानि उद्गीथादीनि कर्मसमृद्ध्यर्थानि । एवं उपहितानुपहि नभेदेन रूपद्वैवि-ये सति। अपेक्षितोपाधिभेद मिति। ईलितानेकफलौ पयिकानेक- गुणविशेषितमित्यर्थः। तेनैकगुणोपरागे गोगासनम्यानुपहितप्रतिपत्त्यौ पयिकत्वेपि 'फलानर.नौपयिकतया तत्तत्फलसाधनीभूतनानागुणरूपोपाधिविशेपितोपासनानां सङ्कीर्तनम् । एवमु हितस्योपास्यतायाम् पि शेष. ताराहित्येन व्यधिकरणकारेगाप्युपासनोपपत्या न ज्ञेयभूननिरुपाधिकवत्पारमार्थ्यप्रसङ्ग इति भावः । मोक्षशास्त्र इति । मोक्षसाधनीभूतानुहि गोचरज्ञानं प्रति तदुपाव्यवच्छिन्नावगाहिज्ञानस्य विरोधियन तदनौपयिकतया फलान्तरप्रेप्सया तन्निरूप गस्य च मोक्षशास्त्रत्वविघटकत्वादिति भाषः । सार्थात् धनसहितात् वणिजः। - सु०- नन्वेवमध्यायस्य समन्वयप्रतिपादनलक्षणैकार्थत्वेनैकवाक्यत्वे सति पादभेदः किनिनन्धनः । अवान्तरार्थोपाधिभेदादिति भावेनाह तत्रेति । अनु० तत्रान्यत्रप्रसिद्धानां विष्णावेव समन्वयम् । शब्दाना प्रथमे पादे चतुर्विधा (हि) वैदिकाः शब्दाः । केचिद्रह्मण्येवप्रसिद्धाः, अन्येऽन्यत्रप्रसिद्धाः, केचि- दुभयत्रप्रसिद्धाः, अपरे त्वन्यत्रैवप्रसिद्धा इति । सर्वेऽपि प्रत्येकं नामलिङ्गात्मकतया । द्विविधाः । साक्षाद्धमिवाचिनो नामात्मकाः । धर्मद्वारा धर्मिणि वर्तमाना लिशात्मकाः । तेषु ब्रह्मणिप्रसिद्धानां समन्वयो न वक्तव्यः । विवादाभावात् । तत्रैव च मीनांसाऽवतारात् । तत्र वक्तव्यसमन्वयेषु त्रिविधेषु शब्देष्वन्यत्रप्रसिद्धानां नामात्मकाना शब्दानां विष्णावेव समन्व- यम् । तत्र प्रथमेऽध्याये प्रथमे पादे वदत्यजः । अन्येषामन्येषिति तत्र तत्र वक्ष्यति । ब्रमनि- ·. १२७३ याणसुधा यमे तु हेतुरुपरिष्टाद्वक्ष्यते ॥ प्रथमे स्पष्टब्रह्मलिङ्गानां द्वितीयतृतीययोरस्पष्टब्रह्मलिङ्गानां सम. स्वयः । चतुर्थं प्रधानस्य शाब्दत्वनिराकरणमित्ययुक्तम् । द्वितीयतृतीयपादोदाहरणवाक्यानामपि बहुलं स्पष्टब्रह्मलिङ्गत्वात् । द्वितीयतृतीययोर्भेदाभावप्रसङ्गाच्च । सगुणनिर्गुणप्राचुर्येण तद्भेद इति कश्चित् । तन्न । निराकृतत्वात् । प्रधानशाब्दत्वनिरासस्येक्षत्यधिकणानन्तयं विहाय विक्षेप कारणाभावाचा शे०-निर्धायमाणशब्दाभावात्तत्रेति निर्धारणानुपपत्तिः । व्यावाभावादन्यत्रप्रसिद्धि- विशेषणवैय्यर्थ च । एकोपाधिकथनेऽपि पादचतुष्टयत्वानिर्वाहश्चत्यत आह चतुर्विधा होति ॥ वैदिका इति । उपक्रमादितात्पर्यलिङ्गप्रमाणकल मुख्यवृत्या प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वलक्षणसमन्वयस्थ वैदिकशब्देप्येव सम्भवाद्वैदिकत्वेन शब्दो विशेषित इति बोध्यम् ॥ ब्रहाणण्येव प्रसिद्धा इति । उभयत्रप्रसिद्धेष्वन्तर्भावं वारयितुमत्रावधारणमिति ध्येयम् । यद्यप्यत्र ब्रह्मण्येव प्रसिद्धवत् ब्रह्मणि प्रसिद्धशमानामपि सत्यात्पाञ्चविध्यमेव सम्भवति । न च ब्रह्मगीत्यनेन ब्रमण्येवेति विवक्षणीयम् अन्यथा ब्रह्मयाति पक्षापत्योभयत्र प्रसिद्धष्वर्भावः स्यात्कथं ब्रह्मणि प्रसिद्ध नां पार्थक्यमिति वाच्यम् । लोकतो ब्रह्मण्येवप्रसिद्धा ब्रमणिप्रसिद्धाः श्रुतिलिङ्गादिभिर्बह्मण्येवप्रसिद्धास्तु ब्रह्मण्येवप्रसिद्धा इति भेदसम्भवात् । तथाऽपि ब्रह्मणिप्रसिद्धानां ब्रमन्येवप्रसिद्धानां चाव्युत्पाद्यसमन्वयत्वेनाभेदविवक्षया चातुर्विध्याभिधानमिति ध्येयम् । अन्यत्र प्रसिद्धा इति । नन्वन्यत्रेत्यनेनान्यत्रैयेत्येव विवक्षणीयम् । अन्यथाऽन्यत्र पीति पक्षापत्योभयत्र प्रसिद्धेप्वन्तर्भावापातात् । न च लोकतोऽन्यत्रैवप्रसिद्धा अन्यत्र प्रसिद्धाः श्रु यादिभिरन्यत्रैव प्रसिद्धास्त्वन्यत्रैवप्रसिद्धा अत एव प्रत्यधिकरणं लोकतोऽन्यत्रप्रसिद्धानामिति टीका चतुर्थपादे च श्रुतिलिङ्गादिभिरन्यत्रैवप्रसिद्धानामिति भाप्यमिति वाच्यम् । अन्यत्रप्रसिद्धत्वेनाभिमास्यानन्दमयनानोऽ. न्यस्मिन्नन्नर्थविशेषे, सर्वगतत्वान्तर्यामित्वादिलिङ्गात्मकशब्दजातस्यान्यत्रादित्यादी इद्राकाशादिशब्दानामि- न्द्रादात्रिव, लोकतोऽप्रसिद्धया अन्यत्रप्रसिद्धत्वाभावापातात् । अन्यत्रै प्रसिद्धाव्यक्तप्रकृत्यादिशब्देष्वपि लोकतोऽन्यत्रप्रसिद्धः सत्वादन्यत्रप्रसिद्धेन्द्राकाशादिशब्देषु च श्रुत्यादिनाऽप्यन्यत्रप्रसिद्धः सत्वात्सा- कर्य स्यात् । न च श्रुयादिमानेगान्यत्रैव प्रसिद्धा अन्यत्रप्रसिद्धाः, प्रबलश्रुत्य दिभिरन्यत्रैव प्रसिद्धा अन्यत्रैवप्रसिद्धा इति भेदः । अव्यक्तादिशब्दानामन्यत्रप्रसिद्धि साधकावरत्वादीनामित्र गुहाप्रविष्टत्वा- देरन्यत्रप्रसिद्धिसाधकद्वित्वादीनामप्येकस्मिन् ब्रह्मण्यसम्भवेन बलवत्त्वात् । तस्मान्नान्यत्रप्रसिद्धानामन्यत्रैव प्रसिद्धम्यो भेदः । न चाप्युभयत्रप्रसिद्धानामन्यत्रासिद्धादिभ्यो भेदः सम्भवति । घुम्वाद्यायतनत्वा. दीनां प्रकृत्यादी लोकतोऽप्राप्त्या लोकत उभयत्रप्रसिद्धरसम्भवात् । नापि श्रुत्यादितः । आनन्दमयादि. - ·मानन्दमयाऽभ्यासात्) मानन्दमयाधिकरणम् ॥ .. शब्देष्वपि पूर्वोत्तरपक्षश्रुत्यादिनोभयत्रप्रसिद्धवक्तुं शक्यत्वात् । तत्कथमयं विभाग इति चेन्न । येषां शब्दानां वस्त्वन्तरे लोकप्रसिद्ध्यादेः सत्यात्तद्विरोधेन क्वापि ब्रह्मणि वृत्त्यादिकं पूर्वप क्षणो न सम्मतमत एव येषां विषयवाक्ये आपाततोऽन्यमात्रोपस्थापकत्वमत एव च येषां समन्वयस्यान्योपस्थितिब्रह्मोपस्थि- तिभ्यामेवातिप्रतिबन्धस्तेऽन्यत्रप्रसिद्धाः । अत्र च हेतुरूपफलमुखस्य लक्षणत्रयस्य विवक्षितत्यान्न विशेषणवैय्यर्थम् । एवं येषां लोके ब्रह्मणीवान्यत्राप्रयोगाव्यक्तिविशेषनिर्धारणाय श्रुत्यन्तरान्वेषणे श्रुत्यन्तरेऽन्यत्रेव ब्रह्मण्यपि प्रयोगात् श्रुत्यन्तरसाधारण्यं प्रवृत्तिनिमित्ता दिसाधारण्यं वा पूर्वपक्षिणोऽपि सम्मतमत एव येषां विषयवाक्ये आपाततोऽन्योपस्थापनसमये तत्तुल्यतया ब्रह्मोपस्थापकत्वम् अत एव च येषां समन्वयस्यान्योपस्थितिमात्रेण प्रतिबन्धस्त उभयत्रप्रसिद्धाः । अत्रापि पूर्ववल्लक्षणत्रयविवक्षा द्रष्टव्या । येषां तु पुनर्वस्त्वन्तरे लोकप्रसिद्धिस्तत्परत्वे प्रबलश्रुत्यादिकमप्यस्त्यत एव येषां विषयवाक्ये आपाततोऽत्यन्तमन्यमात्रोपस्थापकत्वम् अत एव च येषां समन्वयस्यान्योपस्थितिब्रह्मानुपस्थितिभ्यां ब्रह्मपरत्वस्यात्यशक्यकल्पनत्वशङ्कया चातितरां प्रतिबन्धस्तेऽन्यत्रैवप्रसिद्धाः । अत्रापि लक्षणत्रयविवक्षा द्रष्टव्या । तथा हि। अन्यत्र प्रसिद्धानामिन्द्रादिशब्दाना लोकतः सर्वगतत्वादीनां च लोकतोऽन्यत्र- प्रसिद्धादित्यश्रुत्यादिसाहचर्येणान्यत्रप्रसिद्धिन तूभयत्रप्रसिद्धानामिव ब्रह्मसाधारणश्रुत्यन्तरादिनाऽन्यत्र- प्रसिद्धिरिति युक्त एवान्यत्रप्रसिद्धानामुभयन्त्रप्रसिद्धेभ्यो भेदः । उभयत्रप्रसिद्धानां धुभ्वाद्यायतनत्वा- दीनां 'रुद्रो वा व लोकाधारः विष्णावेवोताश्च प्रोताश्च' त्यादिश्रुत्यन्तरसाधारण्येन, अक्षगदिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तसाधारण्येन, सदादिशब्दानां विषयवाक्यस्थकारणत्वादिधर्मसाधारण्येन, आकाशादिशब्दानां प्रयोगसाधारण्येन, उभयत्रप्रसिद्धिर्न तु पूर्वपक्षसिद्धान्तन्यायाभ्यां, येनान्यत्रप्रसिद्धसाङ्कय स्यात् । श्रुत्या दिसाधारण्येनान्यत्रप्रसिद्धत्वस्यान्यत्रप्रसिद्धेप्वन्यत्रैवप्रसिद्धेषु सत्त्वेऽपि श्रुत्यादेः प्राबल्यदौर्बल्याभ्यां तद्भेदसिद्धिः । न च प्रागुक्तदोषः । ब्रह्मपरतो बहुविप्लवापत्तिरूपतर्कानुगृहीतत्वं श्रुत्यादेः प्राबल्यम् । तच्च चतुर्थपादीयटीकोक्तरीत्याऽव्यक्तादिशब्दानामेवास्तीति युक्त एवान्यत्रप्रसिद्धेन्द्रादिशब्दानामन्यत्रैव- प्रसिद्धाव्यक्तादिशब्देम्यो भेद इति सङ्केयः । विस्तरस्तु चन्द्रिकायां द्रष्टव्यः । ननु तत्रप्रसिद्धानामव्युत्पाद्यसमन्वयत्तस्य वक्ष्यमाणत्वात्समन्वेतव्याः शब्दा स्त्रिविधा एवेति ताव. निष्टङ्कितम् । तथा च त्रिविधानां शब्दानां पादत्रयेणैव समन्वयप्रतिपादनसिद्धेरेकस्य वैय्यर्थ्यमित्यत आह सर्वेऽपीति । यद्यपि सर्वेषामपि नामलिङ्गात्मकत्वकथनं न प्रकृते उपयुक्तम् । एकत्र नामलिङ्गनेदकथनेना. प्युक्तशङ्कापरिहारात् । तथाऽपि वस्तुस्थितिकथनमेवैतदिति ध्येयम् । यद्वा उक्तशङ्कापरिहाराय क्वचिन्नाम- लिङ्गभेदाश्रयणे प्राप्त विनिगमनाविरहेणान्यत्रासिद्धेष्वेव वोमयत्रप्रसिद्धेष्वेव वाऽन्यत्रैवप्रसिद्धेष्वेव वा तद्भेदाश्रयणानुपपत्तेः सर्वेषां नामलिङ्गभेदेन द्वैविध्योक्तिरिति ज्ञेयम् । ननु कथं नामलिङ्गभेदः । 17क ·। न च रूढत्वयौगिकत्वाम्या मिति वाच्यम् । सर्वेषामपि ब्रह्मणि महायोगाङ्गीकारात् । न चापातप्रतीच्या रूढता। अन्नमयादिषु तदसम्भवात्। न च योगरूढियुक्तानि नामानि केवलयौगिकानि तु लिङ्गानीति भेदः। मर्वेषामपि ब्रह्मणि विद्वद्र्टेरित्यत आह साक्षादिति । आपाततो निरूढा इत्यर्थः । सर्वेषां नाम्नां ब्रह्मणि महायोगाङ्गीकारेण निरूढत्वाभावेऽप्यापाततो निरूढत्वान्नासम्भव इत्याशयेनापातत इन्युक्तम् ॥ धर्मेति । आपाततो रूढिरहिता इत्यर्थः । ततश्च लिङ्गात्मकत्वेनाभिमतानां ब्रह्मणि विद्वद्रूढत्वेन केवलय. गिकत्वा. भावेऽप्यापाततो रूढिरहितत्वान्नासम्भव इति द्रष्टव्यम्। ननु चतुर्विधशब्दसमन्वयप्रतिपादकतया पादचतु- एयनिर्वाहारिक नामलिङ्गात्मकत्वेन द्वैविध्यकल्पनयेत्यत आह तेष्विति । अतो नामलिङ्गभेदाश्रयण- मावश्यकमिति भावः । तत्रैवेति । विवादविषय एवेत्यर्थः । अन्य था 'मानुपलब्धे न निर्णीतेऽर्थे न्यायः प्रवर्ततेऽपि तु सन्दिग्वेऽर्थे' इति न्यायविरोधप्रसङ्गादिति भावः । शब्द चातुर्विध्यव्युत्पादनस्य मूलोक्तनि- धर्धारणोपयोगं दर्शयस्तत्रेत्यस्यावृत्तिं चाभिप्रेत्य मूलं योजयति तत्रेत्यादि। अत्र भाप्ये नामत्वानुक्तावप्युत्तर- पादीयानुव्याख्याने समन्वेतव्यानां लिङ्गात्मकानामिति लिङ्गत्वाभिधाने-वैतः पादे समन्वेतव्यानां नामत्वसि- द्धन पृथक तदभिधानमावश्यकमित्याशयेन सिद्धार्थकथनं नामात्मकानामिति। अन्येषामिति। अन्यत्रप्रसिद्ध लिङ्गामकोभयत्रप्रसिद्धनामलिङ्गात्मकान्यत्रैवप्रसिद्धनामलिङ्गात्मकानामित्यर्थः । तत्र तत्रेति । तेषु तेषु पादेश्वित्यर्थः ॥ वक्ष्यतीति। लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे' 'तत्रान्यत्रप्रसिद्धानां लिङ्गनाम्नां पुनर्हरिः' इत्यादिनेति शेषः । न चैवमन्यत्र प्रसिद्धेष्विवोभयत्र प्रसिद्धादावपि नामलिङ्गभेदाश्रयणेन पादभेद आश्रयणीयः स्यात् । अन्यथाऽन्यत्रप्रसिद्धप्वेपि तदाश्रणमनर्थकमिति वाच्यम् । अध्याये पाद- चतुष्टयादिनियमसंरक्षणायान्यन्त्रप्रसिद्धेषु तद्विभागाश्रयणस्योभयत्रप्रसिद्धेषु तदनाश्रयणम्य चोपपन्नत्वात् । अन्यथा त्रिपादीत्वपटूपादी:वप्रसङ्गेन प्रमितस्य पादचतुष्टयत्वस्य पादाष्टकत्वस्य वा हानिप्रसङ्गात् । यद्वा । नाम्नां प्राधान्याल्लिङ्गानां च द्वितीये समन्वयोक्त्या बुद्धिस्थत्वादुभयानुसरणाय तत्र भेदो नाश्रितः । वस्तुतस्त्वापातसिद्ध नामलिङ्गयोर्भेदमाश्रित्याद्यद्वितीययोर्भेदः कृतः । इदानीं त्वापातप्रसिद्धितिरस्कारेण तत्रोक्तमहायोगविद्वदूढिभ्यामेकीकृतत्वान्न भिन्नपादनिवेशार्हतेति दर्शयितुं न तत्र भेद आश्रित इत्यवधेयम्। ननु महाभल्लभङ्गन्यायेनातिप्रयत्नसाध्यस्य प्राथम्ये ह्यन्यत्रैव प्रसिद्धानां शब्दानां प्राथम्यं स्यात्। सोपानारोह- णन्यायेनानतिप्रयत्नसाध्यस्य प्राथम्ये तूभयत्र प्रसिद्धानां प्राथम्यं स्यादित्यन्यत्र प्रसिद्धानां पूर्व समन्वयः, तत्रापि नाम्नां पूर्वमनन्तरं लिङ्गानां तदनन्तरमुभयत्रप्रसिद्धानामन्ते अन्यत्रैवप्रसिद्धानामिति क्रमस्य सर्वथा. ऽनुपपत्तिरित्यत आह क्रमनियम इति ।। उपरिष्टादिति। तृतीयस्य तृतीय इत्यर्थः ।। वक्ष्यत इति । 'तत्र प्रथमतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः । शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत् । इतोऽत्यभ्यधिकत्वेऽपि तुर्यपादोदितस्य तु । महासमन्वये तस्मिन्नाधिकारोऽखिलस्य हि । दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितोऽञ्जसा' ·आनन्दमयोऽभ्यासात् ) ॥ मानन्दमयाधिकरणम् ॥ १२७५ - इत्यादिनेति शेषः । पादत्रयप्रतिपाद्यशब्दानां चतुर्थपादव्युत्पाद्यशब्दानां मध्ये च सोपानारोहणन्याये. नानतिप्रयत्नसाध्यस्य, पादत्रयव्युत्पाद्यशब्दमध्ये महामल्लभङ्गन्यायेनातिप्रयत्नसाध्यस्य, प्राथम्यविवक्षणा- द्युक्तः पादक्रम इत्याशयः । ननु परोक्तपादार्थानामभिमतत्वे पृथक् तदभिधानवैयर्थ्यप्रसङ्गादन भिमतत्वमेव वाच्यम् । तथा चानभिमतपादार्थादूषणान्न्यूनत्वमित्यतो 'नान्यथा तददृष्टेः' इति भाप्य एव तदूषणादत्रादूपणं न दोषायेत्याशयेन भाष्येण तन्निरासलाभमुपवर्णयितु तदनुवदति प्रथम इत्यादिना । तददृष्टेरिति भाप्यं हेतुतया योजयति द्वितीयतृतीयेति । यथा 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशा'दित्यस्य विषयवाक्ये 'सैव तत्साम तदुक्थं तद्यजुः' इति सर्वात्मकत्वं, 'सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित' इति सर्वपापराहित्यं च ब्रह्मलिङ्गम् स्पष्टमस्ति । तथा द्वितीये 'सर्वत्रे त्यत्र 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति जीवेष्वसंभावितस्य सार्वात्म्यादे पत्ते'त्यत्रा. 'न्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादि'ति पुण्यपापराहित्यादे''रन्तर' इत्यत्रैत'दमृतमभयमेतद्ब्रह्म' इत्यमृतत्वादे- 'रन्तर्यामीत्य त्रैप ते आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' इत्यमृतत्वादे रदृश्यत्वादी'त्यादी 'यः सर्वज्ञ' इति सार्वज्ञा- देब्रह्मलिङ्गम्य स्पष्टवात्तृतीयेऽपि 'द्युभ्यादीत्यत्र 'अमृतस्यैष सेतुरि'त्यमृतसेतुत्वादेः 'भूमे'त्यत्र 'यत्र नान्य- त्पश्यती'त्यद्वितीयत्वादे रक्षरमि'त्यत्रा दृष्टं द्रष्ट्रि'त्याद्यस्थूलानणुत्वादेः 'ईक्षतिकर्मे'त्यादौ परात्परमिति परापरत्वादेब्रह्मलिङ्गस्य स्पष्टत्वात्तद्दाहरणवाक्यानामपि स्पष्टब्रह्मलिङ्गत्वादित्यर्थः।। भेदभावप्रसङ्गाच्चेति । उभयत्राप्यस्पष्टब्रह्मलिङ्गानामेवोदाहरणत्वेनार्थंकत्वादित्यर्थः । सगुणनिर्गुपे.ति । द्विीये सविशेष तृतीये निर्विशेष प्रतिपाद्यमतम्तयोर्भद इति कल्पतरूकार आहेत्यर्थः । द्वितीये 'सर्वत्रे त्यत्र 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इत्यविद्यादिसर्वग्रामाधिष्ठातत्वरूपसार्वात्म्यादेः सविशेपेऽनुपपत्त्या निर्विशेषस्य तृतीये धुभ्वादीत्यत्र 'तमेवैकं जानथ' 'यदा पश्यः पश्यतेस्क्मवर्ण'मिति दृश्यत्वरूपित्वादेनिविशेषेऽनुपपत्त्या सविशेषस्य प्रतिपादनात्कथं सविशेपनिर्विशेषविषयतया भेद इत्यतः प्राचुर्यण द्वितीये सविशेषस्य तृतीये च निविशेषस्य प्रतिपादना. प्राचुर्यण योऽर्थः प्रतिपाद्यते तस्यैव तदर्थतायाः क्लप्तत्वाद्युक्तः पादभेद इति भावेनोक्तम् प्राचुर्येणेति । निराकृतत्वादिति। 'सर्वत्रेत्य' त्रैवात्तत्यत्रापि 'भूताच्च भव्याच्च महतो महायानि'ति कालत्रयातीतत्वादे- 'रन्तर' इत्यत्र 'कं ब्रह्म ख ब्रह्म'ति पूर्णसुखत्वादे रन्तर्यामी'त्य' त्रैषत आत्मेति जीवतादात्म्यादे दृश्यत्वा. दीत्यादौ यत्तदद्रेश्यमित्यदृश्यत्वादेः सविशेषेऽनुपपत्त्या निर्विशेपस्य, तृतीयेऽपि 'छुभ्वादी'त्यत्रेव भूमे'- त्यत्रै वं पश्यन्निति सप्रकारकज्ञानविषयत्वादे रक्षरमि'त्यत्रा 'दृष्टं द्रष्टश्रुतं श्रोत्रिति द्रष्टुत्वादे रीक्षतिकर्म'- त्यत्र पुरुषमीक्षत' इति 'दृश्यत्वादे'दहर इत्यादौ 'सत्यकामः सत्यसङ्कल्प' इति कामादेनिर्विशेपेऽनुपपत्त्या सविशेषस्य प्रतिपादनेन, प्राचुर्येण सविशेषनिर्विशेषविषयतया तद्भेदस्य निराकृतत्वान्निराकृतप्रायत्वान्न तथा भेदो युक्त इति भावः । यद्वा । जन्माधिकरणेशत्यधिकरणयोः सविशेषातिरिक्तनिर्विशेषस्य वन्च्यापुत्रोपमत्वप्रतिपादनेन सविशेषनिविशेषभेदस्य निराकृतत्वान्न नन्निबन्धनः पादभेद इति भावः । ܚ . 17ख ·१२७६ । न्यायसुधा ॥ (म.१ पा.१ म.६ सू.१२ - स०- साक्षाद्धमिवाचिन इति । रूढा इत्यर्थः ॥ धर्मद्वारेति । अवयवार्थद्वारेत्यर्थः । यौगिका इति यावत् । यद्यपि सर्वेऽपि वैदिकाः शब्दाः यौगिका एवास्मन्मते तथाप्यज्ञप्रसिद्ध्यैतदुक्त- मित्यवधेयम् || अन्यत्रासिद्धानामिति । लोकतोऽन्यत्रप्रसिद्धानामित्यर्थः । चतुर्थपादे तु श्रुतिलिङ्गा- दिभिरन्यत्रैव प्रसिद्धशब्दसमन्वयः । तेनात्र पादे समन्वेतव्यशब्दानां यद्यन्यत्रापि प्रसिद्धिरभिप्रेता तर्हि तृतीयपादसाय, यद्यन्यत्रैवेति तर्हि चतुर्थपादसाय अन्यत्राप्यन्यत्रैवेत्येतद्विहायान्यत्रप्रसिद्धेर्निरूपयितु- मशक्यत्वादितिचोद्यानवकाशः । शिष्टं चन्द्रिकायां द्रष्टव्यम् ।। उपरिष्टादिति । तृतीयेऽध्याय इत्यर्थः । द्वितीयतृतीयपादोदाहरणवाक्यानामिति ।। द्वितीये पादे 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' इत्यत्र 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इति जीवेप्वयुक्तस्य सार्वात्म्यादेः 'अत्ताचराचर' इत्यत्रा 'न्यत्रधर्मादितिपुण्यपापराहित्यादेः 'अन्तर इत्यत्र 'एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म'ति अमृतत्वादे 'रन्तर्यामी'त्यत्र 'एषत आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' इत्यमृतत्वादेः अदृश्यत्वादिगुणकः इत्यादौ 'यः सर्वज्ञः' इति सार्वज्ञादेः ब्रह्मलिङ्गस्य स्पष्टत्वेन, तृतीयपादे च द्युभ्वादीत्यत्र 'अमृतस्यैष सेतुः' 'यः सर्वज्ञः' इति अमृतत्वसेतुत्वसार्वज्ञादेः भूमेत्यत्र यत्र 'नान्यत्पश्यती'त्यद्वितीय. त्वादेः । 'अक्षरमम्बरे'त्यत्रा'दृष्टंद्रष्टुश्रुतं श्रोतृ अस्थूलमनण्वि'त्यदृश्यत्वास्थूलानणुत्वादेः । 'ईक्षतिकर्मे'- त्यादौ परात्परमि'ति परात्परत्वादेब्रह्मलिङ्गस्य स्पष्टतया तदुदाहरणवाक्यानामपि स्पष्टब्रह्मलिङ्गवत्वादित्यर्थः । प०-वैदिका इति । वेदगताः । संस्कृता इति यावत् । वेदगतानामेव लोकवेदाधिकरणन्यायेन लौकिकत्वात् । भाषाशब्द एव व्यावर्त्य इति भावः ॥ साक्षादिति । रूढयौगिकभेदेन तद्भेद इत्यर्थः । लिङ्गपादे वक्ष्यमाणदिशा आपातत इति योज्यम् । विवृतमेतच्चन्द्रिकायाम् ॥ धर्मद्वारेति । धर्मोपस्थिति. द्वारैवेत्यर्थः ॥ तत्रैवेति । विवादस्थल एवेत्यर्थः । तत्रेति मूलानुवादः, वक्तव्येत्यादिव्याख्या । तत्रेत्यस्यावृत्तिमुपेत्यार्थमाह तत्र प्रथमेऽध्याय इत्यादि । उपरिष्टादिति । उपासनापाद इत्यर्थः । मायावाद्युक्तपादोपाधीन्निराह प्रथमे स्पष्टेत्यादि । स्पष्टत्वं नाम वाक्यान्तरे ब्रह्मपरत्वेन निर्णीतत्वम् ।। यहुलं स्पष्ट लिङ्गवत्वादिति । तञ्च चन्द्रिकायां विवृतम् ॥ सगुणनिर्गुणेति । द्वितीये सगुणं ब्रह्म तृतीये निर्गुण ब्रह्मोच्यत इति पादयोर्भेद इत्यर्थः ॥ निराकृतत्वादिति । प्राचुर्येण 'मायावादि'- इत्यादिग्रन्थेनेत्यर्थः । या० साक्षाद्धर्मीति । आपाततो रूढा इत्यर्थः । न तु रूढा एवेति वितक्षितम् । योग- रूढानामन्नमयादीनामसङ्ग्रहापत्तेः । आपातत इत्युक्त्या च सर्वेषामपि नाम्नां महायोगाङ्गीकारादसंभव इति शङ्काऽनवकाशः || धर्मद्वारेति । धर्मोपस्थितिद्वारैवेत्यर्थः । तेन योगरूढेप्वन्नमयादिनामसु नाति- व्याप्तिः । यत्त्वापासतो यौगिका एवेत्यत्र तात्पर्यमिति व्याख्यानम्, तच्चिन्त्यम् । यौगिकत्वस्यान्तर्या. भीत्यायेकप्रातिपदिकमात्ररूपलिङ्गात्मकशब्देषु सत्त्वेऽपि सर्वेषु भूतेप्वेतमिति यस्मिन्द्यौरित्याद्यनेकपदसम- - ·। भिव्याहाररूपेषु लिङ्गात्मकेषु शब्देष्वभावात् । धर्मद्वार। धर्युपस्थापकत्वस्य च सर्वत्रापि सत्त्वात् । "एवमेवागातप्रतीत्यनुरोधेनेयमुक्तिः" इति लिङ्गपादीयसृधायाः 'धर्मविशिष्टधर्मियाचिनाम्" इति. तत्त्व प्रकाशिक याश्च तात्पर्य वर्णनीयम्; अतो न कोऽपि विरोध इति । अन्यत्रप्रसिद्धानामिति । लोकतोऽन्यत्रैवप्रसिद्धानामित्यर्थः । चतुर्थपादे तु श्रुतिलिङ्गादिभिरन्यत्रैवप्रसिद्धानां समन्वयो वक्ष्यते । तेन प्रथमपादे समन्वेतव्यानां यद्यन्यत्रापि प्रसिद्धिरभिप्रेता, तर्हि तृतीयपादसाय यद्यन्यत्रैव तर्हि चतुर्थपादसायम् । अन्यत्राप्यन्यत्रैवेत्येतद्विहायान्यत्र प्रसिद्धेर्दनिरूपत्वादिति शङ्काऽनव- काशः । एतेषां शब्दानामसङ्कीर्णलक्षणादिकं चन्द्रिकायां द्रष्टव्यम् ॥ उपरिष्टादिति । उपासनापाद इत्यर्थः ॥ द्वितीयतृतीयपादोदाहरणवाक्यानामिति । द्वितीये “सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्" इत्यत्र "सर्वं खल्विदं ब्रह्म इति जीवप्वयुक्तस्य सर्वात्मकत्वादेः "अत्ता चराचर' इत्यत्रान्यत्र धर्मादन्यत्रा. धर्मादिति पुण्यपापरहित्यादेः, "अन्तर" इत्य त्रैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेत्यमृतत्वादेः "अन्तर्यामि' इत्यत्रै'घ त आत्मान्तर्याम्यमृतः' इत्यमृतत्वादेः, "अदृश्यत्वादिगुणक' इत्यादौ "यः सर्वज्ञ” इति सार्वज्ञादे: ब्रह्मलिङ्गस्य स्पष्टत्वेन, तृतीये च “धुभ्वादि'' इत्यत्रा मृतस्यैष सेतुः,' 'यः सर्वज्ञ' इत्यमृतत्वसेतृत्वसार्व- ज्ञादः, " भूमेत्य'त्र 'यत्र नान्यत्पश्यतीत्यद्वितीयत्वादेः, 'अक्षरमम्बर''इत्यत्रा'दृष्टं द्रष्टु अश्रुतं श्रोतृ अम्थूलमनग्वित्यदृश्यत्वास्थूलत्वानणुवादेः, 'ईक्षतिकर्मे'त्यादौ परात्पर मिति परात्परत्वादेः ब्रह्मलिङ्गस्य स्प. मृतया तदुदाहरणव क्यानां स्पष्टब्रह्मलिङ्गवत्त्वादित्यर्थः । सगुणनिर्गुणति । द्वितीये सविशेषम्, तृतीये निर्विशेषम् . प्राचुर्येण प्रतिपाद्यम् । अतस्तयोर्भेद इति कल्पतरुकार आहेत्यर्थः । द्वितीयेऽपि 'सर्वत्रे त्यत्र सर्व खल्विदं ब्र त्यविद्यादिसर्वभ्रमाधिष्ठानत्वरूपसात्म्यिादे. सविशपेऽनुपपत्त्या निर्विशेषस्य, तृतीयेऽपि 'शुभ्वादी'त्यत्र 'तमेवैकं जानथ' 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णमिति दृश्यत्वरूपित्वादेनिर्विशेपेऽनुपपत्तेः सविशेषस्य प्रतिपादनात्प्राचुर्येणेत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ निराकृतत्वादिति । सविशेषातिरिक्तनिर्विशेषस्या- प्रामाणिकतयेक्षत्यधिकरणे निगकृतत्वान्न तन्निबन्धनः पादभेदः सम्भवतीति भावः । यौगिकरूढ- विपयतया द्वितीयतृतीययोर्भेद इति तेनोक्तम् , तत्तृतीये द्युम्वाद्यायतनत्वादेररूढत्वात्तुच्छमित्युपेक्षितम् ।। च०-चतुर्विधा इति। स्त्रीप्रत्ययान्तोत्तरपदघटितोऽयं पष्ठयर्थे सप्तम्यर्थे वा बहुव्रीहिः। 'संङ्ख्याया विधार्थे धा' इति सूत्रव्याख्याऽवसरेविधाशब्दो यत्रार्थ प्रसिद्धस्तत्रैव यथा स्यात्तादृशश्चार्थः प्रकार एवेत्याकरोक्त्या विधाशब्दः प्रकारवचनः । स्वाश्रयनिरूपितवृत्तिताऽनवच्छेदकीभूतसमासघटक.पूर्वपदार्थताऽवच्छेदकीभूत- व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानां तदुपलक्षितानां वा विधापदोपस्थाप्यप्रकारव्यक्तीनां चैत्रः श्यामो युवा लोहि. ताक्ष इत्यादाविवैकत्र द्वयमितिरीत्याऽन्वयबोधेऽपि तदुपलक्षिततत्तव्यक्तीनां श्वेतरक्तदण्डवद्भूतलमित्यादा- विव शब्दपदोपस्थाप्यप्रातिस्विकव्यक्तिषु प्रत्येकमन्वयोपगमेन क्षत्यनवकाशादिति भावः । वैदिका इति। . - यत्त 17ग ·१२७८ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ १.६ सू.१२ अध्यात्मादित्वाञ् । वेदगता इत्यर्थः। उपक्रमादिप्रमाणकशक्तितात्पर्यलक्षणसंबन्धरूप समन्वयस्य वैदि. कशब्दे प्वेव संभवाद्वेदगतशब्देतरशब्दसामान्यव्यावर्तनाय वैदिकपदोपादानमिति व्याचक्षणा: ॥ वैदिका इति । वेदगता: संस्कृता इति यावत् । वेदगतानामेव लोकवेदाधिकरणन्यायेन लौकिकन्यादापाशब्दा एवात्र व्यावय॑त इति भाव इत्यपि स्थितम् । ब्रह्मण्येवेति । ब्रह्मेतरनिरूपितशक्तितात्पर्यरूपसंबन्धवर्जि. तत्वविशेपितब्रह्मनिरूपिततादृशसंबन्धविशेषिता इत्यर्थः । विष्णुतदितरोभयप्रसिद्धिकव्यावर्तनायाऽऽद्यद- लोपादानम् । अन्यत्रेति । अन्यारादित्यनुशासनादन्यपदार्थतावच्छेदकीभूतभेदान्वयिप्रतियोगिताऽव. बोधकपञ्चम्यंतब्रह्मपदं पूरणीयम् । नन्वन्यत्रैवप्रसिद्धवत्तत्रैवप्रसिद्धा अपि पृथग्याच्याः । ननु तत्र प्रसिद्धानां समन्वय व्युत्पादनौ पयिकसमन्वेतव्यासमन्वेतव्यत्वको टिकसंदेहानाम्य न्दिततया व्युत्पादनीयसमन्वयकतारा- हित्यम्याभिधास्यमानतया व्युत्पादनीयसमन्वयकानां त्रैविध्यस्य निर्गलिततया पादत्रिकेणैव शब्दत्रिकसमन्व- यव्युत्पादनस्य निवृत्त नया तुरीयपादानर्थक्यमित्यत आह सर्वेऽपीति । तथा च कोशादिव्युत्पादितान्यत्रिक. प्रसिद्धिमन्नामात्मकशब्दानां प्रथमे, तादृशलिङ्गात्मकानां द्वितीये, श्रुत्यन्तरादिव्युत्पादितविष्णुतदितरोभय- प्रसिद्धिकनामलिङ्गोभयेषां तृतीये, बलबच्छ्रुतिलिङ्गादिव्युत्पादितसावधारणविष्ण्विवतरप्रसिद्धिकतादृगुभ- यात्मकानां तुरीये समन्वयव्युत्पादनमिति न तदानर्थक्यमिति भावः । साक्षाद्धमिवाचिन इति । विष्णुनिरूपित महायोगविद्वदूढिग्राहकप्रमाणाप्रतिसंधानदशायामर्थान्तरनिरूपितसमुदायवृत्तिग्रह विषयत्वरूपं यदापाततोरूढत्वं तद्विशेषिता इत्यर्थः । रूढा एवेत्यवधारणस्याविवक्षिततया योगरूढानामन्नमया- दीनामपि सङ्ग्रहोऽवसेयः । आपातत इति पदोपादानात्सर्वेषामपि नाम्नां ब्रह्मणि महायोगाङ्गीकारा. त्तत्र निरूहत्वाभावादसंभव इति शङ्कायास्तत्रनिरूढत्वाभावेऽपि ताशप्रमाणाप्रतिसंहितिदशायामर्थान्तर- निरूपितसमुदायवृत्तिग्रह विषयतया दर्शितं यदापाततो रूढत्वं तद्राहित्यविशेषिता इत्यनवकाशः । ब्रह्मनिरू,- पितविढिविशेषितानां लिङ्गात्मकाभिमतानां केवलयौगिकत्वाभावेपि दर्शितापातरूढिराहित्यसत्वा- नासंभव इति भावः । धर्मद्वारेति । व्याप्यधर्मोपस्थितिद्वारैवेत्यर्थः । तेन योगरूढेष्वन्नमयादिनामसु नातिव्याप्तिः । यस्वापाततो यौगिका एवेत्यत्र तात्पयमिति व्याख्यानं तच्चित्यम् । यौगिकत्वस्यान्त- र्यामीत्यायेकप्रातिपदिकमात्ररूपलिङ्गात्मक शब्देषु सत्वेऽपि 'सर्वेषु भूतेष्वेतं इति 'यस्मिन्द्यौः' इत्याद्यनेक- पदसमभिव्याहाररूपेषु लिङ्गात्मकेप्वभावात् धर्मद्वारा धर्म्युपस्थापकत्वस्य च सर्वत्रापि सत्त्वात् । 'एव. मेवापातप्रतीत्यनुरोधेनेयमुक्ति'रिति लिङ्गपादीयसुधायाः, धर्मविशिष्ठधर्मिवाचिनामिति तत्वप्रकाशिकायाश्च तात्पर्य वर्णनीयमतो न कोऽपि विरोध इत्यपि व्याकुर्वते । अन्यत्रासिद्धानामिति । कोशादिव्युत्पादिता- न्यत्रिकप्रसिद्धिमत्वरूपं यल्लोकतोऽन्यत्रप्रसिद्धत्वं तद्विशेषिताना मित्यर्थः । वक्ष्यतीति । 'लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे । तत्रान्यत्रप्रसिद्धानां लिङ्गनाम्नां पुनर्हरिः॥' इत्यादिनेत्यादिः । समन्वेतव्यत्रि- ·आनन्दमयोऽभ्यासात् ) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ १२७९ विधशब्दानामसङ्कीर्णचान्द्रिकलक्षणानि चन्द्रिकाऽऽन्दमयनयभावदीधितावस्माभिः स्फुटीकृतान्यव- सेयानि । उपरिष्टादिति उपासनापाद इत्यर्थः । वक्ष्यत इति । 'तत्र प्रथमतोऽन्यत्रप्रसिद्धानां सम- न्वयः । शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत् । इतोऽत्यभ्यधिकत्वेऽपि तुर्यपादोदितस्य तु । महा- समन्वये तस्मिन्नाधिकारोऽखिलस्य हि । दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितोजसा।' इत्यादिनेत्यादिः । अद्वैतवाद्यभिहितपादप्रतिपाद्यताऽवच्छेदकधर्माणां 'नान्यथातददृष्टेरि' ति भाष्य एव प्रतिविहिततयाऽनु- व्याकृतौ तदप्रतिविहितिर्न क्षतिमावहतीत्याशयेन ताग्दभाष्याशयस्फुटीचिकीर्षया परापभाषितमनुवदति । द्वितीयतृतीयेति । यथा प्रथमपादीयांतस्थत्वनयीयविषयवाक्ये 'सैव तत्साम तदुक्थं तद्यजुरिति सार्वात्म्यं, 'सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित' इति सर्वपापोज्झितत्वं च ब्रह्मलिङ्गं स्पष्टमस्ति तद्वत् द्वितीये सर्व- त्रे'त्यत्र 'सब खल्विदं ब्रह्मेति जीवासंभावितसात्म्यिादे रत्ते'त्यत्रा'न्यत्रधर्मादन्यत्राधर्माधर्मादिति पुण्यपापराहित्यादे'रन्तर' इत्यत्रैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म'त्यमृतत्वादे रन्तर्यामीत्य त्रैपत आत्मान्तर्याम्यमृत' इत्यमृतत्वादे रदृश्यत्वादी'त्यादौ 'यः सर्वज्ञ' इति सार्वज्ञादेब्रह्मलिङ्गस्य स्पष्टत्वात् । तृतीयेऽपि 'शुभ्वा'- दी'त्यत्रामृतस्यैष सेतुरि'त्यमृतसेतुत्वादे' 'भूमे'त्यत्र यत्र नान्यत्पश्यती'त्यद्वितीयत्वादेर क्षर'मित्यत्र अदृष्टं द्रष्ट्रि'त्याद्यस्थूलानणुल्बादे रीक्षतिकर्मे'त्यादौ 'परात्परमिति परात्परत्वादेब्रह्मलिङ्गस्य स्पष्टत्वात् तदुदाह- रणवाक्यानामपि स्पष्टब्रह्मलिङ्गवत्वादित्यर्थः । भेदाभावप्रसङ्गाचेति । अस्पष्टब्रह्मलिङ्गानामेव द्वितीय- तृतीयोदाहार्यतायाभर्थक्यात्तयोदो न स्यादित्यर्थः । द्वितीये सविशेषं तृतीये निर्विशेष प्रतिपाद्यम. तस्तयोर्भेद इति कल्पतरकारमतं प्रतिविधित्गुरनुवदति सगुणेति । द्वितीयेपि 'सर्वत्रे'त्यत्र 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इति सर्वभ्रमाधिप। त्वरूपलार्वात्म्य.देः सविशेषेऽनन्वयेन निशेिपस्य, तृतीयेऽपि 'द्युभ्वादी'त्यत्र 'तमेवैकं जानथ' 'यदापश्यः पश्यते रुक्मवर्णमिति दृश्यत्वरूपित्वादेनिर्विशेषेऽनन्विततया सविशेषस्य प्रतिपादनात्प्राचुर्यपदोपादानम् । निराकृतत्वादिति । द्वितीयेपि 'सर्वत्रे'त्यत्रा'ते'त्यत्र च 'भूताच्च भव्याच्च' 'महतो महीयान्' इतिकालत्रयातीतत्व दे रन्तर' इत्यत्र 'कं ब्रह्म ख ब्रह्म' इति पूर्णसुखत्वा- दे रन्तर्यामी'त्यत्र 'एप त आत्मा'इति जीवतादात्म्यादे रदृश्यत्वा'दीत्यादौ 'यत्तदद्वेश्यमि'त्यदृश्यत्वादेः सविशेपेऽनुपपत्त्या निर्विशेषस्य, तृतीये 'शुभ्वादी' त्यत्रेव 'भूमे'त्यत्र एवं पश्यन्' इति सप्रकारकज्ञान- विषयत्वादे रक्षर'मित्यत्रा दृष्टं द्रष्टश्रुतं श्रोत्रि'ति दृश्यत्वादे'रीक्षतिकर्म' इत्यत्र 'पुरुषमीक्षत' इति दृश्य- स्वादेः 'दहर' इत्यादौ 'सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' इति कामादेनिर्विशेपेऽनन्वयेन सविशेषप्रतिपादन- प्राचुर्यण सविशेपनिर्विशेषत्वनिबन्धनभेदस्यापहस्तितदेश्यत्वान्न तथा भेदो युक्त इति भावः । इति व्याचक्षते । सविशेपातिरिक्तनिर्विशेपस्याप्रामाणिकतया ईक्षत्यधिकरणे निराकृतत्वान्न तन्निबन्धनः - ·१२८० ॥ न्यायसुधा ॥ म.१ पा.१ म.६ स.१२ सु०- नन्वत्र पादे सप्ताधिकरणानि समन्वयविभागार्थानि । तत्र सप्तानां शब्दानां ब्रह्मणि समन्वयः सिद्धयेत् । तत्कथमन्यत्रप्रसिद्धानां नामात्मकानां सर्वशब्दानां समन्वयसि- द्धिरत्र स्यात् । अन्यथा समन्वयसूत्रेणैवालम् ! किमनेनात्यल्पप्रपञ्चनेनेति । मैवम् । एकैकत्राधि- करणे समानन्यायानामनेकशब्दराशीनां निर्णीयमानत्वात् । वाक्यविशेषग्रहणस्य पूर्वपक्षविशे- पोपादानस्य सिद्धान्तप्रमाणविशेषखीकारस्य चोदाहरणार्थत्वात् । प्रत्येकं निर्णये शास्त्रस्यापर्यवसा- नप्रसङ्गः । विश्वतोमुखता च सूत्राणां न स्यात् । तर्हि निर्णतव्यशब्दावच्छेदकोपाधयो वक्तव्याः। अन्यथाऽस्येदमुदाहरण मिति ज्ञातुमशक्यत्वात् । सर्वोदाहरणत्वे च सर्वथाऽधिकरणान्तरानारम्भ- सङ्गादिति । सत्यम् । मन्ति प्रत्यधिकरणं निर्णेतव्याविच्छेदकोपाधय इत्याशयवानानन्दमया- धिकरणनिर्णयशब्दोपाधिमाह गुणीति । अनु०- गुणिसामान्यवाचिनाम् । गुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम् । आनन्दमयादिशब्दा हि गुणिसामान्यं वदन्ति । न शतक्रत्यादिशब्देभ्य इवैतेभ्यो गुणि. विशेषप्रतीतिरस्ति । ते च मयट्प्रत्ययादिना ब्रह्मणोऽन्यत्प्रत्याययन्तीति भवन्त्यन्यत्रासिद्धाः । गुणराचिनस्त्वानन्दादयस्ते गुणिनि ब्रह्मणि वर्तितुं नार्हन्तीत्यन्यत्रप्रसिद्धाः। गुणगुणिनोर- भेदस्त्वहिकुण्डलाधिकरण एव साक्षात्सूत्रकृता वक्ष्यते । अभेदेऽपि शब्दादिसाकोभावश्चेति । शे० --- माऽस्त्वन्यत्रप्रसिद्धसर्वशब्दसमन्वयसिद्धिः । न चैवं समन्वयप्रपञ्चकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । उपात्तशब्दसमन्वयप्रतिपादकत्वेऽपि प्रपञ्चकत्वसम्भवादित्यत आह अन्यथेति । अन्यत्र प्रसिद्ध- नामात्मकसर्वशब्दसमन्वयसिद्धयभाव इत्यर्थः । अतिप्रसङ्गपरिहारायाह समानन्यायानामिति। सूत्रो- तन्यायसञ्चारविषयाणामित्यर्थः । नन्वेकस्यानेकशब्दराशिनिर्णायकत्वे वाक्यविशेषग्रहणं पूर्वपक्षविशेषो- पादानं सिद्धान्तप्रमाणविशेषस्वीकरणं चायुक्तं स्यादित्यत आह वाक्यविशेषेति । ननु किमुदाहरणार्थ- त्वकल्पनया प्रत्येकं तत्तच्छब्दसमन्वयप्रतिपादनमेव किं नाश्रीयत इत्यत आह प्रत्येक मिति । ननु तथाऽप्युपात्तशब्दमात्रनिर्णायकत्वाङ्गीकारे बाधकाभावान्नोपलक्षणत्वं युक्तमित्यत आह विश्वतोमुखता चेति । सर्वशाखानिर्णायकत्वमित्यर्थः ॥ अन्यथेति । अबच्छेदकोपाध्यवचन इत्यर्थः । ननु किमस्येद- मुदाहरणमिति ज्ञानेनापि । न चैवं सर्वस्योदाहरणत्वप्रसङ्गः तस्येष्टत्वादित्यत आह सर्वेति । एकेनैव सर्वशब्दनिर्णयादिति भावः । नन्वानन्दमयादिशब्दानां गुणिसामान्यवाचित्वमेव कुतः। तथात्वे वा कथमन्यत्रप्रसिद्धत्वमित्य- तस्तदुभयमुपपादयति आनन्दमयादीति । 'तत्रानन्दादयो गुणाः । ईशस्यैवेति निर्णीताः' इत्युत्तरभाष्यं ·मनसि निधाय गुणवाचिनामिति भाष्यं व्याकुर्वन्नेव तेषामन्यत्रप्रसिद्धत्वं चोपपादयति गुणवाचिन इति । ननु गुणगुणिनोर्भदपक्षेऽन्यवाचिनामन्यत्रवर्तितुमनहतयाऽन्यत्रप्रसिद्धत्वस्योक्तरीत्या प्राप्तावप्यहिकुण्डला. धिकरणे सूत्रकृतैव गुणगुणिनोरभेदस्यैवोपपादयिप्यमाणत्वेन गुणगुणिनोरभेदसिद्धेर्गुणवाचिनामप्यानन्दादि- शब्दानां गुणिनि ब्रह्मणि वर्तितुमर्हत्वात्कथमनहत्वनिबन्धनमन्यत्रप्रसिद्धत्वमित्याशङ्कय तयोरभेदस्य वक्ष्य. माणत्वेऽपि गुणवाचिनां गुणिनि, गुणिवाचिनां च गुणे, वृत्त्यादिरूपसकलसार्थपरिहाराय, सविशेषा- भेदस्यैव तत्र समर्थनाद्विशेषबलेन गुणवाचिनां गुण एव वृतिन गुणिनीति सिद्धेर्गुणिनि वर्तितुमनहत्व. मस्त्येवेति युक्तं तन्निबन्धनमन्यत्रप्रसिद्धत्वमित्याशयेन परिहरति गुणगुणिनोरित्यादिना । यद्यपि गुण- गुणिनोरभेदः सूत्रकृतैव वक्ष्यते तथाऽपि विशेषबलाच्छब्दादिसाङ्क भावोऽपि वक्ष्यत इति योजना । स०- अवच्छेदकोपाधय इति ॥ संग्राहकासाधारणधर्मा इत्यर्थः । ननु गुणवाचकानां गब्दानां गुणिनि प्रवृत्तौ गुणगुणिनोरभेदस्स्यादित्यतो नेदमनिष्टमित्याह गुणगुणिनोरभेदस्त्विति ।। नन्वभेदेऽयं गुणिवाचकोऽयं गुणवाचक इत्यपर्यायत्वरूपमसाङ्कथं न स्यादित्यत आह अभेदेऽपीति ।। शब्दसाङ्कर्याभावोऽपर्यायत्वं । आदिपदार्थस्तु गुणगुणिभावाद्युपपतिः । एतत्सर्वमहिकुण्डलाधिकरणे विशेष- समर्थनेन वक्ष्यत इत्यर्थः । यद्वा गुणवाचकानामानंदादिशब्दानां गुणिनि ब्रह्मणि वृत्तेरसंभवेनान्यत्र प्रसिद्धिरिति शङ्कायां गुणगुणिभेदनिमितत्वेन गुणणिनोरभेदप्रतिपादनेनैव तत्परत्वसंभवेन किमित्यभेदो न व्युत्पाद्यत इति गूढाभिसंधिना शङ्किते गूढाभिसंधिरेवोत्तरमाह गुणगुणिनोरभेदस्त्विति ॥ तथात्वे तावन्मात्रेणैव तत्परत्वसिध्या गुणवाचिनः पुनः समन्वयप्रतिपादनं व्यर्थमिति पूर्वपक्षिणा स्वाशये उद्घाटिते सिद्धान्ती गुणगुणिनोरभेदेपि गुणिगुणवाचिनां पर्यायत्वाभावेन समन्वयासिद्धेः समन्वयप्रतिपादनं सङ्गतमितिवदन् स्वाशयमुद्धाटयति अभेदेऽपीति । चतुर्थपादादिग्रंथमवतारयति । नन्वत्रेत्यादिना || विश्वतोमुखता चेति । अनेक- शाखानिर्णायकता चेत्यर्थः ।। अवच्छेदकेति । क्रोडीकार(क)धर्मा इत्यर्थः । कथं तर्हि तेषामन्य- प्रसिद्धत्वमित्यत आह । ते च मयट्प्रत्ययादिनेति । गुणवाचिनस्त्वानंदादय इति । “ आनंदो ब्रह्मेति व्यजानात्" । 'विज्ञानं यज्ञं तनुते' इत्यादिना श्रुता इत्यर्थः । एतच्चैतेषां गुणवाचकत्वमुपेत्योक्तं । "प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्ते तत्राप्यन्यदुच्यते' इति वक्ष्यमाणदिशा तेषामपि नामै देशग्रहणन्यायेन गुणिवा- चित्वात् । नन्वेवं गुणवाचिनां ब्रह्मणि वृत्तिश्चेत्तहिं तयोरक्यं स्यात् तथाच आनंदज्ञानादिशब्दानां पर्या- यत्वं आनंदज्ञानादिसांकर्य गुणस्य गुणिना साङ्कथं च स्यादित्यत आह । गुणगुणिनोरिति । यद्वा कथं तर्हि गुणवाचिनो गुणिनि ब्रह्मणि समन्वयः तस्य गुणगुण्यैक्यहेतुकत्वात् तस्यात्र नयेऽनुक्तत्वादित्यत आह गुणगुणिनोरिति । "उभयव्यपदेशावहिकुंडलवत्" इतिभक्तिपादीयाधिकरणे गुणगुण्यभेदो विशेपबलेन प० । - ·(अ.१ पा.१ १.६ सू.१२ १२८२ ॥ न्यायसुधा ।। सांकर्या नावश्चवक्ष्यत इत्यर्थः । तर्हि तेनैवेदं गतार्थमिति चेन्न । गुणिसामान्यवा चिना समन्वयेऽर्थात्तेषा समन्वयेन तदर्थमेवास्यानारंभणात् । या विश्वतोमुखता चेति । सर्वशाखानिर्णायकतेत्यर्थः ॥ अवच्छेदकोपाधय इति । विभाजकोपाधयो वक्तव्या इत्यर्थः । ननु गुणवाचकशब्दानां गुणिनि प्रवृत्तौ, गुणगुणिनोरभेदः स्यादित्यतो नेदमनिष्टमित्याह गुणगुणिनोरिति । नन्वभेदे गुणगुणिशब्दयोरपर्यायत्वं न स्यादित्यत आह अभेदेऽपीति । शब्दसाङ्कर्याभावोऽपर्यायत्वम् । आदिपदादर्थक्रियाऽऽदिसाङ्कर्याभावः। विलक्ष. णार्थक्रियादिकारित्वरूपो ग्राह्यः । एतत्सर्वं विशेषसमर्थनेनाहिकुण्डलाधिकरणे सूत्रकृता वक्ष्यत इत्यर्थः । श्री० सर्वोदाहरणत्वे चेति । एकस्मिन्नधिकरणे एकस्य न्यायस्य सर्वाण्यपि वाक्यान्यु- दाहरणानीति ज्ञातुं शक्यत इति स्वीकार इत्यर्थः । च०-- यत्तु यत्तु यौगिकरूढविषयतया द्वितीयतृतीययोर्भेद इति तेनोक्तं, तत्तृतीयेऽपि द्युभ्वाचायत- नत्वादे रूढत्वात्तुच्छमित्युपेक्षितमित्यप्याशयं प्रकाशयति । समन्वयविभागार्थानीति । 'अर्थन नित्य- समासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्य'मिति कात्यायनवचनात्समन्वयविभागाय इमानीति समासाघटकपद- घटिनविग्रहकत्वरूपास्वपदविग्रहत्वलक्षणा नित्यसमासता प्रयोजनवाचकार्थपदघटितसमानाधिकरणबहुव्री. हिता वैतस्योपेया। सूत्रघटकशब्दसमन्वयव्युत्पादनेनैवप्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावसङ्गतेः सूपपादतयाऽन्यत्रप्रसिद्ध- सर्वशब्दसमन्वयसियनुपगमेऽपि न क्षतिरित्यत आह अन्यथेति । समानन्यायानामिति । सूत्रघटकपद- प्रत्यायितन्यायसञ्चारविषयत्वमेवातिप्रसङ्गमञ्जकमिति भावः । प्रत्येक निर्णय इति । अन्यत्रप्रसिद्ध- नामात्मकशब्दत्वाकान्ताः यावत्यः शब्दव्यक्तयः प्रत्येकं तत्तवृतिप्रातिस्विकधर्मावच्छिन्नघटिततया सूत्रणमुपेत्य तत्तव्यक्तिनिरूपितशक्तितात्पर्यसबन्धव्युत्पादन इत्यर्थः । विश्वतोमुखता सर्वशाखानिर्णाय- यकता। अवच्छेदकोपाधय इति । अधिकरणान्तरसमन्वेतव्यशब्दव्यावृत्तप्रकृतनयसमन्वेतव्याखिलशब्द- वृत्तिधर्माः विभाजकोपाधिपदवाच्या अभिधातव्या इत्यर्थः । अन्यथा। तादृशधर्मानभिधाने। उदाहरणमिति । अधिकरणान्तरसमन्वेतव्यविलक्षणमित्यादिः । सर्वोदाहरणत्वे । अधिकरणान्तर. सभन्वेतव्यानामप्युदाहरणत्वोपगमे । स्वसामानाधिकरण्यस्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदसामानाधिकरण्योभय- संबन्धेन किञ्चिद्विशिष्टो यो धर्मस्तदवच्छिन्ननिरूपकताकशक्तिकत्वरूपगुणिसामान्यवाचकतां तादृशोभयसंब. न्धावच्छिन्न किञ्चिन्निष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वरूपैकमात्रवृत्तित्व विशेषितधर्मावच्छिन्नानिरूपित- शक्तिकशतक्रत्वादिशब्दव्यावृत्तिपुरस्कारेण प्रकृतनयसमन्वेतव्यशब्देषु दर्शयति । आनन्दमयादि- शब्दा हीति । गुणवाचकशब्दानामपि गुण्यभिधायकतोपगमे गुणगुणिनोरक्यापत्तिरित्याशङ्कायामापाद्या- ·निष्ठताघटितसामग्रीविरहादियमापत्तिरेव नोत्पत्तुमर्हतीत्याह गुणगुणिनोरिति । अहिकुण्डलनये विशेष- समर्थनेन शब्दपर्यायत्वं विलक्षणार्थक्रियानिर्वाहकत्वमित्यादिकं सूत्रकृतवाभिधास्यत इत्यर्थः । तैत्तिरीयके स वा एष पुरुषोऽन्नरसमय इत्यादिनाऽन्नमयप्राणमयमनोमय- विज्ञानमयानन्दमयाः पठयन्ते । तत्र संशयः । किमेतेऽन्नमयादयः परमात्मैव । उत तदन्यः कश्चिदिति । सर्वत्र ब्रह्मशब्दश्रवणात्तस्य च विष्णावन्यत्र च प्रयोगात् । किं तावत्प्राप्तम् । अन्य एवान्नमयादिशब्दार्थ इति । कुतः । अन्नमयादिशब्दा हि विकारवाचिनः । मयट् प्रत्ययस्य विकारार्थेऽनुशासनात् । विकारस्य च शरीरादिकोशेषु संभवात् । सर्वविकारात्म- कत्वेन प्रकृतौ वोपपत्तेः ।जीवानां वा विकाराभिमानिनामन्नमयत्वादिकं युक्तम् । गौरः श्याम इत्यादिवत् । अधिष्ठात्रीणां ब्रह्मादिदेवतानां वाऽयं शब्दः संभवति । अशनिरिन्द्र इतिवत् । न च विकारत्वं परस्य ब्रह्मणः संभवति । निर्विकारोऽक्षरः शुद्ध इत्यादेः। यद्यपि विकार इव प्राचुर्येऽपि मयत्प्रत्ययोऽस्ति । तथाऽप्यन्नमयशब्दस्तावद्विकारार्थोऽङ्गीकार्यः। 'ओषधी- भ्योऽन्नमन्नात्पुरुषः' इत्योषधिजनितान्नविकारं पुरुषशब्दाभिधेयं शरीरं प्रकृत्य 'स वा एष पुरुषोऽनरसमयः' इत्युक्तत्वात् । 'तस्येदमेव शिरः' इत्यपरोक्षतया निर्देशात् । तथा च द्वैविध्यकल्पनाऽनुपपत्तेःसर्वत्र विकारार्थ एवाङ्गीकार्यः । किश्चान्नमयादयः पञ्च, ब्रह्म त्वेकमेव; अतः कथं तदेतैः शब्दैरुच्येत । अपि चैते परस्परमन्यतया शरीरशरीरिभावेना- न्तरत्वेन चोच्यन्ते । न चैव ब्रह्म भवितुमर्हति । न च तानन्दमयोऽस्तु ब्रह्म सर्वान्तरत्वादिति वाच्यम् । विकारप्रवाहपतितत्वात् । अन्नमयाद्यान्तरत्वमात्रेण सर्वान्तरन्यानिश्चयात् । किञ्च ब्रह्मविदाप्नोति परमिति प्रकृतं परं ब्रह्म आनन्दमयस्य 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे' त्यवयवतया प्रतीयते। न चावयव एवावयवी, विरोधात् । अतो न अन्नमयादयः पश्चापि ब्रह्म किं त्वन्य एवेति । एवं प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याख्याति समुद्रशायिनमिति । अनु. समुद्रशायिनं सर्वप्रसूतिप्रभवं श्रुतिः ॥ तदेव ब्रह्म परममिति सावधृतिगौ ।। यतोऽतो ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव नियतत्वतः ॥ येऽन्न ब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासात्तैत्तिरीय के ॥ अन्यामु चैतद्रूपासु शाखास्वपि सहस्रशः ।। आनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम् ॥

·१२८४ ॥ न्यायसुधा ॥ (भ.१ पा.१ १.६ सू.१२ आनन्दमय इत्यायैः तत्र - अत्र तैत्तिरीयक 'अन्यासु चतद्रूपासु शाखास्वपि सहस्रशः । शब्दैवांच्ो हरिः स्वयम्' इत्येतावताऽऽनन्दमयो ब्रह्मेति प्रतिज्ञाभागो व्याख्यातः ! तैत्तिरीयक इत्युदाहरणवाक्यग्रहणम् । अन्यास्विति निणेतव्यव्यपदेशः । एतद्रूपाखिति गुणि- सामान्यगुणवाचिनामवतीवित्यर्थः । तत्र हेतुरभ्यासादिति । तयाख्यानं येऽन्नमिति । 'येऽन्नं ब्रह्मोपासने, ये प्राणं ब्रह्मोपासते, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्, विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद, असहोति वेद चेन्' इत्यन्नमयादिविषयतयोदाहतेषु श्लोकेषु ब्रह्मशब्दस्याभ्यासादित्यर्थः । एकविषयासकृदुक्तिर्मुख्योऽभ्यासः । न चैवमत्रास्ति । किं त्वसकृदुक्तिमात्र(मितिज्ञाप) मिति शङ्कायामेकविषयताऽप्यस्तीति ज्ञापयितुमित्यादेरित्यनुक्त्वा इत्यादिरूपादित्युक्तम् । अन्नमया- दिविपयत्वेन ब्रह्मशब्दस्य श्रुतत्वादित्युक्तं भवति । ब्रह्माशब्देन कथमयं निश्चय इत्यत आह ब्रह्मशब्दम्येति । तदपि कुत इत्यत आह श्रुतिरिति । 'तदेव ब्रह्म परमम्' इति सावधृतिः श्रुतिः विष्णुमेव ब्रह्मशब्दवाच्यं जगौ यतोऽत इति योजना। तत्रापि तदिति परामर्शविषयो विष्णुरिति कुत इत्यत उक्तं समुद्रशायिनमिति । व्याख्यातमेतत्प्रथमसूत्रे । शे० विषयसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्तप्रयोजनरूपपञ्चाङ्गत्वादधिकरणस्य भाष्यकारेण तस्यावश्यं. वक्तव्यतयाऽत्राधिकरणे च तदनभिधानाद्भाप्यन्यूनत्वमित्यतः स्पष्टत्वात्तदवचनं न दोषायेत्याशयेन स्वयं विषयसंशयपूर्वपक्षानाह तैत्तिरीयक इति । अत्रानन्दमयस्य सूत्रे स्वशब्देनोपादानेऽपि 'येऽन्नं ब्रह्मेत्या. दिरूपादभ्यासात्' 'आनन्दमय इत्याद्यैः इत्येतत्सूत्रीयानुव्याख्याऽनुसारेणान्नमयादीनां पञ्चानामपि विषय- त्वमिति ज्ञापयितुं ‘स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः' इत्यादिविषयवाक्योदाहरणं, किमेतेऽन्नमयादय इति संशयव्युत्पादनं च कृतम् । टीकायां तु 'आनन्दमयो ब्रह्मादिः प्रकृतिविष्णुर्वेति 'तथाऽपि न त आनन्द- भयशब्देनोच्यन्ते' इति सूत्रानुसारिभाष्यानुसारेण 'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्द- मयः' इत्यानन्दमयमात्रविषयवाक्योदाहरणम् ; अत्रानन्दमयो विषयः, स किं विष्णुरन्यो वेति संशय- प्रदर्शनं च कृतमिति मन्तव्यम् । किमस्य सन्देहस्य बीजमित्यतो ब्रह्मशब्दप्रयोग एवेत्याह सर्वत्रेति । अन्नमयादिषु पञ्चस्वपीत्यर्थः । कुतस्तस्य संशयबीजत्वमित्यतः कोटिद्वयसाधारण्यादित्याह तस्य चेति ॥ विकारवाचिन इति । अन्नादिविकारवाचिन इत्यर्थः । (तम्य विकारः । षष्टध- न्ताद्विकारेऽणादयः स्युः । अश्मनो विकारे टिलोपो वक्तव्यः । अश्मनो विकार आश्मनः । भास्मनः । मार्तिकः । अवयवे च प्राण्यौपधिवृक्षेभ्यः । चाद्विकारे । मयूरस्यावयवो विकारो वा मायूरः। मौर्व काण्डं भस्म वा। मूर्वा तृणविशेषः । पैापलं । विकारावयवार्थावधिकृतौ)। किमत्र विकारस्य वाचकमित्यतो मयटशब्द एवेति भावेन तस्य विकारार्थत्वमुपपादयति मयट्प्रत्ययस्येति । नन्वन्नादि- ·आनन्दमयोऽभ्यांसामयंत्) । आनन्दाधिकरणम् ॥ १२८५ शब्देभ्यो विकारार्थे मयडेव न प्राप्नोति । 'मयबैतयोर्भाषायामभक्षाच्छादनयोः' 'नित्यं वृद्धशरादिभ्यः' इति विकारावयवार्थमयड्विधायकसूत्रयोर्भाषाविषयत्वात्तयोरर्थयोश्छन्दस्यप्राप्तस्य मयटो विधायकस्य धचश्छन्दसीति सूत्रस्य च व्यज्भ्य एव शरपर्णादिप्रातिपदिकेभ्यस्तद्विधायकत्वेन तेन प्राणमनःशब्दाभ्यां विकारार्थे मयप्राप्ताचप्यन्नरसविज्ञानानन्दशब्देभ्यो बव्हच्केभ्यो विकारार्थे तदप्राप्तेरिति चेन्न । वृद्धशरादिमूत्र गतेन नित्यग्रहणेन तत्प्राप्तिसम्भवात् । न च वृद्धशरादिभ्यो मयटि नित्यत्वसिध्द्यर्थ तत् । पूर्वसूत्रेण सर्वप्रातिपदिकेभ्यो विकल्पेन मयड्विधानानन्तरं वृद्धशरादिसूत्रारम्भसामर्थ्यादेव तेभ्यरतस्य नित्यत्वसिद्धेः । न च वाङ्ममयत्वङ्मयादिरूपसिद्धयर्थ प्रवृत्तस्य नित्यमेकाच इति व्याकरणा- न्तरसूत्रस्यैकदेशभूतं नित्यग्रहणमेकदेशद्वारा तत्सूत्रमारणायेति योगविभागाथै तदिति शङ्कयम् । शरादि- ग्रहणे मृद्रहणवैयापत्तेः । अतस्तदेव मृद्रहणमेकाजुदाहरणैकदेशार्थत्वात्सर्वेषामेकाचां स्मारकमाश्र- 'यितुं शक्यमिति नित्यग्रहणमतिरिच्यमानं भाषायामेव वृद्धशरादिभ्यो नित्यमित्येतदर्थकं सत् छन्दसि वृद्धशरादिभ्योऽन्येभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यो यथादर्शनं व्यवस्थितविकल्पार्थमित्यङ्गीकर्तुं युक्तमिति युक्त एव बव्हच्केभ्योऽपि विकारार्थे मयडिति ।। प्राचुर्यार्थे मयटयपीति । 'तत्प्रकृतवचने मयडिति सूत्रादि- त्यर्थः । यद्वा । प्राचुर्ये मयट्यपि प्रकृत्यर्थविरोधिनो लेशतोऽनुवृत्तिलाभात्प्रकृतेऽपि विकारार्थः पर्यव. स्यतीत्याशयः । यद्वा । हेतुमनुष्येभ्य इत्यनुवर्तमाने मयट्चेति सूत्रेणागतार्थे मयट् । विकार इति स्वार्थिककथनमेवेति ध्येयम् । (तत्प्रकृतवचने मयट् । प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतं तस्य वचनं प्रतिपादनं भावेऽधिकरणे वा ल्युट् । आधे प्रकृतमन्नमयम् अपूपमयम् । यवागूमयी। द्वितीयेऽन्नमयो यज्ञः ।। प्राचुर्येणेति । यद्यपि प्रकृतशब्दः प्रस्तुतमात्रे रूढस्तथाऽपीह बचनग्रहणादयं विशेषो लभ्यते । तद्धि यादृशस्य प्रकृतस्य लोके मयटा वचनं तत्र यथा स्यादित्येवमर्थम् ॥ आद्य इति । प्रथमान्तात्प्रकृते द्योत्ये प्रत्ययः । स्वार्थिकत्वात्प्रकृतितो लिङ्गम् ।। द्वितीय इति । अस्मिन्पक्ष उच्यमानता प्रकृतता च प्रकृत्य- र्थविशेषणम् । ल्युटोक्तमधिकरणत्वं तु मयडर्थः । अत एव विशेष्यनिन्नता, तदाह अन्नमयो यत इति । अन्न प्रकृतमुच्यते तस्मिन्नित्यर्थः । तत आगतः । युनादागतः स्रोनः । हेतुमनुष्येभ्योऽन्य. तरस्यां रूप्यः । समादागतं समरूप्यम् । विषमरूप्यम् । देवदत्तरूप्यम् । पक्षे गहादित्वाच्छः समीयम् । विषमीयम् । देवदत्तीयम् ।मयट च सममयम् । विषममयम् । देवदत्तमयम् । योगविभागो यथासङ्ख्यनिरासार्थः । टो ङीवर्थः) । नन्वस्त्वन्नमयादिशब्दानां विकाराभिधायकत्वं तथाऽपि विष्णो रन्नमयादित्वं किं न स्यादित्यतो विकारार्थशब्दवाच्यत्वं हि विकारत्वाद्वा तदभिमानित्वाद्वा तदधिष्ठातृ- त्वाद्वा भवेत् । न चैतत्प्रकारत्रयं विष्णौ सम्भवतीति वक्तुं पूर्वपक्षकोटिनिविष्टेषुक्तप्रकारेण तत्सम्भवमुपपादयन् देहादिकोशेषु विकारत्वेन तत्सम्भावयति विकारत्वस्येति । जडप्रकृतेरपि ·१२८६ ॥ न्यायसुधा ॥ (म.१ पा.१ ४.६ सू.१२ तदुपपादयति सर्वति । एवं विकारत्वेन विकारार्थशब्दवाच्यत्वं देहादीनां सम्भाव्य विकागभिमानित्वेन जीवानामपि तत्सम्भावयति जीवानामिति । उपलक्षणं चैतत् । चित्प्र. कुतेरपि विकाराभिमानित्वादन्नमयत्वादिकं युक्तमित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु कथं तदभिमानिन्वमात्रेण नच्छन्दवाच्यत्वमित्यतो दृष्टत्वादित्याह गौर इति । अधिष्ठातृत्वेन तच्छब्दवाच्यत्वं दृष्टान्तोपदर्शनेन सम्भावयति अशानिरिति । अशनिप्रेग्के इन्द्रेऽशनिरिति शब्दो यथेत्यर्थः । ततश्च विकाराधिष्ठातृतया देवताभ्वपि विकारगब्दो युज्यत इति भावः । अस्तु तयुक्तैरेव हेतुभिर्विष्णोरपि विकारार्थकशब्दवाच्य स्वमित्यत आह न चेति । विकारत्वभित्युपलक्षणम् । तदमिमानित्यादिकं चेत्यपि द्रष्टव्यम् । न च निर्विकारतया विकारत्वस्याभिमानाभावेन विकाराभिमानित्वस्य चासम्भवेऽप्यधिष्ठातृत्वोपपत्तेर्विष्णोरन्न- मयादिन्यमिति वाच्यम् । अधिष्ठातृतया आनन्दमयत्वामिधाने नानाधिष्ठातृणां आनन्दमयत्वप्रसङ्गेन सिद्धान्निनैव शङ्कितुमशक्यत्वात् । इत्यादेरित्या दिपदेनाभिमानाभावबोधकवाक्यसंग्रह : प्राचुर्येऽपीति । नत्प्रकृतवचने मयडित्यनुशासनादिति भावः । नन्वस्तु स वा एप इति परामर्शान्यथाऽनुपपत्येदमित्याद्य- परोक्षनिर्देशान्यथाऽनुपपत्त्या चान्नमयस्याब्रह्मत्वं तत्र श्रुतमयटो विकारार्थत्वं च । तथाऽपि प्राणमयादीनां ब्रह्मत्वं तत्र श्रुतानां मयटां च प्राचुर्यार्थत्वं किं न स्यादित्यतस्तथा सति द्विधाकल्पनाप्रसङ्गान्नैव. मिन्याह तथा चेति ।। कथमिति । तथा सति ब्रह्मणोऽप्यनेकत्वप्रसङ्गेनैकमेवेत्यादिश्रुतिविरोधः स्यादिति भावः ॥ अन्यतयेत्यादि । 'तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः'इत्यन्यतयाऽन्तर- त्वेन च तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वम्ये'ति शरीरशरीरिभावेन च श्रूयन्त इत्यर्थः । न चैव- ब्रह्मण एव ब्रह्मान्यत्वस्य ब्रह्मान्तरत्वस्य शरीरशरीरिभावस्य च विरुद्धत्वादित्यर्थः ।। विकारप्रवाहपतितत्वादिति । आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे तत्र श्रुतस्य मयटः प्राचुर्यार्थत्वं वाच्यमिति विकारार्थकमयट्यायपाठवाधः स्यादित्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । अन्नमयाद्यमुख्यात्मप्रवाहपतित- त्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वमन्नमयाद्यान्तरत्वमात्रेणोत तस्मादान्तरस्यान्यस्याश्रव- णादिति । नान्त्यः । तत्रापि 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रकृतस्य ब्रह्म गो 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठे' त्यानन्दमया- श्रयतयोक्तत्वेन तदसिद्धेरिति मनसि निधायाद्य दूषयति अनमयाद्यान्तरत्वमात्रेणेति । आनन्दमयादा- न्तास्य श्रवणेऽप्यन्नमयादि चतुष्कोशान्तरत्वमात्रेणानन्दमयस्य सर्वान्तरत्वनिश्चयश्चत्तर्हि प्राणमयादेरप्यन्न- मयाद्यान्तरत्वमात्रेण सर्वान्तरत्वं स्यादिति भावः । अस्तु सर्वान्तरत्वमानन्दमयस्य किं तावताऽप्या. शास्यते । ब्रह्मत्वसिद्धिरिति चेन्न । ब्रह्मणस्तदवयवत्वाभिधानेनानन्दमयस्य ब्रह्मत्वासम्भवात् । न चानन्दमयावयत्वेनोक्तस्यापरब्रह्मत्वान्न तेनानन्दमयस्याब्रह्मत्वप्राप्तिरिति वाच्यम् । 'ब्रह्मविदाप्नोति परमिति - मिति ।

·अस्तु तानन्दमयतत्पुच्छयोर्द्वयोरपि ब्रह्मत्वमित्यतस्तथा सति स्वयमेव स्वस्यावयव इत्युक्तं स्यान्न च ताज्यत इत्याह न चेति । तत्र हेतुः विरोधादिति । स्वस्य स्वावयवत्वस्य विरुद्धयादित्यर्थः । यो यदवयवः स तस्माद्भिद्यत इत्यवयवावयविनोमैदस्यैव सिद्धत्वादवयवस्य परमात्मत्वान्नावयविनः परमा मित्वमिति भावः । न चानन्दमयस्याब्रह्मत्वेऽपि ब्रह्मास्तत्पुच्छत्वोक्तिग्युक्तैव ब्रह्मणोऽन्यानवयवत्वादिति च्यम् । पुच्छशब्दस्या अयार्थत्वेन ब्रह्मण आनन्दमयाश्रयत्वस्यैव तत्राभिधानात् । न चैवमवयवत्वोक्ते. रेवाभावेन बाधकामावादानन्दमयस्य ब्रह्मत्वमेव किं नाश्रीयत इति वाच्यम् । अवयवावयविभावस्येवा. श्रयायिभावस्यापि भेदनियतत्वेन स्वस्य स्वाश्रयत्वानुपपत्त्याऽऽश्रयत्वोक्तरेवानन्दमयस्याब्रह्मत्वसाधकतायां तात्पर्यात् । 'आदन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम्' इत्येतावतैव सौत्रप्रतिज्ञाभागव्याख्यानात्तैत्तिरीयक इत्यादेर्वैय्यर्थ्यमित्यतो विपयवाक्याबुदाहरणार्थत्वान्न वैयर्थ्यमित्याह तत्रेत्यादि ॥ प्रथमसूत्र इति । सौत्रब्रह्मशब्दव्याख्यानावसर इति शेषः । विकारार्थानुशासनादिति । प्राधान्यार्थे विकारार्थे प्राचुर्यार्थे मयतिधेत्युक्तत्वादिति भावः ।। गौरः श्यामः इत्यादिवदिति। गौरशरीराभिमानी देवदत्तः श्यामशरीराभिमानी देवदत्त इति वक्तव्ये गौरोऽयं श्यामोऽयमिति, तदभिमानिनि तच्छब्दो यथेत्यर्थः ।। अधिष्ठात्रीणामिति । प्रवर्त- काणामित्यर्थः ।। अर निरिन्द्र इति । अशनिप्रवर्तक इन्द्र इति वक्तव्येऽशनिरिन्द्र इति तत्प्रवर्तके तच्छन्दो यथेत्यर्थः । शरीरशरीरिभावेनेति । तस्यैप एवशारीर अत्मेत्युक्तत्वादिति भावः । एव. मन्योन्तर आत्मेत्यनेनान्यत्वञ्चोच्यत इति द्रष्टव्यम् । आनंदमयादेः सूत्रे ब्रह्मत्वोक्तेः का प्रसक्तिरित्यगोऽन्यत्र भाष्यकृदुक्तं प्रसंजकं बदन्मूल- मवतारयति । तैत्तिरीयक इत्यादिना संशयबी नमाह सर्वत्रेत्यादि(ना) अनुशासनादिति ॥ "तादात्म्याथै विकारार्थ प्राचुर्यार्थे मयन्निधेति सप्तमगीताभाप्योक्तरिति भावः ।। शरीरादिकोशेष्विति । शरीरपदेनान्नविकारदेहग्रहः । आदिपदेन प्राणविकारदेहा दियः । तथा चान्नविकारदेहादिरूपकोशेषु जीवाश्रयभूतमंजूपारूपवित्यर्थः ॥ गौर इति । यथा देहस्य गौरवादिना तदभिमानिजीयो गौरादिप- दवाच्य : तथाऽन्नविकारदेहाभिमानी जीवोऽन्नविकारदेहवाच्यन्नमयादिशब्देनोच्यत इत्यर्थः ।। अशनि- रिति । वज्रस्वामित्वादिंद्रो यथा वज्रवाचकाशनिपदेनोच्यते तथा ब्रह्मादयस्तन्नियंतृत्वात्तैः शब्दरुच्यन्त इत्यर्थः ॥ प्राचुर्यपीति । प्रागुक्तम्मृतौ प्राचुर्यार्थ इत्यप्युक्तेः। पाणिनिनापि तत्प्रकृतवचने मयडि 'ति प्राचुर्येण प्रस्तुतमित्यर्थ 'प्रथमासमर्थान्मयङ् भवतीति पंचमेऽध्यायेऽनुशासनादिति भावः । मयटो वैयापत्त्या तादात्म्यार्थत्वमशक्यशंकमिति न शंकितम् ।। एते परस्परमिति । प्राणमयादयश्चत्वार प० ·१२८८ ॥ न्यायसुधा ॥ (१.१ पा.१ १.६ २५.१२ इत्यर्थः । तस्माद्वा एतम्मादन्योऽजर आत्मा प्राणमय'' इति तस्यैष एव शारीर आत्मे त्यादि श्रवणादिति भावः ।। किंत्वन्य एवेति । एतेन कोशा एव प्रकृतिरेवेत्यायेक. कोटिनिर्णयेन पूर्वपक्षः, उत कोशाः प्रकृतित्याद्यनिर्णयेन, अथ सर्वेपीति । नाद्यः । अनेकपापकसत्त्वे निर्धारणायोगात् । न द्वितीयः, संशयाविशेषापातात् । नान्त्यः, अनेकार्थकत्वेन वाक्यभेदापत्तरिति निरस्त । अयमेवेति विशिष्यैककोटयनिर्धारणेऽपि ब्रह्मान्यत्वेनावधारणसंभवेन संशया- विशेषासंभवा दिति । एवमग्रेप्यनेककोटिकपूर्वक्षस्थले ज्ञेयं । "तैत्तिरियक' इति मूलपदस्य स्वयं विशे- पणमाह अनेति । एतदुदाहरणभूत इत्यर्थः ।! आनंदमयो ब्रह्मेति प्रतिज्ञाभाग इति । यद्यपि नास्त्यत्र ब्रह्मपदं तथाप्यस्य सर्वस्य समन्वयासूत्रप्रपंचनपरत्वात्तत्रैवात्र सर्वत्राप्याऽऽध्यायसमाप्ति साध्यापक- नया ब्रह्मारामर्शकतत्पदमनुवर्तत इति भावेनेतिप्रतिज्ञाभाग इत्युक्तं ॥ तत्रेति । प्रतिज्ञांशव्याख्यानपरवाक्य इत्यर्थः ॥ निर्णेतव्येति । तुल्यन्यायतया निर्णतुं योग्यवाक्यांतरोक्तिरित्यर्थः ॥ गुणीति । गुणि- सामान्यवाचीनि गुणवाचीनि यानि नामानि तद्युक्तास्वित्यर्थः ॥ नचैवमत्रास्तीति । अन्नमयादिभिन्न भिन्नविषयतया श्राणादिति भावः ॥ असदुक्तिमात्रमिति । एतच्चान्नमयादि प्रकरणपंचके श्रुतब्रह्म- शब्दमेलनाभिप्रायेणोक्तं । नत्वेकैकप्रकरणाभिप्रायेण विज्ञानानंदमयप्रकरणयोरसकृच्छ्रवणेप्यन्नमयादि- प्रकरणत्रये तदभावात् । विज्ञानमयादिप्रकरणद्वये मुख्याभ्यासस्य एवेनैवमुक्तस्तदभिप्रायकत्वायोगाच्च । अत एवाग्रे "इत्युक्तं भवतीति" तात्पर्यवर्णनं । 'अयमेवाभ्यासो ब्रह्मशब्दस्य यः प्रत्यन्नमयादिशब्द. मेकस्य पाठ" इति सन्न्यायरत्नावल्युक्तेश्च । विकारार्थेऽनुशामादिति। मयड्वैतदोर्भाषायामित्यादिना विकारावयवयोरर्थयोर्मय- विधानादिति भावः । न च तत्र भाषायामिति वचनाद्वेदे विकारार्थे कथं तेन मयट्प्राप्तिरिति वाच्यम् । ब्धचश्छन्दसीति वेदेऽपि विकारार्थे मयड्विधानात् । विज्ञानानन्दमययोश्च व्याङोः पार्थक्यविवक्षया छाचक- तोपपत्तेः ॥ गौरः श्याम इत्यादिवदिति । गौरशरीराभिमानी श्यामशरीराभिमानी देवदत्त इति वक्तव्ये गोरोऽयं श्यामोऽयमिति तदभिमानिनि तच्छब्दो यथेत्यर्थः ।। अशनिरिन्द्र इति । अशनिप्रेरक इन्द्र इति वक्तव्येऽशनिरिन्द्र इति तत्प्रेरके तच्छब्दो यथेत्यर्थः ॥ प्राचुर्यार्थेऽपीति । तत्प्रकृतवचने मयडित्यनुशासनादिति भावः ॥ शरीरशरीरिभावेनेति । "तस्यैष एव शारीर आत्मे'त्युक्तत्वा- दिति भावः । एवमन्योऽन्तर आत्मेत्यनेनान्यत्वमान्तरत्वं चोच्यत इति द्रष्टव्यम् ॥ सर्वान्तरत्वादिति । मुख्यमेव ह्यात्मानमुपदिदिक्षु शास्त्रं स्थूलतारारुन्धतीन्यायेन लोकबुद्धिमनुसरदन्ननयं शरीरमना- त्मानमत्यन्तमूढानामात्मत्वेन प्रसिद्धमनूद्य मूषानिषिक्तताम्रादिप्रतिमावत्ततोऽन्तरं ततोऽन्तरमित्येवं पूर्वपूर्वेण । या० ·-- नन्दमयादन्योऽन्तर आत्माऽभिधीयते । तथा चैव सर्वान्तरत्वादानन्दमयो मुख्यमेव ब्रह्म न द्वारमात्रमिति शङ्कार्थः। आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वं किं तदन्यस्य न्तरस्यावचनेनोतान्नमयादिचतुप्पोशान्तरलेनोत मिलितेन नभयेनेति विकल्पानुपादाय दूषयति अन्नमयाद्यन्तरत्रमात्रेणेति । मात्रशब्दसमभिव्याहारेणात्र पक्ष. त्रयमप्युपात्तमित्यवगन्तव्यम् । अयमर्थः । न तावदाद्यः । यथा बलवान्देवदत्त इति वचने सजातीययज्ञद. त्ताद्यपेक्षमेव बलवत्त्वं, सिंहादीनां तु ततो बलवत्त्वमनुक्तमपि गम्यते तथाऽऽनन्दमयस्येतरकोशापेक्षमान्तर- त्वम् । ब्रह्म तु ततोऽप्यान्तरमनुत्तमपि रम्यत इत्यपि वक्तुं शक्यत्वेनानन्दमयस्य सर्वान्तरत्वानिश्चयात् तेन चतुष्कोशान्तरत्वस्यैव सिद्धया सर्वान्तस्त्वा निश्चयात् ॥ अत एव न तृतीयोऽपीति । श्री०.- अन्नमयादी सर्वत्र ब्रह्मशब्दप्रयोग एव सन्देहबीजमिति भावेनाह सर्वत्र ब्रह्मशब्द. श्रवणादिति ॥ वचनवृत्त्येति । आनन्दमयोऽभ्यासादितिवदन्नमयोऽभ्यासादित्यादिरूपवचनवृत्त्येत्यर्थः ।। ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेतीति । पुच्छमिति लाडूलत्वश्रमवारणाय प्रतिष्ठेति विवृतम् । प्रतितिष्ठत्याभ्यामिति प्रतिष्ठा पादावित्यर्थः । च० अनुशासनादिति । अथ कथमेतत् । विकारार्थकमयनिधायक 'मयड्वैतयोभापायामभ. क्ष्याच्छादनयोः'नित्यं वृद्धश। दिभ्य' इति सूत्रद्वयम् । तत्र चाद्यसूत्रे भाषायामिति पदमेवास्ति । द्वितीयसूत्रे तु तत्पदमनुवर्तत इति तादृशसूत्रद्वयस्य छन्दस्य ननुवृत्त्या छन्दसि तादृशार्थे तत्प्रत्ययविधायके व्यचश्छन्द. सीतिसूत्रे च यच्कग्रहणादन्नप्राणननःशब्देभ्यस्तादृशप्रत्ययोत्पादेऽपि अन्नरसविज्ञानानन्दशब्दानां बह्वच्क- तया तेभ्यस्तदुत्पादानिर्वाहादिति चेत् । अत्र व्याकर्तारः । वृद्धारादिसूत्रगतेन नित्यग्रहणेन तत्प्राप्ति संभवात् । न च वृद्धशादिभ्यो मयटि नित्यत्वसिद्ध्यर्थं तत् । पूर्वसूत्रेण सर्वप्रातिपदिकेभ्यो विकल्पेन. मयविधानानन्तरं वृद्धशरादि सूत्रारम्भसामर्थ्यादेव तेभ्यस्तस्य नित्यत्वसिद्धः । न च वाग्मयत्वङ्मयादि- रूपसिद्ध्यै प्रवृत्तम्य 'नित्यमेकाच' इति व्याकरणान्तरसूत्रस्यैकदेशभूतं नित्यग्रहणमेकोशद्वारा तत्सूत्र- स्मारणायेति योगविभागार्थं तदिति शङ्कयम् । शरादिग्रहणेन तद्रहणवैवांपत्तेः । अतस्तदेवमृद्ध- ग्रहणमेकाजुदाहरणैकदेशार्थत्वात्पर्वेषामेकाचा स्मारकमाश्रयितुं शक्यमिति नित्यग्रहणमतिरिच्यमानं भाषा- यामेव वृद्धशरादिभ्यो नित्यमित्येतदर्थकं सत् छन्दसिवृद्धशर दिभ्योन्येभ्यश्च प्रातिपादिकेभ्यो यथादर्शने व्यवस्थितविकल्पार्थमित्यङ्गीकर्तुं युक्तमिति युक्त एव बह्वच्केभ्यो विकारार्थे मयडिति । यद्वा प्राचुर्ये मयट्यपि प्रकृत्यर्थविरोधिनो लेशतो वृत्तिलाभात् प्रकृते विकारार्थः पर्यवस्यतीत्याशयः । यद्वा हेतुमनु- प्येभ्य इत्यनुवर्तमाने 'मयट्चे'ति सूत्रेणागतार्थे मय: । विकार इति चार्थिकार्थकथनमेवेति ध्येयमिति समादधुः । न च तत्र भाषायामिति वचनात् कथं तेन मयट्प्राप्तिरितिवाच्यमिति शङ्कमानाः व्यवश्छ. न्दसीति वेदेऽपि विकारार्थे मयविधानात् । विज्ञानानन्दमययोश्च व्याडोः पार्थक्यविवक्षया व्यच्कयो- . 18क ·पपत्तरित्यपि समादधिर । इदमेव प्रतीकमुपाददाना स्तादात्म्याथ विकारार्थ प्राचुर्याश्रमयः विधेतिसप्तम गीताभाष्योक्तेरितिभाव इत्यपि भावमाविर्भावयन्नि । गौर: श्यामइत्यादिवदिति । अभिमन्यमान- बाधकः शब्दोऽभिमानिनि प्रयुज्यत इत्यर्थः । अशनिरिन्द्र इतिवदिति । अविष्ठेयवाचक शब्दो. अधिष्ठातार प्रयुज्यत इति भावः । प्राचुर्यऽपीति । 'नप्रकृतवचने मयडित्यनुशासनादिति भावः । परामशानेर्देशानुपपत्तिभ्यामन्नमयस्यानमत्वेऽपि तत्रत्यमयटो विकागर्थयऽपि च तादृशनियामकगहित्या- प्राणमयादीनामब्रह्मत्वं तत्रत्यमयटा विकारार्थन्वं च दुरुपगममित्याशङ्कायां समभिव्य हृतमयटां मध्ये क्वचिद्धिःकारार्थत्वं क्वचित्प्राचुर्यार्थत्वमिति द्विधाकल्पनाप्रसङ्गान्वमित्याह तथाचेति । शरीरशरीरि- भावेनेति । तम्यैप एव शारीर आत्मेत्युक्तरिति भावः । वमन्योऽन्तर आन्मेत्यनेनान्यत्वमानत्वं चोच्यत इति द्रष्टव्यम् । सर्वान्तरत्वादिति । स्थूलताराऽा.न्धतीन्यायेन लौकिकानां प्रतीतिमनुसन्धान शास्त्रमन्नमयादीननात्मनों द्वारत्वेनोपदिश्यान्नमयादिभ्य इवानन्दमयादन्यन्तर आत्मेत्यभिधानाभावेन सर्वान्तरत्वादानन्दमयो मुख्यं ब्रह्म न द्वारमित्युपदिशतीत्यागवितुराशयः। विकारप्रवाहपतितत्वा. दिति । आनन्दमयस्य व मत्वोपगमे आनन्दपदप्रकृतिकमयटः प्राचुर्यायताऽऽपत्या विकारार्थकमयट- चतुष्टयसमभिव्याहारविरोधादित्याशयः । अन्नमयाद्यन्तरन्वमात्रेणेति । आनन्दमयान्तरम्य ब्रह्मणः श्रवणेऽपि अन्नमयादिकोशचतुष्टयान्तरत्वमात्रेणानन्दमयस्य सर्वान्तर वनिश्चयोपगती प्राणमयाद्युत्तरोत्तर. स्यापि पूर्वपूर्वान्तरत्वमात्रेण सर्वान्तरत्वनिश्चयापत्तिरिति भावः । सु० -- नन्वानन्दमय इत्येव सूत्रे प्रतिज्ञा, तत्कथमानन्दमय इत्याद्यैरिति व्याख्यान मित्यत आह उपलक्षणत्यमिति अनु० .... उपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमयपूर्वि गाम् ॥ आनन्दमयश्चासौ पूर्वश्च स एपामम्ति त आनन्दमयपूर्विणस्तेपाम् । स्यादयं व्याख्यान- व्याख्येययोर्विसंवादो यद्यत्रानन्दमयशब्दः स्वमात्रस्य ग्राहकः स्यात् । न चैवम् । किं स्वत्रानन्दमयशब्दस्य समानन्यायानामन्त्रमयादिशब्दानामुपलक्षकत्वम् । एवमुत्तरत्राप्याकाशा- दिशब्दानामपि । स्वसमानन्यायशब्दान्तरोपलक्षणत्वमवगन्तव्यमिति । अजहल्लक्षणा चैषा । तेनानन्दमयस्य त्यागो न मन्तव्यः । अत एव विकारशब्दादित्याधाक्षेपाणां तत्परिहाराणां स्वतन्त्रयुक्तीनां चोपलक्षणत्वं द्रष्टव्यम् । शे०-- नन्वानन्दमय: पूर्वो येपामिति बहुव्रीहिणैव मत्वर्थलाभात् इनिप्रत्ययवैयर्थ्यमित्यतो बहुव्रीहिमाश्रित्य मतुबर्थप्रत्ययप्रयोगे वैयर्थदोपेऽपि कर्मधारयमाश्रित्य मतुचर्थप्रत्ययप्रयोगे शब्दान्तरत्वान्न दोष इत्याशयेना आनन्दमयश्चासौ पूर्वश्चेति । ननु तथाऽपि कर्मधारयमत्वर्थी पाद् बहुव्रीहिरेवेष्टो लघुत्वा..

·दोषः स्यादेवेति चेन्न । बहुव्रीह्यपेक्षया कर्मधारयमत्वर्थीये शब्दगौरवस्थले बहुयत्नाश्रयणस्य दोषत्वेऽपि शब्दसाम्ये तददोपत्वस्य टीकाकृदभिप्रेतत्वात् । अन एव टीकायां यद्विकारीत्यत्र कर्मधारयमत्वर्थीय- मभ्युपगम्यानादिमदित्यत्र तदनङ्गीकारः । बहुव्रीहौ कर्मधारयमत्वर्थीये चार्थगौरवाप्रसङ्गेन शब्दगौरवस्यैव लाघवन्यायविरुद्ध वान् प्रकृने च तदभावेनादोपत्वात् । लाघवन्यायानादरेण शब्दगौरवेऽपि न्यासादिगत- कर्मधारयमत्वर्थीयप्रयोगाणा मेकगोर्वात् ठ नित्यमिति' सूत्रे दुवटवृत्तिकृता दर्शितत्वाञ्चेति सकलमकलङ्क- मिति मम्प्रदायः । वस्तुतस्तु यदा कर्मधारयान्नवीयः क्रियते तदा स्वपदार्थप्राधान्यमाश्रित्य कर्मधारयः कर्तव्यः । तेपामेव च पदार्थानामन्यन्त्र गुणभावमाश्रित्य मत्वर्थीय उत्पद्यत इति प्रतिपत्तिगौरवम् । यदा च पूर्वमेवान्यपदार्थप्राधान्यविवक्षा तदा वर्ति पदार्थानां गुणभाव आश्रीयत इति प्रतिपत्तिलाघवम् । कर्मधारयो मत्वर्थीयसहित एवान्यपदार्थस्य प्रतिपादक इति शब्दगौरवम् । बहुव्रीहिस्त्वन्यानपेक्ष एव तत्यति गदक इति शनलाधवं च भवतीति न कर्मधारयमत्व याश्रयणं युक्तम् । तथाऽप्यन्यपदार्थप्राधा. बवेवायां बहुपी हेरेप प्रम। पर्वधनी पर्वबी जी सर्व फेशी नट इत्याद्यभियुक्तप्रयोगानुपपत्तिप्रसङ्गात् । तदुपपादनार्थ प्रवृत्तात् 'सर्वादेः कर्मधारयादिनिः' इति भाष्यकारीयवचनालाघवानाश्रयणेन · वाचनिकः कर्मधारयादिनिरित्यत्र तात्पर्यमिति । समानन्यायताया एवं नन्त्रसम्बन्धात्कथमानन्दमयशब्देनान्नमयादिशब्दानामुपलक्षणेत्यतः सम्बन्धत्वान्नानुपपत्तिरित्याशयेनाह समानन्यायान मिति । ननु सौत्रानन्दमयाकाशादिशब्दाना समानन्यायशब्दान-रोपलक्षकल्वे आनन्दमयाकाशादिशब्दवाच्यत्वरिमर्द्धिन स्यादित्यत आनन्दमयादिशब्देषु जह लक्षणाऽनाश्रयणाददोष इत्याह अजहदिति । नानन्दमयस्य त्यागो मन्तव्य इत्युपलक्षणम् । नाकाशादि- त्यागो मन्तव्य इत्यपि द्रष्टव्यम् । यद्यप्युपलक्षणन्वोक्त्यैवाजहलक्षणात्वरिसद्धेः पुनरजह लक्षणात्वोक्तियों तथाऽपि 'उपलक्षणा च गौणी चे त्याची लक्षणामात्रेऽप्युपलक्षणापदप्रयोगदर्शनेन तेन तदसिद्धेरीवत्तदभि- धानमिति द्रष्टव्यम् । नन्वानन्दमयादिशब्दानां समानन्यायशब्दान्तरोपलक्षकत्वे 'विकार शब्दान्नति चेदि'त्याद्याक्षेपाणां न च प्राचुर्यादि'त्यादिपरिहाराणा 'तद्वेतुव्यपदेशाचे त्याद्यसाधारणयुक्तीनां चानुप- पत्तिः । उपलक्षितशब्दमात्रे विकारवाचकमयटशब्दाभावात्तत एव प्राचुर्यार्थत्वपरिहारस्याप्ययोगांदसाधार- णयुक्तीनां चासत्त्वादित्यत आह अत एवेति । सूत्रोपात्तानन्दमयाकाशादिशब्दाना समानन्यायशब्दान्तरोप लक्षकत्वादेवेत्यर्थः। विकारशब्दादित्याद्याक्षेपाणामित्यत्रादिपदेनाधिकरणान्तरीयोपदेशभेदादित्याद्याक्षेप- परिग्रहः ॥ स्वतन्त्रयुक्तीनां चेति । तद्धेतुव्यपदेशाच्चेत्यसाधारणयुक्तीनामित्यर्थः । - 187 ·॥ न्यायसुधौं । (... पा.१.६ स.१२ .. १० ... इत्या द्या)लेषाणामिति । प्राशुक्तान्यत्वां सरस्वशारीरस्वाद्याक्षेपोपलक्षकत्वं सौत्रविकार- शब्दस्य प्राचुर्यादिति परिहारस्यान्यवाद्या याक्षेपपरिहारोपलक्षकत्वं । "द्धतुव्यपदेशाच्चे"त्याद्यानंदमयाय. साधारणयुक्तीनामन्नमवाद्यसाधारणयुक्त्युपलक्षकत्वं द्रष्टव्यमित्यर्थः नम्न व्यक्तं कृतं चन्द्रिकायाम् । वक्ष्यामइति । ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात्पंचरूपादिषु म्फुटमित्येनय ग्न्यानावसर इति भावः । या ... बहुव्री हिल्वे इनो वैयाकर्म वाग्योऽयमित्याह आनन्दमयश्चामाविति ।। विकार. शब्दादित्याद्याक्षपाणामिति । अत्र विकार शब्दादित्याक्षेपः कण्ठोक्तः : तत्र विकारगब्देनान्यत्वा- न्तरत्वशरीरशरीरिभावा अप्युपलक्षणीया: । आदिपदेन 'नेतरोऽनुपपत्तः । 'भेद-यपदेशाच्च,' 'कामाचे नानुमापेक्षेति, सूत्रत्रयनियत्यतया अर्थादुक्ता आक्षेपा ग्राह्याः।। स्वतन्त्रयुक्तीनां चेति । अभ्यासमन्त्र. वर्णसभाख्या. नद्योगशासनरूपाणां तदुपलभितानामभेदेऽपिविशेषेणैवान्यत्वादिवचनमित्याद्यानां स्वपक्षसा- धकयुक्तीनामित्यर्थः । ननु पष्ठ्यर्थ बहुव्रीद्याश्रयणेनैव मत्वर्थभूतसंसर्गप्रतीतिनिर्वाहादिनिप्रत्ययवैयर्थ मित्या- शङ्कायां तस्य कर्मधारयप्रकृतिकत्वोपगमान्न क्षतिरित्यभिप्रेत्य समाधत्ते आनन्दमयश्चासौ पूर्वश्चेत्यादि । अथ लधीयसा बहुव्रीह्याश्रयणेनैवामिमतार्थप्रत्याय संभवे गरीयसा कर्मधारय प्रकृतिकमत्वर्षीयाश्रयणेन सागर्थप्रत्यायनोपपादनं परीक्षकसंप्रदायमतिशेत इति चेन्न । बहुव्रीहेर्यत्राल्याच्कता मत्वर्थीयान्तकर्म- धारयस्य तु बह्वच्कता तत्र दर्शितक्षत्यवतारेऽपि प्रकृते द्रुयोरपि तुल्याच्कतयोक्तक्षत्यनवतारात् एतद शये. नैव टीकायां यद्विकारीत्यत्र कर्मधारयप्रकृतिकमत्वर्थीयाऽभ्युपगमेऽप्यनादिमदित्यत्र तदनम्युपगतिः । वृत्तिव्याख्यारूपन्यासादिगतकर्मधारयप्रकृतिकमत्वर्थीयप्रयोगाश्च 'एकगोपूर्वाठकि,त्यमिति सूत्रे दुर्घटवृत्ति- कृतोपदर्शिता चेति सर्व समञ्जसम् । वस्तुतस्तु । कर्मधारयप्रकृतिकमत्वर्थीयचिकीदिशायां समासघटक. पूर्वपदार्थनिष्ठाभेदसंसर्गावच्छिन्नप्रकारता निरूपिततादृशोत्तरपदार्थनिष्ठविशे यताशालिशाब्दधीतात्पण कर्म- धारयं विधायाभेदसंसर्गेण पूर्वपदार्थविशेषितप्रधानभूतोत्तरपदार्थानां मत्वर्थीयशक्यतावच्छेदकीभूतसंसर्ग निरूपितत्वप्रत्यासत्या विशेषणतामुपेत्य मत्वर्थीयो विधेय इति प्रतिपत्तिकृतगौरवम् । वहुव्रीहिचिकीर्षायां तु तस्य समासाघटकपदार्थरूपान्यपदार्थप्राधान्येन पूर्वमेव वर्तिपदार्थानां गुणभाव आश्रीयत इति तत्कृतं लाधवं मत्वर्थीयेनान्यपदार्थ प्रतिपादनीये कर्मधारयसमभिव्याहारस्वतन्त्रत ऽऽश्रयणीया बहुव्रीहिणा तस्मिन् प्रतिपादनीये तु न सेत्यपि लाघवं बहुव्रीहिकल्पे सूपपादं तथापि सर्वधनी सर्वबीजी सर्ववे शीत्याधभि- युक्तप्रयोगसामञ्जस्याय प्रकृता सर्वादेः कर्मधारयादिनि'रिति भाप्यकारीयवचनालाघवानाश्रयणेनैव वाच. निरु: कर्मचारया दिने र त्यत्र तालर्यमिति न्यभात्सुः प्राञ्चकाः । समानन्यायानामिति स्वसमन्वयहेतुभूत- न्यायसञ्चारविषयत्वं शक्यसंबन्ध इत्यनेन ध्वन्यते । तेन नानन्दमयस्य त्याग इति । छत्रिणो यांतीत्यत्रैक- ·सार्थवाहित्वस्य लक्ष्यतावच्छेदकत्ववत्प्रकृतेऽपि गुणिसामान्यवाचकगुणवाचकान्यतरत्वस्य लक्ष्यतावच्छेद- कत्वस्योपगमात्तस्य च शक्यलक्ष्योभयसाधारणत्वादिति भावः । अत एव सूत्रघटकानन्दमयपदस्योक्त. धर्मावच्छिन्नलक्षकत्वादेव । उपलक्षणत्वमिति । विकारशब्देनान्यत्वान्तरत्वशरीरशरीरिभावा उपलक्ष. णीयाः 'नेतरः भेद, कामाच्चे'तिसूत्रत्रयनिरसनीयाक्षेपा आदिपदसंग्राह्या इति हृदयम् । स्वतन्त्रयुक्तीना- मिति । तद्धेतुसूत्राद्युक्तासाधारणयुक्तीनामित्यर्थः । सु०-- स्यादतत् । मुख्यार्थयाधे तयोगे प्रयोजने च सति लक्षणा दृष्टा । तदत्र वाचकशब्दप्रयोगे संभवति किं लाक्षणिकशब्दप्रयोगे प्रयोजनं सूत्रकारस्य । न घेयं रूढ- लक्षणा । येन प्रयोजनानपेक्षेत्यत आह सूत्रम्येति । अनु०- सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन सर्वशाग्याविनिर्णये ।। पुनश्च प्रापका देतोस्तत्राधिकरणान्तरम् ।। यदि मुख्य एव प्रयोगः क्रियते । तदाऽनमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया इत्येव प्रयोक्तव्यं स्यात् । तथा च सूत्रस्याल्पाक्षरत्वलक्षणं हीयेत । श्रुत्याऽर्थाद्वा ज्ञायमानस्या- र्थस्यावचनं ह्यल्पाक्षरत्वम् । अयं चार्थोऽर्थाज्ज्ञायत इति पक्ष्यामः । अतः सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन प्रयोजनेन लाक्षणिकप्रयोगः सूत्रकारस्येति । ननु सूत्र यथाश्रुतमेव चेद् गृह्यते तदा कीदृशो दोषो येन लक्षणा व्याख्यात. व्येत्यत आह सर्वेति । प्रवृत्तत्वादिति शेषः । यदि हि सूत्रे श्रुतमात्रं गृह्येन तदा सूत्रशतेन वाक्यशतसमन्वय एव सिद्धयेत् । न तु सर्वशाखानिर्णयः। सर्वशाखानिर्णयार्थ प्रवृत्तानि चैतानि । सूत्रान्तराभावात् । अतः सर्वशाखानिर्णायकत्वस्यान्यथाऽनुपपच्या यथाश्रुतमात्र- परित्यागेन लक्षणा व्याख्येयेति गम्यते । लक्षणाऽऽश्रयणे हि सर्वशाखानिर्णयः सिध्यतीति । ननु यथा यथाश्रुतग्रहण बाधकमस्ति सूत्राणां विश्वतोमुखत्वासंभवः तथोपलक्षणा- ऽऽश्रयणेऽपि बाधकमद्भावः समानः । आनन्दमयशब्देनानमयादीनामिव सर्वशब्दानामुप- लक्षयितुं शक्यन्वेनोत्तराधिकरणारम्भानुपपत्तेगिति चेत् । किं समानन्यायशब्दान्तर विषयाधि- करणानारम्भप्रसङ्गो बाधकः । किंया न्यायान्तरविषयशब्दान्तरगोचराधिकरणानारम्भ- प्रसङ्गः । नायः । इष्टत्वात् । न द्वितीयः । वैषम्यात् । अन्नमयादयो हि समानन्यायतया संबन्धेनोपलक्षणया गृह्यन्ते । तदितरेषां तूपलक्षणायां कः संवन्धः। न हि संबन्धेन विना लक्षणा दृष्टा । शब्दत्वेन सन्दिग्धत्वेन चोपलक्षणमुपप्लवः । तथा मति तत्तु समन्वयादि- 18 ·॥ न्यायसुधा ॥ (भ.१ पा.१ म.६ म.१२ . 0 त्यनेनैव पूर्णत्वात् । अथ समानन्यायविषयत्वेऽप्यधिकरणान्तरारम्भो दृश्यते । उपलक्षणपक्षे स न स्यादित्यापाद्यत इत्यत आह पुनश्चेति । तत्र पूर्वाधिकरणव्युत्पादिन्यायविषयेऽप्यर्थे यदाधिकरणान्तरमारभ्यने तत्पूर्वाधिकरणन्यायाच्छादकाधिकाशङ्कालक्षणात्पुनरधिकरणान्त- रारम्भप्रापकाद्धेतोधिग्रमानाधुज्यते । इदमुक्तं भवति । समानेऽपि न्याय पुनरधिकरणान्त- रारम्भान्यथाऽनुपपन्या यथाश्रुत एक सूत्रार्थ इति यदुक्तं तन्न। अन्यथोपपत्तेः । अधिका- शङ्कया तन्न्यायविषयत्वाभावे परेणाशङ्कितेऽधिकाशङ्कानिराकरणेन पुनस्तन्न्यायविषयत्व. प्रदर्शनार्थत्वादधिकरणान्तरारम्भस्य | विश्वतोमुखत्वमङ्गस्तु निरवकाश इति लक्षणाऽऽश्रयण- मेव न्याय्य मिति । शे० --- उपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमयपूर्विणामित्येतावतैव व्याख्यानव्याख्येययोर्विसंवादाभाव. प्रतिपादनारसूत्रम्याल्पाक्षरत्वेन सर्वशाग्याविनिर्णये इत्युत्तरवाक्यवैयर्थ्यमित्यतो लाक्षणिकपदप्रयोगे प्रयो- जनप्रतिपादकत्वान्न वैयर्यमित्याशयेन लाक्षणिकपदप्रयोगे प्रयोजनस्यैवानपेक्षायां तत्प्रतिपादकतयो तर- वाक्यसार्थक्यासंभवात्तदुपपादनपुरःसरमुत्तरवाक्यमवतारयति स्यादेतदिति ।। वक्ष्याम इति । 'ब्रह्म शब्दम्य चाभ्यासात्पञ्चरूपादिषु स्फुटम्' इत्यादिनेति शेपः । तथाऽपि सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेनेत्येतावतैव प्रयोजनाभिधानादुत्तरवैयर्थ्यमित्यतो मुख्यार्थानुपपत्तिप्रतिपादनार्थत्वान्न वैयर्थ्यमिति भावेन तथा तद्वाक्य- मवतारयति नन्विति । समानन्यायानामित्येतददृष्ट्वा शङ्कते नन्विति । समानन्यायशब्दान्तरोपलक्षण- त्वाङ्गीकारान्नातिप्रसङ्ग इत्याशयेन समाधत्ते किमिति । तत्कथमित्यतः संबन्धभावाभावाभ्यामित्याह अन्नमयादयो हीति । ननु संबन्धाभावेऽपि लक्षणोपपत्तेरक्तवैषम्यमप्रयोजकमित्यतो व्यतिरेकमुखेन संबन्धस्य लक्षणोपयोगमुपपादयति न हीति । अस्तु संबन्धापेक्षा तथापि न समानन्यायतैव संबन्ध इति नियमोऽतिप्रसङ्गात् । ततश्च समानन्यायतयाऽन्नमयादिशब्दानामिव शब्दत्वादिसंबन्धान्तरेणान्येषा- मध्युपलक्षणोपपत्तेरधिकरणान्तरवैयर्यमेवेत्यत आह शब्दत्वेनेति । उपप्लवमेवोपपादयति सतीति । " आद्य पक्षमङ्गीकृत्य तत्रोक्तदोषमनिष्टत्वोपदर्शनेन परिहरति अथेति ॥ दृश्यत इति । प्रागनथाऽनुगमादित्यादाविति शेषः । म. अर्थाज्ञायत इति वक्ष्याम इनि । 'ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात्पञ्चम्पादिपु स्फुटमि'त्यत्र इत्यर्थः । अधिकरणांतरारंभस्येति । आकाशाधिकरणेत्यर्थः । नन्वधिकरणान्तरारंभ इव विक्षतो मुरवत्वमपि अन्यथा नीयताम् । येन तदन्यथानुपपत्त्या लक्षणाऽऽश्रयणं स्यादित्यत आह विश्वतो. मुखन्वेति ।

·भानन्दमयोथासात) ॥ मानन्दमथाधिकरणम् ॥ या० वक्ष्याम इति । 'ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात्पञ्चरूपादिषु स्फुटमि'त्यत्रेत्यर्थः । श्री०-विधतोमुखत्वभङ्गस्त्विति । समानन्यायाक्रान्तशब्दोपलक्षणत्वाभावपक्ष इति शेषः । च० वक्ष्याम इति । 'ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात्पञ्चरूपादिषु स्फुटम्' इत्यत्रेत्यादिः । अन्यथोपपत्तिरुक्ता भवति । आनन्दमयेतरेषां ब्रह्मत्वव्यावृत्तिपुरस्कारेणानन्दमयस्य ब्रह्मत्वज्ञापकानन्दमय- पदोपादानान्यथाऽनुपपत्तेरिति पूरणीयम् । सु० -- ननु सर्वशाखानिर्णायकत्वमेवैषां सूत्राणां नास्ति । सर्वशाखाना कार्यनिष्ठत्वेना- ब्रह्मविषयत्वात् । ब्रह्मनिष्ठस्तु वेदान्तभागोपीयान् विनापि लक्षणाऽऽश्रयणेन यथाश्रुतार्थे । सूत्रः शक्यो निर्णेतुमिति किं लक्षणाऽऽश्रयणेनेत्यत आह सर्वे वेदा इति । अनु० सर्वे वेदा आमनन्ति यत्पदं स्विति हि श्रुतिः ।। सर्वेषामपि वेदानां ब्रह्मनिष्ठतामाहेति शेषः । प०-- श्रुतिरित्यनंतरमपेक्षितं पूरयति इति शेष इति । सु०--- यद्यत्रोपलक्षणम् मिप्रेतं स्यात्तदा प्रथमप्राप्तत्वादन्नमयशब्दमेवोपादद्यात् । आनन्दमयशब्दं तूपाददत्सूत्रकारस्तन्मात्रविवक्षा सूचयतीत्यत आह आनन्दमयेति । अनु०-- आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मगः पुच्छनोक्तितः ।। समस्ताब्रह्मताप्राप्रानन्दमयनाम हि ॥ अन्नमयादीनामब्रह्मत्वे विकारशब्दः साधारणोपपत्तिः। आनन्दमयरूपे तु ब्रह्म विदाप्नोति परमित्युक्तस्य 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति पुच्छत्योक्त्या समस्तस्यावयविन आन- न्दमयस्याब्रह्मत्वप्राप्तिरधिका ऽप्युपपत्तिरस्तीत्यतोवावहितैर्भवितव्यमिति ज्ञापयितुमानन्दमय. नाम गृहीतं सूत्रकृतेत्यन्यथोपपत्तिरुक्ता भव(ती)ति । यद्यानन्दमयो ब्रह्म स्यात्तदा तदवयवस्य समस्ताया मुख्याया आब्रह्मतायाः सम्यग्ब्रह्मताया अप्राप्तेरिति वा । ततश्च तद्वेदनात्परप्राप्तिः श्रुता बाध्येतेति । नन्वन्नमयेऽप्यधिकाऽनुपपत्तिरस्ति । 'ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः' इति । 'तस्येदमेव शिरः' इति च । मैवम् । अस्यापि विकारोपपादकत्वेन तदन्तर्भावात । यद्वा अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति जिज्ञास्यतयोक्तस्य ब्रह्मणः पुच्छत्वोक्त्या समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयविचारस्य प्रकृतेन सङ्गतत्वादानन्दमयनामग्रहण- मिति योज्यम् । 18घ ·१२९६ ॥ न्यायसुधा ॥ ܝܝ शे० अन्यथोपपत्तिरुक्ता भवतीति । आनन्दमयमात्रविवक्षाज्ञापकानन्दमयशब्दोगादाना. न्यथाऽनुपपत्तेरिति शेषः || विकारोषपादकत्वेनेति । परामर्शप्रत्यक्षनिर्देशाभ्यामन्नविकारशरीस्यैवात्र विवक्षःयित्वेन मयटो विकार.थन्यमेव न्याय्यं न प्राचुर्यार्थत्यमित्यनेन प्रकारेण विकागेपपादकत्वेनेत्यर्थः । १०- - समस्त येत्यनुवादः । अवयविन इति व्याख्या । अवहितः सावधानैरित्यर्थः । मास्तु छस्य मुग्न्यमवमित्यत आह ततश्चेति । तद्वदनान् ब्रह्मविदामोति परमित्युक्तब्रह्मज्ञानात् । परब्रह्मप्राप्तिर्या श्रुता सा बाधिना स्यादित्यर्थः । अधिकानुपपत्तिरिति । प्राकृतान्नविकारदेहपरामर्शा. दिरूपेत्यर्थः ।। विकारोपपादकन्वेनेति । अन एव पूर्व पझदशायमिन्नमयादिशब्दे तावद्विकारार्थोऽङ्गीकार्य इत्यादिना तथैवोक्तमिति भावः । प्रकृतेनति । जिज्ञासासूत्रेणेत्यर्थः । उपलक्षणमेतत् । 'तत्राऽऽनंदादयो गुणाः । ईशम्यवति निर्णीता इत्युपासनापादीयानुव्याख्यानसुधायामुक्तदिशा सर्वापेक्षितानंदप्रदोपासनावि. पयमहागुणवाचित्वना यायादो मंगलार्थत्वाच्चेत्यपि :येयं ।। अन्यथोपपत्तिरुक्ता भवतीति । तन्मात्रविवक्षाज्ञापकानन्दमयनामोपादानान्यथाऽ. नुपपत्तरिति शेषः । विकारोपपादकत्वेनेति । परामर्शप्रत्यक्षनिर्दशाभ्यामन्नविकारशरीरस्यैवात्र विवक्ष. जायव्ये मयटो विकागर्थकन्यमेव न्याय्यमिति विकारोपपादकत्वेनेत्यर्थः । या सु ननु सूत्राणामुपलक्षणत्वाभावे सर्वशाखानिर्णयाभावप्रसङ्गेनास्तूपलक्षणत्वम् । आनन्दमयशब्दस्यान्नमयाद्युपलक्षणत्वमि ययं विशेषः कुत इत्यत आह ब्रह्मशब्दम्येति । अनु० ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात्पञ्चरूपादिषु स्फुटम् ॥ आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे हि हेतुत्वेन(यो) ब्रह्माब्दाभ्यासोऽभिहितः सोऽन्नमयादिष्वपि समानः । तथा चान्नमयादीनामब्रह्मत्वेऽनैकान्तिकः कथमानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वं साधयेत् । अतोऽन्नमयादिमाधारणं ब्रह्मशब्दाभ्यासं हेतुत्वेन बढ़ता सूत्रकारेण तेषामपि पक्षत्वमङ्गी. कृतमिति ज्ञायते । च शब्देन 'अम्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तीत्यादिहेतूनामपि साधारण्यं सूचयति । आदिग्रहणादानन्दादीनां ग्रहणम् । तस्मादुक्त एव सूत्रार्थ इति । शे० -- अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तीत्यादिहेतूनामिति । यद्यप्यत्र मान्त्रवर्णिकमेव च गीयत इत्यादिहेतूनामिति वक्तव्यम् । तस्याऽप्यन्नमयादिपञ्चकसाधारण्यात् । यद्वक्ष्यति 'अन्नमया- दीनां पञ्चानामपि परब्रह्मत्वं युक्त्यन्तरेण प्रतिपादयितुं सूत्रमिति तथाऽपि व्युत्पादनसापेक्षत्वान्मान्त्रवर्णिक- समात्याया अनाग्रहणमिति द्रष्टव्यम् । अत्रादिपदेनान्नमयादिज्ञानान्मोक्षानुपपत्त्यादिहेतूनां परामर्शः ।। ..- ·भानन्दमोऽभ्यासात् ) ॥ मानन्दमयाधिकरणम् ॥ १२९७ - या० आदिग्रहणादिति । आनन्दादीनामप्यत्र पक्ष मिति ज्ञापयितु पश्चरूपादिग्वित्यत्रादिपदमित्यर्थः । अन्यथाऽऽनन्दादिसाधारण्ये नाकान्तिकतया ब्रह्म ब्दस्य नानन्दमय ब्रह्मत्वव्यवस्थापकत्वं स्यादिति भावः । यद्यपि 'प्राप्यत्वेन गायट प्रोक्तेन तत्राप्यन्यदुन्यते' इति वक्ष्यमाणरीत्या तेऽपि गुणिवाचिन एव तथाऽ- प्यापातप्रतीत्यनुरोनेयमुक्तिन्त एव द्वितीयपाटे तथैव व्युत्पादयिष्यतीति ध्येयम् । आदिग्रहणादानन्दादीनामिति । 'गुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम्' इत्युक्तत्वेनात्राधिकरणे गुणवाचकानन्दादिशब्दानामपि निर्गतत्यत्वेन 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' इत्यादी श्रूयमाणानामानन्दादीनाः पि पक्षत्वम् । अन्यथा ब्रह्मशब्दस्य तत्र तत्र व्यभिचारप्रसङ्गादितीममर्थ आदि. शब्देनाहेत्यर्थः । प० - ब्रह्मशब्दाम्यासोऽभिहित इति । ब्रह्मशब्दोऽभिहित इत्यर्थः । तथैव प्राक् 'ब्रह्मशब्यस्य श्रुतत्व,दिति व्याख्यानात् । तथा च सोऽन्नमयादिप्वपि समान इति ग्रंथस्साधुः ।। इत्यादिहेतूनामिति । “अस्मिन्नि' तिसूत्रोक्तमुक्तगम्यत्व, “मांत्रवर्णिक" सूत्रोक्तमंत्रवर्णोक्तत्व,तदुपलक्षित- भृगुवल्लीसमारख्याऽऽदिहेतू-मित्यर्थः । विकारोपपादकत्वेनेति । परामर्शप्रत्यक्षनिर्देशाभ्यामन्नविकारिशरीरस्यैवात्र विवक्षणी- यत्वे मयटो विकारार्थत्वमेव न्याय्यमिति विकारोपपादकत्वेनेत्यर्थः ।। चशब्देनास्मिन्निति । यद्यपि 'मान्त्र- वर्णिकमेव च गायत' इत्यादिहेतूनामिति वक्तव्यम् । तथाऽपि मान्त्रवर्णिकसम ख्यायाः पञ्चरूपविषय स्वस्यास्पष्टप्रतिभासादेवमुक्तमित्यवगन्तव्यम् । आदिपदेनेतरज्ञानान्मोक्षानुपपत्तिमान्त्रवर्णिकसमाख्ययोस्त. दुपलक्षिन नृगुवल्लौवाधूलशाखासमाख्यादेश्च ग्रहणम् || आदिग्रहणादानन्दादीनामिति । 'आनन्दो बभेति व्य जानादि"त्यादौ श्रूयमाणानामानन्दादीनामपि गुणवाचिनामत्र पक्षत्वम् । अन्यथा ब्रह्म- शब्दस्य तत्र व्यभिचारप्रसङ्ग इतीममर्थमा दिशदेना हत्यर्थः । यद्यपि 'प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तेन तत्राप्यन्य- दुच्यत' इति वक्ष्यमाणरीत्या तेऽपि गुणवाचिन एव । तथाऽप्यन्त्र प्रसिद्धत्यादिवदापातप्रतीत्यनुरोधेने. यमुक्तिरित्यवधेयम् । च० चशब्देनास्मिन्नित्यादि । अन्नमयादीनां पञ्चानामपि परब्रह्मत्वं युक्त्यन्तरेण प्रतिपादयितुं सूत्रमिति ग्रन्थकृदभिधास्यमानतया मान्त्रवर्णिकगानस्यान्नमयादिपञ्चकसाधारण्यादत्र मान्त्र- वर्णिकमेव च गीयत इत्यादिहेतूनामित्यभिधातव्यत्वेऽपि मान्त्रवणिकसमाख्यायास्तत्पञ्चकसाधारण्यस्थ व्युत्पादनसापेक्षतया तन्निरपेक्षादरात्तथाऽनभिहितिरिति ध्येयम् । आदिपदमितरज्ञाना-मोक्षानुपपत्ति- मंत्रवर्णिकसमाख्याऽऽदिसंग्राहकम् । आदिग्रहणादिति । 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' इत्यादौ !. माना गुणवाचिनामानन्दादिपदानां प्रकृतपक्षतावच्छेदकाभिमतगुणवाचकगुणिसामान्यवाचकान्यतर.

·न्यायसुधा । ( म... पा.१ १.६ म.१२ स्वरूपधर्माकान्नतां ध्वनयितु पश्चरूपादिग्विति मौलमादिपदोपादानमितरथा ब्रह्मशब्दस्य तत्रानकान्त्य- प्रसङ्गादिति भावः । 'प्राप्यत्वेन मय ट्प्रोक्तैन तत्राप्यन्यदुच्यत' इत्यनुन्याभिधास्यमा दिशाऽऽनन्टा दि. पदानामपि गुणिवाचकन्वेऽपि लिङ्गपादे तथैव ग्रन्थकृदभिधाम्यमानत्वेऽप्यापातप्रतीतिमनुमध्येन्थमभिहिति. रिति :येयम् ! सु नन्वानन्दमयस्य कथं ब्रह्मत्वम् । ब्रह्म पुच्छमिति ब्रह्मणस्तत्पुच्छत्वाभि- धानात् । न च ब्रह्मशब्दोऽन्यपरः । तथा सत्यत्रैवानैकान्त्यापत्तेः । न च निरपवादो ब्रह्मशब्दो हेतुः न ब्रह्मशब्दमात्रमिति वाच्यम् । ब्रह्म पुच्छमित्यत्राप्यपवादाभावात् । ब्रह्मा- वयवत्वमिति चेन्न । अद्याप्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वासिद्धेरिति ।। अत्र प्रष्टव्यम् । किमवयवस्य पूर्णत्वेऽवयविनः पूर्णत्वं नोपपद्यत इत्यभिप्रायः । किं चाऽऽआनन्दमयस्यावयविनः पूर्णत्वे तदवयवस्य पूर्णत्वाभावापादनम् । उतावयवाक्यविनोहेंदादवयवस्य रमात्मत्वेप नावयविनस्त स्वमिति । आये दोषमाह ब्रह्मतेति । त्तनु ब्रह्मताऽवयवेऽपि स्यात्तथाऽवयविनि स्वतः ।। यथैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताऽखिला ॥ दर्शिता चैव पार्थाय निःसीमाः शक्तयोऽस्य हि ।। यदाऽवयवेऽपि ब्रह्मता तथा सत्यवयविनि सा स्वतोऽनायासेन स्यात् । अवयविनोऽ- वयवापेक्षया महत्त्वस्य दृष्टत्वात् । ततश्चावयवस्य पूर्णत्वेऽजयविनः पूर्णत्वानुपपत्तिरिति विरुः द्धमेतत् । द्वितीये व्याप्त्यभावं दर्शयति यथैवेति । एतच्च 'उद्भवहाँत्मनः केशौ' इत्यादिना पुराणे प्रसिद्धम् । अखिला निरुपचरिता। नथाऽऽजन्दमयावयवस्यापि भविष्यतीति शेषः । अत्र प्रमाणमाह दर्शिता चेति । पार्थदर्शनं च द्यावापृथिव्योरित्यादि तद्वाक्यादवगम्यते । चशब्दः पुराणायुक्तिसमुच्चयार्थः । एवशब्दस्त्वेवं प्रमितैत्र न वामात्रेणोच्यत इति संबध्यते । ननु लोके योऽवयवः स परिच्छिन्नो दृष्टस्तत्कथमेतदित्यतः परमेश्वरस्याघटितघटकतया सर्वत्रा- प्रतिबद्धया शक्त्याऽन्यत्रादृष्टमपि घटते कात्र कथन्तेत्याह निःसीमा इति । सीमसीमे स्त्रिया- मुझे इति सीमन् शब्दपर्यायसीमाशब्दोत्तरपदोऽयं समासः । सीमन्शब्दोत्तरपदत्वेऽपि डाबु- माभ्यामन्यतरस्यामिति साधु ।

·નામથર્નાસાનું ) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ।। -- ब्रह्मत्व- तृतीयेऽध्येतदेवोत्तरम् । निःसीमा इति । हिशब्दो हेतौ । शिरो नारायण इत्यादि. प्रसिद्धियोतको वा। शे० तथा सतीति । ब्रह्मपुच्छमित्यत्र ब्रह्मशब्दस्यान्यपरत्व इत्यर्थः । अत्रैवेति ब्रह्मपुच्छमि- त्यत्र ब्रह्मशब्दश्रवणेऽपि विष्णुत्याभावादिति भावः ॥ न च निरपवाद इति । तथा च हेतोरेवाना. गमनान्न व्यभिचार इति भावः ॥ अद्यापीति । ततश्चानन्दमयस्य ब्रह्मत्वसिद्धौ ब्रह्मावयवत्वरूपा- पवादसिद्ध्या निरपवादब्रह्मशब्दस्य व्यभिचाराभावसिद्धिस्तत्सिद्धौ च तेनानन्दमयस्य सिद्धिरित्यन्योन्याश्रय इति भावः ॥ व्याप्त्यभावादिति । यो यदवयवः सोऽपूर्ण एवेति व्याप्तेर- भावादित्यर्थः । पूर्णत्वेऽपि कृष्णस्यावयवत्वस्यैवासिद्धेनं तत्र व्यभिचार इत्यत आह एतच्चेति ।। अत्रेति । कृष्णस्य निरुपचरितपूर्णतायामित्यर्थः । परप्रत्यक्षस्य परं प्रत्यसिद्धेः कथमेतदित्यतस्तद्वाक्यादेव तसिद्धि- रेत्याह पार्थदर्शन चेति । ननु निर्गता सीमा याभ्यस्ता इति सीमन्शब्दोत्तरपदतया समासस्य ऋन्नेभ्यो ङीबिति प्राप्तस्य ङीपो 'मन' इति निषेधान्निःसीमान इति भवितव्यम् । निःसीमा इति तु कथमित्यत आह सीमसीमे इति । सीमन्शब्दोत्तरपदत्वेऽपि समासस्य न दोप इत्याह सीमनिति । अत्र डाबुभाभ्यामित्येको योगः । मन्नन्तात्प्रातिपदिकादन्नन्ताबहुव्रीहेश्च डार स्त्रियां स्यादिति तदर्थः । स चार्थाद्विकल्पितः । नित्ये हि डापि न क्वचिन्नान्तमस्तीति मनोऽनो बहुव्रीहिरिति ङी निषेधो निर्विषयः स्यात्ततोऽन्यतरस्यामित्यपरो योगः । डाबुभाभ्यामित्यनेनोक्तौ डापडीनिषेधौ द्वावपि वा रत इति च तदर्थः । तेन तयोरभावेनान्तलक्षणो कीबपि भवतीत्यर्थपर्यवसानात् डापि निःसीमा इति ङीपनिषेध नि:सीमान इति, डीपि निःसीम्न्य इति, रूपत्रयस्यापि सम्भवान्नानुपपत्तिरिति ध्येयम् । (मनः । मन्नन्तान्न लीप सीमा । सीमानौ । अनो बहुधीहेः । अन्नन्ताबहुप्रीहेर्न ङीषु । बहुयज्वा बहुयज्वानौ । डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् । सूत्रद्वयोपात्ताभ्यां डाब्बा स्यात् । सीमा सीमे सीमानौ । दामा दामानों दामे । नपुंसिदामेत्यमरः । बहुयज्वा) न चैवं सीमेत्यत्रापि तत्प्रसङ्ग इति वाच्यम् । अन्यतरस्यामिति योगे मन इत्यस्य निवृत्त्याऽन्नन्तबहुव्रीहिरेव विकल्पाश्रयणेन केवलमन्नन्तात्तदप्रसङ्गात् । न च मन इति निवृत्ती नि:सीमन्निति मन्नन्तबहुव्रीही हीपविकल्पो न म्यादिति वाच्यम् । तत्र मन्नन्तकी ब्धि- कल्यानवकाशेऽप्यन्नन्तकी ब्धिक पश्य बहुसीम्नी बहुसीम बहुसीमाना बित्य दाविवाविरुद्धन्वान् । चवं मन्नन्त महुवाहावयन्नन्तबिकल्पाश्रयणेनैव महानाम्नीशब्दम्य व्युत्पादयितु शक्यत्वेन कर्मनिर्णयटी, कायां गन इति की निषेधाप्रवृत्तिव्युत्पादनायानित्यत्वाद्याश्रयणमनर्थकमिति वाच्यम् । चिरन्जनरीत्या:न्य- तस्यामिति योगविभागमनाश्रित्य तत्र तदाश्रयणादिति दिक् ।। तृतीयेऽपीति । अवयवावयविनोमैदा- दायवम्य परमात्मन्येन नावयविनः परगामत्वमिति तृतीयेऽपीयर्थः ॥ एतदेवेति । अघटितघटके कार ·शक्त्या नावयविनोऽवयवत्वं विरुद्धमित्याशयः । उक्तस्यार्थस्य भूलारूडलाय हिशब्द हेत्वर्थतया ध्याचष्टे हिशब्द इति । ईश्वरशवत्या प्रमितस्यैव दुर्घटस्य निर्वाहोऽन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । न चावविनोऽवयवत्वं प्रमितं तक तया निर्वाह इत्यत आह शिरो नारायण इत्यादति । ननु सामशब्दम्य नकारान्तत्वेन जम्यो डाय' इति कीपि निम्सीय इति भक्ति- व्यम् । निसीमा इत्युक्तिस्तु व मत्यत अह सीमसीमे स्त्रिया मित्यादिना । तथा च नातल्या भावान्त डापः प्राप्तिरिति भावः । नान्तत्वमभ्युपत्याप्याह सीमनशब्दोत्तरपदत्वेऽपीति । अत्र डापि टिलो र सति आकारान्तत्यमेव भवतीति भावः ! ५० - नथेति मूलपदम्याश्रमाह तथामतीति ।। उसे बहति । 'उहबत्मिनः कशी सित्कृष्णी महामुने । उवाच च सुरानेो मकैशो वसुधातले । अवतीर्य भुबो भार क्लेशहानि करिप्यतः' इत्यादि- विष्णुपुराणे पंचमांशे प्रसिद्धमित्यर्थः ।। अत्र प्रमाणमाहेति । व्याप्तत्वेऽर्जुनप्रत्यक्षं प्रमाणमाहेत्यर्थः । "यावापृथिव्योरिदमंतरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वा''इत्येकादशगीतास्थार्जुनवाक्यादवगम्यते पार्थप्र- त्यक्षमित्यर्थः । पुराणाधुक्तीति । पुराणेतिहासादौ व्याप्तत्वोक्तिसमुच्चयार्थ इत्यर्थः । ननु सीमन् शब्दस्य नकारांतत्वेन 'ऋन्नेभ्यो जीवि"तिप्राप्तडीप्प्रत्ययस्य मन" इतिसूत्रेण मन्नतात्प्रातिपदिकात् डीप न भवतीति निषेपि 'निस्सीमानोस्य शक्तय" इति वाच्यमित्यत आह सीमसीमे स्त्रियामुझे इतीति । इत्यमरोक्तेरिति योज्यं ।। डाबुभाभ्यामिति । मन्नन्तात्प्रातिपदिकादन्नन्ताच्च बडबीहेविंकल्पेन डाप्प्रत्ययो भवतीति चतुर्थाद्यपादे पाणिन्युक्त्या डाष्प्रत्ययांतत्वात् साधुरित्यर्थः । उतावयवावयविनोर्मेदादित्यादिनो- तपक्ष निराह तृतीयेऽपीति ॥ इत्यादिप्रसिद्धीति । भाष्योक्तस्मृतिप्रसिद्धीत्यर्थः । तथाच "अंगांगित्वेन भगवान्स्वानंदानुभवे स्थितः । स एव व्यूह्य चात्मानं पृथग्रूप इव स्थित" इत्यैतरेयभाष्योक्तदिशा नारायणवासुदेवादिरूपैर्नानारत्नविनिर्मितप्रतिमावत्पुंजीभूतदिव्यलक्षणरूपविशेषेण भगवत एवांगत्वमंगित्वं चोपपन्नमिति द्वयोः परमात्मत्वं नायुक्तमिति भावः । या ननु सीमन्शब्दस्य नकारान्तस्य स्त्रियां मन इति डीपनिषेधान्निःसीमान इति भवितव्यं निःसीमा इति कथमित्यत आह सीमसीमेति । नान्तत्वमभ्युपेत्याप्याह सीमन्शब्दोत्तरेति । मन्नन्तात्प्रातिपदिकादन्नन्ताबहुव्रीहेश्च ङीप् वा स्यादिति सूत्रार्थः । सीमे सीमानौ बहुयज्वे बहुयज्वानामि- युदाहरणम् । तथा चानेन डापि टिलोपे चाऽऽकारान्तत्वं सावित्यर्थः ।। श्री०- ब्रह्मणस्तत्पुच्छत्वाभिधानादित्यत्र ब्रह्मण इत्यस्य जिज्ञास्यतयोक्तस्य ब्रह्मण इत्यर्थः । प्रक्षशब्द इति । ब्रह्मपुच्छमित्यत्रेत्यर्थः ॥ अन्यपर इति । जिज्ञास्यब्रह्मव्यतिरिक्तचतुर्मुखादिपर -wa- ·- मानन्दमयोऽभ्यासात) ॥ मानन्दमयाधिकरणम् ॥ १३०१ इत्यर्थः । उदबहेति । "उदवहात्मनः केशौ सितकृष्णौ महामुने । उवाच च सुरानेतौ मवेशी वसु- धातले । अवतीय भुवो भारक्लेशहानि करिष्यत "इत्यादिना विष्णुपुराणप्रसिद्धमित्यर्थः । मस्त्रे । प्रमाणमजु प्रत्यक्षरूपं प्रमाणम् । 'द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि, व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः" इत्येकादशाध्यायगीतावाक्याज्ज्ञायतेऽर्जुनप्रत्यक्षमित्यर्थः । सीमसीमे इति । सीम च सीमा च सीम. सीमे इत्यर्थः ।। अत्रव्या. चल अत्रैव ब्रह्म पुच्छ. तथा च प्रकृत तथा सति ब्रह्मपुच्छमिति वाक्यघटकब्रह्मपदस्यान्यपरत्वे । मिति वाक्यप्रतिपाद्य एव । ब्रह्मपदश्रवणेऽपि तस्य विष्णुन्यानवगतेरिति भावः । निरपवाद इति । निरादयः कान्ताद्यर्थ इत्यनुश सनादपवादापादानकनिष्क्रान्तिदिशेषित इत्यर्थ. । हेतुताऽवच्छेदकावच्छिन्नस्य तत्राभावात् द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वं सति सत्वादित्य.द विव साध्याभावा- धिकरणनिरूपिताधेयतावच्छेदकीभूतहेतुतावच्छेदकवत्वरूपा कान्त्यानवकाश इति भावः । उक्तार्थे विष्णुपुराणं प्रमाणयति एतच्चेति । 'उद्घबहत्मिनः केशौ सितकृष्णौ महामुने । उवाच च सुरानेती मत्केशी वसुधातले । अवतीय भुवो भारक्लेशहानि करिप्यतः' इत्यादिना विष्णुपुर णे पञ्चमांशे प्रसिद्ध. मित्यर्थः । ननु सीमन्शब्दोत्तरपदसमासस्य नान्तताया 'ऋन्नेभ्यो ङबिति प्राप्तस्य ई पो 'मन' इति सूत्रेण मन्नन्तात्प्रातिपदिकात् निषेधात् निस्सीमान इति विन्यासेन भवितव्यतया निस्सीमा इति विन्यासः कथं सङ्गच्छत इत्यत आह सीमन् शब्देति । समासस्य सीमन्शझोत्तरल्योपर मेऽपि न क्षतिरित्य ह सीमन् शब्दोत्तरेति । मन्नन्तात्प्रातिपदिकादन्नन्नाद्वहुमीहेश्च डाप् वा स्यादिति स्त्र.र्थः । सीमे सीमानौ । - बहुयज्वे बहुयज्वानावित्युदाहरणम् । इत्थं चानेन योगेन डापि डित्वाहिलोपे चादन्तत्वं सङ्गच्छत इत्यर्थः । सु०--- स्यादेतत् । ब्रह्मशब्दबलेनान्नमयादीनां विष्णुत्वं न निश्चेतुं शक्यते । 'ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुष कृष्णपिङ्गलम् । ऊर्धरेतं विरूपाक्ष शङ्करं नीललोहितम्' इति तापनीयवा- अनु -- ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् || क्ये रुद्रेऽपि परब्रह्मशब्दश्रवणादित्यतः पूर्वोत्तरार्धे भिन्न विषयतया व्याख्याति ऋतमिति । इति पूर्वार्धे विष्ण्याख्यं परंब्रह्मोक्तमिति योजना । अन्यत्र उत्तरार्धे विरूपाक्षाख्यमुत्त मिति पूर्वोत्त- रायोर्भिनविषयत्वमुक्तम् । मिन्नविषयत्वेऽन्वयः कथमित्यत उक्तं तत्प्रत्यूर्ध्वरे मिति । अनेन ऋतमित्यादीनि द्वितीयान्तान्यूर्ध्वरेतमित्यादीनि प्रथमान्तानीत्युक्तं भवति । तर्हि नपुंसक- ·लिङ्गप्रयोगः कथमित्यत उक्तमपरं ब्रह्मेति । अमुख्यया वृत्या जीवेऽपि ब्रह्मरासद्भावात. दपेक्षया नपुंसकलिङ्गमिति । तत्प्रत्यूर्ध्वरेतमिति विवृणोति तद्रते स्थितमिति । विश्व ख्यमुक्तमन्यत्र घ वरतं च तत्प्रति ।। विम्पाक्षात्यमपरं ब्रह्मल नहतं स्थितम् ।। एकविषयतया प्रतीयमानयोः पूर्वोत्तरार्धयोः कुतो भिन्नविषयता कर यत्त -इत्यत आह समानेति । अनु० - समानाधिकृतत्वं चेदुत्तरं नीललोहितम् ।। कृष्णपिङ्गलरूपेण पुनरुक्त भविष्यति ।। समानमेकमधिकृतमधिकरणं विषयो थयोः पूर्वोत्तरार्धयोस्ते समानाधिकृते तयोर्भावः । यदि पूर्वोत्तरार्धयोरेकविषयत्वं स्यात्तदोत्तरम् उत्तरार्थो कं नीललोहितम् कृष्णपिङ्गलरूपेण पूर्वाधोक्तेन निमितेन पुनरुक्तं भविष्यति । कृष्णपिङ्गलनीललोहितशब्दयोगेकार्थत्वात् । अतः प्रतीतमप्येकविषयत्वं परित्यज्य भिन्नविषयत्वग्रहण न्याय्यमिति । शे०-- ननु पूर्वोत्तरार्धयोभिन्नविषयत्ववर्णनेनैव सौहेतोरव्यभिचारसिद्धर्भाध्ये तत्प्रतीत्यधिक- मित्यतो नेदं विषयभेदप्रतिपादनार्थ किं नाम पूर्वोतरार्धयोभिन्नविषयत्वे प्राप्तान्वयानुपपत्तिपरिहाराया- बयप्रदर्शनार्थमित्याशयेन तत्तथा योजयति मिनेति । तथाऽपि भाष्येऽपरब्रह्मेत्यंशस्याधिक्यमित्यतः 'ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं शङ्करं नीललोहितमि'त्येतेषां पूर्वार्धन प्रथमान्ततयाऽन्वये प्राप्तानुपपत्तिपरिहारार्थ तदि- त्याशयेन योजयति तीति । प्रथमान्ततया पूर्वाधऽन्वये ऊर्ध्वरेता इत्यादि पुल्लिङ्गमेव स्यान्न नपुंसक. मित्यर्थः । तदपेक्षयेति । तथा चोत्तरार्धे ब्रह्मेत्येतद्विशेष्यतयाऽनुवर्तनीयमित्युक्तं भवति ॥. विवृणो- तीति । तथा च न तद्वते स्थि तमित्रंशस्यापि वैयर्थ्यमिति भावः । "कृष्णपिंगल" इत्यनंतर "इति पूर्वार्धे परब्रह्मेति पदद्वयमध्याहृत्य योजयति इति पूर्वार्ध इति । तदपेक्षया नपुंसकेति । तथा चोत्तरार्धे ब्रह्मेत्येतद्विशेष्यतयाऽनुवर्तनीयमिति भावः । तदपेक्षया नपुंसकेति । उत्तरार्धे विशेष्यवाचकब्रह्मपदमनुषञ्जनीयमिति भावः । सु० --- किञ्च ब्रह्माधिपतिर्बह्मणोऽधिपतिरित्युत्तरवाक्ये ब्रह्म अधिपतिर्यस्य रुद्रस्य असौ ब्रह्माधिपतिरिति रुद्रस्य ब्रह्म अधिपतिः प्रतीयते । यस्य चाधिपतिरस्ति कथं तप पर- ब्रह्मता स्यादित्यतश्च पूर्थोि न रुद्रविषय इत्याशयवानाइ ब्रह्माधिपतिरिति । या० ·अनु० अनु० - ब्रह्माधिपतिरित्यत्र तापनीयश्रुतौ पुरः ॥ ऋतं सत्यमिति वाक्यं यद्गतम् अत्र तापनीयश्रुतौ ऋतमित्यस्मात्पुरः पुरतः उपरिष्टा- दिति यावत् । ब्रह्माधिपतिरिति रुद्रस्य पराधीनताप्रतिपादकं पदमस्तीति योजना । स्यादेवं यदि ब्रह्माधिपतिशब्दस्य बहुव्रीहित्वं स्यात् । न चैवम् । षष्ठीतत्पुरुषे कर्म- धारये वा संभवति बहुवी हित्वनिश्च यक.भावादित्यत आह स्वरितेति । स्वरितब्रह्मशब्दान्तं बहुव्रीहित्यमेष्यति ।। यम्माब्रह्माधिपतिप्रातिपादिकं स्वरितब्रह्मशब्दान्तं तस्मानहुवी हेत्वमेवप्राप्नोति । न समासान्तरत्वम् । तथात्वेऽन्तोदात्तत्वानुदात्तं पदमे कार्ड मि गम्य बनेर पूदिस (म्वरितान्तता) स्वरितपूर्वपदान्तता न स्यात् । अथवोद्ग्रन्थमे किमर्थमुक्ोक्त कोन- रत्वेन समस्तोऽपि श्लोको योज्यः । यद्यपि बहुव्रीहित्व पूर्वसिद्धमेव । तथाऽपि तन्निश्चया- पेक्षयैष्यतीति प्रयोगः । ननु पूर्व पदान्तस्वरस्य स्वरितत्वेऽपि कुतो बहुव्रीहित्तमिति चेत् । उदाहरणदर्शना- दित्याह स्वाहेति । अनु० स्वाहेन्द्र शत्रुर्वर्धस्व यहहुव्रीहि तामगात् ।। यद्यस्मात्स्वाहेन्द्र शत्रुर्वधस्वेत्यनेन्द्र शत्रुप्रातिपदिकं स्खरितेन्द्रशब्दान्तं बहुधीहिता प्राप्त तम्मादिदमपि तथाविधं बहुवी हिरेवेति । - शे० अम्माधि तिरित्युत्तावाक्ये किञ्चन्युक्तार्थस्य स्पष्टमप्रतिभासादित्याशयवानित्युक्तम् । ब्रह्माधितिप्रातिदि काय पष्ठान पुमान्वे ब्रमगोऽधिपतेरित्युत्तरवाक्येन गतार्थत्वमित्यादि मनसिनिधामाह कर्मधारये वेति ।। बहुबी हेलनिश्चायक भावादिति । समासप्राबल्य देव कर्मचारयत्वनिश्चय इति भावः । हेतुत्वास नका मावेन स्व.रे सब नादान्तमय बहुव्रीहित्ये हेतुत्वस्यैवावगन्तुमशक्यत्वायत्त दा. ध्याह रेण कथश्चितइवगमेऽपि विपक्ष या धकाभावेनाप्रयोजकत्वात्कथमने बहुव्रीहित्वनिश्चय इत्यतो हेतू. च्छितेरेव विझे बाधवान्नाप्रयोजकतेत्याह यस्मादित्यादि । स्वरितेति। ब्रह्मशब्दस्य मनिन्प्रत्यया. तत्वेन निदन्तस्यात् । नित्यादिनित्यमित्यादिभूताकारस्योदात्तत्वेऽनुदात्तं पदमिति शेषभूनाकारस्यानु- दात्तत्वे उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इति तस्यैव स्वरितत्वेन ब्रह्मशब्दस्य स्वरितान्तत्वादित्यर्थः ॥ न समासान्तरत्वमि ते । षष्ठीतत्पुरुषत्वकर्म धारयत्वरूपमित्यर्थः ॥ तथात्वे हीति । समासस्येयनेन सामान्यतः समासान्तोदात्तताया विहितत्वादिति भावः । पूर्वोत्तमर्थमिति । किञ्च ब्रमाधिातिरित्या.

·स्यायसुधा ॥ ( १.१ पा.१ ४.६ ११.१५ दियोजनेत्यन्तेनोक्तमर्थमित्यर्थः । उक्तगङ्केति । म्याद पद्यदि ब्राधिरतिशब्द येत्यादिनोक्तशकोत्तरत्वे. नेलार्थः । । -- म०- स्वरितब्रह्मव्दान्त इति । ब्रह्मानन्य मनप्रत्ययान्तत्वे नित्यादिनित्यमित्यनेना हने रायुदात्त-परम्य मनप्रत्ययः । न्यानुदात्तं पदमेका जमि'त्यनेनानुदात्तत्वे 'उदात्तादनुदात्तभ्य म्वरित' इत्यनेन मन्प्रत्ययस्य स्वरितत्वम् । ततश्च ब्रह्मानः स्वरितान्न इति शेयम् । स्वरितः ब्रह्मशब्दान्तो यस्मिन्समासे प्रातिपदिके तदिति विग्रहो द्रष्टव्यः । तथात्वे अन्तोदात्तत्वेनेति । ममासस्येत्यनेन सामा- न्यतः समासस्यान्तोदात्तताया विहितत्वादिति भावः ।। अनुदात्तं पदमकवर्ड मित्यस्येति । यत्रान्त्यः स्वर उदात्तः स्वरितो वा विधीयते तमेकमचं वर्जयित्वा परिशिष्टः सर्वोऽनुदात्तो भवतीति सूत्रार्थः । पूर्वपदम्य इत्यम्य प्रमङ्गेनेति संबन्धः । स्वरितपूर्वपदान्तना समासप्रातिपदिकस्येति शेषः ॥ पूर्वोक्तमर्थ- मिति । किञ्च ब्रह्माधिपतिरित्यादिना पूर्वार्धो न रुद्रविषय इत्यन्तनोक्तमर्थमित्यर्थः ॥ उक्तशङ्कोत्तर. त्वेनेति । स्यादेवं यदि ब्रह्माधिपतिशब्दम्येत्यादिनोक्तगकोत्तरत्वेनेत्यर्थः । स्वरितेन्द्रशब्दान्तमिति । इन्द्रशब्दस्य रन्प्रत्ययान्तस्य निपातितत्वात् ब्रह्मशब्दे कथितरीत्या स्वरितान्तत्वं ज्ञेयम् । अत्रेति मूलपदस्यार्थमाह । ऋतं सत्यमितिवाक्यं यह अत्रेति ॥ स्वरितेति वरितं ब्रह्मशब्दांतं यस्य तदिति विग्रहः । एवमपि ॥ तथात्व इति । तत्पुरुषादिसमासांतर इत्यर्थः । 'समासस्येति' पष्ठाद्यपादातिम सूत्रेण सामान्यतोऽन्तोदात्तताया विधानादिति भावः अनुदात्तमिति । यस्सोदात्तादिस्वरो विधीयते तं वर्ण वर्जयित्वाऽवशिष्टं पढमनुदात्तं भवतीत्यनुदात्तस्वर प्रसंगनेत्यर्थः । पूर्व हि पुर इत्यनंतर 'रुद्रस्य पराधीनत्वप्रतिपादकं पदमस्ती'त्यध्याहृत्य योजयित्वा त शंकानिरासकन्यनोत्तराधे योजितमिदानीं विनैव पदा-याहारं योजनामाह अथवेति । उद्गन मूलास्पृष्टमेव । किं च 'ब्रह्माधितिब्रह्मणोधिपतिरित्युत्तरवाक्य इत्यादिना पूर्वार्धो न रुद्रविषय. इत्य न्तेनोक्तमर्थमुक्त्वा स्यादेवं यदीत्यादिनोक्तशकोत्तरत्वेन 'ब्रह्माधिपतिरि'त्यादिसमग्रश्लोको व्याख्ये इत्यर्थः ।। खरितेन्द्रेति । औणादिकरन्प्रत्ययांतस्येंद्रशब्दस्य 'नित्यादिनित्यमित्य युदात्तत्वे शेषनिघा 'उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित' इति स्वरितांतत्वादिति भावः । या...- स्वरितब्रह्मशब्देति । ब्रह्मशब्दस्य मन्प्रत्ययान्तत्वेन नित्यादिनि.यमित्यनेन प्रकृति रूपबृहतेरायुदात्तत्वे परस्य मन्प्रत्यस्यानुदात्तं पदमेकवमित्यनेनानुदात्तत्त्वे उदात्तानुदा तस्य स्वरित इत्यने मन्प्रत्ययस्य स्वरतत्वम् । ततश्च ब्रमशब्दः स्वरितान्त इति ज्ञेयम् ।। तथात्वेऽन्तोदात्तत्वेनेति समास येत्यनेन सामान्यतः समासस्यान्तोदात्तताया विहितत्वादिति भावः । अनुदात्तं पदमिति ·यत्रान्त्यः स्वर उपात्तः स्वरितो वा विधीयवे तमेकमचं वर्जयित्वा परिशिष्ट सर्वोऽच अनुदात्तोः भवतीति सूत्रार्थः ॥ र्वोक्तमर्थमिति । किञ्च ब्रह्माधिपतिरित्यादिना योजनेत्यन्तेनोक्तमर्थमित्यर्थः। उक्तशङ्केति । स्यादेवं यदि ब्रह्माधिपतिशब्दम्येत्यादिनोक्तशङ्कोतरत्वेनेत्यर्थः ॥ स्वरितेन्द्रशव्देति । इन्द्रशब्दस्य रन्प्रत्ययान्तस्य निपातितत्वात् ब्रह्मशब्दवत्स्वरितान्तत्वं ज्ञेयम् । श्री० कर्मधारय इति । ब्रह्मा चासावधिपतिश्चेति कर्मधारय इत्यर्थः ॥ प्रातिपदिक- मिति । समासप्रातिपदिकमित्यर्थः । स्वरितब्रह्मशब्दान्तमिति । बृहधातोर्मनिन् प्रत्यये अमागमे यणादेशे च सति निष्पन्नो ब्रह्मशब्दो मनिन्प्रत्ययान्तः । तथा च नित्यादिनित्यम् । मिति निति 'च प्रत्यये परे प्रकृतेरादिरुदात्तो भवतीति सूत्रार्थः । तथा च प्रकृते बृहधातोरादे इत्यत्रत्यऋवर्ण रूपस्याच उदात्तस्वरवत्त्वे सति, तत्परतो विद्यमानस्य भनिन्प्रत्ययस्य मकारस्थिताकाररूपस्याच इति यावत् । अनुदात्तं पदमेकवर्जमिति सूत्रेणानुदात्तस्वरत्व प्राप्तम् । तथा हि । यत्रान्यः स्वर उदात्तः स्वरितो वा विधीयते तभेकमचं वर्जयित्वा परिशिष्टः सर्वोऽप्यच् अनुदात्तो भवतीति सूत्रार्थः । एवं च बृ इत्यत्र ऋवर्णस्वरस्योदात्तत्वे तब्यतिरिक्तम्याचो मकारस्थस्याकारस्यानुदात्तस्वरवरचे प्राप्ते 'उदात्तदनुदात्तस्य स्वरितः' उदात्तात्स्वरात्परस्यानुदात्तस्वरस्य स्थाने स्वरितः स्वर आदेशो भवतीति सूत्रार्थः । तथा च मका- रम्थानुदात्तस्वरस्य स्वरितत्वे ब्रह्मशनः स्वरितान्त इति मन्तव्यम् ।। तथात्व इति । षष्ठीतत्पुरुषकर्म- धारयरूपसमासान्तरत्व इत्यर्थः । अन्तोदात्तत्वेनेति । ब्रह्माधिपतिरिति समासस्येति शेषः । पूर्वपदस्यानु. दात्तं पदमेकवर्जमित्यस्य प्रसङ्गेनेत्यन्वयः । पूर्वपदस्य ब्रह्मयदस्य । अनुदात्तं पदमेकवर्जमिति सूत्रविहितानु. दात्तस्वरवत्त्वस्य प्रसङ्गेनेत्यर्थः । स्वरितपूर्व पदान्तता ब्रह्माधिपतिरिति समासस्येति शेषः । अयमर्थः । ब्रह्माधिपतिरित्यस्य , बहुव्रीहि भिन्नषष्ठीतत्पुरुषकर्मधारयरूपसमासान्त त्वे “समासस्य" समासस्यान्त उदात्तो भवतीति सूत्रेण समासस्यान्ते उदात्तस्वरविधानाब्रह्माधिपतिरिति समासस्यान्ते तकारस्थे इकारे उदात्त. स्वरप्राप्तौ । “अनुदात्तं पदमेकर्ज"मिति सूत्रेण तव्यतिरिक्तस्य पूर्वस्याचोऽनुदात्तस्वरविधानाद्ब्रह्मा. धिपत्यत्र स्थितानां चतुर्णामप्यचामनुदात्तस्वरवत्वं प्राप्तम् । तथा च ब्रह्मपदे त्रेत्यत्रानुदात्तस्वरं झेत्यत्र मकारे च स्वस्तिस्वरं वैदिकाः पठन्ति तन्न स्यादिति । स्वरोऽनुदात्तः । दक्षिण- भागे समाहारेण पठयमानः स्वर:उदात्तः । ऊर्च पठ्चमानः स्वर स्वरितः । तदूर्व पठ्यमानस्तु स्वरः प्रचय इति वैदिकसम्प्रदायः । उद्ग्रन्थमिति ग्रन्थादुद्गतं ग्रन्थव्याख्यानरूपं न भवतीत्यर्थः ॥ च०-- स्वरितब्रह्मशब्दान्तमिति । ब्रह्मशब्दस्य मन्प्रत्ययान्तत्वेन निदन्तत्वात् । 'नित्या- दिनित्यं निति निति च प्रत्यये परतः आदिरुदात्तो भवतीत्यादिभूताकारस्योदात्तत्वेऽनुदात्तं पदमेकवर्ज यश्चोदात्तः स्वरितो वा विधीयते तमेकमचं वर्जयित्वा शेष पदमनुदात्तं भवतीति शेपांशस्यानुदात्तत्वे अधःपठ्यमानः 19क ·उदात्ता दनुदात्तस्य स्वरित: उदात्तात् परस्यानुदात्तस्य स्वरितो भवतीति तस्यैव स्वरितत्वेन ब्रह्मशब्दस्य म्वरितान्नवाहमाधिपतिप्रातिपदिकं स्वरितान्तब्रह्मशब्दावयवकं भवतीति बहुव्रीहितां प्रामोतीत्यर्थः । न ममामान्तरत्वमिति । पष्ठीतत्पुरुषत्वं कर्मधारयत्वं वेत्यर्थः । तथात्वे दर्शितसमासान्तररूपत्वे । सभासम्येत्यनेन समासत्वावच्छिन्नसंबन्धिचरमावयवस्यान्तोदात्तताया विहिततया उदात्तं पदमिति शेषनि. घातापत्या स्वरितान्तपूर्वपदावयवयकता न स्यादित्यर्थः । पूर्वोक्तमर्थमिति । किञ्च ब्रह्माधिपति. रित्यादिकयोजनेत्यन्तेनाभिहितमर्थमित्यर्थः ।। उक्तशङ्केति । स्यादेवं यदि ब्रह्माधिपतिशब्दस्येत्यादिका भिंहितशकोत्तरत्वेनेत्यर्थः ॥ कुतो बहुव्रीहित्वमिति । ब्रह्माधिपतिशब्दपक्षकबहुव्रीहित्वसाध्यक. ग्वरितान्तपूर्वपदावयवकत्वलिङ्गकानुमानाङ्गभूतायाः प्रकृतमाध्यनिरूपितप्रकृतसाधननिष्ठव्याप्तेनिदर्शनाभावेन दुर्दर्शत्वादिति भावः । इदमपि ब्रह्माधिपतिप्रातिपदिकमपि । तथाविधं स्वरितान्तपूर्वपदावयवकम् । खरितेन्द्रशब्दान्तमिति । स्वरितान्तेन्द्रशब्दावयवकमित्यर्थः । रुजेन्द्राग्रवज्रविप्रचुव्रक्षुरखुरभद्रो- ग्रमेरभेलशक्तशुकगौरवन्तेरामाला इत्युणादिद्वितीयपादीयसूत्रेणकोनविंशतिशब्दानां रन्नन्ततया निपातना. तदन्तर्गतेन्द्रशब्दोऽपि तादृश इति ब्रह्मशब्दवत्स्वरितान्त-वं ज्ञेयम् । सु० .--- इन्द्रशत्रुप्रातिपदिकस्यापि कृतो बहुव्रीहित्यम् । षष्ठीसमासत्वसम्भवादित्यत आह ।। तस्मादिति ॥ अनु० तस्मादस्येन्द्र एवाभूच्छत्रुरित्युत्तरश्रुतेः ।। यस्मादिन्द्रशब्दः स्वरितान्त उपात्तस्तस्मात् । मन्त्रस्याभिमतस्वरहीनतादोपात् । अस्य वृत्र- स्येन्द्रः शत्रुः शातयिताऽभवत् । न पुनस्त्वष्टुरभिप्रायानुसारेणेन्द्रस्य शत्रुरभवत् । इत्युत्तरवा क्यबलादिदं ज्ञायते यदिन्द्र शत्रुप्रातिपदिकं बहुव्रीहिर्न तत्पुरुष इति । तथा चाहुः 'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वजो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः खरतोऽपराधादिति । शे० ।। कुतो बहुव्रीहित्वमिति । दृष्टांताभावेन स्वरितपूर्वपदान्तत्वन्य बहुव्रीहित्वेन व्याप्त्यसिद्धेरिति भावः । इदमपि ब्रह्माधिपतिप्रातिपदिकमपि । तथाविधं स्वरितब्रह्मशब्दान्तमित्यर्थः । ॥ म्वरितान्त इति । इन्द्रशब्दस्य रन्प्रत्ययान्तत्वात् नित्यादिनित्यमित्यादिभूतेकारस्योदात्तत्वेऽनुदात्तं पदमिति शेषभूताकारम्यानुदात्तत्वे तस्यैवोदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इति स्वरितत्वेनेन्द्रशब्दस्य स्वरितान्त- व्यमिति जयम् । मन्त्री हीन इति । दुष्टः शब्दः स्वरत इत्यप्रसिद्धः पाठः । अतः प्रसिद्धस्यवोदा. हरणय । स्वरेणेति स्वरतः । आधादित्वात्तसिः । यदर्थप्रतिपादनाय प्रयुक्तस्ततोऽर्थान्तरं स्वरवर्णदोषात् ..

·प० स्वरकृतादपराधाद्यजमान हिंसितवान् । इन्द्रमभिचरता हतपुत्रेण त्वष्ट्रा इन्द्रशत्रुर्वध स्वेति मन्त्रः प्रयुक्तः । तत्र पष्ठीसमासाथै विवक्षितेऽन्तोदात्ते प्रयोक्तव्ये आधुदात्तः प्रयुक्तः । तत्र बहुव्रीह्यर्थोपसंहारादिन्द्र एव शत्रुरभवत् । कः पुनर्वहुव्रीहि तत्पुरुषयोरथभेदः । यावता यस्येन्द्रः शत्रुरिन्द्रस्याप्यसौ । शत्रुरेव । सपत्न- पर्यायो हि शत्रुशब्दः । नैष दोषः । क्रियाशदोऽत्र शत्रुशब्दः शातयिता शत्रुरिति । तथा चेन्द्रस्य शातयिता भूत्वा वर्धस्वेति षष्ठीसमासेऽर्थः । बहुव्रीहौ विन्द्रशातयितृक इति स्पष्ट एवार्थभेदः । कथं पुनरत्रायुदात्तत्वस्य वा अन्तोदात्तत्वस्य वा प्रसङ्गः । यावता यज्ञकर्मणीत्येकश्रुत्या भवितव्यम् । अयमप्यदोपः । तत्र हि जपादिपर्युदासेन मन्त्राणामेकश्रुतिर्विधीयते । स्वेच्छया प्रयुज्यमानश्च मन्त्रो न भवति । यदि वैकश्रुत्यभावादेवात्र प्रत्यवायस्तथा यस्तु प्रयुङ्क्त इत्यत्र श्लोके दुप्यति चापशब्दैरिति दोपो दर्शितः । तस्मादस्त्यपशब्दप्रयोगेऽधर्म इति । स० ----यथेन्द्रशत्रुः इन्द्रशत्रुरिति मन्त्रः ।। स्वरतोऽपराधादिति।। स्वरतो ज्ञातादपराधादित्यर्थः ।। शिक्षाग्रन्थश्लोकमुदाहरति तथाचाहुरित्यादिना । मिथ्याप्रयुक्तः अयथाप्रयुक्तः । वाग्वनः वा पवनः । इन्द्रशत्रुः इन्द्रशत्रुरितेमंत्रः । त्वरतोऽपराधात्स्वरभ्रंशनिमित्तात् । उदाहृतश्च श्लोको महाभाप्ये पस्पशाहिके ॥ स वाग्वत्र इति । सः स्वरवर्णहीनः प्रयुक्तो मन्त्रो बज्रवद्धिसको यजमान हिनस्ति तत्र पुराकल्पसिद्धमुदाहरणम् यथेन्द्रशत्रुरिति । इन्द्रशत्रुरिति मन्त्रो यथा स्वरतो जातादपराधा- दित्यर्थः । त्वदुः पुत्रो विश्वरूपः शक्रेण हतः । स त्वष्टा इन्द्रस्य हन्तारं पुत्रं लिप्सुम्तदर्थ सोमायण- मनुतिष्ठन् भागलिप्मुमपीन्द्र नाजुहाव । इन्द्रः स्वयमेवागत्य प्रसह्य सोमरसं पपौ । त्वष्टा सोम- पात्रेऽवशिष्टं सोमरममिन्द्रस्य शातयिता पुत्रो भूयादित्याशंसमानः स्वाहेन्द्रशत्रो वर्धस्वेति मन्त्रेण जुहाव । तदेन्द्रशत्रुरिति शब्द स्वाभिप्रेतफलाय तत्पुरुषस्वरोहः कर्तव्यः । तं विहाय यथास्थितो बहुवीहिस्वर एव तत्र प्रयुक्तः । तेन स्वरापराधेन तत्रोत्पन्नस्य वृत्रासुरस्य शत्रुः शातयिताऽभूदिति त्वष्टा हतपुत्र इत्यादि तैत्तिरीयश्रुतिसिद्धमेतदिति द्रष्टव्यम् ।। श्री०- इन्द्रशब्दः स्वरितान्त इति । इन्द्रशब्दस्यापि रन्प्रत्ययान्तत्वेन 'नित्यादिनि'- त्यमिति सूत्रेण नितिप्रत्यये परे इन्द्र धातोरादेरुदात्तत्त्रे तत्परतः स्थितस्य रन्प्रत्ययस्थरेफस्थस्याकारस्यानु- दात्त इदमेकः जमित्यनेनानुदात्तत्वे उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इत्यनेन तस्य रादेशे इन्द्रशब्दः स्यरितान्त इत्यर्थः । च०----मंत्रो हीन इति। मिथ्याप्रयुक्त अयथाप्रयुक्तः । वाग्वज्ञःवाग्रूपवज्रः इन्द्रशत्रुः इंद्रशत्रुरिति मन्त्रःस्व तोऽपराधात् । स्वरनिमित्तग्रंशात् । उदाजहार च भाष्यकारः म्पशायागेतशच्छ्लोकम् । पुंसोः -- या० 197 ·पुलियोरिति । एतचाचपते गोपते इत्यादौ पूर्वपदम्परितान्तत्वेपि बहुव्रीहिल्वाभावात्तत्रव्यभिचारपरि हारावेत्युनं, नयचन्द्रिका यामिति व्याचक्षते । कन्याप्रियो मृदङ्गः धान्यपतिरित्यादि तत्पुरुपस्थले पूर्वपदान्तरितत्वमवेपि बहुव्रीहित्वाभावेन व्यभिचारवारणायेदं विशेषणम् । कन्याप्रियो मृदङ्ग इत्यत्र प्रीती च' इति सूत्रेणातिंशयितप्रीती गम्यमानायां मुखप्रिययोरुत्तरपदयोस्तत्पुरुषसमासे पूर्वपद- प्रकृतिवन्त्वं विहितम् । धान्यपतिरित्यत्र च पत्यावैश्चर्य इत्यैश्चर्यवाचिपतिशब्देपरे तत्पुरुषसमासेपूर्व- पदप्रकृतिम्वरत्वं विहितम् । कन्याधान्यशब्दोच फिटसूत्रेण स्वरितान्तौ । तथा च तत्रोक्तनियमस्य व्यभिचारे प्राप्ते पुंसोरित्युक्तम् । उक्तोदाहरणयोस्तु कन्याधान्यशब्दयोरपुंस्त्वेन समस्यमानयोरुभयोः पुंस्त्वस्य विवक्षितस्याभावान व्यभिचार इत्यपि व्याकुर्वते । अत्र पदद्वयस्यापि पुंस्त्वनियमो न विवक्षितः अन्यथा व पक्षानुसारेण सह सप्रधानेवियत्र बहुव्रीहिन स्यात् । किञ्चत्युत्तरपक्षानुसारेणानवधैरभिद्युभि. रित्यस्य »दाहृतस्य पूर्वपदप्रकृतिभ्वरत्वं न स्यादिति द्रष्टव्यम् । तत्र ब्रह्माधिपतिरित्यत्र ब्रह्मशब्दस्य नपुंसकत्वेपि न तद्विषये एतत्सूत्रोदाहरणासङ्गतिरिति :-येयम् । वस्तुतोब्रह्माधिप्रतियस्येतिप्रकृते उभयोः पुल्लिङ्गत्वप्यदोपः। न च पुल्लिंगब्रह्मशब्दस्य न विष्णुधरत्वमिति वाच्यं स आविवेश ब्रह्मा ब्रह्माण चतुर्मुखमित्यादौ पुल्लिंगस्यापि ब्रह्मशब्दस्य विष्णी प्रयोगादिति दृष्ठव्यमित्यपि प्रपञ्चितम् । सु० न केवलं पूर्वपदान्तस्वरितन्वे बनी हित्वमुदाहरणबलादुदाहरणऽप्युत्तरश्रुतिबला- कलप्यते । किं नामानुशासनमप्येवमस्तीत्याह । पूर्वान्तम्वरित इति । अनु० पूर्वान्तवरित पुंसोबहुव्रीहित्यमेष्यति ॥ महाव्याकरणे सूमिति म्ब विनिर्णये ।। पुंसोः पुल्लिङ्गयोः समस्यभानयोः पूर्वपदान्ले म्बरे स्वरिते सति नत्समासप्रातिपदिकं बहु- बीहित्वमेष्यतीति सूत्रार्थः । अत्र केचियभिचारमुद्भावयन्ति तदसत् । सामान्यलक्षणप्राशं हि पुनविशेषणलक्षणैरपोद्यत इति व्याकरणप्रक्रिया । यथोक्तम् । सामान्य विशेषरता लक्षणेनेति । तत्र विशेषलक्षणान्यपर्यालोच्य सामान्यलक्ष व्यभिचारोद्भावनं कथं युज्यते । किश्चानेन मन्त्रेण बहुवीही पूर्वपदे प्रकृतिम्वरत्वमुपलक्ष्यते । ब्रह्मेन्द्रशब्दयोः स्वरितान्तत्वात् । तथा च कुतो व्यभिचारः । यथाऽऽह पाणिनिः । बहुवीही प्रकृत्या पुर्वपदमिति । अत एव स्वरवि- निर्णय इत्याह । अन्यथा समासनिर्णय इत्यवक्ष्यत् । अपिच सन्देहे सति स्वरेण समास- निर्णयार्थमिदमुच्यते । यथोक्तम् । असन्देहं प्रयोजनं व्याचक्षाणेन भाष्यकृता स्थूलपृपती- मनहवाहीमालमेनेत्यत्र स्थूलपूपतीशब्द तत्पुरुषबहुव्रीहिसंदेहं व्युत्पाय यदि पूर्व पदप्रकृतित्वं ·मानन्दमयाऽस्यात् ) ॥ मा.मयाधिकरण । ब बीहिः तदा यदि समासान्तोदात्तत्वं तदा तत्पुरुष इत्यादि । तथा चासन्दिग्धे कामिना- रोद्भावनमसङ्गत मिति ।। ननु पूर्वान्तस्वरित इति कथम् । सामथ्यीभावेन समासानुपपत्तेरिति । भैवम् । समासप्रातिपदिके पूर्वान्तस्वरिने सतीति व्याख्यानात् । तथापि स्वरितपून्ति इति स्यात् । बहुवीहौ विशेषणस्य पूर्वनिपातात् । । न । विशेषणविशेष्यभावस्य कामचारित्वात् । आहिताग्न्यादित्वावति । --- शे०. ॥ पुंसोरिति । अत्र पदद्वयस्यापि पुंस्त्वनियमो न विवक्षितः । अन्यथा पूर्वपक्षानुसारेण सहस्रप्रधानेप्नित्यत्र बहुव्रीहिन स्यात् किं चेन्युत्तरपक्षानुसारेण चानवद्यैरभि युभिरित्यत्रामिछुभिरित्यस्य पूर्वोदाहृतस्य च पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं न स्यादिति द्रष्टव्यम् ॥ तथाच ब्रह्माधिपतिरित्यत्र ब्रह्मशब्दस्य नपुंसकत्वेऽपि न तद्विषये एतत्सूत्रोदाहरणासङ्गतिरिति बोध्यम्। वस्तु- तस्तु ब्रमाधिपतिर्यस्येति प्रकृते उभयोः पुल्लिङ्गत्वेऽप्यदोषः । न च पुल्लिङ्गब्रह्मशब्दस्य न विष्णुपर- त्वमिति वाच्यम् । ‘स आविवेश ब्रह्मा नाणं च चतुर्मुग्वम् 'इत्यादौ पुल्लिङ्गस्यापि ब्रह्मशजस्य विष्णो प्रयोगादिति द्रष्टव्यम् । अत्र तत्पुरुपे तुल्यार्थत्यादिविपये यतोऽनाव इत्याद्युदात्ततुल्यपूर्वपदकतुल्यश्वेत इत्यादि तत्पुरुषे । इगन्तकालेल्यादिविषये नमः सङ्ख्याया एत्याद्युदात्तपञ्चपूर्वपदकपञ्चवर्ष इत्यादि द्विगौ । आर्यो ब्राह्मणेत्यादिविपये प्रयदन्तस्वरितान्तपूर्वपदके आर्थब्र ह्मण इत्यादिकर्मधारये ! सङ्ख्ये- त्यादिविपये कन्नन्तायुदात्तैकपूर्वपदकैकादेशेत्यादि द्वन्द्वे च स्वरितपूर्वपद्धान्तत्वेऽपि बहुवीहिन्याभावाच्छामि चार उक्तलक्षणम्येति केपालिचद्वैय्याकरणंमन्यानां अन्ति प्रतिक्षेप्तुमुद्भावयति अत्र केचिद् व्यभिचारमुद्भावयन्तीति । पूर्वान्तस्वरित इति सामान्यवतोऽस्य महाव्याकरणस्थलक्षणम्य समासान्तर विधायकतुल्यार्थादिविशेषवत्तत्स्थसूत्रविषये व्यभिचारोद्भावनं कर्मण्यणित्यादेरातोऽनुपसर्गे क इत्यादि विषये गोदः कम्बलद इत्यादौ व्यभिचारोद्भावनेन समासस्येत्यस्य बहुवीही प्रकृत्येत्यादिविपये व्यभि- चारोद्भावनेन च तुल्ययोगक्षेममित्यसाम्प्रदायिकं वैय्याकरणानामित्यभिप्रेत्य वैय्याकरणसम्प्रदायं तत्स. म्मत्यैव दर्शयन्नमाधत्ते सामान्येति । सामान्योपेतं लक्षणं सामान्यलक्षणमित्युत्तरपदलोपी तत्पुरुषः । एवं विशेपलक्षणरित्यत्रापि द्रष्टव्यम् । शब्दानुशासनहेतुप्रकृयादिविभागकल्पना प्रति करणे सामान्य- विशेषवता लक्षणेनेति तृतीया । विशेषलक्षणानीति महाव्याकरणस्थानीति शेषः । एवं सूत्रस्य यथा स्थितार्थमङ्गीकृत्य परन्यायेनैव व्यभिचारसमाधानमभ्यधायि । अधुना परकीयव्यभिचारशङ्काऽवकाश- शून्यप्रसिद्धव्याकरणानुसारिसूत्रस्यार्थान्तरमाह पिञ्चेति । एवंच निमित्तनैमित्तिकभावव्यत्यासं बहुवीहि- त्वशब्दार्थान्तरगतभावप्रत्ययस्य च पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वोपलक्षकपूर्वान्तस्वरितशब्देन सम्बन्धं चाङ्गीकृत्य ।

·1 बहुव्रीही पूर्वपप्रकृतिस्वरत्वं भवतीति सूत्रं व्याख्यातं भवति । ननु सूत्रस्य यथास्थितार्थकल्वे स्वरेण समासनिनायकवनात प्रकृतोपयोगेऽग्यान्तरपक्षे समासेन स्वरनिश्चायकत्वापस्या नास्य सूत्रस्य प्रकृतो. पयोग इत्यतो बहुजीहिनिमित्तकपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं विदधताऽप्यनेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण कार्येण बहुव्री. हिरूपनिमित्तनिश्चयस्या भ्यनुज्ञातवाद्युक्तोऽस्य प्रकृतोपयोग इत्यभिप्रेत्य कथं ब्रह्माधिपतीन्द्रशत्रुसमासयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वात्य येन बहुवाहित्वं निश्चिनुम इत्याशङ्कापरिहाराय तयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरूपत्वमुपपाद- यति प्रमेन्द्रशब्दयोरिति । ब्राह्मशब्दस्य मनिन्प्रत्ययान्तत्वेनेन्द्रशब्दस्य रन्प्रत्ययान्तत्वेन च नित्वात् नित्यादिनित्यमित्यादिभूताकारेकारयोरुदात्तत्वेऽनुदात्तं पदमिति शेषभूताकारयोरनुदात्तत्वे उदात्तादनुदा. राग्य म्वरित इति तयोरेव स्वरितत्वे ब्रह्मन्द्रशब्दयोः स्वरितान्तत्वादित्यर्थः । समासानन्तर्गतयोरेतत्स. मासान्तर्गतयोश्चेति शेषः । नन्वेयमपि पूर्वोदाहृतवेव सत्यपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्ये बहुवीहित्वाभावाध्यमि- चार इत्यतो बहुाही प्रकृत्या पूर्वपदमिति प्रसिद्धन्याकरणेऽप्येवं निमित्तनैमित्तिकभावाश्रयणात् । यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं तर्हि बहुवी हित्वमिति बदता भाष्यकृता पूर्वप्रदप्रकृतिस्वरत्वेन बहुवीहित्य - निश्चयस्याभिप्रेततत्वात्तत्रत्यव्यभिचारशङ्कायाश्च सामान्यविशेषभावादिनोभयसमाधेयत्वान्नास्मान्प्रत्येव पर्यनुयोगो युक्त इत्याह तथा चेति । अन्यथा परस्यापीदं दूषणं समानमित्याह यथाऽऽहेति । एवम् अर्थान्तरवर्णनेऽनुव्याख्यानज्ञापकमाह अत एवेति । अम्मिश्च पक्षे यथास्थितनिमित्तनैमित्तिकभावव्यत्या- साद्यभ्युपगमगौरवमुपलभ्य यथास्थितनिमित्तनैमित्तिकभावपक्षमेवाभ्युपत्य विशेषनिर्णायकाभावेन सन्देह. ग्रसक्तिस्थल एवं निर्णयार्थ प्रवृत्तस्य प्रकारान्तरेणासन्दिग्ध व्यभिचारोद्भावनमप्याम्प्रदायिक वैग्याकरणानामित्यभिप्रत्य सन्देहम्बल एवं पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वादिकं बहुवाहित्वादिनिश्चायक मित्येतद्धाप्यमम्मत्या इयति अपि चेति । एतन स्वरविनिर्णय इत्येतदप्यन्यथासिद्धमित्युक्तं भवति । एतेन द्वितीयपक्षऽपि व्यभिचारचोदनं गर्भस्रावेणैव गतं वेदितव्यम् । असन्देह सन्देहप्रागभावमित्यर्थः । चैय्याकरणस्य सन्देहाभावेन तद्ध्वंसानुपपत्तरिति द्रष्टव्यम् ॥ सन्देहं व्युत्पायेति । स्थूला चासौ म्यूपती चंति स्थूलपृषीति कर्मधारयः । अत्र पृपतीशब्दो मत्यर्थलक्षणया पृपद्धती बिन्दुमती धेनुमाह । स्थूला च सैव । बिन्दूनां स्थौल्यं तानवं वा यथा तथाऽस्तु । स्थूलानि पृषन्ति यस्यामिति बहुव्रीहिः । अत्र स्थौल्यं पृषतामेव लभ्यते । स्थौल्यं तानवं वा गोत्विति विशेषः ॥ यदीति । अन्तोदात्तम्थूल. शब्दस्य समासेऽपि तथैव श्रवणात् । पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण बहुव्रीहित्यनिश्चय इति वाक्यशेषः । आदि- शब्देन च सन्देहस्थल एव नियमार्थ प्रवृत्ते 'षष्ठी स्थानेयोगे'त्यनेन विशेषविहितावयवषष्ठचा निवृत्तिरिति 'पष्टी स्थानेयोगे'त्यत्रत्यभाप्यग्रन्थसडग्रहः ॥ सामर्थ्याभावेनेति । पूर्वान्तपदस्य पुंसोरित्येतत्सापेक्षत्वादिति भावः ॥ इति व्याख्यानादिति । तथा च न तत्सापेक्षत्वमिति भावः ।। बहुव्रीहाविति । सप्तमी ·ચંખ્યામા ) ॥ नन्दभयाधिकरणम् ॥ [ बहुव्रीहावित्यनेनेत्यर्थः । कामचारित्वादिति । विशेषणस्य भेदकत्वरूपत्वेन पूर्वीन्तपदस्या वात्स्वरितव्यावर्तकत्वस्य स्वरितपदस्य चास्वरितात्पूर्वान्तव्यावर्तकन्वसम्भवेनोभयोरपि तत्त्वसम्भवा- : । विशेषणविशेषभावस्य कामचारेऽप्युपसजनसंज्ञाया अन्वर्थत्वात्स्वरितशब्दस्य पूर्वान्तनिष्ठधर्मा- कत्वेनाप्रधानवाचित्वात्तस्यैव पूर्वनिपातेन भवितव्यम् । अन्यथा कर्मधारये गुणवाचकयोः क्रिया- गुणक्रियावाचकयोर्वापूर्वनिपातनियमवद् गुणद्रव्यवाचकयोः क्रियाद्रव्यवाचकयोद्रव्यवाचकयोरपि विषययोः पूर्वनिपातानियमः स्यादित्यस्वरसात्पक्षान्तरमाह आहितानचादित्वावति । अत्रकेचिद्यभिचारमिति ।। अत्र हि सोबहुव्रीहि; स स्वरितपूर्वपदांत; य; स्वरितपूर्वपदांतः हिरित्युभयथाऽपि व्याप्तिरभिमता अस्य । सूत्रस्य स्वरनिर्णयार्थत्वादाद्या व्याप्तिरत्राभिप्रेतेति ! अत एव स्वरविनिर्णय इत्याहेति वक्ष्यति । प्रकृते समासनिर्णयार्थमुदाहृतत्वाद्वितीयापि । एवं मते येऽपिकेचिद्वैयाकरणा: व्यभिचारमुद्भावयतीत्यर्थः । तथा हि । न तावदाद्याव्याप्तिः संभवति रेपरि स्पन्द इति बहुव्रीहे: स्वरितपूर्व दान्तत्वाभावात् । बहुप्रीही प्रकृत्या पूर्वपदमित्यन्तोदात्तत्वात् । द्वतीया। आर्यब्राह्मणः आर्यकुमार इति कर्मधारयसमासे व्यभिचारात् आर्यशब्दस्य पदन्तत्वेन न्तत्वात् । 'आर्यो ब्राह्मणकुमारयोरि'त्यनेनैवात्रापि पूर्वपदकृतिस्वरत्व विधानेन न समासान्तोदात्तत्व ततश्चोभयथापि व्याप्तिरनुपपन्नति । अत्र यद्यपि प्रकृतसङ्गतत्वाद्वितीयैव व्यातिर्विचार्या । याद्याया अपि सूत्रार्थतया अभिप्रेतत्वम्योक्तत्वेन तस्यापि विचार्यतेत्यवगन्तव्यम् ॥ सामान्य- प्राप्तं हीति ॥ सामान्यसूत्रप्राप्तं हीत्यर्थः ॥ तथा च विशेपसूत्रविहितस्थलव्यतिरिक्तस्थले व्यायोरुपपत्तिः इत्यर्थः । ब्रह्माधिपतिरित्यत्रेन्द्रशत्रुरित्यत्र च पूर्वपदान्तस्य स्वरितत्वेऽपि न्तरप्रापर्क विशेषसूत्रं न किमप्यत्र स्तीति भावः । एवं द्वयंव्यभिचारं परिहृत्याऽऽद्य प्रका- गापि परिहरपि ॥ किं चानेन सूत्रेणेति । ब्रह्मेन्द्रशब्दयोः स्वरितान्तत्वादिति ।। समा- ऽपीति शेषः । तथाच यो बहुव्रीहिः स प्रकृतिम्वरोपेतर्वपद इत्येव व्यातिन तु म्वरितपूर्व- इति । अतो नोक्तव्यभिचार इति भावः । यद्यप्यस्याप्यर्थ य बहुव्रीहौ विश्ध संज्ञायामित्यादिना व इत्यादौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादेनान्तोदात्तता विहिताऽतो व्यभिचार एव । तथाऽपि समास- न विहितसमासान्तोतत्वाभावस्य व्यापकतया विवक्षितत्वान्न कुत्रापि व्यभिचार इति ध्येयम् । कृतानुपयुक्तेयं व्याप्तिरेतत्सूत्रार्थतया कुतोऽभिमतेति कल्प्यते येन तद्व्याभिचारपरिहारादिकं स्यादित्यत आह अत एव स्वरविनिर्णय इत्याहेति । यत एव इयं व्याप्तिरेतत्सूत्रार्थतया ग्रन्थ- भेमता अत एवेत्यर्थः । द्वितीयेऽर्थेऽपि व्यभिचार प्रकारान्तरेण परिहरति ॥ अपि च संदेहे ·सतीत्यादिना ।। असंदेहं प्रयोजनमिति ॥ व्याकरणशास्त्र निष्प्रयोजनमिति अनारम्भणीयमित्या. शङ्कायां वैदिकप्रयोगेषु संदेहाभाव एव व्याकरणप्रयोजनमिति व्याचक्षाणेनेत्यर्थः ॥ तथा चासंदिग्धे व्यभिचारोद्भावनमिति । एवं च संदिग्धसमासत्वे सति यः पूर्वपदप्रकृतिस्वरः स बहुव्रीहिरिति द्वितीय व्याप्तौ विवक्षितत्वान्न केऽपि दोपः । अत्र तत्पुरुषे तुल्यार्थत्यादिविपये यतोनाव इत्याधुदात्ततुल्य पूर्वपदतुल्यश्वेत इत्यादितत्पुरुषे इगन्तकालेत्यादिविषये अः सङ्ख्याया इत्याधुदात्तपञ्चपूर्वपदकपञ्चवर्ष इत्यादिद्विगो आयब्राह्मगेत्यादि विषये ण्यदन्तस्वरितान्तपूर्वपदके आर्यब्राह्मण हत्यादिकर्मधारये सङ्खये. त्यादिविपये कृन्नन्तायुदात्तैकपूर्वपदकैकादशेत्यादि द्वन्द्वे च स्वरितपूर्वपदान्तत्वेपि बहुव्रीहित्वभावात् व्यभिचार उक्तलक्षणम्येति केपांचिद्वैयाकरणमन्यानां भ्रान्ति प्रतिक्षेप्तुमुद्भावयति । अत्र केचिदिति ।। पूर्वान्तस्वरित इति सामान्यवतोऽस्य महाव्याकरणम्थलक्षणस्य समासान्तरविधायकतुल्यार्थादिविशेषवस्थल- सूत्रे विषये व्यभिचारोद्भावनं कर्मण्यणि त्यादे: आतोऽनुपसर्गक इत्यादिगोद : कम्बलद, इत्यादौ व्यभिचारो. झाबनेन, समासस्येत्यस्य बहुव्रीही प्रकृत्येत्यादिविपये व्यभिचारोद्भावनेन च तुल्ययोगाक्षेममित्यसां. पदायिक वैयाकरणनां इत्यभिप्रेत्य वैयाकरणसंप्रदायं तत्संमत्यैव दर्शयन्समाधत्ते । सामान्यति ।। शब्दानुशासनहेतुप्रकृत्यादिविभागकल्पनाप्रकरणे । सामान्यविशेषत्रता लक्षणेनेति । तृतीया एवं सूत्रस्य यथास्थितार्थ मङ्गीकृत्य परन्याये नैवास्य व्यभिचारसमाधानमभ्यधायि | अधुना परकीयव्यभिचार- शङ्कावकाश शून्यप्रसिद्धव्याकरणानुसारि सूत्रस्यार्थान्तरमाह || किञ्चति ॥ एवं च निमि-मितिकभाव- व्यत्यासं बहुव्रीहित्वं शब्दान्तर्गतभावप्रत्ययस्य च पूर्व पदप्रकृतिस्वरत्वोपलक्षक पूर्वान्तस्वरितशब्देन संबन्ध चाङ्गीकृत्य बहुव्रीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं भवतीति सूत्रं व्याख्यातं भवति । ननु सूत्रस्य यथास्थितार्थकत्वे स्वरेण समासनिश्चायकवेनास्य प्रकृतोपयोगेप्यान्तरपक्ष समासेन स्वरनिश्वायकताऽऽपत्या नास्य सूत्रस्य प्रकृतोपयोग इत्यतो बहुव्रीहिनिमितकपूर्वपदप्रकृतिम्वरत्वं विदधताप्यनेन पूर्वपद प्रतीतिस्वरेग कार्येण बहुव्रीस्वरूपनिमित्तनिश्चयस्याभ्यनुज्ञातत्वात् युक्तोऽस्य प्रकृतोपयोग इत्यभिप्रेत्य कथं ब्रह्माधिपतीन्द्रशत्रुममा. सयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं येन बहुव्रीहित्वं निश्चिनुमः इत्याशङ्का परिहाराय नयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमुप- पादयति । ब्रह्मेन्द्रशब्दयोरिति । ब्रह्मशब्दस्य मनिन् प्रत्ययान्तत्वेनेन्द्रशब्दस्य रन्प्रत्ययान्तत्त्वेन नित्वान नित्यादिनित्यमित्यादिभूताकारेकारयो रुदात्तत्वे अनुदात्तं पदमेकवर्जमिति शेषभूताकारयोरनुदा तत्वे उदा- सादनुदात्तस्य स्वरित इति तयोरेव स्वरितत्वे ब्रह्मेन्द्रशब्दयोः स्वरितांतत्वादित्यर्थः । यथास्थित निमित्तनैमि. त्तिकभावव्यत्यासाद्यभ्युपगमगौरवमुपलभ्य समासानन्तर्गतयोरेतत्समासान्तगतयोश्चति शेषः । नन्वेवमपि पूर्वोदाहतेष्वेव सत्यपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे बहुन्नीहित्वाभावाव्यभिचार इत्यतो बहुव्रीही प्रकृत्येत्यादिप्रसिद्ध. व्याकरणेऽप्येवं निमित्तनैमित्तकभावाश्रयणत् । यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं तर्हि बहुव्रीहिरिति वदता भाष्य. ।

·भागन्दमयोऽभ्यासान ) || मानन्दभयाधिकरणम् ॥ सामान्य कारण पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन बहुव्रहित्यनिश्चयस्याभिप्रतत्वातत्रत्ययभिचारकावायाश्च विशेषाभावादिनोभयसमाधेयत्यात नारमान्प्रत्येव पर्यनुयोगो युक्त इत्याह तथा चेति ॥ अन्यथा पर- स्यापीदं दूपण ममानमित्याह यथाऽऽहेति ॥ एवमर्थान्तरवर्णनेऽनुन्या दयाननापकमाह || अत एवेति ।। अस्मिंश्च पक्षे । यथास्थितनिमित्तनैमित्तिकभावपक्षमेवाभ्युपेत्य विशेषनिर्णायकाभावेन संदेह- प्रसक्तिस्थल एव निर्णयार्थ प्रवृत्तस्य प्रकारान्तरेणासंदिग्धे व्यभिचारोद्धावनयप्यसांप्रदायिकं वैया. करणानां इत्यभिप्रेत्य संदेहस्थल एवं पूर्वपदप्रकृतिस्वर स्वादिकं बहुहित्वादिन्निश्चायकं इत्येताय. संमत्या द्रढयति ॥ अपि चेति ॥ एतेन स्वरनिर्णय इत्येतदध्यन्यथासिद्धमित्युक्त भवति । एतेन द्वितीयपक्षेऽपि व्यभिचारचोदनं गर्भस्रावेणैव गतं वेदितव्यम् । असंदेहमिति ।। संदेहप्रागभावमित्यर्थः । वैयाकरणस्य संदेहासंभवेन तद् बंसानुपपरेरिति द्रष्टव्यम् ॥ संदेहं व्युत्पाद्येति । स्थूलाचासौ पप- ती चेति स्थूलपृषतीति कर्मधारयः । अत्र पृपतीशब्दो मत्वर्थलक्षणया पृपद्वी बिन्दुमती धेनुमाह । स्थूला च सैव । बिन्दूनां स्थौल्यं तानवं वा यथा तथाऽन्तु । स्थूलानि पृपन्ति यस्यामिति बहुव्रीहिः । अत्र स्थौल्यं पृषतामेव लभ्यते । स्थौल्यं तानवं वा गोरस्त्विति शेषः ॥ यदीति ॥ अन्तोदात्तस्थूल. शब्दस्य समासेऽपि तथैव श्रवणात् । पूर्वपदप्रकृतिवरेण बहुव्रीहित्वनिश्चय इति वाक्यशेषः । आदि. शब्देन संदेहस्थल एव नियमार्थ प्रवृत्ते 'पष्टीस्थाने योगे'त्यनेन विशेषविहितावयवषष्ठया निवृत्तिरिति षष्ठीस्थाने योगेत्यत्रत्यभाप्यग्रन्थसंग्रहः ॥ सामर्थाभावेनेति ॥ समस्यमानयोः पुंसोर्मध्ये पूर्वपदे पूर्वान्तस्वरिते सतीत्युक्ती हि न वाक्यार्थो घटते । अतः कथं पूर्वान्तस्वरित इति समास इत्यर्थः ।। समासप्रातिपदिक इति ॥ पूर्वान्तस्वरित इत्यस्य यदि पूर्वपद इति विशेप्या याहार: तदा परमसामर्थ्य स्यात्। न चैव। किन्तु समासप्रातिपदिक इति विवक्षितत्वादिति भावः । यद्वा पूर्वान्तपदस्य पुंसोरित्येतत्सा- पेक्षत्वेनेति भावः ॥ इति व्याख्यानमिति ॥ विशेषणस्य भेदकत्वेन पूर्वान्तपदस्यापूर्वान्तात् स्वरित. व्यावर्तकत्वस्य स्वरितपदस्य चास्वरितात् पूर्वान्तव्यावर्तकत्वसंभवेनोभयोरपि तत्त्वसंभवादित्यर्थः । विशेषणविशेष्यभावस्य कामचारेऽपि उपसर्जनसंज्ञाया अन्वर्थत्वात् सरितशब्दस्य पूर्वान्तनिष्ठधर्मा- भिधायकत्रेनाप्रधानवा चित्वातम्यैव पूर्वनिपातेन भाव्यं । अन्यथा कर्मधारये गुणवाचकयोः क्रिया- वाचकयोर्गुणक्रियावाचकयोर्वाद्रव्यपूर्वनिपातानियमवत् गुणद्रव्यवाचकयोः किया व्यवाचक याद्रव्यवा- चकयोरपि यह्वल्पविषययोः पूर्वनिपातानियमः स्यादित्यस्वरसात्यक्षान्तरमाह आहितान्यादित्वादिति ! १० - पुंसोःपुल्लिंगयोरिति । 'एतच्चाचपते गोपते इत्यादी पूर्वपदस्वरितांतत्वेपि बहुवी हित्वा भावात्तत्र व्यभिचारनिरासायेत्युक्तं ' नयचंद्रिकायां ॥ व्यभिचार मिति । 'समस्यमानपदयोः 202 ·॥ न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ . ६ स.१२ - ८ ܟ , पूर्व पदांतम्बरे म्वरिते सति तत्समासप्रातिपदिकं बहुवीहित्यमेप्यती' त्यत्र अन्वयतो व्यतिरेकतश्च वैया. करणा व्यभिचारमुद्धावयंनीत्यर्थः । तथाहि । आर्यश्चासौ ब्राह्मणश्चार्यब्राह्मण इत्यादिकर्मधारये पूर्वपदस्य म्वरितांतत्वेपि तत्र बहुवी हित्वाभावात् । आर्यतिपदस्य ऋगतावितिधातोः 'ऋहलोयॆदि ' ति सूत्रेण- यत्प्रत्यये निप्पन्नत्वात् । यत्प्रत्ययस्य 'तित्वरित ' मितिपष्ठाद्यपादीयसूत्रेण म्वरितत्वात्तदंतस्यार्येति पूर्व पदम्य स्वग्निांतत्वात् । नच 'समासम्येति सूत्रेण समासांतोदात्तत्वे' अनुदात्तं पदमेकवर्जमितिशेप- निघातेनानुदात्तत्वान्नम्वरितान्तत्वमितिवाच्यम् । ' आर्यो ब्राह्मणकुमारयोरि' ति षष्ठद्वितीयपादीयसूत्रेण बामणकुमारशब्दयोः परयोरायशब्दः प्रकृतिस्वरं प्रामोति कर्मधारये इति प्रकृतिम्वरेण स्वरितांतत्वात् । ब्रह्मचारिपरिम्पंद' इति बहुव्रीही ब्रह्मचारिपदस्य स्वरितांतत्वाभावेपि बहुव्रीहिदर्शनात् । अत एव बहुवीही प्रकृत्या पूर्वपदमितिषष्ठद्वितीयाद्यसूत्रे वृत्तौ ब्रह्मचारिपदं कृदुत्तर पदप्रकृतिम्वरत्वेनांतोदात्तमित्युक्त- मिति ॥ सामान्यलक्षणति । लक्षणशब्दोत्र सूत्रपर्यायः । स्वरितांत पूर्वपदं बहुव्रीहिर्भवतीति सामान्य. मूत्रम् । तस्यायब्राह्मण इत्यादावार्य इत्यादिविशेषसूत्रेणापवादित्वेपि न दोप: । नापबादकृतव्यभिचारो दोपाय । 'व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यतीति वक्ष्यमाणत्वात् । पस्पशाग्रंथे महाभाप्योक्तमाह यथोक्तमित्यादिना । सामान्य विशेषवता लक्षणेनेति । शब्दानुशासनं क्रियत इति योज्यम् ।। अनेन सूत्रेणेति । महाव्याकरणसूत्रेणेत्यर्थः ॥ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमुपलक्ष्यत इति । तथा च ब्रह्माधिपती. त्यादी तत्पुरुषादित्वे समासांतोदात्तताप्राप्तौ शेपनिघातेन पूर्वपदस्य स्वरितांतत्वं न स्यादिति भावः । नन्वेवं प्रकृतेऽसंभव इत्यत आह । ब्रह्मंद्रशब्दयोरिति । समासका पीति शेषः । अत एवेति । प्रकृतिस्वरोपलक्षकत्वादेवेत्यर्थः ।। अन्यथेति । स्वरितांतपूर्वपदस्यैव बहुव्रीहित्व इत्यर्थः । तथा च बहुव्रीही पूर्वपदस्य क्वचिदंतोदात्तत्वेपि स्वरिताद्यतत्वे च न दोषो भवतीति । प्रकारांतरेण व्यभिचार दोपं निराह । अपि चेति ।। इदमिति । पूर्वपदांते स्वरिते सतीत्यादिना प्रागुक्तसूत्रमित्यर्थः । यद्वा बहुवीही प्रकृत्या पूर्वपदमित्येतदित्यर्थः । यथोक्तं पम्पशालिके किं प्रयोजनं व्याकरणम्येति · शंका- परिहारार्थ 'रक्षोहागमलध्वसंदेहाः प्रयोजनमित्युक्त्वा' एवं वा समास; अन्यथा वेत्यादिसंदेहाभावः प्रयोजनमिति । तद्विवृतं महाभाष्यकृतेत्यर्थः । तथा चासंदिग्धइति । आयब्राह्मणइत्यादो कर्मधारय वग्य निर्णीतत्वाविशेषणाभावेन व्याप्यम्यैवाभावान्न तत्र व्यभिचारोद्भावनं संग-गिति सामाभावेनेति । पूर्वपदांते म्परिने सतीत्यर्थे पूर्वीतम्वरित मनोरमामर्थन समर्थ: पदविधिरिति समर्थाधिकारे पूर्वीत च स्वरितं चेति 'विशेषणं विशेप्येण बहुल'मिन्युक्तसमासानुपपत्तरिति भावः । पूर्वीनं म्बग्निं यस्येति बहुवीहिमाश्रित्य समासप्रातिपादिक इति पदाध्याहारेण समाधत्त मैवमित्या. दिना । सोः समन्यमानपुंसोः संबन्धिनि समासप्रातिपदिक इति योजनेति भावः ॥ कामचारित्वा- भावः | ·भानन्दमयाऽभ्यासात ) ॥ मानन्दमयाधिकरणम् ॥ १३१५ दिति । तथा चात्र स्वरितपदस्यैव विशेष्यत्वावदोष इति भावः। विशेषणत्वं तस्योपेत्याप्याह आहितेति । आहितान्या दिगणे विशेष्यस्यापि पूर्वनिपातोक्तेः तद्गणम येऽस्यापि ग्रहणसंभवादिति भावः ॥ या० पुंमोः पुंल्लिङ्गयोरिति । इदं च विशेषणम् कन्याप्रियो मृदङ्गो धान्यपतिरित्या दितत्पुरुषे पूर्वपदान्तस्वरितत्वसत्वेऽपि बहुव्रीहित्वाभावेन व्यभिचारवारणाय । तथा हि । कन्याप्रियो मृदङ्ग इत्यत्र प्रीतौ चेति सूत्रेणातिशयितप्रीतो गम्यमानायां सुर प्रिययोरुत्तरपदयोः तत्पुरुषसमासे पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं विहितम् । तथा धान्यपतिरित्यत्र पत्यावैश्वर्य इत्यैश्चर्यवाचिपतिशब्दे परतस्तत्पुरुष- समासे पूर्वपदे प्रकृतिस्वात्वम् । कन्याधान्यशब्दौ तिल्यशिक्यमर्त्यकामयधान्यकन्याराजन्यमनुष्याणा अन्तरिति फिटसूत्रेण स्वरितान्तौ । तथा च तत्रोक्तनियमस्य व्यभिचारे प्राप्ते पुंसोरित्युक्तम् । उक्तोदाहरणयोस्तु कन्याधान्यशब्दयोरपुंस्त्वेन समस्यमानयोरुभयोः पुंस्त्वस्य विवक्षितस्याभावान्न व्यभिचार इति ।। अत्र केचिदिति । अत्र यो बहुव्रीहिः मः स्वरितपूर्वपदान्तः । यः स्वरितपूर्वपदान्तः स बहु- वीहिरित्युभयथाऽपि व्याप्तिरमि.मता । अन्य सूत्रस्य म्बर विनिर्णयार्थतया मूले उक्तत्वादाद्या व्याप्तिरत्राभि- प्रेतेति गम्यते । प्रकृते समासनिर्णयार्थमुपात्तत्वाद् द्वितीणऽपि । एवं चात्राभिमते व्याप्तिद्वये केचिद्वैय्याकरणा व्यभिचारमुद्धावयन्तीत्यर्थः । तथा हि । न तावदाद्या व्याप्तिः सम्भवति । ब्रह्म- चारिपरिस्पन्द इति बहुव्रीहेः स्वरितपूर्वपदान्तत्वाभावात् । तत्र पूर्वपदभूतब्रह्मचारिपदस्य कृदुत्तरपद- प्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तत्वात् । समासान्तोदात्तत्वस्य च बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपदमित्यपोदितत्वात् । नापि द्वितीया । आर्यबाह्मण आर्यकुमार इति कर्मधारयसमासे व्यभिचारात् । आर्यशब्दस्य ण्यदन्तत्वेन तित्स्वरितमिति स्वरितान्तत्वात् । आर्यो ब्राह्मण कुपारयोरित्यनेनात्रापि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वविधानेन न समासान्तोदात्तताप्राप्तिः । ततश्चोभयथाऽपि व्याप्तिरयुक्तेति । अत्र यद्यपिप्रकृतसङ्गतत्वात् द्वितीयैव व्याप्तिर्वाच्या । तथाऽप्याद्याया अपि सूत्रार्थनयाऽभिप्रेरत्वस्य मूले व्यक्तत्वासाऽपि विचायत इत्यव- गन्तव्यम् ।। मामान्य लक्षणेति । सामान्यसूत्रेणोत्सर्गतः प्र हीत्यर्थः । विशेपलक्षणातीति । तथा. च विशेषमूत्रापोदितोदाहरण व्यतिरिक्तोदाहरण प्रामुक्तव्याप्योरुपपत्तिः । ब्रह्माधिपतीन्द्रः पाति- पदिकयोश्च पूर्वपदानस्वार योन समासान्ताप्रापक विशेपसूत्रमस्ती भावः । एवं व्याप्तिद्वये शङ्कित. व्यभिचारं साधारण्येन परिहत्याद्यव्याप्तावेव समाधानान्तरमाह किश्चानेनेति । नन्वेवं प्रकृतऽसम्भव तुल्यत आह ब्रह्मेन्द्रशब्दयोरिति ।। स्वरितान्तत्वादिति । मनासकालेऽपीति शेषः । तथा च यो बहुव्रीहिः स प्रकृतिस्वरोपेतपूर्वपद इत्येव व्याप्तिन तु स्वरितपूर्वपदान्त इति । अतो नोव्यभिचारक्त -- 20 ·१३१६ ॥ न्यायसुधा ॥ (७.१ पा.१ १.६ १.१२ शङ्कति भावः । यद्यप्येवमपि बहुव्रीही विक्री संज्ञायामित्यादिना विश्वदेव इत्यादौ पूर्वपदप्रकृतिस्वाप- वादेनान्तोदात्तता या विहिवाळ्यभिचार एव । तथाऽपि समासस्येत्यनेन विहितसमासान्तो हात्तत्वा | वस्यैव ब्यापकतयाऽत्र विवक्षितत्वान्न कुत्रापि व्यभिचार इति ध्येयम् । ननु प्रकृतानुपयुक्तेयं न्याप्तिरतत्सूत्रार्थतया कुतोभिमतेति कलप्यते । येन तव्यभिचारपरिहरणं सगतं स्यादित्यत आह अत एव खरेति यत इयं व्याप्तिरेतत्सूत्रार्थतया ग्रन्थकृतोऽभिमताऽत एवेत्यर्थः । द्वितीयव्याप्तावप्य- पारण समाधानमाह अपि चेति सन्देहे सतीति । तत्पुरुषबहुव्रीहिसन्देहे सतीत्यर्थः ।। अपन्देहं प्रयोजनमिति । व्याकरणशास्त्रमनारम्भणीयं निष्प्रयोजनस्वादित्याशङ्कापरिहाराय रक्षोहा- गमलब्धसन्देहाः प्रयोजनमिति प्रतिज्ञातम् । सन्देहानुत्पादरूपं विवृण्वतेत्यर्थः । इत्याधुक्त मिति । स्थूलपृषतीमनड्वाहीमालभेतेत्यत्र श्रुतौ स्थूलपृषतीशब्दः कर्मधारयो बहुव्रीहिर्वेति सन्देहः । तत्र यदि कर्मधारयस्तदा पृपतीशब्देन मत्वर्थलक्षणया पृषद्वती बिन्दुमती स्थूला गौ रेवाभिधीयते । बिन्दूमा म्थौल्यं सौक्ष्म्यं वा तत्र नादरः । यदा बहुव्रीहिस्तदा स्थूलत्वस्य पृषद्विशेषणत्वेन बिन्दूनां स्थौल्य. मायाति, गोस्तु पृषद्वत्त्वमत्रायाति । स्थौल्ये तु नादरः । एवं च यदि स्थूलगन्दान्तोदात्तता तदा कर्मधारय इत्याद्युक्तमित्यर्थः ।। तथा चासन्दिग्ध इति । तथा च सन्दिग्धसमासत्वे सति यः पूर्वपद प्रकृतिस्वरः स बहुव्रीहिरिति द्वितीयव्याप्ती विवक्षितम् । आयब्राह्मण इत्यादौ तु कर्मधारय इत्यस्य सपसुपति वा साधनं कृतेति वा स्वरेण विनिर्णय इति तृतीयातत्पुरुपत्वं ज्ञातव्यम् । सामर्थ्याभावेनेति । समस्यमानयोः पुंसोर्मध्ये पूर्वान्ते स्वरिते सतीति पत्र विवक्षितो वाक्यार्थः। न चैतदर्थाभिधानेऽयं समासः शक्तोऽस्मात्तथाऽप्रतीतेः । अतोऽत्र न सामर्थ्य । उक्तं हि काशिकायाम् । विग्रहवाक्यार्थाभिधाने यः शक्तः स समर्थो वेदितव्य इति । तथा च समर्थः पदविधिरित्यधिकारात् प्रकृते च सामर्थ्या. भावात्कथं समास इत्यर्थः । स्यादयं दोषो यदि पूर्वान्त स्वरित सतीति वाक्यार्थोऽत्र विवक्षित. स्यात् ।। न चैवम् । किन्तु पूर्वान्तः स्वरितो यस्य स इति वाक्यार्थस्य विवक्षणात् । नन्वेवमन्यपदार्थभूतविशेष्य- प्रातिपादकपदाभावात् साकाङ्क्ष वाक्यमपूर्णमित्यत आह समासप्रातिपदिक इति । तथा चाध्याहारेण वाक्यस्य निराकाङ्क्षतेति भावः । न चैवं पुंगोरिति निर्धारणःसङ्गतिः । पुंसोः सम्बन्धिनि समासप्राति- पदिक इति विवक्षितत्वात् विशेषणम्येति । चित्रगुत्यिादी चित्रादि विशेषणपदानां पूर्वनिपानदर्शना दिति भावः ॥ समाधान माह ।। विशेषाणत्यादिना ।। श्री० पुंल्लिङ्गयोरिति । कन्यायाः प्रियः कन्याप्रियः । धान्यानां पतिः धान्यपतिरिति पीनापुरुषसमासी । पटीतत्पुपसभासे च कन्याधान्यशब्दो कन्याधान्यराजन्यमनुष्याणामन्तरिति ·याभ्यासात) ॥ बानन्दमयाधिकरणम् ॥ १३१७ फिटसूत्रेण स्वरितान्तत्वेन निपातितौ । ब्रह्मेन्द्रशब्दयोरुक्तरीतेरत्रासम्भवात् । तथाच तत्र स्वरितपूर्व- दान्तत्वेऽपि बहुव्रीहित्वाभावाद्यभिचारः स्यादतः पुंल्लिङ्गय रित्युक्तम् । तथाच कन्याप्रियशब्दयोस्भयोः पुल्लिङ्गत्वाभावात् धान्यशब्दम्य नित्यनपुंसकत्वेन पतिशब्दस्य च नित्यपुंलिङ्गत्वाभावान्न व्यभिचार इत्यर्थः । प्रकृते च ब्रह्माधिपतिशब्दयोरुभयोरपि पुंल्लिङ्गत्व दिति द्रष्टव्यम् । अत्र केचिदिति । यो बहुव्रीहिः स स्वरितपूर्वपदान्तः यः स्वरितपूर्वपदान्तः स बहुव्रीहिरिति व्याप्तिद्वयं विवक्षितम् । स्वरविनिर्णय इति स्वरस्य निर्णयताया मूले उक्तत्वादाद्या व्याप्तिरभिप्रेतेति गम्यते । प्रकृते समा. निर्णयार्थमुपात्तत्वाद्वितीयापि । एवं च व्याप्तिद्वयेऽपि केचिद्वैयाकरणा व्यभिचारमुद्भावयन्तीत्यर्थः । तथा हि न तावदाद्या व्याप्तिः सम्भवति । ब्रह्मचारी परिस्पन्दो यस्य स ब्रह्मचारिपरिस्पन्द इति बहुव्रीहि. समासे स्वरितपूर्वपदान्तत्वाभावेन व्यभिचारात । चारिशशब्दस्य इन्प्रत्ययान्तत्वात् । तस्य च कृद. तिङितिसूत्रेण कृत्वोक्तः । गतिकारकोपपदाकृदिति सूत्रेण कृदन्तस्योदात्तस्वरविधानात् । पूर्वपदे ब्रह्मचारिपदे अन्तस्येकारस्योदात्तस्वरवत्वेन स्वरितम्बरवत्त्वाभावात् । ननु समासस्येति सूत्रेण समास- स्यान्तोदात्तत्वोक्तब्रह्मचारिपरिस्पन्द इति समासान्तन कारस्थाकारस्योदात्तत्वे अनुदात्तं पदमेकवर्जमित्यवशिष्ट- म्यानुदात्तत्वे उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इति तस्य म्वरितत्वे च स्वरितपूर्वपदान्तत्वप्राप्त्या न व्यभिचार इति चेत् । उच्यते । बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपदम् । अत्र पूर्वपदग्रहणं पूर्वपदस्वरे उदात्ते स्वरिते वा वर्तते । तथाच बहुव्रीही समासे पूर्वस्य पदस्य यः स्वर उदात्तः स्वरितो वा स प्रकृत्या भवति । स्वभावेनवावतिष्ठते । न विकारं समासान्तोदात्तत्वप्रत्युक्तमनुदात्तत्वमापद्यत इति सूत्रार्थः । अयं च समासम्येति सूत्रविहितं यत्समासान्तोदात्तत्वं तत्प्रयुक्तम् यदनुदात्तं पदमे कवमित्यादिसूत्रविहित. मनुदात्तत्वादि तदपवादः । तथाच ब्रह्मचारिपरिम्पन्द इति बहुवीही पूर्वपदे ब्रह्मचारिपदे कृदन्तत्वप्रयुक्त प्रकृतिस्वरस्योदात्तस्वरस्य स्वभावेनैवावस्थितत्वेनानुदात्तत्वादिरूपविकाराभावात्स्वरितपूर्वपदान्तत्वं नारतीति व्यभिचारः स्यादेव । तथा यः स्वरितपूर्वपदान्तः स बहुव्रीहिरिति द्वितीयापि व्याप्तिरयुक्ता । आर्यश्चासौं ब्राह्मणश्चार्यब्राह्मण' इति कर्मधारयसमासे व्यभिचाशत् । तथाहि । आयशब्दो हि प्रयदन्तः । गतावित्यस्मात् यत्प्रत्यये णकारतकाग्योलोंप अवर्णस्याकाररूपे गुणे तस्य च रपरत्ने णिन्यादादिवृद्धी च सत्यामयिति झपम् । एवं च यत्प्रत्ययस्य नित्वात्तदन्नस्यार्थपदम्य तित्स्वस्तिमिति सूत्रण म्बग्तिान्तत्वादार्यवाह्मण इति समासस्य म्वरितपूर्वपदान्तत्वेऽपि बहुव्रीहित्वाभावाव्यभिचार इति व्यभिचारद्वयं साधारण्येन परिहरति सामान्यलक्षणे इति । सामान्यसूत्रेत्यर्थः । विशेपलक्षणे. विशेषमूत्रैः ॥ तत्र विशेपलक्षणानीत्यादि । तथा च पूर्वान्तस्वरित घुसोर्बहुव्रीत्वमेष्यतीति महाव्या- करणसूत्रं सामान्यसूत्रम् । तथाच यो बहुव्रीहिः स म्वरितपूर्वपदान्त इत्युत्सर्गः । ब्रह्मचारिपरिम्पन्द ·॥ न्यायसुधा ॥ (१.१ पा.१ १.६.१५ .. इत्यादौ तु बहुव्रीहिन्वेऽपि गतिकारकोपपदास्कृदिति विशेष सूत्रेणोदात्तस्वरविघानेनापवादसद्भावात. टतिरितिक्तस्यलेऽयं नियमः । तथा य: म्यरित पदान्तः स बहुव्रीहि रित्यपि सामान्यन्याप्तिरुत्सर्ग - ब । आयब्राहाण इत्यादौ तु भ्वरितपूर्वपदान्तवेऽपि कर्मधारय समासप्रापक आर्यो ब्राह्मणकुमारयोरिति कर्म. धाग्यस समापक आर्यो ब्राह्मणकुमारयोरिति कर्मधारयसमासविधायकविशेषसूत्रापवादसद्धावाव्यतिरिक्त- मलऽयं नियम इति भावः । आद्यव्याप्ती व्यभिचारपरिहाराय समाधानान्तरमाह किश्चानेनेति । पूर्वान्तस्वस्ति इत्यनेन बहुव्रीही पूर्व पदेन प्रकृतिस्वरवत्त्वमुपलक्ष्यते । एवंच यो बहुव्रीहि. स प्रकृति. स्वरोपेतपूर्वपद इत्येव व्याप्तिन तु स्वरितपूर्वपदान्त इति । प्रकृतिस्वरश्च धातुस्वरः । स च क्वचिदुदात्तः क्वचित्स्वरितः । तथाच ब्रह्मचारिपरिस्पन्द इति ब्रहुव्रीही पूर्वपदे ब्रह्मचारिपदे प्रकृतिस्वरवत्त्वमस्त्येव । वारीत्यम चरघातोग्निप्रत्ययान्तस्य कृदन्तत्वनोदात्तस्वरवस्वान् । प्रकृते च ब्रह्माधिपतिरित्यत्रेन्द्रशत्रुरित्यत्र च बहुव्रीही पूर्वपदे ब्रह्मपदे इन्द्रपदे च प्रकृतिस्वरवत्वं वर्तत एवेति न व्याप्त्यसम्भवः । कथं प्रकृतिस्वरवक्त्वमस्तीत्यत आह ब्रोन्द्रशब्दयोः स्वरितान्तत्वादिति । उदात्तस्वरितयो भयोरपि प्रकृतिस्वरन्नात्रोदात्तस्वराभावेऽपि स्वरितस्वरसद्भावात्प्रकृतिस्वरवत्त्वमक्षतमिति भावः । द्वितीयव्याप्ती व्यभिचारपरिहाराय समाधानान्तरमाह अपि चेति ॥ सन्देहे सतीति । अत्र तत्पुरुषशब्देन कर्मधारयो ग्राह्यः 'तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधाग्य' इति सूत्रेण समानाधिकरणतत्पुरुषस्य कर्मधारयन्वोक्तरिति न्येयम् । तथा चैवं सन्देहं व्युत्पाद्य पूर्वपद प्रकृतिस्वरत्वे बहुव्रीहित्वं यदोक्तं तदा सन्दिग्धसमासत्वे सतीति विशेषणं हेतावभिप्रेतमिति सूचित भवति । तथाच सन्दिग्धसमासत्वे सति यः प्रकृतिस्वरोपेत. पूर्वपदः स बहुव्रीहिरिति द्वितीयव्याप्तौ विवक्षितत्वात् । आर्यब्राह्मण इत्यादौ तु कर्मधारयत्वस्य निर्णीतत्वेन सन्दिग्धसमासत्वरूपविशेषणाभावेन तद्विशिष्टहेतोरेवाभावान्न तत्र व्यभिचारोद्भावनं सङ्गतमिति भावः ।। विशेषणस्येति । स्वरितेतिविशेषणस्येत्यर्थः ।। कामचारित्वादिति । तथाच पूर्वान्त इत्यस्यैव विशेषणत्वमभिप्रेतमिति भावः । विशेषणस्येति । स्वरितेति विशेषणस्येत्यर्थः । कामचारित्वादिति । तथाच पूर्वान्त इत्यस्यैव विशेषणत्वमभिप्रेतमिति भावः ॥ आहितेति । आहितोऽग्निर्येना सावित्यात्राहि तशब्दम्य परनिपातेनाम्न्याहित इति भवति । एवं स्वरित: पूर्वान्ता यत्रेत्यत्रापि स्वस्तिशब्दस्य परनिपातेन पूर्वान्तस्वरित त्युक्तमित्यर्थः । उत्तरवाक्य बलेन ब्रह्माधिपतिरित्युत्तरवाक्यबलेनेत्यर्थः । च० अत्रकेचिदिति । बहुव्रीहित्वे म्वरितांतपूर्वपदावयब कत्वनिरूपिता परितांतपूर्वपदावय- वकल्वे बहुव्रीहित्यनिरूपिता च व्याप्तिद्वय्यभिप्रेयते । स्वोदाहृतमहाव्याकरणासूत्रस्य स्वरविनियार्थताया मूलकाराभिहिततयाऽऽ द्या प्रकृते समासनिर्णायार्थ तस्य तदुदाहृततया द्वितीयापि । इत्थं च दर्शित ·आनन्दमयोऽभ्यासात) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ १३११ ग्रंथकृदभिप्रेतव्याप्तिद्वये केचित्पाणिनीया अनैकान्त्यमुद्भावयन्तीत्यर्थः । ब्रह्मचारिपरिस्पन्द इति बहुचीहिघटकपूर्वावयवभूतब्रह्मचारिपदस्य कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्ततया स्वरितांतपूर्वपदावयवकत्वा- भावेन सामासिकान्तोदात्तत्वम्य च बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्व पदमित्यपोदिततयाद्यव्याप्ति/भांक्षीदेव । आर्य- ब्राह्मण आर्यकुमार इति कर्मधारयघटकपूर्वावयवभूतार्यपदस्य ऋहलोरित्यनुशिष्टण्यदन्तत्वेन तित् स्वरित. मिति स्वरितान्ततया तत्र च बहुव्रीहित्वाभावेनार्यो ब्राह्मणकुमारयोरित्यनेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरविधानेन सामासिकान्तोदात्तत्वस्याप्यप्राप्तया द्वितीयाऽपितथैव । प्रकृतौ पयिकद्वितीयव्याप्तेरेव विचार्य. तायामपि प्रथमव्याप्तिरपि सूत्रार्थतया मूलकाराभिहितेति सापि विचार्यत इति हृदयम् । विशेषवतेत्यादिपामान्यशब्दानुशासनहेतुप्रकृत्यादिविभागकल्पना क्रियत इत्यर्थः । सामान्यलक्षणेति । करणसाधनल्युडतलक्षणशब्दोऽयं च सूत्रवचनः । उत्सर्गशास्त्रप्राप्त हीत्यर्थः । तत्रेति । महाव्याकरणस्छानी त्यर्थः । विशेषलक्षणनीति इत्थं च नाझ लौनपदान्तद्विर्वचनआतोनुपसर्गेकइत्यादिविशेषशास्त्रापोदितस्छल एव तुल्याम्यप्रयत्नम् अचः परस्मिन् कर्मणीत्यादिकमुह पर्गशास्त्रं चरतीति । ब्रह्मा धिपतीन्द्रशत्रुप्रातिपदिकयोश्च म्वरितांतपूर्वपदावयवयोः समासान्तरविधायकविशे नुशासनवैधुर्येण विशेषशास्त्रानपोदिततया तत्रोत्सर्ग शास्त्रमनङ्कुशं संचरतीति भावः । प्राक् विशेषलक्षणापर्यालोचननिबंधना शङ्का निर्दलेति समाधाय संप्रति महाव्याकरणसूत्रस्यान्यदीयानैकान्त्यशंकापनोदकं पाणिनीयसूत्रार्थमनुरुंधानमर्थातरमभिदधान आद्यव्याप्ती समाधते । किंचेति । अनेन सूत्रेण महाव्याकरणस्थसूत्रेण । उक्तमर्थ पक्षनिदर्शनयोः संगमयति । ब्रह्मेत्यादि । स्वरितांतत्वादिति । समासदशायामपीतिपूरणीयम् । इत्थं च बहुवीहित्वे प्रकृतिस्वरोपेतपूर्व पदावयवकत्वनिरूपिता व्याप्तिरेवोपेयते न स्वरितांतपूर्वपदावयवक त्वनिरूपितेति नानकात्यशंकाऽवकाश इति भावः । अर्थांतराभिधानमपि मूलकृदभिप्रेतमित्यत्र तदीयविन्यासमेव प्रमाणयति । अत एवेति । दर्शितव्याप्तेमूलकृदभिप्रेतत्वादेवेत्यर्थः । श्रयमाणसौत्रविन्यासमनुरुंधान एव विशेषादर्शनादिघटितसामग्री- निष्पाद्यसमासविशेषत्वतदभावकोटिकसंदेहदशायामेव पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वादिकं बहुवीहित्वाद्यवधारकमिति पम्पशायां भाष्यकृदुक्तदिशा द्रयन द्वितीयव्याप्ती समाधते । अपि चेति । संदेहे सति । तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयइत्यनुशासना कर्मधारयत्व बहुधीहित्यकोटिकसंदेहे सतीत्यर्थः । यथोत्तमिति । पम्पशायां किं प्रयोजनं व्याकरणम्येतिशंका पनुत्तये रक्षोहागमलध्वसंदेहा:प्रयोजनमित्यभिधाय एवं वा समास अन्यथा वेत्यादिसंदेहाभावः प्रयोजनमिति म्फुटीकृतं भाष्यकृतेत्यर्थः । अत्र व्याकर्तारः । असंदेहं । संदेहप्रागभावमित्यर्थः । वैय्याकाणम्य संदेहाभावेन तवंसानुपपत्तेरिति द्रष्टव्यम् । संदेहं न्युत्पाद्येति । स्ठूला चासौ पृपती चेति कर्म वारयः । अत्रपती शब्दो मत्वर्थ लक्षणया पृपती बिंदुमती धेनुमाह । ठूला च सैव । विदूना' मौल्यं तानवं वा यथा तथास्तु । स्थूलानि पृपंति यस्यामिति - ·॥ न्यायसुधा ॥ पा. स. । बहुव्रीहिः । अत्र म्छोल्यं पृपतामेव लभ्यते । म्छौल्यं तानव का गोरविति विशेष इति व्याचक्षते । इन्धं व्याख्याने संदेहे सति स्वरेण समासनिर्णयार्थमिदमुच्यत इति सौधवचनेनभाव्यका गयेण कर्मधारयबहुजाहि- संदेहोत्तरकालीनस्वरविशेषानुसंधाननिवयित्वाभिधानेन च संदेहप्र-वंसस्य प्रयोजन वाध्यवसित्या संदेह पदं संदेहप्रागभावार्थकतया व्याख्याय वैय्याकरणम्य संदेहाभावेन रतद् बंसानुपपत्तेरिति द्रष्टव्यमित्यात्मीयोक्तेरस देह : संदेहप्रागभाव इति कैग्यटोक्तेश्च तादृ सौ धमाप्यग्रंथाग्यामैककंटय विभादनीयम् । असंदिग्धइति । विशेषलक्षणार्थाधीनविशेषदर्शनदशयां संदेहानारकंदित इत्यर्थ । असङ्गतमिति । सामानाधिकरण्यप्रत्या. सत्त्या संदिग्धसमासत्वविशेषितापूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वस्यैव बहुवीहित्वव्याप्यतोपगमेन निीतकर्मधारयत्वक आर्यबामणइत्यादी सामानाधिकरण्येनैकविशेषितापगधिकरणतायां सामानाधिकरण्यनिरूपकत्वस्य तंत्रतया तद्राहित्यनिबंधनहेतुताऽवछेदकविशिष्टाभावेन द्रव्यं गुणकर्मान्यन्वे सति सत्यादित्यादाविब प्रकृतसा या- भाववन्निष्टाधिकरणतानिझपकतावच्छेदक हेतुतावच्छेदकवस्वरूपानकात्यानवकाशादिति भावः । सामर्थ्या भावेनेति । पुंलिंगपदद्वयघटितसमासघटकपूर्वपदरूपावयये स्वरिते सतीति प्रकृताभिमतार्थबोधने पूर्वान्त स्वरित इत्यस्य सामर्थ्याभावादित्यर्थः । विशेष्यवाचकसप्तभ्यतपदा याहारान्न क्षतिरिति समाधते । समा- सेति । पुंसोः समस्यमानपुंसोः संबंधिनि समासप्रातिपदिक इति योजनेत्याशयः । बहुधीहावितिसप्तमीविशे- षणे बहुव्रीहावितियोगेनेत्यर्थः । चित्रगुरित्यादौ विशेषणाभिधायकचित्रादिपदानां विशेष्याभिधायकगोपदा- दितः पूर्वनिपातदर्शनादित्यपि स्छिता कामचारित्वादिति। अपूर्वान्तप्रतियोगिकस्वरितानुयोगिकगेदानुमाप कल्वरूपभेदकत्वात्मकविशेषणत्वं पूर्वान्तत्यस्यस्वारतातप्रतियोगिकपूर्वातानुयोगिक भेदानुमापकत्वरूपभेदक स्वात्मकविशेषणत्वं स्वरितत्यस्य च संभवतीति प्रकृते स्वरितपस्यैव विशेष्याभिधायकत्वोपगमान्न क्षति- रिति भावः तत्पदस्य विशेषणाभिधायकतामूरीकृत्यापि पाणिनीयदिशा समाधते । आहितेति । - सु एवं पुनरुक्तिप्रसङ्गनोत्तरवाक्यवलेन च "ऋतं सत्यमिति पूर्वोत्तरार्धयोभिन्न- विषयत्वमुपपाद्य सक्षेपेण ब्याख्यातं वाक्यं विस्तरेण व्याख्याति । अतमिति । ऋतं सत्यं परं ब्रहोत्याधुद्देश्य द्वितीयका ।। विभक्तिरू बता दि: प्रथमा मद्रगोचरा ।। इत्यादीति सुषां सुलुगिति प्रथमाया लुक । इत्यादिपूवाधम्थं यत्रदजातं तत्ररथमिति वा । द्वितीयेत्येतावत्युच्यमाने कर्मणि द्वितीयेव प्रतीयेत । प्रावल्यात्कारकविभक्तेः । न च तत्म- म्भवति । क्रियापेक्षयात्कर्मत्वस्य । अत्र च क्रियाऽभावात् । अत उद्देश्यद्वितीयकम् । सहि प्रतिशब्देन भाव्यम् । सत्यम् । अध्याहरिष्यते । श्रौतप्रयोगदर्शनादकारान्तो रेतशब्दो ।

·मानन्दसयाऽभ्यासात ) || मानन्दः .. अक्षरा ॥ ॥ - या समासान्तोडप्रल यो बाऽनुसर्तव्यः ।। ऊर्वरेतादिरिति । ऊर्ध्वरेतमित्यादिपदास्यवभूता । एवं रुद्रगोवरेतित्पूर्वं विष्णुगोचरेत्यपि द्रष्टव्यम् । एवं विषयविभक्ती तदर्थ चोक्त्वा योजनामाह तस्मादिति । तरमाद्विष्णुं परं ब्रह्म प्रति रुद्रो व्रते स्थितः । ऊर्वरेता इति देव श्रुत्यर्थोऽवसितो भवेत् ।। उक्तरक्तिसमुदायात् । ऊर्वरेता इत्येतदुलपक्षणमित्याशयेनोक्तम् व्रते स्थित इति । शे०---- सक्षेपेणेति । विष्ण्वाख्यमुक्तमन्यत्रेत्यादिनापूर्वोत्तरार्धविषयप्रदर्शनेनोर्ध्वरेतं च तत्प्रतीत्यनेनान्वयप्रदर्शनेन चेत्यर्थः ।। विस्तरेणेति । विषयविभक्तितदर्थकथनेनेत्यर्थः । अतो न पौनरुव त्यमिति भावः । ननु विभक्तिविशेषणत्वादित्यादिति भवितव्यम् । इत्यादीति तु कथमित्यत आह इत्यादीतीति । अत्र पक्ष विभक्तिविशेषणप्रथमा छांदसलुकल्पनाभिया पदजातविशेषणता. मङ्गीकृत्य पक्षान्तरमाह इत्यादीति । अत्र पक्षे तत्रस्थति पदा याहार इति ध्येयम् ।। प्रावल्यादिति ।। उपपदविभक्तेः सकाशादिति शेषः । अन्तरङ्गगक्रियासम्बन्धीपेक्षकारकनिमित्ताया विभक्तरप्यन्तरङगत्यात् बलीयस्त्वमिति भावः । अत एव कर्मणि द्वितीयाया हरिं भजतीत्यादी सावकाशत्वान्नमोयोगे चतु श्चि नमो देवेभ्य इत्यादौ सावकाशत्वान्नमस्करोति देवा नित्यादौ द्वितीयाचतुर्योः प्रसङगे परविप्रति. धेन चतुर्था एव प्रसक्तावपि तस्या उपपदविभक्तिन्येन दुर्बलत्याकर्मणि द्वितीयायाश्च कारकविभक्ति- तया प्राबल्यात्तयैव चतुर्थीगाध इति ध्येयम् ॥ अध्याहरिष्यत इति । ततश्च विष्णुभक्तत्वप्रकार प्राप्तस्य चैत्रस्य विष्णोश्च विषयविपयिभावस्य प्रतिना प्रोतनादिन्थंभूलारल्याने ' लक्षणेत्थंभूतान्याने ति सूत्रण कर्मप्रवचनीयत्वात्प्रतिशब्दस्य तद्योगे कर्मप्रवचनीयरक्ते द्वितीया इत्यनेन द्वितीयावदत्रापि तदात. स्थितत्वप्रकार प्राप्तस्य रुद्रस्य विष्णोश्च विषय विश् यिभावस्य प्रतिना द्योतनादित्यंभूताख्याने कर्मप्रवचनीय. प्रतिशब्दयोगे द्वितीयेयमिति भावः । लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्सामु प्रतिपयनवः। एप्वर्थेप विषयभूतेष प्रत्यादयः कर्मप्रवचनीयसंज्ञाः म्युः । लक्षणे । वृक्षं प्रति । परि । अनु वा विद्योतते विद्युत् । इत्थंभूताख्याने । भत्तो विष्णु प्रति परि अनु वा । भागे लक्ष्मीहरि प्रति परि अनु वा । हरेर्भाग इत्यर्थः । वीप्सायां वृक्षं वृक्षं प्रति परि अनु वा सिञ्चति । अत्रोपसर्गस्वाभावान्न षत्वम् । एषु किं, प.िपि पति ) । यद्वा । नाग्रं प्रतिः कर्मप्रवचनीयः किन्तु तद्वते स्थितिरूपक्रियाविशेषकत्वादुपसर्गः । तथा च 'बुभुक्षितं न प्रतिभाति किञ्चने'त्यादाविवाफर्मप्रवचनीयप्रतिशब्दयोगे उभसर्वतसोः काति 21क ·॥ न्यायसुधा ॥ ( भ.? पा.१ १.६ स.१२ कृष्ण । --- चार्तिक नारीत्या द्वितीयेयमित्यर्थः । ( उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु निघु । द्वितीयानेडितान्तेषु तोऽ.! श्यते । उभयतः कृष्ण गोपाः । सर्वतः कृष्णम् । धिक्कृष्णाभक्तम् । उपर्युपरिलो के हरिः । अनधिलोकम् । अभितः परितः समया निकषा हा प्रतियोगेऽपि । अभितः कृष्णम् । परितः प्रामं समया निकषा । हा कृष्णाभक्तम् तस्य शोच्यतेत्यर्थः । बुभुक्षित न प्रति भाति विञ्चित् । तस्य परमानेडितम् । द्विरुक्तस्य परं रूपमाडितसंवें स्यात् । पटत्पटेति । आमेडितं द्विस्विरक्तमिति च । उपसर्गाः क्रियायोगे । प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञाः स्युः । प्र । परा । अप । सम् । अनु । अब । निस् । निर् । दुस। दुर् । वि । आङ् । नि । अधि । अपि । अति । सु । उत् । भभि । प्रति । परि । उप । एते प्रादयः ) ननु रेतःशब्दस्य सकारान्ततया रेतआदि. रिति भाष्ये भवितव्यम् । रेतादिरिति तु कथमित्यत आह श्रौतेति । ऊर्वरेत विरूपाक्षमिति श्रौत. प्रयोगदर्शनादित्यर्थः ॥ समासान्त इति । ऊर्व रेतो यस्येति बहुव्रीहिसमासात्तद्धिता इति बहुवचन. ज्ञापिततद्धितगतिवैचिव्याड्डप्रत्यये डिवादूर्ध्वरेतश्शब्दस्य टिलोपे च सत्यकारान्तोर्ध्व रेतशब्दनिप्पत्तिरिति भावः । एवमित्यस्यैव विवरणम् रुद्रगोचरेतिबदिति । यद्वा । यथा पूर्वोतराधियोभिन्नविषयत्वमुपधाद. यितुं विभक्तितदर्थविवेचकमुद्देश्यद्वितीयकेति विभक्तिविशेषणमुक्तमेवं विषयविवेचकं विष्णुगोचरेत्यस्यापि देशेषणं वक्तव्यमित्यर्थः । कुत इत्यतो न्यायसूचनाय रुद्रगोचरेतिवदित्युक्तम् । एवं चात्रैवमित्यस्य वय्यर्थ्यमिति शक्ता निरस्ता भवति ॥ उक्तयुक्तीति । कृष्णपिङ्गलरूपेण पुनरुक्तं भविष्यतीत्या दिनोक्तपौ. नरुक्त्यादियुक्तिसमुदायादित्यर्थः । स० --- नानूवरेतादिरिति कथं । रेतःशब्दस्यसकारातत्वेनोवरेतआदिरिति वक्तव्यमित्यत आह श्रौतप्रयोगदर्शनादिति ॥ तद्धिता इति बहुवचनेन ज्ञापितद्धितगतिवैचिच्यादिति भावः ।। समासान्त इति ।। अर्ध्वरेनेति । समासान्ते उप्रत्यये टिलोपे अकारान्नोपपत्तिरिति भावः । प०-- उत्तरेति । ब्रमाधिपतिरित्युत्तरवाक्यबलेनेत्यर्थः ।। सुपासुलुगितीति । 'सुपांग्मुलु- पूर्वसवर्णाच्छेयाडाख्यायाजाल' इति सूत्रेणेत्यर्थः ॥ प्रावल्यादिति । उपपदविभक्तित इति योज्यम् । नवरेतादिरिति कथम् । रेत:शब्दम्य सकारान्तत्वेन ऊर्वरेतआदिरिति भाव्यमित्यशङ्कय समाधत्ते श्रौतप्रयोगेति । 'ऊर्ध्वरेतं विरुपाक्षम्' इति श्रीनप्रयोगेत्यर्थः । उक्तयुक्तीति । पौनरुक्त्यापत्ति. वाक्यशेषबलरूपयुक्तिद्रयाद्वाक्यशेपस्य बहुव्रीहित्वद्योतक युक्तिबलाचेत्यर्थः । या० सुपी सुलुगिति । 'सुपा सुलुक् पूर्वसवर्णाच्छेयाडाड्यायाजाला' सुपा भ्याने मुश्च लुक व पूर्वसवर्णश्च आ च आत् च शे च या च डा च ड्या च याच्च आल् च ते सुलुकू पूर्वसवर्णा च्छेयाडाड्यायाजाल इतीतरेतरयोगे इन्द्रः । एते आदेशाः म्युरिति सूत्रार्थः । ऋजवः ·निमोऽभ्यासात ) ॥ भनिनाममाधिकरणम् ॥ सन्तु पन्थाः । पन्थान इति प्राप्ते नसः सुः । आर्द्र : मन् । चर्मणीति प्राप्ते लुक् । मती । मत्या इति प्राप्ते पूर्वसवर्णदीर्घः । सखाया इति प्राप्ते औकारस्य आ । नताद् ब्राह्मणं । नतमिति प्राप्ते अम आत् । अस्मे इन्द्राबृहस्पती । न युष्मे वाजबन्धवः । यूयं वयमिति प्राप्ते जसः शे। यूयवयादेशाभावश्च छान्दसत्वात् । उज्या । उरुणेति प्राप्ते या । नाभा पृथिव्याः । नाभाविति प्राप्ते डा । अनुष्टुभ्याजया- मसि । अनुष्टुभा इति प्राप्ते डया । साधुया । साध्विति प्राप्ते याच् । वसन्ता यजेत । वसन्ते इति प्राप्ते आल इत्युदाहरणानि । तथा चाट्टै चर्मन्नित्यत्र यथा सप्तम्यालुक् एवमत्र प्रथमाया लुगिति भावः । अत उद्देश्येति । तथा च कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीयेत्यनेन द्वतीयेति भावः ॥ प्रतिशब्देनेति । प्रतिशब्दश्च लक्षणेत्थम्भूताख्यानेत्यनेन कर्मप्रवचनीय इति भावः । ननू र्वरेतादिरिति कथं । रेत:- शब्दस्य सकारान्तत्वेनोर्ध्वरेतआदिरिति वक्तव्यमित्यत आह श्रीतप्रयोगेति। ऊर्वरेत विरूपा- क्षमिति श्रौतप्रयोगदर्शनादित्यर्थः ।। समासान्त इति । ऊर्वरेता इति समासान्ते इप्रत्यये टिलोपे अकारा न्तोपपत्तिरिति भावः ॥ एवं रुद्रगोचरेति दिते । यथा पूर्वोत्तरार्धयोभिन्नविषयत्वमुपपादयितुं विभक्तितदर्थविवेचकमुद्देश्यद्वितीयकेति विभक्तिविशेषणमुत्तः । एवं विषयविवेचकं विष्णुगोचरेत्यपि तद्विशेषणं वक्तव्यमित्यर्थः । कुत इत्यतो न्यायसूचनाय रुद्रगोचरेतिवदित्युक्तम् । एवं चात्र एवमित्यस्य वैय्यर्यमिति चोद्यानवकाश इति ध्येयम् ॥ श्री कर्मणि द्वितीयेव कुतः प्रतीयतेत्यत आह प्राबल्यात्कारकविभक्तरिति । परब्रह्म प्रति रुद्रो व्रते स्थित इति कर्मप्रवचनीयप्रतिशब्दयोगे कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीयेति सूत्रेण द्वितीयाया विहितत्वादुपपदविभक्तिर्जाता। कर्मणि द्वितीयेति विहिता कर्मकार के द्वितीयाविभक्तिः कारक. विभक्तिः । ततश्चोपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्गरं यमीति न्यायाकर्मणि द्वितीयव प्रतीयत इत्यर्थः । तदर्थ विगवत्यर्थमुद्देश्यद्वितीयारूपत्वन् । उपलक्षणमिति । विष्णु परं ब्रह्म प्रति ऊर्ध्वरेता इत्यस्यान्वयाभावादुपलक्षणतया व्रते स्थित इति ग्राह्यमित्यर्थः । तथा च व्रते स्थित इति पदमध्या. हार्यमिति भावः । मुपामिति । 'सुपा सुलुकपूर्वसवर्णाच्छेयाडाझ्यायाजाल:'सुपास्थाने सुः । लुक् । पूर्वसवर्णाः । आ। आत्। शे। या। डा। ड्या। याच। आल। एते आदेशाः म्युः। ऋजव:संतु पंथा:पंथान इति प्राप्ते जसः सुः । परमे व्योमन् । न्योम्नीतिप्राप्ते तुक । धीतीमतीसुष्टुती। धीत्यामत्यासुष्टुत्येतिप्राप्ते पूर्वसवर्णः। यासुर थारथीतमादिविस्पृशा अश्विना । यो सुग्यौ दिविस्पृशावितिप्राप्ते आ। नताबाह्मणं । नतमितिप्राप्ते आत् । नयु-मेगजबंधवः अस्मेइंद्राबृहस्पती । युष्मासु अस्मभ्यमितिप्राप्ते शे । उरुयाधष्णुया । उरुणा धृष्णुनेतिप्राप्ते या । नाभापृथिव्या नाभावितिप्राप्ते डा। अनुष्टया च्यावयतात् । अनुष्टानमनुष्ठा । आङो ड्या । साधुया । च०- 21 ·माधनेनिमाप्ने बाचा वमता मला बसने इति प्राप्ते आल् इति उदाहरणानि तथा चात्र प्रथमाया:लुगिति भावः। प्राबल्यादिति। ग्रामं गन्तीत्यादौ कर्मणि द्वितीयाया हरये नम इत्यादौ नमःशब्दसममिव्याहा. रे चतुश्यांश्च सावकाशनया नमम्ब रोति देवान्नमस्यति देवानित्यादी विप्रतिषेधशास्त्रेण चतुर्थ्या एव प्राप्ती तम्या उपपदविभक्ति गेन दुर्बलन्यात् कर्मणि द्वितीयायाश्च कारकविभक्तित्वेन प्राबल्यात्तथैव चतुर्थी बाध्यत इति हृदयं । उद्देश्यद्वितीयेति । तथाच नेयं कर्मणि द्वितीयेत्यनुशिष्टा द्वितीया किंतु कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीयेत्यनेनानुशिष्ठेति भावः । कर्मप्रवचनीयसमभिव्याहारविरहात्कथं तेन सेत्यत आह । अध्याह- रिष्यत इति । भक्तो विष्णु प्रतीत्यादौ चैत्रादिवृत्तिभक्तिविषयतामापन्नस्य विष्णोस्तद्विषयकभक्तिमत्तामा. पन्नम्य चैत्रादेश्च भक्तमजनीयभावसंसर्गे द्योत्ये लक्षणेत्थंभूताख्यानेत्यनेनेव प्रकृतेपि रुद्रकर्तृकोपासनारूप- व्रतविषयनामापत्रस्य विष्णोस्तद्विषयकोपासनाख्यव्रतकर्तृतामापन्नस्य रुद्रस्य च दर्शितसंसर्गे द्योत्ये 'लक्षणेत्थं भूतात्यानभाग मामु प्रतिपर्यनव' इत्यनेन प्रतेः कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां 'कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीये'त्यने. मात्र द्वितीयेति भावः । नायं प्रतिः कर्मप्रवचनीयसंज्ञः किंतु तद्रते स्थितिरूपक्रियाविशेषकत्वादुपसर्गः । तसा बुभुक्षित न प्रतिभाति किंचिदित्यादाविवाभितः परितः समयानिकषाप्ताप्रतियोगेऽपीत्यनेन द्वितीये. त्यपि न्यमांमः । ननु भाष्यकारीय ऊर्वरेतादिरिति विन्यासो न संगछते। रेतःशब्दस्य सकारांततया आदिरिति भवितव्यत्वादित्यतआह । श्रौतेति । 'ऊर्ध्वरेत' विरूपाक्षमित्यादि श्रौतप्रयोगदर्शना. त्यर्थः । ममामांत इति । तद्धिता इति बहुवचनज्ञापिततद्धितगतिवैचित्र्यात् बहुव्रीहिप्रकृतिक- प्रत्यय लन्य रित्याट्टि लोपं चाकारांततोपपद्यत इति भावः । एवं रुद्रगोचरेतिवदिति । यथा पूर्वोत्तर. दलनयम्य विषय भेदप्रत्यायनफलकम विभक्तितदर्थविवेचकमुद्देश्यद्वितीयकेतिविभक्तिविशेषणमुक्त विषयविवे व विष्णुगोचरेत्यपि तद्विशेषणमभिधातव्यमित्यर्थः । रुद्रगोचरेतिबदिति च न्यायसूचकं। मु० न केवलमुपयत्तिमलादेवं श्रुत्यर्थो व्याख्यायते । अपितु श्रुत्यन्तरसमाख्या नाटपीत्याह ऋतमिति । मयंवरं ब्रह्म प्रति विष्णुं मन्दाशिवः ।। गरना यायतीह शङ्का नीललोहितः ।। इत्यानमेवाइ नालश्रीवश्रुतिः प! ।। अथर्वणी परं ब्रह्म तस्मादेको हरिः श्रुतौ ।। ध्यायति । तमव । अनेन ध्यायतीत्यध्याहारेण कर्मणि वा द्वितीयति ज्ञायते । आथर्वणीत्युक्ते प्रसङ्गात्तापनीयश्रुतिरित्येव प्रतिभाति ।। अत उनम् ।। पराऽन्येति । तर्हि ·मयान्याल) । आममाधि किंनामधया। नीलग्रीवश्रुतिः । एवं पूर्वोतरार्धयोभिन्नविषयतया व्याख्यानन लब्धमाह ५ ब्रह्मति । ऋतं सत्यमित्यस्यां श्रुतौ प्रतीतमिति शेषः । तस्मात्पूर्वाश्स्य विष्णुविषयन्यान् । परंब्रह्मेत्यस्यो बरेत इत्यनेनान्वितत्वाद्धचायतीत्यस्य कर्मापक्षायामाह तमेवेति ।। अनेनेति । समाख्याकथनेनेत्यर्थः । कर्मणि वा द्वितीयेति । प्रागुद्देश्यद्वितीयेत्युक्ता द्वितीयेत्यर्थः । श्री० --- पराऽन्येति । परा अभ्या तापनीयश्रुतिभिन्ना । आथर्वणी अथर्वणवेदोक्ता । नील. प्रीवश्रुतिर्नीलग्रीवप्रतिपादकत्वेन नन्नाम्नी श्रुतिः । तन्नामिका शाखाऽम्तीत्यर्थः । सु० बाधकान्तरमाह। तदेवेति । तदेवर्तमिति प्राह कथमेवान्यथा श्रुतिः ।। अवधारयन्ती तस्यैव धात्वादिकमञ्जमा ।। तं मत्यं परं ब्रह्मेति पूर्वाधोऽपि यदि रुद्रविषयः स्यात्तदा तदेवते तद्- सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनामिति श्रुतिस्तस्य विष्णोर्मतत्वादिकं कथमजसा कवीनां सम्मत्या प्राह । परस्परविरोधेनान्यतरश्रुतेरप्रामाण्यं प्रसज्यतेति भावः । ऋतमिति श्रुती रुद्रस्य ऋतमत्यब्रह्मत्यादीन्याह । तदेवेति (च). श्रुतिर्विष्णोः । तत्र श्रुतिद्वयवलाढ्योरपि प्रतादिशब्दवाच्यत्वे क्यास्ति विरोध इत्यत उक्तम् तस्यैवेति । तत्कथमित्यत उक्तमवधारय. न्तीति । विरोधे चाऽद्यश्रुतेरेव बाधो युक्तः । तदेवेति श्रुतेः प्रबलत्वाचञ्चैतच्छृत्या आपातप्रती- तिजभ्रान्तिवाधात्मकत्वादवसीयते । न ह्यप्राप्तप्रतिषेधो युज्यते। नापि श्रुत्याभासाद्विना तत्- प्रापकमस्तीति। शे० --- कास्ति विरोध इति । ततश्च नान्यतरश्रुत्यप्रामाण्यप्रसङ्ग इति भावः । नन्वस्त्वेवं परस्परविरोधेनान्यतरश्रुत्यप्रामाण्यप्राप्तिस्तथाऽपि तदेवर्तमिति श्रुतिविरोधेन ऋतं सत्यमित्यस्या एवाप्रा. प्यमिति विवक्षितार्थासिद्धिरेव । ऋतं सत्यमिति श्रुतिविरोधेन तदेवतमिति श्रुयप्रामाण्येऽपि परस्पर विरोधप्रयुतान्यतरश्रुत्यप्रामाण्यनिर्वाहादित्यतआह विरोधे चेति ॥ आयश्रोरिति । प्रथममुदाहृताया ऋतं सत्यमिति श्रुतेरित्यर्थः । तच्चेति । प्राबल्यमित्यर्थः ॥ श्रुतीति ॥ श्रुतितात्पर्यापरिज्ञाननिमित्तक भ्रान्तिवाधात्मकत्वादित्यर्थः । ननु तदेवर्तमित्यस्याप्राप्तप्रतिषेधकत्वस्यैवोपपन्नत्वाप्राप्तप्रतिषेधकत्वेऽपि वा प्रमाणान्तरेणैव तत्प्राप्तिसम्भवान्न श्रुत्यापातप्रतीतिजभ्रान्तिबाधात्मकत्वसिद्धिरित्यतः पक्षद्वयं क्रमेण दूषयति न हीत्यादि । नान्तरिक्षेऽग्निश्चतव्यो न दिवीत्यप्राप्तप्रतिषेधवदिहापि स्यादिति चेन्न । तत्र हिरण्यं निधाय चेतव्यमिति विधिस्तुत्यर्थतया तदुपपत्तावपि प्रकृते तदभावादिल्याशयः । ॥

·(७.१ पा.१ १.६ १.१२ ॥ न्यायसुधा ॥ J श्री. तश्चेति । प्राबल्यमित्यर्थः । एतच्छुतीति । ऋतं सत्यमिति श्रुतीत्यर्थः । आपानेति । पूर्वोत्तराधियोभिन्नविषयकवाननुसन्धादशायमित्यर्थः ।। मु० --- ननु तर्हि रुद्रस्य विष्ण्वात्मकत्वेनाविरोधोऽस्तु । पुनरुक्तिपरिहारायोत्तरार्धोक्तो विरूपाक्षसत्यपरो भविष्यति । एवं तर्हि विष्णोरेव ब्रह्मशब्द इति क्वास्ति सौत्रस्य हेतोर्व्यभिचारः। न हि पले व्यभिचारः शङ्कयत इति । किञ्च रुद्रादीनां सर्वेषां प्रलयेऽसता सृष्टावीश्वरा- जन्माता ब्रह्मान्वं कथमुपपद्यते । जन्मादिमत्वमेव तेषां कुतोऽवगम्यत इत्यत आह एकइति । अनु० - एको नारायण आमीन ब्रह्मा न च शङ्करः ।। वासुदेवोऽम एवासीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः ।। नेन्द्रसूर्यो न च गुटो न सोमो न विनायकः ।। इत्यादिवाक्यतो विष्णोरुत्पत्तिरवतारगा ।। इत्यादिवाक्यतो रुद्रादीनां प्रलयेऽभावो विष्णोस्त्पत्तिश्चावगम्यते ।। उत्पत्ति- मत्त्वेनावमत्वे विष्णोरपि तथात्वं स्यात् । तस्यापि रामकृष्णादिरूपस्योत्पत्तिसद्भावादित्यत आह विष्णोरिति । उत्पत्तिरुत्पत्तिवाक् । अवतारगा प्रादुर्भावविषया। न तु शरीरादिलाभलक्षणा । त एतदित्याशङ्कायामेक इत्यादिपूर्ववाक्यं सम्बद्धयते । इत्यादिवाक्यतो विष्णोर्महाप्रलयेऽप्य- वस्थानावगमादित्यर्थः । स्वरूपमात्रेणावस्थानेऽपि शरीरादिलाभलक्षणोत्पत्तिः किं न स्यादिति चेन्न । स्वरूपसत्त्वस्य ब्रह्मशङ्करादावपि समानत्वेन 'न ब्रह्मेत्याधनुपपत्तिप्रसङ्गादिति । शे---- विष्णोरिति । सकाशादिति शेषः । आदिशब्दोपात्त तत एते व्यजायन्त विश्वो हिरणगर्भोऽग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्राः' इति वाक्यबलादवगम्यत इत्यर्थः । ५० : 'इत्यादिवाक्यत' इति मूलानुबादपूर्व शेषमाह इत्यादिवाक्यत इत्यादिना । शङ्कते ।। उत्पत्तिमत्वेनेति । 'एक इत्यादिपूर्ववाक्यमि'त्यस्मिन्पक्षे 'इत्यादिवाक्यतो विष्णोरुत्पत्तिरव. तारगे'त्येकान्वय इति भावेनार्थमाए इत्यादिवाक्यतो विष्णोरिति । श्री उत्पत्तिश्वावगम्यत इति । इत्यादिवाक्यत इत्युक्तत्वाद्वाक्यशेषे 'स मुनिर्भूत्वा ममचिन्तयत्तत एते व्यजायन्न : विश्वो हिरण्यगर्भोऽग्निर्यमो वरुणनेन्द्राः ।' इन्युक्तन्वादिति भावः । सु० ननु यदि ब्रह्मशब्दो विष्णोरेव तदा जीवादी व्यवहारो न स्यात् । तथा च ब्रह्मत्वापेक्षया नपुंसकप्रयोग इति न स्यात् । ब्रह्मणोऽधिपतिरित्यपि व्याहतं स्यादित्याशङ्कों परिहरन्नुपसंहरति मुख्यमिति ।

·मानन्दमन्याला ) । जानत याधिकरण । अनु० मुस्हर ब्रह्म हरिस्तस्मात् ॥ अन्येष्वमुख्यया वृत्या ब्रह्मशब्दाङ्गीकारामोक्तदोष इति भावः । अत एवापरं ब्रह्मेति प्रागुक्तम् । उत्तेति । शे० तथा च ब्रहत्वापेक्षयेति । अपरब्रह्मत्वापेक्षया शङ्करं नीललोहितमिति नपुंस. कनिर्देश इति पूर्वोक्तं समाधानमसत्स्यादित्यर्थः ।। व्याहतं स्यादिति । अधिपतियुक्तत्वपरब्रह्म- त्वयोर्विरद्धत्वादित्यर्थः ॥ शङ्कितेत्यर्थः । प० जीवादी व्यवहाराभावे को दोष इत्यत आह तथा चेति । ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्ष- मित्यादेः प्रथमान्तत्वेन नपुंसकप्रयोगः कथमित्यतो 'विरूपाक्षाख्यमपरं ब्रह्मोक्त'मित्यत्र ब्रह्मत्यापेक्षया. नपुंसक इति यदुक्तं तन्न स्यादित्यर्थः । व्याहत मिति । स्वस्यैव ब्रह्मत्वे स्वस्मात्स्वस्योत्तमत्वं व्याहत. मित्यर्थः ॥ प्रागिति । विरूपाक्षाख्यमपरं ब्रह्मोक्तमित्यत्रेत्यर्थः ।। व्याहतं स्यादिति । ब्रह्मण इत्यनेनाधिपतिशून्यस्य विष्णोरेव गृहीतत्वादिति भावः । या०- सु० ननु यद्यमुख्यतया ब्रह्मशब्दस्य विष्णोरन्यत्र वृत्तिरङ्गीकृता तीनमयादयोऽ प्यमुख्यब्रह्मतया कुतो न व्याख्यायन्ते । न ह्यत्र मुख्यब्रह्मत्वज्ञापकं किञ्चिदस्तीत्यत आह प्रस्तावइति । अनु० प्रस्तावः परमित्यपि ॥ अत्र हि ब्रहाविदामोति परमिति परस्थैव ब्रह्मणः प्रस्तावः प्रसङ्गोऽस्ति । तेनोत्तरेषामपि ब्रह्मशब्दानों परब्रह्मविषयत्वनिश्चयानात्रामुख्यार्थीऽऽशङ्का कार्यो । अपिशब्दो वक्ष्यमाणसमुच्चयार्थः । शे० -- वक्ष्यमाणेति । शक्तियणसामर्थन प्रथमप्राप्तत्वरूपवक्ष्यमाणप्रमाणेत्यर्थः । परस्य प्राप्यत्वस्यैव श्रवणेन ब्रह्मविशेषणत्वाश्रवणेप्यन्यज्ञानेनान्य- प्राप्तेरयोगाद्ब्रह्मविदित्यत्रापि परब्रह्मविदितिगम्यत इति भावः ॥ वक्ष्यमाणेति । मुख्यब्रह्मग्रह इति वक्ष्यमाणेत्यर्थः ॥ श्री० वक्ष्यमाणेति । अनुपदमेव मुख्यब्रह्मेति मुख्याथै बाधकामावरूपेत्यर्थः । परस्यैवेति । अङ्गीकृत्य चेदं ज्ञापकमुक्तम् । वस्तुतस्तु शक्तिग्रहणसामयन प्रथमप्राप्त्यात् बाधकाभावाच नामुख्यार्थकल्पना युक्त्याह मुख्येति ।

·अनु० .... मुख्यत्रामहे गुने नामुख्य युज्यते क्वचित् ॥ असावे हि मुख्यस्य गौणार्थीङ्गीकृतिर्भवेत् । मुख्यशोगेऽयमुख्यग्रहण किं न थादिति चेत् (न)। मुख्यासम्भव एवा. मुरुगीकार इति व्याप्तेरित्याह असम्भवे हीनि । यद्वा कथं तर्हि ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादौ ब्रह्मा दम्मामुख्यार्थग्रहणमित्यत आह क्वचिदसम्भबे हीति । हो --- नन्वेवं गायां घोष इत्यादावपि शक्तिमहणसामर्थन प्रवाहस्य प्रथमप्राप्तत्वा. स्प्रवाहायन्या पत्त्याऽमुख्यार्थकल्पना न म्यादित्यतस्तत्र बाधकवशात्प्रथमप्राप्तस्य परित्यागेऽपि प्रकृते आधका भावान्न तापरित्याग इत्याह बाधकामावाचेति । श्री० ब्रह्म वेदति ! ब्रह्म वेद चेव जीव एव भवति न जीवभावोऽस्य गच्छतीति दिनीयामशब्दस्य जीवरूपामुख्यार्थस्य गृहीतन्वेन तन्न स्यात् । मुख्यस्यैवात्र ग्रहणे ब्रह्माभेदप्राप्तेरिति ---- सु ननु नान्नमयादयः परमात्मा विकारवाचिनो मयदशब्दस्य श्रवणात् । परमा- स्मनोऽन्नादिविकारत्वानुपपत्तेः । न च ब्रह्मशब्दानुपपत्तिः । अमुख्पार्थसम्भवात् । न च नावविरोधो मुख्यर्थं बाधकाभावश्चेत्युत्त मिति वाच्यम् । विकारार्थस्य मयट्प्रत्ययस्य धकत्वात् । तत एव प्रस्तावस्याप्यपवादादित्याशङ्कय तत्परिहाराय सूत्रम् ॐ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यादिति । ॐ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॐ तत्रानन्दमयविषयावेवाक्षेपपरिहाराविति प्रनीतिनिरासाय सिद्धान्ताशं व्याचष्टे प्राचुर्याश्चिति । अनु० ॐ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात ॐ प्राशुश्च मथटः सर्वेऽत्र प्रतिपादिताः । चशब्दोऽवधारणे । अत्र श्रुतौ । कुत इत्यत आह प्रतिपादिता इति । अयमर्थः । मयदशब्दो हि विकार इव प्राचुर्येऽपि मुख्यः । तत्प्रकृतवचने मयडित्यनुशासनात् । न च ब्रह्मशब्दोऽन्यत्र मुख्यः । न च सावकाशेन निरवकाशस्य बाधोऽस्ति । अती निरवकाशब्रह्म- शब्दपलात्सावकाशस्य मयटः प्राचुर्यार्थत्वोपपत्तेर्न तहलादन्नमयादीनामपरमात्मत्वं कल्प्यमिति। एतेन विकारप्रवाहमध्यपतितत्यान्नानन्दमयशब्दः प्राचुर्यार्थ इत्येतद्गर्भस्रावेणैव गतम् । अन्न- भयादिष्यपि मयटः प्राचुर्यार्थतास्वीकारात् । परेणापि हि प्राणमये न विकारार्थत्वं वक्तुं युक्तम् । प्राणानां प्राणविकारत्वासम्भवात् । यथाकथञ्चिद्विकारकल्पने मुख्यार्थपरित्यागात् ।

·विवार शब्दान्नतिन प्राचुति ) । आनन्दमयाधिकरणम् ।। मयद स्यादेतत् । अन्नविकारत्ववदन्नप्राचुर्यमपि नेश्वरस्य सम्भवति । तद्धि पार्थिव- शरीराणामन्नोपजीविनां स्यादिति चेन्न । अत्रान्नशब्दस्य प्रसिद्धान्नार्थत्याभावात् । स्वयमेव हि श्रुतिः अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते' इत्यनशब्दं निर्वक्ति। अदिधातोः कर्मणि कर्तरि च क्तप्रत्यये सति रूपमेतत् । न च भूतात्तृत्वं प्रसिद्धान्नस्य सम्भवति । तस्मादन्न- शब्दोऽयं भावप्रधानो भूताद्यत्वं भूतात्तत्वं च वक्ति । शे० ---- तत्प्रकृतवचने मयडित्यनुशासनादिति । प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतं तस्य वचनं प्रतिपादनं भावे ल्युट् । ततश्चायं सूत्रार्थः । तदिति प्रथमासमर्थात्प्राचुर्येण प्रस्तुतमिदमित्यर्थे वर्तमाना- स्वार्थ प्रत्ययो भवतीति । अन्नमयं यवागूमयोत्याद्यस्योदाहरणम् । प्राचुर्येण प्रस्तुता यवागूरित्या दिस्तदर्थः । यद्यपि प्रकृतशब्दः प्रस्तुतमाने रुढो न क्लप्तप्राचुर्यविशिष्टप्रस्तुतवाची तथाऽपि प्रकृत इत्येतावति वक्तव्ये वचनग्रहणादयं विशेषो लक्ष्यते । वचनग्रहणं हि लोके यादृशस्य प्रकृतस्य मयटा वचनं प्रत्यायनं प्रसिद्धं तत्र यथा स्यादित्येवमर्थम् । लोके च मयडन्तैरन्नमयादिशब्दैः प्राचुर्येण प्रकृतस्य प्रत्यायनं प्रसिद्धम् । न चैव प्राचुर्यविशिष्टप्रकृत्यर्थमात्रपर्यवसितमयविधिरूपत्वेनानन्दमयशब्दारसूत्रोपात्त. प्राचुर्यमात्रलाभेऽपि कथमानन्दप्रचुरधर्मिपर्यन्तत्वलाभ इति वाच्यम् । मत्वर्थीयाच्प्रत्ययान्तत्याश्रयणेन तल्लाभसंभवादिति ध्येयम् । यद्वा । प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतं तदुच्यतेऽस्मिन्निति प्रकृतवचनम् । तदिति प्रथमासमर्थाद्यथोक्तेऽभिधेये मयट्प्रत्ययो भवतीति प्रचुरतायुक्तेऽपि वस्तुनि विकारवन्मयट्स्मरणादित्यर्थः । विकारप्रवाहमध्यपतितत्वान्नानन्दमये म्यटः प्राचुर्यार्थत्वं युक्तमिति प्रागुक्त दूषणमप्यतिदेशेन पन्हिति एतेनेति । एतेनेत्युक्तमेव विशदयति अन्नमयादिष्वपीति । तथा चान्नमयादीनां चतुर्णा मब्रह्मत्वम- ङ्गीकृत्यानन्दमयमात्रस्य ब्रह्मत्ववादिनं प्रत्युक्तरीत्या प्रायपाठवाधप्रसक्तावपि मयाऽन्नमयादीनामपि ब्रह्म- स्वाङ्गीकारेण तत्रत्यमयटामपि प्राचुर्यार्थत्वस्यैवाङ्गीकृतत्वान्न मत्पक्षे विकारप्रायपाठभङ्गप्रसक्तिरिति भावः । अङ्गीकृत्यैव च प्रायपाठवाधस्योद्धा व्यत्वं तत्समाधानमभिहितम् । वस्तुतन्तु तस्य परेणानु- द्भाव्यत्वान्न समाधेयत्वमपीत्यभिप्रेत्य कनस्तदित्यतः म्वं प्रत्याप्यविशिष्टत्वादिन्याशयेन परं प्रति तदुपपा. दयति परेणापीति । प्राणमय इन्युपलक्षणम् । प्राणमयादिदित्यर्थः । प्राणानामिति । प्राणादीना- मित्यर्थः । कचित्प्राणमयादीनामित्येव पाठः ॥ प्राणविकारत्वासम्भवादिति । प्राणादिविकारत्वा. संभवादित्यर्थः । प्राणादीनां प्राणादिविकारत्वस्यात्माश्रयत्वप्रसङ्गेनासंभवादिति भावः । ननु प्राणादीनां प्राणादिविकारत्वाभावेऽपि प्राणाद्युपाध्यवच्छिन्नस्यात्मनः प्राणादिशब्देन ग्रहणात्तस्य च प्राणादिविका- रत्वं संभवत्येव घटाद्यवच्छिन्नस्य गगनस्य घटादिविकारत्वदर्शनादित्यत आह यथाकथञ्चिदिति ॥ मुख्येति । प्राणादिशब्दानां प्राणायुपाध्यवच्छिन्नपरत्वेन मुख्यार्थत्यागप्रसङ्गादिति भावः । पार्थिव- 22क ·। । १३३० । न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ अ.६ सू.१३ शरीराणामिति । ईश्वरस्य चानाकृतविग्रहत्वान्न पार्थिवशरीरत्वमिति भावः। अदिधातोरिति । अद्यत इति वयेण्यतीति कर्तरि चादिधातोनिष्ठाक्तप्रत्यये 'रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः' इत्यनेन कागत्परस्य दकारस्य च नत्वे श्रौतत्वादन्ना इत्यत्रान्नादिति निर्देशाच्च जाध्यादेशाभावे च सत्यन्न- मिति रूपनिष्पत्तिरिति ज्ञेयम् ॥ वक्तीति । ततश्चान्नप्राचुर्यमीश्वरस्य संभवतीति भावः ।। स० --- तत्प्रकृतवचने मयडितीति । तदिति प्रथमासमर्थात् प्राचुर्यण प्रस्तुतमित्यर्थे मयडिति मूनार्थः । उदाहरणं त्वत्रान्नमयो यज्ञ इति द्रष्टव्यम् ।। परेणापि प्राणमय इति ।। परेण हि प्राणेन्द्रियादि. संघात एव शरीरम् अन्नमयादिशब्दाभिधेयमित्युच्यते । तस्य चान्नविकारित्वेनान्नमयत्वेपि शरीरशब्दार्थ- निावे प्राणानां प्रागविकारत्वासंभवादित्यर्थः । एवं मनोमयेऽपि न विकारार्थत्वं वक्तुं युक्तम् । शरीर. भन्नार्थनिविष्टमनसो मनोविकारत्वासंभवादिति परेणासङ्गतोक्तिरित्याभति । तथापि यादवप्रकाशीयम- नानुसारेणेय मुक्तिः । तेन प्राणमयमनोमययोः मयटः स्वार्थिकत्वाङ्गीकारादित्यदोषः ॥ प्राणानां इन्द्रिया. णाम् । यथा कथञ्चिदिति ॥ प्राणसंबन्धेन प्राणविकारो मयऽर्थत्वेन गौणो व्याख्यायते प्राणानाम् प्राणसंबन्धश्च तादात्म्यादिरूपः कश्चन भविष्यतीति कल्यते । प्राणशब्देनेन्द्रियावयवादिग्रहणेन वा तद्विकारित्वकल्पने मयटः प्राणशब्दम्य च मुख्यार्थपरित्यागप्रसङ्गादिति भावः ॥ अदधातोरिति ।। रदाभ्यामित्यनेन नन्वं अन्नमिति सपनिम्पत्तिद्रष्टव्या । प०-विकारशब्दान्नति चेन्न प्राचुर्यादिति । तावतोक्तशानिरासः कथमित्यत आह अय. मर्थ इति ।। तत्प्रकृतवचन इति । प्राचुर्यण प्रस्तुतमित्यर्थे प्रथमान्तान्मय ड्भवतीति पाणिन्युक्तेरि- त्यर्थः । परम्यैव विकारप्रायपाठत्याग इत्याह परेणापि हीति ।। प्राणानां प्राणविकारत्वेति । वायु. विकाग हि प्राणा: । नेपामेव तद्विकारवायोगादित्यर्थः । प्राणशब्दस्य वायुलक्षकत्वमुपेत्य विकारार्थ. यमुपेयत इत्यत आह यथाकथञ्चिदिति । 'अधातोरित्यादि । 'अदमक्षण' इत्यतः अद्यत इति वा अनीति वाऽर्थ तप्रत्यये 'ग्दाभ्यां निष्ठात' न:पूर्वम्य च दः' इति नत्वेऽन्नमितिरूपमित्यर्थः ।। अयमिति । भय हुन्नोऽनशब्द इत्यर्थः ॥ प्राणनेति ! चष्टेत्यर्थः । ॐ विकार शब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॐ ॥ तत्प्रकृतवचन इति । इदं सूत्रं याकरगेधा व्याख्यानम् । तदिति प्रथमासमर्थात्प्राचुर्येण प्रस्तुतमिदमित्यर्थे वर्तमानात्स्वार्थे मयट्प्रत्ययो भवनान्येकोऽर्थः ! अम्यान्नमयं यवागूमयीत्याद्युदाहरणम् । प्राचुर्येण प्रस्तुतमन्नमित्यादिस्तदर्थः । यद्याप प्रकृतगब्दः प्रस्तुतभात्रवाची न क्लप्तप्राचुर्यविशिष्टप्रस्तुतवाची। तथापि प्रकृत इत्येतावति बनाये बचनग्रहणादयं विशेपो लभ्यते । बचनग्रहणं हि यादृशस्य प्रकृतस्य मयटा वचनं प्रत्यायनं पदं ना यशा म्यादित्येवमर्थम् । लोके च मयडन्तैरन्नमयादिशनैः प्राचुर्येण प्रकृतस्य प्रत्यायनं ॥ या ·विवार शब्दान्नेति चन्न प्राचुर्यात् ) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ १३३१ प्रसिद्धमिति । अपरस्त्वर्थः । प्रकृतं प्रस्तुतमुच्यतेऽस्मिन्निति प्रकृतवचनम् । तदिति प्रथमासमर्था- प्रकृतवचनेऽर्थे मयट्प्रत्ययो भवतीति । अस्यान्नमयो यज्ञ इत्याद्युदाहरणम् । प्रकृतमन्नमस्मिन्यज्ञ इत्यादिस्तदर्थः । अस्मिन्नर्थ प्रकृतादर्थादर्थान्तरे प्रत्ययः । प्रकृत शब्देन च प्रस्तुतमात्रमुच्यते न तु प्राचुर्यविशिष्टमिति पूर्व मान्दाद्विशेषः । अत्र च न द्वितीयव्याख्यानं प्रकृतोपयोगि, प्राचुर्यप्रत्यायका. भावात्, किन्तु, प्रथमव्याख्यानमेव । तत्रापि सूत्रोपात्तप्राचुर्य शाब्द, आनन्दप्रचुरधर्मिपर्यन्तत्वं स्वार्थि- कमित्यवगन्तव्यम् । 'अन्नमयादीनां पञ्चानामपि न ब्रह्मत्व'मिति यत्सङ्करेणोक्तं तदुक्तातिदेशेन दूषयति एतेन विकारेति ॥ परेणापीति । 'देहप्राणमनोबुद्धयानन्दरूपा अनात्मान व क्रमेणान्नमयादि- शब्दवाच्या' इति परस्यामिप्रेतम् । तत्तदेहस्यान्नविकारत्वेऽपि, न प्राणादीनां प्राणादिविकारत्वम् । आत्माश्रयत्वप्रसङ्गात् । अतः स्वार्थिकत्वमेवात्र मयटामिति त्वयाऽपि वाच्यम् । सति चैवमानन्दमये प्राचुर्यार्थतास्वीकारे. कथं प्रायपाठविरोधस्त्वदेकदे शिन प्रति त्वयोक्त इति भावः । प्राणमय इत्युप- लक्षणम् । प्राणमयादिग्वित्यर्थः । एवं प्राणाना मित्यादिकमपि प्राणादीनां प्राणादिविकारत्वासम्भवा- दिति व्याख्येयम् । अत एव भामत्याम्, 'न च प्राणमयादिषु विकारार्थत्वायोगात्स्वार्थिको मयडित्या. शङ्कय निराकृतम् । तदीयनिराकरणमेवः भिप्रेत्याह यथाकथञ्चिदिति । प्राणाधुपाध्यवच्छिन्न ब्रह्म भवति प्राणादिचिकारो, घटाकाशमिब घटविकार इति प्राणाद्युपाधिविभक्तलक्षणविकारकल्पन इत्यर्थः । मुख्यार्थ इति । उपाधिज्ञाप्यविभागस्य मुग्व्यविकारत्याभावादेवं कल्पने मुख्यार्थपरित्याग इति भावः । यद्यप्येतन्मतमले निराकरिष्यते । तथाऽप्युक्तदूपणातिदेशसौकर्यायात्रापि दूपितम् । नैतद्रूपणं वक्ष्यतीत्यवगन्तव्यम् ।। क्तप्रत्यये सतीति । 'रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च द' इत्यनेन तकारदकारयोः नकारे च सतीति शेषः । श्री०- ॥ ॐ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुत् िॐ ॥ अन्नशब्दस्य अन्नमयशब्दे विद्य- अत एवाग्रे मानस्यान्नशब्दस्य । तत्प्रकृतवचने मयडित्यनुशासनादिति । तदितिप्रथमासमर्थात्प्राधुर्येण प्रस्तुतमिद- मित्यर्थे मयट्प्रत्ययो भवतीति सूत्राश्रः । अन्नमयं यवागूमयीत्याद्युदाहरणम् । प्राचुर्येण प्रस्तुतमन्नमित्यादि- स्तदर्थः । प्रकृतशब्दस्य प्रस्तुनमात्रनिरूपितसमुदायवृत्तिकत्वेन क्लुप्तप्राचुर्यविशिष्टप्रस्तुतवाचकत्व विरहेपि प्रकृत इत्येवाभिधातव्ये वचनग्रहणसामर्थ्यादीदृशार्थाधिगतिर्भवति ॥ यादृशस्य प्रकृतस्य मयटा बचनं लोके प्रसिद्ध तत्र यथा स्यादित्येवमर्थम् । लोके मयडतैरन्नमयादिशब्दैः प्राचुर्येण प्रकृतस्य प्रत्यायनं प्रसिद्धम् । न चैवं प्राचुर्यविशिष्प्रकृत्यर्थमात्रपर्यवसितमयविधिरूपत्वेनानंदमयशब्दात्सूत्रघटकप्राचुर्य- 22ख ·मात्रलाभेपि कथमानंदप्रचुरधर्मिपर्यंतत्वलाभ इति वाच्यम् । मत्वर्थीयाचप्रत्ययांतत्वाश्रयणेन तल्लाभसंभवा- दिति व्याचक्षते । यदभ्यधात्संकरोऽन्नमयादीनां पंचानामपि न ब्रह्मत्वमिति तदुक्तातिदेशेन प्रतिविधत्ते । एतेनेति ।। प्राणानामिति । आत्माश्रयप्रसङ्गेन प्राणादीनां प्राणविकारत्वस्य दुरुपगमत्वादिति भावः । प्राणादीनां प्राणादिविकारत्वस्योक्तदिशा दुरुपपादत्वेपि घटाद्युपहितगगनस्य तत्तदुपाधिविकारत्वस्येव प्राणाद्युपहिचैतन्यस्य प्राणादिशब्देन ग्रहणेन प्राणाद्युपाधिविकारत्वस्य सूपपादत्वादिति भामत्युक्तसमा. हितिं प्रत्याख्याति । यथाकथंचिदिति। मुख्यार्थेति । प्राणादिशब्दानां तदुपहितपरत्वे मुख्यार्थ. परित्यागप्रसंगादिति भावः । क्तप्रत्यये सतीति । तयोरेवकृत्यत्तेतिकर्मणि अदेः सकर्मकत्वेऽपि धातो रान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात् । 'प्रसिद्धरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिये'तिवचनादत एव नेह पच्यते नेहभुज्यत इत्यादौ भावे लकार इति हरदत्तायुक्त्या पच्यादिवददेरपि प्रकृतेऽविवक्षितकर्मतया गत्यकर्मक श्लिषशीठम्छासवसजनमहजीयतिभ्यश्चेतिसूत्रे तादृशानामपि पीला गावो मुक्ता ब्राह्मणा इत्याद्यनुरोधेनाकर्म- कपदेन गृहीततया तादृशाददेःकर्तरि च क्तप्रत्यये रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वपद इति प्रकृतिप्रत्ययावयवद. कारतकारयोर्नत्वे च सतीदं रूपं निष्पद्यत इति भावः। अदो जन्धिय॑तिकितीति प्रकृते तादिकित्परत्वात्। जग्धिरित्यादाविव जग्धादेशेन भवितव्यमिति शङ्का तु अन्नागण इति सूत्रे अन्नादितिनिर्देशेन तदभाव- ज्ञापनान्निरसनीया । भूतायत्वम् भूतकर्तृकादनक्रियाकर्मत्वम् । भूतात्तृत्वं भूतकर्मकादनक्रियाकर्तृत्वम् । सु० तथाऽपि न तत्प्राचुर्य परमेश्वरस्य युज्यते । भूतात्तृत्वस्य संहर्तृत्वेन सम्भवेऽपि भूतायत्वस्य कथमप्यसम्भवादित्यत आह भोग्यत्वमिति । अनु० भोग्यत्वमन्त्र चाद्यत्वमुपजीव्यतया हरेः ॥ • अत्राद्यत्वं नाम गोण्या वृत्त्या भोग्यत्वमेव । भोग्यत्वं च हरेः सर्वभूतोपजीव्य- तया युज्यते । एवं प्राणमनोविज्ञानशब्दानामपि वाय्वन्तःकरणबुद्धिलक्षणप्रसिद्धार्थतां परित्यज्य प्राण(ब)बोध(न)विज्ञानार्थतामुपादाय तत्प्राचुर्यमशरीरेऽपि परमात्मन्युपपादनीयम् । तत्रोदाहत- श्लोकार्थानां प्रसिद्धार्थऽनुपपत्तेरिति । मयटः प्राचुयार्थत्वेऽपि नान्नमयादित्वं परमात्मनो युज्यते । तत्प्रचुर इत्युक्ते तद्विरुद्धस्याप्यल्पस्य प्रसक्तेः । ब्राह्मणप्रचुरोऽयं ग्राम इति यथा । न हि परमात्मन्यज्ञानदुःखादिलेशोऽप्यस्ति । मैवम् । विरुद्धार्थप्राप्तेरशाब्दत्वात् । तत्प्रचुरशब्दो हि तस्य तस्मिन्महत्त्वमात्रमाह । विरुद्धसद्भावस्तु प्रमाणान्तरगम्यः । अन्यथाऽनप्रचुरो मखः प्रकाशप्रचुरः पवितेत्युक्ते मखे सवितरि च दुर्भिक्षान्धकारलेशप्रसङ्गात ।

·यदाह कल्पतरकार: । शे०- प्रसिद्धार्थ इति । वा वन्तःकरणबुद्धिलक्षणप्रसिद्धार्थ इत्यर्थः । कुतस्तत्प्रचुर इत्यु- क्त्या तद्विरद्धस्याल्पस्य प्रतीतिरित्यतस्तथा दृष्टत्वादित्याह ब्राह्मणेति । ब्राह्मणप्रचुरशब्देन ब्राह्मण- विरुद्धशूद्रादिसद्भावरि.द्विदर्शनादित्यर्थः । विरुद्धार्थप्रतीतेरशाब्दत्वे कथं ब्राह्मणप्रचुरो ग्राम इत्यतस्त- सिद्धिरित्यतो न तत्र शब्दारसिद्धिः किन्तु मानान्तरादेवेत्याह विरुद्धेति । विरुद्धार्थप्राप्तेः शाब्दत्व. मेवास्तु किं मानान्तरगम्यत्वकल्पनयेत्यतो बाधकमाह अन्यथेति । अत्र प्रचुरप्रकाशो रविरितिवदिति भाष्यानुसारेण प्रचुरप्रकाशः सवितेत्युदाहरणेन विवक्षितसिद्धावपि तथाऽनुदाहृत्य प्रकाशप्रचुरः सविते. त्याद्युदाहरणेनैतदपि निरम्तं भवति । प्रचुरप्रकाशः सवितेत्यादौ प्राचुर्यस्य विशेषणत्वे प्रतियोगिन ईषदनुवृत्तिप्रतीतिनियमाभावेऽपि विशेष्यत्वे तन्नियम एव । ब्राह्मणप्रचुरो ग्राम इत्यादौ तदर्शनात् । आनन्दमय इत्यादौ च प्राचर्यस्य विशेष्यत्वादिति । अन्नप्रचुरो मरवः प्रकाश प्रचुरः सवितेत्यादौ प्राय्यस्य विशेष्यत्वेऽपि तस्मिंस्तद्विरुद्धार्थाप्रतिभासात् । प०- इति यथेति । तत्र शूद्राल्पता प्रतीतेरिति भावः । अशब्दार्थत्वेप्याक्षेपात्तद्धिरुद्धस्य लाभ इति शङ्कते ननुप्राचुर्यमिति ॥ पदार्थान्तरेति । विजातीयसमानाधिकरणाल्पापेक्षया ब्राह्मण- प्रचुरो ग्राम इति वन्नक्षत्रादिपदार्थान्तरगताल्पप्रकाक्षापेक्षया प्रचुरकाशो रविरिति प्रयोगोपपत्तेरित्यर्थः । तथा च ब्रह्माणि दुःखादिप्रसक्तरभावेपि जी-रूपपदार्थान्तरगताल्पमुग्वाद्यपेक्षयाऽऽनंदमयो ब्रह्मेत्यादि प्रयोगोपपत्तिरिति भावः ॥ यथा विरुद्धेत्यादि । प्राचुर्यस्य विशेषणत्वे विरुदधीति परैरप्यङ्गीकाग- द्विशेषणतया तात्पर्यानाहेत्यर्थः । सामान्यैःसाधारणगुणपुरुषैः । अन्यथाऽन्नप्रचुरो मख इति । अनेन प्रचुरप्रकाशः सवितेत्यादौ प्राचुर्यस्य विशेषणत्वे प्रतियोगिन ईपदनुवृत्तिप्रतीतिनियमाभावेऽपि विशेष्यत्वे तन्नियमः । ब्राह्मणप्रचुरो ग्राम इत्यादौ दर्शनात् । आनन्दमय इत्यत्र प्राचुर्य विशेष्यमिति कल्पतरूक्तमपि निरस्तं वेदितव्यम् । अन्नप्रचुर इत्यादी प्राचुर्यस्य विशेष्यत्वेऽपि तद्विरुद्धाप्रतीतेः । श्री० हरेरुपजीव्यत्वं च नारायणानिरुद्धरूपेण भोज्यवस्तुषु स्थित्वा तर्पकत्वादिति ध्येयम् ।। अशरीरेऽपीति । तथाच तद्धि पार्थि शरीराणामित्युक्तमप्रयोजक मित्याशयः ।। प्रमाणान्तर- गम्य इति । ब्राह्मणप्रचुर इत्यादौ शूद्रादिसद्भावप्रापकप्रत्यक्षरूपमानान्तरवत्प्रकृते परमात्मनि विशेधि- दुःखादिप्रापकं मानान्तरं नास्तीत्याशयः । अन्यथा विरुद्धार्थप्रतीतेः शाब्दत्वे । या० च० - अशाव्दत्वात् । ब्राह्मणविरुद्धाल्पगोचरप्रतीतेाह्मणपदसमभिव्याहृतप्रचुरपदशक्तिप्रति- संधानानधीनत्वात् । प्रमाणांतरगम्यः प्रत्यक्षादिज.नेताधिगतिविषयः । प्राचुर्यस्य विशेषणत्वे प्रतियोगिन ·( अ.१ पा.१ ४.६ सू.१३ १३३१ ॥ न्यायसुधा ॥ ईपदनुवृत्तिनियमाभावेऽपि विशेप्यत्वे तन्नियमः ब्राह्मणप्रचुरो ग्राम इत्यादौ दर्शनात् । आनंदमय इत्यत्र प्राचुर्य विशेष्यमिति कल्पतरुकारोक्तिं तम्य विशेष्यत्वेपि तद्विरद्धाप्रतीतेरनुभूयमानत्वेन प्रतिविधत्ते अन्नप्रचुरो मख इत्यादि। M सु०. ननु प्राचुर्य प्रतियोग्यपेक्षयैव भवति । सत्यम् । पदार्थान्तरगताल्पतद्धर्मापेक्ष- योपपत्तेरित्याशवान्यथा विरुद्धप्रतीत्यवकाशो न भवेत्तथाऽनमयादिशब्दतात्पर्यार्थानाह महाभोत्तेति । अनु० महाभोक्ता महाभोग्य इत्यर्थोऽन्नमये भवेत् ।। महाप्राणो महाबोधो महाविज्ञानवानपि ॥ अन्नमये परमेश्वरेऽन्नमयशब्देनोक्त इति शेषः । महाप्राणो महाव्यापार इति प्राणमय- शब्देनोक्तार्थो भवेदिति योज्यम् । मनु अयोधन इत्यस्माद्भावेऽसुन्प्रत्यये मनो बोधः । अत्रापि इत्यर्थो मनोमयशब्दस्य विज्ञानमयशब्दस्य भवेदिति योज्यम् । अपिशब्दान्महानन्द इत्यानन्दमयशब्दार्थो भवेदिति ग्राह्यम् । शे० ननु प्राचुर्यस्य समानाधिकरणप्रतियोग्यल्पत्यापेक्षत्वाद् ब्रह्मण्यानन्दादिविरुद्धदुःखादि- रूपप्रतियोगिनोऽल्पस्याभावात्कथं तन्निरूप्यानन्दादिप्राचुर्यसिद्धिरित्याशङ्कते नन्विति । प्राचुर्यस्य प्रति- योग्यल्पत्वापेक्षत्वेऽपि न प्रतियोगिनः सामानाधिकरण्यनियमः । ब्राह्मणप्रचुरो ग्राम इत्यादी समानाधि करणस्य विजातीयशूदादेग्ल्यत्वेनेव प्रचुरप्रकाशः सवितेत्यादौ व्यधिकरणस्य सजातीयस्य नक्षत्रादि- प्रकाशस्याल्पत्वेनापि प्राचुर्यस्य दर्शनात् । प्रकृते च सैपानन्दम्येत्यादिश्रुत्यैव व्यधिकरणस्य सजातीयस्य जीवानन्दस्यालमत्वमुक्त्वा ब्रह्मानन्दस्य यतो वाच इत्यादिना महत्त्वोक्तरित्याशयवानाह सत्यमित्या- दिना । म०-ननु प्राचुर्यप्रतियोग्यपेक्षयति । तथाच प्राचुर्यवशात्समानाधिकरणएव प्रतियोग्यल्पता शब्दात्प्रतीयते इति कल्पनीयमितिभावः पदार्थान्तरगतेति पदार्थान्तरेच त्तत्प्रतीतेः प्रमाणांतरजत्वसंभ- वेन न शाब्दत्वमिति भावः । प्राणमयशब्देनोक्तार्थोभवेदिति योज्यमिति । प्राणशब्दस्य चेष्टामात्रार्थ. कन्वेन प्राणमयशब्दस्य महाचेष्टकत्वार्थलाभात् महाव्यापार इत्यस्य साक्षात्तदर्थत्याभावात् । प्राणमयशब्दे- नोक्तोभवदित्युक्तमितिव्येय । विज्ञानमयशब्दस्येति । तस्य साक्षाछब्दार्थत्वादितिभावः || ननु प्राचुर्यमिति । प्रतियोगिभूतं चाल्पत्वं समानाधिकरणविजातीयगतमेव ब्राह्मण- प्रबुगे ग्राम इत्यादौ दृष्टम् । तथा च प्राचुर्यवत्समानाधिकरणगतप्रतियोग्यपि शब्दात्प्रतीयत इति या- ·विकारशब्दान्नति चेन्न' प्राचुयात) ॥ मानन्दमयाधिकरणम् । १३३५ कल्पनीयम् । न चान्नप्रचुरो मख इत्यादावपि तत्प्रतीतिप्रसङ्ग उक्त इति वाच्यम् । इष्टत्वात् । तत्रापि शब्दाद्विरोध्यनुवृत्तिः प्रतीयते । मानान्तरेण तु तदभावावगम इति शङ्कितुराशयः ॥ पदार्थान्तर- गतेति । तथा च प्रतियोगी विजातीयसमानाधिकरणगत एव सर्वत्र वाच्य इति नियमोऽसिद्धः । दृश्यते हि ब्राह्मणप्रचुगे ग्राम इत्यादौ समानाधिकरणस्य विजातीयशूद्रादेरल्पत्वेनैव प्रचुरप्रकाशः सवि. तेत्यादौ व्यधिकरणस्य सजातीयस्य नक्षत्रादिप्रकाशस्याल्पत्वेनापि प्राचुर्यम् । पदार्थान्तरे चाल्पत्वस्य प्रतियोगिनः प्रतीतिः प्रमाणान्तरजन्यैवानुभूयत इति न तस्याः शाब्दत्वमिति भावः । श्री० प्रतियोग्यपेक्षयेति । प्राचुर्यस्य प्रतियोगिनिरूपकत्वमल्पत्वम् । तथाच प्राचुर्य हि स्वसमानाधिकरणस्वनिरूपकविजातीयाल्पत्वं यत्तदपेक्षयादृष्टम् । ब्राह्मण प्रचुरोग्राम इत्यत्र, ब्राह्मणप्राचुर्य स्वसमानाधिकरणस्वनिरूपकब्राह्मणविजातीयशूद्राल्पत्यापेक्षया दृष्टम् । एवमानन्दमचुरो विज्ञानप्रचुरो मन:प्रचुर इत्यादावप्यानन्दप्राचुर्य स्वसमानाधिकरणस्वनिरूपकानन्दादिविजातीयदुःखाद्यल्पावापेक्षयैव वक्तव्यम् । तथाच ब्रह्मणि दुःखादिकं वाच्यमिति भावः ॥ पदार्थान्तरगतेति । स्वभिन्नजीवगताल्प- सुखादिधर्मापेक्षयेत्यर्थः । अयं भावः । प्राचुर्य स्वसमानाधिकरणस्वनिरूपकविजातीयाल्पत्वापेक्षया यथा दृष्टम् एवं स्वसमानाधिकरणस्वनिरूपकासजातीयाल्पत्यापेक्षयाऽपि दृष्टम् । यथा प्रचुरप्रकाशः सवि. तेत्यत्र प्रकाशप्राचुर्थं व्यधिकरणस्वनिरूपकप्रकाशसजातीयनक्षत्रादिप्रकाशाल्पन्यापेक्षया भवति । नक्षत्रा. दिप्रकाशापेक्षया प्रचुरप्रकाशः सवितेत्युच्यते । एवमानन्दप्रचुर इत्यादावप्यानन्दादिप्राचुर्य व्यघिय रण. स्वनिरूपकानन्दादिसजातीयजीवानन्दायत्वापेक्षयाऽपि सम्भवति । जीवानन्दापेक्षयेश्वरः प्रचुरानन्दो जीवज्ञानापेक्षयेश्वरः प्रचुरज्ञान इत्यादि । : प्रचुरज्ञान इत्यादि । विनिगमकं तु दुःखाद्यङ्गीकारे 'निरनिष्टो निरवद्यो' 'यः सर्वज्ञः' 'सुग्वमुख' इत्यागमविरोध एवेति ध्येयम् । असुनिति । नकारलोपे मनस इति प्रातिपदिकम् । ननु प्राचुर्यस्य समानाधिकरणप्रतियोग्यल्पतानिरूप्यत्वस्य ब्राह्मणप्रचुर इत्यादौ दर्शना प्रकृते च ब्रह्मणि तादृशविरोधिभूतदु.खादिलेशाभावेन कथं तन्निरूप्यमानंदादिप्राचुर्य सिध्यतीत्याशंकते । नन्विति । प्राचुर्यप्रतियोगिभूताल्पसामानाधिकरण्यं न नियतं वैयधिकरण्यस्छलेपि प्रकाशप्रचुरः सविते. त्यादौ नक्षत्रादिप्रकाशालपत्वेनापि तदर्शनात् इत्थं च प्रकृते सैपानंदस्येत्यादिमीमासित जीवानंदाल्पत्वेनापि निरूप्यता ब्रह्मानन्दप्राचुर्ये संगच्छत इत्याशयेन समाधत्ते । सत्यमिति । च० सु०- नन्वन्नमयादित्वे परमात्मनोऽनेकत्वप्रसङ्गादेकमेवेति श्रुतिविरोधः स्यात् । तथा विज्ञानं प्रचुरमस्मिन्नानन्दः प्रचुरोऽस्मिन्निति विज्ञानादीनां परमेश्वरस्य च भेदप्रसङ्गेन विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिश्रुतिविरोधः स्यात् । तथा मनश्शब्दस्यावबोधार्थत्वे मनोविज्ञानशब्द- ·। न्यायसुधा ॥ (म.१ पा.१ भ.६ सू.१३ योरेकार्थत्वेन विज्ञानमयो मनोमय इति पृथगुक्तिनोपपद्यत इत्यत आह विशेषेति । अनु० विशेषसामान्यतया विज्ञानं मन इत्यपि ।। एकस्य ज्ञानरूपस्य हरेरुक्तिविभागतः ।। अत्रैवं विवक्षाभेदेन परिहारत्रयं द्रष्टव्यम् । एकस्य निर्भेदस्यापि हरेविशेषबलेनानेकत्वसङ्ख्या- बच्चाद्विभागतोऽन्नमयाद्यनेकत्वोक्तियुज्यते । एवं ज्ञानरूपस्य ज्ञानानन्दाद्यात्मकस्यापि हरेविशेष. शक्त्यैव विभागतस्तद्वत्वेनोक्तियुज्यते एवं मनश्शब्दस्यावबोधार्थत्वेऽपि (विज्ञान) विज्ञानमय इति मनोमय इत्यपि विभागतः पृथगुक्तियुज्यते । कथम् । विशेषसामान्यतया विशेष- मामान्य विषयतया । विज्ञानशब्दो हि विशेषज्ञानमाह । 'सामान्ययें त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः । देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितमि'ति वचनात् । मनःशब्नस्तु ज्ञानमात्र- वाची विज्ञानशब्द(स्य )महपाठवलात्सामान्यज्ञाने पर्यवस्यति । विद्यते हि परमार्थतः सामान्य- विशेषाकाराविति समस्तततिपयज्ञानमुपपन्नमेवेश्वरस्येति । शे० -- कुन एतदित्याह सामान्यैरिति । साधारणैः पुरुपरित्यर्थः ॥ विद्येते हीति । भगवज्ञानस्य च विद्यमानसर्वविषयकन्वमावश्यकमन्यथा सार्वश्यहानेरिति भावः । मामान्यैरिति । साधारणैः पुरुषैरित्यर्थः ॥ विद्यते हि परमार्थत इति । भगव- ज्ञानस्य च विद्यमानमर्वविषयकत्वमावश्यकन् । अन्यथा सार्वक्ष्यहानेरितिभावः ।। प० ---- इति वचनादिति । गीतामाप्योक्तवचनादित्यर्थः । मामान्यैरिति । साधारणैः पुरुषैरित्यर्थः । मम गोचरा मज्जानगोचराः ॥ वियेते हीति । भगवज्ज्ञानस्य च विद्यमानसर्वविषयकन्यमावश्यकमन्यथा सार्वश्यहानेरिति भावः । श्री० सामान्यैरिति । प्रमाणं विज्ञानशब्दस्य विशेषज्ञानार्थत्वमात्र एवेति द्रष्टव्यम् । अन्यथा दवादीनामित्य सङ्गतेः । सामान्यविशेषाकारौ जगतीति शेपः । च० सामान्यैः साधारणपुरुपैः । स०- या० सु. तथाऽपि नान्नमयादयः परमात्मा । तस्माद्वा एतम्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आन्मा प्राणमय इत्यादिनाऽन्नमयादीनामन्योन्यमन्यत्त्वावगमात् । परमात्मनि तु भेदाभावा- दित्यत आह अभेदेऽपीति । अनु०...- अभेदेऽपि विशेषेणैवान्य इत्युदितो हरिः ॥ भदप्रतिनिधितया भेदकार्यनिर्वाहकेण विशेषेणैव । न तु भेदेन । येन विरोधः ·विकाशानन चन्नप्राचुर्यात् ) ॥ आन्दभयाधिकरणम् ॥ १३३७ स० स्थादित्यर्थः । न चात्र यतिभङ्गः शङ्कनीयः । 'पूर्वान्तवत्स्वरः सन्धी क्वचिदेव परादिवत् । द्रष्टव्यो यतिचिन्तायां यणादेशः परादिवत् । इति वचनात् । शे०- यतिभङ्ग इति । यतिर्विरतिः । यतिविच्छेदसंज्ञित इत्युक्तेः । तद्भङ्गः पदमध्ये विरामादिति भावः । पूर्वान्तवत्स्वरः सन्धावित्यस्यायमर्थः । योऽयं पूर्वापरयोरेकादेशः स्वरः सन्धौ सवर्णदीर्घादिः स प्रायः पूर्वान्तवद्रष्टव्यः । यथा 'कस्ते दारिद्रयदावानल वदतु यशो वावदूकोऽपि दाने ' इति । यथा ना 'धर्मविश्वसितो धर्मास्पदं भवति पूरुषः' इति । क्वचिदेव परादिवञ्च द्रष्टव्यः । यथा 'अन्तेवासिदयालुरुज्झितनयेनासादितो जिष्णुने'ति । यथा वा 'अधर्मनर्मचतुरस्यात्मा स्यादुःख- भाजनम्' इति । अत्र स्वरस्य परा दिवद्भावे व्यञ्जनमपि परादिवद्भवति तद्भक्तत्वात् । यणादेशः पूर्वा. न्तोऽपि परादिवदेव द्रष्टव्यः । यथा 'सप्ताकूपारपारे प्रथितपृथुयशस्यर्थिसाथै कृतार्थः' इति । यथा वा 'सम्भूतानि यतो भूतान्याकाशादीनि पूरुषादिति । यथा वा 'दिनाधीश त्रियामा विभ्वालोचनमुपैति तमि'ति । अत्रापि व्यञ्जनस्य परादिवद्भाव इप्यत इति । प्रकृते चैकादेशस्यैकारस्य पूर्वान्तवद्भाव इति भावः ॥ वचनादिति । वृत्तरत्नाकरे सम्मतितयोदाहृतवचनादित्यर्थः । पूर्वान्तवत्स्वरः संधाविति ।। केचित्तु योऽयं पूर्वापरयोरेकादशः स्वरः संधौ सवर्णदीर्घादिः स प्रायः पूर्वान्तवत् ऋचिदेव क्वचित्प।दिवच्च द्रष्टव्य इत्याहुः स्वरः एकादेशःस्वयं परादिरपिपूर्वस्यान्तवत् भवति यथा धर्मविश्वसितेः शर्मस्पदं भवति पुरुष इति कचिच्च स्वयंपूर्वान्तोपिपरस्यादिवद्भवति यथा अधर्म- नर्मचतुरस्यात्मास्यादुःभाजन मिति । अत्र स्वरस्य पररादिद्भावे व्यञ्जनमपिपरा दिवद्भवति तद्भक्तत्वात् । यणादेशः पूर्वान्तोपि परस्यादिवदेवभवति यथा 'संभूतानि यतोभूतान्याकाशादीनि पूरुषाद् । दिनाधीशं. त्रियामाविभ्वालोचनमुपैति तम्हति प्रकृते चैकारः पूर्वान्तवज्जात इति भावः । व्यञ्जनस्यापि परादिवद्भाव इप्यते यथा इत्यौलुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाच इति ।। प० -- न चात्र यतिभंग इति । यतिस्वरूपमुक्तं प्राक् ॥ पूर्वांतवत्स्वर इति । स्वरो. ऽजक्षरमुच्यते । अचः स्वरा इति प्ररिद्धेः । प्रकृते च विशेषेणैवेत्यत्र एवशब्दावयवभूत एकार- रूपोऽच् । स च ‘वृद्धिरेची'ति वृद्धयकारभावं गतः परस्यैव शब्दस्यादिभूतोपि पूर्वस्यांतवद्भवति यति. चिंतायां । अतः पदमध्ये विच्छेददोषो नेत्यर्थः । यणादेशः पूर्वभक्तोपि परादिवद्भवति । तस्यो- पयोगोऽग्रे ध्येयः। पूर्वान्तवत्स्वर इति । स्वर एकादेशरूः सवर्णदीर्घादिः स्वयं परादिरपि पूर्वस्यान्त- व क्वचिद्भवति । यथा धर्मविश्वरितो धर्मास्पदं भवति पूरुष' इति । क्वचिच्च स्वयं पूर्वान्तोऽपि परस्यादि- वद्भवति । यथा 'अधर्मनर्मचतुरस्यात्मास्याद् दुःखभाजनम् ' इति । अत्र स्वरस्य परादिभावे व्यञ्जनमपि या० - 23क ·(म.१ पा.१ भ.६ सू.१३ १३३८ ॥ न्यायसुधा ॥ -- परादिवद्भवति । तद्भतत्वात् । यणादेशः पूर्वान्तोऽपि परस्यादिवदेव भवति । यथा 'सम्भूतानि यतो भूतान्याकाशादीनि पूरुषात्' । 'दिनाधीशं त्रियामा विभ्वालोचनमुपैति तमि'ति । प्रकृते चैकादेश ऐकारः पूर्वान्तवज्जात इति भावः । यतिभङ्गः यतिविच्छेदसंजित इति वचनाविच्छेदो यतिः । पदमध्ये विरामात्तदंग इति भावः । पूर्वांतवत्स्वर इति । अस्यायमभिसंधिः । 'एकः पूर्वपरयोरि'त्यधिकृत्य विहितः स्वर्णदीर्घादि- रूपस्वरपदाभिधेयाज्वर्णः परस्याद्यावयवभूतोपि पूर्वस्य चरमावयवो भवतीति वृत्तरत्नाकरादी सिद्धां- तिततया प्रकृते च तदधिकृत्य विहितो वृद्धिसंज्ञक ऐकारः परस्यैवशब्दस्याद्यावयवतामापन्नोपि पूर्वस्य चरमावयवतामापद्यते इति पदमध्ये विच्छेदरूपोक्तक्षयनवकाश इति । सु० . विशेषो भेदकार्य व्यवहारादिकं निर्वहतीति पूर्वमेवोक्तम् । अत्र विशेषनिष्ठमागर्म चाह भेदशब्दा इति । अनु० भेदशब्दा विशेष तु हरावन्यत्र भिन्नताम् ।। ब्रूयुः भेदनिमित्ता अन्यादिशब्दा भेदशब्दाः । हरी विशेष ब्रूयुरित्यस्थापवादमाह हरेरिति । हरे वजडेरपि भेदं हि मुख्यतः ।।' ब्रह्मतर्कवचोऽप्येवम् एवमन्यत्र भिन्नतामित्यस्यापि क्वचिदपवादो द्रष्टव्यः । न केवलं पूर्वोक्तोपपत्तिब्रह्मतर्क- वचोऽप्येवमावेदयतीत्यपेरर्थः । शे० - पूर्वमेवेति । जन्माधिकरण इत्यर्थः ॥ उक्तमिति । 'अभिन्नेऽपि विशेषोऽयं बलादापतति ह्यतः' इत्यादिनेति शेपः ॥ अत्रेति । भगवतीत्यर्थः ॥ विशेषनिष्ठमिति । भेदशब्दान भेदप्रतिनिधिविशेषपरत्वप्रतिपादकमित्यर्थः । अन्यादिशब्दानां विशेषनिष्ठत्वलाभायाह भेदेति । अनेन मूले मध्यमपदलोपी समास इत्युक्तं भवति । कचिदिति । गुणगुण्यादावित्यर्थः ॥ पूर्वोत्तोपपत्तिरिति । अभेदेऽपि विशेषे- गैवान्य इत्यादिनोक्तोपपत्तिरित्यर्थः । ब्रह्मतर्कवचोऽपीत्यपिशब्दो न केवलं पूर्वोक्तोपपत्तिब्रह्मतर्कवचो. ऽप्येवमावेदयतीति व्याख्यातः । अत्र विशेषानिमिनि ॥ विशेषार्थज्ञापकमित्यर्थः । । .

·-- विकारशब्दानति चेनप्राचुर्यात ) मानन्दमयाधिकरणम् । १३३९ पं० भेदकार्यकरत्वं कथं तस्येत्यत आह विशेषो भेदकार्यमिति ॥ पूर्वमेवेति । अभि- न्नेपि विशेषोयमित्यादिना जन्माधिकरणे । विशेषनिष्ठं विशेषविषयकं । इह विषयवाक्ये भेदशब्दा- भावादाह भेदनिमित्तेति । इत्यस्यापि क्वचिदपवाद इति । व्यतिरेको · गन्धवदित्यादावंशांशिगुणगुण्यादिस्थले प्रयुक्तो भेदशब्दो न भिन्नतां वक्ति । किंतु विशेषमित्येवरूपापवाद इत्यर्थः । पूर्वोत्तोषपत्तिरिति । जन्माधिकरणोक्तभेदनिषेधभेदकार्यदर्शनोभयान्यथानुषपत्तिरूपोपपत्तिरित्यर्थः । था पूर्वमेवेति । द्वितीयाधिकरण इत्यर्थः ॥ भेदनिमित्ता इति । अन्यथा प्रकृता- सङ्गतेरिति भावः । कचिदिति । गुणगुण्यादावित्यर्थः । श्री अत्र विशेषनिष्ठमिति । पूर्वमभिन्नेऽपि विशेषोऽयं बलादापततीति व्यवहारा- न्यथाऽनुपपत्तिः प्रमाणत्वेनोक्ताः । अत्र तु पुनर्विशेषप्रतिपादकमागमरूपं प्रमाणमुच्यत इत्यर्थः । मूले हरौ हरिरूपविषये प्रवर्तमानभेदप्रवृत्तिनिमित्तकान्यादिशब्द इत्यर्थः । मूले- ऽन्यत्र भिन्नतामित्यत्र हरेरन्यत्र । जीवो जडादन्योजडं जीवादन्यदिति प्रयोग इति शेषः । हरेर्जीव- जड भेदं हीत्यत्र मूले हरिर्जीवान्यो जडान्य इति प्रयोग इति शेषः ॥ क्वचिदिति । खण्डितत्वशून्ये गुणगुण्यादौ गुणो गुणिनोऽन्य इति प्रयोगेऽन्य शब्देन विशेष एव ग्राह्य इति भावः । पूर्वमेवेति । जन्मादिनय इत्यर्थः । भेदनिमित्ताः शब्दा इति । समाना- धिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनां वोत्तरपदलोपो वक्तव्य इति कात्यायनवचनादिति भावः । च० गु० .--- यदुक्तं प्रागेकस्यापि विभागत उक्तिरिति न तत्रोपपत्तिरभिहिता। एतामेवो. पपत्ति प्रतिज्ञामात्रेणोक्ते तत्राप्यतिदिशति अत इति । अनु० अत एकः स पञ्चधा ।। उक्तोऽन्नमय इत्यादि विशेषबलादेवेति एकोऽपीति वाऽपिशब्दसम्बन्धः । इत्यादीति क्रियाविशेषणम् । शे० भिन्नकमतया प्रकारान्तरेणापि तं व्याचष्टे एकोऽपीति वेति ।। क्रियाविशेषण- मिति । साधनं परित्यज्य धात्वर्थमात्र विशेषणं. क्रियाविशेषणमित्यर्थः । ततश्च क्रियाद्वारेण स्त्रीलिङ्गत्वे प्राप्त क्रियाव्यय विशेषणानां क्लीवत्वमेकवचनान्तवे वाच्यमिति क्लीवत्वैकवचनान्तत्वाव्ययत्वविधानाद- व्ययादाप्सुप इति सुब्लोपे इत्यादीत्युपपन्नमिति भावः । 23ख ·१३४० ॥ न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ भ.६ सू.१४ -- प०. एतामेवेति । विशेषवलादित्येवरूपाम् | व्यवहितेन समुचयेऽरुचिमत्वाह । इति वाऽपिशब्दसंबन्ध इति श्री०- एतामेवेति । एकस्यापि हरेरन्योन्यत्वोपपादनायाभेदेऽपीत्यादिनोक्तां विशेषरूपा- मुपपत्तिमेकस्यापि विभागोक्तियुज्यत इति प्रतिज्ञामात्रेणोक्तेऽर्थेऽतिदिशतीत्यर्थः । तत्र हेत्वनुक्तरत्रोक्तं विशेष तन्त्र हेतुत्वेनातिदिशतीति भावः ।। किश्चोत्तरस्मिन्ननुवाके वरुणो भृगोरेतस्मिन्ननुवाके प्रतिपादितमेव वस्तु ब्रह्मत्वे- 'नोपदिशति । अतश्चानमयादिकं परं ब्रह्मेत्याह भृगोरिति । अनु०- भृगोश्चैतद्वदिष्यति ॥ अनुवाकस्योत्तरत्वेन बदित्यतीत्युक्तम् । तस्य च ब्रह्मत्वमुपरिष्टादुपपादयिष्यते । तथा च ब्रह्मशब्दादुत्तरानुवाकसंवादाच्चान्नमयादीनां पश्चानामपि ब्रह्मत्वे सिद्धे मयट्प्रत्ययादीनां प्राचुर्यार्थत्व(धर्थतया)व्याख्यानं युक्तमिति । शे०- उपरिष्टादिति । 'अधीहि भगवो ब्रह्मेत्युक्तोऽन्नप्राणपूर्वकमि'त्यादिनेति शेषः । मयट्प्रत्ययादीनामित्यादिपढेनान्यशब्दादेः संग्रहः । प्राचुर्याद्यर्थतयेत्यादिशब्देन विशेषपरिग्रह इति द्रष्टव्यम् । प० – भृगोश्चेति चशब्दार्थमाह किञ्चति । अर्थ वदन्नवावतारयति उत्तरस्मिन्नित्या. दिना ।। उपविष्टादिति । 'अधीहिभगवोब्रह्मेन्युक्त इत्यत्रेत्यर्थः । मयट्प्रत्ययादीनां मयट्प्रत्यया. न्यत्वान्तरत्वशरीरशरीरित्वावयवावयवित्वादीनामित्यर्थः ।। मयट्प्रत्ययादीनामिति । अत्र येनादिपदेनान्यशब्नादेर्द्वितीयेन विशेषरूपार्थस्य सङ्गहः । श्री० उत्तरस्मिन्निति । तम्मा एतत्प्रोवाच अन्नं प्राणमित्यादावित्यर्थः । या० सु० नन्वत्रान्नमयादिशब्दाः श्रूयन्ते । उत्तरत्र (तु) मयद्प्रत्ययहीना अन्नादिशब्दा एव । शब्दभेदे च निमित्तभेदेनाभिधेयभेदेन चावश्यं भवितव्यम् । न चान्नमयादिशब्दा अन्नादिशब्दपर्याया इति युक्तम् । प्रत्ययार्थस्याधिकस्य विद्यमानत्वात् । न च भीमसेनो भीमो बलभद्रो बलः सत्यभामा सत्या पुनर्नवा नवा, काचमाची माचीत्यादिवत्स्यादिति बाच्यम् । वैषम्यात् । भीमादिशब्दा हि प्रत्येकं तद्वाचकाः । न चान्नशब्दमात्रमन्नमयस्य ·विकारशब्दान्नति चन्नप्राचुर्यात् ) मानन्दमयाधिकरणम् ॥ १३४१ वाचकम् । प्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वप्रसङ्गात् । प्राचुर्यार्थश्च मयडित्युक्तम् । न ह्यन्नमयो यज्ञ इति वक्तव्येऽनशब्दमानं प्रयुज्यते । तस्मात्तत्रात्र च पृथग्वस्तुप्रतिपादनात्कथं तत्संवादेनाबापि ब्रह्मप्रतिपादन मित्युच्यते । किं त्वत्रान्नमयादयः कोशास्तत्र तु ब्रह्मेत्यत आह प्राप्यत्वेनेति । अनु०- प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तेन तत्राप्यन्यदुच्यते ।। एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येत्यादिप्राप्यत्वेन निर्देशे मयः स्पष्टोक्तस्तत्रापि नान्य- दुच्यते । शे० शब्दभेदे चेति । अथैष ज्योतिरथैष विश्वज्योतिरथेष सर्वज्योतिरित्यादी संज्ञाभेदस्य निमित्ताभिधेयभेदाविमाभावदर्शनादिति भावः । ननु पर्यायेषु व्यभिचारान्नोक्तोऽविनाभाव उपपन्न इत्यतः पर्यायव्यतिरिक्तत्वेन शब्दविशेषणान्न व्यभिचार इत्यभिप्रेत्य स्वरूपासिद्धिं परिहरति न चेति । ननु पर्यायसामान्यन्वाभावेऽपि तद्विशेषत्वं किं न स्यादित्याशङ्कय निषेधति न चेति । पुनर्नवानवेतिश ब्दाभ्यां नेत्ररोगपरिहारकद्रव्यविशेषोऽभिधीयते । काचमाचीमाचीशब्दावप्यौषधविशेषस्य वाचकौ ज्ञेयौ ।। प्रत्येकं तद्वाचका इति । (कल्पकप्रत्ययप्रयोगयोरभावान्न तदिति भावेन प्रत्ययाभावं तावदुपपादयति न चेति)। अन्नशब्दस्यैवान्नमयवाचकत्वे किं बाधकमत्राह प्रत्ययस्येति । इष्टापत्ति परिहरति प्राचुर्यार्थश्चेति ॥ उत्तमिति । प्राचुर्यादिति सूत्रखण्डन प्राचुर्यार्थाश्च मयट इत्यादितद्भाष्येण चेति शेषः । कल्पकस्य प्रयोगस्याभावादपि न प्रत्येकं तयोस्तद्वाचकत्वमित्याह न हीति ॥ तस्मादिति । व्यभिचारासिद्धयोरुक्तरीत्या प्रसङ्गादित्यर्थः । मयटः श्रवणादित्युपलक्षणमेतत् । अत्रापि अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते' इत्यादौ मयटोऽश्रवणाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । ततश्च न मयटः श्रवणाश्रवणाभ्यामनुवाकद्वयस्य भिन्नविषयत्वसिद्धिरिति भावः । स० --- ननु यत्र शब्दभेदः तत्र निमित्तभेदः अभिधेयभेदश्चनुत्यनुपपन्नं पर्यायेषु व्यभिचारा. दित्यशक्य पर्यायव्यतिरिक्तत्वं हेतुविशेणमभिप्रेत्य तदसिद्धिपरिहरति नचेति ॥ ननु पर्यायसामान्य. त्वाभावेपि तद्विशेषत्वं किन्न स्यादित्याशंक्याद न च भीमेति ।। पुनर्नवानवेत्यादि औषध- विशेषसंज्ञेयं । पुनर्नवेति । औषधविशेषस्य नाम । 'काचमाची'त्यपि वस्तुविशेषस्यनाम । 'काच. माचीति · तु वायस' इत्यभिधानम् । शाब्दिकादिमतमाह भीमादिशब्दा हीति । भीमशब्दो भीमसेनशब्द इत्यर्थः । तत्रापीत्यपिपदसमुच्चयमाह अनापीति । भृगुवल्या ब्रह्मवल्लयां चेत्यर्थः । ५० ·१३४२ ॥ न्यायसुधा ॥ ( अ.१ पा.१ अ.६ सू.१० या..--पुनर्नवा नवेति । काचमाची माचीति चौपधविशेषयोः संज्ञा ॥ प्रत्येकं तद्वाचका इति । रूढया भीमत्वादिमात्रयाचका इत्यर्थः । श्री. अस्तु स्वार्थिकत्वमित्यत आह प्राचुर्यार्थश्चेति ।. अर्थान्तरासम्भवे हि स्वार्थिकत्वं कल्प्यम् । न चात्र तदसम्भवोस्तीति भावः । १०- प्रत्येकं तद्वाचका इति । कृतद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपवृत्तिपञ्चकाघटका अपि तत्र प्रयोगप्रत्ययदर्शनाद्भीमत्वाद्यवच्छिन्नवाचका इत्यर्थः । सु०-- एतद्विवृणोति प्रचुरानादिरेवेति । अनु प्रचुरान्नादिरेवातो ह्यन्नमन्नमयेत्यपि ॥ उच्यते यविशेषेण नान्यस्किञ्चिदिहोच्यते ॥ यथा हि ज्योतिष्टोमाधिकारे वसन्ते वमन्ते ज्योतिषा यजेतेति कालविशेषविधिपरे वाक्ये ज्योतिश्शब्दो ज्योतिष्टोमस्यामिधायकः । न हि तत्र शब्दयोः पर्यायत्वम् । राजशब्द- स्यापि राजपुरुषशब्दपर्यायत्वप्रसङ्गात् । ज्योतिषां स्तोमो हि ज्योतिष्टोमः । अत एव न प्रत्येकं वाचकत्वं. किं त्वधिकारबलादेकदेशोत्कीर्तनेन समग्रशब्दलक्षणामङ्गीकृत्य निमित्ता- भिधेयैक्यमङ्गीकरणीयम् एवमत्राप्यन्नप्राणायेकदेशोत्कीर्तनेनान्नमयशब्दादिलक्षणयाऽन्नादि- शब्दानामन्नमयादिशब्दानां चैक्यमङ्गीकृत्य तनिमित्ताभिधेयक्यमभ्युपेयते । प्राप्यतयोक्ति- स्थाने मयट्प्रयोगसामथ्यात् । न ह्यन्यविद्ययाऽन्यप्राप्तियुत्तेति भावः । अन्नमयेति प्रातिपदि- कमात्रग्रहणम् । इतिशब्द आद्यर्थे प्रत्येकं चाभिसम्बद्वयने । तथा चातः प्राप्यत्वेन मय- प्रोक्तिसामर्थ्यादन्नमित्यादीनां च शब्दानामविशेषेण स्वरूपैक्येन कारणेन तैः शब्दैः प्रचुरा- मादिशब्दैः प्रचुरान्नादिनिमित्तवान्परमात्मैवोच्यते । न पुनरनुवाकद्वये प्रतिपाद्यभेदमङ्गी- कृत्येहानुवाके ब्रह्मणोऽन्यत्किञ्चिच्छरीरादिकोशरूपमुच्यत इति योजना। आयो हिशब्दो न ह्यन्यविद्ययाऽन्यप्राप्तियुक्तेति न्यायसूचनार्थः । द्वितीयस्तु शब्देक्ये निमित्ताभिधेयैक्य- प्रसिद्धेद्योतकः। शे० एकदेशोत्कीर्तनेन समग्रशब्दलक्षणामङ्गीकृत्य निमित्ताभिधेयैक्यमङ्गीकरणीयमिति पक्ष दृष्टान्तप्रदर्शनेनोपपादयितुमाह यथा हीति । ननु ज्योतिषेति कर्मान्तरविधानान्न ज्योतिश्शब्दोऽत्र ज्योतिष्टोमस्याभिधायक इत्यत उक्तम् कालविशेषविधिपर इति । वसन्तकालगुणसङ्क्रान्तत्वान्न कर्मा, न्तरविधिरित्यर्थः । ज्योतिष्टोमे कालविशेषविधिपरत्वं कुत इत्यतस्तस्य प्रकृतत्वादित्याह ज्योतिष्टोमा- ·विकारशब्दान्नेति चेन्नप्राचुर्यात् ) बीनन्दमयाधिकरणम् । १३४३ धिकार इति । बसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतेति ज्योतिष्टोमानुवादेन कालरूपगुणविधिः कर्मान्तरविधिति संशये कर्मान्तरविधिपक्षे द्रव्यदेवतात्मकरूपकल्पनेन गौरवापत्त्या कालविशेष- लक्षणगुणविधिरेवेति सिद्धान्तितमित्याशयः । अस्तु ज्योतिःशब्दस्य ज्योतिष्टोमाभिधायकत्वं किं तावतेत्यत एकदेशोत्कोर्तनेन समग्रशब्दलक्षणामङ्गीकृत्य निमित्ताभिधेयैषयस्याङ्गीकरणीयत्वं सिद्धमित्याश- येन पर्यायवादिनैव ज्योतिष्टोमाभिधायकत्वोपपत्ते!क्तप्रकारकल्पनायास्तत्रावकाश इत्याशङ्कापरिहाराय पर्यायत्वं तावन्निराकरोति न हीति ॥ तत्रेति । ज्योति:शब्दस्य ज्योतिष्टोमाभिधायकत्वसिद्धा- वित्यर्थः । पर्यायत्वे बाधकमाह राजशब्दस्यापीति । यदि ज्योतिःशब्दस्य ज्योतिष्टोमाभिधायकत्व- मात्रेण ज्योतिर्योतिष्टोमशब्दयोः पर्यायत्वं स्यात्तदा राजपुरुषशब्दान्तर्गतराजशब्दस्यापिराजपुरुषवाच- कत्वेन राजपुरुषशब्दस्यापि राजशब्दपर्यायत्वं स्यादित्यर्थः । अयमाशयः । वृत्तौ हि राजपदं राजान- ममिधाय न तावति पर्यवस्यति किन्तु पुरुषमप्याचष्टे । यथा गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गगापदं तीरम् । यदि तु तावत्येव पर्यवस्येत्तत्तो यथा वाक्ये राज्ञोऽश्वश्च पुरुषश्चति द्वाभ्यां सम्बन्धो भवति तथा राजपुरुषोऽवश्चेत्यपि स्यात् । विशेषणसम्बन्धोऽपि भवेत् । यथा वाक्ये ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष इति । अतो वृत्तौ राजपदस्य राजपुरुषाभिधायकत्वाद्राजशब्दस्यापि राजपुरुषशब्दपर्यायत्वं स्यादिति । ननु राजपुरुष इत्यत्र राजशब्दस्य तदेकदेशत्वेन राजपुरुषशब्दपर्यायत्वाभावेऽपि प्रकृते ज्योतिष्टोमा- भिधायकस्य ज्योतिःशब्दस्य तदेकदेशत्वाभावात्पर्यायत्वं स्या देवेत्यतो ज्योतिःशब्दस्यापि तदेकदेशत्वमाह ज्योतिषामिति । ननु त्रिवृत्पञ्चदश सप्तदश एकविंश एतानि वाव तानि ज्योतींषि य एतस्य स्तोमा इति वाक्यशेषबलाज्ज्योति मकाः स्तोमा यस्येत्येव तन्निर्वचनं मीमांसकाभिमतम् । बहुव्रीहित्वप्रयुक्त. पूर्वपदप्रकृतिस्वरदर्शनाच्चेदमेव युक्तम् । तत्कथं ज्योतिषां स्तोमो ज्योतिष्टोम इति श्रुत्यादिविरुद्ध तन्निर्व- चनाश्रयणमिति चेन्न । श्रुतौ स्तोमशब्दस्य स्तोत्रपरत्वात् । अत्र टीकायां तु समुदायपरत्वेना. विरोधोपपत्तेः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं तु न बहुव्रीहित्याविनाभूतम् । तत्पुरुपे तुल्यार्थत्यादिविषये यतो नाव इत्याद्युदात्ततुल्यपूर्वपदकतुल्यश्चत इत्यादितत्पुरुपे इगन्तकालेत्यादिविषयेऽत्र सङ्ख्याया इत्याद्युदात्तपञ्चपूर्वपदकपञ्चवर्ष इत्यादिद्विगौ आर्यो ब्राह्मणेत्यादिविषये ण्यदन्तस्वरितान्तपूर्वपदके आर्य. ब्राह्मण इत्यादिकर्मधारये सङ्ख्येत्यादिविषये कन्नन्तायुदात्तैकपूर्वपदकैकादेशेत्यादिद्वन्द्वे च व्यभि. चारादित्यधस्तादावेदितमिति दिक् । पर्ययसामान्यत्वाभावेऽपि पर्याय विशेषत्वाज्ज्योतिःशब्दस्य ज्योति. टोमाभिधायकत्वमस्त्वित्यत आह अत एवेति । राजशब्दस्यापि प्रत्येकं वाचकत्वप्रसङ्गादेवेत्यर्थः । परिशेषयितु शङ्कते किं विति ॥ अधिकारेति । प्रकरणवलादित्यर्थः । एकदेशेति समति च शक्यसम्बन्धोपपादनाय । ज्योतिःशब्दस्य हि स्वयमपि शक्योऽर्थ एव । स्वं रूपं शब्दम्येति पाणिनि.

·। न्यायसुधा ॥ (2.१ पा.१ भ.६ म.१३ स्मृतेः : । स च लक्ष्यम्य समग्रस्य ज्योतिष्टोमशंब्दस्यैकदेशो भवति । अतोऽत्र शक्यसम्बन्धिसमग्रशब्द. लक्षणोपपद्यत इति । अत्र यद्यपि ज्योतिःशब्देन ज्योतिष्टोमरूपोऽर्थ एव लक्षयितुं शक्यते तथाऽपि शब्दलक्षणानङ्गीकारे संज्ञाधिकरणन्यायेन कर्मान्तरविधिपरत्वापत्त्या निमित्ताभिधेयैक्यलाभाय समग्र- शब्दलक्षणाङ्गीकार इति द्रष्टव्यम् । ननु तत्र ज्योतिष्टोमाधिकारसामथ्यात् ज्योतिःशब्दस्य तदेकदेशो. कीर्तनेन समग्रलक्षणया ज्योतिष्टोमवाचकावं न्याय्यम्, अन्यथा अधिकारविरोधात्प्रकृते तु किंसामर्थ्या- तथा स्यादित्यत आह प्राप्यतयेति । सामर्थयमेवोपपादयति न हीति ॥ प्रातिपदिकमात्रेति । अन्यथाऽन्नभय इत्येव वक्तव्यत्वादित्याशयः ॥ प्रत्येक चेति । अन्नमित्यादिनाऽन्नमयमित्यादिना चेति प्रत्येकमित्यर्थः । पदार्थमुक्त्या वाक्यार्थमाह तथा चेति । हिशब्दद्वयवैय्यर्थ्यमर्थभेदकथनेन परिह. रति आद्य इत्यादि। । स० एकदेशोत्कीर्तनन समग्रगललक्षणामंगीकृत्यं निमित्ता भिधम्क्यमंगीकरणीयमिति पक्षम पपादयितुं प्रसक्तपर्यायत्वादिकं निराकृत्य परिशेषयति यथेति ॥ कालविशेषविधिपरत्वोपपादनार्थ ज्योतिष्टोमाधिकार इत्युक्तं । तथाच वसंते वसंते ज्योतिपा यजेतेति वाक्यं किं प्रकृतज्योतिष्टोममनूध . कालविशेषलक्षणगुणविधायकं उत कर्मान्तरविधायकमिति संदिह्य कर्मान्तरविधायकत्वपक्षे रूपादेः । कल्पनीयत्वेन गौरवापत्त्या जोतिपेत्यनेन प्रकृतज्योतिष्टोमम् नूद्य कालविशेषलक्षणगुणविधायः मिति सिद्धान्तितमिति भावः । ननु ज्योतिष्टोमशब्दस्य यागविशेपे रूढस्य कथं राजपुरुषशब्दसमानन्वमित्यनो यौगिकोऽप्ययमित्याह ज्योतिषां स्तोमो हीति । अत एवेति । राजशब्दस्यापि राजपुरुषवाचकत्वप्र- सङ्गादेवेत्यर्थः । प्रत्येक वाचकत्वमिति ।। ज्योतिज्योतिष्टोमशब्दयोरित्यर्थः ।। अधिकारबलादिति ॥ प्रकणघलादित्यर्थः । एकदेदोति समग्रेति च शक्यसंवन्धोपपादनाय । ज्योतिःशब्दस्य हि स्वं रूपं शब्दस्येति वचनेन स्वरूपमपि शक्यार्थः । स च समग्रज्योतिष्टोमशब्दलशकस्तदेकदेशरूपो भवति । अतोऽत्र शक्यसंबन्ध उपपद्यत इति । अत्र यद्यपि ज्योतिःशब्देन लक्षणया ज्योतिष्टोमरूपोऽर्थो ज्ञातु शक्य इति न शब्दलक्षणा युक्ता तथाऽपि निमित्ताभिधेयैक्यलाभाय शन्दो लक्षणीयः । संज्ञाभेदप्रसङ्गेन कर्मान्तरपरत्वशङ्काऽऽपातादिति द्रष्टव्यम् । न च दार्शन्तिकेऽन्नप्राणादिशब्दानामेव लक्षणया प्रचुरान्नादिरूपार्थप्रत्यायकत्वेन समाख्यात्वोपपत्तौ किमिति तैरन्नमयादिशब्दो लक्षणीय इति वाच्यम् । तथात्वेऽन्नादिशब्दानां प्रचुरान्नादिरूप भगवति लक्षणया समन्वयः स्यात् । न चासावस्मा- कमिष्टः । 'योऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थम्तत्रैव स्यात्ममन्वयः' इत्युक्तेः । न चान्नादिशब्दानां अद्यतेऽत्ति येत्यादि निरुक्त्या भगवति मुख्यत एव समन्वयोपपतिरिति वाच्यम् । मयडर्थभूतप्राचुर्यस्यातदर्थत्वात् । अन्यथा ·द्वनुष्य दशा) । मानन्दमयाधिकरम् ॥ १३४५ त्यागे च निमित्तभेदेन समाख्यात्वभङ्गप्रसङ्गः । तदिदमुक्तम् निमित्ताभिधेय क्यमिति । अतोऽत्र मन्वयंप्रमाणसिद्धसमाग्न्यात्वपरिरक्षणाय शब्दलक्षणैव युक्तेति मन्तव्यम् । या० ५० --- दृष्टान्तपूर्वकमेकदेशेन सम्शब्दार्थप्रतीतिप्रकारमाह यथाहीत्यादिना । ज्योतिष्टो. राधिकारे ज्योतिष्टोमप्रकरणे ॥ कालविशेपविधिपर इति । वसंतरूपकालविशेषेत्यर्थः । ज्योतिषेति. दिन पूर्वप्रकृतज्योतिष्टोमानुवादेन वसंतरूपकालस्य विधानादितिभावः ॥ ज्योतिषां स्तोमो हीति । पद्यपि त्रिवृत्पञ्चदशसप्तदशएकविंशा एतानि वा व तानि ज्योतींषि य एतस्य स्तोमा इति ज्योतीषि तोमा यस्मिन्निति ज्योतिष्टोम इति विग्रह इति प्रसिद्धस्तथाप्यवयवविभागप्रदर्शन एवं तात्पर्यमित्येके । अन्ये तु एवमेव विग्रहः । बहुव्रीहिप्रसिद्धिस्त्वन्यथा नेयेत्याहुः । अत एवेति । राज. शब्दस्यापि राजपुरुषवाचकत्वप्रसंगादेवेत्यर्थः । अधिकारेति । प्रकरणवलादित्यर्थः ॥ एकदेशेति समग्रेति च लक्षणाबीजोपपाद ॥ निमित्तेति । प्रवृत्तिनिमित्तैक्यमभिधेयैक्यमित्यर्थः । यत्तु पस्प- शाहिके कैयटे 'सिद्धे शब्दार्थसंबन्धे' इत्येतद्धाप्यव्याख्यानावसरे एकदेशोत्कीर्तनेन प्रतीतस्य समग्र- शब्दस्य नार्थप्रत्यायकत्वमुच्चार्यमा म्यैवार्थ त्यायकत्वा'दित्युक्त तन्न । अनुच्चार्यमाणस्यापि मनसानु संहितस्य शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वानुभवात् । सामादित्युक्त व्यनक्ति नहीति ॥ ननु ज्योतिष्टोमशब्दस्य यागविशेष रूढस्य कथं राजपुरुषशब्दसमानत्वमित्यतो यौगिकोऽप्ययमित्याह ज्योतिषां स्तोमो हीति । हिशब्देनेदं हि निर्वचनं चिरन्तनमीमांसकप्रसिद्धमिति सूचयति । अत आधुनिकरित्थमनङ्गीकारात्कथमेतदिति शङ्काऽनवकाशः ।। अत एवेति । राजशब्द. स्यापि राजपुरुषवाचकत्वप्रसङ्गादेवेत्यर्थः ।। प्रत्येकमिति । ज्योतिर्योतिष्टोमशब्दयोरिति शेषः ॥ अधिकारवलादिति । प्रकरणबलादित्यर्थः ॥ एकदेशेति समग्रेति च शक्यसम्बन्धोपपादनाय । ज्योतिःशब्दस्य हि स्वं रूपं शब्दस्येति वचनेन स्वयमपि शक्योऽर्थः । स च समग्रो यो ज्योतिष्टोमशब्दो लक्ष्यस्तदेकदेशरूपो भवति । अतोऽत्र शक्यसम्बन्ध उपपद्यत इति । अत्र यद्यपि लक्षणया ज्योति:- शब्देन ज्योतिष्टोमरूपोऽर्थो ज्ञातुं शक्यत इति न शब्दलक्षणाऽङ्गीकाराही, । तथाऽपि निमित्ताभिधेयैश्य- लाभाय शब्दलक्षणैव युक्ता । अन्यथा संज्ञाभेदप्रसङ्गेन कर्मान्तरपरत्वशङ्कापातादिति द्रष्टव्यम् । वं दान्तिकेऽप्यन्नप्राणादिशब्दरन्नमयादिशब्दलक्षणैव युक्ता । न प्रचुरान्नादिरूपार्थलक्षणा । निमित्ता. भिधेयैक्यालाभेन प्रमाणसिद्धसमाख्यात्वमङ्गप्रसङ्गात् । अन्नादिशब्दानां लक्षणया प्रचुरान्नादिपरत्वे तस्य समन्वयत्वासम्भवाच्च । योऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थस्तत्रैव स्यात्समन्वय इत्युक्तरित्यवगन्तव्यम् ॥ प्रातिप- दिकमात्रेति । वस्तुतस्त्वन्नमय इति वक्तव्यमिति भावः ॥ छ || छ । 24क ·१३४६ । न्यायसुधा ।। (म.१ पा.१ म.६ सू.१२ श्री०- राजपुरुपेति । राज्ञः पुरुषो राजपुरुष इति षष्ठीव्युत्पत्त्या मृत्यवाचकराजपुरुष. शब्दस्य राजशब्दपर्यायत्वाभावादित्याशयः । अधिकारी ज्योतिष्टोमेन यजेतेति प्रकरणम् । तथाऽपि कथं निमित्ताभिधेयैक्यलाभ इत्यत आह न हीति । अन्नादिज्ञानेनान्नमयादिप्राप्त्यसम्भवादिति भावः ।। च०- राजपदस्य राजपुरुष इति समासैकदेशत्वस्येव ज्योतिःशब्दस्यापि ज्योतिष्टोम इति समासैकदेशत्वमित्याह ज्योतिषामिति । ननु त्रिवृत्पंचदशसप्तदश एकविंश एतानि वाव तानि ज्योतीपि य एतस्य म्तोमा इति वाक्यशेपबलाज्ज्योतिर्नामकाः स्तोमा यस्येत्येव विग्रहवाक्यं मीमांसका. भिप्रेतम् । बहुव्रीहित्वप्रयुक्तपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वदर्शनाच्च सङ्गतमिति दर्शितश्रुतिविरोधप्रसङ्गेन ज्योतिषां म्तोम इति विग्रहवाक्याश्रयणं न सङ्गगच्छत इति चेदत्र व्याकर्तारः श्रौतस्तोमशब्दस्य स्तोत्रपरतया- टीकितस्तोमपदस्य च समुदायपरत्या ऽविशेधोपपत्रेः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं तु न बहुव्रीहित्वाविनाभूनं यदन्तस्वरितांतपूर्वपदकार्यब्राह्मणा दिकर्मधारयादिषु आयोबाह्मण इत्यादिविषयेषु व्यभिचारादित्यध- स्तादावेदितमिति समादधति । अधिकारबलादिति । प्रकरणबला दित्यर्थः । एकदेशेति । समग्रेति च शक्यसंबन्धोपपादनाय तथा हि। स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञेति पाणिनिस्मृतिज्ञा पितज्योतिश्शब्दस्वरूप- निरूपितशक्तिकतया ज्योति:शब्दस्य म्बशस्यज्योति:शब्दावच्छिन्ननिरूपितविपयितात्वावच्छिन्ननिरूपित- व्याप्यतावच्छेदकम्वावच्छिन्ननिरूपितविपयितात्वकधर्माश्रयत्वरूपज्योति:शब्नघटितत्वमेव लक्ष्याभिमत- ज्योतिष्टोमशब्दे लक्ष्यलक्षकाभिमतज्योतिः.ब्दशक्यनिरूपिनसंबन्ध इति ध्येयम् । स्वपदं लक्ष्यता- वच्छेदकाभिमतधर्मपरं विषयितात्वावच्छिन्ननिरूपितव्याप्यतायाः प्रातिस्विकत्वाद्याप्यव्यापकभावो न घटत इत्यवच्छेदकपर्यन्तानुधावनम् । ज्योति:शब्देनलक्षणया ज्योतिःष्टोमरूपार्थस्यैव बोधसंभवेऽपि शब्दलक्षणानभ्युपगमे संज्ञाधिकरणन्यायेन संज्ञाभेदनियन्त्रि कार्यान्तरविधिपरत्वापत्त्या निमित्ताभिधे बैंक्यलाभाय शब्दलक्षणोपगतिरित्यवसेयम् । सु० --- एवं मूत्रद्वयेनान्नमयादिशब्दपञ्चकस्येश्वरवाचित्वं मयटश्च सर्वत्र प्राचुर्यार्थत्व- मुपपादितम् । इदानीमानन्दमयशब्दस्य विष्णुवाचित्वं तद्गतस्य मयटश्च प्राचुर्यार्थत्वं हेत्वन्तरेणो- पपादयत् तद्धेतुव्यपदेशाचेति सूत्रं व्याख्याति महानन्दत्व एवेति । ७. सू. ॥ॐ॥ तद्वेतुव्यपदेशाच ॐ ॥ अतुल ॐ तद्धेतुव्यपदेशाच्च ॐ ॥ महानन्द्रत्व एवास्य हेतुः कोऽन्यादिति स्फुटम् ।।

·तद्वन्ध्य देशाच) in मानन्दमयाधिकरम् ॥ १३४७ । आनन्दमयप्रकरणे को ह्येवान्यात्कः प्राण्याघदेष आकाश आनन्दो न स्यादित्यस्य विष्णोरेव महानन्दत्व एव (च) हेतुरुक्तः । तेन ज्ञायते विष्णुरेवानन्दमयशब्दार्थ इति मयट च प्राचुर्यार्थ इति । यदि ह्यानन्दमयो विष्णोरन्यः स्यात् । मयट् च विकारार्थो भवेत् । तदा श्रुतिरन्यस्यानन्द विकारत्वे हेतुं कमपि ब्रूयात् । विष्णोर्महानन्दत्वे हेतुकथनं त्वमङ्गतमेव । अनेन (सत्रे) तदिति षष्ठयन्तं सप्तम्यन्तं च तन्त्रेणोपात्तमिन्युक्तं भवति । तस्य विष्णोस्तत्र महानन्दत्व इत्युत्तत्वात् । नन्वत्राकाशस्यानन्दत्वाभावेऽननं प्राणनं च कस्यापि न स्यादित्येतावदुच्यते । न तु विष्णोर्महानन्दत्वे कश्चिदपि हेतुरुच्यत इत्यत उक्तम् ।। स्फुटमिति । शे. मश्च : चुर्यार्थत्वं हेलन्तरेणति । ततश्च को खेवान्यात्कः प्राण्यादिति हेतुन्य. पदेशस्यानन्दमयस्य विष्णुल्व इव प्राचुर्य मयडर्थ इत्यत्रापि हेतुत्वकथनेन विकारशब्दादिति बाधको द्धारानन्तयं तद्धतुव्यपदेशस्य समर्थितं भवति ॥ तेनेति । विष्णोरेव महानन्दत्व एव च हेतुकथने. नेत्यर्थः । सूत्रे तदित्यस्य षष्ठयन्तत्वेऽस्येत्येव, सप्तम्यन्तत्वे च महानन्दत्व एवेत्येव, व्याख्येयत्वादन्य- तरवैयर्थ्यम् । ततश्च महानन्दत्व एवास्प्रेत्यंशम्यासूत्रार्थकथनरूपत्वादभाष्यत्वमित्याशङ्कां परिहरति अनेनेति । अनु सु० तत्कथमिति चेत् । अकाशशब्दस्तावद्विष्णुपर इति वक्ष्यते आकाशस्तल्लिङ्गादिति । तथा च विष्णोरनानन्दत्वे जगतो निश्चेष्टत्वप्रसङ्गमापादयन्त्या श्रुत्या जगच्चेष्टकत्वं हेतुत्वेन विवक्षितमिति विवक्षुस्तस्यानन्दत्वेन व्याप्तिं तावदुपपादयति श्रुत्यन्तर इति । श्रुत्यन्तरे यस्मात्सुरव लव्वा करोत्ययम् ।। करोति नासुखी यस्मादित्यस्योपरि सम्बधः । श्रुभ्यन्तरे छन्दोगश्रुतावित्युक्तमित्युत्तरेणान्वयः । यदा वै सुखं लभतेऽथ करोति नासुख लब्ध्वा करोति मुखमेब लब्ध्वा करोतीति श्रुत्यन्तरे परमेश्वरव्यापारस्थानन्दाविनाभूतत्वमुक्तमित्यर्थः । आनन्दशब्द(स)श्च पूर्णानन्द एव मुख्यवृत्तिरित्यत्रापि श्रुतिमाह भूमेति । भूमा सुख नाल्पे सुख भवेत् । इत्युक्तं 24 ·१३४८ । न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ अ.६ सृ.१४ . यौ वै भूमा तत्सुखं नाल्प सुखमस्तीति छन्दोगश्रुतौ सुखशब्दस्य पूर्णानन्द एवं मुख्यवृत्तिरित्युक्तमित्यर्थः । यद्यपि भूमशब्दो भाववाची । बहोर्लोपो भू च बहोरिति वचनात् । तथाऽपि भावभवित्रोरैक्यामेति पूर्ण एवोच्यते नाल्प इत्युक्तत्वात् स च सन्निधा. नात्सुखेनेति गम्यते । शे० -- उपरिसन्बन्ध इति । 'अतः केवललीलया इत्यत्रत्यातश्शब्देन सम्बन्ध इत्यर्थः ॥ भाव. वाचीति । बहुत्ववाचीत्यर्थः । कुतो भूमशब्दस्य बहुत्ववाचित्वमित्यतो बहुशब्दाभावार्थे इमनिच्प्रत्यया- न्तत्वादिति भावेन । तथाल्वे कथं भूमन्निति प्रातिपदिकनिप्पत्तिरित्यत आह बहोर्लोप इति । बहो: परेपामिष्टमेयसामादेलोप: स्याहहोश्च भू इत्यादेशः स्यादिति सूत्रार्थः । ततश्च बहुशब्दात् 'पृथ्वादिभ्य इमनिज्वेति भावे इमनिच्प्रत्यये बहोलोप इतीमनिच आदेरिकारस्य लोपे बहुशब्दस्य च भू इत्यादेशे भूमन्निति प्रातिपदिकनिष्पत्तिरिति भावः । नाल्प इति । अपशब्दस्यापूर्णधर्मिवाचित्वादिति भावः ।। स च भूमा सन्निधानादिति । परम धार्मिक इत्यादौ धर्मपदमन्निधानेन धर्मेण परमत्वलाभवत्सुख शब्दसन्निधानात्सुग्वन पूर्णत्वमेव लभ्यत इति भावः । यस्मादित्यस्येति । 'अतः कवललीलया' इत्यत्रस्यातः शब्देनेत्यर्थः । अत्र यद्यपि भूमशब्दो भाववाचीति । भूगब्दम्य पृथ्वादित्वेन तस्मान् 'पृथ्वादिभ्यः इमनिज्वा' इति इमनिचो भावे विहे नवादित भावः ॥ बहोर्लोपो भूव बहोरिति वचनादिति । बहोः परस्य इष्टमेयसां आदे- लोप: स्यात् बहोश्च भूरा देश इति मूत्रार्थः ।। सचेति । भूमेत्यर्थः । ५० --- तद्धेतुव्यपदेशाच ।। यम्मादित्यस्योपरिसंबन्ध इति । यस्मादित्यस्य केवललील. येत्यत:पदेनान्धय इत्यर्थः । नासुरवीत्यनन्तरमपी-युक्तमित्युत्कृप्य श्रुतिशेषोक्तिपूर्वमर्थमाह सुखमेव लब्ध्वा करोतीतिश्रुत्यन्तर इत्यादि । भाववाचीति । 'पृथ्वादिभ्य इमनि ज्वेति सूत्रे भावार्थे इम- निच्प्रत्ययस्य विधानात् बहुशब्दस्य पृथ्वादिगणे पाठादिति भावः । तथात्वे भूमेति कथं रूपमित्यत. आह बहोरिति । बहुशब्दात्परम्येमनिजादेः प्रत्ययस्यादेरिकारस्य लोपो भवति बहुशब्दस्य भूगदेशश्च भवतीति पाणिनिसूत्रादित्यर्थः । तत्र ज्ञापकमाह नाल्प इति । भूमप्रतियोगिनोऽल्पपदेन निर्देशाद्भूमा पूर्ण एवाभिमतोन्यथा नाल्पत्व इति निर्देशः स्यादिति भावः। तावता सुखपदभ्य पूर्णसुख एव मुख्य. वृत्तिरित्यत्र किमागतमित्यतो भूमेत्यत्र भूमशब्दस्य गुणैः पूर्णत्वार्थतया व्याख्यानेपीह प्रकृतोपयोगायार्थमाइ म चेति । यो वै भूमा पूर्णसुखः स एव च सुखपदेनोच्यत इति श्रुत्यर्थ इत्युक्तं भवति । ॥ ॐ तद्धतुव्यपदेशाच्च ॐ ।। अन्वयमुक्न्वा व्यतिरेकमाह नासुख लब्ध्वेति मुखमेवेति निगमनम् । यो वै भूमेति । यो वै भूमा पूर्णो नारायणाज्यस्तरमुखमनन्याधीनसुखरूपम् । या० ·तद्धा तुमपदशाच्च ) ॥ मानन्दमयाधिकरम् ॥ १३४९ अस्यातिव्याप्ति परिहरति नाल्प इति । भूमप्रसाद विना नाल्पे मुक्तजाते सुखमस्तीत्यर्थः ॥ बहोलाप इति । बहो: परस्येष्ठेमेयसामादेर्लोपः स्याद्वहोश्च भूरादेश इति सूत्रार्थः । ततश्च बहुशब्दस्य पृथ्वा- दित्वेन तस्मात् पृथ्वादिम्य इमनिज्वेति इमनिचो भावे विहितत्वादिति शेषः ।। नाल्प इति । अल्प- शब्दस्य चापूर्णधर्मिवाचकत्वादिति भावः ।। श्री.--- ॐ तद्धतुव्यपदेशाच्च ॐ ॥ उपरीति । अतः केवललीलयेत्यत्रत्यैतच्छब्दे- नेत्यर्थः ॥ भाववाचीति । पूर्णत्ववाची ॥ बहोरिति ॥ बहु अस्मात् पृथ्वादिभ्य इमनिज्वेति भावे इमनिच्प्रत्यये बहोर्लोपो भू च बहोः । बहोः परस्येप्ट इमनिच् ईयस् इत्येतेषां प्रत्ययानामादेरिकारस्य लोप: स्याहहोश्च भूरित्ययमादेश इति इकारलोपे बहोश्च भूरादेशे भूमन्निति प्रातिपदिकम् ।। भाववाचीति । प्रकृतिजन्यबोधीयप्रकृत्यर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतापन्नबहुत्व- वाचीत्यर्थः । बहोर्लोप इति । बहोर्लो को भूच बहोः बहुशब्दप्रकृतिकाणामिष्टेमेयसामादेरिकारस्यलोपः स्यात्प्रकृतिभूतबहुशब्दस्य च भूरादेशः स्यादिति सूत्रार्थः । तथा च बहुशब्दात्पृथ्वादिभ्य इमनिज्वेति भावे इमनिचप्रत्यये तदादिभूतेकारस्य च बहोर्लो। इत्यनेन लोपे प्रकृत्यंशस्य भूरादेशे भूमन्नितिप्रातिप- दिकं निप्पद्यत इति भावः । च०- ईश्वरप्रवृत्तेः पूर्णानन्दत्वेन व्याप्तिं श्रुत्योपपाद्योपपत्याऽपि सगर्थयते यत्प्रवृत्तिश्चेति । अनु०- यत्प्रवृत्तिश्च नृतगानादिका सुखात् ।। दुःखाद्रोदादिका चैव सर्वकर्तृत्वतोऽस्य च ॥ सर्वशक्तेन दुःख स्यात् अत्रापि यद्यस्मादित्यस्योपरि सम्बधः । प्रवृत्तिश्चतुर्विधा भवति । सुखोद्रेका दु:खोद्रेका- सुखरागाद्वेषाचेति शेषः । सुखोद्रेकात्प्रवृत्तेरुदाहरणमाह नृत्तेति । उन्मत्तस्येति शेषः । दुःखो- द्रेकात्प्रवृत्तिमुदाहरति दुःखादिति । केचिदाहुः सुखदुःखतत्साधनरागद्वेषावेव प्रवर्तका विति । यथोक्तं प्रवर्तनालक्षणा दोषा इति । ननिरासार्थमेवशब्दः । सुखादेव दुःखादेवेति । न धुन्मत्तस्य क्वचिदनुसन्धानमस्ति । येन सुखरागात्तत्साधनमेतदित्यनुसन्धाय नृत्तादौ प्रवर्तेत । किं तूद्रिक्तं सुखमेव तत्प्रवृत्ती हेतुः । नापि दुःखं द्विषतोऽपि नारकिणो रोदनादिकं तत्परिहारहेतुरित्यनुसन्धानमस्ति । किंतु दुःखोद्रेक एव तत्र कारणमित्यनुभवसिद्धम् । सुखरागात्तत्प्राप्त्यर्था भोजनादौ प्रवृत्तिदुःखद्वेषाच तन्निवृत्यर्था कण्टकोद्धरणादौ प्रवृत्तिः सुप्रसिद्धति नोदाहृता ।

·१३५० । न्यायसुधा ॥ ( अ.१ पा.१ अ.६ सू.१२ किमतो यद्येवं चेतनसम्बन्धिनी प्रवृत्तिश्चतुर्विधेत्यत आह सर्वकर्तृत्वत इति । सुखानवाप्तिश्चति शेषः । ततश्च दुःखोद्रेकनिमित्ता तन्निवृत्त्यर्था सुखावाप्त्यर्था चेति प्रवृत्तित्रयं परमेश्वरे नोपपद्यत इति भावः । शे०-- श्रुत्यन्तरे यस्मात्युव लब्ध्वेति पूर्ववाक्यसमुच्चयार्थोऽत्रापीत्यपिशब्दः । यद्यस्मादिति । अत्र यदिति मौलपदानुवादस्तस्य व्यारंट्यानं यस्मादिति ॥ उपरीति । अत: केवललीलयेत्यनेनेत्यर्थः । मूले मुग्वदुःस्वोद्रेकसाध्यप्रवृत्योरेवोदाहरणात्तयोरेव प्रवृत्तिकारणत्वविवक्षाया अभिप्रेतत्वभ्रान्तिनिरासाय शेषं पूरयति चतुर्विधा भवतीत्यादिना । केचिदिति । नैयायिका इत्यर्थः ॥ सुखदुःखेति । मुखतत्साधनरागो दु:ग्वतत्साधनद्वेषश्च प्रवर्तकाविति योज्यम् । तत्र गौतमसूत्रं प्रमाणयति यथोक्त. मिनि । प्रवर्तयतीति व्युत्पत्या प्रवर्तनेति प्रवृत्तिहेतुत्वं गृह्यते । ततश्च प्रवर्तना प्रवर्तकत्वं लक्षणं येषां ते प्रवर्तनालक्षणा इत्यर्थसिद्धया दोपपदोक्तम्य रागादेः प्रवृत्तिहेतुत्वसिद्धिः । यद्यपि चैतत्सूत्रानु- सारेण रागद्वेषयोरिव मोहस्यापि प्रवर्तकन्वप्राप्त्या रागद्वेषाविति द्वयोरेव तत्कथनमनुचितम् । नाऽपि मोहम्य स्वैकार्थसमवेतरागादिजनकतया रागद्वेषाभ्यामन्यथासिद्धेर्मोहस्य न प्रवर्तकत्वमित्याशयेन पूर्व रागद्वेषयोरेवोपादानस्य न्याय्यत्वात् । सूत्रे तु साक्षात्परम्परासाधारण्येन प्रवृत्तिप्रयोजकत्वस्यैव विवक्षया दोष इति बहुवचनेन रागद्वेपमोहाना त्रयाणामपि सङ्ग्रहः कृत इत्यवधेयम् । ननु यथाभाष्य द्वयोरेव प्रवृत्तिकारणत्वं व्यारयायतां किमन्यथा शेपपूरणेनेत्यतः सुखादौ रागादिना भोजनादिप्रवृत्तेरनु- भवसिद्धत्वान्न द्वैविध्यमात्रविवक्षाऽत्र भाष्ये युक्तेत्याशये। कुतस्तर्हि सुखादिरागादिना प्रवृत्तेरनुदाहरण- मित्यतः सुप्रसिद्धत्वादिति भावेन तदन्यथासिद्धिमाह सुखरागादित्यादिना । ननु च दुःखाभावे दुःग्योद्रेकाददुःग्वद्वेपाहा प्रवृत्त्यसंभवेऽपि मुग्वरागादेव प्रवृत्युपपत्तेने वक्ष्यमाणपरिशेषासिद्धिरित्यतः शेष पूरथति सुखानवाप्तिश्चति शेष इति । सर्वकर्तुः सर्वशक्तंदुःखस्येव सुखानवाप्तेरघ्ययोगादिति भावः । प्रवर्तनालक्षणाः प्रवर्तना प्रवृत्तिः लक्षणं कार्यभूतं येषां ते तथोक्ताः प्रवर्तका इत्यर्थः ।। प० -- अत्रापि यमादित्यस्योपरि संबन्ध इति । अत: पदेन संबन्धइत्यर्थः ।। सुखेति सुख च दुःखं च तत्साधनं च तेषां रागद्वेषावित्यर्थः । तार्किकतंमतिमाह यथोक्तमिति । प्रवर्तना- लक्षणाः प्रवर्तकरूपा इत्यर्थः । दोषा रागद्वेषमोहाः । सुखदुःखेति । सुखतत्साधनरागो दु खतत्साधनद्वेष इति विवेकः ।। प्रवर्तकाविति । . यद्यपि मोहोऽपि प्रवर्तकतया वक्ष्यमाणतत्सूत्रोक्तः । तथाऽपि न तस्य प्रवृत्तिहेतुत्वं स्वातन्त्र्येण किन्तु रागद्वेषानुग्राहकत्येन मूढमेव हि रागद्वेषौ प्रवर्तयत इत्याशयेनेदमुक्तमित्यवगन्तव्यम् ॥ प्रवर्तनालक्षणा इति । प्रवर्तना प्रेरणा । प्रवर्तयतीति व्युत्पत्त्या प्रर्वतकत्वमित्यर्थः । ण्यासश्रन्थो युजिति स्रियां युच । या० ·अतः -- स५५ लक्षण या त तयाता शत न्यायसूत्रायः । तन रागद्वषमाहा इत्याप तदुक्त ग्राह्यम् । प्रकृतसङ्गतिः । प्राण्यादित्यस्याओं वैदिकीमिति । अन्यादित्यस्यार्थो लौकिकामिति ॥ छ ॥ छ । श्री०- उपरीति । अतः केवलेत्यत्रत्यैतच्छब्देनेत्यर्थः । सुखादेव दुःखादेव नान्यथेत्याशये. नैवव्यावर्त्य दर्शयति केचिदिति । केचित्तार्किकाः । सुखरागात्सुखसाधनरागात् । दुःखद्वेषाद्दुःखसाध- नद्वेषात्प्रवृत्तिः । तत्र सुखं मे भूयादिति सुखरागात्सुखसाधने नृत्तगानादी प्रवृत्तिः । सुखसाधनं मे स्यादिति रागात्सुखसाधनीभूतस्रक्चन्दनादिसम्पादने दुःखद्वेषात्तत्परिहारसाधनरोदनादौ दुःखसाधन- द्वेषाद्दुःखसाधनीभूताहिकण्टकोद्धरणादौ प्रवृष्टेिति रागद्वेषयोरेव सर्वत्र प्रवर्तकत्वान्न सुखोद्रेक दुःखो. देकयोः प्रवर्तकत्वम् । भवदाचार्योदाहृता या नृत्तगानादौ प्रवृत्तिः साऽपि सुखरागादेव न सुखो- देकात् या च नारकिणो दुःखोद्रेकात्प्रवृत्तिः साऽपि दुःखद्वेषादेव न दुःखोदेकादित्याशयः । एवमभि. प्रायावर्णने' न ह्युन्मत्तम्येत्युत्तरग्रन्थासङ्गतेरिति ध्येयम् ॥ दोषा इति । दोषा रागादयश्च त इति रागद्वेषमोहानां दोषत्वाभिधानादिति भावः । यद्यपि मोहस्याप्यस्ति प्रवर्तकत्वं, तथाऽपि न स्वातन्ध्येण । किन्तु 'मूढमेव रागद्वेषौ प्रवर्तयत' इति परोक्तेः। रागद्वेषजननद्वारैवेति साक्षा. प्रवर्तकत्वं तयोरेवेति भावः । आचार्योदाहृतनृत्तगानादिप्रवृत्तेः नारकिणो रोदनादि प्रवृत्तेश्च, यत्सुख- रागदुःखद्वेषसाध्यत्वं परोक्तं, तन्निराकरणं कथमेवकारलब्धमित्यतस्तद्दर्शयति न हीति । सुखरागादुःख द्वेषाच्च प्रवृत्तिराचार्यैः कस्म । न्नोदाहृतेत्यत आह सुग्वेति । अम्बुवाय्वादेः प्रवृत्तावेतत्कारणासम्भवेन चेतनेत्युक्तम् । मूले न दुःख स्यादित्यनेन दुःखोद्रेकात्प्राप्तदुःखद्वेषाच्च तन्निवृत्त्यर्थप्रवृत्त्यसम्भवोऽभिहि- तस्तथाऽपि नेश्वरप्रवृत्तः सुखोद्रेकसाध्यत्वसिद्धिः । सुखरागादपि तत्सम्भवेन तन्निराकणालाभादित्यत आह सुखानवाप्तिश्चेति शेष इति । तथा च न दुःख स्यादित्यनन्तरं सुखानवाप्तिश्च न स्यादिति मूले ग्राह्यम् । येन सुखरागात्तदवाप्त्यर्था प्रवृत्तिः स्यादिति भावः । एवं सति प्रवृत्तित्रयनिषेधो लब्ध इत्याह ततश्चेति ॥ तनिवृत्त्यर्थेति ॥ दु.खद्वैपादुःखनिवृत्त्यर्थेत्यर्थः । च०-केचिदिति । नैयायिका इत्यर्थः । सुखदुःखेति । मुखतत्साधनरागो दुःखतत्साधन- द्वेषश्च प्रवर्तकाविति योजनीयम् । मोहस्या न्यथासिद्धत्वाशयेन द्विवचनम् । यथोक्तामिति । गौतमसूत्र इत्यर्थः । प्रवर्तनाशब्बो ण्यासंश्रंथोयुजिति युजन्तः स्त्रियाम् । तदर्थः प्रवृत्तिहेतुत्वं तल्लक्षणं असाधारण, धर्मो येषामित्यर्थः । मोहस्यापि स्वाश्रयासमवेतरागादिजननद्वारा हेतुत्वाशयेन सौत्रं बहुवचनम् । तथाऽपि किमित्यत आह अत इति । अतः केवललीलया ! प्रवर्तको andstar-" 3149/ ·१३५२ ॥ न्यायसुधा ॥ - प० अतः परिशेषादीश्वरः प्रवर्तको भवनकवललीलयाऽऽनन्दोद्रेकादेव भवेदिति सिद्ध: परमेश्वरप्रवृत्तेः पूर्णानन्दाविनाभावः । एवमुपोद्घातमुक्त्या प्रयोगमाह अत इति । यस एवं परमेश्वरप्रवृत्तेः सिद्धः पूर्णानन्दाविनाभावः । अतः प्रवर्तकोऽयं केवललीलया पूर्णानन्देन युक्तो भवेदिति । अयमत्र प्रयोगः। ईश्वरः सुखी भवितुमर्हति । प्रवृत्तिका- रणत्रयरहितत्वे सति प्रवृत्तिमच्चादुन्मत्तवदिति । कार्यानुगुणत्त्वाच्च कारणस्य महाप्रवृत्त्या महा- नन्द एव सिद्धतीति । शे०- पूर्णानन्देन युक्तत्वस्य साध्यतया विवक्षायां दृष्टान्ते साध्यवैकल्यमित्यतः प्रयोग- प्रकारमाह अयमत्रेति । कथं तहिं पूर्णानन्दत्वसिद्धिः । आनन्दमात्रसाधनं च प्रकृतानुपयुक्तमित्यत आइ कार्यानुगुणत्वाच्चेति । ---अत: केवललीलया प्रेरक इत्येतदेव वाक्यं प्रकारान्तरेण योजयति एवमुपोद्धातमुक्त्वे. त्यादि। यत् यस्मादित्यम्योपरिसंबन्ध इत्युक्तस्य योजनान्तरम् प्रदW यस्मादित्यस्योपरिसंबन्ध इत्यु- क्तम् तत्प्रदर्शयन्व्याचष्टे यतवमिति । श्री० नन्वनेन मुग्वित्वसिद्धावपि न महानन्दत्वसिद्धिः । तथा च महानन्दत्व एवास्येत्य- युक्तमित्यत आह कार्यति ॥ वाचनिक काठोक्तम् ।। अनु० न चेदेष प्राण्यादन्याच्च कः पुमान् ।। एवं श्रुतेरभिप्रायसिद्ध हेतुं व्याख्याय वाचनिकं विपक्षे वाधकं विवृणोति न चेदिति एष परमात्मा आसमन्तात्काशनादाकाशः पूर्णानन्दो न चेत्तदा कारणान्तराभावान किञ्चि- त्प्रवर्तयेत् । न चेदेष किश्चित्प्रवर्तयेत्तदा कः पुमान्प्राण्यादन्याच्च । न कोऽपि लौकिकी वैदिकी या प्रवृत्तिं कुर्यात् । स्वातन्त्र्याभावादिति योज्यम् । शे० – 'आसमन्तात्कागते यदाकाशो मुख्यतो हारे'रित्युत्तरानुव्याख्यानं मनसि निधाय श्रौता- काशपदं व्याख्याति आसमन्तादिति । आ इत्यनुवादेन समन्तादिति ठमाख्यानम् । भाष्ये न चेदि. त्यानन्दो न स्यादिति श्रौतापादकस्य सङ्ग्रह इत्यभिप्रत्यापेक्षितपूरणेन तव्याचष्टे पूर्णानन्दो न चेदिति । न स्वोदिति नमोऽन्यात्प्राण्यादित्यनेनापि सम्बन्ध न्धाच्छुतो नान्यान्न प्राण्यांदित्येतदेवापाद्यकीर्तनमित्यभि- प्रेत्य प्रकृततर्केऽप्रयोजकतामाशय पूर्णानन्दत्वाभावे प्रवृत्तिकारणाभावापादनद्वारा. चेष्टकतामावापादन- स्यात्राभिमतत्वेन साक्षात्तदापादनम्यानभिमतत्वान्नाप्रयोजकत्वमित्याशयवान् पूर्णानन्दत्वाभावेन याव- कारणाभावापादनं मध्ये सूचयन्नवापाद्यवाक्यतात्पर्यमाह तदेत्यादिना । अत्र तदा कारणान्तराभावा.

·मान्त्रवणिकमेव च गीयत ) ॥ मानन्दमयाधिकरणम् ॥ दिति मध्ये कारणाभावापादनसूचनम् । न प्रवर्तयेदिति नान्यान्न प्राण्यादिति श्रौतापाद्यतात्पर्यकथनम् । माऽस्त्वीश्वरस्य प्रवर्तकत्वमपीतीष्टापत्तिमशङ्कय तथा सति जगदनीहं स्यादित्यनिष्टापादनान्तरं मनसि निधाय तत्समर्पणायापेक्षितमनुवृत्त्या पूरयंस्तत्राप्यप्रयोजकत्वं परिहरति न चेदेष इति । प्राण्यादन्या- च्चेति भाप्यानुसारेण कः पुमान्प्राण्यादन्याच्चेति सम्बन्धम् प्रदय को ह्येवान्यात्कः प्राण्यादिति श्रौत- निर्देशानुसारेण पदद्वयतात्पर्यमाह न कोऽपि लौकिकीमित्यादि । प०- प्राण्यादन्याञ्चत्यनयोय॑त्यासेनार्थोक्तिः 'लौकिकी वैदिकी वा प्रवृत्तिमिति । भाष्यनिर्देश- क्रमेणानुवादः । श्रौतनिर्देशक्रमेणार्थोक्तिरिति न व्यत्यासदोषः शक्यः ।। श्री० वाचनिक कण्ठोक्तम् ।। सु० --- अन्नमयादीनां पञ्चानामपि युक्त्यन्तरेण परब्रह्मत्वं प्रतिपादयितुं सूत्रम् । ॐ मान्त्रवणिकमेव च गीयत इति । 5. सू. --- ॥ ॐ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॐ॥ तस्यार्थः । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति मन्त्रवर्णप्रतिपादितमेव वस्तूत्तरेण ग्रन्थेन गीयते । अतश्चान्नमयादयः परं ब्रह्मेति । स्यादेतद्यदि मन्त्रवर्णोऽपि परब्रह्मविषयः स्यात् । तदेव कुतः । मन्त्रवणे ब्रह्मेत्येव श्रवणात् । तस्य चामुख्यया वृत्त्याऽन्यत्रापि संभवात् । कथं च मान्त्र- वर्णिकार्थप्रपञ्चनार्थमुत्तरो ग्रन्थ इत्यतः सूत्रार्थ विवरितुमुपोद्घातमाह ब्रह्मविदिति । अनु० ॐ मान्त्रवणिकमेव च गीयते ॐ || ब्रह्मवित्परमाप्नोतीति यत्प्रथमसूचितम् ।। तदेव मन्त्रवर्णन सत्यं ज्ञानमनन्तवत् ।। लक्षित ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यनुवाकस्य प्रथमवाक्ये मूचितं तावत्परब्रह्मव । परशब्दश्रव- णात् । तज्ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वोक्तेश्च । तदेव च मन्त्रवर्णन सत्यं ज्ञानमनन्तवदन्तवन्न भवतीति लक्षितमसाधारणधर्मोपेतत्या प्रतिपादितमतो मान्नवर्णिकं परं ब्रह्मैव । ब्रह्मविदाप्नोति पर- मित्युक्ते हि शङ्कात्रयमुदेति । किं लक्षणकं तद्ब्रह्म । न हि लक्षणेन विना वस्तु समस्त- व्यावृत्ततया शक्यते ज्ञातुम् । कथं च तदनं किं प्रतीयमानाकारस्यारोपितत्वमुपेत्य तदेवास्मीत्युतान्यथा । ब्रह्मेति पूर्ण प्रतीतम् । न (हि) च तादृशस्य साक्षात्कारोऽस्माकं संभव- 25क ·१३५४ । न्यायसुधां ॥ (अ.१ पा.१ अ.६ यू.१२ वतीति । का नाम तत्प्राप्ति ज्ञानसाध्या । सर्वगतत्वेन नित्यप्राप्तत्वादिति । तत्परिहाराय मन्त्रवर्णमुदाहरति श्रुतिः । तदेपाभ्युक्तेति । तदभ्येतदाशङ्कात्रयं प्रति तत्समाधानतयेति यावत् । एपा ऋगुक्तोच्यत इत्यर्थः । तत्र सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति लक्षणशङ्काया उत्तरम् । एतच्च प्रत्येकं लक्षणम् । वक्ष्यमाणप्रकारेण सत्यत्वादीनामव्यभिचारित्वात् । अत एव समुदितं लक्षणमभ्युपेत्य विशेषणकृत्यान्वेषणे परेषां क्लेशः परास्तः । यो वेदेति द्वितीयशङ्कोत्तरम् । परिपूर्णपरिमाणमपि शक्तिवशाइतानुकम्पयाऽल्पपरिमाणं प्रकटयन्सर्पजीवतदुपकारिकार्य- कारणप्रेरकत्वेन हृदयगुहावस्थितं ज्ञेयमिति । मोऽश्नुत इति तृतीयशङ्कोत्तरम् । न संयोग- मात्रं तत्प्राप्तिः । नाप्यैक्यापस्यादिः । किन्तु तन्यक्तिस्थाने ततोऽत्यन्तभिन्नतया सत्यकाम- स्वादितत्मारूप्याभिव्यक्तिरेवेति । शे० कथं चेति । अन्य विषयत्वस्यैव म्पष्टं प्रतिभासनादिति भावः । विवरितुमिति । 'तत्र सत्यत्वं मृष्टयाऽन्नप्राणयोरपी'त्यादिनेति शेषः । परशब्दश्रवणादिति । अङ्गीकृत्य चेदं ज्ञाश्क. मुक्तम् । वस्तुतम्तु शक्तिग्रहणसामीन प्रथमप्राप्तत्वादाधकाभावाच नात्रामुख्यार्थकल्पना युक्तेत्येव समाधानमवधातव्यम् । लक्षणया प्रतिपादितमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय लक्षितमित्येतदनूद्य व्याचष्टे लक्षितमिति । मन्त्रवर्णनासाधारणधर्मवत्तया परब्रह्मणः प्रतिपादने को हेतुरित्यतोऽन्यथा लक्षणाकाङ्क्षाया अनिवृत्तरिति भावेन कुतोऽत्र लक्षणाकाङ्क्षा येन तापरणाय मन्त्रवर्णस्य लक्षणवत्तया ब्रह्मप्रतिपादकत्वं स्यादित्यत आह ब्रह्मविदिति ।। शङ्कात्रयमिति । यद्यपि लक्षणाशङ्कोदेतीत्येव वक्तुमुचित तावतैवो- क्तशङ्कापरिहारात् । तथाऽपि यो वदेत्यादिमन्त्रवर्णशेपस्य सार्थक्यलाभायाधिकमुक्तमिति मन्तव्यम् । लक्षणाभिधानप्रयोजनप्रदर्शनेन लक्षण काङ्क्षामुपपादयति न हीति ।। उतान्यथेति । सकलजीवादिप्रे. रकत्वेनेत्यर्थः । एतच सर्व जीवप्रेरणाय हृदयगुहानिहितत्वोक्तिव्यावर्त्यप्रदर्शनम् । हृदयगुहास्थितत्वोक्ति- लब्धाल्पपरिमाणत्वनिरसनीयां शङ्का दर्शयति ब्रह्मतीति । पूर्णमपरिच्छिन्नपरिमाणमित्यर्थः ।। अस्माक- मिति । परिच्छिन्नज्ञानयोग्यानामित्यर्थः ।। वक्ष्यमाणप्रकारेणेति । 'सद्धावं यापयेद्यस्मात्सत्यं तत्तेन कथ्यते' इत्यादिवक्ष्यमाणप्रकारेणेत्यर्थः ॥ अव्यभिचारित्वादिति । संभवव्यभिचाराभ्यामेव विशे- पणस्यार्थवत्त्वादिति भावः ॥ परेप क्लेश इति । अत्र यदृपेण यन्निश्चितं तद्रूपं यन्न व्यभिचरति तत्सत्यम् । यद्रूपेण यन्निश्चिंत तद्रूपं यद्यभिचरति तदनृतमित्युच्यतेऽतो विकारमनृतम् । सत्यं ब्रह्मेति ब्रह्म विकारायावर्तयति । अतः करणत्वं प्राप्तं ब्रह्मणः । कारणस्य च कारकत्वं । वस्तुत्वान्मृद्दचि. दृपता च प्रामा ।अत्रेदमुच्यते ज्ञानं ब्रह्मेति । ज्ञानं ज्ञप्तिरवबोधः । भावसाधनोऽयं ज्ञानशनः । .

·मान्त्रवाणकर्मबन्न गायते) । आनन्दमयाधिकरणम् ॥ ब्रह्मविशेषणत्वात्सत्यानन्ताभ्यां सह । न हि सत्यत ऽनन्तता च ज्ञानकर्तृत्वे सत्युपपद्यते । ज्ञानकर्तृत्वेन हि विक्रियमाणं कथं सत्यं भवेत् अनन्तं च । यद्धि न कुतश्चित्प्रविभज्यते तदनन्तम् । ज्ञानकर्तृत्वे च ज्ञानानन्ताभ्यां प्रविभक्तमित्यनन्तता न स्यात् । अनो ज्ञानं ब्रह्मति कर्तृत्वादिकारकत्वनिवृत्त्यर्थम् । गृदादिवदचिद्रूपतानिवृत्त्यर्थ च प्रयुज्यते । ज्ञान ब्रह्मेति वचनादन्तवत्वं प्राप्तम् । लौकिकज्ञानस्यान्त- वत्त्वदर्शनादतस्तन्निवृत्त्यर्थमिहानन्तमित्येवंरूपविशेषणकृत्यान्वेपणे परेषां क्लेश इत्यर्थः । यथा चेतत्तथा तैत्तिरीयशाङ्करभाष्यादौ स्पष्टम् । ब्रह्मति च पूर्ण प्रतीतमित्युक्तशङ्कापरिहारायोक्तमल्पपरिमाणं प्रकटय- दिति ।। क्रार्यत्यादि । अन्यथा हृदयगुहावस्थितत्वोक्तिवय्यादिति भावः ॥ न संयोगमात्रमिति । सर्वगतत्वेन नित्यसंयुक्त वादिति भावः ॥ नाप्पैक्येति । ब्रह्मणा सहेति भेदाभिधानादिति भावः ॥ तव्यक्तिस्थान इति । वैकुण्ठादावित्यर्थः । एतच्च प्रायिकाभिप्रायमित्यविरोधः । मुक्तमात्रस्य ब्रह्मणा सह भोगप्रतीतिनिरासाय सर्वान्कामानश्नुत इत्यस्य तात्पर्यमाह सत्यकामवादीति । सत्यकामत्वादेर्जी- बभ्वरूपत्वादभिव्यकिरेवेत्युक्तम् । उतान्यथेति ।। सकलजी किन्याविनेत्यर्थः । ऽयं च शंका सर्वजीवप्रेरणाय हृदयगुहानिहितत्त्वोक्तिनिवां दर्शिता । भगा।:म जीवनरूपप्रयोजनाभाये हृदयनिहितत्वस्यो- क्तम्य वैय्ययप्रसंगादिति येथम् । अपरामपि तन्नि मांगकां दर्शयति ब्रह्मेति ।। पूर्ण प्रतीतमिति । पूर्णमखिलवस्तुक्तगतमपरिछिन्नमित्यर्थः अस्माकं अल्पवस्तु तपरिन्निशानयोग्यानामित्यर्थः । तदाशङ्कोतरत्वेन स्थस्वहृदयगतं परिछिन्नपरिमाणमेव जयमिति निहितं गुहायामित्यनेनोच्यत इति ज्ञातव्यम् ॥ नैक्यापत्तिरिति । ब्रह्मणा सहेत्युक्त वादिति भावः ॥ किन्तु तव्यक्ति स्थान इति । वैकुण्ठादावित्यर्थः । इतरत्र परब्रह्म गा सह भोगासंभवादिति । ।। 30 मांत्रर्णिकमेवचगीयते 30 ।। भूचितमिति । संग्रहेणोक्तभिन्यर्थः । पर. शब्दस्य प्राप्तिकर्मबोधकम्थल एव श्रवणेन ब्रह्मविशेषणत्वेनाश्रवणातद्विशेषणत्वस्याप्यभिमतत्व वावृत्ति. प्रसंगात्तचापकाभावाच्चत्यत आह तज्ज्ञानस्येति । अनंतबदित्यादिमूल दस्यार्थोऽन्तवन्न भवतीत्यादि । प्रतीयमानाकारस्येति । ब्रमपदेन साक्षिणा च प्रतीयमानम्य पूर्णत्वा पूर्णत्वादेराकार येत्यर्थः । उता न्यथेति । सर्वोतमत्वसर्वप्रेरकत्वादिनेल्यर्थः । ब्रह्मेति पूर्णमिनि । पूर्ण सकलवस्तुगतमपरिच्छिन्नपरि. माणमित्यर्थः । अम्माकमिति । परिच्छिन्ननानयोग्य' नामित्यर्थः ॥ श्रुतिरिति । उपनिपदित्यर्थः । तचक्तिस्थान इति । शेतहीपादौ । या० ।। 30 मान्नवणिकमेव च गीयते 30 || ललितमित्येत प्रदर्शितमिति प्रतीति- निवारणाय व्याचष्टे असाधारणधर्मति ।। उतान्यथेति । सकल जीवप्रेरकत्वा दिनेत्यर्थः । इयं च शक्षा अत पाव । -- ---.. 25 ·१३५६ ॥ न्यायसुधा ॥ (१.१ पां.१ ७.६ १.१. सर्वजीवप्रेरणाय हृदयगुहानिहितत्वोक्तिनिवां दर्शिता । अपरामपि तन्निवल्माशङ्कां दर्शयति ब्रह्मेति पूर्णमिति । पूर्ण सर्ववस्तुगतमपरिच्छिन्नपरिमाणमित्यर्थः ।। अस्माकमिति । परिच्छिन्नज्ञानयोग्याना- मित्यर्थः ।। परेषां क्लेश इति । आनन्त्यस्य बृहत्त्वापरपर्यायस्य धर्मत्वेन धर्मिसापेक्षत्वान्न स्वरूपलक्षण- स्वमत उक्तम् सत्यमिति । तेनापि महासामान्यमात्राभिधानात्तत्पर्यवसानायापरा व्यक्तिर्वक्तव्येत्यपेक्षा विज्ञानमित्युक्तम् । नन्विदमयुक्तम् । सुखदु:खरागद्वेषादीनां ज्ञानप्रभेदत्वस्य गुरुणाऽभ्युपगतत्वात् । ज्ञानत्वस्यापि महासामान्यतया तत्पर्यवसानाय दुःखादिव्यावृत्तव्यक्त्यन्तरं वाच्यमित्यत उक्तम् आनन्द. मिति । तथा च विज्ञानसामान्यालम्बनमानन्दविशेषो ब्रह्मेत्यानन्द एव बृहत्त्वादिधर्मवत्तया निरुपाधिक- ब्रह्मस्वरूपलक्षणं पर्यवस्यतीति परेपां विशेपलक्षणकृत्यान्वेपणक्लेश इत्यर्थः । अनन्तब्रह्मपदाभ्यामेवा- पान्तरहितधर्मिस्वरूपलक्षणाभिधानसम्भवे उक्ताकाङ्क्षानुदयेनेतरवैय्यात । आनन्देतरपदव या. परिहाराच्च । वैषयिकानन्दानामनेकेपामनुभवेनानन्दपदादप्यानन्दत्वसामान्यमात्राभिधाने वैषयिकानन्द व्यावृत्तव्यक्तिस्वरूपबोधनाय पदान्तरस्यापक्षितत्वप्रसङ्गाच्चत्याशयेन क्लेश इत्युक्तम् । ब्रह्मेति च पूर्ण प्रतीतमित्युक्तशङ्कापरिहारायोक्तम् अल्पपरिमाणमिति ॥ कार्यकारणप्रेरकत्वेनेति । अन्यथा हृदय. गुहावस्थितत्वोक्तवैय्यर्थ्यप्रसङ्ग इति भावः ॥ नाप्यैक्येति । ब्रह्मणा सहेत्युक्तत्वादिति भावः ॥ तयक्ति- स्थान इति । वैकुण्ठादावित्यर्थः । इतरत्र परब्रह्मणा सह भोगासम्भवादिति भावः ॥ सत्यकाम- त्वादीति । सर्वान्कामानिन्युक्तिलभ्यमिति ज्ञातव्यम् । र त्यकामत्वादे वस्वरूपत्वादभिव्यक्तिरेवेत्युक्तम् । श्री० ॐ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॐ ॥ प्रथमवाक्ये ब्रह्मशब्देन परब्रह्मैव सूचित. मित्यन्वयः । कथमित्यतः सूचना प्रकार दर्शयति परशब्देति । अत्र ब्रह्मज्ञानेन परब्रह्मप्राप्तिः श्रूयते न हतासम्भवति । अन्य विद्ययाऽन्यगतेरयोगान् । अतः परब्रह्मराप्तिरूपमोक्ष जनकज्ञान- विषयस्यापि परब्रह्मत्वं मूचित गित्यर्थः । युनयन्तरं चाह तज्ज्ञानस्येनि । अत्र ब्रह्मज्ञानस्य मोक्ष. हेतुत्वं श्रूयते । मोक्षजनकज्ञानविषय यं च पर बह्मण एव नान्यस्य । तमेवं विद्वानिति श्रुतेरिति भावः । एवमेव ब्रह्मविदामोति परमिति सूचमिवति भाप्यम्याभिपायो द्रष्टव्यः । तत्त्वप्रकाशिकायां स्पष्टमनुक्त स्वादिति ध्येयम् । अनन्तवदन्तवन्न भवतीति । श्रुतावनन्तमिति स्पष्टोक्तराचार्येरनन्तवदिति कस्मादुक्त- मिति चेत् । उच्यते । अनन्तमित्यत्र न अन्तमनन्तमिति अनश्व इत्यादिवन्नन्समासेऽन्तशब्दोक्तनाश. प्रतियोगिकान्योन्याभावः प्रतीयते । तच्चासङ्गतम् । अतः श्रौतोऽन्तशब्दोऽन्तवदिति व्याख्यातः । ततश्चान्तशब्दोक्तत्रिविधनाशवन्न भवतीत्यनन्तवदिति नसमासः । एवञ्च श्रुतावन्तशब्दोऽश आद्य- जन्ततयाऽन्न बदित्यर्थकः । तथा चान्तं न भवतीत्यनन्तमिलि नसमासो द्रष्टव्यः । यथाऽनादिमत्परं. ब्रह्मेत्यत्रानादीत्येव पदच्छेदे न आदि अनादीति नसमासे आदि भिन्नत्वप्रतीत्या आदिमन्न भवतीत्यना- --- ·माम्नविच गायन) fi भादायाधिकरणम् ॥ दिमदिति नसमासः कृतस्तद्वदिति ध्येयम् ॥ सत्यकामत्वेति । मुक्तानां सत्यकामत्वं नाम भग. वरकामानुकूलकामत्वमेवेति ज्ञेयम् ।। च० -- ब्रह्मेति पूर्णमिति । सर्वदेशगतमित्यर्थः । अस्माकम् । अपरिच्छिन्नरूपं परिच्छेत्तुमनी. शानामित्यर्थः । परेपी क्लेश इति तैत्तिरीयसाङ्करभाष्यादौ स्फुटमेतत् । अस्त्वेवं प्रथमवाक्यसूचितार्थस्य परब्रह्मत्यात्तदुत्थशङ्कापरिहारार्थस्य मन्त्र- वर्णस्यापि तत्परत्वम् । तथापि किं प्रकृत इत्यतः सूत्रार्थ विवृणोति तत्रेति । অন্ত तत्र सत्यत्वं सृष्टयान्सप्राणयोरपि । उक्तं ज्ञानं तु मनसा विज्ञानेनाप्युदीरितम् । अनन्तत्वं तथाऽऽनन्दमयवाचाऽप्युदाहृतम् ।। तत्र लक्षणेषु सत्यत्वं सृष्टया 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत' इति सृष्टि प्रकरणेन, ‘स वा एष पुरुषोऽनरसमय' इति तस्माद्वा एतस्मादन्नरमायादिति चानप्राण- योरन्नमयप्राणमययोः प्रकरणाभ्याम(मप्यताम् । ज्ञानं तु ब्रह्मलक्षणं मनमा । 'तरमाहा एतस्मात्माणमयादि'त्यादिना मनोमयप्रकरणेन । विज्ञानेनापि । 'तम्माता एतम्मान्मनोमया. दि'त्यादिना विज्ञानमयप्रकरणेनाप्युदीरितम्। तथाशब्दः समुच्चये। अनन्तत्वमपि ब्रह्मलक्ष णम् । आनन्दमयनाचा। 'तस्माद्वा 'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादि' त्यादिनाऽऽनन्दमयप्रकरणेन । अपिपदेनोत्तरवाक्यैरप्युदाहृतम् । अत उत्तरेषां पण्णामपि प्रकरणानां मात्रवर्णिकपरब्रह्म लक्षणविवृतित्वात्(परं) ब्रह्मैवान्नमयादय इति सूत्रार्थः । प० शे० - उत्तरवाक्यरपीति । आनन्दमयप्रकरणादुपरितनैः को येवान्याकः प्राण्यादित्यादि. वाक्येरपीत्यर्थः । अपि पदेनोत्त(नतदुत्तीरवाक्यैरपीति । कोवान्या"दित्यादिवाक्यरित्यर्थः । एतच्च विवरिप्यते। "नाल्पेसुखमितिप्रोक्त्वैवानन्दमये''त्यादिव्याख्यानावसरे ॥ पण्णामपि प्रकर- णानामिति । सृष्टिप्रकरणेन सह घट्त्वं ध्येयम् ।। - उत्तरवाक्यरपीति । आनन्दमयप्रकरणादुपरितनैरित्यर्थः ।। षष्णामपति । इदं चोत्तर माक्यानामध्यानन्दमयप्रकरणान्तर्भावमभिप्रेत्येति द्रष्टव्यम् ।। सु सत्यत्वं सृष्टिप्रकरणेनोक्तमित्युक्तम् । तत्कथमित्यत आह सद्भावमिति । या० 0.0-- ·१३५८ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.. भ.५ सूः१५५ - अनु० सद्भावं यापयेद्यग्मात्मन्यं तत्तेन कथ्यते ॥ इति सृष्टिरिह प्रक्ता मच्छन्दः सद्भाववाची । सम्झावे माधुभावे च गदित्येनत्प्रयुज्यत इति वचनात् । सझावो जन्म । यथोक्तम् । सद्भावाव्देन प्रजननं भूचितमिति । तथा च सच्छन्दे जन्मवाचिनि कर्मण्युपपदे यातेरन्तीतण्यादातोऽनुपसर्ग क इति कप्रत्यये कृतेऽयस्मयादीनि छन्दसीत्युपपदस्य भसंज्ञायां सत्यमिति भवति । ततः सत्मदा जन्म यापयेत्प्रापयेत्स्वव्यति रितं सर्वं यम्मात्तस्मात्तद्ब्रह्म सत्यं कथ्यत इति मकलजगजन्मकारणत्वं सत्यशब्दार्थ हृदि कृत्वा आत्मन आकाश इत्यादिश्रुत्येहानुवाके मृष्टिः प्रोक्तत्यर्थः । अस्तु जगत्स्रष्टुत्वं सत्यशब्दार्थः । तथाऽध्यात्मन आकान इत्यादिसृष्टिप्रकरणं तयाख्यानमिनि न युक्तम् । अवयवार्थकथनादेरभावादित्यत आह जगदिति । अनु०--- जगत्मदावयापकम् ॥ ब्रह्मति स्थापनायव सत्यम लंदन यजगत्सद्भावयापकं ब्रह्मेत्युक्तं तस्यार्थस्य स्थापनायव सृष्टिः प्रोक्ता नावय- वार्थकथनाद्यथा । एतदुक्तं भवति । नावयवार्थकथनादिकमेव व्याख्यानम् । किं तूतस्थाप- नमपि । प्रकृते च सत्यं ब्रह्मेति लक्षणेऽमिहिनेऽसंभवीदं पञ्चानां महाभूतानामेव जगजन्मा- दिकारणत्वादित्याशङ्कय महाभूनानामपि ब्रह्मैव कारणं नदन्तर्गतं तन्मत्तादिप्रदं चातो ब्रह्मैव जगजनकमिति तत्स्थापनमात्मन आकाश इत्यादिना क्रियत इति भवतीदं तब्याख्यानमिति । शे सद्भावगम्य सत्तार्थनाभ्रांति परिहारायाह मड़ावो जन्मेति । कुतः सत्तावाचिन- स्तग्य नापरित्यागेन जन्मार्थत्वमित्यतो गीताभाप्य पम्मत्या तत्समर्थयते ।। यथोक्तमिति । सप्तदशाव्याये मद्भावे साधु भावे चैनच्छलोकव्याख्यानाबमर इत्यर्थः । प्रागधनः सत्तापादानं प्रजननमित्यर्थः । यद्यपि सद्भावशब्दः सत्तामात्रवची तथाऽप्यत्र ब्रह्मणो जगज्जनकत्वम्य विवक्षितत्वात्सत्ताविशेषप्रजननपर इति ज्ञायत इति प्रतिपादयितुमुक्तमित्यनुक्त्या सूचितमित्युक्तमित्यवधेयम् || प्रत्यय इति । उपलक्षणं चतत् । आतो लोप इटि चेत्याकारलोप च सतीत्यपि द्रष्टव्यत्। ननु झल' जशोन्त इत्यनेन जश्त्वा. पत्त्या सद्यमिति भवितव्यं सत्यमिति तु कथमित्यत आह छन्दस्युभयथेति । अत्रायस्मयादीनि छन्द- मीत्युपपदग्य भसंज्ञायागिन्येव पाट: स्वरसत्वान्प्रायिकत्वा त्सत्तर्यातनाच'वेति सत्यशब्दव्याख्यानपरचतुर्थ- पादीयानुव्याख्यानव्याख्यानपर अयस्मयादीनि छन्दसी'ति भसंज्ञास्मरणाजश्त्वाभाव इति सार्वत्रिकटीका- कारीयोत्तरग्रन्थान्सारिन्याचेति द्रष्टव्यम् । छन्दम्युभयथेतिका चिकपाटे स्वयमर्थः । यद्यपि तृतीया.

·ध्यायस्थस्य छन्दस्युभयथेत्यस्य सार्वघातुकार्धधातुकोभयविषयकत्वमेव । षष्ठाध्यायगतस्याप्याद्यस्य वृत्ति- कृन्मते तिसृचतसृशब्दयोर्नामि दीर्घत्वादीर्घत्वविषयत्वमेव । हरदत्तादिमते त्वविशेषेण नामि दीर्घत्वा- दीर्घत्वविषयत्वमेव । तत्स्थस्यैव द्वितीयस्य तस्य तु भूसुधियोर्यणादेशनिषेधापवादकतयेयणादेशोभय- विषयत्वमेव न तूभयपदसंज्ञोभयविषयत्वमिति न तदुभयोदाहरणमिदं संभवति तथाऽप्ययस्मायदीनि छन्दसीति सूत्रीयस्य छन्दस्युभयसंज्ञान्यपीति वक्तव्यमिति वार्तिकस्यार्थानुवादोऽयम् । तथा च छन्दसि भल्वपदत्वयोः समावेशम्य वार्तिक कृता क्वचिदङ्गीकारादुपपदस्य भसंज्ञायां जश्त्वाभाव उपपद्यत इति । अत एवं चतुर्थपादे. 'सच्च त्यच्चामवदि'त्येतद्ग्रन्थव्याख्यानावसरे अयस्मयादीनि छन्दसी'ति भसंज्ञाश्रय - णाज्जश्त्वाभाव इति ग्रन्थकृद्रक्ष्यतीति द्रष्टव्यम् । नन्वेवमुक्तार्थस्थापकत्व प्राप्तावपि न तद्व्याख्यानत्वप्राप्तिरवयवार्थकथनादिरूपत्वस्यैव तत्र तन्त्रत्वात्प्रयोजनाभावेन स्थापनस्याप्य कर्तव्यत्वाञ्चत्यत आह एतदुक्तं भवतीति । प० - इति वचनादिति । गीतावचनादित्यर्थः । यथोक्तमिति । सप्तदशे गीताभाप्ये उक्तमित्यर्थः । कर्मणीति । कर्मकारके || यातेरिति । 'याप्रापण'इतिधारित्यर्थः ।। आत इति । अनुपसर्गे कर्मण्युपपदे आकारान्ताद्धातो: कप्रत्ययो भवतीति कप्रत्यये कृते लश: कतद्धित इति ककार- म्येत्संज्ञायां तस्य लोप इति तस्य लोपे 'आतो लेप इटि चे'त्याकारलोपे च सति र पम् । सन्च्छन्दतकारस्य झलाजशोन्त इति जशादेशे दकारः कुतो नेत्यत आह अयस्मयादीनीति । अयस्मयादीनि शब्द- रूपाणि छन्दसि विषये मसंज्ञानि भवन्तीति आद्याथ्यायचतुर्थपादस्थसूत्रस्यार्थ, । तम्याकृतिगणत्वेन वृत्तावुक्तेः तत्रायमपि शब्दो ग्राह्यः । तथा चापदान्तत्याजश्त्वाभाव इति भाव. । ननु महाभूतानां ब्रह्मैव कारणमित्ययुक्तम् । आकाशादेरेव वाय्वदिकारणत्वादित्यत उक्तम् तदन्तर्गतं चेति । भूतानां ब्रह्मैव कारणम् । तथा चाकाशाद्यन्तर्गतं सद्वाय्वादिकारणं च भवतीति भावः । तदन्तर्गतेः किम्फलमित्यत उक्तं तत्सत्तादिप्रदश्चेति । आकाशादिसत्ताशक्तिप्रतीतिप्रवृत्त्यादिप्रबोधनं कुर्व- दित्यर्थः । आतोऽनुपसर्ग इति । अनुपमर्ग कर्मण्युपपढे आकारान्नादातो कप्रत्ययो भवतीति सूत्रार्थ: । गोद इत्युदाहरणम् । आतो लोप इटि चैत्याकारलोपे सतीत्यपि ग्राह्यम् । ननु झला जशोऽन्ते इति जश्त्वे सद्यमिति भवेत्सत्यमिति तु कथमित्यत आह छन्दस्युभयथेति । 'अयस्मयादीनि छन्दसी'ति सूत्रे वार्तिकं क्वचिदुभयमपि न भवतीति । तस्यायमर्थानुवादः छन्दसि क्वचिद्भत्वं पदत्वं चेत्युभयथाऽपि भवतीति । न तु सूत्रम् । अस्य सूत्रस्य तृतीयाध्यायगतस्य सार्वधातुकार्धधातुकोभयपर. त्वेन पष्ठाध्यायस्थस्य च न' भूरसुधियो:छ' न्दसि क्वचिद्यणादेशनिषेधापवादकत्वेन भपदसंज्ञारूपोभय महा- या.

·३१६० । न्यायसुधां ॥ (१.१ पो.१ १.५२५ विपयकत्वाभावादिति ज्ञातव्यम् । क्वचिदयस्मयादीनि छन्दसीत्युपपदस्य भसंज्ञायामिति पाठः । तथाऽपि तत्सूत्रस्थोक्तवार्तिकस्मरणार्थमेव सूत्रोदाहरणमिति ध्येयम् ॥ तदन्तर्गतं तत्सत्तादिप्रदं चेति । तदेहान्तनियामको हरिश्चाकाशशब्दोक्त' इत्यादिना मृष्टिप्रकाणे भगवत्सृष्टेरपि वक्ष्ययाणत्वेन 'तदुपयोगकथनार्थमिति ज्ञातव्यम् । श्री० -- यथोक्तमिति । गीताभाष्य इत्यर्थः ॥ प्रजननं सूचितमिति ! प्रजननं प्रागसतः सत्तापादनम् । यद्यपि सद्भावशब्दः सत्तामात्रवाची तथाऽप्यत्र ब्रह्मणो जगज्जनकत्वस्य विवक्षितत्वात्सत्ता. विशेषप्रजननपर इति प्रतिपादयितुं सूचितमित्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । प्रत्यय इति । तथाच सदुपपदात् या प्रापणेऽस्मादातोऽनुपसर्ग कः । आदन्ताद्धातोः कर्मण्युपपदे कप्रत्यय: स्यादिति कप्रत्यये कारलोपे आतो लोप इटि चेति धात्वाकारलोपे सत् य् अ सत्येति प्रातिपदिकम् । ननु 'झला जशोऽन्ते' पदान्ते' झलां जशः म्युः इति सूत्रेण सदिति पदान्ते झलम्तकारस्य दकाराख्ये जशि सद्यमिति स्यादित्यत उत्तम् उपपदस्य भसंज्ञायामिति । भसंज्ञा च पदसंज्ञापवादिका । तथा चात्र पदसंज्ञाऽभावेन पदान्तावा- भावान्न जश्त्वप्राप्तिरितिसत्यमिति युक्तमिति भावः । स्व यतिरिक्त सर्वमिनि द्वितीया ।। - - सद्भावपदस्य सत्तारूपार्थप्रत्यायकताप्रतीतिमवतारयति सद्भायो जन्मेति । उक्तार्थे गीताभाष्यं प्रमाणयति यथोक्तमिति । सप्तदशा याये सद्भाचे साधुभाव नति काशिकाव्याख्यावसर इत्यादिः। असतः सत्तापादनरूपप्रजननमित्यर्थः । सद्भावशब्दम्य सत्तामात्राभिधायकत्वेपि प्रकृते ब्रह्मणो- जगजनकत्वस्याभिधित्सिततया सत्ताविशेषरूपप्रजननतात्पर्यक एवायं विज्ञायत इति सूचितमित्यनेन ध्वन्यते । प्रत्यय इति 'आतोनुपसर्ग कः' अनुपसर्गे कर्मवाच के उपपदे आदन्ताद्धातोः कप्रत्ययो भवतीति । गोदः कंबलद इत्यादाविव कप्रत्यये कृते आतो लोप इटि चाजाद्योराधधातुकयोः किछिदिहोः परयोरातो लोपः स्यादित्याकारलोपे च सतीत्यर्थः । ननु झलां जशोऽन्त इति जश्त्वप्रसङ्गेन सद्यमिति भवितव्यमिति सत्यमिति कथं निप्पद्यतेत्यत आह अयस्मयादीनीति । छन्दस्युभयथेत्यपि काचित्कः पाठस्तु सत्ततेर्यातनाच्चैवेति सत्यपदव्याख्यानरूपतुरीयपादीयानुव्यात्याप्रतीकार्थापनपरा | अयस्मयादीनि छन्दसीति भसंज्ञासारणाजश्त्वाभाव इति सकलकोशगतोत्तरप्रन्थाननुरोधादप्रायिकत्वाञ्च न स्वरस इति व्यावक्षाणाः । स अन्नमयप्रकरणं सत्यशब्दार्थ इत्युक्तं तत्कथमित्यत आह सत्त्वमिति । अनु० सत्त्वं जीवनमेव च ।।

·॥ मानन्दमयाधिकरणम् ॥ मान्नवर्णिकमेव च गीयत ) न केवलं जन्मैव सच्छब्दार्थः किन्तु जीवनं च प्राणधारणलक्षणं सत्त्वमेव सच्छब्दप्रवृत्ति निमित्तमेव । अस्ति देवदत्त इत्युक्ते जीवतीति प्रत्ययात् । विशीर्णता च शैथिल्यलक्षणा । सत्त्वं सच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्यात् । कुतः । यद्यस्माद्विशीण वस्तु सन्नमित्याहुः । एवशब्दः पद्लु विशरणगत्यवसादनेष्विति पाठान्मुख्यएवायं प्रयोग इति सूचयति । तथा चाम्तेः शत्रन्तस्य सदेः क्विवन्तस्य या सदिति रूपम् । भावप्रधान चैतत् । सत् सत्त्वं जीवनं विशरणं वा भूतानां यापयतीति सत्यमित्युक्तं भवति । किमतो यद्येवमित्यत आह अत इति । अनु० अतोऽद्यताऽत्तताऽन्नत्वं सत्यशब्दार्थ एव हि यत एवं सकलभूतानां जीवनविनाशहेतुत्वं सत्यशब्दोक्तम् । अतः सत्यशब्दार्थ एवान- स्वमन्नशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । तत् कथम् । हि यस्मादुपजीव्यत्वलक्षणायता विनाशकत्वलक्षणा- तुता च तदिति । प्राणमयप्रकरणं च सत्यशब्दार्थ इत्युक्तम् । तत्कथमित्यत आह प्राणमिति । प्राणं देवा अनुप्राणन्ति मनुष्याः पशवश्चये आयुः प्राणो हि भूनानामिति यद्गतिजीवने ॥ उक्त सदिति धात्वर्थो गतिश्चातो हि सत्यता ।। प्राणत्वं देवादयः प्राणं परमात्मानमनु तत्प्रेरणया प्राणन्ति चेष्टन्ते । स प्राणः परमात्मा सर्व- पामायुर्जीवनहेतुश्चातऽसौ प्राण उच्यत इति मन्त्रेण प्राणन्ति प्रवर्तन्ते जीवन्ति वा सर्वभूतान्य. नेनेति प्राणशब्दार्थतया गतिजीवने भूतानां गतिजीवनप्रदत्वमिति यावत् उक्ते । यद्यस्मात् यतश्च सदिति धात्वर्थों, गति वन चास्ति धात्वर्थः । ताभ्यां च शतरि क्विपि च कृते सदिति भवति । तच्च भाषप्रधान विवक्षित्वा सत्सत्त्वं गतिं जीवनं वा भूतानां यापयतीति सत्यशब्दोऽपि गतिजीवनप्रदत्वमाह । अतः सत्यता प्राणत्वं सत्यप्राणशब्दयोरेकार्थत्वमिति व्याख्येयम् ।। अनेनान्नमयप्राणमयप्रकरणे सत्यशब्दार्थप्रपञ्चनेन तयाख्याने इत्युक्तं भवति । ज्ञानशब्दार्थो मनोमयप्रकरणमित्युक्तम् । तत्कथमित्यत आह अवबोधार्थ इति । अवबोधार्थो मनुधातुः प्रकीर्तितः ।। प्रकीर्तितो मनु अवबोधन इति व्याख्यातः । ततश्च तस्माद्भावेऽसुन्प्रत्यये विहिते मन इति ज्ञानमिति चैकार्थता भवति । विज्ञानमयप्रकरणस्य ज्ञानशब्दार्थत्वं स्पष्टमेवेति न प्रपञ्चि- ·१३६२. ॥ न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ अ.५ सू.१५ तम् । अत्र ज्ञानं ब्रह्मेति लक्षणेऽभिहिते सकलचेतनसाधारण्यादलक्षणमेतदित्याशंकायां नाक्योध- मानं ज्ञानमिहविवक्षितं । किंतु सकलपदार्थसामान्यविशेषाकारविषयमित्यतो नातिब्याप्ति- रित्याम्या प्रकरणाभ्यां लक्षणस्यातिव्याप्तिपरिहाराय प्रपञ्चनं कृतमिति । आनन्दमयप्रकरणेनानन्तत्वं व्याख्यातमित्यभिहितम् । तत्कथमित्यत आह नाल्प इति । नाल्पे सुखमिति प्रोक्त्यैवानन्दमयतोक्तितः । अनन्तत्वं सुनिणितं पूर्णानन्दो हि नाल्पके ॥ नानन्दमयप्रकरणमनन्तपदनिर्वचनपरत्वादिना रूपेण तद्व्याख्यानम् । किं नामानन्त. त्वलक्षणस्यासम्भावनाशङ्कायामानन्दमयतोक्त्याऽनन्तत्वं सुनिर्णीतमुपपादितम् । परमेश्वरोऽ- नन्तः पूर्णानन्दत्वादिति । ननु साध्यसाधनयोः क्वाप्यदर्शनेन व्याप्त्यभावात्कथमेतत् । मैवम् । नाल्पे सुखमस्तीति श्रुत्युक्त्या हि यस्मादल्पकेऽन्तवति पूर्णानन्दो नास्तीति निश्चीयते । व्यतिरेकव्याप्तिरस्तीत्यर्थः । नन्वनन्तत्ववत्पूर्णानन्दोऽप्यसिद्ध एव । सत्यम् । अत एव को ह्येवान्यादित्यादिनोपपादयति श्रुतिः । उक्तं चैतदानन्दमयवाचाऽपीति । सूत्रार्थमुपसंहरति अत इति । अतो हि मन्त्रवर्णोक्तविम्तृतिम्तु समग्तया ।। क्रियते परया यस्मात् अत इत्युक्तप्रकारेण । हिशब्दः प्रसिद्धौ तुशब्दोऽवधारणे । परया मन्त्रवर्णादुत्तरया श्रुत्या । तस्माद्विष्णुरेवान्नमयादिशब्दवाच्य इति पूर्वेण सम्बन्धः । । शे० अस्तेः शत्रन्तस्येति । तथा चास् भुवीत्यस्माल्लटि तस्य लट: शतृशानचाविति शतरि भसोरल्लोप इति धात्वकारलोपे च सदिति रूपसिद्धिरिति भावः। प्राणन्ति चेष्टन्त इति । अन चेष्टायामिति धातोरिति भावः ॥ प्रवर्तन्त इति ॥ उक्तधातोरिति भावः । जीवन्ति चेति। धातूनाम- नेकार्थत्वादिति भावः । सदिति धात्वर्थो गतिरिति । पदलविशरणगत्यवसादनेविति धातोरिति भावः ॥ अस्तिधात्वर्थ इति । अस्ति देवदत्त इत्युक्ते जीवतीति प्रत्ययादिति भावः ॥ ताभ्यां चेति । नात्र यथाक्रम सम्बन्धः किं त्वम्तेः शतरि संदेः विपि चेति यथायोग्यमेवेति ध्येयम् । ननु मनोमय- विज्ञानमयप्रकरणयोनिशब्दावयवार्थकथनादिरूपत्वाभावात्कथं तघ्याख्यानत्वमित्यतस्तदभावेऽप्युक्त लक्षणातिव्याप्तिनिरासेनोक्तलक्षणव्यवस्थापकत्वाद्यक्तं व्याख्यानत्वभिल्याह ज्ञानमिति । नन्वनन्तत्वं ·માન.માં 4 hયત ) કે કોન્યાધિ રણમ્ | या० कथं तदुपपादनमित्यतस्तेनानन्दमयप्रकरणस्य तद्विवरणन्वोक्तावप्यानन्दमयवाचाऽपीत्यपिशब्देन तदुत्तर. प्रकरणस्थ'को वान्यादि'त्या दिवाक्यानमिव स्थलान्तरस्थनाल्पे सुखमस्तीतिवाक्यस्यापि सङ्ग्रहेणानन्दमय- प्रकरणमात्रस्य तदुपपादकत्वानभ्युपगमायुक्तमेतत्प्रकरणम्यस्यापि तस्योपपादकत्वमित्याह उक्तं चैतदानन्द- मयवाचाऽपीति । इत्यादिनेत्यादिपदेनानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विभेति कदाचनेति विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद लस्माञ्चन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान्कामान्यमश्रुते इत्यभयं प्रतिष्ठां विन्दतेऽथ सोऽभयं गतो भवतीति मनोम्यादिज्ञानान्भोक्षप्रतिपादकवाक्यानां सङ्ग्रहः । अस्तेःशत्रंतस्येति । 'असभुवी'त्यस्य शतृप्रत्यये नसोरल्लोप'इत्यकारलोपे सदिति रूपमिति भावः । नन्वनंतत्वमानंदमयप्रकरणेन विवियत इत्युक्तं तदयुक्तम् । कोहीत्यस्य हेत्वसिद्धि- निरासकस्य तत्प्रकरणेऽभावात् । तेन विनाऽनन्तत्वलक्षणोपपादनामावादित्यत आह उक्तं चतदिति । आन्दमयवाचाऽपीत्यपिपदेन तदुत्तरवाक्यसमुच्चायकेनन्दमयप्रकरणेन तदुत्तरवाययैश्वानन्तत्वमुदाहृतमिति प्रागेवोक्तमेतदित्यर्थः ।। अस्तेः शत्रन्तस्येति । अत्र नसरलोप इत्यकारलोपो द्रष्टव्यः || प्राणन्ति प्रवर्त- न्त इति । अन चेष्टायामिति बातोरिति भावः ॥ जीवन्ति वेति । धातूनामनेकार्थत्वादिति भावः । यथोक्तम् । 'क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकैकोऽर्थः प्रदीत । 'प्रयोगतोऽनुगन्तव्या अनेकार्थी हि धातवः इति । नन्वेवमानन्दमयप्रकरणमनन्तत्यस्योपपादकमित्ययुक्तम् । को ह्येवान्यादित्यादिवाक्यस्य तद्गत- स्वाभावादित्यत आह उक्तं चैतदिति । एवमुत्तरवाक्यानामप्यनन्तत्वोपपादकत्वमपिशब्देन पूर्वमुक्त नानन्दमयप्रकरणमात्रस्येत्यर्थः । ये प्राण ब्रह्मोपासत इत्यादिनेत्यत्रादि दे नानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विति कदाचन' 'विज्ञानं ब्रह्म चंद्वेद तस्माच्चन्न प्रम द्यति' । 'शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वान्कामान्समश्रुते' । अभयं प्रतिष्ठा विन्दतेऽथ सोऽभयं गतो भवतीति वाक्यानां सङ्गहः ॥ श्री० अस्तेः गवन्तस्यति । अस भुवि अस्मात् शतृप्रत्यये शकारऋकारयोलपि अस अत् इति स्थिते 'भसोरलोपः' इति अस इत्यत्रत्याकास्स्य लोपे स अत् सदिति रूपम् । जीवनवदित्यर्थः। सदेरिति । पद्ल विशरणेत्य दिधातोः विवापि तस्य लोपे सति भवति । सन्नमिति तदर्थः ॥ भाव- प्रधान चैतदिति । सदिति पदं धर्मविशे यकप्रतीतिजनकमित्यर्थः । भावप्राधान्यं दर्शयति ।। सत्त्व- मिति । जीवनमेव भावो जीवनवतो । विशरणमेवेत्यर्थः ।। उपजीव्यत्वलक्षणाद्यतेति । जीवनहेतु- - -- -- -: anीर rrrrr A ·लोपे मन् अस् मनस् इति प्रातिपदिकं सिध्यति । न प्रपञ्चितमाचार्यैरिति शेपः। ननु तर्हि स्पष्टत्वे ब्रह्मवल्या मनोमयविज्ञानमयप्रकरणाभ्यां ज्ञानत्वं कस्मात्प्रपञ्चितमित्यत आह ॥ ज्ञान ब्रह्मतीति ।। सकलपदार्थति । तद्भतेत्यर्थः ॥ अनन्तत्ववदिति । साध्यवरेतोरपि सन्दिग्धत्वात्कथं पूर्णानन्दस्वं हेतुरिति भावः उत्तरमाह ॥ अत एवेति । पूर्णानन्दत्वहेतोरसिद्धत्वादेवेत्यर्थः । एवञ्च को येवा न्यादिति वाक्येन पूर्णानन्दत्वस्योपपादितत्यादनन्तत्वोपपादक व युत्तरित्याशयः । ननु कहिं को स्येवान्यादित्यस्य वाक्यभ्य पूर्णानन्द्रत्वोपपादकतयाऽनन्तायोपपादकता प्रामा नानन्दमयप्रकरणम्यैव । अस्य वाक्यस्यानन्दमयप्रकरणादुत्तरत्र सन्धनानन्दमयप्रकरणान्तर्गतत्वाभावादिति चन्न । आनन्दमय- प्रकरणवदुत्तरवा नयानामप्यनन्नत्वोपपादकतायाः पूर्वमुक्त यान्त्रोक्तदोष इत्याशयेनाह ।। उक्त चैतदिति । अपिपदेनेति शेगः ॥ मन्त्रवर्णादुत्तरयेति । सृष्टयादिप्रकरणपटकेनेत्यर्थः ॥ छ । अस्तेः शन्तम्येति । अमभुवीति धातुव्याख्यानात्सत्तादिलिट शतृशानचावप्रथमा समानाधिकरण इति तस्य शत्रादेशे श्नसोर लोप इति इतिघाववयवाकरलोप च सदिति सेत्स्यतीति भावः । प्रागन्ति चेष्टन्त इति । अनचेष्टायामिति धातुव्याग्टयानादिति भावः । जीवन्ति चेति व्ह्वर्था अपि धातवो भवन्ति तद्यथा वपिः प्रकिरणे दृष्टः छेदने चापि वर्तते । केशश्मश्रु वपतीत्यादिभाप्योक्तरिति भावः । मदिति धात्वों गतिरिति । पद्लविशरणगत्यवसादनेन्विति धातुव्याख्यानादिति भावः । अस्तिधावत्वर्थ इति । अम्ति देवदत्त इत्युक्ते जीवाति प्रत्ययादिति प्रागभिहितत्वादिति भावः । ताम्यामिति । अतेः शतरि सदेः विपि चेति यथायोग्यमेव योजनीयं न यथाक्रमम् । . च० सु० ---- एवमानन्दमयोऽस्यामादित्यादिमत्रैः स्वपक्षमायनं विधाय परपक्षप्रतिक्षेपार्थ सत्रम् नेतरोऽनुपपत्तरिति । ब्र. सू. ॥ ॐ नेतरोऽनुपपत्तेः ॐ ॥ तत्र प्रतिज्ञांशं व्याख्याति इतर इति । इतरो जीवो वा शरीरादिकोशो चा प्रकृतिर्वाs. अनु० || ॐ नेतरोऽनुपपत्तेः ॐ ॥ इतरोऽत्र न कथ्यते ॥ वान्नमयादिप्रकरणे न कथ्यते । कुतः । अनुपपत्तेः । सर्व वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽनं ब्रह्मोपासते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासत इत्यादिनाऽन्नमयादिज्ञानान्मोक्षः प्रतीयते । अन्नमयादिशब्दानां च जीवादिवाचिन्वे तदनुपपनेरित्यर्थः । कुतोऽनुपपत्तिरित्यत आह पुरुषमिति ।

·. पुरुपं वेत्ति यो मुच्येन्नान्यः पन्था हि विद्यते ।। इति श्रुतेरन्यवेदी कथं मुक्ति प्रयास्यति ।। अनेन 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इति श्रुति सूचयति । नन्वत्र तमित्युच्यते न विष्णुमिति । मैवम् । सहनशीषी पुरुष इत्यादौ प्रकृत- पुरुषस्य तमिति परामोदित्यभिप्रेत्योक्तम् पुरुपमिति । य :- श्रवणात्स इति द्रष्टव्यम् । मुच्येन्मुच्येत । व्यत्ययो बहुलमिति वचनात् । अन्यः परमपुरुषज्ञानात् । पन्था मोक्षस्य । हिशब्दः श्रुतेः प्रसिद्धत्वद्योतकः । नन्यस्तु पुरुषज्ञानादेव मोक्षः । पुरुषोऽप्यन्यश्चेत्कथं नान्यज्ञानान्मोक्ष इत्यत आह पुरुष इति । पुरुपः पर आत्माऽजो ब्रह्म नारायणः प्रभुः ।। महानानन्द उद्विष्णुभंग ओम इतीयते ।। स्वयं नारायणो देवो नान्य चैतानि कस्यचित् । स्वयं मुख्यया वृत्त्या । एतानि नामानि । कुत एतेषां भयुवन्नामत्वमित्यतः ॐ शब्दस्य विष्णुवाचित्वे तावद्युक्तिमाह तस्मादिति । तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानानि कुर्वते ।। तस्मादोङ्कारस्य विष्णुनामत्वादेव हि ये विष्णुमुद्दिश्य यज्ञदानादि कुर्वते ते 30 मित्यु- दाहृत्यैव । अन्यथा तन्न स्यात् । न ह्यन्योद्देशेन कर्म कुर्वाणैरन्यविषयो मन्त्री जप्यत इति । पुरुषशब्दस्य विष्णु वाचित्वे युक्तिमाह सूक्तेनेति । सूक्तेन पौरुषेणैनं यजन्त्य यात्मकोविदाः ॥ इति पैङ्गिश्रुतिस्तेन नान्यज्ञानाद्विमुच्यते ।। य एनं नारायणं यजन्ति ते पौरुपेण सूक्तेन यजन्ति । तेन ज्ञायते पुरुपशब्दो विष्णु- वाचीति । इति पैङ्गिश्रुतिः पुरुषशब्दस्य भगवदेकवाचितामाह यतस्तेन तमेवं विद्वानित्यस्य विष्णुपरत्वादिति । शे० --- इति पैङ्गिश्रुतिरित्यत: परमपेक्षितमध्याहरति पुरुपशब्दस्य भगवदेकवाचितामाह यत इति । तेनेति । पुरुषशब्दस्य भगवदेकवाचित्वेनेत्यर्थः । तेनेत्युक्तस्य पुरुपशब्दस्य भगवदेकवाचि त्वस्य नान्यज्ञान द्विमुच्यत इति प्रतिज्ञायां साक्षाद्धेतुत्वासम्भवान्मध्येऽपेक्षिनं हेतु पूरयति तमेवं विद्वान- ·१३६६ ॥ न्यायसुधा ॥ अ.१ पा.१ ४.५ सू:१६ मृत इह भवतीत्यस्य विष्णुपरत्वादितीति । अनेनेति पैनिश्रुति: पुरुषशब्दस्य भगवदेकवाचित्वमाह यतस्तेन कारणेन तमेवं विद्वानित्यस्य विष्णुपरत्वं तस्य विष्णुपरत्वान्नान्यज्ञानाद्विमुच्यत इति मुल. योजनोक्ता भवति । केचित्तु तेनेति तच्छन्दश्रवणाद्यच्छन्दाध्याहारेण योजयतीति तेन किं सिद्धमित्यतो मूलं नान्यज्ञानाद्विमुच्यत इति । तदभिप्रायमाह तमेवं विद्वानित्यस्य विष्णुवरत्वमितीत्याहुः ।। प० ॐ नेतरोनुपपत्तः ॐ । 'पुरुषं वेत्ति' इत्यादिमूलं संगमयितुं सौत्रं हेत्वंश शंकापूर्व स्वयं व्याचष्टे कुत इत्यादिना । स्वयमित्यनुवादः मुख्यया वृत्त्येत्यर्थः । एतानीत्यनुवादः नामानीति व्याख्या । तनेत्यनुवादः तस्य व्याख्यानमेवंविद्वानित्यस्य विष्णुपरत्वादिति । तृतीयापंचम्योरेकार्थत्या. दिति भावः । श्री .-- ॐ नेतरोऽनुपपत्तेः ॐ ॥ ननु गुच धातोरात्मनेपदित्वान्मुच्येदिति कथं विधि. लिङ्परम्मैपदित्वमित्यत आह व्यत्यय इति ॥ ओमिति । मूले ओ अ इति पदच्छेदो द्रष्टव्यः । च० पैङ्गिनां श्रुतिरित्येनत् पुरुषशब्दस्य भगवदेकवाचितामाह यत इति पूरणीयेनान्वेती. त्याइ यत इति । - सु० - नन्वितरपरिग्रह इवेश्वरपरिग्रहेऽप्यनुपपत्तिः समाना । तथा हि। ओषधी- भ्योऽनमन्नात्पुरुष इत्योपधिकार्यानविकारं शरीरं पुरुषपदेनोक्त्वा स वा एष पुरुष इति तं परामृश्यान्नरसमय इत्युच्यते । तस्येश्वरत्वेऽनुपपत्तिरेव । तत्प्रवाहपतिताश्च प्राणमयादय इत्याशङ्का परिहतुं पीठ(टिका )मारचयति ब्रह्मशब्दोदित इति । अनु--- ब्रह्मशब्दोदिते तम्मिन्नात्मशब्दं प्रयुज्य च ।। तम्मादाका समृष्टिं च प्रोवाचात्र चतुर्विधाम् ।। ब्रह्मविदाप्नोति परं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति ब्रह्मशब्दोदिते तम्मिन्विष्णौ तम्माहा एतम्मादात्मन इत्यात्मशब्दं (च) प्रयुज्येति योज्यम् । तम्मादेतस्मादित्यनुसन्धानात् । आकाश- सृष्टिं च प्रोवाचाकाशः सम्भूत इत्यनेन । अत्रानुवाके । आत्मशब्दं प्रयुज्य सृष्टिं च प्रोवा- चेत्यनेनात्मत्वमपि विधेयमिति सूचयनि । चतुर्विधाकाशसम्बन्धित्वात्सृष्टेश्चतुर्विधत्वम् । न स्वतः । त्रैविध्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तथाच चतुर्विधाकाशसृष्टिं च प्रोवाचेत्यर्थः । आकाशचातुर्विध्यं कथमित्यत आह भूतमिति ।

·नतरोऽनुपपत्तः) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ १३६७ भूतं भूताभिमानी च तद्देहोऽन्तर्नियामकः ॥ हरिश्चाकाशशब्दोक्तो मुख्यतो हरिरेव च ॥ आ समन्तात्काशते यदाकाशो मुख्यतो हरिः || भूतमाकाशशब्दोक्तमित्यादिसम्बधः । अन्तर्नियामक एषां त्रयाणाम् । तत्रापि न समानकक्ष्यतया चतुर्णामाकाशशब्दार्थत्वमित्याह मुख्यत इति । चशब्दस्तुशब्दा(र्थः) थे । तत्कथमित्यत आह आसमन्तादिति । आ इत्यनुवादेन समन्तात्काशनं ह्याकाशशब्दार्थः । ततश्च यद्यस्माद्धरिरेव मुख्यतः समन्तात्काशते तस्मात्स एव मुख्यत आकाश इति योज्यम् । शे०- अनुपपत्तिरेवेति । स वा एप इति परामर्शानुपपत्तरित्यर्थः ॥ परिहर्तुमिति । एवं देहादिपर्यन्तमागतं हरिमेव तु । परामृशति तम्यैव पञ्चरूपत्ववित्तये । त्यक्त्वा भूतादिकं सर्वं स वा एष' इति श्रुत्यादिनेति शेषः ॥ आत्मशब्दं च प्रयुज्येति । अनेनात्मशब्दं प्रयुज्य चेति च शब्दो भिन्नक्रम इत्युक्तं भवति ।। आत्मत्वमपि विधेयमिति मूचयतीति । श्रुतौ तस्माद्वा एतस्मादित्यतः पूर्व ब्रह्मणा विपश्चितेत्यनन्तरं स आत्मा चेति शेष सम्पूर्या-मत्वमपि विधेयमित्यर्थः । अन्यथा पूर्वत्रात्मत्वा- नुक्त्याऽऽत्मत्वेनात्रतु तस्यात्मशब्देनानुवादानुपपत्तेरिति भावः । चतुर्विधां सृष्टिमिति सृष्टेश्चातुर्विध्यपर. मिति भ्रांति निवारयति चतुर्विधेति । नन्वनुपपत्तेरभावेन चातुर्वि यस्यैव सम्भवात्कुतो न स्वत इत्यत आह त्रैविध्यस्येति । प्रादुर्भावाभिमानस्वरूपोत्पत्तिनेदेन नैविध्यस्य 'क्रियाप्रवर्तकन्वेन प्रादुर्भावो हरे. जनिरि'त्यादिना वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । कथमिति । भूताकाशस्येवाकाशतया प्रसिद्धत्वादिति भावः ।। आकाशशब्दोक्तमित्यादिः सम्बन्ध इति । अनेनाकाशशब्दोक्त इत्येतद्योग्यतया लिङ्गविपरिणामेन सम्बद्धयत इत्युक्तं भवति । देहस्य सन्निहितत्वात्तन्नियामकत्वमात्रप्रतीति निवारयति एप त्रयाणामिति।। कथमिति । भूते रूइत्वेन तत्रैव मुख्यत्वस्योचितत्वादिति भावः ॥ आ इत्यनुवादेनेति । अतो न वैश्यर्थ्य मिति भावः ।। उक्तशङ्कापरिहारायैवशब्दाध्याहारेण वाक्यं योजयति ततश्चेति । ब्रह्मशब्दोक्त एवात्मशब्दप्रयोग इत्यत्रज्ञापकमाह तस्मादेतस्मादित्यनुसंधानादिति । अत्रेत्यनुवादेनानुवाक इति व्याख्या विधेयमिति । यत्सत्यंज्ञानादिवाक्योक्तं स आत्मेति विधेयमित्यर्थः तथाचाप्रस्तुतस्य कथमात्मशब्देनानुवाद इति शंकानवकाश इति भावः ।। चतुर्विधाकाशेति । भूतभूताभि- मानितहेहतदंतर्नियामकरूपचतुर्विधाकाशेत्यर्थः ।। त्रैविध्यस्येति । 'प्रादुर्भावो हरेजनिरि'त्यादिना मृष्टेः प्रादुर्भावाभिमानम्यरूपत्रैविध्यस्य वक्ष्यमाणावादित्यर्थः ।। प० -- - ·१३६८ ॥ न्यायसुधा ॥ (म.१ पा.१ १.५ सू.१६ या- विधेयमितीति । तेनात्मत्वेनाप्रस्तुतस्य कथमात्मशब्देनानुवाद इति शङ्काऽनवकाश: वैविध्यस्येति । 'प्रादुर्भावो हरेजनिरि'त्यादिना सृष्टेः प्रादुर्भावाभिमानस्वरूपलामरूपत्रैविध्यस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । श्री०- तस्यान्नरसमयत्वस्य । ईश्वरत्वे अन्नमयस्येश्वरत्वे ॥ अनुपपत्तिरेवेति । तद्धि पार्थि- वशरीराणामन्नोपजीविनामेव युक्तं न हरेरित्यर्थः । तत्प्रवाहो विकारप्रवाहः । अतो न विष्णुत्वं तेषामिति शेषः । पीठं भूमिकामारचयति कर्तव्यविचारोपयोगिनमर्थ दर्शयतीत्यर्थः कुत इत्थं योज्यमित्यत आह तस्मादेतस्मादित्यनुसन्धानादिति । तच्छब्दस्य पूर्व दूरप्रकृतपरामर्शकत्वेनैतच्छब्दस्य चाव्यवहित. पूर्वप्रकृतपरामर्शकत्वेन तस्मादेतस्मादात्मन इत्यनुवादबलेन सः ब्रह्मशब्दोदितो विष्णुरात्मेत्यात्मत्वं विधेय- मिति सूचयितुमात्मशब्द प्रयुज्येत्युक्तमिति भावः । तथाच तस्माद्ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यत्र परप्राप्तिका- मेन ज्ञातव्यतयोक्तत्वात् । एतस्मात्सत्यज्ञानानन्तत्वेन लक्षितात् । तथा सति आत्मेति ब्रह्मशब्दोक्तस्या- त्मत्वविधायकवाक्ये आत्मशब्देन प्रकृताच 'आत्मन आकशः सम्भूत' इति श्रुत्यर्थो द्रष्टव्यः । भूतं भूता. भिमानी चेत्युक्तविधया चतुर्विधस्य बायोमुख्यामुख्यभेदेन चतुर्विधाकाशात्सृष्टिमाकाशाद्वायुरिति वाक्येन प्रोवाचेति योग्यम् ॥ आ इत्यनुवादेनेति । अतो न वैयर्थ्यमिति भावः । च० ' : सु० एवं मुख्यामुख्यभेदेन चतुर्विधादाकाशादाकाशाद्वायुरित्युक्तविधया चतुर्विधस्य वायोः सृष्टिं प्रोवाच । तत्रापि वायुशब्देन मुख्यतो हरिरेयोच्यत इति योज्यम् (वक्तव्यम् )। तत्कथमित्यत आह बलेति । अनु०. बल ज्ञानस्वरूपत्वाद्वायुः वशब्दो बलवाची । आयुरिति ज्ञानमुच्यते । अयतेर्गत्यर्थत्वात् । गत्यर्थानां ज्ञानार्थ- त्वात् । तथा वायोरग्निरिति चतुर्विधाहायोश्चतुर्विधस्याग्नेः सृष्टिं प्रोवाच ॥ तत्रापि मुख्यतो हरिरेवाग्निशब्देनोच्यत इति स्थिते तत्कथमित्यत आह अग्निरिति ! अग्निरगं नयन् ॥ न गच्छति स्वतो न प्रवर्तत इत्यगं विश्वम् । अगशब्दे कर्मण्युपपदे नयतेः क्विम् । तत्सन्नियोगेनोपपदलोपो धातोश्च न्हवता निर्वचनत्वात् । ततोऽग्नेराप इति चतुर्विधादग्नेश्व- तुर्विधानामेवापां सृष्टिं प्रोवाच ।। नत्राप्याप इति मुख्यतो हरिरेवोक्त इति वाच्यम् । कथं तदित्यत आह आप इति ।

·आप आपालनाच्चैव आपूर्वस्य पाते रूपमेतत् । उपसर्गहखता धातुलोपश्च निर्वचनत्वात् । चशब्दोऽनुक्तसमु चयार्थः । तेन स्त्रीरूपत्वात्स्त्रीलिङ्ग बहुरूपत्वाबहुवचनं चेत्युक्तं भवति । एवशब्दो हरिरेवेति सम्बद्धयते । एवमद्भयः पृथिवीति चतुर्विधाभ्योऽद्भचश्चतुर्विधायाः पृथिव्याः सृष्टिं प्रोवाच । तत्रापि हरिरेव मुख्यतः पृथिवीशब्दवाच्य इति सिद्धे तदुपपादयति पृथिवीति । पृथिवी प्रथितो यतः॥ प्रथितो यतस्ततः पृथिवीति योजना । पृथु विस्तारे । शे० उक्तविधया चतुर्विधस्येति । भूतं भूताभिमानी चेत्यायुक्तविधयेत्यर्थः ॥ वशब्दो बलवाचीति । न तत्र व्युत्पादनापेक्षेति न व्युत्पादनं कृतम् ॥ अयतेरिति । अस्माद्बाहुलकादौणा- दिके उणि कृतेऽत उपधाया' इत्युपधापद्धौ वायुरिति रूपसिद्धिरिति द्रष्टव्यम् ॥ ज्ञानार्थत्वादिति । धातूनामनेकार्थत्वादिति भावः । विधिति । किप चेति सूत्रेणेति शेषः । नन्वेवं विपो लोपे कृद- न्तत्वात्स्वाद्युत्पत्तावगनीरिति भवितव्यमग्निरिति तु कथमित्यत आह तत्सायोगेनेति । प्रत्ययसन्नि- योगेनेत्यर्थः ।। उपपदस्य लोप इति । अलोन्त्यपरिभाषयोपपदागशब्दान्त्यस्य लोप इत्यर्थः ॥ धातो- श्चेति । धातोरीकारस्येकार इत्यर्थः । यद्यपि प्रत्ययसन्निधानाद्धातोर्हस्ववसिद्धावपि नोपपदान्त्यलोप- सिद्धिर्धातुना व्यवधानेन साक्षात्प्रत्ययसन्नियोगाभावात्तथाऽपि तत्सन्नियोगमात्रेणापि भर्गादिशब्देषु वर्णविकारादेर्दशनेन साक्षात् तद्योगस्यानपेक्षितत्वादपेक्षितस्य च यथाकथमिवत्पन्नियोगस्य प्रकृतेऽपि सत्त्वा- द्युक्त एवोपपदान्त्याकारलोप इति द्रष्टव्यम् । ननु च विधायकाभावात्कथमा पदाकारलोपादीत्यत आह निर्वचनत्वादिति । निरुक्तशास्त्र निरुच्यमानशब्दानां पृषोदरादित्वादेव साधुत्वाजीकारात्पृषोदरा- दित्वादेव चात्र वर्णनाशादीति भावः । यद्यपि च पृषोदरादित्वमात्रेणैव वर्णनाशाद्युपपत्ती प्रत्ययसन्नियोगाश्रयणमनर्थकम् । तथाऽपि प्रकृतिप्रत्ययसन्निधान एव च वर्णविकारादेस्तत्र व्याख्येयत्वा- भिप्रायेण तस्यार्थवत्त्वमिति द्रष्टव्यम् । अगशब्दोपपदान्नयतेर्डिप्रत्ययः इत्यस्य प्रकारान्तरत्वादविरोध इति द्रष्टव्यम् ॥ आयूर्वस्येति । किबन्तस्येति शेषः । तापत्येव स्यात्तत्कथमबिति प्रातिपदिकनिष्प- त्तिरित्यत आह उपसर्गेति । धातुलोपश्चति । धात्वन्तलोप इत्यर्थः । अत्राप्युपसर्गस्य साक्षात्प्रत्यय- सन्निधानाभावेऽपि प्रत्ययसन्नियोगमात्रस्य सत्त्वाद्धस्वत्वे धात्वन्तलोपे च सत्यबिति प्रातिपदिकनिष्प- त्तिरिति भावः । अनुक्तेति । स्त्रीरूपत्वबहुरूपत्वरूपानुक्तसमुच्चयार्थ इत्यर्थः । किं तत्समुच्चयप्रति- पादनेनेत्यतः स्त्रीलिङ्गत्वबहुवचनोपपत्तिरेव तत्प्रयोजनमिति भावेनोक्तसाध्ये प्रति तयोर्हेतुत्वमुपपादयति । तेनेति । अवधारणार्थकैवकारविरोध इत्यतो भिन्नक्रमतया तं योजयति एव शब्द इति ॥ पृथु विस्तार । 27क ·१३७० ॥ न्यायसुधा ॥ (न.१ पा. र अ.६ . इति । यद्यपि प्रथसङ्ख्यान इत्यग्मात्प्रथेः पिवङ्सम्प्रसारणं चेत्युणादिसूत्रेण पृथिवीशब्दो निप्पादित इति तथैव वक्तव्यम् । तथाऽपि प्रथोर्विहितः पिबप्रत्यय उणादयो बहुलमित्युक्तत्वादन्यस्मादपि भव. तीति भावेन पृथु विस्तार इत्यम्मादपि पिवङ्प्रत्यये पित्वात् पिगौरादिभ्यश्चति ङीपि जाते पृथिवीति रूपसिद्धिरिति ज्ञेयम् ॥ ५० ---- आकाशाद्वायुरितीति । अनेन वायोः मृष्टिं प्रेवाचेत्यन्वयः । कीदृशस्य वायो. रित्यत आह ।। उक्तविधया चतुर्विधम्येति । भूतं भूताभिमानी चेन्युक्तविधयेत्यर्थः ॥ अयतेरिति । अयगतावित्यम्य उण्प्रत्यये तस्य 'अत उपधाया' इति वृद्धौ रूपमिति भावः ।। उपपदस्येति । उपपदां तस्याकारम्येत्यर्थः । कैः सूत्रैरेतन्निर्वाह इत्यत आह निर्व वनत्वादिति । व्याकरणवनिर्वचनमपि पृथक्प्रमाणमेवेति तदनुरोधेन प्रकृतिप्रत्ययादिरूह्य इति भावः । उक्तं हि 'वर्णागमोवर्णविपर्ययश्च द्वी च। परौ वर्णविकारनाशौ । धातोस्तदतिशयेन योगस्तदुच्यते पंचविधं निरक्त'मिति ।। पाते रूपमेत- दिति । विप्रत्यये धातोरंतलोपे उपसर्गम्य द्वस्वत्वे च सति अबितिरूपं । तस्य बहुवचनमाप इति शब्दम्वाभाव्यादिति भावः ॥ प्रथविस्तार इति । अस्मात् पिबप्रत्यये पित्वान् डीप्रत्यये प्रत्यये गुणाभावे च रूपं निर्वचनत्वात्स्त्रीत्वात्स्त्रीलिंग चेति भावः ।। उक्तविधयेति । भूतं भूतााभिमानी चेत्याद्युक्तविधयेत्यर्थः । अयतेर्गत्यर्थत्वा- दिति । अयगतावित्य मादुष्प्रत्यये उपधावृद्धौ चायुरिति रूपमिति भावः । नन्वगेत्यत्र कथमुपपदा- कार रोपः । न च निरुक्तत्वेन पृपोदरादित्वाद्वर्णनाश इति वाच्यम् । प्रकृतिप्रत्ययसन्निधानादेव वर्णनाशाडेतत्र व्याख्येयत्वात् । प्रकृते च धातुना व्यवधानेन सन्निधानाभावादित्यत आह तत्सन्नियोगेनेनि । तथा च साक्षात्प्रत्ययसन्निधानाभावेऽप्युपपदविशिष्टधातोः प्रत्ययविधानात् । प्रत्ययसन्नियोगमात्रेण वर्णनाशोपपत्तिरिति भाव इत्याहुः । वस्तुतस्तु का शिकायाम् अन्येभ्योऽपि दृश्यत इत्यत्र दृशिग्रहणं क्विवन्ते विव्यन्तरोपलक्षणार्थमित्युक्तत्वेनोणादिवृत्तौ क्विब्वाचिप्रच्छीत्यत्र क्विपः पूर्व निर्देश इष्टसम्पादनार्थ इत्युक्तत्वेन च क्विपूप्रत्ययस्येप्टसम्पादकत्वमभिप्रेत्य तत्सन्नियोगेनेत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । अत्रालोन्त्यपरिभाषयोपपदान्तस्यैव लोपो द्रष्टव्यः ॥ आपूर्वस्येति । विप्प्रत्यये सतीति ग्राह्यम् ॥ धातुलोप इति । धात्वन्ताकारलोप इत्यर्थः । तथा चाप् इति प्रातिपदिकनिप्पत्तिरिति भावः || पृथु विस्तार इति । अम्माहाहुलि के षिवन्प्रत्यये तस्य च किवविवक्षया गुण भावे पित्वेन डीपि च सति पृथिवीति रूपमिति भावः ।। श्री अगशब्द इत्यादि । तथा चागशब्दे कर्मार्थके उपपदे नी प्रापणे अस्मात् किपि तस्य लोपे विप्रत्यययोगेनोपपदान्त्यस्य गकारस्थस्य अकारस्य लोपे धातोश्च स्वतायामगनि अग्नीति या० --- .

·नैनरोऽनुपपत्तेः) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ १३७१ प्रातिपदिकम् ॥ आङ्पूर्वस्येत्यादि । तथा चायूर्वात् पा रक्षणेऽस्मादुपसर्गस्य हस्वे अप. इति जाते धात्वन्तस्याकारस्य लोपे अप् इति प्रातिपदिकम् । पश्चात्स्वाद्युत्पत्तावाप इति सिध्यति । तदेव दर्शयति तेनेति । अनुक्तसमुच्चयार्थन चशब्देनेत्यर्थः ॥ पृथु विस्तार इति । पृथ् अस्मात् औणादिके पिबन्प्रत्यये पः प्रत्ययस्येति पकारस्य अन् इत्यस्य च लोपे पृथ् इव इति जाते पिनौरादिभ्यश्च स्त्रियां ङीष स्यादिति ङीषि कारपकारयोर्लोपे ई इत्येतावन्मात्रे उर्वरिते सति पृथ्इव् ई पृथिवीति रूपम् । न चात्र पृ इत्यत्र ऋकारस्य अकाररूपे गुणे तस्य च रपरत्वे पर्थिवीति स्यादिति वाच्यम् । पिवन्प्रत्ययस्य कित्कार्यकारिताया विवक्षितत्वान् । मितच स्वस्मिन्धरतो गुणनिषेधकत्वस्य किति चेति सूत्रोक्तत्वादन गुणाभाव इति उणादिवृत्तौ साधितमनुसन्धेयम् ।। च० .. अयतेरिति ॥ अयचमतयणय गताविति धातुव्याख्यानादिति भावः । विबिति । किपचेति योगेनेति हृदयम् । तत्सन्नियोगेन । तादृशप्रत्ययसमभिव्याहारेण । उपपदलोपः । उपपदभूतागशब्दान्त्याकारस्यालोन्त्यपरिभाषया लोप इत्यर्थः । धातोरिति । धात्वयवस्य दीर्घकारस्य- हस्वेकार इत्यर्थः । निर्वचनत्वादिति । निरुक्तशास्त्रे 'वर्णागमो वर्णविपर्यश्च द्वौ चापरी वर्णविकार- नाशौ । धातोस्तदर्थातिशयेन योगरतदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम्' इत्युपगमादिति भावः । तथा च चतुर्विधायाः पृथिव्याः पृथिव्या ओषधय इति तुर्विधौपधिसृष्टिं प्रोवाच । भूतानां समाप्तत्वात्तस्थाने भौतिकग्रहणम मि)तःपरं कार्यम् । तत्राप्योपधिशब्देन मुख्यतो हरिरेवोच्यत इति स्थिते कुत इत्यत आह उष्टानामिति । अनु० उष्टानामाश्रयत्वेन स एवौपधिनामकः ।। दग्धानाम् । उष्टा ओपाः कर्मणि धम् । ओपा धीयन्तेऽम्मिन्नित्योपधिरित्यर्थः । कर्म- ण्यधिकरणे चेति किप्रत्ययः ।। कथमोपध्यन्तर्गतस्योटाश्रयत्वमित्यत आह ओपधीपु स्थित इति । ओषधीषु स्थितो विष्णुः क्षुधिराश्रितो भवेत् । क्षुधितर्जाठराग्निनोप्टैः । ओषधीभ्योऽन्नमिति चतुर्विधोपधीभ्यश्चतुर्विधस्यान्नस्य सृष्टि प्रोवाच । तत्राप्यन्नशब्दो विष्णावेव मुख्यः । अद्यतेऽत्ति चेति व्याख्यानस्य तस्मिन्नेव सम्भ वादिति प्रागेव सिद्धत्वान्नोक्तम् । ततोऽन्नात्पुरुप इति चतुर्विधान्नाच्छरीरतदभिमानितदन्तर्या- मिरूपस्य त्रिविधस्य पुरुषस्य सृष्टिं प्रोवाच । तत्रापि पुरुषशब्देन मुख्यतो हरिरेवोक्त इति स्थिते तत्कथमित्यत आह पुरीति । पुरि शेते यतः सोऽथ पुरुषश्चति गीयते ॥ 27.

·अथ तम्मात् । पुरि शरीरे । अत्रोपपदस्य सप्तम्या अलुक् । तस्य चेकारस्योकारः । धातुशकारस्य पकारो निर्वचनत्वात् । अधिकरणे शेतेईः । एवमात्मादिशब्दान्व्याख्याय तेषां सृष्टिं विवृणोति क्रियेति । क्रियाप्रवर्तकत्वेन प्रादुर्भावो हरेजनिः ॥ आकाशादिपु नान्यास्ति ह्यभिमानोऽभिमानिनः ।। अभिमानिशरीरस्य साक्षाद्धृतम्य चोद्भवः ।। माक्षाजन्मैव किं न स्यादित्यत आह नान्येति । हिशब्दो नित्यो नित्यानामित्यादिश्रुतिप्रसिद्धिसूचकः । अभिमानो ममेदमिति बुद्धिः । जनिरिति सम्बन्धः । भूतस्येत्युक्षपलणम् ओषध्यादिभौतिकस्य चेत्यपि ग्राह्यम् । साक्षादुद्भव एव जनिरित्यन्वयः । -- शे० दग्धानामिति । तापत्रयेणेति शेषः । उप दाह इति धातोरिति भावः ।। कर्मणीति । 'अकीर च कारके संज्ञायामि'त्यनेनेति शेषः । कर्मण्यधिकरणे चेति किरिति । कर्मण्युपपदे घुसंज्ञकेभ्यो धातुभ्योऽधिकरणे कारके किप्रत्ययो भवति । चकारोऽनुक्तसमुच्चयाथैः । जलं धीयतेऽस्मिन्निति जलधिरिति यथेति सूत्रार्थः । तथा च धाधातोर्दाधाध्वदाबिति धारूपतया धुत्वादमा- किप्रत्यये कम्येत्संज्ञायां किावा दातो लोप इटि चेत्याकारलोप ओषधिशब्दनिप्पत्तिरिति भावः ।। अधिकरणे शेतेरिति ॥ अधिकरणे सप्तम्यन्ते उपपदे शेते रन्येप्यपि दृश्यत' इति सूत्रेण उप्रत्यये डित्वाहिलोपे च पुरुषशब्दनिष्पत्तिरिति भावः । अथवा । अधिकरणे सुबन्ते उपपदे शेतेरच्प्रत्यये निर्वचनत्वेन शेतेरीकारलोपे उक्तरूपनिप्पत्तिरिति भावः । केचितु शेतेर्धातोरधिकरणे सुबन्ते उपपदे- चप्रत्ययो भवतीत्येव सूत्रार्थः । तथा च खे शेते खशय इत्यादिवत्पुरुशय इत्येव स्यात्तत्कथं पुरुषशब्द- निप्पत्त्यर्थमेतत्सूत्रोदाहरणमित्याशङ्कय तथा सति गिरिशय इत्येवोक्तरीत्या प्रसङ्गेन गिरिश इत्यादेरप्य. निप्पत्तिप्रसङ्गात् । न च गिरौं 'शेतेर्ड' इत्येतत्सूत्रीयवार्तिकादेव तदुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्रास्या- प्युपसङ्खधेयत्वात् । नियामकस्य शिष्टप्रयोगस्यात्रापि तुल्यल्यादित्यत्र तात्पर्यमित्याहुः । प० तत्स्थान इति 'भूतं भूताभिमानीचे'त्यत्र भूतपद्रस्थाने भौतिकपदं भूताभिमानिपदस्थाने भौतिकाभिमानिपदं च स्थापयित्वा योज्यमित्यर्थः । उष्टानामित्यस्यार्थो दग्धानामिति ॥ कर्मणि धजिति । 'उपदाह' इति धातोरिति योज्यम् । 'पुगंतलघूपधस्यचे'ति गुण इति भावः । कर्मणीति । कर्मण्यु- पपदेऽधिकरणेऽर्थे घोः किप्रत्यय इति सूत्रार्थः । धातुशकारस्य पकारः कथमित्यत आह अधिकरणे ।

·नंतरोऽनुपपत्तः) । आनन्दमयाधिकरणम् ॥ १३७३ या० शेतेरिति । अधिकरणे सुप्युपपदे शीवप्न इत्यस्याच्यत्ययो भवतीति सूत्रेण तृतीयाध्याये द्वितीयपादे अच्प्रत्ययविधानात् । तथा चाच्यत्यये सप्तम्यादेरलुगादिवन्निर्वचनत्वादेव धात्वन्तलोपे पुरुष इति भवतीति भावः। कर्मण्यधिकरणे चेति । कर्मण्युपपदे घुसंज्ञकम्यो धातुभ्योऽधिकरणे कारके किप्रत्ययो भवतीति सूत्रार्थः । जलं धीयतेऽस्मिन्निति जलधिरित्युदाहरणम् । तथा च दाधाध्वदाविति घुत्वादस्मादधिकरणे किप्रत्यये कित्वादातो लोप इटि चेत्याकारलोपे ओषधीति रूपमिति भावः । 'अधिकरणे शेतेरि'ति सूत्रम् । यद्यप्यस्य सूत्रस्याधिकरणे सुप्युपपदे शेतेर्धातोरच्प्रत्ययो भवतीति काशिकायां व्याख्यानं कृतं खशय इति चोदाहृतम् । तथा चानेन पु शय इत्येव स्यान्न पुरुश इति । तथाऽप्यस्याधिकरणे सुम्युपपदे शेतेर्धातोर्डप्रत्ययो भवतीत्यप्यर्थमभिप्रेत्यात्रोदाहरणमिति ज्ञातव्यम् । अत एवैतत्सूत्र व्याख्यावसरे काशिकायां गिरौ इश्छन्दसीन्युक्त गिरिश इति चोदाहृतम् । तत्र गिराविति वैदिकप्रयोगसिद्धाधिकरणसामान्योपलक्षणादविरोधः ॥ श्री० – कर्मणि घनिति । उष् प्लुप् दाहेऽस्मात्कर्मणि घनि घकारअकारयोलोपेनाकारमात्रे उर्वरिते सति सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति उकारस्योकाररूपे गुणे ओघ अ ओपेति रूपम् ॥ तदर्थ उक्त उष्टा इति ।। कर्मणीति । दावाध्वदाप् । दारूपा धारूपाश्च धातवो घुसंज्ञाः स्युरिति धातुरूपस्यास्य धातोघुसंज्ञायामोषा धीयन्तेऽत्रेत्यधिकरणे कर्मण्यधिकरणे च कर्मण्युपपदे घुसंज्ञकेभ्योऽधिकरणे किप्रत्यये ककारलोपे कित्त्वाद्धात्वाकारलोपे ओष ध् इ ओषधीति रूपम् । पुरुष पदेन भौतिकस्यामिमानिदेहस्यैव विवक्षितत्वेन तदतिरिक्तस्य भौतिकस्याभिमानिदेहस्यैवाभावान्त्रिविधत्वं ज्ञेयम् । सप्तम्याः पुरीत्यस्याः ।। इकारस्येति । ङीति सप्तमीविभक्त रूपस्य इकारस्य उकार इत्यर्थः ।। धात्विति । शीङ् स्वप्न इति धातुशकारस्येत्यर्थः ॥ अधिकरणे शेतेरिति । अधिकरणे सुप्युपपदे शेधातोर्डप्रत्ययः स्यादिति सूत्रार्थः । तथा च पुरिशी इति स्थिते इकारस्योकारे धातुशकारस्य पकारे पुरुषी इति जाते डप्र- त्यये टिभूतस्य ईकारस्य लोपे प्रत्ययाकारे मिलिते सति पुरुम् अ पुरुषेति रूपम् । अत्र काशिकाया. मधिकरणे शेतेरित्यत्र गिरौ दुश्छन्दसीत्युक्त्वा गिरिश इत्युदाहृतत्वाद्रािवित्यस्य चाधिकरणसामान्य- मात्रोपलक्षकतयोक्तरीत्या डप्रत्यय एव व्याख्येयो न त्वचप्रत्ययः । तथात्वे पुरिशी अस्मादच्प्रत्यये ईकारस्य एकाररूपे गुणे पुरिशे इति जाते एचोयवायाब इति अचिपरे एकारस्यायादेशे पुरिशय् अ पुरिशय इति स्यात् । खे शेते इति खशय इतिवत् न तु पुरुष इति रूपमिति द्रष्टव्यम् । नित्यो नित्यानामिति । अत्र निर्धारणबलात्स्वरूपेण नित्यानां जीवानां सकाशादप्यतिशयेन यन्नित्यत्वं कथ्यते तच्छरीरस्यापि नित्यत्वं विना नोपपद्यत इति शरीरस्यापि नित्यत्वमस्माद्राक्यात्सिध्यतीति भावः । ॥

·१३७४ ॥ न्यायसुधा ॥ अ.१ पा.१ १.६ सू.१६ च० - कर्मण्यधिकरणे चेति । कर्मवाचके उपपदे घुमंज्ञकधातुभ्योधिकरणकारकेर्थे किप्रत्ययो भवति चकारोनुक्तभावकर्मादिसमुन्चयार्थः । जलानि धीयन्तऽस्मिन्निति जलधिरित्युदाहरणम् इत्थं च दाधाब्वदाबिति धारूपतया घुत्वादस्मा किप्रत्यये तस्य कित्वादातो लोप इटि चेति धान्याकारलोपे ओपधिशब्दनिष्पत्तिरिति भावः । अधिकरणे शेतेरिति । यद्यपदं सूत्रं वामनः काशिकायामच. प्रत्ययविधायकमिति व्याचल्यावुदाजहार च शय इति नैतन्सूत्रोदाहरणं प्रकृतसङ्गतम् । तथापि प्रकृतसूत्रे गिरौ डश्छन्दसीतिवार्तिकस्योदाहृततया तम्य इप्रत्ययविधायकत्वमम्तीत्याशयेनेदमुदाहृतमिति समादधुः । अत्र व्याकतीर: अधिकरणे सप्तम्यन्ते उपपदे शेतेरन्ये व पि दृश्यत इति सूत्रेण इप्रत्यये डित्वा- हिलोपे च पुरुषशब्दनिष्पत्तिरिति भावः । अथवा । अधिकरणे सुबन्ते उपपदे शेतेरन्प्रत्यये । निर्वचनत्वेन शेतेरीकारलोपे उक्तम्पनिष्पत्तिरिति भावइत्यपि न्यभारमः । सु०- यद्येवमात्माकाशवायग्न्यपृथिव्योषध्यन्नपुरुपपदैर्मुख्यतो हरिरेवोक्तः अन्य- दमुख्यतस्ततः किं प्रकृत इत्यत आह एवमिति । अत्र देहशब्दात्प्रागात्मशब्दोऽध्याहार्यः । स अनु०- एवं देहादिपर्यन्तमागतं हरिमेव तु ।। परामृशति तम्यैव पञ्चम्पत्ववित्तये ।। त्यक्त्वा भूत दिकं सर्व स वा एप इति श्रुतिः ॥ वा एष पुरुष इति श्रुतिः प्रकृतमपि भूतादिकं सर्वं त्यक्त्वाऽऽत्मादिदेहपर्यन्तमागतं तैः शब्दैः प्रकृतं हरिमेव परामृशति । तस्यैव सृष्टिकर्तुः शरीरेऽन्नमयादिपञ्चरूपत्वज्ञापनायेति । इदमुक्तं भवति । नानमयादीनां परब्रह्मत्वपरिग्रहे स वा एप पुरुष इति परामर्शविरोधः । आत्मपदोदि- तस्य परामर्शोऽयमिति स्वीकारात् । न च नासौ परब्रह्म । तस्मात्परप्राप्तिकामेन ज्ञातव्यनयो- तादेतस्मात्पुनः सत्यज्ञानानन्तत्वेन लक्षितादात्मन इति प्रकृतानुसन्धानात् । न च सन्निहित- परामर्शपरित्यागेन दूरप्रकृतपरामाङ्गी कारोऽनुचित इति वाच्यम् । आत्मादिपुरुपान्तसर्वशब्द- रपि तस्यैव प्रकृतत्वाङ्गीकारान् । न चेश्वरम्योत्पत्तिरनुत्पन्ना। प्रादुर्भावापेक्षया व्याख्या- नात् । न चैतदप्रामाणिकं व्याख्यानम् । कारणत्वेनेत्युपपादयिष्यमाणत्वात् । न चैवं भूतादि. सृष्टेरप्रामाणिकत्वापत्तिः । आकाशादिशब्दानां भूतादिपरत्वस्यापि स्वीकारात् । अनेकार्थ. तायाश्चोपपादयिष्यमाणत्वात् । न चैवं तेषामपि प्रादुर्भावमात्रापत्तिः । सामान्यतः श्रुतस्य सम्भवशब्दस्य यथायोग्यं व्याख्यानोपपत्तेः । न चैवमप्यन्नरसमयस्य प्रकृतसर्वात्मकत्वापत्तिः । प्रकतानामपि भूतादीनां परित्यागेन हरेरेव परामर्शाङ्गीकारात् । न चैतदन्याय्यम् । आकाशा- - ·सामना) ॥ मानन्दमयाधिकरणम् ॥ १३७५ दिशब्दानां हरावेव मुख्यत्वेन तस्यैवोत्कटतथा बुद्धिसन्निधानात् । न चेश्वरपरामर्शो व्यर्थः । तस्यैवान्नमयादिपञ्चरूपताज्ञापनाय प्रकरणान्तरारम्भार्थत्वात् । तस्य च लक्षणविवरणार्थत्वे. नोपयोगस्योक्तत्वात् । तथा चान्नमयस्य ब्रह्मत्वेऽनुपपत्त्यभावान्न तत्प्रवाहपतितानां प्राणाया- दीनामब्रह्मत्वं कल्पनीयमिति । शे०.--- नन्वादिश्च पर्यन्तश्च तयोः समाहार आदिपर्यन्तं देहस्यादिपर्यन्तं देहादिपर्यन्तम् इन्युक्त्या देहस्यैवादित्वमन्तत्वं च प्रतीयते । तच्चायुक्तम् । विरुद्ध वनकस्यैव तद्योगादित्यतो योजयति अत्रेति । आत्मदेहादिपर्यन्तमित्यर्थः । आत्मशब्दा-याहारेणात्मन आदित्वस्य देहस्य चान्त- त्वस्यैवोक्त्यैवादित्वान्तत्वयोरनुक्तेरविरोध इति भावः । यद्वा । ननु देहपर्यन्नमिन्येतावता पूर्णत्वादादि पदमनर्थकमित्यतो देहशब्दात्प्राग याहृनात्मशब्देनान्वितस्या दिशन स्यात्मशब्देन हरेः प्रकृततासमर्थ. नार्थत्वान्न तदित्याशयेनाह अति ।। आत्मादिदेहपर्यन्तमिति । ततश्च देहशब्दात्प्रागात्मशब्दा- ध्याहारे आदिपर्यन्तत्वयोश्च क्रमेण सम्बन्धे आत्मा च देहश्चात्मा देहौ । आदिश्च पर्यन्तश्चादिपर्यन्ती आत्मदेही आदिपर्यन्तौ यस्य पदजातस्य तदामादिदेह पर्यन्तं तत्प्रत्याः तमित्यर्थः । अस्यैव तात्पर्य तैः शब्दैः प्रकृतमिति । 'ब्रह्मशब्दोदिते' इत्याद्याखण्डलार्थमाह इदमुक्तं भवतीति ।। न चैतदिति । आत्मादिपुरुषान्तसर्वशब्दैरपि तस्यैव प्रकृततया व्यास्य न प्रामाणिक.मित्येतच्च नेत्यर्थः । प०-- ईश्वरपरिग्रहेप्यनुपपत्तिः समैवेत्यादिना प्रागुक्तर कायाः कथमनेन निरास इत्यत आह इदमुक्त भवतीत्यादिना कल्पनीयमित्यन्तेन ॥ कारणत्वेनेर्तीति । 'कारणत्वेन चाकाशादिपु यथा व्यपदिष्टोक्तरित्यानुमानिकपादीयचतुर्थेऽधिकरणे कार्यत्वे सति कारण वरूपावान्तरकारणभूतकाशादि पुरुषान्तशब्दैः विष्णुरुच्यत इत्युपपादयिप्यमाणत्वा दित्यर्थः । उपलक्षणमेतत् । 'शुभ्वाद्य'धिकरणे हरेः प्रादुर्भावरूपजने राकाशस्तल्लिङ्गादि'त्यत्र महायोगविद्रूढिभ्यां हरावाकाशादिभूतभौतिकशब्दमुख्यार्थ- त्वस्य चोपपादयिष्यमाणत्वादिति ध्येयम् ।। अनेकार्थतायाश्चेति । 'ज्योतिरुपक्रमादित्यधिकरणे 'कल्पनोपदेशा'दिति सूत्रे | निगमनिघण्टुव्याकरणादिसिद्धयोगरूढ्यादिवृत्तरङ्गीकारेण विष्ण्वन्यार्थान्तर स्यापि स्वीकृतत्वेनानेकार्थत्वस्य 'तेषु तेषु पदार्थेषु रूढिरङ्गीकृता यत' इत्यादिनोपपादयिष्यमा णत्वा. दित्यर्थः ।। प्रकृतेति। आकाशादिपुरुषान्तशब्दैर्यत्प्रकृते भूनतदभिमान्यादिकंत सर्वात्मकत्वापत्तिरित्यर्थः । या०. कारणत्वेनेति । कारणत्वेन चाकाशादिपु यथाव्यपदिष्टोक्तेरित्यत्राकाशादिष्ववान्त- रकारणत्वेन स एव स्थितः । यथाव्यपदिष्टस्यैव परस्य आकाशे तिष्ठन्नित्यादिना आकाशादिपूक्तरित्युप- पादयिष्यमाणत्वादित्यर्थः ॥ अनेकार्थतायाश्चेति । समाकर्षादित्यादिनेति शेषः । प्रकृतसर्वात्म- ·यत हात जाकागादिश: प्रत वचतुवाकाशादिनसम्म प्राप्तमित्यर्थः ।। श्री...- देहादिपर्यन्तमित्यत्र विद्यमानादिशब्द त्याच्याहृतेनात्मशब्देन संबन्ध इत्याशयेनाह देहशब्दान्प्रागिति । असावात्मपढ़ोदितः । सन्निहितेति । पुरुषपदेन सन्निहितशरीरेत्यर्थः । तेषां भूतानां भौतिकानां चैवं परात्मन इवेत्यर्थः । प्रकृतसर्वम्यान्नरसमयत्वापत्तिरिति योज्यम् ।। लक्षणेति । सत्यत्वादिलक्षणेत्यर्थः । अनेकार्थतयाश्चेति । समाकर्षादित्या दिनेत्यादिः । ननु किमनेन बहुधा संविधानेन । शरीरमात्रपरामर्शोऽयं किं न स्यात् । मैवम् । तथा सत्येष पुरुष इत्येतावता पूर्णत्वेन स इत्यस्य वैश्योपत्तेः । भवत्पक्षेपि तत् ममानमिति चेन्नेत्यभिप्रेत्याह स इति । अनु० स इत्यात्मपदोद्दिष्ट एप जीवशरीरगः ॥ एष इति जीवशरीरगः परामृश्यते । शरीरग इत्येवोक्ते परमेश्वरस्य शरीरित्वं प्रतीयेत अतो जीवेत्युक्तम् । किञ्च शरीरपरामर्श स वा एप पुरुषोऽन्नमय इत्येव वक्तव्यम् । रसशब्दस्तु व्यर्थः । प्रयोजनानुपलब्धेः । अन्नात्पुरुष इत्येव प्रकृतत्वाच्च । नचास्मत्पक्षेऽपि रसशब्दस्य वैय्यर्थ्यम् । अन्नमय इत्येवोक्ते प्राकृतान्नमयत्वं ( इत्येव ) प्रतीयेत । तन्निवृत्यर्थत्वेन सार्थक्यादित्याशवानाह सारेति ।। सारान्नमय एवायं न ले कान्नमयः प्रभुः ॥ इति तं रसशब्देन विशिष्टिं शरीरगम् ।। रसंशब्दो हि सारवाची । रसस्मारो वरश्चेति शब्दाः पर्यायवाचका इति वचनात् । ततश्चान्नरसोऽन्नमारंः । अन्नशब्दार्थेषु मुख्यार्थोऽनृत्यादि(लक्षण)स्तत्प्रचुर इत्युक्तं भवति । तस्य तात्पर्यार्थः सारान्नमय इति । इति ज्ञापयितुमिति शेषः । विशिनष्टि श्रुतिः । अपि च । शरीर- परामर्शोऽयं चेत्स्येदमेव शिरः अयं दक्षिणः पक्षः अयमुत्तरः पक्षः अयमात्मा इदं पुच्छं प्रतिष्ठेति सर्व व्यर्थमेव स्यात् । शरीरशिरःप्रभृतेः प्रत्यक्षसिद्धत्वेनोपदेशानपेक्षणात् । शे० तथा सत्येकम्यैव विरुद्धकार्यकारणभावप्रसङ्गादिति भावः ॥ कारणत्वेनेत्युपपाद- यिष्यमाणत्वादिति । कारणत्वेन नाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तरित्यादिना चतुर्थ व्यङ्गयव्यजक- भवेन कारणत्वे सति कार्यत्वस्य बहुरूपत्वेन भगवत्युपपादयिप्यमाणत्वादित्यर्थः । भूतादिचतुष्टयस्या- काशादिशब्दार्थत्ववर्णनस्य प्रकृतोपयोग दर्शयित तयावयंमाशते न चैवमिति । आकाशादिशब्दानां ।

·भगवदर्थत्व इत्यर्थः । तत्प्रतिपादक प्रमाणाभावादिति भावः ॥ स्वीकारादिति । तथा चानेनैव भूतादिसृष्टिसिद्धे प्रामाणिकत्वं तस्याः प्रसज्यत इति भावः । नन्वाकाशादिशब्दानामनेकार्थत्वमेव कुत इत्यत आह अनेकार्थतायाश्चेति ॥ उपपादयिष्यमाणत्वादिति । साधकबाधकभावाभावव्युत्पादन- पूर्वकमनेकार्थत्वस्य 'तेषु तेषु पदार्थेषु रूढिरङ्गीकृता यतः । प्रयोजनबहुत्वेन तस्य तस्याविरोधत' इति । 'इति बुद्धौ समारोहादुभयोयोगरूढयोः । त्यागे च कारणाभावादुभयार्थत्वमिप्यते' इत्यादिना च स्वकीयपरकीयज्योतिरधिकरणव्याख्यानापव्याख्यानसमर्थननिरासावसरे उपपादयिप्यमाणत्वादित्यर्थः । एवं सम्भवशब्दस्य प्रादुर्भावार्थत्वाश्रयण इत्यर्थः । अन्यथा भगवत्यपि स्वरूपलाभार्थत्वापत्तरिति भावः । भगवत्पक्ष सम्भवशब्दस्य प्रादुर्भावार्थत्वेऽपि भूतादिपरत्वपक्ष स्वरूपलाभाद्यर्थत्वाश्रयणान्नक्तदोप इत्याह सामान्यत इति । कुत एवं वैरूप्यमित्यतो भगवति प्रादुर्भावस्यैव भूतादिषु स्वरूपलामादेरेव योग्यत्वा. दिति भावेन यथायोग्य मेत्युक्तम् ।। प्रकृतसबैति । आकाशादिशब्दैः प्रकृतं यद्भूततदभिमानितदेहतदन्त- नियामकभगवलक्षणचतुष्टयं तदात्मकत्वापत्तिरित्यर्थः । न चैतदन्याय्यमिति । प्रकृतत्वाविशेषे कस्य- चित्परामर्शः कस्यचित्परित्याग इत्यन्याय्यमित्यर्थः ॥ तस्यैवेति । तथा चाविशेषेण प्रकृतत्वमसिद्धमिति भावः । उक्तत्वादिति । 'तत्र सत्यत्वं सृष्ट्याऽन्नप्राणयोरपी'त्यादिनेति शेषः । इति वचनादिति । प्रथमे छांदोग्यभाष्योक्तवचनादित्यर्थः । इतिरसेत्यत्रेतिशब्दा- नुवादपूर्व शेषमाह इतिज्ञापयितु मिति शेष इति । श्री० संविधानेन प्रयत्नेन | अन्नात्पुरुष इति । न ह्यन्नरसात्पुरुषोत्पत्तिः पूर्वमुक्ता । येनान्नरसमयत्वोक्तिर्घटते । किं त्वन्नादेव । एवं चान्नविकारित्वनैव पूर्व प्रकृतन्याच्छरीरस्य तथैव परामर्शः कार्योऽतो रसशब्दवैयमिति भ वः ॥ तात्पर्यार्थ इति । अन्नरसमयशार्थकथनपरत्वेऽन्नर- समय इति वक्तव्यत्वादित्याशयः ॥ च० पर्यायवाचकाः पर्यायरूपा वाचकाः । -- - --- a सु नन्वीश्वरेऽप्यनुपपत्तिरेव । तस्य शिरःप्रभृत्यवयवाभावात् । न । प्रकाशवञ्चेति वक्ष्यमाणत्वात् । तथाऽप्यनुपपत्तिः। ईश्वरशिरःप्रभृतीनामप्रत्यक्षत्वेनेदमिति निर्देशायोगादिति चेन्न । लक्षणयोपपत्तरित्याशयवानाह इदमिति । अनु० इदमित्येव निर्देशो वस्त्रप्रावृतवद्विभोः ॥ शिर आदेर्भवेज्जीवशिर आदी व्यवस्थितेः ॥ इदमिति निर्देशोऽप्रत्यक्षेऽपि परमेश्वरशिरःप्रभृतौ लक्षणया भवेदेव । विभोः शिर- 281 ·१३७८ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ ७.६ सू.१६ -- आदेर्जीवशिरआदौ प्रत्यक्ष व्यवस्थितेरिति लक्षणाधीजसम्बन्धं दर्शयति । ननु मुख्यप्रयोगं परित्यज्य लाक्षणिकं प्रयुञ्जानस्य प्रयोजनं वाच्यम् । दृष्टं हि गङ्गायाँ घोप इत्यादौ पावित्र्यादि. ज्ञापनमिति चेन्न । प्रकृते रूढलक्षणत्वादिति भावेनोक्तम् । वस्त्रप्रावृतवदिति । सप्तम्यर्थे वतिः । यथाऽप्रत्यक्षेऽपि जानुनि प्रत्यक्षवस्त्रप्रावृते प्रत्यक्षवस्त्रसन्निधानादिद मिति निर्देशस्तथा प्रकृते- ऽपीत्यर्थः । ननु मुख्य बाधकाभावात्कुतो लक्षणाश्रयणमिति चेन्न । शरीरपरिग्रहे वैय्यर्थ्यस्य स्फुटत्वात् । शे० -- प्रकाशवच्चेति । तृतीये प्रकाशवच्चावैयर्थ्य मिति सूत्रेण यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण- मित्यादिश्रुतीनामवैयाय लौकिकविग्रहविलक्षणविग्रहस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । शिरआदाविति दान्तिकानुरोधादाह सप्तम्यर्थ इति । तत्र तम्येवेति स्मरणादिति भावः ॥ स्फुटत्वादिति । शरीरशिरःप्रभृतेः प्रत्यक्षसिद्धत्वेनोपदेशानपेक्षणादिति भावः । प्रकाशवच्चेतीति । भक्तिपादे 'अरूपवदे'वेत्यधिकरणे 'प्रकाशबच्चावैयर्थमि''तिगुण. सूत्रे यथा गृहांतश्चाक्षुपप्रकाशे सत्यपि बाह्यप्रकाशापेक्षया नास्ति प्रकाश इति व्यवहारः तथा भगवतो विग्रहवत्त्वेपि तस्य प्राकृतत्वादिरूपलोकदेहवैलक्षण्यादरूपमव्ययमित्यादिश्रुत्युपपत्तेन तासां वैयर्थ्यमिति वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । सप्तम्यर्थे वतिरिति । तत्र तस्येवेत्यनेत सप्तम्यर्थे वतिरित्यर्थः । या०-प्रकाशवचेतीति । प्रकाशवच्चावैरवीमिति सूत्रेण 'यदा पश्यः पश्यते रुमवर्णमि'. त्यादिश्रुतीनामवैय्याय लोकविलक्षणविग्रहस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः ।। श्री० मुख्यप्रयोगमिति । अस्मिन् शिर इति मुख्य प्रयोगमित्यर्थः । किञ्च सर्वमेव त आयुर्यन्तीति प्राण(अन्न)मयज्ञानान्मोक्षः श्रूयते । कदापि मरणाभावो हि सर्वमायुः । न चासौ विना मोक्षायुज्यते । न च शरीरपरिग्रहे तयुज्यते । तमेवंविद्वानि(त्यादि)श्रुतिविरोधादित्याह तमिति । अनु० तं विदित्वाऽस्य मुक्तिः स्यान्नान्य ज्ञानात्कथञ्चन ।। तं परमात्मानं विदित्वा साक्षात्पश्यत इति शेपः । तेन समानकर्तता । ब्रह्मशब्दाद- योऽप्यत्र बाधकतया वक्तव्याः । ननु च विकारशब्दादिति सूत्रकारेणान्नमयादीनां ब्रह्मत्वा- ङ्गीकृतावेकामनुपपत्तिं परिहरता लक्षणया सर्वानुपपत्तिपरिहारोऽपि सूचितः । अत एव भोग्य- स्वमत्र चाद्यत्वमित्यादिना भाष्यकृता तत्रैवानुपपत्तिपरिहारः कृतः । ब्रह्मशब्दोदित इत्यादि- कमपि तत्रैव कर्तुमुचितम् । व्यवधान कारणाभावात् । अन्यथोन्मूत्रितत्वप्रसङ्गादिति । मैवम् ।

·ननरोऽनुपपत्तः) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ शे० तत्सूत्रसूचितस्याप्यर्थस्य व्यवधाने प्रयोजनसद्भावात् । अन्नमयादीनां पञ्चानाम यब्रह्मत्वोपपाद- कोपपस्याऽऽभासास्तत्र निराकृताः । अन्नमयमात्र विषयानुपपत्तिपरिहारस्त्ववेत्यनेन ज्ञाप्यते । किञ्च नेतरोऽनुपपत्तेरिति सूत्रं केचिन्न तावदन्नमयः परमात्मा परामर्शायनुपपत्तेरिति व्याकु- चते । तदपि निराकर्तुमत्रेदमुदितमिति । अन्नमयज्ञानान्मोक्षः श्रूयत इति । यद्यप्यन्नमयप्रकरणे सर्वमेव त आयुर्धन्तीति वाक्यमेव न श्रूयत इति न तदन्नमयज्ञानस्य मोक्षसाधनतायां प्रमाणतयोपन्यसितुमर्हतीति हेतोर सिद्धि- प्रसङ्गात् किन्तु सर्व बैतेऽन्नमाप्नुवन्तीत्येनदेव । उदाहृतं च तदेव प्रान् टीकाकृताऽन्नमयज्ञानस्य मोक्ष. साधनत्वे प्रमाणत्वेनेत्ययुक्तमिदमाभाति । तथापि तैत्तिरीयशाखायामन्नमयप्रकरणे तथाऽश्रवणेऽपि शाखान्तरे तत्प्रकरण एव तत्पाटमाश्रित्यायं ग्रन्थः प्रवृत्त इत्यदोषः । सर्वशाखा निर्णायकत्वात्सूत्राणा- मित्यवधेयम् । सर्वोपजीव्यत्वरूपान्नमयशब्दार्थस्य 'यद्गतिजीवने' इत्यादिना प्राणमयशब्दार्थतयोत्तः- खेनान्नमयप्राणमयशव्दयोरेकार्थत्यसिद्धे. प्राणमयब्रह्मत्वोपपादकस्यापि 'सर्वमेव त आयुर्यन्तीत्यस्यान्नमय- स्यापि ब्रह्म-बोपपादकत्वाभिप्रायेणायं ग्रन्थः प्रवृत्त इति तत्त्वम् । श्रूयते प्रतीयते । प्रतीतिमेवोपपाद- यति कदाऽपीति । एवं प्रतीतिमुपपाद्य शरीरपरिग्रहेऽपि कथं तदनुपात्तिरित्यतस्तामुप गदयति न चेति । शेषपूरणे निमित्तमाह तेनेति । अन्यथा वेदनक्रियायाः पुरुषकर्तृकत्वात्स्यादिति भव क्रियायाश्च मुक्ति- कर्तृकत्वेन समानकर्तृकत्वाभावाद्विदित्वेति क्वाप्रत्ययानुपपत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः । शेषपू. च वेदनक्रियायां दर्शनक्रियायां च पुरुषम्यैव कर्तृतया समानकर्तृकन्वाद्युक्तः क्त्वाप्रत्यय इति भावः । अङ्गीकृत्य चैत- दुक्तम् । वस्तुतस्तु समानकर्तृकत्वाभावेऽपि क्त्याप्रत्ययम्य 'यदोवंशं नरःश्रुम्वा र पापैः प्रमुच्यत' इत्यादी बहुलमुपलम्भेन तन्नियमस्यानावश्यकवादिति द्रष्टव्यम् ॥ ब्रह्मशब्दादय इति । आदिपदेन मान्त्रवर्णिकगानादिपरिग्रहः। कारणाभावादित्यत्र कारणशब्दः प्रयोजनपरः । अत एव प्रयोजन- सद्भावादित्युत्तरत्र परिहारग्रन्थ इति ध्येयम् । अस्ति व्यवधाने कारणमित्याह मैवमिति । तथि॒त्रसूत्रि- तत्वप्रसङ्ग इत्यतः प्रयो जनविशेषेण व्यवधानेऽपि तत्सूत्रसूचिनत्यानपायान्नोत्सूबितत्वप्रसङ्ग इत्याशयेनोक्तं तत्सूत्रसूचितम्येति । अभिमनं प्रयोजनविशेष दर्शयति अन्नमयादीनामिति । यत्र कचिदुक्त्या व्यवधानकरणेनाप्युक्तप्रयोजनसिद्धरत्रैव तदुक्तियत्यतः प्रयोजनोवत्याऽत्रैव तदुक्ति घटयति किञ्चति । सर्वमेव त आयुयन्तीत्यन्नमयज्ञानान्मोक्षः श्रूयत इति । यद्यपि सर्व वै तेन्नमाप्नु- वति येन्नं ब्रह्मोपासत इत्येवान्नमयप्रकरणे मोक्षवाक्यम् । सर्वमेव त इति तु प्राणमयप्रकरणगतम् । पूर्व नेतरोनुपपत्तरित्येतद्व्याख्यावसरे तथैवोक्तेः । तथापि सर्व वै तेऽन्नमाप्नुवंतीत्यत्र मोक्षपरत्वस्यास्फुटत्वात्प्रा. णमयप्रकरणे स्फुटत्वात्तत्प्रायपाठादन्नमयप्रकरणे श्रुतवाक्यस्यापि मोक्षपरत्वं ध्येयमिति भाबेन प्राणमयप्रक प०- 28 ·१३८० । न्यायसुधा ॥ आ. पा.१ म.६ सू.१६ रणगतवाक्यस्य मोक्षपरत्वोपपादनमतो नासंगतमेतदिति बोध्यम् । उपलक्षणमेतत् । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचनेत्यादिमनोमयादिप्रकरणस्थवाक्यानामपि मोक्षपरत्वस्पष्टीकरणं बोध्यम् ॥ लेखक. दोपमूलोयं पाठः । सर्व वा इत्यादिवाक्यमेवोदाहार्यमित्येके । तेन समानकर्तृतेति । समानकर्तृकयोः पूर्वकाले क्षेति समानकर्तृकक्रियांतरे सत्येव पूर्वकालीनक्रियावाचिधातोः क्त्वाप्रत्ययविधानात्पश्यत इति क्रियांतरानथ्याहारे विदित्वेति यत्वाप्रत्ययप्रयोगस्यासाधुत्वापत्तेरिति भावः ॥ ब्रह्मशब्दादयोपीति । ब्रह्मशब्दमांत्रवणि गानादिसिद्धांतसाधका अत्र लक्षणानाश्रयणे बाधकतया वक्तव्या इत्यर्थः । लक्षण- येति । उपलक्षणतयेत्यर्थः । अनेनेति । व्यवधानेनेत्यर्थः । --- या० ...- प्राणमयज्ञानान्मोक्ष इति । तथा चानेन प्राणस्य ब्रह्मत्वे निश्चिते तत्प्रायपाठविरोध- लक्षणबाधकसद्भावाल्लक्षणाश्रयणं युक्तमिति सूचितम् । क्वचिदन्नमयज्ञानान्मोक्षः श्रूयत इति पाठ. । स प्रामादिकः । अत्र यद्यपि सर्व वै तेऽन्नमामुवन्तीत्यन्नमयज्ञानान्मोक्षः श्रूयत इत्येवं बाधकं वक्तुं युक्तम् । तथाऽपि तस्य लौकिकानप्राप्तिपरतयाऽपि सावकाशत्वसम्भवात्तत्परित्यागेनैवमुक्तमित्यवधेयम् ॥ न च. शरीरपरिग्रह इति । अन्नमयप्रकरण इति शेषः । प्रायपाठविरोधापत्तरिति भावः ॥ छ । छ । श्री० ननु विदित्वा मुक्तिरिति न युक्तम् । समानकर्तृकयोः पूर्वकाले क्त्वा । एककर्तृक क्रिययोर्मध्ये पूर्वकालीनक्रियायां वाच्यायां तद्वाचके पदेः क्त्वाप्रत्ययो विहितः । भुक्त्वा व्रजतीति यथा । न ह्यत्र तथा समानकर्तृकताऽस्ति । वेदने पुरुषस्य कर्तृत्वात् । स्यादित्यत्र मुक्तेः कर्तृत्वा- दित्यत आह विदित्वा साक्षात्पश्यत इति । एवंच वेदनसाक्षाद्दर्शनक्रिययोरुभयोरपि जीवकर्तृत्वेन समानकर्तृकत्वात्तन्मध्ये वेदनपदोक्तपरोक्षज्ञानस्य दर्शनपूर्वकालीनत्यायुक्तस्तत्र क्त्वाप्रत्यय इति भावः । तत्रैव विकारशब्दादिति सूत्रव्याख्यानावसर एव ॥ अन्नमयमात्रविषयानुपपत्तिरिति । अन्नमयस्यैव ब्रह्मत्वविपये या अन्नरसमयत्वानुपपत्तिम्तत्परिहार इत्यर्थः । अत्र ब्रह्मशब्दोदित इत्यादिग्रन्थे । अनेन व्यवधानकरणेन । च० ---तेन समानकतकतेति । अनुपम्कारदशायां वेदनभवनयोः पुरुषमुक्तिकर्तृकतया विभिन्न- कर्तृकत्वेन समानकर्तृकत्वाभावेन क्वाप्रत्ययम्य दुम्सङ्गमत्वेप्युपस्कारोपगमेन वेदनदर्शनयोः समानकर्तृक- तया तस्य सुसङ्गमत्वादिति भावः । व्याकर्तारस्तु । अङ्गीकृत्य चैतदुक्तम् । वस्तुतस्तु समानकर्तृ. क्त्वाभावेपि क्त्वाप्रत्ययस्य 'यदोवंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यत' इत्यादी बहुलमुपलम्भेन तन्नियम. स्यानावश्यकत्वादिति द्रष्टव्यमित्यपि न्यात्मः ।

·मंदध्यपशाय) ॥ मयाविना ॥ १३८१ सुन अत्राह । जीव एवान्नमयादिशब्दार्थः । स ह्यन्नविकारशरीरावच्छिन्नत्वाद्भव त्यन्नमयः । प्राणमनोबुद्धयानन्दोपाध्यवच्छिन्नश्च भवति प्राणादिविकारो घटाकाशमिव घट- विकारः । तेन प्राणमयत्वाद्युपपत्तिः । तथा च स वा एष पुरुष इति परामर्शस्तदुपाधिविषय- तया हि श्लिष्टतरो भवति । रसशब्दश्वानस्थस्थविष्ठभागव्यावृत्त्यर्थो भविष्यति । इदमिति निर्देशश्च मुख्यार्थस्सम्पद्यते प्राणमयादिषु सर्वत्र शिरःप्रभृत्यवयवानां वक्तव्यत्वेन तन्प्राये सिद्धस्यापि कथनोपपत्तेः शरीरित्वमवयवित्वं प्रियादियोगो ब्रह्मपुच्छत्वं चेत्येतत्म समञ्जसं भवति । न च वक्तव्यं शरीरादिकोशा एव कुतस्तर्हि नाङ्गीक्रियन्ते । तथा चान्नमयप्राणमय- मनोमयविज्ञानमयानन्दमा में शुद्धयन्तामिति श्रुत्यन्तरानुगुण्यं च स्यादिति । कोशेषु ब्रह्मश- ब्दाद्यनुपपत्तेः । अन्यत्वमन्तरत्वं शरीरत्वं चोपाध्यपेक्षया जीवेऽप्युपपद्यन्ते । शे० -- नन्वन्नमयादिशब्दानामन्नादिविकारवाचित्वाउजीवस्यापि विष्णोरिवान्नादिविकारस्वा. भावेन विकागभिधायकशब्दवाच्यत्वानुपपत्तेः कथं विष्णुपरित्यागेन जीवस्यैव तत्त्वावधारणमित्यतो मयडनुपपत्तिं तावत्परिहरति स हीति । ननु चैवमपि जीवस्य प्राणादिविकारत्वाभावान्न स्वतः प्राणादि- मयत्वं प्राणादीनां प्राणादिविकारस्वाभावेन प्राणादिविकारभूतप्राणादिकिश्चित्पदार्थानवच्छिन्नत्वाच्च नान्न- मयत्ववदपि तदिति कथं तस्य प्राणमयादित्यमित्यत उक्तप्रकारद्वयेन तदनुपपत्तावपि प्राणाधुपाध्यवच्छि- न्नस्य तस्य प्राणादिविकारत्वोपपत्ते नुपपत्तिरित्याह प्रणेत्यादि । ननु गौरः श्याम इत्यादी दर्शना- दन्नविकारत्वाभावेऽप्यन्नविकारदेहाभिमानित्वादन्नमयत्वोपपत्तावपि कथं तदुपाध्यवच्छिन्नस्य तद्विकारत्वं येन विकारार्थकशब्दवाच्यत्वं स्यादित्यतो घटायुपाध्यवच्छिन्नस्य गगनस्य घटादिविकारिताया दृष्ठत्वा. युज्यते विकारार्थक शब्दवाच्यत्वं तस्येत्यभिप्रेत्योक्तं घटाकाशमिव घटविकार इति । ननु तथाऽपि न जीव एवेत्यवधारणं युक्तम् । परामर्शानुपपत्तेरुभयत्र तुल्यत्वादित्यतो जीवपक्ष उपत्यपेक्षया युज्यते परामशः, ईश्वरपक्षे त्वीश्च वत्तदुपाधेरप्यत दृग्रपत्वान्न तदपेक्षयाऽपि परामर्शोपपत्ति- रिति स इत्यात्मपदोद्दिष्ट इत्युक्तरीत्यैव तदुपपत्तिरिति न तस्य तत्र श्लिष्टत्वमिति युक्तमीश्वरपरित्यागेन जीवस्यैव तत्वधारणमित्याशयेनाह तथा चेति । ननु नोपाध्यपेक्षया जीवपक्ष परामर्शोपपादनं युक्तम् तथा सत्यन्नात्पुरुष इति प्रक्रमानुसारेण स वा एप पुरुषोऽनमय इत्येव वक्तव्यतया रसशब्दवैय्य. यंप्रसङ्गादित्यतस्तत्सार्थक्यमाह रसशब्दश्चेति ॥ इदमिति निर्देशश्चेति । तदुपधिविषयतयेत्यनुवर्तते । तदुपधेिः प्रत्यक्षत्वादिदमित्यपरोक्षतया निर्देशस्य जीवपक्षे मुख्यार्थत्वमीश्वरपक्षे त्वीश्वरशिरःप्रभृतीना. मीश्वरवदप्रत्यक्षत्वादिदमित्यपरोक्षतया निर्देशस्य मुख्यार्थत्वासम्भवादि'दमित्येव निर्देशो वस्त्रप्रावृतवद्वि- भोरि'ति पूर्वोक्तरीत्या लाक्षाणिकत्वम्यैवाश्रयणीयत्वाज्जीवमादाय मुख्यार्थत्वोपपत्तौ च लक्षणयेश्वरपक्षा- ·नायणा ननु न च . मनुपपन्नम् । स वा एप इत्यस्य शरीरपरामर्शत्वे तस्येदमेव शिरः अयं दक्षिणः पक्षः अयमुत्तरः पक्षः इत्यादिकं सर्व व्यर्थमेव म्यात् । शरीरशिर:प्रभृतीनां प्रत्यक्षसिद्धयेनोपदेशानपेक्षणा. दित्यत आह प्राणमयादिष्विति । ईश्वरपरित्यागेन जीवस्यैवान्नमयादिशब्दार्थत्वे युक्त्यन्तरं चाह शारीरत्वमिति । तस्यैप एव शारीर आत्मेत्यन्नमयादीनां शारीरत्वश्रवणादीशास्येवान्नमयादिनने तस्य सशरीरत्वापत्त्या प्रियाप्रियम्पर्यो न वारयितुं शक्यः । 'न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहति. रस्ती'ति श्रुत्या सशरीरस्य तन्नियमात् । न चेश्वरस्यतत्संम्पर्शोऽङ्गीकर्तुं युक्तः । 'निरनिष्टो निरवद्य' इति तन्निषेधादतो नेश्वरस्य शारीत्वमिति नान्नमयादित्वं किन्तु जीवस्यैवेति भावः ॥ अवयवित्वा- मिति । अन्नमयदे: शिरआद्यवयवत्वश्रवणादीश्वरस्यान्नमयादित्वे तस्यावयववस्त्वं वाच्यम् । तत्संभवति । निप्कलभिति श्रुत्या निरवयवत्वस्य धरणादतोऽपीश्वर परित्यागेन जीव एवेत्यवधारणं युक्तमित्यर्थः ।। प्रियादियोग इति । प्रियादिय गश्च ब्रह्मणि प्रमाणबाधित इति भावः ॥ ब्रह्म पुच्छत्वं चेति । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रोति प्रकृतम्य ब्रह्मणो ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यानन्दमयाश्रयत्वाभिधाना जावस्यानन्दमयतायां ब्रह्मणस्तदाश्रयत्वाभिधानस्य समजलस्त्रेऽपीश्वरस्यानन्दमयत्वे न वाक्यशेषोक्तमान. न्दमयाश्रयत्वं समञ्जसं स्वस्य स्वाश्रयत्वग्यानुपपन्नत्वादिति भावः । ननूक्तरीत्या परामर्शादेरश्लिष्टत्वप्रसङ्गेनेशारम्यान्नमयादित्वानुपपत्त्या तनन्यस्यान्नमयादित्वादेरवश्या श्रयणीयत्वेऽपि जीव एवेत्यवधारणमनुपपन्नमेव । शरीरादिकोशानामेव तदुपपत्तेः । न च विनिगम. नायां कारणाभावः । जीवस्यान्नमयादित्ववादिनाऽपि शरीरोपाधिविवक्षयैव जीवे 'स वा एष' इत्यादि- परामर्शादिव्युत्पादनेन तस्मिन्परामर्शादेरतिश्लिष्टत्वात् । किञ्च शुद्धिप्रार्थनावाक्यानुगुण्यं शरीरपक्ष स्वरसं भवति जीवपक्ष तु तदपि शरीरोगाधिविवक्षया व्युत्पादनीयं स्यादिति तस्यासामञ्जस्यप्रसङ्ग इत्या. शयेन शङ्कते नच वक्तव्यमित्यादिना || ब्रह्म शब्दाद्यनुपपत्तरिति । निराबाधस्य ब्रह्मशब्दस्य परमात्मना विनाऽनुपपत्तेरित्यर्थः । ब्रह्मशब्दादीत्य देशदेनानुपदमेव वक्ष्यमाणासाधारमाधारणयुक्तिकलापपरा. मशः । ननु ब्रह्मनाद्यनुपपत्त्या शरीरादिकोशपरित्यागे जीवस्यापि परित्याग आवश्यकः । अन्नमया- दीनां तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमय' इत्यादिना परम्परमन्यत्वेनान्तरत्वेन तम्यैष पव शारीर आत्मा यः पूर्वस्येते शरंगारेभावन च श्रवणाजीवस्यान्नमयादित्वे च तस्य स्वस्य स्वस्मादन्य- त्वस्य स्वत्यैव स्वम्मा दन्तरत्वम्य स्वस्यैव शरीरशारिभावस्य चाङ्गीकर्तव्यत्वात् ; न च तस्यैव तं प्रति तत्संभव इत्यत आह अन्यत्वमित्यादि । तथा च तदुपाधीनां परम्परमन्यत्वादुत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वस्मादन्त- रत्वात्पूर्वपूर्व प्रत्युत्तरोत्तम्य शरीरत्वेन शरीरशरीरिभावस्य च सत्त्वाजीवोपाधिभूतशरीरविक्षया स बा ·में शा) li FREEगाधिकरणम् ॥ प० [प इत्यादिपरामर्शादेरिवान्थन्वादे पि शरीरमाणाधुपाधिविवक्षयोपपत्तेयुक्त जीवस्यान्नमयादित्वावधारण- मित्याशयः । 'भेदव्यपदेशाच'तिसूत्रव्याव-शंकामाह अत्राहेति । जीवब्रह्मैक्यवादीति योज्यम् । पंचसु शब्देषु मयटां विकारार्थत्वमुपेत्य जीवे तद्धटनाप्रकारमाह स हीति । प्राणाधुपाध्यवच्छिन्नश्च प्राणादिविकारो भवतीत्यत्र दृष्टांतमाह घटेति । तदुपाधीति । जीवोपाधिभूतपुरुषशब्दितदेहविषय- तयेत्यर्थः । तत्प्राय इति । तत्सदृश इत्यर्थः । श्री. नन्वन्नविकारशरीरावच्छिन्नजीवस्यान्नमयत्याङ्गीकारे तस्येदमेव शिर इत्युपदेशान- र्थक्यम् । शिरःप्रभृत्यवयवानां प्रत्यक्षसिद्धत्वेनावक्तव्यत्वादित्यत आह प्राणमयादिष्विति । तत्प्राये तत्समाने अन्नमयप्रकरणे। नाङ्गीक्रियन्ते अन्नमयादिशब्दार्थतयेति शेषः । तथाच किं जीवपरत्वाङ्गी- कारेण जीव इव कोशेप्वपि लिङ्गानां सम्भवादिति भावः । ब्रह्मशब्देति । शुद्धिप्रार्थनं तु जीवे उपाध्य. पेक्षया युक्तमित्याशयः । नन्वन्नमयादीनामन्यत्वान्तरत्वाद्युत्ते.स्तस्य च कोशेप्वेव सम्भवो न जावे इत्यत आह अन्यत्वमिति ।। छ ।। सु० ननु जीवपक्षेऽप्यनुपपत्तिरस्ति । ब्रह्मशब्दो हि निराधारो न परमात्मना विनोपपद्यते । 'अद्यतेऽत्ति चेति' सर्वाद्यत्वं सर्वात्तत्वं 'प्राणं देवाः' इति सर्वदेवादिचेष्टकत्व यतो वाच' इति वाङ्मनसागोचरत्वं 'विज्ञानं देवा' इति सर्वदेवोपास्यत्वं ज्येष्ठत्वं 'सोऽकामयत' इति सङ्कल्पपूर्वकं सर्वस्रष्टत्वं सर्वान्तरत्वमित्यादीनि नाल्पतरज्ञानशक्त्यादिसंपन्ने जीवे संभवन्ति । तद्धेतुव्यपदेशश्वासङ्गतः स्थात् । मान्त्रवर्णिकव्याख्यानता च बाध्येत । न च जीवज्ञानान्मोक्षो युज्यत इति । मैवम् । उपनिपदर्थानवबोधात् । अत्र हि जीवब्रह्मणोरेकत्वं विवक्षितम् । तत्र यानि वाक्यानि शुद्धविरोधीनि तान्युपहितसंसारिस्वरूपापेक्षाणि । ब्रह्म- शब्दादीनि तु तत्स्वभावसिद्धपरमात्मस्वरूपापेक्षाणि । ऐक्य विवक्षा चात्र वाक्यशावल्यान्यथा- ऽनुपपत्त्यैव गम्यते । न चै विनिगमनायां कारणाभावात्परमात्मैवान्नमयादि(शब्द)वाच्यो- ऽस्त्विति युक्तम् । विशुद्धविरोधिनां वाक्यानां परमात्मनि सर्वथाऽनुपपत्तेः । सत्यप्यभेदे महाकाशधर्म एवावच्छिन्नाकाशे व्यवहियते । 'यावान्याऽयमाकाशस्तावानेपोऽन्तर्हृदय आकाशः' इति । न तु परिच्छिन्नधर्मो वितस्तिमात्रत्वं महाकाशे । न च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यनुपपन्नम् । अस्य जीवस्य ब्रह्म पुच्छमायतनमधिष्ठानं निजं स्वरूपमित्यर्थोपपत्तेः । तस्मान्नेतरः' इत्यनुप- पन्नमित्याशङ्का परिह भेदव्यपदेशाचेति सूत्रम् । ब.सू. ।। ॐ भेदव्यपदेशाच्च ॐ॥

·। न्यायसुधा ॥ (१.१ पा.१२ म. । - शे० --- ननु न ब्रह्मशब्दाद्यनुपपत्त्या शरीरादिकोगानामन्नमयत्वादि निराकर्तृ युक्तम् । यथा- कथचिहाशब्दादीनां कोशेष्वपि सम्भवात् । अवश्यं च ब्रह्मशब्दादीनां यथाकथञ्चित्सम्भवमुपादा- योपपत्तिः परेण वाच्या । कथभन्यथा जीवस्यान्नमयादित्वमिति पराभिप्रेतं सिद्धयेत् । ब्रह्मशब्दाद्यनु. पपत्तेः कोशेप्विव जीवेऽपि तुल्यत्वा दित्याशयेन शङ्कते नन्विति । अनुपपतिब्रह्मशब्दाद्यन्नुपपत्ति- रित्यर्थः । कथं तदनुपपत्तिरित्यतो ब्रह्मशब्दस्य तावज्जीवेऽनुपपत्तिमुपपादयति ब्रह्मशब्दो हीति । कथं तहिं 'ब्रह्म ब्रह्मैव भवती'त्यत्र द्वितीयब्रह्मशब्दस्य जीवपरत्वमित्यतो वाधकव शाक्वचिज्जीवपरत्वेऽपि निराबाधम्य परमात्मैकनिष्ठत्वात्प्रकृते चानुपपत्त्यभावस्य पूर्वमेवोपपादितत्वात्तम्य परमात्मपरत्वमेवेत्याशये- नोक्तं निरावाध इति । आदिशब्दसङ्ग्रहीतानुपपत्तिमुपपादयति अद्यतेऽत्ति चेत्यादि । 'नेतरोऽनु- पपत्तेरि'त्युक्तानुपपत्तिमप्याह । न च जीवज्ञानादिति । स्यादेतदेवं यद्यत्र जीवब्रह्मक्यविवक्षा सिद्धा स्यात् । न चैतदम्ति । प्रमाणाभावादित्यत आह ऐक्यविवक्षा चात्रेति । नन्वैक्यविवक्षया ब्रह्मा. शब्दादीनामुपपर्त्तिन वक्तुं शक्या । तथा सति तत एवेश्वरस्याप्यन्नमयादित्वेऽनुपपत्तिपरिहारसम्भवेन तम्यवान्नमयादित्वोपपत्तावीश्वरपरित्यागेन जीवम्यान्नमयादित्वावधारणानुपपत्तिप्रसङ्गात् । अन्यथा ब्रहा. शब्दादीनामैक्यविवक्षयोपपतिन स्यात् । ऐक्य विवक्षायामपि ब्रह्मशब्दादीनामेवोपपतिन तु विशुद्धविरो- धिवाक्यानामित्यत्र नियामकाभावादित्याशङ्ग्य निगकरोति न चैवमित्यादिना ॥ अनुपपन्नमिति । अत्र ह्यानन्दमयब्रह्मणोरवयवावयविभावाभिधानात्तयोश्च भेदस्यैव सर्वसम्मतत्वादैक्यविवक्षा तद्विरुद्धति भावः । नेदमानन्दमयब्रह्मणोरवयवावयविभावाभिधानमुविन भेदाभिधानमङ्गीकर्तुं शक्यम् । वाक्यशावल्यान्यथाऽनुपपत्तिवाधितत्वात् । किन्त्यानन्दमयस्य ब्रह्मस्वरूपत्वाभिधानमेवेति परिहरति स यश्चेति । उक्त- न चैवमिति । साधकप्रमाणाभावाधकसद्भावाचेत्यर्थः । कथं तदुभयमित्यतो बाधकसद्भाव- मुपपादयति स यश्चेति । अनुभाष्यमुपलक्षणमित्यभिप्रेत्य ‘स यश्चायं पुरुपे यश्चासावादित्य' इत्यादि. भेदव्यपदेशादित्येतत्सूत्रीयभाप्यस्थादिशब्दसगृहीतभेदव्यपदेशान्तरमाह तथेत्यादि । एवं बाधक- सद्भावमभिधायाधुनाऽभेदविवक्षासाधकत्वेन परेणोपन्यरतां वाक्यशाबल्यान्यथाऽनुपपत्तिमनूध दूषयति यदुक्तमित्यादिना ॥ ततो न जीव इति । साधकबाधकभावाभावाभ्यां जीवब्रह्मणोरभेदासिद्धयाऽभेद. विवक्षयाऽपि जीवे ब्रह्मशब्दादीनामनुपपत्तेन कोशपरित्यागेन जीवस्यान्नमयादित्वावधारणं युक्तमिति भावः॥

·भदव्यपदेशाच) ॥ आन्दमयाधिकरणम् ।। १३८५ --- प०-- अत्र हीति । ब्रह्मवल्यामित्यर्थः ॥ उपहितेति । उपाध्यवच्छिन्नेत्यर्थः । वाक्य- शापल्येति । शुद्धलिंगोपहितलिंगवाक्यमेलनान्यथाऽनुपपत्त्येत्यर्थः ।। नेतर इत्यनुपपन्नमिति । "इतरो जीवादिरन्नमयादिति” यदुक्तं पूर्वसूत्रे तदयुक्तमित्याशंकामित्यर्थः !! श्री०- ।। ॐ भेदव्यपदेशाच्च ॐ ॥ जीवपक्षेऽपीति । कोशपक्षे इवेति शेषः । यानि वाक्यानीति । अन्यत्वशारीरत्वप्रतिपादकानीत्यर्थः । शुद्धं चैतन्यम् ।। तत्स्वभावेत्यादि ! संसारिस्व- भावभूतचैतन्यतया सिद्धं यत्परमात्मस्वरूपं तत्पराणीत्यर्थः ॥ वाक्यशावल्येति । संसारिशुद्धचैतन्यो- भयस्वरूपप्रतिपादकानि यानि अन्य दिब्रह्मशब्दादियुक्तानि वाक्यानि तेषां सङ्कीर्णत्वस्यैक्यविवक्षा विनाऽसंभवादित्यर्थः ।। परमात्मैवेति । जीवधर्माणां कथंचित्परमात्मन्यपि सम्भवादिति भावः । ननु तर्हि परमात्मनिष्ठब्रह्मशब्दादीनां संसारित्वविरोधिनां कथं जीवेऽप्युपपत्तिर्विनिगमकाभावादित्यतो विनिगमकमाह सत्यपीति । एवं च ब्रह्मवर्माणामेव जीवे व्यवहारो , जीवधर्माणां ब्रह्मणीत्यस्ति विनिगमकमिति भावः । सु० तत्र चाद: प्रतिज्ञासमुच्चयार्थ इति भावेन सूत्रं व्याचष्टे आदित्य इति । अनु० ।। ॐ भेदव्यपदेशाच्च ॐ ॥ आदित्ये पुरुषे चायमिति भेदोपदेशतः ।। नास्या भेदोऽस्ति जीवेन - स्यादेतदेवं कथञ्चित् । यद्यस्यामुपनिषदि जीवपरमात्मनोरभेदो विवक्षितः स्यात् । न चैवम् । 'स यश्चायं पुरुषे यश्वासावादित्ये स एकः' इति पुरुषादित्यशब्दोपलक्षितापकृष्टोत्कृष्टसकल- जीवानां नियम्यतयाधिकरणत्वेन परमात्मनश्च नियामकतयाऽधिष्ठातृत्वेन भेदस्यैवात्रोप- देशात् । तथा 'रसं ह्येवायं लब्धाऽऽनन्दी भवति' इति लब्धृलब्धव्यतया 'यदा ह्येवैपः' इत्युपासकोपास्यतया 'उपसंक्रामति' इति प्राप्तप्राप्यतया 'भीपाऽस्मात्' इति नियम्यनियामक- तया च भेदोपदेशा द्रष्टव्याः । यदुक्तं वाक्यशावल्या(न्यथाऽ)नुपपत्तिरत्र प्रमाणमिति । तदयुक्तम् । केवलं ब्रह्मपरतयैव वाक्यानां समन्चमीकृतत्वान् । ततो न जीवोऽन्नमयादिशब्द- वाच्य इति । प्रतिक्षेति । नास्याभेदोम्ति जीवेनेति प्रतिशेत्यर्थः । इतिशब्दमाद्यर्थ मत्वा मूलोक्तमुपलक्षणं मत्वाऽऽह तथेति ॥ ननुक्तवाक्य शाबल्यान्यथानुषपत्तिपराहता: भेदव्यपदेशा इत्याचय निषेधति यदुक्तमित्यादिना ॥ ततो न जीव इति । जीवब्रह्मणोरत्यंतभिन्नत्वेन ब्रह्मत्वसाधकानां ब्रह्म- शब्दादीनां जीवे कथमप्यवृत्तरिति भावः ।। 29 ·॥ ॐ भेदव्यपदेशाच्च ॐ ॥ ननूक्तवाक्यशाबल्यान्यथाऽनुपपत्तिपराहता भेद्रव्य- पदेशा इत्याशय निराकरोति यदुक्तं वाक्येति । ततो न जीव इति । जीवस्य ब्रह्मणोऽत्यन्त. भिन्नत्वेन ब्रह्मसाधकानां ब्रह्मशब्दादीनां जीवे कथमप्यवृत्तरित्यर्थः ॥ छ ॥ छ ।। श्री०- अपकृष्टोत्कृष्ट इति । जीवसामान्यवाचिना पुमुपपदेनापकृष्ट जीवानां देवविशेषवा. चिनाऽऽदित्यपदेनोत्कृष्टजीवानां च लक्षणेति ध्येयम् || छ । सु० -- ननु कथमुच्यते नास्य परमात्मनोऽभेदोऽस्ति जीवेनेति । अनुमानतस्तदभेदस्य प्रमितत्वात् । तथा चोक्तविधयाऽन्नमयत्वादिकं जीवस्य किं न स्यात् । न चोक्तभेदोपदेश- विरोधः । अनुमानविरोधेन तम्यैवान्यपरत्वोपपत्तेरित्याशङ्कापरिहाराय मूनं कामाञ्च नानुमानाः पेक्षेति । अ.मू.. ॥ ॐ कामाच नानुमानापेक्षा ॐ ॥ तन्याचष्टे नानुमेति । अनु०. ॥ कामाच नानुमानापेक्षा ॐ ।। नानुमा कामचारिणी ।। विमतानि शरीसणि मद्रीगायतनानि यत् ।। शरीगणीत्यादिका तु तत्त्वज्ञाने ह्यपेक्ष्यते ।। प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वात् सम्प्रतिपन्नम्वशरीरेषु सिद्धसाधनतापरिहाराय विमतानीत्युक्तम् । यद्यस्माच्छरीराणि । शरीरत्वादित्यर्थः । मच्छरीररादि)वदिति दृष्टान्तः । आदिग्रहणाद्विप्रतिपन्नानीन्द्रियाणि ममैव करणानि इन्द्रियत्वात्सम्प्रतिपन्नवदित्यादीनामुपादानम् । नन्वेतान्यनुमानानि प्रतिक्षेत्रं क्षेत्र- ज्ञानामभेदं साधयन्ति । न तु जीवानां परमात्माभेदम् । तेन विमता आत्मानः परमात्मनः (तत्त्वतो) न भिद्यन्ते आत्मत्वात्परमात्मवदित्याद्यनुमानमत्र शङ्कनीयम् । न त्विदमिति । मैवम् । न हि जीवानामुपहितस्वरूपाणामेव साक्षादभेदः सम्भवति । प्रत्यक्षादिविरोधात् । ततश्च निरुपाधिकन रूपेणाभेदेऽनुमानं पर्यवस्यति । तथा च कथं न प्रकृतसङ्गतिरिति । तत्त्वज्ञाने तत्व- ज्ञानार्थम् । नापेक्ष्यते । तत्त्वज्ञानकारणं न भवतीत्यर्थः । कुतः । प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वात् । हिशब्दो दृष्टान्तसूचकः । तदयं प्रयोगः । विमतानि शरीगणीत्यादिकाऽनुमाऽनुमानत्वेन पराभिमता । यथार्थज्ञानकारणं न भवति । प्रमाणविरुद्धत्वादहनानुष्णतासाधनानुमानवदिति । प्रत्यक्षादिविरुद्धापि सदनुमा किं न स्यादित्यत उक्तं कामचारिणीति । ।

·तद्विवृणोति अक्षेति । अक्षागमभयोज्झिता ॥ अनुमा कामवृत्ता हि अक्षं प्रत्यक्षम् । अनुमानमप्यत्रोपसयेयम् । अक्षागमभयोज्झितेति । तद्विरोधभयो- ज्झितेत्यर्थः । कामवृत्ता पुरूपेच्छानुसारिप्रवृत्तिमती। नन्वनेन किं विपक्षे बाधकमुक्तमित्यत आह कुत्रेति । कुत्र नावसरं व्रजत् ॥ किमाक्षेप । सर्वत्राप्यवसारं ब्रजेदित्यर्थः । शे० ---- उक्तविधयेति । अत्र हेन्युक्तविधयेत्यर्थः । अन्यपरत्वेति । व्यावहारिकभेदपरत्वो- पपत्तरित्यर्थः । यच्छरीराणीत्यत्र यच्छन्दस्यार्थकथनपूर्वकं विशिष्टस्य तात्पर्यमाह यद्यस्मादित्यादि । इत्यादीनामित्यादिपदेन विप्रतिपन्नानि चदंपि ममैव दर्शनकरणानि चक्षुट्वान्मच्चक्षुर्वदित्यादीनामुपादा- नम् ॥ अत्र शङ्कनीयमिति । जीवपरमात्माभेदसाधकत्वेन प्रकृतसङ्गतत्वादिति भावः । न विद- मिति ।। जीवानामन्योन्य भेदसाधकप्रमाणस्य जीवपरमात्मनोरभेदासाधकत्वेन प्रकृतासङ्गतत्वादिति भावः ।। तथा चेति । निरूपाधिकेन रूपेण जीवानामभेदेऽनुमानपर्यवसाने रिद्ध सतीत्यर्थः । कथं न प्रकृतसङ्गतिरिति । नियाधिकस्य निरुपराधिकेनाभेदे वक्तव्ये निरूपाधिकात्यैर ब्रह्मत्या ब्रह्माभेदस्यैव तेन सिद्धेर्न प्रकृतासङ्गतिरित्यर्थः । ॥ तत्त्वज्ञानार्थमिति । तत्त्वज्ञान इति सप्तमी तादर्थ्य इति ननु निर्दोषोपत्तरेवानुमानत्वात्तस्या यथार्थज्ञानकरणत्वाभावसाधनं बाधितमित्यत उक्तम् अनुमानत्वेन पराभिमतेति । प्रमेय व उजडं चितिरित्युत्तरानुव्याख्यानं मनसि निधायाह अनुमानमप्यत्रोपसङ्ख्येयमिति । मा० ... तत्र हि शरीराणीत्येवोक्त स्वशरीराण्यादाय सिद्धसाधन नाप्राप्तौ विमतानीत्युक्तम् । ॐ कामाच नानुमानापेक्षा ॐ । यदित्यस्यार्थो यद्यस्मादिति । यस्माच्छरीराणीत्यस्य फलितार्थः शरीरस्वादित्यर्थ इति ॥ प्रतिक्षेत्रमिति । प्रतिदेहमित्यर्थः । क्षेत्रज्ञानां जीवात्मनां । अत्र जीवब्रह्माभेदे प्रत्यक्षमागम बानाशयानुमानमेवाशय तन्निराकृतौ तात्पर्य चंद्रिकायां व्यक्तं ।। तथा च कथमिति । निरूपाधिकरूपस्यैव परमात्मत्वादिति भावः । ।। ॐ कामाच नानुमानापेक्षा ॐ ॥ तथा च कथमिति । निरुपाधिकरूपस्यैव परमात्मत्यादिति भावः । निर्दोषोपपत्तिरूपानुमाया यथार्थज्ञानकरणत्वमन्त्येवेति तदभावसाधने बाध इत्यत उक्त अनुमानत्वेनेति । भावः । प०. - या० 291 ·१३८८ in भ्यायसुधा ॥ म.१ पा.१ भ.६ सू.१८ श्री० ।। ॐ कामाचं नानुमानापेक्षा 30 ।। अन्यपरत्वेति । व्यावहारिकभेदपरत्वे- त्यर्थः ॥ स्वशरीरेषु अतीतोनागतवर्तमानेषु ।। न प्रकृतेति । ऐक्यनिराकरणस्य प्रकृतसङ्गतिनैति कथमित्यर्थः । अक्षशब्दस्य दुष्टेन्द्रियसाधारण्यादाह अक्षमिति । निर्दोनार्थेन्द्रियसन्निकर्ष इत्यर्थः । अदुष्टमिन्द्रियं त्यक्षमित्यन्यत्रोक्तमत्र नाभिप्रेतमिति हृदयम् । च० विमतानीत्युक्तमिति । प्रकृतसा यतदभावकोटिकविमतिविषयीभूतानीत्यर्थः । सु "41 - तत्कथमित्यत आह जइ इति । अनु० ---- जड आत्मैव वस्तुन्यात्प्रमेयन्वाजाई चितिः ।। धन आकाठा इत्याद्या वार्यन्त केन हेतुना ।। आत्मा जडो ज्ञानानाश्रयो वस्तुत्वाद्धटवत् । आकाशो धनो निविडावयवः । प्रमेयत्वा- पापाणवदिति साक्षिप्रत्यक्षविरुद्धम् । जडं घटादिकम् । चितिश्चेतनम् । प्रमेयत्वादात्मवदित्यनु. मानविरुद्धम् । चैतन्यकार्यस्य सर्वथाऽप्यनुपलम्भात् । आद्यपदेन ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रव- द्रव्यत्वात् । क्षीरवदित्यागमविरुद्धस्य ग्रहणम् । केनेत्याक्षेपे । यदि प्रत्यक्षादिविरोधिनोऽप्य नुमात्वं स्यादिति शेषः । प्रत्यक्षादिविरुद्धमपि यद्यैक्यानुमानं प्रमाणं स्यात्तदोदाहृतमपि किं न स्थान विशेषादित्युक्तं भवति । नन्वत्र कथं प्रयोक्तव्यम् । यथान्यासमवेत्येवकारेणाह । तर्हि प्रतिज्ञापदव्याधातः स्यादिति चेत् । अस्तु । न हि प्रत्यक्षादिविरोधादयं गरीयान् । समश्च परानुमाने । तत्परिहारोऽप्यत्र तुल्यः । नन्वाकागो धन इति माधने कालादौ व्यभिचारः । न । पक्षतुल्यत्वात् । यदत्र वक्तव्यं तदुपरिष्टाक्ष्यत इति । शे०- इति साक्षिप्रत्यक्षविरुद्धमिति । इत्यनुमानद्वयं सामिप्रत्यक्षबाधितमित्यर्थः । आत्मा. ऽऽकाशस्वरूपग्राहिणा साक्षिप्रत्यक्षेण ज्ञानाश्रयन्वनिबिडावयवत्वाभावयोरेव सिद्धरिति भावः। ऐन्द्रियका. तीन्द्रियसाधारण्येन जडमात्रस्य पक्षत्वे वक्ष्यमाणप्रकारेणानुमानविरोवानसरादेन्द्रियकमेव जडं पक्षत्वेनाभि- प्रेतमित्याशयेनोक्तं घटादिकमिति । गूढाभिसन्धिः शङ्कते नन्वत्रेति । अत्र ज्ञानाश्रयत्वाद्युक्तसाव्यविषयक प्रतिज्ञावाक्यं कीदृशमित्यर्थः । तथैवोत्तरवाद्यपि परिहरति यथान्यासमिति । पूर्ववादी स्वाशयमुद्धाटयति तीति । उत्तरवाद्यपि तमुद्धाटयति अग्त्विति । नन्वेवं प्राक् प्रतिज्ञानाविशेषभङ्गप्रसङ्ग इत्यत आह समश्चेति । विमतानि शरीराणीत्याधनुमानेवपि विमतिविषयतावच्छेदकत्वेन स्वभोगानवच्छेदकशरीरा. दित्वमेव वाच्यम् । अन्यथा सिद्धसाधनात् । तथा च विमतानीत्यनेन स्वभोगानवच्छेदकत्वस्यैव लाभात्म्ब भोगानवच्छेदकशरीरेषु स्वभोगावच्छेदकत्मसाधनेऽपि प्रतिज्ञापदन्याधातः परस्यापि सम इत्यर्थः । - ·कामाच नानुमानापेक्षा) in Hiबाधिप । स० . ननु स्वभोगानवच्छेदकत्वं न विमतिविषयतावच्छेदकतया ब्रूमः किं नाम स्वभोगानवच्छेदकत्वेनाभिमतत्व. गेव । तत्कथं प्रतिज्ञापदव्याघात इत्यतस्तर्हि प्रकृतेऽपि ज्ञानाश्रयत्वेनाभिमतम्यैव पक्षत्वात्तत्र ज्ञानाना- श्रयत्वसाधनेऽपि न प्रतिज्ञापदव्याघात इत्याशयेनाह तत्परिहारोऽपीति । ननु नैक्यानुमानानां भेदग्राहिप्रत्यक्षादिप्रमाणबाधो युक्तः । भिन्नविषयत्वेनाविरोधात् । भेदग्राहकप्रत्यक्षादेमिथ्याभेदविषय. कत्वात् । ऐक्यानुमानानं पारमार्थिकाभेदविषयत्वादिन्यतः पृथगधिकरणे भेदग्राहक प्रत्यक्षादेमिश्या- भेदविषयकत्वाभावस्याभेनानुमानादेश्च पारमार्थिकाभेदविषयकत्वाभावस्य विम्तरेण वक्ष्यम् णत्वादभेदा- नुमानस्य प्रत्यक्षादिविरोधी दुष्परिहर इत्याशयेगाह यदत्रेति । यद्वा । ऐक्यानुमानानां तत्त्वमस्यादि. श्रुतिमूलकत्वात्कथं निर्मूलोक्तानुभातुल्यन्वमित्यनः पृथगधिकरणे सर्वासामैक्यश्रुतीनामभेदपरत्वाभावस्य वक्ष्यमाणत्वैनैक्यानुमानस्ट पि निर्मूलत्वाजड अत्मैवेत्याद्यनुमानतुल्यत्वमपरिहार्यमित्याशयेनाह यदप्रेति । एवं शरीरशब्दम्य भोलायसनवाचकतया स्वस्य यानि भोगायतनानि नान्येव पक्ष इति वाच्यं तथा च तत्रापि व्याघात एवेति भावः । ननु नात्र व्याघातः चेष्टाश्रयत्वादीना मेव शरीरशब्दा- र्थतयाऽत्र विवक्षितत्वेन भोगायतनत्वस्य तदर्थतयाऽविवक्षितत्वादित्यत आह तत्परिहारोऽपीति । तोत्रापि जातिरूपस्य वा सुरवाश्रयत्वादिरूपम्य वा ज्ञानाश्रयत्वेनाभिमतम्य शब्दार्थतमा विवक्षितत्वेन ज्ञानाश्रयत्वालाभे न व्याघातः । एवं शब्दसमवायिकरणत्वमेव कागत्वेनोक्तरूपमतस्तत्रापि न व्याघात इति भावः । ननु नास्मदनुमानानां प्रमाणविरोधः भेदप्रमाणानां मिथ्याभूतभेदविपयकतयाऽतत्वावेदक- स्वादित्यत आह यदन वक्तव्यं तदिति ।। 'समीपे सहभोगम्य मुक्तित्वेनोक्तितोऽसकृत् । भेदो जीवेश- योमिथ्येत्येव मिथ्या स्वयं भवे'दित्यत्र जीवश मेदमिथ्यात्वाभावो वक्ष्यत इत्यर्थः । प० जडात्मेत्यादेः प्रत्यक्षानुमानागमविरुद्धानुमा कुत्र नावसरं जेदिति प्रागुताविवृति रूपस्वाक्रमादक्षादिविरुद्धानुमानोक्तिपरत्वलाभाय मूलोक्तक्रमव्यत्यासेन मूलं व्याचष्टे आत्मेत्यादिना ।। इति साक्षीति । इत्यनुमानद्वयं साक्षिप्रत्यक्षविरुद्धमित्यर्थः ।। तर्हि प्रतिज्ञापदव्याघातः स्यादिति चेदिति । आत्मेत्यम्य त्रामाश्रय इत्यर्थत्वात् । तथाऽऽकाश इत्यस्या निबिडावयवद्रव्यमित्यर्थत्वात् । ज डमित्यस्याचे तामित्यर्थत्यादिति भावः ।। समश्च परानुमान इति । विमतानि शरीराणीत्यस्य मोगा- यतनभूतमदीयातीतानाग शरीरव्यावृत्तये मद्भोगानायतनानि शरीरागमित्यर्थत्वादिति भावः । ननु तत्तद्धो. गायतन नया प्रतीयमानानि शरीराणीति पक्षम्यार्थः अतो न ब्याधान इति चेत्तर्यात्मादिपदैरपि मातृत्वा दिधर्मान्तक्रांतरूपेण पक्षीकरणस्याभिः तत्वान्न व्याघात इति भावेनाह तत्परिहारोपीति । ननु नागे- दानु मानानां प्रत्यक्षादिबाधः । भेदम्य मिथ्यात्वेन प्रत्यक्षादेप्रमाणत्वादिति चोद्यं कुतो न निरस्यत इत्यत आह यदत्रेति ।। उपरिष्टादिति । “असिन्नस्ये''तिसूत्रव्याख्यानपरे समीपे सहभोगस्य मुक्तित्वेनेत्या- ·। न्यायसुभा ॥ म.१ पा.१ ४.६ मू.१८ दिग्रन्थ वक्ष्यत इत्यर्थः । यद्वा । भेदग्राहकल्बभेव नान्ति प्रत्यक्षस्य कुतो भेदानुमानवाधकत्वमित्यत उक्तं यदत्रेति । "भेदो विशेप्यधादिग्रहणापेक्षया यदि । अन्योन्याश्रयता हेनोद्ाय' इत्यादिना बौद्धपरीक्षायां प्रत्यक्षस्य भेइग्राहकत्वं वक्ष्यत इत्यर्थः । अथवानुमानानां कामचारित्वेन दूपणे मीमांसाऽनारंभापातेन व्याघातः स्यात् । इदमनुमानं मानं इदं नेति व्यवस्थायामनुमानस्य वाच्यत्वा- दित्यत आह यदत्रेति । ''आगमानुगृहीतानुमानमेवानुमाऽपि तु'इत्यादौ "तर्काप्रतिष्ठानादि"त्येतद्या. स्न्यानावसरे वक्ष्यत इत्यर्थः । यद्वाऽभेदानुमानस्य प्रत्यक्षादिबाधादेशक्तावप्य भेदागमम्यापि प्रत्यक्षवा. धादेरत्र बक्तव्यल्बादित्यत आह यदवेति । 'पृथगुपदेशादि"त्यत्र बक्ष्यत इत्यर्थः इत्यादि ज्ञेयम् । अतो विरोधम्तदवस्थ इति भावः । या० - इति माक्षीति । इत्यनुमानद्वयं साक्षिप्रत्यक्षविरुद्धमित्यर्थः । अतीन्द्रियजडस्य पक्षल्वे चैतन्यकार्यस्य सर्वथाप्यनुपल भादिति वश्यमाणहेतोरसिद्धिरित्यत आह घटादिकमिति । गूढाभिसन्धिराह नन्वत्रेति । अत्र ज्ञानानाश्रयत्वाद्युक्तसाव्यविपये प्रतिज्ञावाक्यं कीदृशमित्यर्थः ।. अभिसन्धिमुद्घाटयति तहीति । चेतनगब्दपर्यायात्मशब्दाज्ज्ञानाश्रयस्यैव प्रतीतेः । आकाशशब्दस्य निविडावयवरूपावकाशवा. चकत्वादिति भाव । नन्वेवमविशेषोऽसिद्ध इत्यत आह ममश्चेति । अत्र विमतिविषयतावच्छेदकानाने विमतिविपयत्वस्यैव ज्ञातुमशक्यत्वेनावश्यकतया विमतिविषयतावच्छेतकरूपेणैव पक्षनिर्देश उचितः । विमतिविषयतावच्छेदकं चात्र स्वभोगानायतनशरीरत्वम् । तथा च मद्धोगानायतनानि शरीराणि मोगा. यतनानीति प्रतिज्ञायां व्याघातः सम इत्यर्थः । ननु नात्र व्याघातः । मच्चेष्टानाश्रयशरीराणीति वा मदिन्दियानाश्रयशरीराणाति वा मद्भोगायतनत्येनाभिमतानि शरीराणीति वा पक्षनिर्देशसम्भवादित्यत आह तत्परिहारोऽपीति । अत्राप्यात्मत्यजातिमान्या सुखाद्याश्रयो वा ज्ञानाश्रयत्वेनाभिमतो वेति पक्ष- निर्देशसम्भवान्न व्याघात इति तादृशपरि रोऽपि तुल्य इत्यर्थः । एवं शब्दसमवायिकारणमित्यादिरूपेण पक्षनिर्देशे नाकाशपक्षकानुमानेऽपि व्याघात इत्यबधेयम् । ननु नास्मदनुमानानां प्रमाणविरोधो भिन्न. विषयत्वात् भेदप्रमाणानि हि मिथ्या नेदविषयकाणि अनुमानानि तु पारमार्थिकाभेदसाधकानीत्यत आह यदव वक्तव्यमिति । 'ममीपे सह भोगाय मुक्तित्वेनोक्तितोऽसकृत् । भेदो जीवेशयोमिथ्येत्येव गिथ्या स्वयं भवेदि'त्यत्र जीवपरमात्मभेदस्यापि पारमार्थिकत्वं वश्यते । अतो विरोधस्तदवम्य इत्यर्थः । यद्वा । नैक्यानुमानान्युक्तानुमानतुल्यानि श्रुतेपहकृतवादित्यत आह यदत्रेति । उपरिष्टात्पृथगधि- करणे सर्वासामैक्यश्रुतीनां भेदपरत्वगेव बक्ष्यते । तथा चैक्यानुमानानां केवलानुमानत्वमेवेत्युक्तानुमाना- विशिष्टतोपपन्नति गावः । श्री० कथमिति । सायभूतजडत्वस्य ज्ञानानाश्रयत्वार्थकत्वादात्गशब्दस्य च ज्ञानाश्रयार्थ. करवाज्ज्ञानाश्रयो ज्ञानानाश्रय इति प्रयोक्तव्यमन्यथा नेत्यर्थः । ज्ञानाश्रयो ज्ञानानाश्रय इति प्रयोग - ·4.1111 111) माथिणम् ।। १२०.१ व्याघातं बमामीत्याशयो गृनः इति येयम् । एवं घन आकाश इत्यत्राप्यनिबिडावयवद्रव्यं निबिडावे. यवद्रव्यमिति प्रयोक्तव्यमन्यथा वेत्यपि ज्ञातव्यम् ।। यथान्यासमात्मा जड इत्येव नान्यथेत्यर्थः । च०. गनु जीवनात्मक्यसाधकानुमानानां न प्रमाणविरोधः शक्यनिरूपणः भेदप्रमाणाना मिथ्याभदविषयकन्वादनुमानानां च पारमाथिंकेक्यसाधकत्वादित्यत आह यदन वक्तव्यमिति । पृथ- गुपदेशादितिनये निग्लिश्रुतीनागैक्यतात्पर्यकत्वाभावस्याभिधास्यमानतया तादृशानुमानानामपि मूल- राहिल्यादाभाससमकक्षतया बांधकामावाजीवपरमात्मभेदस्य पारमार्थिकतैवेत्यभिधास्यमानतया तेषां प्रमाणविरोधम्तनवम्य पति भावः । सु नन्वथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्रैव जीवेशभेदः समर्थितः । तथा जन्मादिसूत्रेणापि । अतो जीक्यमिन्युक्तत्वात् । अत्रापि पुनस्तत्साधने पुनरुक्तता स्यादित्यत आह न जीवेति । अनु० न जीवभेदसूत्राणां शङ्कयाऽत्र पुनरुक्तता ।। वाक्यान्नरद्योतकत्वात् अत्र शास्त्रे तत्र तत्र प्रकरण क्यिविवक्षायां चोदिताया तत्तद्गतभेदवाक्यद्योतनेन सूत्रेषु भेदसमर्थनं क्रियते । अतस्तात्पर्य भेदान्न पुनरुक्तता शक्या । तथा हि । जिज्ञासा- वाक्येष्वभेदशङ्कायां तद्ब्रह्मशब्देनैव भेदसमर्थनम् । जिज्ञास्यस्य ब्रह्मणो जीवत्वे शङ्किते तत्पूर्ववाक्योक्तलक्षणेन भेदमाधनमित्यादि स्वयमूह्यम् । एवमेव 'भेदव्यपदेशाचान्यः' इत्यादा- दावपि पुनरुक्ततादोपः परिहरणीयः । नन्वेवं सत्यभेदः स्वरूपेण कुत्रापि न निराकृतः स्यादित्यत आह पृथगिति । पृथगित्यत्र पूर्णता ।। पूर्णता प्रधानता । भेदमाधनम्य म्वातन्त्र्येण विचारितत्वात् । यद्यपि प्रकरणविशेष- विषयतयाऽभेदे निराकृतेऽपि म्वरूपनिराकरणमसिद्धयति । तथाऽपि वस्तुस्थितिकथनमेत. दित्यदोपः । अथवा पुनरुक्तिपरिहारस्यैवंजातत्या'दत एव चोपमे' त्यादिसूत्राण्यापातप्रतीत- भाप्यदिशा भेदपराणीव प्रतिभान्ति । तन्निरामार्थमिदमुक्तम् । 'पृथगुपदेशादि' त्यत्रैव भेद- समर्थनम्य पूर्णता पर्यवमानमिति । यद्यप्येतत्कारिप्यमाणव्याख्यानादेव जास्यते । तथाऽपि स्पष्टार्थमुनामिन्यदोपः । श० समर्थित इति । नविभिन्नासस्व तद् ब्रह्मति ब्रह्मशब्देन गुणपूर्णत्वोक्ते नुिभवसिद्धाल्प- זנוח नार III ·। न्यायसुधा॥ (अ.१ पा.१ अ.६ सूः१८ विशपणभदव्यपदेशाभ्यां, शारीरश्चौमयेऽपि भेदेनैनमधीयते इत्यादेग्रहणम् ॥ स्वरूपेणेति । प्राधान्ये. नेत्यर्थः । प्रकरणविशेषविषयतयैव तत्र तत्र निराकृतत्वादिति भावः । नन्वत एव चोपमेत्यादिसूत्रेषु भाप्यदिशा भेदपरत्वप्रतीतिरेव न भवितुमर्हति । भेदस्याथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिनैव समर्थितत्वेनात एव चोपमैत्यादावपि तत्समर्थने पौनरूक्त्यप्रसङ्गात् । तत्कथं तन्निरासोऽम्य प्रयोजनं स्यादित्यत उक्तम् पुनरुक्तिपरिहारस्यैवञ्जातत्यादिति ।। तत्र तत्र प्रकरणे ऐक्यविवक्षायां चोदिताया तत्प्रकरणगतवा. क्यान्तरद्योतनेन सूत्रेषु भेदसमर्थनेन तात्पर्य भेदान्न पुनरुक्तिरिति भेदपरत्वप्रतीतिरवजनीयैवेति भावः । अत : ब चोपमेत्यादीत्यादिपदेनाम्बुबदग्रहणादित्यादेग्रहणम् । चशब्देन भदं दर्शयतीत्युक्तत्वादाप्यादत एवेत्यादीनां भेदपरत्वप्रतिभास इति ज्ञयम् । टीकोक्तरीत्योदाहृतभाप्यस्यार्थान्तरपरत्वप्रतिभासजनकत्वेऽपि तद्रीत्यननुसरणे उदाहृतभाप्यांशम्य भेदप्रतीतिजनकत्वमेवेत्याशयेनापातप्रतीतभाष्यदिशेत्युक्तम् ॥ एतदिति । अत एवल्यादि सूत्रागां भेदसमर्थनपरत्वमिन्येतदित्यर्थः ॥ करिष्यमाणेति । न च विवादाभिनन्य जीवम्येयवदाप्यत' इत्यादिना करिष्यमाणादत एवेत्यादिमूत्रव्याख्यानादेवेत्यर्थः । इत्युक्तत्वादिति । "अतो जीवैक्यमपि स निराचक्रे जगद्गुरु"रिति जन्मादिसूत्रे उक्तत्वादित्यर्थः ॥ म्वरूपाणति । अभेदत्वनेत्यर्थः । तथाचाभेदः प्रकरणविशेषविपयो नेत्येव निराक- गणं कृतं अभेदो नेति कुत्रापि न निगकरणं कृतं स्यादिति भावः । म्वरूपेणति । अभेदत्वनेत्यर्थः । तथा चाभेदप्रकरणविशेषविपयो नेत्येव निर- कृतम् । अभेदो नेति निराकरणं कुत्रापि न कृतं स्यादिति भावः ॥ आपातप्रतीतभाष्येति । आपात- प्रतीता या भाप्यादिकगतिम्नयेत्यर्थः । नथा हि । भाप्ये अन एव चोपमेत्यत्र चशब्देन भेदं दर्शयती- न्युक्तत्वात साक्षादेव भेदपरत्वम् । अम्बुवदग्रहणादित्यत्र भगवद्भक्त्या तत्सादृश्यं सम्यगभिव्यज्यत इत्युक्त वात् । वृद्धि हागाक्वमित्यत्र एवं भक्त्यादिविशेषाङ्गीकारादेवेश्वरस्य ब्रह्मादीनन्यान्प्रति सामञ्जस्यं भवती- त्युक्त वात् । परमत इत्यत्र यतोऽलौकिकन्यात्परमेव ब्रह्मानन्दादिकमिति वचनाद्भेदकधर्मोक्त्या भेदपरत्व. भापाततः प्रतीयतं । बस्तुनम्त्येषां मूत्राणां तत्त्वप्रकाशिकोक्तरीत्याऽर्थान्तर एव तात्पर्यमिति ॥ छ । छ । श्री म्बरपणति । अभेदो नाम्तीति कण्ठरवेणेत्यर्थः । भेदसाधनस्येति । पृथगित्यत्र सूत्रकृता प्राधान्येन गंदयाधनं कृतम् । साधनं च स्वपक्षमाधनपरएक्षोपालम्भः । तथा चाभेदः स्वरूपतो निराकृत एवेत्याशयः ॥ प्रकरणविशेपेनि । तत्तत्प्रकरणविशेषवलेन तैम्तैरिन्द्रादिभिरभेदोऽ. मित्वत्याशङ्कित तत्तत्प्रकरण इन्द्रादिभिरभेदो न विवक्षितो भेदकधर्मकथनबलादित्येवं निषेधे सामान्यतोऽ. भेदम्बम्पनिराकरण सिध्यत्येव । नीलादियावद्धटविशेषनिषेधे घटसामान्याभावसिद्धिवदिति यद्यपि, तथाऽपि पृथगिति मूत्र मामान्यनोऽभेदगेव पूर्वपक्षयित्वा यढ़ेद एव सिद्धान्तः क्रियते तद्वस्तुस्थितिज्ञा- या ·अस्मिन्नस्य च तधोग शास्ति) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ १३९३ पनायेति मन्तव्यम् । एवं वाक्यान्तरद्योतकत्वादित्युक्तरीत्येत्यर्थः । तन्निरासार्थमिति । उत्तरत्र शास्त्रसमाप्तिपर्यन्तं भेद एव तत्र तत्र समीत इत्येतन्निरासायेदमुदितमित्यर्थः ॥ पर्यवसानमिति । तथा च तत्र भेदो न समर्थ्यत इति भावः ॥ एतदिति । 'अत एवे'त्यादौ भेदो न समर्थ्यत इत्येतदि. त्यर्थः ।! ज्ञातस्य इति । तथाच 'पृथगित्यत्र पूर्णतेति न वाच्यमिति भावः ॥ छ । ॥ । सु० -- शरीरादिकोशा एवान्नमयादिशब्दवाच्या इति पक्षोऽपि नेतरोऽनुपपत्तेरिति साधारणदोषेण दूषित एव । विशेषदोषेण दूपयितुं सूत्रम् अस्मिन्नस्य च तद्योग शाम्तीति ब.सू० ॥ ॐ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॐ ॥ तन्याचष्टे योगमिते । अनु० ।। ॐ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॐ ।। योगमन्नमयाद्यैर्यत्फलत्वेनास्य गंसति ।। स्थानद्वयेऽप्यतः कोशा एत इत्यतिसाहमरः ।। यद्यस्मादस्य स य एवंविदित्युक्तस्य ब्रह्मविदः फलवनानमयादिमियोंग तत्प्राप्ति स्थानद्वयेऽप्यनुवाकयेऽपि । शंसति कथयति श्रुतिः । एतमममयमात्मानमुपयङ्क्रामती- त्यादि । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येत्यादि च । अत एतेऽन्नमयादयः कोशा इत्येत- याख्यानमतिसाहसं पूर्वोत्तरापरामर्शभूलम् । न हि शरीरादिकोशमाप्तिब्रह्मविद्याफलमिति संभवति । तति शोकमात्मविदित्यादिविरोधात् । शरीरादेश्च शोकरूपत्वात् । स्यादेतद्यद्य- जान्नमयादिप्राप्तिरुच्येत । न चैतदस्ति । उपसङ्क्रमशब्दस्यातिकमार्थत्वादित्यत आह उपसङ्क्रमणं चेति । उपसंक्रमणं चैव द्वितीयोदेशित प्रति ।। अतिक्रमं वदन्तं तमुपशब्दो निवारयेत् ॥ द्वितीयोदेशितं प्रति । द्वितीयया कर्मत्वेनोक्तमन्मयादिकं प्रति यदुपसंक्रमण- मुच्यते तदतिक्रमं वदन्तम् । उपसंक्रमणपदनाविपदमतिकमार्थ व्याकुर्वन्तमिति यावत् । उपशब्दो निवारयेत् । तस्योपशब्दविरोधः स्यात् । उपपूर्वस कमेः प्राप्त्यर्थत्वात् । दोपान्तर- माह आश्रतम्येति । अश्रतस्यातिशतस्य स्थानं दद्यात्कथं पनः ।।

·il न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ अ.६ स.१२ पुनरिति दोपान्तरसमुच्चयार्थः । वाक्यद्वयतात्पर्यमाह श्रुतेति । एवं व्याकुर्वाणेन हि श्रुतमुपशब्दं त्यक्त्वा तत्स्थानेऽश्रुतोऽतिशब्दोऽध्याहार्थः । तथा च श्रुनपरित्यागोऽश्रुतकल्पनं च स्यात् । तदुभयं च लजाहेतुरिति । न वयं श्रुनपरित्यागेना- श्रुताध्याहारं कुमों येनायं दोषः स्यात् । किं नामाव्ययानामनेकार्थत्वादुपशब्दोऽतिशब्दार्थों व्याख्यायत इति चेन्न । नियामकेन विना प्रसिद्धार्थत्यागाप्रसिद्धार्थम्बीकारानुपपत्तेः । शे० - साधारणदोपेणेति । जीवादिसाधारणतज्ज्ञानान्मोक्षानुपपत्तिरूपदो गोत्यर्थः ।। विशेष- दोषयोति । शरीरादिकोशमात्रासाधारणदोपणेत्यर्थः । नन्वेकतात्पर्य भिन्नभिन्न स्वार्थप्रतिपादव प्रकरण- ममुदायम्यैव म्यानवाप्रकृते चान्नमयादिप्रकरणानामन्नादिप्रकरणानां चोत्तरीत्यकाऱ्यांदुक्तरूपम्यानत्वा भावान्न भ्यानद्वय इत्युक्ति:पपन्नत्यतो लक्षणया म्यानगब्देनानुबाकम्यैवात्र ग्रहणान्नानुपपत्तिरित्याह स्थान- द्वयऽप्यनुवाकद्वय इति । आयनादिपदेनतं प्राणमयमात्मानमुपमड्कामतीत्यादेद्वितीयेन त्वेतं प्राणमयमा- मानमुपसंक्रम्येत्याग्रहणम् । ननु शोकनिवृत्तिफलकब्रह्मविद्यायाः शोकप्राप्तिफलकत्वस्य बिरुद्धन्वेऽपि गरीगदिकोशवानिकलक-यम्य न द्विरोव इत्यतः शरीरादिकोशनामपि शोकाविना भूतन्वेन शोकरूपत्वात्त- प्राप्तिफलकन्वम्य नविरोध एवेत्याह शरीरादेश्वति । उपशब्दो निवारयेदित्यस्य तात्पर्यम् ।। तस्ये- त्यादि । विरोधोपपादनम् ।। उपति । तत्रैव प्रयोगप्रत्ययप्राचुर्यादिति भावः । किमत्र दोषान्तरत्वसूचकं गेा दोषान्नग्माहेत्यवनार्यन इत्यत आह पुनरितीति । अतो न वैयर्थ्यविरुद्धार्थ ये इति भावः । सु. न ह्य ययान्यनकार्थानीयतावताऽन्तःशब्दस्य बहिरित्यर्थों गृह्यते । किन्तु प्रयोगादिकमनुमृत्यैवेति स्थितेऽभ्युपगम्यापि दोपमाह मृतावेवति । अनु० -- मृतावेव परित्यागः कृनो ह्यन्नमयस्य च । हि यम्मादन्नमयस्य कोशस्य चशब्दात्प्राणमयस्य च परित्यागो मृतावेव कृतो भवति । मृतेः शरीरत्यागरूपवान् । तम्मादम्मालोकात्प्रत्येति मरणोक्त्यैवान्नमयाद्यतिक्रमभ्योक्तत्वात्पुनरे तमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामतीति तदतिक्रमोतो पुनरुक्तिः प्रमज्येनेति । निश्च ब्रह्म विदाप्नोति समित्युपक्रमानुगुण्यं च प्राप्तिपरत्वे स्यात् । अतो नान्नमयादयः कोशाः किन्तु विष्णुरेव । शुद्धिप्रार्थनलिङ्गाद्वाक्यान्नरोक्तानां कोगत्वेऽपि न कश्चिद्विगेधः । अपि च तेऽन्नमयादयः । एते त्वन्नर समय इत्युपक्रमादमो वै म इति वाक्यशेषाचान्नम्ममयादय इति शब्दान्तरन्याये- नाप्यन्ये भविष्यतीति सर्वमनवद्यम् ।। ।। र ।। १ ।।

·अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ शे०-- किन्तु विष्णुरेवेति । कोशान्तर्गतभगवन्मृति विशेषा एवेत्यर्थः । नन्वनुवाक- द्वयोक्तानामन्नमयादीनां ब्रह्मत्वं नाङ्गीक सुक्तम् । तथा सत्यन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे शुद्धयन्तामिति वाक्योक्तान्नमयादीनामपि ब्रह्मत्वप्रसङ्गात् । अनुवाकद्वयोक्तन्नमयादीनामेव वाक्यान्तरे. ऽप्यन्नमयादिश्रुत्या शाखान्तगधिकरणन्यायेन प्रत्यभिज्ञायमानत्वनैकत्वनिर्णयात् । न च वाक्यान्त. रोक्तान' ब्रह्मत्वमभ्युपगन्तुं शक्यम् । शुद्धिप्रार्थनविरोधादत आह शुद्धिप्रार्थनलिङ्गादित्यादि। उप- लक्षणं चैतन् । ब्रह्मशब्दाभावात्तलक्षणाभावा ज्ञानिनस्तत्प्राप्तिकथनाभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ तेऽन्न- मयादय इति । न त्वन्नरसमयादय इत्यर्थः । रसशब्देन वाक्यान्तरोक्तानामविशेषणादिति भावः ।। एते विति। अनुवाकद्वयोक्ता अन्नरसमयादय इति व्यवहितेनान्वयः । कुतोऽनुवाकद्वयोक्तानामन्नरस- मयादित्वमित्यत उपक्रमोपसंहारयो रसशब्देन विशेषणादिति भावेनोक्तमन्नरसमय इत्युपक्रमादित्यादि ।। शब्दान्तरन्यायेनेति । शब्दान्तराधिका णन्यायेनेत्यर्थः । अथैप ज्योतिरथैप विश्वज्योतिरेतेन सहन. दक्षिणेन यजेतेत्यत्र किं दक्षिणाविशेषविधानार्थज्योतिरादिशब्दैः प्रकृतज्योतिष्टोमानुवादः किंवा कर्मा- न्तराण्येवंनामकानि विधीयन्त इति संशये प्रकरणात्प्रकृताभिधा येतब्दसामानाधिकरण्याच्च ज्योति- रादिशब्दैर्दक्षिणाविधानार्थ ज्योतिष्टोमोऽनूद्यत इति प्राप्ते संज्ञान्तरश्रवणेनार्थभेदावर्गलबद्वाषकाभावा- द्यजेतेत्यनेनैव ज्योतिष्टोमानुवादसिद्धे थैप इत्यादेशनर्थक्यापातादेतच्छन्दस्य प्रस्नूयम नपगमशिन्वसम्भवाच्च दक्षिणा विशिष्टज्योतिरादिसंज्ञककर्मान्तरविधिरेवेति सिद्धान्तितं भेदलक्षणे । अत्र यथा संजाभदाकर्म- भेदस्तथाऽन्नमयादीनामन्नरसमयादीनां च संज्ञाभेदाढ़ेद इत्यर्थः । शब्दान्तरन्यायेनापीत्यपिशब्देनानुक्त- प्रकरणभेदसमुच्चयः । स० --- शब्दान्तरन्यायेनेति । संज्ञाभेदन्यायेनेत्यर्थः । संज्ञाभेदन्यायस्त्वित्थम्। ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य श्रूयते 'अथैष ज्योतिः' अथैप विश्वज्योतिरथैप सर्वज्योतिस्तेन सहस्रदक्षिणेन यजेतेति । तत्र संदेहः किं प्रकृतमेव ज्योतिष्टोमं ज्योतिरादिशब्देनानूद्य सहनदक्षिणात्यो गुणो विधीयते उत कर्मान्तराध्येतन्नामान्येवं. दक्षिणानीति । पूर्वपक्षस्तु गुणो विधीयत इति । ज्योतिष्टोमप्रकरणात् । अन्यथा प्रकृतहानाप्रकृत प्रक्रिये स्याताम् । एतच्छब्दस्य पूर्वप्रकृतवाचित्वाञ्चति । सिद्धांतस्तु गुणविशिष्टकर्मान्तरमिति । न च नत्र प्रमाणाभावः । निर्बाधभिन्नसंज्ञाया एव प्रामाण्यात् । न च प्रकरणविरोधः । अथ शब्देन प्रकरणविच्छेदात् न चैतच्छब्दायोगरतस्य संनिहितमात्रपरत्वात् मंन्निधानन्य चानीत इवागामिन्यपि संभवान् । आगामि- सन्निहितश्च ज्योति:शब्दार्थः । स च ज्योतिःशब्दोऽतीतमपरामृशन् अपूर्वसंज्ञारूपत्वात नूतनं किंचित् कर्माभिधत्ते । अतोऽत्र संजया कर्ग भिद्यते । एवं विश्वज्योतिःशब्दादावपीति । 30 ·॥ यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ अ.स.१५ या० अम्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति ॐ ॥ शब्दान्तरन्यायेनेति । शब्दातरे कर्मभेद: कृतानुबन्धित्वादिति द्वितीयाध्यायद्वितीयपादोक्तजैमिनीयन्यायेनेत्यर्थः । तत्र यथा यजति ददाति जुहो. तीति शब्दभेदाद्यागदानहोमानां नानार्थत्वं तथेहापीति भावः । चंद्रिकायां तु 'भथैषज्योतिः अथैष- विश्वज्योति त्यादाविव संज्ञाभेदाझेद' इत्युक्तम् । 'शब्दभेदादर्थभेद' इतिन्यायेनेत्येके । -॥ॐ अम्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति ॐ ॥ ॥ वाक्यान्तरोक्तानामिति । 'अन्नमय - प्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे शुद्धयन्तामिति वाक्यान्तरोत्तानामित्यर्थः। शब्दान्तरन्यायेना- पीति । संज्ञाभेदन्यायेनेत्यर्थः । संज्ञाभेदन्यायस्त्वित्थम् । ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य श्रूयते । 'अथैप ज्योतिरक्षेप विश्वज्योतिरथैष सर्वज्योतिरेतेन सहमदक्षिणेन यजेते'ति । तत्र संशयः । किं प्रकृतमेव ज्योतिष्टोम ज्योतिरादिशब्दैरनूद्य सहस्रदक्षिणात्यो गुणो विधीयते । उस कार्यान्तराण्येतन्नामान्येवंदक्षिणानि विधीयन्त इति । पूर्वपक्षस्तु , प्रकृतमेव ज्योतिष्टोममनूद्य तत्र गुणो विधीयत इति । ज्योतिष्टोमप्रकर- णात् । अन्यथा प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये स्यानाम् । एतच्छब्दस्य पूर्वप्रकृतवाचित्वाञ्चेति । सिद्धा. न्तस्तु । गुणा विशिष्ट कर्मान्तरमिति । न च तत्र प्रमाणाभावः । निर्वावभिन्नसंज्ञाया एव मानत्वात् । न च प्रकरणविरोधः । अथशब्देन प्रकरणविच्छेदात् । न चैतच्छब्दायोगः । तस्य सन्निहितमात्र- परत्वात् । सन्निवानम्य चातीत इवागामिन्यपि सम्भवात् । आगामिसन्निहितश्च ज्योतिःशब्दार्थः । स च ज्योति:शब्दोऽतीतमपरामृशन् अपूर्वसंज्ञारूपत्वान्नुतनं किञ्चित्कर्माभिधत्ते । अतोऽत्र संजया कर्म भिद्यते एवं विश्वज्योति:शब्दादावपीति ।। श्री० प्राप्तिपरत्व इति । उपसंक्रामतीत्यस्य प्राप्त्यर्थकत्वं कथयतामस्माकं मतेऽन्नमयादीनां पञ्चानामपि परब्रह्मत्वेन सर्वम्यापि प्रकरणस्य भगवत्परत्वादुपक्रमानुगुण्यं भवति न त्वन्मत इत्यर्थः । ते स्थानान्तरोक्ताः । एते त्वन्तरसमयादय इत्यन्वयः । तथा चान्नर समयः प्राणरसमयो मनोरसमयो विज्ञानरसमय आनन्दरसमय इति द्रष्टव्यम् । शब्दान्त रेति । संज्ञान्तरेत्यर्थः । जुहोति ददाती- त्यादिशब्दभेदात्कर्मभेदो दृष्टस्तद्वदित्यर्थः । शब्दान्तरन्यायेनेति । संज्ञानराधिकरणन्यायेनेत्यर्थः । संज्ञाभेदन्यायेनेति वार्थः । अथैप ज्योतिरथेप विश्वज्योतिरथेप सर्वज्योतिरेतेन सहमदक्षिणेन यजे तेत्यत्र दक्षिणाविशेषविधानफलको ज्योतिरादिशब्दैः प्रकृतज्योतिष्टोमानुवादः कार्यान्तराण्येवं नामकानि विधीयंते देति संशये ज्योति- टोमप्रकरणात्प्रकृतपरामर्शकैतन्छब्दसमभिव्याहारात्तैः शब्दैस्तद्विधानफलकः स एवानूद्यत इति पूर्वपक्षे प्राप्ते संज्ञान्तरश्रवणेनार्थभेदाधिगतेबलवद्वाधकाभावाद्यजेतेत्यनेनैव तदनुवादसिद्धेरथैप इत्यानर्थक्यापत्या प्रस्तूयमानपरागर्शकत्वसंभवादेतच्छन्दस्य दक्षिणा विशिष्टज्योतिरादिसंजककार्यान्तराण्येव विधीयन्त इति - ·परेषांच्याट्यानस्य प्रत्याख्यानम् ) ॥ मानन्दमयाधिकरणम् ॥ भेदलक्षणे सिद्धान्तितम् । अत्र संज्ञाभेदाद्यथा कर्मभेदस्तद्वत्प्रकृतेप्यन्नमयादीनां संज्ञाभेदनियंत्रितो मंद इत्यर्थः । सु० -- एवमन्नमयादीनां पञ्चानामपि परब्रह्मत्वप्रतिपादनपरतया मूत्राणि व्याख्याय परेषामपव्याख्या प्रत्याख्यातुमुत्तरोऽयं ग्रन्थसन्दर्भ आरभ्यते। तत्र मायावादिनोऽन्नमयादयः पञ्चापि कोशा इति मन्यमाना ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेत्युक्तस्य ब्रह्मणः स्वप्राधान्येन ज्ञेयत्वप्रतिपादका- न्येतानि सूत्राणीति व्याचक्षते । तथा हि । अन्नमयादयश्चत्वारम्तावदन्नादिविकाराः कोशा एव । तथा च विकारार्थ मयप्रवाहे सत्यानन्दमय एवाक मादधचरतीयन्यायेन कथमेव मयटः प्राचुर्यार्थत्वं ब्रह्मविषयत्वं चाश्रीयते । मान्त्रवर्णिकब्रह्माधिकारादिति चेन् । अन्नमया- दीनामपि तर्हि ब्रह्मत्वप्रसङ्गः । अन्नमयादीनामन्तरस्यान्यस्य श्रवणादब्रह्मत्वमानन्दमयस्य तु तदभावाद्ब्रह्मत्वमिति चेन्न । तत्रापि सत्यं जानमनन्तं ब्रह्मेति प्रकृतस्य ब्रह्मणो ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठेत्यानन्दमयाश्रयतयोक्तत्वात् । तद्विजिज्ञापयिषयैवान्नमयादयः पञ्चापि को गाः काप्यन्ने । नन्यन्नमयादीना मिवानन्दमयस्य पुच्छत्वेनोक्तं ब्रह्म कथं म्वप्रधानं स्यात् । न । म्वन- धानतया प्रकृतत्वात् । न चानन्दमयावयत्वेनापि ब्रह्मणि ज्ञायमाने प्रकृतन्वं न हीयने आनन्द मयस्य ब्रह्मस्वादिति वाच्यम् । तथा सति तदेवावयव्यवयववेत्यसामञ्जस्यप्रयङ्गान् । अन्यतर- परिग्रहे च पुच्छस्यैव ब्रह्मत्वं युक्तम् । ब्रह्मशब्दश्रवणान् । न त्यानन्दमयम्य तत्र ब्रह्मशब्द:- श्रवणात् । अमन्नेवेति श्लोकस्य ब्रह्मपुच्छ मित्युक्तब्रह्मविषयत्वात् । न हातानन्दमयोऽन्याकृप्यते। किन्तु पुच्छतयोक्तं ब्रह्म स्वप्रधानतया । न चानन्द(मय स्यानुभवमिद्धन्य भावाभावशा युज्यते । कथं तर्हि पुन्छत्योक्तिः । पुच्छवत्पुच्छमित्याश्रयार्थत्वात् । किचानन्दमयम्य ग्रियाद्यवयवयोगशारीरत्वास्यां मविशेपत्त्याइह्मणोऽपि मविपन्व- प्रमङ्गः । निर्विशेषं च ब्रह्म । वामनमागोचरत्वश्रुतेः । मयटः प्राचुर्यार्थत्वेऽप्यानन्दप्रचुर इत्युक्त दुःग्वाल्पत्वमपि गम्यते । प्राचुर्यस्य लोके प्रतियोग्यल्पनामापेक्षयात् । न च ब्रह्मणि दाय संभवति । किञ्च नियादीनां प्रतिपर्ण भेदेनानन्दमयन्यापि भेद ब्रह्मणोऽपि प्रतिमगर भेदः प्रमज्येत । न च तद्युक्तम् । अनन्तत्वश्रुतेः । न चैव भार्गवी वारुणी विद्या विरुद्धचेत ! नत्र मयटोऽश्रवणेन भिन्नविषयत्वान् । एतमानन्दमयमात्मानमिति नान्नमयादीनामियानन्द- मयस्यातिक्रमणीयतयोक्तस्याब्रह्मत्वात् । अन्ने मयटः श्रवणेन पूर्वमपि तदध्याहारे पूर्वमन नानन्दमयो ब्रह्मास्तु । ब्रह्मज्ञानार्थिनम्तु तदुपदेशो द्वारतयोपपन्नो भविष्यतीति ।

·१३९८ । न्यायसुधा । (भ.१ पा.१ भ.६ । शे०-- अन्नादिविकारा इति । अन्नरसविकारो देहोऽन्नमयः । यथा हि घटावच्छिन्नाकाशो घटविकारस्तथा प्राणाधुपाध्यवच्छिन्न आत्मा प्राणादिविकार इति विवेकः । प्राणोपाधिरामा प्राणमयो मनोमयस्तदुपाधिरात्मा विज्ञानमयो विज्ञानोपाधिरात्मा विज्ञानविकार इति विवेकः । यद्वा । भृगुवल्यु. ताधिदैविकान्नादीप्रत्याध्याम्मिकान्नादिकोशानां विकारत्वाभिप्रायेणान्नादिविकारत्वोक्तिरिति ध्येयम् || तथा चेति । मयट चेति सूत्रान्मयटशब्दो विकारे श्रुत इति वक्तुं विकारार्थे मयडित्युक्तं । विकारप्रकरणं प्रकटयितुं प्रवाहपदम् । प्रियाद्यवयवत्त्वम्य विकारार्थत्वे लिङ्गन्या प्राचुर्याश्रत्वे त्वभावान्मयटो न तदर्थतेत्याह आनन्दमय एवेति । एकस्यैव मयटोऽर्थद्वयं नेत्यत्र दृष्टान्तमाह ।। अधति । केनचित्पा- शुपतेन सर्वजरत्या योपितोऽनुपभोग्यत्वात्सर्वतरुण्याश्च वृद्धे मय्यरुचिप्रसङ्गादर्धजरत्यानयने दूतः प्रेपित इति लोकप्रवादोऽध जरतीशब्दनोच्यते । छपत्ययेन चोपमानोपमेयभावरूपः सम्बन्ध उच्यते । तथा च तत्प्रवादतुल्यप्रवादानुपपत्तेरित्यर्थः ! श्रुतिलिङ्गप्रकरणविरोधेन प्राचुर्यार्थत्वे मयटो दृष्टान्तोऽपि नाम्ती- त्या कथमिवेति । विकारात्वे च निश्चिते वाक्यस्य न ब्रह्मार्थतेत्याह ॥ ब्रह्मविषयत्वं चेति । कथंशब्दस्य प्रश्नार्थतामुपेत्य प्रकरणेन प्राचुर्यार्थत्वादिसिद्धिरिति शङ्कते मान्त्रवर्णिकेति । न प्रकरणमात्रं नियामकमतिप्रसक्तरित्याह नेति । लिङ्गन प्रकरणबाधात्तेपामब्रह्मत्वमित्याशकते आनन्दमयादीनामिति ।। अन्तरस्यान्यास्य श्रवणादिति । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयोऽन्योऽन्तर आत्मा मनोमयोऽन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयोऽन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय इत्युक्तेरिति भावः ॥ तदभानादिति । आनन्दमया- दन्तरस्यान्यस्याश्रवणादित्यर्थः । ब्रह्मत्वमिति । अन्यथा प्रकृतहानाप्रकृतस्वीकारप्रसत्तेरिति भावः । पुच्छवाक्ये आनन्दमयादप्यन्यस्य पुच्छब्रह्मणोऽन्तरस्य प्रतिष्ठापदेनोक्तेरन्नमयादीनामिवानन्दमयस्माप्य- ब्रह्मत्वमेवेत्याह तत्रापीति । यदुक्तमानन्दमयस्याब्रह्मत्वे प्रकृतहानमप्रकृतक्रिया चेति तत्परिहरति तद्विजिज्ञापयिषयैवेति । यद्वा । अन्येत्यानन्दमय स्याब्रह्मत्वे तदुक्तिवैयर्थ्यमित्यतोऽन्नमयादिवत्पुच्छ. ज्ञानार्था तदुक्तिरित्याह तद्विजिज्ञापयिषयैवेति । पुच्छश्रुतिविरोधान्न तस्य स्वप्रधानार्थतेति शङ्कने नन्विति । पुच्छशब्दम्याचावयवार्थत्वमेव कुत इत्यतस्तत्प्रकरणादन्यथा तद्विरोधादित्याशयेनोक्तम् ॥ अन्नमयादीनामिवेति । स्वप्रधानब्रह्माधिकाराद् ब्रह्मशब्दोक्त्यैव तत्प्रत्यभिज्ञाने पुच्छशब्दविगेथे सत्येवास्मिन्वाक्ये प्रथमचरमश्रुतगइयोराद्यस्यानुपसंजात विरोधिनो बलीयम्त्वात्पुच्छन्वेन प्राप्तगुणत्वबाधया स्वप्रधानब्रह्मधौरित्याह नेति । किं प्रकृतं स्यादित्याशङ्कते न चेति । किं प्रकृतं ब्रह्मानन्दमयवाक्ये पुच्छवाक्थे चोच्यते किं वैकत्रेति विकल्प मनसि निधायाj दूपयति तथा सतीति । अवयवावयविभावग्य कलियननेऽप्यन्नमयादिप्वेकत्र गुणप्रधानत्वायोग इति गाव: । द्वितीयं दूपयति अन्यतरपरिग्रहे चेनि । अन्यतररिमन्वाक्ये ब्रह्मोनिम्बीकारे सतीत्यर्थः ।

·परेषां व्याख्यानस्य प्रत्याख्यानम् ) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ नन्वसद् ब्रह्मेति वेद चेदस्ति ब्रह्मेति चेद्वेदेत्यानन्दमयेऽपि ब्रह्मशब्दश्रवणादुभयत्र ब्रह्मशब्दश्रवणे कथं पुच्छस्य ब्रह्मत्वमानन्दमयस्याब्रह्मत्वमुच्यत इत्यतः श्लोकस्य पुच्छविपयत्वेनानन्दमयाविषयत्वान्न नत्र ब्रह्मशब्दश्रवणामिति नानन्दमयस्य ब्रह्मत्वप्राप्तिरित्याह असन्नेवेति श्लोकस्येति । आनन्दमयपरित्यागेन कुतः श्लोकस्य पुच्छविषयत्वकल्पनम् । श्लोकोक्तभावाभाववेदनयोगुणदोषोक्तेः पुच्छब्रह्मविषयत्वे सम्भवादा- नन्दमयब्रह्मविपयत्वे चासम्भवात्पुच्छब्रह्मविषयत्वमेव कल्पनीयमित्याह न हीति | आनन्दमयबह्मणोऽपि भावाभाववेदनयोगुणदोषोक्तरुपपत्तेः कथमानन्दमयब्रह्मविषयत्वे तदनुपनिरित्यत आह न चानन्दस्येति ।। अनुभवसिद्धस्येति । प्रियमोदादिविशेषत्वादानन्दमयस्य सर्वलोकानुभवसिद्धन्वमिति भावः । पुरयाको ब्रहाशब्देन स्वप्रधानोक्तौ पुच्छशब्दम्य का गतिरिति पृच्छनि कथं तहीति । प्रतिष्ठा शनिवा- स्पुच्छशब्दस्य तत्र मुख्यवृत्त्यसम्भवेऽपि पृथिव्यादिपुच्छेप्वाधारवाश्या ब्रह्मायपि मर्वाधार लामा पुच्छपदमुपपन्नमित्याह पुच्छवदिति ॥ प्रियाद्यवयवेति । तम्य प्रियमेव शिर इत्यादिना प्रियाद्ययात्र- वत्त्वस्य तम्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्येति शारीरत्वस्य च श्रवणादित्यर्थः । गविषयादिन्यतः परमानन्दमयस्य ब्रह्मत्व इति शेपः । इष्टापत्ति परिहरति निविंशपं चति । नकुन इन्यन प्रह वाङ्मसागोचरत्वश्रुतेरिति । यतो वाचो निवर्तन्तेऽप्राप्य मनसा सहति वामनसागोचरन्यचुननित्यर्थः । एवं मयटो विकारार्थवेन प्रार्थित्वाभावान्नानन्दमये ब्रह्मविषयत्वमाश्चयितुं युक्तमित्युक्तम् । इदानी- मस्तु मयटः प्राचुर्यार्थत्वं ताऽपिनानन्दमये ब्रह्मविषयत्वमाश्रयितु युक्तमित्याह मयट इति ।। प्राच्य. स्येति । समानाधिकरणम्यप्रकृत्यर्थप्रतियोग्यत्यन्यसापेक्षत्वनियमादित्यर्थः । वानप्रयुगे माग इत्यानी समानाधिकरणस्य विजातीयशूद्रादेरल्पत्वेन प्राचुर्यस्य लोके दर्शनादिति भावः । अनि बुरे समय रसान्तरानुवेधवदानन्देऽपीत्युन्कर्पार्थमीपदु:ग्वानुषक्तिरिष्ट्रवेत्याशङ्कयाह न नेति । किञ्चेति । प्रतिदेहं प्रियादीनां मातिशयत्वेनानन्दमयन्यपि साल्शियन्नाद नमोऽपि प्रतिमा सातिशयत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । इष्टापत्ति परिहरति न चेति ॥ अनन्तत्वश्रुनेरिति । गन्य जानननन मे- त्यनन्तत्यश्रृंतरित्यर्थः । भृगुवल्लीसमाख्यानादन्नमयादीनां ब्रमन्यमित्य शङ्कय पूर्वानुन काय दिगदान श्रवणादुत्तरानुवाके मयट्प्रत्यहीनानामन्नादिशब्हानामेव श्रवणाच्छब्दभेदे च निमितभेद मियदन्य चावश्यकत्वेन भिन्नविषयत्वान्न समाख्याऽत्राम्तीत्याह न चेति । नन्वतमानन्दमयमामानमुपसंकागतीति ब्रह्मविद आनन्दमयप्राप्तिश्रवणादानन्दमयस्य चाब्रह्मत्वे तदयोगादानन्दमयम्य अवमिति का । भन्नमयमात्मानमुपसंक्र मतीत्यन्नमयादीनामपि ब्रह्मविदः प्राप्तिश्रवणान्यथाऽनुपपत्त्या माया. दीनामब्रह्मत्वमङ्गीकृत्यानन्दमयम्यैव ब्रह्मन्वाङ्गीकारायोगात् । न चान्नमयमात्मानमुपातीत्यरोप. शब्दस्यातिकमार्थत्वादन्नमयादीनामतिकमगात्राभिधानेऽपि प्राप्ताभिधानानोकानुपपगिगि वान्सग ।

·-- १४०० । न्यायसुधा । (म.१ पा.१ म.६ तथा सत्यानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतीत्यत्रापि तदर्शत्वापत्त्या ब्रह्मविदस्तत्प्राप्तिश्रवणासिद्धर्नानन्दमयस्यापि ब्रह्मस्वमित्याशयेनाह एतमानन्दमयमात्मानमिति चेति । ननूत्तरानुवाकोक्तस्यानन्दस्यानन्दो ब्रह्मेति व्यजानादिति ब्रह्मशब्दश्रवणादिना ब्रह्मत्वादन्नप्राणमनोविज्ञानान्तरं श्रुतेनानन्देनान्नमथ. प्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्तरं श्रुतस्यानन्दमयस्य स्थानप्रमाणेनाभेदादानन्दमयस्य ब्रह्मत्वमम्विति चेत् । तद्युत्तरानुवाकोक्तानादीनामप्यन्नं ब्रह्मेति व्यजानादित्यादिब्रह्मश्रुत्या ब्रह्मत्वेनोत्तर।नुवाकोक्तानप्राण- मनोविज्ञानैः पूर्वानुवाकोक्तान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञ नमयानां स्थानप्रमाणेनाभेदादन्नमयादीनामपि ब्रह्म- त्वम्य स्वीकर्तव्यतयाऽधजरतीयायोगात् । न चान्ते एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्येति मयट्प्रत्ययश्रवणेन उत्तरानुवाकोक्तान्नादीनामन्नमयादित्वमेवेत्यब्रह्मत्वप्राप्तेन तत्स्थानप्रमाणेन पूर्वानुवाकोक्तानन्दमयस्यापि ब्रह्म स्वप्राप्तिरिति वाच्यम् । तर्हि तत एवोत्तगनुवाकोक्तानन्दस्याप्यानन्दमयत्वेनाब्रह्मत्वप्राप्त्या न तत्स्थान. प्रामाण्येन पूर्वानुवाकोक्तानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वप्राप्तिरित्याशयेनाह अन्ते मयटः श्रवणेनेति । ननु ब्रह्मज्ञानार्थिनम्तदुपदेशान्यथाऽनुपपत्त्या आनन्दमयस्य ब्रह्मन्वमेवेत्यभिप्राय इति चेत् । तहिं तत एवान्न- गयादीनामपि ब्रह्म-वप्रसङ्गेनार्थ जरतीयानुपपत्तेस्तादवाथ्यात् । न च ब्रह्मज्ञानार्थिनो नान्नमवाद्युपदेशो अनर्थको ब्रह्मज्ञानोपायत्वेन द्वारतया तदुपपत्तांरेति वाच्यम् । तथा सत्यानन्दमयस्यापि ब्रह्मज्ञानार्थिनं प्रत्युपदेशानुपपत्तेः पुच्छब्रह्मज्ञानोपायत्वेन द्वारतया तदुपपत्तेरिति नोक्तयुक्त्याऽप्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वसिद्धि रित्याशयेनाह ब्रह्मज्ञानार्थिन इति । म० - कोशाः कल्प्यंत इति ॥ कोशवादिभिरस्माभिरिति शेपः ॥ नन्वन्नमयादीनामि- वेति ॥ अन्नमयादिप्रकरणेषु अन्नमयादिपुच्छत्वेनोक्तानि यथा न स्वप्रधानानि तथेत्यर्थः ॥ प्रियाद्यवयर- योगशरीरत्वाभ्यामिति ।। तस्य प्रियमेव शिर' इत्यादिनाऽऽनन्दमयस्य प्रियाद्यवयवयोगः कथ्यते । तथा 'तस्यैध एव शारीर आत्मा यः पूर्वम्ये'त्यनेन तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैप एव शारीर आत्मा य एप आनन्दमय इति विज्ञानमयशारीरत्वमुच्यते । इदं च विशेपणं न संभवति निर्विशेप इति भावः । प० श्रोतृवुद्धिसौकर्यायाह एवमिति । तद्विजिज्ञापयिपयेति तज्ज्ञापयामीतीच्छयेत्यर्थः ।। अन्नमयादीनामिवेति । अन्नमयादिषु पुच्छत्वेनोक्तं पृथिव्यादिकं यथा न प्रधान तथेत्यर्थः । निषेधति नेति । आनन्दमयस्य पुच्छत्वेन कथनं नोपेयत इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह स्वप्रधानतया प्रकृतत्वादिति । ननु 'तदप्येषश्लोको भवति' । 'अगन्नेव स भवतीत्युक्तश्लोकस्यान्नमयादिप्रकरणेप्विवानन्दमयप्रकरणे- प्यानन्दमय विषयत्वात्कथं तत्रत्यब्रह्मशब्दम्य पुच्छे श्रवणं आनन्दमये त्वश्रवणमित्यतः पूर्वप्रकरणचतुष्टयोक्त. लोकचतुष्टयस्यान्नमयादिविपयन्येप्यत्रानन्दमयप्रकरणे कथित श्लोकरय पुच्छविषयत्वमेवोपयते । अतो नोक्त. हेतुदयमसिद्धगिति भावेगाह असवेति ॥ अत्रेति । शोक इत्यर्थः । शोकग्यानन्दगयविषयत्ने वाधक ·पंगा प्यारयागम्य प्रयापदानम् ) या ॥ भानन्दमयाधिकरणम् । १४०१ चाह न चानन्दम्येति । आनन्दमयशब्देनोक्तानन्दस्य 'असन्नेव स भवतीति संतमेनं ततो विदु'रिति तदेवच्छन्दाभ्यां परामर्शनासच्छब्दसच्छन्द्राभ्यामुक्तावभावभावौ न युक्तौ भावाभावशकाया एवायोगा- दित्यर्थः । कथं तहीति । स्वप्रधानत्व इत्यर्थः ॥ प्रिया(य)वयवयोगशारीरत्वाभ्यामिति । 'तस्य प्रियमेव शिर' इत्यादिना प्रिया(ध)वयवयोगः । 'तम्यैप एव शारीर आत्मे'त्यादिनाऽऽनन्दमयस्य विज्ञानमयः गरमुच्यते । इदं च स विशेषब्रह्मणि संभवति न निर्विशेष इति भावः ॥ वाङ्मनसेति । 'नो बानो नियन' इत्यादिश्रुतरित्यर्थः ।। अनन्तत्वश्रुतेरिति । 'सत्यं ज्ञ'नमनंतं ब्रह्म'तिश्रुतानन्तत्वस्य कायपरिक पनि भेदविरोधादिति भावः ॥ न चैवं भार्गवीति । आनन्दमयस्थानापन्नस्य आमो नमानि व्यमानादियुक्तग्य ब्रान्वेनोपगमादिहानन्दमयस्याब्रह्मत्वे तद्विरोध इति नेत्यर्थः । प्रायमर गयटनाणमम्तीत्यत आह एतमिति ।। अतिक्रमणीयतयेति । उपशब्दस्यातिक्रमणार्थत्वो- पगादिति गायः ॥ द्वारयति । अरुन्धतीज्ञानार्थ स्थूलनारोपदर्शनगिवेति भावः । आनन्दभयाश्रयनयेति । तथा चात्र पुच्छपदमाश्रयलक्षकमिति भावः ।। नन्वन्नमया- दानामिनि । माया द करणेप्वन्नमयादिपुच ठत्वेनोक्तानि यथा न स्वप्रधानानि तथेत्यर्थः ।। गावाभावा नि ! अग्नि प्रशति नोटेद । असद्ब्रह्मेति वेद चे 1 इति वाक्योनेत्यर्थः । प्रियायव- योग मन्त्रापामिति । 'नग्य प्रियमेव शिरः' इत्यादिनाऽऽनन्दमयस्य प्रियाद्यवयवयोगः प.श्यते । नथा नगा व शारीर आत्मा यः पूर्वम्ये' त्यनेन तम्य पूर्वग्य बिज्ञानमयस्यैष एव शारीर अम्मा ग ( मानन्दमय इति विज्ञानमयशरीर त्यमुच्यते । तद् इदं च सविशेष संभवति न निर्विशेष इलिमा: । श्री नार्धानन्दमयस्य ब्रह्मत्वसमर्थनपरतया प्रतीयमानानां सूत्राणां कोऽभिप्राय इत्यत आह ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठेत्युक्तम्येति ।। म्वप्राधान्येनेति । स्वयं प्रधानत्वेनैव । न त्वानन्दययावयवत्वेनेत्यर्थः । अन्तरन्यान्यस्य श्रवणमपन्यागत्वसाधकम्यानन्दमयेऽभावेऽप्यन्यबाधकं तत्र भविप्यतीत्याह तत्रापीति ।। आनन्दमयाश्रयनयति । आनन्दमयं प्रत्याश्रयतयेत्यर्थः । तथा चान्याश्रितस्यानन्दमयस्य परब्रह्मत्वं न गंगवतानि नाव: ॥ तदिति । आश्रयनयोक्तब्रह्मेत्यर्थः ॥ प्रकृतत्वादिति । ब्रह्मावेदामोति परम् । मन्यं न वाक्य नेत्यर्थः । प्रकृतवं स्वप्राधान्येन प्रकृनत्वम् ॥ आनन्दमयस्येति । नया चावयवावयाचा नादवविन वायऽवयवम्यापि ब्रह्मत्वं प्राप्तमिति भावः । तथाच ब्रह्मविदा- मानि परमित्यादिना प्रकृन किमर्थमुपादनीयगिति हृदयम् । असामञ्जस्येति । विरोधादिति भावः । विरोवादका कार्य आन्द्रायम्यैव तत्करमान्न स्यादित्यत आई अन्यतरेति । नन्वमन्नेवेति कोकऽस्त्यानाय बागब्द इत्य । आह असन्वेति । अत्र श्लोक || तहीति । स्वप्रधानतया ब्रह्मणो अयाने रातात्यायः । छत्वेति । पुच्छन्वोक्त्या प्राधान्यं प्राप्तमिति भावः ॥ आश्रयेति । तथाच 11.

·१४०२ न्यायसुधा (अ.१ पा.१ अ.६ प्राधान्यमेवेति भावः । प्रतियोगीति । स्वसमानाधिकरणस्वनिरूपकविजातीयरूपप्रतियोगीत्यर्थः ।। अन- तत्वेति । वस्तुतः परिच्छेदाभावस्यानन्तशब्दार्थत्वात्तस्य चाभेदरूपत्वादनन्तशब्देनाभेद उक्त इत्यर्थः । अन्ते प्राप्यतयोक्तिस्थाने । पूर्वमपीति । अन्न प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमित्यत्र विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानादिति पूर्ववाक्येऽपीत्यर्थः । पूर्वमपि एतद्वाक्येऽपि ॥ नानन्द मय इति । विकारार्थमयट्प्रत्ययबलादन्नमयादिवदिति भावः । ननु तस्याब्रह्मत्वे ब्रह्मज्ञानार्थिनो भृगो. म्नदुपदेशोऽसङ्गत इत्यत आह ब्रह्मेति ।। सु० नन्वेवं तर्हि कथं सूत्राणि । आनन्दमयस्य ब्रह्मताप्रतिपादनपरतयोपलम्भात् । मैवम् । वेदसूत्रयोबिरोधे गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति न्यायेन सूत्राणां कथञ्चिद्योज्यत्वात् । नम्मादानन्दमयादयः पञ्चापि कोशा न ब्रह्मति । शे० -- एवं तहीति । आनन्दमयस्याब्रह्मन्ब इत्यर्थः । का कथन्तेत्यत आह आनन्दमयस्येति । गुणे विति । यथा ह्यग्नीपोमाये पावेकपागके 'अदिति: पाशान्प्रमुभोक्त्वेतानि'त्य दितिः पाशं प्रमुभोक्त्वेतमिति च मन्त्री श्रुतौ । तत्र बहुवचनवान्मन्त्रः किं प्रकरणादुन्क्रप्टव्यो न वेति विशये बहुवचनम्यासमवेतार्थत्वादुत्कर्ष प्राप्त विशेष्यप्रधानभूनपाशवाचिप्रातिपदिकस्याग्नीपोमीये समवेतार्थत्वा. त्तदनुरोधेन बहुवचनं पाशगुणन्वेन तद्रिशेपणभूतंबहुत्ववाचकमन्याय्यया लक्षणया पागावयवाँल्लक्षयतीति नवम निर्धारितम् । विप्रतिपत्तौ विकला: म्यासमन्याद्गुणे त्वन्याय्यकलपनैकदेशत्वादिति । उत्कर्पोऽनु- स्को बेत्यम्यां विप्रतिपत्तौ पागं पाशानिति च मन्त्रयोर्विकल्पः स्यात् । पाशप तिपदिकम्योगयत्र समन्वात् । गुणे प्रत्ययार्थे त्वन्याय्यकल्पनान्न तहलान्मन्त्रोन्कर्षः प्रत्ययस्य पदैकदेशत्वात् । प्रातिपदिक पारतन्त्र्येणोत्कर्षकत्यायोगादिति मूत्रार्थः । एवमिहापि प्रधानश्रुतिविरोधे गुणभूतसूत्राण्यन्यथा नेयानीति भावः । नन्वाम्नायस्यार्थ वक्तुं प्रभवामो नाम्नायं पर्यनुयोक्तुमिति न्यायादपर्यनुयोज्ये वेदे पाशैक्येऽपि बहुवचनं कथञ्चिदवयवबहुन्वाभिप्रायं युज्यते । पौरुषेयेषु सूत्रेषु स्वायत्ते शब्दप्रयोगे सर्वज्ञेन सूत्रकृता किमर्थ युति बोपभ्रान्तिका बन गयनं ऊनमियाशङ्याच्याहाराद्यपेक्षानेकार्थप्रत्यायनार्थमित्याशयेनोक्तम् कथञ्चिदिति । अन्याहारलक्षणाऽनुपङ्गादिभिरित्यर्थः ।। योज्यत्वादिति । गमपुच्छे प्रतिष्ठे यत्र किमानन्दमयस्यावयवत्वेन ब्रम विवक्ष्यते उत स्वप्रधानत्वेनेति विगये पुच्छशब्दादवयवत्वेनेति प्राप्त उच्यते आनन्दमयोऽभ्यासादिति । अत्रानन्दमयशब्दम्यानन्दमय. पर्यायानाते पुच्छब्रह्मणि लक्षणा । स्वप्राधान्येन प्रतिपाद्यमित्यव्याहारः । ततश्च ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठेति वाक्य. गतब्रह्मपदेन स्वप्रधानमेव ब्रह्मोच्यते । असन्नेव स भवतीत्यस्मिन्निगमनश्लोके ब्रह्मणः केवलस्याभ्यस्य. .

·१४०३ भस्मिन्नस्य च तयोगे शान्ति) । आनन्दमयाधिकरणम् ॥ -- -- मानवादित्येतत्सूत्रार्थः । यत्र ब्रह्मवं सायं तत्र तद्विषयश्रुत्यादिमात्रस्य हेतूकर्तव्य त्रेऽपीह ब्रह्मणः पुच्छवाक्यविषयत्वे स्थिते तात्पर्येश प्रधानतया तत्प्रतिपाद्यत्वस्य साध्यतया तात्पर्यसिद्धये तल्लिङ्गतयाऽ. भ्यासपर्यन्तहे तूक्तिरित्यय गन्तव्यम् । द्वितीयसूत्रे विकारशब्देनाक्यबो लक्ष्यते तद्वाचिशब्दः पुच्छशब्दः । म एव शब्दो विकारो विगतकार्योऽनर्थकः शब्दः कारशब्दः कर्मणि घमन्तः कार्यवाची। तथा च पुच्छमित्यवयववाचिशब्दात्तस्य स्वार्थपरित्यागालक्षणीयाभावेनानर्थक्यप्रसङ्गाच्च न स्वप्रधानत्वं ब्रह्मणो युक्तमिति शङ्कार्थः । न च पुच्छपदेनाधारत्वं लक्षणीयम् । प्रतिष्ठापदेन पोनस्क्त्यप्रसङ्गादिति शङ्कितु - ईदयम् । प्राचुर्यादप्यवयवशब्दोपपत्तेः । प्राचुर्य प्रायापत्तिरवयवत्राये वचनमित्यर्थः । अन्नमयादीनां हि शिर आदिपुच्छःन्तेप्ववयोपूने चानन्दनयस्यापि शिरआदीन्यवयवान्तराण्युक्त्वाऽवयवप्रायापत्या ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्याह । नायबन्धविक्षयेति द्वितीयमूत्रार्थः । पुच्छवाक्ये पुच्छशब्देनाक्ययो नोच्यते किं त्वाधारो लक्ष्यत इत्यत्र हेत्वन्तरमुच्यते तद्धेतव्यपदेशाचेति । सर्वम्य विकारजासस्य सानन्दमयस्य कारणयन वम व्यपदिश्यते : इदं सर्वममृजत यदिदं किन्चेति । न च कारणाय नमो नमणः स्वत्रिका. रमानन्दमयं प्रति मुख्यमवयन्त्रमुपपद्यत इत्यर्थः । यत् 'सत्यं ज्ञानमन्तिं अनेति मन्त्रवर्ण ब्रोक्तं तदेत दुपायभूतन ब्रामणेन स्वप्राधान्ये । गीयने 'बाम पुच्छ प्रतिति । अवयवन्वे त्वम्य मन्त्रे प्राधान्य बाग यावाभिमायोपययोमन्त्रवाम गयोर्विप्रतिपत्तिः स्यादिति मान्नवर्णिकसूत्रार्थः । इतश्च पुच्छ- वाक्यम्थं भव स्वप्रधान प्रतिपाद्यम् । इतरस्त्यानन्दमयोऽत्र न प्रतिपाद्यते । ब्रह्मपुच्छं हि प्रकृत्य श्रुतस्य 'योऽकामयत बहुस्यां प्रजायेयेत्य भै यानपूर्वकसर्वश्रष्टत्वस्य वैषयिकप्रियादिर स्वेन तत्रानुपपत्तेरिति पञ्चमार्थः । इतश्च न ब्रह्म पुच्छमित्यत्रोक्तं ब्रह्म संसारि यम्मानयुच्छमित्यधिशारे 'रसौ वै स रस ह्येवायं ल० वाऽऽनन्दी भवतीति जीवब्रह्मणी भेदेनैव व्यपदिश्यते । न हि लन्यैव लब्धप्यो भवतीति पष्ठार्थः । ननु भृगुवल्लयामानन्दम्य ब्रह्मवादानन्दमयस्यापि ब्रह्मवं पञ्चमपयित्वादनुभयत इत्याशङ्का- निवृत्यर्थं सूत्रम् । कामाचेति । काम्यत इति काम आनन्दरतम्य ब्रह्मत्वदृष्टानुमानेनानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वमपेक्षितव्यम् । विकारार्थकमय विरोधादित्यर्थः । इतोऽपि नानन्दमयोऽन प्रतिपाद्यते । पुन्छ- बाक्यों के प्रमाण प्रतेबद्व यानन्दमय 'यदा ह्यौप एतसिनदृश्येऽत्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति ।' इत्या दिना तत्प्रातिमोक्षाभिधानादित्य स्गिन्निति सूत्रार्थः । तदेव मानन्दमयशब्दवाच्यत्याप्रतिपाद्यत्वाल्लक्ष्यस्य ब्रह्मगो व्यतिरेकात्पुच्छवाक्य थन मेवात्र स्वप्रधान प्रतिपाद्यमिति स्थितमित्या प्रयः । एतच्च शाङ्कामायतदानन्दगिरिमामतीकल्पतम् तत्परिमलेपु स्पष्टं विशेषतः तत एबानमन्तव्यम् ।

·१४०१ । न्यायसुधा ॥ (४.१ पा.१ १.५ -- ५० इति न्यायनेति । 'विप्रतिपत्तौ विकल्पः स्यात्समत्वात्', 'गुणे त्वन्याय्यकल्पना एकदेशत्वान्' इति नवमोक्तजैमिनीयन्यायेनेत्यर्थः । स च न्याय: गुहान यचन्द्रिकाव्याख्यानेऽस्माभिः विवृतः । या० --- गुणे न्वन्याय्यकल्पनेति । यथा ह्यमापोमीये पशावेकपाय केऽदितिः पागाप्रमु. मोक्न्येतानित्यदितिः पाश प्रमुमोक्त्वेतमिति च मन्त्री श्रुतौ । तत्र च बहुवचनवान्मन्त्रः किं प्रकरणा. दुत्क्रष्टव्यो न वेति विशये बहुवचनस्यासमवेतार्थत्वादुत्कर्षे प्राप्ते विशेष्यप्रधानभूतपाशवाचिप्रातिपदि- कम्याग्नीषोमीये समवेतार्थत्वात्तदनुरोधेन बहुवचनं पाशगुणत्वेन तद्विशेषणभूतबहुत्ववाचकमन्याय्यया लक्षणया पाशावयववान् लक्षयतीति नवमे निर्धारितम् । 'विप्रतिपत्तो विकल्पः स्या-समत्वाद्गुणे त्वन्या- य्यकल्पनैकदेशत्वादिति । उत्कर्पोऽनुष्कर्षो बेत्यन्यां विप्रतिपत्तः पाशं पाशानिति च मन्त्रयोर्विकल्प: स्यात् । पाशप्रातिपदकम्योभयत्र समत्वात् । गुणे प्रत्ययार्थ त्वन्याय्यकल्पना । न तहलान्मन्त्रोकपः । प्रत्ययस्य तदेकदेशत्वान्प्रातिपदिकपारतन्त्र्येणोत्कर्षक वायोगा दिति सूत्रार्थः । एमिहापि प्रधानश्रुति- विरोधे गुणभूतमूत्राण्यध्याहागदिभिर्नयानि ! तथा चाचार्यशवर स्यामी वर्णयाम्बभूव । लोकेप्वर्थेषु प्रसिद्धानि पदानि तानि सति बेदाविरोधसम्भवे तदर्थान्येव मूत्रप्वित्य गन्तव्यानीति । तथा हि । ब्रह्म पुच्छे प्रतिष्ठेत्यत्र किमानन्दमयस्यावयवत्वेन ब्रह्म विवक्ष्यते । उन स्वप्रधानत्वेनेति विषये पुच्छशब्दाद वयवत्वेनेति प्राप्त उच्यते ॐ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॐ ॥ आनन्दमयेत्या दिवाक्ये या पुन्छं प्रतिष्ठति ब्रह्मपदप्रतिपाद्यं तत्स्वप्रधानमेव । असन्नेब स भवतीत्यम्मिन्निगमनश्लोके ब्रह्मण एवं केवलस्या- भ्यस्यमानत्वात् ।। ॐ विकारशब्दानेति चेन्न प्राचुर्यात् ॐ ।। अत्र विकारशन्नोऽवयवशब्दोऽ भिप्रेतः । पुच्छमित्यवयवशब्दान्न व धानत्वं ब्रह्मग इति चेन्नायं दोपः । प्राचुर्यादप्यवयवशब्दोपपत्तेः । प्राचुर्य प्रायापत्तिः । अवयवप्राये वच मित्यर्थः । अन्नमयादीनां हि शिरआदिपुच्छन्तेिप्ववयवेपूक्ते:- प्यानन्दमयस्यापि शिाआदीन्य वय वानराण्युक्त्वा अवयवप्रायापत्या ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्याह । नावयव - विवक्षया । यत्कारणमभ्यासादिना स्वप्राधानत्वं ब्रह्मणः समथितम् || ॐ तद्वेतुव्यपदेशाच्च ॐ ॥ सर्वम्य विकार जातम्य सानन्दमयम्य कारण वेन ब्रहा व्यपदिश्यते । इदं सर्वममृजत यदिदं किंञ्चति । न च कारणं स्वविकारस्यानन्दमयम्य मुग्व्य या वृत्त्याऽवयव उपपद्यते।। ॐ मात्रर्णिकमेव च गीपने ॐ ॥ यत्सत्यं ज्ञानमित्यादिना मन्त्र वर्णन बमोन नढे तदुपाय भूनेर ब्राह्मणेन स्वप्राधान्येन च गीयते । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठति । अवयववचनान्ये त्वस्य मन्त्रे प्राधान्यं ब्राह्मणे स्वप्राधान्यमियुपायोप्योर्मन्त्रब्राह्मणयो- विप्रतिपनिः म्यादिति ।। ॐ नेतरोऽनुपपनेः ॐ ॥ इतश्च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्टत्यत्रोक्तं ब्रह्म परमात्म मेरो जीवः । कस्मादनुपपत्तेः । ब्रह्म पुच्छं हि प्रकृत्य श्रूयते । सोऽकामयत बहु म्यां प्रजायेयेति सा -- ·परंपामपव्याख्यायाः प्रत्याख्यानम् ) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ १४ ०५ तपोऽतप्यत स तपस्तत्रवा इदश्सर्वमसृजत यदिदं किश्चेति प्राक् शरीराद्युत्पत्तरभिध्यानं सृज्यमानानां च विकाराणां स्रष्टुरव्यतिरेकः । सर्वविकारसृष्टिश्च न परस्मादात्मनोऽन्यत्रोपपद्यते॥ ॐभेदव्यपदेशाच्च ॐ ॥ इतश्च ब्रह्म पुच्छमित्यत्रोक्तं ब्रह्म न संसारी । यस्माद्ब्रह्म पुच्छमित्यधिकारे रसो वै सः रस५ ह्येवायं लव्ध्वाऽऽनन्दी भवति इति । जीवब्रह्मणी भेदेन व्यपदिशति । न हि लब्धैव लब्धव्यो भवति ।। ॐ कामाच्च नानुमानापेक्षा ॐ ॥ ब्रह्मपुच्छाधिकारे सोऽकामयतेते कामयितृनिर्देशान्नानुमानिकमपि साङ्ख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानं ब्रह्मत्वेन कारणत्वेन चापेक्षितव्यम् ।। ॐ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॐ ॥ इतश्च न प्रधाने जीवे वाऽयं ब्रह्मशब्दः । यस्मादस्मिन्ब्रह्मणि प्रकृते प्रबुद्धस्यास्य जीवस्य तद्योगं शास्ति । तदात्मना योगस्तद्योगस्तद्भावापत्तिमुक्तिरित्यर्थः । तं तद्योगं शारित शास्त्रम् । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दतेऽथ सोऽभयं गतः भवतीत्यादि । तच्च परमात्मपरिग्रहे घटते । न प्रधान जीवयोः परिग्रहे । तस्मादिदं ब्रह्म परमात्मेति । श्री०- कथंचिदिति । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्युक्तस्य ब्रह्मणः स्वप्राधान्येन नेयत्वं नानन्दमया- वयवतयेत्येवंपरतया योज्यत्वादित्यर्थः । च० गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति । यथा ह्यनीपोमीये पशावेकपाशकेऽदितिः पाशान् प्रमुमो- स्क्वेतानिति अदितिः पाश प्रमुमोत्क्वेतमिति च मन्त्रौ श्रुतौ । तत्र बहुवचनवान् मन्त्रः किं प्रकरणा- दुत्क्रष्टव्यो न वेति विशये बहुवचनस्यासमवेतार्थत्वादुत्कर्षे प्राप्ते विशेष्यप्रधानभूनपाशवाचिप्रातिपदिक स्याग्नीषोमीयसमवेतार्थत्वात्तदनुरोधेन बहुवचनं पशुगुणन्वेन तद्विशेषणीभूतबहुत्ववाचकमन्याय्यया लक्षणया पाशावयवान् लक्षयतीति नवमे निर्धारितम् । विप्रतिपत्तौ विकल्पः स्यात्समत्वाद्गुणे त्वन्याय्यकल्प- नैकदेशत्वादिति । उत्कर्पोऽनुत्कर्षो वेत्यस्यां विप्रतिपत्तौ पाशं पाशानिति च मन्त्रयोर्विकल्पः स्यात् पाशप्रातिपदिकस्योभयत्र साम्यात् । गुणे प्रत्ययार्थे त्वन्याय्य कल्पना तबलान्मन्त्रोत्कर्षः । प्रत्ययस्य परैकदेशवात्प्रातिपदिकपारतंत्र्ये गोत्कर्षकत्वायोगादिति सूत्रार्थः । एवमिहापि प्रधानश्रुतिविरोधे गुण- गनमूत्राण्यन्यथा नेयानीति भावः । सु० - तदेतत्सूत्रव्याख्यानेन निराकृतमपि शिष्यहिततया स्फुटं निराकरोति येऽन्नमिति । अनु० येऽन्नं ब्रह्मेत्याधुपासां सामानाधिकरण्यतः ।। उक्त्वा पञ्चस्वरूपाणां पुनम्तत्प्राप्तिवादिनी । स्थानद्वयगता वेदवाणी तदपलापिनाम् ।। तमसोऽन्यन संग्थान कथगन सहेत सा ।।

·॥ न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ अ.६ इत्यादीति क्रियाविशेषणम् । पञ्चस्वरूपाणामिति विशेष समास एवायं न द्विगुः । तद्धितार्थायभावात् । तत्प्राशिवादिनी । शामफलत्वेनेति शेपः । स्थानद्धयमनुवाकट्टयम् । तदपलापिनामन्नमयादीनां ब्रह्मत्वापलापिनां मायावादिनाम् । इद मुक्तं भवति । अन्नमयादि पञ्चकं यदि न ब्रह्म तदाऽनमयादात्युदाहतश्लोकेषु येऽन ब्रह्मोपासत इति प्रथषानुवाऽभ ब्रह्मेति व्यजानादित्युत्तरानुवाके च ब्रह्मनयोक्तिविरोधः स्यात् । न हि पुच्छस्यापि ब्रह्मत्वे प्रमाणमस्त्यन्यदतो ब्रह्मशब्दात् । नन्वेतहह्मज्ञानद्वारतयोपदिष्टम् । न तु ब्रह्मतयोपदिष्टमिति चेन्न । सामानाधिकरण्येनोक्तत्वात् । न च सामानाधिकरण्यमपि गौणम् । तथा सति विदुपस्तत्प्राप्तिरुक्ता विरुवेत । न च तत्रातिक्रमोऽर्थ इत्युक्तम् । न चानन्दमये ब्रह्मशब्दो नास्ति श्लोकस्य पुच्छविपयत्वादिति वाच्यम् । तथा सत्यन्नमयादिश्लोकानामपि तथात्वप्राप्तेः । किञ्च बाधकवशादित्थमाश्रीयते । एवमेव वा । नाद्यः । बाधकानां परिहतत्वात् । द्वितीये तु निनिमित्त वेदार्थभूतब्रह्मापलापिनो बौद्धस्येव वेदाभिमानिकोपेन नरकमाप्तिः स्यादिति । शे०- -- तदेतत्वव्याख्याने नैव निराकृतमपीति । अन्नमयादीनां पञ्चानामपि परब्रह्मत्व प्रतिपादनपरतया सूत्रव्याख्यानेनेत्यर्थः ।। इत्यादीति क्रियाविशेषणमिति । साधन परित्यज्य धात्वर्थ- मात्रविशेषणं क्रियाविशेषणमित्यर्थः । ततश्च क्रियाद्वारेण स्त्रीलिङ्गत्वे प्राप्त क्रियाव्ययबिशेप गानां क्लीन- त्वमेकर चनानन्य वाच्यमिति कीमत्वैकवचनान्तत्यान्य यन्वविधाना'द्रव्ययादा पसुप' इति सुब्लोपे इत्या. दी-युपपन्नमिति भावः । ननु पम्चस्वरूपागामि यस्य सङ्यापूर्वकत्वेन 'सङ्ख्यापूर्वो द्विगुरिति द्विगु- न्वादकारान्तोत्तरपदो द्विगुः नियामिष्ट इति स्मरणान् । दिगोरिति छीपि पञ्चस्वरूप्या इति भवितव्यं पञ्चस्वरूपाणामिति कथमित्यत आह पञ्चस्वरूपाणामिति ।। विशेषणसमास इति । पञ्च च तानि स्वरूपाणि चेति 'विशेषणं विशेष्येण बहुलमि'त्यनेन विशेषणसमास इत्यर्थः । न च विशेषणसमासस्य 'दिक्सङ्खये च संज्ञायामि'ति विशेषस्मरणेन संज्ञायामेव नियमितत्वान्प्रकृने च विशिष्टस्यासंज्ञात्वान्न विशेषणसमासः प्रकृते आयितुं युक्तः । अन्यथै कशाटीत्यत्रापि विशेषणसमासोपपत्त्या तत्र समास- विधायकपूर्वकालैकेति सूत्रवैयापातादिति वाच्यम् । पञ्चस्वरूपशब्दम्य नियमेनार्थविशेषोपस्थापकतया सामयिकसंज्ञाश्रयणेन तसंभवात् ॥ न द्विगुरिति । तथा च नोक्तरीत्याऽनिष्टरूपप्रमङ्ग इति भावः । द्विगुसमासाभावे हेतुमाह तद्धितार्थादीति । पञ्चकपालः पुरोडाश इत्यादिवत्तद्धितार्थविषयत्वस्य, पञ्चग- बधन इत्यादिवदुत्तरपदपरत्वस्य, पञ्चगवमित्यादिवत्समाहारवाच्यत्वम्याप्यभावान्न पञ्चस्वरूपाणामिति द्विगु. रित्यर्थः । तद्धिनार्थोत्तरपदसमाहारे चे'त्यत्रोक्तम्य त्रिविधयैव संवयापूर्वकस्य 'सङ्ख्यापूर्वो द्विगुरिति विनिधानान्न सङ्ग्यापूर्वकत्वमात्रेण द्विगुत्वगिति भावः । यद्यपि पञ्चपात्रगित्यादिवत्पात्रादित्वेना- - ·मिपव्याख्यायाः प्रत्याख्यानम्) 'कारान्तोत्तरपदत्वेऽपि ङीबप्राप्तरुपपादयितुं शक्यत्वात्समाहारस्य वाच्यत्वाश्रयणेन द्विगुत्वमपि व्युत्पादयितु शक्यम् । तथाऽपि द्विगुत्वे द्विगुरेकवचनमित्येकवद्भावेनैकवचनस्यैव प्रसक्त्या पञ्चस्वरूपाणामिति बहु- वचनानुपपत्तिप्रसङ्गात्तदुपपत्तय एव तथा नाश्रितमिति ध्येयम् ॥ स्थानद्वयमनुवाकद्वयमिति । एतच्च 'स्थानद्वयेऽनुवाकद्वय इति पूर्ववाक्यवदेव व्याख्यातव्यम् । किमनेनान्नमयादीनां ब्रह्मत्वे साधकमुक्तं भवतीत्याशङ्कां परिहरन्नेव 'अन्नं ब्रह्म, सामानाधिकरण्यतः। तत्प्राप्तिवादिनी' त्याद्य नेकविशेषगानामाकाङ्काक्रमेण प्रयोजनप्रदर्शनेन वैय्यर्थ्यशङ्कां च परिहरन्नेव विकल्प मुखेन प्रवृत्त्या तदपलापिनामिति वाक्यान्त्यभागस्यासङ्गतिशङ्कां च परिहरन्नेव येऽन्नमित्यदेरभिप्रायमाह इदमुक्तमिति ।। उदाहृतश्लोकेष्विति । 'अन्नाद्वै प्रजा: प्रजायन्ते' इत्याद्युदाहृतश्लोकेप्वित्यर्थः । तत्र येऽन्नं ब्रह्मोपासत इत्यादी ब्रह्मतयोक्तरिति भावः । येऽन्नं ब्रह्मेत्यादित्यादिपदेन न केवलमेतदनुवाकस्थस्य ये प्राणं ब्रह्मोपासत इत्यादेरेव संग्रहः किं नामोत्तरानुबाकस्थम्यान्नं ब्रह्मेतिव्य जानादित्यादेरपीति भावेना. दिपदसंग्राह्य दर्शयन्नेव स्थानद्वयगनेत्येतदु पादयति अग्नं ब्रह्मेति व्यजानादित्युत्तरानुवाके चेति । उक्तहेतोर प्रयोजकत्वं परिहरति न हीति ! तथा च ब्रह्मतयोक्तानामन्नमयादीनामब्रह्मत्वे तत्त्वेनोक्तस्य पुच्छस्यापि तत्प्रसङ्गान्न ब्रह्मतयोक्तेम्प्रयोजकत्वमिति भावः । उक्तहेतोरसिद्धिशङ्कापरिहारकतया मौल सामानाधिकरण्याभिधानं योजयितुमाशङ्कते नन्विति ।। गौणमिति । मनो ब्रह्मेत्यादौ तदर्शनादिति भावः ॥ तथा सीति । न हि शरीरादिकोशप्राप्तिबमज्ञानिनः फलमिति संभवति । तरति शोकमात्म- विदित्यादिश्रुतिविरोधात । शरीरादेः कोशरूपत्वादिति भावः । नन्वत्र नान्नमयादिप्राप्तिरुच्यते ! उपमंकायब्दस्यातिकमार्थवादित्यत आह न चेति ।। उक्तमिति । 'उपसंक्रमणं चैव द्वितीयो. देशितं प्रति । अतिक्रमं वदनं तमुपशब्दो निवारयेदित्यादिनेति शेषः । नन्वसद् ब्रह्मेति वेद चेदिनि ब्रह्मशब्दश्रवणा कथमानन्दम्ये ब्रह्मशब्दावणमित्यतः स्यादेतदेवं यद्यसंन्वेति श्लोक आनन्दमयविषयः स्यात् । न चैवम् । किन्तु ब्रह्मपुच्छमित्युक्त ब्रह्मविषयक एव । तम्य प्रधान्तया प्रकृतत्वात् । ततश्च रिद्धमानन्दमये ब्रह्मशब्दावा मित्याह श्लोकर येति ।। तथात्वानिति । पुष छटिपयकत्वपाप्तरित्यर्थः । अन्यथाऽर्धजरतीयप्रसक्तेरिति भावः । बाधकानामिति । आनन्दमयम्य ब्रह्मत्वे विकारार्थकमयडनुप. पत्यादिबाधकानामित्यर्थः । परि तन्वात् । 'प्राचुर्याश्च मयटः सर्वेऽत्र प्रतिपादिताः' इत्यादिनेति शेपः ॥ निनिमित्तमिति । बाधकं विने यर्थः । विशेषणसमास एवायमिति । अन्यथा पञ्चम्वरुप्या इति म्यादिति भावः । ५० --तद्धितार्थायभावादिति । द्वितीयस्याद्यपादे. 'दिक्संख्ये संज्ञायामि'त्यनुवयं तद्धिना- ोत्तरपदसमाहारे चेति सूत्रे तद्धितार्थे विषयभूते उत्तरपदे च परतः समाहारे वाच्ये दिसंख्ये म०.

·१४०८ ॥ न्यायसुधा ॥ (१.१ पा.१ १.६ भावः । सुबन्तेन समस्येते इति समासं विधाय 'संख्यापूर्वो द्विगुरिति तदुत्तरसूत्रेण संख्यापूर्वकसमासस्य द्विगु- संज्ञोक्त्या 'द्विगो:' इति ङीपि सति पश्चस्वरूपीति भाव्यमिति न शङ्कयम् । तद्धितार्थविषय इत्यादि- समासनिमित्तानामिहाभावेन तेन समासस्यैवात्राप्राप्तेः । किन्तु पञ्च च तानि स्वरूपाणि च पञ्चस्वरु.. पाणीति 'विशेषणं विशेष्येण बहुलमि'ति सूत्रेण विशेषणसमास एवेत्यर्थः । भाप्यस्थाशेषपदानामुपयोग व्यञ्जयन्परमतनिरासप्रकारं व्यनक्ति इद मुक्तं भवतीत्यादिना स्यादितीत्यन्तेन । या० ननु तद्भितार्थोत्तरपदस माहारे चति सूत्रप्रापितसमासे संख्यापूर्वो द्विगुरिति द्विगु. संज्ञायां द्विगुरेकवचनमित्येकवचने द्विगोरिति टीपः प्राप्तौ पञ्चस्वरूप्या इति वक्तव्ये कथं पञ्च- भ्वरूपाणामित्युक्तमित्यत आह विशेषणसमास इति । तद्धितार्थादीति । तथा च न तद्धितार्थोत्तर- देत्यादिनाऽत्र समासप्राप्तिः । येनोक्तरीत्या प्रयोगप्रमङ्गः । किन्तु विशेषणं विशेष्येण बहुलमित्यनेनेति अत्र समासहारविवक्षया द्विगुत्वमङ्गीकृत्य पात्रादित्वेन न समाधानं कृतम् । तथात्वेऽप्येक- बचनप्रसङ्गेन बहुवचनानुपपत्तरित्यवगन्तव्यम् । श्री० क्रियेति । उक्न्वेति बचनरूपक्रियाविशेषणमित्यर्थः । अभावादिति । अविवक्षि- तत्वादित्यर्थः । प्रथमानुवाक इत्यनन्तरं सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते इति वाक्य ग्राह्यम् । ननु ब्रह्मायोक्तावपि न ब्रमत्व नङ्गीक्रियत इति चेतनाह न हीति । तथा च स्वप्राधान्येन जयतया त्वदङ्गाकृतस्यापि 'ब्रह्मपुच्छं प्रतष्ठे'ति उकाच्छयापि ब्रमचं न स्यादित्याशयः ॥ नन्वेतदिति । अन्नमयादिपञ्चकमित्यर्थः । सामानाधिकरण्येनेति । अन्न ब्रह्मेति सामानाधिकरण्येनेत्यर्थः ॥ तथा सतीति । अमुख्यब्रह्मत्वोपेतान्नादिसाक्षाकारेण तत्प्राप्तिरयुक्ता स्यादित्यर्थः । इत्यादिक्रियाविशेषणमिति । साधनांश विनिर्मोकेणोपोपसृष्टकेवलधातूपम्थाप्य- निष्ठावेशेष्यतानिरूपिताइसंसर्गावछिन र कारता चन्नप्रत्ययकमित्यर्थः । तेन कृदंतसामानाधिकरण्या- भावेन तस्य स्त्रीलिङ्गत्वापत्स्यनवकाशः । क्रियाव्ययविशेषणानां क्लीवत्वमेकवचनान्तत्वमव्ययत्वं च वाच्यमिति क्लीबत्वैकवचनान्तत्वाव्ययत्वविधानादन्ययादाप्मुए इति सुब्लोपे इत्यादीति समञ्जसमिति भावः । अभिहितं च कातन्त्रपरिशिष्टकृता । कथं स्तोकः कृदन्तसमानाधिकरणत्वात् । धात्वैका- विकरण्ये तु स्तोकमोदनस्य पाक इति स्यादेवेति । ननु पञ्चस्वरूपागामिति भाप्यकारीयो विन्यास: पाणिनीयं प्रतिशेते । तस्य संख्यावाचकशब्दपूर्वकतया संख्यापूर्वो द्विगुरिति द्विगुतयाकारान्तोत्तरपदो द्विगु: स्त्रियामिष्ट इति वचनात् द्विगोरिति छापि पञ्चस्वरूप्या इति न्यासेन भवितव्यत्वादित्यत आह नम्वरूपाणामिति । विशेषणसमाम इति । विशेषणं विशेष्येण बहुलमित्यनेन नीलोत्पलमित्यादा विव समानाधिकरणतन्पुरुष इत्यर्थः । ननु विशेषणं विशे येणेति सिद्ध पूर्वनिपातनियमार्थ एकशब्दस्य ·परचा व्यास्थानस्य प्रत्यास्यानम् ) ॥ मानन्दमयाधिकरणम् ॥ दिक्संख्ये संज्ञायामिति बाधनार्थं च पूर्वकालेकेति सूत्रं यथा तद्वद्दिक्संख्ये संज्ञायामित्यपि संज्ञायामेवेति नियमार्थमिति स्थिततया प्रकृते विशिष्टस्य संज्ञात्व विरहेण न विशेषणसमासाश्रयणं सङ्गच्छत इति चेत् । अन्न व्याचक्षाणाः पञ्चस्वरूपशब्दस्य नियमेनार्थविशेषोपस्थापकतया सामयिकसंज्ञाश्रयणेन तन्संभवान्न द्विगुरिति । तथाच नोक्तरीत्यानिष्टप्रसङ्ग इति भाव इति प्रकृतग्रन्थाशयं व्यभावयन् । प्रकृतसमासस्या- द्विगुतायां बीजं दर्शयति तद्धितार्थादीति । तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च । तद्धितार्थे विपये उत्तरपदे च परतः समाहारे च वाच्ये दिक्संख्ये प्राम्बद्वेत्यर्थः । पौर्वशाल: आपरशाल इति दिशा तद्वितार्थे । पूर्वशालाप्रिय इत्युत्तरपदे । दिक्षु समाहारो नास्त्यनभिधानात् । संख्यायास्तद्धितार्थे पout मातृणा मपत्यं पाण्मातुरः, पञ्चकपाल: पुरोडाश इति । पञ्चगवधन इत्युत्तरपदे । पञ्चगवमिति समाहारे उदाहरणानि । तत्र न संख्यापूर्वकत्वमेव द्विगुताया तन्त्रम् । किन्तु तद्धितार्थविषयकन्योत्तरपदपरन्व- समाहारवाचकत्वान्यतमं । तदाक्रान्तश्च नायमिति नैतस्य द्विगुतापत्तिरिति भावः । समाहाः स्य वाच्यत्वा- श्रयणेऽपि पात्रादित्वादकारान्तोत्तरपदत्वेऽपि ङीवप्राप्तेर्द्विगुत्वमुपेत्यापि समाधातुं सुशन मिति शाका द्विगुल्ने पञ्चगवमितिवत् द्विगुरेकवचनमित्येकवद्भावापत्या पश्चस्वरूपाणामिति बहुवचनान्तत्वानुपातिप्राङ्गेन तदुपायेन पात्रादित्योपगमेन समाहित मिति निरसनीया । सु०- स्थानद्वयगतेत्युक्तम् । प्राक् च भृगोश्चैतद्वदिष्यतीति । नत्रोत्तरानुवाकोकस्य ब्रह्मत्वं प्रपञ्चयति ।। अधीहीति । अनु० अधीहि भगवो ब्रह्मत्युक्तोऽन्नप्राणपूर्वकम् ।। आह ब्रह्म कथं तन्न अधीह्यध्यापय । ण्यर्थस्यान्तणीतत्वान् । भगवो भगवन् । मतसो रुः सम्बुद्धी छन्दमीति वचनात् । उक्तो भृगुणा पृष्टो वरुणः 'भृगुर्व वारुणिः । वरुणं, पितरमुपसमार । अधीहि भगवो ब्रह्मति । तस्मा एतन्प्रोवाच । अन्नं प्राग चक्षुःश्रोत्रंमनोवाचमि'त्येवं ब्रह्मप्रश्नो- तरत्वेनोक्तत्वादन्नादिकं ब्रह्मैव भवितुमर्हतीत्यर्थः । ननु तत्र मयटोऽश्रवणाद्भिन्नविषयत्वमिति चेन्न ! उक्तोत्तरत्वात् । किञ्च तथा सत्यनमयादीन्प्रत्युदाहृतश्लोकेषु मयटोऽश्रवणाशिभविष- यत्वं स्यात् । अस्त्विति चेन्न । तथा सति तदुदाहरणस्यासङ्गतिप्रसङ्गात् । यस्यान्नादेविकारास्ते तत्प्रशंसापरतया सङ्गतिरित्यति चेन्न । मनोमयश्लोके तदयोगात् । तर्हि तत एवानुपपत्ते- रमादिशब्दैरन्नमयादय एवोच्यन्त इति कल्प्यत इति चेत् । तमुत्रापि प्रकरणवादन्नमयादय एवोच्यन्त इत्यङ्गीकार्यम् । उक्तेऽर्थे हि संवादित्वेनेयमाख्यायिकोक्ता । तम्मादन्नमयादय 32क ·१४१ in न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ ४.६ प । एवात्रोच्यन्ते । ते च ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वेनोक्तत्वान्यथाऽनुपपच्या ब्रह्मवेति । यद्यपि 'मैपा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिते ति साक्षाह्मविद्यान्वमुच्यते । तथाऽपि मीमांमार्थ युक्त्यु. पन्यासः । अथवा । अस्यापि समानयोगक्षेमत्वादिनि । शे० ननु णिचोऽत्राश्रवणात्कथमधीहीत्यनेना यापकल्वलाम इत्यत आह ग्यर्थस्येति ।। वचनादिति । मत्वन्तम्य वस्वन्तस्य च पदस्य हरित्ययमादेशो भवति सम्वुद्धौ परतः छन्दसि विषय इति सूत्रार्थः । प्राप्रतिवक्त्रनुक्तिप्रयुक्ता भाप्ये न्यूनता परिहरन्नर ब्रमप्रश्नोत्तरत्वस्य हेतोमूलारूढताला- भायोक्तिशब्दं प्रश्न परतया व्याचष्टे उक्त इति । पदार्थमुक्या यतम्तन इत्यव्याहारमभिप्रेत्य प्रश्नप्रति. बचानांशप्रदर्शनपूर्वकं वाक्यार्थमाह भृगुवा इत्यादिना ।। इत्यर्थ इति तनश्च तत्समाख्यानादन्नमया- दीनां ब्रह्मत्वमिति बाक्यशेषः । भिन्नविपयत्वमिति । शभेदे निमित्ताभिधयभेदस्यावश्यकत्वा- दित्यर्थः । तथा चानुवाकद्वये भिन्नभिन्नवस्तुप्रतिपादनान्न समाग्व्येति भावः ॥ उक्तोत्तरत्वादिति । प्राप्यत्वेन मयदप्रोक्तेन तत्राप्यन्यदुच्यत इत्यादिनेति शेषः । तदयोगादिति । उक्तप्रकारेण सङ्गत्य योगादित्यर्थः । यतो वाचो निवर्तन्त इति मनोमयश्लोके यदिकारी मनोमयान्य मनसोऽप्रशंसनाद्यस्य चानन्दं ब्रह्मणो विहान्न विभतीत्यानन्दस्य प्रशंसा क्रियते तद्विकारत्वाभावादिति भावः । तत एवानु- पपत्तेरिति । तदुदाहरणस्यासङ्गतिप्रसङ्गरूपानुपपत्तरित्यर्थः । अन्नादिशन्नमयादीप्रत्युदाहृतश्लोकगता- न्नादिशब्दरित्यर्थः । अत्रापीति । उक्तरानुवाकेऽपीत्यर्थः । अन्न दिशन्दरति शेषः । ननु च श्लोको- दाहरणानुपपत्त्या लगतान्नादिशब्दानामन्नमयादिपरत्वेऽभिहिते तादृशानुपपत्त्यैवोत्तरानुवाकोक्तन्नादिशब्दा- नामन्नमयादिपरत्वव्युत्पादनस्य सम्मतत्वेऽपि प्रकृते तादृशानुपपत्तरभावात्प्रकरणमात्रम्य चाप्रयोजकत्वात्कथं तदशेनोत्तरानुवाकगतान्नादिशब्दानामन्नमयादिपरत्वव्युत्पादनमित्यतोऽत्रापि तादृशानुपपत्त्यैवान्नादिश- व्हानां तत्परत्वस्याभिप्रेतत्वाददोष इत्यभिप्रेत्यानुपपत्तिमुपपादयति उक्तेऽर्थ इति । इतीत्यत:परं श्रुन्येति शेषः । साक्षादिति । स्वयमेवेत्यर्थः । ब्रह्मविद्यात्वमुच्यत इति । तथा च श्रुत्यैव ब्रह्मपरत्वसिद्धया युक्त्यनपेक्षत्वात्तपन्यासोऽनर्थ इति भावः ॥ अस्यापीति । सपा भार्गवी वामणी विद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिते'तिब्रह्मपत्यवाक्यस्यापीत्यर्थः ।। समानयोगक्षेमत्वादिति अन्नादीनां ब्रह्मत्वापदेशसमान- योगक्षमन्वादित्यर्थः । अन्नं ब्रह्मति व्यज्ञानादित्यादेरन्नादीनां ब्रह्मज्ञानद्वारस्वाभिप्रायकत्ववत्सपेत्यादि- ब्रह्मविद्यात्ववचनस्याप्यन्नादीनां ब्रह्मज्ञानद्वारवाशिणायकन्वेन श्रुत्याऽन्नादेब्रह्मवासिया तन्मिद्यर्थनया युक्त्युपन्यासोऽर्थवानिति भावः । मतुबसी सः संयुद्धौ छन्दयीनि । मरिसमादेशो भवति संबुद्धौ परतः छन्दसि विषय इति सवार्थः । मनोमयश्लोक इति । 'यतो वाचो म०.- मत्तान्तम्य वस्वन्तस्य च पदस्य ·परपामपव्याख्यायाः प्रत्याख्यानम् ) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ .१४ ११ . या० निवर्तन्ते'इति मनोमयश्लोके मन:प्रशंसाऽभावेनोक्तसङ्गत्ययोगादित्यर्थः ॥ अथवास्यापि समानेति । अन्ततः परमे व्योमन् प्रतिष्ठितेति व्याख्याने सर्वस्या अपि विद्यायाः साक्षाद्ब्रह्मविद्यात्वं न लभ्यते अतो अनिश्चितार्था । तथैतदपि वाक्यं तद्विद्यागतान्यवाक्यसमान नियोगक्षेमम् । यद्युक्तविचारेणेतरवाक्यानि साक्षाद्ब्रह्मवाक्यानि स्युः तीदमपि वाक्यं तेषां साक्षाद्ब्रह्मविद्यात्वप्रतिपादकं भविष्यति नो चेन्न । उक्तरीत्या सावकाशत्वात् । अत आवश्यकत्वादितरवाक्यानामेव साक्षाद्ब्रह्मप्रतिपादकतासिद्ध्यै युक्त्युपन्यासः कृत इति भावः । ५०-- मतुबसोरुरिति । मत्वन्तस्य वस्वन्तस्य च पदस्य रुरित्ययमादेशो भवति संबुद्धौ परतः छंदसि विषये इति सूत्रार्थः । उक्तोत्तरत्वादिति । 'प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तेन तत्राप्यन्यदुच्यते' इत्युक्तत्वादिति भावः ।। मनोमयश्लोक इति । 'यतो वाचो निवर्तत' इति श्लोके मनसः प्रशंसाऽभावा- दिति भावः । अत्रापीति । भृगुवल्ल्यामपीत्यर्थः ॥ व्योमन्निति । अच्छेद्यत्वेन व्योमनिभे ब्रह्मणीत्यर्थः ।। युक्तीति । ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वादियुक्त्युपन्यास इत्यर्थः ॥ अस्थापीति । 'भृगुर्थ वारुणि'- रित्यनुवाकम्यापि 'ब्रह्मविदित्यनुवाकसमानयोगक्षमत्वादित्यर्थः । मतुवसोरिति । मत्वन्तस्य वस्वन्तस्य च पदस्य सरित्ययमादेशो भवति संबुद्धौ परतश्छन्दसि विषय इति सूत्रार्थः । प्रकृतमेवोदाहरणम् ।। उक्तोत्तरत्वादिति । 'प्राप्यत्वेन मयट् प्रोक्तेन तत्राप्यन्यदुच्यते' इत्यादिनेति शेषः ॥ मनोमयश्लोक इति । यतो वाचो निवर्तन्त इति मनोमय श्लोके मनःप्रशंसाऽभावेनोक्तसङ्गत्ययोगादित्यर्थः।। अथवाऽस्यापीति । अन्ततः, 'पमे व्योमन् प्रति- ष्ठिते'ति व्याख्याने सर्वस्या अपि विद्यायाः स क्षाद्ब्रह्मविद्यात्वं न लभ्यते । अतोऽनिश्चितार्थतयेदमपि वाक्यं तद्विद्यागतान्यवाक्यसमानयोगक्षेमम् । यद्युक्तविचारेणेतरवाक्यानि साक्षात्प्रतिपादकानि ती. दमपि वाक्यं तेषां साक्षाद्ब्रह्मविद्यात्वप्रतिपादकं भविष्यति । नान्यथा । उक्तरीत्या सावकाशत्वात् । अत आवश्यकत्वादितरवाक्यानामेव साक्षाद्ब्रह्मप्रतिपादकतासिद्धयै युक्त्युपन्यासः कृत इति भावः । श्री० -- मतुवसो रुः संबुद्धौ छन्दसीतीति । मत्वन्तस्य वस्वन्तस्य च रुः स्यात्संबुद्धौ परत. श्छन्दसि विषय इति सूत्रार्थः । अलोन्त्यपरिभापया रुरित्यादेशः पष्ठीनिर्दिष्टस्यान्त्यस्यैव । तथाच भगशब्दान्मतुषप्रत्यये उप् इत्यस्य लोपे मादुपधायाश्च मतो;ऽयवादिभ्य इति सूत्रेण मतुपो मकारस्य वकारे सति भगवदिति तकारान्तप्रातिपदिकनिष्पत्ती सत्यां पश्चात्संबुद्धौ भगवत् सु इति स्थिते मतुवसो रुरिति सूत्रेण तकारस्य रुरित्यादेशे तस्य विसर्गे संबुद्धौ सोलोपि भगव इति युक्तमित्यर्थः । किञ्च तथा सतीत्यनन्तरं ब्रह्मवल्यामपीति शेपः ॥ उदाहृतश्लोकेष्विति । अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । प्राणं देवा अनुप्राणन्तीत्यादिग्वित्यर्थः । ते कोशाः ॥ तदिति । अन्नादीत्यर्थः ।। तदयोगादिति । 32 ·च. १४.१२ न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा.१ प. प्रजाजनकत्वदेवचेप्टकस्वरूपोऽन्नप्राणयोर्महिमा यथा तत्र निरूपितस्तथा यतो वाच इत्यत्र मनोमहिम्नोऽनि. रूपितत्वेनोक्तसङ्गत्ययोगादित्यर्थः ।। तत एवेति । मनोमयश्लोके मनोमहिम्नोऽनिरूपितत्वेनोक्तसङ्गत्यसम्भवा. देवेत्यर्थः ।। अन्नादिशब्दैरिति । अन्नाद्वै प्रजा इत्यादिश्लोकस्थान्नादिशब्दरित्यर्थः । उच्यन्ते ब्रह्म- वल्याम् तथा चान्नमयादिप्रशंसा सम्भवतीति हृदयम् । अत्रापि भृगुवल्लयामपि । अन्नादिशब्दैरिति शेषः । प्रकरणवशादित्युक्तमेव प्रदर्शयति उक्तार्थ इति । ब्रह्मवल्युक्तार्थ इत्यर्थः । ब्रह्मप्रश्नति । अधीहि भगवो ब्रह्मेति ब्रह्मप्रश्नत्यर्थः ।। परम इति । परमव्योमशब्दस्य ब्रह्मवावकत्वादित्यर्थः । समानयोगक्षेमत्वादिति । परमे व्योमन् प्रतिष्ठितेत्यम्यान्नमयादिद्वारपञ्चकोपदेशद्वारा शाखाचन्द्रमस. न्यायनान्ततः परमे व्योमन् प्रतिष्ठितेत्यपि व्याख्यानमम्भवेन साक्षाद्ब्रह्मविद्यात्वसाधकत्वाभावेनान्नमयादि. प्रकरणसमानयोगक्षमत्वेन भार्गवीवारुणीविद्यायाः परब्रह्मपरत्वनिश्चायकत्वासम्भवादित्याशयः ॥ मतुवसो रुः संयुद्धाविति । मत्वन्तस्य वस्वन्तस्य च पदस्य रुरित्ययमादेशो भवति संबुद्धौ परतः छन्दसि विपय इति सूत्रार्थः । उक्तीत्तरत्वादिति । साध्य वेन मयट्योक्तेरित्यादिने त्यादिः । साक्षात् दर्शितानुपूर्वीकेण म्वेनैव । सु० ---- स्यादेतत् । ब्रह्मप्रश्नोत्तरतयोक्तिमात्रेण न वरुणोक्तानामन्नादीनां ब्रह्मत्वं सिध्यति । ब्रह्मज्ञानोपायतयाऽपि तदुपदेशोपपत्तेः । तथा हि । द्वितीयाचन्द्रप्रश्नऽचन्द्ररूपापि शाखा चन्द्रतयोच्यते चन्द्रज्ञानोपायत्वात् । यथा वाऽसन्धतीप्रश्न तत्समीपवर्तिनी पृथुला तारकाऽरुन्धतीत्वेनोपदिश्यते । अरुन्धतीज्ञानद्वारत्वात् । द्वारत्वं चान्नादिशब्दोदितानां शरीरादीनां बहिर्वृत्तिनिवारणद्वारा ब्रह्मज्ञानं प्रत्युपपद्यत एवेति । मैत्रम् । किमनेन व्यभि- चारश्वोद्यते । किंवाऽन्यथासिद्धिः संभाव्यते । उत सा निश्चीयते । पक्षत्रयमसंबद्धमित्याह द्वारमिति । अनु द्वारं तदिति वादिनः ॥ उपसत्तिं कथं विद्युः तदन्नादिकम् । उपसत्तिं ब्रह्मज्ञानार्थोपसत्त्युत्तरकालीनं गुरूपदेशप्रकारमित्यर्थः । कथ. मित्याक्षेपे । न विद्युरित्यर्थः । गुरूपदेशप्रकाराज्ञानविजृम्भिनेयं शङ्केति भावः । तत्कथं न विद्युरित्यत आह उपसन्नायेति । उपसन्नाय हि त्रिशः ॥ वक्तव्यं ब्रह्म गुरुणा चतुर्वारमथापि वा ।। सकृद्रेत्यागमा युः संप्रदायविदोऽपि ।

·धरणामपच्याम्याया: प्रत्यार-यानम् ) ॥ मानन्दमत्राधिकरणम् । ब्रह्मैव वक्तव्यम् । न पुनर्यत्किञ्चित् । अबोधेऽपि पुनः पुनः तदेव शब्दान्तरेण वक्तव्यम् । द्वारं च द्वारतयैव वक्तव्यम् । न तु तदात्मकत्वेन । न हि धूमोऽन्यात्मकत्वेन प्रदयते । चन्द्रायुदाहरणमप्यसिद्धमेवेति । आगमा वेदाः । संप्रदायविदः स्मृतीतिहास- पुराणकारः । अपिचावितरेतरसमुच्चयाएँ । तहि उपदेशप्रकाराज्ञतया वरुणोऽन्यदुपदिशती. त्यस्तु । मैवम् । लोकपालस्यैतावज्ज्ञानाभावासंभादित्याशयेन द्वारोपदेशशङ्कानिराकरण- मुपसंहरति तदिति । तद्यत्किञ्चित्कथं यादुपसन्नाय दिक्पतिः ।। तत्तम्मात् । गत्किञ्चिद् द्वारम् । शे ... तह्य कप्रकारेण युक्तेरपि सावकाशत्वान्न युक्त्याऽपि तसिद्धिरित्याशङ्कते स्यादेतदिति । ननु नान्नायुादेगो द्वारतयाऽन्यथयितुं युक्तः । अन्नादिज्ञानं विनाऽपि प्राणादिज्ञानेनान्नादेारत्वायोगात् । न चात एव ब्रह्मज्ञानोपायतयेति ब्रह्मणि द्वारत्वाश्रयणमिति वाच्यम् । अन्नं ब्रह्मेत्यनुक्त्वाऽप्यानन्दो बमेति ब्रह्मम्वरूपम्योपदेषु शक्यतया तदयोगादित्यत आह द्वारत्वं चेति ॥ बहिर्वृत्तिनिवारणद्वारेति । चित्तग्य प्रत्यकप्रावण्यद्वारेत्यर्थः । व्यभिचार इति । अन्नादिकं ब्रह्म भवितुमर्हति ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वेनो- तयादित्यनुमाने विशेषव्याप्तौ दृष्टान्ताभावेन तदनुपपत्त्या यद्यत्प्रश्नोत्तरत्वेनोच्यते तत्तदेवेति मा मान्यव्याप्त रेवावश्यवक्तव्यत्वाच्छाखादेश्चन्द्रादिप्रश्नोत्तरत्वेनोक्तत्वेऽपि चन्द्रादित्वाभावाव्यभिचार इत्यर्थः । कथं तर्हि द्वितीयाचन्द्रप्रश्नेऽचन्द्ररूपायाः शाखायाश्चन्द्रतयोपदेशः । अरुन्धतीप्रश्न तत्समी- वर्तिन्याः पृथुलायाम्तारकाया अरुन्धतीत्वेनोपदेशश्चत्यतो लोके चन्द्रारुन्धत्यादौ शाखास्थूलतारकादे- रत्वेनैवोपदेशेन चन्द्रारुन्धतीनोपदेशाभावादुदाहरणमसिद्धमित्याह चन्द्रायुदाहरणमपीति ।। इतरेतरसमुचयाथांविति । ततश्चापिशब्दयोनीन्यतरवैयर्थ्य मिति भावः । किमनेन व्यभिचारः चोद्यत इति ॥ यत् यत्प्रश्नोत्तरत्वेनोच्यते तत्तदेवेति सामा. न्यव्याप्त्यभिधान इत्यर्थः । प० ---किमनेनेति । 'द्वितीयाचन्द्रप्रश्न' इत्यादिकथनेनान्नादिकं ब्रह्म भवितुमर्हति । ब्रह्म- प्रश्नोत्तत्वात् । यत् यत्प्रश्नोत्तरं तत्तद्वतीति विवक्षितानुमाने शाखादौ व्यभिचारः शङ्कयत इत्यर्थः । सा असिद्धिः । किमनेन व्यभिचारथोद्यत इति । यद्यत्प्रश्नोत्तरत्वेनोच्यते तत्तदेवेति सामान्य. म या की