·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES
Published under the authority
of the Government of His Highness
The Maharaja Gaekwad of Baroda
General Editor:
BEYOYTOSH BHATTACHARYYA, NA,
No. XXVIII
MANASOLLÁSA
VOL. 1

·No text on this page.

·मानसोल्लास
MÄNASOLLASA
VOL.
AIMIRARY
17.JAY.or.
IDITED BY
GAJANAN K. SHRIGONDEKAR, M. A.
Sanskrit Librarian, Central Library, BARUDA.
1926
CENTRAL LIBRARY
BARODA

·i'riulcl by Amala Park: The Los Ati*** **..
and preblishedV*Da Da Cal. 2007
Price Rs.-12-0.

·PREFACE. The first instalment of the long-announced Javasollasa, otherwise known as the Abbilaritärtbachintamani, wbich purports to have been composed by the great Western Cbalukya King Bhulok malla Somesrara, son of Vikramă. ditya VI, is now offered to the public. It is a voluminous work, extending to about 8000 Granthas, and is divided into fire Vimsatis, cach containing 20 Adbyáyas or chapters of umequal length, some chapters again iluding several subrections. The whole work is tbus divided into one hundred chapters, dealing with one buudredd different topics on the necesities and written for the instruction of the members of royal families. The tint volumo reprosents two amo:g the fire Vimsatis, and comprisos 40 Adbysyas or chapters. The present edition is based on the following five MSS: A. Belonging to the BARODA CENTRAL LIBRARY, It is i complete pross-copy prepared with the help of three MSS. B. Bolonging to the Bhandarkar Oriental Research Institute, Pooun It contains 109 loaves and is, though ino, good copy. D A Tove A very ·E Incomplete; in the middle about 50 len ves are wanting. It is older than D. On the last leaves the ink bas faded. The last three MSS belong to the Bikaner Dur The authorsbip of the Annolling is attributed, in the 9th Sloka on page and the colophon, to the (buluby it King Somešvara, surnamed Bhiilokamalla and Satya rayaknittiluka. A reference to sloka 371 ou page a will, however, !!ke il evident that this attribution is incorrect. In this bloki Somesvara is bimself made the standard of comparisol, and no anthor would be guilty of Ho flagrant a piece of sanity. 11 is therefore probable that the hook was composed in bis Court by some prodigiously learned and well-informed mani, thoroughly acquainted with the royal honohold, royal necessities and royal whims. King Someávara is the son of Vikramaditya VI, aud belongs to the line of tbe Weswrn Chalukyas wboru capital war at Kalyāni. Aufrecht in his Catalon. Catalorum fixes tho period of his reign de 1127-113.. In Barnott's Antiquitis or India the date is 1126-118* The date of composition of this work seems to be 105. Saka ( 1131 A. 1. ) is the kloka 61 on pye 34 while giving the Dhruvanks mentions Friday as the first day of the mouth of Chaitra when the Saka Year 1031 bad elapsed. Another work attributed to hire in the Vikramankübligudaya, an facoinplote 118 of which appr*r's in ono of the l'attan hatlara Farther details of this Ms with be given in our Patlan ('xtalogu. which is id curse of preparation.

·VII It is gonerally believed that Somesvara ascended the throne in A. D. 1127; but the insoription recording the grant of land inade by Mabāmndalokvara Wirasinunderarosa to the temple of Manikyadeva containing an image of Ekasileya Paršvanätba in the 6th year of the reign of Somesvara Bbülokamalia in the year Saka (1062 corresponding to A.D. 1130-31) shows that the date of bis accession cannot be 1127; it must be 1124-23. The real date of Someśvara's accession therefore is a matter of controversy which may better be left in the bands of the historians and antiquarians for solution. The date of accession, whether 1121 or 1127, does not, however, materially e inflict with the data gira as Dhruvika in the Visa ally mention Some artwiars are mader the impression that .1. 1), 1127 is the date of composition of the Janasollasa. But this appans from the above, and also from other considerations, to be incorrect. Somervara ascunded the throne, as is commonly believed, in 1126 or 1127. It is quite batural that a king in those days should require a few years for getting himself firmly seated on the throne, and for waging wars with neighbouring countries, which generally gave trouble when kingdom clanged bands. It seems therefore probable that tho date given us Dhruvanka, referred to above, is the real date of oomposition. Somegara seems to be a powerful ruler, but very little is known of his personal history. A few inskriptions were recorded during his reign but the information yielded by them is but meagre. What bis religion was, it is difficult to ascertain. Hero in the beginning his book opens vith an obeisance to all the impor·tant deities of the Hinda Pantheon, namely, Garoša, Šive, Visņu, Brahma, Indra, ata. The very first aloka rofors to Gano. sa, but we shall not be justified in calling bina Śaiva, because it is customary with authors of all sects to be. gin with an obeisance to Ganesh as the bestower of per fection and the renover of obstacles. The grant of Mabamandalesvara Mirasimbadevarasa already reforred to further makes 128 believe that Jainism was also encouraged in his timo. Our conclusion therefore is tbat Somebyar also displayeł tbe usual liberalism of Indian monarobs, The sloka 105 on page il fartbør strengthens this conclusion. The Minasoll.ist is written in Anustubh metre, with 0001sional prose passages introduced in the middle. Ito language is easy but florid, The work trots of many subjects and gives the maximum information in the minimum apare. The work is designated by the author at the wierig, or & book which teaches the world, and the people of the book is so extensive that it can rightly claim that epithet. An idea of the different subjects dealt with a he obtained form the table of contents: but we will mentiour hero few interesting features among many that may be found in the book. It may be remembered that Someyara was an orthodox Hindu king and the picture prosented in bin Mánasollaea is of the glories, pompe and paraphernalia of a parely Indian court and royal bousehold. The Western Chilukyas were never known to bave been contaminated by the Mulam masdan civilization, as they, it is believerd, had been destroyed by the Iloyaalas. In this work sometimes the author gives aven miuuta ·- dbtails like farvaterra monet (on glafirum in sergatan p. 9. ) oto. and grew (p. 70.) And sometimes bo omits the things that are really required, c. g., ** ari eta (p. 108, kl. 880) where the word Tara is not explained. Tho meanings of such words, however, may be found in other books like Vasantaraja Sakuna. Among the two Viräsatis contained in this volumo, the first, generally speaking, describes the requisito qualif. estions and necessities of an ambitious king who desires to obtain and extend his dominions. The second Vimsati mainly gives the ways and means of making the position of the king 3o0ure, The first Vimkati while dealing with the virtues of a kiog make the Tirtba via an imperativa neurssity. In the Tirthaaninudbyaya the autbor brentions several Tirthas, namely, Suklatirtles, Važjari", Dhinarathi, Venya. the tributaries of the Krani, oto. rich als may l'onsonably be kuowa to local people. He does not bowever mention Puskara near Ajmor, which is one of the greatest Tirthas. The mention of the Tāpi river along with the famous and mighty rivors, (ranges, l'amuusi, Narmadit, Gautami, in the same slokt shows that the Author could not shake oli the local influence while aj aking of * This may be ono of the Naruiada osar Broach or abotlar of the mame name of the Godavari. † Tho modera Manjra in the Nizam'a dominican also known u Garada Gauga or Garatmall, a tributary of the Godivar! ( 166 tbe 90th. Adhyâya of the Gautami Måbnimya ia the Brahma Parina) 2 ·followed tho Brahma Purana which also me I tho India in general. The omission of the Käveri is worth noticing. It is probable also that in this particular ho has rivers in the same strain." The three slokas trusting of Jvara (p. 18. 4. 188-190) are taken from an earlier work on medicine ly Vigobata, but the other slokas have not been traced so far. In this Adhyüya and in the Adhyayus of Asvavailyaka and Gajnikite: it is worth noting that all the medicinºs mentioned are those pire. pared from mediciual plants. There is no mention of Bhagmua, etc or medicines prepared from metals like iron, cold etc. In the first limšati the longest is the 19th Albay called the Diminthabandhubbrtyaposaniyaya. llere the necessity of appointing excellent physicians and free distribution of medicines is emphasized. Somesvara might have realizei that people must necesarily luve a king who takes care of them when they are in distreer. The second Vim-ati oprux with an onumeration of the necessary qualifications of the king Rasiyana comes next to make the king healthy and strong. Then he mentions the different officers required for the Stato, along with their requisite groalitications. Among the qualification of the royal cook, Outis Asambhalya ( who cannot be bought over by the Kinga eremies) and the other in Krtamanya Parika ka ( able to examine carefully the king'a CPA 0 ...1 • See bukas 33 aol 34 of the lo! Adlyüya of Gantaml- Māhataya ia tho Brahma Parina: Anandamana edition p. 190.

·food ). This shows that the life of a king is perpetually in danger. The line fuit FITF: ofert: qranta : (P. 43 kl. 156.) indirectly shows that the author was well acquainted with the fact that people of the clerical profession are inclined to barass the public. It is quite possible also that lie followed the provious writers on Niti (atfor) in this respect. On page 44 he fixas one-sixth of the produce of corn as the highest royal due, though in some care it is made one-eighth or one-twelftb 18 a concession. The tax depends howerer on the productivity of the lani. lle fixe also one-sixth tar'on honey and ghee, but does not formulate any taxati: on other kinds of poroduce except to mention that a fruit graden is to be taxed according to its yield. In those days the might of the king was calculated according to the number of elephants which he possessed. Ilence the author mentions the forests which are the haunts of elopbants, and minutely describes the varieties of the species aud formulates means to catch them, train them, and make them lit for war. It is believed by the writers ou elephants that the elephant is a faithless animal, but our author does not subscribe to that opinion, The ouly kind of elephant which is faitblees is the Sarpseattra while the rogue elepliants come under the category of Paišioksattva and Rikrusasuttraramudbhava. The code of words given here for the training of elephants maust have been in niso in those days in Mabaräotra and Guzerat, as is evident from wordt such such AB ,, ·Dise either at Baroda or Kolbapur. The elephausa in eto, but the code is different from the one that is sow in naturally timid in disposition, is able to destroy inon in war if properly trained. The last lexson received by the elephant is how to destroy men ( fufern wie for p. 16, s. 1194 ). In this book no less thau five motloda of catching elephants are given. One of them is Väribandha, which corresponds to the well-known Kheddab operatioue. A mention of this in Mānasollāsa shows that the method was in vogue in those days, but was afterwards forgotten, is may be seen from the following lines of G. P. Sanderson in his " Thiricen year au mon, the Wild Beasts of India pp. 101 and 103. " Some of the Mabaraja'a mabouts who were amongst my following bad been accustomel to catch wingle elephants with trained females, and in pitfalls, but they had uever heard of any one itt:"luiting the cap ture of a wbole herd. It was said that lyder bed made a trial, a century before, in the Kalankote jungles, but bad failed, and bad recorded his opinion tbat no one would ever succeed and his curse upou any one that attempted to do so, on a stone still standing near the soene of bis endea vours, Conmeqnently all the trae Musalmans who were with me regarded the euterprise as hopelow, though they judiciously kept that opinion to themselves." (p. 101) + I was determined to make the Hoherno sucooed if posible, not only from my love of adventure and the novornity for erconting what I had suggester to ·xiii Government and undertaken to carry out, but from the desire to prove to soveral officers who considered the schome to be the vision of a lunatic, that their croakings were rather the utterances of Bedlamites. Pleasantries appeared in the Bangalore pa pers regar. ding the probable effects the Kbeddab operations would have on the price of salt, which it was represented was being laid in by me in large quantities for application to the oandal appendages of any elephants I bappened to meet with ". (p. 103) The author Somesvars mentions mais elephant first This is the ouly kind of elephant which is described as vomplotely white ( ote ). Modern writers on elephants say that no such elepbants are found:- "I bave never myself seen a realy white oue, have any of the experienood native bunters whom I bave met * * * Regarding the white elephants of wbiob we read as forming the mont oberished pos- Mession of the King of Ava, I am anable to give any intuanation". Sanderson p 86. " (ccasionally so called white elephants are met with, which are really albinos, the dark pigment being absent from a larger or smaller area of the skin; in Barma and Siam such albinos being highly valued And considered as sacred or royal animals " ( Royal Natural History, hy lydekker Pal. II, p. 529. ) ·XIV This kind of elephant may be HTETTAIN:Info mentioned on pige 50, 41. 298. This is no loubt ana cious 14 i! leads to victory. But this is not the white clepsi strile) by Someśvara as FE17. The author following previous writers might havo mentioned various things of the which be never saw. Two short sub-adbyayas : Vidbi and Dhatuvda, Rasayana in this book (9. 39-il und 63-1** Wire mely interesting. Enriching the Great to the practice of alciemy is really issioning View'ceny preople were keen on alchemy It Run Mas also bad rccourse to such methods. Where prearis au variis kinds of song are treated of, their defecta also are not omittel, a mention is made of the devastating results of yoshing much delo zivet als and gems. On jiage oil, 197 Somparant mua thin in this Kali-age pearls such are available. But le temerate the rent pearls, some altogether mythival following proper th traditiou of previous writere In this connection has not res! content with mentioning the sources only, but also minutoly describes the kind of pearls produced from cach source. Ilo Ray* in one place p. il sl. 471) that the king owall not woar pearls which weigh more than two Kilaujas lojual to 60 Guijits) mon. On pago 79 things worth Atoring in a fort tioned. In Hokas 551 to 555 the author dealt with the necosity of keeping in stock stones and sand, porgente in earthon pote, ·WO 800 and lions fixed to aome conveniont apot, and in fact, every. thing that may cause havoc in an hostile army. On page 80, Aloka 561, the author advising kings not to put faith in the army formed of enemies, men, and not to allow them nour his presence. He further advises that an army of this kind should always be put in the front in the event of war. He seem3 While referring to horses, Somesvara tee the word Yayanodbhuta, by which are meant probably the Arabian horses. It appears that in his time horse from Sind, Arabia and the Kamboja countries were famous. Among these the Arabian horses have maintained their reputation even now, 8[recially inclined towards the elephants of the Kalinga forests (FeaTT*** | 136, . 1194 ). He has also treated of the medicines to be administered to horses and elephants. On page 86 and 87 the description of fever in elephants ete is worth noting. There is no mention however of any medicine for fever in the case of olepbanta. In the Vasantariji Säkuna it ia mentioned that there are five jewels among the Sakunas: - पीतकी-भपण-काक-पिाला-जम्बुकप्रियतमा च पञ्चमी । एतदा मुनिसनमः मदा कीर्यते शकुनरत्नपञ्चकम् ॥ ( afviru 1. 3) Among them the Pork is the chief. The sloka runa tbus: "11814fah gaisa श्यामादिता सर्वविद्यामानाम् । ঘণমূসা (op. cit. p. 98) X X X X ·this connection that while giving the names of the Xvi All the five jowels and treated in this book. Sukunas like the Upašruti are also mentioned. It may be pointed out in Pingala we considered it safer to follow the Vaantarújs Šakuna as all the different MSS have different and probably incorreot readings. The chapters on polity give complets though sucoinot information about the royal policy. Two three Upayas also are brietly treated, but the fourth, viz. Danda is dwelt on at greater length. It treats of the Caturaara Kotacakra and many otber things dealing with ustrology. It shows how the army should stand and how the kings, princes and other officers of the state should be posted. In the end the author sterks of Cont* of Justice. We take this opportunity of recording our cordial thanks and deep gratitude to His EXCELLENCY Sir MANUBRAI N. MEHTA Kt, C.S.L., M.A., LLB., Dewan Sabeb of Baroda, for the kroon internet be taken in the Saries, and for the kind balp rendered to us by obtaining a loan of the three Bikaner Darbar MSS on bis perxonal reagonaibility. Oar tbanke ara also doe to the Bikaner Darbar for their courtesy in landing us these MSS; to the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, for giving the loan of their Ms; and to l'andit LR. Gandhi of our Library for assistance rendered by him in many directions, such as collating MSS, reading proofs, ato. BAKODA, September 19, 1925. a. K. SHRICONDEKAR.

·अनुक्रमणिका. प्रयमविशतिः ३ " " " ६ " - . असत्यवर्जनाध्यायः १) परतानाध्यायः (२) अगम्यावर्जनाध्यायः (३) अवश्य पर्जनाध्यायः (४) अन्याय माध्याय: (.) पनिनमार्जनाध्याय: (६) कापर्जनाध्यायः (1) म्याम्मम्ननिर्जनाचायः (८) दानाध्याय: ९) प्रियवचनाध्याय: (१०) शपाध्यायः (11 अशेषदेवनाभवम्गध्यायः (१२) १० गोविनतर्पणाध्याय: (१) ११ पितृतर्पणाध्यायः (१४) अतिषिपूजनाध्यायः (१५) गुरुशुभषणाचायः (१६) तपोऽध्यायः (७) तीर्थस्नानाध्याय: (.८) दीनानाथासमन्धुपपाषणा- ध्यायः (१९) शानागनरक्षाध्यायः (२.) द्वितीय विश्वतिः स्वाम्बध्यायः ।) राजगुणाः अमात्याध्यायः (२) থিম पुरोहितलक्षणम पशानिर्णयः ज्योतिर्षिणकपक्षणम ३६ सेनापनिनभणम धर्माधिकारिसभाध्यक्षलक्षणम, गणितम् काशाध्यक्षगणकप्रणम प्रतीहारलक्षणम् माधिविडिकलक्षणम लेखकलक्षणम सारथिलक्षणम सवलक्षणम बेधलक्षणम अन्तःपुररक्षककुमारप. रिचारकलक्षणम् राष्टाध्यायः (३) राष्ट्रपालन विवेका कराधानविवेकः देशामरक्षा गजवनविभागलक्षणम पारिवन्धः . U " घशावन्तः अनुगतवन्धः आपातवन्धः रसायनम ·१५ ६७ " U गशुभलक्षणम् ५९ मधशपध्यायः (१) ९२ गजजातिभेदलक्षणम उत्साशस्यध्यायः (१०) ९४ লাহিনি सम्पध्यायः (११) निधिः ५१ विपाध्यायः १२) कोशाध्यायः (४) पात्रावायः (१३) धातुवादरसायनम पात्रामेदाः वनदोषगुणाः सर्व दिशाणि मौक्तिकपरीक्षा पारशूलम् १०० नुलालक्षणम् प्रदोषवारणानि मौलिकतोलनमस्य विन्यासः नक्षत्रदोहराम पारागपरीक्षा अमालानि शकुनानि १०२ इन्द्रनीलपरीक्षा मालपदानि मानि मरकतपरीक्षा रवशकुमानि. स्फरिकपरीक्षा शिवालीकाकराकुमानि १०० पुष्पगग परीक्षा पोतकीशनम् वर्यपरीक्षा पिालाशकुनम गोमेदपरीक्षा उपधुनिशनम वित्रुमपरीक्षा आसमाध्याय: (१४) २१३ रमपरीक्षा आभयाध्यायः (१५) ११६ दुर्गाध्यायः (२) भीमापाध्यायः (१६) नवविधदुर्गस्वक्षणम सामाध्यायः (१७) बलाध्याय: (१) ७९-९. मेवाध्यायः (१८) पदातिलक्षणम ७६ दानाध्याय: (१९) अश्वपकम दण्टाध्यायः (२०) माचिकित्सा बोगिनीपक्रम १२२ गोपधिनिघण्टुः सम्परचनाहक्षणम सुदध्यायः (७) ण्डमेदाः प्रभुशक्त्यध्यायः(4) মাটি ·श्रीसोमेश्वरभूपतिविरचितो मानसोल्लास:। अभीष्टफलदं सिदिसिद्धमन्त्र गणेश्वरम् । कर्णनालगानिकोट्तविघ्नतूकस नुमः ॥१॥ संवित्सखी जपत्यका काऽपि शुरा सरस्वती। यया स्वतः मबुदानां प्रकाशोऽतिपकाश्यते ॥ २ ॥ वन्दे भवलताबीजं लिकरूपं मोश्चरम् । स(?)व्यक्नमपि मुव्यक्तं यस्यान्तः सचराचरम् ॥ ५ ॥ कृष्ण कृष्णहर रस मा विमो मा रमारमण माविर कुरु । ते हरे नरहरे नमोऽस्तु मे देहि देव पदमव्युतान्युतम् ॥ ४ ॥ नौमि वेदध्वनिवरं देवं पते मदेव हि। नाभिपबोदरे विष्णोः पद्ममरविभ्रमम् ।। ५ ॥ तं नमकपहे पकं देवानामपि दैवतम् । यो लोचनसालेण विषकार्याणि पश्यति ॥६॥ यः सन्ततं सततमःपटलं विदीर्य सावित्रिक करशतैमति प्रकाशम् । विपक्षणपटुं. परमेकमाच- मादित्यमदुतविलासविधि नमामि ॥ ७ ॥ १ B • युद्धी. ।A . कृतक्षणमे ।

·भरिक्तशक्तये तस्मै नमः कुसुमधन्वने ॥ साधुपस्पेण्या जात शरीरातप्रियः । पालुक्यवंशतिकका श्रीमोमेश्वरभूपनिः । कुरुते मानसोल्लासं शाखं विधोपकारकम् ॥ ९ ॥ शिक्षकः सर्ववैम्तूना जगदाचार्य पुस्तकः । अभ्यम्योऽयं पयत्नेन मोपभूपेन निर्मिनः ।। १० ।। अत्रादौ कथ्यते गज्यमानिकारणविभतिः । सस्य मातस्य राज्यस्य स्थैर्यकारणविंशतिः ॥११॥ स्थिरराज्यस्य भूभकाभोगाय विंशतिः । प्रमोदजनकास्तद् विनादा अपि विशतिः ॥ १० मुम्बोपपादिका क्रीडाविशनिः परिकायने । अनुक्रमणिका तत्र वस्यि संक्षेपतः पुरः ।। १३ ॥ असत्यवर्जन कार्य परद्रोहस्य वर्जनम् । वर्जनं चाप्यगम्पानामभक्ष्यस्य च वर्णनम् ॥ २४ ।। । अम्पावर्जनं चैव पनिनः सावर्जनम् । कोषस्य वर्जनं चैव मान्यनिविनम् ॥ १५ ॥ दानं मनोहरं वाक्यमिष्टापूर्तप्रवननम् । अषदेवताभक्तिो विषेषु सर्पणम् ।। १६ ॥ पितृणां तर्पणं कार्यपनियेथेच भाजनम् । शुश्रूषणं गुरुणा च नपस्ती मजनम् ॥ १७ ॥ दीनानाथापना भृत्यानामपि पोषणम् । शरणागतरक्षा प राम्यवाभाय विशतिः ॥ १८ ॥ winnealeramendamera { B • वस्तूनि ।

·अनुक्रमणिका ] मानसोल्लासः । अथ पातस्य राज्यस्य स्थैर्यकारणवितिः। सप्ताहानि तथा तिला शक्तयः पद गुणा अपि ॥ १९ ॥ उपाया अपि चत्वार इति विशतिरीरिता। स्वाम्यमान्य मुह कोश-गए-दुर्ग बलानि च ॥ २० ॥ राज्यानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च । सन्धि विग्रहों यानमासनं देवमाश्रयः ॥ २१॥ पद गुणाः शक्नस्तिस्रः प्रभारोन्माहपन्त्रनाः । भेदो दण्डः साम दानमिन्युपायचतुष्टयम् ॥ २२ ॥ अय राज्योपभागम्य विशतिः कथ्यते क्रमात् । नाम्यूलस्य विळेपस्य भांगवाम्बर-माल्ययोः ॥ २३ ॥ भूषणामनयोर्मोगधामर-म्यानयोरपि । पुत्राणामुपभोगाय भोजनस्य नळस्य च ॥ २४ ॥ पादाभ्यास्य यानानां छत्राणां शयनस्य च । धूपस्य योषितां चेति भोगानां विंशतिः पृथक् ॥ २५ ॥ विशतिः कथिता भोगा विनोदा नामतोऽधुना । दाक्ष्यं शत्रस्य शास्त्रस्य विनोदा गज-वानिनोः ।। २६ ।। अम-मल्लविनोदस्ख विनोदस्तायडजः । छावकस्य नित्तिरस्य महिषस्य विनोदनम् ॥ २७ ॥ पारावतरिनोदय विनोदः सारमेषणः । श्येन-भीन-गाणां च विनोदो गीत-पाययोः ॥ १८ ॥ वृषस्य कवाया पिनोदय चमत्कार प्रमोदाय विनोदानामिति विशतिरीरिता ॥ २९ ॥ १ B पानानां । २A भूषणं ।

·मानसाशासः । अब सौख्यपदा क्रीडाविशतिः कथ्यते क्रमात् । पर्वते प्रमदोघाने प्रेक्सायो जलसे चने ॥ ३० ॥ कीरा शाहले देशे वालुकायां शशिविपि । सस्यक्षेत्रे सुरागोष्ठयां पहेलाकयनेष्वपि ॥ ३१॥ चतुरकाशयोः क्रीडा वराटक-फणीन्द्रयोः । पनिकाय च तिमिरे क्रीडा धीरेनरोचिता ॥३२॥ प्रेमकोरा रतो कीहा क्रीडाना विशतिः पृथक । अध्यायशतकं त्वेवं पत्र प्रकरणानि च ॥३३॥ इति संक्षेपतः प्रोक्तं मानसोल्लासपीजकम । विस्तृत शतशाखाभिर्वक्ष्ये कल्पमोपमम् ॥ ३४ ॥ कामालोभाद् भयात् क्रोधात् साक्षिवादात नथैव च । मिध्यां वदति यत् पापं नदसत्यं प्रकीर्तितम् ॥ ३५ ।। देवनासमियो वाक्यं ब्रूते शपथपूर्वकम् । सद यो लायते मोहात् नबासन्यं प्रकीर्तितम् ॥ ३६॥ अस्सयमयशस्यं च लोकदिएं जुर्गाप्सनम् । अनृतं नितरां पापं तमान तत् परिवर्जयेत् ॥ २७ ॥ इत्यासत्यवनाध्यायः ॥ १॥ साउन छेदन लेषकर विचवन्धनम् । परेषां कुरुते यत् तु परद्रोहः स उच्यते ॥ १८ ॥ ल्य परवादं च गाखिदान व तर्जनम् । मोवाट विपते यत् परब्रोहा स उच्यते ॥१९॥ महारबमुले मु(ख)पान्यं पनादिकम् । हरवे यह तु मृतात्या परद्रोह स उच्यते ॥४॥ १ B वीर. । २ A दहते। meimastram

·अध्याय.]
मानसोल्लासः
तस्मात् परकृतो द्रोहो गवातीच मुदुःसहः ।
नम्माचर कदं घोरं परदोई विवर्जयेत् ॥ ४॥
रति परद्रोहवननाध्यायः ॥ २ ॥
पुष्पिता पतिता कन्या लिहिता श्रेष्ठमातिमा ।
परखी विधवा पथः स्वसा च दुहिता तथा ॥ ४२ ॥
गुरु-बामणपल्यश्च पुत्र-मित्र-नृपब्रियः।
पल्यच भृत्य-बन्धूनामगम्याः परिकीर्तिताः ॥ ४३ ॥
अनायुप्यकरं नृणामगम्यागमनं स्मृतम् ।
परलोके च भयदं तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥ ४४ ॥
इत्यगम्यावननाध्यायः ॥ ३ ॥
लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डमकुक्कुरः ।
बिहुराहम छत्राकमभक्ष्यं परिकीर्तितम् ॥ ४५ ॥
व्याघ्र-जम्मूक-मानार-वृक-वायम-वानराः ।
-सिंह-गोष्ट्राच न भक्ष्याः परिकीर्तिताः ॥ ४६ ।।
पागवत-भुक श्येन-ईसोलूक-बकास्तथा ।
कोकिला सारिका-गध-सारमेयाष निन्दिता॥७॥
प्राममाः पशवः सर्वे वर्जपित्या त्वमाविकम् ।
उमि-पीट-पतलापन भक्ष्याः परिकीर्तिताः ॥ १४ ॥
पस्टो दईर सपो नकुलो गृागोषिका ।
मकरा शिशुमारब नैव भक्ष्याः प्रकीर्तिताः ॥१९॥
गौडी पेष्टी मानी पर पेया त्रिविषा मुरा।
मदनीयं यत् सर्व तत् सर्वच विपर्यवेत् ॥ १० ॥

·:
..
L
अनत्सायाः पयो धेनोर्दशाहाभ्यन्तरे च यत् ।
जन्मान्तरमन विन्याः क्रान्ताया तुषभण च ।। ५१ ॥
आविकं कारभं क्षीरमपेयं परिकीर्तितम् ।
अभक्ष्यभक्षणेऽपेयपाने च नरकं व्रनेत् ।। ५२ ॥
इत्यमध्यवर्मनाध्यायः ॥ ४ ॥
समृदि वीक्ष्य चान्यस्य रूपं शौर्यमुदारताम् ।
कलाकुशलना शीळं मौभाग्यं गुगसम्पदः ।। ५३ ।।
असहिष्णुर्भवेद् यस्तु स यानि गपर्मान्दरम् ।
लोके च निन्यतां याति नाहिष्णुभवेन नतः ॥ १४ ॥
इन्यमयाव नना यायः ॥ ५ ॥
महापानकदुष्टानां हिनां धर्मळापिनाम् ।
चण्डालान्य न जानानां संसगांत पतितो संवत् ॥ ५५ ॥
तस्मात् पतिनमान नरः पनि रोखे ।
लोके चाशम्यतां याति नस्मान् नं परियेत् ॥ ५६ ॥
उनि पनिता रमनध्यायः ॥ ६ ॥
क्राधा नाशयते बुद्धिमान्मानं च कुलं धनम् ।
धर्मनाशा भवेत् कापान नस्मात परिवर्षयेत् ॥ ५७ ।।
इति भवनना यायः ॥ ७ ।।
आत्मानं स्तोनि यो माहानीयापि तो भवेत् ।
परत्र यातना यानि तस्मात् नत् परिवनयेन् ॥ ५८ ।
इति म्यामनिर्भनाध्यायः ॥ ८॥
श्रोत्रियाय दरिद्राय शीलाचारयुताय ।
पुराणवेद विदुषं दान देयं कुटुम्बिने ॥ ५९ ॥

·अध्याय १]
मानसोनामः।
महापातकपातीनि महापुण्यफलानि च ।
महादानानि देवानि महादेवस्य दृष्टये ॥६॥
गेप्य-काशन-रत्नानि वस-परयाऽऽमनानि च।
गमाव-मरिती-गायो पछी पर्दा धुरन्धगः ॥ ११ ॥
गृहं ग्रामस्तथा मुमिदासी कन्या विभूषणम् ।
अन-पानं तिलोपध्यौ भीतस्याभयमुचमम् ॥ ६२ ॥
यद् यस्याभिमतं लोके यत् सुख निनन्दिा ।
नत् मर्व विदुषे देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥ ६ ॥
इति दानाध्यायः ।। ९ ॥
ऋतं वाच्यं पियं वाच्यं न वाच्यं हितप्रियम् ।
प्रियं च नानृतं वाच्यमेष धर्मः सनातनः ॥ ६४ ॥
हिनं यान्मितं ब्रूयात् पियं ब्रूयात् सदर्यवत् ।
एवं बदनि यो नित्यं स लोके पूज्यते बुधः ।। ६५ ।।
बुधैस्तु पूज्यते भूमो विषैः पूज्यते दिवि ।
गोकद्वयनुषः म स्याद् यः प्रियं वक्ति सर्वदा ॥ ६६ ॥
इति प्रिगवन नाय. ।। १० ॥
नृयझं ब्रह्मयज्ञं च देवयज्ञमतः परम् ।
भूतयाझं पिसपझं पञ्च यज्ञान प्रबर्तयेत् । ६७ ॥
ज्योतिष्टोमादिकान यज्ञान वाजिमेघावधिस्थितान् ।
शरत्काले बसन्ते च पयोक्तविधिना चरेत ॥ ६८ ॥
अमहीनो दो राष्ट्रपतिको (ग यो ?) मन्त्रवर्जितः ।
विना दानेन यम्मानमाचार्यपवधीत क्रतुः ॥ ६९ ॥
अयुतं लक्षहोपं च कोटिहोमं च शान्तिकम् ।
हीन विषमुख्येष कारयेच्छुभकासपा ॥ ७० ॥

·मानसोवासः । [विशतिः दारहीनो भवेत् पो हारेणैकेन गपिका । नेकद्वारा पुष्करिणी दीकारा तु दार्षिका ॥ ७१ ॥ पास्या विधृततोयस्तु सडागः परिकीर्तिनः । एतेषां खनन कार्य तारकैवाप्पयोमुखः ॥ ७२ ।। पूर्वावयं विशाखा च कृत्तिका भरणी पघा । अधोवस्त्राणि मानि स्युरलेषा मूलपेव च ॥ ७३ ॥ कूपादिखननं चैव निधानोस्खननं तथा । पूतं च गणितं कार्यमभावने च मना । ७४ | अधिष्ठिका पपाः मत्रमापा र प्रवर्तयेत् । सभा सभामठं चैत्र जीर्णदेवकुमानि च ।। ७५ ।। विसकर्मयनेनापि मयसामानुमारनः । मम्स्पोक्न विधानेन पिालामतमानतः ।। ७६ ।। कवितेन प्रमाणेन पुरुषायचतुष्टयम् । कारयेत् देवनागारं मान भक्त्या महापतिः ।। ७५ ।। नवताप्रमाणेन विधानेन सनिना। प्रतिमाः कारयेत् पूर्वमुदितेन विचक्षणः ॥ ७८ ॥ सर्वावयवमम्पूर्णाः किलिपीना रखो पियाः । ययोक्तरायुधयुक्ना बाहुभिध ययादिनः ॥ ७९ ॥ तत्पृष्ठे स्कन्धदेशे वा काटयां मुहरेऽथवा । कासपुष्पनि दीर्घ नाक मेदनोजयम् ॥ ८ ॥ स्थापयित्वा ततथा लिम्मेद संस्कृतया रदा । मी तुपमयी घृष्टा कार्यास शतशः क्षतम् ॥ ८१ ॥ १B दमनो। MINIMea ·मायाब ११] मानसोल्लासः। लवणं चूर्णितं लक्षणं स्वल्प मंयोजयेन्पदा । पंपयेत् मर्वमेका मुलणे च शिलातले ॥ ८२ ॥ वारत्रयं तदावर्त्य तेन लिम्पेन समन्ततः । अच्छः स्यात् प्रथमो लेपः छायायां कृतशोपणः :: ८३ ॥ दिनये व्यतीते तु द्वितीयः स्यात् ततः पुनः । तस्मिन् शुष्क तृतीयस्तु निविडो लेप इप्यते ॥ ८४ ॥ नालकस्य मुखं त्यक्त्वा सर्वमालपयेन्मृदा । शोषयेत् नं प्रयोन युनिभिदिमान् नरः ॥ ८५ ॥ सिक्यकं नोळयेदादारचालनं विचक्षणः । रीत्या नाम्रण गेंप्येण हेना वा कारयेनं तु ताम् ॥ ८६ ॥ सिक्थादप्रगुणं तानं रातिद्रव्यं च कल्पयेत् । रजतं द्वादशगुणं हेम स्यात् षोडशोचरम् ।। ८७ ॥ मृदा संवेष्टयेद् द्रव्यं यदिष्टं कनकादिकम् । नालिकेराकृति भूषां पूर्ववत् परिशोषयेत् ॥ ८ ॥ वही प्रनापितमचासिक्थं निःसारयेन् तनः । पूषा प्रतापयेत् पश्चात् पानकोकिहिना ।। ८९ ॥ गतिस्तानं च रसतां नवाहाव्रजेद् धनम् । तप्तासारैर्विनिक्षि रजतं रमतां व्रजेत् ।। ९० ॥ सुवर्ण रसता यानि एनकृन्तः प्रदीपितः । भूपामूर्धनि निर्माय रन्ध्र लोहशलाकया ॥ ११ ॥ सन्देशेन इदं धृत्वा सम पूर्ण समुदरे । नलार्चानालकम्पास्ये बात मजलिता न्यसेत् ॥ १२ ॥ सन्दंशेन धृता मषां तापयित्या प्रयजतः । रस तु नायकस्यास्ये क्षिपदछिनपारया ।। । 2

·१.
मानसोडासः।
नासकाननपर्यन्त सम्पूर्ण विरमेव ततः ।
स्फोटयेत तत्समीपस्यं पावकं नापशान्तये ।।१४।।
शीतलस्वं च यातायो अनिमायां स्वभावनः ।
स्फोटयेन्मृत्तिका दग्धां विदग्धो पानमः ॥ ९५ ॥
ततो द्रव्यमयी साऽचा यया पदनिर्मिता ।
मायते नाही माझाटोपाजोपामिना ।। ९६ ॥
पत्र काप्यधिकं पश्येचारणेत प्रशान्येन ।
नालकं छेदयेच्चापि पश्चादुरना नयत् ।। ९७ ।।
अनेन विधिना सम्यग विगयाना मे नियो ।
विधिवत् ना पनिष्ठाप्य पूजयेन् प्रत्यहं नृपः । ५८ ।
विष्णुं वाध्य गणेशं वा दुर्गा वाऽपि मगमतीम् ।
दिनेशं विम्बरूपं वा शिवं वा लिपिणम् ।। ९२ ।
अर्चयेद् भक्तिभावेन श्रद्धापूनन चेतमा ।
पत्रैः पुष्पैः शुभैर्गन्धेनैवेधूप-दीपकः ॥ १० ॥
य एवं कुरुते पूनमिष्टं च विधिना नरः।
स याति परमां सिद्धि छोट्यशुभावहाम् ॥ ११ ॥
रतीष्टापाध्यायः ॥ ११॥
अयं पार्थ शुभेस्नोयमेधुपर्क च कल्पयेत् ।
तवैवाचमनं स्नानं तत्तद्रव्यसमायुतम् ॥ १०२ ॥
मन्तध्यान पैडोमेद्राभिर्विविधार्दनः ।
अष्टापूर्वकं भक्त्या नत्वा स्तुत्वा विसईयेत् ॥ १३॥
एवं यः पूजयेद् देवमिष्ट एममा नरः ।
समामोवि मादाग्यं प्रमया नात्र संशयः ॥ ४॥

·मापायपि देवानां निन्द देवं देवकुलं दृष्ट्वा नमस्कृयादमा) मा ।।। एवं य आस्तिकं भावमाश्रितः समतां गतः । सर्वदेवप्रसादेन लभते सम्पदं वराम् ॥ १०६ ।। इत्यशेषदेवतामत्यध्यायः ।। १२ ॥ गवां ग्रासं सदा दद्यादातृप्लेलिस्पया। आत्मीय-परकीयाणां तेन विष्णुः प्रसीदति ॥ १०७ ।। दानेन पियवाक्यन मन्मानेन द्विजोनमान् । तोषयेत् सर्वभावन तेनामानि परं पदम् ॥ १०८ ॥ इति गोविनतर्पणाध्यायः ॥ १३ ॥ नोमितिलेः कुर्यात तमाम्ना पितृतर्पणम् । गव्यक्षीरममुन्पमेः पायमैः सितया सह ॥ १०९ ॥ भक्ष्यपूर्तस्तथा मामघृतेन मधुनाऽपि च । अन्यैश्च विविधैः सृष्टः पक्वान्नेः मुमनोहरैः ॥ ११०॥ भोजयेद् दिनमुन्याच पितृनुरिश्य पक्तितः । अदापूनेन चिचेन श्रादं कुर्यादतन्दिनः ॥ १११ ॥ एवं यः कुरुते भादं तर्पयेत् पितृदेवताः । तस्य सन्तानहरिः स्यात् राज्यमायुर्महर भवेत् ॥ ११ ॥ यद् यदिच्छति वित्तेन तत् तदामोति कापवान् । मकामतस्तु कुर्वाणो निर्वाणं परमाप्नुयात् ॥ ११ ॥ इति पितृतर्पणाध्यायः ॥ ११॥ महातकुलनापानमन्पदेशानुपागतम् । अपात पसिनीशियतिnि... ..

·JH साय ददान दीनाय वाभिनंदविणादिम् । raise तस्मात् सर्वात्मना भक्त्या पूजयेदानाप । भतियो पूजिते विष्णुः पूजितः स्यात्र मंशकः ॥ ११॥ त्यतिथिपुनयः ॥ १५ ॥ मनकापनेता च विद्यां यश्च पनि । पापकच भयवाना पने गुरवः मताः ॥ ७ ॥ भाचार्यः म्यादपाःयायादानायाधिक पिता । पिनुरप्पथिका माता गौरवंग विपिना ।।१८ । मनावाकायाम या गुरुभ्या हितमाचत । नेपामामा न सङ्या म्यान यानपणं मदा ॥१९॥ एवं भूपते यस्तु गुरुं नया माहितः । कननो समापस्तस्य पुण्यफर पात् ।। २० । नि गम्भपण यायः ॥ १९ ॥ कृपश्चान्द्रायणैः पुष्पैम विनिर्गर । कन्द-मूल-फलाहारः पत्र-पुष्पासनेसया ॥११॥ भन्भर्वायुभश्च धूमभरभक्षणः । धीतानपमावेन सर्वभूतहितेच्छया ॥ १२९ ।। अपचर्येण तपमा निग्रोजेन्द्रियस्य च । अपेन ध्यान-मोनाभ्यां मानायाः समाधिना ॥ १३॥ एतैस्तपोकिने निवतः कापोषणम् । सर्व reart are -

·नामा
अध्याय १९]
मानसोलासः।
अजीर्यत्यौषधं यस्मावरातस्य विनाऽमिना ।
वस्वान दयार मेराय का तु प्रयोजयेत् ॥ १४८ ॥
म्य पोष्यस्य केन-पेयस्य वारणम् ।
नाम ॥१४९॥
वापी वर्गणी पुण्या गाना गाया
देवपादोगवा रम्या श्रीसंतोत्सागामिनी ।
तुम्भद्रा सदा भद्रा दर्शनान् पापनाशिनी ॥ १२७ ॥
वनरा भीमश्या च कृष्णा येण्या वृहमी ।
पलापहारिणी यत्र साना लोकविश्रुता. ॥ १२८ ।।
पनाश्वान्याश्व मग्निः मागगश्च सगंसि च ।
इदाश्च देवम्बातायाः कुण्ड-कूप-सवा गिरेः ॥ १२९ ।।
पुष्कराणि च पुण्यानि शुक्लतीर्थ मुखपदम् ।
प्रभासयितं तीर्थ केदार केश नाशनम् ॥ १३० ।।
प्रयागस्तीर्थराजश्च चिन्तिनाथमदायकः ।
अर्घ्य नीर्थपन च मुरमानिविनम् ॥ ११ ॥
पाराणसी महापुण्या महादेवनिषेविता ।
महापभाव संयुक्ना महापातकनाशिनी । १३२ ॥
सरस्वती त्रिभिः स्नानः पञ्चभिर्यमुनाध्यहन् ।
नाबी मानमात्रेण दर्शनादेव नर्मदा ।। १३३ ।।
सात्वा पुच्येत किल्लिपात् ।
सर्वसामते मोदते च महेन्द्रवत् ॥ ११४ ॥
लानाध्यायः ॥१८॥
सीवि वाले यत् तु काक्षया रुपणं वचः ।
दारिणा दैन्यमापनः स दीनः परिकीर्तितः ॥ ८ ॥

·१४ मानसालामः. (जिति तस्मै दीत दीनाय वाञ्छितं प्रविणादिकम् । दयादयो राजा धर्मार्थ सार्थनिम्पाः ॥ १६ ॥ माता-पिघोविनम्नु रहिती मित्र-मानवैः विगतः स्वापि-बन्धूनामनाथः परिचायने ।। १३७॥ आना योन संरक्ष्याः तन्त्र-मन्त्र-क्रियादिभिः । नेपामन्वेषण कार्य पानाम-शयना मनः ।। १८ ॥ शन-शास्त्रविदो वैधान पानिपुणानपि । महापाइविवकज्ञान मृगाहस्तान् पियंवदान ॥ १९ ॥ अपवित्रा विनित्राणि पनानि पृथक पृथक ' निरालम्यांश धमज्ञान प्रकल्प पग्निापकान ॥१४॥ ब्बरे च रक्तपितच कासेमामे न यक्ष्माण । दर्दी पदात्ययेऽश:मु मारण-ग्राणीषु च । १४१ ॥ मूत्रकृया प्रमहे च विदयौ गुन्म-काया: । पाण्डों शाफ विमर्प व कृष्ण चित्र बळामये ॥१४॥ নাগিনী ব ন লবি। बयशास्त्रानुमाण कारयन् ननिक्रियाम् ॥१४॥ मात्वा निदानं व्याधीनां सरूपं लक्षणेः स्फुरम् । देशकाळानुमारण माम्यनिनत्वनः ॥ १४ ॥ सामो दोपश्चिराद हसा पावकं जरस्थितम् । निरुध्य प ससधारमदराग्नि पहिः क्षिपेत् ॥ १४५ ॥ एवं विनिर्गतो बहिः कायमाश्रित्य तापपन् । पर इस्युच्यते तोः सर्वव्याधिपतिष सा || ११॥ परमेवोप इम्ति दो कोष्ठसमाश्रितम् ।

·१५ अध्याय १९] मानसीहासा अजीर्यत्योपचं यस्माज्यरातस्य विनाऽमिना । तस्मान दयाद् भैषज्यं लानं तु प्रयोजयेत् ॥ १४८ ॥ मक्ष्यमोज्यस्य चोष्यस्य लेख-पेयस्य वारणम् । लानं प्रोच्यते सद्भिः कापलायाकारणम् ।। १४९ ॥ वयोदोर्ष गळं कालं प्रकृति कारणं तथा । विचार्य लवनं कार्य यावच्छुद्धं भवेद् वपुः ॥ १५० ॥ एकरात्रं विरात्रं च पञ्चरात्रमथापि वा। सप्तरात्रं नव निशा निशाधकाधिका दश ॥ १५ ॥ लानस्य कृतः कागे दोषरूपानुमारनः। दानन्यपोप, पश्चान् ज्वरामविनाशनम् ॥ १५२ ॥ एकभक्तं नया पेया पण्डो वा कोणवारिणा । दोषकोपानुमारेण लानं विविध स्मृतम् । १५३ ।। लचितस्य यदा स्वास्थ्यं धुत तृष्णा पाटवं रुचिः। पनःप्रतिरोनच पक्तिलाघवलक्षणम् ।। १५४ ॥ छानविज्वरं जातं लघुपध्यमिताभनैः । उपाचरेद् भिषक सम्यग् यावत् स्याद् दिनसमकम् ॥ १५५ ॥ मानेऽपि रुते सम्यग् दृष्टे हितलक्षणे । परो पदिन मुख्येत तं पेयाभिरुपाचरेत् ॥ १५६ ॥ पाव- पिपासानां शास्वा लक्षणमुत्कटम् । वस्योपवमनैव्यैः कृत्वा पेया पदापयेत् ॥ १७ ॥ पाता शूलेऽधिक ज्ञेयस्तापे पिवंच लक्षयेत् । जाये कफ विजानीयन्मिश्रे मित्रं तु सापेत् ॥ १५८ ॥ १. मैषज्यं योमयेत्ततः ।

·माननीटामः। [oिf दोषत्रये प्रकुपित गमिपानो भवेत् मम । दुश्चिकिन्मा भवेत् गगी बाद नमुपारन ॥ १५ ॥ पिल्लं बला पृथकपणी नागरं धान्यकोप कम । एतेः पया कना देया वानपिनमगपहा । १६० ।। कृषि-वस्ति-शिरःशूल घट्टा गोक्षुरमा धना । पया बातम्जानम्य माणा दया विषनरः ॥१६॥ गोक्षुरं बृहनीहन्द्रा गुहा नातिगृहापि च । पतेः प्रपिता पया वाम-काम-मनिनन ॥ ६॥ श्रीपणी विन-दक कांगे पाटला नय।। तेषां मर्यवेः सिद्धा या कफा नातिहत भष्टनाड लमिद्धा-पि पिपन्यापलक युना यवाग: मघृता पेगा वि परगनना २४ ॥ मागी पिप्पल मूलं मुद्रांका यात्रिकोपः । कना या प्रपातम्या कोपविधनुन ॥ ३० ॥ व्याघ्री बटर माम्ल-पाटा-चिन्न-गापुरः । तृष्णानी मिना पया व निद्रामुम्बपदा ।। १६६ ॥ कफपिनाधिक ग्रीष्मे नाभिम्यानम्यिने कफ । कृषि सदा विदा न पदोन्ये न मदावे ॥ १७ ॥ ऊर्च प्रहन रुधिर पेया नेय पभस्यते । स्वरस्ने(ने? फलरसेः कपिनानं च वारुणम् ।। १५८ ।। शर्करा-मधुसंयुक्तं पिबेजीणे तु नर्पयेत् । यवागू धिताऽभीयाद् भक्न वा भृष्टनालम् ॥ १६९ ॥ २ A भवेत् । itrim KardalimaAINMENaameram ·अध्याय १९] मानसोल्लासः। १७ मुद्रादिधान्यकथित तोयं यूपं निगधने । अस्नेहलवणं यूपं दमित्यभिधीयते ।। १७० ।। लवणस्नेहसंयुक्तं यूपं लावणिक विदुः । पर वर्तयेद ताभ्यां रमेना मुद्न-बानः ॥ १७ ॥ शाम्बा दोपसमुन्यानं बलं रक्षेत प्रयत्नतः । लक्ष्यनेः पेयपीयूष रसैर्दोषं विपाचंयन् ।। १७२ ॥ दोषपाके च समाते मप्तगत्रादनः परम् । पाचकः शनकः कार्यदोपशेषं तु निम्त् ।। १७३ ।। .. नितः पिनहरा देयः कटुकः कफनाशनः । पिन-महगत पेप कषायो ने वर्ग ग्मः ॥ १७४ ।। नवञ्चरे मलं रुधा वरं विषमनां नयेत । हल्लामपरुचि हिकां कपायो जनयेदसों ! १७५ ।। घरस्य मार्दये जाते कायस्यापि च लाघवे । चलिते च मळ नविगवा देयमोपयम् ॥ १७६ ॥ मुस्तापर्पटककाथः शृण्टीपर्पटकाऽपि वा। यापर्पटको वाऽपि देवा जयशीनाशनः ।। १७७ ।। पक्व: शीनः कषायो वा पाठीशीगः सवालकः । अमृता-विश्व भूनिम्ब - मुस्ताकाथापि वा अरे ॥ १७८ ।। यथासात्म्यं प्रयांकन्याः कपाया दोषनाशनाः । अचि ज्वर-नृह-नपत्रवरस्यापाकनाशिनः ।। १७९ ॥ पटोलपत्रं कटुका पीमानि कुटजस्य च। पतः प्रकथितः कायः सन्ततज्वरनाशनः ॥१८० ॥ १.नाधा। 8 ·१८ मामाहास पाठा-पटोल-टुका-माग्विा मुमपाऽगिताः । पनेः सिद्धः कपाय: मन्ननम्मरपातकः ।। १८ ॥ मुद्रीका-त्रिफला-निम्ब पटोली मुम्न सके । कृतः क्वायो निहन्येष अरमन्यमद्रयम् ॥ १८ ॥ गुणी-गुहची भूनिम्म चन्दनैः परिकल्पितः । काया निहन्ति न चिगन ननीयाभरसम्म ! १८ | गुहरयापलकताकाया पध्माननः । ज्वरं निवारयन्याशु नतृदिनमम्भवम् । ८४ ॥ मृवां-निम्ब-पटालानिविष-धनगनाम: शुष्ठी मुम्नामनायाः काया मातमगाः ॥ १८ ॥ अमृना पिप्पलीमलं नागरेन्टयवाद । लघुना पशमूलन कायः म्यान पिन ने भा॥१८६ ।। कटुका पर्पटं मुम्ना भूनिम्मच दुगरमा । पतेः सवत्मके काया महन्यात क.फोनम ॥ १८७ ॥ नरोऽन्यः ममियानाथः पितं यत्र पृथग मतम । चि काष्ठऽथवा दोष(दाई) विदधातु(ति) पुगेन नुमा1१८ शीनं वान-को तद् दुस्तरी दाहपूर्वकः । शीनादो ना पितेन कफ म्यन्दिन-शाषिते ॥ १८९ ॥ शान्ते भीनेऽम्बकाद्वारा मदम्मष्णा भवेदनः । दाहादो पुनरेते स्युस्तन्द्रा म्वेद मि-लमाः ॥ १९॥ पटोल-कदुका-मुस्ता प्राणदा-मधुरः कनः । त्रि-चतुः-पबशा काय चीनिक विषमयर ।। १९१ ॥ कायस्था-नाली-निक्ता-अयम्याग-बोरके।

·अध्याय १९] परेवोपी पिटारसारसंयुते॥ साम्लेविपचितं तेलमभ्यबाच्छीतनाशनम् ॥ १९३ ।। शीतम्बर शिलातेललेपनं परमौषधम् । हिल्गु-सैन्धवसंयुक्तं नस्यं जीर्णघृतान्वितम् ।। १९४ ॥ धात्रीचूर्ण घृतात् घृष्टमम्ब्येतसमम्ममा । पळपाद दाहनुत् फेनो पदर्या वा दलोद्भवः ॥ १९५ ॥ कालयबदरानन्ना-यष्टी-चन्दन-कनिकः । सघृनेः स्याच्छिरोलपस्तृष्णादाहज्वरापहः ॥ १९६ ॥ मनिपानज्वगन्मुक्ने शोफो भवति दारणः । कर्णमूले यदा तेन कश्चिदेव विमुच्यते ।। १९७ ॥ रक्तावशोधनं कार्य नीरजाभिर्मुहुर्मुहुः । तथा कार्य प्रयत्नेन यथा पाको न जायते ।। १९८ ॥ घृतं च पाचयेत् सिद्धं तिक्तवां मधुरैरपि । एवं कृतं घृतं देयं मधुरं वात-पित्तयोः ।। १९९ ।। क्षागम्ललवणेद्रव्यरवियुक्तैः श्रमादपि । आतपाच भृशं पित्तं कुपितं दुपयेदसक ॥ २०॥ ततो प्राणास्य-कर्णेभ्यः पायु मेहनमार्गनः । प्रवर्तते ततः ख्यातं रक्तपित्तं भिषग्वरैः॥२०१॥ एकदापं नवं चोर्च बलिनमानुपद्रवम् । रक्तपित्तं मुखात् माध्यमपश्चेद् याप्यमुच्यते ॥ २० ॥ अपनी च चलितं विदोष भूर्युपद्रवम् । असाध्यं रक्तपित्तं तत् त्यजनीयं मिषनरैः ॥ २० ॥ १ A तदाख्यातं ·मानसोलामः। [शितिः २ श्यामा त्रि-कपायेण नकल्केन सितान्वितम् । लेह विपाचितं दद्यात् कर्षमात्रममृगरम् ।। २०४ ।। पिप्पली त्रिफला श्यामा शर्करा त्रिता मधु । एतेः कृतो मोदकोऽयं समिपातीत्यरक्तमित् ।। २०५ ।। कुपितो बातम्यैरुतः कफरेचितः । उरस्यावहते कासं इत्पागदपीडितम् ॥ २०६ ॥ अमृता-कण्टकारिभ्यां द्वाभ्यां पष्टिपळा रसैः । चतुभांग पचत् मर्पिघ्नोपं तु कानित ॥ २० ॥ कृमिनमोषधं रास्ना मागधी हिल्गु मन्धरम । क्षारी भागी च तच्चूर्ण पिवेदाज्यस्य मात्रया : २६८ ।। कासे कलाममंयुक्तमानेन विनिर्मित । हिकायापनिमान्ये च चामे चेतन प्रशस्यते ।। २०९ ॥ वृद्धान् कामाद् भवेच्छामः भासान त कुपिनो मरुन् । कृपितान पानाभ्यामान पाण्डोगान(गो ज्जगद् ग ॥१० क, पौष्करं मूलं न पामलकीफलम् । पिवेदाज्यन नाचूर्ण धाम मामरसेन वा ॥ २११ ।। वेगानां धारणादाना-नेह-शुक्रक्षपादपि । अपि व्यायामना हानः श्याम-काम-धगमयः ।। २१२ ।। भृशं प्रकुपितो बातः कफपिसमुदीरयेत् । दशसन्धान समाविश्य क्षयरोग ममावात् ।। २१५ ॥ रास्ना-तिल-पलाचूर्ण मर्पिष्टिकोत्पलम् । अक्ली हरेकछोपमनिपान्य व नाशयेत् ॥ २१४ ॥ mahara wninuene IMIMARAru-tranewkuwarenym.. RArAman- R ·२१ अध्याय १९] मानसोडासः। अनिष्टानोपयोगेन माता पितो भृनम् । खदानः पुरते छर्दि नामिषारुजाविताम् ॥ २१५ ॥ जम्-चूत-पडोपारपटलावरोहनः । सौटेग सहित काय पीतादिविनाशनः ॥ २१६ ॥ खोई हरीतकीपूर्ण बोकंवा मधुमिनितम् । बमनं वा पमिदम्पदाद विनाशयेत् ॥२१७ ॥ हीनमिध्यातिपानेन भवत्याशु मदात्यया। चर्दियोंहो भ्रमस्तन्द्रा महापो जायते ततः ॥ २१८ ॥ पशाई सतरा वा जायतेऽसौ पदात्ययः । अत ऊर्च प्रसक्तश्चेद् रोगोध्या परिकार्पते ॥ २१९ ॥ सालासे सदाहे च सहच्छले मदात्यये । बमनं वमनद्रव्यः प्रयुगीन प्रयोगविन् ।। २२० ॥ तृषि द्राक्षारसा देयो मधुना परिमिश्रितः । पाटल्युत्पलकन्दैा तोयं केवलमेव वा ॥ २२१ ।। विशा-दारिमहलाम्लैः सा कोडगळवेतसः । मुखलेपः कुतो हन्ति तृष्णा मयसमुद्भवाम् ।। २२२ ॥ मोरे विदारे भ्रान्तो च कर्तव्या शिशिरकिया । शिराळे व जारपे च पनं पावरण हितम् ॥ २२३ ।। स्वापर महापाले योजनीयो मदात्यये । ग-मित्तिर-सावन-शशांसरसैयुतम् ॥ २२४ ।। सक्तुपिहरूमानीयात् पियेष स्वादु पानकम् । घृतं वा केवळ पीतं मदात्ययारं परम् ॥ २२५ ॥ पदानपछिसम्भूता विष्टाधारणहेतुकाः । राuिmmamta ·मामलोहासः। [भिति: शृङ्गी-हरीतकी-कृष्ट-भल्लातकफले कतैः । पस्तुत्यसमोपेतो गुदीलविनाशनः ॥ २२७ ।। मूळ ले:) शिशुभवेजिनिम्बाश्वत्थदलेरपि । पिल्वेन पीलमुखेन रामठेनापि लेपनम् ।। २ ।। पथ्यापूर्ण सलवणं सकेण च विलोडितम् । पीतमोहरं माडुर्मुडपध्यां च तद्विदः ॥ २२ ॥ अत्यनुपानाजायेत मुतरामतिसाररुक । मामः पा सरक्ता विधाऽसौ व्यापिरीरितः . २१०॥ तत्रामे नागरं मुस्ता तया च युर)गवल्लभा । तरचूर्ण वटकः कायः पावनाय प्रयुज्यते । २३६ पक्कातिसारे दातम्यं जम्पल्लर-धातकी । जीरकं चूतबीजं च महावृक्षलवस्तथा ॥ २३२ । बिल्लारनाळ-गोकष्ट-पचारायवैः शृता । स्विमा सोद्रयुता पथ्या पकातीसारपत्रम् ॥ २३३ ।। विषा कुटजीनं च मुस्ता बालक-विसकम् । तस्वाथो विनिहन्या रकानीमारमूल्यणम् ॥ २३४ ।। अतिमारेषु जातेषु पथ्यं नानाति यः पुमान् । प्रही जायते तस्य मुहुराऽतिसारिणी ॥ ३५ ॥ शुण्ठी सानिविपा मुस्ता कायः पीसो निहन्ति ताम् । गहच्या संयुतोऽप्यप चतुर्भद्र इतारितः ॥ २६ ॥ दीप्यकं पाणिपन्यं च जलेन परिपेषितम् । उपयुक्तं निहन्त्याशु मुकुच्या ब्रहणीमिदम् ॥ २१७ ॥ त्रिविधं मूत्रकृच्यं स्यात् बान-पित्त-कफोदयम् । माने बसणे तो बात अवश mu॥

·जवाब १९] मानसोडासः। पित्ते पीतं सदा वा सन्तप्तं शोणितान्दिनम् । प्रस्तावमीरयेत कच्छ कफ गौरवान्वितम् ॥ २३९ ॥ उरुको पला विलं पञ्चमूलद्वयं यवा । पुनर्नवा भीरमूलं कुलत्थं बदरं तथा ॥ २४० ॥ मत्स्यासं-मत्स्यभेदं च तत् सर्व च समं कृतम् । तत्कायेन सकल्केन सर्पिस्तैलयुतेन च ॥ २४१॥ सूभरस्याच्छमालस्य वसया मिश्रितेन च। पमिळवणैः साई शूलं पीतेन हन्यते ॥ २२ ॥ शतावरी गोपुरकं कसे च विदारिकाम् । इस-का-शालीनां शराणा मूलपशकम् ॥ २४३ ॥ तत्कायः शर्करायुक्तः शीतो मधुसमन्वितः । पित्तनं नाशयेत् कृच्छं सर्वा च शिशिरक्रिया ॥ २४४ ।। सूक्ष्मळा सुरया युक्तां धात्रीफलरसैरपि । पापयेत् कफने कुच्छ वमनं चापि कारयेत् ।। २१५ ॥ मधुरं शीतलं स्निग्धयम्लं गुरु च पिच्छलम् । मन-पानं च कुरुते प्रमेहं कफदूषणात् ॥ २४६ ॥ विशाला-त्रिफला मुस्ता हार्वी-दारुरिनिर्मिनः । कायो निवारयन्मेह निशाकल्कविमिश्रितः ॥ २४७ ॥ विफला चित्रक दावी कालिका मधुमिश्रिताः । अन कविता मेहं पीता निघ्नन्ति तत्क्षणम् ॥ २४८ ।। पिवेद वा श्रीफळरसं पाक्षिकेण समन्वितम् । गहन्याः स्वरसं वाऽपि मधुना सह मिभितम् ॥ २४९ ।। सस पर्युषितानुष्णशुष्कतर्विदाहिभिः । रक्त प्रकापियो ..

·मानसशास: एरण्यय विदारी च वृषिकम पुनर्नया । स्नोत्रयं पदेतेस्तल्लेपा विहरि अपेत् ।। ५.१ ॥ निशा-दारी पयस्यापिष्टचा दुग्धेन रोपयेन् । सीरवृक्षपचाळन्वस्फले कफमदर) ।। २५१ ।। वायकरसादिमंयुक्तनिधि नाशये भिषक । अनीमार-मर-मार्दिकर्थिनी शतम भृशम् ॥ २५१ ।। उपयुम-पानाय भीनं चामलिनः । सस्या यो देशसंक्षामि कुरुते कम मत्वरम ।। २५४ ॥ नम्य मन्त्रायते गुल्मो बानमलोभातरः । उपगन्धा वि भूठी पुष्करं शरणमाम् ॥ २५ ॥ समठं चित्र नेपां वर्ण गुमनियामम् । मरचानानि-पुपा पृथ्वी का पजामः ॥२५६ ॥ दमा दुग्न सम्मिश्रेमया मांसरमेन । दारियाद् बदगमगान कर निक्षिप्य मपिपि । ५७ ।। त्रिगुणं जळमादाय पर गुन्मरिनानम् । अजीर्णम्यानुवन्धेन पालनाराम पाननः ॥ २५८ ॥ विदोघामायन म्याषिकदरं बहिषध्यतः । त्रिसप्तकत्वः नुमन्त्रीरभावित पामारकः ।। २५९ ॥ उरणोदकेम पीर नगरव्यापिनाशनम् । पलानां त्रितयं शुष्टया दशमगल पमान पर २९.. संसारक प्रणव मस्तद्रोनेन संयुतम् । बिना पवेत् सर्व पुतवैवाषितम् ॥११॥ तन्मात्रयोपबुद्धीत निदररोगनिन् ।

·मामी अपाय] सामान्तरमाविय समितमोर। चित्र वृत्रं च प्रत्येकं पसम्मितम् ॥ २४॥ पिपरपाईपलं बाई पायकस्य पन्द्रयम् । दारिमस्यापि हुड वारिणा परिपेषपेत् ॥ २६४ ॥ परगनि विचतिः सर्पिः सलिलस्याडके पवेत् । पानरोगे च द्रोगे गुल्मेजस्सुि मारुते ॥ २६५ ॥ पासपीहरोगे प्रयोगोऽयमुदाहृतः । भतिसारादिनः शीघ्रं हवनाम्लं निषेवते ॥ २६६ ॥ तस्य समायते शोफः सुकृच्छः सर्वदेहगः। विषा शुण्ठी देवदारु-कृमिन्नेन्द्रयपोषणम् ॥ २६७ ॥ कवितं पाययेच्छोफरोगिणं शोफशान्तये । परमातिविषा-स्ना-देवदारुमहौषषैः ॥ २६८ ॥ सहितो गुग्गुलुदेयः साढे च पथा नृणाम् । मतिमपितं रक्त तीक्ष्णेरविदाहिभिः ॥ २६९ ॥ अचं विसर्पिः कुरुते विसर्पः स तु कथ्यते । मुस्तारिष्टपटोळं व पेषितं शीतकारिणा ॥ २७ ॥ विसर्प तेन ओपेन क्षालयेष परेऽहनि । मरोहास्वरुणाः कदलीमध्यमिश्रिताः ॥ २७१ ॥ लाम्बन्धिसम्मिश्रा विसर्प प्रन्ति लेपनात् । विकसनानपानेन साधूनां निन्दया पात् ।। २७२ ॥ पाक्तनैः कर्मभिः रैः ष्ठं चित्रं च जायते । पानी निम्मरण पत्राणि पेषितानि तु भक्षयेत् ॥ २७ ॥ फासमविकाकुष्ठं जिम्मेद् दन्तामनुना। पासी निम्मपाणि हो सारिका २७४ ॥

·२६ अस्पये सेषितायुधांतूनां क्षयकार: ॥ मानसोहामा [Net त्रिफलारपासा रास्ता साना वेष भावेन स्लेव व सम्बन विषाषितम् ।। २७५ ॥ पानेन सर्वकष्टानि नाशवस्वपिरादिद। सारण राबासस प्रतिकीटामममिता ॥२७॥ लेपानि निहन्सार कुर्याच सपपताम् । इपितः कुस्ने वाधीन सकच्यान राबपूर्वान् । कोकिलाला पापस्य पानात् तस्यास्मोमिनः ॥ २७८ ॥ सदारिणा स्नानस्य बातम्याधिविनश्यति । शुष्ठी रामा चिव देवदार सहापरम ॥ २७९ ॥ एषां जावं सेवविध पिणे मातरुमालाम् । रकं प्राप्यरोन पटुनाऽतिविदाहिना ॥ २८॥ पातपालगनादम्याद थानाध्यापामसेवनार । बावना प्रेरितं सनससम्बिा (1) प्रती ॥२८॥ सर्वेभ्यो रोपोम्पास पापितियोषितः । भदवावा रस कापूनमचापि ॥२२॥ पहुकामस्थितं बायोभिवं भावयेत् द्रुतम् ।। रांक्षा च सौपीर मरतु म तुमोदकम् ॥ २३ ॥ शर्करालोद्रसम्मिश्र पारिसके प्रशस्यो । रोने एकाधिक नाते सायाकऽमृमि ॥ १४ ॥ शिरामो प्रकर्तव्या बह-पदापरस्सए । गार्ड निपीच गात्राणि यन्त्रविविधरपि ॥ १८५॥ अठाया ब्रीहिरोम मिरा विध्ये प्राणुननाम् ।

·मनिको पाहुसन्यौपाने मुस्कमि । । हरेत् प्रादेशिकंचित पारिनन्मभिः ॥ २८७ ॥ मेदोन्वीन वितः बार पायित्वा सादरेत् । मायामश्वरी शनैः पादयित्वा बहिः लियेत् ॥ २८८ ॥ गुदपणेऽस्पुर्ण शिप्या मध्यया परिवर्तयेत् । मम्मरीमामवेद युक्त्या वस्त्युपान्तं विचक्षणः ॥ २८९ ॥ उच्छूना वा परिमाय छिन्यायसेन कापवाद । हमस्थमम्मभेद व गोधुरं कायेन । २९० ॥ तपूर्व पापयेत् पालो हरे पेनापि वायरीम् । एक्मन्येषु रोगेई दोपो पत्राषिको भवेत् ॥ २९१ ॥ सरस दोषस्य व चिकित्सा पतिमान् विक। ॥ इति देयकम् ॥ औपपर्यायानाह-पवासो दुरालमा । कदुका विना। सारिया सुगन्धिः । पन्वयवासो यशसी दुरासमा। अपचयूजीरावीहवं वाकि- पर्णी पृष्ठिपणी गोपुरम् । कायस्था काकमाची। नामी गाडिका । पपस्ता धात्री । पोरका ग्रन्धिपणी । शिला मनाशिणाकालपा दानी । मनन्ता दुरालमा । श्यामा कृष्णा । विवृद् अरुण विकृत् । गौर शुष्ठी। पटक अविकासितपालः। वृक्षाला विन्तिीका को पदम्। ती कर्कटकटी । पीह कांटे गो। एरणा सुब्बा पवाराका विधा अतिविषा । माणिकन्य सन्धयम् । विसावीप | समा सकारी। की दुन्दुका कारे दुइलुः । पहावमूलम् । अमीला सावरी । दृषिकः कर्णाटे बेसारके । सैन्धवं सौवर्चस बिड का सार । स्या दुग्मी । राम विगु । म मरीचम् । महोप शुष्ठो। बासा माता इस्वोपनिषण्दुः ॥ ३०॥ १ B दोष।

·। आत्यसम्बन्धिना ये चाम्पवाने पक ना: ॥१०१ पिटपासमुदभूता माइपलसमुद्भवाः । पन्धूना मधुरं वारयं यथायोग्यं सहासनम् । संविधागव कर्तव्यः सुवर्णबा-भपणेः ॥ ३० ॥ वसनाः बिरादास्यो दासा कराना। बुद्धिसदसहायाध भृत्याम्ने परिकीर्तिताः ।। १०॥ एनेपा रस सम्यक सबा पाणपोषणम् । दानं सम्मान कार्य लोकप्रतिषिणा ।। ३.४ ॥ इति दीमानापान-y-पोषणाध्यायः ॥ १९ ॥ पान-सि-गजेबारः अभिधापि विदुना। भवायरनमायाता शरणागत करते ॥ ३०५ ॥ रखेचरणपायानं पाणेरपि पनेरपि । स यो मादामोति बनेः सर्वेः सपूज्यते ॥ १०॥ ऋतको निषिसंयुक्ता भीतसम्भस्य रक्षणम् । तुब्बा मेक्षितं सत्र माणवाचं निविष्यवे ।। १०॥ इति शरणागतरक्षाध्यायः ॥ २०॥ राज्यमार्नुपकुलवामित्युपायोपदेशः सम्यक् सोमेश्वरनृपनिना गर्भसारस्वतेन । बके बलमतिमयशसा रमनाय प्रमानां पुग्यौपानामपि च महनां जदये ()दये ॥३०॥ इति श्रीमहासमाधिरानमत्याश्रयकुलतिलक-चालुपयाण-श्रीक्यूमोका श्रीमोमेश्वरदेवविरचिऽभिषितापितामणो मानसोकासे राभ्यप्राप्त लगायकवनं प्रथमं प्रकरणम | ·द्वितीयं प्रकरणम् । राज्यामिनिमिचानि कथितानीह विशतिः । नस्थिरीमावारिश्य कारणानि बदाम्यहम् ॥ १॥ सत्यं सर्व कुलं शीलं तारुण्यं मुस्पता। दाक्षिण्यमविसंवादो वृदसेवा कृतज्ञता ॥ २ ॥ भाद्रपरिवारत्वं पुरिदेवसहायता । बश्यसामन्तना शक्तिर्दशत्वं क्षिपकारिता ॥ ३ ॥ सर्व क्षमौदार्य शुचिन पियादिना । उचोमित्वमनिदा सर्वदा धर्मकारिता ॥४॥ मनानुरागः सोषाग्य शासनासनाणम् । विवेको राषित गलता धनम् ॥ ५॥ दोपानुरूपदमा सर्वसत्त्वहितैपिता । दवावं प्रसवत्वं भृत्वाना सुखदर्षिता ॥१॥ भावं तावदर्शितं सदोत्साहो नाता मागचार इत्येतेषुनैर्युक्तो परो नृपः॥ ७॥ सत्यं शौर्य क्षमा दानं पञ्चमी स्वाद माता। अवश्यम्भाविनः पशगुणास्त्येते महीरनाम् ॥८॥ विभूति तथा नीति धर्म व विषय मुलम् । पश्येत् सतत राणा गुमानेतान् विषारयेत् ॥ ९॥ इति रामगुणाः ॥ पाच पध्यापिना नित्यं नीमो मारते तसा Ans.....

·मानसीमासः।
बलिमिः परितयुक्तो रूपेण रहितो भयेन् ।
सीजनैत्यवर्गव भूपविश्चापमम्पने ॥ ११
तस्माद् रसायनान् योगान यस्नात् सेवेत पार्थिवः ।
रसगात्रो भवेत् तेन बलीपलितमिनः ॥ १२ ॥
जीवेष मुचिरं कार्य रामा गंगरिवर्मितः ।
तस्माद् रसायनं वक्ष्ये नृपाणां हितकाम्यया ॥११
रसायनक्रिया देशा कविता पूरिभिः ।
कटीवेशनादेका वानानपमा परा ॥४॥
करीमशका गण्या लोकरक्षापरेनरः ।
वातातपसहा सेव्या गजकायांरिनामिनी ।।
कृष्णपक्षत्रयोदश्यां मध्यायां शाल्मलीनाम् ।
बलि-पूजादिकं कृत्वा रक्तसूत्रेण वेष्टयन् ॥ १६ ॥
ॐअपनस्यन्दिनी अमृतं सब स्वा
समात्यः प्रयुक्तेन मन्त्रणानेन भारी ।
अभिषय कुगरेण हत्पाद वागन गन मुः ॥ १७ ॥
नभ्या नियांसमादाय प्रभाने भास्करोगये।
धाग्या भृशतामयी गुहल्याः सरस पर ॥ १८ ॥
सम्म पारान प्रतिरसं न मापनमाचरेत् ।
सञ्चूण्योलखले याद गुटिका पद समा॥ १९ ॥
प्रतिवासरोकेको भार बुरिका रखे।
महा दिसलके याते मना रखना नखाः ॥ २०॥
सम्बन्धि समसमस्तितः।
॥१९॥

·मानसोल्लासः। सपासासजीवी स्यामात्र कार्या विचारणा। मूल-स्वक-पत्र-पुष्पाणि फसमित्यापम || माहस्य शाल्मलीला मुभमपूर्ण तुकारयेत् । मधुना सर्पिता युक्तं विगलपदमात्रकम् ॥ २३॥ तल्लिद मानरुन्याप मासमे हिवाशनः । मासेन जायते तेन वलीपलिनवर्णितः ॥२४॥ मासट्यप्रयोगेण मत्तेमवलभाम् भवेत् । मीवत्पन्दसाखाणि तेजस्वी तरुणाकृतिः ॥ २५ ॥ नीरुजो वीर्यसम्पमो नात्र कार्या विचारणां। पुण्यार्कदिवसे याते हस्तिकीं समाहरेत् ॥ २६ ॥ गयाशुको प्रति समूला चूर्णयेत् वः । गससा गालितं मम मधु-सर्पिःसमायुतम् । लिषमारे निषायाव धान्यराशौ निग्रहयेत् ॥ २७ ॥ एकविंशे दिने याते समुदत्य तदौषधम् । पर्व पर प्रतिदिनं मलयेदवनिता ॥ २८॥ पार दिनयतं याति तावदम्बं विवर्जयेत् । वापसमायुन्न रखीत मधुरं मधु॥९॥ पोग्वदेशीयो मेधावी बोरिसस्परः । योजनानां शतं पावि दिनेकन पाना नवनामबलोपेतो जीवेदग्दसालान् । इस्तिकीयोनेल निषित भरमारितRE सिता रक्ता र पीताचा बुद्धिपक्षित। पम्प more ·मानमीतामः। २ रोहियां भरने पुग्ये रेवन्या का सपरेन् । पमाहानि सपाहत्व छायायां परिभाषयेत ॥॥॥ सर्पिपा पाना साई विरालपदमात्राम। नापूर्णमुपयुगीन भीरपष्टिकभोगनः ॥ ४॥ पवित्र दिने पाते दिव्यदेवो भवेचरः। मासत्रयायोगेण पुमान मामोरयायताम् ॥१५॥ पशमामयोगेन मोदते विदुः मा। पासपरकमयोगेण चिरायः सेवा भवेत् ॥ ६ ॥ तस्य प्रसस्य पत्रं पुष फलं परत । शोपपिस्वा तु तचूर्ण भक्षपेन्मधुमर्पिता ॥1॥ सारावषयोगेन पलीपरिननर्मितः । यहां कनिपन्यों जीपददशनायम् ॥ ३८ ॥ पपरी पुष्यनक्षत्रे ममूलां परामिनाम् । शोपिया तु तव शुदकावयन्नवान् ॥ १९ ॥ मपिता बाना साई भक्षयद मावस्म । गम्पतीरमयायुक्तं परिणवाननम् ॥ ४० ॥ बराः सवें नित्यन्ति मुखरोगो मब्याः । गोत्रभवो रोगः सर्वगलं प्रशाम्यति ॥ ४ ॥ कतिः टिमो दाछूता भगन्दरः । प्रमेहो पठरो गुल्मः सयोपस्मार ॥१॥ समां मथने यावे मानवता कमः स्फुटन। पाये द्वितीयसमाहे दिम्पदेहो भनेचरः ॥१॥ -va-MARA Adamagedos.

·३
असाव.]
मानसीहासः
हवीये भूतलस्वानि निधानान्यपि पति
बर्षे इशिवा नीला जायन्तेऽस्व शिरोकाः ॥४॥
समासहसत्रितयं जावेद वारुण्यसंयुनः ।
पाने मधनीरजगन्धं गावे बहत्यम् ॥ ४५ ॥
पढे वाचस्पतिवरूपः प्रज्ञावान् मायते नरः ।
सलमे पूर्णचन्द्रामः सर्वाडादकरो भवेत् ॥ ४६ ॥
अष्टमे सर्वसत्यानां पीयूषं वितरत्यसो।
सप्तदीपाधिपत्यं च नवमे सप्तके भवेत् ॥ ४७ ।।
भूतं भव्यं भविष्यं च दशमं वेत्ति सप्तके ।
मधुतान्यपि शाखाणि नानात्येकादशे नरः ॥ १८ ॥
द्वादशे सप्लके मासे द्वितीय इव पन्मयः ।
वशीकरोति सर्वाणि नर-नारीमनांस्यपि ॥ ४९ ॥
संवत्सरोपयोगेन समालक्षत्रयं मुखी ।
अरापडितमुक्ताहो नीवत्येव न संशयः ॥ ५० ॥
एवं रसायनं प्रोक्तमव्याधिकरण नृणाम् ।
नृपानां हितकामेन सोमेश्वरमहोभना ॥५१॥
इति रसायनम् । इति स्वाम्यायायः ॥ १॥
कृतीना भुतसंपमा शुक्यथानुरागिणः ।
भूरा धीराब नीरोगा नीतिशासविशारदाः ॥ ५२ ॥
मगरमा वाग्मिनः मामा रागद्वेषविवर्जिताः।
पैराणां चाप्यकार: सचिवाः स्मुर्विभूतये ॥ ५३॥
सस्पसम्मा महास्यानो सषिचा निरामयाः।
बनानां सम्ममा दशा सचिरा नमसमरे ॥ ५४॥

·१४
मानसोल्लासः ।
[विततिः।
साता राजकार्येषु रागद्वेषविवर्मिताः ।
भाय-म्पपे निपुणाः सचिवाः कोरपे ॥ १५ ॥
अमार्गे वनमानस्य नृपस्य प्रतिकूलगा।
पोपपन्तः प्रियेवाः सवित्रा स्पपईये ॥ ५ ॥
अन्वयादागतान् शुदानुपाभिः परीतिवान् ।
सचिवान् स वाष्टो पाति मतिषान नृपः ॥ ५७ ॥
स्वदेशजानाः सत्या पोषिक्षणाः ।
देशकालविदो धीराः माध्यामाध्यविकिनः ।। ५८ ॥
परेतिया धीमन्तः स्वाकारस्य निणाकाः ।
मन्त्रसंरक्षकामाता पत्रिणः स्युहीपतेः ।। ५९ ।।
इति मन्त्रिलक्षणम् ।।
प्रग्यां च दशनीस्यां व मानिकर्षण गोपिक ।
भाषणे च कुशलः स स्पाद राजपुरोहितः॥१०॥
इति पुरोहित क्षणम् ॥
पारर्भािना पष्टिः प्रभवापाहमयुना ।
तानेरपि समायुक्ता कम्पोद्नाः समाः ॥ ११ ॥
एकपक्षापदाधिक साने शरद गते ।
शकस्य सोमभूपाले सति चालुक्यममने ॥ १९॥
समुद्ररचनामुरी शासति क्षतविदिपि।
सर्वशसासरस्सपायोपिकलनोनये ॥१५॥
सौम्पसासरे चैत्रमासादो शुक्रवासरे।
परिघोषितसिद्धान्तसम्मा स्पर्धनका ॥१४॥
सारा घटिकासा पदाम्यपि वितिः।
मानि परिस्मित्वारिक्षक नारिकाः ॥१५॥

·५
अध्याय..]
मामसीहामः।
प्रतिमा शिद पारं हाशिमारिकास्तियों।
नक्षत्रे दे पदेदे च नान्योकादशापराः ॥ ६६ ॥
योज्यास्त्पाज्याः पुनर्योग्या वारे नाडीषु पिण्डके।
नक्षत्रे च पुनर्योज्यास्तिपिरेनावना भवेत् ।। ६७ ॥
वियो वारेण संयुक्त सप्तभिव विभामिते ।
अवशिष्टो भवेद् बार एवं चारविनिर्णयः ।। १८ ॥
पदे युक्तं तियो भागं चतुर्दशभिराहरेत् ।
चतुर्दशावधि शेयं धनं शिष्टएणं भवेत् ॥ ६९ ॥
भाषे त्रयोदशे पक्ष द्वितीये द्वादशे दश ।
एकादशे हतीये च नाड्यः पश्चदश स्मृताः ॥ ७० ॥
चतुर्ये दशमे तु स्यादेकोना विंशतिस्तु ताः ।
पश्चमे नवमे नाहयो दाविशनिमदीरिताः ॥ ७१ ॥
पठेमे च घटिकाश्चतुर्विशतिरीरिताः ।
सप्तमे परिका क्षेयाः सख्यया पचविंशतिः ॥ ७२ ।।
मकरे मूर्यघटिकास्तिस्रः पद च प्रवेशयेत् ।
करेऽप्येवमेव स्यात् घटिकास्तु वियोजयेत् ॥ ७३ ।।
कुम्भे दादश विज्ञयाः संयोज्या रविनाडिकाः ।
तापस्यो घटिका सिंह रेचनीया विचक्षणः ॥ ४॥
मीने रुद्राय खाय योग्याः सूर्यस्य नारिकाः ।
तापत्य एव कम्पापा स्फोटनीया मनीषिमिः ॥७॥
मेरे रुदा दिको नाग्यो मेखनीया पनाविण।
तुगमा मारिकास्तास्तु पारनीया कमानिया
पोजोममाया स्वर्षियनीया सिविल।
अपसापास्तु सा बारपो दृषिक परिकीतिः ॥ ७ ॥

·युग्ने विश्व पटवेदमनकोला। सदेव वारयेद राजौ बोदनाल्ये विम॥ रचिताः संबोध पर्गुिपयेत् तिथिम् । इसीयं तु निशेषांग नाटिका मपि ॥ ७॥ অনন্যা নাগেৎ বাবা গমি:। संयोज्य विमोत् पश्या वर्षरोण बोमयेत् ॥ ८ ॥ वक्ष्यामि अविनक्षत्र मर्यः योजयेत् तिथिम् । तिथि सरगुणयेत् पक्षियोंगयेन् सिविनारिधिः ॥ ८ ॥ शोप्यं तद् रविनाडीपु ततः शशिममाप्यते । शशि-रवियोगे योगो नाडियोगस्य नारिकाः ॥ ८ ॥ हन्या द्वाभ्या तिथि तत्र न्यायमकं ततो परीः । दिनस्य स्फोटयेत् तत्र समभिः परिभाभिते ॥ ८॥ करणं आयने शिष्टं मुनिः मूर्योदयात् पुरः । करणं घटिकासिदिन पशाहनिर्णयः ।। ८४॥ इति पशानिर्णयः ॥ अनेन विधिनाऽऽनी तिथिवारसपमितम् । नक्षत्रं च तथा योगं करणं गणकोनमः ॥ ८५ ॥ अभिषेके पटवन्धे विवाहे नानकादिए। गृहमवेशे यात्रायां गृहारम्भे च सारे ॥ ८ ॥ शुले चन्द्रवर्ग मुख्य रूष्णे ताराबलावलम् । शतानि पश्च दोषाणां दुषो हन्ति विनिधिम् ॥ ८७ ॥ शुक्र पब सहस्राणि दोषाणां हन्ति निषितम् । कसमे तु दोपाणां मुराचार्यों पपोहति ।। ८॥

·arth
एवं प्राप्त गपिनाम् ।
witपवेद सम्बदस कार्यो को ९॥
इति म्योतिदि-गणरक्षणम् ॥ .
कुलमा शासवान धीरपतुषांपाविशारदः ।
गमाचारोहणे दर पस-मास विचलना ॥१०॥
पहने च निमिते व चिकित्सायांचवेदिता।
वाहभेदविधानाः सारेतरविशेषवित् ॥ ९१ ॥
दाता प्रियंवदो दान्तो पतिमान् सानिधयः ।
राशा सेनापतिः कार्यः शूरो भृत्यविशेषवित् ।। ९१ ॥
इति सेनापतिलसणम ॥
स्मृतिशासार्यशला रागदपविनिताः ।
धर्माधिकारिणः कार्या विलोमा भयवर्जिताः ॥ १३ ॥
स्माः सह समालोच्य यथोक्तं दण्याचरेत् ।
भक्तो राज्ञा विचार कायों दण्डपरो दिनः ॥ १४ ॥
इति धर्माधिकारिसभाध्यक्षक्षणम् ॥
गोहबसाजिनादीनां रत्नानां च विभेदवित् ।
रुपये पतदिशेपझो रक्षणे निपुनः शुचिः ॥ १५ ॥
अनाहार्यः सुसन्तुष्टयानो पदुम्मकः ।
सावधानो गणितविद् भामागारे नियोजयेत् ॥ ९ ॥
সকাল নথকা পায় ।
दबोचरक्रमेनैवे वर्षन्ते विन्दुपर्षिताः ॥ ९७ ॥
विन्दुरेको दास्थाने शते विन्दुहवं भवेत् ।
विमुत्रयं सहले स्पादयुते वयम् ॥ ९ ॥

·मानसोबासः।
विति.
चिन्दा पाको स्युः प्रयुवे चिन्दवस्तु पर।
बिन्दवः सम कोटो स्युर्युदे चाष्ट विन्दवः ॥ ९९ ॥
बिन्दवो नव पये स्युः खयं स्युर्दश पिन्दनः ।
एकादश निख तु द्वादश स्युर्महामुने ॥ १०० ॥
शके त्रयोदश मोक्ताः समुद्र मनुपिन्दवः ।
अन्यसंझे समाख्याना पिन्दवस्तिथिसंहया !! १०१ ॥
द्विरष्ट चिन्दवो मध्ये परार्धे दस सप्त च ।
एवमष्टादशस्थानं गणिनं व्यावहारिकम् ॥ १०२ ॥
एका विन्दुरेक दशकं तत् प्रकीर्तिनम् ।
द्वितीयाके पुरो निन्दो सहल्या विशतिरिष्यने ।। १०३ ॥
एवं तृतीयाघष बिन्दुः स्यान पुरती यदि ।
त्रिंशदाद्या तदा सहरूया नवत्यन्ता प्रकीनिता ।। १०.४ ॥
शताधिक पराधांन्ने यावन्तो विन्दः स्थिमाः ।
यम्याकस्य पुरोमागे नाव-मदग्या तु मा भवेत् ॥ १०५ ।।
दाः कतिपय स्थाप्या गुणनीयनया स्थिताः ।
अधस्तान प्रथमावस्य गुणकाभ्यामालिन् ।। १०६ ॥
एकेक गुणयेत् संवरूपरिस्थमधस्ननः ।
लन्ध निवेशयेत तप साम्योपरि मेखयेत् ।। १०७ ॥
एकादिगुणने योज्या पुरता विपर्ययात् ।
लम्मं तु दास्थानं पूर्वगान योजयेत् ॥ १०८ ॥
गुणाकारक्रमणादाबहान कविषयान न्यसत् ।
विभाजकानधस्वेषां मुसमं बिम्पसद् पुषः ॥ १०९ ॥
पोहदये कसा वर्कयेदरमूर्ध्वगम् ।
विमागो लम्पदे येन तेन मार्ग पकायेद ॥ ११०॥

·अध्याय
अनेन क्रमयोग भजनीयं विभाजयेत् ।
एकत्र स्थापयेलपमवशिष्टं तयाऽन्यतः ॥ ११ ॥
अवशिष्ट पुनर्भक्त्वा यथाभागानुसारतः ।
कब्धे तु मेलवेत् तत् तु मागहारोऽयमीसा ।। ११२ ।।
प्रमाण फलमिच्छेति राशिषितयमुच्यते ।
इच्छया गुणितं वस्तु प्रमाणेन विभाजयेत् ॥ ११३ ॥
प्रमाणे द्रव्यमाख्यानं फळं द्रविणमिष्यते ।
इव्यनानिविभागोन्यामिच्छामिच्छन्ति मरयः ॥ ११४॥
राशिकमिदं मोक्तं गणितं गणकोविदः ।
पश्चराशिकमत्रैव सप्तराशिकमेव च ॥ ११५ ॥
नवराशिकमप्यस्पिन नेयं राशिके वियों।
सकलं गणितं प्रोक्तं सरूपेण प्रसक्तः ॥ ११६ ॥
पक्ष्यामि गणितं मिनमुरेचे स्वहितं हि यत् ।
रूपमंशस्तथा रछेदो नामैतद् व्यावहारिकम् ॥ ११७ ।।
रूपमूलमपश्चाशस्तस्यापा छेद इष्यते ।
राशियं प्रकर्तव्यं गुज्यं गुणकमेव च ॥ ११८ ।।
संपूर्ण कथ्यते रूपमक्ष उदरितो भवेत् ।
तस्याशस्य विभागो यः स छेदः परिकीर्तितः ॥ ११९ ॥
गुणदंशयंशेन कोई छेदेन बुद्धिमान् ।
फळांश विभजेत् तज्जः फलेन छेदजन्मना ॥ १२० ।।
गुणनं भिषमाम्यानं भिमभागोऽभिधीयते ।
रूपांशमछेदमार्गेण भाज्यो राशिविधीयते ॥ १२१ ॥
भाषा तथा चान्यो राशिोरूयो विपषिता।
छन गुणये रुपं सम्पर्मभेन मेसपेत् ॥ १२२ ॥

·मानसोल्लासः। धतिः देनां विपर्यासाद गुपये राशिगुम्बके । भाषफेव भवेद् माज्यं भिमपागोऽयमीहः ॥ १२३ ॥ इति गणितम् ॥ ई गुणकार मागदारं सवतः । राशिकविषानं च यो जानाति विनिषितम् ॥ १२४ ॥ अशुपा सावधानब रागदेवविवर्जितः । स रामा मन: कार्य को राष्ट्रे च धीमता ॥ १२५ ॥ इति कोशाध्यक्षगणकलक्षणम् ॥ उसतो स्पवान् दक्षा पियवाग दर्पवर्जितः । ग्राही विचस्य सर्वेचा प्रतीहारः प्रास्यते ॥ १२६ ।। इति प्रतीहाररक्षणम् ॥ प्रगल्भो मतिमान् दक्षः सर्वभाषाविशारदः । सम्धि-विनातायो लिपिनोऽसरवाचकः ॥ १३७ ॥ सामन्तमरवानां मान्यकानां विशेषतः । भावाने विसमें व स्थापने निपुनो भूकम् ।। १२८ ॥ पासपरिविवस्वको देश-काम-विभागस्ति । भाष-उपयोग लोपदेशोत्पचिनिया ॥ १२९ ॥ भवरतापरो भृत्यः कस्पान्यविकचित् । साम्पिरिप्रतिकर कायों राज्ञा कार्यविशारदः ॥ १३.॥ इति मानिनविग्रहिकक्षगम ॥ सर्वदेशसिपिज्ञाता लेसने नमः षटुः । भीती वारको धीमान योज्यो मा सम्बका ॥ ११ ॥ इति रेमाससम् ॥

·मानसशाखा
मायुर्वेदविदमान निमिक्सानादिवित् ।
शिक्षावेदी तुराणां भूमिमामविशारदः ॥ १२ ॥
बलापरवामिभिमान मियदर्शनः ।
इतविषय श्रम सारथी पार्षियोषितः ॥१५॥
इति सारपिलक्षणम् ॥
मसम्मेषः शुचिर्दतः कृतावस्य परीक्षकः ।
सदानां च विशेषतः सदाध्यक्षा विधीयते ॥१४॥
बिक्रमसमायातास्तुष्टेशश्चानुकारिणः ।.
छत्तकेशनखा दान्ताः पराभेया नृपे रताः ॥ १३५ ।।
बम-पानविशेषमा मांसपाकरिशारदा ।
शाक-पाककलादसा: पहामकरणे पुगः ॥ १३६ ॥
पानव्यानतत्वाः खण्डपाकस्य दिनः।
सीरपकारोबार कार्या महामना ।। १३७॥
इति सुदरक्षणम् ॥
नराण गजानांचवामिनाब गवामपि ।
पगाणा पखगानां च ये जानन्ति चिकित्सितम् ॥ ११८॥
परं पारस्ता सम्यगटारे चिकित्सिते।
पनकर्मकलासा मन्त्रे तन्त्रे । कोविदा ॥ १९ ॥
देरे शिरसि वाले तु विषेशल्ये प्रोऽपि च ।
पे रसायने र कुशला भिषमोऽयम ॥ १० ॥
रोगनामनिदानं ९ रुमं जानन्ति तत्त्वतः ।
मौष रूप-नामपां जानन्तो भिषजो बा ॥११॥

·मानसीहासः the मो विरेचने नस्ये पस्तो पहिलावरि। पस्यन्ते भिषमा सम्पद निष्णाताः पवमा ॥ ११ ॥ यत् विशिदोपः सायं परीरिवाहिन्य। सम्यग् विदन्ति ये था नृपवोग्या भवन्ति ते ॥ १४॥ साध्यमसाप्पं वा साम्य मानन्ति समनः। देखें बायोप्रा प्रतिसात्म्यमेव ॥ १४ ॥ असाध्या परकीवानापास्पसमापिहिते रताः। पर्मा सपिचया बहीरमा १४ इति सणम् । विरूपो छोपहीनय सावधानो निवेनिया। इदिवाकार सुदान्ताध्यक्ष इस ॥ १४ ॥ सामोपमाः सुदाः पुरुमा रुतबुरखा। मन्तःपुरेलकाः कार्या नृपेण पुषियोनयः ॥ १७! पर्पज्ञाः यो धीराः परमता मितेन्द्रिमाः कार्या राणा इमाराणामध्यक्षाः स्युः परीक्षिताः ॥ १४८ ॥ कर्मस्वन्येषु सर्वेषु दसाय शुरयस्तथा । शराब बुदिमन्तब शन-शामालाविदः ॥ १४ ॥ योग-क्षेपमुखाय दुष्टसंयमनाय । मारपन रिनोदाय राजा योग्या पाईतः ॥ १५॥ इत्यन्तःपुररक्षक कुमारपरिवारकक्षणम् ॥ इत्यमात्याध्यायः ॥३॥ पर्दते भूगनेदेखो देवादिनुपर्दये। भूषी गुणवीं तस्मादायसेत् भूतये नृपः ॥ १५१ ॥ १ BAसकामोपचाः ।

·मानलीबारः सर्वसस्पदवी सेव्या खनिद्रविणमिली। पशव्या बापानीपा पुम्पपनिनेता ॥ १५१ ॥ स्तम्मेरमवनोपेता बड्याना मुशोभना । भूनदीपाहायस्ता सर्वदा परनीरनाम् ॥ १५ ॥ ईडग्भूमियुतं राष्ट्र महापचनमा सितम । पाउनाद वर्षपेत् राजा स्वकोशस्थापिबद्धये ॥ १५ ॥ स्वराष्ट्रे पाब्येद् राजा प्रमाणानिवौरसान। चौरेभ्योऽवास्यकेभ्यय सवापिकारिवः॥ १५५ ॥ चौरे साहसिकेबाराचारस्तमा परे। विशेपेन पकायस्वैः पीडिताः पारवेत् प्रजाः ॥ १५ ॥ सराष्ट्र यो नृपो मोहान् पीडयेदनवेशवा । राज्यात् स पबवे शीनं मापेभ्यः सह मधुमिः ॥ १५७ ॥ पवैव माणिना प्राणां हीयन्ते देहपीरनात् । तवैव भरा माणा हीयन्ते देशपीउनात् ॥ १५८ ॥ एकग्रामपरकर्षाद् दशनाममसं क्या। प्रामाणा विशवः कुर्यात् अहं शत-सहसयो। १५९ ॥ प्रामे दोषं सात्पमपशक्तशासितु यदि । दमामेशिनं संसद् दशेशो विशतीचरे ॥ १० ॥ विशतीशः शशाय तत् सर्व विनिवेदयेत् । भूयाद् प्रापश्तस्वामी सहस्रस्वामिनेऽसिसम् ॥ ११ ॥ उत्पमस्तु तथा दोषान् प्रामादाय निवेदिवान् । मावा तब स्थिवाः सहस्तेषां मतिक्रियाम् ॥ ११ ॥ इति राष्ट्रपाङमविवेकः ॥

·माननीशासः। [हिक पचाशचम भादेयो भागः पशु-सिम्पयोः । भयो द्वादशो पाऽपि षष्ठी का पान्यतो तः १६॥ फलक्षेत्रानुरूपेण गृहीयात् तस्करं नृपः । स्वीकादय पभागं पश्ययोर्मधुमर्पियोः ॥ १४ ॥ रस-गन्धोपीनां च मूम-पुष्प-फलस्य । हणानां पाकपत्राणां कर्मणां चर्षणामपि ॥ १५ ॥ पृषिकानमाडाना भाण्डस्यास्मस्य । आपश्यितां याददीन श्रोत्रियाग करं नृपः ॥ ११॥ इति करादानविवेकः ॥ भूपदेशकष्टं तु गर्वा पराय कल्पयेत् । देवोपानं समविष्ठ मुनिभ्यो वितरेन्नृपः ॥ १७ ॥ एनसहालसम्म सत्वैविवर्जितम् । बनमात्मविहाराचे पालयेत् पुरपार्षगम् ॥ १८ ॥ अत्यन्तदेशसम्मतं वन गिरिदरीपुरम् । सर्वेषां गृहस्प पार्षिक प्रतिपादयेत् ॥ १९ ॥ फलस्तुणेः काहे शास्तबोस्वितेनरा । जीवन्ति ये ततो ग्रानो दोशो महीनमा ॥ १७ ॥ दिपिमन्परन श्रेष्ठं वर्तमानगर यत् । भवीवर्तिमिलों के रमनीयं समासुमा ॥ १०१ ॥ इति देशमनरला ॥ गहासागरोमाद्रिप्रयागाणां च पध्यतः । बनं माध्यमिति प्रोक्लोमितापिय पधिमे ॥ १७२।

·मानसशाखा
विपुः कोसनादौ च वेदिकालपर्क नम्।
श्रीक्षेत्र गौरवासमाहिरेपनं स्वतम् ॥ १३ ॥
विम्याद्रिविषकूटाद्रिकलिविडाभितम् ।
पनं काणि नाम सहदावधि बीत्पते ॥ १४ ॥
श्रीक्षेसे पेदले व मख्याद्रौ तवैव ।
बनं दाशार्णकं नाप करिणां जन्मकारणम् ।। १७५ ।।
समाद्रिभृगुकान्तमपरान्तवनं स्मृतम् ।
द्वारपत्यामपन्या व सौराष्ट्रवनमुच्यते ॥ १५ ॥
पावसरे रुक्षेत्र सिधुसागरसाये । ।
पनं पाचनदं प्रोक्तं हिमालयकतावपि ॥ १७७ ॥
पाणि दिशा दावा परम।
मारिन बापान मध्य वनायियो । १५४॥
अपरान्त पाचनदं सौराई पाप पनम् ।
एवमह मनायादुर्गभानां जन्मनः पदम् ॥ १५ ॥
इति गमबनविमास्तमम् ॥
प्रति कस्मिः पापा पातयेत् वान् महीपतिः।
देवारतेषु नागेषु तेषां दन्तान सबाहरेत् ॥ १०॥
परिणो मत्र-पड़वा लिमाईरटवीवरैः।
मकरदसनीपादिभषाम् ॥ १८१॥
पदमचारैमेव सदापातौ ।
बुध्येत पपनस्तानगंजस्तिदंहितैरपि ॥ १२ ॥

·[मिति: पारिकर्मयुतः पादपानमाउसमम्मितः । करिणी-तुरगान्त्रिभितिः ॥ १४ ॥ समादिष्टः क्षितीक्षेन करिसामरिचक्षणः । द्विरदान पारयेद् ग्रीष्मे पन्नतो उसमाम्मितान् । १८ ॥ पारयेत् प्रिविदिशानामपिादिभिः । पानि विपातपः पुरुभवेदिभिः ॥ १५ ॥ बचावन्यो पारिबन्यो बन्यवानुगतः परः । उत्तमसिमकारः स्पाद पप करटिनामयम् ॥ १८६ ॥ भापातधावपातय हो बन्धों निन्दिनो मतो। विनश्यन्ति गमा यस्मात् तस्मात् नो परिवर्तयेत् ॥ १८७ ॥ पारस्थानं सयालोक्य पास पंततः सिपेत् । मालकी-कदलीदण्डानिकाधान पुगसमान् ॥ १८८ ।। नसिनीकन्दकान पृष्टान् नवान् पिपलपलपान । देणवं हरित पर्व तथैव न्यन गप्रियम् ॥ १८ ॥ दिपियुयं ममागदाबासस्य लम्पटम् । प्रत्यां सस्यते तत्र तदा मागों निकम्यते ॥ १९. । कोशमात्रायतां भूमि विस्तारेण र सस्सपाम् । हः परिषया वाऽपि समन्तात् परियेत् ।। १९१ ॥ द्वारं तत्र प्रति निवर्तनपीमितम् । इजराणां प्रवेशार्थ पारिवारिक्षणः ॥ १९१।। पविष्टान् द्विरदास्तत्र सम्पमाडोक्य बुद्धिमान् । पारिद्वार निरुधीस महारस्विरसतम् ॥ १९१ ।। मन्तःस्थान पन्त्रपेचामान सबसणसंधुवाल। ईमिपस्तु पो बन्यो शरिबम्पासा ॥ १४ ॥ इति पारिकप ॥

·समाशेवापशाबश्या महाकाया यहाजवाः । भारसा पत्रसंघमा पामास्वाब हस्तिपाः ॥ १९५ ॥ परिणीना करे पासान् इस्तिबन्धाय दापयेत् । पायोरा बर्गरछेद् गनानापम्तिकं पुषः ॥ १९६ ॥ पटयित्वा वा नागैर्वघ्नीयात् तत्र कुरान् । एप पन्धः समाख्यातो वचावन्धो मनोहरा ।। १९७ ॥ इति पशाबन्धः॥ वीक्ष्य पापर्दिकर्यनामिद्रिनं गनयूथकम् । बहुभिः पाशास्तश्च पूर्वहस्तैः ममातः ॥ १९८ ।। रस्तैस्तथा कैषिदाराहस्तैश्च केवन । पापविविधः सार्ष गच्छेन्माताधकः ॥ १९९ ॥ अपारशारदर्गमाढविचक्षणः । सहयो गजपन्याय गच्छेद् रामा नियोजितः ॥ २० ॥ होपस्थानेषु सर्वेषु समीपस्थेषु शाखिषु । भारोपये पडून भृत्यास्तूपहस्तान् विचक्षणान् ॥ २० ॥ निद्रावसमाप यत्र यूवं व्यवस्थितम् । पातःकाले शनिदाघे सहपस्थिते ॥ २०२ ॥ सदामोरपोमामे निवार्य जननिस्सनम् । सहसा पादयेत् पूर्व कांगारवसंयुतम् ॥ २० ॥ त्वावपक्तिं वेगाचागपूवं विनिहितम् । सम्बाम्तमानस भी पानपरं भवेत् ॥२०४॥ ससस्वदगोवारिपन्पविशारदा। बेन माग सम्बस्व मतं पूर्ण बनान्तरम् । २.५ ।।

·एवं शिवोपासनस्लमानता। नागबमोरिया पिपासितः परिवान्तारखेचाम्बियामता। भुल्या पूर्णकतं माप मासयो । २०७॥ सुकमायोऽपर्व को मनायजे। नाये करे व पुणे निबनवाये ॥ २० ॥ ततो पेगयुता बण्या बबावापोरगरिताः । मान्त दिप समामस्य पन्ति समन्ततः ।। २०९ ॥ ततः पासवरा दावामात्रविरोहिताः । निवघ्नन्ति नराः शास्त्र मात्रापरबोदिप ॥ २१९॥ मामाने पर निमवनिर्मितः । समीपस्वस्थ राजस्व स्वप्नन्ति सिम्पुरत् ॥ ११ ॥ बनेन विधिना पत्र क्रियते गणकयनम् । सपम्पोऽनुमतोयो कम्परिणामोविदः ॥ १२ ॥ नाटिकेरामनोदतात्काषितपाकम । पष्टिहस्तायु(ग) स्थौरपे पोहसपा मम् ॥ १५ ॥ सस्वार्थ निक्षिपेद् मात्र प्रवेष पदा। पार्ष पासवत् इति गमग्रीवारिसरोपनम् ॥ १४ ॥ तेन पाचन यो पद्धः स मृर्व पीडितो भवेत् । प्रमादोऽपि भव माविमपि जीवविरः ॥ १५ ॥ पापातास्पः समास्यातो बन्योऽस्तिका निन्दिनब भवस्या सिंहसंचयितः सदा ॥ २१ ॥ इत्यापायामः॥

·अध्यावा.] भाममोल्लामः। नास्तमित खान विस्तरेण करदयम् । पश्चगाहप्रमाणेन दीर्घ कुर्वीत बुद्धिमान् ॥ २१७ ।। गोपनीयं प्रयत्नेन यष्टिभिस्तृणालयः । यस्तत्र निपतेबागी विघ्नो यस्यापि सम्भवेत् ।। २१८ ॥ खन्ना वा जायते पादेवक्षो वाऽस्य प्रभज्यते । दन्तनियुज्यते वापि कोऽपि जीवति वा न वा ।। २१९ ।। कन्धोऽयमनपानारूयस्तेनान्यर्थ विहितः । यम्पानागाः प्रणश्यन्ति तेनैवं वर्नयेद् बुधः ॥ २२० ॥ ।। इत्यवपातवन्धः। प्रवध्य कुनरान् राजा ते लक्षण नमम् । अनकमंशकं सत्त्वं कुलं सम्यग् विचारयेत् ॥ २२१ ।। मतारनिममुत्मधो नवारल्यायनश्च यः । दशान्निपरीणाहस गजो मानतः शुभः ॥ १२२ ।। अरनिमात्रेणाधिक्यादरामः परिकीर्तितः । अन्यरालो दयाधिक्यामिन्यौ मानाधिकाविमौ ।। १२३ ॥ अरनिमाने हीनो यः स मध्यो मानतो गजः । अरनिदयहीनस्तु कनिष्ठः परिकीर्तितः ॥ २२४ ॥ कनिष्ठादपि यो हीनी वामनः स निगयते । वामनादपि यो हीनः कुम्नौ निन्यौ गमाविमौ ॥ २२५ ॥ मुस्निग्धो रदनौ वृचौ दक्षिणय ससुमतः । अकृष्ट नालु तानं च दशाष्टो नखराः शुभाः ॥ २२६ ।। अपाणु मेहनं शस्त वाळयुक्ताय वालधिः । अच्छिद्रो विस्तृतो करें मधुपिशविलोचने ॥ २२७ ॥ -1

·[विशतिः
रहित मेघगम्भीर लोहितं पुकरं वरम् ।
आली वर्तुग दीपां गौरश्यामा तनी पनि ॥२२८॥
शुभ रक्षणमेनन स्याद् गजाना नयकारिणाम् ।
तस्मालसणसंयुक्ता गजा ग्राबा महाभमा ।। २२९
इति गमशुमलक्षणम् ॥
अतो यदन्यत मन् म विरूपं विकृतं च यन् ।
न्यूनाधिकं तु यह तस्मम शुभं निः +३०
हीनलक्षणमंयुक्ना गमाग्न्याश्या महामुना।
दुभितशोकमयदा लोचनांगकारिणः ।। ३ ।।
गनि पेष्टा-वरान यम्य मत्वस्यानुरूगेनि यन् ।
अनुकमिति तय गनचेष्टितकानिदेः ।।
भुमानां प्राणिनां चेष्टां शुमानक वरं नि ।
निन्दिनानां नया चेधापन निन्दिनं विदुः ॥५॥
सुव्यक्ता चिन्दना यस्य गोगे वर्णो मनोरः।
लोहिनों नेत्रयाः मान्नो निन्धों व बलिनों ग्दो ॥ २॥४॥
एवं लक्षणमम्पूणों गनो मांशको मतः ।
पूनाऽसो नरेन्द्राणां विनयापनः ॥ २१५ ॥
कक्षामागे नया कण्ठे पा समः पृपुलामनः ।
मुखे कोकनदण्यायो युग्परामविगजितः । २५॥
पहुकानपदः गे मेघनादेन यति ।
पनापन्यशको नागः प्रमादिकरो बसौ ॥ १५०
विन्द बलिरेसा वा यसमा
मस्तिर्षमानानन्यावसाधिका ॥२॥

·अध्यायः.] मानसोवासः। रक्तात्पलसमे नेत्रे स स्यादिन्द्रांशको गमा। समरे विमयं दयाद परभूपालसम्पदः ॥ २३९ ॥ नामापोठो तथा जिहा पात्रीफलसमपुतिः । नयने रदनो यस्य कुमुमोदकसविषम् (मों) ॥ २४ ॥ धनदांशसमुदनी धनरत्नमदिन । नृपाणां भवने तिष्ठन् पूजितः कुअरोत्तमः ॥ २४१ ॥ कृष्णमेघनिभी वर्णे स्यानमर्पिः सदग्रहः । आसने सुभगो मूर्धि गम्भीरयनगर्जितः ॥ २४२ ॥ सनि प्रचुरं दानं वागांशकसम्भवः । आहवे रिपुसंहारी निजभर्तुर्नयादः ॥ २४३ ॥ त्रिवलीपण्डिनः कण्ठे शोपिकविलोचनः । केतकरछायदान पृथुक्ताप्रपलवः ॥ २४४ ।। बिन्दुमान् पाण्डुवर्णश्च शशाइशकसम्भवः । सारमाणे राजा गजोऽयं विजयपदः ॥ २४२ ।। अग्रिज्वालामहोपा केशवालेषु पिालः । पिकालः पिनालुश पिपुष्करशोभितः ।। २४६ ॥ अन्यंशकममुदनः साक्षाद् वहिरिवाहये । भस्मसाद कुरुते सैन्यमशेष द्विषतां सदा ॥ २४७ ।। ज्या पस्प तनोभाया गोरी चाक्ष्णोपकर्णयोः । नसा दीपशिखाभासा निषितरा मांसला तनुः ॥ २४८ ॥ अधि-माक्तयोरंशसभातः कोपनो जवी। सोपोऽयमेक: स्यादा यन मन्यते ॥ २४९ ॥ दोपामासो गुणस्तस्य समादे सपरोस्साये। पचमत्या भयं पर रिपुसैन्येपर्व मा ११०॥

·मामलामः। [विति:२ दन्नमध्यान समारभ्य क्रपशी तय करः । ताम्रपुष्करपर्यन्तं मुषमागायतामगुलीः ।। २५१ ॥ मुगन्धिः सागसारा दोषां निधाममन्नतिः । घननद्वंनिधनानो बली हानं वरम् ॥ ५२ : मद मक्ष्माननम्याम मीणं ननरुतम् । श्रीगभपुष्कररछाया कान्ति: मनमानी ॥ मुवर्ण के नकोयानो रदनो पलो हो। आयतः पामना मध्ये निम्नः स्याद् वामपकः ।। २५४ । अपनरोपवानाg: मगद च ममे शुभे मुम्बमण्डलमत्यर्थं सम्य दृष्टिमनोरमम् ॥ ५ ॥ पुष्पमारममे नेत्र पक्षाले प्रानकारिने । चलनों मृदुबिस्ताणी समो दबिनिती ॥ ५६ । निगविरहितों कर्णतालो दुन्दुभिनिम्पनों। वर्नुलामती कुर्भा समौ लक्ष्मीनापमो ॥ ५०७ ।। गम्यो भालनालन्यासी विपुलं पासनं समम् । ऋर्जास्त्रो गलांशी दीर्यासो च मामलों ॥२५८ ॥ बाह दीघांव पानापोऽपः क्रमशः कयो। कमाकानलाळपाः स्निग्या दुनिया नखाः ॥ २५५ ।। विशनि दवाओं रा शोभनाः परिकीर्तिनाः । रो विशाखमदादरं प्रसनो हुनौ ॥ २० ॥ असस्त मानं शबराइमपनं परम् । सजावापानमा शो पापियाय :॥ १५१ ॥ शाचक्रगदाकाग पिन्दको पलयोऽपवा।

·असाय]
मानसाशास:
अभिषेकोचितः पूज्या सर्वकार्यप्रसाधकः ।
पुनाति रत्नदो राष्ट्र धनधान्यसपदिकम् ॥ २६ ॥
शुध्याहाररता नित्यं बलिरेखाविवर्जितः ।
अनामयः स्थिरः श्री देवसत्त्वा भवेद् गमः ॥ २६४ ।।
मेधावी ने क्रियादक्षः कागकमपला पटुः ।
स्नम्नमेक्षणके शस्ता गजो गन्धमत्त्वनः ।। २६५ ॥
मलावगाहनासक्तः कोपनः कातरो भृशम् ।
भानने लम्पटो नित्यं कुमरी विषमचनः ।। २६६ ॥
दान्तः शूरः मदोन्साही बळी युद्धविशारदः ।
अभीररावे धारः क्षत्रसचा भवेद् द्विषः ।। २६७ ।।
दण्डसाध्यस्तथा नीची मूर्खच पलिनाशनः ।
आहवं निरतः शूरः शूद्रमयो भवेत् करी ॥ २६८ ।।
विश्वासघातकः करो गमने कुटिलकमः ।
न सस्ते च मदेऽस्पर्क सर्पसत्त्वः करी मतः ॥ २६९ ॥
एतानि त्रीणि सत्त्वानि राजसस्य भवन्ति हि।
राजसः पित्तभूमिः पिचलस्तविग्रहः ॥ २७० ॥
उन्मार्गेण
सदा
याति विवेकरहिवो भृशम् ।
उन्मस इवं चेष्टायां द्विषः पैशाचसम्वनः ॥ २७१ ।।
निशायां परति सैरं मनुष्याणां वषे रतः।
वेगवान सबलो इस्ती रतःसवसादयः ॥२७२ ॥
एते हे तामसे सत्त्वे सामसो पातको भूषम् ।
सवासोतसो निहायपोगमः ॥२५॥
भापते पामरो पन्त
केले रोमणि पायो।
वर्ग व नेत्रयोबेबस स्यादेरावतामयः ॥ २४ ॥

·माममालाम: [विशनिः २ युद्धक्षमा माग्सहरू कोपी युद्धविशारद । कुन्जरामा स्थळीर्ष: पुण्डरीकान्वयी गजः ।। ७ । इयामवर्णः मुदेव कृष्णकेशः कृशोदरः। स्यूलबिन्दुर्दनुर्वशः पुष्पदन्नान्वयः करी ।। • ७६ ॥ अग्निवर्णः मुनणांक्षा वेगवान् जमलम्पट । आयना निस्तृनाऽन्यर्थ वापनान्नयनो द्विषः ॥ ७७ ॥ प्रचण्डः कुसदच्छायः कपाननयनः भी। मेधावी तनुरामा च मुफ्ती कानयो गनः ।। २७८ ।। स्निग्धवाधिदाना यवनाहरकन्निनः । उननम्यक जयनः माऽबनान्वयमापनः॥ ७० ॥ रौद्रः पृथुनिरा इम्ब श्रीवास्तममन्निनः । पंचकल्पः थकान: सार्वभौपानमा गनः ।। ८० ॥ कुसुदामः म्यूटननुः स्निग्मनोनिकांचनः । कृष्णविस्तापास्तानः कुमारः सदान्वयः ॥ ८१ ॥ इति गनमातिमदलक्षणम् ॥ एवं परीक्ष्य यन्नेन लक्षणेत्तपान गमान् । सीडयांदवनापाली विपरीतान पग्न्यिनेन ।। २८२ ॥ नांकनाननुपदांस्नान सिन्धुरान् शिक्षवृपः । अवधेऽय वधे कर्म वाक्पदाहिषिः ॥ २० ॥ शुभ दिन भुमे क्षेत्र सौम्याशासम्मुखं गमम् । पातः कृत्वा हिमश्रेष्ठान मन्त्रसामा निबावरे(येव ॥ २८४ ।। yasnaindaMNIAMERayamalineer

·अध्यायः
मानमोडासः।
दधि-क्षितेः पुष्पैश्चन्दनैः कुष्मादिभिः ।
बर्षयेत् सिन्धुरं रामा सम्यग् दिनचतुष्टयम् ।। २८५ ।।
नसबापो स्मरंजन्म सामजन्मा मताजः ।
अभिनन्दन गृहावासं त्यजन् कान्तारजं सुखम् ॥ २८६ ॥
उनमेऽानि नागानामपगणि प्रबन्धयेत् ।
निगडेचनिर्माणदं गाद यथासुखम् ॥ २८७ ॥
पुरोमागे त्रयं स्थाप्यं कर्णदेथे नरावुभो।
पश्चाद्भाग तथा दो च मलागधारिणः क्रमात् ॥ २८८ ।।
पक्षयोरुभयोः स्थाप्य करिण्यावतिशिक्षिते ।
आगहस्तस्ततः मनियम्याडमो मनानः ।। २८९ ॥
शिक्षयेच ननो भाषां कर्मशानाय दन्तिनम् ।
अनालस्येन निर्वन्यात प्रत्यांगनपोषकः ॥ २९० ।।
पोहोति च समाले ग्थिनारप्यपमारणे ।
डेरेदेति वक्तव्यं गशिक्षाविशारदेः ।। २९१ ॥
पार्थद्वयापमार च फानि विनियोजयन् ।
उपवंशे प्रयोक्तव्यं विधीति वचनं स्फुटम् ॥ २९२ ॥
नुहुरुत्थापने वाच्यं गमिक्षाविशारदः ।
दिनायं करसकाचे वय(५) डिरेति शिक्षकः ॥ २९३ ॥
भरीति प्रयोज्यं हि करस्योरक्षेपणं पति ।
म्तम्भादिलगने वाच्यं हिज-हिजेति शिसके ।। २९४ ॥
गात्रस्यान्सपणे वाच्यं भले भलेति पत्रिभिः ।
अपरानमने किः किर्मणनीय विचक्षणः ॥ २९५ ॥
याचनार्थ महामात्री दे दे शब्दमुदीरयेत् ।
करमहारणे शिक्ष्या होयेति द्विरूक्तितः ॥ २९ ॥

·५१ माममोहामः। [ वितिः कवलासने दिहियावद ग्रामो निगार्यते । परित्यागे प्रयोक्तच्या कुरु देति मारनी ॥ २९७ ।। मा पा निवारणे वाग्यो गनशिक्षाविशारदः । हिंग हिंगति वक्तव्यो भमो दन्नाभियानने ॥ २०.८ ।। बहिः गुण्डापियाने हद वाक्यं प्रबोधयेत् । भनेः मारणे वारणा लन चनि कावित १९९ ।। आहाने कुजरो ज्ञाप्य च भूभति यन्त्रिभि । कस्यापि ग्रहणे नाच्यो रेशम मतान: 3.0 | ईशी प्रगया भाषा शिक्षयेत मनमम । भाषाभिनं गनं जातं पचाकण याजन ।। ३ ।। पुर स्थितेन भृण्डाया नारदी(भारता) ने भने । कनन्यम्नयामागः कर सङ्कास्य तिति ॥ ३०॥ आगम्यां सम्बपर्थम्यौ तुदनी हनुयुग्मकम । उअपग्य मुख नागनद्भगाननिष्टने ॥ ३०॥ नन कर्णमपापम्यः कर्णमूले प्रसादनम् । कुरुतम्तया दन्नी कणांवृन्य तिष्ठति ॥ १०४ ॥ आगघातभयस्तो यदि पवाद व्रजेद् गमः । भाराभ्यां तांदनं तस्य नाति पार्भमस्थिनो ॥ १० ॥ सनः स्थानकमसिद्धः सौष्ठवं लभते नमः । शिमयत ततो नागं यन्त्रितं मनधर्मसु ॥ ३०६ । ततः कर्मकरो दक्षः पाणिवा नासिका स्थानक निष्ठतम्नस्य प्रविश्य करिणाऽजतः ॥ १० ॥ AMMetnaina.HATRI १. गिह गिहेत.

·मामलोहा
भास्फाल्प भलिके पूर्व दर्शयेदेकमरिकाम् ।
हएकारैर्दिष यन्ता मत्रिकाहनने नुदेद ॥ ३०८ ॥
करं कुण्डलिनं नागः प्रसार्य घृतपत्रिकाम् ।
पारेदू वामहस्वेन प्रेरितः समिषादिना ॥ ३०९ ॥
हस्तमुक्षिप्य नागेन्द्रं यन्ता वाक्यैः मुशिक्षितैः ।
अन्तःकरेण भखायां तारनं कारयेद् म् ॥ १० ॥
पार्षद्वयसमायुक्तौ ततः कर्मकरावुभौ ।
भसिकापाणिको नागमात्मानं प्रति कर्षतः॥ ११॥
पायहस्तेन सत्रेका भलिका ताडयेद् गजः
अन्तस्तेिन वाप्यन्या पारेत पुनः पुनः ॥ १२ ॥
ऋमेणानेन तिष्ठन्ति भस्त्रिकापाणयस्त्रयः ।
चत्वारः पञ्च वा दक्षा दर्शयन्तः स्वभस्त्रिकाः ॥ १३ ॥
अस्तेिन तत्रैकां वाहस्तेन चापराम् ।
पहारयेत् तमारूदो भलिकास्ता ययाक्रमम् ॥ ३१४ ॥
ततः महरणे दक्षो भवेन्मातरः ।
पथात पारतेशानि नरोष्ट्र-गन-वाजिनाम् ॥ १५ ॥
ततोऽाधारणैः शिक्ष्यस्तोः कर्मकरैः करी ।
पासंई गुहं शाछिमिकाण्डमयापि वा ।। ३१९ ॥
दयित्वा प्रलोभ्यैनं प्रसारितकरं गमम् ।
विवेहवेषिमा पासोम प्रदर्षयेत् ॥ ११ ॥
करेण हितो गाई दया प्रासं परस्थितम् ।
मारकाप करं तस्य सपाङ्गत्व मच्छति ॥१८॥
पारने विनवापारयेडोचनेबिना।
सावि पवार पायेत् परिवर्वनेः ॥१९॥

·ततोऽनेन संख्दा प्रतोदेन च पीडितः । हिग हिंगेति संभोक्तो धृत्वा कर्मकरं रहम् ॥ १२०॥ मुखं निक्षिप्य ममागे मोहावामय तिष्ठति । हस्तेन पेटदा कर्मकारस्य इजरः ।। ३२१ ॥ पवाद वर्षविनिर्माण पनिरूपं निराकृतिः । निक्षिपेदब्रहस्तस्य नरस्य वरिणः ।। ३२२ ।। ततः शुण्डाभिपातेन दन्ताग्रम्पपनेन । गावाभ्यापपराभ्यां च पर्दनेन च पेरणः ॥ १२॥ पूर्णीकरोनि तद्रूपं बरकर्मणि शितिनः । नतोऽसौ मारयजन्तुन कृतान्न इस शिक्षितः ॥ ३२४ ॥ चतुरसं कसं वालुकापूरिनं मनाक । दम्हानस्थित कार्य नल्लान्यापधीयते ॥ २५ ॥ दण्डाने दर्शवेलर्स कम्पये समकम् । निपादिवरितो नामो रदना निन्ति वम् ॥ २६ ॥ समबनैस्तथा नीर्षनः पार्थसमाभिनेः । विवियः पारेछाला दन्तपाते शिक्षिता ॥ २७ ॥ उन्मोरय बन्धनं पथात् पूर्वस्थानकमाभिवम् । समारयेत् ततो पीध्यामाधाभ्यां नुदन् गमम् ॥ १८ ॥ कवलं दर्शयित्वा तु पारयेदनु पावतः । पायाभ्यां गर्वनेः पचान्मण्यनेषु प्रचारयेत् ॥ ११९ ॥ एवं संशिक्षितो नागो अध्यावध्ये कर्मस । जयत्येकोऽपि सहाये नर-वाभि-गमान पान ॥१३.॥ शुपक्षणसंयुक्ताः कुमरा भद्मातपः । शिक्षिताः सर्वकालिमले काय मदीरमा ॥१॥ इति गमिका निरूपणम् ॥

·मामलोहार
रमतस्य सुवर्णस्य रत्नानां रतयेत् सनिम् ।
वत्सम्भूतेषु सर्वेषु करं राजा समाहरेत् ॥ १२ ॥
द्रष्यं भूमिमतं विवाद विविषैलगेर्नृपः ।
लक्षणानि अपक्ष्यामि निधीनां प्रतिपचये ॥ ३५ ॥
वर्षस भीतकाच या गोषा निरन्तरम् ।
धिक पायो वापते तत्र को भवेनिधिः ॥ १४ ॥
दृश्यते वरीयानां सम्भोगो यत्र भूव ।
निरिन्धनो ज्वले परिध्रुवं तत्र भवेविषिः ॥ १५ ॥
आवतों दृश्यते यत्र विना हेतुं जलाशये।
परमानि द्विशीर्षाणि तब तोये भरेनिधिः ॥ ३३६ ॥
अपरोहस्य वृक्षस्य प्ररोहो यत्र दश्यते ।
रम्भा कष्टकिनी यत्र भूमौ तत्र भवेनिषिः । ३३७ ॥
शिस्वादिनयसंयुक्तस्तालो यत्र परश्यते ।
पुष्पस्योपरि पुष्पं वा सितो तब भवेभिषिः ॥ १८॥
स्वाऽके मुबमाघाय कृपभो यत्र नदेति ।
वारं वारं प्रहष्टात्मा शोण्या तत्र भवेनिषिः॥१९॥
इस्तदयसमुत्सेधो पाष्पो पत्रानिपिनकः ।
रूढिा लौकिकी यत्र निधि तत्र खनेवृपः ॥ ३४० ॥
खनिशानेषु सर्वेषु लक्षणेन निरूप्यते ।
तत्रापि सक्ष्यते तज्ज्ञनिधिर्विध्युक्तमार्मतः ॥ ३४१॥
लक्षणे जिते द्रव्ये स्थाननियमहेतवे ।
मस्ति नास्तीति शङ्काया निहत्य पविरुष्यते ॥ ३४१
उस्कस्य वसाइशेखते कमतन्तः ।
एवैविहितया वाजवं परिकल्पयेत् ॥ ३४॥

·to मामसीतामः। ted. कजसेनाप्रयेत् तेन लोचने प्रयतो नरः । करस्थमिव भूमिस्र्य निर्षि पश्यति निवितप } २४४॥ सिताईतूलकस्यापि पारिवेष्टिनम् । समकृत्वो पराहस्य बसया परिभाविनम् ॥ १४५ ॥ कपिळासपि(१)दीपकज अनये पदा। तस्कजातनयनो निर्षि पश्येद विस्थितम् ॥ १४॥ हृदयं कृष्णकालस्य निहां पादाय पेपपेत् । अनयेन्मधुना सार्द नेत्रं पश्येत् ततो निषिम् ॥ १७ ॥ राय कृष्ण चतुर्दश्याएकरमयोषिताम् । पपत्रकता पति जसा पर्दापयेत् ।। ११८ ॥ तेनानितालियुगळी गृध्राट्याऽपडोकपेत् । शवयों वीक्षने बाद निधि भूषितमस्थिनम् ॥ ३४९ ।। कुनरी गन्धकं तालं अशकम्य च पिका पयमूत्राईलेन बलिमेनेः प्रकल्पयत् ॥ १५ ॥ कपिलासपिपा दीक्षा निर्विषिसमीपगा। उत्पन्न मरफरे ट्रम्ये निपतेन सा महानिशे ॥११॥ मई-वात्मवि-कापांस-बासिनतन्तुषिः । पट्ट-पानमष वेष्टपेच्छिसिनः शिखाम् ॥ १५ ॥ महानिषदीमा सानिषिस्थाने बर्षिया । त्रिषिक्षा भाषवे सपो निपके वानिषिस्व ॥ १५ ॥ एवं मारवा निषिस्थानं पुणगाने के। पवायोग्यं च निषित पूजयेत् त्रिदिवसा ५५४ ॥ १ B ' तुपा 'मेक | B प्रस्कटे। BRI BI ·मानसीहा ११ श्रीधरं च श्रिया पुकामयापमोचरम् । प्रमाणं च सरस्वत्या सहितं पूजयेद् पुषः ॥ ५५ ॥ गणेश च गणेः साई वत्स्वानाधिपति तथा । भूतवेतासहित क्षेत्रपालंच पूजयेत् ॥ ३५६ ॥ धनेशं यासपातपरिवारसमन्वितम् । जलस्थाने विशेषेण वरुणं प्रपूजयेत् ॥ १५७ ॥ विभिर्वा पञ्चभिर्वापि सममिर्नवमिस्तथा। मधिविपमेाऽपि सापक खननोचतेः ॥ ३५८ ॥ उपोषितः शुचिर्भूतः शक्तैर्भपरिवर्जितैः । खेन्पशास्त्रानुसारेण निजामतरक्षणैः ॥ ३५९ ॥ समुदरेनिधि राजा निजाध्यक्षपुरस्सरम् । एवं सिध्यन्ति सर्वाणि निपानानि न संशयः ॥ २६॥ धनानामीश्वरो राजा ब्रमणा परिकल्पितः। भूगतानां विशेषेण यतोऽसौ चिनुधाषिपः ॥ ३६१ ॥ इति निधिः ॥ मौक्तिकानां समुत्पत्तिः स्थाने स्थाने मदोदयो । तानि स्थानानि संरतेदाहरेष सतो धनम् ॥ ३६२ ॥ विचित्ररथमस्थ नानासयौपसबना। शरदचमवीकावरहोल्लासभासिमः ॥१५ अमरीइतनीणिनियास्य पारसै। पडवामिनिसानानिहुवाशिफलामो ॥४ १Bखनि।

·११
विus.
इन्द्रनीलनिमोस्तरवासिविसं गपुः ।
विभ्राणस्पन्दिराम र्षियम्भस्वापसवनः ॥ ३६५ ॥
बज्रपातभयत्रस्तलाचलककृफ्यितेः ।
रखोपदीप्तिसम्मिश्रफेनस्यातिवितन्वतः ॥ १५ ॥
सुपातिकलादानात् कृतार्थीकृत लिनः ।
पाताळमूळपर्यन्तसम्माप्तमचारिणः ॥ १५७ ।।
प्रत्ययविद्रुमलवासन्दिग्धोखानविरः ।
शव बडापहिनिमान्ति वितन्वतः ॥ ५६८ ॥
उल्लसहिर्नलेमानां इन्दैः फेनयोजयः ।
आकुलस्य गिरे मोनाकस्येव रामः ॥ ३६९ ।।
अनन्तन्यान्मालाच विभ्रतो गगनोपमाम् ।
उहरामस्फुरितोगतरत्रासकारिणः ॥ १० ॥
पक्षच्छेदमयायानभवनाविधायिनः ।
उपयां विनतः साक्षात् सोमेश्वरमहीएमः ॥ २७१ ।।
ऐरावन-मुगा-मामी-शीनदीधिनिजन्मनः ।
अयनस्य हरेस्तामायाप्तविदिशः ॥ ३७२ ॥
पारिजातं मुषा लक्ष्मी वारुणी शीनीधितिम् ।
दला त्रिजगतो भावान सम्मातस्य वदान्यताम् ॥ ३७॥ ॥
वेळापुरेषु सर्वेषु ममीपस्थेषु वारिः ।
रक्षा विषया यत्नेन रामा सम्पदमिमता ॥ २४॥
निमवेडातटस्थानां पोनवानकर्मणाम् ।
पोते प्रत्यागते तमात् दशमा रेपः ॥ १७५ ॥
पसीपपास्तानीपोताना सेवा नपा।
स्वीडयदि सकळ द्रव्यं किवि दयाच भूपतिः ॥ १७ ॥
इति राष्ट्राध्यायः ॥३॥

·अध्यायः मानसीकासः धातुगादपयोगैव विविवर्षयेद् धनम् । ताबेण साधयेत् स्वर्ण रौप्यं सोन साश्वेत ।। ३७७ ॥ शुष्कपुष्पपाशस्य पुष्पं संशोध्य पूर्वयेत् । गदुग्न सच्चूर्ण बीन् वारान् परिमारयेत् ॥ २७८ ॥ वापठांशचूर्गेन पिष्टेनेत प्रलेपयेत् । पुटपाकेन तद् दग्ध तारं भवति शोमनम् ॥ १९ ॥ वेतनमतरोः पुष्पं स्वरसेन विभावयेत् । तालं द्वात्रिंशतं वारान तेन व पपयेत् ॥ १८॥ पुटपाकेन तद् दग्धं वर्ष वाति तारताम् । मार्दवं कालिमा गन्धं व त्यजति निषितम् ॥ ३८१ ॥ तब्रमतरोजित लेन परिभावयेत् । गन्ध सप्तरुत्वोऽयं तेन ताम्रदलानि च ।। ३८२ ॥ लेपितं तत्पुटे दग्ध शुल्वं काश्चनता व्रजेत् । दाहच्छेदनियर्षादिकर्मयोग्यं भवेत् ततः ॥ ३८३ ॥ तस्य तेलेन दरदं गन्धक पारदं तथा। मर्दयेत् स्वल्पपापाणे यावत् तत् कलकतां ब्रजेत् ॥ ३८ ॥ लेपयेत् तेन कल्केन बापत्राणि सर्वतः । दग्बा दग्ध्वा पुनलिम्पेद् बारान् हात्रिंशतं पुषः ॥ ३८५ ॥ वतो व मवेत् स्वर्ण रञ्जितं दरदादिभिः । म्यवहारामं शुद्ध कर्मयोग्यं भवेव तत् ॥ १८ ॥ निर्यास शापाव सक्ष्णपण माझयेत् । समूहशिनुपर्णेन निससहितेन ॥ १८ ॥ परितस्तावपनानि दग्या दग्या विषयेत् । पाहै पथमिरेवदह कामनं जायते शुभएer ·मामलोमासः [विधतिय फगनि शाहस्य पकान्यादाप मारयेत् । सदसेन रसेनापि ममिठासहितेन ॥ १८९ ॥ तेन कल्केन पाणि शुल्कामानि प्रक्षेपवेत् । दोष पुटपाकेन यावद् भवनि काशनम् ॥ १९ ॥ सञ्चूर्ण्य बलं शाकीय नद्रसेन विभादितम । करवीररसयुक्तं तेन पत्र विपितम् ॥ १९१ ॥ तानं जायते तारं पुटपाके प्रतापिनम् । गारोतारं भवन सम्यम्म्पबहारकियोचितम् ॥ १९२ । एरमादिमिरन्येव वादग्रन्याकियामः । कारयेत् कनकं सारं धनवर नराधिपः ॥ ३९॥ ॥ मुखमैं रजते रत्नेशरापरमेम्नवा । पूषों व्ययमा कार्यः कोशी नित्यं महाशमा । १९॥ ॥ इति धातुबाद-रसावनम् ॥ इटीकृत्यानले सर्व या सर्व निलनम्। लत् स्यात् पोरशरमानको स्वादि। १९५ ॥ बामपनिमा विशिसमाया। शुद्ध मरणयोग्य स्थान मिदानावहीरनाम् ॥ ९ ॥ कत वा निकष पनंग पिनाम्। भूगणवेन वा सिबंर को निगरा९॥ धर्मस्वार्वस्व रामस्य सामनरमानम् । अब सवर्णकोजस्वमायुनमीमदं यत् ॥ १९४॥ 1A ·अध्यायः ४] मानमोल्लामः। धावन्नरमपायुक्तमश्र ने भारयेन् । अशक्तं स्वर्णकार्येषु गृहलक्ष्मीविनाशकम् ॥ ३९९ ॥ नागेन मिश्रित रोप्यं वह्निना परिशोधितम् । चन्द्रमण्डलसा कोशे स्थाप्यं महामुना ॥ ४०॥ यशः-सौभाग्यजननं 'श्रेष्ठं पुत्रपदायकम् । गृह विधारिनं रोप्यं मलिनं चामुखपदम् ॥ ४० ॥ रत्नानि धारयेत् कोशे शुदानि गुगवन्ति च । मम्भवं च तथा नाति गुणं तेषां परीक्ष्य च ॥ १०२ ॥ कृते युगे कलिङ्गेषु कोसले वज्रसम्भवः । हिमालये मतनादौ त्रेताया कुलिशोद्भवः ॥ ४०३ ॥ पौण्ड के च सुराष्ट्रे च द्वापरे या च सन्ततिः । वैरागर च सोपारे कलौ हीरकमम्भवः ॥ ४०४ ॥ गुणाः पत्र समाख्याता दोषाः १४ प्रकीर्तिताः । ायावतसो विलेपा बजाणां रत्नकोविदः ॥ ४०५ ॥ पटकोणत्वं लघुत्वं च सपाटदलता तथा । तीक्ष्णाग्रता निर्मलत्वमिमे पश्च गुणाः स्मृताः ॥ १०६ ॥ मलो विन्दुस्तथा रेखा त्रासः काकपदं च यत् । एते दोषाः समाख्याताः पत्र वनेषु कोरिदः ॥ १०७ ।। घेता रक्ता तथा पीता कृष्णा छाया चतुर्विधा । विभक्षत्रियवैश्यानां शूदनातेर्यथाक्रमम् ॥ ४०८ ॥ योदनिस्तपोभिष पदामोति नदाप्नुयात् । गुणयुक्तस्य वजास्प विप्रजातर्विधारणात् ॥ ४०९ ॥ A B श्रेष्ठं । २ । तथाविधा।

·१६ मामनीलाम: [विनिः अयः पराक्रमस्तस्य भवनाष जायते । गुणवत क्षत्रमातीयं वजं वसति यो॥ १ ॥ कलाइमलना द्रव्यं प्रशा म यो पात् । गुणिनः परिन्नस्य वैश्य नाभिारणात् ॥ ४११ ॥ परोपकारिता दाक्ष्यं धनधान्यममृदयः । गुणयुक्तस्य वनस्य वातर्विधारणात् ॥ ४॥२॥ मले महिनना स्याता धारणारिणी भयम् । कोण व्याधियं प्रानं यस्य वमयं भवेत् ।।१।। दीपेष बिन्दुगवर्नः परिवतों यानिः । चतुर्देवं मपाम्याता पिन्दनी बजमश्रयाः ।। १५ । रक्तोऽत्र वर्तृळा चिन्दनः मपर्ननः । रक्तश्च परिवर्तन न पापमपम : १. ।। बिन्दुगयुधनं न्यादानों पारिन् । परिवर्ने भवेद् व्याधिया नु फरपुरयने ।। १ ।। मच रनम्नया पान: विविधा मनः। ग्नावणे या स्यानं गमावस्य विनाशनम् ॥ ११ ॥ यो पीने हलम्यान्नो धनमायुः मिने भवन् । एवं दोपा गुणाधाना परिन्दोशेषतः ॥ १८ ॥ मध्यवका शुषा रेखा वापरका भयारी। दमान्निकरीदा रखा समयाना ॥ ४१९ ॥ पक्षस्यमाच्या यादगा मा प्रकानिना रेखा विनाशाय जायते बबिता ॥ १०॥ १B एवं मध्याप। TAYatranMARRIAN ·६७ अध्याय: ] मानसोल्लासः। भुकः काकपदाकारो दृश्यते यः पयो स्थितः । स मृत्युमादिशन्याशु धनं वा सकलं हरेत् ॥ ४२१ ।। भनाग्रं भममध्यं च दलहीनं च वर्तुळम् । कान्तिहीनं च यद् वज्र दोषाय न गुणाय तत् ॥ ४२२ ॥ भिमभ्रान्तिकरखामः सन्त्रासं जनयेन् स्फुटम् । एवं दोषा गुणाः प्रोक्ता बजाणां सोमभूसना ॥ ४२३ ॥ इति वदोष-गुणाः ॥ कोलाहि-करि-मत्स्यानां शीर्षे मुक्ताफलोद्भवः । वक्मार-मुक्नि-शबानां गर्भे मुक्ताफलोद्भः ॥ ४२४ ॥ धाराधरेषु जायेन मोक्निकं नविन्दुभिः । दुर्लभं तन्महारत्नं देवस्तबीयतेऽम्बरात् ॥ ४२५ ॥ गजादिनं सुदुष्पापं मोक्तिकं तपसा विना । मौक्तिक भुक्तिनं लभ्यमाकरेषु कलो नृभिः ॥ ४२६ ॥ कुक्कुराण्डसमं वृत्तं मौक्तिक निविदं गुरु । घननं भानुसङ्काशं देवयोग्यममानुपम् ॥ ४२७ ॥ काम्बोजकुम्भमम्भूतं धात्रीफलसमं निभम् । आताम्रपिअरच्छायं पौक्तिकं मन्ददीधिति ॥ ४२८ ॥ फणिनं वर्तुळे रम्यं नाच्छायं महायुति । पुण्यहीना न पश्यन्ति वासुके कुलसम्भवम् ।। ४२९ ॥ कोज कोबसरशं तदंदासरच्छपि । अस्मभ्यं मनुजे रवं मौक्तिकं पुण्यर्जितः ॥१०॥ गुलाफलसमं स्थौल्पाव तिमिजं मौक्तिक मधु । पाटलीपुष्पसाशं मन्दजाति सब भम् ॥ ४३१॥ १B 'धारं।

·७. मानसोबासः। [विधतिः२ पीता लक्ष्मीपदा ज्ञेया मधुरा दिवर्षनी । शुक्ला यशाकरी छाया नीला सोभाग्यनामनी ।। इति मौक्तिकपरीक्षा ॥ मानला पाच्यते गुना नास्तिस्रो रूपक भवन् । रूपकैदभिः प्रोक्तः कलना नाम नामतः ॥ ४५७ ।। कांस्यपात्रयं वृत्तं मपान रूपनापनः । नष्टिछमपायुनं प्रत्येकं रजन्त्रिनम् ॥ ४५८ ।। दण्डः कांस्यमयः श्लक्ष्णा दादालमंमिनः । पक्षद्यमपानश्च धान्न यामुद्रिकायुनः ॥ ४५९ ।। मध्य तस्य पकव्यः कण्टकः कांग्गनिर्मिनः । पश्चालाय तस्तस्य मृले छिद्रं प्रकल्पयन् ।। ४६ ॥ निवेश्य दिनऽस्य मलाका मात्रिका । शलाके पान्नयाम्नम्याः कीलयन नारणाकृतिः ॥ ४६१ ॥ नोरणम्य निगमध्ये कर्नव्या लपुण्डली । नत्र रज्जु निननीयान ना धृता नायन मुधीः ॥ १६ ॥ कलनपान द्रव्यमेदो नियत्र । भन्यता नबिन्दुस् नालनार्य विनिक्षिपन् । ४६३ ॥ कण्टक च मम जाने नारणस्य व मध्यमे । नदा मयं विजानीयात् तालनं नाम कोविदः ॥ १६ ॥ इति तुहालक्षणम् ॥ चत्वारि त्रीणि युग्मं वा तवैकं वा तुलास्थितम । ममं कलममानेन नदुत्तमतमं कमात् ॥ १५ ॥ नवपात पम यावत् कमनेन समं यदा। तत् कपादुत्तमं जयं मोक्ति रत्नवेदिभिः ॥ १.

·अध्यायः ४]
चतुर्दशात् समारभ्य दसगावधि क्रमात् ।
कास्य समानत्वात् मौक्तिकं मध्यमं स्मृतम् ।। ४६७ ॥
आरभ्य विशतिनमान क्रमा पथदशावधि ।
लव्यस्ताः कविता मुक्ता मूल्यं च तदनुक्रमात् ।। ४६८ ।।
अतः परं च मूक्ष्माणि मौक्तिकानि प्रचक्षते ।
ताउने क्रम एष स्यान्मूल्ये चापि निरूपितः ॥ ४६९ ॥
मूक्ष्माणां स्वल्पकं मूल्यं लघूना लघुमूल्यकम् ।
मध्यानां मध्यमं मूल्यं गुरूणां बहुमूल्यना ।। ४७० ।।
कलनदयमानेन यद्येक मोक्तिकं भवेत् ।
न धार्य नरनायैस्तद् देवयोग्यमनुत्तमम् ॥ ४७१ ।।
उत्पत्तिराकरछाया गुणदोषाः शुभाशुभम् ।
नाळनं मूल्यविन्यास: कथितः मोमभूभुना ॥ ४७२ ।।
इति मौक्तिकनोलन-मूल्यविन्याम ||
सिन्धौ गवणगाया सिंहले जन्म कीर्तितम् ।
क्षेत्राणि तत्र चत्वारि माणिक्यस्य सुधा जगुः ।। ४७३ ।।
सिंहलं प्रथम क्षेत्रं नत्र कालपुरं परम् ।
अन्नं हनी यमादि चतुर्य सुम्परं स्मृतम् ॥ ४७४ ।।
सिंहले तु भवेद् रक्तं पद्मरागमनुत्तमम् ।
पीतं कामपुरोद्भनं रुविन्दमिनि स्मृतम् ॥ ४७५ ।।
अशोकपल्लवच्छायपन्ध्र सौगन्धिकं विदुः ।
तम्बरच्छायया नीलं नीलगन्धि पीर्तिनम् ॥ ४७६ ॥
उत्तम सिंहलोद्भवं निकुष्टं तुम्परांजप ।
मध्ययोर्मध्यमं श्रेयं माणिक्यं क्षेत्रभेदतः ॥ ४७७ ॥

·मानसोझासः।
[विशतिः२
M
माणिक्यस्य सपाख्याना अष्टो दीपा मुनीवः ।
गुणाचनबार आख्याताः हायाः पारस कीर्तिताः ॥ १७८ ॥
छायादिनयमम्बद्ध द्विच्छागं कधुनाभनम् ।
दिरूपं द्विपदं नेन माणिक्यन पराभवः ॥ ४७९ ।।
सभेदं मिममिन्युक्तं शमशविधायकम् ।
कर्करं शर्करायुक्तं पशुवन्धविनाशकन ॥ ४८० ॥
दुग्धेन च समालिश लशुनापट मुच्यने ।
अशोभनं नहिष्टं माणिक्यं मणिकाविदः ।। ४८१ ।।
मधुविन्दमपरछायं कोमलं परिकीनितम् ।
आयुर्लक्ष्मी जयं हन्नि मदोपं नम धाग्यः ॥ ४८० ।।
रगहीनं जर पानं धनहायपादकन ।
धूपमपाकारं वद्युनं भयपाहत ॥ ४८३ ।।
ग्दोपयुता निन्द्या पणया मूल्यवर्जिताः ।
अपि प्रामा न ते या गा माननमिररना ॥ ४.४ ।।
माणिक्यस्य गुगाः पाकाश्चन्नागे मनिपुती ।
सिरहाया गुरुन्वं च नर्मलगमनिम्नता । १८ ।।
मलक्षणसम्पूर्णे पनगगे ग्रहस्थिते ।
अश्चमधफलं तम्य विनपायुनया भवन ।। ४८६ !!
छाया स्यात् पयगगम्य रक्तकोकनदपमा।
दिगनिश्वकाराक्षा-काकिलानेत्रभिमा ।। ५८७ ।।
माग्माक्षी चकोरस्य मनिपातश्च मनाया।
एते गुगाः फलं छाया मिहोन्यमहापणी ॥ ४८८ ।।
सिन्दरलीध्रपुष्पाभा गुना किंशुकमणियाः ।
छायास्ताः कुरुविन्दस्य नतमा परिकीर्तिताः ॥ ४८९ ॥

·अध्यायः मानसोल्लासः। U अच्छत्वात् क्षीरसन्छाया कुमोदकसत्रिभा । ईषद्रता भवेच्छाया सौगन्धिकमरियम् ॥ १९ ॥ नीलोत्पलदलमख्या लोहवासियमप्रभा । नीलगन्धिमणेः प्राक्त छाये द्वे मणिकोविदः ।। ४९१ ।। इति पद्मरागपरीक्षा । इन्द्रनीलस्य सम्भूतिः मिहलद्वीपमध्यतः । नद्या रावणगङ्गायाः कूलं पद्माकर मता ॥ ४९२ ।। मितच्छायो भवेद् विमम्ताम्रः भत्रिय नानिकः । पीतस्तु वैश्यनानीयो पलः कृष्णदीधिनिः ॥ ४९३ ॥ दोपस्निम्य प्रवक्ष्यामि नामभिलक्षणश्व पट् । गुगांश्च कथयिष्यामि पञ्चधाऽविधा च्छविः ।। ४९४ ॥ अभवन् पटलं यस्य तदभ्रमिति स्मृतम् । धारणे तस्य सम्पनिगश्रय विनश्यति ॥ ४९५ ॥ शर्करामिश्रित यन् तु नद् विज्ञेयं सशर्करम् । तस्मिन् ने दरिद्रयं देशत्यागन जायते ॥ ४९६ ॥ भेदसंशयकृत् बासस्तेन दंष्ट्रिभयं भवेत् । भिमंभिममिनि ज्ञयं भायापुत्रविनाशनम् ॥ ४९७ ॥ मृत्तिका यस्य गर्भस्था लक्ष्यते रत्नकोविदः । मृनिकागर्भक नाम वन्दोपजननं भवेत् ॥ ४९८ ॥ हपत प्रलक्ष्यते यस्य गर्ने नीलस्य कोविदः । अश्मगर्भ तदाख्यानं तहां परिभ्यते ॥ ४९९ ॥ गुरुत्वं स्निग्धकान्ति सुरक्षं पारमनम् । सुनवाहित्यमित्येते गुणाः परकीर्तिताः ॥ ५० ॥ 10 "

·७
मानसोहासः।
जिति
नीलीरससमाभासा वणवीपुष्पसभिभा।
कवणीपुष्पसाशा नीलेन्दीवरसममा ॥ ५०१ ॥
अनसीपुष्पसकाशा चापपक्षसमतिः ।
कृष्णादिकर्णिकापुष्पसपानतिधारिणी ॥ ५०२ ॥
मयूरकण्ठसच्छाया शम्भोः कण्ठनिभा नया ।
विष्णुदेवममाभासा भापक्षममममा ॥ ५० ॥
दोषस्त्यको गुणयुक्त इन्द्रनीलो महामणिः ।
यस्य हस्ते भवेन नम्प दिनमायुर्वलं यशः ॥ ५० ॥
क्षीरमध्ये क्षिपेत्रीलं दुर्ग मीलनां यजेन् ।
इन्द्रनील म विज्ञ यो विनन्दननलभः ॥ ५० ॥
इन्द्रनीले ने मॉरिः प्रसनः सततं भवन् ।
आयुश्च महनी नपामारोग्यं च प्रयच्छति ॥ ५०६ ॥
इनीरन्दनीलपरीक्षा ॥
नुरुपकविषयेऽम्माधः समीपे विषमस्थले ।
भवेन्मरकन र गुणो दोपोऽस्य कथ्यते ॥ ५०७ ॥
दोपाः सप्त भवन्यस्य गुणः पञ्चविधः स्मृतः ।
भवेदष्टविया छाया मणेमरकतम्य हिरा ५०८ ॥
अम्रिग्ध समित्युनं व्याधिस्तस्मिन् धृते भवेत् ।
विस्फोटं स्यात् सपिटकं सत्र शस्त्रातिधृते ॥ ५०९ ॥
सपापाणे भवेद् बन्धुनाशो मरकते धृते ।
विच्छायं मलिनं पाहु घिर्ष तेन जायते ॥५१०॥
कर्करं शर्करायुक्त पुत्रशोकमदं धृतम् ।
जठरं कान्तिहीन स्याद् दंटिसहिमपापहम् ॥ ५११ ॥

·मानसीहातः।
कल्पापवर्ण शवलं ततो मृत्युमयं भवेत् ।
इति दोषाः समाख्याता वर्ण्यन्ते साम्प्रतं गुणाः ॥ १२ ॥
निर्मलं कथितं स्वच्छं गुरु स्याद् गुरुतायुतम् ।
निग्ध रोक्ष्यविनिमुक्तमरजस्कमरेणुकम् ।। ५११ ॥
सुराग रागबहुमिनि पञ्च गुणाः स्मृताः।
एतैर्युक्तं मरकतं सर्वपापभयापहम् ॥ ५१४ ॥
बहिपिच्छसमाभासा चापपक्षसमा परा ।
हरिकाचनिभा चान्या तथा सेवालसत्रिभा ॥ ५१५॥
खद्योतपृष्ठसाशा बालकीरगन्समा ।
ननशाहलसच्छाया शिरीपकुम्पोपमा ॥ ५१६ ॥
एवमष्टौ समाख्यानाश्छाया मरकनाश्रयाः ।
छायाभियुक्तमेनाभिः श्रेष्ठं मरकतं भवेत् ॥ ५१७ ॥
सेवालवल्लरीच्छायं मुरङ्ग त्रासर्जिनम् ।
अनर्घ्य तं मरकतं प्राहुः मविपापहम् ॥ ५१८ ।।
इति मरक्तपरीक्षा ॥
हिमालये सिंहले च विन्ध्ये तापीतटे तथा।
स्फटिक जायते रत्नं नानारूपमनोहरम् ॥ ५१९ ॥
हिमाद्री चन्द्रसद्धाशं स्वच्छ कान्तियुनं भवेत् ।
कान्तं च तत्रैकं चन्द्रकान्त तथा परम् ॥ ५२० ॥
सूर्यास्पर्शमात्रेण वह्नि वमति तत्क्षगात् ।
मूर्यकान्नं तदारुपातं स्फटिक रनवेदिभिः ॥ ५२१ ॥
पूर्णेन्दुकरसंस्पर्शादमृत क्षरति क्षणात् ।
चन्द्रकान्तं तदाख्यातं दुभं स्पात् कलो युगे ॥ ५९२ ॥

·मानसीलासः। -- अशोकपालबच्छायं दाडिमीवीजसपमम् । विन्ध्ये तापीतटोदेशे जायते मन्दकान्तिकम् ॥ ५२३ ॥ सिंहले जायते कृष्णमाकरे नीलगन्धिके । परागमस्थाने विविध स्फटिकं भवेत् ॥ ५२४ ।। इति स्फटिकपरीक्षा ॥ ईपपीतं पविच्छायं स्वच्छ कान्त्या मनोहरम् । पुष्परागमिति ख्यातं रत्न रत्नपरीक्षकः ॥ ५२५ ॥ इति पुष्परागपरीक्षा ॥ सितं च धूम्रसङ्काशमीपत्कृष्णं सितं तु यन् । बैडूर्य नाम तत् प्रोक्तं मारिनपनोपमम् ।। ५२६ ।। ति बैटूर्यपरीक्षा मधुरिन्दममं यापि गोमनादिसमप्रभम् । गोंदकं तदाम्यानं रत्नं माममहाभुना ॥ ५२७ ।। इति गोमदपीक्षा ॥ सतो सागरमध्ये तु जायते बालरी तु या । विद्रुमाख्या सुरक्ता सा दुर्लभा रत्नरूपिणी ॥ ५२८ ॥ पापाणत्वं भजन्येपा प्रयत्नान् कविता सनी । पवालं नाम तद् रत्नं वायं मन्दकान्तिकम् ॥ ५२९ ॥ अति विद्यमा परागस्य नीलस्य ये दोषाः परिकीमिताः । तरेव पितं रत्नं सत्याज्यं स्फटिक नृपः ॥ ५३० ॥ १। मिताअधूम' । २ । रत्नं गाः ।

·अध्याय मानसोहोसः। गौरवं स्वच्छता कान्तिः काठिन्य रनमा गुणाः। विहाय वजं नान्येषु लाघवं शोमनं भवेत् ॥ ११ ॥ रत्नानां रूपसाम्यं तु धूर्ताः कुर्वन्ति यानतः। तेषां परीक्षां वक्ष्यामि रत्नारत्नविचारिणीम् ॥ ५१२ ॥ बप्रेण वेधयेद् वजं कृत्रिमं चेद् विभिद्यते । कृत्रिमं मौक्तिकं नश्येत् साहितं लवणाम्भसा ।। ५१५॥ माणिक्यादीनि रत्नानि घर्षणात् कथनादपि । शोषयेद् रत्नविन प्रायः कृत्रिमं शुद्धमेव च ॥ ५४॥ स्याति कथितं रागं कृत्रिमं तदुदीरितम् । मार्दवं दृश्यते घृष्टे झेयं तत् कृत्रिमं बुधैः ॥ ५३५ ॥ एवं विचार्य रत्नानि कोशे सञ्चिनुयाभूपः । भायुलक्ष्मी जयं कीर्ति केभते रत्नसमहात् ॥ ५१६ ॥ इति रत्नपरीक्षा ।। स्तोकस्तांकन पूर्यन्ते तडागा जलबिन्दुभिः । मृत्तिकाफणसवाल्मीक वर्धते यतः ॥ ५३७ ।। मौद्रं च राजवित्तं च स्तोकस्तोकेन बर्द्धते । तस्माद् राज्ञा प्रयत्नेन कोशे द्रव्यस्य सञ्चयः ॥ ५३८ ॥ राष्ट्रादायात वित्तस्य चतुर्भागान् प्रकल्पयेत् । धर्मार्थकामसिद्धयर्थ कुर्याद् भागत्रयं नृपः ॥ ५१९ ॥ १४ प्रयच्छन्ति मनीपिताम् ।

·मानसोल्लासः। [भिति. भागेनैकेन चावश्यं कार्यः कोशस्य समयः। कोशवान मुखमामोति कोशहीनस्तु सीदति ।। ५४ ॥ इति कोशाध्यायः ॥ ४ ॥ जलदुर्ग गिरिदुर्ग दुर्ग पाषाणनिर्मितम् । इष्टिकाभिः कृतं दुर्ग दुर्ग स्पान्मृत्तिकामयम् ॥ ५४१ बनदुर्ग मरुदुर्ग दुर्ग दारुविनिर्मिनम् । नरदुर्ग च नवमं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ ५४२ ।। अगापेनाय तोयेन वेष्टितं जलनं भवेत् । दुरारोप शेजामुदकेन समन्वितम् ॥ ५४३ ॥ गिरिदुर्ग समाख्यानं नयशास्त्रविशारदः । पापाणपरिनं दुर्गम मदर्गमुदीरितम् ॥ ५४४ ॥ इष्टिकाभिः कृतं सम्यक मुधालिम समुज्यम् । इष्टिकादुर्गमाग्ल्यानं परिग्याचेष्टित मान् ॥ ५४५ ॥ मृदा विरचितं यत् तु तद् दंगै मृनिकामयम् । बनदुर्ग समाम्यानं धनं क..शाग्विभिः ।। ५५६ ॥ अन्तःस्थैः मश्चित तायं हिस्यानां च दुर्लभम् । मरुदुर्ग समाख्यानं मरुदेशसमं यतः ॥ १४७ ॥ दारुभित्रणुभिः कसं दुर्ग दारुमयं स्मृतम् । अवहनमहायाधनिर्मित नगदर्गकम् ॥ ५१८ ॥ एतेषामुनमं दुर्ग गिरिजं जल तथा । मध्यमानीनराण्याहुः कनिष्ठं स्थाच दारुजम् ।। ५४९ ॥ इति नवविवदुर्गलक्षणम् ॥ NAM

·मानसोल्लासः।
७५
दुर्गे यन्त्राणि कार्याणि नाना महरणानि ।
दुर्गदाराणि गुप्तानि कार्याण्यपि च भूमुजा ॥ १५० ॥
सपथात्र सर्वेपामायुधानां विधीयते ।
अपना व प्रभूतानां सिकतानां तथैव च ॥ ५५१ ॥
कुहाळरज्जुषेत्राणां पिटकानां तथैव च ।
सर्वेषां शिल्पभाण्डानां तत्र सञ्चय इष्यते ॥ ५५२ ॥
औषधानां च सर्वेषां वादित्राणां तथैव च ।
यवसाना प्रभूनानामिन्धनानां च सञ्चयः ॥ ५५३ ॥
गुडस्य सर्वतैलानां घृतस्य मधुनस्तथा ।
तथा च सर्वघान्यानां पभगोमययोरपि ॥ ५५४ ॥
कुम्भेष्वाशीविषा धार्या व्याघ्रा सिंहाच बन्धनः ।
अन्यानि सर्ववस्तृनि दुर्गे मभिनुयावृपः ।। ५५५ ॥
इति दुर्गाध्यायः ॥ ५॥
मौलं भृत्यं तथा मैत्रं श्रेणमाटविकं पलम् ।
अमित्रमपरं पष्ठं सप्तमं नोपलभ्यते ॥ ५५६ ॥
वंशक्रमागतं मौलं भृत्यं द्रविणदाननः ।
मैत्रीकरणतो मैत्रं श्रेष्ठमेतद् बलत्रयम् ॥ ५५७ ॥
सम्बदं जन्मकर्मभ्यां निश्चित समयैश्च यत् ।
सद पलं श्रेणमाख्यानं तच्च मध्यममिष्यते ॥ ५५८ ॥
पर्वतोपान्तसंचासिनिषादम्लेच्छ जातिकम् ।
अधर्म तत् समाख्यातं बलमाटविकं बुधैः ॥ ५५९ ॥
शावास्तु समाकान्ता दासभावमुपस्थिताः ।
तेषां पलं तु विज्ञेयममित्रजवलं पुषैः ॥ १६०॥

·मानसोल्लासः। [भिति. सभिषो न च तत् कार्य विश्वसेन कदाचन । युदेषु पुरतः कार्य नृपेयुद्धविशारः ॥ ५६१ ॥ लोहचर्मविनिर्माणाः कासरचिना अपि । शकैच घटिताः कार्याः सन्नाहाः मुद्धाः सदा ॥ ५६२ ।। बाहुबाणैः शिरखाणरत्राणेश्च मंहनम् । पनाकाभिर्धनः स्तम्भैः शोभमानं भवेद् पलम् ॥ ५६३ ॥ वेशश्च काप्रैश्च चमभिवन्ननः । वर्नुलानि विधयानि वांणि बलगम ये ॥ ५६४ ॥ व्याघ्रचर्मपिनद्धानि गातकोम्भमणानि च । फलानि विचित्राणि कारयेत मावळ मदा ॥ ५६५ ॥ मोले बले तु ये मुम्पास्नेषां कुर्वीत माननम् । रत्नविभूषणेवः पियशवमनोहगः ॥ १६६ ॥ वृत्ति तेषां प्रकुर्वीत यथायोग्य मुगुप्फलाम । ग्रामेण ग्रामयुग्मेन ग्राम हेमसञ्चयः ।। ५६७ ।। भृत्यानां वेतनं दद्याद् यथाकालमन्दिनः । प्रत्यहं प्रतिमामं वा मापत्रयपणापि वा ॥ ५६८ ॥ चतुर्मासोदितं पाऽपि मामपटकपथापि वा। संवत्सरमितं वापि कार्यापक्षिनया नृपः ॥ ५६९ ।। प्रत्यहं वीक्षणं कार्यपलब्धरात्मपूरुपैः । पक्षे पवे स्वयं पश्येद् वेतनैविकृतान् भरान् ॥ ५७० ॥ कृतश्रमान सदोत्साहान रणोचिनचनायुधान । मितममाणां शूराणां सायुधानां नरेश्वरः ।। ५७१ ।।

·भावापा मानसोहालः। दद्यात् प्रसाद भृत्यानां सोत्साहास्ते भवन्त्यतः । अलसानायुहीनान दण्डयेत् तान् महीपतिः ।। ५७२ ॥ इति पदातिलक्षणम् ॥ सैन्धवैर्यवनोदतैः काम्बोजममवैरपि । शिक्षितैर्बहुभिर्वा है: संयुक्तं बलमुत्तमम् ॥ ५७३ ॥ साध्यन्ते तुरगैरेव दूरस्था अपि वैरिणः । लभ्यते तुरगैः कीर्तिर्यस्याश्चास्तम्य भूः स्थिरा ॥ ५७४ ।। वाहिताः पोषिताः सम्यग्वाहाः कार्या महीभुना । अवाहिना न योग्यास्ते मार्गे सङ्घामकर्मणि ॥ ५७५ ॥ दुर्वादियवसैरभान खादनेषणकादिभिः । नेोऽनादिकभोज्ये रसैश्च परिपोपयेत् ।। ५७६ ॥ प्रत्यहं वाहयेदवान् मातःकाले प्रयत्नतः । ततस्ते कर्मयोग्याः स्युविनोदे समरेऽध्वनि ॥ १७७ ॥ रूसाहारेरणेन वाहनस्यातियोगतः । शीतातपपरिक्लेशरवानां रोगसम्भवः ॥ ५७८ ॥ तेषां चिकित्सितं कार्यमचायुर्वेदकोविदः । अविलम्बन दातव्यमोप, रोगशान्तये ॥ ५७९ ॥ उत्यायोत्थाय विशति गात्रं सोचपत्यपि । आध्मातो विहलीभूतः शीर्ष धारयते गुरु ।। ५८० ॥ शकत त्यजति सामंच सशन्दं जठरानिकः । ध्याः मुभिक्षवर्तस्य लक्ष्मैतत् परिकीर्तितम् ।। ५८१ ॥ नवद्वारेषु निक्षिप्प शुण्ठीचूर्ण तुरामः । सचार्यः शनस्तेन प्रकृति याति मारुतः ॥५८१ ॥ 11

·मानसोडाला।
[विशतिः
तथापि यदि नो मुस्थस्तदाऽभ्यां प्रयोजयेत् ।
सिद्धार्थलवर्ण व्योषयुजा तैलेन वाजिनः ॥ ५८३ ।।
कुक्षी च जठरं पृष्ठं स्पेदयेत् यजमान भिषक ।
साईकम्पलगूठेन सन्तप्तेनाश्यना मुहुः ॥ ५८४
तथापि यदि नो शाम्येत् तदा कुयामिणम् ।
चिशाफमकतं कल्क कानिकेन रिमिश्रितम् ॥ ५८५ ॥
सिद्धार्थसैन्धवोपेन कन्दर्पकलसंयुनम ।
शनपुष्पामगोपेतं निलनैलेन मिश्रितम् ।। ५८६ ॥
निरूणे नियुबीन तेन वायु: प्रशाम्यनि ।
सुस्थात्मा जायते वानी यदि नानेन कर्मणा ॥ ५८७ ॥
कुतिट्ये तदा तस्य सप्तकोसलाकया।
चिन्दयो बहवः कार्याः पशियसपाश्रिताः ॥ ५८८ ॥
तत्क्षणे जायते मुस्थो जठरं शिथिलं भवेत् ।
मनःप्रसन्ति भनते तुरगो नात्र संशयः ॥ ५८९ ॥
अन्पार्दापयेत् पानं पाचन बहिदीपनम्
एला मागपिका शुण्ठी तिक्तं सपथकम् ॥ ५९० ॥
वचा चातिविषा दिङ्ग पूर्णतः प्रकल्पितम् ।
पलाई पुरया युक्तं सुराप्यारकोन्मिना ॥ १९१ ॥
क्रमोऽयं सर्वशूलाना शान्तये परिकीर्तितः ।
गुरेन सहित शुण्ठी केवल वा प्रयोजयेत् ।। ५९२ ॥
त्रिफळा पिप्पलीमूलं यूपर्ण भीरकट्यम् ।
राम तिलिटी व बानी गौरसर्पपाः ॥ ५९॥॥
मनपोदोऽपगन्धा व पटोसं चाम्सपेतसम् ।
त्रिनिम्पब मुस्तापट कडुरोहिणी ॥ ५९४ ॥

·अध्याय
मानसीहास
दारिमं कृष्णपणं सैन्धवं विडमेव च।
सासनं कापडवर्ण सर्वमेका चूर्णयेत् ।। ५९५ ॥
पलमेकं प्रयुनीत वातरोगे घृतान्वितम् ।
पिचोद्भवेषु रोगेषु मधुशर्करयान्वितम् ॥ ५९६ ॥
कफमन्मा रोगेषु दापयेत् सरया समम् ।
मारनामयुतं दत्तं शूलाध्मानहरं परम् ॥ ५९७ ॥
युक्तं मांसरसेनैतत् वाजिनां पुष्टिवर्धनम् ।
उष्णोदकेन वा दत्तं सर्वरोगहरं परम् ।। ५९८ ॥
श्लेष्मा समुत्कटोऽधानां नासारन्ध्रात् सवेद् यदि ।
तदा सिंहाणको रोगस्तस्य वक्ष्ये चिकिन्सिनम् ॥ ५९९ ।।
तेलं सिद्धार्थकोनमनामूत्रविमिश्रिनम् ।
सिंह फलरसोन्मित्रं नस्यं सिंहाणकापहम् ॥ ६०० ॥
शुण्ठी दुरालमा मुस्ता करं वृहतीदयम् ।
भाही कर्कटमुक्ती च वचा पुष्करपिप्पली ॥६०१॥
घृतेन मधुना वापि सितया प समन्वितम् ।
चूर्ण लेहे प्रयुजीव कासाहिकाविनाशनम् ॥ ६०१ ॥
रसाजीनें समलने सर्वगात्रं बरं भवेत् ।
लेबाइ यत् क्रमते पाली सस्य वच्मि प्रतिक्रियाम् ॥ ६०१॥
सार्वस्य प्रयोक्तव्यं बहने छापवावधि ।
कृष्णएचिकया जिम्पेत् सर्वगात्राणि कोष्णया ॥१०॥
चिरापेषा प्रकर्तव्यः प्रबले गात्रगौरखे।
उरसः पुरतो मागे पवाडाग उपाण्डजे ॥६०५॥
पूर्वपधिमकायस्य गौरवे साधिके सति ।
शिरा सर्वाः प्रमोक्तच्या वंशोपाण्डगवा मपि ॥१०॥

·मानसोहास
[विसति
पध्या गुडसमोपेतां पिचुपन्ददनान्विताम् ।
पदयाद रसपाका जठराषिपदीपनम् ॥६०७॥
चलत्यूर्ध्वपयो मुष्क पीडा पडले भृतम् ।
यस्मिन् मागे चलेन्मुष्कस्तेन पादेन साति ॥ ६०८
मुकासमनाचाली तस्य वच्मि चिकित्सिनम् ।
तैलाभ्याः प्रकर्तव्यः स्वेदो धान्यसमुद्रवः ॥६०९ ॥
निर्यात स्थापयेदपमुष्णपमं पदापयेत् ।
उपाण्डजा च मोक्तव्या भिपना तद्गता शिरा ।। ६१० ॥
तथाप्यशान्ती योक्तव्यो निरूह मानुवामनः ।
चालिभागविक कार्यमग्निकर्म विचक्षणः ।। ६११॥
शचन् तिष्ठतः कणों नेत्रयाः परिवर्तनम् ।
म्तम्भस्सर्वेषु गात्रषु भयेदकर्णकऽनिलान् ।। ६१२ ॥
अभ्यङ्गो मर्दनं स्वेदः कर्तव्यश्च प्रयवतः ।
शापामन्ययाः पुच्छे शिरावधः प्रशम्यते ॥ ६१३ ।।
कर्णमृगान् स्कन्धपार्थात पृष्ठवंशम्य पाचंगे ।
१.म: यमपायाने रख स्थरावधिस्थित ॥ ६१४ ॥
कारयत् नानलाईन घृतेनाभ्यननं व्याम् ।
जळमुष्णं यवक्षामिश्र तैलन पापयेत् ॥ ६१५ ॥
मन्ययोः स्तम्धना यस्य स्वंदादिस्तस्य पूर्ववत् ।
मन्या शिरायेध्य नस्यं योन कारयेत् ।। ६१६ ॥
आमा शुण्ठी निशा राना हि कुष्ठ रसाधनम् ।
कणा प्रिया सम्पूर्ण रास्नाकाम भावनम् ॥ ६१७ ॥

·चाव:1]
मानतीजामा
गोणा पिच्छपपलस्य दन्तिमः ।
केशा नसाथ दन्ताब सिराथेति वर्णितः ।। ६१८ ॥
एतैः कल्पितो धूपो मन्दुरासु मधूपितः ।
अपकायगतान् सर्वान् ग्रहानुबाटयत्यहम् ॥ ११९ ॥
इत्यश्ववैद्यकम् ॥
पारनेर्भवनातीयैः कालिावनजन्मभिः ।
शिक्षितैः सज्जितैः शरैर्लभ्यते विजयो युषि ॥ २० ॥
शूरो रूटो महाकायः सर्वलक्षणसंयुतः ।
एको विजयते दन्ती मदघूर्णितलोचनः ।। ६२१ ॥
मुख्यं दन्तिवलं राज्ञां समरे विजयैषिणाम् ।
तस्माभिजवले कार्या बहवो वारणोत्तमाः ॥ ६२२ ।।
ततस्तेषां महीपालः पोपणे यत्नवान् भवेन् ।
राजामनमम्मित्रैर्दना च परिलोडितैः ॥ ६२३ ॥
पुष्टमांसरमोपेतैरिक्षुकाण्डैः सुपासमैः ।
शुकपक्षपनीकाशशालिपुत्रेमनोहरैः ॥ ६२४ ॥
नवगोधूमकुन्माषैर्यावनालैः फलान्वितैः ।
हरितश्च तथा शुष्कैस्तुणेः कालोचिनैरपि ।। ६२५ ॥
विविधैः क्षीरपानव शर्करारससंयुनः ।
दिकालं जलपानेश्च तथा सोयावगाहनैः ॥ ६२६ ॥
मृत्तिकामृदुशय्याभिः पांसुक्रीडनकैरपि ।
पीणये दिरदान् नित्यं यथा पुष्टश भवन्ति ते ॥ २७ ॥
बन्धनात् ताडना न्यानसौरूपविचिन्तनात् ।
असाम्यादमतोऽजीर्णादायासाजागरादपि ॥ १२८ ॥

·जायन्ते करिणा रोगास्तेषां कार्य चिकित्सिवमा भौषधैर्दनसम्भूतैरापणादाहतैरपि ॥ १२९ ।। चूर्ण दक्षपलं दपात् प्रत्यरस्नि सिणिनाम् । कलंत द्विगुणं कायमा परिभाषितम् ॥१०॥ द्रव्ये मूळ वे तो सबभागावशेषितम् । प्रयोपकारः काले च मूत्रे मूत्रं वदन्तिनः ॥३॥ नववन्धनदुःखात सोयं द्रोणीषु पापयेत् । यामार्धनासिकाशिष्टे दिने निम्सारपेजलात् ॥ १२ ॥ आछानयेत् तो नागं शतघोंतेन सर्पिपा। सेचयेत् सर्वगात्रेषु दिनसायं विचक्षणः ॥ ६३३ ॥ वतो दिनदयाद्ध घृतेनेव प्रसेचयेत् । शीतात सेक्येमाग लेनेकन कोविदः ॥ ६१४ ।। हासयेत् क्रमशस्वस्य कालं सोयारगाहने। इलन् रिसपणालानि मधुराध महाकाः ॥ ६१५ ।। कदीकन्दशाल वृाटकमसेकम् । मधुबाकोळवाराणां मूछमारमयस्य च ॥ १९ ॥ मनामीतिकरं दपादेतत्सन्तापशान्तये । व्याधियुक्तस्य नागस्य बल्याम्प पिफिस्सिवम् ॥ १७ ॥ मादौ रोगपति वक्ष्ये स्थावरं नामाभिवम् । नामभिर्वहुमियुक्त जन्मन्यन्ते पयो भवेत् ॥ १८॥ परो नेरपु विरुपातः पालक सामजन्म । ममितापस्तुरकेषु वारको रासमेबसौ ॥ १९ ॥ १CE पाNe; २ खरको।

·अचापा] उप्रेवेलसका पोको मोषु मोक्तस्तवेधः । मेरको दन्दरकनु भारिदो महिरेवपि ॥१०॥ अभाविक मापा स्याम्पगरोगो नेष्वपि । अपातः शान्तेषु मत्स्पेचिन्द्रमदामिया ॥११॥ गुल्मेषु प्रन्थिको ज्योतिर्वनस्पत्यौषधीमपि । पुष्पेषु पर्वतः मोक्तो रूपको नलिनीमपि ॥ १२॥ धान्येषु पूर्णका ख्यातः कोद्रवेषु मसः स्मृतः । शाकेषु मधुको भूम्यामूपरोऽमु च नीतिका ॥ ६४३ ॥ अमीभिर्नामभिोंके घर पको निगयते। विहाय मानवानन्ये जर सोपनीभराः ॥ ६४४॥ पालकस्य ततथास्प चिकित्सा नोपदिश्यते । मन्तर्षातून पुरो व्याप्य बहिः पचात् प्रकाशते ॥ १५ ॥ दुधिकिन्सस्तसश्वासो पोसको प्रत्युरूपकः । भाचाहुमिस्तस्माचिकित्सा नास्थ वर्णिता ॥ १६ ॥ सुबहा मुरसा दार हस्ता-कुछ-रसोनकम् । मधुधीर्ष-विरौ च भावी सिदायकद्धयम् ॥१७॥ मकं पनकोसं व करमद्वितयं तथा। महान्ति पञ्चमूलानि कफवातपशान्तये ॥ १४८ ॥ गुली पर्णिकायुग्मं हे मेदे जीवकर्षभो । काकोल्पापगन्धा व विदारी च वावरी ॥१९॥ पातपित्तभवान् रोगानशेषान् सापजन्मनाम् । पूर्ण: करका करायो वा योगोऽयं हन्ति निवितम् ॥१५॥ १D° पुशास।२ A export IPC E T'I* EN

·मानसीहासा।
(वितिः
+
पटोसपागानि निम्बषाध्यता विषा ।
पायक पर्पटं विका-पत्सके कफपित्तमित् ॥ १५१ ॥
हिए सौवर्चसं शुण्ठी गुढं झूलस्य शान्तये ।
यूपनाननं चारणोः शुष्ख्या केवण्याऽपि वा ।। ६१३ ॥
अपगन्धा कणा रात्रिः कृमिघ्नं रसपनाम् ।
पृथक पृथक पठान्यष्टौ वरिष्ठो मुष्टिमात्रः || ६५३ ॥
पञ्चभिरर्युक्तो योगोऽयं हन्ति मारुतम् ।
सूत्रकृच्यमयाध्मानं शूलं चापि व्यपोहति ॥ ६५४ ॥
कुटनं शृत्वरं च यवक्षारं च चित्रकम् ।
प्रतिद्वयं च सिदार्थ विजातिवषा घनः ॥ १५५ ।।
पिप्पली पिप्पलीमूलं रजनी शिवभकम ।
सिन्धुमातं बचा लि पूर्णितो गोपवान्वितः ॥ ५ ॥
योगोऽयं माठरस्याः करिणा दीपनः परः।
सामवायु हिनस्वाशु सापवानोजवा ना ॥१७॥
सैन्य भीरकं दन्ती वृत्वरं फलत्रयम् ।
करबादितयं कृष्णा पटो निम्मपालबाः ॥ १५८॥
ज्योतिष्यती गुहवीच पासा चेति सर्णितः ।
पिण्डो मोहदं हन्ति पहिमाशु रोवि च ।। ६१९ ॥
त्रिदर्की स्नही दन्ती नीली लवणपशकम् ।
मामी सेवनाः शूलकम्याध्मानविनाशनाः ॥ १६ ॥
पाग-पटोमहानि निम्पनिम्मपर्पटम् ।
ज्योतिष्मती स्नही वासः पम्याधिकाधिम् ॥ ५६१ ॥
पा-टफल्मोध्राणि चित्र वृहतीफले ।
तिका हरामा रात्रिः विफला हवा ॥११॥

·१ मानसोबासः विकटु वायमाणा च पोकरं गणपिप्पली । पातकी चेति पूर्णोऽयं मधुना कष्ठरोगनुत् ।। ६६१ ॥ सैन्धर्व नागरं कुठं बचा शिशु निशादयम् । सिद्धार्थक-यवक्षारो मेका चर्णितम् ॥ ६६४ ॥ दधा विलोडितं कोष्णं कफबानमोफनित् । स्वेदं व कारयेच्छोफे प्रच्छन्नं वा ययोचिनम् ॥ ६१५ ॥ शोफे विपाटिते पक्के द्विविद सैन्धवान्विता । क्षेपणीया प्रयत्नेन प्रणान्तः पूयशान्तये ।। ६६६ ॥ कुप्यत्यमुह च पित्तं च जाते साक्षते भृशम् । घृतमाक्षिकपूर्ण तद् विधातव्यं दिनत्रयम् ॥ ६६७ ।। तिला निम्बस्य पत्राणि रजनी चेति पेषितम् । मधुयुक्तं व्रणानां स्याच्छोपनं रोपणं परम् ।। ६६८ ॥ कतकस्य फर्म रोधं मधुकं चन्दनं धनम् । प्रपोटरी मभिष्ठा वालकोशीरक तथा ॥ ६६९ ॥ एभिरिचिता वर्तिश्चूर्णमायोतनं तथा । सर्वेषामक्षिरोगाणां शस्यने सायमन्मनाम् ॥ ६७० ॥ सीरमाणां निकाये विकृतं निक्षिपेदनु । त्रिफला रोचनं लाक्षा सिन्दूरं रोधगुग्गुलम् ॥ ६७१ ॥ भालान-रमनी-घोप्टाफमकामार(म) सैन्धवम् । मोराष्ट्रिकाशनं चैव रस सर्ज समुद्भवम् ॥ ६७२ ॥ श्रीपेष्ठं चेनि मर्य का सम्मिश्रयेत् तनः । दपा विघटयंस्तनः शनैमिना पिपरु ।। ६७३ ।। 12 ·मानसोडासः। [विंशतिः ३ लेोवत् तद् घनीभून पिच्छलं वज्रलेपयेन् । दिपानां तलबधार्थ कल्पयेत् मुविचक्षणः ॥ ६७४ ।। इति गनचिकित्सा ॥ नृपः पर्णिका मुद्रपर्णी मारपणीं। उग्रगन्धा बचा-रमानो। पत्रकः । पूतियं कृष्णा पिपली । वामा आटपाः । प्रन्यि पिपली मूलम् कटफळ कापर्यम् । सौगष्ट्रिका तुग्मृत्तिका । त्रिवतं त्रिनेहम् । श्रीपेटः सरलद्रुपनियांमः । ६७७ ॥ इति गोषधिनिघण्टु । मुख्यं दन्निवलं राज्ञां समर विजयीपणाम् । नस्माभिजवले कायां पहना द्विग्दा नृपः ॥ ६७८ ।। उपचारान प्रकृतीत दानार्थ करिणां अनेकायुषसीणाः पनाकामजगजिनाः । चतुर्मिस्तुरगयुक्ना रखाः मारधिनादिनाः ।। ६८९ ॥ महारथः ममाकान्ता वारः स्पन्दना नृपः । चतुगे बले कायर्या रणे विजयकाक्षभिः ॥ ६८० ॥ खाचर्मपराः केचिदन्यं स्युः कुन्नपाणयः । सल्लचक्रधगः केचिन कमिन्सहरमाणयः ॥ ६८१ ॥ धनुर्धरास्तथा केचित् केचित् परशुपाणयः । शनिशुलधराः केचिन केनिक धुरिकामः ॥ ६८२ ॥ यन्त्रमुक्नायुगः केचित् केचिन्सुनायुशास्तथा । अमुक्तायुधहस्ताच मतायुधकगस्तथा ॥ ६८० ॥ ईक चतुषवं विद्वान युद्धाय विनितश्रमः । कुगांदनन्द्रिना राना मंहरणाचनः ॥ ६८५ ।। इति बलाध्याय: ।'६॥

·मध्यावा ]
मानसीहासः।
कुलीनं च मुशीलं च मुखे दुःखे च सम्मतम् ।
अमायं हरचित्तं च धनैः पाणैरपत्रकम् ।। ६८५ ।।
नीति शौचसम्पनं व्यसनेष्वपरामुखम् ।
कुनि नृपतिर्मित्रं धर्मार्थ मुखसिद्धये ।। ६८६ ॥
इति सुहृदध्यायः ॥ ७ ॥
आत्मायनो नृपः श्रेष्ठो द्वयायत्तस्तु मध्यमः ।
कनिष्ठः सचिवायत्त इति नीतिविदो विदुः ।। ६८७ ॥
मदीनमिदं राज्यं राजा च वसगी मम !
मया यत् क्रियते कार्य नन कार्य केन लख्यते । ॥ ६८८ ॥
इन्यात्मगणाध्मानः सचिवो यत्र जल्पति ।
कनिष्ठं तत्र त राज्यं सचिवायत्तमुच्यते ॥ ६८९ ॥
विसं यन्मया कार्यमवश्यं मन्यते प्रभुः ।
इत्यारोप्य योः साम्यं सचिवो यत् तु भाषते । ६९०॥
मुखामुखपदं चैवमुभयाधीनमिदिनः ।
नद्वाज्यमभयायनं मध्यमं परिकीर्तिमम् ॥ ६९१ ।।
प्रभोराज्ञां विना नाई समर्थः कार्यसिद्धये ।
इति भीत्या नृपे भक्त्या सचित्रो यत्र वक्त्यलम् ॥ ६९२ ॥
यत् तु राज्यं भयापेतं मुखदं सर्वसिदिदम् ।
श्रेष्ठं स्थिरतरं सम्यगात्मायत्तं प्रकीर्तितम् ॥ ६९३ ।।
अनुग्रहे निग्रहे च दाने चादानकर्मणि ।
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च ग्रहणे मोक्षणे तथा ॥ ६९४ ॥
स्वयं समयों यो राजा स्वाहा चत्र निरर्गला।
निजशक्त्या समायुक्तः स प्रभुः प्रभुरुच्यते ॥ ६९५ ॥

·२ भामसोसामः। (विशति भाजारूपेण या शनिः मोपा मनि बिना। प्रसुतिर साया सपमा मरिमोदया ॥ ६. इति प्रशान्यध्यायः ॥८॥ वायस्य माधनापायाः महागानतो सपाः । कालविचारध विनानां नमनिकिया ॥ ६९.७ । कार्यामदो मुम्ब चति पक्षामा साम्यते । गम्मतेऽणेष चाणश्यामने नया ।। ६९.८ ।। पश्चामापविमानध मानुन मुम्बाटयः । अभीएचारिलम्प निमिष्टा पन्ध प्यने ।। ६९६ ॥ पभिभियने मन्त्री दाना पान नाति भान्यना विहिलो भयो प्रणाऽपि न विनं। १ ।। मननं गुप्तवाक्यम्य नियं गवाहतः। फया मदाम्भाः पृण्यं पनाति पथा ॥ ७.१ अधिगम जान महान व्यापिमान बर-बामणाम् । प्रिया पि लियो मानिसमापि कारिकान १७.. निगौचरना दमान या लोचनगावगन । भाग्यन पाना यन्नान ना काम नगर ॥ ७..॥ भावनाब म्यानं प्रामार वा राम्बितम् । भरण्य विभने चापि पत्र दाखिलः ॥ ७० ॥ पच्या पत्रवेन्यन्त्र माग गया। शवायपरमाणे या मानिद्रा मुखास्थितः ॥ ७०५ ॥ धर्ममर्थ व कामं च स्याहत्य मारम् ।

·अध्यायः १] मानसोझासः। रिपूणा निग्रहोपायमानापर्जनोद्यमम् । भृत्यानां भरणं चैव प्रत्यूहाना प्रतिक्रियाम् ।। ७०७ ।। सन्माननं च मित्राणां पुत्राणां नयशिक्षणम् । शुद्धान्तनितारक्षा शिक्षा च गनवाजिनाम् ।। ७०८ ।। पन्त्रिणा मन्त्रितं दुष्टममात्यानां विचेष्टितम् । रक्षणं च कुमाराणां सामन्तानां च शातनम् ॥ ७०९ ॥ रागापरागों लोकानामात्मनश्च गुणागुणो। आय-व्ययं च वित्तानां कोशस्यापि विवर्धनम् ॥ ७१० ।। दुष्टानां दमनं चैव शिष्टानां परिपालनम् । पूजनं सुर-विप्राणां वांश्रमनिरीक्षणम् ॥ ७११ ॥ दुर्गाणां रक्षणं सम्यक् परभृपालचेष्टितम् । मारणं तस्कगदीनामान्मरक्षाविधिक्रमम् ।। ७१२ ॥ प्रकृतीनां च सद्भा धान्यादीनां समर्थताम् । शान्तिक पौष्टिकं कर्म नित्यं नैमित्तिकं तथा ॥ ७१३ ॥ माननं पुद्धिवृद्धानां देशकालविमर्शनम् । चिन्तयेन्यन्त्रिभिः सार्दै स्वयं वा वसुधाधिपः ॥ ७१४ ॥ आइय मन्त्रिणः सर्वान् मन्त्रयेत पृथक् पृषक् । अभिमायं विदित्वेषां गुणदोषो विचारयेत् ॥ ७१५ ।। पन्विभिमन्त्रिते मन्त्रे गुणदोषौ विचार्य । स्वयं निधित्यान्यतरत् कार्य हर्यान्महीपतिः ॥ ७१६ ।। किकृतं करणीयं कि क्रियमाणं च किया। किंसिरं किमु साध्यं मे इति चिन्त्वं मुहुः ॥ ७१७ ॥ poppinemamukta १]रक्षा।

·(विशतिः । मानसीवासः। बहुलाभं सुसाध्यं च धर्य कीतिविवर्णनम । कार्य विचार्य कर्नव्यं भाना मुखमिरछना ।। ७.८॥ ममावाय गयो पत्र व्ययो यत्राधिका मन् । असाध्य च शनोपायः कशित नम पवन १९ ।। अधम्यमयशम्यं च पचानापरं च यन् । दुर्लभं लमबहार मन्त्रं नम मन्त्रान् ॥ २० ॥ कामात क्रोपा भयान्गल्लाभ्यमानो न मुनि ! यया भम्पा युन: काप(ये) पन्धनिम्न मा मता ॥७०१!! IA इति मनशम्पाय ॥२॥ भूमि देव्यं गमानवान गन्नानि विजय नया । ग्रहीतुमानामा क्रियाविना नृपः ॥ ... पार यन मयं कार्य इस दिन मियान । न मानि च नन् कर्नमुम्मा र पुनः पुनः ।। २।। यस्य म्यादपमे नित्यं विनमुन्मारमंपुनम । उम्मानिः माया नगाणा भूमिपिणनाम ॥ २४ ॥ न्युन्माहशामयय ..॥ नाकान्निसाध्या यः कषि शिक्षाबायपेलया। तेन मार पडीत मन्धि नीतिविपक्षणः ॥ ७२५ ॥ जेना धुं बलिई यानमारभ्यरिकन का। नवापि मन्धि कुर्वीन नयमावरिधारः ॥ ७२६ ।। पनीयमा पाग्यमानो याद नया | नवापि सन्धिीत मला नीनिमनुनमाम् ॥ ७२७ ।। सन्धिवर्तिपः प्रोको क्षेत्र: मम्मपनपा।

·मायायः १२ ]
मानसोहासः।
सुननोऽयमिति मात्वा स्वयं सद्गुणवान्धवः ।
करोत्पलोभसः सन्धि मित्रसन्धिः स उच्यते ॥ ७२९ ॥
कन्यादानेन या हत् सन्धि कार्यवशानृपः ।
सम्बन्धनः स विज्ञयः सन्धिः मन्धिविचारकः ॥ ७३० ॥
अन्योऽन्यस्योपकारार्थ यत्र सन्धीयते नृपः ।
परस्परांपकाराख्यः स सन्धिः पांच्यते बुधैः ॥ ११ ॥
गमानवांस्तथा रत्नं सुवर्ण भूमिमेव च ।
दत्त्वा यः क्रियते सन्धिरुपहारः स उच्यते ।। ७३२ ।।
इति सन्ध्यव्यायः ।। ११ ॥
मुयन्नेन सहायेन सामध्येन बलेन च ।
मन्त्रहीनेन भूपाळः सार्दै कुर्वीत विग्रहम् ।। ७३३ ।।
काममा लोभनव भूभवी मानसम्भवः ।
अभयाख्यः समाख्यान इष्टोऽय मदोत्थितः ॥ ७३४ ।।
अर्थशाने परः रूयात एकद्रव्याभिलाषुकः ।
इत्यष्टौ विग्रहाः मोक्ता नवमी नोपलभ्यते ॥ ७३५ ।।
सीनिमित्तो हि यो जातो विग्रहः कामजः स्मृतः ।
द्रव्यापहारजनितो निग्रहो लोभनस्तथा ॥ ७३६ ॥
भूम्यर्थमुत्थिता यस्तु विग्रहो भूभवो महान ।
विदार्य कृतो यस्तु विग्रहो मानसम्भवः ।। ७३७ ॥
शरणागतरक्षार्थ यो भवेद् विग्रहो महान् ।
अभयाख्यः स कयिसो विग्रहो नीतिवेदिभिः ॥ ७३८ ॥
मित्रायें बन्धुभृत्यार्थे विग्रहो यः समाचरेत् ।
इष्टजः स तु निर्दिष्ट नीतिस्पटारिधिभिः ॥ १९॥

·मागास [मिति: पदिगपदमातेन विवाश्नमोन। योरमेन मदेनाव चिनो यो पोनृणाम् ॥ ४० ॥ एतेदेः समुत्पनो पतिभ्रंशकरो मान । अविवेकाद्य उत्पमस भरंच महावितः ॥ ७१। एकमई समुहिश्य यो यो निब्रो पिकः । स प्रोक्तः शासनाचदम्याभिमापरः॥ ४० ॥ इति विग्रहाध्यायः ॥1॥ देवोपानकोशष म्याधिना पारितोऽपि वा। म्पमनामरिना राणा पारितोऽपि वा ॥ पलकोशशिरानो या योग पिरियादिना । नस्योपरि नपा यापानिनीयमिदये ॥ ७॥४॥ भरतकाले बसन्ने परिपानांवरियो । निमित्वं जन सम्रा पात्रा तीन पतिः ॥ ४५ ॥ सन्धानमा पारिवगेग मित्रविप्राणीसा। इन्द्रनिम्यांममा न्या समयी शापिसीमा 6h पाणिवााण सन्चाय पचान हीन भूपतिः । मन्धानयात्रा मा पा नायकारिणी पाणिनास्य गंगा निपा याम माद । गहना मा मत यामा पाणिगंगा ८ ॥ शो मार्थ विक्षन काविमा पिताम् । गणनामा पद यात्रा विधविनानी पग ॥ ७४९ ॥ यम्योपरि मर्ष यापादानये नदार नवात् । at man Tiriraimmafri७५० ।।

·अध्यायः १३] मानसोडासः। सर्वतः स्वस्थचित्तस्य बलिघुस्यारिघातिनः । भवेद् या नृपतेर्यात्रा निष्यांना सा प्रकीर्तिता ॥ ७५१ ॥ रिपुवंश्येन सार्दै यो गच्छत्यरिविनाशने । सा तु यात्रा भवेत् कुल्या दिपना भयकारिणी ।। ७५२ ।। ग्पिाविनाभमुहिश्य त्वक्त्वा चान्यपपादकम् । सहसा क्रियते यात्रा सा भवेच्छीघ्रगा भृशम् ॥ ७९३ ॥ इति यात्राभेदाः ॥ देशं कालं तथा मित्रं निमित्तं बलमात्मनः । विर्य कुर्वती नित्यं यात्रा भवति मिदिदा ।। ७५४ ॥ पूलेऽ श्रवणे सौम्ये भोपाहियुष्यदेवते । कृत्तिकायां बुषो युक्तो वाक्पतिस्तु पुनर्वसौ ।। ७५५ ॥ भाग्ये शुक्र शनिः स्वातौ तिष्ठन्तः सर्वसिदिदाः । तस्मादेते समाख्याताः सिदियोगा मनीषिभिः ॥ ७५६ ॥ सहस्रकिरणो हस्ते सगाको मृगशीर्षके । अभिन्या च धरापुत्र मंत्र चन्द्रयमः सुतः ।। ७५७ ।। दिवौकसा गुरु पुष्ये रेवत्यां भृगुनन्दनः । रोहिण्या शनिवार तु सुधायोगाः प्रकीर्तिताः ॥ ७५८ ॥ रिक्तामु मर्यजे सूर्ये नन्दासु भृगुनन्दने । जपासु परणीपुत्रे भद्रासु च बुधे विषौ ।। ७५९ ॥ पूर्णामु त्रिदशारायें स्थिते सिद्धा तिषिर्भवेत् । सर्वकार्यकरी नृणां यात्रायां च विशेषतः ॥ ७० ॥ पनिषद् गमने धरना द्वितीया क्षेपदा भवेत् । तृतीया धनसामाग चतुर्थी निन्दिना सदा ॥ ७६१ ॥ 13 ·मानसोहातः। [क्षिणतिर पशमी भीकरी या पट्टी यानेनिरिसता । सप्तमी सर्वसाधाप कुत्सिता पाहमी तिथिः ॥ ७९ ॥ नवमी च सदा निन्या भूमिदा दशमी भवेत् । वैष्णवी जयदा नित्यं हादसी परिवनिता ॥ ७ ॥ किं पुनर्बहुनाक्तेन सर्वमिरा प्रयोदशी । अमिते च सिने पक्ष वर्जनीया चतुर्दशी ॥ ७६४ ॥ पूर्वभागं परित्यज्य पूर्णिमा गमने बरा । अमावाम्या विशेषण शशिहीना विधर्मिता ॥ ७६५ । उत्तगविनयं पुप्यो रिचार भूपतः । गहिणी श्रवणं चित्रा मामबार मुखावहाः || ३६ ॥ अहिर्बुध्न्यं च पोष्णं च भोमवार पशस्यने । पुनमुगुंगारे भाग्यं च षणे स्थिते ।' ७६७ । इग्दिवं द्विदैवं च वद्विदेवं भनेर्दिने । विष्ण्यान्येतानि शम्नानि वाप्यतेप मर्वदा ॥ ७६८ ।। हम्नः पुनर्वमुः पुष्यो रेवनी पुगभापकम् । अनुगधाविना श्रात्रं शम्नानि गमने नृणाम ।। ७६९ ॥ चम्लग्ने प्रयानव्यं हिम्ब भायेऽथवा नृपः । बने स्थिर न गन्तव्यं यात्रायां सममिमिः । ७७० ।। अष्टमं जन्मतस्त्याचा लग्रं दाशमेव न । ग्रहाणां च बलं माय गच्छेदिन्छन जयं नृपः ।। ७७१ ॥ गुरुर्लने बुधस्तुर्गे पश्चमे भृगुनन्दनः । पष्ठे कुआननयों तृतीय चण्डदीधितिः ॥ ७७२ ।। चन्द्रमा दशमो यस्य स यात्रा जयी भवेत् । सेमेण गमनं तस्य क्षेमेण च निवर्तते ॥ ७७३ ।।

·अध्याय १५]
पुषणीवसिवानां बादि केन्द्रविकोणमा ।
एको मोनो यस्य तस्य यात्रा सुखादा ।। ७७४ ।।
दो चेत् केन्द्रविकोणस्थानतियोगः स कथ्यते ।
नत्र यात्रा नरेन्द्राणां वदा रिघुनाशिनी ॥ ७७५ ।।
योगाधियोगः कषितः निभिः केन्द्रत्रिकोणः ।
तत्र पातुर्भवेत् क्षेयो स्वो लाभो रिपोर्वषः ॥ ७७६ ॥
केन्द्रत्रिकोणगाः सौम्याः पापाः षष्ठ-त्रि-लामगाः ।
ग्रहा यस्य प्रयाणे स्युस्तस्य लाभो भयो भवेन् ।। ७७७ ।।
यागयात्रा भवेच्छस्ता नृपाणां भूतिपिच्छनाम् ।
नारागुणे द्विजानीनायन्येषां शकुनादिभिः ।। ७७८ ॥
उत्तगमु विशारवायां गहिण्यां गमने
नृपः
दिवसस्य नृनाशमाद्यमागं विवर्जयेत् ।। ७७ ।।
सार्प-राक्षस-गेंद्रषु ज्येष्ठायां वासरस्य हि ।
वनयम यमं भागं यात्रायां पृथिवीपतिः ॥ ७८० ॥
स्वात्यश्वि-पुष्य- हस्तेषु यात्रायां परिवर्जयेन् ।
दिनस्य पश्चिमं भाग जयपिच्छन् महापतिः ।। ७८१ ।।
मैत्रन्द्र-बाद-पोणे त्याज्यो यनान्महाभुना ।
रजन्याः प्रथमा भागः सदा विजय मिच्छना ॥ ८८२॥
याम्ये पूर्णत्रय मैत्रे निशामध्यं परित्यजेत् ।
गमने भूपतिदक्षो रिपघाती जयोन्मुकः ।। ७८३ ।।
श्रवणादित्रये त्याज्यो नक्षत्रे दितिदेवते ।
निशायाश्चरमो भागः प्रयाणे पृथिवीभुना ॥ ७८४ ॥
श्रवणे च तया हस्ते पुष्ये च मृगमस्तके ।
सर्वदा गमनं शस्तं नृपाणां सिरिमिच्छताम् ॥ ७८५ ॥

·१०० मामनीलामः । [विशतिः मैत्राश्वि-पुप्य-हस्ताच सदिक्षु मुभाहाः । यात्रायां मुपशस्तास्ते सर्वद्वारिकजिनाः ।। ७८६ ॥ गच्छत् माघीमुदीची च कृत्तिकादिष मतम् । मादिमाके गच्छेत् दक्षिण पश्चिमा दिशम् ॥ ७८,४ ।। मैत्रादिमनके यायान पधिमा दक्षिण दिशम् । धनिष्ठादिषु शिष्येष व्रजेत् यक्षेन्द्रयादिशाः ।। ७८८ ॥ कंपगत्याद् यदा गरछन् परियो हिना भनेन । कहिना पग्यिो हनि सबकायाणि यापिनाम् ।। ७८१ ।। वायरामाननीमाशा ममाकम्य स निष्ठति । परिघा दण्डन तस्माद् यात्रायां न चियेन ॥ ७९ ॥ गमनं केचिदिन्ति कृनिकादिपु समम् । भायां दिश्चि प्रास्यां च न दोषः परिपाद्रवः ।। ७९१ ॥ मधादिपु नयाऽऽयी प्राची गरछन् न दुष्यति । मैत्रादिपु दिशं वायोनिदस्य दिशं व्रजेत् ।। ७९२ ॥ धनिष्ठादि धिष्ण्यषु वायव्यामय वारुणीम् । ककुभ गच्छता नेव परिघा विना भवेत् ।। ७९३ ।। ज्येष्ठा प्राचीदिशं शनि गरछता कामितं फलम् । पूर्वाभाद्रपदा याम्यां प्राचीपपि गहिणी ॥ ७९४ ॥ उत्तराफाल्गुनी नददुसरा ककुभं महा। यात्रणां च भवन क्लेशः सन्दोन निवर्तनम् ।। ७९५ ॥ इनि परिक्षाणि। भुकादित्यदिने गन्ता वर्मयत पश्चिम दिशम् । दुध मोमे च कोयरी कम परिवर्जयेत् ।। ७९६ ।।

·: अध्यायः १.] मानमालामः सोमेशनेश्व-रे वारे दिशं प्राची परित्यजेन् । गुरोरे न गम्तव्यं दक्षिणां ककुभं पति ।। ७९७ ॥ वारशूलमिदं पोक्तमाचार्यः केचिदेव हि। तस्मादस्मिन् न गन्तव्यं वारशूले विचक्षणः ॥ ७९८ ॥ इति वारशूलम् ॥ आदित्यम्य दिने वा धनिष्ठा कृत्तिका मघा । अनुराधा नयाऽश्लेषा भरणी गपने बुधैः ॥ ७९९ ।। आषाढे विशाखा च त्याज्याः सोपस्य वासरे। धनिष्ठाऽर्दा शतभिषा भौमवारे विवर्जिताः ॥ ८०० ॥ कृतिका रेवती मूलमनुराधा नथाऽधिनी । वा शतभिषक् चैव बुधवारे शुभेच्छुभिः ॥ ८०१ ॥ मगं शतभिपक पोष्णं वर्जयेद् गुरुवासरे । पुप्याब्लेषामघा मामी याने शुक्रदिने त्यजेत् ।। ८०२ ॥ आषादयुगनं हस्तं चित्रामुत्तरफाल्गुनीम् । मन्दवारे त्यजेत् माज्ञो यात्रायां पार्थिवोत्तमः ॥ ८०३ ॥ इति ऋक्षदोषवारणानि ॥ बहुलास दधि प्राश्यं ब्राध्यां च घृनपायमम् । ऐन्दवे माषरटिका रौद्रे च मधुरं दधि ॥ ८०४ ।। पुनर्वसौ पटोलानि पुष्ये सर्पिश्च पायसम् । सर्पविष्ण्ये तिला भक्ष्या मघासु कसरोदनम् ॥ ८०५ ।। पायसं पूर्वफाल्गुन्यामर्यम्णे शाकभोजनम् । यावकं पाणिनक्षत्रे चित्रायां चित्रभोजनम् ।। ८०६ ॥ स्वायां धात्रीफलं खायं दिदैवे गुढभक्तकम् । कुलत्थान मित्रनक्षत्रे यार शकदेवते ।। ८०७ ।।

·मानसोहासः।
Fति:२
मूले मूलकमास्वाय पूर्वाषाढ पनं दधि ।
उत्तरा जई शीतं श्रपणे इलक्ष्णमस्मनः ।। ८०८॥
गाळिभक्तं धनिष्ठागां वारुणः च शकुलीः ।
पूर्वाभाद्रपद क्षौद्र बानपूर नयात्तरे । ८०९॥
वित्त सिदमुद्गाः म्युश्चिन्यां स्वाद भाजनम् ।
भरण्या मतिलं नायं माइप गाना मुखी भवेत् ।। ८१.।।
इनि नक्षपदोहदम् ॥
पुष्पचन्यां महादेव्यामकाले दृष्टिक्षने।
मनाते गोत्रका पदंशमगे तथा ॥८॥
आशोचे महदाह च भूकम्पे चण्डमारुते ।
दिग्दाहे भूमिनिर्घोष न गन्तव्यं निगोषणा ।। ८१ ॥
श्रुने मयं वाऽपि पोलन कमापि च नाग्तेि ।
दृष्ट माला बिना धूमे नुएकाgम्य दर्शने ।। ८१३ ॥
पीसम्मान नल च परिभुकं च गामय ।
श दिगम्बर म न गन्नायं मुम्बार्थिना । ८१४ ।।
खगहिपारूदाः संन्यामिश्रावकान्य ना
कर्णनामादिभिहीना विकेशाः कृष्णवासमः । ८१५॥
मुक्तकेशानिकृष्णाका नलाभ्यना मस्त।।
गभिणी विधवोन्मत-लीबान्ध-धिरा नराः ।। ८१६ ।।
पतेपो दर्शने जाते न गन्तव्यं कदाचन ।
आत्मनो दोमनस्य च न यात्रा सिदिदा भवेत् ॥ ८१७ ॥
इत्यमालानि शकुनानि ।।
पूर्णम्म सथाऽऽद दधिन मय नवामि।
मीने शोधजे छत्रे चामरे वारयोपिति ॥ ८१८ ॥

·अध्याय ] १०३ चाषे मृगमरद्वाज फखपुष्पाक्षनेष्वपि । वृषभे समदे नाग सिते वाहे विमोत्तमे ॥ ८१९ ।। मुवर्णे दिव्य च वीणायां पटहे तथा । पढे चैव पशो दृष्टे यात्रा भवति सिद्धिदा ।। ८२० ॥ नृपा विप्रः मुहद् वेश्या कुमारी पाण्डुराम्बग। वृषाय कुभरास्ता नरा नार्यः शुभावहाः ॥ २१ ॥ गच्छेनि पृष्ठतो वाक्यमेहीति पुरतः शुभम् । आशिषः सर्वतः शस्ना मनसस्तृष्टिसर्जिता ॥ ८२२ ।। छिन्धि भिन्धि नहीत्यादि वाची मिन्द्या अपि स्फुटम् । उद्यतानां रिपात पापद्धौं शोभनाः मदा । (२३ ॥ इति यात्रायां मङ्गलप्रदानि शकुनानि । वा यात्राममय गच्छेद् वामं दक्षिणतो गदि । स्पृशद् वा श्रणं वाम यात्रामिद्धिर्भवेत् तदा ॥ ८२४ ।। प्रवेशे दक्षिणं गच्छज्जृम्भते वा तांद्यतः । कंगति नितरां मौख्यं विपरीता तु कुकरी ।। ८२५ ॥ क्रोशद्वयं यदा गच्छत् सह पान्येन मण्डलः । वामगा मूत्रयेद् वाऽपि तदाऽमो शुभमूचकः ॥ (२६ ॥ गजस्थान हयस्थानं शादल शयनस्थळम् । उलूखळ-मन-पत्र-नामर सफलद्रुमम् ॥ ८२७॥ इष्टिकानिचर्य कुम्भं पर्याणं मृतिकाचवम् । पुष्परत फलबत् स्थानं चा गच्छन् शुभदो भवेत् ।। ८२८ ।। कृतमूत्रो यदा गच्छेत पुरस्तात् सरमासुतः । नदाऽभिलषितं कार्य यातुः सिम्यति निवितम् ।। ८२९॥

·मानसोझासः।
[विशतिः २
वामगो मृत्रयेदाढ़े गोमये कुक्कुरो यदि ।
मृष्टं भोजनमुदिष्टं शुष्के निःस्नेहभोजनम् ॥ ३०॥
अमेध्यमोदनं पास नूतनं वस्तु किसन ।
मुखे निक्षिप्य गच्छन् या यानुलाभं विनिर्दिशेत् ।। ८३१ ।।
आर्द्रमस्थि तथा बवं पादत्राणं मुखे दधन् ।
उपस्थितः प्रमुशेश्चेत् सारमेयः सुखपदः ।। ८१२ ॥
इति श्वशकुनानि ॥
शान्तदीपभेदेन ज्ञातव्याः ककुभः क्रमान् ।
शुभाशुभफलमानविनागय मनीषिभिः ॥ ८३३॥
सूयें ज्वाला ततो धूमः पश्चादारसम्भवः ।
ततश्व पश्चिम भागे भस्मस्थानं प्रकीर्तिनम् ॥ ३४ ॥
भस्मानारशिखामं दाममियभिधीयते ।
शेषाः शान्ता दिनः मोक्ताश्चतस्रः पूर्वमरिभिः ।। ८३० ॥
निष्फलं भस्मनः म्यानपारसामयावह
ज्वाळे मृत्युभवेद् धमस्याने दुःख विनिचिनम् ।। १६ ॥
याममात्रं वसेद् भानुर्दिग्विदिषु प्रदक्षिणम् ।
चत्वारो दिवसे यामा यामवत्या तयेव च ॥ ३७॥
माहेन्या प्रयमे यामे मर्यो ज्वालाकुलो भवेत् ।
द्वितीय वहिदिग्भागे हतीये पितृदेवते ।। ८१८ ॥
चतुर्थे नैऋते स्थाने रात्री तिष्ठनि भानुपान् ।
तृतीये धनदस्थान प्रत्यूपे दिशि लिनः ॥ ८३९ ।।
शिवा स्टन्ति दीनेषु फलमीरितमान् ।
शिवा शान्ते जलनीपु शुभ सनि निषितम् ॥ ८४०॥

·अन्यायः १५] मानसोडासा १.५ लाभ विजयं सौख्यं मित्राणां च समागमम् । रटन्ती शान्तदिग्भागे कमात् फलमिदं वदेत् ॥ ८४१ ॥ मनेनैव प्रकारेण पल्लीनकुनमादिशेत् । दीमस्थाने रटन काकः शोभनं फलमादिचेत् ॥ ८ ॥ दीले दमाख का कुर्वाणः परुष स्वरम् । कार्यसिद्धि प्रदर्याय विनाशं कुरुते ध्रुवम् ॥ ८४३ ॥ दिशाभिमुखपारम्पः पुनः शान्तेऽभिवासते । कार्य संशयितं कृत्वा पुनस्वसिद्धियादिशेत् ॥ ८४४ ॥ दी शान्तमुखः काकः कुर्वाणो मधुर स्वरम् । ईप्सितार्थ रिपोशिं लाभं स्त्रीरव दिशेत् ।। ८१५ ॥ अन्तरिक्षेऽय वृक्षे वा कुर्वाणो मधुरं स्वरम् । मूर्यस्थाने शुभं वक्ति सर्वदा वलिभोजनः ॥ ८४६ ॥ इति शिक्षा-पटी-कारशकुनानि ॥ पोतकीस्थानमालोक्य तोरणानि प्रकल्पयेत् । तोरणात् तोरणं कार्य चत्वारिंशत्क्रमान्तरम् ॥ ८४७ ॥ पक्षद्वयस्थितौ वृक्षावष्टधन्वन्तरान्तरौ। शिवशकलयुग्मं वा कल्पितं तोरणं विदुः ।। ८४८ ॥ गृहे पिष्टमयं कृत्वा पोतीमिथुनं सुधीः । पूजयेत् पुष्प-धूपायैः कुमारीमपि भोजयेत् ॥ ८४९ ॥ तोरणस्थानमागम्य पोतक्यावधिवासयेत् । प्रयतः सन् गृहं गत्वा स्वप्यात् पाण्डविके स्वरन ॥ ५० ॥ सूर्योदये समुत्थाय सहायैः सहियो ब्रजेत् । निषतस्तोरणाभ्याशं प्रकुनालोकतत्परः ॥५१॥ 4 ·१०६ [थितिः प्रशान्तदिक्मुखो भूत्वा पोतकी नामभिः स्तुम् । पाण्डुपुत्रस्य मध्यस्य दश नामानि कीर्ववेद ॥ ८५२ ॥ पाण्डवी पोतकी दुर्गा पायोमा चटकामिया । पाराही शहनी कृष्णा तपोति नापभिः॥ ५३॥ एनेरावास विकिरदक्षतान् कुसुमैः सपम् । ध्यायेच फाल्गुनं वीरं सर्वयोषपुरन्धरम् ।। ८५४ ।। किरीटी विजयः कृष्णो बीभत्सः फाल्गुनोऽर्जुनः। सव्यसाची च पार्थव वतायोऽय पनञ्जयः ॥ ८५५ ॥ " * शिव मालामुखि बलि ग्रहाण स्वा|| शिव शिवति भगवति चण्डे इदमयं मया लीलया समर्पितं गृहाण गृहाण ॥ मागच्छ वायुवेगेन भुपं कुरु कुरु स्वाहा ॥ भनेन मन्त्रेण पिये चतुष्पथे यो शिवाये पविमर्ष पात् । तोरणेषु नामान्येतानि कीर्तयेत् । सिदिदा जायते देवी पाण्डपुत्रोपकारिणी ॥ ८५७ ॥ निशम्दा होनशन्दा वा माछतो यदि दक्षिणम् । बजेत् कृष्णा नदा यस्ता शानास्प तोरणे ॥८५८ ॥ तोरणान्तनिवमस्य पोतकी वामगा भुमा । भग्रे दक्षिणतः कृष्णा नामता पुरुषः परा ॥ ९ ॥ एका ताराऽभयं विषाद् द्वितीया कामदा भवेत् । तृतीया राज्यमामाप प्रमन्ती दक्षिणा दिनम् ॥ ५० ॥ भयर्म वामगा भूत्वा दक्षिण पदि गाति । विनाश्य कुरुते कार्य पथात इमाम संक्ष॥११॥ विपरीतकमे शेष विपरीतफलपदा । न या नपक्रमाद् यान्ती मिश्रकाणि सति ॥ १२ ॥ rammarwanNDAment ·मानवाला शुभ वायशुम मान्ते सदेव फसदायकम् । पोतकीशनशानं कीर्तितं सोमभूचना ॥ ८६३ ॥ इति पोतकीशकुनम् ॥ फळ-पुष्प-पलाशान्यं सीरिणं वा महीमहम् । पवित्रस्थानसंयुक्तं पिलायुगळान्वितम् ॥ ८१४॥ अर्षयेदधिवासार्थ सायकाले समाहितः । सात्वा शुलाम्बरो भूत्वा सहायसहितो सुषः ॥ ८६५ ॥ नवेन गोमयेनोरी लिप्त्वा गोचर्मनिर्मिनाम् । अष्टपत्र लिखेद पचं पिष्टेनाट्टैण कोविदः ॥ ८६६ ॥ कृत्वा पिष्टमयं तत्र पिलायुगलं शुभम् । चण्डी च स्थापयेत् तत्र लिष्ठां (क्लुप्तां) पिष्टेन सायुषाम् ।।८६७॥ लोकपालाष्टकं वत्र ध्यायेत् पबदाष्टके । प्रमाणं कमलस्योर्णमच्युतं च वस्थितम् ॥ ८६८ ॥ सतनामार मणवायर्नमोऽन्तर्गः । पूजयेत् फा-पुष्पाप नैवेद्य-दीप ॥ १९ ॥ देवस्थानाय नमः इत्यासनमन्त्रः । ॐ हीं भी चाहुं नमोऽ स्मिन ले अबतर स्वाहा । ध्यायानेन मन्त्रेण चण्डी वृक्षेऽवतारयेत् । पिलायुगलस्पापि मन्त्रोऽयं कथ्यतेऽधुना ॥ ८७०॥ * पिकले मेखले रेवति रात्रिचारिणि प्रामपुत्रि सत्यमेतद् मूर्ति मे स्वाहा । इस्पावाहनमन्त्रः । * भी हो ई चछि चौपदै इति मूलमन्त्रः । * सिद्धचामुणे कृष्णपिङ्गले स्वाहा । ॐ नमो भगवति कालरात्रि मन्त्रमर्षि मोपरि चामुण्डे प्रजापालनि योगेश्वरि आगच्छ आगच्छ एहि विष्ठ विष्ट ॐहीं चितिचिलि शब्दाय स्वाहा । इत्यधिवासनमन्त्रः ॥ १ BC वृषमस्या । २ CE प्रचा। ३CE ॐ हीं ही हूं बलि पनि बौद् ।

·पूना अपंप हो सम्मन्नन्सवेद । महोचवतं जपचा दांव होमगाचरेत . com मन्वबोदुम्परामाणां दूर्वानमनहीकहा। समियो मधु-सर्षिभ्या डावावनिक स्वर. 0000 वासमनवां शुष्क भस्मविपाकिबीर। धबध्वजा यूवास्ता रकपा इनवादिनी ॥ बसामृत्रपिता या मसिहाविनाम्बराए । मनवृतस्विता भीगा स्मरेपी वार्षक: 6 अपविता तो वृक्ष बेहये सिवन्तुषिः। अपयेद् गुरखे सर्व होपानगपादिकम् ॥ ८७५ ॥ देचे कार्य निदेयाय मृगोविणाले। गोप भोजयेत् ग्न्याः सर्व अजीत मषिः ॥८॥ प्रत्यूपेण समुत्थाय नदेवानादिद। गत्वाऽपियासितं स्थानं भानुभ्यां परणीगतः ।। ८७७॥ पदाधिपुटो भृत्वा मन्त्रापादीरयेन् । कथयेदुवया वाचा कार्य अपरपूर्वकम् ॥ ८७८ ॥ मध्यं व्यय देवि त्वं ब्रमधि ! शुभाहणम् । इत्युक्त्वा पृष्ठतः कुत्या पदीय कर्म ९॥ शृणुयाद् विरु तस्या स्थापीत लिया। एमनमानसो भूत्वा शकुनायोडनोपतः ॥ ८॥ पाकियो बाविस्वायः सास्तवसा पुना। ली सपीरोत्यो बीशा सिरिवार ॥१॥ ति पत्र सरा: रूयायः पिलास्यस्य पक्षिा। वेषां मात्रामभेदोऽयं वक्ष्यते सरभेदतः ॥ २॥ १) शूलध्वममताहाना रक्तानम् । २D कुर्याद दीप्ता रोगुः॥ Dवाब। कुरु । simp.ultierrelasmaithPHONADAwarette

·4
एकमात्रबिखित्युक्ताः सहयन दिसात्रिका।
वित्वेन त्रिपात्र: स्यातुविधनुष्काः॥८
पत्रमितपत्रमाण पोरवोऽसौ मनीषिमिः।
स्वरूप वस्य पक्ष्यामि सराणामनुकारता ॥४॥
पिड एकमात्र चिकि द्विमानः । पिक्षिकि भिवान।
चिहिचिकितुर्माना । पिरिचिकिति पायाः ५ पार्षिकः ।
किए १ किषि। किपिपि।किषि किवि । चितिलिपि
५ मायः॥ २ मा
देवसा । बीच १। चीचु २॥ चीचुचु । चीचुची पीपीडा
पाहा ।। मृत् १ । विष २। क । की बीसर । पुखर
पार्थिवादिक्रमेणोक्सा: पब मात्रा पृथमिपाः
तेषां पिरतो यः कषि स मधुर स्वर इम्यते ॥ ८५.
घोडोदितो गुरुः प्रोक्तो नबधोक्तः प्लुतो भवेत् ।
सयौ स्वल्पं गुरौ मध्यं प्लुते पुष्टं फलं भवेत् ॥ ८ ॥
पार्थिवं इस्ते इष्टः संलापी जल स्वरम् ।
तेजसं मदनाक्रान्त इति शान्तात्रया सराः ।। ८८७॥
वायव्यं कुरुते क्रुद्धः शोकातों नाभसं सरम् ।
स्वराविमौ मदीमाख्यो चिबुधैः परिकीर्तितौ ।। ४४८॥
पूर्वदक्षिणदिग्भागे पार्थिवः प्रबल: स्वरः।
पथिमाया व कोषेर्या बलवान् जलजा स्वरः ॥ ८८९ ॥
वायम्ये जसे कोणे पनिष्ठस्तैजसः स्वरः ।
रेशाने नैर्माते कोणे पळीयान् नाभसः स्वरा ॥ ९ ॥
भाष्य-पार्थिवयोमैत्री तयोराप्यो पलाषिकः ।
आप्प-तेजसयोर तयोरा यो महसका ॥ ८९१ ॥

·मानसोबास
[ति
आप्य-मारुतयोवैरं बलवान् मारुतस्तयां।
मध्यस्थानाम्बरामेयो नाभसस्तु तयोरखी ॥ ८९२ ॥
नैव अपून मित्रे च नामसाप्पो परसरम् ।
तथापि नामसो नादः पसः परिकीर्तितः ।। ८५.३ ॥
पार्विवानेययोमैत्री सत्र मोमोपली सरः।
बनमानिलयोधी पसवाननिकस्तयोः ॥ ८९४ ।।
जळमारुतौ शब्दो मागुतो भौमवैरिणौ ।
वावेव पवागतो मित्र पोषस्य कीर्वितौ ॥ ८९५ ॥
चतुर्मावपि शब्दाना नामसामरिष्यते ।
एवं सराणादिष्ट मित्रामित्रपणवम ।। ८९५ ॥
सस्पां दिपिकर पूर्ण बदई विसनि ।
शत्रुक्षेत्रे फलामा विपरीवस्थापि वा ॥ ८९७ ॥
भौमादनन्तरवाप्यः सर्वसिरिमदो भवेत् ।
विपरीतक्रमेमेव फसनाशकरौ सरो ॥ ८९८ ॥
प्रथमं पार्थियो नाद स्लैमसस्तदनन्तरम् ।
वाञ्छितार्षपदो स्याता विपरीतो ततोऽन्यथा ।। ८९९ ॥
भादौ चेत् पार्षिको नादः पचान्माननी पदि ।
लामपूर्वा तदा हानिहनिलामो विपर्ययात् ॥ ९०० ॥
प्रथमो भूमिजो नादो द्वितीयो नापसो यदि ।
मुखपूर्व भवेद् दुःख दुःखात् सौख्यं विपर्ययात् ।। ९०१ ॥
आप्यस्य पवादाप्रेयः फलं कृत्वा विनाशयेत् ।
व्यत्यासेन समुद्भतो व्यत्यस्तफलकारिणौ ॥ ९०२ ॥
प्रथमो जलनः शब्दस्ततयेत् वायुसम्मकः ।
भयं वित्तविनाशाय परीत्येऽपि तारो॥९०३ ॥

·मानसोडासः। जलजार व्योममा पचाम्पिवयुद्धाद भवेन्मृति । विपरीतक्रमोइवो पशुतो एतिसूचकौ ॥ ९०४ ॥ आग्रेय-मास्तौ शब्दो क्रमाजातो धनापहों। मृतिसमचको यो विपरीतक्रमोदितौ ।। ९०५ ॥ क्रमेण व्युत्क्रमेणापि नादौ तेजस-नापसौ । कुरुतः कलहं चोचं भयं च सुमहचरम् ॥ ९०६ ॥ व्यत्यासात् क्रमशो पापि शन्दो वायव्य-नामसौ। पिचनाशं रणे प्रत्युं नरस्य कुरुते धुरम् ॥ ९०७ ।। अन्यैरभिहितो भौमः कार्यसिदिविषावकर । अधिक पार्षिको नादः सर्वकामफळमदः ॥९०८॥ अपाणां वा चतुर्णा वा पनानां प्रवणे सति । पश्चाच्युतोऽधिको वाऽपि पार्थिवो ध्वनिरुपमः ॥ ९०९ ॥ पार्थिवं सलिलं नादं स्वस्थानागस्तरो। कुर्वन् कामं मुखं कीर्ति जयं शंसवि पिवः ॥९१०॥ अवतीर्य निमस्थानात कर्जन नादौ शुभावहौ । कनिष्ठ फल्लमाचष्टे क्लेशाला विहामः ॥ ९११ ।। वृक्षस्याने रवं कुर्वन् पार्थिवं वारिज खगः । पुष्कलं फलमाख्याति मध्ये मध्यमपो बघु ॥ ९१२ ॥ विन्यस्य पदने भक्ष्यं भुक्त्वा वा तद् विहामः । रम्पस्थानस्वितः कुर्वन् शुभौ नादौ शुभं दिशेत् ॥ ९१३ ॥ मत्यमुत्सृज्य पवस्वं यदा वक्ति भौध्वनी। सदा शंसति सम्पानि पिकविमः ॥९१४॥ १D भतुलं व सुसं।

·मानसोल्लास:
(विशतिः
अचितं पादपं त्यक्त्वा पादपान्तरमाभितः ।
रचयन् शोभनं शब्द दिशेद देशान्तरे सुखम् ॥ ९१५ ॥
अमरे शुष्कवृले वा भवशाखे च कोटरे ।
हर्षन् नादं शुभं पिको भयमुन प्रशंसति ॥ ९१६ ।।
शुभस्थानस्थितो वापि गता वाऽय प्रदक्षिणम् ।
हर्मन शान्ते घुमादन्यनादं शंसत्यक्षोभनम् ॥ ९१७ :
कामता शान्वदिती बर्वाण: शोभनं पनि ।
चोपन फम्मा चिरकालेन पिला ॥ ९१८ ॥
भोपाप्यतेजसैन दरपती शुभदेगा।
पिहला प्रीतिमाचष्टे सुखं सामं जपं यशः ॥ ९१९ ॥
इति पिलाशनम् ॥
वयित्वा गणाधीशं सर्वविघ्नविनाशनम् ।
हुमायां सहिला नार्यग्निनः सुमे जनेऽखिले ॥ ९१०
बलतेः पुरयेयुम्ना यत किशित कुरवादिकम् ।
पणिकार्य नमः कुन्ना मतहवाभिमन्वितम् ॥ ९३१ ॥
मम्मार्मनीकृनावेष्ट स्थापपेयुगणाधिपम् ।
अमेयुस्तं समादाय रजकस्य निकननम् ॥ ९२२ ॥
नद्वहस्य पुरोमागे निक्षिपेयुः मिनायनान् ।
मनोगतं समुद्दिश्य शृणुयुः मुमाहिनाः ॥ ९२३ ॥
भूपते बचन किजिन रमकायमध्यगम् ।
नार्या नरेण बालेन प्रोक्तमन्येन केनचित् ॥ ९१४ ॥
मेरसंसापनोद्भूतं शुभ वा यदि बाशुभम ।
शृणन्तीमिः फर्क नहाक्पार्वविचारता ॥ ९१५ ॥

·अध्याय: १५ मानसोल्लासः। चालनियेऽप्येवं श्रवणे बोधने क्रमः। यद् अयुर्वचनं तत्र तत् तथा न तदन्यथा ॥ ९२६ ॥ शानं भाखमालोक्य भाविकार्यानयोधकम् । शकुनं वर्णिनं सम्यक् सोमेश्वरमहीसना ॥ ९२७ ॥ इत्युपश्रुतिशकुनम् ॥ इति यात्राध्यायः ॥ १३॥ अवृष्टया सोयरहिते दुर्भिक्षे पर कान्दिने । परेषा दुःस्थिते देशे नैव याात् कवचन ॥ ९२८ ॥ परम्परविरोधन झीयमाणेश। नदिनाशो भवेद् यावद तावत् तिते हुदिमान ॥ ९२९ ॥ स्वस्थासनमुपेक्षाल्यं मार्गरोषासनं तथा । दुर्गमाध्यासनं चैत्र राम्चीकरणासनम् ॥ ९१० ।। रमणीयासनं चान्यत् तथा च निकटासनम् । दूरमार्गासनं चैत्र प्रलोभारूयं तथैव च ।। ९३१ ॥ पराधीनामनं चतद् दशमं परिकीर्तितम् । इतोऽधिकं न हश्यत नीनिझरन्यदोसनम् ॥ ९१२ ॥ निष्कष्टके तथा राज्ये सांते वैरिमण्डले । स्वस्थाने या स्थिती गहां स्वस्थामनपिनि स्मृतम् ।। ९३३ ।। यदस्माभिरनुष्ठेयं देवेन क्रियते हि तत् उपदण्डप्रयोगाच व्यसनाद् वृत्यदर्शनात् ॥ ९३४ ॥ दुर्भिक्षान्मर कापानाद् विनाशं यास्यति ध्रुवम् । इत्युपेक्ष्य नृपस्थानमुपेक्ष्यामनमुच्यते ॥ ९१५ ॥ नद्याः पूर्णप्रवाहेण गमनं रोषितं यदि । तेन दोषेण यत् स्थान मारोशपनं स्मृतम् ॥ ९३६ ॥ ( ABCE तिष्ठेत । २Dयास । 15 ·मामालासः। (विशतिः । दुर्ग ग्रह तुमयुको वारयन् यस्मादिकम् । तदुपान्ते बसद् यस्तु दुर्गमा यामनं हि तत् १९३७ ॥ बलादुपाणिते राष्ट्र वेशार्थ यत्र विति। सन् स्थानं कथिनं रामा गएनीकरणासनम् । ९८ ॥ विजिगीपुर्नपो गया रिपु हन्ना रणाणे । रम्यां वनिमालोक्य या निनि मानुगः ॥ १९ ॥ परमेन्धनगिष्ठे जलायमनिते। तत् स्थान नीनिवासी रमणीयामनं म्मतम् ।।९५० ॥ दुग्म्यस्य रिपो गाना विनामाय ममयः । समीप यन चिनि कुशांत ना मवेमिकामनम् ॥ १५ ॥ दुग्देन नृशे गन्ना कला कार्यमभेषतः । विज्ञाय नपुग्दा यत्र निन्यानाकुलम ॥ ९४२ ॥ वपर्नुव्यत्यया या कालाप सम्मनः । नावद् यचिनं स्थानं दग्मागांमनं हिनन् ॥ ९४१ । हसन्यश्व-धन-गन्नानि दर्ग गएं नया च । किश्चिकालं म्यितिः कारिपु ता ददामि ते ॥ ९४५ । इनि प्रलोभिनाजगन पत्र निष्ठनि भूमिपः । नत प्रलोभायनं नाप कथितं नानिदिभिः ॥ ९४५ ॥ मांस पक्षे दमाहे वा पो पशगत्रके। माभृतं ते ददापनि पलोय म्यायाम ।। १४ ॥ आशया पार्यमाणस्तु नत्र निति यविरम् । मलोपासनमे या सदालयानं मनीषिभिः ॥ १७ ॥ १ A वामार्थ ॥१३ प्रभृतं सामनीषिभिः ॥ aamermais ·अध्यायः ११ मामलोहामः। स्नेहान् वा नैरिभावान् वा गन्तुं देशं सकं न यः । लभते तस्य तत् स्थान पगपीनामनं स्मृतम् ।। ९४८ ।। इत्यासनाध्यायः ॥ १४ ॥ स्वयं हीनपलो राजा जयतुं न पश्यति । बलिना पाल्यमानी यः क्षेपस्यानं ममापयेत् ॥ ९४९ ॥ मन्संश्रयोऽज्यमंसों दुर्गमंश्रयणं तथा । इति भेदाखयः प्रोकाश्चतुर्थो नोपलभ्यते ॥ ९५० ॥ महना शत्रुणा यस्तु पीडिनोऽल्पबला नृपः । सत्यसन्धं परिज्ञाय नमवाश्रयते बुधः ॥ ९५१ ॥ बहून वा मद्गुणान् वीक्ष्य शत्रु यस्तु समाश्रयेत् । नं गुणं नीतितत्वज्ञाः मनश्रयमुशन्ति हि ॥ ९५२ ।। शत्रुणा बाध्यमाना हि स्वयं वाऽप्यनुपायकः । गुणहीनं रिपुं ज्ञात्वा श्रयदन्यं गुणाधिकम् ।। ९५३ ॥ बलिनं क्रियया युक्तं धर्मज्ञं मन्यवादिनम् । आश्रयेशं यस्तु माज्यसंश्रय उच्यते ॥ ९५४ ॥ वैरिणा बलयुक्तेन पीडिनो ह्यसमो रिपुः । यन् तु संश्रयते दुर्ग दुर्गसंश्रय इप्यते ॥ ९५५ ।। इत्याश्रयाध्यायः ॥५॥ बलिनार्दिपनामध्ये वाचा जन्मानं समर्पयन् । देवीभावेन वर्नेन काकाक्षिपदलक्षितः ॥ ९५६ ॥ लाभाद् वाऽपि भयाद् वाऽपि योगक्षेमार्थयतः । यामध्ये चिरं कालं द्वैधीभावेन यापयेत् ॥ ९५७ ।। नीतिशास्त्रार्थसाग्झनामभेदार्ययनतः । मिध्याचित्तः समाविष्टा मिध्यावचन एच।।९५८॥ | ABDE पयेत् ।

·मानमोखासः।
[विशतिः २
मिध्याकरण इत्यन्यस्तथा चांभयतनः ।
युग्ममानकाचेनि देशी मात्र पसा ॥ ९५९ ॥
चिन विरोधमाध वचमा प्रियभाषणम् ।
दूधीभावोऽयमारूपानी पियाचित्तोऽर्य हाविदः ॥ ९६० ॥
वचमा पियमारूति कर्पणा वर्ततेऽन्यया ।
देवीभागोऽपरः प्रोक्तो पिध्यावचनसंबकः ।। २.६१ ॥
म्नां सां किमयादी कार्य विधामकारणात् ।
कगनि भावदुष्टोऽमो मान कार्य विनाभयन् ।। ६० ।।
एवं य: कुरुते पिया पिानांधाय पार्थिवः ।
विध्याकरणनामाऽपोसाभारः प्रकीर्तितः ।। २।।
गुप्तं वेतनमेका नया पत्र प्रकाशितम् ।
गृहीत्वा यश्चरन पायी गुमं दम्युरिनेछया ॥ ९६४ ।।
अक्षिता रिपोर्मन्ध भिक्षा मम्मामिनेभयन् ।
यत्र निपनि दैविध्यान स स्पायवेतनः ॥ ९६५ ॥
पद्रिधु माषयमंनि हितं भृतं पात् ।
अन्यनापि तमुहिश्य दनं गमि-गजादिकम् ॥ ९१६ ॥
संवा पयिष्यामि मापयिष्यापि रिम् ।
इति ब्रुवन विम्दाभ्यो दाम्पा ममाहरेत् ।। ९१७ ॥
नयारमानरूपः सन यत्र रामा पर्नते ।
देवीमा नपरगाहर्यग्मधात शा॥९॥८॥
देवीमा समालय य एवं वर्तते नृपः ।
विपक्षमीमादसे मन्धरक्षाविचक्षणः ॥ ९१९ ॥
इति देवीमाताध्यायः ॥ १॥

·अध्या: २७] मानसोझासा सन्धि च विग्रह व गगनपामनमाश्रयम् । देवीभावं च यो वेत्ति प्रयोक्तुं भनुमण्डले ॥ ९७० ॥ बलवान कोशसम्पयो गुणषटकियाधुषः । म कृन्मां पृथिवी मुंडू देशकालसहायविद ॥ ९७१ ॥ उपायेप्तमं साम भेदी मध्यम इष्यते । उपप्रदानमधमं दण्डः कष्टतमः स्मृतः ।। ९७२ ॥ अपायर्गहनत्वाच द्रव्यहानेरभावतः । सिद्धिमायान्ति कार्याणि नतः सामोत्तमं मतम् ।। ९७३ ।। कृत्सिता भेदपायान्ति न ते विश्वासभूपयः । अनः मन्दहरूपत्वाद् भेदोऽयं मध्यमः स्मृतः ।। ९७४ ।। वित्तस्य संक्षयः पूर्व सिद्धिदैवे व्यवस्थिता । उपपदानमधमं तेन प्रोक्तं मनीषिभिः ।। ९७५ ॥ मा क्रियते पुरं रणे संशयितो जयः । राज्यं च जीवितं चैव दयः कष्टतमस्ततः ॥ ९७६ ।। कुपितस्य प्रिय वाक्यं कोपडदो प्रजायते । यथाऽअपस्य प्रसस्य ज्वालाये जलबिन्दवः ॥ ९७७ :: कुलीनेषु कृतशेषु साईबिसेषु साधुषु । कार्येषु च मेधावी पूर्व साम प्रयोजयेत् ॥ ९७८ ॥ प्रथमं कर्णसुभगं द्वितीयं दैविक तथा । तृतीय स्मारकं मोक्तं चतुर्थ लोभनं स्मृतम् ॥ ९७९ ॥ तथैव पनाम साप निमार्पणपिति स्मृतम् । उपायेपूत्तमं साम कथितं निरुपद्रवम् ॥९८० ॥ मधुरैः सुखसंसारन्येश हदया। एवं पयोधर्यत् साम तत् कर्णसुभगं सतम् ॥ ९८१ ।।

·-- मानमोडामः। (विशतिः . विश्वासअननोपायः अपयेदेवपुर्वकैः । क्रियते यश्च नीतिः साप तद् देविकं विदुः ॥९८२ ॥ यदासीन बान्धवं पूर्व माम्मतं विस्मनं स्वया । इति संस्मार्यते यत्र स्मारकं साम तन् स्मृतम् ॥ ९८३ ॥ ग्राम पुरं तथा राष्ट्र वाजिनं वारणं धनम् । दाम्यामीति च यत् माय स्मृतं तदिह लोभनम ।। ९८४ ॥ भवत्कार्ये मदीयं मं शरीरं च पयार्पितम् । इति वागर्पित मानि कथितं ननिमार्पणम् । ९८५ !! इति मामाध्यायः ॥ १७ ॥ मापोपायेरमाध्या ये भो मदमोहिनाः । भेदापायेन ते साध्या नृपेण विजिगीषणा ॥ ९८६ ।। सारं नीरं यथा इमा विशेषपनि मानम् । तथा मुमानान् शत्रून भंदा विषयेत् तु नान् ।। ९८७ ॥ शत्रस्थरान्मपुरुषगदैरुपयवनः । मानापमानितान् क्रुदान भदयेश नृमालान ।। ९८८ ।। पाणाप मानभको नानिबन्धकः । दाराभिलाषामा इति भेदोऽत्र परिः ॥९८९ ॥ मन्त्रः सम्यग मया शानो नृपया हन्तुमधनः । अचमी वाऽनितीक्ष्णेय किशिमायापि जुध्यसे ।। ९९० ॥ पैशुन्येनाप्यनास्याप्योतुभिः प्रत्ययान्य । भीतिमत्पयते यत्र स भेदः पाणहा स्मृतः ॥ ९९.॥ सपिरितो समानामानं हरिष्यति । एवं विदेष्य यो दो मानमा वर्णितः ॥ ९९३ ॥ १ ABC दापि १DE इनि । RARTHI ·अध्यायः १८] मानसालासा पनिकोऽयं महाने तब किशिम दित्सति । केनाप्युपायेन तस्माद् धनमाईति ॥ ९९६ ॥ इति सम्मन्य भूपेन तद् छूते धनिकाय च । अर्थलुब्धो वयं राजा तब द्रव्यं हरिष्यति ।। ९९४ ॥ यत्रै पिशुनत्वेन मिनच्युभयवेतनः । धनहानिस्त्वयं मंदो नीतिझैः समुदाहृतः ॥ ९९५ ॥ न करोति तब स्वामी विश्वास त्वयि कहिचित् । बन्धयित्वा तु निगः कारागारे निधास्यति ॥ ९९१ ॥ इति विधाममा निजस्वामिहिते रतः । यद् भिनत्ति परं बुद्धयाम भेदो बन्धकः स्मृतः ॥ ९९७ ॥ विलासी चपलो भोगी रूपवांस्तरुणो विटः । अन्तःपुरे मीयां स्त्री कटाक्षेः स्पष्टुमीक्षते ।। ९९८ ।। वध्योऽपिनि भूपालो मया मार्द्धममन्त्रयत् । इनि यं कुरुले भेदं स स्याद् दागभिलाषकः ॥ ९९९ ॥ त्वदायों रूपसम्पमा नवयौवनशालिनीम् । समाग्रे वर्णयन् गजा सापेक्ष इति लक्षितः । १०००॥ त्वयि जीवत्यलभ्यत्वात् तब द्रोहं विधास्यति । दाराभिलाषभेदोऽयमे वा परिकीर्तितः ॥ १००१ ॥ अयमस्मिन ले जातः कदाचिद् राज्यमिच्छति । अङ्गुली चा तथा नेत्रे सन्ततः साधनानि च ॥ १००१ ॥ हेतुं निधितवान राजा सर्वथा नत करिष्यति । इति यो निर्मितो भेदः सोमाः प्रकीर्तितः ॥ १००३ ॥ मम्यग्भेदेन शत्रूणां भिनति प्रकृति तु याः । भेदवशेण तदपि हदयं प्रतिभूभृतः ।। १०.४॥ इति भेदाध्यायः ॥१८॥ ! A RE, BC सस्यह', E हं। २ BD साधुकः ।

·[free अर्वधारमदानेन स्वारिकारकुलेन । असमवेतनत्वेन म्यापारणेन ॥१०.५ ॥ द्विषतां कारणेभिर्विरता येच मन्त्रिमः। अपास्याः मरिवार तथा सायन्तमान्यकाः ॥१.०६॥ भृत्याच बान्धवाश्चैव ये चान्ततिनो जनाः । युदबुदिमहापा ये तेषां दानं प्रयोमयन् ॥ १०.७ ॥ अन्ये ये लोभमंयुक्ता म्यमनामक्तचेतमः । म्योऽपि दानं युवीन नृपः अधुनिघांमया । १००८ ॥ पवं गविहाना गे मायाः मचिवादपः । तेषामपि प्रयुनान दान गज्याभिदये । १००१ ।। अभीष्ट हायनं देश्यं करन दन्नि-मनिमम् । प्रापज भासनं भूषा वसनं प्रतिपत्तिमम् ।। १.१० ॥ बाका रुक्मनं कन्या वैश्यं बलाकर था। उपपदान मेवं तु पार पाडसा पुरैः । १.१॥ यस्मै यद् रोचते नम्मे योग्गानुमाग्नः । यद् दीयते नदाख्यानमभीषं दानमुनमम् ।। १०१२ ॥ रोचते वस्तु एक मंवत्सरं यावत कुटुम्बपरणक्षमम् । यस्य यद् दीयते नस्य तद् दानं हायनं स्मृतम् ॥ १.१३॥ राधू प्रदीयते यत् तु तद् दानं देश्यमुच्यते । गष्टोत्यकग्दानं यत् तत् स्पन करमं बुधैः ॥ १.१४ ॥ वारणस्य पदानं यत सद्दानं दन्तिसंशितम् । हयस्य दानमाख्या मतिनं नानिकोक्दैिः ॥ १०१५ ।। अगृहीतकरी वाऽपि प्रगृहीतकगेऽपि वा। प्रामा पदीयते यत तद् दानं ग्राम मतम् ॥ १०१६ ।।

·later अच्चा ९1 गमावलेन मा विभिन्न मा सर्वसम् ॥ १.१०॥ खेनगावमेव पति पार पाणम् । दीयते यह तु दानं भूपालवं समदानम् ॥ १.१८ ॥ नानावर्णविचित्राणि नानास्त्रमयानि । नानादेशसमत्वानि सल्माणि धनानि ॥१.१९ ॥ बखाण्यतिमनोहानि प्रभूतानि प्रसादतः । दीयते यत् तु सद्दानं वसनं परिणीरितम् ॥ १.२० ॥ भासनं चामर छवं यानं सम्माननोचितम् । मानवद् दीयते यत् तु तद् दानं प्रतिपत्तिकम् ॥ १.२१ ॥ रौप्य कामन रत्नानि सजायन्ते यतो अवः । मा खनिदीयते यत् तु तदाकरमितीरितम् ॥ १०२२ ॥ दीयन्ते यत्र निष्कागि प्रभूतानि बराणि च । तद् दानं रुक्मनं मोक्कमशास्त्रविषमः ॥१०२३॥ मपणे पिता कन्या लक्षणेच समन्विता । विधिषद् दीयते यत् तु कन्यादानं तु तद् विदुः ॥ १०२४ ॥ रूपयौवनसम्पबा नृत्यगीतविशारदा । बेश्या प्रदीयते यत् तु तद् दानं वैश्याच्यते ॥ १०२५ ॥ पत्रादया पावः सन्ति पत्रिस्योपजीविनः । रत्नाकरस्य देखायो बहुपण्यप्रचारिणः ॥ १०२६ ॥ अपूषोंपायनोपेतं पहन पहुवस्तुदम् । दीयते यह तु न दान देठाकरपिति स्मृतम् ॥ १०३७ ॥ पदसाध्य हिमेदस्व तद दानेन मसिध्यति । पदयेनेह भवानि दानेनोभवलोकमित् ॥ १०२८ ॥ 1 D"विशारदः। 16 ·मानसीहासः। [निति। न सोऽस्ति लोके दानेन बसगो यो न जापते । देवा अपि भवन्तीह बसगाः सर्वदेहिनाम् ॥ १.१९ ।। दानं श्रेयस्करं श्रेष्ठं दानं सर्वमानम् । दानीको नृपो छोके देववत् पूज्यते जनः ॥ ११ ॥ इति दानाध्यायः ॥ १९॥ उपायत्रितयेनापि यो न सक्यो भने रिपुः । सस्य दणं प्रयुषीत पळवान् यदि भूपतिः । १०३१ ।। सामादीनां प्रयोक्तारमशक्तं मन्यसे द्विषः । तस्माद् दण्डं प्रयुर्भात दो हि वशमणाम् ॥ १० ॥ बरिष्ठेन तथा का दादा दादभवनाः। अशक्तेन त्रयः कार्या एवं पञ्चदश स्मृताः ।।। || अन्ये च दन्डाः कर्तव्या मभृता भवतिना । बधः शोशारणो जनानां उत्तरक्षकः ॥ १०३४॥ देशनावश्व प्रणां जनाइछेदकम्नया । गोनही पान्पारणो बन्दिवास्तवाऽपरः ॥ १.१५ ॥ देशशारो धनादानः सरममारणोऽपरः । दुर्गमा स्वानदाहो देवनिवांमजल्लया ॥ १.१६॥ पुदायो मादमा संहारकारकः । उपायाना तुरीया कवितः सोमपरना ॥ १.१७॥ बनानि यत्र यन्ते मेपन्ते । जलाशयाः । प्रामाव या दान्ते सदमो देखनाथ १.१८॥ नासिका वजन नियवे देवासिनाम् । बनानां पत्र दन्दोऽसौ मनामनो मः ॥ १.१९॥ १D नियन्ते नियन्त ·अध्यायः १.] मानसीताता १७ देशनाः पशवः सवें गान्ते सहसा पात् । दण्योऽसौ गोत्रहो नाप विख्यातः परभूषिध ॥ १० ॥ गर्नेः पिहितं धान्यं क्षेत्रसस्पशिखाईम । आपणे नितं पर खडे राशीकृतं च यत् ॥ १०११॥ तत् सर्व हीयते यत् तु रिपुराष्ट्र संस्थितम् । दण्डाऽसौ धान्यहरणो देशदुर्भिक्षकारकः ॥ १०१२ ॥ कुटुम्बिनी पदस्था ये पनिका व्यवहारिणः । नीयन्ते यत्र पध्वा ते बन्दिग्राहः स उच्यते ॥ १.१३ ॥ जनानामभयं दत्वा तत्र स्थित्वा तथाऽन्यजम् । आत्मसात् क्रियते राष्ट्रं स दण्डो देशहारकः॥ १०४४ ॥ आक्रम्य सैनिकामान बलात कृत्वा मुसातिम् । आरेत काशनं दो बा(धना)दानः स उच्यते ॥१०४५॥ मात्या सेनया युक्तः भावेष्टच लप्यते यत्र धन-धान्य-गदादिकम् ॥ १०४६ ॥ गोमाण्यानि वस्त्राणि गृरोपकरणानि च । यस्मात्र गृखते सर्व सर्वस्वहरणो हि सः ॥ १०४७ ॥ चतुरखं लिस्वेत् तज्जः कोटचक्रं विराजितम् । तत्र न्यास प्रकुर्वीत नक्षत्राणां यथाक्रमम् ॥ १०४८ ॥ सर्वेनीशानकोणेषु कृत्तिकादिचतुष्टयम् । अन्तविल्लिसत् तत्र कोटचके विचक्षणः ॥ १०४९ ।। विनिर्गछस्तथा लेख्य पुनर्वस्वादिकत्रयम् । पूर्वस्यां दिशि चाऽयकोमादन्तर्विशंस्तथा ॥ १०५० ।। पतृष्टपं मादीनां पुननिर्गस्तो लिले । विषादिवितयं याम्मे नैवेश्यविडिले । १०५१ ॥ १Bखापर, CE खातं। ख्यातं नगरपट्टनम् ।

·२७
[विचलित
वादिमिर पबिलिद।
उचराविदोकादायोकि किसद ॥ १.११॥
पनिहादिवर्ष मानिनन ।
रेवत्यादिव नामानाम विधिः १०५१ ॥
अन्त:सारमा रेखावा सभ्यतः सिवाः।
स्तम्भतारा: समास्यातायोतिर्विचाविशारदः॥१.५४ ॥
तस्य पासास्वितास्ताराबहो मापारसस्ता
सतो वासस्वितावास्यास्तारा पाया पार्जिताः॥१.१५ ॥
स्तम्भमाकारपतीनि नक्षत्राण्यपराणिहि।
इतराणि विधानीपाद बाबानीति विधानः ॥ १.५६ ॥
अन्तास्थिते हे पापे कोटना अपयते।
सुमनरेच बाबासेपहिस्वाना भयो यत ।। १०१७ ॥
यस्यां दिशि भवेचन्दस्तस्यां खन्दी विनिष्यतेत् ।
सन्दीस्वानं परिवाय तबीत सहरम् ॥ १०५८ ।।
परिसासस्थितं मोर्य स्खनित्वा परिवारयेत् ।
सेतुंगा कारयेत् सब पूरपेद वा पदादिभिः॥ १०१९ ॥
यपगाचं महत् सोपं तरे या समादिषि(?) ।
एकाचार्य सेन्यानि दुर्म वारिमयं जयेत् ।। १०६० ॥
दुरारोई तु गिरि दुर्गवारच सेनया ।
मभवेशा तु धान्याना दुर्गस्थानामनिर्गमाव ॥ १०६.१ ॥
मायाविरोपाव निपात भेदतोऽपि ।
विरुपादेव गिरिदुर्ग अकृपः ॥ १०१२ ॥
पापारिष्टामिना पहावा निर्वित र यत् ।
न्यू दुर्न पचपापा सननेव निपाववेद ॥ १.५॥

·१४॥ अविवेमलेनिवाइसीरिवति। भारोपियनी निवेणिकापि १.५॥ दन्तिदन्तस्तापातोपोनपरोलो। पतिदुर्मविधानेन दुर्गविवयमाहरेद ॥ १.१६॥ गरेः शतसादयेत् विटपस्विस्न् । दहन दावामिना वाऽपि बनदुर्ग बयेप ॥ १०६७ ॥ पूर्णानि जळमाण्डानि तोयसमाहतैः । पहियोष्ट्रपलीचर्दैहुदैर्वाऽधिकरपि ॥ १०६८ ॥ आनीय च निजानीकै सन्त च चतुर्दिशम् । आवेट्य व खनेत् पानगाषांश्च समन्ततः ॥ १०६९ ॥ भारभेत ततो युदं गन्धपापाणपादक। मनखश्चा( चानुकूलेन वायुना समदापयेत् ॥ १०७० ॥ अग्नितेसमयं वहि सर्वतो धुक्षयेदतः । जकामावेन सन्तप्ता नाशमेष्यन्ति दुर्गगाः ॥ १०७१ ॥ तोपपानेन सन्तृत कर्यादात्मवलं नृपः । एवंभकारैरन्यैव मदुर्ग प्रसापयेत् ॥ १०७२ ॥ साश्येद् दाज दुर्ग चूर्णनाद् गजपहनैः । पापाणपातिभिर्यन्वैर्दाना दानेन वा ॥ १०७१ ।। नरदुर्ग भये राजा गजापवळसंयुता। एवं दया समाल्पाको दुर्गमासमाहयः ॥ १०७४।। यस्मिन् पुरे बसेयर सबसवाहनः । व परं राजनिलय साहनाकारतोरणम् ॥ १०७५ ॥ १ DE पासके।

·[विशतिः २ अन्तःपुरे पुरन्ध्रीणां रम्गाणि भवनानि च । निकेतनानि पुत्रागाममान्यानो गृहाणि च ॥ १०७६ ।। सचिगनां निवामाश्य मन्त्रिणां मदनानि च । अन्येषां च मनुष्याणां मन्दिगणि पनि च ।। १०७७ ॥ मन्दुरा गमशालाय विविधानापणानपि । भस्मसात कुरुते यत् तु स दण्डः स्थानदाकः ॥१.७८ ।। देशत्यागपरिभ्रः तमोगपरिच्युतः । गिरिकन्दरकान्नागनिकुनभानाश्रयः ।। १०७२ । वियुक्तो दारपुश्व बन्धुभिः मचिस्तथा । (निपामापगनश्च चिन्नाशीकमपन्निनः .. १.८० ॥ यानामनविहानव गजवानिविनिमः । भवारनंविधा दण्डा दशनिवांमकः स्मृतः ॥ १.८ । माला स्वरबळ राजा बलं भमेस्तथैव च । कुर्वीत सर्वकार्याणि सामं तु विशेषतः ॥ १०८२ । अतः सरबलं वक्ष्ये दवया विभानितम् । मात्रा वों ग्रहो जानो राभिरेव पा॥१०८३॥ पाळा पारम्नरुणो बरवालातः स्वरः । द्वितीयः पशवोऽयविस्य दविषः स्मनः ॥ १०८४ ॥ मकारा प्रथमस्तस्मिविकारस्तदनन्तरम् । उकारवयेकार भोकारो मानका पुरा ॥ १.८५ ।। ककारादिकारान्वान् वर्षान पावनितान् । पवित्स गोडे पापा कमान्यसेत् ॥ १.५॥ P ABCE तो मो.। १ B दास |

·पायः २.]
मानसोडासः।
रेखाः पालका कार्यास्तिर्यमष्टो पराजयः ।
पत्रिंशत् मवमन्येवं कोष्ठास्तस्सविततः ।। १०८७ ॥
सत्रादिपजकोष पञ्चमात्रास्वरान् कामात् ।
लिखेद पानधस्तेषां कादीन् स्वणवर्जिनान् ॥ १०८८ ।।
अकारपतो ये वर्णा बघोषः संम्यवस्थिता ।
अकारसमपर्माणः सर्वे वर्णा: स्वराब ते ॥१०८९ ॥
इकागदिस्वरेष्वेवमधम्ताद ये व्यवस्थिताः ।
तबद्धर्माण एव स्युस्ते वर्णाः स्वरसंहिताः ॥ १०९० ॥
नामादो पो भवेद् वर्णः स स्वरः परिकीर्तितः ।
संयोगे प्रथमो ग्रायः स्वराणां नियमो न हि॥१०९१॥
मात्रामनराः समाख्यातास्तथा वर्णस्वरा मया।
ग्रहस्वरा निरूप्यन्ते साम्पतं राशिभेदतः ॥ १०९२ ॥
मेषवृधिकर्मिहानामकारः स्यात् ग्रहस्वरः ।
एवं ग्रहस्वराः प्रोक्ताः कथयन्ते जीवसंहिताः ॥ १८९३ ॥
यत्र नामनि यावन्तो वर्णाः स्वरसपन्विताः।
तांच वर्गक्रमेणैव गणवेश्च स्वरांस्तथा ॥ १०९४ ॥
गयित्वा कृतं राशि विभनेत् परभिः पुनः ।
अवशिष्टस्तु यो राशिजीवस्वर इतीरितः ॥ १०९५ ॥
प्रास्वरः सपाख्यातः प्रोक्तो जीवस्वरस्तथा।
राशिस्वरमनो वक्ष्ये स्वरक्षासानुसारतः ॥ १.९५ ॥
प्रोक्तो राशिस्वरोकारो रेवत्यादिषु समक्ष ।
एवं परेविकाराचा स्वरा पाह पवह ॥ १.९७ ॥
राशिस्वरा समाख्याता पन्ने दिनादक।
देवकारो नन्दायां मनायामि स्वरा सदा ॥ १.९८ ॥

·B पोतिरिकालेकार बोधारः पूरवितो ॥ (विशतिः । बवानपरस्सास पदपमान सदा । रदिनः परमेतीवारहवीशी मारा। हतीये ना मानन्द पिरो परे । १..॥ पानिपल सरो पाति विनिषितम् । मयारानि मग मोहर परिचितः ॥ ११.१ ॥ पारिवामिन्नेव पिताः । परिसरदोऽपिरादिपु सानः ॥ ११ ॥ परारिमापादोदोमोनः परायो। बरसरिमारिन। ११. ।। मारिगोने मम्मोकाशामराः । Mरिबानीमार्गममापात ।। १.४॥ मिसम्मानितिक पूर्वा मतम निकालनिः । मनावियोगमायामिएनको १.५ ॥ पा-पीने सानुगा ये कि। ने सौरिगान बीमिनाः॥१.६॥ --- परोपकेन् । कम्पसम्पबाव दिनीचा की। ११.७॥ परास-बॉब पानः । पवाभिम- दिमान-पस्किएका॥११.८ ॥ एकििनवने-बाल..॥ पुराना सामेरेमिमा मानसारीवर १५.॥

·अध्याय २.] मानसोडासः। सस्य प्राय प्राप्य परेषा प्रादपणम् । नींव तुमुळं युदं असंहारकारकम् ॥ ११११॥ जीवस्वरगवान् वान गणयित्वा विचक्षणः। या नास्ति निजाषिर्य तत्र दुर्वीत सारम् ॥ १११२ ॥ रेवत्यादि विष्ण्येषु साता यत्र ये ग्रहाः। राशिस्वरे विचार्यास्ते शुभाश्चेद् युद्धमाचरेत् ॥ १११३ ॥ एक स्वरखेभयोः प्रीनि प्रकुरुते पराम् । द्वितीयः कुरुले मानं तृतीयः कार्यपोषकः ॥ १११४ ॥ उपेक्षकचतुर्यश्च पञ्चमो जयनाशनः । सरमैत्री विदित्वैवं नृपः कुर्वीत सारम् ॥ १११५ ।। मात्रास्त्ररो यदोदेति तदा कुर्वीत शोभनम् । गर्भाधानादिकं कर्म निधिधान्यादिसकम् ।। १११६ ॥ बापनं सर्वसस्यानां पुरयेश्मपवेशनम् । रसायनमयोगं च व्याधीनां च चिकित्सितम् ।। १११७ ।। मानास्तरे कुपारे तु विवाह प्रीतिकृद् भवेत् । भृत्याना सहप्रहः शस्तः स्वामिसंश्रयणं तथा ॥ १११८ ॥ सस्कोपनमरातीनां ग्रामगेहमवेशनम् । वैरिनिर्मुग्नोयुक्तो यात्रा जीत भूपतिः ॥ १११९ ॥ नि मात्रापरे जाते पहपन्धामिपेपनम् । गजापारोपण शस्तं परनारीसमायमः ॥ ११२० ॥ धूमापकर्माणि पाना सविसर्जनम् । इसीव कदनं राजा रिपूना माणसनगम १९९१ ।। {Dwing PDO PRATI

·मानसीसः।
[विशतिः
यदा मावास्वरो वृद्धस्तदा सन्धिविधीयते ।
शान्तिक पौष्टिकं कर्म मोक्षदीला समाचरेत् ॥ ११२२ ॥
पते मावावरे जाते इदिनपनं व्रतम् ।
भारभ्य पूर्वदिग्भागाद् रेखामावर्तयेत् सुपीः ॥ ११२३ ॥
पूर्वाधयेत वायव्यं पायव्या पाम्यमानयेत् ।
याम्पादीशानदिग्भागमैशानात् पत्रिमं नयेत् ।। ११२४ ॥
पत्रिमात् कोणमाग्नेयमाम्नेपादुत्तरं नयेत् ।
उचरात्रैर्ऋतं कोण नैर्ऋतादेन्द्रमानयेत् ॥ ११२५ ॥
एवमष्टाधितं चकं जायते सभिवेशतः ।
तत्र क्षेत्रादिमासाना विन्यासो दिक्षु वक्ष्यते ॥ ११२१ ॥
चैत्रमासोऽवैशाखः पूर्वमागे भवेत् सदा ।
अर्द वैशाखमासस्य ज्येष्ठं वायव्यतः क्षिपेत् ॥ ११२७ ।।
आषाढ़ श्रावणस्यादै याम्यभागे प्रकल्पयेत् ।
श्रावणस्यार्धर्मशान्यां नमस्यं च विनिक्षिपेत् ।। ११२८ ।।
आश्विनं कार्तिकस्या वारुण्यां दिशि विन्यसेत् ।
अर्दकार्मिक-मार्गों च हुताशनदिशि क्षिपेत् ॥ ११२९ ॥
पोषपर्ष व यापस्य कौवेयी कमि क्षिपेत् ।
माघस्यादै फाल्गुनं च नैर्ऋत्यां दिशि कल्पयेत् ॥ १११० ॥
यस्यां दिशि स्थितो मासः सार्दस्तनोदयो भवेत् ।
तावत्का एकः सोऽपि पावसाचतुष्टयम् ॥ ११११॥
यामा तु पलं भूमेः क्रमाद् दिक्ष व्यवस्थितम् ।
रेखाविन्यासमार्गेण कमा माम्पति मेदिनी ॥ १११२ ॥
पदयादतपर्यन्वपस्वादप्युदयावधि ।
पतु मेषु मेदिन्या विशु अमनमाम् ॥ १११५॥

·अपामा २.]
मानसीलाता
भूवलं पृष्ठतः कार्य दक्षिणे वा मिगीपुणा ।
एवमन्यानि कार्याणि सिद्धि यान्ति विनिश्रयम् ॥ ११३४ ॥
अस्यैव परामस्य कोणानाश्रित्य विन्यसेत् ।
अष्टौ वर्गानकारादीन् पादक्षिण्येन पूर्वतः ॥ ११३६ ॥
मवर्गे गरुडः प्रोक्तः कवर्गे वृषदंशकः ।
पवर्ग मृगराजः स्यात् टबर्गे सरपासुतः ॥ १११६ ।।
तवर्गे पनगः प्रोक्तः पवर्गे मूषकस्तथा।
यवर्गे तु मगः प्रोक्तः शवर्गे मेष इष्यते ॥ ११३७ ॥
पूर्वातपर्यन्तं भक्षकाः समवस्थिताः ।
पश्चिमा रौद्रदिग्भागं यावद् भक्ष्या व्यवस्थिताः ॥ ११३८ ॥
भक्षकात् पञ्चमे स्थाने स्थितो भनाति भक्ष्यताम् ।
तस्माद् विचार्य यनेन शत्रु पञ्चमतां नयेत् ॥ ११३९ ॥
एवं नामपलं चक्रे विचार्य पृथिवीपतिः ।
घूतं समाहयं युदं नारभेत जयोत्सुकः ॥ ११४० ॥
ब्रह्माणी पूर्वदिग्भागे प्रतिपमत्रमे तिथौ ।
द्वितीयायां दशम्यां च माहेशी सौम्यदिगगता ॥ ११५१ ॥
एकादश्या हतीयायां कौवेरी वहिदितिस्पता।
द्वादश्यां च चतुर्थ्यां च वैष्णवी नैर्ऋते स्थिता ॥ १९४२ ॥
पञ्चम्यां च प्रयोदश्यां वाराला दक्षिणे स्वितिः ।
चतुर्दश्या तया पठचामिन्द्राणी पश्चिमोदया ॥ ११४३ ॥
सप्तम्या पौर्णमास्यां च वायव्ये चण्डिकास्थितिः ।
मावास्याऽष्टमीतिथ्योर्महालक्ष्मीस्तवेशगा ॥११४४॥

·दक्षिणे पृष्ठतः कार्या योगिम्मो विनिमीषुषा । योगिनीना बलं वेवं कथितं सोमभरना ॥ ११४५ ॥ इति योगिनीचक्रम् ॥ पुरपूर्वदिने राजा कृतोत्माः समागतः । कुपारमण्डलाशिान सामन्तान मान्यकानपि ॥ ११४६ ॥ सुवर्णवखाभरणैस्तोषयेत् मेन्यकास्तथा। वाग्भिः प्रोत्साहयेत् सांय गुणकीर्तनपानवेः ॥ ११४७ ॥ तेषां प्रतिज्ञा समित्य मुभरानां नृपोतमः । मावान मदसंयुक्तान वाभिनय मोचमान् ॥ ११४८ ॥ दयाद् पाई सर्वेषां सतापमयाया। ततो विसर्जयेत् सवान् पृगय कतनिधयः ॥ ११॥९॥ तस्यां राध्यामलानेच पूरयेद् गगनारणम् । महानुभयोपैश्च काहलाशलनिस्सनैः ॥ ११५० ॥ सिंहनादेभंटानां तु प्रासय रिपुमैनिकान् । मधिनाय तनी राना शमाणि कुखदेवताः ॥ ११५१ ॥ ततः शयान मंदिन्यां कुशानास्तीयं यत्नतः । ततः पातः समुन्याय निरीक्ष्य पादर्पणौ ॥ ११५३ ॥ म्नान्या तीर्थजन्हेः पुण्यश्विनाम्नाविभूषितः । समाराध्य नगमामिएमएफपदम् ॥ ११५३ ॥ ततः कुना महापूना विविधा देवते । धेनुं भूमि हिरण्यं च विषेभ्यो रिपिनार्पयेत् ।। १९५४ ।। सदाशिषः समादाय नीरामिताबहिषः । दक्षिणाप्रसुरालेखान पानां पितादपि ॥ ११५५ ॥ 9.

·n अध्यायः १.] मानसीहासः पामेवर विषाणाप्रवेशनाद सरेण च । इंदिवेन गमानां च जानीयाज्जयमनसा ॥ ११५६ ॥ नराणां भुषवाक्येच मालद्रव्यदर्शनैः । प्रदक्षिणागमैवापि भरद्वाजविसण्डिनाम् ॥ १९५७ ।। अन्यैश्च शनैर्भम्पैर्जयमङ्गलसूचके। दक्षिणाक्ष्णः परिस्सन्दादू दक्षिणस्य सुषस्य च ॥ ११५८ ॥ मनसब प्रसादेन स्वानुकूलानिन च । एवं निमित्तनिधित्य जयं समरदुर्मयः ॥ ११५९ ॥ शुभस्थानस्थितेः सर्वग्रहस्ताराभिरेव च । उदितेन स्वरेणाथ जयभूमिवलेन च ॥ ११६० ॥ निमित्तैर्विहितोत्साहो निर्गत्य निनमन्दिरात् । ताडयित्वा महाभेरी प्रतिसैनिकभीपणीम् ॥ ११६१ ॥ धनुषां दे शते गत्वा तत्र स्थित्वा नृपोत्तमः । मेळयित्वा बलं सर्वमेवमायोपये ततः ।। ११६२ ।। तस्मै दास्यामि नियुनं राजानं हन्ति यो रणे । तकुमारनिहन्तणां दास्यामि प्रयुतत्रयम् ॥ ११६३ ॥ सामन्तमण्डलाधीश हन्तणां मयुतं तथा । मचिवामात्यहन्त णापयुनं पारितोपिकम् ॥ ११६४ ॥ प्रधानयोधहन्तृणां दास्ये पञ्चसहस्रकम् । द्विसहस्र प्रसादन पदास्ये गजघातिनाम् ।। ११६५ ॥ सहस्र प्रतिदास्यामि स्पन्दनस्य विघातिनाम् । अश्वसादिनिहन्तणां प्रदास्ये शतपचकम् ॥ १.१६६ ॥ १ BCE संवय ।

·मानसोल्लासः। [foता शतं तस्मै प्रदास्यामि समानयति यः शिरः । एवं महोभ्य तान् सर्वान् प्रयाया पुरसमालम् ॥ ११६७ ॥ मुभवान् बलसंयुक्तान् विपाविशारदान् । वरवाजिसमासान् भूपरीक्षाविचक्षणान ॥ ११५८ ॥ द्विशतं या तं वापि तदर्ष हयसादिनः । पुनः स्थापयेत् राजा युद्धभूमिपरीक्षणे ॥ ११६९ ॥ गत्वा समागतानां तु विज्ञप्यारो गुणान् । परेषा व्यूहरचना परिशाय तितीवरः ॥ ११७० ॥ संस्थामधूवल्मीकक्षगुल्मोपकष्टके । भूमागे रचयेद् राजा या म्यूाविचक्षणः ॥ ११७१ ॥ असालोपलाछिद्रामानीवरीस्थिता । निःशरा विपश भ्रममाय अस्पते ॥ ११७२ ॥ निःस्वासितापहा निर्वस्मीकोपा समा। केदारमततिपक्षगुस्परिवनिता ॥ ११ ॥ अतीवकठिना भून परपमणक्षमा। स्विरा चक्ररमा पात्री वन्यो प्रशस्यते ॥ ११७४ ।। सुगम्पशेला विषमा पक्षावमेदिनी । सुपावरमा भूर्गमय परा मता ॥ ११७५ ।। सर्पदोषोनिना भूमिः प्रविद् पारिसंयुवा । विशाल गणमूयिष्ठा पणालोचिना ॥ ११॥ परीक्ष्य भूभाग पस्मिन् वा यथोचितम् । सत्र संरचयेद् ध्यान नृपो युद्धविशारदः ॥ १९७७ ।। १E प्रतिव्यहं कि । २ ABC निरुयाना निरिणा।

·अचान।.] मानतोहातः। १५ सर्वरक्षणसम्पर्षे भूमागे रिपुपर्दनः । रचयेदुत्तमं न्यू परम्यूहविभेदकम् ॥ ११७४ ॥ मुखं पूर्व विभागः स्यादुरप तदनन्तरम् । उरसः पथिमे भागे पोरस्यं परिकीर्तिवम् ॥ ११७९ ॥ पौरस्पस्य तथा पृष्ठे प्रतिग्रह इतीरितः । कसो कसो पक्षौ च प्रपक्षो पायोः कमात् ॥ ११८० ॥ प्रतिग्रहपरो भागः पृष्ठमिन्यभिधीयते । एवं व्यूहविभागांव विज्ञाय नृपतिस्ततः ॥ १९८१ ॥ मुखे पदमुखं नागं शूरालं मुशिक्षितम् । तनुत्राणसमोपेनं योधद्वयसमन्वितम् ॥ ११८२ ॥ परिमासनदेन मुभटेन समन्वितम् । त्रिशतैः पदशापि नरभिर्वा तथा शवैः ॥ १९८३ ॥ त्रिषा विभक्तः सुभटः स्थानत्रयमुसंस्वितः । पृष्ठे पकामागे च रक्षितं सद्गपाणिमिः ॥ ११८४ प्रकादेशनितिषण्डकोदण्डमण्डितः । मुभटैः शतसायातः सुबोयोतिमिः ॥ ११८५ ॥ पसदेचे तथा रैः शक्तिखेटकपारिमिः। सहमदपसरूपातस्तदा शतम् ॥ ११८६ ॥ अपले जबसंयुक्तात्रत्राणमुरक्षित। माय मर्यायुधोपेतैर्वाहकैब समन्वितैः ॥ ११८७ ॥ शतपासल्यात अपक्षयकलितः । तुरगैः पत्तिभिः शूरैराकृतं पुरसो न्यसेत् ॥ ११८८ ॥ १D:याथिभिः। MA ·पारनं सर्वसन्यानो पार रिशारणम् । संविषयगे मास्याने नियोजये ॥ ११ विसं दिवस देवपरामवापिना। परम्पास्य भेदा माद यूजर्स नृपः॥ ११९ ॥ उस्माने महीपासणवाविपलम। अपि प तथा फमा परम्पो पत्रवेद ।। ११९१ ॥ पौरस्से पुबमान्दानि माणि विविधानि । पारि भरि नयेहुदैस्हपानानां मुरझपे ॥ ११९२ पतिबामदेवे तु सर्व विटेन्महीपतिः । मद्रमाणसम्पूर्णमेरामागेननम् ॥ ११९१ ॥ विशनुमानक कात्तिनसम्परम् । भरियस्वरमधार शिक्षित तुमचापि ॥ ११९४ ॥ पदावस्था भी प सम्पास गिरिसविता । एरं महाबकं दान्त धीरपनादिनम् ॥ ११९५ ॥ सुवर्णयटिनोदारपक्षरणामपनितम् नुवानसमोपे पोशाकपारिणम् ॥ ११५ ॥ परपिरमगुच्छारमानदारिणितम् । नानापर्नविचित्रा पताकापरिशोमिया ॥ ११९७ ॥ देशकान्तास्थिनेयोरेपश्य इन्सपोजनम् । पावास्यसादिना पुतं शक्तिनोबरपाणिना। १९९८ ॥ ? अत्यन्तयु' PA आदर्श पोऽयमधिकः पाठः- बोलिमित्रको सम्बक एलान् प्रतिमहे न्यसेत् । १ ABC Tीत। " Bावान।

·अन्नसरेण सेवनपधारिणा। गुणयुतं नागवारो विवबोधयः ॥ ११९९ ॥ विहानामभिरि हतिवापानिधिः। भारतानतः सः समारसः ॥ १२०० ॥ कलस्वैर्दवसाहतैस्तदः पुरक्षितः । प्रको सचिवामान्य-हमारे च बटान्वितः ॥ १२०१ ॥ मित्र-मृत्ययः पठे पापमायकवारिभिः। शक्ति तोपर-निस्त्रिश-कुन्न-मुद्रपाणिभिः ॥ १२०२ ॥ वर्गवारणसमः सुभटेसनसम्मितेः । क्रमशः स्यापियर्योधययोदारितनामभिः ॥ १२०३ ।। नानायुधवीरवास्टेः सुशिक्षितः । पकोऽयुतयुग्मेन संवृतश्च महीपतिः ॥ १२०४ ॥ पृष्ठे भूमौ घशालपुष्पकान्तरसंस्थितैः । अपरोषवधवृन्दै रक्षिभिः परिरक्षितैः ।। १२०५ ।। धनुकाच्याशिताशेन कोशेनाधिष्ठिनस्तथा । तेषां तु पृष्ठरक्षार्थ नरवाजिबलं न्यसेत् ।। १२०६ ॥ ईशी न्यूहरचनां विधाय परवा रहा। बजेदभिरिव पुग्धो निगिरन परवाहिनीम् ॥ १२०७ ॥ इति मैन्यरचमालक्षणम् ॥ शूराणां सिंहनादेव खगरावैध गाजिनाम् । महामात्रराम्फालमानगलगर्जितः ॥ १२०८ ॥ भेरीमहारपीपेच कालागानिस्सनैः । युद्धाभसिमहानिनादः स्फोटयन् दिशः ॥ १२०९ ॥ ,]) वर्म। २ ARE : सन्नद्धस, D वारवाणेन । 18 ·१३८ मानसोल्लासः। [विंशतिः यतः फल्गु यतो भिमं यतो दृष्यैरधिष्ठितम् । तद् बलं प्रथमं हन्यादात्मनबापदयन् ॥ १२१० ॥ मारं द्विगुणमाण फल्गु सारेण पीरयेत् । मंहतं तु गजानीकः प्रचण्डैग्वदारयेत् ॥ १२११ ॥ प्रचण्डवीरमुरुयैश्च फल्गुसैन्यं विदारयेत् । अश्वव्यूडर्भटानीकं वाजिव्यूहं तु दन्तिभिः ॥ १० ॥ पाणसारम्नया कुन्तैः पाश-पष्टिश-तोमरः । अमिनमानिनणिनिभिन्यान् पियूथपान ॥ १२१३ ।। प्रभृनअरानी कटामघटनः । पाटनः कटिवानं द्विपता रणमर्दनि ॥ १४ ॥ विमृश्य राजचिह्नानि निश्चिन्त्य नृपतेः पदम् । मर्वसन्यन संयुक्तस्तत्र यायाजयोन्मकः ॥ १२१५ ॥ नागनेनेरीकृत्य कुन्तनिधि निर्भरम् । चक्रानिर्दियाकृत्य पार्शगष्य पातयत् ॥ १२१३ ॥ समर्ण्य मृदगःघानेरिया परशुना भटान । म्बामटकुग्णाथ संयोज्य परवारणम् ।। १२१७ ॥ नद्नं जगजाहामदन्नापाननिपान्य च । निविशेन रिपाछिन्यान् कुण्डलालकनं शिरः ॥ १२१८ ॥ एवं निहत्य सङ्कामे दुष्टशत्रु मदीदतम् । जयनूर्यनिनादन हर्षयन मुभटान सकान् ॥ १२१९ ॥ कुमागमान्यमचिवान सामन्नान मण्डलेश्वगन । विनिहत्यागनानां च दानं दद्यात् ययादिनम् ॥ १:२० ॥ १D घंटा। • ADE यो-मुखः । • BC को। "यंश्च स्वमैनिकान् । ४D ·। अध्याय २० मानसोल्लासः द्विषतां रक्तपूग्ण नपयिता तु मेदिनीम् । पिशितेन पिशाचांश्च व्यादानन्त्रमालया ॥ १२२१ ॥ पलायनपगन भीनान रक्षयित्वा तु धर्मनः । मागहमुक्तान स्वीकृत्य त्वरया वग्वारणान् ॥ १२२२ ॥ धेनुकाश्चाष्ट्रपयांश्च निःशेष कोशमेव च । परिव तथा सर्व प्रयत्नाद् वीक्ष्य सर्वनः ।। १२२३ ।। एवं तु वध्यते यत्र युद्ध शत्रुपहाबलः । नरेण लिना म स्याद् ण्डा युद्धशाभिधः ॥ १२२४ ।। बलभनिविहीनेन नृपंग रिपुघातिना । प्रयोज्या स्युखयो दण्डा विश्यानामिवानाः ॥ १२२५ ।। विष हालाहलं कि कालकूट भयावहम् । वत्सनामं चतुर्थ तु स्थावरं परिकार्तितम् ॥ १२२६ ॥ मपदंष्ट्रादिमानं विषं नाम विदुः । विरुद्धद्रव्यापलि कृत्रिम विषमुन्यने । १२२७ ।। मात्रवाणां विरता ये कृत्यास्ते पुरुषा वगः ! तान् विभेद्य प्रदानेन रमं नेस्तु प्रयोजयेत् । नडाग-कूप-वापा तथा लघुपरस्मु च ॥ १२२८ ॥ म्नानोदके नया तैले पादाभ्यो सपादुके । काडापुष्करिणीमध्ये प्रयुभीन विपं द्विषाम् ॥ १२२९ । कुमार-मचिवामान्य-मन्त्रि सेनाधिपेषु च । पहावारणमुग्न्येषु तुरंगवृत्तमेषु च ॥ १२३० ॥ एवं विषपयांगण शत्रूणां क्षुद्रयातकम् । क्षीणेन क्रियते यत् तु विपदण्डः म उच्यते ॥ १२३१ ।। १ BC 'नागं । D विभय।

·मानसीहास: [विशतिः भरथभक्तम स्पकमाणभयधया। बीरब समयसब पापारिषक्षणः ॥ १२१२ ॥ बन्धुपुत्रपदत्ताधिगृहीतबहुपेतनः । तेन पातं प्रयुमीत प्रमचारिवषेच्या ॥ १२३३॥ गीतवायमसक्तेषु घूतक्रीदारतेषु च । मृगव्यामतचिन देवयात्रामसहिए ॥ १२३४ ।। आमल्लविनादेषु तथाऽन्येन्मादिषु । अन्नापुरमपरिषु देवपुजापरेषु च ॥ १२३५ ॥ नरिमाराविषागेषु भाननास्थानासिषु । पग्रेसन्येषु कार्येषु कुवांद् बेरिपु चाननम् ॥ १३६ । पृचोंदिनभुम्तीक्ष्णः मुभद्रेयन्त्रपातनम् । मायया क्रियने शनायानदःम कीनितः ।।१२७॥ अययावधिनत्यक्षेत्रांमनि जितेन्द्रियः । मन्त्र-नविननदंगदन्म लगद रिपुम् ।। १.३८ । अभिचारिकहाँन मन्त्रः परकर्ममाधकः । मन्यम्बनके कपांशुनपनादिभिः ॥ १.२३.९ ।। पन्त्र-नन्त्रमिदैश्च पट: कारलादिभिः । पताकांक दीपषमायग्नः ।। १२४० ।। पाणपन्त्रपयुनश्च मिदायकयुताननः । मारयेन् सम्भयन म्यानादुनाटयेन् नया ॥ १२४१ ।। विषयेष मित्राणि वश कुन विदितः । मंहग्जीवितं यत् तृ स्यात् म दऽभिचारकः ॥ १२४२ ॥ इति दण्डभेदाः ॥ aanti | Dपी । २ Da

·भानसीमासः।
अपमहारान् नृपः पश्येद् विविवरेः सह।
स्मृतिशासानुरोधेन रामविवर्णितः ॥ १२४३ ॥
अदोषान् दुपयेद् राजा दोषयुक्तानदण्डयन् ।
अकीर्ति महतामेति दुर्गति चाधिगच्छति ॥ १२४४ ।।
ऋत्विक पुरोहितः पुत्रां भ्राता बन्धुस्तथा मुहृत् ।
अदपयो नृपतेनास्ति स्वधर्माचलितो नरः ॥ १९४५ ॥
वेदशास्त्रार्थनत्त्वज्ञाः सत्यसन्धाश्च धार्मिकाः ।
सभ्या नृपतिना कार्या मित्रामित्रपु वे सपाः ।। १२४६ ॥
धागलोलुपमलिलोकव्यापारका विदः ।
विप्रेः मह महीपाल। गुग-दापो विचारयेत् । १२४७ ॥
विगरे यत्र निनि विपाः श्रुनिविदखयः ।
पशवा मप्त वा मा म्यान्मनक्रतुसमा ममा ।। १२४८ ॥
तस्यां सभायां यः कश्चिद् धर्मज्ञः श्रुतिकोविदः ।
निर्दिष्टा वाप्यनिर्दिष्टः म तत्त्व वक्तुमर्हनि ।। १२४९ ।।
न्याय्यं पन्थानमुत्मज्य ये गतस्यानुयायिनः ।
मभ्यास्ते बांधनीयाः स्युमार्ग धर्मम्य शाश्वतम् || १२५० ।।
अनिर्दिष्टश्च नत् मर्च सत्यं वयान समझमम् ।
मात्वा वा न वदेत नवं मिथ्यावादी च पापभाक् ॥ १२५१ ॥
कुलीनाः भीलवन्नव निनो वयमाऽधिकाः ।
अमरमस विशः कायाः कियन्ताऽपि सभासदः ।। १२५२ ।।
अलाभं सत्यसन्धं च धर्मशीलं प्रियंवदम् ।
धमशालार्थ कुशळं लोकयात्राविनक्षणम् ॥ १२५३ ॥
विचारे पण्डित दक्ष पाहिनाकतया युतम् ।
इशिताकारतचनमूहापाविशारदम् ॥ १२५४ ॥

·मानसोबासः। [विशतिः बामणं श्रुतसम्पमं धर्मशासविशारदम् । आत्मनः प्रतिरूपं तु कुर्यादेकं महापतिः ॥ १२५५ ।। पागेव पृच्छति प्रायो वाक्यं वादार्थमागतो। विचारयति यः सम्यक् गडिमानतः स्मृतः ॥ १२५३ ॥ त्यस्य राजकार्येण दहजाव्येन वा सपम् । अपश्यतः प्रभोः कार्य प्रादिवाको विचारयेत् ।। १२५७ ॥ विमाला तु कर्तव्यः कुलीनी दमपंयुतः । परत्र भारुधमनः शान्ता विमत्सरः ॥ १२५८ ॥ अनुगकरी निन्यं पनाना च हिने रतः । मदोधुक्तः समयश्च अधिया र सभापतिः ।। १.५२ । दोलभ्यान क्षत्रियस्यापि वेश्यं कुरान मभापनिम् । गुगाधिकं न मध्यस्थं जनानां मम्मतं नृपः ॥ १२६० ।। विष-क्षत्र-विमः कायाः अनुपध्यानाः कपान् । मवाऽपि न कर्तव्यः शूद्रः क्यापि विचारण ।। १.६१ ॥ लाभाद् वाऽपि भयान रागान् निशानार्थनाशकाः । दण्डनीयाः पृयक सभ्या विवादाद द्विगुणं धनम् ॥ १२६२ ।। सतां मागे मालाच्या बारिता या बलीयसा । निवेदयन यद् गज नद् विवादपदं स्मृतम् ॥ १९६३ ॥ अभियोगा दिया प्रयः शापा प्रत्ययन वा। अमन्ममर्गतः शङ्का पत्ययान्यादर्शनान् ॥ १२६४ ॥ प्रय स्याद् ऋणादानं निक्षेपस्तदनन्तरम् । अम्मापिविक्रयक्षेत्र हतीयं परिकीर्तितम् ॥ १.६५ ।। १ । मदोन्मितः । २ IICE शुदश्चापि, 1) शुदश्चापि न कर्मयो व्यवहाव । ३) तथा । Meyn...।

·असावा..] सम्भव प समुत्थानं चतुर्व परिभाषितम् । पथमं दसयालयात पर्छ दत्तापहारेकम् ॥ १२६६ ॥ मममं वेतनादानं मंजिलानमष्टमम् । कविक्रयानुन नवयं दशमं तया ॥ १२६७ ॥ एकादशं तथा प्रोक्तं विवादः मामिपालयोः । स्वामिभृत्यविवादश्च द्वादशं समुदाहृतम् ॥ १२६८ ।। प्रयोदशं ममाख्यानं सीमाश्विदनं बुधैः । निरूपितं बुधरत्र वाक्पारुप्यं चतुदेशम् ।। २६९ ।। उक्तं पञ्चदशं उन्नर्दण्डपारुयमंजिनम् । म्नेयं पाहशमाग्यानपिभिम्नपदर्शिभिः ॥ १२७० ॥ पदं सप्तदशं नाम माहम मनिगग्तिम । अष्टादशं समादिष्टं वागवणसंज्ञकम् ॥ १२७१ ।। एकोनविशं सम्मोक्न स्त्री पुंधों विचारकैः । दायभागाभिधानं च तत स्याद् वितिमं पदम् ।। १२७२ ।। पकविशं तथा यूनं दाविशं तु समाह्वयम् । व्यवहारपदान्यतान्याह मोमश्वरी नृपः ।। १२७३ !! इति व्यवहारपदानि । स्वयं नोत्पादयेन् कार्य समर्थः पृथिवीपतिः । नादीत तथाकीचं दत्तं कायार्थिना नृपः ॥ १२७४ ।। विवादायागनं पृच्छेन सभायां पुरतः स्थितम् । कि कार्य किं च दुःख ते साक्नशको निवेदय ॥ १२७५ ।। निरूपिने पुनः पृच्छेन केन कस्मिन कुनः कथम् । तस्मात् तव कृतं हि मत्यमेव ममागतः ॥ १२७६ ॥ १ BCE पहामि । २ मंजितं ।

·सभ्यः सा समायोज्य पदं न्यायवं यथा भवेत् । प्रत्यर्थिनस्वयाऽप्रहानं लैईतेष कारयेत् ॥ १२७७ ॥ आहूतो यदि नागच्छेद् व्याधितो दुःखितोऽया। निरूदो विषमस्या वा कियापनो मरमपि ॥ १२७८ ।। स्वामिकार्यप्रदो वाऽपि नृपकार्यरतोऽषवा । पता वाऽय प्रमत्तो वा तथाप्येष न दुष्यति । १२७९ ॥ कुलीना परभार्या च युवनिश्च प्रमूनिका । रजस्वला पक्षहीना नाहानव्या ममा प्रति ॥ २० ॥ अधिकधि वाक्यानि लेयित्वा विचारयेत् । दशकालानुमाग्ण हनुभिश्च पृग्निः ॥ १२४१ ॥ लिम्विनात माक्षिना मुंकः प्रमाणविनयादनः । विचारयन्महीपालः स्मृनिभावानुमाग्नः ॥ १२८२ ।। एतः पम णहीनम्य दिव्यं देयं महीना । नज देयं वयाऽवस्या देश-कालानुमारत: ।। १२८३ । प्रमाणं मानुषं पत्र दलभन्न मनते । नदा दिव्यं प्रदयं म्यान देयं पानुष मति ॥ १.८४ ।। भक्तानां नग्न्द्रण कायनानां च नम्कीः । भूद्धिमनिछनां तस्य दिव्यं दयं विना निरः ॥ १२८ ॥ प्रमाणेनिधिने वाऽपि हिल्यवाऽपि विचारिते। युक्त्या दण्डं नृपः कुर्याद् यथादोषानुसारतः ।। १२८६ ।। विषा()-दन्ति-भुनग-शनानल-जलादिभिः । पापानां प्राणहरणं पदण्ड पकौनिनः ॥ १२८७ ।।

·मागबमोत्स्नोमालिया लिया रोयाल १८ ॥ पादपोरेवमादीनाममाना दवा । बारामानुसारेगमपदमा सो ॥ १२८९ ।। पन्धनं वार वाचा काया पर्सनं तया । एवंविषकारोऽपि शदना प्रीतिः ॥ १२९० ।। पणानाशते सारें अवमः साहसः स्वतः। मध्यमः पत्र विशेषः सहसं चैव चोचयः ॥ १२९१ ॥ विवादेन समः कापि द्विगुणः कापि कथ्यते । त्रिगुणो का इपित मोकः कचिदुतरचतुर्गुणः ॥ १२९२ ।। सर्वस्वस्याधिकः कापि दमः सर्वस्वमेव वा । दोपद्रव्यानुमारेण दण्डोऽथहरणः स्मृतः ॥ १२९३ ।। दण्डो रक्षति मर्यादा दग्दो धर्म प्रवर्तयेत् । निवारयेदधर्माच तस्माद् दण्डं प्रयोजयेत् ॥ १२९४ ॥ दण्डहीने यतो राष्ट्र मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते । तस्माद् दण्डं प्रयुभीर दुष्टानां धार्मिको नृपः ॥ १२९५ ॥ दण्डपातभयाल्लोको धमें तिष्ठति मूत्रितः । करीब विजयो मनोऽध्याशेन वशीयः ॥ १२९६ ॥ तीबदण्डमयालोके भृशमुहिमते जनः । तस्मान्मदुपयोगेण प्रमापालनमाचरेत् ॥ १९९७ ।। यथोक्तदण्डविन्यासा भूपतेचारिणः । पशो पर्यस्तथा राष्ट्रं बोषव परिवर्यते ॥ १२९८ ।। २Eमतः ।

·१६ मानसीहासः। [विशta एवमहानि राज्यस्य सः शविनयं तथा । पाडण्यं च तथा मोक्तमुपायम चतुर्विधः ॥ १२९९ ।। राज्यस्थैर्य निमित्तानि प्रातराज्यस्य भूपतेः । विशतिः सोमपालः कृतवान् नीतिकोविदः ॥ १३०० ॥ इति दण्डाध्यायः ॥ २० ॥ इति महाराजाधिराज-सत्याश्रयकुलमिलक-चालुक्याभरण-श्रीपक लोक श्रीसोमेश्वरदेवविरचिते मानसोल्लासेऽभिलपिनाचिन्तामणो राज्यस्थिरीकरणोपायकपने दिवी प्रकरणम् ॥ प्रामो मामः समाप्तः। and ·Gaekwad's Oriental Series. CHLAL EDINO OF UNPRINTED SASAKIT WORK, EDITED NY COMPETENT SOLANS AND T153..4!!1.1) WIRE CENTRAL. LIORARY, BARODA. . ... . . ... . ... ... ... 1. Envyamimamra by Rajasekbara. Re-jue. 1924 2 Naranarayananana by Vastupala, ed. by C. D. Dalal, 1926 3. Tarkamagralia by Apanda jnana or Anandagiri, edited by T. M. Tripathi, 1. A. 1917 2-0 4. l'arthaparakrama by Prabladanadera, ed. by C. D. Dalal, 1917 ... 2-6 3. Raelstraadhavamsa-Malakavya by Ratrakavi, edited by E. Krishna - inacbarya. latrodoction by C. D. Dalal, v. 4. 1917 1-12 6. Liaganmana by Vamana, edited by C. D. Dalal, 1. A. 1918 1. Vamota vilasa by Balachandrasari, edited by C. D. Dalal, 1917 1-8 & Romakasbatka by Vatfaraja, edited by C. D. Dalal, v. A. 1918 . 9. Mohapa rajaya by Yasabpala, edited by Muai Chatar Vijayaji. Introduction and appendices by C. D. Dalal, À 1918... 10. Hammiramadamardas by Jayasimhasuri, edited by C. D. Dalal, n. 4. 1920 14 Dda yasundurikatlia by Sodobale, edited by C. D. Dalal, m. A. and F. Krisbnamacharya, 1920 12. Mahavidyavidaubana by Bhatta Vadindra, edited by M. R. Telang, 1920 2-8 13. Praliiongnrjanhovyu-imgraha : collection of Gujarati Poems, 12th to 15th ceptaries : edited by C. D. Dalal, m. A. 1920 14. Komarapalapratibotha by Somaprabhacharya, edited by Mani Jinavijayaji, 1920 ... 15. Genakarika by Bhasarvajoa, edited by C. D. Dalal, u. a 1920 16. Sungitamakaranda by Narada, odited by M. R. Telang, 1920 17. Kavindracharya's List: List of works in the collection of Kavindra charya, a lith centary paudit : edited by R. A. Shastry, with a foroword by Dr. Giaoganatha Jha, 1921 18. Varahagrilyasutra, edited by Dr. R. Shama Shastry 1921 ... 0-1 19. Leklapaddhati : Bpocimen Sanskrit lotters, eto, 8th to 15th coa-. turica: edited by C. D. Dalal, a. A. ad G. K. Sbrigondehar, ... ... ... ... . #.. ## ... . .. .. ... ... .. . .. ... ... ...

·2 x 11-0) ... . 0. Panobamikaba or Bhavishyattakaba by Dhanapala, alited ly CD. Dalal, M. a. and Dr. P. D. Gude, M. A, ru. D. 1923 6-0 1 A Descriptive Catalogue of the important palm-leal and para in the Bhandart at Jaimlmere, compiled by C. D. Dalal, edited by L. R Gandhi, 1924 2-23 Parasuramakalparatra with commodtary by Ramuvara and Paddahati by Umapanda, edited by A. Mabadeva Skastry, #. A. Director Adyar Library. 2 vols. 1983 14. Tantran basa, edited by Dr. R 8hama Shastry, H. A., 18. D. Curator, Government Oriental Library. Mysore, 1923 25. Sameradgane * work on architecture by King Bhoja deva: edital by Mabamabopadhayn T. Ganapati Shastri, 1. D., M. * A * rola-Fol. 1. 1924 16. Sadhanamala, edited by Bepoptosh Bhattaclaryya, * 2 volta 1. 1925 17. Outalogue of Saonkrit M88 in the Central Labrary Raroda, Compiled by G. K. Sbrigondekar, X. A. And K, S. Ramaswami Sinastri Birounni. In 19 volevol I ( Vedio ), 1925 18. Manuallam alias Abhilasitarthrohintamani by (halukya Sometara, edited by G. K. Bhrigendokar, N. A. 3 polo-sol I. 1925 *** ... . ... A. Ilan. 60 #5 . ... ..4 BOOKS IN THE PRERS. 1. Tuttrasumgrada, edited by E. Krishnamacharya. 8. Myyapravoom, edited by Principal A. H. Dhruvi, %. A., lok. 3 3. Natyasastnr, edited by M. Romkrinan kari, » Illustrated, k yola. 4. Advayavajrusamgraha, edited by Mahamaloqadbyaya Haraprand Shastri, m. A., C. 1. E. 5. Kalpadrumakosa, edited boy llamavstan Sarma, * A. Sahityacharyyn. 6. Nalavilan, edited by G. K. Bhrigendokar M. A. and L. B. (andbi. 7. Apabbrummkavyatnayi, edited by L. B. Gandhi. 8. Lanavagryasutra edited by Ramakrishna Harohiji Shastri, of Abmechabad. JUST PORI.LSBEI). Supplomont ( or Khatimae ) to the Itrat-Ahmadhe truth ated from the Persina at Ali Mohamad Khan, the lank Mogal Dewan of jajarat, buy Syed Nawabali, N. A, and C. N. Meddon, I, C. 8. (retired) with Lolor, appendice add 3 illastntions. 970 pagi, domy 8vo. cloth. 1925, IL 9.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.