·Plate I Peramrone more लग-nu N नाम्यामारास्तोतरेमनानकमततेसावरलोभूवनवायनसचमतमायोपसतसादी- Filmकतिकतिर्यो स्खयेनिर्मितावादादा'कतिनिमिता कतिनयंस्फयापितकानियोश्रीमहरायम काट श्रीमालामतिसहियामालियावसिनवरयामाधमलालयादवसरिसगाराधीकानया मज्ञासमक्षरिणति स्यनिर्मितातडीशनर वा लामासगातटस्मात्यातिनकालिासगरूरतस्वहन दोलखदायतत्पशादिरविधिविजयता समागसब्याकसूरोदकिनु राजाशवरयरुबुद्धिानवाननशिपस्तान सुभकाना त्याख्योदधानाव्यधागोतापनिप्रसारमरिक्लविनानिसोरयायतसंगीतापानष घशष्यामिशे विसरन्ययुगवाहत सारेचामितिमीमायाजतिमनमशिडमेडनवादीदवारोजशेरवरमुरिशिष्यवाचनाचा त्रासु। मकालविरविनाखापामगानापनिषधमाराधारनत्य पद्धतियकाशानानामबष्टाध्यायाबायाशंपुस्ताकदृष्टाना शनिविर्तमयायदि हमश्याममादासानदायातासेद घरवाफाशुनवदिपवित्रीबापमामालाववाद अगायाधीश्राव मनचारपाछ क्षमतालवतावाहिटियामा अधसगोतसारकाले कार्य यस्परुपावगतिविदामासम्पविद्धताफलान्यवाया पारे ब्रह्मादिभिनित्यनियमाने नादातस्कब्रह्मानमामाई मतब्रह्मोसा नादहमायदक्तवह्मायधि प्राध्यातायोगितिस्ततामानापमा मावरमा दशास्वसिस्विष्टत्यात्माप्राणयुक्तरता दिवा माणा परमायनात्याप्राणातिधापयतिसवायदहाभूनिविनिइतिवायुमा TAHARIयागजात प्रतिस्तुवाद प्राणस्वरूपापवितानकारीहताशरूपदकारवरण प्राणामियोगादतवद्यानासोसकोपीतातनजना मन सनाद अप्सनम्नविचरन्सनादकमानधानपवावधानधाता आदिासुसमनारपसूक्षा अष्टसातारपटककधिमाका बाहनालासुसू मालदिसूक्ष्मनामाकामशरमिव आस्यारत कर संशकामिासानपालदानुएलज्ञातचाप्रतिसमत नमसरकालकायोपदलोकनादात्यनिप्रकरणी कविप्रोतविद प्रपनविविधातरागान्परावजानताकविभूषविरत दया किविषबक्षरा केविहाधविवादनेकमनस कविद्यमालान्नतायाकविछपमुहत्यमावलेजानेतितालमा आत्मपानी पदरेजा वापरायकारायाचितलवाना पमुलाविहरताप Aayegat . I ast page of MS H --Śri Hamsavijayajt s collection Baroda ·Plate II . mart Wrtm-Himanity ५.16 सपंचाननासम्मपनामसकलसत्या यादमनायमसंगातोपनिमुखारमविलंधिशानिने विधिमनादतापयापकपऊतः श्राजिनागमनयावा कलाविलanyरसंगातोपनियमानशानियवासराज ismगधनसारंयापिनिम्मेवाण२५तिमलमारियानादीराजारसरिशिष्यवाचनाचत्रा मविरचिबापतापनियत्सारोक्षारेनसपालिकामानामनिहाएपहिलमार श्रीधपएयवृत्तसराणाशियातामा नेद मंगाम मालसिलामा उसकता वालवतमयायो एन Last page of Ms. P.-Agama-Prabhakara Muni Sri Punyavijayaji's collection, now in Bharatiya Sanskrti V'idyāmandır, Ahmedabad.

·INTRODUCTION The Sangitopanı sat saroddhara is as its very title suggests an abridged version of a bigger and possibly more comprehensive work called Sangıtopanışat by the author himself as admitted in chapter 6 verses 151 152 The original b gger worh is not yet traced in any manuscripts collection The Sangitopanışat saroddhara (henceforth SUS) is available in a few collections and is reſerred to as Sangitasuroddhara (also Sangitopanışatsara ) by HD Velankat in Jenaratnakosa lol I p 409 Two manuscripts of this work have been noticed as los 1126 and 1127 by Rajendralal Mitra in his Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Library of his Highness the Vaharaja of Bikaner (published 12880) Ona more manuscript is noticed as No 434 1-A Descrip tree Catalogue of the Vanuscripts in the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society edited by HD Velankar It contains only the second chapter of SUS The Catalogues Catalogorum Vol I also notices this work on p 686 Velankar has noticed in the Junaratnakosa op cut two more manuscripts one from ms collection of Vun Śru hantuizayajı (No 1933) and another (No 1442) from the collection of Muni Śrı Hamsavijayajı both these collections are in Sri Atmaramaji Jana Jnanamındıra Baroda The Catalogue of 112 Arup Sar sknt Library (Bikaner 1947) edited by Chunhan Raja and k Vahadev a hr shna Sharma includes notices of the Brhaner manuscripts referr d to earlier by Rajendralal Vitra According to this Catalogue P 3545 there are 3 mss of this worb in Bikaner of which Mo 19, containing 55 folios is dated in Samyat 1917 It has folios 19 23 and 28 34 missing is worn and also contains Sangitaratnavalı In the present edition of SUS I have not utilized the Bikaner and Bombay manuscripts referred to bore CRITICAL APPARATUS For this edition the following four manuscripts of the SUS are util sed h-Vanuscript no 19 3 from the collections of Pravartaka Śrı hantvijayajı presetsed » Sr2 Almasam): Jana Juanamandra Baroda Noticed by Velanbar in Junaratnalosa op cit S: II 3 ins x 54 103 Extent- Folios zo fifteen lines on a page This is a modern copy of sers probably Ms H described below The readings of I and are uniformly identical as will be seen from the readings of h and II given in foot notes to the first twenty fise pages of out text The end reats -673&st am I istog 851

·ii
H.- Manuscript No. 1442, collection of Muni Sri Hamsavijayaji, Šri Ātmārāmji
Jaina Jñanamandira, Baroda
Extent: About 1000 Granfbas, Falios 20 The text begins from folio 16
and ends on 20. Script. Devanāgari with padi-matras, usual in Jaina
MS.
S12020 8 ins x 4 7 ins. 17 lines on eich page, 49 letters in cach line
Condition Good, borders of the last folio are somewhat damaged Hand-
Writing good and legible
Age Written in 1612 (Vikrama) Samvat = 1556 A.D.
Remarks .The ms seems to have been revised or corrected afterwards
Since the corrections are not complete and are mainly concerned with
separating certain words or marking virámasor yalis of pafas of the various
lålas in chp 2, it is very likely that they are made by the original scribe
himself
A few marginal notes are given, only on folios 1 to 4' and on folio 20*.
In a few cases omitted words or letters are added in margins. The aragraha
sign 15 generally omitted and the ussarga is generally left unchanged
according to sandhı rules Çand care often doubled, eg. nisargram for
111sargant or drarttılan for ararhtam UT is also doublecl in cascs like
fürnnacandra lalah for purnacandra fálal.
Often the scribe is careless eg cápa for eutha, 215/åma for višraino
and so on, or parkiritam for pancarlitat on P 96 of our printed text.
On the whole readings of 11. seem to be preferrable to those of P.
described below
Post-Colophon entry At the end of the text, on folio 20", ke read :-
यादर्श घुम्नके दृष्ट तादम गिरीनं मया यदि शुद्धमशुद्ध वा मम दे पो न दीयते ॥१ रवित
१६१२ वर्षे फाल्गुन वदि५ रवी श्री (आगमगाठे विनानदीया श्री आणंदरत्नसरि तपढे श्री ज्ञान-
लसरि वाचा उदयसागर नप वाचनाचार्य माणिक्य इम) प्रथमलीलियन् ।
aina 11
The portion to brachels was erased up the manuscript by the application
of chalk and is, therefore, not clear in the photo plate publislied in the
beginning of the text. Icirclully tried to remove the chalk and have read
trie portion recently K. omits this colophon but, lile 11., adds the
following
Next »c and
अप सहीनसारकरियायाम् ॥
977 77T ( 1972 ) Titi
प्रमादिभिर्विमुपायमानं नादान प्रश्न नमाम्यई तर॥१॥

·ब्रह्मस्थान दमध्य यदुत्त ब्रह्मनाथ प्रोच्यते यागिाभस्तत् । नार्भ पद्म द्वादशारं तु तस्मिन् (स्मि) विष्ट यामा प्राणयुक्तम्नदन्त ॥ २॥ विश्यमाणा (ण ) परमाध्यमामा प्राणाभिध प्रेक्ष्यते म वायुम् । देहम्यममि विनिहन्ति वायु नद्यागनात प्रथितस्तु नाद ॥३॥ प्राणवम्प प्रथिता नारा हुतासम्पन्तु दारवणं । प्राणा प्रयागादभवाताऽयो सङ्कासन तेन नै म नाद ॥४॥ अपानमध विचर स नाद प्रमाद् धनि पाय विधत्त । आदी गुसूक्ष्म पुनरेप मृण्म पुष्टस्तताऽपुरसर्तिमी तु ॥ ५ ॥ नाभी मुममा हदि सभ्मनामा कण्ठे म पुण्य शिरास वपुष्ट । आस्य स्थत कर्तृम( करिम) सकाऽमी स्थानप्रभदादुपथ(क्ष्य)न च ॥६॥ हान महानगारररिया पर नागे पनिप्रकरणम् ।। গানঃীনা প্রথা বালিশ कचिम्मुर धक्तिहरया ( ) काचप्रधादुरा । कारवायविवाद रमनग सरिर ताराना य काचघच पर मुहममि जानान्त तपा(नाम " आमपरमार्थ वा परापपाराय ॥ गुभ भातु ॥ श्रीरस्तु । The above is also founlin h at the end of the text of SUS The right nargin of Il is partly damaged and ti e marginal note on this folio is partly The left margia contains in figures (€ 47 against the verse giving inte of Sannitop ini$?d and in the right margin rol against the date of SUS the margin is damaged but it is easy to presume that it was 1X0E si creas the date for the original unabridged text sritten in the left margin as sell as beincen tietnolines of the test is wrong it slould be 'tc and not = "(as in margin} or tas su gested betu cen the I nes abose verse IS! 11c right ranna) note is is order - xx Axxx (मगारपियो xxx पागुर xxx मुनम अनुर ४९Hrxxपनxxx atra xxx यमिहमान Irts ried ·11 xxxपा हेमर xxx तस्या सोपि xxx वागुगस्थित xxx हा कदस्य xxx दर नीव xxx सुपुन्नया विरहतीया प्रमरने वपु ॥१ There is besides a small note in the upper margin with a few letters in the beginning lost due to damage to the follo It is as under x मर कदमूलेपु योगदइस्यमध्यगा। सुपुग्णा नाम विख्याता राजदतातरे गता ॥१॥ अमृत श्र(ख )वते सा तु नन्तना भुक्ननये । तत्सर्व प्रसते सूर्य कंठ(क)-पे स्थित सदा ॥ २॥ रामदती MAT(???)at Jaitant = eines gidas = P-Manuscript no 218 from the collections of Agama Prabhahara Muni Sru Punyasajas a) Ahmedabad now msen as gift to the Bharatiya Samskriti Vidya Mandıra Ahmedabad Size 11 S ins X 4 7 ins Script Devanagari Extent Tolios 28 the text begins from x* and ends on 286 12 to 13 lines to a page with 42 to 45 letters per line rather unevenly Written Conditions Good, moth eaten in a few margins Remarks Only the first two pages are more carefully written handwriting in the rest is rather cursory The scribe is less careful than the scribe of H and his therefore, committed more errors in spellings etc Letters or words omitted in copying are often added in margins Letter ca is often written like va Ithe , se fiad ft for phr as in prste for prstke the carelessness of the scribe of P can be seen from readings Ishe Śtstryag for Straslırsag or lala for lalase the duplication of etc can be seen in cases lihe nirgratain for nirgalant etc Colophon - At the end of the text p adds सवत् १५९९ वर्षे पूर्णिमागच्छे श्री६ पुण्यप्रभसूराणां शिष्य भीमाक्नेद सगातशास्त्रमागर॥ या पुस्तक दृष् "शंसित मया । यदि शुद्धमशुद्ध वा मम दोषाने दीयत ॥ It may be remembered that this manuscript does not add verses of Sangitasárakalikd like Hand k A comparative study of all the H and readings given in faotnotes in reles ant pages of the telt will clearly demonstrate that the tuo manuscripts belong to the a fierent strands of ms traditions and are therefore very important for reconstruction of the text T :: is especially obvious in chapter second entitled talapratafana The readings change from verse gonnards and P omits hall serce like 155 or whole verses 15e 19 20 etc, or reads another verso as in the case of 21 in this chapter ·Also the text of the paras of the various talas given in the second adhyaya often differs from the text of the H manuscript It was indeed very difficult to decide whether the tradition of H or P is more reliable regarding the patas which represent an old tradition not available in other works like the Sangıta ratnahara where the tradition of patas is different The P. manuscript generally omits all jalis or danda marks amongst the various pagasablas of any particular tala There seems to be some confusion in H also about these marks and the best course left open for us was to keep the H tradition in the printed text and the P tradition in footnotes Those who have inherited traditional pract ical knowledge in mrdanga Ladana may be able to throw light on the problem I consulted Śrı Bharata Vyasa on the problem and he was kind enough to spare time and test the H and P with practical demonstrations of a few talas But I have preferred not to mal e corrections according to his suggestions not because I feel that he may be wrong but because I want to place before scholars the traditions of both H. and P as they are found so that all those who have inherited older traditions in this respect may have the full data with them Our text is especially valuable as it gives a fairly old tradition of patas of the various talas 0--NO 4550 in the collections of the Oriental Institute Baroda Noticed in the Alphabetical List of Manuscripts In the Oriental Institute Baroda Vol II (GOS Vol CXIV, Baroda 1950 ) PP 1154 1155 Size 8ins x 5 ins Extent 12 folios Containing 130 Granthas Script Devanagari End The end reads as- ॥ इात सगीतोपनिषन्सारे प्रस्तारादिमोपायी ता-प्राशनो नाम द्वितीयोऽध्याय ॥ ॥ इति धारस्तु ॥ uft i ti 27 11 11 f 11 ft | fn til ft 11 of it sit il TIET विशारय सप्तत्रिंशामत गुभे ॥ आपाडस्यानिने पक्ष पचम्या भानुजे मया ॥ गिसत प्रथम याम ह्यानयेद गुरोर्मम । मेवकरामस्यात्मजेन गरिनार येन क( 2 )धिना। Y BETT 920 The Vis is very corrupt sith some lacunæ also But it seems to follow the tradition of P rather than H as the readings of P II & O shown in the footnotes suggest This is especially true so far as the paļas of different talas are concerned The Alphabetical List of Vanuscripts in the Oriental Institute Val II, pp 1154-1150 shows one more entry no 13271 entitled Sangitasároddhara having 128 leases but it is really a modern transcript prepared from K described above The Author & The Age The SUS as the author himself shows in Chp 6, v 192 (Text p 141) was composed in 1706 Samvat re 1370 AD and was abridged from his older ·ceed ng work Sanitopangad composed in 1360 Samyat ie 1324 A D The author in verses 149 ff (Chp 6 pp 143 144 ) says that monks who Here the crown ng glory of the Śr Harsapuriya gaccha (of the Svetambara Jai la Community ) have composed many works conquered many opponents in wordy wars and had converted many monarchs to the Jamna faith by their teach ngs In this gaccha arose Sri Askazadera sunt the great teacher whom Isang harna (of the Chaulukyar dynasty of Anabilavada Patan age c1072 109: AD ) gave the title of Maladi arı to a monk who h mself was a maladharı or pure in character in his lineage arose Sri Maracandra süni a knoner of the science of Sangita his disciple was Srl Tilika the gurn of our author and the monk wlogue the formal initiat on ( laksa) to Su 11 al alaša the author of our text Sri Rajasekhara who was ia libha panca sana was the chief monk suc Śrı Tilaha and was also ti e guru of Sudhal alasa Tic al ose account is interesting It supports the trad tion given by Rajasekhara' that hing hirna gare 11 e title of Valadhari to Abliayades a Suri and others ? and sets at rest the doult wheti er S doharaja gave this title or his predecessor But another tradition of Alhayadera suri adusing Siddharaja Jayas ml a to prohibit an mal slaugl ter on certain days may be right in as much as it is noted by Vijayas mha suri as early as samsat 1191 in his Dharmopadešam ila vivarana. Tus Valadhiri Abhayadeva suci is not to be confused with anothes Ablagades a surt the commentator on nine Jama Anga texts who belonged to another lineage ot Svetambara Jaina monks and ul ose age is c. 1072 1735 VS i ci sinituit qui fra P-TIITTI श्रीकण विर' यस्य मरधारी भ्यरायन् ।। I jašehhara s Prasasti of his Praknt Diadéryavrttı composed in Samsat 1387 I CI 77 Feu ar fre Fan 7 Sadguru paduhati of Padmadera sQrı Prlerson s Cal of 13s (Hombay Gort ) Vol IP 96 : CH 3 AA 792 797617 Tufquim Pampy, it 7777* *r*** fa fool'fuata [ 1'idha Tirthakalpa of Jinaprabha süri (Singlu ceries ed ) p . Cf gratiapinzaff 17 ragi! TigerastatrayICOURI TATTI Petersºs s Catalogwe Vol V P 96 410cf maat dat **51 A1 राश्रिो अमरि भानु निदान। Vuiu tata Canta of Sricandras, } {:130 Ca!3io te Vol 5 p II ·VIL Mohanlal Desaı has collected some more information about Abhayadeva sūn of Maladhari gaccha in his Jara Sahityano Samkşıpła Itihasa (Bombay 1933 ) PP 227 ff Prthviraja I the son of Vesalades a or Vigralaraja III of Sambhara-Ajmer placed on the advice of this monk a golden Falasa on the top of a Jaina shrine at Ranathambhor ! Abhayadeva is also said to have been proficient in the science of mantra and tantra which he is said to have learnt from Viradera At his request King Bhuvanapala ordered to be opened the doors the Jaina shrine of Vahavira at Gopagırı (Gwalior) entrance into which was stopped by local officers The famous image of Antariksa Parsva natha was installed in Vikrama Samvat 1191 by this monk and the (now famous) village of Sırpur (Śtipura ) sas given as gift by king Elacha for mun taince of worslip of this Jina? Mani Caturavijayajı has reconstructed: the geneology of monks from Śrī Hars ipari a Gaccha So Jayasma sủi Śni Abhayadeva sun Śn Hemacandra sura $Vi ayasimha sur Śrs Candra súri Su Devabhadra Suri Sri Vibudhacandra Su Municandra SUT 1 Śst Devananda sust $11 Laksmana gani Sri Devaprabha suri Sri Naracandra surt curi ) Sri Narendraprabha Śti Udayaprabha Sri Padmadeva Sri Rajasekhara Śti Tilaha Sudhal alasa Tacanacarya Also see Praşastı of Munisuvrala carira by Sri Candra suri in Peter son s Catalogi e lol I p 13 and Desai s Jaina Saliljano Sanksipla 11 las? PP 229 30 for further information Vuni Chaturasinya Vacanacana Śn Sudhaka asa ane ler! Guru Parampara Jainacurza Śrı Atmanand Centenary Commemoration Volume (Bombay 1936) Gujarati section pp 27 ff 3 ·11. Jajasimha suri and Sri Abhayadeva suri to Sudbakalasa on tie basis of the praſastis of our text the Pandavacantra of Śn Devaptablia suri Supasanaha canta of Lakşmana gani and such other works which is appended here ! Of the different monks referred to by Sudhakalaša in the Prašasti of SUS Sri Maracandra suri is especially noteworthy Naracandra suri the disciple of Devaprabha suci was preceptor of the famous minister Vastupala on the mat ernal side and had taught I astupala three Vidyas namely Ayaya yaharana and Sahitya as also works on Ja na theology ete Naracandra is further known as a writer on Isotisa His scholarly Tippana on Vyayakandal of Sridhara is well kno yn he wrote Prakſtaprabodlia a treatise on Prakrta grammar and a Tippana on the Anargharaghava of Maran Naracandra also composed a Katbıratnakara also known as hatharatnasagara Peterson has also taken notice of a manuscript of Caturvimsaptı Jina Stotra by Naracan Ira suri the prasasti of hach quoted in hs Catalogue Vol IP 96 ecially deserves comparison with the accounts of monks of Harsapuriya gacchia given by Sud! a halasa · But it is Sudhakalasa who for the first time tells us that Maracandra suriu as profic ent also in the science of Sangita • lecan therefore expect Sudi abalasa to have received old trad tion on Sangita from his own line of monks as well as from others in Western India The references to the activities of these monks of Harsapuriya gaccha cited Tere clearly sho v that their nain fields of activity and vibāra were Gujarat Saurast tra Rajasthan and parts of Madhya Pradesi a It is ti erefore natural to suppose that in the work of Sudt ahalasa we obtain a fairly old tradition about Sangita in Il estern Ind a and parts of Vadhya Pradesa His work is therefore a valuable landmark in the listory of Indian Sangita The SUS was composed in 1406 Samvat te 1350 AD But his original b geer work was composed in 1380 Samvat = 1324 A D The Sangitaratna kara of Sarngadesa was composed in C 1250 AD. It is therefore obvious Tur further remarks about inonhs referred to in the geneological table See Muni Caturs jy a s paper op it and Desa; s book op cut · For detailed notes on Narcandra suri and his works Narendraprabha sor: Udayaprabha sun and att ers see Sandesara BJ Literary Circle of Ifaha naya I astepala . Agarchand 11 ata has noted on the evidence of Vpakeśagaccha- Pralandittat Desagupta cari was proficient in playing on the viņā The Jaina 'angla d d not ) ke it but rather than ging up in Desagupta gave up his leadersh p of monks and went away to Lita country-Jasa Satja I rakota Jol no 9 Kamalrıst na h711 Uharatal sa (Tutupati 1951) Introduction P Also Set 31 huishnamacarışar Class cal arshrif Litoral 176 pp 852 873 assign- 1 ·x that we obtain, in the SUS., a tradition from W India, almost contemporary with that of the Sangitaratnālara, which latter work may naturally be expected to have preserved some Sangita traditions of the Deccan, Kamataka etc, for C. 13th century A.D The SUS. should, therefore, be useful to students of the bistory of Sangita One more work composed by Sudhakalaśa is preserved for us. It is a small lexicographical text entitled Ekakşara-námamáld,' of 50 verses, already published. In the last verse of this work Sudhākalasa says that he is the disciple of Sri Rajasekhara of Maladhāri gaccha Rājaśekbara, it must be remembered, is the famous author of Caturvimsatzprabandha, also known as Prabandha kośa, composed in 1405 V.S. (1349 A D.). Besides the above, this great monk has composed Nyayakandalipanika (1385 V.S ), a Vrtz on Hemacandra's Pkt. Dvyasraya-kavya (1387 V S.), Șaddarśanasamuccaya, Caturasitkathā, Dānaşatırımška, Ratnakaravatārkā pañaikā, Kautukakathā or Anekárihasamgraha, Syadzadakalıkā and Vinodakathă, the last being a collection of humorous tales. It will be seen that Sudhākalaśa lived in an age of prolific writing activity amongst the Jaina monks, was a disciple of a great scholar and belonged to a line of monks amongst whom literary activities in diverse branches of knowledge were carried on almost unceasingly The fact that Sudhakalasa was given the title of Vacanācārya shows that he himself was a great scholar of philosophy, theology etc, and possibly a master logician and debator for, the (unpublished) Kahāvalı says that Vādı, Vācaka, Kşmāsramana, Divākara etc. are ekarlhavaçi terms, Jaipa Writers on Sangıta The contribution of Jaina writers to the science of Indian Sangita is not well known. Long ago, the fate Mahāmahopadhyāya T, Ganapatu Shastri, edited, in the Trivandrum Sanskrit Series, No. LXXXVII (Trivandrum, 1925), a work, Sangilasamayasära of Sangītākara Sri Pārsvadeva from a single ms, in Malayalam characters in the Punjar Palace collection. The printed text ends with the ninth chapter, the colophan being-fat efter traumeertanya ing Sārngadeva to c 1132-1169 A D O. C. Ganguly, Ragas & Raginis (cheaper ed, 1917), Intro. P 37, assigns him to c. 1210-1247 A D. 1 Published in Anekārtharainamañjuşá, pp 18g 122, edited by H. R. Kapadia, Devacand Lalbhar Jaina Pustaka Sangraha, No 81 (Bombay, 1933). Also as app. on pp. 236 ff, to Abhidhānacınlamanı-Koś 1, ed. by Ācārya Vijaya kastura sûri (Ahmedabad, V.S. 2013). Quoted and discussed by U. P, Shah, in Jaina Salya Prakasa (Ahmedabad), Vol 17, P. 2 ·X Pagbaakide raft140271aaa matag an TP241 274 775 fiatal Ramakrishna Kavı, in his Bharalakoša, Intro, pp. yii Vin writes: "The author is a Janna who lived in 1300 AD, and the work of Sangitasamayasāra is in ten chapters. It was published in Travancore, the first one and a half chapter of the second are not found. ..." The first verse quoted by Sri Kavi is, therefore, missing in the printed text as also the following verse ( quoted by Kavi) which probably is from the prašasti at the end of the tenth chapter-- श्रीकण्ठान्वयदुग्धवाधिलहरीसंवर्धनाब्धिः कला- mit Hat Jamu AFTIGT Hari रचतो जिनशदपद्मयुगलध्यानस्तानं सदा सङ्गीतारधीमतो विजयते तस्यैव सेऽयं कृति.॥ Singha BQpala, the first commentator on Sangītaratnāhara has quoted many Verses from Porsvadeva's work. The age assigned by Kavi, natacly, c. 1300 AD. may, therefore, be tonghly correct ! Pārsvadeva, however, does not refer to Särogadet a, though he refers to Matanga, Kohala, Pratāpa and Dattila, as also Matrgupta, Bhoja, Somessara and Paramardı. V. Raghavan suggests that his date falls between 1165 and 1330 A.D.? A colophon quoted by Krishnamacharyar is noteworthy- श्रीमदभयचन्द्रमुनीन्द्रचरणकमलमधुरायितमस्तक महादेवार्यशिष्यस्वरविमरविद्यापुत्र-सम्यक्त्व- E1FF-47210347/199710-yigirá-stagram GÅETT AUTÈ TITETI I The above shows that Parsvadeva was a pupil of Bahadevărya, a disciple of Abhayacandra Mani There are more than one Abhayacandra known to Digambara Jaina traditions and it is difficult to identify our Abhayacandra. That Parsi adeva was a faina cannot be doubted from the verse quoted by Kavi in his Intro (p V) to Bharataloša. Pārsvades a does not seem to be a Svetāmbara water as no Pārsvadeva or Päršvacandra as a pupil and grandpupil of Mansdera and Abhayacandra respectuely is known to Svetambara traditions. "That Parsvadeva was a Digambara Jaina is furtber suggested by fills reference to a Digambura süri ta the following tersen V Raghavan, Some Nam's in early Sangita Lilyrature. Journal of Music Academy of Madras, Vol Ill. nos. 1-2, (1932), p. 30 • Source of us. not quoted, Classical Sanskri Lslyatsiz, P 855, and tootnote 4 In note 5. op. cit. Krishnamachariyar refers to two mes of thus work( 1 | Descriptive Cat, of Skt Mss. In the Oriental Library, Madras, XXII. no 8751, and (2) Cat. of Skt dlss in Oriental Library, Blysore, no.309 (called Sangitas/rasamgraha ). Also see, Jenaratnakofa, 1, p. 409. 0. C Ganguly op.cl.P 34, R, 1. refers to one more ms., No. 13028 in Bladras Oriental MISS. Library 1 ·Xi केशबन्धौ करो प्रोत्तौ तौ दिगम्बरसूरिणा। Tinafant et pfit ATTI HORR, &c, printed ed., p 63 The late Pandit Narayana Moreshwar Khare, himself a musician and a student of works on Indian Music, published an analytical study of Pārsvadeva's text and has shown that probably Pårsvadeva Ined in Karnataka and that he generally follons the Deccan and South Indian traditions rather than North Indian, in Indian Sangita Pārsvadeva does not refer to Sárrigadeva, and Sudhākalaſa does not refer to either Parśvadeva or Sārngadeva. Probably Pārsvadeva and Sudhákataša were not far removed in age and Pārsvadeva seems to have been either a senior contemporary of Sudhakalaša or somewhat earlier than Sudhāhalasa. Negative evidence is not of much use for us since Sudhākalasa does not attempt to give a fairly comprehensive list of previous writers on music and merely makes a reference to “ Šarlálmaja, Kohala Dattila, Bhoja and others" in SUS, Chp 1. V. 4. But the comparative notes which I have given below the text, eg in Chp 1, will show that either Sudhakalaša knew the work of Parsvadeva or both hare drawn upon core common earlier sources It is not unlikely that a Svetâmbara writer, inspired by a similar work of a Digambara monk conventently omitted any references to Pärsvadeya along with many other writers including Sarngadeva It may be noted that set eral later writers have composed Jaina-stavanas etc. in classical rägas which shows their love of and acquaintance with classical music Another noteworthy Jaina writer on Sangita is Mandana, the author of Sangila mandana, the Prime muuster of Hoshang Gharı of Alals He also wrote Kõvya mangına, śrugúra Mandana, Sarasvata mandana, Mandana Kadambaridarpanı, Campū mandana, Alambära mandana, Candrarijaya-prabandha, etc Mes of scme of the above texts were first noticed by C D Dalal in the Vădı- Parsvanatha Bhāndára at Patan The Kavya mandana, Sangila wandana Gujaratamān Sangilan Puarujilan (Navajivan Prakasan Mandir Ahmedabad, isted , 1939), pp. 281-302 A sumanary of thus discussion is podusiteu m l'mdr m jauna Saarlanta Blašdara (Arran i Vor no pp. 84 90 and Vol X no Ipp 9 17. : The Kadambarl-Mlandana, Campu mandana Candravijaya Prabandha and the Alamkára mandana were published in Mandana Grantha-Samgraha, published in Sn Hemacandräcārya Granthāvalı ( Patan, 1918 AD) A Descriptae Catalogue of Pam leaj Jss in the Jaina Bhandaras as Pallan (GO.S. Vol 76), Intro P 50. 2 ·are dated in V'S 1504 - 1447-48 AD As suggested by Gode, Mandana's irriting activity should be assigned to c 1400 to 1432 ADI Tbe Sangilamandina is still unpublished Only one ms of this worh, known as yet, and noted above is now in $o Hemacandricărya Jaina Jñánamandır, Patan, No 6795 It is on paper, size . 12 ins. X 4.5 ins , lolios 52. wnitten in Devanagari. It is partly damaged possibly due to some water spilt over it; pages stuck together were later separated by somebody and in doing so some words are lost for ever The end reads इति श्री-श्रीमारमोनगिरान्वयमण्डन-मण्डनविरचित सङ्गीतमण्डने नृत्यपरिच्छेदस्तुरीयः ॥ ४॥४॥ सवत् १५०४ वर्षे । पार्ष वदि - गुरी दिने । लेपक कायस्थ विनाइकदास ।। Mandana, in Chp 1, V. 18 of his SJL., relers to "Yāşlika, Lollata, Višadha, Matanga, Bhoja, Somanātha, Bharata and others whose works he has referred to before composing S3, Elsewhere he also refers to a tmira Bhopatı, Muni Puratana, Sailakanya, Pärtha Bhupati Bhoja, Soranātha, Citraratha The first Pariccheda begins with definition of Sangita mude of Gita, Vadya and Nitya, refers to mārgi and desi gitas, etc and gives in its subdivisions, Pindotpattıpraharana. Nadotpatta pra, Sruti-pra, Mürcchana laksana, the different Grāmas, Täna pra , Varna lakşana, Alankāras, Jati laksana, Grāma rāgas, Bhăşãñgas, Upangas, Kriyāngas, Prasiddha rāga-lahşaņas, Gäyana došas, Gayanaguņas, Vaggeyahāra lahşuna, Sisyakira, Sarira laksana, Sada lalşana, Ālaptı, Sädagati, and Gamaka lahşana The second Pariccheda on Gita, gives, in its subdivisions, Ganavarnapraharana, Panbhăşā, Matrha laksana, Pancatáleśvaralahşana, Prabandhas and Gita Bhedas such as Arzā, Hayalīla, Gajalilä, Hamsa- Ina, Harivijaya, Cabravala, Jayamalā, etc, Talas, Svarakarana, Patakarana, Bandhakarana, Citrakarana, Tennakarana, Varttan, Vivarttani, Ela Jaksanam, Jombada-lakṣaṇam, etc., Suddha suda, Sālaga sūğa, Dhruva laksana, Mantha and Prati 3[antha, Nihsăruka, Elatált, Deši Prabandhas, like Caccari, Labacări and Dhammālī, the different l'ſttis like Kassiha, Arabhaļi ctc., the Ritis, Gita doşas, 14 Gána dosas At the end of the second chapter, Bandana introduces bimself as the author of Compūmandana and Kārzamandana which shows that the Sangitamandana tras composed afrer the above two works. The third chapter discusses the various Tālas, first the mirga-tálas, then the desi-talas. No pafas are given Vandana is styled as Kayırája-Gajankula at the end of chps 1 and 3 1 P. K Gode, Jandana, The Prime sister of Balwa and his works, the faina Antiquars, Vol I no 2, pp 25 ff., and The Gencology of Wandanı, The Jaina Prime Minister of Hoshang Glors of Malra, ip Studies In Indian Literary History, (Bombay, 1933), Vol. I, pp. 64-67 ·The fourtn chp, deals with Tăla.patāká, Prastāra, Nasta, Uddışta etc., and then Natya and Nýtya, the 6 Angas, 6 Upangas, 13 Strobhedas, the Drştis, Darsana-bhedas, Tātākarma, Pufa-lakşaram, Bhrü-lahşañam, Nisā-laksanam, Ganda-laksanam, Adhara-lahşanam, Nukharága-la, Kandhará, Pāni. Kriya Babus, Asamyukta-hastas, Samyukta-hastas, Vakşah, Udara-lakṣaṇa, Pārſvalahşana, Kati-lahşaņa, Oru-laksana, Jamghá-la., Carañas, Anghti-lakşana, Sthanakas, Cåris, Utplatikaranas, Bhramaris, Desi-Bhramari-la , Golala-krida, Nityābhyāsa-prakarana, Patra-lakşama, Sri-Ranga-mandapa, Sabha, Sabhyas, Vrndam, Vadyas, etc. This last chapter is called Nriya-Pariccheda. The above summary of contents is given as the work is generally not known and was hardly available. The Jenaratnahoša, Vol. I, p. 409, refers to following more works on the basis of Jaina Granthävah published earlier. They are-Sangitadīpaka, Sangita. Ratnávali, and Sangitasahapiigala. No other information is available about these works. They are supposed to bc Jarna. Sangita in Ancient Jalna Works It is not possible to give an exhaustive survey of references to Gita, Vädya, Nitya etc. in Jaina Literature. But a few references given below will show that this study was not neglected by the Jainas Sthânănga-Sutra, the third Adga text of the Canonical Literature of the Jainas, refers to the seven svaras and their svarasthānas से किं तं सस नामे मामरा पणता । तं जहा- सजे रिसहे गंधारे, मज्झिमे पंचमे सरे 298 (a) TTT ATT 471 FAIRERT I, 9 J Note also the definitions of Şadja ctc gilen by Abhayadev 3 in conim on above t एअमिष्णं सलाई सराण मत्त सरहाणा पणता, तं जहा- TIETT, Star RT I यष्टुगारण गंधार, मराडीहाए मरिरनं ॥ २॥ 18rg to I भनुहागरंग नाई महागा विभाहिमा ॥३॥ These seren saras tre Jiyaſrifi and Aji brata as under-- Sihduer Süss, with comm ol Ablayadeva, lol. II (Agimo fue Sinuts ed., Birnbay, 1910 ). PP. 393 ti. : 1:11. pp. 394 R.

·XIV मत्त सरा नावाणिमिआ पण्णत्ता, त जहा- सजे रवइ मऊरो पुकुडो रिसभ सर । हसो रखइ गधार, मज्झिम च गोल्गा ॥ ४ ॥ अह कुमुमसमवे काले, कोइला पचम सर । छटु च सारसा कुंचा नेसाय सत्तय गओ॥५॥1 सत्त सरा अनीवनिस्सिआ पण्णता त जहा- सर्ज रवइ मुअगो गामुही रिसह सर । संसो रखई गधार मज्झिम पुण्ण हरी ॥६॥ उसरणपइटाणा, गीहिआ पचम सर । आइवरो रेवश्य महाभेरी अ सत्तम ॥ ७ ॥ We further obtain information about Svara laksanas in the following- एनेसिं ण सत्तमराण सत्त सरत्क्राणा प० त जहा- सजेण भति विति क्तं च ण विणस्सति । गावो मिना य पुत्ता य, णारीण चैत्र वल्लभो ॥ ८ ॥ रिमभेण उ एमन, सेणावच धणाणि य । वथगधमत्कार, इथिओ सयणाणि वा ॥९॥ गधारे गीतत्तिष्णा, बजवित्ती काहिता । भवति कतिणो पन्ना, जे अने सत्थपारगा ॥ १० ॥ मनिमसरसपना माति पुडवीपती । खायनी पीयनी देनी, मज्झिम सरमस्मितो ॥११॥ पंचमसरसपना, भांति पुवीपति । सूरा सगहानारो, अणेगगणणातगा । १२ ॥ रेस्तमरमपना, भति कलहप्पिया। साउणिता वग्गुरिया, सोयरिया मच्छरधा य ॥ १३ ॥ चंडाल मुडिया सेया, ने भन्ने पावम्मिणो । गोधातगायनेचौरा, णिसाय सरमस्मिता ॥ १४ ॥ Then the text gives the three Grimis and their various Mürcchanis- एनति मई सराण तओ गामा पष्णता,ते.- मजगामे मविपनगामे गधारगामे, सजगामरस सत्त मुन्उगानो पं.त.-मंगी दोरब्बीया य हरी य रपतगीय मारना या छछी य मारमी गाम मुद्रसमा य मनमा ॥१५॥ मग्निमगामम्म सन I CJ Sangita Vakararda ist pidas 1314 P 2 ·XV मुच्छणातो पं० त०-उत्तरमदा रयणी, उत्तरा उत्तरासमा । आसोक्ता य सोवीरा, अभिरू हबति सतमा ॥ १६ ॥ गधारगामस्स णं सत्त मुच्छणातो पं० तं-णदी तु खुद्दिमा परिमा य चउत्यो य सुद्ध- गंधारा । उत्तरगधारावित, पंचमिता हवत्ति मुच्छा उ ॥ १७ ॥ मुटनरमायामा सा छठी णियमओ उ णायव्य। । अह उत्तरायता कोडीमातमा सत्तमी मुच्छा ॥ १८ ॥ The thicory of the origin of the seven svaras is interesting सत्त सराओ की संभवति गेयस्स का भवंति जोणी। कनिममता उसासा कति वा मेयस्स भागार ॥ १९ ॥ मत्त सराणाभीतो भवति । गीतं च स्यज्ञोणीत । पादसमा उमासा तिन्नि य गायस्म आगारा ॥ २० ॥ आइमिउ आरभता समुबहता य मज्झगारमि । असाणे तजवितो तिनि य गेयरस आगारा॥२१॥ Abhayadera commenting on this section of the Sthānanga ( which is called 'svaramandalam', Sthānatiga, 7.3 54 553}, tuotes-घरविशेषा पूर्वगते सरप्रामृते भणिता । अधुना तु तद्रिनिगोम्यो भरतशाखिदिशात्रेभ्यो विमेया इति । It was beheved that there was a special section or a book called tant which was part of the lost Purva texts. A comparison with the names of mūrcchanas given by the Sthanang? with those gucn by the Sangitamaharanda or the Sangitaratnākara will show the differ. ence betucen these traditions The Sthana nga sutra, op. at , further refers to the 'gupas' and 'dosas' of Gita. The last verses are noteworthy-सामा गायद मधुर काली गायर सर च कर च। गोरी गातति चउर बाग चिरंद दु अथा॥३०॥ विरसर पुण सिंगग ॥ तनिसने तालमम पाइस स्यमन गइसमें चीसस्किससियममं चारसमा सरासस ॥ ३१ ॥ सत्त सरा य ततो गामा, मुटणा एकीस्ती । तागा एगण- पामा समर मामले ॥३२॥ Scienty-two arts ( kalas) are frequently mentioned in early Jama texts Iihe thc Niyadhammalabāo, Rayapasenanza sutta etc. These include dancing (natta), singing (gha), instrumental music (raiya), rocal music (saragayal, drum music (Pukharagaza ) etc. Timing in music (samatăia) is also refered to' The heavenly gita, salsa and nflia ( dite gie do.e idie dont najle) are referred to in the Ras apasenaija, (Pt. Bechardasa's ed , 65, p 135). CI. with this the verses from Manduhzaśıkça and Maradıšihși quoted and discussed in Iltstorical Unclopment of Indian Music, (by Suami Prajñānanda, Calcutta. Igno), pp. 25ff * Rogapason niya-sulla, ed. by Pt. Bechardas ( Ahmedabad, V'S 1994), 211. p. 340. Also sec, Nadhurimakahdı, r I. V. l'aidsa s cd ) 1-23, P 12, Samarayanga sira, Amulya Candra Sen. Social life in Jasna Literature, Calcutta Rorsch, March, 1933; J. C. Jaina, Life in Ancieri India as depict din Jaime Carors, pp. 17* ft. Tor references to Sulraniti, Bhagavata Purana Jaya. mangall on Kim3sätra et, sce, Durgadalta Tripath. The 32 Sciences & 64 dits, Journal of Intun Society of Oruntal Art, Val XI (1943), pp. 65 67 ·Music was accompanied by Pipes (1amsa), viņa (lants), clapping (tala ) and rhythmic beating (lalalaya), following instrumental music. Various musical iostruments (tudılåns, Jūryoni ) are referred The Riyapasenajza sutta, refers to sixty musical 10struments, in the next section. 11. R. Kapadia has collected a number of references to musical instruments from Jaina literature, in a series of articles contributed to the Journal of the Oriental Institute, Baroda. As shown by him, the Jaiya Canonical works like the Rayapa.., Jivājivābhigama sutra, and the Sthănănga sutra classify musical instruments under तत, पिततं, पण and झुविर (मुसिर) and occassionally as आततावितन The various texts quoted or referred to by Kapadia incidentally demonstrate the fact that Jaia writers were often conversant with music and musical instruments Equally interesting are the various references to Dance and Dramaturgy in Jaina literature. The nadas ( nafas) and naftas (nartakas) are referred to in Jana canons ego in Rayapa... 3. P 4 In the Näyāddhammahahlo. we are told that Meghakumāra, after marrying eight girls, passed time happily in his palace, having before him plays of 32 performers, accompanied with song and music of drums played by damsels The Rāyapaseñarya sutta, 66-84, describe thirty two kinds of måfya performed by Suryabhadeva before Mahāvīra The list is interesting as most of them are dance dramas, and not mere dramas, they include vanous types of dances, mandalas etc JC Jama' has given an analysis of the list given in the R&yapas enaja which, for the interest of students of Sangsta, is outlined below -(1) The Titst dance drama, shown witb accompaniment of orchestral music, representing eight auspicious symbols, vez, svastika, Srivata, vardhamanaka nandyåvarta, bhadrasana, kalaša, matsya and darpapa. (2) In the second were shown avada, paccavada, sedha, pasedla, sotthiya. sovatthaya, pūsa, midnavaka, vaddhamanaga, macchanda, magaranda, jára, māra, phullazali paumapalta, sāgaralaranga, tasantalaid, etc. (3) In the third, Thamiga, usabha, naraturaga, makara, vihaga, kinnara, vanalayo, etc., (4) In the fourth were shown, egao vanka, egao cakkazala, duhao cakkavāla, cakkaddhacakkaidla, etc. 1 Razapan, op cit, 63 The whole passage is noteworthy-f * tur #T सिरेण तार कोण वितार तिविह तिसमयरेयगरइय गुजाऽवकाहरोक्गूट रत्त तिठाणकरणमुद्ध सत्रुहरयुजतवस ततीतल ताल-श्य-गह सुसपउत्त मडुर सम सरलिय मगोइरं मिउरिभियपयमचार मुरड सुणइ वरचारस्व दिन्च नहमज गेय पगीया चि होत्या Rayapa,, 64 pp 133 134 , also 59, PP. 125-128 HR Kapadia, The Jaina Dala About Musical Instruments, Journal of the Oriental Institute, Baroda Vol II pp 263 276, 377-387, Vol III PP 186- 195 Vol IV PP 372 392 Najadhammakahão 1 24, P 23- TATO JEST 974749 UT TIARE मुगमत्थपहिं वरतरुणिसपउत्तेहिं बत्तीसईबद्धएहिं नाररहि विहए। J Jaina Life in Ancient Indta as depicted in the Jaina Cantons, PP 184 # 2 ·xvii (5) In this were shorn representations of dalis such as candāralı, sūrávalı, 1 alıyāzalı, hamsa alt, ega oli, farázali, mutta alı, etc., (6) In this were shown wen-rise and moon rise, (7) movements of the sun and the moon, candāgamana, tūrugamana, ( 8 ) lunar and solar eclipses, (9) setting of the sun and the moon, (10) This showed the candamandala, siramandala, nagamandula, jakkhamandala, bhūlanandala, gandharvamandala, etc., (11) the gaits of usabhamandala, sthamandala, hajarilamboya, gayarılambiya, hayatslāsıza, gayavılāsiya. etc., (12) sågaraparıbhatte and någaraparibhatti, (13) Thrs showed the drama of Nandi and Campa, ( 14 ) it showed macchandapavibhalli, moysrandapanbhath, etc, (14 to 19) showed representations of letters 'la' to 'na,' 'aa' to 'ña etc, upto 'ma', ( 20 ) then, asoy a patlaraparibhattı, ambapallaraparıbhalts, etc, (21) It represented paumalay apaviðhattı, asoga, campaka, väsants, etc., (22) Dirza (druta )-dance, (23) Vilambuza dance, (24) Duzau lambry a dance, ( 25 ) Anciza dance, (26) Rebhıya dance, (+7) Anciz anbhasa dance, (28) Arabhada (drabhaja ) dance, (29) Bhasola dance, ( 30 ) Arabhadabhasola dance, and ( 37 ) unpazaxıtaj aparašta, sankuciza, pasuriya, rayaraıya, bhánlasamdharta dance, (32) The last dance dramı represented the story of Mahīvíra's life. Instances can be multiphed hhe this from the whole of Jaina literature, The Niśıtha-Bhā$33, 16. 1. 5101, is especially noteworthy: Bez Feift atte, fragt a 1759 FIT I on this the Cürni is— fa fet op, of the 57 1019 76-afat 47749 77747447711 It also refers to various musical instruments in Uddeśa, 17. sútrás 135-139. ' The Angarijā again refers to instruments lihe tina, Slastirala, Palhara, Daddaraka, dilinga and Jurata, and to Gayaka, Gilalari, anal nafaka The very popular story of Kośī and Sthulibhadra is noteworthy. It is found in the fairly old Jama tetts. Stliulibhadra lised c. 150-219 year after 3810.Jufra, and was a great Jaina monk. Kośă is said to have 'danced on a needle.' It is generally called 'suci nftya' and is interpreted as dancing on tlle point of a needle, as it would suggest a superhuman performance. But originally Kosz's dance might have included súcs car and karanis bike sūcı, arjha-stice anıl sücs-ui tham. There is also an anga håra known as súci-1tdJha Nusika-Sutram (puls, by Sanmati Jðina-Pitha, Agru 1960), lo! lv, 1 : Tu.tt. 200-201. Arznijd, ed. by Juni Punya jalan (Post Tert Scries, no 1, Viranasi, 1957), p. 239. Ini..Y 230 and 95. För details, «e, for example, Arasy ske Curri, Púrtabkd 2, pp. 551-55; Punasiyla-pinan of liceindra, surga , Uttaridh; azan T711, 2.29 $ + 3 ·XV111 The I asuda alındı p 293 also refers to suci nálya ( sú naffam) A special typ of dance associated with Aulika alala is referred to in another content' B1 Sundecart suggests It appears from the reference that the girl used to duce until the water filled in 2 Maliha or water cloch hud slowly trickled out I his must inse til en 21 n inutes as that is the meining of Valiha or Ghali in Sanshtit At the end of the concert the dancing master used to bathe the girl with water with which the Altha was filled It appears that keeping time was very important in this type of dance : In the same text are a few other relcrences to musical concerts (or 154 155 56) Gandhana lc la or Sc ence of Nius c and its to expert tenct crs sun and Jnyagta? 75 also tic tuo mythical teachers Vårada ard Tumluru are referred to 11 c pupil uns guten a lute and lute sticl of sandalwood to beginsleesons (P 126) We are told that Candalas used to sell lutes or sinas (P 124). A graphic de cription of a dancing performance by one Casintatilahj is especially notewortly. As Vasudevahindi dates from c 4th 5th century AD rt 2 interesting to find reference to hasta biishuti bimba nnyana samcarana Jasta harana etc in the above reference Sangitopanişatsiroddhāra The SUS is divided into six chapters (adhyayas ) The detailed contents of the text given elsewhere in this bonh give an idea of the different topics discussed They also suggest that the original work Sungitopanışad must have been a la rly bg comprehensive leit like the Sangitaratnākara Chp 1-The first adhyaya of SUS praises gila and defines dest Vargi gita is omitted in the SUS The origin of pindi in vy II ff is also known to other writers The word Cthalt in v 19 is interesting its modern Hindi equi valent is Cei dla Tor an explanation of Cehala see Sangilasastra by Insu deva Shastrı (Lucknow 1958) p 231 The nådotpalls guien in this chp 1$ Vasudeva Hindi p 101 cf - ARTS T-fag 95a11 हिराए दरिया । उन्य परिक्सए सम्मत्तै सुहिर सेउ पयत्ता । बुदिसेगो हितो संवरस पुरी नयसेणेण मणिओ -37745 m 129-14 GREITT Têi far nomir af 1741 नारिगामेसेण उरएण ण्डविया । · Journal of the Oriental Insitule Vol X no I PP 12 13 For other references to Nataka dancers dramatic performers etc Vasudevahındt pp 375 352 365 366 292 31 for play ng on vīna etc ibid PP 127 733 • Cf-ततो तम्मि मोरह सीह नदृषस थे भूमिभाए क्यलायण्णासँगाराभरणविरासावेसमहुरभणियणट्टप साथ सरथोबन्टुिपयनिक्खेव वण्णपरिणय ह थममुद्दापमुह, वियोय-यणस्चारणजुत्त, पस धनाइन शम्भु, हस्थकरणसचारणविह विहत्त, तती सर-ताल गीयसहसम्मीस सा पणच्चिया बसततिलया। Vasudevahind: p 28 1 see ·xìx 3 very similar to that in the Sangitasamayasāra etc. as shown in foot-notes (text of SUS, pp. 4-5). Next we find two divisions of gita into nibaddha and anıbaddha, nibaddha being further divided into prabandha," vastu and rūpaka. The various prabandhas are named and we are told that both writers and singers of pirabandhas liave now become rare Rüpaha is defined, and a compartson with verses from Sangitasamay asıra, quoted in footnotes, SUS. text, pp 73 will show the close analogy between both passages. Next, the six angas, viz., svaras, rāgas, tálas, tennas, birudas and pătapıdas are explaineri. Then the dursions of Jātis, Rupaha, Südas ? are given Next are treated the Dhruvas, Manthas, Pratimantha Nistruka, Rāsaha, Ekatal etc. Chp. 11–The second chapter, hnown as Prastórādt-sopasraja tålaprakasana ndhyaya first shows the Jaina tradition of the origin of musical instruments and nūtahas (dramas and dance-dramas) from the Sunkha mdhs, one of the mythical nine nidhis of a Cakravartin Others believe that sangıta originated from Hara or Siva Then ben is the treatment of tālas, first, the halamāna or mätras are given The SUS differs from the general tradition by taking pirānu = & matra instead of Imatra The prastaravidhi nasta uddıstı and halita are discussed. It is said that tālas are innumerable, out of these, a few named and described by earlier exponents (puna sūridhih) are described in the SUS The Sangıta-ratnakara, chp 5, classifies tālas into märga- and desitālas, the SUS omits the märga-tālas Sāsngadeta discusses in all 120 desitālas, the SUS. gives only 73 Of these, no 25. referred to as manthakapratimanthäh can be taken as two tālas in which case the total number of SUS. talas woull be 74, including the last one, Prtliktındala or Tālavatrákara, which, as Sudhāhalasa himself states, is his own innovation, The SUS. does not give tālas like Dvitiyala, Caturthaha, Pancama, Pratyanga, Yatılagna, Man- I he various prabandhas are discussed in detail with citations of ex amples from Sanskrit, Prīkrt, Apabhramsa, old Marathi, old Kannad, old Lița bhāşa, in the Mānasollāsa, Vol III (G 0. Series-In Press) adhyāya 16, Vimsatı 3. PP. 32 ff. The ullamottama-sūda or sálaga süda of SUS, is called Salasūdu in Sangitasamayasăra (henceforth SSR. ), P 30 cf. svith SUS. P 8, 50, the SSR. P-38, v. 199. Also see, Bhuratakośa, P 965. According to SSR. P 38, there are elever dirasas whereas the SUS. gives sixteen. A few dames in the tso lists are common Also see, Bharalakoša, p. 302 and pp. 857-858. • See, Bharatakosa under Mantha. Rasaka, etc. Also see, Bharatakosa, p 617 for another tradition quated from Vema. Sangilaraluokara, (ed by Pandit S. Subrahmanya Shastri, Adjar, 1957), Vol. III. Chp 5, comm. of Kallınátha on p 141. 1 2 6 ·XX th ka Dhenki Dombuli etc. given by the Sargitaratnākara The Sangitacuda mans refers to ot talas the Sangitamaharanda gues the same number In the Ad bharata and Bharatirnava Tos talas are noted liat is especially notewortly about the SUS is the fact that tlgares pafas or patacarnas ( Bola in modern usage ) of each of these fölas We have noted above our difficulty in editing this part of the text Since the SUS is based upon a bigger work composed in the end of the fourteen century AD we have herc a very early tradition of pļas which are not found in works lhe 11e Sangiti ratnakara Sangitasamayasāra and Bharat urnava Chp III-This third chapter is known as Ganastara ragadi pral aśana adhyuya The origin of Pinda and its being made up of Brahma Vişnu and Vahesvara is described according to Brahmanical traditions known to other works halita is discu sed and in the treatment of Ganas a work Cudamanı (text p 56 v 23 ) is referred to Ile Bi aratakosa p 693 refers to only one worh Sai gila Cuda nans of Jagadekamalla which is now publ shed in the GO Series Vol CX\TIII (Baroda 1938) Another worl Sargita Cudamanisura of Kerala tradition is also referred to by the Blaratakośa op cut which seems to be still unpublished but which probably conta ns pp 58 63 of the GOS ed: tion of the Sangita Coqaman. The publ shed text being incomplete it is diffi cult to say with certainty that the SUS refers to tle Sangita Codamanı of Jagadekamalla but it is indeed very likely that this is the text intended by Sudhāhalasa since no other work called Cuộamanı is known hitherto The Sangita-Cudamaņi of Jagadekamalla was an important text composed in c 1138 1150 AD and as Doted by Velankar Shastri Parsvadeva has also borrowed from it in his Sadgitasamayasara 1 Laksanas of various svaras are further given in this chapter then are dis cussed laksanas of gramas murcchanás tanäs and list of srutis 2 The list of srutis given in the SUS differs from the lists of Sangita makaranda . Sangitaratnahara and Națyasastra In the printed text SUS P 62 v 68 there is a misprint prasannamadana should be read as prasan a after v 70. 1 Sangita-Cudamant ed by Pandit D h Velankar Prastavana (San shot) P 3 ? There.us.comin nr 52 sf the text Rearशत श्रुतिलाणम् for इति श्रुतिलयम् Also int73*read जातय for आवजतयः See Sangitamekaranda (GOS no XII ) Intro p I and p 8 vv 78 84 Sanguta ra Vol I Chp i vy 27 ff Also see Pandit Omkārnath Thakur Pranava Bkaratı (Kosi 1956) PP 38 55 for a d scuss on on srutis and Bharalakosa PP 682 83 953 56 5 ·X Tor 1 madana or prasanna sadana But the total number of śrutis given in the SUS would be 2t unless we take para in v 68* as a name of a śruti Next six principle ragas are discussed along with their thasas discussion on classification of ragas according to various texts see o C Gan guly Ragas and Raginis, and its various appendices I may ho ec ver be noted here that the SUS is the earliest known datable uork giling iconography of different ragas The oldest hnown miniature raga paintings of ll estern India from a paper mss of c late fifteenth have been published by Sarabhar Nawab in huis Masterpieces of Kalpa sutra Paintings figures 1 42, pp 17 and some early Gujarati raga paintings in bid figures 43 90, pp 8 11 $signed by him to Jate si teenth century AD The vanous angas upangas etc of the different ragas are referred to in a Summary way The Ragas are not discussed in detail in this abridged version but probably Sudhahalaśa did so in his bigger work The alanharas discussed next may be compared with the Brhaddesi 2 Our tent refers to 18 alanharas according to traditions of the Gavrimata the treatment of alankaras in SUS differs from that in the Sangitaratna) ara adhyaya 1 praharana 6 Chp IV--The fourth chapter known as Catun idharadz aprakasana adhyaya deals with four types of musical instruments tala ghana Susiri anaddha : The view about panca-sabdah or five types of nadas given n v 5 may be noted and compared with that of Sangitamakaranda etc Names of various vinas are given as also of the vina pranas and alaptıs It is said in v 24 that instruments like paffanja which are played by fingers are included in the tata class Now paftauja if it is similar to pakharaja would come in anaddha class rather than the tata class Now vy 91 92 in this chapter would suggest that pattauja is a variety of paraha and is to be included in the a raddha class 3 It is probable that ms P is right in omitting 1 24 altogether from this chapter The text gives an interesting mythical account of the or gin of muraja which (according to Jainas is from the sankha nidhi but) was first made by Siva according to popular belief, from the skin and entrails of the demon mura killed Brhaddest of Batangamunı (Trivandrum 1928 ) Pp 35 44 This may be compared with the earlier Jaina classification into aa, ANA, and afar given in Sthananga sutra Jnajrabhigama sutra etc and the commentary of Abbayadeva on Viyahapannatı 5 etc discussed by hapadia HR in Journal of the Onental Institute lol II PP 264 ff The vitala of earlier writers is anaddha of Hemacandra and others But Malayagırt Suri strikes a different note for which see kapadja HR, ibid p 266 For arreja also see suwapatam (lladras 1957 ), chp 31 p 57 1 2 3 ·AXI by Rudra himself For the origin of muraja from murusura also see Cikha s account quoted in Bharatahosa p 499 Chp - This chp is called Artvtpad]kat prakasana-adhyaya and 1 devoted to dinding »hich one of the essential elements of Indian Sargıta Arcord ng to our author Vitya is desire i on occassions like entry (praveśa in a house palace or city ) plgrimage annointment of a king marriage and festivals lihe tl at of birth of a son It is said that Brahma first taught ftya to the sage Tas stlya at the request of Indra asista conveyed it to his hundred sons At the request of Indra Ifya composed of lasya and tandava vas taught to Kambla Uriasi and others According to Sudhaktasa Artta is nara hita mainly performed by males \rtya is nun kita or perfomed by females whereas Natya an! Waisla ire said to be performed by both males and females" 11e la yr originating from Gauri is said to be endowed with delicacy and grace ( si kumaran) while the landıra created by Rudra is rışamam, terrific or void of the delicacy! The lasy a was later communicated to Uşa the daughter of Bana In the lensens Gandharva Vašv dvasu having studied Nra taught it to Citraratha who in turn instructed Partha Arjana again taught this to 1 For an account of and discussion on various theories regarding ongi etc of Satya Nitta and Nitya sec, h M Varma Nalya Arlla And Arya their Meaning and R latio 1 (publ by Orient Longmans Bombay Calcutta Madras 1937) . cf ये गीत का । युज्य ने सभ्य नृतविभागा । दवेन चापि सम्प्रोक्तस्तण्डुसावपूर्वकम् ॥ “निप्रयाग #rfer [47447R 1 0140 arrafatajaan H A S 4 266-67 1o I pp 180 ff Abhinayaguptas common these verses may be noted He writesਹvਤਰੇ ਤੋਂ Tapqt12167 laut Waniti Also see NS 4 139-266 and comm of Abhinavagupta on above op cit (GOS 2nd ed ) pp16ff Bharata writes-7771 Aua fufa 147 71 LNT #1771 TETOR 974 l darf feat gamapouf 11.2014 ta avf 197 n Varma h R Op Czt PP 34 36 suggests on the basis of above passages of the NS that tandura means so far as Satyaśastra goes nothing but nolla But it seems that nila is used in a wider sease by Bharata in the VS compare for example AS 4 302 314 Vasma further states In a few places the word sukumaraprayoga occurs which obviously meant what we understard now by lasja This is further supported by the SUS saying IFTTT (Cbp 6 9) Varma op cit 35 suggests that the NS does not use the word tandate in the sense of teddhala as hus been suggested by Abbigavagupta in his commentary The SUS 69-FATITBIT ATA FTTI suggests to our mnd correspondence with 2 and 37 of Bharata in NS 4 311 312 Vol I P 201 For y also see NŚ 4 303 P 197 ·хаііі Uttara, the daughter of Virāta (king) but she forgot it due to grief on the death of her husband Abhimanyu. This art, according to Sudhāhalaša, was again obtained by King Palaka, from Sıva through worship and propitiation It later became popular amongst human beings on this earth King Palaka seems to be the same as the son of Pradyota of Avantı, well knoun to Jana traditions Sudhahalasa then explains Ariya as galrasya riksepah, throwing of limbs (movements of limbs, dance) and derives it from v not? and says that it is threefold according to anga upanga pratyanga-bhedah Then he goes on to enumerate the six divisions of each of the above three, along with their subdivisons In the foot notes to the text of this portion I have added a few compratne notes, giving references from Nätyisästra, Abhinaya darpina, Bharatārnava, Sangitarattakara and Bharatakoſa It is not possible to discuss in detail the various views on these topics in this short introduction The varicus hastas, haranas etc , enumerated in the SU5 may also be compared with those in the Orzesi dance discussed in Marga, Vol XIII 70 % for March, 1960. The Vişnudharmottara, third khanda,” has several adhyāyas on Dancing, In chp, 26, it gives a list of 22 asamyuta hastas, omitting ürnanabha and parşıruta of our text. Some of the verses giving the names of hastas are very similar in both the Vişnudharmottar? and the SUS In the list of 13 sany nahastas, the SUS replaces standa for arahrt/ha of the Vesnudharmottara ( heceforth referred to as VDH) The VDh gives 29 Nittalastas For further remarks on the number of different hastas according to different texts, see footnotes on pp for, II of the text of SUS. For sthānas and sthánakas discussed in this chp. also see VDh adhyayas 27-23 3 1 This is also the meaning by Dhanika, commentator of Dasarupaka see also, Varma, op. cit, pp. 1-2, compare also the views of Vipradása, Kumbha and others, on Nitta and Nriya, quoted in Bharatakoša, PP 340-41, 875 76 Compare also Sangitarainakara, 7.1-33 for Sarngadera's views on Națya, Nrtya, Xitta, Lāsya, Tändava, etc. Visnndharmottara-Purana kurd khanda, Part 1 (GO Series, Tol CXXX, Baroda, 1958). The first part gives the text, ed by Dr Priyabala Shah. Ibid, part 2 ( GO Series ) is in the Press and will be published shortly In the second part, pp. 56 ff., Dr. Priyabala Shah has described and discussed the different limbs, cits, karanas etc, as given in the test : op cit, part I, pp. 53 f , and part 2, pp. 49 ff 3 ·XXIV etc Chp VI--The last chp entitled nrtyapaddhatr prakaśana adhyaya continues treatment of dancing from the previous chapter It begins with treat ment of karanas in vv 4 ff and the author says that just as a raga is produced hy (a certain) use of svaras gramas etc even so is produced a karana by (proper) use of positions of angas upangas pratyangas Lach karana expresses several bhasas harana is explained as co-ordination of hand and foot ( hastapada samayogah } ir the Natyasastra 40 and in the Visnudharmat tara adh 20 v 3, Accord ng to Abhinavagupta any movement of hand and foot is not karana but only that movement in which beauty enters can be called a kirana' Sirngadeva adds movement of otfier limbs when he states syar' = knya karapadader * vilasenta = atrujad = rasai Faranam rrltakaranam hinavad = Bhimasenaradit Sudhal alasa says that angaharas are produced by karanas (text p 137 V 112-karanairja utah) The Vişnudharmottara khanda III 20 36 also says so Cf-हस्त राममायाग नृत्यस्य करण भवेत् ] NS 430 Abhinavagupta com merting on it writes-फिया धरण । वस्य क्रिया । नृत्तस्य । गात्राणां विलापपस्य । हेयोपायविषयक्रियादिभ्यो व्यनिरिता या तक्रिया करण मत्य | xxxx एतावदेवेहाधिक [य] मौदर्यानुप्रवेोन मविगमत्व नाम । NS (GOS and rer ed ) Vol I PP 90 91 The following remarks of Abhinavagupta on हस्तपा ममायोग in NS 430 may also be noted--हस्तोपलभितस्य पूर्वकार्यवर्तिशाखाडगापाडगादे पानोपलथितस्य चापरकायगतपाश्वकम्यू रजडधाचरणादे सङ्गततयाऽश्रुटितत्वेन वृत्तियोजने । पूर्वक्षेत्रमयोगत्यागेन समुचितक्षेत्रान्तरप्राप्तिपर्यन्ततया एका क्रिया तवरणमित्यर्थे । NS Ioll p90 • Sangita ratxakara (Atyared ) 7548-49 also see comm of Kallinatha on above opcit PP 191 192 hallinatha writes-आदिगम्देन शिरोवक्ष पावस्टीना च ग्रहणम् । विविधा किया १ गिलासेन अङ्गगोभया एवं विशिष्टा करपातादे किया करणम् । तदेव नृतारण स्यात् । Ingal ara is generally explained as angaviksepah cf for example Hemacandra Abhidhana Cintamans 2 16 Abhinavagupta explained it as---- अङ्गाना दगानरे प्रारणप्रकारोङ्गहार । हरस्य चाय हार प्रयोग 1 अनिवत्यों हारोनहार । NS vol I (GOS 2nd ed ) P 89 Hermacandra in his own comm on the Abhi Cn cited above notes-अ ना हरणं स्थाना स्थानान्तरनयन अङ्गहार अगाना हार इव, शोभाजना वात् , अथवा हरयाय द्वारा हरणाभितिवाद , अजधानो हार अङ्गहार , स्थिरहस्तादिविंगद्भः । Kumbha quoted in Bharatakosa p 787 says-आप्रयोगयोगेन ये हारा हरिनिमिता मध्यस्थपरलोपेन लेगारा स्मृता दुधै । Sarigades a untes--अहानामुनिने देगे हरण सधिगमकम् ।।७१०॥ मानकोखरमायमङ्गहारोऽभिधीयत । यदा हारो हास्याय प्रयोगोदरति स्मृत ॥ ७९१ | Sangita Ratnakara (Adyar ed vol IV) -10-91 Pp 252ff Hammira borrows these verses from Sarngadeva Also sec Sangitanåriyana Vipradāsa and Asok? quoted in Bharatakosa pp 6-7 787 Compare also with SUS P 137 y 114 the following from VDI TEKST ३७ ! धिनि पापरथैव चतुर्मि साफ. रमृ । पद परणानि स्यु सहयातक पनि 3 भोतां माय ·ххк According to NS. 4 17 ff., the angahāras sere evolved by Tanda at the bidding of Maheśvara Bharata enumerates 32 angahāras and says that alt argahāras are accomplished with the help of karanas (sarveşāmangahārānām 111spattih karunarh--Nś 4 29), the prayoga of angahāras is said to be depending upon-based on-karanas! The SUS descriptions of the karanas are not in full detail and sometimes xt is difficult to understand its form and nature thoroughly. So also it is difficult to fully grasp the text of Bharata for an actor who wants to put the haranas in practice Fortunately the relief panels ullustrating most of these karanas according to Bharata help us in the foot-notes I have quoted almost all definitions of haranas given by Bharata in NS. to enable the reader to find out points of agreement and disagreement between the traditions followed by Bharata and Sidhákalasa But the ambiguity or incompleteness of the descrip tions of karanas in the SUS comes in the way of a complete comparative study. The SUS. tradition is especially important as it may with contidence be regarded as the tradition in Western India during the thirteenth and fourteenth centuries. It may be noted here that the famous Kalpa-sútra ms. in the Shri Daya- Vimala Bhandara, Devasāno Pado, Ahmedabad, contains several mmature illustrations (on borders of the different folios of this ins) of haranas, rāgas etc. It would be worthwhile publishing each of these paintings and comparing it with the dance traditions noted in the SUS and in the Sangitarāja-Nyaratnakoša of Maharānā Kumbha The above-mentioned Kalpa-sútra manuscript probably dates from the fifteenth century A D. and would, therefore, be very useful for a comparathe study with the SUS. and for understanding of Bharata-Natya traditions of Western India. I am appending here a comparative table of names, enumerated in order, of the various karanas as recorded in the SUS. and the NS, to show how such studies are essential and valuable. Name & Order-SUS Order of Name-NS. I Talapuspaputa Valitoru 3 3 Apasiddhan 4 FETIC!! qafaraf A definida ATAT I FORE FEET HERI YA UIT 11 230 VDK , 20.3733(GO.S. ed.). p.5. The VDh2gwe seems to bevek. N.4.2&33. Ci-gante sana U ARTIST! हस्तपादप्रचारश्च यथा योज्य प्रयोतृमि ॥ २८ ॥ 1 2 1 XXXX पड्मिा सप्तभिवापि अष्टमिर्नवमिस्तथा । करणरिह संयुक्ता अहहारा इति स्मृता.॥ ३३ ॥ N$,4 28, 33, vol. I. (G.O.S.), PP. 90-91.

·XXVI Order of Name-N$ 5 6 1 7 8 (cf no 9-Nikuttitam (? cf no 10 Ardahanikulttam) II (haticchinnain} IZ 13 14 15 16 17 (ch no 18 Alatakam) 19 20 21 22 22 Name & Order--SUS 4 Samanahham 5 Linam 6 Svastiharecita 7 Mandalası astiham 8 Recitarn 9 Vikuttitam 10 hatı iddham IT Arddharecitam 12 Vahsahsvastikam 13 Unmattami 14 Stastikam 15 Prşthassastıham 26 Diksvastzham 17 Ordhyarecitao 18 Kattsamam 19 Alsiptarecitam 20 Viksiptaksiptakam Arddhassastıkam 22 Añcitam 23 Bhujangntrasitam 24 Ordhvajana 25 Niluncatam 26 B[inhitam 27 Vaktramarecitam 28 Recitanikuffitan 29 Padarauddhalam 30 Valitam 32 Ghúrnitam 32 Lalitam 33 Dandapalsam 34 Bhujangatrastarecitam 35 Nupurant 36 Varšaldiareátar 37 }}} ramaram 38 Caturam 39 Bhujangañcitakam 40 Dandarecitam 41 cihanketfitam 42 habrecitam 43 Latyssaikam 23 24 23 26 (27? Mattalli) (28? Arddhamattallt ) 29 30 31 32 33 34 35 1136 1 37 .38 39 47 (43 hatibhrintam } ·xxyii Name & Order--SUS 44 Chinаkаn 45 Vrscikarecitam 46 Amincitam 47 Vahşorecitam 48 Påışvanikuttitam 49 Lalitatilaham 50 Krantam 57 Kuncitam 52 Cakramandalam Order of Name-NS. 45 46 ( 47 Viscilam) ( 48-Vyamsitam) 49 30 51 52 53 (but comparable with no 54 of Bharata) 2 55 56 57 58 2 53 Nitambasvastikam 54 Akşiptam 55 Talavılăsitam 56 Argalan 57 Viksiptam 58 Vartitam 5) Dolärädam 60 Vidustaham 61 Nausttatt 62 Parsvak rantam 63 Prshahuncitam 64 Sirsau alitam 65 Atihräntar 66 Vivartitam 67 Gajah riditam 68 Talasamsphofitam 69 Gandasuci 70 Parasitahan 71 Taršvajānukam - Gidhtisalinalam 73 Sannitati 74 SOct 73 ArddhasOct 76 Suciuddham 77 Vilolitam S Sarpitam 79 Dandipitam & Ngaplutam & Monolitan $7 Sitambun 60 62 61 (Vivettam, Nevyttam) 63 (cl. 04-Vistambhitam (c! 65 Vid; utbhrántam) 66 67 68 69 74 22 73 7 75 76 77 75 (Cl. 74-Apakrantam) 62 $3 .

·xxviii ? Name & OrderSUS. Order of Nami-NS. 83 Skhalitam 86 84 Karihastam 87 85 Prasarpitam 8S 86 Simhavikriditam 89 S7 Simhákarsanam go 88 Pārşnisamghattitam 2 89 Upasrtam 92 90 Talasarghattitam 93 9 Janstam 94 92 Patitotpatitam 93 Padorukşiptan 7 94 Fluriditam 97 95 Uruuttam 98 (Urüdvrttam) 95 Madanashhalitam 99 97 Padákrantam (Cf. 100--Vişnuhrāntam) 98 Latah uncitam (Cf. 101-Sambhrantam) 99 Katınıhuſtitam (Cf. 102 Viskambham) 100 Udghățitam 103 101 Vrsabhakriditam 104 102 Lolanam 105 (Lolitam) 103 Nāgāpasarpitam 106 104 Sahatāsyam I57 105 Gangāvataranam It will be seen that the total no. of karaņas actually described by SUS is only 105 and not 108 It may also be remembered that in some cases, though the names correspond, the definitions may not fully correspond, (cf. For example, sarpstam of AS and SUS.) while in others the definitions seem to correspond though the names differ. Karanas lhe Avartam (no 59 of NS), Garudaplutam (no. 70 ), Mazūralalıtam (no $o) and Ard Ihanikuttitam (no. 10) of Bharata are omitted and do not seem to correspond with any of the haradas of SUS 108 We have noted in the foot-notes references to other definitions of haradas outed an the Bharataka, wy he.males what the Walt oht. 2 gives a nine of karanas, but names like Vānarapluta, Mattalli, Ardhamattali, Mayuralalita, etc, are not found in the SUS. Oar text refers to 32 angakaras. The VOb 20. 28-34 gives a list of 36 aðgaharas.

·xxix Next, the SUS. notes the 32 types of bhramaris. After this the 32 caris- 16 on the ground (bhumizá) and 16 above the ground (nabhojálá) are named. The Cáris are said to be kaferadhobhatā (test p 139. V, 123). According to NS. 10 3-ekapadapracharo yah sa Carityabhısampñtå-movement of one foot is Car 2 Sudhakalaša, after listing the Cåris, says that in his age the dancers are not learned, they do not know the texts on dancing whereas those who study the texts do not practise dancing. But a study of this science is never properly done without the help of dancers Thus the texts are not quite explıcıt and traditional knowledge from dancers themselves is essential The dancers have their own notes, mostly in their own dialect and th•y learn dancing through notes in their dialect only This is also the case, as we know, with our tradıtional architects or salātas, sutradharas As we all know today nt works on architecture are at present not easily understood, teclmcal terms used in these texts, have often to be properly understood from these artists who often follow scrapy notes traditionally handed down to them The Naritalubhasa, as noted by our author is again peculiar Artisans like goldsmiths and others even, today, often have their own special bhaşā I hesr symbols, terms etc are not understood by others This is called “Purasi" in Gujarat and Rijasthan Sudkakalasa gives some specimen of the " Pärast" of Narttakas (text pp 140- 141) It would be worthwhile making a search for such Parasis and notebooks of dancers, architects etc, and publish them, I am thankful to Bluni Śn Punyavijas aji and the Director of the Bharatiya Sanskrit: Vidya-Mandır, Ahmedabad for the kind loan of MS P and to the Managers of Sri Ātmaramji Jaina Jñana Mandır, Baroda, for the loan of ms H. I am also thankful to my friend and collegue Shri J. S Pade-Shastri who has helped me in various says in editing this text. To Prof B J Sandesara, the Director, Oriental Institute, Baroda, I am thankful for the interest 1 Tor remarks on bhramaris, see below, foct note on SUS text p 139 Bharata defines Bhramari but does not give list of Bhramaris • Some ms of N$ read as NS. 10 I11 279 azama 71 FUTTAT Fue et RFIATI Cf. also the following remarks of Bharatam 577 नृद चारीविहिन तथा । चारीभि. सरमोक्षश्च चायो युदे व तिला १ । यदेत त्यस्तुत नत्य नवाग घेव Allegata al mar la filatasyonu & a N$ 10.5-6, (GOS ed ) Vol II. Pp. 94-95, also see comm. of Abhinavagupta tbereon In VDh. 24 63 also Cāri movement of one foot. The VDH. 20 22-23 further states Army FET वारी भवति यादव ॥ २२ ॥ एतैरम्युत्थिनशैया महावारी नरेश्वर ।

·ग्रन्थस्थ-विषय-सूची पुराका श्लोकाया १-१४ १-९५ १ १ प्रथमोऽध्यायः (गीतप्रकाशनो नाम) जिनस्तुति भारतीस्तुतिः गुरुनमस्कार पूर्वग्रन्थकाराणामुल्लेख गीतस्तुतिः प्रशंसा च देशी-व्याख्या " २ ३ " " ४ गीतं म्वराश्च " २३ ३-५ ६ ६-७ १२-३० ३१-३२ ३२-३७ ३८-४१ ४३-४५ ७ ७-८ पिण्डोत्पत्ति नादोत्पत्तिश्च गीतम् प्रबन्धा रूपफम् अङ्गपट्कम् जातय सूडाश्च धुपा मण्ठका प्रतिमण्ठा नि सारुफलक्षणम् अट्टताललक्षणम् रासफरक्षणम् एकतालीलक्षणम् ९-१० १०-११ ११-१२ १२ १२-१३ ५२-६८ ६९-७२ ७३-७६ ७७-८० ८१-८५ ८६-८९ सूडा १३-१४ ९१९५ द्वितीयोऽध्यायः (तालप्रकाशनो नाम) परमं मह --वन्दनम् १५-५३ १ ·पुटाडका श्लोकाइका विजयी नाद १५ २ ३-४ " " ७२२ २३ ३८ १६१९ १९.२३ २३ २४ २०५३ ४४९८ ४४ ४५ २४ २५ २५ २५-२६ ४६ २६ ४७ जैनमते बायोत्पत्ति ताल-प्रशसा तारा मात्रिकादय प्रस्तारा -नष्टोद्दिष्टकलितादय तारा -मानभेदात् त्रैविध्य च ताराना लक्षणानि पाटादयश्च एकमात्रिकताला १ एफ्तार २ आदिताल ३ चण्डनि सारक क्रीडाताल ५ अतराकीडा ६ तृतीयक ७ लघुशेसर द्विमात्रिकतारा झम्पाताल तुरझलील १० हसील ११ द्वितीय १२ गारगि १३ प्रतितार त्रिमात्रिकताला रतिताल १५ नि सारख १६ दर्णण १७ सिंहलील १८ पट्ताल २७ ४८ ४८४९ ८ २७२८ २८ २८-२९ २९ ३० ५३ ३१ २१ ૩૧ चतुर्मात्रिकताला ३२ १० वधापन २१ उदीक्षण ·m पुटाइका लोकाइका ३४ દર ३५ 6४ ३६ ६४ २२ मतार २३ वर्णभिन्न २४ गरन २५ मण्ठकपतिमा २६ विपमताल २७ रहताल २८ मरियामाद प्रतापरधन रीगताठ ३१ रागर्धन पञ्चमात्रिकताला *३२ अभद्र ३३ रायवकार ३४ व्याण ३५ अभिनन्दन ३६ रानावद्याधर ३७ राण्डककार ३८ वर्धन ३९ उत्सव पाण्मात्रिमतारा चाचपुर ६५ ३८ ३८ ३८ ३८ ३९ ७०७१ ३९ ४० ४०४१ ४१ ७४ ७४ ४२ परिक्रम ४३ उद्घटताल ४४ वनमारा फन्दप ४६ कोकिलाप्रेय ४७ मकरद १८ ४९ विन्दुमारी बन्दुक ४१४२ * अत आरभ्य तार पारयाड़े मुद्रणदापम्स तात । ३२ इति सङ्ख्याङ्क अभङ्गतारस्य समाचान , किन्तु प्रथऽस्मिन् ३३ इति सङ्खयाङ्क मुद्रित इथ पृ० ५३ फ्यन्तम् ताससगङ्क ४ पर्यन्त विद्वद्भि अङ्का शोधनीया ।अन विषयसूच्या समाचीना शोपिता अशा दत्ता ।

·पुटारका सोकारका ७७ ७८ ४४ ५१ धावाति ५२ दारभरीर सप्तमानिकतारा ५३ राडामणि नान्दीतार ५. श्रीनन्दन ५६ चतुमुरा ५७ नारायण ४४ ८. ४४४५ ८१ ८१ ८२ ४४ ८२ ८३ ८४ 14 ४७ ८५ ८६ ४७ ४-४८ ४८ ४८ ८८ ४८ ८८ ८-४९ ८९ ४८-४९ अष्टमानिस्तारा ५९ चयपुट ६. हिनाद जयश्रीताल नयमहर ६३ श्रीरा हसनाद नवमानिस्तारा ६५ यता वमन्न ६७ रहायोतन दशमात्रिकताला ६८ प्रदीपक. ६९ परपितापुनक पार्वतीरोचन ७१ सिंहविझीडित त्रिंशन्मात्रिस्ताल ७२ पूर्णचन्दताल पष्टिमाविस्तार ७३ पृथ्वीकुण्डल्तार (ताररत्नाकर ) तृतीयोऽध्यायः (रागादिप्रकाशनो नाम) वीतरागगुणगाने मुक्तिगामित्वम् कलितम् ८९९० ९१ ४८४९ ९३-९४ ५१ ५१ १-१३१ ५२५३ ५४७३ ५४ ५४५६ १ २-२२ ·पुटाका ५६-५७ ५७५८ ५८-५९ श्लोकाका २.३४ ३५-४० ५९-६० ४४-४५ ४६-४७ ४८-४९ ५०५१ ५२५३ ५४ ५५ गणा. स्वरा पड्जस्वरलक्षणम् ऋपभस्वरलक्षणम् गान्धारलक्षणम् मध्यमलक्षणम् पञ्चमलक्षणम् धैरतलक्षणम् निपादलक्षणम् ग्रामलक्षणम् मूर्च्छनालक्षणम् तानालक्षणम् श्रुतिलक्षणम् रागा सभापश्रीरागरक्षणम् सभापवसन्तलक्षणम् सभापनैरवलक्षणम् सभापपञ्चमलक्षणम सभापमेघरागरक्षणम् समापनट्टनारायणलक्षणम् रागाहा भापागा क्रियाङ्गानि उपाहानि चतुर्विधरागा अरकारस्वरकरणपाटकरणाना लक्षणम् चतुर्थोऽध्यायः (वाद्यप्रकाशनो नाम) वीतरागस्तुति चतुर्विधवाद्यानि ६०-६१ ६१६२ ६२ ६२६३ ६३६४ ५८-६३ ६४-६६ ६७-७० ७२७६ ७६८३ ८४-८७ ८८-९३ ६४ ६४६५ ६५६६ ६६-६७ ६७ १००१०५ १०६ १११ ११२ " ११४ " " ६८-७३ ११६ ११८ ११९१३० १-९८ १ ७४-८८ ७४ १-४ ·पुगका शोकाटका. ८९-७७ पञ्चशब्दा ततपद्यमीणादिरक्षणम् ततवाद्यानि घनवाद्ये तारकाम्यतालझारीलक्षणम् सुपिरे वगलक्षणम् शहलक्षणम् भुगलक्षणम् ६-२३ २४ २५-२८ २९-४० ४२ ४३ भेरिक्षणम् ७९-८० ४४ ८० ८०-८७ ८७-८८ ८८-११५ ८८ ८८-९० १-१४१ १ ९० शृलक्षणम् वमुली लक्षणम् अन्यानि सुपिरवाद्यानि मुरजोत्पत्ति-मृदङ्गपाटा -मुरजलश्रणं च आनद्धवाद्यलक्षणम् पञ्चमोऽध्यायः (नृत्यप्राशनो नाम) जिनपतिस्तुति नृत्यविद्योत्पत्ति विस्तार निविध नृत्य अङ्गागानि उपाहानि प्रत्यङ्गानि च शीपाणि शिरोरक्षण च दृष्टिरक्षणम् दर्शनरक्षणम् तारार्मलक्षणम् पुटकर्मलक्षणम् भूकमलक्षणम् नासारक्षणम् अधरलक्षणम् कपोल्लक्षणम् चिबुककर्मलक्षणम् ९३ १९-२१ २२-२७ २८-३१ . ३२-३४ ३५-३८ ३९-४२ ४३-४५ ४६-४८ ९४-९५ ५०-५१ ५२-५४ ·७ पुराड्का ९३.९८ श्लोकाडका २८-५६ ९८ ५८-६१ ९९ ९९-२०० १०० ६४६५ १००-११० ६६११२ १००१०४ ६६-८१ १०१ ७. सभेदप्रथमाङ्गशीपरक्षणम् प्रीवाकण्ठस्कन्धलक्षणम् हस्तकर्माणि हस्तचार हस्तक्रियालक्षणम् बाहुचारलक्षणम् चतु पष्टिहस्तकलक्षणम् असयुतहस्ता १ पतार २ निपताक ३ कर्तरामुख ४ अर्द्धचन्द्र अराल ६ शुस्तुण्ड ७ मुष्टिक ८ शिरार कपित्थ १० खटिकामुख ११ सूचीमुस १२ पद्मवोश १३ सर्पशिरा १४ मृगशीर्ष १५ काशूल १६ अलपन १०१ १०१ १०१ १०२ १०२ १०२ १०२ १०२ ७४ ७८ १०२ ૧૦૨ ९०२ १०२ १०३ १०३ १०३ १०३ १०३ १०३ ७८ १८ भ्रमर १९ हसवकन हसपक्ष सन्दश २२ मुकुल २३ ऊर्णनाम २४ पक्षिरुत सयुतहस्ता , अनन्हित ८१ १.३ १०४१०६ ८२९७ ·पुटाइका श्लोकाङका ९२ १०५ १०५ १०६ १०६ १०६ १०६ १०६ १०६ ९५ ९८१११ १०७१०९ १०७ १८७ ९८ ९८ २ कपातहस्त ३ क्कर ४ सरिकासन साटेकावर्धमान ६ उमद निपध ८ दार ९ पुष्पपुर १० मकर ११ गनदन्तक १२ वर्द्धमान १३ मुनन्द अन्ये सप्तविंशतिसयुतहस्ता (नृत्तहस्ता ) १ चतुरस्रो २ उद्धृतो ३ तलमुखी ४ स्वस्तिको ५ प्रवीणको ६ अरासटिकामुखौ सरिती ८ सूच्यास्यो ९ रोचता १० अर्द्धरोचिती ११ उत्तानचिती १२ पवा नितम्बको १४ स्ताख्या १५ करिहस्तो १६ पभवचितो १७ पुचिता १८ गरपक्षा १९ दण्-पक्षी ऊध्वमण्यग्निी पार्श्वमण्डरिनी २२ उरोमण्डग्निी १०० १०० १०७ १०७ ७ १०७ १०८ १०८ १०१ १०१ १०२ १०२ १०३ १०८ १०४ १०५ १०८ १०८ १०६ १०९ १०९ १०७ १०८ ·पुराइका श्लोकाइका १०९ १०१ ११० १११ ११०-१११ ११३-११६ २३ उर पार्धिमण्टी २४ माकम्पनि २५ नग्निापाशी २६ जीपीनुवल्तिी २७ उचणी हृदयलक्षणम् उदरपणम् पार्धलक्षणम् कटिलक्षणम् उलक्षणम् जयालक्षणम पादा पादर्मलक्षणम् म्यानरानि पदम्मानरभणम् पष्ठोऽध्यायः (नृत्यपद्धतिपरामनो नाम) तीर्थकर-स्तुति परणानि Tगरम २ याद ३ अगमम् ४ गानगर ५ नम् । ममिरगा १११-११२ ११२ ११२ ११२ ११३ ११३-११४ ११० ११५ ११६-१४४ ११९.१२० १२.१-१२२ १२३-१२४ १२५ १२६-१२८ १२०-२३४ १३५-१३६ १३७१४० ३-१५२ १ १२६.२३३- १ ७ ८ १८ " १३ १. काम " भगति ११८ 14 ११८ १२ ·१० पुटाइकाः श्शेकाकाः २० ११९ २१ २२ १२० १२. २८ ३२ ३४ ३५ १५ पृष्टम्वस्तिकम् १६ दिकम्वस्तिकम् १७ ऊर्ध्वरेचितम् १८ कटीसमम् १९ आक्षिप्तरेचितम् २. विक्षिप्ताक्षिप्तकम् २१ अर्द्धन्वस्तिकम् २० अधितम् २३ भुजङ्गनागितम् २४ ऊर्ध्वजानु २५ निश्चितम् २६ बृहितम् २७ वक्तमरेचितम् २८ रेचितनिहितम् २९ पादापविद्धकम् ३० वरितम् ३१ घूर्णितम् ३२ ललितम् ३३ दण्डपक्षम् ३४ भुजङ्गरस्तरेचितम् ३५ नूपुरम् ३६ "वैशाखरेचितम् ३७ भ्रमरम् ३८ चतुरम् ३९ भुजङ्गाश्चितकम् ४. दण्डचितम् ४१ वृश्चिकनिकुट्टितम् ४२ कटिरेचितम् ४३ रतावृश्चिकम् ४ छिन्नम् ४५ वृश्चिक्रेचितम् ४६ असाश्चितम् ४७ वक्षोरेचितकम् ४८ पार्थानकुट्टितम् ४९ ललाटतिल्कम् ५० कान्तम् ३७ ३९ १२० १२. १२० १२१ १२१ १२१ १२१ - १२२ १२२ १२२ १२२ १२२ १२३ १२३ १२३ १२३ १२३ १२४ १२४ १२४ १२४ १२४ १२५ १२५ १२५ १२५ १२५ १२६ ४० ४२ ४३ ४४ ४७ ४८ ५४ ·सोकाइकाः पुटाइकाः १२६ १२६ १२७ ६१ १२७ १२७ १२७ १२८ १२८ १२८ १२८ १२८ ६३ ६४ १२९ १२९ ७० १२९ १२९ ७१ ५१ युञ्चितम् ५२ चकमण्डलम् ५३ नितम्बस्वस्तिकम् ५४ आक्षिप्तम् ५५ तलविलासितम् ५६ अर्गलम् ५७ विक्षिप्तम् ५८ वर्तितम् ५९ दोलापादम् ६. विनिवृत्तकम् ६१ निवृत्तम् ६२ पार्थक्रान्तम् ६३ पृष्टपुच्चितम् ६४ शीर्षवलितम् ६५ अतिक्रान्तम् ६६ विवर्तितम् ६७ गरकोडितम् ६८ तलसस्फोटितम् ६९ गण्डसूची ७० परिवृत्तकम् ७१ पार्वजानुकम् ७२ गृध्रावलीनकम् ७३ सन्नतम् ७४ सूची ७५ अर्द्धसूची सूचीविद्धम् विलोरितम् सर्पितम् दण्डपातम् हरिणप्टतम् ८१ प्रेस्रोलितम् ८२ नितम्बम् ८३ स्खलितम् ८४ करिहस्तकम् ८५ प्रसर्पितम् ७४ १३० १३० १३० १३० १३१ १३१ १३१ १३१ ७८ ८२ ८० ८४ १३१ १३२ १३२ १३२ १३२ १३२ ८७ ८८ ८९ १३३ १३३ ·૨૨ पुरावाः लोकाका ९१ १३४ १३४ १३४ ९५ १३५ १३५ १३५ १०० १०१ १०२ १०३ १०४ १३६ १३६ ८६ मिहविक्रीडितम् ८७ मिहारर्पणम् ८८ पाणिमट्टितम् ८९ उपमृतम् ९. तरसइट्टितम् ९१ जनितम् ९२ पतितोत्पतितम् ९३ उरलिप्टकम् ९४ एलाकीडितम् ९५ ऊरवृत्तम् ९६ मदनम्खलितम् ९७ पादाकान्तम् ९८ लताकुश्चितम् ९९ कटिनिट्टितम् १०० उद्घाटितम् १.१ गृपभवीडितम् १.२ लोल्नम् १.३ नागापमर्पितम् १०४ शस्टास्यम् १०५ गडावतरणम् द्वात्रिंशद्--अहारा भ्रमर्य चार्य नर्तका नर्तकभापा च पद्धतिलक्षणम् सभापतिलक्षणम् सभ्यलक्षणम् सभालक्षणम् बइकारलक्षणम् १३६ १३७ १३७ १०९ ११० १३७-१३८ ११२.११९ १३८-१३९ १२०-१२२ १३९-१४० १२३-१२७ १४०-१४१ १२८-१३१ १४१-१४२ १३२-१३९ १४२ १४२ १४१ १४२ १४२ १४२ १४३ १४२ १४४ १४३-१४४ १४५-१५२ गन्धर्वरञ्जकलक्षणम् ग्रन्थकर्तु प्रशस्ति.

·॥ श्री॥ मलधारिगच्छीय-वाचनाचार्य-सुधाकलश-विरचितः सङ्गीतोपनिपत्सारोद्धारः॥ प्रथमोऽध्यायः॥ ॥ ॥ ॐ नम सर्वज्ञाय ॥ आनन्दनिर्भरपुग्न्दरपङ्कजाक्षी- 'नाट्यक्षणत्रुटितहारलताविमुक्त । मुक्ताफले. किल दिवापि विसर्पितारा यद्देशनावनिरभूत् स जिनः श्रियै व ॥१॥ विश्वस्य संशयमयज्वलनोग्रहेति- निर्वापणाय' किल या वहते करेण । प्रौदं कमण्डलुमहो अमृताभिपूर्ण सा भारती भवतु वः श्रुत्तदानवीरा ॥ २ ॥ न फरकुमहधराय नदीश्वराय नात्यन्ततापविषमाय दिवाकराय । नोद्यत्करककलुपाय निगाराय । तम्मै नमोऽस्तु गुरखे गुरुभवाय ॥ ३ ॥ शैलात्मजा-कोहल-दन्ति(त्ति )लाये. रन्यश्च भोजप्रमुम्व. प्रणीतान् । सद्वन्यसार्थान् परिपत्र्य सभ्यम् वितन्यते म्वानुभयं च रिश्चित् ॥ ४ ॥ 1. H.& K. read: ॥१.|| ॐ नमचिदानन्दस्पभगवने परमामने । P.-नाय. 3. K.-निर्वाणजाय 4. P.-सान for साधान 2.

·सहीतोपनिपामारोद्धार । स्वराश्चोभयजा केचिन्मुरयाम्तेषु च देहजा । 'देहश्च पिण्ड इत्युक्तस्तदुत्पत्ति पुरोच्यते ॥ ११ ॥ पितु शुत्राच्च मातुश्च शोणिताद् गर्भसम्भव । सामपरिणामेन जीवम्योत्पत्तिरिष्यते ।। १२ ।। गुरुम्याधिक्यतो बार कन्या शोणितगौरवात् । शुस्मोणितयो साम्ये पण्डत्व तम्य जायते ॥ १३ ॥ नृदेहे यदि सूर्य स्यान्नार्या शीतकरो यदि । बिन्दो सआयते पुत्रो वैपरीत्ये तु कन्यका ॥ १४ ॥ सूर्यद्वये बीजनाग पष्ट शमियुगे भवेत् । करतो समर्दिन पुत्रो विपी पुत्रिका मता ॥ १५ ॥ मर्वनन्तुगत नार यथय कृप्यते । सर्गनाडीस्थित वीयं तद्वद्वातेन पात्यते ॥ १६ ॥ शुगर्नु पुरषो निन्दोराधिक्याद् द्वादशान्दिक'। रतर्नु मी तु मारताधिक्याद् दशान्दिया ॥ १७ ॥ यद्यप्पूचंग ण्यास्या रत्तोऽमिरपतेहती । मा सल्वाटा मपलिता वाक्यादेय नायत ॥ १८ ॥ 'चिहार्ग म्बग्माधुर्यान्नारी प्रादाऽपि कथ्यने । अभमाष्टपण्रस्तु' फन्गीतिनरोऽपि म ॥ १० ॥ कारयान्टियम्एन्चात् पुस्गच शिव उच्यते । स्वीनिदातामारत्वाच्छत्तिमायेषु मन्थिना ॥ २० ॥ H-दरात | Hh-न्दा | 3. Hah -गदा । 4 P-frate हिन समापुली नारी। S HAK-P-सानु ITORITIES H&K-TRIP नुसम्म ।

·प्रथमोऽध्याय ।
४
शिवशक्तिमय विश्वमत प्रोक्त चराचरम् ।
'प्रत्यक्षा रक्षितौ तालो नादाच्छक्तिशिवात्मकौ ॥ २१ ॥
न शिवेन विना शक्तिर्न शक्तिरहित शिव ।
शिवोऽपि शवता याति कुण्डलिन्या विवर्जित ॥ २२ ॥
शिवशक्त्यात्मकात् पिण्डात् पञ्चभूतप्रतिष्ठितात् ।
मुत्य उत्पद्यते नादस्तदुत्पत्तिरत पुरा ॥ २३ ॥
पिण्डादुत्पद्यते नादो नादाद् गीत च सम्भवेत् ।
गीतोत्पत्तावत पिण्डानादोत्पत्तिरथोच्यते ॥ २४ ॥
नाभा यत् कूर्मचक्र स्यात् तस्य कन्दे तु पद्मिनी ।
तम्या नाले च यत् पत्र तस्मिंश्च कमर स्थितम् ॥ २५ ॥
तत्र च ज्वलनो भूतो वायोस्तस्माच्च सम्भव ।
तत 'सिद्धध्वनेर्योगादेष नादस्तु जायते ॥ २६ ॥
नादात्म( त्मा )नस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ।
पर ब्रह्म परा शक्तिरोकारों' नादसम्भरा' ॥ २७ ॥
1
P ददाद्
P-प्रत्यक्षो रभ्यते
H&K-नाशात्तशिवामकी ।
3
cf शरीराद् नादमभूतिगीत नादान प्रवर्तते ॥ १४ ॥
-स. चूडा.p2
4 P-मादी
5
P-सिधनियागादेषो cf वहिमास्तसयागानाद समुपजायते ॥ १९॥
-वृहदेशी, नादात्पत्तिप्रकरण, P 3
6 H&K-शतिराहारी
7 cf with verses 25 to 30 of our test the following verses
from सहीतसमयसार of पार्थदेव
नादामानत्यो देवा प्रभाविष्णुमहेश्वरा ॥1॥
मामी
यद्यप्रण स्थान ब्रममा पथ यो मत ।
प्रास्तन्मध्यवती स्वादाने प्राणान् समुजय ॥३॥
भमिनालयायांगाद भाभारय सम्भः ।
मकार प्राग इन्युषो दकारा वहिरुप्यते ॥४॥

·सङ्गीतोपनिपरसारोद्धारः। नाकार' प्राणसंज्ञ म्याइकारो वहिरुच्यते । मकेतानादशब्द. म्यात् स च पञ्चविध 'स्मृतः ॥ २८ ॥ अतिसूक्ष्मस्तथा सूक्ष्मः पुष्टापुष्टौ च कृत्रिम । नाभिदेगेऽतिसूक्ष्म म्यात् सूक्ष्मश्च हृदये भवेत् ॥ २९ ॥ पुष्ट कण्ठे त्वपुष्टस्तु शी यत्रे तु कृत्रिम । नादोत्पत्तिरिति प्रोक्ता गीतरक्ष्माऽधुनोच्यते ॥ ३० ॥ (इति नादोत्पत्तिः।) अर्धाध्य भादशब्दम्य मभगत् परिकीर्तित । सच पयविधी नादो मरमुनिसम्मत ॥५॥ अतिमूक्ष्मा सूक्ष्मथ पुगेऽपुष नमः । अतिसक्ष्मी भोगामी दि सूक्ष्म प्राशने ॥ ६ ॥ पुणेऽभिव्यज्यते वण्टे त्वपुष्ट शिमि स्मृत । कृतिमी मुरादेशे न रथानभेदेन भामते ॥ ७॥ अभ्यर शिरमायुरू पंधिोपाने। बिन्दुष्टायने नादासादाभिगिटवाध्ययम् ॥ ८ ॥ -08.मा...2-8 I. H. marginal gloss-पुट ताल पार न पयशक्षा एवं उन्यन्ते। ऊगा। भा प्रसारानीज सामा उत्पन्न। महत भनाहत दशाहा राहत आगादत (भापता)। cf मकार प्रागपुची वारी पनि 10॥ भाउ नादादय गोरखानि । -मानहानि (GOs), Pp 3-3 ch : also tी, नादीपति T 22-23. P3 cl, भाममप ममप पुरेपुर नि । भागामी भाभी विमान प्रधाना॥ पुरे दुतेक सम्मान । TH मुगनिन रो॥ १०॥ . 2. पा..p3 ct. also, मरन,४१५ परी, on cit., PP. 3.11.23.25 मनभदा lor and The text to the terms ·६ प्रथमोऽध्याय । अथ गीतम् अनिबद्ध निवद्ध च गीतमित्य द्विधा भवेत् । 'आरप्त्याद्यगमात्रेणानिबद्ध तु प्रकीर्तितम् ॥ ३१ ॥ निबद्ध तु सधात्वा तस्य भेदत्रय भवेत् । 'प्रबन्धो रूपक वस्तु प्ररन्धस्याथ लक्षणम् ।। ३२ ॥ (अथ प्रबन्धा) रागैर्विचित्रविविधताले पाटपदादिमि । निबध्यन्ते मातृकाद्या प्रबन्धा द्वयुत्तर शतम् ॥ ३३ ॥ मातृकाख्यो ह्यलील इमलीलश्च कुन्दक । रागफन्दम्बाश्चैव हसीर सुदर्शन पञ्चतालेश्वरश्चर्या सिहविक्रान्तनन्दनौ । रणरङ्गो जयश्रीश्च विजयो हर्षवर्द्धन ॥ ३५ ॥ I 2. H & Komit P-गीतमय H marginal gloss- arata tela cf with this verse- अनिबद्ध निबद्ध च गीत तद्धिविध मतम् । आरप्त्युर्धनिबद्ध(१)मात् खररागविभेदत ॥२७॥ मालप्तद्विविधा ज्ञेया विषमा प्राजते । माक्षरानक्षरा चेति द्विविधापि चतुर्विधा ॥ २८ ॥ चतुर्विधाप्यविधा मतालाताल्भेदत । या पुन पौडशविधा शुद्धसारभेदत ॥ २९ ॥ - म. मा०,१२७-२९,p3 3 H SK-सदाता 4 farginal gloss in H-मातृकादय प्रबधा शुनरशत। उद्ग्राहाद्याचार इत्यादि रूपकं । वस्तु सूडाधुवादय । cf with our v 32b,-प्रवधी रूपकं वस्तु निवस्याभियानयम् ॥ १॥ -स. स.सा.,१P 23 5 Marginal gloss anH -आदिशम्दार सरता 6 P-प्रधानरं शतम् ।

·सङ्गीतोपनिषरसारोद्धारः। पाटबन्धः स्वरपद. पूर्वाणि करणानि च । वर्तिनी नन्दललित इत्याद्यास्ते तु नामतः ॥ ३६ ॥ प्रबन्धबन्धक रो विरला भूतलेऽधुना । तगायनाश्च न' प्रायोऽत्तो नोक्तास्ते सविस्तराः ॥ ३७॥ (अथ रूपकम् ) उदाहाद्याश्च चत्वारस्तथा च षट् स्वरादयः । यंत्रतानि निबध्यन्ते तद्गीतं रूपकं विदुः ॥ ३८॥ उदाहो मेलापकश्च ध्रुवाभोगौ क्रमादमी । आदी उद्राह्यते गीतं तेनोहाहः स भण्यते ॥ ३९ ॥ ध्रुवो धौव्यात् प्रबन्धेप्वथाभोग. पूरणाद् भवेत् । प्रोक्तो मेलापकस्तस्मादुद्राहध्रुवमीलनात् ।। ४० ॥ चतुर्भिधातुभिबद्धं निबद्धं गीतमुत्तमम् । त्रिभिश्च मध्यमं द्वाभ्या कनिष्ठं विबुधाः विदुः ।। ४१ ॥ ( अथ अगपट्कम् ) उहाहादिचतुष्काचदहापटूकमथोच्यते । स्वरा रागास्तालतेन्ना बिरुदाः पाटपदानि च ॥ ४२ ॥ स्वरा. पड्जादयो ज्ञेया रागाः श्रीरागमुख्यकाः । कालमानकरास्ताला एकतालीमुखाम्तु ते ॥ ४३ ॥ 1. H & K.-तद्गायना न. 2. H. & K.-सुविस्तरात्. H. & K.~मेलनात्. 4. P. निबद्धे. 5 H. & K-तेना. 6. H. & K.-.मुखाथ, cf. with our vv. 33, &38-41 चतुर्भिर्धातुभि- पइभिश्चार्य. स्यात् प्राध्यते । तस्मात् प्रबन्ध कथितो गीतलक्षणोविद ॥२॥ रामान्धारोफणा नेनु(१) स्यादस्मिरूपकाभिषा । उद्राहावास्तु चत्वार' स्वरादीनि च षट् तथा ॥ ३ ॥ वसन्ति यत्र स ज्ञेयः प्रबन्यो वस्तुसज्ञया । आदी उद्भाचते गातं येनोद्धाह स कीर्तित.॥४॥ 3 ·८ प्रथमोऽध्याय । तन्नतेन्ना यदुच्यन्ते तेन्नाम्ते' शुमकारका । बिरुता शोर्यमास्यान्ति द्विपामुद्रेकदायिन' ॥ ४४ ॥ पाटा वाद्यभरा वणा पदमर्थप्रकाशकम् । गीतम्य स्वरतालाभ्या पादाभ्या मर्त्यवद्गति ॥ ४५ ॥ (अथ जातय ) द्वयङ्गादिकप्राधाना पञ्चोक्ता जातय क्रमात् । द्विश्रुति स्यात् त्रिश्रुतिश्च तथा प्रोता चतु श्रुति ॥ ४६ ॥ अनियुत्ता च निर्युक्ता पञ्चता जातय म्मृता । रूपोऽय दशभवो वस्तु सूडा ध्रुवादय ॥ ४७॥ सूडा( ) पञ्चविधा प्रोत्ता उत्तमोत्तम उत्तम । मध्यमोऽथ जघन्यश्वातिनघन्य क्रमादमी ॥ १८ ॥ उत्तमोत्तमसूडम्तु सालिगा( सालगा)ख्यो महारय । प्रवर्तते सुखकर सोऽय सर्वजनप्रिय ॥ ४९॥ आद्यो ध्रुवस्ततो मण्ठ प्रतिमण्ठो निसारुक । अट्टतालम्ततो रास एकतारीत्यमी क्रमात ॥ ५० ॥ प्रोत्तो मेलापकस्तझैद्धाइभुवमेलनात् । प्रबधेषु ध्रुवत्वेन ध्रव इत्यभिधीयते ॥५॥ स्वय या प्रबध स्यादननैव प्रपूरणम् । आभाग कथितस्तेन परमर्हिमहीभुजा ॥ ६॥ वन्यौ मेरापका भोगा प्रबधयु द्विनातयु । त्रिधातुकप्रय धेषु तयारेक विवजयेत् ॥८॥ xxx अजयमेषां कनापि यदुक्त तन्न साम्प्रतम् ॥९॥ -स० म० सा०४ २९pp 23 24 Hb-तनास्त 2 H&K-द्वाभ्यामु. P- मुदगदायिन H marginal gloss-ध्रुवा नर्यलाया पाहा क्मराक्राया पर मका त्रिनरा द्या-नवार प्रतिमटका समराहयाद्या पाटा निमारक निगाद्या पाढा अलाला कजाख्या पदामका एकनाली विधा रामा तारा च चन्द्रिका ॥ 3 4 ·सङ्गीतोपनिय सारोद्धार । ९ यथा सरो बिना नीर यथा गीत ध्रुव विना । पोडशाना ध्रुराणा च तस्मालक्ष्म प्रचक्ष(क्ष्य ते ।। ५१ ॥ (अथ ध्रुना ) जयन्त शेवगेत्माहो ततो मधुरनिर्मलौ । सुन्तल कमलश्यारो नन्दनश्चन्द्रशेखर || ५२ ॥ कामदो विनयाख्यश्च कन्दर्पनयमङ्गलै। तिलको लरितश्चेषा नामतो लक्ष्म तूच्यते ॥ ५३॥ उदारे 'स्यात् पदद्वन्द्व मध्ये कार्य पदद्वयम् । आभोगे पदयुग्म म्याल्वण्डानीत्थ ध्रुवम्य पर ।। ५४ ।। पट्पदस्तूतम प्रोक्तो मध्यम पञ्चभि पढ । कनिष्ठश्च चतुभि स्यादित्य ते त्रिविधा ध्रुवा ॥ २५॥ उदाहखण्डद्वन्द्व शुद्धयुक्ति विनिमितम् । अन्यानि तु पदानि म्यु समाणि नियमादृते ।। ५६ ॥ ध्रुव आरोप्यते तम्पादथाभोगम्य खण्डके। नेतुर्नामाकित चाद्य गातुनाम्नाङ्कित पदम् ॥ ५७ ॥ एकादशाक्षरात् खण्टादेकेकाक्षरवद्धित ॥ बण्डै वा षोडश म्यु पइविंगत्यश्वरावधि ॥ ५८ ॥ आदितारे च' शृङ्गारे जयन्त प्रथमो धुन । एकादशायरपटो घायुर्वृद्धिारो मत ॥ ५० ॥ Mote that in v 50 निमारक is given for rने मार which latter is not permitted by metre Possibly माग and Tन सारस were known as sifon and f49*7 in the region in which this work was composed 2 HAK-नयमार J. P-चामग 3 P - उदाहेऽस्मान् 5 H&M-मामादित H Ah-गुदादावानामतम् P-नादन २ ·. प्रथमोऽध्याय । शेम्बरम्नु ग्मे वीरे रसके म्यामिमान्यद । उन्माच रसे धीरे जगणे नियमन ॥ ६०॥ शान्ते च मधुरो 'गेयम्तालेवानन्ददाया । पारण्ये निर्मगे गेय एस्ताल्या सुम्पप्रट' ॥ ६ ॥ अद्भुताम्ये रसे श्रीद कुन्ती रथुमेयरे । आनन्दश्च श्वापि) कमर शृगारे मुखत्मना ॥ १२ ॥ चारश्चाचपुरे तालेऽभीष्टदम्बद्भुते ग्मे । नन्दन कन्दुके ताने गृहारे मौम्यदायर ॥ ६३ ।। रौद्रे तृतीयतालेन द स्याच्चन्द्रशेम्बर । कामठम्तुरगलीरेऽद्य शृगारे सौन्यदायक ॥ ६४ ॥ विनयो दर्पण ताले शृगारे कतिदायर । अद्भुते चाटुतालेन' कन्दर्प युरमृद्धिकृत् ॥ ६ ॥ जयमगरस्तु शान्ते सुम्पदो हसी, लातालेन शृङ्गारे तिन्को धनद्धियन् ॥ ६६ ॥ अद्भुते रलितो गेय: श्रीदश्च(था)चपुटेन च । "षड्विंशत्यथरपदम्वेगावरवर्द्धनात् ॥ ६७ ॥ इति सझेपनश्यामी पोटगोदीरिता धुरा । पूक्तिमण्ठमादीना नामान्याहुर्यथाक्रमम् ॥ ६८ ॥ (अथ मण्ठा) कमलाकर काप ( पश्च ) मिलश्चैर सुन्दर । वल्लभो मङ्गलाश्चामी पटुत्ता मण्टका बुधै ॥ ६९ ॥ 1 3 4 6 P-रामाश्च 2 P-गाग्यनारन. H&h interchange the order of verses 61 and 62 P-थामरश्च च २ P-कुवारे Pomits verse 64 7 H Ah-दषणतारन H &Kादा न 9 P-हमलोरे P अन्त II H-प-विंशत्यथर पारस्वका 10 ·सङ्गीतोपनिष मारोदार । पूर्व गण्डद्वय गेयमुच्चै रण्ड तत परम् । ध्रुप आरोप्यते तस्मादाभोगो गीयते सहन् ॥ ७० ॥ स्मरारम्तु गेय शृङ्गारे जगणेन च । नगणेन च गातव्य पराप करुणे रसे' ।। ७१ ॥ शृङ्गारे मुन्दरो मण्ठ सगणेन च गीयते । अद्भुते बल्लभो येन शृङ्गारे भेन महर' ॥ ७२ ॥ (अथ प्रतिमण्टा ) प्रतिमण्ठा अथोच्यन्ते चत्वारोऽमरमन्दिरी। विचार उन्दसनश्च तेपा लक्ष्माऽथ क्थ्यते ॥ ३ ॥ मण्ठरत् प्रतिमण्टम्य स ग्राहादियं मतम् । प्रतिमण्टेन तारेन शृङ्गारे प्रथमोऽमर' ।। ७८ ॥ गुस्णा या रघुद्वन्द्वे पारण्ये' मन्दिरो मत । विचारम्वद्भुतो(ते) गेयो विरामान्ताल्लघुद्वयात् ।। ७५ ॥ कुन्दाव्य प्रतिमण्टोऽपि गुम्हन्द्वात् तथा ने । गेया विलम्बमानेन मऽपि प्रनिमण्ठा ॥ ६ ॥ इति प्रतिमष्टक्षणम् ॥ (अध नि सारण) "नि मारांऽध विजय पोदान' ममगड्वय । दिमागे नपुग्दी वाशिरतो पिनयम्नथा ।। ७७ ॥ 171Romittedm H &hlms nurse cltry to कमगर and so only The use of R 15 ormitted in ILASP It is our jou, therefore, that at least one line is missing in ourms: Po sibh its of three lincs onginills HSH-रामनगर 3 HAK-वाग नग्माना H-गां समाहा मम् th a marginal correction of r fore HO-अपमाना 6 HS- H & Kappen S HA-नरमा Hah- for it to Hb- - 4 5 7 ·१२ प्रथमोऽध्याय । समराम्यो रसे वीरे पिरामान्ताप्लधुद्वयात् । द्रुतयुग्माल्लघुश्चैरों विगारे चाद्भुतो रस || ७८ ॥ द्रुतात् ल ताल )घुद्वयेन स्यात् नन्दम्तु परणे रसे । द्रुताद्गुरघुश्चको वैकुण्ठो वीरहास्ययो ।॥ ७० ॥ द्रुतद्वन्द्वाल द्वन्द्वान्हारे वाञ्छितो मत । विजयस्तु गुरद्वन्द्वाशारे विनयप्रद ।। ८० ॥ इति नि.मारसलक्षणम्' ।। ( अथ अदृतार) अट्टतारोऽपि पोढा (स्यात् ) नि शश्चमरामरी । अरविन्द मुनन्दश्च महाशीलोऽथ लक्षणम् ।। ८१ ॥ अमृतालेन तारेन गातव्यश्चाट्टतार । रघुना गुरुणा सोऽय निमको परिहास्यो ।।८-॥ द्रुतयुम्मालगा म्याता चमरेऽद्भुतनिमिते । रगुरभ्या इतद्वन्द्वादमर करणे रसे ।। ८३ ॥ द्वतारघुगुरश्चैोऽरविन्दे वीरहाम्यते । 'बिन्दुयुग्मालधुर्यत्र म शृङ्गारे सुनन्दक ॥ ८४ ॥ महाशीलले रमे यान्ते गुस्युम्मारघुयात् । भट्टतालस्य नामानि प्रोक्तानि बहुधा बुध ।। १५ ।। इत्पताललक्षणम् ।। (अथ रासक) पविधो रासपश्चाथ कम्बुजो मन्दिराम्बुजी । विनोश्चन्द्रमरमारेतेपामथ लक्षणम् ॥ ६ ॥ I 2 P--विरामान्तलघुद्वयान H & K-रघुरस्का P-काणा रम H & K-निमारक. HAK-रणा रमे H_marginal gloss on बिन्दु-न इति उच्यते 3 5 6 4 ·सङ्गीतोपनिषत्सारोद्वार । रासकेनेव तालेन' रासमा कम्बुजोऽद्भुते । 'आरापादेर्धवपदान्मन्दिर करुणे रमे ॥ ८७ ॥ उदाहश्च द्विखण्ड म्यादालपोऽस्य तु सोऽम्बुज'। आलपान्ताद् ध्रुपपदाद् विनोद प्रथमे रसे ॥ ८८ ॥ द्वितीय खण्डमुद्राहे तूच यस्य स चन्द्रक । उद्दाहाऽभोगयो म्वण्डादुच्चात् सरसरासक ॥ ८९ ॥ इति रासकलक्षणम् ॥ ( अथ एफ्ताली) एक्ताली विधा ज्ञेया रामा तारा च चन्द्रिा । मात्रिस्नालेन द्वता मध्या विलम्बिता |॥ २० ॥ इत्येकतालीलक्षणम् ॥ (अथ सूडा) उत्तम सालि( र ग सूरो ध्रुराध सप्तभिर्भनेत । 'त्रिवडा(विविधो) 'झम्पताराद्ययुक्तश्च विविधं पटै ॥ १ ॥ परिपूर्णो भोत् सूइ केचिदाचरब्युरित्यत । हीनम्तु मध्यम प्रोत्तोऽधमो हीनतरम्नथा ।। ९० ॥ इत्युत्तमोत्तममालि(ल)गमुडः" ।। I 3 4 5 6 H_marginal note--उगार इ अभोग वि H. marginal correction- मोऽम्युजो for कम्युना P-कमजोऽद्भुत । H --आगपाद व पादान P-उद्धादम्य दिगएसादावारापास्य माम्युज । P-मा HK-नृता HAK-विधिका S H&K --$776 HAK भारलत 10 P नेत युनमानम मगलग सू । दुकान कारगना । 9 - ·१४ प्रथमोऽध्यायः। एलासूइस्तूतम म्याद गणलाख्यश्च मध्यम. । देवीमूडों जघन्यश्चालिसूडोऽतिजघन्यकः ॥ १३ ॥ प्रत्येक तेऽपि विजेया उत्तमा मध्यमाऽधमाः । एलादेयालिमूडास्तु' नोत्ता ग्रन्थस्य गौरवात् ॥ ९४ ॥ 'सूडादिवन्धकमरीतिविद्यो रागेपु तालेषु महाप्रगल्भ.'। गीने रसे चाऽपि विशेषविज्ञो भवेत् म भूपालमभावतंस. ॥ १५ ॥ इनि मलधारिंगरउमपदनीराजशेखरमूरिशियाचनाचार्यश्रीमुधाकलशविरचितं स्वोपज्ञ- सङ्गीतोपनिषदप्रन्यसारोदारे गीतप्रकाशनो नाम प्रथमोऽध्याय:॥1॥ I 3 P-गणे ग्यच. H.K.-गरीक्षध. H & K -टेकीसूडा. P.-टकासूडा H & K -टेक्यारिमून्यास्तु with marginal correction in H. as गुडा for शन्या. H&K -Tran, with a marginal note (or correction) in H-एलासूडादिबन्ध, P-तालेषु च पप्रगम H&K add FHIHI 4 5 6 ·A द्वितीयोऽध्यायः। रागो यत्र न चेव नापि विगदा भाषास्ति यद्राहिणी यद् दूरे 'श्रुतिदिनोऽपि विषयग्रामोऽपि यलाइहि । स्त्रीवित्तादिपु मूर्छनैव( क )मनसो न म्युर्यदारोककात' तद् वन्दे परम मह प्रतिपद गीताद्यन( द)न्यादृशम् ।। १ ।। द्राक्षापानकमोदकादिरसपत्यास्वादरम्या' अपि स्वर्गस्था लि(क्ष )पयन्ति कालमखिल यस्मिन्निाना सुखम् । दत्ते यत्' परम पद जिनपतिर्देवो यदाराधित मत्पिण्टप्रभव म कोऽपि विजयी नादो विशुद्ध सताम् ॥ २ ॥ ये चरिण स्युनिधयो नवपु शहाभिधानो नवमो निधिर्य । तूयाणि वाद्यानि सनाटकानि मवाणि तत्रैव ममुद्भवते ॥ ३ ॥ इति जनमते तूर्यत्रिम्स्योत्पत्तिरिप्यते । हरात् सङ्गीतनिप्पत्ति प्रसिद्धा लखिर जने ॥ ४ ॥ गीत वाद्य तथा नृत्य तालवर्ज न शोभते । नारामाषान्न मेल म्यादमेराढव्यवस्थिति' ॥ ५॥ न रङ्गमव्यरसातो विना रङ्ग उतो लय । ल्य विना न मौग्य म्यात तन्मूल ताल उच्यते ॥ ६ ॥ I 4 3 5 6 H&K -भाषा प्रयदााहा 2 P-तिदावनाऽपि H&K वाचनादिपु H & K -न रघुश्रदालाकास्तद्वन्दे H&K-मवन्यास्वादवन्ध्या A better reading would be 46 but P H & K read पियान H&K-नत् S P-नाद्यान H&K- म्यादमगरव्यवास्थन । 7 १ ·दिनीयोऽध्याय । ( अथ तारा) 'कालमानारम्तालश्चतुद्धा स द्रुतादिभि । द्रुतो रघुगुरुधेर प्लन सजाथ तद्वा ॥ ७ ॥ हृतादीना चतुणां म्यु पग्न पञ्चाभिधा अमात् । सिन्दुक र द्रुत व्योम व्यञ्जन चार्द्धमातिसम् ॥ ८॥ व्यापक सरलो हम्यो रघुर्मात्रिक' इत्यपि । गुरुदीर्घम्तथा यत्र कला चैन द्विमाविक ॥९॥ त्रिमातृ(त्रिक प्लुतो दीप्तम्ब्यङ्ग सामोद्यम्तथा । अद्रुत पञ्चभद्र एतापपि मती बुधै ॥ १० ॥ अर्द्धद्रुत चतुभागमष्टभाग विरामगम् । पञ्चभद्रो विप्लुत म्यात् पञ्चमात्रिकतत्त्वगा' ॥ ११ ॥ प्रस्तारेऽनुपयोगित्यादेतो पायो निरर्थको" 1 सोपयोगी विरामादिकालमानकरो परम्" ॥ १२ ॥ 1 2 3 4 5 6 H & K-कारमानकृत. P-दृतादीनां च नामानि प्रत्यक पच पच तु । Both the readings of H as well as P are good & mean the same thing but I have preferred H (& K ) in view of what follows H&K-चाद्धमातृकम् H-रघुमातृक. P reads as 9-व्यापका मानिस हस मरलश्च मधुम्तथा। P reads 2s g—गुरुदाघच वश्च का चैव द्विमानिक ॥ P reads as 10-विमानस्तु प्लुना दीपा रुयगा वस्तथा। P omits 100 above and reads, instead as 10% अटुन चतुभागमभाग मण च । P reads as v H -तम्यादम्य नाम स्थान पर प्राया निरथः । विष्णुत (विप्लत ) पञ्चभद्रश्च पञ्चमारक इत्यापे ॥ ११ ॥ P reads-प्रस्तार च निरथवाटतां प्राया निरयको। P reads-का मात्रा पथभद्र वाया पास्तथाऽनगा ॥ १२॥ 7 8 - 10 II ·सङ्गीतोपनियस्पारोदार । 0 T . कारप्रमाणकृत्तारन्तारमूल द्रुतादय ! अत उच्चरणेऽमीपा काले लगति तन्मित ॥ १३ ॥ पञ्चाना लघुपर्णाना यन्मात्र बदतो मरेत् । तत्कालप्रमिता मात्रा तदर्धे (दुतसम्भव ॥ १४ ॥' मात्रा द्रुतद्वयेनातश्चतुमि म्याद् द्रुतैर्गुरु प्लुतम्तु द्रुतपट केन विप्लुतो दशभिर्द्धते ॥ १५ ॥ अर्धद्रुत त्रिविरते?तस्येव विदुर्बुधा । लघु तो विरामे स्यालधुर्वके गुरु( ) प्लुते ॥ १६॥' विरामे केचिदाचस्युका(स्यु का )लमान तदर्धगम् ।' द्रुते म्यादेवता शम्मु ल्घौ शेलात्मजा तथा ॥ १७ ॥ शिवगौयौं गुरौ स्याता त्रयो ब्रह्मादय प्लुते ।' 2 3 4 5 6 - 7 P omits this verse Pomits this verse Pomits this verse P reads, as v 13, the following for our v 16 of H&K रघुमान विराम स्याद् गुरो प्रोको रुघो पुन । द्रुतमाने द्रुतस्यापि द्रुतस्यार्धे यतिर्भवेत् ॥ १३ ॥ P omits this line which is 17* in H & K P reads this as v 14' H & K read as 17',- द्रुते स्यावता शम्भुर्विष्णुयापकमाश्रित । This is 14" in P Both H & K read as 18:- गुरी स्थित मुग्ज्यष्टत्रयो नयादय प्लुते । It would seem that the readings of H & K are better as they show Siva as devata for druta, Visnu probably for laghu and Brahma for gurii, and the Trinity for pluta But it seems that 11 A sp has induced the tradition of H (scnbe of H or hus sources) to put Visnu for Sarlatmaja and Brahmă for Sıva-Gauri in case of laghu and gurt respectively This is inferred because the Sangita Cudamarı of Jagadekamalla (GO Series vo! CXXVIII ) shows on p 8- ३ ·दिनीयोऽध्याय ममोजीतोऽनागतश्च ताले चेत्य त्रिधा ग्रह ॥ १८ ॥' तूर्यम्मि(त्रि)कप्रियम्नार )समशर तु गृह्यते । स सम पेचिदारब्धे तूर्ये सोऽतीतसजा ॥ १९ ॥' बटवाराप विधायादी गीतात्पूर्व ग्रहम्तु य । मोऽनागतग्रहो ज्ञेयम्तारे म्यात् मुखपृल्लय ॥२०॥' पारण तालनिष्पत्ते म्यात्प्रस्तारादिपञ्चकम् । प्रस्ताग्सइ म्यानष्टस्तूद्दिष्ट करितमेव च ॥ २१॥ इन स्याहयता शम्भुप्यन्यादपन मुता ॥ ९॥ गोग( गवा च गुग्णी(णि) प्टन बना यन्त्रय । Also cf the following verse of hing Vema (c. 1.400 AD), quoted in Bharatakos1 (P269)- हुत स्याविना गित । रुपा तु देवता गांग गुग गोराया स्मृती। 'स्तुत नु दवता या प्रविष्णुमहवरा ॥ वेम । Since the Sargıta Cadamaņi was composed in c 1150 AD, it may be inferred that this tradition recorded in our codex P, tras the one intended also by our author who composed his work in V. S 1406 = 1349-50AD But it is as well possible that he might hic followed the different tradition obtuned in our codex 11 It will be seen tlint in suicral cases in this chapter the readings Il are preferable to P, and hence esen though we have preferred here the tradition of I', on the basis of a paralle) tradition from Sangitacoamant it does not necessarily follow that P. 15 superior to II P omits the whole of 18* Pomits this scrse 3 Pomits this crsc P reads ast 15. the following rrenमरम्()र । नेपरranram-भत॥१५॥ 1 ·१९ सहीतोपनिषरसारोद्धार । सर्वेपामपि ताराना प्रस्तारो मातृका' मता। तस्मादादी प्रवक्ष्यामि प्रस्तार ताल्वृद्धये ॥ २२ ॥' ( अथ प्रस्तारा ) प्रस्तारस्य गतिज्ञेया चाङ्कानामिव वामत । निवेश्य गुरुक पूर्व तत्राघो रघुर न्यसेत् ।। २३ ।। ऊन प्रायोऽपि पाश्चात्ये शेप चोपरि विन्यसेत् । यथापूर भवेदृने ' कुर्यात्सर्व द्रुतावधि ॥ २४ ॥ इति प्रस्तारविधिः ॥ 'एकादिद्रुतप्रस्तारो यथा- अथ सङ्ख्या विभणिपुराह'। "भवेदेकद्रुतादीना सङ्ख्यैको द्वो त्रयश्च पन् । दशेकोनविंशतिश्च पट्क यावदय क्रम २५॥ तस्मादनन्तरावको सान्तरी द्वा च तत्प्लुते'। अग्रिमाग्रिमसङ्ख्या न्यायावत् पण्णवतिद्रुतान् ॥ २६ ॥ I 2 3 H& K-मानिस This, and its following, are verses 16 ff in P O begins with our v 22, which is v I in O P-दन्न्यमेन् 0&P - भवेदने ० -प्रतावधि । H&h omit P Umls and nmes mstead-एकतप्रनारे ऐतद्वयप्रस्तार दूतत्रय- 4 5 6 प्रस्तारे दुतचतृश्य 7 P. simply read> अप मख्या in continuation of note6above o simply reads अध मख्या and omits एकादि यथा । 8. P-भि३२. 9 0&H-तयुते ।

·२० द्वितीयोऽध्याय 1 १ . २ 3 15 0.5 s २ ६ S .०३ ००००। .50 १० 05 १।२।३।६।१०।१९। ३३ । ६०1१०६।१९१ । ३४० । ६१० । १०८९।१९५०७७ ३४८५। ६२३६। १११५० । १९९४६ । ३५६७०' । ६३८०२। एवमेकादिवृद्धया पण्णवतिद्रुतान् यावत् सड् म्याका आनेया । इत्थ चाष्टादशद्रुत- मयप्लुतमयम्य सड् ग्न्याका अत्र सिम्वित्वा दर्शिता सन्ति । ०००। ६०. So 10 ०.०० ०.८० ०००० ०००००० ०००००० इत्ये(त)द्भुत- प्रचार भेदा ॥ १९ १३ प्लुत एप ४ प्लुत लघु शिखा शिखा शिखा I 2 H&K omit 4u. 1 H &K omit ६३८०२। P.writes६३1८.२॥ Pintes for एवमेश० . सन्ति -एक्मन्येऽपि विज्ञया । सख्या अप्रेतने दुते यथान विंशतिदुतान् । यावादर्शिता । 3 ·सङ्गीतोपनिपरसारोद्वार । एव शेषा अपि विरोक्यात अथ नष्टमानिनीपुराह । वान्छितान् (तास्तु ) द्रुतान् न्यस्य सङ्ख्यावान् विलिम्वेत् तत। रूप यत् यतिथ नष्ट तत् पात्य परमाङ्कत ॥ २७ ॥ 'परमात्रामृतश्चाको 'रब्याङ्केभ्यश्च पात्यते । रेवा देया तदक्केपु 'नष्टम्वित्थ प्रजायते ॥ २८ ॥ खमेक असते शून्य र शून्यद्वय तथा । गुरुबिन्दुचतुप्फ च शून्यपटक तथा प्लुत ॥२०॥ या रेखाने तत शून्य प्रमते स र स्मृत । तद्वत् पृष्ठस्थित चेक स गुरुन्तद्वा च द्वौ) प्रुत ॥ ३० ॥' अथोद्दिष्ट व्याचिख्यामुराई। रूप सइस्या द्रुताधम्तात् तस्य रेम्वास्तु पूर्ववत् । P does not give both the tables and omits एव सपा विरोक्या । but rends instead दनि गहख्या। (after यावद्दर्शिता ) O follows P P reads-अथ नई विभणिपुराह । 3 P reads-प्रस्तारामाश्यते म्प सहा थाहान् विशरवेत् नत । रूप च यतिध नप तयाल परमात ॥२१॥ HAK-प च यत प्रानधन तपान परमात ।। २७॥ 5 P--परमाादुन. 6 P---जयोन्मय 7 P-0 fent Odds after this versc-31312511.1981 8 P ormts but inserts-प्रथनं प्लुतम्पस्योत्पत्तिदश्यते । प्रथम नमम्य भी एक परमासोनविलानिम पात्र पायते। तम्पैक्स्य पाननेशदा जाताने चेषु निवेश्यन्नड मार्ण पार प्लम्य शियाम्प प्रथमादलोयसम्बोधनी सा प्टनरक्षेत्र मानि मप्रतनाभ्यो दादा शराम्या शिपाया गुरेवार( गुरव भाति) भप्रेतनया या सिमा स्पेय सत्र स्थित रेमया हुन एव स्यात् डा नरम् । 9 P-अमेरिकन I 2 4 ।

·२३ " द्वितीयोऽध्याय । उद्दिष्ट तु रेम्वाङ्कानामेक्याद् गुर्वकपातितात् ॥ ३१ ॥' उद्दिष्टे उद्दिष्ट दर्शितम् । रूप साङ्कसङ् स्याद्रुतानामध पूर्ववत् । नष्टाना तरू(ह)पम्य द्रुतर युगुरप्लुतप्रकाशरेखा- वरेखा प्रदाय तदेवोपरिस्थितामीलनात् योऽको भवति सोऽ सङ्ख्यासक्तपरमाङ्क मध्यापातिते यच्छेप तत्सड्ड्य रूपमुद्दिष्टम् । रूपमादेश्यमिति । नष्टसदृक्षा' प्रतियोदिष्टम्येत्यर्थ । अथ कलित प्रकाश्यते । 'सड् स्याङ्कात् करितेभ्यश्च वान्छितद्रुतपृष्ठगम् । द्रुतशीपस्थितस्याङ्क गृहीत्वा तु तत परम् ।। ३२ ॥ 'निरन्तरावधस्थाको तत्पाश्चात्यौ च सान्तरो । अङ्का ग्राह्या अमी पञ्च तदैक्यमग्रग्वे वध |॥ ३३ ॥ करितेऽध स्थिताश्चाका एको द्वौ पञ्च पड़तय । द्विपक्षा युगवेदाश्च तत पञ्चाङ्कमेलनम्' ॥ ३४ ॥ 1 2 P reads-उद्दिष्टे प्लुतादीना रेखा देयाश्च पूर्ववत् । रेखोपरिस्थिताईक पाय तत्परमाङ्कन ॥ १० ॥ This seems to have been taken from some other source as it is numbered as v ro in P while the next verse is no 32 in both P and H Pomits 3 P omits रूप साकसहरया नष्टसहभा। P-प्रक्रिया पूर्वमुाद्दण्स्येवर्य । 0-प्रतिक्या पूर्वथदुद्दिपस्येत्यर्थ ॥ 5 P Ornits 6 P-सङ्याहान करिते-पस्य 0~ करिते न्यस्य H & K सरख्यात् कलित 7 P-निरवरावध स्थाई 0.-निरतराधिस्थायो 8 P--स्थिताय को 90,H & K.- पक्षकमीलनम् 4 ·महीनोपनिषत्मारोद्धार । १३ 'करिनेऽध स्थिता अङ्का ये चचारोऽत्र कीर्तिता । सा च महरया प्लुतादीना प्रम्नारे वान्छिते प्रमात् ॥ ३५ ॥ एक प्लुत पञ्च वा हस्सा द्वाविंशतिर्यथा'। द्रुताश्च युगवेदाश्च प्रस्तारे द्रुतपदक ॥ ३६॥ वाञ्छितद्रुतप्रस्तारे एस सङ्ग्या प्लुतादिजा । सइ ख्याक पञ्चमो यम्मात् मन न्यावत् करितो सत ॥ ३७ ॥ प्रस्तारमस्तके' नष्टोद्दिष्टपाणिर्मुदेऽस्तु म । शुद्धतार मुरमड़ या करिताडभिजने'ऽग्विरे ॥ ३८ ॥ (अथ तारा) प्रन्तारानुगताम्नारा अगड् स्या सम्मान्ति हि । फ्यिन्तम्ते च मध्यन्ते वातपुष्पममा यत' ॥ ३९ ॥ 'नामयाह समादिष्टा ये तारा पूर्वसूरिभि । सनामलक्षणोच्चारात् वक्ष्ये तान् कियतोऽप्यत ॥ ४० ॥ रक्षणेन च तेनैव तारा म्युस्विविधा स्मृता । द्रुतमध्यविरम्भाना मानाना भेदत पुन || ४१ ॥ Before this verse, P. adds-TSK " SORTUTATOTTISET 427 ४४४२२ । THE यो निग्न्नगे माया नयाधाची ५.१ गानंग मामी एल पशामिरन मन " Olisiously this seems to be a marginal gloss later crept into the tout tradition of P It may be noted that hicre O docs not follon P 0-शमा for रक्षा 3 HAK दुनया । 4 0P-मम्मका 5. 0&P.- या H&K-मार गुग्गाको 6 P-न Hsh-ना. 7 P-Trrमर S HaK-नाममा I ·द्वितीयोऽध्याय । नामान्युीर्य संक्षेपालक्ष्मोपाश्रयसयुतान् । अमवृद्धास्तथा तालनेस्ताल्यादिकान्तुवे ॥ १२ ॥ एकताल्यादिताराना चतुर्वारमुपाश्रयात् । कुर्मों मेरेति दौर्लक्षाच्छेपास्तन्मानसम्मितान् ॥ ४३ ॥ १२३६ १० १९ .... . . 00 . १२५ १० २२४४ ११८. ३४८ ६९८ प्लुत गुरु इत एभिरेकैरिय निष्पन्न(ना) पथभि एकताली चादितालश्चण्डनिम्सारुकम्तथा । क्रीडातारोऽन्तरात्रीडा तृतीयो ल्धुशेखर ॥ ४४ ॥ एकताल्या द्रुतस्त्वेको द्रुतमानेन सा भवेत् ।' थुगु ताकि घिगि ता। . एकतारी || १ आदिताले महातारे रघुश्चैक प्रकीर्तित ॥ ४५॥ I O omits the table preceding this verse H &K-नि सार१० 2. ०. H &K -सा च चेत् P-सा ववेत् । थुगु तकि धिकि त ०००० 0-धु॥ गुतकि चिकित ०००० 3 cf-द्रुतेन खेकतारिश। सङ्गीतरत्नाकर, ५ २९० This ताल Is of मात्रा, Also cf एकेनैव द्रुतेन स्यात् एकताळातिमज्ञवे ॥ ४७५ ॥ ~भरतार्णव (of नन्दिवैश्वर), chp 7, ताल no. 77 Bharatakosa (ed by Ramkrishna Kan), p. 92, quotes Jagannatha, who defines it in the same words, obviously borrowing from Nandıkesvara, ·२५ सङ्गीतोपनिषत्सारोद्धार । तद्धि थउदै। दति आदिताल' ॥२ 1 हत्तद्वन्द्व विरामान्त चण्डनि सारुके भवेत् । तत्तक । तत । धिधिक्कि । घिद्धि । ०००० ०० ०० इति चण्डनि सारुक' ॥३ मध्यमान विरामान्त क्रीडाताले द्रुतद्वयम् ।। ४६ ॥ Jagadekamalla (c 1150 A D ) defines it as-एकेनैव द्रुतेन स्यात् एकतालाति सज्ञया । -सङ्गीतचूडामणि, p 16, ताल no 71. This pagesit is different from galta defined by Paramesvara, in his arr34797 (GOS vol cxxxi, P 12), as चतुर्माना लघुस्त्वे (एक ताल्स्य लक्षणम् । This is a tála of I ATT cf also, खादिताले रघु स्मृत । भरतार्णव, chap 7, no 6, p 209 Accordiag to Sarngadeva, it is popularly known as रास, cf ~~-लघ्वादितालो रोवेऽमौ रास । -सङ्गीतरत्नार, ५२६१ Also see, सङ्गीतचूडामणि, Pp 10,47. The आदिताल of वीणालक्षण 1s different, cf --आदिताल चतुर्माना लघुरेको दुतद्वयम् । -~वीणारक्षण, ३७p 12 Bharatakosa, p. 196 callsita दर्शनाल and says-अय क्रीडाताल इति वैश्चिदुयते। The definition of क्रीडाताल quoted by Bharata tosa, p 156, from Vema, Is--बाडातारे समाख्याता विरामान्ती gangit But if according to the above definition each हुत is to be विरामान्त, then it is different from our चण्इनि साम्क which has only the second द्रुत as विरामान्त, and which is, therefore, of 11 TTS The क्रीडातार of भरताणव, however, agrees with our चण्डाने मारक, f -दुतद्वन्द्व विरामात क्रीडाताल प्रकीर्तितम् । भरतार्णव, अ५,४६४, p 236 सङ्गीतचूडामणि, p 14, no 51, also calls it क्रीडाताल and gives the same definition सहीतरत्नाकर, 4.869, however says कीहा दुतो विरामान्तो चाइनि सास्तश्च म । which agrees with Vema ·सङ्गीतोपनिषत्सारोद्धार । ता(तवथुगा(1) धिक्थु ।)धिद्धिथउ' dddd 00 ०० इति तृतीयः ॥६ सविरामो लघुश्चकम्ताले स्याल्लघुशेखरे । (झिषिषु )झिंपुषु । डिंपुषु । डिंडिंडे । इति लघुशेखर' ॥ ७ 'एकमात्रा साधिकाश्च प्रोक्ता अथ द्विमात्रिका ॥४८॥ which explains gata as Ooo The तृतीयतार भरतार्णव, ४८४, ताल no 93, p. 253 is however quite different. भरतार्णव does not give PATEI or any are of similar to it. I 0-ताद्र तक थुग धिक्कथउ धिद्धित्थर 0101010101010101 P-तादें तकथउगा धिक्षयउ विद्धित्थ 00000000 तृतीयक ॥ ४ ॥ This would be of 11 TAIS Thus this तृतीया 1s again different from the तृतीय of सहीतरत्नाकर noted above, as also of सझानचूडामणि, p 47. no. 4. which as of 2 माना5--0०० The सङ्गीतरत्नाकर, ५-२८१, defines क्रीडातार or चण्डनि सारुक as-- जीडा हुतो विरामाननी चण्डनि सास्तश्च स ॥ २८१ ॥ ०० दति कोडाताल चण्डनि • सारश्च । (Adyar ed., p 148) This would be similar to the gfie of our text The Bharatärnaya does not give any ताल of मानाs similar to our तार This is a ताल of मानाs if विराम is to be regraded uniformly as of मात्रा. But if विराम Is to be half of लघु here, ac cording to another school of thought then it would be of 11 मानाs See, महातशास्त्र, by K. Vasudeva Shastn, p 209, note I and p. 219, तार no 86 cf विरामान्तरघुना रघुशेखर । -सङ्गीतरत्नाकर, ५ २९३ एकेन सबिरामेण रघुना रघुशेसर । -मङ्गीनघडामणि, p 17, no 77 and भरतार्णद, . ४८०, p. 250. 3. H.-एकमात्र P.--एकमात्रा माधिका स्यु 2.

·१८ द्वितीयोऽध्याय । शम्पा तुरगारीरश्च हमीरो द्वितीयक । गारगि प्रतितालश्च तारा एते द्विमात्रिका |॥ ४० ॥ झम्पाताले राम्रो सविराम द्रुतद्वयम् । तक्धु(1) धिकथु । ट्रै ००(01) इति झम्पा' ।। ८ तुरङ्गलले तारे म्युर युद्धुतलघू पुन ॥ ५० ॥ ता(1) धिर(1) कथा 1०॥ I 24 माना 0- धुत्य उd P-तपयु विष दें 66 In H we find 10101 इति झम्पा Obviously the scribe is confused and does not know whether the sign is to precede the ga signs or follow them Our text would suggest that my should precede the two gas and only the last go should be विरामान्त The भरतार्णव ५ ४८३, p 252, gives-व्योमस्य विरामान्त २५ सम्पाभिधे भवेत् । which would be od1- a तार of Also, cf यम्पातागे विरामान्त दुतद्वन्द्व रघुम्तथा । सहीतरत्नाकर, ५ २९४, which in the Adyar ed , p 153 is given asoddi This would be of 2; AHTIS We however beliete that the interpretation in the ed of waruia is preferrable to the one in the Adyar ed of सङ्गीतरत्नावर and that only the last gत 1s विरामान्त of for example झम्या (ताले ) दो दर ००। in सहीत चूड़ामणि p 49 and योमदय विरामान्त रश्च झम्पाभिधे भवेत् in सीतचूहा, P 17 In view of the unanimous tradition of a carora, सङ्गीतरत्ना• and सहीतचूडा. we should also take that लघु follows two gas and not precedes them as would have been normally suggested by our text (P, H & K ) The other alternative is to say that the Hell of our text 1s different and s = 100 The 9TIS given however do not support it.

·सहीतोपनिषत्सारोबार । इति तुरङ्गालील' ॥९॥ हसलीले भवेत्ताले रुघुद्वन्द्व तथैव च । परगड(1) नरगउधि । इति हसलील॥१० बिन्दुयुग्म विरामान्त लघुश्चैको द्वितीयके ॥ ५१ ॥ तग(1) दिगडित(दै' A 001 इति द्वितीयक' ॥ ११ विरामान्त द्रुताना तु चतुष्क गारुगो स्मृतम् । तगधि । किथउ गा। oood r text ७ cf तुरङ्गरोले ताले स्याद् इतवन लघुस्तत ॥९॥ --- चूडा, P13 and भरतार्णव, ७ ४५५, p 227 Ths is different from our The तुरङ्गालाल of सौतरला. ५ २७४ is again different from both these But our तुरङ्गगेर corresponds with पण- ताल, of 24 मानाs, of भरतार्णव, ४७४, p 248 (लप्वोर्मध्ये द्रुत बद्धा पणताल इति स्मृत ) 2 0&P-काण्ड नरण्ड धि 3. सिलीले विरामान्त रघुद्वयमुदाहृतम् । संरला०,५१६५ सविराम लघुदद ताळे स्याद् हमलील्के । भरतार्णव, ७ ४६, p 216, and स.चूडा.p II, no 20 Fant of our text, in both P & H, is not called PATATAT 4 P-~-ताड त? 0-तरितद्र 5 Tus is a तार of मात्रा H--तन्दि गडित, cf --दी ने द्वितीयक । म० रत्ला०, ५२९१, where no विराम is mentioned दुतो नश्च द्वितीयके । चुम, p 13, no 41, this is a different tala The Rit of H. ET, P 13 no 36 also has two gas and one रघु but the गुनदयम् Is not विरामान्तं हुतौ रच द्वितीयके । भरनाव, ",p 229 with द्वितीय of सै. रत्ना• noted above This agrees ·द्वितीयोऽध्याय । इति गारगि' ।। १२ प्रतितारे द्रुतद्वन्द्व रघुश्चेक प्रकीर्तित ।। ५२ ॥ घि(।) विकि(1) थों 001 I (इति) प्रतिताल' ॥ १३ अथ त्रिमात्रिकास्तारा रतिताले निसारुक । दर्पण सिंहलीलश्च पटतालश्च कुड्डुक्क ॥ ५३ ।। रतितारे रघुस्त्वेको गुरुश्चैक प्रकीर्तित । तकि लकि। धिकि तकि। थउ ।' (15) इति रतिताल ॥१४ रघुत्रय विरामान्त तारे नि सास्के भवेत् ।। ५४ ॥ देंगण । घिगि(1) पित्त । (111) This is a ताल of 2 मानाs cf -शरा(गा )रकि कथ्यते प्राविरामान्त श्चनु तम् । स. चूडा. p 18, no 94, and भरताणव, . ४८९, P 258 Also गारगिसु चतुती । विरामान्त बुधैरुवा । सं. रत्ना.,५२९७९८ This is a तार of 2 मात्रा H & K omit the whole defini tion & वाल etc of प्रातनार and simply state प्राननालस्त्यच' But since it is listed in 49 above, it must have been des cribed in the onginal text Besides P notes it as above गै द्रुतौ प्रतिनारे स्यान् । भरतार्णव ४५८, p 229, and स. चूग,P 13, no 40,also स. रत्ना... २८३ This is different from our प्रतिताल The प्रतितार of our text agrees with द्वितीयक of स. रत्ना. ५ २६१ (cf दौरा द्वितीयक ) P-नदि तकि थिकि तदि पर 0-तार तकृ धिकृ तकि पड H-तकिरकिर्थ । किनकि। यर This is a ताल of 3 मात्राs cf -रतिताळे र पार्यो गुग्धक प्रीर्तित । भग्नागव ७४८६,P 255, and में भग• p 18 no 86 रतिनागे रघुर। स. रत्ना. ५२९६ 2 3 + ·सङ्गीतोपनिषासारोद्धार । इति नि सारुक ॥'१५ द्रुतद्वन्द्वाद् गुरुश्चेफम्ताले स्यादर्पणाभिधे । धिन्द्धि । देंगण(1) थउ । ०.S इति दर्पण' ।। १६ रघुबिन्दुत्रय रश्च ताले स्यात् सिंहलीरके ।। ५५ !! तातगथु । धगिधिद्धि। इति सिंहील' ।। १७ पदतालसजके ताले भवन्ति व्यञ्जनानि पट् । धिधि गडि गडि गु । तकिरतत्त ।' ०० .. .. . I इति पट्तार' ॥ १८ This would be a ata of 31 AFTS cf -गुरद विरामान्त ताळे नि साहकाभिधे । भरतार्णव ७४६३, P 235 and स. चूडा., P 14, no 50 विरामान्ती लपू नि सारको मत । सरला०, Thus the ATA of our text is different and has no parallel in all the three texts noted here A साल of 3 मात्रा cf -दपणे स्याद् द्रुतद्वन्द गुरुक्षक प्रवर्तित । भरताणत, ७४३s, and सं. चूडा., P 10, 107 दर्पण दद्वय गश्च । सं० रला०, ५२७३ P-तात्तगथुगिादि 0-तुग युगि यिदि This is a ताल of अमामा यति Is shown acc to H cf -fre(सिंह)लले विधातय्य स्पायन्त दुतत्रयम् । भरतार्णव, or and १. मूडा०,P 10, 109 But रुप्यन्ते दश्य सिंहगरा। of सं• रला. २६४ different There is no ताल in मै. रत्ना. which is similar to this ताल P-पिडितल पिटि तक तल 0-पिंगद दकिता This is a ma of 3 TITS cf-पाभिरनु पदनाले। मरना , vras and से• रत्ना• ५३. Also, पटवारमा माने पिदुपटक निगम्यत । सं• था.p18 1088 3 5 ·१२ द्वितीयोऽध्यायः। दुतद्वन्द्वं लघुहन्द स्मृतं ताले कुडुक्के ॥ ५६ ॥ धुंदिगण(1) तकि विकि 7 इति कुडुक्ककः ॥ १९ चतुर्मात्रिकाः स्युम्ताला वधांपन उदीक्षणः ! मल्लतालो वर्णभिन्नो ललितों मण्ठका अपि ॥ ५७ ॥ विपमो रङ्गतालश्च मल्लिकामोदसंज्ञकः । प्रतापवर्धनो लीलातालम्तु रागवर्धनः ॥ ५८ ॥ ताले वर्धापने ज्ञेयं लघूनां तु चतुष्टयम् । दें। टिंगधिक । कथउ । ' + इति वर्धापनः ॥ २० उदीक्षणे लघुद्वन्द्वं गुरुश्चैकस्तथा मतः ।। ५९ ॥ । 2. 1. This is a tres of 3 91775. cl.-द्रुतद्वन्द लघुद्वन्दं भवेताळे कुसुक्के । भरतार्णव, ७.४६३, and सं० धूडा० p. 14. no. 49: फुटुको द्वौ तुती लौ द्वौ । से• रला० ५.२७४. O. reads पाटsas--णि दि गण तकि धकि. Scalls this ताल as कुडपकः । H. & K.-च. भरतकोश, p. 588 also reads च. 3. H.&K.दें। टिगधि । क्या । रें. -0..दें टिगधिः कन्याउ दो. P.-दो टिगधिक कायद हैं.. This is a ताल of 4 मात्राs. There is no वर्धापनताल in भरतार्णव or से. रत्ना.. But the गाताल of सं• रला. (गजश्चतुर्ला धारासो), ५.३०२, corresponds to this ताल, The वर्षानताल of सं० चूडा., p. 18, no. 10. 89 has two दुनs, one लघु and one प्लुन, while the गजलील of both भरतार्णव and सं.रना. pa - has four ays but the and hence is different. And the in बर्द्धन of भरतार्णद has 2 दुतs, re and I प्लुत but विरामान्त. .

·सङ्गीतोपनिष सारोवार । १३ 'झ( झिं )पुषु । नगझिगि । हुगडिगि डै ।। इति उदीक्षण ॥ २१ लघुत्रयान्मल्लताले विरामान्त द्रुतद्वयम् ।' फटथु । रगुवटै । धिद्धि। ।।। ०० इति मल्लताल ॥ २२ वर्णभिन्नाभिधे ताले निन्दुयुग्मालधुर्गुरु ॥ ६० ॥ गिणि गिणि। तकि घिकि थउ ००। इति वर्णभिन्न ॥ २३ I. P-पिपुपु नगाभागे दुगझिाग य The sign for गुरु, in H & K is generaly & but I have adopted the usuri signs to avoid confusion 3 This is a तार of 4 मात्रा यतिs in पाrs everywhere above are acc to H. cf उद्वीक्षण रघुदद गुरवस्तन परम् । भरतार्णव, ४६८ and दक्षिणे स्याल घुदद गुरुरवस्तत परम् । स० चूडा०, p 15, no 58 Possibly the reading should be उदीक्षणे नधुद्वन्द्व Also cf सैद्वी गुरदीपण । म. रत्ना०,५२८५, 4 P Pघुप्रयाद्विगमान्न मनाने दुतद्वयम् । वहथुरगुत- विदि 0यु उगुतरै दिदि 5 This तार 15 of 4 मात्राs. The मजार of भरतार्णव 1s different as it has रघुs instead of 3. cf महताले विधिरघुविरामा तगुनद्वयम् । भरतार्गव, ७.७१, also cf स• नूडा., p 15, no 64,and स. रन्ना. ५२८८ The reading हुनप्रयम् of म. चूडा• seems to be wrong 6 cf-वभिन्नाभि तार तदन्द लघुगु । भरताणव - ४४६, and म• चूड़ा, PII,no 21 Ths is a ars of 4 मात्रा Also cl.---वांभों तो रोग । म रला ,५ २६८, ·द्वितीयोऽध्याय । ररिने 'द्रुतद्वन्द्व निरामान्त गुरुस्तन । 'ता धिक रिति फिति सिधिकि ट्रै 1005 इति ललित '॥२४ मण्ठाश्च प्रतिमण्ठाश्च 'तगणात् सगणेन वा ॥६१ ॥ 'तकिड । पिक्डित । सिया। इति मण्टक्प्रतिमण्टा ॥२५ वचतुष्क चिरामान्त 'द्विवार विषमे भरेन् ॥ ६॥ 'तरिक्ति तगित्थउ । तरि था। गुधिटै । । I 2 P-ताद (तनहन्द) 0 0P-नाधिाका तकि धिकिद 3. This is a तार of मानाS ch -ताले लिनसन स्याद् दुनद्वन्दे रघुगुरु । भरना०, ७ ४८५ and स० चूहा, p 17, 10 85 ते द्वौ दुनो राग । स० रत्ना०, ५ १९७ The ललिन of स. रत्ना• Is thus identical with वर्णभिन्न of the same text but different from pfa of our text 4 P-जगणान. 5 P-तक्डित धिक्ति हत्या | 0--नविडत घिडि कत्तुउ धौं । । अथवा ।।। The text generally suggests that भण्ठs and प्रतिमण्ठाs have or begin with तगण (गण according P ) or सगण, 10, two गुरs & one लधु or two रघुs & one गुरु The text is a bit ambiguous There are several varieties of मण्ठ & प्रतिमण्ठs as is evident from भरताणव, स. चूडा. and स. रत्ना० The symbols of , etc are therefore not given in the text edited above but in H they are 155 अथवा ।।। 6 of सकार मटताले स्यात् तदने स्वतुभ्यम् । तकारतो गुरद्वन्द्व नशब्दमयमठके ॥ ४६॥ नगणा गणो स्थ प्रतिमठे नियोनिन ॥-भरतार्णव, ७ ४६१-६२, also see, ibid, YEGYES 7 P-द्विार 8 0--तकिकि तकि थर तकि P-तविधि तमियर तकियु गुधि ००००००० ०००००००० ·सङ्गीतोपनिएस्सारोद्धार । ३५ ०००० ०००० इति विषमताल' ॥ २६ रङ्गतालाभिधे ताले खचतुष्क गुरुन्तथा । पिकड । दरगड धिक् कित्थर धिक् किथुगा' ००००5 इति रङ्गतार ॥ २७ जायते मल्लिकामोदे रद्वय खचतुष्टयम् ।। ६३ ।। धिक किड तथउ' ।। ०००० इति मल्लिकामोद ॥ २८ प्रतापवर्धमाने गा विरामान्त द्रुतद्वयम् ।' I 2 3 This is a ars of 47 77775 cf-बददुता विरामान्ता पुनस्त विषम मना ॥ भरताणव ५४७३ वदगुता विरामान्ता द्विवार निपमे मता ।-सं० चूडा. 15, no 67 द्विश्वत्यारा विरामान्ता द्रुतास्तु विपमे मता ॥ स. रत्ना०, ५२८६ P-धिकड दरगड धिद्धिपत्थउ धिाधुगा Ofollows but reads थुगण for it at the end of --चवारो रगताः स्यात् गुवन्तदचतण्यम् । भरताणव, ७ ४४३ चारो रगतार युता गुरुस्तत परम् । स० चून. P II no 14 Also see मा रत्ना०५ २६५ This is a ars of P--धा- तडि त । धिविडथउ द्धि S003 इति प्रतापवर्द्धन । Obviously the ures etc of #CFTA are left out through scrībal oversight o reads-ध विक तथर ।।०००० इति मन्किामार ॥ H-100001 cfताळेतु महिवामादेय सुचनुण्यम् । भरताथव ४ ४५४ तारे स्यान्मारिकामोटे लद्वयं खचतुष्टयम् । म. चूडा.p I2 no 33 also see स. रत्ना०,५००० This is a नार of 4 मारा P-omits 0-प्रतापपदने ग्यगाद्विरामान्त दुतद्वयम् । 4 माना 4 5 6 7 ·द्वितीयोऽध्याय । धिक्कडि तिण्डित । धिग्दिथउ धिद्धि 5०० दति प्रतापवर्धन' ॥ २९ द्रुतो र प्लुतश्चैव रीरातारे क्रमान्मता ॥ ६४ ॥ "धिटै धिटै थउ । धिद्धि? ० 15 इति रीयताल॥ ३० बिन्दुयुग्माद्विरामान्तात् खप्लुतो रागवर्धने ।। 'तत्तत्त । ग थुगिता । धिद्धिता दै ००० इति रागवर्धन " ॥ ३१ 1 2 3 P-धिक्डि ताक्न त धान्धउ aoo 0-धिक्डि तक्डित धिक्डि दि दिदै॥०० इति प्रतापवद्धन ॥ This is a ar of 31 AFTS There is no ताल of this name in भरता०, and स. चूडा. But नगझम्पा of both these texts agrees with our ताल cf-जग मम्मे गुरुत्वेको विरामान्त हतद्वयम् । भरतार्णव ७ ४८१ गयम्प गुरुयेको विरामान्त दुतदयम् स. चुडा., p 17 no 79 H-पिटे छिट्टी थउ । धिाद्ध है 0-विदि धि धै धि? P-ट्टि धि यउ धिद्धि है cf-शैलाताळे सलो पाभरतार ७ ४९ बिदुधु प्लुतश्चैव गगताः प्रकीर्तित । म० डा. P 19, no 97, शता दलीप स रला.,५२९७ This is a ar of 415775 P-तुत पगधुगि पिलिदै ०-तत्तत्त मुगि घिडि ००० ०. H & K-तप्तत । गधुगिता । विपिना दें Thus is a ats of 44 71918 There is no rt of this name or type in #7716, 167, or 5 6 ·मगीतोपनिपामारोद्वार । ३. अथ पञ्चमानिरा अमहो रायकोलम्ब्यश्ररर्णोऽभिनन्दन'। रानविद्याधर खण्डरवारो वधनोत्सवा ।। ६५ ।। अभहतारे विजेय लघुद्वन्द्व प्लुतम्तत । 'द्रह एगि । यि ग्रि गिगागिण घ दति अभा३३ ॥ नायन्ते रायपकोरे रघुद्वन्द्व गुरुद्वैती ।। ६६ ॥ 'यहि हि गिगणगण नग्गण । धिद्धि 115०० दनि रायपहार ' ।। ३४॥ 'रघुद्रुतो रयू परम्यवर्णा यथानमम् । 'थगु । तषि। रियुगु । तकि । धिक्थुग थि 10|15 1 2 3 P-आमाका । H& h -अथ पंचमातृग P-या P-भुमि यहागण गिण ध्र 0-7 धुगि का मिाण गणि Timsis ना7 of 5 ams cf-अनार का पान निमानामा समाना कय (माम् । म.पू. p 16 nu 75 114 is correct then it would be a दार of Ri's different from our tala The में . १९१ 1150 says-~ATI P- परिपा 0-4mamit cl -सुना रारा (रापाटन । भाग ५ ४५९, (a) गगग पा) 2. m.p 7 no 76 Our 15 of 53> Where is the गपm of the above moteststro16F H-. But HgIe101 Prefretary, 0-readsmittornfr 5 ·द्वितीयाध्याय । दति त्र्यश्रवण ॥ ३५ द्वन्द्व द्रुतद्वद गुरुश्चमोऽभिनन्न्ने ।। ६७ ॥ 'थुटिंगण | धुटिगण ! तत्तधिक स्थउ दें ।। ००७ इति अभिनन्दन ॥३६ रानविद्याधरे तार रघुयुग्माद्गुर्दुता। तस्तिकि धिक्ति । स्थउ । द्र घिधि' 115०० इति रानविद्याधर' ।। ३७ ज्ञातव्य खण्डकाले द्रुतद्वन्द्व गुरुद्वयम् ॥ ६८ ॥ तद्धि । कथउत(ता)। गिथ दै OOSS रति बण्डकङ्काल ॥ ३८ ४७. I cf रघुरता रघू गर याण प्रकातिता भरता० ४ ४५. and स० चूग. PI2 no 28 Also see स. रत्ना.५ २७. which gives yet another tala under this name Or श्ययाण 1s of 5. माना 2 PATINTV O reads Th171793 - for TYT in P 3 cf -लद्वय रद्वय चत्र गायाभनन्दन । भरता. Also see स. चुग.I no 62 म. रत्ना० ५२८७ This नाल 15 of 5 मानाs 4 P-गुरुना P-तनि ताक धिारतवयरधाद्ध Ofollows P but reads ना for ना 6 Tlus is a ty of 5 #1975 The रानावार ofभरताया 15014 माना cf-रघुवको तो नाळ रानविद्याधगाभर ॥ भरता० ४ ४६. cf स. चूना. PI no46 Also म. ना. ५ 7 P-4 TTA fryty O follows P but readsites for 17. 8 cf -गुददगुरु सर । भरता.. ४७. ind म. चूड!• P 0 1 137 Also see म. रन्ना. ५२८९ ३ ·३९ सहीतोपनियत्यारोद्धार। भवन्ति वर्धने ताले द्रुतो लश्च प्लुतस्तथा । 'कटधि । दि(हिं ) गिफटकट धिकडे ००15 इति वर्धन ॥ ३९ उत्सवाख्ये पुनम्ताले लघुयुग्मात्पर. प्लुत ॥ ६९ ॥ *धिगित । पिदै थुगुयुगु धिट्टै थउटौ ।। इति उत्सव* ॥ ४० पाण्मात्रिकाश्चाचपुटत्रिभिन्नात्यपरिक्रमा. । उद्धटो वनमाली च कन्दर्प कोकिलाप्रिय ॥ ७० ॥ मकरन्दो मुकुन्दश्च बिन्दुमाली च कन्दुक । श्रीकीर्ति, स(श )रभलीलोऽथैपा लक्षणमुच्यते ॥ ७१ ॥ गुरुश्य लद्वय वक्रस्ताले चाचपुटाभिवे । 'टिकधिकथुगा । क(क)थुगतिकथउ धितकथुगा S115 इति चाचपुट' ।। ४१ 2 This is a टाल of 5 मानाs. I. P-कर्ह गिक्टक्ट घिद ट 0 follows P but reads गिकिट गिक्टि for गिफ्ट. This is a ताल of 5 मात्राs, also described in भरता. ७ ४८v and स० चूडा०, p 18, no 89. Also, म. रला०, ५ ३००. 3. P.-धिगिता धि थुगुथुगु धिद्र यउटै 0.-धिगित दिदै थुगुलुगु घिदें धउट 4. This is a ars of 5 pats There is no such ताल in भरता. or स. चूडा. The उत्सव of स० रला. १३०२ (रघुरतामुत्सः स्यात् ) is different. 5. H.& K-सरले 6. P. and O.-~-टिगधिकत्यउगा । क्थुगन काय धितक्थुगा 7. This is a तार of 6 मात्राs cf • गुर्वोर्मध्ये याचपुटे लघुदद प्रीतितम् ।

·१० द्वितीयोऽध्याय । "त्रिभिनाभिधताले तु सरलय गुरु प्लुत ॥ ७० ॥ क्यों । थरकट्टत्यहि । गिथद्रिगिया 15s इति त्रिभिन्न' ।। ४२ ताले परिक्रमे ज्ञेय दृता लश्च गुरुद्वयम् । 'तच । तगि धगि तथउता तद्रे ००155 इति परिक्रम ।। ४३ 'विज्ञेय उदटस्तारो गुरूणा नितयेन च ॥ ७३ ॥ करगड । नरगड । तद्धि धिक्ड दरगड धिद्धि कथउ। धिकत्थउ दें SSS I 2 3 4 5 भरता० ७ ४३५ गुरुघू गुप भाचाचपुगाभध । रा० चरा०, p Io, no 2 There is no चाचपुर in मारनार P-निभिन्नाभितार P '-या यरका हमि थाहगि था reads for ur in P cf -स. चूत., P II, no 18, भरता. ७४४५, and स० रला. ५२६८ Thus IS ar of 6 AFTS P-तमनगिधिारधाउकाउनाद ००55 Oreads थिगि for पिकि of P This is a rof 6 TTS But the era of paruta is of 5 मात्रा cl --पारयम ना मगणमदन तरम् । भरता० ॥ ४४३, but सं. चूल. agrees with our test, cf-पारत्रम तरद यमानदनन्तरम् ।। में घूडा. p II, no ID Possibly, the भरताण reading nceds emendation The L. रला. calls it कन्दर्प and परिषम, ch-दी यगणनथा। कन्दानामधेर पर्याय म्यापारयम । ग० रना. ५२६४ ihe कन्दर of 1.47 15 identical sith its 779 Same is the case with भग्ना..४४९ P omits the definition etc, and simply reads--555777 reads the tout but the 75 are different acc too are वग: नराः तनि कपः धिः दाग धाया पाभितपु 6 The पार ·सगातापानपरसारान्दार । इति उद्घटताल' ॥ ४४ सचतुक शुधेर द्रुती गो वनमालिनि । तक थुगु घिद्धि कथुगतत्ता कथुगत्ता नग झिगि ००००।००5 इति वनमाली ॥ ४५ कन्दाभिधताले तु 'खरय मरो गुरू ॥ ७४ ।। 'तत्तत्त । तद्रे सहि खहि कट्ट गग्विदस्यों ०००155 इति कन्दर्प ।। ४६ 'वक्रयुग्म रघुदद्ध.ताले म्याकोक्लिप्रिये । 'डिखखु । डिंखखु डे गणगता ढुगझिगि I This is a ता3 of 6 मानाs also in भरताण, ७४३९ The म० चूडा०, often gives almost identical definitions of ars following भरतार्णव. Thus it reads उद्धटे मगणस्वेक । स० चूडा. p Io, no 5, the text being the same in भरता. There is no tala of this name.in म. रत्ना० 2. P-तक थुगु धिक थुगुना धिद्धि तग गि गि ग O reads-तक थुगु धिायन्नग झिझिझ 3 This is a ताल of 6 माराs The वनमाला of भरता. 15 of 7 मानाs cf गै दयुग गुरु प्रान्ते निवेशित । वगमाला भवेत्ताको गदिन शाम्बवदिभि ॥ Same in 170 EST , P 12, no 26 4 P-सद्वय This reading would make कन्दर्प & परिकम Iden tical in our teit see also notes on above 5 P.-तत दे पा पहि कद खासदया • • 155 Oreads तत्तत्त. 6 क्न्दर्प of भरता. ७४४१ and स. चूडा. p To, no 10 1s like पारकम of our text 7. P--गुदद दद 8 P-गणगण दुग यिगि डिंपुषु य सिंपुष झ - गणगण डग डिाग डिबुबुय ·४२ द्वितीयोऽध्याय । गणगुण ह्रगडिगि डिपुषु । झ झिंपुपु झ S5।। इति कोकिल्गप्रिय' ॥ ४७ 'खद्वय राय गश्च मकरन्दे प्रकीतिता 'थुरिगण तत्त तद्वथु । तद्वथु तद्रे ००।।15 इति मकरन्द * ॥ ४८ मुकुन्दताले सरला खचतुप्फ गुरस्तथा । 'तथो । तथो । तकिकियों थुउ तफिक्तिद्धि । द्विद्धि टिगुटें ।।०००० दति मुकुन्द ॥ ४९ गुरमिन्दुचतुफ च गुर म्युनिन्दुमालिनि ॥ ७६ 'ट्टि तत्त धिद्धि द्वियट्टि 5००००5 r 2 3 The तार 15 of 6 मानाs The कोकिल प्रिय of भरता०, though of 6 मानाs, is different cf-पाक्लिप्रियनाले स्याक्रमाद्गुरल्धुलना ।। भरता. ७४६५ and स. चूडा., p 14 no 53 But the कीर्तिताल of भरता. agrees-cf श्राकीर्तिमजक ताळे गुरुद्वन्द्व रघुव्यम् । भरता. ७ ४६६ and स० चूडा., PI4 no 54 H&K-खद्य तय गब 0-खद्वय द्वय गश्व P-थुद्दिगण तत्तदै ताहै 0-थादगण तत्तत्त ध्र तद्र A arz of 6 RATS cf-मकरदे द्रुतदद लत्रयश्च गुस्स्तन । भरता० ७४५८ स० चूदा., p 13 10 42 The मकरन्दक of स० रना ५२८२ omits the last guy and is thus a tala of 4 flats only P-यों थड ताकि तद्धे द्विागु है 0-था थर तशिक तद्धि घिगुट A tala of 6 मात्राs different from मुक्त of भरताणव, cf - मुकुद सज्ञकताळे पारद लघुर्मुः । अया पानि गुन्ति भवादयतुप्रयम् ॥ भरना०७ ४७४, स. रत्ना०,५३०७ P-नत्तत्त नकुटि तत्त पद्विाद्धया धाद्ध 0-तनत टाटि तत्त धिाद्धि 4 5 6 - 7 ·सङ्गीतोपनिषत्सारोक्षार । इति बिन्दुमारी ॥ ५० लचतुष्कं गुरुश्चैकस्ताले कन्दुकनामनि । "धिद्दिगि कथुत्ता घिट्टिगि रें थउ । धिद्धि रें ।।।।5 इति कन्दुक ॥ ५१ 'रघुर्गुरु रघुश्चैव ताले श्रीकीर्तिसजके ।। ७७ ।। 'तमिधिकित्थे थर । घिट्टिगि थउत टें 1550 इति श्रीकीर्ति ॥ ५२ रौ च द्रुतचतुप्फ से ताले' स(ग )रभलीलके । 'त्तझें तझं । थहिगि थहिगि थउ । झंधुझे 11 ० ० ० ० ।। इति स(श )रभील' ॥ ५३ I H- A ताल of 6 मानाs also in भरता०,७४६६, स० डा0p 14. no. 55, and म. रत्ना० ५२८३ 2. P and O.-घिहिगि घिट्टिमिट 3 धिद्धि ? 3. A tala of 6 ATAS It is called र्युक in भरता० ७४७५, and कठुक In स. चडा० p 16, no 70 and स० रत्ना०,५२९० 4 P ~~ लावद्वय रघुश्चैकस्ताल. The symbols given aress । - लघुर्गुलघु० But since the symbols given are 15 si I have emended the reading above The P. reading is rejected. This is a तार of 6 मानाs 5. P- ता धिधिया थठ घिट्टिन यउ Oreads धिट्टिगिथउ for धिट्टिवत्थर 6. Atala of 6 मानाs In भरतार्णव, ५४६६, and स. पू. p 14, no 54, it is S Silinstead of 15s1 of our text स. रला. ५२८३ also showsss।। 7. P-.इतचनुक च रघ H -ौ द्रुतचतुष्वे रो तारे 6 P --ता, धिक्त्य गाधि द्र 0~~झ झ थर्हिगि यहिगि यउ झ 9 A tala of 6 HIFTS The भरना० ४४५४ reads-रघुरतचनुष्कौ स्याता शरभली । - 1 0 1 ।।.।।(8 मानाs) whereas the editor ·१२ द्वितीयोऽध्याय । गणगुण दृगडिगि डिपुषु । श सिंपुषु झ SS।। इति कोक्लियप्रिय' ॥ ४७ 'खद्वय रय गश्च मारन्ने प्रशीर्तिता ॥ ७५ ॥ 'धुरिगण तत तद्वथु । तद्वथु तंद्र ००।।। इति मकरन्द ॥ २८ मुकुन्दतारे सररी ग्यचतुप्फ गुम्म्तथा । 'तथो। तथो । तकिपिथा थुउ तरिक्तिद्धि । द्विद्धि रिगुटें ।। ०००० दति मुकुन्ट' ॥ ४९ गुरबिन्दुचतुप्फ च गुर म्युपिन्दुमारिनि ॥ ७६ 'टट्टि तत्त धिद्धि द्धिट्टि धै 5०००० I 2 3 The ताल 1s of 6 मानाs The कोकिलानिय of भरता०, though of 6 मात्राs, is different cf-वारिलप्रियनार स्याकमागु पुष्टता ॥ भरता. ७४६५ and स. चूड़ा., P 14. no 53 But the कीर्तितार of भरता• agrees-cf पाकीनिमा ताळे गुरुद्वन्द रघुद्रयम् । भरता० ७४६६ and स. चूडा. p 14, no 54 H & K-सद्य प्रा गथ ०-खद्वय रदय गध P-धुट्टिगण तत्त है तादै 0-दिगण तना | तद्र A ताल of 6मानाs cf-मकरन्दे द्रुतद्वद स्त्रयव गुरुस्तन् । भरता० ७४५८ से. चून. p 13 no 42 The मकरन्दव of स. रत्ना०५२८२ omits the last gurii and is thus a tala of 4 HTTS only P-थों थउ ताकि तद्धे द्विगु है ०-था थउ तशिक तद्धि थिगुट A tala of 6 मात्राs different from मुरद of भरताणव, cf-मुकुद सशक्नाळे रघुबिन्दू 'घुर्गुर । अया रयाद गुन्ति भवोटुचतुष्टयम् ॥ भरता० ७ ४७४, स. रत्ना० ५३०७ P-तत्तत्त तकारी तत्त धिाद्वाद्धटकुटि धाद्धि 0-तत्तत टकुटि तत्त धिद्धिद्धि 4 5 6 7 ·मनातोपनिष सारोद्धार । इति विन्दुमाली' ।। ५० रचतुफ गुरुधेकताले न्दुक्नामनि । घिडिगि कथुत्ता घिहिगि ? थर । घिद्धि टें इति यन्दुक ॥ ५१ 'ल्धुर्गुरू रघुश्चैव तारे श्रीकीर्तसज्ञके ॥ ७७ ।। 'तविधिकित्थ थउ | घिट्टिगि थउत टें 1551 इति श्रीकीर्ति ॥ ५२ लो च द्रुतचतुप्फ से तारे सरग रमली। 'तो पझे । थाहगि हिगि थउ । झंधुझे ܐ ܐ ܘ ܘ ܘ ܘ ܐܙ रति स(श)रमलील ॥ ५३ I 41P A ताल of 6 मानाs also in भरता० ५४६६ स. चूडा०p 14 no 55 and मा रत्ना०५२८३ P ando-धिदिगि घिडिमिट पर घिद्ध है 3 Atala of 6 माना It is called क्युr in भरता० . ४७५ and यदुर in स• नग०P 16 n070 and स० रना० ५.१९० - 176Trg traido The symbols given are s si H-रघुगरघु But since the symbols given are issi I have emended the reading above The P reading is rejected This is a a3 of 6 RAIS 5 P-सारिया बट चिाहा थर O reads f93 for flera 6 A tala of 6 119 In भरताणब ५४६६ and स. चूना.p 14 no 54 it is SS11 instead of Iss of our text स० रना. ५२८२ lso shousss|| 7 P-तचनुव च H~जदुतचतुष्क रो ताले b P-तादावथ गाधि द 0-अझ यहि ग धर्हिगि थउ झ A tala of 6 RETS The भरता ७४५४ reads-रघुतचनुक से स्माता गामी 21-1.11.।(8 मात्राs) whereas the editor ·द्वितीयोऽध्याय । सप्तमात्रिक्तारानामथ वक्ष्ये सगुच्चयम् ।। ७८ ॥ राजचूडामणिर्नान्दी श्रीनन्दनचतुर्मुग्यौ । नारायणो दीपाश्चामीपा लक्षणमुच्यते ॥ ७९ ॥ राजचूडामणौ राना त्रय खद्वितय लगी । थों । ता । तस्थिर । धिटें । थहि तद्धिथही ।।। ०० ।। इति राजचूडामणि ॥ ५४ नान्दीतारे च विजय रो द्रुतो रो गुरद्वयम् । 'रत्युगणि । थुरुगु । तद्धी तद्धी । तगि धगि थुग ता 1००15s इति नान्दीतार* ॥ ५५ "गुरघू प्लुतश्चेव तारे श्रीनन्दनाभिधे । 'थुदिगणरदो। झझिगिढी । तद्धिविथ टें SIS of स. चूडा०, P 13, no 34 suggests रुधुन for रघुटुन & takes it = ! ....।।(5 मायाs) The 911f24777 quoted in ft note in the edition of भरतार्णद, P 226 shows-रतचतुर्व स्यात् शस्त शरमाया P-मिथाह पा थर ही 0-था ताउ धि धर्हि ह यही This is a group of साrs having 7 मात्राs ench is stated in The 17th of mara u row and 4. TTP II 110 ना7 of 8 मात्राs also in स. ना. 1 2 1.78 225:..111..। १८८ 3 P-रए गठिण धुरगुती रवी नगि पिगि धुगुता 0-धुंगणि गुगष्ट्राँ तविधिग धुगुता of t.चूहा., pp 15-16, no 68, भरता. ७४३, and स. रत्ना. The नादी of last two texts is of 8 मात्राs, of the first probably of 7 57715 3 H-गुराया P-गुरगुटन But as both H & P gre symbols-511 $ the text must have rend mig, at 6 P-nिiशिमिश 0-शि).

·सङ्गीतोपनिषत्सारोद्धार । ५ इति श्रीनन्दन ॥ ५६ चतुर्मुग्वाभिधे ताले सगणाच्च रघुर्गुरु ॥ ८१ ॥ 'नहि पहि तिकुट पहि । थरिगि दहगुण तिकुट पहिता । पहिथउधिट्टै पहिथउ 1515 इति चतुर्मुख ॥ ५७ 'नारायणे द्रुतद्वन्द्व जगणश्च गुरु क्रमात् । तकिकि । घिगिगता । तत्थों तत्थों । तक्डि तकि। युरुगु थुरगु ता ने ००1515 इति नारायण ॥ ५८ मिन्दुयुग रधुद्वन्द्व गुस्युग्म च दीपके । गिणि गिणि खुता झि झें । दुग झिगि झं खुखुद झे ०० ।।SS इति दीपक ॥ ५९ ~ भरता० ७ ४९० and स. ग. p 18 no 95 Also, स. रत्ना. I cf 2 3 4 5 P and O -ताः सहि त्ति कुट सहि धिर सहि थर्ड The चतुर्मुस of म. चूना०, p 17, no 80, and भरता० ५४८२ 15 31515 The former gives a second virietes of $ only, the latter shows a variety - I$ # TOTO #334 gives one type of ISIS only P-नायण P -ताशा विगिता तथा तथा ता तार थुरुगु थरगु ण दें Oreads थुरगु ता द्रों for घरगुण of P Called राजनारायण in भरता. ४.८८ and स. चुडा०, p 18 no 91, also in स. रन्ना०५२.८ P-गिण गाण पुषुता सिंझि दुग थिमि झें गुदप 0-गिण गिणिपु पु ता झि ये दुगु झिाग व युसूद में cf-मन्द -धु गाई दीपक । भग्रा. ७४४०, and मे. चा p35 10 65 Also see म. रत्ना...८५ 6 8 ·द्वितीयोऽध्याय । 'चच्चत्पुट सिहनादो जयश्री यमगर । श्रीरङ्गो हसनादश्च म्युरमी अष्टमात्रिमा ॥ ८३ ।। 'चच्चत्पुट स पिजेयो यत्र म्यात् तगण प्लुत । "दें थउ | गथउ । गाधिर कथउ धिद्धि कियउ तारे क्थउ दै SSIS इति चच्चसुट ॥६० सिंहनादे विधातव्य रघुर्गुस्युग रगौ ॥ ८४ ।। 'तत्तगिधु द्रहिथुगधिद्धि । तबट धिवट थु । थहित्यहि गिया ISSIS दति सिदनाद' ।। ६१॥ जयश्रिया तु 'रंगणाद् व्यापश्च तथा गुर । 'तमि दो घटि । गणटै । तबर थिस्ट रिगधिता पत्थर । ट SISIS I Hando-चट H-चरचपुर 2 3 4 5 P-ई थड गधउ माविक थउ रिग धिदै ०-ट्रघउ व थउ गाधिवथउनी A tala of 8 मात्राs cf भरता• ७४३७ and M० चूम., p 10 no 1 चच्चन्युट Is not listed amongst देगीताrs by ० रला. but it Insdiscussed it as a मागतार, cf म. रत्ना. • १७२. cf also भरतक्या p 106 P-नन हि धुग शिद्धि नकर विष्ट धउ यहि यहि गिया O reads fri for fivi of P A tala of 8 मात्राs cf also भरता. १५३, and म. डा. P 12, no 32 see also R• रत्ना.. HAK-नगणा स्याक्य P-दों धरिमाण 1 रिका घिरकर गिधियड . 15Iss. TTV and 315) S for forva' etc of P 6 7 8 O rends ·सङ्गीतोपनिपत्यारोद्वार । इति जयश्रीताल॥ ६२ जयमङ्गल्ताले तु कर्त्तव्य सगणद्वयम् ॥ ८५ ।। 'तरिधित्ता । धिषधउ । क्रिडि क्रिडित । रस्थुगिणि । तक्विथउ गणगण ने ।।515 इति जयमङ्गल' ॥ ६३ 'सगणाल प्लुतश्चेव ताले श्रीरङ्गसजके। 'धिग्टितकि । थुग्डिदिगि । थुगुतकित्ता । तत्तत । तयुटि घिटिटें 11515 इति श्रीरङ्ग ॥६४ हंसनाने रघुम्त्र्यगो दृतयुग्म प्लुतस्तथा ।। ८६ ॥ 'तत्तकट । विकट हि स्थुग थाह हि गुथ । तत्ता । धिद्धिद्रे गगट A tala of 8 TITS -रगणा रा गुम्धेय जपचारिति कायत । भरता. ७४५७ The जयश्रा of R• चूडा०, p 13, no 38 is different, but the text does not seem to be certain Also see, स. रला. ५२८२ P and O~-ताधिक्य किाड किडि तरस्यु गाण तायड This is a tala of 8 मानाs, also in भरता. ७४६०, स० चूडा. P 14 Both the texts show exactly identical defini tions Also see, M० रत्ना० ५२८० P-मगणात. 0-मगणास्तुत. P-धिागड ताक पारड दिगि थुगु ताक ता तत्त टट पुटि धिद्धि हैं 0-धाड तकि धारिड दिग थुगु तगि तातस टनि धिाई द्र A tala of 8 AZTS cf -श्रीरङ्गसज्ञा ताळे सगणो लालती मती । भरता and म. चूडा•p JI, no 12 also see स. रत्ना० ५११५ H•& Kगुम्यहा 10 reads मिहनाद for हमनादे P-तत्तका हिवयग तत्त धिाद्ध गणगण ट।। . . इति हमनाद ॥ 0.जतकर विकट हि यहि क्थुम तम धिदिई गणगढ 003 इति हमनाद ।। I 2 3 no 45 4 5 6 8 ·द्वितीयोऽध्याय । 1508 दति हसनाद ॥ साम्प्रत ते च भण्यन्ते ताला ये नामानिका । जयताले वसतश्च रङ्गोद्योतनसजक ॥ ८७ ।। जगणालो तृतो पश्च यताले प्रकीतिता । 'थुगुतति नगझिगि । ता घिX । द्रगणता । क्थुगिता | घिद्धि । नग झिगि दुग झिगि नै 151। ००७ दति नयताल ॥ ६६ वसन्तताले विजयो नगणो मगणम्तथा ॥ ८८ ॥ 'तद्धि । कथउ । विद्धिकद्धिच्छ(क) थउ । गाधिटें । थउधिटें III SSS दति वसन्त ॥ ६७ रहोद्योतनताले तु मगणालप्लुतावपि' (मगणो रप्लुतापपि)। A tala of 8 मानाs also in भरता. ७४५३ and in स. चूत. p 12 Also see स. रत्ना०५२७३ P तारय न च मात्रका । 0 -तागय न च मातृका । P -धुगु तकि नग यिाग ता घट्ट द्रगण घिद्धि नग झाग टुग पिगि द Ofollons P A tala of मानाs The भरता० ७४६२ has ? नयनाल of 10 माता- 15।।..S स. चूडा• PI4 no 48 gives the same definition as the भरताणव But म. रत्ना०,५२७२ makes it- 1511.. $ as in our test P-विनयो P-तदिन पर विद्धिायउ गााध, धि थउ गिजह O omits the whole definition and a major part of pis cxcept qö 1914 555नि वग1 ॥ A tala of 9 मात्रा cl -वरान्ततारे कतव्या नगणा मगणस्तथा । भग्तार v४८५ म. चूडा•p 17, 10 84 P-मगणा इल्नायपि। 0-मगणा प्लावार। I no 31 3 4 5 6 7 8 ·सङ्गीतोपनियासारोदार । १२ में खुखुट ता सुट नग झिगि सुखुदु खुदु दथुगा नगदुग झिगि झिमि SSSI इति रहोद्योतन ॥ ६८ तारानथ प्रवक्ष्यामि दगमात्रादियान् कति ॥ ८९ ॥ प्रदीपनारम्तु परपितापुत्रकम्तथा । पार्वतारोचनधय सिंहलिडितोऽपि च ॥ १० ॥ "रमदीपने ये ) ताले गुरू रघुगुरु प्लुत । 'तउट यहि डिदि डिदि थहि धेश झिगिदत्यो । मिडि त्रिडि थर त्यों। SSSS इति रह ठीपक' ॥ ६९ पदपिनापुरके तारे प्लुतान्च 'मगणप्लुता ॥ ९१ ।। "श नम सिण नम्पि रिकटुग शिगिता । Pando-पुमुद गुनग शाग पुरनग मिगि दुग झिागस A tals of 10 flats though included in the group of talas of ७ मानात cf मानननाले मग नावाप । भरता. ७४४७ and • T• PH, no -3 ilso see ना. ५३६९ 3 -मगर मार दु. 0omits.go P-flacrifग-भा5555नि रा॥ 0-gul for firfa(1) पा लिग या पिर था 5 Stal10110 माम But an भाता. ४५१ (गीता HTT Pा मा)t is of 9 मात्र5-11552 The text may loc Incorrecl, since t. गुरा. ulrich: tisually follows 47.31 reds-mit R Mr. प.p2 no 30 thus mmkingst :::: Alko see i .... 6 IIK---11 7 Pाग inr nine free INTV NK TIHAR 1. 2 ·५० द्वितीयोऽध्याय । ततस्ट धिद्धियट । दरगड दरगड ता ता पुपुता शिझिं sssss इति पपिनापुत्रक' ।। ७० 'मगणालो हुतो गो च पार्वतीसेचने द्रुता । 'ट्युझि टयुझि टकुझि गुट्युटि डिदिग्डिदिता ददत्थों तदत्यो तकि घिधि । थुदिगण विद्धि थथ उदिगण तत्त 555{ 055०.. इति पार्नतीरोचन ॥ ७१ 0-झें नप सिण गन स पुग याग तान तन कट धि धिकर दरग झवा पुपु ता वि झि झSssss This is a tala of 12 मानाs The पापनापुर of भरनार्णव, also of 12 मानाs is howerer different पोलेगा गरपाव पपितापुत्रा स्मृत । भरता. ७४३८, also in स. चुडा. p ro, no 3 There is no such tala in स. रला. H. & K -मगणा रो द्रुती P-टकुझिझि टगि गुर बुडि डिदि रिदि दयों ना दयों सवि धिकि धुदिगण तत:ssss.. 0-ट्युाझ टगुपि गुयि कुर हाय रिडदि गिदि त्था तवि घिकि थुदिगण थउदिगण 2 3 4 5 H. & K-55510.55 This is a tala of 12 मानाs if P. reading is accepted but if with H, we take two mys after Haut it would be of 13 AFTS Obviously, the scribe of H has forgotten to add . . after SS SILOSS The पावतीलोचन of भरतार्णव, ७४८९ 15-0।।..551151, a tala of 16 #FTS The स. चूडा. p 18, no 93 gives tvo varieties and since the second variety of ao Esto shows sssss.. the reading मगणाला of P Is preferable It must however be remembered that the second variety of स. चूडा. 1s of 12 मात्राs omitting one द्रुत in the middle The पार्वतीरोचन of स. रलार ५२९६ 18-55ssss..

·सङ्गीतोपनिष सारोद्वार । ५१ सिंहविक्रीडिते ताले ले पगा यगणाप्लन ॥ ९२ ॥ 'तततत्ता। विधिधिद्धि में स्थर्हि कथइ । गत्थउगा । तकट दाता । मकट थुगा । नग थुग्गत्ता । तत्स्ट धिद्धिकट । द थिरगि द थिरगि दों || Sssss इति सिंहविक्रीडित* ॥ ७२ पूर्णचन्द्राभिधम्तार थिन्या चन्द्रपदाकृति । द्रुतमाने द्रुतेर्जेयो लघुभिस्त्रिंशन्मात्रिक ॥ ९३ ।। एको द्वौ च जयश्चैव चत्वार पञ्च च स्मात् । एव च 'न्युत्नमेणेते द्रुतास्तु स्योऽथर १ २ ४ ११ 'तातचा । तगधिगि ता । तग धिगि थउंद्र। नग मिगि दुगगि ता । झिझि नम्व विण । झं तर पुपु ता झिझिगिरे थिधै ता। रघुभिरा ॥ इति पूर्णचन्द्रतार ॥ ७३ P- क्या क्या गा । ता तानग थुग तातल कराधाद कद विगगद धिरगिगे।।5555 इति गिद्दावरारित ॥ O follows P but reads 77 only once, and gives 1155155s following H. 2. This is a tala of 15 मात्रा The मिहावीडित of भरता• vare is नार of 19 मानाs-1SSISISIS The ग• चा• p 12, no 25 mahes it a 7 of 17 ms by adding at the end of the type gu en by our tout The म. ना. ५२.२ gives yet another variety of 24 5721 H&K-rt वामन 4 P.-ता तमा नगधिाग ना तगापाग नगशिगि दुगमगि ना सि सि नरा मित निपुट पुना नगनउनिया, Orends oगिता at the end and follows P otherwise 5. This is a tal ol citlier 15 + 1573 OT 15 + 15 ie of 150r 30FT'S respectinds. There is no such tak an भरनाय, 1 3 ·५२ दिमीयोऽध्यायः। पृथ्वीकुण्डलतालम्तु जायते पटिमात्रिक । 'तालरत्नाकरं नाम तम्याम्माभिः प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥ पृथ्वीकुण्डलताले म्युर्नयो नो नममा यी । यमी तो यगणश्चैव जगणान्च गुरु प्रमात ।।'१६ ॥ 'ताक धिक थुग धिदि । देथउ । समथुगु धिकि । थुगि थुढो । तत्ता । दिरि गिडि दत्युउ गन्थउ गा दिगि । थुग थुग थो । गन्थउ घिगि तगि ता । कन्थउ गा। तकि घिगि थुगु ता तत चा । किट कट दथों । थुग कियु गुगण झिगि दुग झिगि झिझें । गण गण दुग झिझिगण दुगझि दुगझिगि झे झिं पुषु । डिं पुषु । पुषु ताझें । णगझिगि झं। सं. चूडा. or सै० रत्नाका. But cf the following from Bharata. tosa, p. 376- पूर्णताल -देशीताल एकाथेरान्ततो डिहामाभ्या क्रमती सुने । बीजपूराकृतिधरै पविशतिसङ्ख्यकै । पूर्णतालः समादिष्ट पूर्णविधम्भरावृता(त)॥ r. P.- ताररत्नावरनामेनस्साम्माभिः. 2. H.-पृथ्वा डलताले स्युनयो नी नमभायभी। यमी तो यगणर जगणाथ गुर क्रमात ॥ 0.-reads नयो तो न सभायभी in v. 96b P.-नयी तो नमभायभी. The Bharatakova, p. 360 quotes vv. 95-96 as below :- पृथ्वीकुण्डल्तारस्तु जायने पष्टिमाविर। तानरत्नाकर नामे(मै)तस्याम्माभि प्रतिष्टिनम् ॥ पृथ्वीकुण्डलताले स्युनों यस्तो ननमारती । यतौ तो यगणश्चैव जगणाच्च गुरु. क्रमात् ॥ 111,155,551,111,555,555,511,155,51,551, 155,151, 5-7. गुग्य, २. लघकः -मुधा(श) 3. P-तकि धिक्थुगु धि िथ3 तक धुगु पिकि धुगि पर दी तप्त दिरि गडि दत्थउ गत्या गा। गदिगि दिगि धुगु थुगु पो गथर घिगि तमिता (तागता in 0.) कपर गा तकि धिगि थुगु ता ता । कि किड दरयों ( किट विड दौत्यी in 0) -पुम्भ ·सहीतोपनि परमारोद्व र । तत्त । तत | तम धिगि कि तत्त । गधिकि तत्तत्त । तहि सहि तिकुट थहि थहि थरि थरि गि। तग थुगु धै झैं रें - Ssss 11|| ।। 5551।। 5555555 15 प्रस्तारजाश्च ये तारा 'ससडख्यानिर्मिताश्च ये । तालरत्नाकरवाते मुस्मिन्सोपाश्रया कृता ।। ९७ ॥ इति पृथ्वीकुण्डल्तार ॥ ७४ इति सोपाश्रयस्तालमुचयो विजयः ॥ सहयादियुक्त करितैरसार प्रस्तारविस्तारममु विदित्वा । यो बेचि सोपाश्रयतापमान सातपिजेपु स एव धन्य ॥ ९८ ॥ इति मलधारगच्छमण्डनधाराजशेखरसूरिशिष्यवाचनाचायनीसुधाकर शविरचित सोपत्र सङ्गीतोपनिष सारोद्वार प्रस्तारादिसोपाध्यतालप्रकाशनो नाम द्वितीयोऽध्याय' ॥छ॥ I थुर वधु गणग (गि n 0) झिगि दुग यगि गिइडौ । गण गण दुग झिदुग (हिंगण दुग in O) झिाग व झि पुषु डि पुषु पुषु ता य णग (ग) झिाग य तत्त तत्त ताग धिगि तप्त नग (ताग in O) धिाग तत्तत तर्हि पहि निट हि थरि थरि गितगथु मुर (यक भुग द्रौ in O) Issssss 11ss ss Isss || SSSIISSII SDSSISI The flats in 0 are 111SSSS ISSSSSSS SSSIT SSII SIS P-सुसज्ञानिर्मिताच. There is no such tala in भरता. म. डा० or स. रत्ना. This tala of 60 77713 according to : 95 of text is called are FIFT by Sudhahalasa who probably introduced this tala just as Sarngadeva introduced a tala after his own name in his मेरला. ५३११ 0 reads the colophon as-दात गीतारानपमा प्रनारादिसापत्रयी तार प्रकाशनो नाम दिनीमोध्याय ॥ 2 3 ·तृतीयोऽध्यायः। यो चीतरागस्य पगामनोऽपि गुणानुनद्धं गणरागगुद्धम्। पुण्यकलोभात् परया च भक्त्या गायन्सुगीतं म तु मुक्तिगामी ॥ १॥ उद्बाहादा ध्रुवपदे तथाऽऽभोगे गणा' शुभाः । निधेया शुभदाम्ने 'दि गीत प्रभोरपि ॥ २ ॥ के गणा. कुन उत्पन्ना फिरूपाः किफलप्रदाः । किदेवा. कथमुन्चार्या, किश्चित् तल्लम तून्यने ॥३॥ मृष्टिपालनसंहारकर्नारो मुपनत्रये । ब्रह्म विष्णु हगम्तेऽतो 'विश्वं विधं त्रयान्मकम् ॥ ४ ॥ Hशुक्रमयो ब्रह्मा विष्णुमाममय स्मृत । गम्भुश्चाम्थिमयो देहे पिण्डे (पिएरश्चै') त्रयीमयः ॥ ५ ॥ एका मूर्तिम्बयो भागा ब्रमाविष्णुमहेश्वरः । एकैव हि त्रयीभूता त्रयी वाप्येकता गना ॥ ६ ॥ अतस्तत्त्रयमंयोगान्मूर्तयोऽष्टी विजनिरे । पृथ्व्यप्नेजासि वायु ग्वं सूर्यचन्द्रामलक्षणा ॥ ७ ॥ I P.--गीतरागस्य, 2 P -गुणानुविद्धं 3 HAK-गुणा. P.~ गीर्नु 5 P.-किंचिश्मरूपयन। 6 P.-विश्वं विश्व H. & K.-विचारवं 7. P.-पिंड चंद. 8 H. & K-महेश्वर । P.-विष्णुमहेश्वरा । f: Brhaddesi, p. 21. -तथा चाह नारद'- देश्युलमुत्पन्ना पगारधारमध्यमा एतेषां देवता ज्ञेया ब्रह्माणुिनहेश्वग ।। 9 H & K-गा। - ·सङ्गीतोपनिषत्सारोद्धार। पृथ्यादिपञ्चभूतैर्युक् सूर्यचन्द्रात्ममंयुतम् । नृदेहं निर्ममे सष्टा स्वाष्टमूर्तिमयं परम् ।। ८॥ मयों महोत्तमश्चैवं गीतकर्ता' म एव हि । गीतप्रभु स च प्रायो गणास्तच्छुभसूचका ॥९॥ धानादेशात् मरस्वत्या लोकाना हितहेतवे । शुभाशुभादिजानार्थ विवक्षा वाङमये कृता. (ता) ॥ १० ॥ 'हस्वस्वरयुताश्चैव वर्णाम्ते लघवो मता । एवं दीर्घाश्च गुरव पृष्ठम्था' युक्तवर्णतः ॥ ११ ॥ लघुगुर्वात्मका वर्णाम्तै स्त्रिभिनिर्मिता गणाः । 'त्रिवर्णयोगप्रस्तारादूपाण्यष्टौ भवन्ति हि ॥ १२ ॥ अष्टावपि गणास्ते च वाड्मये त्रिकयोगजा । एकस्मिन् त्र्यात्मके शम्भी मूर्तयोऽय जजिरे ॥ १३ ॥ मोत्पन्ना गणास्तेऽष्टा न्यस्तास्तन्मूर्तिषु क्रमात् । तउद्देवास्तु ते जातास्तन्मयत्याच्च तन्फला ॥ १४ ॥ स्पिाः किमभिधाना मोत्पन्ना कथं तु ते । प्रस्तारन्यासनामादि तदुत्पत्तिरथोच्यते ॥ १५ ॥ आदावीप्सितवर्णाना रूप 'सर्व गुरुं न्यसेत् । लिम्वेल्धुं मुख्यगुरोरथ शेपं तु पूर्ववत् ॥ १६ ॥ लघोरधो गुर स्वो गुरोम्त्यन्यच्च पूर्ववत् । 'पूर्वतुल्यानि रूपाणि म्युर्यावत् महम्यकम् ॥ १७ ॥ 'प्रतारम्पनिमाणकृते च मुम्बनोधकम् । I. H. & K.-नातवाना H& K~हन्या म्बरयुता. 3. P.-.१ था. 4 H&K-नियोग 5. H. & K-एम्मित्रानो दम्भी मनयोऽटी च. 6. P.-तला. 7. P.- गुरु 8. P.- पूर्वानुमानि, 9 H &K-प्रसार निर्माण. 2.

·तृतीयोऽध्याय । सडरयाकित वारधिया प्रकारान्तरमुच्यते ॥ १८ ॥ 'म्यानेद्विगुणितावाद्या' ) मथिता वर्णपडतय । गुरुभिस्तथराचे स्थान द्विगुणद्धित ॥ १० ॥ यत्त(त)म रुपमुद्दिष्ट नष्ट वा नीयते च यत । सङ्स्याङ्काढ़े समे हम्रो गुरु मकेऽर्द्ध अर्द्धमाक ॥ २० ॥ 'न्यस्ता सोपानरद्दण्या सका वर्णमितकका । उपर्युपरि विक्षेप्या एक मुञ्चता मुग्यात् ॥ २१ ।। सर्वगुरुरूपमाद्यमेकद्वयादि लघून्यत । अन्त्य च सर्वलघुक करिते रुचिवर्णने ॥ २२ ॥ इति मलितम् । मयरा सतजा भो नो वणा स्युर्गणपूगा । तत्तत्त यमयाचूडामणौ हि कथिता यत ॥ २३ ॥ 'इति सक्षेपकथनाद्गणा अष्टाप्युदीरिता । प्रफ्टा सुगमैवाक्यै कीर्यन्ते ते सलथणा ॥ २४ ॥ I 2 3 P-स्थानद्विगुणिताद्वाधाऽमख्यिता वर्णपत्त्य । H&K - वाचत । H & K add before this समस्त वाङ्मय या त्र्यैलाक्यामव विष्णुना । as 20* and take as 20° our v 23° of P But obviously this order is not correct in H verse 20° of H is not found in P v 20 above ( following ) is omitted in H The H thus reads as follows -- समस वानमय व्याप्त व्यठोक्यमिव विष्णुना । मयरा सतना भो ना वणा स्युगणपूर्वगा ॥२०॥ तत्तत्तत्रमयाचूडामणी हि कथिता यत । सबगुरुरूपम यमद्धयादिरघून्यत । अत्यतसर्वग्घुर लिखिते साचवणन ॥ २१ ॥ इति कलितम् ॥ H~ यस्ता भोपानवद्गण्यामैका मिक्किा । उपयुपरि विक्षेप्या एकक मुचना मुसात् ।। २२ ।। This is v 23 in H 6 4 5 P-मुरक्षणा ·सङ्गीतोपनिष सारोद्धार । 'त्रिगुरुमंगण प्रोत्तो भूतत्त्वी तनुते श्रियम् । 'लघुर्गुरू च यगणो वृद्धिकृन्नलतत्वग' ॥ २५ ॥ 'गुरुधुर्मुर्खत्ते मरण रगणोऽमिभृत् । प्रयासदायी वायुम्थ सरणो रदय गुरु ॥ २६ ॥ खतत्त्वी शून्यफर रत् तगणो गो गुलधु 'सूर्यदेवो रोगकारी जगणो रगुरूलघु (रगुरु ) ॥ २७ ॥ 'गुरुघू च भगण कीर्तिच्चन्द्रदैवत । मगणस्विर पुश्वाय परमा मा मुग्यप्रद ॥२८॥ मयौ "शिरस्थौ भौमाप्यो प्रान्तम्थों च गणौ भनो । चन्द्रात्माधिष्ठितो नेतुरस्तादो ते शुभप्रदा ॥ २९॥ पद्ये वर्णभरे गीते ताले म्युस्पयोगिन । अष्टौ गणास्त्रिजाम्वेव द्विजा आयांदिकेप्यपि || ३० ॥ वृद्धेरेकादिवणाना पड्विंशत्यक्षरावधि | एकाक्षरादि पाद स्यात्" पद्य भापासु पस्वपि ॥ ३१ ॥ पद्येभ्योऽधिकपर्णा स्युर्दण्डा" रहयोऽपि ते । गाथेत्यनुक्त यन्छन्दोन्दि(न्धि)च्छन्दासि विङ्गले ।। ३२ ॥ तारान् सोपाश्रयानुक्त्वा गणोत्पत्तिमुदीर्य च । स्वरादिरागभाषाणामुत्पतिरथ कथ्यते ॥ ३३ ॥ रागरागाभापाङ्गक्यिाङ्गोपाङ्गभेदत । अखिरस्थापि नादस्य प्रकारा पञ्च कीर्तिता ।। ३४ ॥ 2 I This is 1 24 in H H-स्य 3 H --उपतरचम 4 The case is omitted in H 5 H omits 27' and reads 28* in its place 6 This is 2 in H 7 H-दारयो 8. H-भीमारी 9 H-तानरयो 10 H-मनी H-दाद, P -स्युदंडिका 12 ·तृतीयोऽध्याय । पञ्चस्यप्येषु चकैक स्वोनीमहि जायते । श्रुतिभिमूर्च्छनाभिश्च तन्नेरारप्तिभिस्तथा ॥ ३५ ॥ पड्जर्बभौ च गान्धारो मध्यम पञ्चमस्तथा । धैरतश्च निपादश्च ते स्वरा सप्त नामत ॥ २६ ॥ कण्ठोरस्तालुरसनानासाशीप भिधेषु च । पसु स्थानेषु जातत्वात् पट्ज स्यात् प्रथम स्वर ॥ ३७ ।। कण्ठात् सजायते पट्ज झपभो हृदयोद्भव' । गान्धारस्त्यनुनासिक्यो मध्यमो नाभिसम्भर ॥ ३८ ॥ उरस शिरस कण्ठात् सात पञ्चम स्वर । 'राटे धरत विद्यानिपाद सनसन्धित ॥ ३९ ॥ सप्तम्यराणामुत्पत्ति शरीरे परिकीर्तिता। नादात्मकानामेतेपा रूपवर्णादि वर्ण्यते ॥ ४० ॥ पण्मुग्य स्याच्चतुईम्त पाणिभ्यामुत्पले वहन् । वीणाशोभिकरद्वन्द्व पट्जम्तामरसप्रभ ॥ ४१ ॥ कुल मुपर्नन जम्बूद्वीप ब्रह्मा च दैवत । शृङ्गारे च रसे' गेयोऽमुप्य गाता तु पावक ॥ ४२ ॥ मयूरो वाहन त्यस्य स्वगनुकरणात्पुन । रक्ष्म पलस्वरस्योक्त्या द्वितीयम्याथ भण्यते ॥ ४३॥ 1 2 3 P-हृदधाभर P-ररा धैवन विद्यानिपाद P-परिगतिमा cf with vs 3740 the following from Matanga- कण्टाद्वात्तटने पर ऋषभ किरम स्थित ॥ ८५ ॥ नापायाश्चैव गा धार उरगा मधम सर । दररा शिरम् वपठादुथित पदम स्वर ॥ ८६१ ताटदेशात्समुत्पनो धारस्तु यशक्तिन । निषादसु रामुना निसय सर्वमधित ॥ ८ ॥ - इंशी सरानणय, ८५,८७, २. H &K-दधत् 5 P-शुगारे रसे H&K-गोमुख्यगाता नु पात्र । 7 H& K -तस्य 4 6 ·सङ्गीतोपनिषरसारोदारः। इति पड्जस्वरलक्षणम् ।। एकवक्त्रश्चतुर्हस्तः पाणिभ्यां फमले दधत् । वीणा विभत् कराभ्यां च ऋपभो नीलवर्णमृत् ॥ ४४ ॥ अमिस्तु दैवतं शाकं द्वीपं गाता च पद्मभूः । रसो हास्योऽस्य यानं गौर्गान्धारस्याथ लक्षणम् ॥ ४५ ॥ इति अपभलक्षणम् ॥ गान्धारस्त्वेकवदनो गौरवर्णश्चतुष्कर । वीणाफलाजघण्टाभृत्करः स्यान्मेषवाहनः ॥ १६ ॥ शङ्करो दैवतं क्रौश्चो द्वीपं सुपर्व कुलम् । विष्णुर्गाता रसो वीरोऽमुप्य ज्ञेयोऽथ मध्यमः ।। ४७ ।। इति गान्धारलक्षणम् ॥ मध्यमश्चैवक्त्र, स्यामवर्णश्चतुष्कर। सीणारुलगी हस्ती सपमवरदी तथा ।। ४८ ।। भारतीदेवतं ही 'कुशं चंगं सुपर्वजम् । माता चन्द्रो रसः शान्तः काँचो याहनमस्य तु ॥ १९ ॥ इति मध्यमलक्षम् ॥ पञ्चमोऽप्ये रुवदनो भिन्नवर्णश्च पदकर । वीणारुग्द्वये शख़ाने चापि वरदाभयो ।॥ ५० ॥ 1. H.&K.- पहन. The iconography of scaras given here may be com. pared with that given in Bhatest of Matanga, chp. on staroniraj., par tevil'wahri virrest is saler in as much as it gives in greater detail the different iconographic forms. Also see Sorgit unazands. P 4, \ 30 ft. 2. P-4 3. P-रारी. 4. H.&K.-पुर.

·तृतीयोऽध्याय । स्वयम्मु(भूर्दवत द्वीप शाल्मलि (श्व) नृपशज । कोकिरा वाहन गाता नारद प्रथमो रस ॥५१॥ इति पञ्चमलक्षणम् ॥ धैवतो गौरवर्ण स्यादेकरात्रश्चतुर्भुज । 'वीणाकमल्खट्यागफलशोभितसकर ॥ ५२ ॥ शम्भुस्तु देवत श्वेत द्वीप स्यादृपिज' कुरम् । रसो भयानस्श्चाश्वो यान गाता तु तुम्बर' ॥ ५३ ॥ इति धैरतलक्षणम् ॥ निपादो गजवक्त्र स्याच्चित्रपर्णश्चतुर्भुन । त्रिशूलपद्मपरशुबीजपूरकभाकर ॥ ५४ ॥ गणेशो दैवत केच्चो द्वाप वश सुपर्वजम् । गाता च तुम्परु शान्तो रस स्याद्वाहन गन ॥ ५५ ॥ इति निपादलक्षणम् ।। स्यरेषु सप्तप्ये(स्वे)तेपु प्रत्येक ते त्रयोऽपि हि । मन्द्रमध्यतारसज्ञा ग्रामा स्थानस्थितिप्रदा ॥ ५६ ॥ वीणाहम्ता अमी देवा कण्ठहनाभिसम्भवा । 'पुरुषार नय श्वेतपीतरक्ताङ्गशोभिता ॥ ५७ ।। इति ग्रामलक्षणम् ॥ सप्तस्वरम्थानकन्सु स्वस्वस्थानस्थितेषु च । प्रत्येक मूर्छनैकैका ग्रामप्येषु प्रजायते ॥ ५८ ॥ 'याधा ला समाधानी पूरणी चापराजिता । विगरिता 'सयमिनी मद्रा च अमिताक्षरा !! ५९ ॥ P-समम्भुर्देवत P-३णाकरस० It is difficult to say whether irror कमर 15 the original reading 3P-याशि 5 P-पुरषा तय 6 7 P- 8 P-संयननी 2 + P-तुमधुर P-यांधा ·. सनीयोपनिषमारोदारः। 'द्राविता माला रामा सुम्बजयशेखरा । रमणी गोभिना नादा तथाभिचरिता' मता ॥ ६." नादचकामिका चण्डा' मूर्चना नामतस्त्यम् । पाणाहम्ना इमा देव्यो ल्यमुम्बदा मता. ।। ६१ ।। 'प्रथमम्परजो ग्रामो मन्द्रलला च भूना । निपादे तारचण्डे च भूमी मयंगलंत हि ॥ ६२ ।। एवं वीणादिलक्ष्याः स्युर्छनाम्रेकविंशति । भवन्त्येकोनपश्चागगनाताश्च मणाम्यहम् ॥ ६३ ॥ इति मूर्छनालक्षणम् ॥ (अथ तानाः) 'तन्न तेन्ना यदुच्यन्ते तानाम्न म्यरमंन्धिनाः । 'आनप्तिश्रुतिसम्यानन्यापरुनार एव ते ॥ ६४ ॥ ताना-नाना-नतानन्ना-तम-नेजाननरा."। "मियाने प्रमात् ताना: "मप्त मत न्यो परे ॥६५॥ P--गानि-ला. The list of murchundo given licrc differs from other lists given in Cilimurdrs, etc. see Bhanaiaksta, p. sot The list also differs from Sangtionaitrina 1 . vv : fi; Wityawa Ch. XXVIII. 1 30 fi., and Sansiumsturants, P. Dattis. P.3. ' t fi Tor mircunci, osp cl. Prkaitrippeli. 4. P.-.स.सी. H.SKARt. 6. RAK- HTTER.&K-Tr 8, X. * --- 0. ^^ & K =: 10. H.&K.-:. 11. H&K.-rrrr H. K.-peningst.fcc. to Varada trc:c arc 49 ***** stile according to Ri.arata lhey are *s in numbe, xe print PP. 4546. 5 ·तृतीयोऽध्याय । धूम्रामा कृष्णसनान्धाली शूकरयाना । द्रविडी रक्तचीरा म्याद्धेमामा' मत्स्यवाहना ॥ ८१ ।। मारपशिस गारा गौश्चगा रक्तचीवरा । रत्ताभा देवगान्धारी पातचीराश्चयायिनी ॥ ८२ ॥ श्रीरागानुगता भाषा वीणाहुस्ता पडप्यम् । रागस्याथ वसन्तस्य रूपयणादि कीर्त्यने ।। ८३ ॥ इति सभापाश्रीरागलक्षणम् ॥ पड्नदनो दशकरो वसन्तो चिट्ठमप्रम । सुतालशनखदाग परचमान्नभृत्कर' ॥ ८४ ॥ समीणौ च फरौ यम्य वरदाभयदी तथा । वाहन कोकिला चैत्रे वैशाखे गीयते स च ॥ ८५ ॥ 'आन्दोला "कैशिकी चैव तथा प्रथममअरी । गुण्डगिरी देवशाखा' रामग्री पद(इ) सन्तजा ॥ ८६ ॥ अथासा "रक्ष्म चान्दोरा दोराहा सुपर्णमा । शेपा अपि च गौराड्म्यो दोगस्या नादपूरिता ॥ ७ ॥ इति सभापरमन्तलक्षपाम् ॥ भैरव श्वेतरण स्यादेकर स्त्रोऽष्टम्तभार । वृषयान रचिनामा 'कर(काल भैरवरूपभृत् ।। ८८ ॥ सर्पत्रिशलबट्यानपमाराभिरन्विते । यीणापाशफ्गनैश्च पाणिनिभूपितोऽयम् ।। ८९ ॥ I 3 5 HAK-पाथमाभा. H6-यावगा P-Isrमार P-दोग P-गा P-fa 6 8 HAK-मायोगिकी H & R-भग मिनी। H&K-ग P-को P-राग IO ·सङ्गीतोपनिपल्यारोद्धार । भैरवी गुर्जरी चैव भाषा वेलकुली तथा । कर्णाटी रक्तहसा च भाषा पट्) भैरवानुगा ॥ २० ॥ नाराशुका रक्तरर्णा भैरवी शुक्रवाहना। गौरवर्णा पीतवस्त्रा गुर्जरी मेपगमिनी ॥ ९१ ॥ श्यामाजी कृष्णवसना भाषा गरुडवाहिनी । वेराकुली रक्तचीरा गोरा स्यादृपयायिनी ॥ ९२ ॥ कर्णाटी हस्तिगमना नीलागी रक्तचीवरा । हसयाना पीतवस्त्रा रक्तहसा प्रपालभा । ९३ ।। इति सभापभैरवलक्षणम् । पञ्चमस्य च रागस्य समापस्याथ रक्षणम् । पञ्चम पञ्चवक्त्र स्याद्दशहस्तो गजेन्द्रग ॥ ९४ ॥ वीणापाशपराडकुशग्वट्वाङ्गाब्ज(नवर )भृत्कर' । 'तारामयादियुक्पाणि श्यामलाङ्गश्च कीर्त्यते ॥ ९५ ॥ पञ्चमरागस्य अमू (पञ्चमस्य च रागस्यामू ) पड़ भाषा मतान्तरें । त्रिगुणा स्तम्भतीर्थी स्यादाभीरी ककुभा तथा । 'वइराडी च सामेरी षड् भाषा मञ्चमे मता ॥ ९६ ॥ P - अन्नचरभृत्वर । In H also it was originally अजवर मृत्वर । but either the scribe or some later reviser has corrected it P-तायभया हि. From P between y 100 and v Iol where it is out of place Hrightly omits this line P reads here मतान्तरे मेघरागामू पडपि भाषा ज्ञया । This does not seem to be part of a verse, even though P makes it 95a This changes the different res of the following verses which is adjusted by P by making v 98 a three line verse Moreover this line of P is out of place here and could have been between v 100 and I I0I 1 here also it seems to be out of place H--स्यादामेरी 5 P-यणेराडी. 1 2 3 4 P-4कुता 6 ·.. सनीयोऽध्याय । विचित्रं जन्तुबद्वक्त्र तेषा देह नराकृति । 'तत्तत्स्वरकृतानीणाकरास्ताना ) प्रकीर्तिता ।। ६६ ॥ इति तानालक्षणम् ।। अथ श्रुतय ॥ नादान्ता निष्फला गूढा सफल मधुरा तथा । कामागा मधुरा श्यामा तारा चन्द्रानना शुभा ॥ ६७ ॥ असम्पूर्णा वरा पूर्णा रञ्जिका वातिरा परा । 'प्रसन्नमदना वामा बारा मधुमती तथा ॥ ६८ ॥ द्वाविंशतिश्च श्रुतय एता ज्ञेया स्वरानुगा । 'श्रुतिमि कियतीभिन्तु युक्तास्ते च स्वरा क्रमात् ॥ ६९ ॥ चतु श्रुतिस्त्रिश्रुति स्याद्विश्रुतिश्च चतु श्रुति । 'त्रिश्रुतिश्चतु श्रुतिश्च द्विश्रुतिश्च स्वरा मता ॥ ७ ॥ इति श्रुतिलक्षम् ।। श्रुतिभिर्मूर्च्छनाभिश्च प्रामेस्तेनेश्च सहिता । 'मता सप्तस्वरास्तैस्तु' रागभाषादय कृता ।। ७१ ।। (अथ रागा) तावन्तस्ते तु रागा स्युर्यावन्त्यो जावजातय । पोडशसहस्रसङ्ख्यास्ते रागा गोपीकृता मता ।। ७२ ॥ P.-तत्तस्तरकृतो H&K -रामा रातिका 3 H &K-प्रसन्ना ददना P-प्रसन्ना मदला H & K-Omit this 69and insert 70* below in its place For श्रुतिs see Bharatakosa Pp 682 f 955 Sangitaranakara, Our list differs from the lists of Natyasá tra, and Sang laretrákara etc 5 Pomits a 6 H &K -रिश्रुतिश्च चतु श्रुति 7 P-विश्रुतिश्च 9 H & K-रते तु 4 I 2 4 f 1310ff 8. P -मता 10

·३
मगीतोपनिमारोबार ।
बुद्धिवान्यतन्तेऽपि न जायन्ने रुवचन ।
अनोउपमुदिनाना तेऽधुना नियना बना ।। ७३ ॥
यारागप्रमुग्या रागा पट पड्माषाभिनन्दिता ।
प्रन्या ते 'न विजयाम्नाम्नु वक्ष्ये मलबणान् ।। ७४ ॥
श्रीगगो( ऽथ ) चमन्तध भैरव पचनम्तथा ।
मगध जियो पहो नहनरायण ॥ ७ ॥'
'परणादिर मिशिदीपा प्रतिपाद्यते ।
धारागोऽथ गौग्वर्ण मोऽदम्नश्चतुर्मुग ।। ७५ ॥
'
पानातानपुरमर ।
का पेऽम्म म्यादथ पाद पर ॥ ७ ॥
विम्यातील हमयानो जानिरिसापर।
'मनुTमाराणां नामा म्युर्यवारनम् ॥ ७८ ।।
गारी कागदपारी पिरी मारोशिशी।
पटी म्यादेवगा पार लामो बन्यादि (पणादि) ययते ॥ ७९ ॥
गरी मापा का गाराही गवाहना।
होगा मरना गांग तु शुम्पादना ॥८॥

·तृतीयोऽध्याय । त्रिगुणा महिपयाना च' श्यामरा कृष्णचीवरा । म्तम्भतीर्थी पीतवस्त्रा रक्ताङ्गा सर्पनाहना ॥ ९७ ॥ नीलाम्बरा च गोरा स्थाढामारी फैफिगामिनी । कभा रक्तसिचया रक्ताङ्गी वरवाहना ॥ ९८ ॥ 'वईराडी भिन्नवणा च कृष्णास्त्रोप्प्यायिनी । श्वेतपर्णा नील्यस्वा सामेरी स्यान्मृगासना ॥ ९९ ।। मभापपश्चमरागलक्षणम् ।। अथ मेघाभिधो राग एफस्नोऽष्टपाणिभृत् । मेघवर्ण केक्गिामी पीताम्बरधरोऽपि च ॥ १०० ॥ शङ्खचक्रगदागीणापद्माभययरासिभृत् । करोच्चयो यस्य वभा तम्य भापा पडप्यथ ॥ १०१ ॥ 'बगारा मधुरा चेव कामोदा चोष(चाक्ष )साटिका । देवगिरी च देवारा तासा लक्षणमुच्यते ॥ १०२ ॥ बङ्गारा पीतवसना गौरागी म्यद्गगामिनी । पीतवस्त्रा च नाराङ्गी मधुरा सारसासना ॥ १०३ ॥ नीराम्बरा गौरदहा कामोदा क्रोश्चयायिनी । गौराङ्गी पीतरमना हसगा चावसाटिका' ॥ १०४ ॥ 1 3 + 4 Pomits 7 2 H-स्थादाभरी P-चपेराडा P adds before this परामरागस्य अमृ ष भाषा मनातरे I which is out of place here and should rather have been after v 95 where P rends मतान्तर मघरागाम (गाऽ ) पडपि ज्ञेया। which again should lase been liere But both may be interpolations as wat do not follow in succeeding verses H-नीगहा P-सारना। H-सारमाहना P-साधमाका H-चाक्षमााटका 5 6 7 ·सङ्गीतोपनिषरसारोदार । ६७ 'तार्थ्यासना देवगिरी मेघाभा रक्तचीवरा । मयूरवाहना श्यामा देवाला नीलचीवरा ॥ १०५ ॥ इति मभापमेघरागलक्षणम् । नट्टनारायणो रागो नीलवर्णश्चतुर्भुज । शङ्खचक्रगढावीणाकर भ्यागरुडासन' ॥ १०६ ॥ तोटिका मोटिका चेव नट्टा डुम्बी तथैव च । मल्ला(ल्हा)री' सिन्धुमल्हारी नट्टनारायणाश्रया ॥ १०७ ॥ अथासा लवण रक्ता तोनिका सम्परासना । मोटिका नीलसना गोरा कुर्युट(छुट )वाहना ॥ १०८ ॥ नट्टा क्रौञ्चासना पीतचीरा मेघदेहभा । हेमवर्णा रक्तचीरा दुम्नी म्यान्नरवाहिनी ॥ १०९ ।। नीरामा रक्तरसना मल्लारी(ल्हारी) च कपोतगा। सिन्धुमल्ला( ल्हा)रिका गोरा पीतचीरा गनासना ॥ ११० ।। चीणाहस्ता नादरूपा भाषा पत्रिंशदात्मगा । रागभापे त(पास्त )योक्त्वाथ रागागादिक्मुच्यते ॥ १११ ।। इति मभापनट्टनारायणलपणम् ।। देवशाग्या माल्यश्रीर्धनश्री पकादय । स्वचतुर्जातिसयुत्ता रागाहा( ) कथिता अमी ॥ ११२ ॥ इति रागागाः ॥ बृहती पुरन्धिमा चेर सन्धी ररितादय । भापाहा निविधा भीमपलामीप्रमुखा अपि ॥ ११३ ॥ इति भापाडाः ॥ H-ताामना H -वीरार P-स्यादरुपन H reads गांधारा which however is corrected as महारी in margin P-सिन्धुमारी 6 H-गौरी. P.- पोना 8 P-भाषा 9 H&K ~पुरिदिका 2 3 4 5 7 ·६८ तृतीयोऽध्याय 1 वैराटिका वृद्धहसा तथा सौराष्ट्रिादय । 'शोर शकादयश्चान्य क्रियाङ्गेषु प्रकीर्तिता ॥ ११४ ।। इति क्रियाङ्गानि ॥ *केदारवर्णस्थानारयाम्तथा मारपिकादय । कर्णाटनगारमुया सरें गौडा उपाङ्गगा ॥ ११५॥ इत्युपाङ्गानि ॥ ज्ञेया 'रागेषु रागाह्रा निन्यानोपासावपि । तथा भापासु भाषागा स्वस्वदेशमा अपि ॥ ११६ ॥ रागाश्चतुर्विधा देश्यशुद्धमारिगडाइला' । ओडर पाडा पूर्णोऽपूर्णोप्येति चतुर्विधा ॥ ११७ ॥ नृसजिता मता देवा देव्यश्च महिराभिधा । वीणाहस्ता नादरूपा सर्वे जेया अमी बुधै ॥ ११८ ॥ इति रागरागागक्रियाङ्गोपाङ्गभापाभापागलक्षणम् ॥ रचितास्ते त्वरङ्कारा सप्तस्वरमुखाक्षरै । एषु सर्वेषु रागेपु स्वराणा कारण हि तत् ॥ ११९ ॥ 'अन्योन्यम्वरवर्णाना सान्ताना तु प्रयोगत । ये जायन्ते वर्णगुम्पाम्तेऽलङ्कारा" प्रीर्तिता ॥ १२ ॥ तेऽलङ्कारा द्वादशेवमाद्या शिवमते मता । साद्या अष्टादशमतास्ते तु गौरीमते तथा ॥ १२१ ॥" I 2 4 5 7 9 II P-शोक्प्रकाशकाचाय P-केदारनी. 3 P-रागेषु H&K-क्रियाझोपानगावपि P-भापाद्वा 6 P -स्वम्वदेवभवा. H&K- - छायला 8 P-पूर्णाऽपूणोऽथेति. P-अन्योन्य 10 H & K -स्ते वलकारा . For a different view see sing tasamayasara of Par vadeva I 44 ff P 4 ·६९ सहीतोपनिषरसारोद्वारः। अष्टादशान्तलींनास्तु द्वादशैते गिवोद्भवाः । अतो गारीमतोद्धृतॉम्तानेवाष्टदग्ग छवे ॥ १२२ ॥ प्रसन्नश्च परावृत्तो निवृत.' परिवर्तक । आक्षिप्त सम्प्रदानश्चोताहश्चोपलोलकः ॥ १२३ ॥ कामको (क्रमको) बहुमानश्च घातको मलिनस्तथा । हुडकारोद्योतविद्योता मुबाहुप्रौढमन्मुग्वा ॥ १२४ ॥ अपाटगेत्यलद्वारा नामत कथिता अमी । 'ऋमव्य(व्यु) क्रमविन्यताप्टवर्णानां क्रमो ह्यथ ।। १२५ ॥ मारीगमपधनीमा ॥ प्रसन्नः ॥ १॥ मानीधपमगरीमा ॥ परावृत्त ॥२॥ 'मार्ग (1) सारीग (1) मारीगम (1) सारीगमप [ मागिमषध ] मारीगमपधनी (1) सारीगमपधनीमा । निवृतः ॥ ३ ॥ 'सानीसा (1) नाधमा (1) नीधपमा (1) नीधपममा (1) नीधपमगसा (1) नीधपमगरीमा (1) नीधपमगरीमा । परिवर्तक ॥४॥ गमा (1) गरीमा (1) मगरीमा (1) पमगरीमा (1) धपमगरीमा (1) नीधपमगर्गमा (1) मानीधपमगर्गमा ।। आक्षिप्त ॥५॥ मानी (1) मानीध (1) मानी मानीधप (1) सानीधपम (1) मानीधपमग (1) मानीधपमगर्ग (1) सानीधपमगर्गमा (1) मम्प्रदान.॥६॥ I. P.-fam. H-नियन H.&K,-यमविरम. Cl. with the alamkaras treated here, the section on alamhiras in Sangitaratnihara, 1.6 3. H.&K.-कारी मारीगम गागमापारीगम ५ मारीगानी गारीम. नारोग नि॥ +H.&K.-मनीमा नीमा नागा नापमान समरपा नारमाना. माना नगमा (u) ॥४॥ 5. Omitted by P. 6. H &K-भाक्षर 7. P.-"नी नापास नो पामगनपानी मनमा। मरन । 2.

·७. तृतीयोऽध्याय: । 10. रीसा | गरी । मग। पम। धप । नीघ । सानी। उद्वाह ॥ ७॥ 'सानी। नीध । धप । पम । मग । गरी। रीसा । उपलोलक ॥ ८॥ *सारी। रीग । गम । मप । पध | धनी। नीसा । नामक ॥९॥ 'सानी । नीध । धप । पम । मग । गरी। रीसा । बहुमान ॥१०॥ "साग | सारी । रीम । गप । मध । पनी । सनीमा(घसा)। घातक ॥ ११ ॥ *सानी । साध । नाप । धम । पग । मरी । गसारीसा (गसा । रीसा) मलिन ॥१२॥ सारीगम मगरीसा । सानधिप पधनीसा । हुकार ॥ १३ ॥ "सासा । रीनी। गध । मप । पम । धग। नीरीसासा । (नीरी। सासा)। उद्योत ॥ १४ ॥ 'सामपसा (1) सारीग (1) धनीसा (1) सानीध (1) गरीसा । सापमसा। विद्योत ॥१५॥ 'सारीसा सामसा । मामनीसा । साधपसा'। सुबाहु ॥ १६ ॥ P does not give the danda maths. P-मामानी । नीनी ग्घर पपप ममम गगग रीरीरीसा । उपगर ॥८॥ P does not gile the danda marks P-मानी नीधधपममगगरार्गमा । युटुमान ॥१०॥ H rends मप for पम P docs not give di di marhs साग 1s here not necessary but both P and H rend it P reads मा for मनीगा P omits dunda marks P omits danda marks, and rends उद्योतक for उद्यात H reads मासागनी गध I etc which seems to be a scnbal error for tlic test given above H-reads सारममा । माग ! etc P ommts danda marks P-मागमा मागमा मामनीमा साथमा I etc H reads मापथमा for साधरमा 1 2 3 4 5 6 8 9 10 12 ·सङ्गीतोपनिषत्सारोद्धारः। 'मगध । रीनीसासा । सासानीरी ! धगमप । प्रौढः ॥ १७॥ 'सागपनीमा । सारीमधसा । साप (1) रीध (1) गनी (1) मसा (1) सरिंगरीसा । गमपमगा । पधनीधपा । सानीधनीसा । धपमपधा । मगरीगमा । साम । रीप । गध । भनी (1) पसा । साप (1) नीम (1) धग (1) परी (1) मसा। इति सन्मुखः ॥ १८॥ एवमलङ्कारा ज्ञेया ॥१८॥ मारी ग म पधनी मा सूचिकावत् सूक्ष्म स्वर आय प्रौटा प्रान्तश्चेति प्रमन. । सानी ध प म गरी मा सर्पकाय दव पतत् स्वर इति परावृत्त. १२ सारीगमपधनी सा साना मगरी सा बालचन्द्रवत् कर्मण स्वर- वर्द्धित इति निवृत्त । ३ घण्टानादवत् पूजाक्तस्वरा होयन्ते इति परावर्तक । ४ ८ सारी ग म प धनी सा गोवत्सबदमें गत्वा गामेवाभ्येति इति आक्षिप्तः । ५ कमस्वरा मुक्शवत्परः परेण प्रकाश्यते इति उद्वाहः । कमरवराः पिपुरसत् पितु पुन स एव पिता तस्यान्य. पुन इति क्रामक । ध्युग्क्रमस्वरा विजयिनृपवत्स्वस्थानस्थः पृटस्थान्देशान्मन्दं२ सर्वान्भुनक्ति (इति) मम्प्रदानः।६ व्युत्क्रमस्वराः पूर्वजवत् युद्धान्२ प्रकाशयन्ते (इति) उपलोलक । ८ च्युत्क्रमस्वराः राज्यकमवत् पूर्वपूर्वराज्यं गृहाति इति बहुमान १० 1. P. omits danda marks and reads धगम for धगमप. 2. According to H. P.-सागनीसा। सारीमधमा । सापरोध। गनीमसा । सरिगरीया गमपमगा। पथनीया। मानांपनिमा । धरमपधा। मगरिगमा। मामरीपगधमनी । पसामाप । नीम । धगपरीममा । इनि ममुखः ॥ १८ ॥ - ·तृतीयोऽध्याय । व्युत्क्रमस्वस विपरीत- क्रमस्वरा जालिकावत् इति धातकः। ११ -जालिकावत् इति 00000000 मलिनः। १२ XXXXXXXX सारीगम पनीसा सा नी गम में धनीसा विजय त्रिवलियत् हुँकारण शंवव निथा उधोतः १४ अष्टकोणं सा/री गो मम धनी सा, सारी गम यधानी सा नाडी सर्पवदू विधीतः।१५ महानाडीवत् सुबाहुः॥१६ घडीरवली सा. री री सारीगममधनीसा नीत ग ध छत्रवत् प्रौठा सन्मुस्यः। १८|| विचित्रवन्धः सा री সাঁ সমিমির্থিনীসা ग हारगुम्फ इत्यादयः कमलं। एवं सलकारानानावि- -धा ज्ञेयाः। प ·सङ्गीतोपनिषामारोद्वार । ७३ छत्रचकासिशङ्खानजालीगोमूत्रिकादय । 'स्युविचित्राणि चित्राणि बुद्ध्या कार्या तदाकृति ॥ १२६ ।। 'क्रमव्युत्नमविन्यासादन्योन्य स्वरयोगत । जायन्ते बह्यो भेदास्तेऽस्मिन्नष्टादश स्मृता ॥ १२७ ।। एवमष्टादश प्रोक्ता अलङ्कारा स्वरानुगा । न्यस्ता अमी प्रपन्धस्थकरणे स्वरपूर्वके ॥ १२८ ॥ पाटाना करणे चेयमेव रीतिर्मता हिता । "अष्टमाद्योत्थपाटाना योगात्तत्स्वरबद्भवेत् ।। १२९ ॥ अष्टो ते भृतरा( भुगला वशो' वीणापट्टाउजो तथा । 'मृदगतवि( त्रिपाली तारकास्यतारो स्वभेदिनी ॥ १३०॥ इत्यलकारस्वरकरणपाटकरणानां लक्षणम् ॥ स्वरकरणसुदक्ष पाटनन्धैक्धुर्य म्बरनियमितरागप्रोढभेदप्रवीण । मरसवचनगुम्फो गीतनिर्माणय स हि भवति यशस्वी सनराजा सढम्म ॥ १३१ ॥ इति श्रीमरधारि( गच्छमण्डन )ीराजशेखरसूरिशिष्यवाचनाचायश्रीमुधाग्लशविरचित स्योपश- सङ्गीतोपनिषदन्यसारोद्वारे गणम्बररागादिप्रकाशनो नाम तृतीयोऽध्याय ॥ ३ ॥ छ । I H & K --मवाचनाणि विषाणि युद्वया गाया तदाहान ॥ 2 H&K-अमविरमावेनामादयाय. 3 P-मणदशे स्मृता । H in margin आम्मन्-प्रथ 4 H8K-अवधास्ते करणे 5 H &K-चैयाम 6 H & K-अण्वाशादिपायां 7. P-अटी त भुगारशी H-ते. 8 P --मृदंगनिदीतीर १० ·चतुर्थोऽध्यायः । सरभसमिरिताना नाकरोगागनाना 'ततघनशु(सु)पिरास्यानद्धवाद्येश्च नृत्ये । 'त्रिभुवनन्नताया सोरयकृय स्राण्या' समयमरणभूमौ वीतरागो मुदे स ॥ १ ॥ अथ वाद्यानि स्थ्यन्ते 'यन्धा वणाश्च तद्भवा । वाद्यानीह चतुधा म्युस्तज्जा वणाम्त्वनेक्धा ॥ २ ॥ तत वीणादिक वाद्य तालप्रभृतिक धन । वशादिक तु शु(सु)पिरमानद्ध मुरजादिकम् ॥ ३ ॥ केचिदूचुत्रिधा वाद्यमड्क्याल्ड्ग्यूिग त्विति । पुकापुटतारगात्रयन्त्राणीति तु पञ्चधा ॥ ४ ॥ I 2 3 5 P-ततघनमुापरानद्ध. H-निभुवन ननिताया H-मुवाण्या P-पधाद्वाय Cf पञ्चधा च चतुपांच विविध च मन मते । काम्य मन त्यात पचधा वाद्यमेव च ।। मुपिर च धन व चमगद तथैव च । तगान पुरा प्यान पधया वाचणम् ॥ चतुर्विध दात्तरेन- आवद्ध बनमा ध्यान पन मुधिर तथा । एवं चतुर्विध वाद्य दात्तरेन प्रकीनितम् ।। नारदमने नु चामण नानक चा घन च विविध मतम् । एव विधा नारतम्य मन वाद्यम्य रक्षणम् ॥ NT quoted in Bharatakosa P 599 According to Bharata raha is fourfold ·सङ्गीतोपनिषत्सारोबार । आहतोऽनाहतश्चेव दण्डाहतकराहतो । वाताहतश्चेत्यथवा पञ्चशन्ना' उदीरिता ॥ ५ । तते वीणादिके वीणा पिनाकी किन्नरीमुम्वा । पिनासरी सधनुम्तुम्बा किन्नयों द्वितितुम्पिका ॥६॥ वीणास्तु देवमीणाधास्तान्त्यिमा नादपूरिता । शिवस्य वीणानालम्बी सरम्बत्यास्तु कच्छपी ॥ ७ ॥ विश्वावसोस्तु बृहती महती नारदस्य च । कलावती तुम्बरोस्तु गणाना च प्रभारती ॥ ८ ॥ तथा घोपरती वीणा विपञ्ची कण्ठकृणिका । वल्ट की ब्रह्मवीणेति वीणाभेदास्स्वनेक्श ॥ ९ ॥ वीणाम्त्वेकतन्याद्यास्तन्नीसडख्याङ्किताभिधा । एकविंशतितन्न्यन्ता मानल्यो देवता अपि ॥ १० ॥ एकतन्त्री द्वितन्त्री च त्रितन्त्री सप्ततन्निरा । एकविंशतितन्त्री चेत्युत्तमा मध्यमापरा ॥ ११ ॥ भजते सर्वपीणामु सेकतन्त्री प्रधानताम् । ब्रह्महत्या हरत्येपा दर्शनात् म्पर्शनादपि ॥ १२ ॥ दण्ड शिव शिवा तन्त्री नाभिभूनाभिरच्यते । तुम्न विष्णु करा ब्राह्मी वामुन्दिरसम्वत ॥ १३ ॥ I Cf --अनाहत आहतश्चेति स नादो द्विविधो मन । x x 2 मोऽन्याहत पायो नास्तु परिकार्तित । नयवायुनचर्मण्यरोहशारीर जास्तथा ॥ ७ ॥ - महातमकरन्द, १४७, १२ P-देववाद्यावास्तिमा Bharatakesa, P 629 reads--चीणामु दवाणाद्या विशेया नादपूरिता । For different lists of वाणाS see Bharata kosa, pp 628 29 P-वीण नारसी वीणाऽनारम्बी acc. to Bharatzkesa, p 62g 5 P-कात्री प्रधावताम् । 3 4 P-तु ·धनुयोऽध्याय । स्वरान्मामान्मुर्छनाश्च तारारप्तिश्रुनीम्नया । मसाध्य तस्या रागास्तु सर याया( ) मुधुद्धिभि ॥१४॥ म्बरमाधनसम्यान विन्दुमतादण्या । वीणया निर्मिताभ्यामो नाट शुद्धिकर पा' ॥१५॥ गुरूपदेशादन्येऽपि भेटा वाद्याश्च कौतुकान् । सभेपानाममात्रेण वक्ष्ये भेटास्तु कस्यपि ॥ १६ ॥ 'क्याडो 'वृटयाइ उन्दो धारा ची। कसारो हाफ पेति तिरिषो यदणिनि ॥ १७ ॥ वयणि कोमरिम्तीपिश्चापिभरितपरिती । 'ओहर 'प्रसरत्राण प्राणाद्या" वैशिया मता ॥ १८ ॥ घात पातश सलेम्पो रेखोल्डेन्या च लेखरा । घोपोऽ"द्धारी रेसो भेदा एव घना मता ॥ १० ॥ आल्शयोऽप्यथ ज्ञेया व्यक्ताव्यक्तात्मरामा । परकारदेशार( ) शुद्धा सारता तथा ॥ २० ॥ 1 2 Also see I malsana anis mepra putheta (GOS No 131) for वीणा P omits thus verse H&K-पत्ताडो Bharatarosa (quoting our U 17-18, under वीणाप्राणा , on p 628)-पाड P-कनाडा 3 P-बोटवाट Bharatakosa,-बुटवाड 4 P-वैकुटी H-वाटी Bharatakoka-चोरी 5 H &K -काले हपि P-कारी हा(५) Bharatakosa---यवागे होमगुरेति 6 H &K-तरिता P-तिरिपा Bharatakesa-तिरपो 7P-चढणिलि H & K -वाणिवलि Bharatakota-वहणियलि. 8 H&K-आहर P-उहर (or आइर Indistinct) Bharata kosa-तुहर 9 P H & K 10 प्रसर P-प्राद्या Bharatakosa-~प्रहार 11 H-पोईकरी- ·चतुर्थोऽध्याय । वाद्यानि सुपिरे चाथ वशशड्सश्चभुङ्गा । भेरी शृङ्ग बसुरी च मुग्ववाद्यान्यनेस्य ॥ २९ ॥' वैणन गादिरो दान्तश्चान्दनो रक्तचन्दन । आयम काम्यनम्तारो भवेद्दण्डश्व हेमन ॥ ३० ॥ म्याटिरो वर्तुल १क्ष्णो ग्रन्थिभेदवणोज्झित । यनिष्ठागुलिपिम्नार गर्भेऽम्य सुपिर मतम् ॥ ३१ ॥ त्यक्त्वा च तर दण्टे त्रीण्यमुलानि गिर स्थलात् । मुक्तास्ता(क्वा पृना रसुपिर कार्यमगुलिमम्मितम् ॥ ३२ ॥ द्विहस्ताङ्गुरियाद्यानि दण्डप्रान्ते द्वितीयके । एकागुरान्तराणि म्युछिद्राण्यन्यानि सप्त च ॥ ३३ ॥ 'तान्यष्टो बदरीणीनमशानि भवन्ति हि। नादतोमारुतम्य निर्गमाय कृतानि तु ॥ ३४ ॥ भनन्ति मुग्वान्ध्रम्य ताररन्ध्रम्य चान्तरे । 'एयैकाङ्गुलियुद्धा म्युर्वंशाश्च द्वादश क्रमात् ॥ ३५ ॥ 'द्वाविशत्यगुरमित वा यावद्भवन्त्यमी । अधिम्पष्टश्रुतित्याचे चशा नोत्तास्तु नीरसा ॥३६ ॥ I 57677. 3 Tor 31969175 according to various texts, see, Bharatakoša, P734 P-राक्वन्दन Tor 4 ind its varieties according to Kumbha and others see, Bharatal ośr, pp pp 934 ff P ormats from here upto 1 320 and कार्यमारिसाम्मतम् is read in 3rdin P P-तामण वरीचीन-HAK -नानिगा यदिराचीन H & K - एकाहुमिमा P-एमागमा Acc to Somesvara (quotel in Bharalakośa, P 577) the maximum length is 18 1ngulas 5 6 ·५९ सङ्गीतोपनिषत्मारोद्वार । जयो नपाङ्गुरो ज्ञेयो विजयो द्वादशाङ्गुर । त्रयोदशाङ्गुले नन्दो महानन्दश्चतुर्दश ॥ ३७ ॥ अमी 'प्रशस्ताश्चत्वार सरङ्गा सरसा इति । पुकाश्चतस एतेषा तासा सजा( ) क्रमादमू॥ ३८ ॥ दरला चिरला चव पोरा प्रोढा च नामत | इरा सूक्ष्मनादा म्याद्विरा योतिरन्विता ॥ ३९ ॥ पोरा तु काहानाटा प्रौढा रङ्गविनाशिनी । घनत्व 'मुम्वरत्व च पूरत्व पत्कृतेर्गुणा ॥ ४० ॥ इति सुशिरे वंशलक्षणम् ॥ अभन्न गड्खमुत्ताननाभिक सागरोद्भवम् । एकागुल तस्य मुग्वे रन्ध्र गन्दम्य कारकम् ॥ ४१ ॥ इति रावलक्षणम् ॥ भुगरा ताम्रपटिता गोपुन्छामारधारिणी । प्रलम्माहुदण्डाह्रीं' वाद्या महरकर्मसु ।। ४२ ॥ इति भुङ्गलालक्षणम् ॥ नृपाद्य भरेझेरी भद्रा कालनिदिनी । धत्तरकुसुमाकाराऽवण्डा प्रौदनिनादिनी ॥ १३ ॥ इति भेरीलक्षणम् ॥ महिपशृङ्गज श बकाकार च' तत्तनु । 8 I 3 5 P-प्रशम्या० 2 P-यमादध P-व्यानिगना H&K-ज्यानिराद्धता HAK-परच H & K-समुनानं मुनाभि I or remarks of Somcsiara Kumbha and Nanya on Sankha see Bharatakosx p 654 HAK-सस्य H & K-बाहुराडाँगी मुराग भूगळ in Gujarati ror भेरो, see also, Bharatakost, p 443 and p 902 P-वाकार पतत्तनु | H-काकार च नगनु । 6 7 8 9 ·८० चतुर्थोऽध्याय । श्याम सूक्ष्माग्रवदन गोपनाद्य त्रुटत्म्वरम् ॥ ४४ ॥ इति शृङ्गलमणम् । वंशवद्वसुरी ज्ञेया वशखण्डा' समागभृत् । गोपप्रियानेसविधा याद्या साहिधृतामपि ॥ ४५ ॥ इति वसुलीलक्षणम् । काहला श्वापच याद्य तुररीय तु नाधगम् । रणवाद्य मधुकरी 'चाम्यन सुपिर विदु ॥ ४६ ॥ इति मुपिरवावलक्षणम् । 'मुरनादिपदानद्ध तद्वाद्यमथ वच्म्य । "मृदङ्गढक्कानिम्साण त्रिवलीपटहादिकम् ॥ ४७ ॥ 'मुरजन्तु मते जैने जात शसान्महानिधे । रोके तु स्वयमीशेन स वाद्यो मुरन कृत ॥ ४८ ॥ कथं रुद्रेण तद्वाद्य मुरजाख्य विनिर्मित । कथ पाटभना वर्णा न्यस्तास्तस्मिंश्च वन्धिनि ॥ १९ ॥ "कैरासादो स्थित रुद्रमन्यदा ध्यानतत्परम् । जात्वा म्वघातसमिति तत्रागान्मुर नासुर ॥ ५० ॥ प्राप्तब्रह्मपर मा तु न हन्तु कोऽप्यर पर । मते हात्तपोयुक्तादतम्त पातयाम्यन ॥ ५१ ॥ I 2 3 5 6 P-वशसइममागमृत्) H-वशदडा P-साहिमतामपि ॥ ४५ ॥ दात मुलभणम् । P-मधुकरी पास्यन 4 H,-मानादि P-नद्वाक्यमवम्यह। H -महाका मानि स्थानतिवर्गपहादिकम् ।। P--मृहकान वायनिवर्गपरहादिकम् ॥ H-मरम्सु 8 H-केगशादी P-काश्य पुर। 7 9 ·सतीतोपनिपन्सारोद्वारः। विमृश्यैवं तयोविनरूपं निर्मापयन्मधु । तत्र कैलासगिम्बरे बने बहुतरौ च सः ॥ ५२ ॥ ध्यानं विसृज्य रुद्रोऽपि पश्यति स्म तपोवनम् । तपोलोपि च तज्ज्ञात्वा तत्कृतं ज्ञानचक्षुषा ।। ५३ ॥ तपोलोपिनि तस्मिन्तु कुपितो निर्ययो ततः । रुद्रो रुद्रमनास्तं च दृप्ट्या प्रोवाच राक्षसम् || १४ ॥ तपोभगोद्यमं कृत्वा रे रे रक्ष क यास्यतः । प्रजनियुक्त एवायं युयुत्सुर्हरमापनत् ।। ५५ ॥ 'स चिर योधयित्वा तं पशुमारममारयत् । काटपापयदि (ण्यद्धि होनं तद्देदं कृत्वात्य अद्भुवि ।। ५६ ॥ शिवे स्वस्थानमायाते सादं तदेहपञ्जरम् । उत्पाट्य मासरोभेन गृधेनीतं नभम्तले ॥ ५७ ।। मासं तन्पारस्य ते किश्चिद्भुक्त्वाऽतिभारतः । 'पातिते स्वमुपेभ्यम्तन्सान्त्रं वृक्षोपरि स्थितम् ।। ५८ ॥ अन्त्रावलीभिः मलमं तरुगावावरग्नि तत् । सूर्यातपेन 'संगुप्फ चीनदं मुम्बद्धये ॥ ५९ ।। निम्मासन्चात्तदन्तस्तु मुपिरं वायुयोगत । मनायमानं 'श्रीकप्टः मु(शु आवाध वने अमन ।। ६० ॥ तन्छन्दितं ममामय श्रुतिसौम्यकरं परं । पानुकात्र गशम्नं ददर्ग तथा पिनम् । ६१ ॥ रिमनदिति तद्रूपं पश्यन्मन्नार तं गिर । विचिन्त्य म्यहतं पूर्व वामहम्नेन चाम्गन् ॥ १२॥ I. P.-मा 2. I.-गुभिरं बोपरिका 3. P.-. 4. I.-संग. 5. P.-मस्ति। 6. P.-. 7. P.~-मुगा । 8. P.-दर. 9. P.-गे.

·चतुर्थोऽध्याय । विशेपशब्द उत्पेदे ता इत्यस्मिन्सनादकें। मौतुकाद्दक्षिणेनापि करेण प्रहत तत ॥ ६३ ॥ उत्पन्नो धीत्यय शब्दस्त जघान पुन शिर । करेण वामेन परो जम्भे 'या इति स्फुटम् ॥ ६४ ॥ दक्षिणेन करेणापि मुरजाच्च पुनर्हतात् । जजे तमित्यय शन स चाथ' स्वाश्रय ययो ॥ ६५ ॥ कियत्यपि गते काले 'प्रावृद्धो(डतो) समेऽन्तरि । विज्ञप्त शम्भुरुमया नोटजकृते तदा ॥६६॥ 'पलाशसर्ग(ज)पाणा शाड्बलाना निमेशनात् । गणेभ्य कारयामास शर्वस्तमोटज ननम् ॥ ६७ ।। एकदोटजपत्रेषु शुप्केषु परिपातितान् । नवाळेनाम्बुनिन्दृम्तु' शुश्रानोमायुतो हर ॥ ६८ ॥ उक्त च शिवया स्वामिन्पत्रेप्पासारयोगत । सञ्जाता यादृशा शब्दास्तादृशान्थापय छचित् ॥ ६९ ॥" इत्युक्ते विमृशन्नीग स्मृत्वा मुरजमोमिति । ऊचे च" पूर्ववृत्तान्त तच्छब्दाम्तन च न्यधात् ॥ ७० ॥ ते शब्दा कीदृशाम्तन क्थ न्यम्तास्तु मर्दरे"। तत्प्रसङ्गेन तत्पाणौ उत्पन्ना कीदृशास्त्विति ॥ ७१ ॥ I P-ते इत्यारमासमादक 2 P-ग्रहतात्तन । 3 P-था 4 H-चाप्य Cf पुरा मुरामुर भित्चा भगवान्दवकामुत । तको दरमादाय मदर कृतवा भाव ॥ etc from चिस quoted in Bharatakosa, P 499 5. H-प्राविडता 6 P-समतरि 7 P-पराशसप्र. 8 H-सर्व. 9 10 P omits this verse II H-ऊचर 12 H - मले I3 P- पाण्योरुपमा H-स्नत ·सङ्गीतोपनिषत्सारोद्धार । ८३ तद्यथा- 'तबड दरगड | धिम्(क)ड दरगड | ताधिकइ । दाधिक्कड । दरगड । धिद्धिकड़ । तातकड । दरगड | तबड । दाधिकड । दरगड । धिक्कड । दरगड । दरगड । ताधिथ(रथ) है। शुप्फपत्रोद्भवा पूर्वमुत्पन्ना मुरजेऽपि ते । उक्ता शब्दा पञ्चत्रिंगदथ पाटा रोद्भवा ।। ७२ ।। नागनन्ध स्वस्तिमश्च शुद्धाख्य म्यादरमक' । समखली (समस्वी) चेति पञ्च मुख्या पाटा प्रमीर्तिता ।। ७३ ॥ प्रत्येर 'पञ्च सप्तेते पञ्चत्रिंशद्भवन्त्यत । नागपन्धश्च पणन एका एक्मरा तथा ।। ७४ ॥ 'दूसारा चेत्र सन्चारो विचारो नागनन्धगा । अथ सप्त स्वस्तिकाद्या स्वस्तिो चलिमोहल || ७५ ॥ पुल्लविश्वेपफश्चेव चारश्च निनिषण्णा। ग्वण्डनागश्च विश्वास शुद्धाद्य सप्तक त्वयं ॥ ७६ ॥ "शुद्ध म्यात्म्बरस्फुरणा' उत्फुल्ला" सुप्रियो दम । नमारो मानरल्ली म्यादमी थारमासप्तक्म्" ।। ७७ ॥ अल्मक शुद्धझपो विश्रामो" विपमाग्वरी (विपमम्सी) । आनन्द शुचिम्म्फुरणा समग्वल्यादिक तत ॥ ७८ ।। P-सप्त I P rends-- तक दरग । धिक्कत दागर ताधिक्ड दाधिकई दरगड घिद्धिका दातबड दरगर ताड दाधिक दरगदरगाह तापिथो उद H-पाटक्रोद्वा ॥ 3 H-गुद्ध म्यादयामा । 4 5 P-दृमरा 6 P-विनिपिणिक 7. H-त्था 8. H-गुद 9 P-स्फुरण IC. P-उछग. JI H-स्यादमी नक्सप्तकम् । 12 H-विधामा 13 P.-विपमान (1) सरी ·सङ्गीतोपनिप सारोद्धार । ननांगड । गिडदाग ।। पणव ॥२॥ डिदि डिदि । ननग्डिदि ।। एक्सरा ॥ ४॥ नखु नखु॥ दूसरा ॥५॥ ख च ट स्टि। सचार ॥ ६॥ 'धिस्ट धिकट। विचार ॥ ७॥ १॥ थों गि। स्वस्तिक ॥१॥ "धों हंत ॥ वलिकोहल ॥२॥ "थों गिणि। थों थों गि॥ फुल्लविक्षेप ॥ ३ ॥ "थुदि गण ॥ चार ॥४॥ किट थों ।। विनिपि(प)गणक ॥५॥ थों गि खे खे" ॥ खण्डनाग ॥६॥ थिरकट थो" ॥ विश्वास |॥ ७॥२॥ "नहि ग्यर्हि गि। शुद्ध ॥१॥ ननगि खहि ॥ म्वरम्पुरण ॥२॥ ननगि नहि नहि ॥ उच्छा ॥३॥ डिदि डिदि खहि ॥ सुप्रिय" ॥ ४ ॥ थॉगि खहि ॥ दम ॥५॥ T पवन acc to i० रला.op cut p 400 2 H~-एमिरी एक्सर, दृसर etc in स. रत्ना०, p 400 3 H~सचन हिट ॥ P-पक धिकट। 5 H -या गि ॥ सप्तिक । 6 P-धौत हत ॥ बलिकोहर ॥ 7. P-थों गिण. 8 H-घुदि । गणचार । P थुदि गण चार। १ H-विनिखिन्नद । IO P-या मिसेस। 11. P-घिर कह था । 12 H- खहिंग। 13 P-ननाग नसरि सहि । 14 15 H-भोगि सहि। H-माप्रया ॥

·८६ चतुर्थोऽध्याय । ग्डिढि तत्ता॥ नकार ॥ ६ ॥ "धिद्धि । मानवल्ली ॥ ७॥३॥ ननगिड ग्रिडि दा ॥ अरमा ॥ १ ॥ थुदिगण कत्थउ ।। शुद्धरूप ॥२॥ तकि धिकि ॥ विश्राम ॥ ३ ॥ टगु टगु टगु नगु । चिपमखल ॥४॥ तत्तत्त कट ॥ आनन्द ॥५॥ झे टिगु डि' । शुचि ॥ ६ ॥ तत्त गट धिद्धि कट ॥ फुरणा ॥ ७॥ ४॥ नगि झं नगि झें ॥ समखरी ॥१॥ "गिद्दि गु गिद्दि गु॥ विकटा ॥ २॥ तक्त्थउ धि॥ सुघटा ॥३॥ झं दथों ॥ अवघटा" ॥४॥ 'तन्डि तत्ता । तद्धि तत ॥ मगिदि नगि ॥ अडुखली ॥६॥ थरकट | थरक्ट । अनुच्छल्ला ॥७॥ पाटा अमी मृदङ्गस्य पञ्चत्रिशदुदाहृता । अन्येऽपि ववो भेदा कर्तरी समातरी ॥ ८० ॥ समनग्य पाणिहस्त स्वस्तिक (को) भ्रमरादय 1 हस्ताभ्या वाद्यरीतिश्च नोत्ता ग्रन्थगुरत्वत ॥ ८१ ।। हस्ताम्या वाद्यते वाद्यमतम्तद्देवता' ब्रुवे । अगुठे दैवत ब्रह्मा तर्नन्यामधिप शिव ॥ ८३ ॥ P-इदि तत्वत्ता। -विधि मानकरी H-धुदिगण क्यउ 1 गुद्धरूप। 4 P-झेंटिगुथि H - गिद गु गिड्डि (१) गु विक्य । H-अवघटदा 7 P-तद्धि तत्ता तद्धितत। P-आ() खली p ~हस्ताभ्यां वाद्य वाच्यमतस्तदेवता H.-- मतस्ता देवता शुभा ॥३॥ 2 3 5 6 8 9 ·८७ सङ्गीतोपनिषत्सारोद्धार । मध्यमाया प्रभुर्विष्णु 'सर्वदेवा त्वनामिका । *मपिस्थान कनिष्ठा स्यात्सूर्य करतलाधिप ॥ ८४ ॥ मृदङ्गो मर्दस्तूर्य मुरज शिवनिर्मितम् । तूर नद्ध महावाद्य द्विमुख पाटमागर ।। ८५ ॥ स्द्रेण नाट्यनृत्यार्थ वाद्य मुरजसजया । निर्मित कोतुकादेव तत्मजा कल्पिताम्विति ।। ८६ ॥ वाद्य लोककृते 'चान्त सुपिर काष्ठज तत । चर्माचनद्ध द्विमुख त तन्मुरजाति (ति) ॥ ८७ ॥ 'वसास्थाने निर्मिताश्च चर्मणो 'वधिका इमा । 'गगायमुनके मुख्ये नागपाशाभिधा परा ।। ८८ ॥ एपमान द्धवाद्ये मुरजात्य प्रकीतितम् । साम्प्रतं शेपवाद्यना किञ्चिलक्षणमुच्यते ॥ ८९ ॥ इति मुरजलक्षणम् ॥ चमनिमुखा ढका प्रायेण भूपतेहिता । "नि स्वनो भूपतेर्वाद्य राज्यकार्येषु वाद्यते ॥ ९० ॥ वज्राकृतिस्तु ति(त्रि लिमुिखा नृत्यवाद्यगा परहा "मार्गदेशाद्या भूपदेवगृहादिषु ॥ ९१ ॥ "आउजी रोकभाषाया "धाउजयश्च खाउजा( खदाउनपचाउजो)। मता पट्टाउजश्चेति स्वस्वनामानुसारिण ॥ ९२ ॥ 12 I 2 3 4 6 8 H-मदवास्वनामिका । P-झगिरथान P.-करतराभिध ॥ P-ते वा()त 5 P-सास्थान H-वधिवास्त्विमा 7 P-~-गङ्गायमुनिके 9 P--एवमानवायदा Huses #1 for everywhere above P-नि स्वानो नृपने. 12 P--तृयवाद्यमा P-माऽम. P-आउजो 15 P-संधाउन पटा प्रता H-मुख्या I0. II. 13 14 ·८८ चतुयोऽध्याय । संथा नावानि दोनमुन्यानि तु । टमा चटारी नैव उरडि' पादचारिणाम् ॥ १३ ॥ नथा टमको युग 'दुद्दी उर्ग पट । चनांनदान्यन्यान्यवान मफगन्य नि)॥४॥ इति आननाघलक्षणम् ॥ स्यामायागादिष मान रूपं यति पुटम् । वापामा पनिगनि 'म्पयन्यानरपादनः ॥१५॥ न्यादि सन्मयानोन, मन्येऽन्निन्याहुनामयार। 'थापादनीयों मेप तपपधारपि ॥ १६ ॥ गुन्न ।। मिन्नगाव नु मतभ्यामरगया। मोहमपायमानि(ननि) विषा॥७॥ स्वपापिगम्यानपापानि नानि গানশিন প্লন। "गाने गोप्य मदो ग्मी र गत्य मोम-iri" ॥ १८ ॥ th MitereasnarizimpreraRATuralafai rintervie AIIT म पो 1 1-tra 3 - * १ । ' H- Entra. wallpan ·पञ्चमोऽध्यायः । प्राकारत्रयभूषिते मणिचिते यद्देशनाभूतरे सङ्गीतनयतत्परखिजगतीलेर सोऽजनि । सच्छत्रितयोपशोभिततनू रत्नत्रयोद्योतक 'स्तस्या प्राप्तिसुबोधिदो जिनपतिर्देयादमेया मुदम् ॥ १ ॥ यम्मात् पञ्चेन्द्रियप्रीतिर्भवेच्च दु खविस्मृति । सदा सौन्यार तत्तु नृत्य मूलदथ नुने ॥ २ ॥ प्रवेशे तीर्थयात्राया तथा भृपाभिपेचने । विवाहे पुरनन्माये उत्सरे नृत्यमिप्यते ॥ ३ ॥ 'इन्द्राभ्यर्थनया पूर्व वसिष्ठाय महर्पये । उपदिष्टा 'नृत्यविद्या ब्रह्मणा ज्ञानमूर्तये ॥ ४ ॥ नृत्य सम्यम् परिमाय स्वपुत्राणा शतेऽपि तत् । निवेश्य तच्च पुरेभ्यो धारग्रे स यदर्शयत् ॥ ५ ॥ गतपुत्रयुतो गत्वा स्रष्टुगदेशतस्तत । दर्शयामास तन्नृत्य गमाने स्वमुतेर्मुनि ॥ ६ ॥ 'इन्द्रोपरोधाचन्नृत्य रास्यनाण्डवसयुन । रम्भोशीमेन माद्या "कपि पुरैरशामयत् ॥ ७ ॥ 'नृत/ च) नरहन ज्ञेय नृत्य नारीकृत मत । तथा नाट्य नाटक च नरनार्गनिनिमितम् ॥ ८॥ 1 P-तस्याप्राप्ति 4 - यानात P-दमदा H-यावदा P-दापरदार H- P-इन 3 5 7 १ P-न्द्राभ्ययनया H-तापा ·सङ्गीतोपनिषत्सारोद्धार । कपोलो 'चिवुक चेत्युपाडा पडपि नामत । ग्रीवासो पृष्ठमुदरमूरूजवायुग तथा ॥ १९ ॥ प्रत्यङ्गा पडमी जेया शीर्षभेदा मादथ । शीर्ष दृग्दर्शन तारापुरभूनासिकाधरा ॥ २० ॥ कपोले 'चिदुक चेव वस्त्र रागश्च (वस्त्ररागश्च) शीर्षगा । ऋमादेतान्प्रवक्ष्यामि पूर्वग्रन्थानुमारतः ॥ २१ ॥ रोचित च परावृत्तमवधूतमधोमुग्यम् । निकुञ्चित तथोत्क्षिप्तमञ्चित रोलित शिर ॥ २ ॥ परिवाहितमाधृत धृतमारम्पम्पितो । त्रयोदश स्यु गीपाणि तेषा रक्ष्माऽथ किञ्चन ॥ २३ ॥ I 2 P.--.युत - 3 5 P -विजुक बन्युपागा P विमुक चनरागबन तुपा शीपगा। 4 P-अचितलोलत Cf धुन विद्युतमाधूतमरधन च काम्पतम् । आकम्पिनाद्वाहत च परिवाहितमधितम् ॥ ४९ ॥ निहाचन परावृत्तमा क्षमाधामुख तथा। गोल्न चति विनय चतुदशविध शिर । ५० ॥ तियन्नतान्नत सधाननमारानिक ममम् । पावाभिमुसामलयाभा पञ्चापर जगु ॥ ५१ ।। Sangıtara nakara, 7 49 51 (Adyar ed ) Lol IV Pp 17 18 Sangıtaratı akara borrows the above verses from Bharalarnava of Nandikesvara, chp IV 204206 p92 Also cf Baratal osa p 66-~- प्रयोदश क्माण भरतमते । तद्वयाग्यातृमने चतुर्दश । नान्दमने नर । न धनुयायन पचापगाण च प्राहु । भरतस्य नयोदशकमभिमत पुन एकाददाकर्मण्यधिकान्याह । tbrd आकमित काम्पताख्य धुन विधुतमचितम् । पारवाहिनमायुतमस्त निहायतम् ।। अधामुख पराउनमा भागालत गर । अवारशावध न मानना समुदीरितम् ।। -चायन Also cl, p 66x- ·पक्षमापार रेनित 'निरनियम्यानं म्याम्पियादि। माप्रयागात पगमन नियो। २४ ॥ अधोमुझ प्रगामाती भम्पा निमितं । उपांग तथोशि मनाना निगेऽधिनम् ॥ २५॥ 'रोललागलिन व दोरानी परिवाहित । मादी तिर्यगातं धुतं पापऽय पिनये ॥ २६ ॥ भयेनारे नामपं मंगादिषु च कम्पिनं । पूसण्यष्टा गिराग्यानांटो मात्र पर तु ।। २७ ॥ इति गिरोलक्षणम्॥ भारतातीशम अन्य प्रा। गममारा गनिनिमितम् । पायनिगम गाम्मारियादिम् ।। मामानामान्य पताम् । पाश्चांकमामलेगा प्रोता ॥ -ज्यायन, तिमंदननोमने कभारतमागविल समम् । पाभिगमपन्यान्नामा गु॥ -माईदेव For Bharata & Abhinavagupta's Comm. on the samr, sce xul asasira, Vol. II (GO.S. no LXVIII), PP 3 ff. 1. P.-शिनियंग जान H- शिरसियग्यान H.-सीप्रमानात 3 H --निषेवन. +P.--प्रमाणादी 5. P.-शिवाचन 6 H-रावनागलित 7. Pārsvadeva, in his Sangitasamigasdra, f,,, refers to tlurteen types of heads but, in v. 17 and vv. 19ff , descnbes only mne vaneties, namely, आवम्मित, कम्धित, धुन आधूत, अगट, आञ्चत, निहरित, डाक्षम & अधोगत Kumbha in his Npl ara'nakoſa, 9. Yux ff gis cs 14 types The Abhanaj adarpant of Nandihesvara, vv 49-65, describes 9 faits only. 2 ·सङ्गीतोपनिषत्सारोद्वार । ९३ कुद्धा दृप्ता च दीना च हृष्टा स्निग्धा भयान्विता । सरज्जा मुकुन्ग शून्या विषण्णा मलिनाधरा ॥ २८ ॥ शङ्किता ललिता प्रान्ता केस्रा' विष्णुता (विप्लुता) चरा । जस्ता च मरिना ग्राना स्मेरा फराभिनन्दिता ॥ २९ ॥ स्थिरोद्विग्ना परिम्लाना सझामा सभयाभुता । हाम्या वीरा सकरणा शान्ता रोद्रा जुगुप्सिता ॥ ३० ॥ पनिशद् दृष्टयोऽमूस्तु सान्वर्थत्वात्सरक्षणा । इत्युक्ता व्यभिचारिण्य पूर्वा शेषा रसान्विता ॥ ३१ ॥ इति दृष्टिलक्षणम् ॥ दर्शनं चाष्टधा साचि विरोकितनिवतिते । अपलोविकितमुल्लोफ सम वृत्तानिरर्तिते ॥ ३२ ॥ तिर्यग्नीक्षणत साचि 'सम्पृह तु रिलकिन । निवतित व्याधुटित सरल त्वरलोक्तिम् ॥ ३३ ॥ 'ऊर्ध्वदर्शनमुल्लोक विकाररहित' समम् । पुन प्रवृत्त तद् वृत्त स्थिरम्थमनिपतितम् ॥ ३४ ॥ इति दर्शनलक्षणम् ॥ H-भ्रातारा For Bharata's list see Nalj asastra, 8 41 95, op cit, Vol II, PP 7 14 Also see, Bharatakosa, P 853 , Sangita ratnahara, ७ ३७५ ४३१, op cat , Vol IV, pp 135 150 Bharatarnara of Nandihessara (Tanjore, 1937) Chp IV, vv 233 ff , Pp 106 ff humbharaja Nryaratnakosa, १३ ५५९ 3 P-वृत्तानुर्वात्तते 5 P-वनकिने 6 P-अर्द्ध H-विकारसहित 8 H-त न 9 Sangitarainakara, 7 454 460 descnbes eight darśanas and calls them izrazila FIFATTUT, distinguishing them from nine Frage MIFATTT described in abid, 1 +40453 I 2 4 H-सस्यद ·१५ पञ्चमोऽध्याय । प्रवेशन समुवृत्त चल्न वरन भ्रम । निष्काम प्राकृत पातो नवम च विवर्तनम् ॥ ३५ ॥ ताराक्मेति नपधाऽधुना तलक्ष्म तूच्यते । प्रान प्रोगान्त समुद्वृत्त तु निर्गतम् ।। ३६ ॥ चिरोस्ने च चल्न वल्न तिर्यगीक्षणात् । भ्रमश्च जायते मोहे नि कामो (निष्कामो ) बाह्यदर्शनात् ।। ३७ ॥ मूर्वेक्षणे प्राकृत च 'पातोऽधोवीक्षणाद्भवेत । "विवर्तन समुवृत्त नाट्यनृत्यानुग च तत ॥ ३८ ॥ इति ताराकमलक्षणम् ॥ नवधा पुटकमाणि विश्लेप सुञ्चित सम । प्रमत विपतित च निमेषश्च वितारितम् ॥ ३० ॥ भ्रान्त च स्फुरित चपा लक्षण क्यतेऽधुना । विशेष पुटपार्थक्य वक्रीभूत तु कुश्चितम् ।। ४० ।। 1 op crt Vo) " pp 155ff These are-समम् साच अनु अशकतम् विनोकतम् उगाकतम् आरोत्रितम् प्रविलगाकतम् Bharata Valzasasira 8 105 III, op cit Vol II, p 15 gives the same classification For remarks of Vipra dasa Tema and Saradatanayn see Blaratakosa_P 269 Also see Sang tasan lyasara 6 118 121 H-निवर्तन P-नग्रत 3 P---चरन 4 P--णता. 5 P-निवर्तन 6 ताराकर्म of nine types is referred to by Bharata Natyasastra 8 g6 ff op cit Vol II P 35 Bharatakosa P 247 quotes nine arutas from Asoka where and is given for fans of Bharata Also see aftsarai, akośa I 3 77 84 where it is विश्नन 7 H-विभाग ·सङ्गीतोपनिषत्सारोदार । समं समावलोकाच्च प्रसृतं तु प्रसारणात् । विवर्तितं समुद्वृत्तं निमेषस्तु निमीलनम् ।। ४१ ॥ वितालं च भवेद्रौद्रं भ्रान्त मोहादिसम्भवम् । म्फुरितं म्पन्दितं चैतन्नृत्ये नाट्ये प्रयुज्यते ॥ ४२ ॥ इति पुटकर्मलक्षणम्' ।। चतुरं रेचितोत्क्षेपौ भ्रुकुटि पातनं तथा । कुश्चितं सहजं चेति भवेद् भ्रूकर्म सप्तधा ॥ ४३ ।। चतुरं 'त्वीपदुच्छ्वास रेचितं ररितं मनाक । उत्क्षेपश्चोर्ध्वदृष्टित्वाद् ध्रुटि कोपविहला ॥ ४४ ।। अधोगति पातनं म्याक्रीभूतं तु कुञ्चितं । सहजं च म्वनावस्थं नाट्ये नृत्ये रसेपु तत् ॥ ४५ ॥ इति भ्रूकर्मलक्षणम् ॥ The nine as acc to Bharata, Natyasastra, 8 110 ff. I are उन्मपथ निर्मपथ प्रसूत कुचितं समम् । विवर्तित प्रस्फुरित पिहित सविताडितम् ॥ १११ Natyasastra, Vol II (GOS ), p 15 Also sec, Sangitaratnałara, 7 440-446, op cit, Vol IV. pp 153-155 Bharalakosa P 371 quotes Vema who reads like Sirngadeva, वितारितम् for विनारितम् Iss of Natya sastra give I सावतारिकम् & मविनाग्निम् for विनााइतम् quoted from the text Also see, Ariyaratnakosa, I 3 67 68 P.-तापदुस्वास 3 H-चरित H--1 I or similar types of sce, \anya sastra, 8 119 128, op cit, Vol II pp 16-17 The रगभारत्रयाउन of each of these sesen FRÁS is also given Also, see Sangtaratnakara, 7 132-439, op al, Vol IV PP 151-153 Ilso, Bhara'atosa, P 449 4 5 ·९६ पञ्चमोऽध्यायः । विकृणिता च निमृता विकृष्टा सहना नता । सोच्छ्वासा' चेति कथिता नासिका षड्विधा बुधे ॥ ४६॥ विकृणिता जुगुप्साया निभृता निश्चला क्रमात् । विष्टा चाभ्यसूयाया प्रसना सहजा मता ॥ ४७ ॥ नता श्लिटपुटा शोके सोन्झासा हर्पयोगत । नृत्ये नान्ये प्रयोक्तव्या नासिक्य रसेप्यपि ॥ ४८ ।। इति नामालपणम् ॥ सन्दप्टक निसर्ग च शिष्ट च परिवतितम् । वेपित चापि रोपादौ 'पञ्चधाऽधरम तु १४९ ॥ इत्यधरलक्षणम् ॥ कुञ्चित कम्पित पुल क्षाम पूर्ण समम्तथा । कपोर पइविधम्येन वामो वा दक्षिणोऽपि वा ॥ ५० ॥ 1 3 4 b 7 P-साखसा P-मात्रामा Cf कता मन्दा विष्टा च सोच्दासाथ विराणता । स्वाभाविका चनि बुधै पाड्या नामिग स्मृता ।। १३० ॥ -Matyasastra 8 13off, Vol II p 18 Also see Bharalakosa, P 330 quoting Vspradasa and Sangat ralnakara, 7 465-470 Vol IV PP 160 OI H-परिवर्तित 5 P-पधाधारवम H-1 Ci Bharatı notes six karmas of 317 ind also cypluns their uses in Aathasastra 6 141146 They are- विवतनं कमनं च विसर्ग शिनगूनम् । मेर समुद्र पर क्माभ्यधररवतु ॥ Aahasastra, Iol II p rg Singades a in lus Sungi araludtara 7 448 495. bis es tuo opinions, first which follows Bharati and the sccond which gives only four types of 175 Also see Waralansa, p3 for quotations from Kumbha Somest arn and Asokamalli 8 H- ·सङ्गीतोपनिषामारदार । कुञ्चित. शीतभीत्यादौ कम्पितो रोपभाषणे । फुल्लो हर्षे तु रोगाटो धाम पूर्णसमौ सुस्वात् ।। ५१ ।। इति कपोललक्षणम् ॥ रोहन कुट्टन दष्ट खण्डन (चु)किन समम् । छिन्न च सप्तधा कर्म चिबुक्स्याथ लक्षणम् ॥ ५२ ॥ रेहन लेहरेहादी भीतत्रम्तेषु कुट्टनम् । दए तु दन्तदष्टाढौ खण्डन रोदनादिषु ।। ५३ ।। 'यु(चु )धित जृम्भिमादौ च स्वभावेषु सम मतम् । व्याधी भयादि छिन्न व्यवहाराश्रित च तत् ॥ ५४ ॥ इति चिमुरकर्मलक्षणम् ॥ . 3 5 7 P-च Cf क्षाम पुत्र च पूर्ण च काम्पत कुञ्चित गमम् ॥ पविध गण्डमाइण्मस्य लक्षण मुध्यत । Natyasastra, 8 136-137 Vol II p :9 One of the Miss of Natyasastra reads qui for qui Also see, Sangitaratnakara 7 461-465 and Bharatakoša, P 107. H--कुरित 4 H-वाचत H-तु P-भयादपु Cf najza sastra, 8 147 153, but Sangitaratnakara, 7, 496-502 gives युट्टनम् , सण्डनम् , छिन्नम् , चाक्तम् ग्रहणम् , गमम् , दण्म् & निर्माणम् among 417AS whereas it gives the following cight var neties of चितु- रिहाष्ठदन्नाशयया चितुर लक्ष्यत तत । उक्तमाय मुसार्थ तु पाये स्यानुसारत ॥ ५.७॥ व्यादीण वन्ति वक महत चग्गहनम् । सुरिन वाल्ल रोग्म चिकमाया ॥ ५.८॥ Sangitaraina! ara Adyar ed, Vol. IV PP 173 ff Alsoct --प्यादीगं वामत व सहत चरमहनम् । सुरिन चान गेलम चिकमाया । Kumbha quoted in Bharatakota, P. 215 ·पशमोऽध्याय । प्रमन्न सहज रक्त श्याम वक्त्र चतुर्विधम् । प्रमन्नमद्भुतप्राप्तौ सहज तु स्वभावजम् ॥ ५५ ॥ रक्तमन्युग्ररोपादो श्याम दु खादिसम्मृतौ । एव 'स्वभेदयुक् शीर्ष प्रथमा प्रमीर्तितम् ॥ ५६ ॥ इति सभेटप्रथमाङ्गशीर्पलक्षणम् ॥ गिर मानुगानीति श्रीवास्ाणि तानि तु । ज्ञेयानि तद्विचारने रसे कण्ठे च' तानि तु ॥ ५७ ॥ इति ग्रीनारण्ठस्वन्धलक्षणम् ॥ द्वितीयाङ्गस्य हस्तम्य सजा लक्ष्माप्यथोच्यते । हस्तकमाणि चारश्च क्रियानाहादिहस्तका ॥ ५८॥ अथ श्लेपो दोलन च रक्षा विक्षेपधूनने । परिमहाकर्षणे च 'वियोगाच्छेदन ध्रुवम् ॥ ५९ ॥ तर्जन स्पोटन यान "पार्थक्य विरतिभ्रम । वृत्ति प्रवृचिरुवृत्तिपन चेति विंशति ॥ ६० ॥ हस्तकमाणि चैतानि युज्यन्ते नाट्यनृत्ययो । एषामन्वर्थनामत्वान्न लक्ष्म पृथगीरितम् ।। ६१ ॥ इति हस्तफर्माणि ॥ ज्यायन quoted in Bharatarosa p 215 however, follows Bharata and our text H-सस्मृत H-~-स्वभावयुक This has been described under मुखरागप्रकरणम् in Sangita ratnakara, 7 526 531, Vol IV PP 180 181 Bharata Nalyasástra, 8 161 166, Vol II, p 22, gives the four types of मुखरोग P-कठेपि Cf Bharata Natyasastra, 8 170177, Vol II Pp 2324 5 P-माद्यथो. H-यह्वादिहस्तका। 7. H~-विश्पने तथा । H-वियोगछेदन H-पार्थव्य विरति भ्रम । The Sangitaratnakara,7 543 545 gives twenty वरकमs-- 1 2 3 4 6 8 9 to.

·समीतोपनियत्सारोद्धार । १९ I उरोग 'पृष्ठगश्चापि तथा पार्श्वगतोऽपि हि । हस्तस्य चारस्त्रिवियो नृत्ये नाट्वे प्रशम्यते ॥ ६२ ।। इति हस्तचारः ।। चूनन पविषी क्षेपो रक्षणमोचने ॥ ५४३ ॥ परिग्रहो निग्रहश्चोत्कृष्टाणिविश्य । ताडन तोलन उदभेदो साटनमोटन ॥ ५४४ ।। स्य द्विसर्जनमाहान तन चेति विंशति । Sangitaralnakara, op cit, IV P 189 Kumbha in Nrtyaratnakośa gives the above verses with slight changes Also see, Bharatakosa, P 774, for a quotation from Asokamalla See also, Natyasastra, 8 165-168 H-पृथुगश्चापि Sudhakalasa here follows Bharata, Natyasāstra, 9. 169. in so far as he accepts three basic hastacaras, but differs from him in giving you for the Šarngadeva in his Sangitaratnāhara says that others added two more to Bharata's list, namely, अग्रम and अधस्तर, which, in Bhatta's ( Abhi navagupta's) opinion, were included in उत्तान and अधोमुस. Sarangadhara himself gives fifteen hastacaras उत्तानोऽधस्तल पार्श्वगतो हस्ताऽग्रतस्तर ॥५३४ ॥ स्वममुसनम्वोधमुसोऽधोवदनम्नया । पराङ्मुस समुराश्च हम्तोऽन्य पार्श्वनामुरा ॥ ५३५ ।। ऊर्धगोऽधागन पार्श्वगतो हस्ताऽप्रमोऽपर. । समुसागत इत्येनान्प्रचारान्दश पय च ॥ ५३६ ॥ रक्ष्यरक्षणतत्त्वज्ञ शागदेवाऽभ्यभाषत । Sangtaranakari, IV. pp 182-183 The Bharatalosa, p. 774 quotes I pra lasa who in turn quotes Sarngadeva and then adds-- उत्तानाध पार्थतरी यारा इम कग। पर नदावाांधामुसा इति करातु पट् । अन्ये स्वतलाया ये ऊर्चगाधोगनादय ॥

·पञ्चमोऽध्याय 'व्यावर्तितोद्वेष्टिता चावेष्टिता परिवर्तिता । हस्तक्रिया चतुर्दैवं लक्ष्म नामानुसारत. ॥ ६३ ।। इति हस्तक्रियालक्षणम् ॥ प्रसारितोऽपविद्धश्चाधोमुग्वस्तिर्यगञ्चितो। ऊर्ध्व पृष्ठानुग पार्धानुगस्तु स्थिरचञ्चलो ॥ ६४ ।। दशधैवं बाहुचारो रक्ष्म नामानुगं मतम् । हम्तकाना चतु पष्टिरथ संभाटिनोच्यते ॥ ६५ ।। इति बाहुचारलक्षणम् ॥ पताकस्निपताकब्ध तथोक्त कर्तरीमुग्य । अर्द्धचन्द्रो घरालश्च शुक्रतुण्डश्च मुष्टिक || ६६ ॥ शिखरास्य कपित्थश्च तथा खटिकामुग्य. । शू(सूचीमुग्य पद्ममोग. सर्पशिराम्तथे च ॥ ६७ ॥ मृगशीर्षश्च ( का )ङ्गलोऽलपद्मश्चतुरम्तथा । भ्रमरो हंसपस्नश्च हसपक्षम्तथा मत ।। ६८ ॥ उत्तानादिप्रचारेषु भाग्यन्तर्गता इति । निर्णीय विपदागन प्रचाराप्पडुदीरिता ॥ भट्ट इल्यभिनवगुप्ताचार्य स तु नाट्यशास्त्रव्याख्याने नवमऽध्याय उत्तानशब्दाांग्यायो त्रैविध्य वक्ति। -पिपदास H. व्यावर्तिता देष्टिना. See Bharatakosa P 774, under tota for a quotation from Asoha Also see, Sangt'aratxokara, 7. 537-542, and Natyasastra 9213-219, Vol II. pp 80-81 3 For Betabledas see, Singi'aralrdkara, 7 335-338, Vol. IV P 99, and Bharalakota p. 419, quoting Vipradásı and Some vara Someziara refers to only ciglit 14subhelst, while Sirigadera refers to say more given by others'. 4 H-परस्तथैव. 5-मृगमाता. 6. H.-1997 Corrected by somebody as #JTT87 1. 2 .

·MAHAR सङ्गीतोपनिषरसारोद्धारः। VAN Rs.NICE LIBRARY सन्दंश सुमुखश्चोर्णनाभ पक्षिरुतम्त्विति ।। 'तेप्पसंयुतहस्ताना चतुर्विंशतिसड्यया ॥ अथ लक्ष्म पताकस्य 'साङ्गुष्ठामुल्य समाः । वक्रा त्वनामिका शेपं त्रिपताकं पताम्वत् ॥ ७० ॥ पृष्ठगा तर्जनी शेपं पूर्ववत्कर्तरीमुखे । वक्राङ्गुल्यस्त्वर्द्धचन्द्रे गलहस्तार्द्धचन्द्रवत् ॥ ७१ ॥ अराले नम्रयाङ्गुष्ठस्तर्जन्या मिलितो भवेत् ।' शुकतुण्डेऽनामिका तु वक्रा शेपमरालवत्' ।। ७२ ॥ 2 I. P.- स्तस्थिति। H. तेषु मयुन. 3 This list of names of asamyuta-hastas slightly differs from those of Bharata, Natyasāstra, 9 4-7 and Warngadeva, Sangitaratnakara, 7. 78 61, instead of area and TW, we find मुकुल and ताम्रचूड in the texts of Bharata and Sarngadeva. Also cf.- त्रिंशद्दामोदरेणोक्ता अमी हस्ता अमयुता । असयुता अर्थवशादेते स्यु सयुता अपि ॥ -Sangitanară; ana quoted in Bharatakosa, P. 797 Nandikesvara, in his Abhinayadarpana, vv 89-92, ( Man. mohan Ghosh's second revised ed., Calcutta, 1957), P. 93. gives 28 asamyuta hastas For illustrations see Ghosh's ed , op. cit., plates opposite P 72 P-सागुणगुल्य WAT I Natzasastra, 9 18. says grata 74158 Sangitaratnakara, op cit., follows Bharata 5. Nandikes vara, op cat v:105 defines karttarte differently-cf. निपताके कनिष्ठा चेद् वक्रिताऽर्धपतारिका !x x अस्यैव चापि हस्तस्य तर्जनी च कनिष्ठिका। वहि प्रसारिते द्वे च स कर क्रीमुखः ॥ १०५ ॥ Also cf Natyasästra, 9. 39, and Sangitaratnākara, 7. 119-121 6 Cf. आद्या धनुर्नता कार्या कुचितोऽष्ठकस्तथा । शपा भिन्नोर्धवलिता ह्यरालेऽहल्य रेNatyasāstra, 9 46, also see Sangitaritrakara, 7122-123, Abhinayadarpana, v II4 7 Cf Athinayadarpanı, v. 115 and illustration, op. cit; Sangitaratnakara, 7 137-138, Nápašastra, 9. 53.

·पशमोऽध्याय । नुष्टिकेऽङ्गुष्ठ उपरि तरन्यस्ताङ्गुरीषु च ।' शिखरेऽङ्गुटकस्तूर्ध्व शेष मुष्टिस्वद्भवेत् ॥ ७३ ॥ अङ्गुष्ठपार्श्वगामुल्या' पित्थे पूर्ववत् पर । कनिष्ठानामिका चोबे वक्र द्वे खटिकामुखे ॥ ७ ॥ शू(सूचीमुग्वे तर्जनी च सरलान्यच्च पूर्ववत् । ईपनम्रा पद्मकोशेऽङ्गुष्ठेऽगुरीश्च मेल्येत्' ।। ७५ ॥ नम्राङ्गुल्योऽङ्गुष्ठलमा सान्नथें सर्पशीर्षके' ! मृगशीर्षे कनिष्टोध्याऽङ्गुष्ठश्चोवोऽन्यच्च(त्) पूर्ववत् ।। ७६ ॥ कामुले तर्जनीमध्याहुल्याबङ्गुष्ठवने (तने )। आवतिता करतले त्वगुल्यश्चालपद्म" ॥ ७७ ॥ 2 3 P --हुल्य 1 Cf Abhanayadarpana v II Natyasastra 9 55 Sangla rah arara 7 128 129 however specifies that faisa मध्यमा तिष्ठतुष्ट Sangitaratnal ara, 7 130 Nalya sastra, 9 57 Abhinayad ,v 118 The definition here is not quite explicit though the nuthor intends to say that the thumb and the adjoining finger touch eich other cf Aatyasastra, 9 59 Sangitaratnakar : 7 132 Abhinaya d v 121 4 Natyasastra 960 Sangita ra 7 134 Abhinagad, V 124 defines a halakamukha as-कपिय तनी बापमुलाङ्गुष्टमध्यमा । करवामुसहस्ताऽय कार्निनो भरतागमे । 567 See Abhinayad, v 127 134, 137 Sangitara 7147, 142, 152 , Aabasāstra, 9 64 ff.79ff, 84 ff 8 H reads अयपूर्ववन, Cf Natyasastra, 9 85ff, Sangita ra 7 159 Abhinayad v 139 9 P- बदुपुगे नने। H .बटरे यन Ci 1 afyasdstra, 9 88 ff, Abhinaya-d, 144 Sangili ro 7140 Saighers,THI calls at अन्पा also Naysastra, 9 9r, Abhinay -d, 146 calls it 8770 . 10 ·सङ्गीतोपनिषसारोद्धार । चतुरे प्रसताम्तिस्रोऽङ्गुल्यश्चोध्या कनीयसी' । भ्रमरे मध्यमाङ्गुष्ठल्मा नम्रा प्ररेशिनी ॥ ७८ ॥ तर्जनी मध्यमाङ्गुष्ठल्माया हसवस्त्रो । हमपये कनीयम्यूध्वाङ्गुल्य कञ्चिता मनाक् ॥ ७९ ॥ तर्नन्यङ्गुष्ठसन्दश मन्दगे मिलिता परा। अङ्गुष्ठेऽगुल्योन( यो न)प्रसहता मुकुरे समा ॥ ८० ॥ पद्मकोशप-गुल्यो नम्राम्ताम्तूणनामिके । मध्यमाङ्गुष्ठसन्दशो वक्रा पक्षिरुते परा ॥ ८१ ।। I 2 3 7161 ff 4 Abhinaya d_149 descnbes as-तनन्यायास्तनाला क नष्टा प्रमूना याद ।। १४९ ॥ अन्गुणाऽनाामकामूर नियक बच्चतुर कर I Matyasastra 993ff also gives a similar defirution also cf San, ta ra 7 154 ff Sang tara 7 167-अ-गुटमध्यमाडगुन्या लणन तपनी नता ॥ १६॥ यनाथ विरल शप स रा गरा भरन् । Also cf abranayad v 15253- मध्यमानगुटमय ग तननी वाकेताकृति ॥१५२॥ *पा प्रसाारता धामो भ्रमराभिधहस्तक । Bharata opcut 9 IOI wntes-मध्यमाङगुमन्मा वका चैव प्रतीनी । उध्वमन्य प्रकाण च द्वयटगुन्यो भ्रमरे कर। १०१ ।। Sang la ta Natyasastra 9104 Abhi aya d vv 154 155 Cf Natyasastra 9 106-ममा प्रमारनास्तितस्तथा चावा बनायमा । अडगुट कुञ्चित व हमपक्ष गते स्मृत ॥१०६॥ Also see Abhinaya-d vv I57 58 Sang ta ra 7 163 ff Cf --पुन पुन पद्मकोश सालण विरग यार ॥१५॥ सन्नगाभधहस्ताऽय कातिता नृत्यकाविन -Abinaya-d VV 159 60 According to Bharata तनन्यङगष्टमन्दशरबरारस्य यता भवन् । आभुगतलमध्यस्थ स सन्दरा ने स्मृत ॥ Nayasastra 9110 ff Bharata further gives three types of san damsas Abhinaya d v 161 Bharata writes ATTATRICI TATION भवान्त हि । ऊया हसमुसस्पैव स भवेन्मुकुल कर I Natyasastra 917 Also see Sang ta ra 7 160 Natyasastra 9 120 Sang la ra 7 17374 5 6 7 ·१०४ पञ्चमोऽध्याय । (इति असंयुतहस्ताः ।') इत्यसयुतहस्ताना रक्ष्मोक्त्वाऽथ त्रयोदश । सयुता कथयिष्यन्ते हम्ताश्च सप्तविंशति ॥ ८॥ अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कट खटिकामन'। खटिकावर्धमानश्चोत्मगच निषधस्तथा ॥ ८३ ॥ दोला (दोर ) पुप्पपुटश्चेव मरो गजवन्तक । वर्धमान सुनन्दश्चेत्युक्ता हस्तान्त्रयोदश ।। ८४ ॥ चतुरस्रो तथोवृत्तो तथा तल्मुखौ म्मृतौ । स्वस्तिको विप्रकीर्णो चाप्यरालग्वटिकामुग्यो । ८५ ॥ I Also see, Kumbhakarna's Nrtyaratnakose, Vol I ( Rajasthan Puratana Granthamala no 24), pp.4352 H in margin reads-२४ १३ २७ 2. 3 5 ६४ हस्तक The Natzašastra, ch. 9 names 13 samyuta hastas and 64 (32) sita hastas but the Abhinaya darpana gives 23 sanityrıta hastas and 13 Nitla hastas ACC to Sangita ratndkara, 7go there are 30 Nrita hastas H-वाटेकामुरा । 4 H-श्रोत्सगा The Sangttaranāhara, 782 84, read स्वस्तिक for खटिकासन डोल for दोला, अवहिथक for मुनाद Our text vr 8384 above are almost similar to Natza sastra 9 8 10 with the difference that the NS reads स्वास्तकातथा for सटिकासन दोल for दोला, अवहिथ for मनद For the list of 23 samyuta hastas of Nandıkesvara, see Aőkinaya darpaşa vv 172 175 It is surprising to find Abhinaya darpana stating नयोविंशतिरित्युक्ता पूर्वगैर्भरतादिभि ॥ १७५ || when Bharatas NS op cat gaves only 13 of them The Bharatarnava, ch 2, PP 28 42, gives 16 sanz uta hastas and 27 asamyutahastas in ch IPPI 27 ·सङ्गीतोपनिपसारोद्धार । लरितो चेर शून्याम्या (सूच्यास्यो) रेचितावरेचितो । उत्तानावञ्चितो चेव पल्लयो सुनितम्बको ।। ८६ ॥ ल्ताख्यो करिहम्तो च पक्षवञ्चितको तथा । कुञ्चितो गरुडपक्षो दण्डपक्षो तथव च ।। ८७ ॥ ऊधमण्डलिनो पार्श्वमण्टरिनो तथैव च । उरोमण्डलिनो चोर पाश्वार्धमण्डौ तथा ॥ ८८ ॥ मुप्टिक्स्वस्तिका चव नलिनीपद्मकोशको । 'शीपानुवरितो स्यातामुल्वणा चेति सयुता ॥ ८९॥ सप्तविंशतिसडरयाम्ते चेत मिरिता युत्ता । चत्वारिंशत् करा जाता एपा लक्ष्माथ कथ्यते ॥ ९० ॥ पताकाकारहस्ताभ्या श्लिष्टाभ्यामजलिनतो। कपोतो मध्यसुपिरो विपरीतो करो यदा ॥ ९१ ॥ 'र्को च करामुल्यो भवन्त्यन्योन्यमध्यगा । अरारो मणिबन्धस्यौ हस्ता चेल्वटिकासन ॥ ९२ ।। I 2 3 5 Napa 6 P-शयास्या H --चार पाश्चाद्धमलिनों तथा । P-चार । पावार्द्धमार्ग तथा। H-शीपानुचरिता 4 H-उचणचावमयुता ॥ For Anjalt ha la see Bharatakosa P & quoting from Uma Śarngadeva Jyayana Somesvara and Haripala sa tra, 9 128 ff Abhi ajad V 176 p and H-मध्य"पिर्ग ror hapola compare Bl aralakosa P 107 Aatyasastra 9131 Alinayad Cf Bharatakosa p 116 dan asostra 9 133 34 Abhinaya d V 178 H-सटिकासम ।। Ahafikasar a l asta is not mentioned by other unters But the definition given here is similar to that of Stast ka hasta compare Bharatakosa p 759 quoting from Vipradasa lema Asoha and Sarngidesa Also cf Vinasastra 9135 V 177 7 8 १४

·पचमोऽध्याय ।
J.
खटिनापर्द्धमानश्चेत् सन्मुग्यो वटिकामुखी ।
उत्सहसा कग चेत् स उत्सङ्गो जिनमूर्तिग ॥ ९३ ।।
'निपधोऽयं पद्ममोगतुल्या लमी करी तथा ।
द्वे द्वे रमे समेगुल्या दोगरय' समहस्तयो ॥ १४ ॥
जगजरी पुष्पपुटी' नग्री हस्तावध स्थिती ।
उ हुठी च मारें पनामात्यावधीमुग्यौ ॥ ९५ ।।
पतामा मणिबन्धम्या हस्ता चेनजदन्तक ।
'बर्द्धमाने करे स्याता हमपक्षी पराड्मुगा ॥ २६ ॥
'मुनन्दे मणिबन्धम्या शुस्तुण्डा करो मतो।
इति त्रयोदशकसम्मंयुता नाट्यनृययो ।। ९७ ॥
(इति त्रयोदशमंयुतहस्ताः।)
P ----ममुसा यटिशमुनी। H omits सटिकामुमो ।
For Ahotakamuha hasta see, Bharatakosa, P. 159 quoting
śārngadeia
H-निपदाय
Cf Bharatakosa, p 336 quoting from Vera,
Asoka, Sārngadeva, and Jyāyana Also, Natyasastra,
9143, 147
3 Cf., Bharatakosa, p. 285 quoting Sãrngadeva only on Dola
hasts, also Natyatastra, 9148
4. Natyasastra, 9. 150 defines it as यस्तु मशिरा प्रोत्तस्तस्यागुरिनिरन्तर ।
द्वितीय पार्श्वसनिय स तु पुष्पपुट स्मृत || whereas Abhinayad, v I82
agrees more with our text
Also cf, Bharatakosa, P 375
quoting Sarnga, and Vipradasa
5. Cf Saroga and Vema, in Bharatakosa, P 450, Natyasastra,
(NS),9 153
6. f 85,9254 Asoka, Sometara, Veda, Kambha,
Vipradasa & Sarigadeva in Bharatakosa P. 164
7. Cf ज्ञेयो वै वर्धमानस्तु हसपक्षौ पराङ्मुखो । 15 9 158 also, Asoka,
Sarngadeva and Vipradasa in Bharatakosa P 588
8 NS, 9 156 describes Arahittha for Sunanda, cf , गुक्तुण्डौ
क्री कृत्वा वक्षम्याभिमुखाचितौ । शनैरधोमुखाविद्धौ साऽवहित्य इति स्मृत ॥ १५६ ॥

·M १०७ सष्टोतोपनि पसारोदार । वामोऽवामे 'परो वामे चतुरस्रो करो समौ । हसवत्री समुद्वृत्तावुवृत्तौ च तदा करी ।। ९८ ॥ अन्योन्य सन्मुग्मीभूतो करो तरमुखो तदा । मणिनन्धे 'भ्रमराख्यो म्पत्तिको म्वस्तिकाती ॥ ९९ ॥ पूर्व तु म्वन्तिको वा पर्यस्तो चेत्प्रकीर्ण'। खटिकाख्योऽ प्यरालश्चेदरारखटिकामुखा ॥ १०० ॥ "आवर्तितो तु "सरितापवाड्मुग्यतरी करों। मभ्यागुष्ठो च शूच्याख्यो(सूच्याम्यो)" करो कुञ्चितकृपरो ॥ १०१ ॥ I 2 3 4 5 6 H-परी Cf वसाऽप्राङ्गलस्था तु प्राडमुखौ सम्वामुखी । समानरूपरामा तु चतुरस्रो प्रकार्तितौ ।। AS 9 184 also Bharatakosa, p 198 for descriptions by Somesvara, Jyayana Asoha and Sarngadeva Cf हमपती हस्ती व्यारत्ती तागृत्तवत् । उप्रत्ताविति विनयावथवा ताल उन्तकौ ॥ १८५ ॥ N5 9 185 also see, Bharatakosa P 78 P-तमुसा Cf A5 9 186 Bharalakosa pp 24243 Bhramara is not mentioned in verses 85 ff above, but here Sudhahalasa seems to treat bira nara lastas for bhramara hasta see, Bl aratakosa P 448. See NS 9 188 Bharatakosa P 757 Also cf N5 9 187 calling them Vipraktrnkari See also Bharatakosa P 614 on y aprakımau hastan H -परापश्चदरार Cf Nś, 9 188 190 Bharatal osa p 27 Sangitaratnakara 7225229 H-आवर्तिती तु रिताद. Others add azıddl a zakrau see Ś 9 190 Bharatakosa p 62 NS, 9 209 gives Lal la also Sangita ra 7 2788o and Bharatakosap 572 P-शून्याख्या See NS 9 191 192 Blaratakosa p 737, Sangitaranakara, 7. 232 231 7 8 9 10 II 12 ·१०८ परामोऽध्याय'। ग्रान्ती हम्ली हसपना रोचिती' पार्धपिम्तृती। रोचतोद्धर्तिनी म्याता पग तारधेगेविती' ॥ १०२ ।। निपनाको कपोलम्बी चेतायुचानपचिती' । मणिनग्धे पनरोगी मिथिरी पला' रंग ॥ १०३ ॥ नितम्चे कोगन्धाच्च परी प्रोत्ती नितम्वगी'। 'लताम्यो विपनाका चेहरिनी भामिनी तन ॥१०॥ 'विपनामा दोलितश्च पाचम्या परिदम्तरी । यो रंग पिरमामा म्याता सा पक्षाधिनी ॥ १०५ ॥ "उचिती तो तु शिरम पूर्ण च परिवर्तिनी । तो करी गरडपी" पतासी पभवन्चरो ॥ १०६ ॥ 2 I. CONS,193 Bharatakofx, P 559 Sangitaraknal ara 723536 Cr. चतुरघा भरद्वाम गुम्यहरनध राचत यो नृततत्वरधगचेनमारती ॥१४॥ A$,9 194 also Sartgitaraindkara 7 237 also see, Bharatalosa Pp 31-32 quoting from Asoka Viprndas 2nd Some.sara 3 CI NS. 9195 Bhiralikota, P 71 quoting Somessara and Asoha Sanguaratnákara, 7 244 245 4 H-मी चा पो री cf माणय धनमुक्ती तु पनावी पत्री स्मृती । AS,9196 cf यम्वा पुरता चाप प्राप्ता नामनावार। शिधिन माणगध तु qirit Tit Somešvara quoted in Bharatalos.I, PP 360 361 Sangitaratnakara,7239242 P rends निग्ध क्शयधाच etc H-नितव का वधाच A5 9 196 197 describe, Nitambah and, hesabandhan also, Sangitaratua kara, 7 238 39 and 242-43 see Bharalakosa, P 331 6 CÍ NS , 9198 , Bl aratatoša, P 565 and Sarigita ra 7 246 47 7 P-विपनाका 8. P-रहस्तकी Cf A5,9199 Also see Bharatakosa pp 13 114 for quotations from Asoka Vipradasa and Kumbha, and Sangitaratnakara 7 248 254 9. N5,9 200 Sangılaratnākara 7 255 Bharatakoša, P 343 4 huilcılau hastas are not treated by Bharata and others, But cf Nś, 9201 on Paksa pradyolakat 5 Cl. NS, 9 201, Sangitaratnakara, 7 259fo Bharatakosa, 5 p 168 ·सङ्गीतोपनिषत्पारोद्वार। 'दण्डपक्षी हसपक्षी व्यावृत्ती परिवर्तिती । आरालाबू_देशम्थादूर्घमण्डलिनो तदा ॥ १०७ ॥ तायेवावर्तितो पाचँ पार्श्वमण्डलिनी करौ। 'उरोमण्डलिनो वक्षस्यरालौ परिवर्तितौ ॥ १०८ ॥ जेयो हस्तौ तथान्वर्थावुर पावधिमण्डलों । खटिकाख्यौ मणिरन्धे मुष्टिकम्पम्तिको तत ॥ १०९॥ पद्मकोशो तथा स्याता नलिनीपद्मकोगको'। मुष्टिकम्वस्तिको शीपं शीर्षानुवलिता मतौ ।। ११० ॥ ऊर्ध्वदेशे प्रसृती तूटेष्टिता' तथोल्मणा" । इत्युक्ताः सयुता सर्वे चतु पष्टिकराम्विति ॥ १११ ।। एफस्मिहस्तकाम्येते हस्तेऽवाड्मुखसम्मुग्वा । अधिोमध्यगा पञ्चोभाभ्या दश च तद्भिद" ॥ ११२ ॥ , 2 . I. H. reads cater for it Cf. Nś,9 202, Sangıtaratnakaru, 7257-258, Bharatskosa, P 266 NS, 9 203 , Sangitaranakara, 7 260 61, Bharatalosa, p 87. 3 15,9 203 , Sangita ra , 7 262 63 , Bharatako ra, P 368. 4 NS, 9 204 , Sangila ra ,7 234-67 , Bharatakosa, p. 84 5 H - तथान्धर्थानुदर पार्श्वमडली N5, 9 205 , Sangita ra , 7 267 269 , Bharatakosap 84 NS,9 206 Sangita ra , 7.270-271 Bharatako.sa, P 500 7. NS, 9 207, Sangita ra , 272-276 Bharatakosa, P. 311 H.-शीर्षानुवरिनी N5,9 209 mentions talitat, cf , कूपरस्यास्तक गती रताख्यौ वल्तिाविति ॥ २०९ ॥ also Sangita ra , 7 281-282, Bharatakosa, p 590 H -तद्वेधिता तो. N'S 9208 , Sangttaratnakara, 7. 277-78 , Bharatakosa, Pp 84- 85. II. Cf Natyasastra, 9 169 (G.OS. ed , Vol II, p 65)- उत्तान पार्श्वगचर तथाधोमुस एव च। हस्तप्रचारत्रिविधी नाट्यनत्त्वसमाश्रय ॥ In the GOS. ed. p. 69, in the foot-note on ns, 8 9. 10 .

·". पञ्चमोऽध्याय । इति चतुःपष्टिहस्तफलक्षणम्' ।। स्वभेदयुगद्वितीयाङ्गमुक्त्याङ्गाना चतुष्टयम् । प्रत्यङ्गभेदमयुक्तमतो ब्रूम क्रमादथ ।। ११३ ।। हृदयोदरपाचाणि कटिरूरुयुग पुन । जवायुग पदा (पद ) कर्म स्थानमानि पदो यथा ॥ ११४ ॥ द्वाहित सम चवाभुम निर्भुग्नमुनतम् । वश्व पञ्चविध चेत्यद्वाहित तूर्धदर्शने न 9 186 we find ms giving a verse noting five I asła pracaras whereas #ms gives a Verse giving thret. only On p 21 of this ed we find NS 9 182, giving five hasta pracāras quoted with अये तु It would therefore seem that the tradition of sms in NS 9 181 is not original It is also likely that N5 9 182 with aru a crept into 1ś text from marginal notes at some early stage This is further supported by a quotation from Sangitanarayana in Bharatakośa P So About the no 64 of the different varieties of hastas, ci — भट्टाभिनवगुप्ताधारदमभ्युपगम्यत । म च मिलिता मन सतपाप्रारम ग ॥९॥ चत पाप्रत्वमता न युस्यागमगाचर । चनुपाट वमत्र वा तपा साराभाद्यताम् ॥ १४ ॥ Sangiara,7939+ Bharatal ost pp 772773 refers to opinions of Harpala Vipradasa and Sarngadein in a quotation from Juayany, and gives lengthy citation from Bharatz und Viprndasa According to Haripali thore are 70 hrstas according to Vipradasa, there are so The Bharatarna = of Mandikessara (fanjore 1957 ), Ch III, PP 4302 gives 22 Anitahastas These with 16 Samyuls hastas (Ch II) and 27 iamy slakastas (Ch 1) make a total of 65 hastas Tus differs from abhinayadarpans of Nundthcovzra which gives 28 asariya hastas, 23 Fargela Jastss, and 13 Nritahastas {iv 248249) P-मायुगे पदा कम म्यामकानि पदायया । H-मायुग पदावन स्थानकाने पदा क्या ।। H-माइत. + H-निभममुमतम् । 3 ·११॥ सङ्गीतोपनिष सारोद्धार । सम 'स्वभावसस्थानाठाभुग्न मूर्छने नतं । निर्भुग्न निन्नपृष्ट स्याद्भर्वादावुन्नत मतम् ॥ ११६ ॥ इति हृदयलक्षणाम् ॥ खल्लमावर्तितं चैव क्षाम सहजमेव च । प्रौढं पञ्चविधं चेत्युदर खल्लमुत्कुध (मुक्षुधम् ) ॥ ११७ ॥ आवतित तु 'सान्वर्थ क्षाम हास्यादिना मरेत् । सहज च स्वभावम्थ प्रोढमुच्छ्यमित चिति ॥ ११८ ॥ इत्युदरलक्षणम् ॥ प्रसारितं चापसृत नत व्यावर्तितं तथा । सम पञ्चविध पार्थमायामात्तत् प्रसारितम् ॥ ११९ ॥ 1 3 4 5 H-स्वभारमजस्थानादाभुम A$ 9 223 233 defines five types of urah Instead of prakanpita of Bharata, our text gives unnata Asoka quoted in Bharatarnava, P 582 and Sangutaratnakara, 7 296- 302, follow us H-उध ( उलध ) Cf Sangttaranakara, 7 355-निम्न सर क्षुधात स्यादातुर श्रमर्शिते । Acc to N 924t, नत सल्व Naya Sastra- Samgraha, 516, p 447 gives the same definition as Sangitaratnakara cited above P-सान्वर्थ धाम स्यादिना H-सपार्थ धाम हास्यादिना Acc to Bharata, ud tra 1s of three varieties, cf क्षाम सल्व च पूर्ण च सम्प्रोक्तमुदर निधा। M5 9 241 In the GOS ed, N5 Vol II P 85 we further read-अये तु-क्षाम राठ सग पूर्णमुदर स्थाच्चतुर्विधम् ॥ २४३ This according to foot notes is not found in Mss ज toम This again, seems to have crept into the text from marginal notes Sangilaratnakara, 735+ gives क्षाम, सर and पूर्ण and in v 356 adds रितपूर्ण as opinion of others' Asoka quoted in Bharalakosa P 74 gives four types including रितपूर्ण H-पार्थमायामानप्रमारिनम् । , 6 ·पञ्चमोऽध्याय । अपसृत व्याधुटित नश्री(ग्री )भूत नत मत ! व्यावर्तित भ्रामणाच्च सम स्यात् सहज स्विति ।। १२० ॥' इति पार्थलक्षणम् ॥ रोचिनोवाहिता छिनोन्नता प्रोक्ता समा तथा । कटि पञ्चविधा 'चेर भ्रामणादेचिता कटि ॥ १२१ ॥ उवाहिता नता मिञ्चित् छिन्ना मध्यम्य पणात् । उन्नतोच्यासिता'चोध म्वभावस्था समा त्विति ॥ १२ ॥ इति कटिलभणम् ॥ निवर्तितोद्वतिते च कम्पिता चलिता तथा । स्तम्भिता पञ्चधा चेपमूरश्चापि प्रशीतिता ॥ १३ ॥ निवर्तिताभ्यन्तरस्था झामितोद्वर्तिता मता । कम्पिता चल्तिा चापि सान्वर्था स्तम्भिता स्थिरा ॥ १२४ ॥ इति उरलमणम् ॥ उद्धर्तितारर्तिता च भ्रामितोद्वाहिता नता। समा स्थिरा रेचिता चेत्यप्टो जवास्तु सान्यया ॥ १२५ ॥ इति जडालभणम् ॥ I Pomits this verse 2 N9234 gives नत, समुन्नत, प्रसारित, विवनित and अपसन Sangla ralnakara 7 303 304 and Asoha quoted in Bharatakosa, P 366 give similar classification 3 P-चैव 4 H-उन्नतोच्छवमिता. 5 159244 249 refer to five kais, namely, ना, निरत्ता, रचिता, कम्पिता, उद्वाहिता Sangilaratnakara,73071,gives कम्तिा उदाहिना, दिमा, विता, and रोचता Also see Asoka in Bkaratakosa, P ICI 6 NS 9 250-251 give similar five uru karmas namely, FITI, वरन, स्तम्भन, दर्तन and विवर्तन Also see Sanguatatrakisa 7 357- ვfo 7 cf आवर्तिता नताक्षिप्ताद्वाहिला पारवर्तिता।शन पचावया उघा शाहदवन कीर्तिता म ३११॥नि सता च पराता निरधीना पहिमता । कम्तेियाग पक्ष या रचने ·११३ मसीतोपनिषत्सारोद्वार । कुञ्चितश्चाचितश्चैव रोचतोयरिती पदा । नम्रस्तु कुञ्चितो मध्ये द्वितीय सपदोऽश्चित ॥ १२६ ।। यत्र भूस्पृग् भवेत् पाणिरूचे चाग्रतले कृते । तिर्यस्कृतश्च सूच्यहि(च्यघि )मितो रोचितो भुवि ।। १२७ ॥ स्थित्वा पादतलागेण पापा भूमिनिघट्यते । उद्घाटित स विज्ञेयस्तथैवामतलेन च ॥ १२८ ॥ इति पादाः ॥ ऊर्ध्वाङ्गुष्ठं तथा स्थाणु घट्टितं चार्द्धघट्टितम् । 'रेचितघट्टितं चैव परिवेपं च कुण्डलम् ॥ १२९ ।। सप्तवं पादकर्माणि तल्लक्ष्माप्यधुनोच्यते । पादः पादस्य कर्माणि सर्व पाणितलाश्रयम् ॥ १३० ॥ यथा पट्टाउजे हस्ताङ्गुष्ट कम्पयुतश्चरेत् । 'उर्ध्वाङ्गुष्ठ पदस्तद्वदगुप्ठे घृष्टभूतले ॥ १३१ ॥ "स्याणुकर्मस्थिते पादे घट्टितं पाणिंघटनात् । अड्गुष्ठघट्टनात् पाणॆट्टनाच्चा घट्टितम् ॥ १३२ ।। हत्याहि(त्वावि)महि(मधि)णा धट्टन् 'तियोचितघट्टितम् । परिवेपमङ्गुरीभि क्रियते मण्डलाकृति ॥ १३३ ॥ परे ॥ ३६२ ॥ Sangttarainakara, 7 361-62. Also see, N9257- 258. Verma quoted in Bharatakosa, PP 222-223, gives ten types of 759 Some vara and Jyayana quoted in Bhavatakosa, op cit, give five only but the names differ, N59265-266 give उद्धहित, सम, अग्रतल चर, अश्चित and धुचित Sangitaratnatara, 7-312. gives six types of truts and in verses 313-314 adds seven more types according to others' Also see, Bhiratakosa, p. 364 for quotations from Somesvara, Jyayana, Vipradasa and Asoka. H रेचितं घट्टिन चैव 3. H-पादस्य कर्मादि. 4. P ~उद्धांगुष्टपदम्तद्वद्. 5. H-स्थास्नु 6. P-तिर्यग्रेरित I . 2. १५ ·पञ्चमोऽध्याय । कुण्डलं पाणिना स्थित्या परितो धग्रचारनात् । उक्त्वेति पादकर्माणि स्थानकानि तु बम्पथ' ।। ७३४ इति पादकर्मलक्षणम्॥ आयत म्थानक पूर्व ररित चावहित्यक । स्थानकनितंय चैतत् करणाना स्ववस्थितो ॥ १३५ ॥ दक्षिण स्यात् सम पादस्यस्रो वामस्तथायते । 'शूच्या(सूच्या)विद्धमविद्ध वा करण ररिते न्यसेत् ॥ १३६ ।। अश्वप्लुतादिक योज्य स्थानके चावहित्थके। इति स्थानकानि ॥ I 2 3 5 P-वम्यह It is shown above that the Ns, the Sangitaratnal ara, etc, do not separate पाद and पादवर्म The उद्घट्टितपाद of NS and Sangılaratnakara, for example, is found in the list of 917FÁ in our text Also note-पादजधोकारण सम कार्य प्रयोक्तभि । पादस्य करणे सर्व अधोरुतमिष्यते ॥ NS,9281 H- आश्रित 4 P-शक्षाविद्ध Sudhakalata separately treats स्थानकs and स्थान But Vipradas? writes निप्पयते म्यागति निवृत्तावियस्माकृत ल्युटि । भावेऽय स्थानशब्दोऽत म्वार्थे के प्रययो भवत् ।। अडानो यस्सन्निवेशो दिशेषो निये भवन् । तदुच्यते स्थ नमिति भियते तदपि विधा ।। ऊर्वोपविष्टमुप्ताख्याविशेषणनियोश्नान् । नभोर्ध्वम्यानक मागदेशीभदाद् द्विधास्थितम् ।। स्थाना तूरविष्टं यन्मुप्त चैनदयो समम् । स्थान स्थिति स्थानकमिलेन नानार्थवाच ॥ ~Bharatakosa P.717 Jvajana writes वरणाधारमा स्थानशब्दो निरच्यते। भाविग तुरन म्यानकन हि केनचित ।

·सङ्गीतोपनियतारोद्धार । वैष्णव समपाद च वेशाख मण्डल तथा । प्रत्यालरीढ तथारीढ पर स्थानानि विदुर्बुधा ॥ १३७ ।। पादयोरन्तर 'सातारयुग्म च वष्णरे । समपादे समो पादो तालमात्रान्तरस्थितो ॥ १३८ ।। वेशाखे चरणो व्यस्रो सार्द्धताल्त्रयान्तरी । मण्डले तु टिसमा 'व्यस्रो तारान्तरौ पटो ।। १३० ॥ दक्षिणोऽनि पृष्ठनतो 'वामोऽये यदि कुञ्चित । प्रत्यारीढ पञ्चतालमालीढ वेपरीत्यभृत् ॥ १४० ॥ इति पदस्थानलक्षणम् ॥ केचिद्गीतविद परे च विविधान्रागान्स्वरान्जानते केचित्सूडमुबन्धविज्ञहल्या कचित्प्रबन्धोद्धरा । केचिद्वाद्यविवादनेकमनस केचिच्च तारोन्नता ये केचिच्च पर सुनृत्यमखिल जानन्ति तजा( तज्ज्ञा )[तुम ॥ १४१॥ मरधारिश्रीरानशखरसूरिशिष्यवाचनाचायश्रीसुधाकर शविरचित स्वोपज्ञसगीतोपनिपहाय सारोद्वारे नृत्याङ्गोपाङ्गप्रत्यङ्गप्रकाशनो नाम पञ्चमोऽध्याय ॥ छ । स्थिता ग उति गातापि तिष्टदिल्लन धन । प्रयागा न विना यन तस्मादतन्निरूप्यते ॥ शरीरम्यागविण्यासविशेषो भावपाषत । नेत्रया सन काऽपि निश्चय स्थानमु यत । -Bharatakosa p 747 Sangitaralnał ara 7 1019 ff describes six sthanas of males and three of females The latter are आयत अवाहय and अश्वकान्त f also Asoka quoted Bharataloša P 747 Of these 37 and ai u are found in the list of three stha akus given by Sudhakalasa in our text while the six of males are described by Sudhakalasa as sıx stha ras in Verses 137 140 of our text Bharata describes six sihanas in NS , 10 50 ff Sunosleratnakara 7 1022 ff further give 30 deßt sthanakas 9 sparisļa sthanakas and 6 sopla sthanas H-साई ताल्युज्य H-विधी 3 H-निसा 4 P-वामेऽन 5 P-तान्ज्ञानन । सम ) इान 2 ·पष्ठोऽध्यायः । नाय केऽपि च ताण्डव च कतिचिल्लास्य च केचिद्वर प्रोन्मीलसरणाङ्गहारररित नृत्यन्ति हृष्टा मुरा । प्राकारत्रितये निनस्थितिपरा वाद्यम्तु यद्भक्तितो जानोत्पनमह स वोऽस्तु सुपदस्तीर्थङ्कर.' सद्गिरा ॥ १ ॥ रास्याङ्गनृत्यधारीणि करणानि भवन्ति हि । अष्टोत्तर शत तेपा सइया 'पूपिीर्तिता || २ || सनामान्येव लक्ष्माणि करणाना समासत । वक्ष्ये ह विपमादीना तेपामन्यच्च किञ्चन || 3 || यथैको नायते राग स्वरमामादिभिर्धन । स्वस्वाह्रोपाङ्गप्रत्यङ्गनृत्याक' करण तथा ॥ ४ ॥ एक्कस्मिंश्च करणे नावाँस्तान्वति क्म्तथा । कीयते कार्यकर्त्यत्र हस्तपादादिसस्थिति ॥७॥ यामे पुष्पपुर पार्चे पादाने तर पादोऽप्रतल मचर । यत्र तरण नेय तलपुष्पपुटाभिधम् ॥ ६ ॥ H-विनयर H-बाद. H-नृयाई 4 H-सा पक्ष करतथा । H-बामे पुणपुर 6 H-युपपुराभाम् ।। For तरपुष्पपुट वरण see, Bharatrkest p 243, quoting Bharnta, Saragades a, Isayana and Kumbhakar a Cf वाने पुरपुर पार्श्वे पादोऽप्रकार ॥७॥ तपाय र पारस्पुनपुट भवेत्। --14tafastra, 4 6162 Vol I (Rensed second ed. GO Series, Baroula), pp 9596 and Plate I figs For illustrations of different karanas from the Chudambaram Temple see 15, fol fort I 3 5 ·सङ्गीतोपनिषत्मारधार । व्यायत्ता परिवृत्ता च 'शुस्यत्री यदा करो। ऊरू च वरिते यर करण नलितोरु तत् ॥ ७ ॥' उस्पृष्ठे यदावृत्य शुक्रतुण्डश्च' पात्यते । 'वटिकास्य परो यत्रापनि, करण च तत् ॥ ८ ॥ पाटो समनग्यो लिप्टो हस्तो यन प्ररम्बितौ । निसर्गस्थ सम चाग तत् स्यात् समनसाभिधम् ॥ ९ ॥ 'ऊ-माकृत्य करो या हृदेशे च कृताञ्जरि । मिश्चित् प्रसारिता ग्रोरा तल्लीन' करण भवेत् ॥ १० ॥ ततो व्यावत्तिो हस्ती मणिबन्धोपरिस्थिती । रोचिती स्वन्तिको यत्र तत स्यात् स्वस्तिरेचितम् ॥ ११ ॥ I 2 3 5 H -घुकथानी This is no 3 of AS Vol I p 97 Cf-गुक्नुण्डी यदा हनी व्यावृत्तपरिवर्तिती ॥ ६३ ॥ ऊर च यग्निी यारमन्वरितारूरतुन्यत । AF 4 63 64 Also sce Bharatal ofa p 590 quoting from Sarngadeva H + P-गारगम्य No of Bharnta cf-आर गुरतुगपृष्ट निपानया ।। ६४॥ यामहस्ता स स्थाऽप्यगाव त तद्वत् । 1546465 lol Ipp 97 96 Also Bhar itilos. pp 21 22 quoting Sirigadeva and Jrayan No 5 of Bharata cf-fri| मनी पादी की गाव प्रगम्पनी ॥ ५५ ॥ ११ माभापता या मा रामनस तु रन् । AS 4 65 66 Vol I p 98 Bharalskosu P 703 quotes Bharita & Sarngadeia P-उदारी पत्रा 10 6 of Bharata cf 154 66-67 Vol I pp 9899 Bharatakoss, p 573 for quotations from Sarugadera and Juatani do of Bliarat? cf 1$ 4 67 68 lol I pp 99 100 Bharaa.pios quotes Iema Sar Aanandkra 7600- 6 7 8 ·पोऽध्यायः। हस्ताबूतलौ यत्र व्यावृत्तौ मण्डलाकृती । पश्चाच्च स्वस्तिकास्यो स्यान्मण्डलस्वस्तिकं तु तत् ॥ १२ ॥ 'निकुञ्चितौ यदा पादौ करौ च यदि रेचितौ । रेचिता च कटी यत्र करणं तच्च रोचितम् ॥ १३ ॥ यत्राञ्चिती करौ स्कन्धदेशस्थौ सम्मुखाड्ली । 'निकुट्टितो यदा पाटी करणं तन्निकुट्टितम् ॥ १४ ॥ विवर्तितौ यदा हस्ती यत्र छिन्ना कटिर्भवेत् । मुहुर्मुहुश्च करणात्कटीविद्धं तदुच्यते ॥ १५ ॥ रेचितस्तु करौ वामो दक्षिण खटिकामुख । 'निकुट्टितपदो नम्र पार्थे तच्चार्द्धरेचितम् ॥ १६ ॥ मनार निकुञ्चितौ पादौ वक्ष स्थो म्वम्भिको करौ । कटिश्च परिता यत्र तद्वभास्तिक मतम् ॥ १७ ॥ I. No. 8 of Bharata, NS 4. 68-69, Vol. I PP. 99-100, Bharatakosa, P 453 for quotations from Sarigadeva, Asoka and Jyāyana 2. P.-निमुहितो. 3 Recita karana is not known to Ns and other texts 4. H-निकुचितो 5. of निवृष्टिना यदा हन्ता समाहुशिरोऽन्तरे। पादौ निकुहिती चैत्र क्षेत्र ततु निकुट्टकम् ॥ N5 4 69-70, Vol I. Pp 100 101, Bharatakosa, P 330 quoting Sarngadeva on निकुश्म् करणम् Jyayana (an Bharatakosa, P 330) speaks of a निहित करणम् 6 No IT in NS.471-72, Vol I. pp I02-103 Bharata calls it पटिच्छिन्नम् Also see Bharatakota, p. Ior for quotations from Śárrgadeva and Jyāyana 7. H.-रोयामे 8 H.-निहित पदो. 9 No. 12 of Bharata cf. भारिद्ध कर सूच्या पादव निहित ॥४॥ सन्न र मत्र पार्थ च तद्भवेदरचितम् । NS. 4.72-73, Vol. I, p 103. cf Bhara akofd, P 31 quoting Jyuyana and Särgadeva. No. 13 of Bharata, cf. खस्तिको चरणी यग्र करो वक्षनि रेचिनी ॥ ३ 10

·मद्रीतोपनिमारोदार ।
पाश्च ना नना दृष्टियन हम्नी च रेचिती ।
उन्टन्योत्प्ठत्य गमनमुन्यत्त' करणं नु तन् ॥ १८ ॥
'यत्र यामार पाटी दक्षिणाय स्थिती न ता ।
मनिराकारता याती बस्तिकं' दग्ण नु तत् ॥ १० ॥
व्यापारिनी हम्नी ती पृरे पनि राती ।
पादा चम्बग्निराशंग यत्र तत् पृष्टम्पम्निम् ।। २.!
हना च चरणी यत्र मम्तिमायारधारिणी।
'भामाश निरागधन्य दिगम्बम्नि मना ॥ २१ ॥
रेगिनं चरणं गत्या प्रपंजानुपरं पदं ।
'सिम व्यक्ति हन पर तन्चोघनितम् ॥ २२ ॥

·१२०
पोऽध्याय ।
पादौ निकुहितौ यत्र हम्तो वक्ष फटीगता ।
दक्षिण सन्नतं 'पार्चे मुखं च तत्स्टीसमम् ॥ २३ ॥
आक्षिप्य रेचितो वामो हम्त यादम्तु दक्षिण ।
'आक्षिप्य रेचितो वो मदाक्षिप्तरेचिते ॥ २४ ॥
'विक्षिप्तौ तु करौ पार्टी तथाक्षिप्तो करौ पदौ ।
यत्र स्याता क्रमादेवं विक्षिप्ताक्षिप्त च तत् ॥ २५ ॥
दक्षिण करिहस्त स्यात् शुरुतुण्डाभिध पर ।
कटिछि(छि)न्ना भरेत् किश्चिद्यनार्द्धस्वस्तिकं तु तत् ॥ २६ ॥
करिहस्तन्तु यो दस्तो व्यावृत्यपरिवर्तित ।
शेषं पूर्वानुगं लक्ष्म यत्र स्यादञ्चितं तु तत् ॥ २७ ॥
खटिकापदन वाम विधायोद्धृत्य कुञ्चितं ।
दक्षिणोऽधोमुग्यो हस्तो भुजङ्गनासितं तदा ।। २८ ।।
I. P.-पावं
No. 19 in Bharata, cf ससिकारमृत पाद री नाभिाटिस्थिती ॥ ७९ ॥
पार्श्वमुदाहित चैव करण तत्कटीसमम् । NS 479-80, pp. 105-106 ,
Bharalakošu, p 101 quoting Asoha, Sangita ra , 7. 610-612
3. H-आक्षिप्तरेचिती वक्रो
4
No 20of Bharata, cf हलो इदि भवेद्वाम सव्यसाक्षिप्तरेचित ॥८॥
रेचितशापविश्य तस्यादाक्षिप्तराचरम् 45 480-8r, pp 106-1071
Bharatakosa, P 47 , Sangna ra ,7 563-85
5
H-आक्षिप्ती तु वर्गपादी तथालिपीच विधिमा ।
6
No 21 of Bharata, cf विक्षिर हमाद च तम्यवाणेपण पुन ॥ ८॥
या तत्वरण शेय विक्षिप्ताक्षिप्त द्विजा 15.481-82, p 107, Bharatskost,
p 60.4 quoting Jyày ana, Aloha and Vema , Sugitararndkara,
760-621
7
No 22 of Bharata, cf ममि चरणी पृन्या परिहन च भिणम् ॥ ८ ॥
दश स्थान तथा काममधयमिकमादिशन् । AS 48283, p 10710S,
Bharatskota, P 32 Saigi araindiari, 7583-566
8 No 23 of Bharata, cf प्यार परिएलग्न म एव तु यगे गदा ॥१॥
अस्तिो नासिकामे तु दचितमुवाहतम्।1548384, p IOS, Bharatatosa,
p 8, Sangkaraindhara, 7 594 595
9 10 24 of Bharata, of पशि पाय मग विवित ॥ ४ ॥

·मगीतोपनिषत्सारोद्वार । आकुन्ज्य दक्षिणं पाद वामोऽग्रे प्रियते नतः । व्यावृत्यावर्तिती हम्तावृधजानु तदा भवेत् ॥ २९ ॥ कर्तरीवदनी हम्तो पाटी फिश्चिनियुञ्चिती । कटी नम्रा भवेद्यत्र करणं तनिश्चितम् ॥ ३० ॥ घूर्णयन्ती पटी' यत्र तथान्योन्यप्रसारिती । व्यावृत्यावर्तिती हस्ती करणं तच्च हितम् ॥ २६ ॥ लिष्टपाणी पठी यत्र वामो हम्नश्च' रेचिन । "क्रमेणावयते मोऽपि तइवेद् वक्त्रमरेचितम् ॥ ३२ ॥ रेचितो दक्षिणो हम्नो दक्षिणोऽहिरणोऽघि )नियुट्टित । दोपवर्तित हस्ती तद् रेचितनिकुट्टितम्" ।। ३३ । कटिनानुविधाच मुन्नामिनं भंग। A5, 46.4-85, Pp 106-109, Sangilirana'ur 7, 7,613-614, tharatukour, p. 441. H.-तत । No.25 of Bharata, cf. युमितं पादमुधिय जानुमान मं न्यगेत ॥ ८५ ॥ प्रयोगाशनी रमाननु प्रति 15.465-66, Bharattost, P67, Sangilartnubara, 7.526-527. Yo26 of Bharata, cf. अधिक चरण कृपा क पा निया ॥ ८६ ॥ नागान दाक्षण व मनु निमितम् । 15.+. 8b•87, P I09 Santara., 7.621-23, haritakist, p.330. P. omits ait, 5. P -नथान्चोन्यापमानी ।। 6. Brmhutam is not known to Bharata and others, but cf. No. 27 of Bharata, बामदक्षिणपाटा या पूगंमानापण ॥ ८ ॥ दाना- क्षिा हरानमा युदाइतम् । 15, + 676b, PP I0-110; lor matrin also see, Sangtan, 7030-631. Bhartilossp 457. 7. II-तम्य. 8 1-मंश यान्न 1. Sot known to Blizata & other, lut of ). of Bharata, रसाग पी काममा । ८८ ॥ गम म्यानम्। 15.11.pp Top10 for uthamtath, alore sm.iar.611-6y: autny p}! 10. H -मा. Non of Bharata f"TI RErin नापन ॥4॥ -वामानाम। ६.yo, p. 110.inuatin , P550 Surin,703 3. + टिभ II.

·पटोऽध्याय । पतगनदना हन्ता नाभिदेगे च मस्थितो । 'शू (स चीविद्धापपमान्तावही( बडधी) पाढापचिकें ॥ ३४ ॥ बदन ललित चरत्रिक च चरित तथा । शू(सू)चीमुग्यो भवेद हम्तो यत्र तद वल्तिं 'मतम् ॥ ३ ॥ घृणितो नथियो हम्तो पूर्णित च तथा गिर । घूर्णयन्ता पदा यत्र नम्रौ तद् घृणित' मतम् ॥ ३५ ॥ या गित्ततो हम्ता वामस्तु गरिमामुम्य । सवाग रल्ति यन रुग्ण ललितं तु तत् ।। ३७ ।। उर्धनानु 'पुर चा न्यसेत् 'तर हतार । फिश्चिन्नने दितीयाहा(याडा) "दण्डपमाभिध तु तत् ॥ ३८ । I 2 P-शूचावद्धापायद्धा नावहा Cf No 30 of Bharnta काया नाभीनरे हम्ना प्रामुगी गरमामुग। ॥ १० ॥ सूचीबद्धावारकाना पादा पानापायद्धक । 54 90-9r, pp II II, Bf aratakota p 365. Sangttart,7638 39 3 P-वास्त 10 31 of Bharata, cl अगदी भरसन मनपादायव 7 ॥९॥ विवियन च वारत नाम तदन्न् ! AS 491 p II Barsakolar p 590 Sastaral taar1,763536 5 No 32 of Blurat? cf 15 49'93 pui Sully wral dlars 7624625 Tharnt tkosh P 193 6 P finna H-नवनिता 7 M0 33 of Bharati, cf हिम्ना भरनामा त ॥५॥ राहत मय न यु।। 49394 p TILIL: Bharalaketu Tr26768 Smaranium 7634 P-युग H-fraat 1011-शिसमा पाग ·सङ्गीतोपनिषमाराद्वार भुनानामित हया वामपार्थस्थिती करो। रेचिता वात्तनोवृत्तो मुनगरस्तरेचिते ॥ ३९ ॥ मग्निम्रा नता ग्रीमा भोद्धम्तो स्तभिधा । निस च 'वरित पाढा नूपुरा' नूपुराभिधे ॥ ४० ॥ अरारो रेचिता हस्तो न्यायत्ता परिवतिता वशाग्य म्यानक यत्र तत् स्याद्वेशासरेचितम् ॥ २१ ॥ रेचितोद्वतितो हम्ता' वामन्तु वलिता स्टी। पाढा च स्वस्तिमा यत्र तद्भवेद्धमराभिधम् ॥ 2 ॥ नाभाटो रो यत्राञ्चितश्च मटिकामुग्व । यावृत्य स्थानमानीता टिम्त चतुराह्वयम् ॥ ४३ ।। I 2 T 6 10 35 of Bharnta cf भुइनानि TT यनोभाताप सरना ।। १५ । घामपा वाम्यत हम्ना भुननम् राचनम्। AS 495 96 p II B art , P 440 Sug tarah u ara 7 644 P-भवाम्ना नाभर । 3 H-चरिता P -नपुग H-नगाभध ॥ 10 3b of Bharita cf या मान रान रा रतका वर्ग ॥ ९६ ॥ नपुर । तथा पाद करण नपुर चमत। 154 9697 pp II 113 B rati/ost P 340 Saliral u 1763940 H-4717716 No 37 of Bharnta रानी हम्नपान न करी ग्रीका च गरता ॥९॥ स्थानकननद्रवंगाराच ।15 +9795 p II3 p 645 ST ratra 1,7657628 H -रोनाहिस्ता CE\0 35 of Bharati, न कान प" का 73"]} तथा ॥१८॥ किसनाची जय भ्रमावत'15 +0590 Bl.ratntor p4 sti tarat u a,764162 cf No 30of Bharat1 अ स्याग यान "मुरत ॥ १९ ॥ दगि कुन पादयतुर ना। 154 09 100 PP 131, Bharattost,P 196 Cars am 1,764649 7 Baro S १ 10 ·१२४ पष्टोऽध्याय । चामो स्तारो यत्र नितम्मे वञ्चित पर । भुजङ्गनामिते न्यामा भुजङ्गाञ्चितकं हि तत् ॥ १४ ॥ 'दण्डवगुचिते या हस्तपादो च तूर्धगा । द्वितीयौ मरला स्याता तहयेद् दण्डरेचितम् ॥ ४२ ॥ दक्षिणो वृश्चिक पाद स्वभावस्थ पर पट । निक(कु)हिलो रा यत्र तद् वृश्चिमनिकुट्टितम् ॥ ४६॥ निकुहिता यत्र पढो हम्नो चेत्र स्ताभिधो। कटिभ्रमणशीरा च तदुक्त कटिरेचितम् ।। ४७ ।। वामो हन्नम्नथा पादो' वृश्चिकामारधारिणा । दक्षिण स्याल्लनाह म्तस्तद्" लतावृश्चिरं तदा ॥ ४८ ॥ I 2 H---ननम्नचित पर No 40 of Bharnta, cf भुवनामित पाला नाभणा रारत कर ॥१ . ११ रनार यथ रग वामा भुरकाशनर भोत। 154 100 IOI Taratalost P 441, Sal griratnal art 7645646 3 P-~-द-न्यरत यत्र नपाडाप चावगी। No 41 of Bharata ca Ś #101 JO2, PP I14--15, luatrkasi, p 267 Sangttaratnal tra,7645647 5 Hrends IT everywhere for arºff 6 Called 1 rscil al uffitam by Bharath, cf No 47 of N$ 4102- 103,p 115, Sangtaratnakara,7060-661, Blaratal orm, p 634 7 P--निपुर S cf halili za ut no 43 of Bharatı 71 Tita 10 or न्यात ।। १.३ ॥ रायता च कानयन कारवान्न तदु यन। 15 +103104, PP 11%.116 Sangttaramalara 70 49 092 Bharatikoši, p ror 9. H-पादी साकारण या । Pcmits - cf not of Bharata अनि १ पा भिनाधना ॥ १० ॥ रम का यामन माशिम भान। 15 4 104 105 PP 115 116, Bharatikusa, p 565. Saigttaratrikin,7662 663 IO ·सङ्गीतोपनिषत्स रोद्धार । त्रिपताका यदा हम्तो व्यावृत्तो परिवर्तितो' । वैशाखस्थानमछिन्ना कटी स्यात् छिन्नकं तदा ॥ ४९ ।। वृश्चिको दक्षिण पादो रेचितो दक्षिण कर । किञ्चिन्नम्रा कटियत्र तत्स्याद् वृश्चिकरेचितम् ॥ ५० ॥ 'स्यातामसाश्चितो हम्तो व्यावृत्तपरिवर्तितो । निकुट्टितो पदो यत्रांसाञ्चितं करण मतम् ।। ५१ ॥ ।। पाठान्तरम् ॥ उर स्थो रेचितो हम्तायुध्वाधो विप्रकीर्णिता । आलीढ स्थानक यत्र वोरेचितकं तु तत् ॥ ५० ॥ फिश्चिन्नमस्तु वामोऽहि(मोऽडघ्रि )दक्षिणस्तु निकुट्टित । 'वामासोपरि सन्न्यम्त मुव पार्धनिकुट्टिते ॥ ५३ ।। I 2 3 4 5 P omits पारवातता. No 45 of Bharnta. cf अल्पद्म कादश छिन्ना पर्यायश की ॥ १०५ । शासस्थाननह तान्छन वरण भात । NS 4 105 106, p 116, Bharatitosz P 221 Sangitaratnal ara 7 043 644 cf No 46 of Bharata बाश्चर चरण कृत्वा म्याम्तमौ च करावुभौ ॥ १०६ ॥ राची विप्रकाणा च कंगै थराचतम् । AS 4 106 107 p 116 Sangitarat ialara, 7 661 662, Bharatal osa, p 634 P reads PATATIS and 2717199 in this verse cf Irscul a no 47 of Bharata बाहुशाश्चितो हस्तौ पाद पृष्टाञ्चितस्तथा ॥ १०॥ दरसन्नतपृष्ट च वृधा त प्रकीर्तितम् I AS 4 107 Iod pp II6 117 Sangitara nal ara 7 658 659 Bharatatos: p 634 Both P and I read this but the armit is not quoted, and it does not appear that अशाश्चित is given as an optional | rana for वृथक चतम् Probably there was a verse defining at which is dropped in both P and H cf no 48 of Bharata आग- स्वाना यन क्रौ पक्षास राचती ॥ १०८ ॥ ऊवाधावप्रमाी च व्यक्ति करण तु तन । AS 4 106-109, p 117, Sangilaratnalara 7 652 654 Bharatalosa, P 646 P ---qामाशापार 9 H --पार्थनिहितम् ॥ cf No 49 of Bharata, हस्तौ तु खान्तौ पार्थ तथा पादा नवाहत १०९॥ 6 7 8 ·I पठोऽध्याय । उर्वाध संस्थितौ हप्तो व्यावृत्ती परिवर्तितो । आपलट पटो वामो ललाटतिलके भवेत् ॥ ५४ ॥ न्यावृत्य कर्तरीयस्त्री( यत्रो ) हम्तो पार्थ तथा नतम् । यत्र स्याद्रेचित पाढम्तत् कान्नं करणं मतम् ॥ ५५ ॥ भूलग्नं दक्षिण कृत्या कुश्चितोऽन्य पदो यदा । मिश्चिच्च कुञ्चिती हम्ता यर तत् 'कुश्चितं भरेत् ।। ५६ ॥ उस्तो करा जेयो' दक्षिणश्च करोऽश्चित । चक्रामारप्रमो यत्र ज्ञेय तच्चकमण्डलम् ॥ ५७ ।। यर नकरण जय युध पार्धनितम् । 15.4 109 110, Pp 117-118, Bharatal ost, P 367, Sangmaratnayi,7660670. cf No 50 of Bharata, AS 4.110 III, P IS, Bharatkoss, p 567, Sangitarainahari, 7668 669 Cf No 51 of Bharata, पृष्टत पुछित या निकालानम तन ।। १११ ।। आधिनी च री कार्या प्रान्त करण दिन 115 4. III-II, p 18, bharatalost, P 153. Sangitaratnal ani, 7 655-657- Cf. no 52 of Bharata, आय पादो नन कार्य सव्यस्तथ युवा ॥ ११०।। उत्तानो वामपार्थस्थग्न चितमुदाहनम् । 15 4 112 113. pp. II II9, Bharatahosa, p 138, Sangitaranakara, 7.67-4-675 P...रागी 5. P-पारित The Cahrunanlılam, no 53, of Bharata is different, ci प्रशासनाला बाहुन्मा यहाणान न च ॥ ११३ ॥ नारद म्यान र पर- #07115 + 113-114, p 119 also it is diferent from calra andaim of Santiratnal ra, 7 671 72 ind of Jy kan quoted in Bhara'ahost, P 195 It is comprible to Hron and likt, no + of Bharnta, though horribly not Identical nithit,ch मस्तिका पानामा यः। 101 महावी हरारामण्डकितु तत् IAS 114 115 p 119,f, चार्या यशस्थितान उरोमण्डलिनी वरी ॥ ४२ ॥ यत्रारामण्ड' भनापतम् । Sangizraind vra, 7 672-673 for Juayana, see, I kortikols, p4 2 3 4 6 ·१२७ सङ्गीतोपनिषत्वारोद्वार । नितम्घे कुञ्चितो हम्तो म्बन्तिकापसता पदो। नन च दक्षिण पाच नितम्बम्बस्तिकं च तत् ॥ ५८ ॥ 'आश्विप्तसजमा हम्तो पादौ चाथिप्तरेचिता । दृष्टिनना नत पार्श्व यत्रालिप्तं तदुच्यते ! ५९ ॥ आपतितो पताकारया तानेर हिनाञ्जली । अहि अडनि रूचाङ्गुरितरश्चेतत्' तलक्लिामितम् ॥ ६० ॥ सार्धतालद्वय पद्यामन्तर यत्र नायते । हम्तावप्यन्तर धत्तम्तादृश चागल' तु तत् ॥ ६ ॥ वृश्चिरश्चरणो वामो यत्र वामो रतार । रिथित 'च मुग्व पाच पिक्षिप्त रण तु तत् ॥ ६२ ।। I 2 3 There is no such, harına in Nś and the situmban no 83 of Bhunth A5 4 145146, p 130 or of Jyayana Blaratal osa p 331, 2nd Sargı iratual ara 7 714 715 secm to be different P-आक्षितपकी Cf no 55 of Bharatn आक्षन हस्तपाद च कियत यन वगत ॥ ११५॥ आभिन नाम वरण विज्ञय तद् द्विात्तमा । 05 4 115 116, pp II9 120 Sargtaratnakari 7663664 Bharattlosa, p 47 P-आवांगानयत् तत Cf no 6 of Bharata उवातिर पार पावना प्रारत । १२६॥ प्ररपात हसी नगावगामन । 15 + 126 127 P 120 Sangtta ratrarart 7 667-66S Bharatakos. p 243 H-पत्त तागचाग्रग तत् ॥ cf no 57 of Bharata पृत प्रमन पादा द्वी तरावधमय च ॥१७॥ नर व चानुगा हा पुरता गा तुम् । AS + 17 118 Pp 120 121 cflso Sur taritrahari,7664065 Laralstos1 pp 27 28 4 5 6 7 P-1 Cr no 58 of Bharita विभप्न हम्माद च न पावनाऽपि वा ॥१८॥ एकमागगत यम नादामनमुरादनम्। 15 P 121 Ilara losi, p 604 Sunt aralna ar: 7 686-057 118 119 ·पटोऽध्याय । प्रलधितो करी या क्षिणश्चरण पुर । प्रमावर्तयेत् शीघ्र तदा 'वर्तितमुच्यते ॥ ६३ ॥ पादौ च दोल्येद्यत्र बुञ्चितानन्तरं युध । करो वाह्यतलो कुर्थाद टोलापाढे' प्ररम्बिनो ।। ६४ ।। रेचिती च करौ यर 'पार्थ चर विवर्तितम् । वामो निवर्तितोऽहि(तोऽइनि)म्नन् करण विनिवृत्तकम् ॥ ६ ॥ पादौ तु स्वस्तिमाकारो कृपा प्रान्त्वा निरर्तितो । म्तापपि तथैवान निवृत्ते करणे पुन ॥ ६६ ॥ पार्थमान्तं पदं कृपा पुरतो यत्र मुच्यते । वितिता तथा हम्ता पाचक्रान्तं तदुच्यते ॥ ६७ ।। I 2 as 2. 3 Blarnta defines an avartam I aranam, as no. 59, cf for at पाद नगरर्तयेद् द्रुतम् ।। ११९ ॥ प्रयोगवशंगी हस्ती सदावर्तमुदाहृतम् । A5 4 119- 120, P 121, for atartam, also see, Jyayana quoted in Bharatal osa, P. 6. Bharata defines tartatant, no follows-याश्चती मणिरन्धे तु व्यारत्तपरिवतितौ ।। ६२॥ हस्ती निपतिता चोवी वर्तितं वरण तु तत् । A5 4 62 63, pp 9697 , see also Bharatekosa, P 587 and Sangi aratnakara, 7. 573 575 for rarttam. H.राचतानन्तरावध । Cf no 00 of Bharata, इञ्चित पादमुक्षिय पार्धापा तु डोत्येत् ।। १२० ॥ प्रयागवशगो हस्ती डोलगपाद तटुच्यत । N5 4 120 121, pp I2I-122, Bharatakosa p 237 , Sangi aranakara7676 H-पार्थ 5. P- बातम् Cr no 62 of Bharata, सूचाविद्ध विधायाथ निक तु विनिवर्तयत् ।। १२२ ।। वरौ च रचिती काय विनिरत्त द्विात्तमा । NS 4 122 123, pp. 122-123, Bharatakosa, p 612 , Sangitaratnakara, 7.678-679. H-निनपरण Cf no 61 of Bharata, आधिप्त हस्तपाद च त्रिक चैत्र रिवर्तयन् (v. ! च पारवर्तयेत् ॥ १२१ ॥ रचिनौ च तथा हस्ती शित्ते (v l निउत्ते) वरण द्विता । AS4 121 122 p 122 Bharatalosi on mrtlamlar nam, P 335 Sangitaralna) ara 7 677-678 calls it irrttım Pomits तथा No 63 of Bharata, Lf. पार्श्वमा नकम कृत्वा पुरस्तादथ पानयन् ॥ १२३ ॥ 4 6 7 8 9 ·२९ 2 सङ्गीतोपनिषत्सरोद्धार । ल्लाटे स्यात्करो' यत्र पृष्ठेऽहि (छेऽघि ) कुञ्चितो भवेत् । अङ्ग नम्र कटिनमा यत्र तत्पृष्ठकुश्चितम् ॥ ६८ ॥ पृष्ठतो वरित शीर्ष तथा पादोऽपि दक्षिण । ऊधि कुञ्चितौ हम्तो तत् शीर्पपलित मतम् ॥ ६९ ।। कृत्वा पादमतिकान्त 'पुरो यत्र प्रसार्यते । वामहम्तो मुग्वाग्रे स्याद् अतिकान्तं तु तत्पुन ॥ ७० ॥ वामो रताफरों यत्र दक्षिण' पार्श्वग कर । "विवर्तित त्रिक पादानाक्षिप्तौ तद् पिर्तितम् ।। ७१ ।। प्रयागवशगी हस्ती पार्श्वकान्त तदुच्यत। 5 4 123 124,P 123 Bharatakosa, P 366, Sanvitaratuakara 7 680 681 I H.-वरी cf. no 64 of Bharata, पृष्टत पाश्चन पादो वशश्चैव समुन्नतम् ॥ १२४ ॥ तिलक च पर स्थाप्यस्तन्निस्तम्भितमुच्यते । N5 4 124 125 P 123 There is no prşthakunceta known to Bharata, but netam bhita of Bharata and nisumbhtla of others cited here may be compared see Bharatakosa, p 335 quoting Jyayana, and Sangharatrakara 7682 683 3 Though sırşatalilan is not known to other texts it is very similar to I tdy, tbhrantam no 67 of Bharata cf , gara पाद शिराधृष्ट प्रगारगत् ॥ १२५ ॥ सर्वतो मण्ड गविद्ध विशुद्धान्त तदुच्यत । NS 4125-126, pp 123 124 Bharatakošs p 610, Sangitaratnakara, 768.4 685 4 5 Cr. no 6 of Bharata, आतेका ताम वा पुरस्तान्मप्रमाग्यत् ॥ १२६ ॥ प्रयागवशगौ हस्तावतिका ते प्रकीर्तिती । VS 4 126 127,p 124 but cf Bharaiakosa P 10 quoting Jyayana Sangitaratnahara 7 685 686 6 P-ललारी 7 P-यदिक्ष 8 P omits our verse 72b and P has no. 53 twice and hence from 53 onwards the numbering in P is wrong, thus our y 72 is no 71 in P 9 Cr no 67 of Bharat आभित हस्तपाद च निक चैव विवर्तितम् ॥ १२ ॥ द्वितीयो रोचता हाता विवर्तितक्मेव तन् । AS 4 127 128, P I24, Bharatakosa, P 019, Sangitara'nakara, 7.688 689 P-पुरता 73 ·१३० पटोऽध्याय । पृष्ठत पुरतो न्यस्य दक्षिणाहि(णानि )यंदा कर । वार्मोऽहि(मोनि)र्य परश्चोर्ध्वम्तद् गजक्रीडितं तदा ॥ ७२ ।। तलसस्फोटितौ हम्तौ यादा भृपीठघातकौ । भ्रमणं च चतुर्दिक्षु तलमंस्फोटितं तु तत् ॥ ७३ ॥ अग्रतश्चरण न्यस्य दक्षिणश नत पर । अञ्चितश्च को गण्डे गण्डसूचीति सद्विदु ॥ ७४ ॥ भ्रान्ता की पदो भ्रान्ता निक च परिवतितम् । अञ्चितौ च करौ यत्र तदुक्त परिवृत्तकम् ॥ ७५ ।। जानूपरि पदो वाम सम स्यादक्षिण पढ । पाव च सन्नती हम्तौ यत्र तत् पार्श्वजानुकम् ।। ७६ ॥ P-गड़े I. Cf. no 68 of Bharata, णऽचित करा वामा लताहस्तश्च दक्षिण ।। १२८॥ दागपादस्तथा चैव गाडितक भवेत् । NS 4 126 129 P 124, Bharatakosa, P. 164, Sangitaralnal ara, 7 689-690 2. H.-तौ पाठपातको 3. Cf. no 69 of Bharata, where only one foot is moved, our text thus differs shghtly from AS, 4 129 130, Pp 124 125, Bharatakass, p 243. Sangittaratnakara, 7 691695 4 H.-तत परम् । 5 6 Cf. no.71 of Bharata, सूचापादो नतं पाश्वमसे वश स्थिन कर ॥१३१ ।। द्वितीयवाचतो गण्डे गण्डयूची तदुयत । N54 131-132, also see comm of Ablunavagupta, on op ct, pp_125-126, Bharatakest, p 166, Sangtaranakara, 7 690 692 7 H reads परित्तिकम् Cf no 72 of Bharata, ऊ पिश्तिा हस्ती सूचापादा विवर्तित ॥ १३२ ॥ पारराननि चैव परिग्न तदुच्यत । N$ 4 132- 133, pp 125-126 Sangitaralnak ura, 7 703 Bharatakoś x, p 359 8 CI no 73 of Blurata si inch is slightly different, ^7 ??? स्थिन पाद उर स्थितोऽपर ॥ १३३ ॥ मुाहता वा स्थ पार्वजानु नदुन्यने । NS 4 133 134, P 126 Sangiliratnakara, 7 695695, Bharatakosa, p 367 ·सङ्गीतोपनिषत्मारोद्धार । 1 पञ्चतालान्तरो पादो करो चापि प्रलम्तिो । पुरोऽबरोक्निी दृष्टिभवेद् गृध्रापलीन' ॥ ७७ १५ हम्तो प्रलम्भितो यत्र पादो च स्वस्तिमाहती । नम्र पार्थ नत वस्त्र यत्र तत् सन्नतं मतम् ॥ ७८ ॥ अङ्गुष्ठेन या भूमिस्ताड्यते पाद एव वा । 'कुञ्चितश्च समौ हस्तो यत्र सूची तदुच्यते ॥ ७० ॥ सन सूचीगत लक्ष्म करणे यत्र सम्भवेत् । 'वामोऽश्चितो नतो हस्तम्बर्द्धसूचीति तन्मतम् ।। ८० ॥ दक्षिणश्चरण पृष्ठे वाम म्यादग्रतो यदि । सूच्यावृत्तो करो यत्र 'सूचीपिद्धाभिध हि तत् ।। ८१ ।। अपमान्त पदो यत्र दक्षिण स्वस्तिमाकृती(ति)। करो च मणिबन्धम्था करण तद विलोलितम् ।। ८२ ॥ Cf no 74 of Bharata पृष्त्र प्रमारित पाद क्रिश्चिदश्चित नानक ॥ १३४ ॥ पज प्रसारितो वाहू तत्स्यात् गृवावरीनम्म् । A5 4 134 135 pp I26 127, Sangitaratnatara, 7 697 Bharatakosa, P 181 Cf no 75 of Bharata उस्लुय चरणौ कार्यावनत स्वस्तिक स्थिती ॥ मन्नती च तथा रली रन्नन तदुदाहाम् । N6 4 135 136, P 127 Sangita ratnakara, 7 707 708 Bharatałosa, P 700 3 P---अकुचितच समा हस्तो cf no 76 of Bharnta, धुचित पादमुक्षिप्य कुयादस्थित भुवि ।। १३६ ।। प्रयागवशमा हतौ सा सृथी पारकार्तिता । NS 4136 137 p Bharatal osa p 735 Sangit irat sakara, 7 699 699 5 H -श्रामाचिनो मतो हम्ती 6 cf no 77 of Bharata अपम शिराहम्न सूचीपादश्च दक्षिण ॥ १३७ ।। यत्र तकरण नेयमधमृचीति नामत IAS 4 137 138 P 127 Bhar takosa, P 32 Sangitaratnakara 7 699 7. cf no 78 of Bharata पादस्पा यदा पादो द्वितीयग्नु प्रविध्यते ॥ १३८ ॥ करिवक्ष स्थिती हस्ती सूचीवित तटु यत । AS 4 138 139 pp 127 128 Bharatakośa, P 736 Sangitaratnakara, 7700 701 8 H-- असापदो 9 There is no I sloksta, known to Bhurata and others, but cf, no 79 Azakrāntam of Bharata, स्वोरवालन पादमपातम न्यसेत् 4 127, ·पोहण्याय । यदा निहिती पानी दक्षिण अशित कर । 'स्ताग्यध पगे या नन्दि मर्पितं म्गनम् ॥ ८ ॥ दण्टासार भांत पाट निकुन्यानं मृत परम । आपिता तु संग यत्र 'दण्डपाताभिध च तत ।। ८४ ॥ अधिन धिन पृटेम्त पाटो मुम्ब तथा । उत्प्नुत्यो प्ठन्य गमन या तद् हरिणप्लुनम् ॥ ८ ॥ अद्धांत यति पृष्ठे भेषमड़ तथामत । 'अधिनप्रान्तम्तयादेनन होलित' मनम् || ८६ ] रेचिता च यदा बाट्ट हानी चाभिमुमार्ग। चरणा पनि राग नितमं तूप्नतिम्नदा ॥ ८७ ॥ 1.. 2 3 4 ॥ १२९ ॥ प्रयाग हतारमा सयन। 15,4139 110, P 128, Bharatilosi, P 21 Sangitaral, ahara, 7713 H-तामा कम cf no s of Binrati, आभागृती पारी निर परिवाहनम् ॥ रचिती च त्या मी लाानिमुदाइनन् । 15 4 141 142, p 128 129, Sargitaralnāt va 7 708 709 Bharala'ošs, P 712 cf. no 82 Dandapidh of Bharata, नूपुर चरण कृत्वा दण्डपाद प्रमारयत् ॥ १४॥ शिप्राक्टिवर चंद दण्डपाद तदुयन | AS, 4 142 43 P 129 Sangrattalara, 7 704 707. Bharalakosu p 266 cf no 83 of Bharatn आनधान्तम्म कृता रमुष्टय निपानयत् ॥ १४३ ॥ उत्पाचितापरि क्षिप्ता तादद्याद् दारणप्लनम् । AS +143 144P 129, Bharatakota p 768 Sangiteratndk tra, 7702 P-युचिपान्तद्दस्त of no 84 of Bharata डारापादनमा समुत्प्लुर निपातयेत् ॥ १४४ ॥ परिपतविक चैव तत् प्रेट्यालितमुच्यते । AS 4 144 145 Pp 129-130, Bharatukosa, 409 Sarigitarofndkara, 7 700 707 P omitsच No 85 of Bharata cf भुनावूर्धविनिष्पान्ती हस्ती याभि(घो)मुखान्गुनी । बद्धा चारी तथा चैव नितम्ये करणे भवेत् । AS 4 145 146 P 130, Bharatakosa, P 331 , Sangutaratnakara, 7 714 715 5 6 7 8 ·सङ्गीतोपनिषत्सारोद्धार.। व्यावृत्य 'चरणन्यास कुञ्चितौ च करो नतौ । किञ्चिच्च सन्मुखीभूतं मुग्वं स्यात् स्खलिते पुनः ॥ ८८ ॥ वाम. पाढो भवेत्पृष्ठे दक्षिणम्त्वग्रगो यदि । नितम्बे कुञ्चितो वामो हम्तम्तत् करिहस्तकम् ॥ ८९ ॥ रेचितो दक्षिणो हस्तो वाम शुरुमुखो यदि । निकुट्टितौ तथा पादौ यत्र तत्र प्रमर्पितम् ॥ ९० ॥ द्रुतं निवेशयेटग्रे वामोऽहि (मोऽधि ) पृष्ठत. पर. । पृष्ठेऽवलोकनं चापि सिंहविक्रीडिते' भवेत् ॥ ९१ ॥ कुञ्चितोऽर्द्धतलः पादो दक्षिणः स्यान्नतं शिर । कुश्चितौऽसन्मुखो हस्तौ "मिहाकर्षणमंजके ॥ ९२ ।। I 2 H...-चरण न्याम H- सन्मुखाभ्नो 3 cf. no. 86 of Bharata, दालापादम्म कृत्वा हस्ती तदनुगावुभौ ॥ १४६ ॥ रेचिती घृणिती वापि सरित करण भवेन्। 15 4 146-147, p 130, Bharalakosa, P 745, Sangitarainakara, 7 716. 4. cf. S7 of Bharata, एको वक्ष स्थितो हत प्रोद्वेष्टिततलोऽपर ॥ अञ्चितश्चरणश्चैव प्रयोज्य करिहस्तके। NS 4.147-148, pp 130-31, Bharatakosia, P 113, Sangıtaralnakara, 7 710-711, 5 cf. no 88 of Bharata, एकस्तु रेचितो हम्तो स्ताव्यस्तु तथा पर ॥ प्रमर्पित- तले पादा प्रमर्पितकमेव तत् । NS 4148-149, p 131, Sangtaratnakara, 77II-712, Bharatakosa, Pp 397-398 6. P.-पृष्टग 7. Cf no. 89 of Bharata, अगत च पुर वृत्त्या दिनाय च टुनामम् ॥ हस्ती पादानुगो चापि सिंहविक्रीडिते स्मृतौ । A5 4.149-150, Pp 131, Bharatahosr, p 728 , Sangla ra,7717-18. 8. P.-पादी. 9. P.-दक्षिण स्या. Cf. no. 90 of Bharata, पृटप्रमर्पित पादतथा हलो निश्चिती ॥ पुनस्तव बन्यो सिंहावर्षिनके द्विजा IAS 4 150-151, PP, 131-132, Bhirata. Kosa p. 729, Sangla-ra , 7.7IS•719 IO.

·पष्टोऽध्याय । कुञ्चितो वर्चरी वस्त्रो(को) करो वक्षसि यत्र तु । र्ग 'पार्योश्च सङ्घात् पार्णिमट्टितं मतम् ॥ ९३ ।। वाम प्ररम्बित पादस्तथा हम्त प्ररम्चित । दक्षिण कुश्चितो यत्र भोदुपसृतं च तत् ।। ०४ ॥ पाढाग्रे तरसञ्चाराद्धहित भूतर यदा । पार्श्वविवर्तित चेत्र तलसङ्घट्टितं तदा ।। ९५ ॥ 'रतात्यो दक्षिणो हम्तस्तथा वामश्च रेचित । नम्रो पाटो नता ग्रीवा यत्र तज्जनितं स्मृतम् ।। ०६ ।। कुञ्चितो दक्षिण पाट पतितोत्पतित पर । पादाच्च क्रो' यत्र पतितोत्पतितं तु तत् ।। २७ ॥ I 2 3 4 P.-- पाश्च There is no karana of this name given by Bharata and others H-उपधित Cf no 92 of Bharaty, which seems to be different from our upasriam, आषप्नधरणधवा हस्नी तम्यैव चानुगौ।। आनत च तथा गान तथोपसना भवत् । NS4 152 153, P 132 Bharalakosa, P 82 , Sangılaratnahara, 7 727 728 Cf no 93 of Bharata, दोगपादकम कृत्वा तम्मघाती बरी ॥ गये कर याम तमयहिते सदा । 45 4 153-154, Pp 132-733, I haratal osa, p243. Sangitarakndkara, 7729730 H--लतामा Cf no 94 of Bharata, एको वस्थितो हरतो द्विनायव प्रगम्बित निगम- सस्थित पादौ निते करण भवेत् 1154 154 155,P 133 Bharatkosa, pp 22324, Sangitaranakara,7726727 P-वर्ग Bharata giles, 15 no 95, 41 akıttham cf at Flu GTA चाभिमुसागुरी ॥ शनैर्निपनिता थे जय नाहियम्। NS 4 155 156, PP 133 34, also Sangitaratudkara, 7720 723. Bharatskosi, p47 5 6 7 8 ·सीतोपनिष सारोद्धार । १३५ ऊर्यो 'पा(प)दोश्च सश्लेषो मनाक् पार्श्व नत तथा । ऊर्ध्वगाहु करो वाम पाढोरुश्लिष्टके भवेत् ॥ ९८ ॥ निकुट्टितो पदो न्यस्य यत्रोत्प्लुत्य प्रवर्तनम् । कुन्चितो रेचितो हस्तो तदेलाक्रीडितं मतम् ॥ ९९ ॥ 'उ(ऊ)रौ विवर्तितो पादो रेचितो रलित कर । रताभिधे (घ ) परो यत्र तदूरुवृत्तमुच्यते ॥ १०० ।। रताभिधौ करो पाटो शिथिलौ च नत गिर । हावभावान्वित वस्त्र मदनस्सलिते भरेत् ॥ १०१ ॥ कुञ्चितो मुग्वे पादे द्वितीये चाग्रत स्थिते । हस्तौ दोलामुखोद्वत्तो पादाक्रान्तं विदुर्बुधा ॥ १०२ ॥ I 2- 3 4 5 P-पदोश्च पदारालण्क Bharata does not give this karana but he gives nivesam, as no 96 which is different Cf करौ वक्ष स्थिती कार्याबुरो निभुन मेव च ॥ मण्डलस्थानक चैव नवश करण तु तत् । N5 4 156 157 Pp 133 134 also Sangitaratnakara 7 724 Bhara akosa P 335 P ---कुचितरेचिता Cf no 97 of Bharata तस्मघरपादाभ्यामुग्लुल्य पतन भवत् ॥ मनत वास्त गानमलकानीन्त तु तत् । NS 4 157 158 p 13+ Bharatakosa p 94 Sangılaratnakara, 7 725 726 P-उरु 6 H-वरी Cf no 98 uruduritam of Bharata क्रमाउत्तकरणमूरघाचन यसत् ।। नब्यााचना तथा पत्ता घाटात्त तु तद्वत् । NS 4 158 159 p 134 Sangitaratnthara 7742743 Bharatakosa p 86 Cf no 99 of Bharata, करौ प्रलम्बिती कार्यों शिरश्च पारवाहितम् ॥ पादी च वलिताविद्धौ मदस्यारतके द्विना । NS 4 159 160 pp 134 135 Sangitaranakara,7734 735 Bharatakosa p 460 Cr no 100 Vimukra stam of Bharata पुर प्रसारित पाद कुचिता गगनान्मुस ॥ करौ च रेचिती या विष्णुकान्त तदुच्यने। 45 4 160 16r, p 135 Sangitaratnakarar 7732, Bharalakota, p 625 7 8 9 ·पष्टोऽध्याय । स्ताभिध कगे वामो दक्षिण कुञ्चितो यदि । कटिच्छि( श्छि)ना पदो नम्रो तहताञ्चितं भवेत् ॥ १०३ ॥ वथ टिस्थितो हम्तो कुन्चितो च नत मुग्वम् । निकुट्टित पदो वामम्तत् म्यात् कटिनिट्टितम् ॥ १० ॥ सन्मुग्यम्थाङ्गुलरी हम्तो दक्षिणाङ्गस्थपरो । थामभागस्थित पादो वाम उद्घाटिते' भनेत् ॥ १० ॥ निकुट्टित पदो यत्र करिनमाञ्चिती करो। कुञ्चितोऽहि(तोऽनि नत पार्श्व 'वृषभक्रीडिते मतम् ॥ १०६ ॥ रोलितावतित शीप रेचितो च तथा करो। पादो च 'रोलिता यत्र करण तच्च लोलनम् ॥ १०७ ॥ स्वस्तिरापसतौ पादौ दक्षिणाङ्गस्थित मुग्वम् । रतारेचितको हम्तो नम्रा नागापमर्पित ॥ १०८ ॥ I 2 3 This is not known to Bhurata but cf no 101, san bra itam of NS-~करमावतिनं कृत्रा दूरपष्ट निमुन्धयत् ॥ ऊचव तथावद्ध सम्मात करण नु तन् । 154 161 162 135, Bharalakosa, P710 Sangitaratmahara, 7736737 Cf Tikambl am, no 1c2 of Bharata, अगद्ध कर सूय्या पदर निकाट्टन ॥ वशरथच करा वामो विष्कम्भे करण भवन् । 154 162 63. P. 135. Sanitaralnukara 7 737 739 Bharatakos, p 694 Cf Udghatan no 103 of Bharata पाती उपाहती कायौ तर मनाती करी ॥ नता पार्श्व कर्तव्य बुधैरद्घटित सहा। 15 4 163 164 PP 135 136 Sang lurainalara, 7 740 Bk tralgkosa P 75 P--गृपभनीन्त Cf no 104 of Bharata प्रयुज्यागना पूर्व हम्ना चापि हि रचयेन् !! दामनावचिती चा पभाडित मदा । NSA 164165 P 136 Svig taratnikars 7 744 745 Bharalakośa p 634 H-गालनी Cf no 105 of Bhanta रचितावासा हरता गारनं नित गिर । उभया पायाया नशारत्रमुगद्दनम् । 154 165 166pp 136 37. Dharatrkaise p 575, Sargifaral akars 7 733734 cr no 106 of Blinratn म्वस्तिकास्मृती पाग गिरथ पारवाहितम् । राची य तथा हस्ती म्याना नागपग न। 154 166 167 p 137 Dharatrkata P 314 , Sang lurah dara 745746 4 5 6 7 ·सङ्गीतोपनिषरसारोदार। १० हम्तश्च हृदये वामो दक्षिणस्तदध' कर । नत वक्त्र नतौ पादो 'शफटास्ये विदुर्बुधा' ॥ १०९ ॥ उध्यांकृत पदो वामो बामो हस्तश्च रेचित । उन्नत च तथा वक्षो गङ्गापतरणे' भवेत् ॥ ११० ॥ करणाना समाना चेत्युक्तमप्टोत्तरं शतम् । विपमाणा च तल्लक्ष्म योगिनामासनेषु यत् ।। १११ ॥ (इति करणानि) द्वाविशदङ्गहारा स्यु 'करणैनितास्तु ते । अमरीश्च तथा चारीद्वात्रिंशत्सम्मिता विदुः ॥ ११२ ॥ अमहारादिनामानि क्थ्यन्ते तानि साम्प्रतम् । तथा सज्ञामहाराणामय सापतस्त्विह ॥ ११३ ॥ करणेत्रिमि कलापश्चतुमि खण्ड' उच्यते । सङ्घात पञ्चभिस्तैश्चाङ्गहार 'करणोद्भव' ॥ ११४ ॥ 2 4 1. P.-दक्षिणस्वध ce no. 107 of Bharata, निषण्णाङ्गरतु चरण प्रसार्य तरसधरम् ।। रवाहितमुर पृस्ता शकटास्य प्रयोजयेत् । AS 4 167168 p 137, Bharatafess, p 651, Sarigaralnakara, 7 747-742 3 H-युधा विदु ॥ cf no 108 of Bharata अपांगुरितली पादा नितायवधामुसी ॥ हनी शिक्षत महावतरणे विति। 15 4 168.169_pp 17138, Braretakes.a PP 163-164; Sang; araindkara, 7 747-748 5. H-रदमायोगिक 6 P-कारण- 7 P-थाहारा वरणोदना ॥ 8 राइविभिरपातरणायामी मध्यमर मे।-वेन quoted in Bharata. hora, p 160 Kumbha quoted in Bhatatakosa, P 787, hotever, say's --भि गायी चनुनि रानी मन । हाल पमयी साभदा इतारिता || Also see Sangtanatrakara, 7792 15 10 14. Vol II pp 93 94 9. rorail ahdra sec BharsiskosPP 787 788 quoting humbka, Har mird, Sarizi andrigars isfraddsa and Asoka, and secili Also sce, ·१३० पटेऽध्याय । २४ हरिप्रियश्च, पर्यस्त , सूचीविद्धोऽ पविद्धक । 'आक्षिप्तो घट्टितो. चैत्र वियम्भ श्चालिपल्ला ॥ ११५ ॥ भुजङ्गप्रस्ताञ्चितश्चेर, करिसम्फोटितस्तथा । रेचितस्वस्तिकाद्यश्च,, पार्श्वस्वस्तिक्सज्ञक , ॥ ११६ ॥ वृश्चिकापसृतो, क्षिप्तो, निकुट्टो'. सिरसन्मद गतिमण्डल, सट्टो, परिच्छिन्नो,, भुजाञ्चित २. ॥ ११७ ।। 'परावृत्ता, रात..पार्श्वच्छेदारयो(ख्या) विद्युतो भ्रम उद्धृतश्च.. तथालीढो, रेचित, छुरितस्तथा ॥ ११८ ॥ 'कटीच्छिन्नो,, महोवृत्त, स्तथा स्याज्जयदर्पक, "अर्द्धनिकुट्टकश्चेति, द्वात्रिंशत्सड् यया त्वमी ॥ ११९ ।। इत्यङ्गहाराः। अन्तर्भमरिका पूर्वा बाह्यभ्रमरिका तत । अलगभ्रमरी चैव चक्रनमरिका परा ।। १२० ।। 'छत्रप्रमरिकाऽतश्च रेचितम्रमरी तथा । तिरिपभ्रमरी, चेव 'चित्तममरिकाप्टमी ॥ १२१ ॥ PP 67 Also see, Sangitaratnakara, 7 789 ff, and comm on ( Adyar ed Vol. IV), pp 252 ff H-आक्षप्ता,द्घाटतो H-थापिपत्र । H-नियुट्टी 4 P-परामालत H-करीटीचिन्ना 6 H-अद्वनि उक्थेति For lists of angaharas see N54 1927 pp 8890 and for angaharalaksara according to Bharata, see,154175ff pp 138 ff The first one is known as Sthurahasta or Ilara priya Also see Sail,itarałndkara, 7 789 ff and comm on op cit PP 252 ff Tor a difterent tradition about 24 ašigahuras sec Bi aratarna a Chp IX PP 289 310 P-चत्रमरि. 9 P-चैरान. 1 2 3 5 7 S ·सङ्गीतोपनिषत्मारोद्वार । प्रत्येक ताश्चतुधा स्युनभिसी भूमिसम्भवा । ऊर्भस्थाध न्धिता चेति भ्रमर्यो दन्तसम्मिता || १२२ ।। इति भ्रमर्यः कटेरघोमवाश्चार्यस्ता स्यु पोडश भूमिजा । पोडशाऽपि नभोजाता द्वात्रिंशत्सङ्ख्ययेति ता ॥ १२३ ।। स्थितावर्ता भ्रमतल्ली सेडीक्रीडिताञ्चिता। उरूवृत्तोन्सन्दिता च विच्यता(वा) रेचिकोद्धिका ॥ १२४ ।। शकटास्या च जनिता विद्धा वीची सुबाहुका । उद्वेष्टिता च सलिप्टा भूमिचार्यस्तु पोडश (श ) ॥ १०५ ॥ N T H-नातसी भूमिगभवा । Bhramans are not referred to by Bharata. Sārangadhara in his Sangitvratnal ara, 7 749 ff refers to Desikarangs wherein he describes several splutıkaraņas. The uplutkaranas include Bhramari, वाद्यभ्रमरी, अतर्भमरी, ध्यभ्रमरी, तिरिषभ्रमरी अल्गभ्रमरी, चकनगरी, अश्चितभ्रमरी शिरोधमरी, दिग्भ्रमरी, Sangita-a, 7755 and common op cro, Vol IV pp 241-242, and opc1,7775 782 defining these nine Bhramaris It is interesting to note that nine Bhramaris are defined even though in v755 It is said- सप्त भ्रममा भ्रमरी शिर पूर्वा दिगादिमा । ७.५ ॥ Our text names eight Bhramaris, we have te for उचितभ्र. or आतभ्र. and चित्तभ्र० for शिरोध• of Sarangadeva Since P Manuscript reads अश्चितभ्र• for चित्तध्र० in v 121 of our text, it is just possible that the reading 73754-10 1220 is wrong in both P and H manuscripts For other definitions of the different Bhramaris, see Bharatakosa The eight Bl ramarns, noted above by our text, are again four-fold नाममी, भूमिसम्भवा, जवस्था and अध स्थिता and thus make a total 32 Bhramaris in all 3 P.- भ्रमन्त्री H.-लेहितासीइन च ता। 5. H-विशता 6 P - रेविकोदिका । 7. H.पाहु ·पोऽध्याय । विद्युद्धान्ता दोल्पादा दण्डा नू पुरपादिका'। 'अतिक्रान्तो जानुयाराताक्षिप्ताऽथ सूचिका ॥ १६ ॥ भुनगा चूर्णित्तोन्मत्ता सङ्क्षिप्ता तिर्यगञ्चिता । उत्प्लुतालगसम्थाना चार्य पडश नाभसा ।। १२७ ।। इति चार्य.' ॥ एतल्लक्ष्माण्यरुपवाक्यैर्न ज्ञायन्ते यतम्तत । एतेपा रथण 'चात्र नोक्त ग्रन्थम्य गोरवात् ॥ १२८ ॥ कालेऽम्मिनका मूा विद्वास साधमा न हि । न नन्विनाभ्यास शास्त्रात् सिद्धिर्न त विना ॥ १२९ ।। आबाल्यासपिपत्ते हि साध्यन्ते ते म्वभापया । स्वाभ्यासभाषया ते तज्जानते 'नाम्यभाषया ॥ १३० ॥ नृत्याहाख्या गिर क (का)श्चिद्' वक्ष्ये नमभापया । विगेपतो हि सिद्धयन्ति चोरवत्ते स्वभापया ।। १३१ ।। तद्यथा--मूलश्रमु(मठ) "चालश्रमु(मउ) दण्डवाडश्रमु(मउ) बइठा ' अलीढ । । I 2 3 H -नूपुरपा टका। H अतिक्रांतोषजानुग्धालाता The Caris are well known The lists of Bharata and Sarangadeva generally agree Cf AS 10 14 293047 Vol II (GOs ed ) pp 96 107 and San ttaratnakara 7898965 pp 277298 For the different Caris also see Bharatakosa It may be noted that Sarngadeva gives separate lists of Des caris also in op til 7 908 916 The lists of the two classes of Cans given by our text do not fully agree with those of Bharata and Sardgadeva H-चारी 5 P-शास्मिर्न 7 P --यानि P-वश्यऽनतभाषया 9 P-निाने P-मा(चा)गधनु H-यइडी 4 6 P-नयु. 8 10 ·मङ्गीतोपनिषत्सारोदार। ऊभी अलीढ । चित्रराडु(ड3) झलकणी। एते सप्तश्रमाः। अन्येऽपि नृत्पभाषा:पाडलुल्यु(ल्यउ) । पावटउ । 'माछलियउ सिहरिय'। तिरापेउ । बदठी 'छडक । ऊभी छडक । आविंड(1) पाठिंडु। एकसरा(1) दुसरा प्रमुखाः। नृत्यस्याङ्गानि चैतानि तथान्यान्यपि साधक. । कथं नु साधयेत् कुत्रेत्यभ्यासार्थमिह बुरे ॥ १३२ ।। शुभे दिने चन्द्रवले 'नृत्येऽभ्यास समारभेत् । सिकतासहिता रङ्गममिग्नत्र प्रकरुप्यते ॥ १३३ ॥ शारदां च नमस्कृत्य चण्टिकां नाट्यदेवतां । परिच्छदं च सम्पोप्योपाध्यायं "तु प्रपूजयेत् ॥ १४ ॥ .--गारदुपट. Possibly the correct reading was गादुरघउ, H.-मासी P.- मालियर. 3 H.-मिहरिअड. 4 P.-तिरियर 5 P-अरका. 6. H.- आदिंदु पारिद The cmendations in the readings of the narlal a bhasa sug. gested aborcare tentatic Thc words seem to be of old Rajasthini or Gujarati vluch as Shri Umashankara Joshi, has suggested, should better be called " Miru. Gurjara" I consulted some South Indian friends who suggested that these terms might also have been current an old Kannada and Telugu, but they are not sure about it. I belicve these words are from the old marta ondse of Western India, especially, Rijasthin and Gujarat. The users in CET of v 143 below is an old Viru- Gurjara term, found in Varrakasamuccaya, ed. by Dr. B.J. Sandesara. 7. H.-मो. ६. H.-निरमले. 9. P.-सामने 10. P. omits. H.-1972 I. 2.

·१३२ पोऽध्याय । नृत्योपजीवी कन्या वा राजकन्याथ कौतुकी । तर मूरश्रमाभ्यास कुर्यात्प्रातg मुक्षित (ता) ॥ १३५ ।। स्ताभ्यासे तदङ्गनात्' कारयेदद्गमर्दनाम् । बहम्भसाभिषिच्यामु पोपयेत् स्निग्धभोजने ॥ १३६ ।। समस्ताभ्याससयुक्ता नर्तकी पात्रमुच्यते । पट्टरन्धे को पात्र राजो ग्रे नृत्यमाचरेत् ॥ १३७ । महोत्सने विनाहादो कर्तव्य नृत्यमुत्तम । 'वादनाद्जरम्याथ यारं म्याच्चरणानित ॥ १३८॥ कुर्यात्पुप्पाञ्जरिक्षेप पात्रं रहागणे तत । गीतवाद्यानुग नृत्य कुर्याच्छुक न तत् कचित् ।। १३९ ॥ इति पद्धतिलक्षणम् ॥ तूर्यत्रयनिधि श्रीमान्दः शृङ्गारकीर्तिभाक् । गुणागुणविशेषनो दाता शम्य मभापति ॥ १४ ॥ इति सभापतिलक्षणम् ॥ सारधानास्तु मध्यस्था प्रयोगजा बहुश्रुता । मुकुमारागिरो दानशूरा सभ्या स्युस्त्तमा ॥ १४ ॥ इति मभ्यलक्षणम् ॥ दातारो नृपपार्धम्या मुगुणज्ञा बहुश्रुता । पिचाश्च श्रीमन्तो ये रोशाम्तन्मया सभा ।। १४२ ।। इति ममारक्षणम् ॥ तेषा पासा मध्ये मुग्यो वाड्मयकारक। 'गासनथ प्रयोगज्ञ सम्यागीतको मत ॥ १४३ ।। इति वासरलक्षणम् ॥ H-युभुक्षिता P.-राज्ञान Barddra is mentioned in ! dinilasam uceJ3 ( Baroda, 1936), Vol I pp 13, 14 49 . I H-त" P-गयारक । 3 H-याजनाद- + 5 6 ·सद्गीतोपनिषत्सारधार। गन्धयों बहुगीतज्ञो माधुर्यात् श्रुतिमोत्यकृत् । 'यद्गीतेन जन समे॒ रज्यते स तु रजक ॥ १४४ ॥ इति गन्धररखरलक्षणम् ॥ सुगीतनृत्यराद्यन्तु मनो यस्य न रज्यते । स पशुर्नररूपस्थो दाता चेन्नाकृती स च ॥ १४५ ।। 'आलोच्य शास्त्रपाथोधि ज्ञानश्रीया प्रमागिता। तया त्रिभुवनं सर्व सुखीभवतु शा बतम् ॥ १८६ ॥ वनीत 'धृति विवुधा पण्डित ननवलमार्थनद्धेऽलिन् । सङ्गीतोटघिसारे मुशास्त्ररत्ने निस्पमाने [तु] ॥ १४७ ।। बुधपितृसोमाल्हादिनि तद्दर्शनजातसुरसमालोले । पीडत सङ्गीताब्यावेतद्वाक्य प्रमाण || १४८ ॥ राजान प्रतियोधिता कति कति ग्रन्था म्वय निर्मिता । वादीन्द्रा कति निर्जिता पति तपाम्युमाणि तप्तानि च । 'श्रीमद्हर्पपुरीयगच्छमुकुटे श्रीसूरसुत्रामभि 'सच्छिप्यमुनिभिश्चा वनिनगर(श्चयानितरर) वागीश्वरीतन्मितम् ॥१४९ ॥ तद्गच्छेऽभयदेवमरिमुगुरो श्रीपर्णभूपेन यत्' "संज्ञा सामनधारिणोऽपि मलयारीनि स्वयं निर्मिता । तद्वशे नरचन्द्रमरिरभवत् सच्छासमङ्गीतभृत् । तलाच्छातिलमाभिधो गुरुरभूद्यदत्तदीक्षायहम् ॥ १५० ॥ I P-पदानेन. 2. P.-आगेश्य 3 P-प्ररिता P-पति 5 H -अाहेर 6 P-धीमपुरोय. 7 P- 8 P-निय स्निपर 9 10 H-समभाकिस P-RIESसिमटाने H- ·१४४ पटोऽध्याय । तत्पट्टादिरपिश्चिर विजयता सन्मार्गमन्दर्शक सूरीन्द्र लि राजशेखरगुरुर्मादीभपञ्चानन । शिप्यस्तस्य पुन सुधारलश इत्यास्या दधानो व्यधात् सङ्गीतोपनिषत्सुमारमखिल विज्ञानिसोस्याय यत् ॥ १५१ ।। 'मङ्गीतोपनिपदन्यं साष्टामिशनिवत्सरें। 'स्तुशन्ययुगेन्द्वन्दे तत्सारं चापि निर्ममे ॥ १५२ ॥ इति श्रीमरधारिगच्छमण्डन वादीन्द्र श्रीरामशेसरसूरिशिष्यगचनाचार्य श्रीमुधालशविरचिते स्त्रापनमगीतोपनिषदन्यसारोदारे नृयपद्धतिप्रकाशनो नाम पप्ठोऽध्याय ॥छ' 1 2 3 4 P-तत, After v 151, P. adds the following as verse 152 तापद् दुर्दादि यादताप-याप क्थं कुत । धानशासने याश्व मुधापुम्भो वृम्भते ॥ १५२ ॥ Obviouslv, this self praise does not seem to haie been composed by Sudhakalasa himsel, H - प्रस्तुरसुगैरम(1) P-निर्माते P adds-सन् १५१९ करें पूर्णिमाग श्री. पुण्यप्रभो शिष्य भीमाने। संगीतशास्त्रमा सि॥ यादृश पुरता निसित मया। यदि समान या मम दोया न दीयते ॥ H add ~मा पुग्ध हई तारिगरात मया (1) यदि गुदमर या मन दोषो न दीयते ॥ (1) संह १२ प पागुन परियो श्री भागमगर विज्ञानं दीका (')आनंदरत्नसूरि तो श्री ज्ञानर-नमूरियाचा धी उदय सागर (!) त्यो वायनाचार्य श्रीमंगलमा दने प्रया गिर । पहिरिप्राम Then follow a ich verses of S3 Gitasurahalıha for wlach cec Introduction, 5 ·१४४ पष्टोऽध्यायः। तत्पट्टाद्रिगविश्चिरं विजयता सन्मार्गसन्दर्शक. सूरीन्द्रः किल राजशेसरगुरुादीभपञ्चानन. शिप्यस्तस्य पुनः सुधाकलश इत्याख्या दधानो व्यर्धा सङ्गीतोपनिषत्सुमारमखिलं विज्ञानिसौख्या 'सङ्गीतोपनिपद्न्यं खाप्टामिशशिवत्सरें। 'ऋतुशन्ययुगेन्द्वब्दे तत्सारं चापि निर्ममे ॥ १५॥ इति श्रीमलधारिगच्छमण्डन यादीन्द्र धीराजशेखरसूरिशिष्यवाचना स्वोपयगीतोपनिपदन्यसारोदारे नृत्यपदतिप्रकाशनो नाम 2 I. P.--तत, After v. 151. P. adds the followil तावद् दुर्वादिस्वादतापव्याप क्यं पुर्व श्री जैनशाराने यान मुध उम्भो कि Obviously, this self-praise does composed by Sudhakalasa hims 3. H.-त्रानुभून्प्युगेरत(ददे. 4 P-निर्माते. 5 P. adds-संवत् १५९९ यो पूर्णिमागरले संगीतशास्त्रमऽसि ॥ यादृशं पुम्न ई टार्श रि दोयो न दीयते ॥ H. adds-शादश पुत्र शुभमाद का मम दोषो न दीयते ॥ १ (0) श्री भागमगर विहानदीपा (!) आगरन उदय रागर (!) तो वाचनाचार्य श्रीमंगरमा Then follow a few verses of Sa, sec Introduction, ·Not to be Issued Not to be Issued Bharatiya Vidya Bharan's Grantiagad Call no Sals Sub 37666 Title: Sangit o paisat. Saroddhara fy Sudhakalasa Authodo-by umakant preudarne NB - This book is issued only for one week till To be issued after Date of Issue Borrowers No Date of Issue 21 HAY 458 533 19 SEP 1980 11% Not to be Issued