·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA
A
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGALI
नित्याचारपद्धतिः।
NITYĀCĀRA-PADDHATILL
BY
VIDYAKARA VÄJAPEYT
EDITED BY
PANDITA VINODĄ VIHĀRI BHAT SĀCĀRYYA.
VOL, L.
CALCUTTA:
HINTED BY UPENDRA VATHA CHAKRAVARTI, AT TRE SAX
ANDWUBLIKHED BY THE
ASISTIC 80CMTY, 57, PARK STREET,
1903

·349:34
1648NV
W')
16014

·PREFACE. The numerous Smrti Compilations of India have now engaged the attention of the learned members of the Asiatic Society of Bengal. They are anxious to publish these Compilations, as they throw much light on the manners and customs of the Hindus at different periods of time and, in different places. From 1894 I was for several years engaged as a travelling Pandit in the search of Sanskrit Mss. in Orissa, a country whose sanskrit lore was till then almost a sealed book to the learned world: In the course of my work I discovered several Sprti Codes, Vidyākara Vajapeyi's Nityācārapaddhati is one f them. This being one ßf 'the works quoted by Raghunandana, the Compiler of the Bengal Code in the sixteenth century, it had a peculiar interest for the learned world. The Society resolved to publish it and I as discoverer was entrusted with the work of editing it. The work is quoted by Raghunandan and it quotes Kętyacintāmaņi apparently the older work of that name by Candecvara noticed in page 511 Vol. III of the India Office Catalogue. So the work must have been compiled between 1344 and 1560 A.D. The author, however, says ·that he was the son of Çambhukara and that he livedhe for 30 years at Benares. (1) His father, is said in the Kramadīpika, (2) a work on religious rites, which commences with an obeisance to him, to have declined a grant of land from Nysimha, King of Orissa, and left the country and settled at Benares with family. The only Nysiinha whose reign falls within this period i the fourth king of that nane whose land-grants as deciphered by Babu Manomohana Cakravartti in Journal 1.S.B. for 1895 fall in the years 1384 and 1395. A.D. The last grant was in ther 22nd year of his reign and so liis reign was a pretty long one for an Indian potentate. From the name of the book one is led to believe . (1) यावत् तो शशिभाखरी प्रतपतो वावरायां हिजाः भुत्युनं प्रचरन्ति यादिह च वीरप धेनवः । यावत् ते निवसन्ति विप्रवदने वेदाखयः माधव- स्तावत् शम्भुबराबजख करणं भूयात् प्रमोदाय वः । चाहर्ता वः क्रतूनाम युतभतिभतां विंशतां सत्यवत्याः पुलो विद्याबरोऽभूत् सकलगुणिगरीद्यते कष्णवद् यः । विशद्-वर्ष स काग्यो कतवसतिरभूजर्मशास्त्रस्य कर्ता घनत्वाखसखण्डं प्रथममिह बलोखीलिसत् तस्य कार्णि । नियाचारपद्धतौ। (2) नानाशासनमवृपालपरमात् त्रीमवृतिहाभिधा- कचासमकं खधर्मनिरतो देश जहौ तेन सः । बाथी प्राप ततः खस्नु धियं विद्याकरमानुज खेपासहहनामुक समवसायातमादिष्टवान् ॥ क्रमहीपिकायाम्। ॥

·( 3 ) that it deals with the daily duties of a Brahmaņa and that it is an older edition of Āhnikatattva of Raghunandana, but the name is to a certain extent misleading. It deals with all the ordinary subjects of a Smrti Code with the exception of the intercalary inonth, expiations, impurity of persous As apart from that of things. Tântrika rites figure prominontly, but those relate generally to the Vişnu cult and not to the Çakti cult. The Uriya people were given more to Vedic ceremonies than the Bengalis and this work cleals more largely and more intimately with Veglic ceremonies. In conclusion I have much pleasure in acknowledging y obligation to two learned men in Orissa, namely, Pandits Sadaçiva Miçra of Puri and Rudranārāyaṇit Sa langi of Nilgiri who rendered me all assistance in their : power, and to Mahamahopadhyāya Haraprasada částrī whose advice, direction and help, are always liberally bestowed on all who seek it. I append a list of all the works quoted by Vidyākara vith such descriptions of them as are available. VINODA VIHARI RHATTĀCĀRYYA. Bhātpāda, April, 1903.

·No text on this page.

·वर्णानुक्रमणिका विषयसूची। पृष्ठा पङ्क्तिः . विषयः अक्षमालाभेदेन जपे फलभेदकथनम् ४०५ २१ अक्षमालालक्षणम् ४०४ .. १६ १० १८८ अगस्त्यपूजा अग्निपूजा अग्निसमारोपणम् अग्निस्तवनम् ३३२ .... १८ .... ३४४ भग्न्यनुगमः ... ३२.५ ३६० अग्न्युपस्थानम् अङ्गन्यासः ... ४१८ १. १५५ २२८ ४ ... भजनधारणम् अवनाशनम् अभिवादनविधिः अशोकाष्टमी অাম্বল জলি अष्टाधरमन्त्रजपकर्तव्यता પુર १९ ... ४२५ १५ १५ २२६ पष्टाचरमन्त्रजपस्य फलम् ... ३८१ २० ...

·सूचीपलम् । पृष्ठा पतिः विषयः अष्टाक्षरमन्त्रजपविधानम् अष्टाचारसौरमन्त्रपूजाविधिः ३८१ १५ ५८४ ५ ... पाचमनविचारः im ६२५ : : १२ ... पाचमनस्य निमित्तानि ४५ ५५० २८३ पावरणपूजा पावसथ्याधानम् पात्रमिभेदे न्यासभेदः... पासनभेदः ४२० ... १७८ ११ उत्पत्तिन्यासः ४१८ १५ १ .. उपनयनम् उणीषबन्धनम् १३४ ... ... ज जईपुडस प्राशस्यकवनम् ... ४२५ एकादशीव्रतविधादिकथनम् ४६२ १० २८५ कन्यादाननियः कन्यादानविधिः २८५ ·सूचीपलम् । ... ... २ ... ... ... ६२० विषयः पृष्ठा पतिः कन्यानिर्णयः ११ कन्यापरीक्षा २७८ ... •५ करतोयाबानम् करन्यासः ४१८ कलानिर्णयः ३८१ ११ काम्यबानम् ... १२२ १३ (तत्तु तत्र वारतिथिनिमित्तकमस्पृश्यादिमननिमित्तकच) कार्तिकस्वम् कालविशेषे पूजाविशेषाः ५८१ किरीटमनुः... ४१५ कुण्डलक्षणम् ४३३ १७ कुण्डसंस्कारः १३ कणवेणीमानम् ... ११५ केशवादिविनिर्णयः ३८२ केशवादिशकायः ३८४ कोष्ठशतिः ४२८ कौशिकीनानम् ११५ .. ४४० मनासागरसामनानम् ५ ·४ सूचीपत्नम् । विषयः पृष्ठा पतिः गङ्गाखानम् ... ११२ १४ ... गणेशपूजाविधि: :: १ १० ४८२ .... २३२ ... ७ ... २३१ १० २२८ ... १ ... १३४ १५ ... এমনি गर्भकरायौषधानि गर्भकाले सुपुत्रलाभायौषधानि गर्भाधानम् गावमार्जनम् गायत्रीन्यासः गायत्रीव्याख्यानम् गायत्नयावाहनम् गायत्रुपस्थानम् गुरोरभावे मन्त्रग्रहणम् गोदावरीसानम् १८८ १८ ... १८६ १४ १८४ १० ... ... १८. ... ४४८ ... ११२ चातुर्मास्यव्रतम् ६१४ चूड़ाकरणम्... १५ ... ६२१ जन्मदिवसकत्यम् जन्माष्टमी जपधर्माः ५८८ ४ १८२ ·सूचीपत्रम् । ५ विषयः पृष्ठा पतिः १३ ४२६ ५ ... ४ जपवरूपम् .. जपाङ्गपदार्थक्रमः ... जपे पासनभेदः ४१६ जपे ऋथादिकम् ४१७ जातकर्म २४१ जातस्य जन्मकालवशेन शुभाशुभज्ञानम् २४४ १४ ... ४ : : my त। ... २०२ ११ ११७ १ ... तर्पणम् तिथिसंक्रान्त्यादिजन्यपुण्यकालेषु सानस्यावश्यकर्त्तव्यता तिलकधारणम् तीर्थस्नानम् तुलसीमालाधारणम् :.. विपुण्डधारणम् १४७ १४ ... १०५ ४ . १५८ ३५४ १३ द। ५८ .. १ दन्तधावनम् दमनार्चनम् । ५८४ ५ दायभागः २८४ ४४४ १५ दीक्षादानप्रकारः दीक्षाभेदः ४३५ ६ :

·or सूचीपत्तम् । विषयः पृष्ठा पतिः दूर्गापूजाविधिः (५७८ १६०८ देहन्यासः ४१८ २२७ १४ नमस्यानमस्यविवेकः नम्मंदानानम् नाडौनक्षत्रविचार: ... ... ११८ १३ नागपूजा ५८३ १ २ २३५ नामकरणम् नित्यानित्यकर्ममविचारः निषेककालवशेन शुभाशुभज्ञानम् निष्क्रमणम् न्यासभेदः न्यासविधानप्रकारः न्यासस्थानानि ५ ४१८ १३ ४२० ४१५ ... १ प। ५७३ ५६५ १ पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्माम् पञ्चाक्षरमन्त्रेण शिवपूजाविधिः पवित्रधारणम् पवित्रारोपणम् पावविशेष विष्णुपूजायां फलविशेषः १५ ५८५ ... ५५२ ११ ·सूचीपत्रम् । पृष्ठा पङ्क्तिः ५१२ १० ६२४ ५८३ २३८ १ ४५० १३ विषयः पावशुद्विविधानम् पादोदकपानमाहात्माम् पाषाणचतुर्दशी पुंसवनम् पुरश्चरणविधिः पुरुषोत्तमदर्शनफलम् पौराणिकी दीक्षाविधिः प्रणवजपविधिः प्रतिमाभावे पूजनविधिः प्रभातकत्यानि प्रसूतिचिकित्सा ... १०७ ... ४४८ १ १४ ५८८ १३ १४ २६५ प्राणायामः २१ १७८ ४१८ ... प्रातःस्नानम् ६०८ ५ बलिदाने पशपूजाविधिः बालग्रहोपद्रवशान्तिः ३ ५८६ ब्रह्मपूजा ब्रह्मयागविधिः ब्राझविवाहलक्षणकथनम् १ ३ ३८५ २८४ १३ ·सूचीपत्रम् । भा विषयः पृष्ठा पतिः ३५० १५ ४५१ २१ भस्मधारणम् भिक्षाया ग्राह्यता भीमरथीनानम् भुवनेश्वरीमन्त्रः पूजाविधिश्च भूतशुद्धिः ११६ २ ५८० ४ ३८८ म। ... ... १४ मणिकाधानकम्म मदनत्रयोदशी ५८४ ३ ... १४४ १ मन्त्रस्नानम् मन्वार्थकथनम् मन्त्रोपदेशविधिः ... ४२१ १ ४३२ ३ ६१८ ६ মুতত १८ ... १११ माघकत्यम् मालकानिर्णयः मार्कण्डेयड्दनानम् मुखलक्षणम् मुद्रालक्षणम् मृत्वारिष्टकम् मौनफलम् •.. २६० १ ५३२ १४ ... ३६३ aur १५ य। यज्ञोपवीतधारणम ·सूचीपत्रम् । पृष्ठा पतिः ८ ४ विषयः रात्रैरन्तिम यामे शयनादुस्थितस्य कर्त्तव्यम् राशिविशेषसंक्रमणे माने द्रव्यविशेषनिर्णयः १२१ राशिशुद्धिः ४२७ रुद्राक्षधारणम् ... ... १५ ११ ३ ५५६ १६ लक्ष्मीपूजा লিঙ্গল लिपिन्यासः लौहित्यस्नानम् ३८० ... ११ ... ११६ व। ... १७२ ६ २२७ ... ... ४४६ ४२४ १ वपनम्. वरुणादिदेवतानमस्कारः वर्णमयीदीक्षा वर्णानुसारेण जपे मालानियमः वशीकरणम् .. वस्त्रपरिधानम् वकिलाः वह्निस्थापनम् विण्मूबोत्सर्गविधि: २१ १३५ ६ ... ४३८ ५ ... ४४१ ३ ३३ ३ ·सूचीपतम्। विषयः पृष्ठा पङ्क्तिः २८७ २८२ १ ... १. २८१ २७२ १५ ४८६ ११ ... १५६ १५ २२५ ६ ५५३ ११ ... ५३२ १४ विवाहविधि: विवाहानुकूले प्रश्नः विवाह विधिवाक्यानि... विवाहे शुभाशुभराशिकथनम् विष्णुग्रहमाजनादिफलम् विष्णुनिर्माल्यधारणम् .. विष्णुपूजा विष्णुपूजाया नित्यता विणुपूजायां मुद्राः विष्णुपूजाविधिः विष्णुयन्त्रमन्वादिकम् .. विष्णुशृङ्खलयोगः विष्णोरष्टोत्तरशतनाम... विष्णोद्वादशनामानि । विष्णोर्थ्यानम् विष्णोर्नामाष्टकम् विणात्मताबुड्यान्यदेवतार्चनम् वैष्णवाचारः व्रते भोजनानि ५१३ १८ ४८७ १२ १२ २१ ... ३६२ ३८० ३ ३६२ १ ... ५८८ ४७६ ४५० १४ ५५१ शिनाचक्रविनिर्णयः २१ ·भूचीपतम्। पृष्ठा पतिः १ ... ... १ ५७५ १ ... विषयः शिवचतुर्दशी शिवहादशनामानि शिवपूजा शिवपूजाङ्गपुष्पाणि शिवपूजाविधिः शिवलिङ्गलक्षणम् शिवार्घ्यदानमन्त्राः शिशुचिकित्सा शुद्धस्थानासनविनिर्णयः शौचाशीचविचारणम् श्रवणद्वादशीव्रतम् श्रौताधानम् ५५६ १६ ... ३ १. २६५ १७५ ४८ ... ६१३ ... ३०८ ... . ११८ ५ ४१८ १८ संक्रान्त्यां पुण्यकालनिर्णयः संहारन्यासः सत्पुरुषलक्षणानि सन्ध्याकम्म २५६ १ १७४ 2 सन्ध्याकाल: ... ... १७ १० सन्ध्याकाले पठनीयानि समिदाधानम् समित्रिर्णयः ३५८ १८ १८ ·सूचीपनम् । विषयः पृष्ठा पतिः १०७ ... १५ समुद्रस्नानम् सीमन्तोवयमम् सुवर्णधारणम् २३८ १० १६४ १४ १५ सूर्यपूजा ४८३ ५८३ :: ४८५ १९ ४८४ MY २२६ ... १२ १८५ १८ सूर्यपजाविधिः सूर्यमन्त्रः सूर्यादिदेवेभ्यो जलदानम् सूर्योपस्थानम् सौभरिमन्त्रोपासना स्त्रीधम्माः स्थानभेदे सन्ध्यायाः फलविशेषः माने मेध्यजलपानादि मातहोमविधिः २३३ २१ ... २८२ १ १७५ १. १३१ १० ३२३ ... ४ १४२ १८ ४४३ १ हस्तपदादिप्रक्षालनम् होमः होमकालविनिर्णयः होमीयद्रयाणि • . . ३१८ ११ ३२० होमे मुद्रात्रयम् ४३४

·वर्णानुक्रमणिका प्रमाणग्रन्थ-ग्रन्थकारनाम-सूची।
....
अत्रिः ११,११ | ५०८,१८ ।
अनन्तभट्टः ४६६,४ ।
अरुणाधिकरणवार्त्तिकम् ८८,२ ।
प्रा।
आदित्यपुराणम् ५०८,१४ ।
आदिपर्ब ४५०,७।
आपस्तम्बः * ४८,१३ । १३८,११ । १४१,१५। १७२,१६ ।
३१२,११ । ५२६,८।
आपस्तम्बकल्प: ३३८,२२ ।।
.
आपस्तम्बग्टह्यम् ३२५,८ ।
आखलायनसूत्रम् ३३३,३ । ३३८,५ ।
उत्थानाख्यपरिशिष्टम् ३०२,१८ ।
* Is said to havc born in the Pratisthāna, or Paithana of Pliny,
in the eastern Marhatta Country and have flourished in the fifth
ecntury B. C. (Shastri's Indian History. )

·सूचीपत्रम् । ऋ । ऋविधानम् १२, ३। ऋग्वेदब्राह्मणम् ३०१, २ । ३३८, १८ । क। कर्क: २४२,१ । कर्काचार्यः २१८,४ । ३०१,१८ । ३०४,८ । ३१८,२ । ३२७, २ । कल्पः ३८८,१३ । ४१६, ८। ५२८, २१ । ५३०,१२ । कल्पतरुः * ६३,५। ६४,१२ । ७३,५। ७५,५,१८ । ८७,१० । १००, ४। १२१,१। १३१,८। १८६,५। २०४,११ । २०८,४ । २२७,३ । २७६,८। २८५, १४५, ८। १५ । ३५८,६ । ४७८, १८ । ५७८, १३ । कल्पतरकारः । ८२,११ । १२१,१ । २१८,१५ । काण्व श्रुति: ३४२,३। कात्यायन: ७७,१५,१८ । ८१,१८,१२ । ८५,१० । ६८,१ । १८६, ११ । २१५, १०,१६ । ३३६,८ । ३५१, ७॥ कालाग्निरुद्रोपनिषद् ३५१,१७ । कालादर्श: ४६५,२० । कालोत्तरम् ४०२,१६ । ४०६,१८ । * A work of TUINT who wrote it under the patronage of the Rathor ( Rāstrukta ) king ofa TTG of Kanonj a great commentator on मनुसंहिता, about the beginning of the tenth century A.D. (op. cit.) ii... लक्ष्मीधरः

·सूचीपत्तम् ।
।
कूम्मपुराणम् १०७,१४ । १२७,२० । ५८०,२० ।
सत्यचिन्तामणि: * १७७,२ ।
क्रमदीपिका ४१४,८।
ग।
रह्यम् ४,१०। १३८,१३ । १५०,१६ । ५८६,१२ ।
राह्यगौतमः १००,१५।
ग्राह्यसूत्रम् २०८,१६ ।
गोभिलः ३२२,२२ ।
गोभिलमूत्रम् २१८,१९ । २८३,१३ । ३०५,१६ । ३२३,११ ।
गौतमः २२७,७।
चिन्तामणिः १०६,१७ ।
चिन्तामणिकारः ४६४,१४ ।
छ।
छन्दोगपरिशिष्टम् १७६,१२। १८४,५। २०८,१३ । २०८,१ ।
२१४,१४ । २२२,१२ । ३०१,४ । ३२८,१३ । ३३१,३ ।
ज।
जावालोपनिषद् ३५१,१२ । ३५४,१७ ।
जैमिनिः ३३६,
ज्ञानवरूपम् ५२२,१३ ।
ज्ञानार्णवः
५१४,११ ।
* .wik of Culovrat of fourteenth century A. !).

·सूचीपत्नम्।
तन्त्ररत्नम् १०४,१८ । ३००,१० । ३३०,७ ।
तैत्तिरोयश्रुतिः १४५,२२ । १८५,१४ । ४०२,११ ।
दानधर्मः ५०,१३ । १२८,२१ । १७२,१५ ॥ २२७,१२ । ३२४,७ ।
देवलः २४४,६ ।
देवीपुराणम् ५०८,२१ ।
धूर्त्तखामी ३२३,२० ।
नरसिंहपुराणम् ३२,७ । ६१,८ । ८७,११ । १०१,१८ । ३१३,८ ।
.
३८६,१ । ४८५,१७ । ५०५,१८ । ५११,१८। ५३०,१० ।
५५३,२१ ।
नारदीयकल्पः ४११,१६ । ५२२,१४ ।
नारायणोपनिषद् ४२७,१३ ।
नृसिंहकल्पः ३२,१३ । ३५७,११ । ४०५,२० । ४४७,१४ ।
प।
पञ्चरात्रम् १३३,१५ । १८१,८ । ४११,७। ४१७,८ । ४३२,१६ ।
४४८,२२ । ४८४,७,१४ । ५०८,७| ५११,४ ।
पतञ्जलिः १७८,१८ । १७८,१६ ।
पद्मपुराणम् ७२,१२ । ८१,११ । २०८,१२,१६ । २१०,४ । ३८८,
१३ । ४४८,१४ ।

·सूचीपालम् ।
परिशिष्टम् ३०५,१८।
पैठीनसि ३१३,५।
प्रपञ्चसारः ४०८,१६ । ४१२,१३ । ४१४,१७ । ४३२,१९ । ४४०,
१२ । ४४३, १२ । ४४५, १८। ५२०, ५। ५२२, १० ।
५६६,१३ ॥
प्रभाकरः ४६३,६।
प्राचौनाचारपद्धतिः १०२,१३ ।
ब।
बृहत्कल्प: ४२०,३ । ५३०,१३ ।
बहदारण्यकम् १५०,१८ । २२८,१९ । २४३,८ ।
बौधायनः ८१,३ । १४५,५ । १४६,३ । २०४,६,१० । २१८,१४ ।
२२१,६ । २२२,८,११ । २२३,७,१८ । ३३८,२। ३४३,४ ।
५६३,१६ ।
ब्रह्मोपनिषद् १६४,२।
भ।
भट्टपादः ७,८ । ४८,१५ । ४८,५। १३८,८।३०१,१२ । ३१८,
५। ३२६,१३ । 80२,१२ । ५०७,२० ।
भट्टाचार्य: ३३५,१३ ।
भरद्वाजसूत्रम् ३०१,१ । ३३२,२ । ३४२,१५ ।
भवदेवः ४८, ६ ।
ग

·सूचोपलम् ।
भविष्यपुराणम् १८१,१३ । ५७६,१८ । ५८८,१८ ।
भारतसावित्री १६,५ ( NPNG)।
भाष्यकारः ३२६, २० ।
मत्स्यपुराणम् १२७,१४ । ५३०,७ ।
मनुः ३६,३ । १८८,१। २८६, १२।
मन्त्रमुसाबलो ४१४, १२ ।
मन्त्राबली ५६५, १५ ।
मरीचिः २१३, ७ । २२०, ८ ।
महाभारतम् ११४, १६ । ५०६, २०1707-Amsari
माध्यन्दिनश्रुतिः ३१८, १९ ।
मार्कण्डेयः १११, ५।
मोक्षधर्मः १२७, १७॥
मोक्षपरीक्षा ७,१०।
य।।
यजुर्विधानम् ५६१, २० ।
यन्नपार्खः ३०४,१८ । ३०६,१८ । ३३०,१७ ]
यान्नवल्करः १३८,१५। १४५,७ । १७६,१३ । १७७,२। १७६,
१३ । २०८, १२ । २१०,२२ । ३१३,३।
योगियाज्ञवल्काः १२७,१३ । १४५,४। १८१,२० । १८७,१३ ।
१८८,४। १००,१८। २१८,१२। २२५,८ । ५०६,२२ ।
५०८,११॥

·भूपोपलम् ।
१६
योगसारः २१,१५।
राजधम्मः ४८५,६ ।
लाटसूत्रम् ३४४,१ ।
लिङ्गपुराणम् १४६,१८ । ५५४,१३ । ५७१,७ ।
घटुकमन्त्रपयोग: ३५८,१०।
वराहपुराणम् ६३,४। ३३२,१ । ३६६,८। 8८१,१८ । ५०६;
१८। ५०८,१६ । ५८०.७ ।
वशिष्ठः
८८,१४ ।
वायुपुराणम् १७८,१८ ।
वार्त्तिकम् १२८,८।
विष्णु: १००,१७ । ११४,८ । २२५,८ ।
विष्णुधर्मः ४८५, १० ।
विष्णुपुराणम् २०८,११ । २२०,१५ ।
विष्णुस्मृतिः २२३,१ ।
.
वृद्धमनुः १८६,१४ ।
व्यास: ८८,३ । १६८,५। १८२,१८ । १८४,३ । २२६,१४ ।

·सचोपनम् ।
श।
शहराचार्य: * ५०८,१६ । ५३०,१६ ।
शः ८१,१७ । ८८,७। ८०,१५। १०१,४ । १७७,१३ । १८२,
५,८ | २११, २,२० । २१८,१४ । २२०,१ । २२३,३ ।
शारदातिलकम् ४१४,१५ । ४३५,२ । ५१४,६,१७ । ५२०,२ ।
५२८,१० । ५३०,८ । ५५०,५। ५५१,८।
शास्त्रदीपिका ३००,१६ ।
शैवमन्वार्थमाला ४०८,१ ।
शौनकः ३२३,१ ।
युतिः ३१०,८।
श्रौतसूत्रम् ३०८,१७ ।
सुरेखराचार्यः ४२२,१०।
स्कन्दपुराणम् ४,१६ । ३५४,१२ । ५७५,८।
स्मृतिरत्नमाला १०,१७ । २०३,१८ ।
खामी ३१०,१६ ।
१
During the period of the ascendency of the carly Chalukyas,-
(Solankis of Mahanmadany) of sonthern India in the nyiddle of the
seventh century A. D., he is said to have proached his celebrated
Vedanta philosophy. (Shistri's Indian flistory.)

·शुद्धिपवम् । अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठा पाताः २ १० जुड्यात् स्वगस्यैव दहि वधः ३ .. जुहुयात् स्वर्गस्यैव दहिवनः प्राची २२ १० प्राणं २३ १७ पुत्रा पुत्र २३ २० ३३ ३ विन्मू० हाद्युत्तर० विन्मू० my १८ विण्मू० द्याद्युत्तर० विण्मू० रात्री, आचान्त. ४० रात्रावाचान्त. ४३ ४ जबरः ४३ बहाना हाहान०. ४५ शोनितानां शोणितानां शूरा० सुरा. ४५ १२ हत्वा ४७ १८ ४८ ५ अन्यं पौर्णमास्यां अन्यत् पौर्णमास्या ५१ १८ १५ ·शुधिपत्यम् पृष्ठा पंक्तिः अशुद्धम् तं निषिद्ध शुद्धम् तविपिड ४ अनुद्य ट.. ८८ १५ अनूद्य इमम्मे हविपती ओमिति इत्येका० ८१ इमस्मे हविस्मती ओमिति इत्यैका० १० E १७ १०२ मानवः मानवाः १०५ १२ इत्यनेनाधि० इत्यनेनानधि० १०६ ११ १०८ ७ . ट सहस्त्रेषु साहस्रं १०७ यथोत्तरे तथोत्तरे मोक्षहेतुत्रे मोक्षहेतुस्त्रे. ११३ विष्णुवचात् विष्णुवचनात् ११४ *आलावयसि गात्राणां पौण्डान् प्लावयसे नित्यं ११५ भिजनीया. भिजानीया. ११८ स्तीक्षणोहि स्तीक्ष्णोऽहि १२० ४ १६ शुभाः गणाः १२० २ पत्रकोशीर १२१ पत्रकोशी च प्यशुभेषु काम० प्यशुभेष्वकाम १२४ २२ व्यत्र रघुनन्दनभट्टाचार्यतपाठ एवार्थमङ्गत इति शुद्धत्वेन परिगणितो यदि च -"आप्लावयसि गात्राणां' वा "अालावयति गात्राणां" इत्येवमर्थविकलः पाठो हस्तलिखित पुस्तकेष परिदृष्टवान्मूले तथैव रक्षितः । ..

·शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठा पंक्तिः १२५ १८ जुहुयात् खपाक १२६ १ जुइयात् स्वपाकं सौरं-चैव तत्रैवेतत् सस्मिश्र १२८ १ सौरं निरुक्तञ्चैव तत्रैवैतत् सम्मिश्र १३१ १३३ १ अहतानां १३६ ४ १३६ ५ १३७ ३ विपर्ययासं निनिता धौतेत निर्नेजक तुथ्यौ पाहतानां विपर्यासं निर्णितः धौतेन निर्णेजक तुध्यै १३८ ५ १३८ ५२१ १४० १२ पुत्रलाभञ्च धनलाभञ्च १५ पुत्त्रलाभश्च धनलाभश्च १४२ रूंरू. १४२ अलिङ्गाभिः १४५ १८ अवि गाभिः ३ गनुष्याणा. मनुष्याणा १४७ १८ १५१ ७ १५२ २० गोपीचन्दनं उभयतोभय. प्रयागादीषु गोपीचन्दन मपीत्येत्परमेव गोपिचन्दनं उभयत्रीभय. प्रयागादिषु गोपीचन्दन मपीत्येतत्परमेव १५३ १० १५३ ११ १५४ २ इत्यन्तेन इत्यन्त्येन १५५ ·शविपतम्। पृष्ठा पंतिः अशुद्धम् शुद्धम् पटल-हरा पटलकाचहरा १५५ १५७ सुरापगा: वकि. सुरापगा ईवकि० १५८ मालाया ०मालया १५८ १२ शिरशी शिरसा १५८ अखगन्ध १६२ १८ अखकन्दं •पटानि निर्गुण्ड्याः अनन्तर्गर्भणं ०पट्टानि निर्गुण्याः तर्गर्भिणं २६२ २१ अनन्त २१ ३ सोमपानं फलं १६८ सोमपानफलं सोमपानफलं सोमपानं फलं ७ पायात अयात. सन्ध्यानिशोः ५ गर्गो यवनी १७३ सन्ध्यानिशा गर्गश्चावनी दशोङ्कार दिलयो० १७७ दशीङ्गार दीलयो० मध्यमां तर्जनों १८० १३ १८० १८ मध्यमा तर्जनी १८२ १३ लुपतु त्वचेना. लुम्पतु चेना.. १८२ . १५ १८३ तामुपा० तमुपा० १० ·विपालम् । शुद्धम् पृष्ठा पंक्तिः तामुपा. १८५ अशुधम् तमुपां० कुताञ्जलि. असमर्थेन १८५ १८ कताचलि. असामर्थं १८७ ३ १८८ १५ रजोनाम समाचार कुर्यादध्या. रजोनाम समाचाराच्चै कुर्यादष्टा० १८० १८१ १७ १५ . ० पदक्रमगा पदाक्रमा १८२ नैत्तिक० नैमित्तिक २०३ पायी पापी २०४ गच्छति गच्छतेति २११ मित्रान् स्त्री •मिश्रां स्त्रौं. २१५ तदन्तरं तदनन्तरं २२० षष्ठान्विते षष्ठान्वित २२८ गर्भाधानं...चान्ते गर्भार्धानं शश्रुम यस्य चान्ते २२८ पूसञ्जीवक पुत्रजीवक २३२ जुड्यात् जुहुयात् २३३ ३ ४,१३ परः तारः २३४ ४ तारं २३४ १ १ शितेन्दु दिवाकरेन्दोः सितेन्दु दिवाकरेन्बोः । "१६ , २३६ ·शुद्धिपत्रम् । शुधम् पृष्ठा पंक्तिः २३७ ३ गते गतः २३७ १५ लग्नेन्दू० सितबुधा सर्पनक्रान्त्य २१ . ५ २४४ अष्टमधर्मग वा २४५ २४६ १० २४७ लग्नेन्दु शितबुधा सर्पणकान्त. अष्टमधम्मंगो वा पापी •नियुती चतुरसंस्थे पाद. मणिस्थः सुखप्रसूतं शुभप्रसूतं विबुधीसुर० मृतकं इयगे० पापो नयुतो चतुरष्टसंस्थे पाप. मणिस्थः २४७ २४७ १३ २४८ १८ २४८ २२ सुख: प्रसूतं शुभः प्रसूतं विबुधासुर० भृतकं व्ययगैः २४८ ५ २५१ २५२ चलमटनं २५२ बनमटनं १० २५२ १२ योगयुक्तं शतानिका. त्यागयुक्त शतानिला सदग्रह . २५२ २५२ संग्रह शुभाः २५२ शुभान् १८ पापाव्यया. २५२ २० बापाहया. सयान्यपि लयानपि २५३ ३ ·विपतम् पृष्ठा पंतिः अशनम् वित्तं शुधम् चित्तं २५३ ५ ०रपचय. ०रुपचय. २५३ . १० लग्नेन्दोः लग्नेन्दोः २५३ शून्ये बले शून्येऽबले २५३ श्वरस्थे श्वरेऽस्ते २५३ विधवा...सा विधवा सत्सु चार्थे सा २५३ नीचे चोड़े हसति नीचेऽतोऽद्धं इसति २५३ •र्दीयते स्वात् त्रिभाग० ०ीयते खत्रिभाग० २५३ प्रोका प्रोद्य १४ १५ १८ ०चरण. २५३ १८ ०चतुर. हसति इसति २५४ १ २५४ . . हताद् विशेषोऽई २५४ गणेभ्यः भगणेभ्यः विशेषोऽई. हुंतावशेषेऽब्द. दीनारं विनारं विगुण: दिगुण: वक्रोच्चय वक्रोच्चग २५४ २५४ ११ २५४ १२ दत्तः २५४ my २५६ १६ अध्वनिकोमलो अखेदनौ मन्दै अध्वन्यकोमली अखेदिनौ .मल्दै० २५७ ३ २५७ पितरोधरा . पिटरनिभोदरा २५.७ २ ·विपत्तम् । पृष्ठा पंक्ति शुधम् अखेदिन. २५८ १४ अरबम् अखेदन. गतायुषां धनवान् । स्थूले० निष्क्रामणं १८ शतायुषां २५८ धनवानपत्यरहितः स्थूले २६१ निष्क्रमणं १२ ५ अपोशान, २६८ १२ आपोशानं अपोऽशान २६८ १३ अपोशान अनौयात् महतं २२ अशीयात् पाहतं २७३ १६ तन्वः तन्वाः २७८ १० अखेदनी अखेदिनी २७८ १८ समवतञ्च २७८ ३ समुन्नतञ्च षडष्टग: षड़ष्टगे २८३ ३०२ ५ जुइयात् यत्तुदक्० इत्याग्नि जुहुयात् यत्तूदक० २१ इत्यग्नि. ३५१ ४ विमुज्या. विमुज्या. ३५४ १८ पाषाणनि. मलं स्पर्श ३५५ २० पाषाणानि. मलस्पर्श समिधमादध्यात् महाऋषि. ३५८ १८ समिध पादध्यात् महावृषिः विभ्यन्ति १८ विभ्यति ३७८ २२ ·शुद्धिपत्रम् । ६. अशवम् पृष्ठा पंक्तिः • स्युते ३८० १२ ३८२ १६ वपुषेव शुद्धम् स्यूते ओं वपुषेव तारशक्त्यु. • पुण्ड अयथा० ४११ २० ४२१ अरशक्त्यु • पुण्डं अद्भर्यथा. ४२५ ४३१ २ समं ततः समन्ततः ४३४ ऐशन्यां ऐशान्यां . ४३७ २ सुषुम्ना सुषुम्णा ४३८ संमाज्य सम्माज्य ४३८ २० ८. हूं ४४१ ४४१ २२ ४४२ ३ ४४२ ५ नेत्राव्यां नेत्राभ्यां देवसुखा. देवमुखा.. खस्तिकारों तमुच्चैः खस्तिकाभौतिमुच्चः वैखानरं वैखानर •म्बपूर्बकं •म्बुपूर्बकं प्रशमेत् प्रणमत् वर्णमयी ४४२ १० ४४५ १ ४४६ १५ वर्णमयोः ४४६ सुषुम्नातः ४४७ १२ सुषुम्णासः त्वत्प्रसादादेव त्वत्प्रसादेव ४४८ ३ तथा तया ११ ·विपतम् । पृष्ठा पंति: ४६२ १२ शुद्धम् वैखमानवैः प्रभाकरः अशुद्धम् वैश्यमानवैः प्राभाकरैः ४६३ ४७३ २ त्रिकत्वः दशम्यैकादशी देवत्य० त्रिःकत्व दशम्येकादशी देवत्व. ४७५ ४७८ १३ १३ ४८० ०कांल० ०काल. अन्याभि० ४८० अवाभिः २१ नमस्यामि ४८२ १४ ४८५ १५ नमिष्यामि सौषुम्न. देव सौषुम्ण. देवं ५०५ १४ ५१७ ७ सुषुम्ना सुषुम्णा ५१८ तमात्मान्तरा. २१ तमात्मा अन्तरा. प्राभिरेव ५२१ १२ ५२२ अभिरेव •दित्यत्युक्तत्वात् दुवा •दित्युक्तात्वात् दूवा ५२४ ५ ५२६ ६ ५४३ २ संयुज्य क्षमध्यमिति सम्पूज्य क्षमध्वमिति '५७२ धुस्तूर० धूस्तूर० ५७५ १२,१४,१५ ·नित्याचारपद्धतिः। नों नमो गणेशाय । . [यावत् तौ शशिभास्करौ प्रतपतो यावरायां हिजाः श्रुत्युक्त प्रचरन्ति यावदिह च क्षीरप्रदा धेनवः । यावत् ते निवसन्ति विप्रवदने वेदास्त्रयः साधव- स्तावत् शम्भुकरामजस्य करणं भूयात् प्रमोदाय वः ॥ नानामुनि-स्मृति-निबन्धन-भाषितानि चूर्णीकतानि सुविचार्य्य विनिश्चितानि । गङ्गादि-तीर्थ-सलिलानि यथैव गाते विद्याकरिह हि पइंतिनानि शास्त्रे ॥ पाहर्ता यः क्रतूनामयुतभृतिभृतां त्रिंशतां सत्यवत्याः पुत्रो विद्याकरोऽभूत् सकलगुणिगणैरोद्यते कृष्णवद् यः । त्रिंशद्वर्ष स काश्यां कतवसतिरभूधर्मशास्त्रस्य कर्ता पत्याख्यस्य खण्डं प्रथममिह बलोऽलीलिखत् तस्य कार्णि ॥] यदा यदा हि धम्मस्येत्यङ्गोलतिवशीकतः । मत्तातपादरूपेण जातो यस्तं हरिं भजे ॥ (१) [ ] बन्धनीमध्यस्था बंशाः पुस्तकान्तरे न दृष्यन्ने ।

·मित्याचारपद्धतिः। तातपादपदाम्भोजं नत्वा वाजसनेयिनाम् । 'नित्याहिककत्यानि लिख्यन्ते तप्रसादतः ॥ दुरितक्षपणार्थानि कानिचिच्च प्रसङ्गतः । तथा वैष्णवक्कत्यानि लिख्यन्ते चेह नित्यवत् ॥ प्रसत्यानुप्रसत्या च यद् यत् पुंसामपेक्षितम् । तत् तत् सर्वमिहालेख्यं प्रसङ्गात् साधुतुष्टये । तत्र येषामकरणे प्रत्यवायोत्पत्ति स्तानि नित्यानि । तथाहि स्वर्गादिफलतया विहितेऽग्निहोत्रादौ यावज्जीवमित्यनेन जीवनकालविधाने जीवनपदे जीवनकाललक्षणा। घटिकाकाल- मात्रानुष्ठेये च सकलजीवनकालायोगात् जुह्वयादित्यभ्यासलक्षणा च स्यादिति तत्-परिहारार्थ यावज्जीवपदं निमित्तमिथते । तव सायंप्रातःकालावच्छिन्ने जीवने निमित्त होमो विधीयते । वाक्यान्तरश्रुतस्य खर्गादन भाव्यत्वम् । सर्वदा तस्येष्टत्वासम्भवात्। अविवकिनामेव तत्रेच्छा। विवेकिन पुनर्बहुतरदुःखानुषततया हेयबुद्धिः । ततः सावस्थासाधा- रणेच्छागोचरतया उपात्तदुरितक्षय एव भाव्यः। एवं “वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजत" "अहरहः स्वाहा कुया"दित्यादेवासा- बलादभ्यासपरिहाराय निमित्तपरत्वम् । तव निमित्तं नाम यस्मिन् सति यदवश्यं क्रियते । प्रवश्यकरणच प्रकरणात् निवृत्तिः। तत एव च शास्त्रेण निवज़ने,-यतोऽनिष्टं भवतीति तत्र (1) नित्याग्याडिकलवानि (२) प्रबवावस्तानि., ·मित्वापारपतिः। भावनाया न्यायात् । “विहितस्याननुष्ठानाबरः पतनमृच्छती"त्यादिवाक्य- बलाञ्चाकरणभाव्यानिष्टपरिहारार्थानि । तथाहि तत्तविधवाक्येषु एव विहितत्वात्। तस्याश्च किं केन 'कथ- मित्यपेक्षितावयवत्वात् भाव्यं विना विधिरूपासिद्धेः । प्रत्यवाय- परिहारस्य चात्यन्ताभावरूपस्य नित्यतया भाव्यत्वायोगात् । विधिप्रत्ययेन चेष्टस्यैव भाव्यत्वप्राप्तः । धात्वर्थभाव्यत्वायोगाच्च । अश्रुतफलेषु विखजिदयागादिषु दुरितक्षयस्य दुरिता- निष्टत्वोपाधिकेच्छाविषयत्वात् तद् यागेन निरुपाधिकेच्छाविषय- वर्गस्यैव भाव्यत्वावधारणेऽप्यत्र कर्तृणां कदाचिद् भगवदनु- ग्रहाद् वैराग्योत्पत्तौ स्वर्गेऽपौच्छानिवृत्तनिष्टस्य च विहित भाव्यत्वायोगात् यावज्जीवानुष्ठेयकम्र्मसु स्वर्गभाव्यत्वानुपपत्त्या सर्वस्य सर्वदेच्छागोचरतया उपात्तदुरितक्षय एव कल्पाते। धात्वर्थरूपाणि भावनायां केनत्यपेक्षितकरणत्वेना- न्वीयन्ते। करणत्वस्य कर्तृव्यापारविषयलक्षणस्येति कर्त्तव्यता- ख्योपकारकव्यापार विनाऽसम्भवात् कथमित्यपेक्षितश्रुत्यादि- समर्पिताङ्गजातोपेतान्येव भाव्यं भावयन्तीति । तत्र जीवनादि- निमित्तबल'कल्पितत्वात् तत्कालप्रधानावश्यकर्त्तव्यतान्यथानुप- पत्तिकल्पित-यथाशतीत्युपपदबलात् प्रत्येकं यावद् वाक्यं सम्पादनाङ्गोपेतान्यशक्बसम्पादनाङ्गहीनान्यपि कृतानि । भाव्यः तत्र -- (1) कमित्वपेक्षितांशवयवत्वात् । (२) प्राणत्वात् । (३) यावाक्यसम्पादनाङ्गोपेता ।

·निवाचारपतिः।
अशक्ती "मनसाप्येनमाचारमनुपालये"दिति वचनान्मनसापि
कतानि ;-
-
पूर्वजन्मार्जितानामिहापि जन्मनि,-
जनषोडशवर्षेण यद् बाल्ये किल्विषं कृतम् ।
यचाधर्मप्रवृत्तेन तत् सर्वमुपशाम्यति ॥
इति वचनादूई कतेषु मध्ये येषां प्रायश्चित्तविशेषान्नाना-
भावः' तेषां दुरितानां फलस्य कम्मनिष्पत्तेस्तेषां लोकवत्
परिमाणतः फलविशेषः स्यादिति न्यायेन कष्यादिदृष्टसाधनवत्
साधनकर्मानुरूपेण किञ्चित् किञ्चित् दुरितानि नाशयन्ति ।
अकरणभावि'दुरितामुत्पादनाय च भवन्ति । शक्यसाधनमपि
यदङ्ग विस्मृतं तस्याप्यशक्यान्तर्गतत्वात् तदभावेऽपि भवत्येव
फलम् ।
यत्र पुनः-
“यस्य स्मृत्या च नामोळ्या तपोयजक्रियादिषु ।
न्यूनं सम्पूर्णतां याति”
इति स्कन्दपुराणोतम्, यत्र च मन्त्रभंशो यज्ञभंशो वा
तत्र पुरुषं चिन्तयबेतत् सूक्त जपेदिति वा मूलरह्योक्तं
प्रायश्चित्तं कुर्यात्, तत्र,-
(१) प्रायश्चित्तानानाभावः।
(३)
०प्रत्यवायानुत्पादनाय च।
• अशान्त शृहीतत्वात् ।
(३)

·नित्याचारपद्धतिः। "कम्प्रणामल्यमहतां फलानाञ्च खगोचरे । विभागः स्थानसामान्यादविषेशे ऽपि चोदितः ॥" इति न्यायेन अल्पे कम्मणि नामसंकीर्तनं युक्तम्, महति पुरुषसूताजपयुक्तं ध्यानमिति व्यवस्थोहनौया । शक्यसम्पादन- स्थाविस्मृतस्थाकरण पुनर्न दुरितक्षयः । प्रत्यवायपरिहारः पुनर्विष्णुस्मरणाभावेऽपि प्रधानाकरणभावे स्यादेव । "खकाले यदकुबस्तत् करोत्यन्यदचेतनः । प्रत्यवायोऽस्य तेनैव नाभावेन स जन्यते ॥" इति मतेऽपि यथा कथञ्चित् प्रधानमात्रानुष्ठानेऽपि तत्काले विपरीतकरणस्य प्रत्यवायहेतोरसम्भवात् भवेदेवं प्रत्यवाय- परिहारः। यत्त,- "प्रक्रिया विविधा प्रोता" इति अन्यथाकरणस्यापि अक्रियात्वमुपचरितं तत् कामकारिणामित्युतात्वात् काम्यपरमेव । यञ्च कम यस्मिन् काले विहितं तत्कालाभावेऽपि नागान्तराभाव इति तत् कर्मानुष्ठेयम् । नित्यकम्मसु यथाशक्तीत्युपपदस्य उपादेयाङ्गमावविषयत्वात् कालस्य त्वनुपादेयत्वात् । तदुताम्, "अङ्गत्वेऽपि च कालस्य न त्यागोऽन्याङ्गवत् कृतः । अनुपादेयरूपत्वात् काले कर्मविधिर्यतः ॥" इति। यदा पुनर्विहितकाले कथञ्चिदीदासीन्यप्रच्युल्या करोमीति ·नित्याचारपद्धतिः। सङ्कल्पपारम्भोऽपि कृतः तदारब्धस्यावश्यसमापनीयत्वात् काला- न्तरेऽपि अङ्गवैगुण्यपरिहारार्थं प्रायश्चित्तपूर्वकं समापनीयमेव । यत्र प्रधानस्य विहितकालाभावे तत्कालसम्बन्धिकर्मविध्यभावात् तदुक्ताफलासम्भवेऽपि यो “यक्ष्य” इत्युक्ता न यजते तत्र वैधातवी प्रायश्चित्तिरिति । यस्तप उपत्य न यथार्थ तपस्थति असमाप्ती वा विरमेत तत्राग्नेयो विधिश्चान्द्रायणं चेत्यादिवाक्यकल्पितप्राय- श्चित्तपूर्वकारब्धसमापनविधिविहितभावनाभाव्यं कर्तुरिष्टं फलं स्थादेव तदारब्धस्याप्यकरणे। एतेषामाचाराणामेकैकव्यभिचार गायत्रबष्टसहस्रजपं कृत्वा पूतो भवतीत्युक्तं प्रायश्चित्तमेव कर्तव्यम् । एवं भानयादिना विहितकालात् प्राक् करणे विहितकाले पुनः कर्तव्यम् । तथाच स्मरन्ति,- अकाले चेत् कृतं कर्म काले तस्य पुनः क्रिया । कालातीतं तु यत् कुर्यादकतं तद विनिर्दिशेत् ॥ इति । कचित् पुनः प्रातोमादौ विहितकालात् प्राक् कतस्य पुनर- करणे कारणं वक्ष्यते । यत्तु नित्यकर्मणां,- "आचारालभते द्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः । आचाराइनमक्षय्यमाचारो हन्यलक्षणम् ॥" इत्यायुरादीन्यपि फलानि स्मर्यन्ते तत्र कम्प्रणामल्पमहता- मिति न्यायात् विधिप्रत्ययेनेयमारस्यैव भाव्यत्वनियमात् ।

·नित्याचारपद्धतिः। साङ्गोपतादेव प्रधानात् काम्यफलं न नित्यं तदाहीना- दपि। षष्ठ-दितीय-टतीये चिन्तितत्वात् सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्श- पौर्णमासावित्यत्र एकस्मात् प्रयोगादेकमेव फलं न युगपदनेक- मिति च योगसिाधिकरण चिन्तितत्वात् यत्फलानुरूपं यत् कर्म तत्कामनया चेत् तत् कर्म सर्वाङ्गसम्पूर्ण क्रियते तदैव तत एव तदेव भवति नान्यथा 'तत एव तत्रानुष्ठानाद दुरित- क्षयप्रत्यवायपरिहारसिहेर्न तदर्थं पृथगनुष्ठातव्यम् । तदुक्तं भट्टपादैः षष्ठ-टतीयाचे नित्यकाम्याग्निहोत्राधिकार, "नापि प्रयोगान्तरमिदमन्तर्गतत्वात् काम्ये नित्यप्रयोगस्येति ।" अव योगसिद्यधिकरणे विरोधः परिहतोऽस्माभिर्मोक्षपरीक्षा- याम्। "कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते । तदभ्यासो हरत्येनस्तस्मात् कल्याणमभ्यसेत् ॥" इति शुभकर्मणां जन्मान्वर शुभकम्प्रहत्तीच्छापि प्रयो- - जनम् । यत्तु,- "अयमेव क्रियायोगो जानयोगस्य साधकः । कम्योगं विना ज्ञानं कस्यचिवह दृश्यते ॥" इति आत्मज्ञानार्थत्वमुक्तम् । (१) नित्यवदनहीनादपि। (२) काम्यत्वेनाधितामित्वकर्मणः काम्बनिश्वयोतत एव ।

·नित्याचारपद्धतिः।
तत्व,
"ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः ।"
इति वचनात् उपात्तदुरितक्षयहेतु हारेव न साक्षात् ।
-
तत्र रावेरन्तिमे यामे शयनादुस्थाय,
"नमोऽस्तु प्रियदत्तायै तव चेति दिने दिने ।
भूमिमाक्रमते प्रात: शयनादुत्थितश्च यः ।
स सर्वकामप्तामा सुखं याति यमालयम् ॥"
इति वाक्यार्थमनुयाय,-
"अन्यदेव भवेद् वासः शयनीये सदैव हि।"
इत्यनेन दृष्टफल शयनादन्यवस्वविध्ययोगादन्यत्वोत्या 'तपति-
योगिनः शयनीयान्यकालादन्यवस्त्रस्य यदर्थसिद्धमन्यत्वं तदेव
विधीयते । इति । तहस्त्रं त्या वस्त्रान्तरं परिधायाचम्य
यथाशक्ति शुद्धि सम्पाद्य भगवद्भक्तेन,-
"सर्वमङ्गलमङ्गल्यं वरेण्यं वरदं शुभम् ।
नारायणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेत् ॥
शयनादुत्थितो यस्तु कीर्तयेन्मधुसूदनम् ।
कीर्तनात् तस्य पापानि नाशमायान्यशेषतः ॥"
(१) क्षयततयैव ।
० शयनान्यवस्व .
(३) तत्प्रतियोगिकशयनीयादन्यकाबीनवखख ।

·निवाचारपद्धतिः। - सब भगवन् इति वचनात् सनमस्कारभगवत्रामकौर्तमपूर्वक मतद विज्ञापनीयम्,- यत्रु खासादिकं कर्म यत् त्वया प्रेरितो हरे । करिष्यामि त्वदात्रेयमिति विज्ञापनं मम ॥ साधु वासाधु वा कर्म यद् यदाचरितं मम । तत् विष्णो राहाणाराधनं परम् ॥ प्रातः प्रबोधितो विष्णो हषीकेशन यत्वया। यद् यत् कारयसीशान तत् करोमि तवाया । त्रैलोक्यचैतन्यमयाधिदेव श्रीनाथ विणने भगवन् प्रसौद । प्रातः समुत्थाय तव प्रियार्थ संसारयावामनुवर्तयिष्थे । संसारयानामनुवर्तमान बदाजया श्रीनृहरोऽन्तरात्मन् । स्पर्धतिरस्कारकलिप्रमाद- भयानि मा माभिभवन्तु भूमन् ॥ जानामि धर्म न च मे प्रवृत्ति- र्जानाम्यधम्मं न च मे निवृत्तिः । केनापि देवेन हदि स्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करिष्ये ॥ इति । तत्र,--- "यः प्रातरुत्थितो विद्वान् बाझे वापि मुहर्तके । सर्वदा वा जपन् जन्तु स्तवराजम्" मेवं । २ ·निवाचारपद्धतिः। - इत्युक्तत्वात् विनायकस्तवराजमिष्टफलार्थं जपेत् । ततो रात्रिशेषं अशेषवेदान्तार्थपरमात्मचिन्तया भगवमूर्ति- ध्यानन वा देहावसारताविचारेण वा वेदान्तपाठमावण वा समापयेत्। यद्यपि,- "प्रदोषपश्चिमी यामी वेदाभ्यासरतो भवेत् ।" इति सामान्येन वेदाभ्यासमात्रं विहितं तथापि,- “यामहयशयानच ब्रह्मभूयाय कल्पाते।" इति वाक्यशेषे ब्रह्मभावसाधनत्वाभिधानादुपनिषदर्थावगम- 'स्यैव च साधनत्वात् तदर्थविचारपरः । तत्राशतस्यैव तत् पाठमानपरो वेदाभ्यासशब्द इति । अतएव, "ब्राझे मुहर्ते बुध्येत धमार्थों चानुचिन्तयेत् । कायक्लेशांश्च तभूलान् वेदंतत्वार्थमेव च ॥" इति वेदतत्वार्थस्य ब्रह्मण एव चिन्तनं मनुनाभिहितम् । अत्र पश्चिमयामद्दयमुहर्त एव ब्रह्मचिन्तनौपयिकत्वात् ब्राह्मो मुहर्तः । तथाच स्मृतिरत्नमालायां, बायो मुहतॊ रावेः पश्चिमयाम इति व्याख्यातम् । यत्तु, (१) पठेत् । तत्साधनत्वादर्थविचार ।

·नित्याचारपद्धतिः। "रात्रेः पश्चिमयामस्य मुहू! यस्तृतीयकः । स बाह्य इति विज्ञेयो विहितः सम्प्रबोधने ।' इति वाक्यं पठन्ति तबिद्रालोभमूलमिति सम्भाव्यते । तप्रामाण्येऽपि “प्रदोषपश्चिमी यामौ” इति अन्त्ययामाई एक प्रबोधविधानात् तवासमर्थ प्रत्येवैतत्प्रबोधकालविधिः स्यात् न तत् समर्थं प्रति। तत्रानुष्ठानार्थतया धर्मचिन्तने धनार्जनार्थ- तया तदुपायचिन्तने प्राप्ते कालनियममात्रमत्र क्रियते। तत्र धर्मस्यावश्यानुष्ठेयत्वात् तचिन्तनमप्यावश्यकम् । अर्थार्जनस्य त 'वृत्त्युपाये सम्भवति । अप्राप्त तदुपायचिन्तनस्थाप्यप्राप्तिरेव । तच्छेषकालश्च उपनिषदभ्यासेनैव वेदितव्य' इत्युक्तं “वेद- तत्वार्थमेव च" इति। एतदेवाविणातिरहस्यप्रायश्चित्तत्वेनोक्तं- "रजनीपादं ध्यानमेव समाचरेत् तत्पूर्व तदपरं च ।” इति । पत्र वक्ष्यमाणप्रकारेण योगाभ्यासोऽपि कर्तव्यः । ततः सम्यगरुणप्रकायांत् प्रागोषत्-प्रकाशवति काले प्रभा- ताख्ये त्यानि । तन,- "वयः सुपर्णामित्येता जपन् वै विन्दते श्रियम् ।” इत्युपक्रम्य,- (१) • तत्तुपाये । नेतन्य..

·निमाचारपद्धतिः।
अक्षिणी प्रातरुत्थाय '
विजेतैतया सह ।
चक्षुमान् भवति श्रीमानलक्ष्मीः प्रतिबाध्यते ॥ इति ।
ऋविधाने उत्तम्,-
षयः सुपर्णा उपसेदुरिन्द्र
प्रियं मेधा ऋषयो बाधमानाः ।
अपध्यान्तमूहि पूईचक्षु-
मुंसुग्धस्माविधये वबहान् ॥ इति ।
तथा,-
बझा-मुरारि-स्त्रिपुरान्तकारी
भानुः शशी भूमिसुतो बुधश्च ।
गुरुश्च शुक्रः सह भानुजेन
ददन्तु सर्बे मम सुप्रभातम् ॥
भृगुर्वशिष्ठः क्रतुरङ्गिराश्च
मनुः पुलस्त्यः पुलहश्च गौतमः ।
रेभ्यो मरीचिश्चावतो युषड्गु-
दंदन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥
समत्कुमारः सनकः सनन्दः
सनातनोऽप्यासुरिपिङ्गलौ च ।
सप्तस्वराः सप्तरसातलाश
ददन्तु सवें मम सुप्रभातम् ॥
निमजे
०॥

·मित्याचारपद्धतिः।
१२
पृथी सगन्धा सरसास्तथापः
सर्यश्च वायुचलितञ्च तेजः ।
नभः सशब्दं महता सहव
ददन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥
सप्ताणवाः सप्तकुलाचलाच
सप्तर्षयो दीपवराश्च सप्त ।
भूरादि कृत्वा भुवनानि सप्त
ददन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥
इत्थं प्रभाते परमं पवित्र
हरोदितं यः शृणुयात् पठेद वा ।
दुःस्वप्ननाशोऽनध' सुप्रभातो
भवेच्च सत्यं भगवत्-प्रसादात् ॥
"प्रभाते किं पठन् पाव्यं सर्वपापैः प्रमुथते।"
इत्युपक्रम्य,-
"एतच्छुत्वा पठिला च सर्वपापैः प्रमुच्यते ।"
इति वचनात् पठेत् ।
एतत् यद्यपि,-
"ब्राह्म मुहतें प्रथमं प्रबुध्ये-
दनुस्मरेदेव वरान् महर्षीन् ।”
(१) • ऽस्य च ।
(२)
प्रबुद्धो।
(३) झनुसारे ।

·नित्याचारपतिः।
इत्युपक्रम्योत तथापि प्रभातवचनादत्रैव प्राप्तम् ।
तथा,
कोकामुखे च वाराहं मन्दरे मधुसूदनम् ।
अनन्तं कपिलदीप प्रभासे रविनन्दनम् ॥
'माल्योदपाने वैकुण्ठं महेन्द्रे तु नृपान्तकम् ।
ऋषभ च महाविष्णुं हारकायां तु भूपतिम् ॥
[ भल्लीवने महायोगं चित्रकूटेऽमराधिपम् ।
नैमिषे पीतवासच गदानिष्क्रमणे हरिम् ॥
सालग्राम तपोवासमचिन्यं गन्धमादने ।
कुनाम पोंकेशं गङ्गाहार पयोधरम् ॥
गरुड़ध्वजं तोषलके गोविन्दं नागसाहये ।
वृन्दावने तु गोपालं मथुरायां स्वयम्भुवम् ॥
केदारे माधवं विख्यात् वाराणस्यां तु केशवम् ।
पुष्करे पुष्पराषच दृषड़यां पहतम् ॥
तृणविन्दु वानवीरे पशेवं सिन्धुसागरे ।
कशेरुह महाबाहुममृतं वैतसे वने ।
विशाखयूक्षे विश्वेशं मारसिंह महावने ।
गोप्रतरमयोध्यायां कुण्डिने कुण्डिनीपतिम् ॥
भाण्डोरे वासुदेवन्तु चक्रतीर्थे सुदर्शनम् ।
पाद्यं विष्णुपदे विन्द्यात् सूकरे शूकरं विदुः ॥
(१) मान्दोदपाने ।
[ ] बन्धनीमध्यस्था अंशाः पुस्तकान्तरे न रयन्ते ।

·मित्याचारपद्धतिः।
१५
त्रिकूटे नागकोषञ्च मेरुपृष्ठे तु भास्करम् ।
विरजं पुष्पभद्रायां बालाङ्गं मागधे विदुः ॥
यशस्कर विशाखायां माहिमत्यां हुताशनम् । ]
क्षीराधी पद्मनाभञ्च विमले 'तु सनातनम् ॥
शिवनद्यां शिवकर गयायाञ्च जनाईनम् ।
सर्वत्र परमात्मानं यः पश्यति स मुच्यते ॥
एतानि मम नामानि रहस्यानि प्रजापते ।
यः पठेत् प्रातरुत्थाय शृणुयाद वापि नित्यशः ।
विमुक्त: सर्वपापेभ्यो मम लोके स मोदते ॥ इति ।
तथा,
मातापिटसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारखनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे ॥
हर्षस्थानसहस्राणि भंयस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढ़माविशन्ति न पण्डितम् ॥
अईबाहुविरौम्येष न च कश्चित् शृणोति नः ।
धर्मादर्थच कामच स किमर्थं न सेव्यते ।
--------
.
-
अव पुस्तकान्तरे दृश्यते ;-
पाण्यसि च देवेशं वसुकुण्हे अगत्पतिम् ।
.
(३)
.च.

·। नित्याचारपद्धतिः। .. न जातु कामाब भयाव लोभात् धर्म त्यजेत् जीवितस्यापि हेतोः । नित्यो धर्मः सुखदुःखेऽप्यनित्ये जीवो नित्यो धातवश्चाप्यनित्याः ॥ इमां भारतसावित्री प्रातरुत्थाय यः पठेत् । स भारतफलं प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ तथा,- ओं नमो वासुदेवाय विखरूपाय चक्रिणे । भक्तप्रियाय देवाय जगनाथाय ते नमः ॥ स्तोता स्तुत्यः स॒तिः सर्वं जगद् विष्णुमयं यदा। तदा संस्तूयते केन भनिर्भेदकरी नृणाम् ॥ यस्य देवस्य निखासाद वेदाः साङ्गाः ससूत्रकाः । का स्तुतिः प्रमुदे तस्य भक्तवाहं मुखरोऽभवम् । वेदो न वक्ति यं साक्षाव च वाग्वैत्ति नो मनः । मदुविधस्तं कथं स्तौति भक्तियुक्तो न किं भवेत् ॥ ब्रह्मादि ब्रह्म विष्णु स्त्वं त्वमेव ब्रह्मणो वपुः । स्रष्टा ब्रह्मनिदानं त्वं 'वं शुद्धं ब्रह्म एव च ॥ कायकायियुगं भिवा या चित् स्पृशति कायिनम् । कायदोषैरनाघ्रात स्तया त्वं भासि योगिनाम् ॥ . . . (१) वदेत् । (२) बंध एवं मह त्वमेव च। सनति । P: (४) .

·नित्याचारपद्धतिः ।
देहभावेन जागर्ति न निद्राति निजात्मनि ।
सुखसंदोहबुद्धि र्या सा त्वं विष्णो न संशयः ॥
महदादिविधाभाव स्तथा वैकारिको गणः ।
त्वमेव नाथ तत्
सर्व नानात्वं
मुढ़कल्पना ॥
निर्दोषं विगुणं चैकं चिद्रूपमखिलं जगत् ।
कवीनां भाति यहाक्यात्' तं विष्णु नौमि निर्गुणम् ॥
यस्मिन् ज्ञाते न कुर्वन्ति कम्माखपि श्रुतीरितम् ।
निरषणा जगन्मित्राः शुद्धं ब्रह्म नमामि तम् ॥
कामयन्ते प्रजा नैतदेषणाभ्यः समुत्थिताः ।
लोकमात्मनि पश्यन्तो यं बुद्धोकचरा नराः ॥
खं खेतरञ्च सन्मानं यत्प्रबोधादुपासते ।
योगिनः सर्वभूतेषु सद्रूपं नौमि तं हरिम् ॥
ब्रह्माहमिति गायन्ति यज्ञात्वैकचरा हिजाः ।
पश्यन्तो हि त्वचा तुल्यं देहं तं नौमि माधवम् ॥
माया मोहो विचित्रा भौस्तथाहं ममता नृणाम् ।
विलीयन्ते विदित्वा यं नमस्तस्मा प्रमायिने ।
प्रयाणे चाप्रयाणे च यबामस्मरणाबृणाम् ।
सद्यो नश्यति पापौघो नमस्तस्मै चिदात्मने ।
(२)
• ध्यानात् ।
नैव ोषणाभ्यः ।
मध्यन्ति पापौधा ।
(३)
.
MY
16014

·नित्याचारपदतिः।
मोहानलोबसवालाज्वलोकेषु सर्वदा ।
यबामाम्भोरहच्छायां प्रविष्टो भानुदह्यते ॥
यस्य स्मरणमात्रेण न मोहो नैव दुर्गतिः ।
न रोगो नैव दुःखानि तमानन्दं नमाम्यहम् ॥
शब्दार्थः संविदर्थश्च विष्णोर्नास्ति परो यदि।
तेन सत्येन संसारो मा मां स्शतु माधव ।
ईक्षाञ्चके स एवाग्रे यदेकः स्यां बहुस्तथा ।
प्रविष्टो देवताः सृष्टेः स प्रसीदतु मे हरिः ।
नारायणो जगद्व्यापी यदि वेदादिसम्बतः ।
सत्येन तेन निर्विघ्ना विष्णुभक्तिर्ममास्तु सा ॥
यो न वीजं न चावी वीज यो वीजभावितः ।
स विष्णु भववीनं मे शितविद्यासिनाद्यतु ॥
विधा तु नटवद यस्तु सृष्टिस्थितिलयेषु च ।
गुण भवति 'कायेषु स प्रसीदत मे हरिः॥
दशदेहावतीर्णो यो धम्मेवाणाय केवलम् ।
अभ्यर्थितः सुरैः सर्वैः स प्रसीदतु मे हरिः ।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं प्राणिहमन्दिरेऽमलः ।
एको वसति यो देवः स प्रसीदतु मे हरिः ।
यासा यन्मुदा यस्त्र सत्तया संत्यजेजगत् ।
जाधं दुःखमसत्त्वञ्च सद्भावा नैव तन्मयम् ॥
(1)
.
कार्येष

·नित्याचारपद्धतिः।
त्वत्सृष्टं मोदते विखं त्वत्त्यसमशुचि भवेत् ।
तत्सङ्गतोऽप्यसङ्गस्त्वं विकारस्तेन ते नहि ॥
केचिद् बुद्धि परे प्राणं मनोऽहकारमात्रकम् ।
केचिच कायचैतन्य कायमानं परोऽधमाः ॥
केचित्तु पुरुषं शब्द ब्रह्म केचित् परे शिवम् ।
शक्तिञ्च चिन्मयौं केचिद् गोविन्द त्वां कुमार्गगाः ॥
तीर्थातीर्थमधिष्ठाय केशाकशि मिथो जनाः ।
यद् वदन्ति पुनस्त्वं हि 'चित् सदानन्दलक्षणा ।
भूतयोमजचैतन्यं चार्वाका स्त्वामुपासते ।
सौगता ब्रुवते तस्त्वां बुद्धिं क्षणभङ्गुराम् ॥
शरीरपरिमाणं त्वां मन्यन्ते जिनदेवताः ।
ध्यायन्ति पुरुषं साया स्त्वामेव प्रकृतेः परम् ।
जन्मादिरहितं पूर्ण चित्सदानन्दलक्षणम् ।
त्वामौपनिषदा ब्रह्म चिन्तयन्ति "पराइयम् ॥
खादिभूतादि देहच मनोबुद्धौन्द्रियाणि च ।
विद्याविद्ये त्वमेवात्र नान्यत् त्वत्तोऽस्ति किञ्चन ॥
वमग्निस्वं हविस्त्वं स्रुक् होता मन्त्रः क्रियाफलम् ।
त्वमस्ति नास्ति वैकुण्ठ त्वामहं शरणं गतः ॥
.
(१)
रावं.
सचिदानन्दबक्षणः ।
(३)
००।
पराव्ययम्
(५) • भूनानि ।

·निवाचारपद्धतिः। त्वं कर्मफलदाता च दीक्षितानां क्रियाक्षये। त्वं सेतुः सर्वभूतानां त्वमेव शरणं मम ॥ युवतीनां यथा यूनि यूनाञ्च युवती यथा । मनोऽभिरमते तद्वन्मनो मे रमतां त्वयि ॥ अपि पापं दुराचारं नरं त्वत्प्रणतं हरे । नेक्षन्ते किङ्करा यामा उलूकास्तपनं यथा ॥ तापत्रयमघौघश्च तावत् पीड़यते नरम् । यावत् श्रयति नो नाथ भक्त्या त्वत्पदपङ्कजम् ॥ यत्र स्पृशन्ति गुणजातिशरीरधर्मा यन्त्र स्मृशंन्ति गतयः खमिवेन्द्रियाणाम् । यं च स्पृशन्ति यतयो गतसङ्गमोहा- स्तस्मै नमो भगवते हरये प्रतीचे ॥ स्थूलं विलाप्य करणः करणं निदान तत्कारणं करणकारणवर्जिते च । इत्थं विलाप्य यमिनः प्रविशन्ति यत्र तं त्वां हरि विषदबोधधनं नमामि॥ यद्यानसंवदनचूर्णवशीलतां ता- मैखयंचारुगुणितां सुखमोक्षलक्ष्मीम् । आलिङ्गय शेरत इवात्मसुखैकभाज- स्तस्मै नमोऽस्तु हरये मुनिसेविताय ॥ जम्मादिभावविकतै विततिखभावो यस्मिन् लयं परिचिनोति षड़ भिवर्गः ।

·मित्याचारपद्धतिः।
यं ताड़यन्ति न सदा मदनादिदोषा-
स्तं वासुदेवममलं प्रणतोऽस्मि हाईम् ॥
यद्भावसङ्गत,मलं विजहात्यविद्यां
यद्भाववह्निजनितं जगदेति दाहम् ।
यद्भावनोजसदसडुरतिसंशयारि-
स्तस्मै नमोऽस्तु हरये गुरवे प्रतीचे ॥
चराचराणि भूतानि सवाण्यस्य हरेः पुरः ।
यथा 'तत् तेन सत्येन पुरस्तिष्ठतु मे हरिः ॥
यथा नारायणः सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।
तेन सत्येन मे देवः स्वं दर्शयतुं केशवः ॥
भक्तिर्यथा हरी मेऽस्ति तहरिष्ठा गुरौ यदि ।
ममास्ति तेन सत्येन खं दर्शयतु मे हरिः ॥
देवद्युतिप्रणीतं हि विष्णुप्रीतिकरं शुभम् ।
विष्णुप्रसादजननं विष्णुदर्शनकारणम् ॥
योगसारमिदं नाम स्तोत्रं परमपावनम् ।
प्रातरुत्थाय योऽधीते शुचिस्तद्गतमानसः ॥
अक्षयं लभते सौख्यमिह लोके परत च ॥
इति वचनात् पठेत् ।
० सङ्गम ।
एतेन
(२)
.
०
(३)
(81
तत् ।
शिवम् ।
०.पठनात् ।
(५)

·नित्याचारपद्धतिः।
तथा;
नमी वशिष्ठाय महाव्रताय
परात्परं वेदनिधिं नमस्ये ।
नमोऽस्त्वनन्ताय महोरगाय
नमोऽस्तु सिद्धेभ्य इहाक्षयेभ्यः ॥
नमोऽस्वृषिभ्यः परमं परेषां
देवेषु देवं वरदं वरेण्यम् ।
सहस्रशीर्षाय नमः शिवाय
सहस्रनामाय (?) जनाईनाय ॥
प्रजैकपादहि बधः पिनाको चापराजितः ।
वृषाकपिथ
शम्भुख
जनलोकखर स्तथा ॥
हरश्च बहुरूपश्च नाम्वकश्च सुरेखरः ।
एकादशैते प्रथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः ॥
शतं त्वेतत् समानातं. शतरुद्रमहात्मनाम् ।
अंशो भगश्च मित्रश्च वरुणच जलेखरः ॥
तथा धातार्यमा चैव जयन्तो भास्करस्तथा ।
त्वष्टा पूषा तथैवेन्द्रो हादशो विष्णुरुच्यते ॥
इत्येते हादशादित्याः काश्यपेया इति स्मृताः ।
'ध्रुवोऽध्वरश्च सोमश्च सावित्रोऽथानिलोऽनलः ॥
(१) नमो षिभ्यः ।
(३) पमुख पिटरूपच |
(1) भरोभुवन ।

·नित्याचारपततिः ।
३३
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥
नासत्यश्चापि दस्रश्च स्मृतौ हावखिनावपि ।
मार्तण्डस्यात्मजावेतौ सङ्गानासाविनिर्गतौ ।
एते देवास्त्रयस्त्रिंशत् सर्वभूतगणेखराः ।
नन्दीखरो महाकालो ग्रामनी वृषभध्वजः ।
ईखरः सर्वलोकानां गणेखरविनायकाः ।
सौम्या रुद्रगणाश्चैव ये च भूतगणास्तथा ॥
ज्योतींषि सरितो व्योम सुपर्णः पब्रगेखरः ।
पृथिव्या पतयः सिद्धाः स्थावराच चराश्च ये॥
हिमवान् गिरयः सर्वे चत्वारश्च महार्णवाः ।
भवस्यानुचराचैव हरतुल्यपराक्रमाः ॥
विष्णुदेवोऽथ जिणुश्च स्कन्दवाम्विकया सह ।
यवक्रीतच रेभ्यश्च अर्वावसुपरावसू ।
ऐशिजश्चैव कांक्षीवालवाङ्गिरसः सुतः ।
ऋषिर्मेधातिथः पुत्रः कर्णो वर्हिषदस्तथा ।
ब्रह्मतेजोमयाः सर्वे कीर्तिता लोकभावनाः ।
महेन्द्रगुरवः सबै प्राणं वै दिशमास्थिताः ॥
'उन्मुचः प्रमुचश्चैव दत्तात्रेयश्च वीर्यवान् ।
दृढ़व्यश्चोर्द्धवाहुश्च दणसोमागिरास्तथा ।
मित्रावरुणयोः पुत्रास्तथागस्त्यः प्रतापवान् ।
धम्मराजविजः सप्त दक्षिणां दिशमास्थिताः ॥
(१) उचूः प्रमुच्चैव ।

·२४
नित्याचारपद्धतिः ।
दृढ़ेयुश्च ऋतेयुश्च परिव्याधश्च कीर्तिमान् ।
एकतश्च हितश्चैव त्रितचादित्यसविभाः ॥
अत्रेः पुत्रश्च धर्मात्मा ऋषिः सारखतस्तथा ।
वरुणस्यविजः सप्त पश्चिमां दिशमास्थिताः ॥
अविर्वशिष्ठो भगवान् कश्यपश्च महाऋषिः ।
गौतमश्च भरद्वाजो विखामित्रोऽथ कौशिकः ॥
ऋचीकतनयश्चीग्रो जमदग्निः प्रतापवान् ।
धनेखरस्य गुरवः सप्तैत उत्तराश्रिताः ॥
अपर मुनयः सप्त दिक्षु सर्बासु धिष्ठिता।
कीर्तिखस्तिकरा नृणां कीर्त्तिता लोकभावनाः ॥
धर्मः कालश्च कामश्च वसुर्वासुकिरेव च ।
अनन्तः कपिलचैव सप्तैते धरणीधराः ॥
रामो व्यासस्तथा द्रौणिरवस्थामा च लोमशः ।
इत्येते मुनयो दिव्या एकैकाः, सप्तसप्तधा
संवत्तों मेरुसावर्णी मार्कण्डेयश्च धार्मिकः ।
सांख्ययोगी नारदश्च दुर्वासाश्च महानृषिः ॥
पृथु वैण्यं नृपवरं पृथी यस्याभवत् सुता ।
प्रजापति सार्वभौमं कीर्तयेद वसुधाधिपम् ॥
आदित्यवंशप्रभवं महेन्द्रसमविक्रमम् ।
पुरूरवसमैलञ्च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥
(१)
• उत्तरां श्रिताः।

·नित्याचारपद्धतिः।
AM
बुधस्य दयितं पुत्र कीर्तयेद वसुधाधिपम् ।
'त्रिलोकविश्रुतं वीरं भरतञ्च प्रकीर्तयेत् ॥
गवालम्भनयनेन येनेष्टं वै कृते युगे ।
रन्तिदेवं महादेवं कीर्तयेत् परमद्युतिम् ॥
विश्वजित्तपसोपेतं लक्षण्यं कामलक्षणम् ।
तथा खेतञ्च राजर्षि कीर्तयेत् परमद्युतिम् ॥
स्थानुः प्रसादितो येन यस्यार्थे धन्धको हतः ।
महादेवप्रसादेन येन गङ्गावतारिता ॥
भगीरथञ्च राजर्षि कीर्तयेत् परमद्युतिम् ।
सगरस्यात्मजा येन प्राविता स्तारितास्तथा ॥
देवानृषिगणांश्चैव नृपांच जगतीखरान् ।
सांख्ययोगच परमं हव्यं कव्यं तथैव च ॥
कीर्त्तितं परमं ब्रह्म सर्वश्रुतिपरायणम् ।
एतान् वै कल्यमुत्थाय कीर्तयन् शुभमश्रुते ॥
इति वचनात् पठेत् । अन्बद वाप्येतत् ;-
एतान् कीर्तयतां नित्यं दुःस्वप्नं नश्यते नृणाम् ।
प्रयत: कीर्तयश्चैतान् कल्यं सायञ्च भारत ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वस्तिमांश्च गृहान् व्रजेत् ।
प्रात्मनश्च सुतानाञ्च दाराणाञ्च धनस्य च ।
वीजानामोषधीनाञ्च रक्षामतां प्रयोजयेत् ॥
(१) बैलोक्य ।
(२) वसुधाधिपम् ।
(३) रक्षाखेताम् ।
४

·२
मित्याचारपद्धतिः।
म च राजभयं तेषां न पिशाचाव राक्षसात् ।
माग्न्यम्बुपवनव्यालात् भयं तस्योपजायते ॥,
नाग्निर्दहति काष्ठानि सावित्री यव पव्यते ।
न तत्र बालो म्रियते न.च तिष्ठन्ति पनगाः ॥
एतान् दैवे च पित्रे च पठतः पुरुषस्य हि ।
भुजते पितरो 'हव्यं कव्यञ्च विदिवौकसः ॥
इत्यादि वचनबलात् पठ्यते ।
ॐ पूर्वस्यां दिशि चाग्नेये दक्षिण नैर्ऋते तथा ।
वारणे चैव वायव्ये कौवेरे रुद्रगोचरे।
छिद्रस्थानेषु सर्वेषु वाह्ये सलामु दिक्षु च ।
पाताले च तथाकाशे पृष्ठतथागतोऽपि वा।
पार्खयोः सर्व्वकोणेषु रन्ध्रदेशेषु च क्रमात् ।
नखदंष्ट्रायुधो देवः पातु मां नरकेशरी ॥
मूट्टि देशे ललाटे च लोचने कर्णनासिके ।
मुखे कण्ठे च मां पातु मुजयुग्मे तथोरसि ॥
हृदये पार्खयोः पृष्ठे जठरे सर्वसन्धिषु ।
पातु मां नरसिंहस्तु मुरशनिवारण: ।
नाभौ कटिप्रदेशे च गुह्ये चोरुयुगे तथा ।
जानुनोः पादयोथैव पातु मां दीप्तलोचनः ॥
१)
• कव्यं हव्यं ।
• वचनात् पठनीयम् ।
सर्व

·नित्याचारपद्धतिः।
प्रधमोत्तममध्यानि यानि चाङ्गानि सन्ति मे ।
समस्तरोमकूपेषु पातु मां स तु सिंहराट् ॥
हृदये चोत्तमाङ्गेच शिखायां कवचे पुनः ।
नेत्रयोहस्तयोश्चैव पातु मामग्निसप्रभः ॥
तप्तहाटककेशान्त ज्वलत्पावकलोचन ।
वचाधिकनखस्पर्श दिव्यसिंह नमोऽस्तु ते ॥
सर्वत्र रक्षमा नाथ भयेभ्यश्चाग्निलोचन ।
प्रसादात् तव देवेश न मां हिंसन्तु हिंसकाः ।
अभेद्यं कवचं बहा विचरामि महीतले ।
प्रसादात् नरसिंहस्य न भयं मेऽस्ति कुत्रचित् ॥
वाचनःकम्मभि ये मां क्रूरा हिंसितमुद्यताः ।
ते सर्वे प्रलयं यान्तु नरसिंहरवाहताः ॥
जले स्थले च पाताले दिक्षु कोणेषु सर्वदा।
दिवा रात्री च सध्यायां.पातु मां दैत्य सूदनः ।
गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपिवा ।
नरसिंहकता गुप्तिर्वासुदेवमयो ह्यहम् ।
सततं प्रातरुत्थाय यः पठेत् संयतेन्द्रियः ।
मनोवाकायसम्भूतं दहेत् पापं न संशयः ॥
तथा,-
पौषधे चिन्तयेद विष्णुं भोजने च जनाईनम् ।
शयने पद्मवाभञ्च मैथुने च प्रजापतिम् ॥
(2) पर्णतः

·नित्याचारपद्धतिः।
संग्राम चक्रिणं देवं प्रवासे च त्रिविक्रमम् ।
नारायणमसुत्यागे श्रीधरं प्रियसङ्गमे ॥
दुःस्वप्ने स्मर गोविन्दं विपत्ती मधुसूदनम् ।
कानने नरसिंहं च पर्वते रघुनन्दनम् ॥
जलमध्ये च वाराहं पावके जलशायिनम् ।
मायासु वामनं देवं सर्वकार्येषु माधवम् ॥
इति षोड़शनामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।
सर्वकार्यमवाप्नोति विष्णुलोकं स गच्छति ॥
तथा,
गङ्गा भागीरथी पुण्खा जाह्नवी सुरनिम्नगा।
विष्णुपादाय॑सम्भूता शम्भोः शिरसि संस्थिता ॥
सुमेरुशृङ्गासंसृष्टा हिमाचलकतात्रया।
शकुन्देन्दुधवला महापातकनाशिनी ॥
नन्दीखरी त्रिपथगा वैष्णवी सागरप्रिया ।
धम्मंद्रवी भोगवती विध्यपाषाणदारिणी ॥
क्षमाशान्तिप्रदा शान्ता पुण्यदा पापनाशिनी।
महानदी शतमुखी शुक्ला मकरवाहिनी ।
तथा,
सुपर्ण वैनतेयञ्च नागारिं नागभूषणम् ।
विषान्तकं जितारिञ्च अजितं विश्वरूपिणम् ॥
[1 चिह्नितांशः पुस्तकान्तरे न डण्यते ।

·नित्याचारपद्धतिः।
२६
गरुत्मन्तं गणपतिं ताक्ष्य कश्यपनन्दनम् ।
एतानि हादशनामानि गरुडस्य महात्मनः ॥
यः पठेत् प्रातरुत्थाय सातो वा शयनेऽपिवा।
विषं नाक्रमते तस्य न तं हिंसन्ति पवगाः ॥
वन्दनान्मुक्तिमाप्नोति यात्रायां सिष्टिरेव च ॥ इति ।
तथा,-
कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा वाहुसहस्रक् ।
योऽस्य संकीर्तयेबाम कल्यमुत्थाय मानवः ।
न तस्य वित्तनाशः स्यावष्टञ्च लभते पुनः ॥
तथा,-
कल्यमुत्थाय यो मर्त्यः संस्पृशेद गां तं दधि ।
सर्षपांश्च प्रियॉश्च 'कल्माषात् स प्रमुच्यते ॥
* न च प्रकाशयेद् गुह्यं नाम मे कीर्तयेवरः ।
सदा सर्वसहत्येवं प्रातः प्राञ्जलिरुत्थितः ।
तस्य कीर्तयतः पापं सर्वमेव प्रणश्यति ॥
इति वचनादेतदप्युपांशु कीर्तयेत् ।
एवमन्यस्यापि यस्य शयनादुस्थितस्य पठनं विहितं तदपि
(1) किल्विषात् ।
* अब पुस्तकान्तरे डण्यते,-"तथा"।
(३) • दुत्यितेन ।

·नित्याचारपद्धतिः।
तदैव पठनीयम् । यस्य पुनः प्रातर्मावविधानं तत् सम्योपासना-
नन्तरमेव पठनीयम् । “सध्याहीनोऽशचि”रिति वचनात् ।
यत्तु,-
यत्रामकीर्तनं भक्त्या विलायनमनुत्तमम् ।
मैत्रेयाशेषपापानां धातूनामिव पावकः ॥
मङ्गल्यं सर्वपापनमायुथं व्याधिनाशनम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं वासुदेवस्य कीर्तनम् ॥
सर्वधर्मोमिता विष्णोर्नाममात्रैकजल्यकाः ।
सुखेन यां गतिं यान्ति न तां सर्वेऽपि धामिकाः ॥
एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं तपः ।
एतदेव परं तत्वं वासुदेवस्य कीर्तनम् ॥
कीर्तनादेव देवस्य विष्णोरमिततेजसः ।
'डाकिन्योऽपि न सन्ति स्म ये तथान्ये च हिंसकाः ॥
सबानर्थहरं तस्य नामसंकीर्तनं हरेः ।
अप्यन्यचित्तः क्रुद्धो वा नाम मे कीर्तयेबरः ।
सोऽपि दोषक्षयान्मुक्ति 'लभेञ्चेदिपतिर्यथा ॥
नामसंकीर्तनं नित्यं क्षुतप्रस्खलनादिषु ।
यः करोति महाभाग तस्य तुष्यति केशवः ॥
(१) "सन्ध्याहीनोचिनियमनईः सर्वकर्मसु" इति वचनात् ।
(२) कीर्तनाद्देवदेवस्य ।
(३) डाकिन्यो विद्रवन्ति स |
(8) लेभे चेदि

·नित्याचारपद्धतिः। २१ कलेर्दोषनिधे राजबस्ति होको महान् गुणः । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तबन्धः परं व्रजेत् ॥ कलौ संकीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽपि लभ्यते ॥ इत्यादिवाक्यै विष्णुनामसंकीर्तनं विहितम् । न तत्र काल- विशेषाद्यपेक्षा। तथाचाहः, येऽहर्निशं जगहातुर्वासुदेवस्य कीर्तनम् । कुर्वन्ति तान् नरव्याघ्र न कलिर्बाधते नरान् । गोविन्देति सदा प्रोक्तं भक्त्या वा भक्तिवर्जितः । दह्यते सर्चपापानि कल्यान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ नामोच्चारणमात्रेण विष्णोः क्षीणोऽघसञ्चयः । भवत्यपास्तपापस्य नरके गमनं कुतः ॥ कलौ संकीर्तनेनैव मुक्ति: सद्योऽपि लभ्यते । किं चित्रं यदधं प्रयाति विलयं तवायुते कीर्त्तिते ॥ [ मगल्यं सर्वपापनमायुष्थं व्याधिनाशनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं वासुदेवस्य कीर्तनम ॥] यावज्जीवं प्रणवमथवा व्याहरेद रौद्रियं वा याजुबैद्यं वसतिमथवा 'वारणस्यां विदध्यात् । • यात्र पुस्तकान्तरे उस्यते - अवशेमापियवानि कीर्तिते सर्चपातकैः । पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहवस्तैगरिव ॥ [] चित्रितांथः पुस्तकान्तरे नगण्यते। (१) . वाराणस्यां ।

·नित्याचारपद्धतिः - त्यका लज्जा कलिकलुषमलच्छेदकानीरयेद वा विष्णोर्नामान्यनिशममृतप्राप्तिरषा चतुर्वा । तेनाशौचकालेऽपि तत्कीर्तनं प्राप्तम् । तदुताम्,- चक्रायुधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् । नाशौचं कौतने तस्य स पवित्रकरो यतः ॥ नारसिंह चात्यन्ताशुचीनां 'नारकिणाम् ;- अपि संकीर्त्तिते विष्णौ नारकर्भक्तिपूर्वकम् । नारक्यो यातनाः सास्तेषां नष्टा महात्मनाम् । इति संकीर्तनस्य फलमुक्तम् । तेन “नाशचिईवपिनामानि कीर्तये” दिति विष्णुनाम- व्यतिरिक्तपरम् । अथवा वृसिंहकल्पे सर्बदा मन्त्रजपमुक्ता, “यदि स्थादशचिस्तत्र स्मरन्मन्त्रं न तूञ्चरेत् । मनो हि सर्वजन्तूनां सर्वदैव शुचि स्मृतम् ॥” इत्युतम् । अतोऽत्रापि तथा स्थित्याविरोधः । तत्त्र, पापिष्ठं दुर्भगां मद्यं नग्नमुकत्तनासिकम् । प्रातरुत्थाय यः पश्येत् तत् कलेरुपलक्षणम् ॥ ०। (१) • नारकिणामपि। (२) इति (३) • सकीर्तनफल । (8) एतेन 1 ·नित्याचारपद्धतिः। : श्रोत्रियं सुभगां गाच अग्निमग्निचितं तथा । प्रातरुत्थाय यः पश्येदापडाः स प्रमुचते ॥ ततो विभूतोत्सर्गप्रयत्न शङ्काभावेऽपि कुर्यात् । यद्यपि तस्य प्रातःकाले स्वतः प्राप्ततया विधानायोगादविहितस्य करणे न दोषः । तथापि “ततः कल्यं समुत्थाय कुयामैत्र" मित्यादि- वाक्यानां, “पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या" 'इतिवत् परिसंख्यार्थतया इतरकालेषु तविषेधात् सन्ध्यासु न कदाचनेति सूर्योदयात् प्राक् अस्तमयादूई मुहर्तमाने सन्ध्याकाले निषेधस्य दोषाति- मयार्थत्वात् आवश्यकस्य चाकरणासम्भवादवश्यकर्तव्यताप्राप्त- रितरकालेष्वपि पावेगे पुनर्निषेधाभावः । शब्दाशयाख्यस्थानचुतस्यैवावेगकरत्वात् “स्थानाचैव मला- थुप्रता” इति वचनात् तस्याशौचकरत्वात्, (देहाचेति पाठे देह- शब्दः स्थानपर एव अन्यथा देहलग्ने प्रशौचभावापत्तेः) अशौच निवृत्तेच शौचस्य, अग्नीषोमीयपशुहिंसावत् विशेषविहितत्वेन [सामान्यपरिसंख्यया अन्यकालीननिषेधस्य निषेधाशौचत्वात्, ] मूत्रसन्धारणादन्धो वधिरो मलधारणात् । वायुसन्धारणाद् गुल्मी कुष्ठी स्याच्छहिंधारणात् ॥ व तत् । (२) पका । (३) [] चिनितांशं परित्यज्य पुस्तकान्नरो लिखति,-."सामान्यनिषेधा- गोचरत्वात्।

·नित्याचारपद्धतिः । इति दृष्टदोषाञ्च। तत्र पुनर्दिवसाहतजलेनाचम्य वाससा घ्राणास्यसहितं शिरः प्राकृत्य ब्रह्ममूत्र निवीतीशत्य नित्यस्थितमुत्तरं वासः पृष्ठतः कार्यम् । “स्वाध्यायोत्सर्गदानेषु भुक्ताचमनयोस्तथा" ["नैकवस्त्र: प्रयुञ्जीते"ति ] इत्यत्र उत्सर्गपदस्य स्वाध्यायसविधानात् उत्सर्ग छन्दसां कुर्य्यादिति विहितकर्मपरत्वात् । अन्यथा “योकवस्त्रो यज्ञोपवीतं कर्णे लत्वे"त्यसङ्गतरत्रोत्तरवस्वनियमाभावात् तद. भावे दक्षिणकर्ण आसज्य तदभावे पुनः,- कुर्बवावश्यक कामं निवीतं पृष्ठतः क्षिपेत् । इति वाक्यदर्शनात् पृष्ठतः कृत्वा दक्षिणहस्ते दक्षिणको वा दिवोद्धृतशौचपाप्तजलपूर्ण कमण्डलुं गृहीत्वा, नद्यादिकूलात् तदभावे मार्गग्रहजलमध्योषरव्यतिरिक्तादन्यस्मादपि स्थानात् दिवैवाहतां “अष्टाङ्गुलानि खानित्वा उड्वरेत्तु मृदं तत” इति वाक्यदर्शनात् अष्टाङ्गुलान्तरुद्धृतां वल्मीकमूषिकोत्खातपत- पांशुलप्राणिव्याप्तान्यशौचावशिष्टयसिरितां ससिकतां शौचपर्याप्तां सदं शिक्याकारकवस्त्रखण्डतां ग्रीवायामासज्य ग्रहाऋत्यां दिशि दक्षिणस्यां वा दिशि काहविक्षेपप्राप्यमान देशं रानी, दिवा ततोऽप्यधिक मपेत्य, मार्ग-गोष्ठ-खलक्षेत्र-श्मशान-यज्ञभूमि- देवायतन-पर्वत-ग्रामातक्ष-यनीयवक्षमूलाभिनव तृण-चैत्यतर- 'हा। (२) [] चिह्नितांया पुस्तकान्तरेन दृश्यते । •णाचितोषरवल्मीक." (३) (४) ० मावं । मतीत्य । .

·निवाचारपतिः। वल्मीक-फालकष्ट-गर्त्त-प्राणिभसा-तुषागार-कपालपराशचि-गोम- याग्नि-जलयुक्त-जलसमीपोद्यानादिरम्यस्थान-रथ्या-प्राङ्गणायतन- नदीसमीप-पथिकाद्युपजीव्यच्छायावर्जिते गुप्ते स्थाने यजीयकुश- पलाशादिव्यतिरिक्ताशुष्करणादिना भूमिमन्तीय, न यानस्थो न मञ्चादिस्थः, (क) रात्रौ दक्षिणामुखः, दिवा चेत् प्रातर्मुहर्तत्रये उदङ्मुखश्चतुर्थपञ्चममुहर्तयोः प्रत्यङ्मुख: 'षष्ठादिमुहः पञ्चक एवं उदङ्मुखः एकादशहादशयोर्मुहर्तयोः प्राङ्मुखः, सायं मुहर्तत्रये दक्षिणामुख:, छायान्धकारासद्यपीड़ाव्याघ्रादिभयेष यथासुखमुखो वर्जनौयेऽपि सन्धिकालइये अशक्त्या कुत्रुदङ्- मुखः, उपविश्यैव वाग्यत आवश्यक कुर्यात् । तत्र देव-गो- विप्र-स्त्रो-तोयान्यादित्य-चन्द्रवायव उत्सर्गहाराभिमुखा न स्युः । "न प्रत्यग्न्धर्कगोसोमसन्ध्याम्बुस्त्रीदिजन्मन" इत्यादिना मेहयितु- रम्याद्यभिमुखत्वनिषेधः । तथाशब्दभावादपृथगेतद्दर्शननिषेधाच्च न ह्यभिमुखत्वं विना दर्शनसम्भवः। तत: 'सायंप्रातःकालादिष आदित्यस्य कदाचिद वायोष तथात्वपरिहार आवरणनैव सम्पाद्यः । “नाप्येतान् पश्येत् स्वपुरीषञ्च ।” प्रमादात् दर्शने सूर्यगोऽग्निब्राह्मणदर्शनं प्रायश्चित्तम् । न तत्र चिरं तिष्ठेत् । 'प्रगचिमात्री दिवाज्योतींषि न पश्येत्। प्रमादात् दर्शने,- (क) बल पुस्तकान्तरे.-"नोपानका" इत्यधिक पाठः। (१) पछादिमुहर्तपञ्चक । (३) • हादशमुहर्नयोः 'प्रातः मायं। (४) समालो रिव्य · ।

·मित्याचारपततिः। "दृष्ट्वैतानशुचिनियमद्भिः प्राणानुपस्पृशेत् । गावाणि चैव सवाणि नाभिं पाणितलेन तु" । इति मनूक्तं प्रायश्चित्तम् । कामवते,- सूर्येन्दुतारका दृष्ट्वा यैरुत्सृष्टन्तु कामतः । तेषां याम्य नरैरक्षणोयस्तो वह्निः समिध्यते ॥ इति दोषाधिक्यात् प्रायश्चित्त'मुन्नाम् । "देवर्षिपिढनामानि न कौतयेत्” । “सर्वदा चामेध्यात् प्राणं परिहरेत् ।” इति यतस्ततस्तत्राबुद्धिपूर्बके कृते आदित्य- दर्शनं, बुद्धिपूर्बके प्राणायामनयं, भूयोऽभ्यस्ते सान्तपनं कच्छ, प्रायश्चित्तमुत्तम् । अत्रोक्तधर्माणां धनार्जनाश्रितनियमवत् पुरु- पार्थत्वम् । तत्र निषेध्यानां प्रत्यवायहेतुतया तहर्जने तत्परिहार- मात्र प्रयोजनं, विहितानान्तु दुरितक्षयश्चेति । ततः,- धर्मविदक्षिणं हस्तमधःशौचे न योजयेत् । तथैव वामहस्तेन नाभरूटुं न शोधयेत् ॥ इति वाक्यदर्शनात्, समाचाराञ्च वामहस्तेनैव शौचं कुर्यात् । तत्रादौ खयं शोणेन शुष्ककाठन तदभावे पर्णाश्माौषधि- वनस्पतिदूर्खालोष्टव्यतिरिक्तोनान्येन अन्याभावे लोष्टेनापि गुह्यं प्रमृज्य वामहस्तेन शिश्नं कृत्वा उत्थायोत्क्रम्य एकान्ते स्थानान्तरे रात्रौ दक्षिणामुखो दिवा सदोदङ्मुख उपविश्य आदी (२) • सन्ध्ययोरुदङ्मुखः । • मूह्यम् । • निधानां ·नित्याचारपद्धतिः। मध्याङ्गलित्रयाग्रपर्वत्रयपूरणयोग्यया मृदा मूत्रशौचं कवा "सु- निर्णिते मृदं दद्यात्” इति महानानुवादेन सुनिर्णितत्व विधा- वाद्यमृद्दानसोचकारणाभावात् गुदं सम्यक् प्रक्षाल्य अईप्रमृत- मावां मृदं दत्वा प्रक्षालयेत्। पुनस्तदईपरिमितेन मृदयेन वारहयक्षालनम् । एतावता गन्धलेपानिहत्तिशङ्कायां पुनश्चतुर्थ- पञ्चमबुद्ध्या वारहयं, ततोऽप्यनित्तिशङ्कायां पुनः षष्ठसप्तमबुद्ध्या वारद्वयम् । विहितसंख्यातः पूर्वं शङ्कानिवृत्तावपि विहितसंख्या- वश्यं पूरणीया। ततोऽन्ते केवलाद्भिः सुप्रक्षालनम् । ततो हस्तं प्रक्षाल्य कक्षं बड्डा तवैव स्थानान्तर वा उदङ्मुख एव दशभि- मुंशिर्वामहस्तं, तत् पृष्ठं षड़ भिः, सप्तभिहौं हस्तौ घर्षयन् प्रक्षालयेत्। ततो नखान् मृत्चयेण संशोध्य करहयप्रक्षालनम् । केवलमूत्रोत्सर्गे तु वामहस्तं तिसृभिः, उभी हाभ्यां प्रक्षालयेत् । ततः प्राङ्मुखः सन् तिसृभिर्मुद्भिराजानुपादौ प्रक्षालयेत् । ततः, यस्मिन् देश कृतं शौन्वं वारिणा तन्तु शोधयेत् । न शुद्धिस्तु भवेत् तस्य मृत्तिकां यो न शोधयेत् ॥ इति वाक्यदर्शनात् शौचं देशं क्षालयेत् । यस्मिन् देशे च यत् तोयं या भूमि र्या च मृत्तिका । सैव तत्र प्रकर्तव्या तया शौचं विधीयते ॥ (१) • विधानादाद्य । (३) शौचदेशन्तु । (४) तु। (२) गुह्यं। (५) प्रवह्या स्यात् तथा ।

·३ नित्याचारपद्धतिः। पापहतो विना तोयं शारीरं यो निषेवते । 'एकाहं क्षपणं कृत्वा सचेलं खानमाचरेत् ॥ यत्तु,- अरण्येऽनुदके रात्री चौरव्याघ्राकुले पथि । कत्वा मूत्रं पुरोषञ्च द्रव्यहस्तो न दुष्यति । इति द्रव्यं प्रतीति शेषः । स्वयन्तु प्रायश्चित्तीयत एव । तदेतच्छौचमुषःकालादिसूर्यास्तपर्यन्तकाले । जलसम्पर्कवर्धिष्णुव्याधि होनस्य पथिकस्य च रात्री त्वेतदईमेव तत्र मृत्परिमाणस्यैवाईकरणं न संख्यायाः, धादिसंख्याया 'पई दानासम्भवात् । ततोऽप्यूनतायां च गन्धलेपक्षयस्याप्य क्षयत्व- प्रसङ्गात् । मृदल्पत्वेऽपि हि बहुवारघर्षणेन तत् सिद्धेः । यत्र पुनर्वाचनिकपरिमाणाभावस्तत्रापि शोध्यकरादिव्याप्तियोग्यपरि- माणस्यार्थिकस्य विद्यमानत्वात् । अथवा, "आमलकमानन्तु मृदं गात्रविशोधनम् ।" इति वाक्यदर्शनात् सीतास्ति वाचनिकं परिमाणम् । दिवाशौचञ्च यत् प्रोतां रात्रावई प्रकीर्तितम् । पातुरस्य तदई स्यात् तदई पथिकस्य च ॥ इति ; (१) एकाक्षपणं। (२) • रहितस्य । (३) अर्धदाना । (४) तगमतायां । (५) • सिद्धि मितिः। .

·मित्याचारपद्धतिः। जलवाईष्णुव्याधिगतस्य एतच्चतुर्थीशश्च एव दिवारानी लेक- रूपः, नतु रात्रौ तस्याप्यईम् । यदि राजावई विधानं तदपेक्षयैव प्रवत्त मातुरस्य तदई स्यात्" इत्यई विधानं, तत् कथं तस्याप्य- ईतां ब्रूयात् अन्योन्याश्रयत्वापत्तेरत्यल्पत्वे साध्यासिद्धिप्रसङ्गाच्च । एवञ्च पथिकस्यानातुरस्य दिवा रात्री च तदष्टमांशेन शुद्धिः । अथवा न रावयादावादिनियमः किन्वापदम्में सामान्यतो न्यूनत्वे प्राप्ते अर्बादौ विशेषाभ्यनुनामात्रम् । सामान्येनाभ्यनुज्ञानाद विशेषो हि विशिष्यते । विशेषोऽत्यन्तनिर्दोष स्तोकदोषेतरा क्रिया ॥ इत्येतदर्थं क्रियते। तेन सामर्थ रावादावपि यथोक्तमेव । असामर्थ्य एवार्डादि- नियमे दोषाभावः। तदन्यथावे कियान् दोष इति । अत्र च विहिते कृते कथचिहन्धलेपानिहत्तौ प्रवहननादिवत् तदेव विहितं शौचमावर्तनीयं नत खेच्छया किञ्चित् कर्त्तव्यम् । न चैवं,- "न्यूनाधिकं न कर्त्तव्यं शौचं शुद्धिमभीमता।" इति 'निषिदाधिककरणं स्यादिति वाच्यम् । विहितसंख्या- बाधक यदधिकं तदेव निषि नाधिकमात्रम्। हाद्युत्तर- संख्यात्वबुधव हितीयादिकरण पूबैंकादिसंख्या बाध्यते न तु पृथगेकादिबुड्या। एतेन मध्ये संख्याविस्मृतावपि पुनरावर्त्तने दोषाभाव उत्ताः । (१) मित्रेधातिक्रमणं स्यात् • ।

·नित्याचारपतिः। - ३. तदेच्छौचं विभूत्रयोरुसर्गकनिमित्तकं नतु लेपमात्र- निमित्तकम् । 'अन्यदा लेपे तु,- “दैहिकानां मलानान्तु शुद्धिषु हादशवपि । -मृहायादेयमर्थवत्" इति मृदारिणोरेव नियमो नतु संख्यादः । अत्र यद्यपि च “अर्थवत्" इति वचनात् देहे मूत्रलेपादौ वारिमात्रेणार्थसिद्धौ इतरानुपादानेऽपि न दोषस्तथापि, “वसाशुक्रमसमज्जामूत्रविटकर्णविस्मखाः । नेपाश्रदूषिकाखेदो हादशैते नृणां मलाः ॥" इत्यत्र- षसां षसां क्रमेणैषां शुदिता मनीषिभिः । मृदारिणा तु पूर्वेषामुत्तरेषान्तु वारिणा ॥ इति वाक्यदर्शनात् तत्र विरोधाभावात् तथैवानुष्ठातव्यम् । तत्र मूत्रोत्सर्गे ;- एका लिङ्गे सव्ये तिस्र उभयोर्मुद्दयं स्मृतम् । मूत्रशौचं समाख्यातं शुक्रे तु द्विगुणं भवेत् ॥ इति वाक्यदर्शनात् तत्र विरोधाभावात्-प्रत्युत शुद्धि- "प्रकरण,- उदक्यां सूतिकां स्पृष्ट्वा खानमन्त्यावसायिनम् । म्रात्वा सचेलो मुभिस्त शुद्धि हादशभि नरः ॥ - (१) अन्यथा । (३) तल यद्ययर्थ । (४) ० महणे। (२) ० च | ·नित्याचारपद्धतिः। इत्यनुत्ती,- एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा । इति 'वाक्यदर्शनात् मूत्रशौचबैगुण्ये च द्वादशसंख्यासम्पत्ते- स्तथैव कर्त्तव्यम् । ततो मृगोमयाभ्यां कमण्डलुं परिमृज्याचामेत् । तवादी दक्षिणपूर्वमाजानुपादहयक्षालनम् । तच्च शुद्धार्थाचमने प्राङ् मुखेन कर्त्तव्यम् । दैवकङ्गिाचमने उदङ्मुखेन, पित्राकर्माङ्गा- चमने दक्षिणामुखेन । यत्तु,- प्रत्यक्पादावनजनम् ” इति तत् पुरुषार्थप्रसङ्गपठितत्वात् दृष्टार्थपादप्रक्षालनाश्रितम् । धनार्जनावितनियमवत् पुरुषार्थमेव प्रत्यङ्मुखत्वनियमनम् । तच पादप्रक्षालनमिह शौचकाले पादयोः शौचोदकपातस्यावश्यकत्वाद्गन्धलेपक्षयार्थम् । मृद्भिरद्भिराचमनादि' पादप्रक्षालनं तेनैव तत् सिद्धम् । ततः प्राङ्मुख एवोदङ्मुख ऐशानाभिमुखी वा प्रामणि- बन्धात् पाणी प्रक्षाल्य बदशिखो यज्ञोपवीती नियमेन हिवासा अप्राकृत शिरस्कोऽसोपानोकोऽपादुको यतवाक् समाहितचित्तो दिशश्च हृदयञ्चानवलोकयबहसबकम्पमानस्त्वरारहितः खकेश- नोवौनाभ्यधोभागभूमिपरदेहान् हस्तेनास्पृशन् समौ चरणौ शुचौ देश निधाय, भोजननिमित्तकाचमनेतराचमनेष्वनासनस्थः स्नान- (३) ०शिरः कण्ठो । (१) ० वचनात् । (२) ० राचमनाङ्ग . ६ ·नित्याचारपततिः। कालादन्यदा न जलस्थो नापि तिष्ठन्, मानकाले तु,-"जानुभ्या- मूर्द्धमाचम्य जले तिष्ठन् न दुष्थती"ति वाक्यदर्शनादविगीत- समाचाराच्च जले तिष्ठनपि अोरन्तररवीभूत्वा संहताङ्गुलिं गोकर्णावतिं दक्षिणं करं कृत्वा, कांस्येनायसपात्रेण बसीसकपित्तलैः । आचान्तः शतकत्वोऽपि न कदाचन शुद्धयति ॥ इति वाक्यदर्शनात् एतव्यतिरिक्तानिमित्तात्, उपवीतमलसारं सज करकमेव च । उपानही च वस्वञ्च धृतमन्यैनं धारयेत् ॥ इति निषेधादुपानवस्त्रयोरेव निर्मिज्याशक्तावित्युतत्वात्, अस्थानारभ्याधीतस्य कर्माणत्वाभावेन परिभुतस्य कर्मवैगुण्य- हेतुत्वेऽपि दुरितान्तरहेतुत्वात्, पासनं शयनं वस्त्रं जायापत्यं कमण्डलुः । शुचीन्यात्मन एतानि परेषामशचीनि तु॥ इति च परकीयस्यादृष्टार्थक नहत्वलक्षणाशुचित्वोक्तश्चान्या- नुपभुक्तात् स्खीयात् तदसम्भवे स्वाम्यनुमत्या तत्कालखत्वं वस्त्रो- पानमहोपात्तस्य दृष्टान्तेन निर्णेजनेन परभुक्नदोषपरिहारान् सम्पाद्य परकीयादपि कमण्डलोरेव मूत्रपुरीषे कुर्वन् दक्षिण- हस्ते कमण्डलु ग्रहाति। “सव्ये पाचमनीय”मिति वचनात् । • परिहारंच.. 13) • रन्तरारत्नी कत्वा । (२) दक्षिणकरं।

·नित्याचारपद्धतिः। - अत्र लक्षणया मूत्रपुरीषपदस्य तबिमित्तकशौचाचमनपर- वात् सत्यहस्तावर्जितात्, अन्यशुद्यर्थेषु शुद्धाशुद्धहस्तद्दयावर्जि- तात्, भूमिठेन वा, रात्रावाचान्तमनुचान्तन्तु निशि स्रानं न विद्यते । इति वचनात् दिवोवृतेनैवोदकेन, शुद्धार्थादन्यत्र यथा- सम्भवम्, यः कुर्यात् सर्वकम्माणि वस्त्रपूर्तन वारिणा। स मुनिः स महासाधुः स याति परमां गतिम् ॥ इति उद्धृतजलसाध्याशेषकर्मसु जलवस्त्रपूतत्वस्य जुद्ध पर्ण- मयीत्ववदनारभ्याधीतत्वेन गुणफलसम्बन्धयोगात् फलश्रुतेः प्ररो- चनामात्रार्थतया नित्याङ्गत्वादवस्त्रगालितमतप्तं फेनवुवुदहीनं वर्षधाराग्निपर्युषणादिशेषव्यतिरिक्त द्रष्यान्तर'संस्पर्शदूषितरम- वर्ण निरस्तापद्रव्यमनालोड़ित पादप्रक्षालनशेषव्यतिरिक्त "अपः पाणिनखस्पृष्टाः.पिवेदाचमने दिजः । सुरां पिवति स व्यक्तं यमस्य वचनं यथा ॥" इति वाक्यस्य लक्षांशेनापि प्रामाण्यसम्भावनायां अप्रामाण्ये- ऽपि विरोधाभावादादरणीयत्वाबखास्पृष्टं तोयं यावता हृदय- पर्यन्तं याति तावन्मानं गृहीत्वा वीच्य- तावबोपस्पृशेद विहान् यावत् सव्येन न स्पृशेत् । इति वाक्यदर्शनादविरोधाच्च सव्यहस्तेन, दक्षिणहस्तं स्पृष्ट्वा, (१। • मंसर्गा ·४४ नित्याचारपद्धतिः। कमण्डलोश्चेद् गृहीतं सोमतीर्थास्येन करमध्येन, भूमिष्टाद ग्रहणे ब्रह्मातीर्थेन प्राजापत्येन वा- पाणिनखाग्रेवाचामेत् प्रमादात् ब्राह्मणस्तु यः । सुरापाणेन तत्तुल्यमित्येवमषिरब्रवीत् । इति नखाग्रयोगपरिहारसम्भवे देवेन वा, यहा गत्यन्तरा- सम्भवेऽष्टदोषविकल्पाश्रयाणायोगाद व्रणादिना ब्रह्मतीर्थासम्भवे कायवैदशिकाभ्यामिव' गुणलोपे तु मुख्यस्येति न्यायप्राप्तं देवादि "न पित्रोण कदाचन" इति निषेधार्थ एवेति ब्राह्मणैव शब्द- मकुर्वन् यथा किञ्चिन्न स्रवति तथा पिवेत् । एवं त्रिश्चतुर्बा पीत्वा मुखं संवृत्याङ्गुष्ठमूलेन त्रिदिवा परिमृज्यात् । भोक्ष्यमाणस्तु हिरेव। ततः सव्यं पाणिं पादौ शिरश्च प्रोत्याद्भिर्मुखादीन् स्पृशेत् तत्र मध्याङ्गुलित्रयेण संहतेन संवृतमेव मुखं दिः सक्कद वा स्पृशेत् । भोल्यमाणस्तु सकदेव । एवं तर्जन्यङ्गुष्ठाभ्यां नासिके, अना- मिकाङ्गुष्ठाभ्यां नेत्रे श्रोत्रे च, कनिष्ठाङ्गुष्ठाभ्यां नाभिं स्पृष्ट्वा जलं स्पृशेत् । करतलेन हृदयं स्पृष्ट्वा जलं स्पृशेत् । ततः साङ्गुलीभिः शिरः, अङ्गुल्यग्रेण बाहुमूलद्दयं स्पृष्ट्वा भूमौ किञ्चिदुदकं क्षिपेत् । इन्द्रियस्पर्शने शेषजलं सव्यपाणी निनयेत् । एतत्प्रतिपत्तिविधिबलेन भूमिष्ठजलेनाप्याचमने मुखादि- स्पर्शनार्थ कांस्यभोजिन्यायेनोवृतोदकं किञ्चिद् ग्राह्यम् । अतएव सयपाणी किञ्चिज्जलं राहोत्वा तत इन्द्रियस्पर्शनसमाचारः । , मिति . मिति ।

·नित्याचारपद्धतिः। ४५ । शेषस्य तवैव निनयार्थः तत्र सजदग्ग्रहीतेनैवोदकेनानेकत्र उदक स्पर्शन सिद्दौ न पृथग्ग्रहणनियमः । अतएव नाभिस्पर्शना. नत्तरं पुनरप्यपः स्मृगेदित्युक्तम् । अन्यथा तहचनमनर्थक स्यादिति। ततः सर्वेश्वरं विष्णुं स्मरेत् । अस्य इहानशनादे- स्तपसः कम्मफलप्रतिबन्धकपापक्षयार्थत्वमिव लिङ्गन प्रमादकते वैगुण्यपरिहारार्थत्वमित्याभाति । पुरीषोत्सर्गशौचाचमनमात्राङ्ग- मन्ते यथासम्भवमादित्यसोमाग्नीनामौक्षणं नान्यत्र । तदेतदाचमनं-खकीयरतोविण्मूत्रशोनितानां साधारणानां शौचोदकतदाईभूमिश्नेमाश्रुविच्छिनकेशानां मानुषेतरनि:सेह- पञ्चनखास्थां निर्लोमौष्ठादिदेशोच्छिष्टद्रव्योच्छिष्टविजातीनां च स्पर्गेषु, परकीय शक्रादिद्वादशविधमलानां भासकाकवलाकवानर- मार्जारखरोष्ट्र शूकराणाममध्यस्य शूरामद्ययो रथ्याकहमतोयादेश्व चेलनिर्णेजकरनक-चर्मकदव्याधकैवर्त्ततैलिक सुराविक्रयिनट-नपुं- सकवेश्याकुक्कुरग्राम्यकुक्कुटवराहाणाच- एभियंदङ्ग संस्पृष्टं शिरोवर्ज हिजातिषु । तोयेन क्षालनं करवा पाचान्तः शुचितामियात् ॥ इत्यत्र शिरःपदस्य,- जई नामः करौ मुक्ता यदङ्गमुपहन्यते । तत्र सानमधस्तात्तु क्षालनादेव शुद्धयति । 'इत्येतदनेन नाभ्यूङ्गिपरत्वानाभ्यधोभागेन कराभ्यां वा (१) निनयनार्थः । (३) इत्येद्बलेन । (२) धान..

·४६ नित्याचारपतिः। स्पर्शेषु, अबुद्धिपूर्वकातिक्षुद्रनिःबेहमानुषाखिस्पर्श, चण्डालादि- स्पृष्टे, दण्डादिना चण्डालादिस्पर्शे, चण्डालादिस्पृष्टस्पृष्टैश्चाबुद्धि- पूर्बकपणे, अनुलेपेच, मृत्तोयैः स्पृष्टस्वानं प्रक्षाल्य रेतसो नेत्रादि- मलानाञ्च सावे, अस्थिसञ्चयादूई रोदने जलाशयप्रवेशे च, तत उत्तरतो भुक्तिमात्रवमने, चण्डालोदक्यासूतिकापतितशवतत्स्पृष्ट- दर्शने, वस्त्रपरिवर्तने, अन्तक्रूरपरुषवाक्योती, क्षुते, निद्रायां 'रण्यापगमने, तोयपाने, भोजने, कामे, व्यायामवतविकतखासे, सूतिकोदक्याधजोच्छिष्टम्लेच्छचण्डालपतितसम्भाषणे, लोष्टादि- रहितहस्तस्य पक्षिणं प्रत्युद्गमे, अभ्यङ्ग, पादप्रक्षालने, (क) नीवी- विवसवस्त्रपरिधानयोः, यज्ञोपवीतवहिष्कार, श्मशानाक्रमणे, अग्नेर्गोब्राह्मणस्य स्त्रियाश्च स्वर्गेषु विहितेतरेषु, साने, भोजन- स्याध्ययनस्य चारम्भे, तत्र तत्र सध्यावन्दनाद्यन्तर्गतप्राणाया- मोत्तरादिस्थानेषु, कुर्यात्। तत्र भोजनपर्यन्तानां निमित्ताना- मशौचपरिभाषणात् तबिमित्तकाचमनानामुत्तरानुष्ठास्यमान- सर्वकाशचित्वरूपकर्तृसंस्कारार्थनम् । एतेनानृतोक्तावाचमनाब तज्जन्यपापक्षयः, किन्तु,- सावित्रीमशची दृष्टे चापल्ये चानृतेऽपि च । इति वचनात् सावित्रीजपादेव । सहस्रं जमा 'वाक्कतात् - (१) रथ्यागमने। (क) इत्यत्व पुस्तकाचरे,-'शिखावबने" इत्यधिकः पाठः । (२) नीबीविसन । (३) परिभाषाणां। (8) वाचोमतात् ।

·नित्याचारपद्धतिः।
पूतो भवतीति वचनात् सहस्रपरिमितं', क्रूरपरुषवचनेऽप्येवम् ।
यत्तु,-
"निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् ।
अपात्रीकरणं यमसत्यस्य च भाषणम् ॥” इति ।
तदत्यन्तावृतशील विषयम्।
"गुरावनृतीतो सप्तपुरुषानितश्च परतश्च ।
हन्ति गुरोरनृतां वदवल्पेष्वर्थेषु ॥"
इति दोषातिशयोनीस्तहिषयं वा ।
यत्तु,-नाक्रोश्यच्चा-
क्रोश्यावृतञ्चोबा विरानमक्षारलवणभोजनमिति तद्गुरुव्यति-
रितानाक्रोश्यविषयावृतपरम् । तेन सावित्रीजप प्राक्रोश्य
शूद्रादिविषयः ।
पामोत्कर्षानृतोतौ च समुत्कर्षावृते गुरोचालोकनिर्बन्धे
मासं पयसा वर्तेतेत्युक्ताप्रायश्चित्तम् ।
साक्ष्यन्ते तु कौटसाक्ष्यस्य सुरापानसमत्वोक्तः,
आत्रिदेशिकयुक्तानामुत चान्द्रायणहयम् ।
तत् समाने इयं प्रोतामेकं स्यादुपपातके ॥ इति,-
चान्द्रायणद्दयम् । यत्तु,-
कौटसाक्ष्यं तथैवोत्रा निक्षेपमपहत्य च ।
ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याइत्या च शरणागतम् ॥ इति,-
'तबहुपौड़ाकरानृतविषयम् ।
-
(१) परिमितजपः ।
(२) तदुरुपीड़ा ।

·४८ नित्याचारपद्धतिः। तथा तत्र, वर्णिनां हि बधो यत्र तत्र साक्ष्यवृतं वदेत् । तत्पावनाय निर्वाप्य श्वरः सारखतो हिजैः । इत्यत्र उभयथा दोषसद्भावे सत्यवचनक्कतवर्णिबधस्योत्कर्षात् तत्परिहाराय यद्यनृतं वदेदित्यनूद्यापहम्मत्वादन्य' प्रायश्चित्त- मुच्यते। न ह्यनृतवचनाभ्यनुज्ञा। तथा सति “विशेषोऽत्यन्तनिर्दोषः" इति न्यायेन दोषाभावात् प्रायश्चित्तविध्यनुपपत्तेः । गोभूमि कनककन्यावृतेषु गोमूत्र यावकं मासमनीयात् । तथा- नृतपिशुनवचने भिक्षूणां तप्तकच्छ क्रोधाहतारपरुषेषु च । आहिताग्ने-श्चाता-तिथ्यापनोद-पूतिदावा॑धान-मुजोषपक्कनाव्युद- कानि वर्जयेदित्युक्तव्रतातिक्रमे 'आहिताग्निः सन् धर्मकृत्यं चरेत् “अग्नये व्रतपतयेऽष्टाकपालं" इत्यापस्तम्बोक्तं प्रायश्चित्तम् । अत्रापभ्रंशोच्चारणमप्यनृतभाषणमिति केचित् । उक्त भट्टपादाकरणाधिकरण, अर्थसत्यं यथा वाच्यं शब्दसत्यन्तथैव च । शब्दानृतञ्च हातव्यमर्थावृतं वदेव हि ॥ (१) . दयं (२) नत्यत्वान्तत । (३) • निर्दुष्ट । (8) . कन्याकनका . । (५) आहिताग्निः सन् व्रतं चरे । . कपाल . । (७) तदुक्तं ।।

·नित्याचारपतिः। ४६ 'इति । तत्र नानृतं वदेदित्यनानृतमर्थं न शब्देन बोधये- दित्यर्थः। अपरत्रावाचक शब्दं नोच्चारयेदित्यर्थ इति। नचे- कास्य वाक्यस्य एवमत्यन्त विलक्षणार्थहयसम्भवः । न च लोके कुत्राप्यवाचकशन्देष्वनृतव्यवहारो दृश्यते । नद्युत्कलादेरान्ध्रभाषा- व तृतबुद्धिरिति । भट्टपादैस्त्वम्युच्चयरूपेणोक्तं न मुख्ययुक्तिरूपेण । अतएव भट्टोतसर्वानुवादिना भवदेवेन नोतमेतत् । किञ्च यदाहिताग्निरपशब्दं प्रयुञ्जानः सारखतीमिष्टिं निर्व- दित्यनापशब्दपदमन्तवादादिपरमुक्त्वा, “अन्यथा- कथं नामदृशान्मार्गात् सर्व एवाहिताग्नयः । प्रयवेरन् कथं 'चान्यैन निन्येरवशिष्टवत् ॥ इति पूर्वपक्षमुक्ता” सिद्धान्तेन परिहृतम्। तेनापशब्दपद- स्यापि यदा नापभ्रंशपरत्वं तदानृतपदस्य कुतस्तत्परत्वसम्भावना. पीति। कांस्यादिब्राह्मणस्पर्शान्तनिमित्तकानां सन्धिकालनिमित्तक- सध्यावन्दनादिवत् प्रत्यवायपरिहारोपात्तदुरितक्षयार्थत्वम्। 'अत्रा- भ्यङ्गे चाशौचवचनाभावात् तत्समाचारोऽसभूलः । "यत्तु,- "मलापकर्षणं नाम स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम् ।” इति, न तत्र तैलले पस्य मलत्वमभिप्रेतं, किन्तु देहरौक्ष्यरूप- (२) तवा । (१) इत्यत्व नातं वदेवन्तमर्थ • । वान्यै (४) यता ·नित्याचारपद्धतिः। 42 मालिन्यस्यैव '[मलत्वं] अतएवा भ्यङ्गपूर्वक"मिति मलापकर्षण- साधनोपलक्षणार्थ मिति व्याख्यातम् । "मलापकर्षणार्थन्तु प्रहात्तिस्तत्र नान्यथा ।" इत्यशौचनिवृत्तिलक्षणादृष्टप्रयोजनाभावाभिधानाच्च नाभ्यते पाशौचम् । यच्च,- "तैलाभ्यङ्ग तथा वान्ते मैथुने तुरकर्मणि । मूत्रोच्चारं नरः क्रत्वा पञ्चगव्येन शुद्धति ।" इति पठन्ति । तर प्रामाण्येऽपि सोपानकस्य च मूत्रादि- निषेधो नतु तावताभ्यङ्गस्थाशचित्वम् । श्मशानाक्रमणमपि नाशौचकारणम् । नच मेध्यतरं किञ्चित् श्माशानादिह कल्पाते। तेन मे सवासानां श्मशाने रमते मनः ॥ इति दानधर्मे महेशवचनात् । यत्तु,-"म्रानादावाचमदं” तस्य स्नानादिपरत्वेन नानादि- कङ्गित्वमेव । नच- "क्रियां यः कुरुते मोहादनाचम्येह नास्तिकः । भवन्ति तु तथा तस्य क्रियाः सर्वा न संशयः ॥" इति वाक्यबलादशेषकम्माङ्गत्वमाचमनस्येति यत्किञ्चिदप्या- रभमाणेन शुचिनाप्याचमनीयमिति वाच्यम् । यत् शुचिना कर्म- कर्तव्यमिति विधानं तत् प्राय आचमनस्य शुचित्वार्थत्वात् (१) [हितीय पुस्तके नास्ति । (२) तनिषेधवन तावता । (३) (४) लच्यते । महेश्वर । .

·निवाचारपद्धतिः । तच्छेषत्वेनास्योपपत्तौ पृथगाचमनविष्यन्तरकल्पनानुपपत्तेः । अत- एव “अध्येष्यमाण आचामेत् प्रयतोऽपि सन्” इत्युक्तमन्यकम्भारम्भे प्रयतस्याचमनं नास्तीत्यभिप्रेत्य । अत्र चण्डालादिषट्कस्य षण्ढ-विवस्त्र परस्त्रीरत कृतघ्नानामवे- क्षणेऽर्कावलोकनमन्यत्रोताम् । अन्यत्र पतितव्यङ्गचण्डालोच्छि- टानामोक्षणे तृवरसम्भाषणमुक्तम् । तेन पतितचण्डालयोस्त्रय- 'मुदक्यादिचतुष्टये इयं वैकल्पिक सिद्धम् । एतदाचमनं मूत्र- पुरीष-रेतः-ठौवन-कठिनश्लेष्मत्याग-सानो दपान-क्षुत-सुप्त रयाप्रस- पण कास प्रवास परुषवचन-श्मशानाक्रमणेषु भोजनाद्यन्तयोश्च दिः कुर्यात् । तत्रादनार्थ"चमु"धातुसिद्धाचमनपदेन 'निरभक्षणस्यैव दर्श- पूर्णमासपदेनाग्नेयादियागषट्कस्येवाभिधानात् हिराचामदित्येक- फलार्थ, तस्यात्तिविधी तयोराचमनयोः प्रत्येकमुपकारापेक्षित- वेऽपि सक्वत्कृतैरप्यङ्गैस्तन्त्रणाग्नेयादिवागानामिव हयोरुपकारः स्यादिति च न वाच्यम् । प्राचामदित्यनुवादेन विरिति यदभ्यास- विधानं तव तावदुपांशकाम्या इष्टय इति वत् धात्वर्थात्मनः कम्मणः। तस्याख्यातार्थविशेषणवेनाप्रधानत्वात्। दि.लाख्या- तार्थस्य भावनापरनाम्नः प्रयोगस्यैव । स च साङ्गोपेतप्रधान- गोचरः। तस्माद् यथा पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेतेति करण- . माचमनं सूर्य्यावेक्षणं बाह्मणसम्भाषषञ्च, उदक्यादि । (२) दकपान .i (३) विरभ्यस्ताम्भाणम्यैव ।। (४) • कि पि -- ·नित्याचारपद्धतिः । विभक्तिश्रवणात् प्रयोगाश्रितसम्बन्धः साङ्गोपेतप्रधानगोचरी न प्रधानमानगोचरः, एवमयमभ्यासोऽपि स्यात् । न चात्र तहत् करणविभक्त्यभावात् कथं तथेति वाच्यम् । तदश्रवणेऽपि विधि- प्रत्ययश्रवणादेव। "विधावनाश्रित साध्यः पुरुषार्थो न लभ्यते । 'श्रुतस्वर्गादिहानेन धात्वर्थः साध्यतां व्रजेत् । विधौ तु तमतिक्रम्य स्वर्गादेः साध्यतेष्यते ॥" इति न्यायेम सिद्धेः । अतएवोतम्,- "विधाने चानुवादे च यागः करणमिष्यते ।" इति । अत्र नन्वेवं “व्रीहिभिर्यजत" इत्यत्राप्येवं स्यात् । न, तत्र धात्वर्थ- करणिकायां भावनायां करणान्तरायोगादगत्या धात्वर्थ एवार्था- क्षिप्तभाव्यभावे ब्रोहीणामन्वयात् । तु भावनान्वये म कश्चिद्दोष इति। न चैवं पादप्रक्षालनमप्यभ्यसनीयमिति वाच्यम् । "प्रथमं प्राङ्मुखः स्थित्वा पादौ प्रक्षालयेच्छनैः ।" इत्याच मनारम्भाः प्रागेव दर्शपूर्णमासारम्भात् प्रागन्वारम्भणीयावत् पृथक् प्रयोगतयैव विहितत्वात् । नन्वेवं तहदेव यावज्जीवानुष्ठेयाचमनाथं मक्कदेवं स्यात् । स्थादेवेदं यदि तहत् यावज्जीवस्थाय्यदृष्ट संस्कारार्थ स्यात् । न (१) पिन ·नित्याचारपद्धतिः । चैवं प्रयोजनकालस्थायी कर्तृसंस्कारोऽस्वार्थत्वम् । पादाविति हितीयाशुल्या पादाश्रितः स च दृष्टो व्यापारः। क्षालनं हि सम्यग् जलयोगः । तस्य च स्थायित्वात् स्वत एव प्रधानसाहाय्य- सम्भवेनादृष्टहारकल्पनानुपपत्तेः । भुञ्जीतापादस्विति लिङ्गाच्च । तस्माद् यथा पत्नीसवहने तत्सब्रहत्वमेव कम्माङ्गमिति नादृष्टं कल्पात, दीक्षार्थसबनेन सब्रहत्वसम्भवात् इध्यङ्गमपि प्राय- णीयादौ न क्रियते, तबिकृत्ती पुनरुदयनीयादौ क्रियते । यथा वा सकत्ताधानादिसंस्कारैराग्निभिः सर्बाण्यग्निहोत्रादीनि क्रियन्ते, यावत् ते नोच्छिद्यन्ते, निमित्तवशात् तदुच्छेदे पुन- राहितैः । एवमिहापि यावत् पादयो जलयोगस्तिष्ठति तावत् क्रियमाणे पुनराचमने न पादप्रक्षालनापेक्षा। तच्छेषे तु पादौ प्रक्षाल्याचमनमिति । इमानि चाचमनाङ्गानि विण्मूत्ररेतसामुत्सर्गे, भोजनाद्य- न्तयोः, रथ्यागमने च यदाचमनं तत्रैव सर्बाण्यवश्यं कर्त्तव्यानि । इतरत्र पुनर्यज्ञोपवीतित्व-बचकक्षशिखित्व-प्रक्षालितपादत्वासोपा- नत्कत्वापाहतशिर:कण्ठत्वान्तर्जानुहस्तत्वान्येवावश्यकानि । तत्रै- तावन्मात्रयुक्ताभक्षणादाचमनफलं भवत्येव । केवलमत्यन्ताप- कष्टफलम् । अन्याङ्गानान्तु यावद् यावत् क्रियते तावत्तावत् फलोत्कर्षः । “ईषच्चान्यत्र वर्तते” इत्यत्र यदङ्गाल्पत्वं विहितं तस्यैकाङ्गहानिमारभ्य यज्ञोपवीतित्वादीतरसाङ्गहानिपर्यन्तं यावन्त्यङ्गाल्पत्वानि तत्र सर्वत्र वृत्तेस्तेषां वैकल्पिकत्वलाभात् ।' (१) स्थायिभावात् तत एव । (२) भोजनान्तर ·नित्याचारपतिः। वैकल्पिकाङ्गानाञ्च लतारतम्यापादकत्वात् । तत्राग्न्यादिस्पर्श- निमित्तकं यदाचमनं तस्योपात्तदुरितक्षयफलत्वादङ्गतारतम्ये फल- तारतम्यं तत्र सुव्यक्तम् । यच्च साक्षात् काङ्गभूतं तत्र प्रधान- फल एव तारतम्यम् । एवं शौचार्थाचमनेऽपि शौचतारतम्यहारा तयुक्तकर्तृकर्मफलतारतम्यमिति। एतदाचमनासम्भवे निद्रायां कामेऽमध्यानां सर्वेषामप्रयतस्य मनुष्यस्याग्निगोब्राह्मणानां च 'स्पर्शने रथ्यागमने नीवी अंसने चाौषधिढणस्याद्रगोमयस्य भूमेर्वा स्पर्शनमनुकल्पः । नौवीपरिधाने चैतत् त्वयं गोपृष्ट- स्पर्शनं, सूर्यदर्शनं दक्षिणकर्णस्पर्शनञ्च । क्षुते निष्ठीविते गो- पृष्ठस्पर्शनादित्रयम् । पतितसम्भाषणेऽनृतभाषणे च दक्षिण- कर्णमावस्पर्शनम्। दन्तनिष्टस्य त्यागे लालात्यागे च दक्षिण- कर्णस्पर्शनं मुख्यम् । नाचमनानुकल्पः । तत्राचमनविध्यभावात् । 'प्रत्र,- गङ्गा वै दक्षिणे श्रोत्ने नासिकायां हुताशनः । उभावपि च स्पृष्टव्यौ तत्क्षणादेव शुद्धयति ॥ इति कचिल्लिखितं तन्मूल उभयस्पर्शनसमाचारः । इह तावद् गुदमार्जनादिकम्मजाते गन्धलेपक्षय आचमनञ्च -- दयम्। “प्रलेपस्नेहगन्धानामशुद्धौ व्यपकर्षणम् । शौचलक्षणमित्याहुम॒दम्भोगोमयादिभिः ॥ (१) . सणे (२) तला (२) विमने।

·नित्याचारपद्धतिः । लेप नेहे च गन्धे च व्यपकष्टे सुदूरतः । पवादाचमनं वापि शौचार्थ -॥" इति वचनात् 'सर्वकर्माङ्गतया विहितं यत् शुचित्वं तत् तदर्थम् । नयनयोरङ्गाङ्गिभावो'ह्यपकर्षणमाचमनं 'वापि शौचार्थ- मिति हयोः प्रत्येक तत्त्वाभिधानात्। तत्र गन्धलेपक्षयो दृष्ट एव तस्य स्थायिनः (क) स्वरूपेणैवोत्तरकोपकारकत्वोपपत्ती तज्जन्यापूर्वकल्पनायां प्रमाणाभावात्। तेनामध्यगन्धलेपक्षय- स्तबिमित्तकाचमनादिजन्यमपूर्वञ्च इयं मिलितं शौचपदार्थः । तत्र दृष्टे गन्धलेपक्षये साधननियमोपयोगाभावात् तदाश्रिता नियमा धनार्जनाश्रितनियमवत् पुरुषार्था एव । प्रतएव, न्यूनाधिकं न कर्त्तव्यं शौचं शुद्धिमभीप्सता । प्रायश्चित्तेन युज्येत विहितातिक्रमे कृते ॥ इति पुरुषसम्बन्धितयैव प्रायश्चित्तमुक्तम् । एवं प्रकारान्त- रेणापि गन्धलेपनिवृत्ती, निर्गन्धस्य च 'प्रखेदादः स्वतः शोषणे- नापि लेपनिवृत्तेः शुद्धिः स्यादेव। किन्तु नियमातिकमात् प्रत्यवायान्तरं भवेत् । तत्र शौचार्थमुद्धृतोदकनियमनात् तदति- क्रमेखानुद्दतेन शौचे, जलाशये शौचोदकप्रवेशस्यावश्यम्भावित्वात्, . (१) सर्वाङ्गन्तया । (२) व्यपकर्षण । (३) • चापि ० । (क) अत्र पुस्तकान्तरे, "ध्वंसात्मकत्वेन" इत्यधिकः पाठो दृश्यते । (४) तदन्यापू । (५) खेदादे। .

·मित्याचारपञ्चतिः। 'तत्र च "क्षिप्वाग्नावशुचि द्रव्यं तथैवाम्भसि वा पुनः । मासमेकं व्रतं कुर्यात्- इति गुरुतरप्रायश्चित्तश्रवणान्महान् दोषः । ॥" यत्तु,- "अरनिमात्र त्यत्वा वै कुर्याद वारिण्यनुद्धृते" इति वाक्यं, तस्य प्रामाण्येऽपि शौचजलं यदि गभौरे पतति न जलाशये प्रविशत् तदैव तदर्थोऽनुष्ठेयो नान्यथा। अन्यनिय- मातिकमेऽभोजनं प्रायश्चित्तम् । आचमनस्य पुनरदृष्टार्थत्वात् तदुपकारकाण्येव तत्प्रकरणे पठितानि पादप्रक्षालनादीनि । तत्राचमनाभावे तत्साध्यंमदृष्टं कथञ्चिद् विष्णुस्मृत्यादिनापि भवेत् । गन्धलेपक्षयाभावे तु शौचस्यासिद्धिरेव न तवान्या गति- रस्ति । एवञ्च यत् “नाशौचं कीर्तने तस्य” इति विष्णुनामकीर्तने शौचानपेक्षेत्युक्तं, तत् तस्य स्वतोऽप्यदृष्टशुद्धिहेतुत्वात् तन्मात्रा- पेक्षापरम् । दृष्टस्तु गन्धलेपाभावोऽपेक्षित एव। शौचासिद्धा- वाहवनीयाद्यभावेऽग्निहोत्रादाविवोत्तरकम्मखनधिकार एव नतु साधनान्तराभाव इव यथाकथञ्चित् कर्तव्यता, प्राधानादिवत् शौच साधनानां प्रकरणाद्यभावेन साक्षात् कङ्गिलाभावान तत्तत्कम्भप्रयोगः, विधिप्रयुक्तत्वाभावात्, किन्वधिकारित्वसम्पाद- नमेव । एतदभिप्रेत्यैव "मातोऽधिकारी भवती” त्यु तम् । अतएव साधनप्रकरणाद्य । (१) तञ्च। १) शौचासिद्धी चाह ।

·नित्याचारपद्धतिः। दीक्षितस्य यागाङ्गतया माननिषेधादेव सन्ध्याद्यकरणसमाचारः । न हि तहानादिवत् माक्षानिषिद्धं न च मुख्याधिकारिणो [ऽनु मार्जनादिरूपं स्नानं 'कल्पप्राप्तिरस्ति। ततश्चाततशौचं प्रत्युत्तर- कम्माकरणस्य प्रत्यवायजनकत्वाभावेऽप्यग्न्युत्सादा दिवच्छौचा- करणादेव महाननर्थः । अतएव शौचे कालविलम्बमात्रे त्रिरात्रोपवासादि प्रायश्चित्तमुक्तम् । एतच्चाशौचं “न मुहर्तमप्य- शुचिः स्यात्" इति निषेधशास्त्र बलादपि कर्त्तव्यम् । ततश्च जननमरणाशीचेऽपि तत्र विहितकर्मणामेव पर्युदासानिषिद्धा- न्तरवर्जनवत् कर्तव्यत्वम् । एवमन्यदपि यच्चण्डालादिस्पर्शनिमि- त्तकं नानादि शुद्धार्थ तत् सञ्चं तत्र कत्र्तव्यम् । एवं प्रायश्चित्त- कर्मणामपि,- दीर्घतीव्रामयग्रस्तं ब्राह्मणं गामथापिवा । दृष्ट्वा पथि निरातङ्गं कृत्वा वै ब्रह्महा शुचिः ॥ इत्यादौ शौचसमाख्यानादशौचमध्ये पापे कृते तदैव प्राय- श्चित्तं कर्त्तव्यम् । नैमित्तिकस्य निमित्तानन्तरकालतया न्याय्य- वाच। कथञ्चित् तदानीमसम्भवे च "कते नि:संशये पापे न भुञ्जीतानुपस्थितः" इति भोजननिषेधात्, न चैवं “सध्याहीनोऽशुचिनित्य''- वचना (१) [ ] पुस्तकान्तरे न दृश्यते । मनु कल्यप्राप्पिरम्तीति । (३) • मादना । (५। अतए ।

·नित्याचारपद्धतिः। मित्यादिवचनात् शुद्धार्थ सन्ध्योपासनमपि तत्र कर्त्तव्यम् । तस्य, "सूतके कर्मणां त्यागः सन्ध्यादीनां विधीयते" इति साक्षात् पर्युदस्तत्वात् । किञ्च सूतके सावित्रया चाञ्जलिं प्रक्षिप्य प्रदक्षिणं कृत्वा सूर्य ध्यायन् नमस्कुर्यादिति । "सूतके मृतके चैव सन्ध्याकम न लुप्यते । मनसोक्षारयेन्मन्त्रान् प्राणायाममृते हिजः ॥" इति वा क्रियत एव । किञ्च "नित्यानि'च निवर्तेरन्” इति नित्यमानिवृत्तेः, नित्यस्य कर्मणो हानिः केवलं मृतसूतके । न च नैमित्तिकोच्छेदः कर्तव्यो हि कथञ्चन ॥ इति वाक्यदर्शनाञ्च नैमित्तिकत्वात् शुद्यर्थानि कर्माणि नाशौचे निवर्तन्ते । एवं,- "अनाताशी मलं अँतो अजपो पूयशोणितम् ।” इति भोजननिमित्तकतयोक्तो गायबीजपः । शुचौ सन्ध्याजपेनैव [ भोजनार्थजपे] सिद्धे, अशौचे सध्या- भावे तदभाव अत: पृथक्तया कर्त्तव्यः । न च जीवनसन्धि- कालादिनिमित्तकत्वात् नित्यान्यपि तथेति वाच्यम् । निमित्त- कतानिष्टपरिहारार्थस्यैव नैमित्तकलेन विवक्षितत्वादिति । (१) • विनिवर्सेरन्। (२) शुद्धौ। (३) [ ] पुस्तकान्तरे न दृश्यते ।

·नित्याचारपद्धतिः। . अथ दन्तधावनम् । तत्र प्रतिपत्-षष्ठयष्टमी-नवमी-चतुर्दश्यमावास्या पौर्णमासी- रविसंक्रान्त्युपलक्षिततिथिव्यतिरिक्तादिनेषु ;-आम्रातकविल्वापा- मार्ग-शिरोष'वटपनशार्क-करवीर-सर्जनिम्ब-जात्यर्जुन कदम्बोदुम्ब- राणामन्यतमेन वेणत्वगभागेन वान्येन वा कषायकटतितान्य- तमरमेनापि च्छिबेन सुगन्धिना क्षीरकण्टकयोगिनोवृक्षगुलान्य- तमोयेन ज्ञातनाम्ना तदभावे तिन्तिड़ीकरञ्जयोरेकेन सद्य- छिनेन कोटाद्यदूषितेन ऋजुना सत्वचाग्रसमीपग्रन्थिरहितेन बादशाङ्गुलेनाष्टाङ्गुलेन वा कनिष्ठाङ्गुलाग्रसमस्थूलेन चूर्णिताग्रेण दन्तान् विशोधयेत्। एतहिहितानामलाभऽन्येनापि प्रतिनिधि- रूपेण पलाश-कोविदार-बहुवार-तिक्तशाक सिन्धुवार शिखण्डि- त्वगितरवेण्व वयवप्नच माक्षिकवदरशिंशपाशमोकपिस्थ-हरीतक्यख- कर्ण-शालामलकारिष्ट-विभोतकधवधन्यनगुड़फलाश्वत्थेङ्गुदगुग्गुल'- वल्कल-शिग्रु-तिन्युक-पारिभद्र मोचभ्यास-शाल्मलीशण-व्यतिरिक्तीन काठेन त्वचा पत्रेण वा, अनम्नेनामधुरेणापूतिगन्धेन कुर्यात् । माक्षादङ्गुलिभिन कुर्यात् । अत्र,- इष्टकालोष्टपाषाणैनखैरङ्गलिभिस्तथा । मुक्त्वा चानामिकाङ्गुष्ठौ वर्जयेहन्तधावनम् ॥ इति पठन्ति । तथा, (१) ० वटपनशार्कखदिरकर । (२) काषायतित कटुरमान्य | 1.शिवगिडमयरत्व । (४) ० शीर्षकबदर । (५) • चन्द नशिषु । 1६1 मोषणाला नीशामम्बन्धि यति ।।

·नित्याचारपद्धतिः ।
गुवाकं तालहिन्ताली तथा ताड़ी च केतकी।
'खजूरनारिकेलौ च सप्तैते ढणगजकाः ॥
तृणराजशिरापर्न कुर्याद्दन्तधावनम् ॥
इति वाक्यदर्शनादेतानि प्रतिनिधित्वेनापि न ग्राह्याणि ।
तथा कुशकाशावपि ।
वैद्यशास्त्रे,
दौर्गन्ध्यमुखरोगघ्नं कटुतिक्तकषायकम् ।
अभ्यस्यमानं तैलानमन्वहं दन्तधावनम् ॥
तच्च दन्तधावनं दृष्टसुखसम्पादनमपि-
मुखे पर्युषिते नित्यं भवत्यप्रयतो नरः ॥
इति वाक्य शेषादुत्तरकर्मोपयोगिशौचाख्यादृष्टकर्तृसंस्कारार्थम् ।
नह्यत्र शौच इव दन्तमलक्षय एव प्रायत्यम् । “मलापकर्षणं
शौचममेध्यलिप्तस्य” इत्यमेध्यक्षयस्यैव तत्त्वाभिधानात् ।
मलस्यामध्यत्वे मानाभावात् ।
प्रत्युत
तथाले दन्तधावनात्
प्राक् वेदाध्ययनादावष्यधिकारी न स्यात् । तिथिविशेषादौ
ब्रह्मचारिणश्च तहर्जनं कथं सङ्गच्छेत।
इवास्मिन्नदृष्टमेव प्रायत्यम् । तेनाचमनादिवत् काष्ठनियमादि
सव्वं तदङ्गामेव । ततस्तदतिक्रमे प्रत्यवायाभावः। पलाशादि-
निषेधोऽप्यत्र प्रकरणानातत्वात् कम्माङ्गमेव । अत्र यद्यप्याम्रादि-
नियमनात् तदन्यस्याप्राप्तिस्तथापि मुद्गचरुविधौ माषनिषेधवत्
तस्मादाचमन
{१। खजूरं नारिकेलच ।
(३) • चरौ माण ।

·नित्याचारपद्धतिः । प्रतिनिधित्वेन प्राप्तानामेव निषेधः । अतस्तच्छौचस्य प्रकारान्तरेण सम्पादने निषिद्धकाष्ठादिनापि सुखार्थदन्तधावने दोषाभावः । सत्रापि पालाशं- - - प्रासनं शयनं यानं पादुके दन्तधावनम् । वर्जयेद् भूतिकामस्तु पालाशं नित्यमात्मवान् ॥ इति पुरुषार्थनिषेधाद् वर्जनीयम् । एतत्प्रतिनिधिद्रव्याणा- मलाभ प्रतिपदर्शषष्ठीनवमीवपां हादशगण्डूषेरैव मुखशुद्धिः । नरसिंहपुराणे,-प्रतिपदादितिथिचतुष्टये निन्दामुक्त्वा “प्रतिषिद्धे तथा दिने” इति तावन्मानपरामर्शेनैव हादश गण्डूषविधानात् । तत्र यद्यपि,- प्रतिपद्दषष्ठीषु नवम्याञ्चैव सत्तम। दन्तानां काष्ठसंयोगो दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ इति निन्दावचनं हादशगण्डूषविधिप्ररोचनार्थमिति युक्तम् । तथापि “प्रतिषिद्धे तथा दिने” इति प्रतिषिद्धपदेनानुवादात् पृथगस्य प्रतिषेध परं वाक्यं कल्पनीयम् । नचैवं “पशावाज्य- भागयोरिव विकल्पापत्तिः। तत्र द्वादशगण्डूषविधानेन दन्त- काष्ठसंयोगस्याशास्त्रीयस्यैव निषेधात् । तेन तत्र द्वादशगण्डूषैरेव शुद्धिर्नान्येन। सुखाद्यर्थमपि काष्ठेन दन्तधावने दोषः । पत्रा- दिना तु न कश्चिद्दोषः । (३) • परत्वं कल्पनीयम् । (१) १ गण्डूषाभिधानात् । . मत्तमाः।

·. नित्याचारपद्धतिः । कुषष्ठयोनवम्याञ्च पक्षादौ दन्तधावनम् । पौरन्यत्र काठः स्याज्जिहोल्लेखः सदैव हि ॥ इति वाक्यञ्च दृष्टार्थपरं दृश्यते । तत्र पारिति काठेतरोप- लक्षणार्थम् । वेत्रादित्वगप्युद्भिच्छरीरास्थि स्थानीयात् काष्ठार्थ एव । यत्तु,- "पर्वखपि च वर्जयेत्" इति वचनं, तत्र नानुयाजेषु ये यजामहं करोतीति'वत् पर्युदासपरम् । “भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि” इति पूर्ववाक्यस्यैव शेषः । तेन पळव्यतिरिक्त तिथिवेव प्रायत्याच्च दन्तधावनविधानात् पर्वस तदभावेऽपि नाप्रायत्यम् । तत्र सुखार्थं दन्तधावने तु न कश्चिद दोषः। यत्तु,- "श्राद्धे जन्मदिने चैव विवाहे मुखदूषिते । व्रते चैवोपवासे च वर्जयेद्दन्तधावनम् ॥ न भक्षयेद्दन्तकाष्ठमेकादश्यां नरेखर । आदित्यदिवसे वापि तस्मादेनो महद् भवेत् ॥" इति वाक्यम् । तत्प्रामाण्येऽपि प्रायत्यार्थतया शास्त्रप्राप्तस्य निषेधे पशावाज्यभागयोरिव विहितप्रतिषिद्धत्वात् विकल्प एव स्यात् । प्रायत्यार्थ व्यतिरिक्तस्य सुखार्थप्राप्तस्य वा हिंसादि. (१) प्रायत्यार्थ । 1) पर्चस्विति च वर्ज २) वाक्यदर्शनात् पर्यदासपरम् ।

·नित्याचारपद्धतिः निषेधवनिषेधः । केवलमत्र श्राइदिने निषेधस्य दीक्षितदानादि- निषेववत् कङ्गित्वाबित्यत्वम् । 'उपवासे- दन्तकाष्ठञ्च विसृजेद ब्रह्मचारी शुचिर्भवेत् । इति वराहपुराणेऽप्युक्तम् । यत्त्वत्र विसृजद् ब्राह्मणेभ्यो दद्यादिति कल्पतरी व्याख्यातं तदभिप्रायं न विद्मः । एवं व्रत- रूपोपवासेऽपि काङ्गत्वानित्यत्वम् । तत्त्र, श्रादोपवासदिवसे खादित्वा दन्तधावनम् । गायनया शतशः पूता अपः प्राश्य विशुद्ध्यति । इति यत् पठन्ति तदपि कर्मानमेव स्यात् । तत्र प्रामुख उदङ्मुखो वा पादौ हस्ती मुखं प्रक्षाल्य दिराचम्य जान्वन्त:स्थितेन दक्षिणहस्तेन तत् काष्ठ' प्रक्षालित - धत्वा। आयुर्बलं यशोवर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञाञ्च मेवाञ्च त्वं नो धेहि वनस्पते ॥ इत्यभिमन्त्रा। अनाद्याय व्यूहध्वं सोमो राजा यमागमत् । स मे मुखं प्रमायते यशसा च बलेन च ॥ इतिमन्त्रोपांशूञ्चारणपूर्वकं तत्काष्ठाग्रेण दन्तान् घर्षयित्वा तत् काष्ठं प्रक्षाल्य भंला शुचौ देश प्रक्षिपेत् । (१) प्राद्धप्रकरणे (२) प्रचाल्य० ।

·नित्याचारपद्धतिः। - ॥ तस्य ऐश्वर्य_शमाप्नोति त्यक्त्वा तदशुचौ भुवि । अभीप्सितं भोज्यकाम: सम्मुखं पातयेद यदि ॥ पातितेऽभिमुखे सम्यक् भोज्यमाप्नोत्यभीप्सितम् । ततस्तोयगण्डूषैदिराचामेत् । तत्र,- जलगण्डूषैः प्रातर्बहुशोऽम्भोभिः प्रपूर्य मुखरन्ध्रम् । नियमुक्षवक्षणोः क्षपयति तिमिराणि न चात्र दन्तप्रक्षालनादीनि नित्यानीति गृह्यविहितस्या- वाद्यायेति मन्त्रस्य स्मार्तमन्त्रेण सह विकल्पसम्भवः । "परिजप्य च मन्त्रेणे" त्यभिमन्वणं प्रत्येव करणत्वाभिधानात् । च दन्तधावनकम्मसाधनतयोच्चारणमेव परिजपः । 'ततो "मन्त्रेणे"ति करणविभाज्यसम्बन्धात् । अतएवा"भिमन्त्र"ति व्याख्यातं कल्पतरौ। अत्र हादशगण्डूषवारिणि दन्तकाष्ठका-- पत्रतया प्राप्तऽभिमन्त्रणमन्त्रे “वनस्पति"पदस्य प्रकृती गौण्या- वृत्त्यापि समवेतार्थस्य “धान्यममी"ति मन्चे धान्यशब्दस्य तण्डु- लेषु लाक्षणिकस्येतरसमयेविवोहः कर्तव्यः । विकत एव प्रयोक्ताव्यः । एतच्च मन्त्रोच्चारणमायुरादिफलकामनारहितेनापि प्रयोक्तव्य- मविशेषेण विधानात् । यथा पशोर्मायुकरणाभावेऽपि यत् पशु- मायुमकृतेति। देथाभावेऽपि योऽस्मान् देष्टि यञ्च वयं हिम इति द्वेष्याभावेऽपि स्यादेवेति निर्णीतं षष्ठयन्ते। अथ तस्यैतन्मन्त्र धावनमन्त्रस्त्व- (१) तत्व। (२) • करण केन कर्मणामनिष्टमप्यायुरादिर्जमाते स्यादेवं ।

·नित्याचारपद्धतिः। ६५ कम्मेणानिष्टमण्यायुरादिर्भवेत्, स्यादेवं यद्ययमायुरादि प्रार्थना- मन्व: स्यात् । न चैवं क्लप्तिमन्त्रवज्जपमात्रविधी तथा' स्यात्, काष्ठाभिमन्वणसाधनतयान विधानात् । "त्वं नो धेही"त्यत्र "नः” इत्यायुरादिकामिनो दन्तधावनलक्षणया “धेही"ति दधा- सोति तिप्रत्ययेन दन्तधावनसाधनकाष्ठप्राशस्त्य मेवानन मन्त्रण प्रकाश्यत इति कल्पनीयम्। (क) एवं मन्त्रस्यायुरादिसाधनता- प्रकाशनसामर्थलक्षणलिङ्गेनैव तत्साधनकम्मणस्तत्साधनतासिद्धि- वक्तव्या। लिङ्ग पुनर्न साक्षात् तत्र प्रमाणं किन्तु एतत्काम इदं कुर्यादिति श्रुत्यनुमापकतयैव । तनचेष्टसाधनतापरण विधि प्रत्ययेनेष्टमेवायुराद्येतद्भाव्यमिति प्रतिपादनादनिष्टस्य तस्य कुतो भाव्यता। यथा स्वर्गादिसाधनस्याप्यग्निहोत्रादे मुमुक्षु प्रति न तज्जनकतेति। 'न च फलदेवतयोश्चेत्यत्र “अविदाम देवान्, अगन्म वर" इति मन्त्रयोरिवोहेन प्रयोग इति वाच्यम् । मन्त्राणामतिदेशेन विकतो- गतानामेवोहो भवति न प्रकृती। तदुक्तं नवमे, अपूर्वेत्वविकारो- पदेशात् प्रतीयत इति । अनेन “पत्नीः सत्रो"ति मन्त्रस्य हिबहुपत्नीकेनोह इति। मन्त्राणामनुष्ठानकरणत्वेन विधानात् पूर्वसिद्धस्यैव करणत्वान्मन्त्रान्ते च कम्मारम्भः । “भद्रो नोऽग्नि- (क (१) ० आयुरादिः स्यात् । अब पुस्तकान्तरे, ... 'एवमेवंविधेष्यन्येष्वपि मन्त्रेवर्थ महनीयः।" इत्यधिकयाठो दृश्यते । (२) • प्रयत्नेन । ट..

·६ नित्याचारपद्धतिः। राहत" इति जपन् दन्तधावनकाले सुभगः स्यादिति । सर्वत्र मन्त्राणां दृष्टे सम्भवत्यदृष्ट कल्पनानुपपत्तेरनुष्ठानापेक्षितानुष्ठीय- मानार्थस्मृतिमानार्थत्वस्थ मन्त्राधिकरणे निर्णीतत्वात् प्रकाग- न्तरेणार्थे स्मृते मन्त्रप्रयोगस्य लोप एवेति न वाच्यम् । विकृतेष्वेव कम्मसु उपकारातिदेशहारैव पदार्थ प्राप्तेरुपकारासम्भवे तदुपाय- पदार्थलोपः। प्रकृती तूपदेशेनैव प्राप्तपदार्थानां पश्चादेवोप- कारकल्पनाच लोपः। एवं तर्हि विकती प्रकारान्तरेणार्थमारणे मन्त्रा नैव प्रयोक्ताव्याः । मैवं शास्त्रार्थावधारणवेलायां हि यत्र प्रयोजनाभावनिश्चय स्तदैव तदुपायलोप: शास्त्रार्थः। तत्रानु- ठानवेलायामेव पुरुषदोषण दृष्टप्रयोजनाभावो ज्ञायते तदा प्राकृतनिश्चयात् शास्त्रप्रापितः पदार्थों नित्यमपूर्वमानार्थमनुष्ठेय एव । अतएव विक्वतावप्यालस्यादिना व्रोह्यादिखाने तण्डुलादिषु महोतेष्ववघातादिसमाचारो याचिकानाम् । पठन्ति च, खाते लूने तथा च्छिन्ने सानाय्ये मार्तिके तथा । यज्ञे मन्त्राः प्रयोक्ताव्या मन्त्रा यज्ञार्थसाधकाः ॥ इति । अस्मिंश्च पक्षे मन्त्रार्थज्ञानस्य नास्त्युपयोगः । इस्थमेव च सम्प्रति प्रायेणानुष्ठानम्। किञ्च श्रौतकर्मखेव क्रमाधौतेषु मन्त्रेष्वाद्यमन्त्रेण कृते आद्यपदार्थे हितोयपदार्थस्मरणात् प्राग- भ्यासवशात् द्वितीयमन्त्रस्य बुद्ध्यारोहः सम्भाव्यते न तु विविध- . स्तवैव । (१) सङ्कल्पनासम्भवादनु । (२) एपमत्र हि विकृतौ । (३) (४) यवत्वत.

·नित्याचारपद्धतिः। शाखाविक्षिप्त मन्त्रकेषु स्मातकर्मखिति । तत्रादृष्टमात्रार्थता मन्त्राणां नार्थस्मरणार्थतत्वाभाति । एवञ्च तन मन्वार्थज्ञानोप- योगः। यत्तु. यश्च जानाति तत्वेन पार्षन्छन्दश्च दैवतम् । विनियोगं ब्राह्मणञ्च मन्त्रार्थज्ञानमेव च ॥ एकैकस्य ऋषे: सोऽपि वन्द्योहातिथिवद्भवेत् । देवतायाश्च सायुज्यं गच्छत्यत्र न संशयः ॥ इति । 'नानेन मन्वार्थज्ञानस्य कङ्गित्वमुच्यते, किन्तु,- प्रात्मना हि क्रियारूपैर्गुणैराश्रियते क्रिया । इति न्यायात् वयं क्रियारूपस्यांर्षादिसहितार्थ ज्ञानस्य क्रियान्तरानाधितस्यैव फल साधनत्वम् । अविदित्वा तु मन्त्रार्थ किञ्चित् कर्म समाचरेत् । इहामुत्र फलं नास्ति निष्फलं तेन यत् कृतम् ॥ इति कचिल्लिखितम्। तस्य प्रामाण्येऽपि “यस्य पर्णमयी जुहु"रित्यादिवाक्यवदेतदर्थवादकल्पितमन्त्रार्थज्ञानं सर्वकाङ्गत्व- विधिप्ररोचनामात्रार्थत्वादर्थज्ञानेऽङ्गवैगुण्यमानं स्यादिति । ततः सम्यगरुणकिरणदर्शने प्रातःस्नानम् । यत्तु “राहुदर्शन- वर्जनरात्रौ न सध्याया"मिति तत्र सामान्यनिषेधस्य यविशेष- - - (१) • मन्त्रेषु । (३) • एवञ्चन तल ज्ञानसोपयोगा। साध्यत्वम्। किन्तु.- (५) • कम्मै यत्किञ्चिदाचरेत् । [1 चिड़ितायः पुस्तकान्तर न दृश्यते । (३. अनेन

·नित्याचारपतिः ।
विहितेतरविषयत्वं न्यायमिदं तदनुवादार्थत्वाद् राहुदर्शनपदस्य
विशेषविहितोप लक्षकत्वात्र तहिरोधः ।
यत्र तु विहितेऽपि
त्रिसवनस्नानादौ सवनशब्दस्य दिवसटतीयभागमात्रवचनत्वेन
सध्याकालविध्यभावात् सूर्योदयादूर्द्धमस्तमनात् प्रागैव ।
स्तत्रैव तनिषेध इति । एवं,
न सायादुत्सवेऽतीते निर्वापि च मङ्गलम् ।
अनुव्रज्य सुहइन्धूनर्चयित्वेष्ट देवताः ॥
इति निषेधोऽपि विशेषविहितेतरविषय एव ।
प्रात:स्नानाद्दशगुणं पुण्यं मध्यन्दिने तथा ।
सायङ्काले शतगुणमनन्तं शिवसविधौ ॥
इति स्नानमपि । एवं "न स्नानमाचरेद भुत्वा" इति निषेधो
ऽपि । तथा,-
दशमी नवमी चैव तृतीया च त्रयोदशी।
प्रतिपञ्च विशेषण नानमन्त्रं विवर्जयेत् ॥
हादश्यां कृष्णपक्षे च न नातव्यं कथञ्चन ॥ इति ।
--
एवं,-
दर्शनानं न कुर्चीत मातापित्रोस्तु जीवतोः ।
इति,
नवम्याञ्च न नन्दे च निमित्तान्तरसम्भवे । इति ।
• यस्ति।
(१) ० लक्ष्यत्वा ० ।
(२) • देवताम।
(४)
.
कदाचन।

·नित्याचारपद्धतिः। င် अत्र निमित्तान्तरमदृष्टार्थविधिरेव । तेनैतषु दृष्टार्थ स्यैव मानस्य निषेधः। एतदुक्तमप्यत्र, भोगाय क्रियते यत्तु स्नानं यादृच्छिकं नरैः । तं निषिद्ध दशम्यादी नित्य नैमित्तिक नतु ॥ इति । यत्तु सामान्यतो विहितं काम्यस्नानं तत्र कालविशेषसम्ब- न्धस्य शास्त्र सिद्धत्वाभावात् सम्भवति निषेध इति । शरीरेणापि कर्त्तव्यम् । यत्तु,- लालाखेदसमाकीर्णः शयनादुस्थितः पुमान् । इत्यशुद्धिमुक्त्वा तत्परिहारार्थ 'प्रातःस्नानमुक्तं तत् प्रायि- कम्। यच्छयनोस्थितस्याशुद्धत्वं तत्यरिहारोऽप्यनेन प्रत्यवाय- परिहाराद्यर्थप्रयुक्तेन प्रसङ्गात् क्रियत इत्यभिप्रेत्य न तु तन्मानार्थ- तया "यथाहनि तथा प्रातनित्यं सायात्” इति वचनात् । अतएवाग्निहोत्रादिनित्यकर्मान्तरवत् दुरितक्षयार्थतया “याम्यं हि यातनादुःखं प्रातःस्रायो न पश्यति' इत्युक्तम् । एवं- यष्टुकाम: पवित्राणि अर्चियन् देवतापितॄन् । स्नानं समाचरेद् यत्तु क्रियाङ्गं तत् प्रकीर्तितम् ॥ इति यत् क्रियाङ्गस्नानमुक्तं तत् कार्यमप्यनेन प्रसङ्गात् क्रियत इत्युतम् । सातोऽधिकारी भवति देवे पितो च कम्मणि । (१) नित्यं । (२) प्रातरेवमुक्त ।

·नित्याचारपद्धतिः। इति । अम्रात्वा नाचरेत् कर्म जपहोमादि किञ्चन । इति च । एतद्दर्शनवलादेव तक्रियाङ्गस्नानं कर्तृसंस्कार- हारेकदिवसकर्तव्याशेषकर्मार्थमेकमेव न प्रत्येक पृथक् कार्यम् । एवमकृतप्रातःसानेनैव पृथक क्रियानं सक्कदेव मानं कर्त्तव्यम् । तत्राप्यसामर्थे काम्यकर्मखनधिकार एव । 'तत् क्रियाङ्गनानं- नित्यं नैमित्तिकञ्चैव क्रियाङ्गं मलकर्षणम् । तीर्थाभावेऽपि कर्त्तव्यमुष्णोदकपरोदकैः । इति वचनाद यथाकथञ्चित् समन्त्रकं कर्त्तव्यम् । तर्पणञ्च तत्र नास्ति। नित्यनैमित्तिककाम्येष्वेव तद्दिधानात् । (क) तहदव विध्यभावात्। स्नानं नाम साङ्गजलयोजनम्। तच्च यद्यप्यनुवृतैरुवृतैश्च सम्भवति तथापि सर्वमानप्रवतिभूत प्रालिक- खाने मज्जनविधानादनुवृतैरेव स्नानं प्राप्तम् । तदसम्भवे तु “गुण- लोपे तु मुख्यस्य” इति न्यायेनेवोइतैः मानम् । ततश्च काम्य- नाने घूघृतानामनवकाशः । यत्तु चण्डालस्पर्शादौ सानं तत् "तूणीमेवावगाहेत यदा स्यादचिर्नरः” इति वाक्यादितिकर्त- व्यतारहितमिति। तत्र मज्जनविध्यप्रवृत्तेरुद्धृतैरपि कर्त्तव्यम् । (१) एतत् क्रियानं स्नानं । (क) अत्र पुस्तकान्तरे, “नित्यं नैमित्तिकं काम्यं विविध स्नानमिष्यते। तर्पणञ्च भवेत्तथागत्वेन प्रकीर्तितमिति' इत्यधिकः पाठो डस्यते। (२) तू। (३) • वाक्यदर्शनादि। (४) कार्यम। .

·नित्याचारपद्धतिः।
केवलं,-
मृते जन्मनि सङ्कान्तौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।
अस्पृश्यस्पर्शने चैव न सायादुष्णवारिणा ॥
इति वाक्यदर्शनात् नोष्णोदकेन कुर्यात् ।
तथा,
पौर्णमास्यां तथा दर्थे य: सायादुष्णवारिणा ।
स गोहत्याकृतं पापं प्राप्नोतीह न संशयः ॥
इति।
दिवाहर्जलैः सानं निशि कुयानिमित्ततः ।
निःक्षिप्य च सुवर्णञ्च संनिधाप्य च पावकम् ॥
इत्येतत्,
आदित्येऽस्तमिते रात्वावस्मृश्यच्च स्पृशेद् यदि ।
इत्युपक्रमादशौचनिमित्तकमानमात्रपरम् । न ग्रहणादि-
निमित्तकादृष्टार्थवानपरम् । तत्र मज्जन'बाधानुपपत्तेः ।
एवं,-
आचान्तमनुचान्तन्तु निशि स्नानं न विद्यते ।
स्नानमाचमनं प्रोक्तं दिवोद्धृतजलेन तु ॥
इत्येतदप्येतत्परम् । तत्रादित्यास्तमयपदेन सायंसध्याभि-
धानात् सायंसध्यायामप्येवम् । न प्रातःसन्ध्यायाम् ।
तत्रापि,-
--
.
• विधानात् ।
(१)
विध्यनु ।
(1) इत्येतत्परम् ।

·नित्याचारपद्धतिः । अनस्तमित आदित्य सङ्ग्रहीतन्तु यज्जलम् । तेन सर्वात्मना शुद्धिः शवस्पृष्टन्तु 'वर्जयेत् ॥ इति वचनात् दिवोद्दतैरेव । दिवोद्धृतजलासम्भवे च जला- शयोपर्यग्निं धारयन् “धानी धानः” इति कण्डिकयोद्धृताभिः सायात् । एवमन्यत्रापि । रात्रौ जलोदरणप्राप्तावुद्धरेत् । सन्ध्या- यान्तु नैवम् । रात्री,-"एता आपः” इत्युपक्रम्यैतदुविधानात् । मलापकर्षणन्तु दृष्टार्थत्वादितिकर्तव्यता नपेक्ष्यम् । “तत्र नोद्- घर्षणं कुर्या"दित्यपस्वङ्गमलापकर्षणस्य निषिद्धत्वादुङ्तैरेव । प्रातःस्राने तु “मलापकर्षणं तोरे मन्त्रवत्तु जले स्मृत"मित्यनुद्य “सन्ध्यामानमुभाभ्या"मिति विधानादुद्धृतानुद्धृतयोर्विकल्पः। तत- शौपदेशिकेनातिदेशकस्य मज्जनस्य बाधः । “कूपे तूद्धृततोयेन" इत्याद्यप्येतत्परमेव । यत्तु पद्मपुराणे, अनुवृतरुद्धृतैर्वा जलैः स्नानं समाचरेत् । इत्युक्तं तदुवृतानुवृतजलसाध्यस्नानमात्रानुवादेन तीर्थप्रकल्प- नादिगुणविध्यर्थमेव। अतएवान्ते “नानं कुर्याद् विधानत" इत्युक्तम् । तेन तबलात् सर्वनानेष्वादी तानि कर्त्तव्यानि । नित्याङ्गिकस्नानादावुद्धृतविधिः । एवं यद्यपि प्रातःस्नान उद्धृता- नुवृतयोर्विकल्पस्तथाप्युद्धृताद “भूमिष्ठमुदकं पुण्य"मिति वचना- दुद्धृते नानफलस्थापकर्षोऽनुद्धृते तुत्कर्ष इति। तेन प्रात:सान- प्रकत काम्येऽपि माघफाल्गुननानादावुद्धृतस्यापि प्राप्तिः । तञ्च विवर्जयेत् । प्रातः स्नान मनुतैरेव । (३) • नपेक्षम्। (४) एतेन प्रातःस्त्रानप्रतिकाम्ये ० ।

·नित्याचारपद्धतिः । १३ - एहाव- प्रातःम्रानं यदोवृतैः क्रियते तदा तत्र यत्प्रधानं साङ्गजन्न- योजनरूपं नानकर्म तदमन्त्रक कर्त्तव्यम् । अङ्गकर्माणि पुनः समन्त्र काण्येव कर्तव्यानि। "यह चेत्तदमन्ववत्" इत्यनेन "उपांशकाम्या इष्टय” इत्यत्रोपांशुत्ववत् प्रधानमावस्यैवामन्चत्व- विधानात् । अतएव कल्पतरौ, “अमन्त्रवत् सानाङ्गं मन्चरहित"- मिति व्याख्यातम् । अन्तर्जलजपश्चात्र जलकुम्भेनाभिषियमानस्य भवत्येव । “गेहे चे” दित्यनेन चोवृतमानस्य रहे प्रायिकत्वाद विहितत्वेन झटिति बुद्ध्यारोहाच तमन्चमनूद्यते । च्छिन्नस्य विध्यभावात्। तद्रूपेण तथा बुद्धयनारोहात् प्रात:- स्नानाद्यन्यदवश्यं कर्त्तव्यं स्नानमनुद्धृतासम्भवे "गुणलोपेतु मुख्यस्य" इति न्यायेनोद्धृतेन तु क्रियमाणं समन्त्रकमेव । सर्वत्र चादृष्टार्थे साने "मानच्चाकत्रिम जले" इति सामान्यत:- नदीषु देवखातेषु तड़ागेषु सरस्सु च । इति तड़ागादिषु देवखातत्वविशेषणाद् विशेषतथाकत्रिम- स्यैवाङ्गत्वाभिधानात् कृत्रिमाणामप्राप्तराचरहा। “पञ्चपिण्डानु- इत्यापदि” इति नित्यनानेष्वकृत्रिमासम्भवे कृत्रिमाणां “गुणलोपे तु मुख्यस्य” इति न्यायसिद्धामेव प्राप्तिमनूद्य पञ्चपिण्डोदरण- विधानम् । एवं कूपात् “त्रीन् घटा स्तथा” इति परकीयकूपेषु घटत्रयोहरणविधानम् । तेनास्य कविमनानस्य विशेषाभ्यनुज्ञा- परत्वाभावात् "परकीयनिपानेषु मायात्रैव कदाचन ।” इति निषेधातिक्रमे स्यादेवाल्पीयान् दोषः । विशेषाभ्यनुज्ञा- १० ·७४ नित्याचारपद्धतिः । न च परत्व एव हि "सामान्येनाभ्यनुज्ञाना"दिति न्यायेन दोषो न स्यात् । न चात्र विशेषाभ्यनुज्ञानमस्ति । अन्यसम्भवे तु नित्य- मानेषु सुखार्थनानेऽपि निपानकर्तुः- "नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यत" इति महान् दोषः । "पञ्चपिण्डाननुद्दत्य न मायात् परवारिषु ।” इति वचनात् पिण्डाननुकरण एव दोषः । तस्य पञ्चपिण्डो- इतिपदेन तदुक्तं यदापत्ती परकीये नित्यनानं तलक्षयित्वा तातिरकेण तत्र यतो न सायात् ततो नद्यादिष्वेव स्नायादित्येवं वाक्यान्तरप्राप्तानुवादेनोत्तराईशेषत्वात्। न च विहितनिषेधन विकल्पदोषापत्तेः परकीयनिपानष्पित्यस्य "नानुयाजेषु ये यजा- महं करोति" इतिवत् परकीयव्यतिरिक्त सायादिति 'पर्युदास- परत्वेन विहितासम्भव तत्राविहितानिषधे प्रवृत्तौ कुतो दोष इति वाच्यम्। विहितेऽपि स्नान कृत्रिमसम्बन्धस्याविहितत्वात् तनिषेधे विकल्पायोगात् तदभावे च श्रौतनिषेधत्यागे लाक्षणिक- पर्युदासाश्रयणानुपपत्तेः। पर्युदासे च निपानकर्तुः “सात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यत" इति दोषासङ्गतः। एवं “श्रवन्तोष्वनिरुद्धा- खि"ति विधानात् तदसम्भव एव निरुद्धप्रवाह प्राप्त नित्यमान "उडत्य वापि त्रीन् पिण्डान् कुर्यादापत्सु" । इति । त्रिपिण्डोद्धरणविधिः । काम्यमानेषु पुनर्न । सर्वथा] कवि- मादिप्राप्तिः। एतदर्थमेव,- । - (१) यदुनम् । ३) : तुलनायित्वा । (३) पर्यदासत्वेन । [] चिह्नितांशः पुस्तकान्तरे न दृश्यते ।

·नित्याचारपद्धतिः। स्नातस्य वह्नितप्तेन तथैव परवारिणा। शरीरशुद्धिर्विज्ञेया न च स्नानफलं लभेत् ॥ इत्युक्तम् । नित्यनैमित्तकयोः पुनरशक्त्यागहीनेन फलसिद्धि रित्यकत्रिमाद्यसम्भवे भवत्येव दुरितक्षयादिरूपं मानफलम् । अतएव स्नानफलं स्वर्गादीति व्याख्यातं कल्पतरौ । यस्त्यजेडरिमुद्दिश्य स्नानमुशोन वारिणा। चातुम्मास्यं स आप्नोति गङ्गास्नानफलं नरः ।। अत्र यद्यपि परकृतं यत्सर्वमत्वोद्देशेनोत्सृष्टं तदपि सर्वार्थ- त्वात् परकीयम् । तथापि निपानकर्तुः स्नात्वेति वाक्यशेषात् परनिपान करसम्बन्धिपरमेव परकीयपदं तेनोत्सृष्टे तदभावान्न निषेधः । अतएव,- अनुज्ञातेषु च सायात् पारक्येषु विजोत्तमः । अनुत्सृष्टेषु न सायात् तथैवासंस्कृतेषु च ॥ इत्यनुत्सृष्टविषयमेव निषेधं केचित् पठन्ति । तत्रापि पञ्चपिण्डोद्धरणं परकीयमाने विधानात् स्यादेव । तदप्युत्सृष्टं परकीयमेवेति तत्रापि पिण्डोद्धरणं न च निषेधः प्रवर्तते एतदेव स्वकारिते तु न विरोधः, इति कल्पतरावुक्तम् । स्वकृतं पित्रादिक्कतं वा यदनुत्सृष्टं तत्र न निषेधो नापि पिण्डोद्धरणं केवलमविहितत्वादकत्रिमा मभव एव नित्ये तत्प्राप्तिः । अथवा,- यत्तु वक्तं ३. कर्त, (१) • भवेत् । (२) इति । अत्र पर।

·नित्याचारपतिः। प नदीनानमवाप्नोति सातः स्खे च जलाशये। बाहुखाते जले सातो गङ्गानानमवाप्नुयात् ॥ इति वचनानदीवत् खक्कतमपि स्नानाङ्गमेव। एवं यत्कोतं प्रतिग्रहीतं वा तत्रापि न निषेधपिण्डोहरणे । न च परकीय- पदस्य वाक्य शेषबलेन परकतपरत्वात् तत्रापि निषेधपिण्डोहरण स्यातामिति वाच्यम् । परकीयपदस्थाजहलक्षणया निपानकर्तुपर- सम्बन्धपरत्वं भवेत् जहल्लक्षणया परततमानपरत्वस्यान्याय्य त्वात् केवल [मत्र, अन्त्यजैः खानिताः कूपास्तड़ागा वाप्य एव च । एषु स्नात्वा च पीत्वा च प्राजापत्येन शुद्धाति ॥ इति वाक्यदर्शनादेतत् परिहरणीयम् । एवं,- म्लेच्छादीनां जलं पीत्वा पुष्करिण्यां देऽपिवा । जानुदन्नं शुचिर्भयमधस्तादशुचिः स्मृतम् ॥ इति क्वचिल्लिखितम् । सर्वत्र चात्र,- यस्मिन् देशे च यत्तोयं या भूमिर्याच मृत्तिका । सैव तत्र प्रग्रह्या स्यात् तया शौचं विधीयते ॥ इति विशेषाभ्यनुज्ञानादापत्ती दोषलेशस्याप्यभाव इति । यव्ययं श्रावणादि सर्वा नद्यो रजखलाः । तासु स्नानं न कुर्चीत वर्जयित्वा समुद्रगाः ॥ इति निषेधेनाननादृष्टार्थनानाङ्गतया विहितनदौनिषेधः । - (8! • निघेवामानेना . ।

·नित्याचारपद्धतिः। तत्र विकल्पदोषापत्तेर्नापि दृष्टार्थनाने तनिषेधस्तत्रोपाकर्मोत्सर्ग- चन्द्रसूर्यग्रहणनानेषु रजोदोषाभाववचनानर्थक्यात् । तेन नदीषु मायादिति विधेरैव श्रावणादिमासइये साक्षात् समुद्रप्रविष्टनदी वर्जयित्वेति विशेषो वक्तव्यः । ततश्चान्यासम्भवादिना "गुणलोपेतु मुख्य स्य" इति न्यायात् 'तदा तत्र स्नाने स्नानकम्मवैगुण्यमात्रं नाधर्मः कश्चित् । केवलं पर्युदासप्ररोचनार्थेनापि रजस्खलापदेना- स्पृश्यत्वप्रतिपादनात् तस्य चाप्रसिद्धार्थेन च प्ररोचनायोगात् "उपरि हि देवेभ्यः” इतिवदन्यपरादपि तस्मात् स्पर्शननिषेधः कल्पनीयः । तस्य [हि] विहिते योगात् विहिताचमनादिव्यति- रिक्त स्पर्शनपर 'इति तत्राधम्मः स्यात् । एवं [यत्,- आदौ कर्कटके नद्यः सा एव रजखलाः । त्रिदिनन्तु चतुर्थेति शुद्धा स्युर्जाह्नवी यथा ॥ इति पठन्ति। अत्र जाहव्या दृष्टान्ततयोपादानान्यथानुप- पत्त्या नित्यशद्वित्वं सूचितं [ सत् गङ्गायाः । ] तदभियुक्तापरि- ग्रहात् सन्दिग्धप्रामाण्यं कात्यायनाद्यनुक्तावाद विकल्पपरमेव न च तैरस्मृतै!क्तम् । “यव्यद्दय” मित्युक्त काले स्मरणस्याव- श्यकत्वात्। तेन “वर्जयित्वा समुद्रगाः” इत्यत्र समुद्रगास्त्रि- दिनमिति यत्रोक्तं तेन तत्र साने दोषाभाव: कात्यायनाद्यभिप्रेत: (१) तदा च तत् खाने । [] चिनितांश: पुस्तकान्तरे न दृश्यते । (२) ० इति च । (३) • प्रामाण्यापि कात्या ० (8) • काले तत्सरण | ·नित्याचारपद्धतिः । प्रतिभाति । अत्र समुद्रगाशब्दो महानदीपर इति यत् कैश्चि- दुच्यते । तथाहि ताश्च,- भागीरथी च कालिन्दी नर्मदा च सरखती। विशोका च वितस्ता च गौतमी लषणवेणिका ॥ तुगभद्रा भोमरथी तापीचैव पयोष्णिका। हादशैता महानद्यः पापिन: पावयन्ति याः ॥ इति तन्त्र युताम् । तत् समुद्रगाशब्दस्य प्रोक्षणीशब्दवत् प्रसिद्धयोगत्यागै नाप्रसिद्धरूढ़िकल्पनायोगादित्यर्थः । तत्रोत- लक्षणां कृष्णवर्णव्यतिरिक्तां मृदं दिवसग्टहीतमागोमयं भूमाव- पतितं “अग्रमग्रं चरन्तीनां” इति लिङ्गात् स्त्रीगोसम्बन्धि । *दूवां वस्त्रादिकच्चादाय प्राच्यामुदीच्यां वा स्थितं जलाशयं गत्वा तत्र शुचौ देशे स्थापयेत् । ततश्चाबहुवस्त्रोऽनग्नो न रानिवाससा स्नायादिति वाक्यदर्शनात्तदन्यवस्त्र: सपवित्रदक्षिण- हस्तः सोपग्रहवामहस्त आचम्य "नारायणं नमस्कृत्य "तिम्रो मावास्तु कर्तव्याः कम्भारम्भेषु" इति वचनात् 'त्रिमात्र प्रणव- मुबार्य नारायणमन्त्रेण समन्ताचतुर्हस्तप्रमाणं चतुरस्र तीर्थ प्रकल्पा ॐ विष्णोः पादप्रसूतासि वैष्णवी विष्णुपूजिता । त्राहि नस्त्वेनसस्तस्मादाजन्ममरणान्तिकात् ॥ (१) • नासिद्धि । (२) • दूर्वावस्त्रादि । (३) • दर्शनादन्यवन्तः । (8) लतप्रणव ।

·नित्याचारपद्धतिः । ७६. तिस्रः कोट्योऽई कोटौ च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । दिवि भुज्यन्तरीक्षे च तानि ते सन्ति जाहवि ॥ नन्दिनीत्येव ते नाम देवेषु नलिनीति च । नन्दा पृथ्वी च सुभगा विखकाया शिवासिता ॥ विद्याधरी सुप्रसन्ना तथा लोकप्रसादिनी । क्षेमा च जाह्नवी चैव शान्ता शान्तिप्रदायिनी ॥ भागोरथी भोगवती जाह्नवी 'त्रिदशेवरी । सर्वकामप्रदे देवि प्रसीद परमेश्वरि ॥ इति गङ्गामावाहयेत्। एतद् गगावाहनम् । एतानि पुण्यनामानि स्नानकाले प्रकीर्तयेत् । भवेत् सन्निहिता तत्र गङ्गा त्रिपथगामिनी ॥ इति सामान्यतो विहितत्वात् तीर्थान्तरेऽपि कर्त्तव्यम् । "न नदीषु नदी ब्रुयात्" इत्यनेन नदीशब्दोच्चारण मेव निषिद्धं न नामान्तरोच्चारणम् । यत्तु “नान्यत्प्रशंसेत्तत्रस्थः” इति तदेतद् विहितेतरविषयं विहितनिषेधे विकल्पापत्तेः । ततो "नारायणाय” इति मन्त्रेण सप्तवाराभिमन्त्रितान् जलाञ्जलीन् त्रीन् चतुरः पञ्च सप्त वा शिरसि कुर्यात् । ततो मृदः किञ्चित् पृथक् स्थापयित्वाऽपरं वक्ष्यमाणविनियोगानुगुणम- धिकन्यूनमध्यमपरिमाणयुक्तं भागत्रयं कुर्यात्। उत्तरत्र न्यून- भागादिविनियोगऽपि मुख्यानुग्रहस्य न्याय्यत्वादाद्यक्षालनानु- . (३) . मेवहि । (१) विदिवेश्वरी। (२) गङ्गे देवि नमस्तुभ्यं प्रसीद ।

·नित्याचारपद्धतिः। विधा कृत्वा, । रोधेनैव मृदभागाः स्थाप्याः । गोमयाईच 'मृभागात्,- अखकान्ते रथक्रान्ते विष्णुकान्ते वसुन्धरे । मृत्तिके हर में पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ॥ उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतवाहुना। नमस्ते सर्वलोकानां प्रभवारणि सुब्रते ॥ इत्यभिमन्त्रवाद्यभागांशेनाधःकायं द्वितीयभागांशेन शिर- स्तृतीयभागांशेन मध्यमकायं क्षालयेत् । मृद्भागाश्च यत्नेन रक्षणीयाः । न त्वेतावता तेषां कृतार्थता। एतदेवोक्तम्, “क्षालने मृदसङ्गर” इति कृतेऽपि क्षालने मृनागानामनाहरणेन सङ्कारो माभूदित्यर्थः । गलोदकान्तं विविक्तमास्थाप्यैतत् पृथक् क्षिती। विधा कृत्वा मृदन्तान्तु गोमयन्तु विचक्षणः ॥ अधमोत्तममध्यानामङ्गानां क्षालनन्तु तैः । भागैः पृथक् पृथक् कुर्यात् क्षालने मृदसङ्करः । इत्यत्र “कुर्यात्" इत्यस्य करिष्यत इत्यर्थं कल्पयित्वाङ्गक्षालनं केचिन्वेच्छन्ति । तेनाङ्गक्षालनविध्यभावे "आस्थाप्यैतत्” इति "विधाकत्वा” इति वा प्रत्ययौ किमपेक्ष्य योज्यौ । नच "अङ्गानां क्षालनन्तु तैः” “भागः पृथक् पृथक् कुर्यात्" इत्यस्य विधिप्रत्य- नों अश्व (१) ततो मभागान् ० । मनाहरणे मङ्करो। (३) तल. गखोदकान्ते विजने संस्थाप्य (४) तलचाङ्ग । (५) संस्थाथै । . ..

·नित्याचारपद्धतिः । न चात्र । यस्य करिष्यत इत्यर्थकल्पने किञ्चित् प्रमाणमस्ति । विहितस्य तत्रोत्कर्षः। तथा सति स्थापनविधाकरणसम्बन्ध- विधानात् तयोरुभयोरप्युत्कर्षः स्यात्। नचा“म्निमारतादूई- मनुयाजेश्वरन्ति माहेन्द्रस्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यत" इत्यादिवत् “अद्भि- 'म॒द्भिर्गात्राणि" इति वाक्यमुत्कर्षपरं सम्भवति। तत्रेतिपद- स्थाप्यभावात् कथञ्चिदत्र विहितत्रयस्यैकया शिर इत्यादिविधा- नाथं तत्रानुवाद इति सम्भाव्यते । तथा सति तत्र कर्तव्यमत्व कर्तव्यं स्यात् । नचैतदपि युक्तं, अनुवादलिङ्गयच्छब्दाद्यभावात् । सनिहितधात्वर्थविधिसम्भव विप्रकृष्ट गात्रक्षालनविध्ययोगात् । प्राप्त कमण्यनेकगुणविधानायोगात् । एतच्चाङ्गक्षालनं पूर्वोत- पद्मपुराणवचनात् सर्वप्रकारमानेष्वादो कर्त्तव्यम् । अतएव तदनन्तरमेव,-- प्रभूत विद्यमाने तु उदके सुमनोहरे । नाल्योदके द्विजः सायाबदौञ्चोत्सृज्य कृत्रिमे ॥ इत्यादिनोपक्रम उक्तः । तथा,- "मृद्भिरद्भिश्च कर्तव्यं शौचमादौ यथाविधि ।" इति शङ्खवाक्ये नानकम्भारम्भात् पूर्वमित्यादावितिपदे- नोक्तम् । एवमस्य सर्वप्रकारमानसाधारणत्वादेव कात्यायनीय- बृहत्स्नानादौ तब्रोक्तम् । तत्रानुक्तिरेव कुर्यादित्यस्य करिष्यत इत्यर्थभ्रान्तौ मूलम् । ततः,- -- (१) . (३) तलाङ्ग .. विश्व गावाणि । • भावविध्य .. (२) ·नित्याचारपद्धतिः। * अग्रमग्रं चरन्तीनामोषधीनां रमं वने। तासामृषभपत्नीनां पवित्रं कायशोधनम् ॥ त्वं मे रोगांश शोकांश्च पापांच नुद गोमय । इति ब्रुवन् गोमयाद्यभागेनाधःकायं 'हितीयभागेन शिर- स्तृतीयभागेन मध्यकायं क्षालयेत् । “अङ्गानां क्षालनन्तु तै” इत्यविशेषाभिधानात् विधाकृतगोमयस्योपयोगान्तराभावाच, अतएव "क्षालने मृदसङ्कर” इति मृन्मावस्यैव रक्षोता। "आचम्य गोमयेनाथ मा नस्तोक्या समालभेत् । इत्यालम्भनञ्चादिक्षालनार्थ विधाकतादन्येनैव “गोमयेन" इत्येकवचनात् । “आलभेत मृदाङ्गानी"ति व्याख्यानेनापि तथा । कल्पतरुकारस्याभिप्रेतत्वात्। तत आद्यमृद्भागात् किञ्चिद् गृहीत्वा तेन पादौ क्षालयेत् नान्यमृदा। प्रकृतत्यागेनाप्रलतादीनाम- योगात्। एतदपि सर्वनानेषु । श्मशानमापी देवग्रहं गोष्ठं यत्र च ब्राह्मणाः, अप्रक्षाल्य पादौ नाचान्तः प्रवेष्टव्यमिति जल- प्रवेशमाननिमित्ततयोक्तत्वात् तत्रैव "त्रिः पादौ प्रक्षालयेत्” इति वचनात् वारत्रयं मृत्तिका दातव्या । तथा यत्तत्र "विरात्मान" मित्युक्तं तदङ्गभेदेन यत् त्रिः क्षालनमुक्तं तत् तत्परमेव । तेनापि जलप्रवेशात् प्रागङ्गक्षालनं प्राप्तम् । तत्रैव "कमण्डलु मृत्- पिण्डञ्च परिरह्य” इति वचनादुदृतजलेनैव तत्पादाङ्गचालनं किञ्चिद्दरे कार्यम् । ततस्तत्रैव पाणी प्रक्षाल्य सपवित्रदक्षिण- (१) द्वितीयेन शिरस्तृतीयेन मध्यमकार्य । नतु प्रवेष्ट व्य । (३) यवल। (४ करम्मोप .

·नित्याचारपद्धतिः । एव- हस्तः सोपग्रहवामहस्तो बद्धशिख: सकदाचम्य "हिरण्य शृङ्गं वरुणं प्रपद्ये तीर्थं मे देहि याचितः, यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः', यन्मे वाचा मनमा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम्, 'तत् स इन्द्रो वरुणो ब्रहस्पतिः सविता' पुनः पुनः” इत्यम्भो- ऽभिगच्छेत् । नत्वस्य जलान्तःप्रवेशमन्वत्वेन "उदुत्तम"मित्य- नेन विकल्पः शनीयः । अथाम्भोभिः प्रपद्यत इति विहितस्य तथात्वासम्भवात् । अम्भो लक्षीकृत्य गमनमेव हि तदर्थ इति । एतत् समन्त्रकाम्भोऽभिगमनं सर्वप्रकारस्नानविधिषु कर्त्तव्यम् । ततः प्रस्तरप्रहरण इव मन्त्र लिङ्गोक्तं पापक्षयफलं भवति । तत "उरु हि राजा" इति ऋचं "हृदयाविधश्चिद्" इत्यन्ता शुनःशेफाषां वैष्टुभी वारुणों तोयाभिमुखो बद्धाञ्जलि- स्तिष्ठन् जपेत् । यद्यपि मन्त्राणामाषच्छन्दोदेवतविनियोग- ब्राह्मणमन्त्रार्थज्ञानमषिच्छन्दोदेवतासायुज्यफलं न कम्ममात्राङ्ग तथापि,- अविदित्वा तु यः कुर्य्याट् याजनाध्यापनं जपम् । होममन्तजलादीनि तस्य चाल्पं फलं भवेत् ॥ इति रहस्यजपान्तर्जलजपयागाङ्गजपहोमस्नानब्रह्मयज्ञयाजन-- विनियुक्तानां मन्त्राणामार्षादिपञ्चकस्मरणं तत्तत् कङ्गिमिति तत्तदादावते स्मर्तव्याः । तत प्रकृतविनियोगस्मरणाभावे तत्र मन्यत्र। . . • प्रतियहात् । (२) तन इन्द्रो । ० सविताच । कामगोभिराचमनं .। (५) चिद् अन्ना (६) वैष्टुभां । (७) तत्कमाङ्ग । दादेव ते ।। .

·८४ नित्याचारपद्धतिः। विनियोक्तुमशक्यत्वादर्थसिद्धौ प्रकृतविनियोगस्मरणमेव विवक्षितं नान्यत्। दृष्टे सत्यदृष्टकल्पनानुपपत्तेः। अतएव अनेनेदं हि कर्त्तव्यं विनियोगः स उच्यते । इत्यत्रेदं' क्रियमाणमेव कम्म निर्दिष्टम् । यत्तु, "अश्वमेधावभृते विनियोगश्च कल्पितः ।" इति वाक्यं, तहिनियोगप्रकारप्रदर्शनार्थमेव । न च सर्वत्र तत् स्मरणार्थम् । विनियोजकवाक्यपरञ्च ब्राह्मणपदम् । तेन प्रक्कतस्मातकर्मणि यत् स्मृतिवाक्यं विनियोजकं तस्यैव स्मरण- नियम इति। ततस्तोरे उपविश्य-, ये तं शतं वरुण ये सहस्त्रं यत्रिया: पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नोऽद्य सर्वतोऽत्र विष्णु- विखे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः ॥ इत्यूचा शुन:शेफार्षया वरुणादिदेवतया त्रिष्टुभा त्रिः प्रद- क्षिणमुदकमावर्तयेत् । “सुमित्रा न आप ओषधयः सन्तु” इति यजुषा अव्दैवतं स्मरबुदकाञ्जलिमादाय "दुम्मिंत्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान् देष्टि यच्च वयं हिमः” इति यजुषा उत्तरस्यां दिशि तदुदकं क्षिपेत् । “हे पाप्याप्ये प्राजापत्यारे" एवं मन्त्रलिङ्गने- तन्मन्त्रकरणकोदकप्रक्षेपकम्मणो दृष्यापकाररूपफलोत्पादनसामर्थ्य दर्शितम्। तच्च कामनायामेव भवतीति प्रागुक्तम् । तदिदं दमिति क्रिय (२) समिलिया।

·नित्याचारपद्धतिः । तत्कामी इथं चिन्तयन् यस्यां दिशि हेथोऽस्ति तद्दिगभिमुखमेव प्रक्षिपेत् । ततस्त्रिधास्थापितमृदां द्वितीयभागं शिरसि लेपयित्वा अद्भिः प्रक्षालयेत्। एवं मध्यमाङ्गस्य टतीयमद्भागं विधाकवा तल्लेपपूर्वकं क्षालनं हिः कुर्यात् । ततः कटीनाभ्यधोदेशोरुद्दय- जवाहयपादहयानां प्रत्येकमाद्यभागीयमृल्लेपपूर्वकं क्षालनं 'त्रिः कुर्यात् । अथवा "अद्भिर्मुद्भिश्च गात्राणि क्रमशः” इति क्रम- पदेनाधमोत्तममध्यानामित्युक्तकमस्यैव परामर्शात् । अन्यथा तत्- पदयात्। “एकया तु शिरः" इत्यायेकादेः संख्यामात्रविध्यर्थ- त्वेन क्रमपरत्वाभावादधमाद्यङ्गादिक्रम एवात्रापि स्यादिति । ततो मध्यमाङ्गमद्भागशेषेण विहस्तौ प्रक्षाल्य वस्त्रमपनीय सर्वकायच “दिराचम्य यथाविधि” इति वचनात् द्विराचम्य, जलाशयं- यत्किञ्चेदं वरुणदैव्ये जनेऽ- भिद्रोहं मनुष्याचरामसि । अचित्ती यत्तव धम्मा युयोपिम मा नस्तस्मादेनसो देव रीरिषः ॥" इत्यूचा वशिष्ठार्षया त्रिष्टुभा वारुण्या बद्दाञ्जलिवरुणं नम- स्कुयात् । अस्य “यत् किञ्चेद" मिति मन्त्रेण नमस्येदिति नमस्कारमानार्थतयोक्तत्वात् “यस्मिन् स्थाने च यत्तीर्थ" मित्या- - . मध्यम द् । (१) विस्तिः । (३) यकिञ्चिदिर • ।

·नित्याचारपद्धतिः। - दिनोतस्य तीर्थावाहनस्य मन्त्रानानानात् आकाशितो मन्त्रः स्मृत्यन्तरादेवोपसंहार्यः । ततः,- प्रपद्ये वरुणं देवमम्भसा पतिमूर्जितम् । याचितं देहि मे तीर्थं सर्वपापापनुत्तये ॥ तीर्थमावाहयिष्यामि सर्लापहिनिसूदनम् । साबिध्यमस्मिन् तोये वै भजतां मदनुग्रहात् ॥ इति तीर्थाधिष्ठातृदेवताखरूपं मनसा सबिधिमागतं चिन्त- येत्। उद्धृतेन मानेन यत्तीर्थादुद्धृतं तद्देवेषु तीर्थ स्मरेत् । कृत्रिमेष्वकृत्रिमेषु च तीर्थभूतेषु ;- "कुरुक्षेत्रं गया-गङ्गा-प्रभास-पुष्कराणि च ।" स्मरेत् । ततः “उदुत्तमं वरुण [पाश ]” इत्यूचा शुनःशेफा- पया त्रिष्टुभा वारुण्या नारायणं स्मरन् शनै जलं प्रविशेत् । तत्तीर्थोदकमाचम्यावतीर्योपस्पृशेत् । एवं स्यात् पयसा रुद्रो वरुणश्चैव पूजितः । ततः “अवतीर्योपस्पृशे” दितिवचनादवतरणनिमित्तकं सक्क- दाचमनम् । तत्र नाभिमात्रेऽम्भसि प्रामुख: स्थित्वा- येन देवाः पवित्रेण चात्मानं पुनते सदा । तेन सहस्रधारण पावमानाः पुनन्तु माम् ॥ प्राजापत्यं पवित्रञ्च शतोहामं हिरण्मयम् । तेन ब्रह्मविदो वयं पूतं ब्रह्म पुनीमहे ॥ चिह्नितांश पुस्तकान्तरे न दृश्यते।

·नित्याचारपद्धतिः। : - इन्द्रः सुनीत्या सह मां पुनातु सोमः स्वस्त्या वरुण: समीच्या। यमो राजा प्रमृणाभिः पुनातु जातवेदा मूर्जयन्या पुनातु ॥ इति मधुच्छन्द-ऋषिणानुष्टुपदयेन त्रिष्टुवन्त्येन पवमान- सोमदैवतेन पूर्वकल्पितम्रानस्थानजलं हस्तेन स्पृशेत्। ततस्तोरं गत्वा तत्रोपविश्य "भूर्भुवः स्वर्" इत्यनेन 'जलचुलुकं पीत्वा हिराचामत् । न चात्र महाव्याहृतिभिः पश्चादाचामेदिति वचनादाचमनाख्यकम्मविधिः । अत्रैव, "ततस्तीरं समासाद्य अप आचम्य मन्ववत्" इति नरसिंहपुराणे उपात्तस्य दितीयाविभक्त्यन्तापशब्दस्य तत्रासङ्गतः। अतो विहिते जलपाने विभतिव्यत्ययेऽपि ग्रह- मेधीयवत् तहलेनेतराङ्गनिहत्तेर्युक्तत्वात् । ततस्त्रिधाक्तव्यतिरिक्तां मृदं “इदं विष्णुः” इत्यूचा स्वाहान्तया मेधातिथ्यार्षया गायनया वैष्णव्या साङ्गप्वालेपयेत् । 'नान क्षालनम् । ततः पुनर्नारायणं स्मरन् शनैः सानदेशं गत्वा “आपोऽस्मान्” इत्यादिना"प्रवहन्ती देवी” रित्यन्तेन यजुषा प्राजापत्यार्षेणाब्दैवतेन स्रोतोऽभिमुख- स्तदलाभ भास्कराभिमुखो हरिं स्मरन् दण्डवनिमज्जा “उदि- दाभ्यः शुचिरापूत एमि” इत्युन्मज्जेत् । ततो गात्र मवष्य . स्तदभावे .1 (१) उदक (२) नावागचालनम् । (५) • सुष्टध्य । (३) प्रवहन्तु ।

·नित्याचारपद्धतिः पुनःपुनःस्तथैव निमज्जयोन्मजा सकदाचामेत् । नचैतत् स्नान- निमित्तकं आचम्येत्यनूद्य तोयेन दिः स्यात् । तस्य स्नानान्त एव कर्तव्यत्वात्। नच मज्जनमात्र सानं तथात्वे 'पूर्व मज्जनेऽपि दिराचमनापत्तेः। किन्यप्राप्तमेव विधीयते। नचैवमभ्युक्षण- मात्र स्यादिति शङ्खनीयम् । "जले निमग्नस्तून्मज्य उपस्पृश्य यथाविधि ।” इति शङ्गवचनात् । ततः पुनस्तीरं गत्वा "मा नस्तोक" इत्यूचा “हवामह” इत्यन्तया कुत्मार्षया जगत्या रौद्रया पृथक्- स्थापितगोमयं सतत् सर्वाङ्गेषु लेपयेत् । लेपनकाले च “अग्र- मग्रं चरन्तीना” इति मन्त्र जपेत् । “अग्रमग्रमिति ब्रुवन्" इति वचनेन समानकालोच्चारणविधानात् । करणवनिर्दिष्ट- "मा नस्तोक” इति मन्त्रेण सहास्य विकल्पानुपपत्तेः । “काण्डात् काण्डात्' इति कण्डिकाइयेन दूर्व्वया सर्वाङ्गमुपस्पृशेत् । एतद् वशिष्ठोक्तं “स्मृतिशास्त्रं विकल्पसू” इति वचनात् वैकल्पिकमेव । ततो वक्ष्यमाणमन्वैः शिरसि जलप्रक्षेपरूपमभिषेकं कुर्यात् । अभिषेकः। सच प्रतिमन्त्रमावर्तनीयः । यदा पुनः सर्वमन्त्रकरणकमेक- मेवाभिषेककम्म, अन्तेऽनुष्ठेयं स्यात् तदार्थैकत्वादविभक्तिमानसा- काङ्कस्य यथा कथञ्चित् कल्पनीयत्वादेवमेव मन्तवाक्यं स्यात् । (१) पूर्वमज्जने । (२) • चारणमावविधा । (३) विभक्तयन्यमानमा !

·निमयाचारपद्धतिः। ८६. ননখ "ततोऽभिषिञ्चन्मन्"रित्येतन्मन्त-बहुत्वाभिधानममङ्गतं स्यात् । अतएवोतमरुणाधिकरणवार्तिके,- यथा पश्खङ्गमेकत्वं पद श्रुत्या प्रतीयते । समानप्रत्ययश्रुल्या बलीयस्याः क्रियाङ्गता ॥ यागार्थन्तु श्रौतमेव प्रत्युत पश्वर्थमेव दुर्बलम् । तद्धि पदश्रुत्या माकाइत्वात् । कारकादेस्त्वेकाभिधाननिबन्धनं तदेवाभिधानक 'तच पद श्रुतेर्बलोय इति। तस्मात् परस्परा नपेक्ष्यतयैवाभिषेक- प्रतिपादनं तेषां बहुवचनबलात् कल्पनीयम्। ततश्चैकन स्मृते च्छिने परशोरन्यस्योपयोगासम्भवात् “परशुभिश्चिन्धि" इत्युक्ते छिदाबहुत्ववन्मन्बबहुत्वाभिधानादभिषेकबहुंत्वमपि विहितं ज्ञात- व्यम् । यथा “स प्रोक्षति यमाय वे" ति श्रुतौ प्रतिमन्त्रं वाक्य- भेदादिति वदता कात्यायनेनोक्तम् । नत्र "तां चतुर्भिरादत्त" इत्यत्र “आदत्तस्य” पुनरादानमिव कृतेऽभिषेके पुनरभिषेको न सम्भवति येन तहददृष्टमानार्थतोत्तरमन्त्राणां कल्पात इति । तत्र “इमस्मे वरुण” इत्यूचा “चक” इत्यन्तया गायनवा आद्यं, "तत्वायामि ब्रह्मणे” इत्यूचा “प्रमोषो" रित्यन्तया त्रिष्टुभा द्वितीयं, एते शुन:शेफार्षे वारुण्ये। "त्वनो अग्ने वरुणस्य" इत्यूचा ५"क्षस्म” दित्यन्तया वतीयं, “सत्वन्नो अग्न” इत्यूचा “एधी”- त्यन्तया चतुर्थ, एते वामदेवार्षे त्रैष्टुभे वारुण्ये। “मापो मौषधी (४) (१) यच्च ० नपेक्षयैवाभि । तत 'इमं मे वरूण पुनः शुनः । 'म दि. (५) १२ ·नित्याचारपद्धतिः। हिंसी"रिति यजुः “धाम्रो धाम्रो” इति यजुः “यहुरना" इति “मुञ्चे"त्यन्तया गायत्या एतत् वयं प्राजापत्यार्षम् । एको मन्त्रः । कण्डिकाभिप्रायपाठन कण्डिकाग्रहणस्य न्याय्य- त्वात् । यद्यप्यङ्गयजुः श्रुती हृदयशूलदैवतं तथाप्यत्र विनियोगा- नुरोधादेकवाक्यतया उत्तरवाक्यस्थो वरुण एव सम्बोध्य इति स एव विष्वपि देवता। एवमन्यत्रापि विनियोगवशाद्देवतान्तर- मूह्यम् । विनियोगवशादेव हि शब्दार्थः कल्पाते। यथैन्याभूचि इन्द्रशब्दो गार्हपत्यार्थ इति । एतेन पञ्चमम् । “उदत्तमं वरुणे" त्यूचा षष्ठं, "मुञ्चन्तु मा सपथ्या” इत्यूचा "किल्विषा” दित्यन्तया आथर्बणीयया अनुष्टुभा औषधीदैवत्या सप्तमं, “अवभृथ निचु- म्बुणे" ति यजुषा “देवरिषः पाही” त्यन्तेन प्राजापत्याण यन- दैवतेन अष्टमम् । तत्र यद्यपि गोमयालम्भनार्थं तीरमागतस्यैव तीर्थजलप्रवेशाभिधानं नास्ति “जलमध्ये स्थितो विप्र” इति अपां मध्ये स्थितस्यैव मितिवत् जलस्थत्वमप्यत्र नोताम् । शङ्खनापि “ततः सम्मार्जनं जल” इति सम्मान एव जलसत्व- नियम उताः। तथापि सानार्थ संस्कृतजलत्यागेनाप्रकतदेशा- न्तरस्थजलोपादानायोगाद् गोमयालम्भनानन्तरं पूर्ववज्जले प्रवि- श्यैवाभिषेकः कर्तव्यः । तत: पूर्ववज्जले निमज्जयोन्मजा सक दाचम्य प्रणवेन व्याहृतिभिर्गायनयाभिषेकत्रयं कुर्यात्। तेनैव (8) ० माशपथ्या . । (१) "यदाड । (२) • वाक्यलयमुत्तर . । (३) • जरुणपाशे"न्यूचा । (५) वमिति । तत्र जलस्थ ।

·भित्याचारपद्धतिः। प्रणवादित्रयेण मार्जनत्रयं कृत्वा वक्ष्यमाणमन्त्रैः प्रतिमन्त्रं माज- नम्। तच्च “दभैस्तु पावयेमन्वैः” इतिवचनात् कुशवयेण पवित्र कृत्वा “अनिर्माजयती"ति बौधायनवचनादनन्तगर्भसाग्रमादेश- सम्मितकुशहयेन वा शिरसि जलप्रक्षेपः । मन्त्राश्चैते,-"आपो- हिष्ठाः, यो वः, तस्मा अरम्, तिस्रः सिन्धुहीपार्षाः, गायत्राः । “इदमापः” इत्युक् “उपड़त” इत्यन्ता, “ह विमतीः” इत्युक् "सूर्य” इत्यन्ता, हे अनुष्टुभो। “देवीरापो अपां न पाद" इति यजुः, “स्वाहा” इत्यन्तं, “कार्षिरसी"ति, “औषधी"रित्यन्तं यजुस्त्रयमेकधानेकविषयत्वादेको मन्त्रः। यद्यपि “देवीगप" इति इयञ्चान्यदस्ति तथापि “इदमापो” “हविस्मती"रित्येतत् साविध्यादेतदेव ग्राह्यम् । चतस्रः प्राजापत्यार्षाः । “अपो देवा" इत्युक "अराती रित्यन्ता त्रिष्टुप् वरुणार्षा । “द्रुपदादिव" इत्युक् “मैनसः" इत्यन्ता, कोकिलराज सुतार्षा अनुष्टुप् । “शन्नो देवीः” इत्युक्, "सवन्तु न” इत्यन्ता गायत्री दध्यङयाथचणार्षा । “अपाः सर" इत्यृक्, “उत्तम" मित्यन्ता अनुष्टुप् बृहस्पत्यर्षा । “अपो देवी" 'रित्यक् “सुपिप्पला" इत्यन्ता, बहती मिन्धुहीपार्षा । मा अव्दैवत्याः । कात्यायनोतं “यद्देवा" इति ऋक् वयं वैकल्पिकम् । “पुनन्तु मा पितर” इति “पुनन्तु मा पिता ." एताः (१) • लावयेदिति वचनात् । (8) ० पुत्वा | • पवित्रे । " मित्य क. । (३) तामृत" इत्यन्ना ।

·नित्याचारपद्धतिः। । महा” 'इति च । पित्र प्राजापत्यारे । “अग्न आयुएषो"ति गायत्रााग्नेया वैखानसार्षा । "पुनन्तु मा देवे” त्यनुष्टुप् । देवजनधाविश्वभूतजातवेदोदैवत्या । “पवित्रेणे" त्याग्नेयो। “यत्ते पवित्र"मित्यग्निब्रह्मदैवत्या । "पवमानः सो अहेति सौम्या उभाभ्या" मिति सावित्री। चतस्रो गायनमः। वैश्वदेवी त्रिष्टुप् । इयं सौत्रामण्यां सुराकुम्भाभिधायिकाप्यत्र विनियोगानु- रोधादब्दैवत्याः। षट्प्राजापत्यार्षाः। “चित्पतिर्मा पुनातु" इति यजुः । "अच्छिद्रेणे" त्यादि "शकेय"मित्यन्तसहितम् । एवं वाक्यान्तरिति। “देवो मे"ति च वयं लिङ्गोक्तं दैवतं प्राजापत्यार्षम् । एतमन्त्रैश्चतुर्विंशतिमार्जनानि कृत्वा सामर्थ्य सति "हिरण्यवर्णा" इत्यादिभिरेकैकमन्वभिन्नानि मार्जनानि कुर्यात् । साङ्गे प्यशक्तस्य करणासम्भवात् शक्तादेव करणप्राप्ते शक्तितः सम्प्रयोजयेदित्याह तेनान्यत्रा[प्य शक्त्याप्य- करणेऽङ्गवैगुण्य म् । अत्र तु शक्तं प्रत्येव चैतदङ्ग मित्यशक्तस्य तेन विनापि स्नानकर्म सम्पूर्णमेव । न पुनस्तत्र समर्थस्य तदभाव नाननिष्पत्तिः। एवमन्यत्रापि शक्ती द्रष्टव्यम् । ते च यदत्र मन्त्रा:, हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका यासु जात: कश्यपो द्यामिन्द्रः । (३) शक्त्युतो इति च वे अनुष्टुभौ। मम्भवाद् वा शताव करणे । || चिनिनांशः एम्त कान्त न हश्यले ।

·नित्याचारपद्धतिः ।
अग्निं या गर्भ दधीरे विरूपा
स्ता न आप: सरस्योना भवन्तु ॥
यासां राजा वरुणो यान्ति मध्ये
सत्यानृते अवपश्यन् जनानाम् ।
मधुशुतः शुचयो याः पावका
स्ता न आप: सएस्योना भवन्तु ॥
यासां देवा दिवि लगवन्ति भक्ष्य
या अन्तरीक्षे बहुधा भवन्ति ।
याः पृथिवों पयसोऽन्दन्ति शुक्रा-
स्ता न आप: सएस्योना भवन्तु ॥
शिवेन मा चक्षुषा पश्यति यः
शिवया तनुं वोपस्पृशत्वन्तरं मे ।
सर्वा अग्नीरसु सदोहुवे वो
मयि वर्गे बलमोजी निधत्ते ॥
'पावमानीः वस्त्ययनीः सुदुघाहि तश्चात: ।
ऋषिभिः सम्भृतो रसो ब्राह्मणप्यमृतं हितम् ॥
पावमानीदिशन्तु न इमं लोकमयो अमुम् ।
कामात् संमईयन्तु नो देवी देवः समाहिताः ॥
"येन देवा” इत्युक् ।
पावमानीः वस्त्ययनीर्याभिर्गच्छन्ति नान्दनम् ।
पुण्यान् भक्ष्यान् भक्षयत्यमृतत्वञ्च गच्छति ॥
............
(१)
पावमानाः ।।

·६.४
नित्याचारपद्धतिः।
तरत् समन्दी
तरत् समन्दी धावति धावा सुतस्यान्धसः ।
धावति उसावेदवसूनां मर्त्यस्य देवासः तरत् समन्दी धावति ।
वत्ससोः पुरुषं द्यौर्वा सहस्राणि च दद्महे ।
धावति आवयोस्त्रिशतं तना सहस्राणि च दद्महे । तरत् समन्दी
तरत् समन्दी
धावति ।
एतोविन्द्रएस्तवाम शुद्ध शुद्धेन साना।
शुद्ध रक्तर्वाधा संशुद्ध आशीर्वानमन्तु ॥
इन्द्रः शुद्धो न आगहि शुद्धः शुद्धाभि ऋतिभिः ।
शुद्धोरयिं निधारय शुद्धो 'ममधि सौम्य ॥
इन्द्रः शुद्धो हि नो रयिं शुद्धो रत्नानि दाशुषे ।
शुद्धो वृत्राणि जिघुसे। शुद्धो वाजं शिषामसि । पवित्राणि
च। अघमर्षणमुक्तञ्च । देवकृतस्यैनसो व यजनमसि। मनुष्यकतस्यै-
नसो व यजनमसि। [पिटक्कतस्यैनसो व यजनमसि] आत्मरुतस्यै-
नसो व यजनमसि । एनम एनसो व यजनमसि । [यच्चाह मेनो
विहांश्चकार यच्चाविहांशकार तस्य सर्वस्यैनमो व यजनमसि ।
कुष्माण्डसंज्ञक यद्देवादेव हेलनमित्युक्त्रयं तच्चाखिनार्षमानुष्टुभं
अग्निवायुसूर्यदेवत्यमित्यादि। अत्र शक्तित इति पुनरभिधानं
कपिञ्चलाधिकरणन्यायापवादार्थम् । तेन शक्तौ चयाधिकमपि
कुर्यात्। वारुण्यश्च ऋचः । “आग्नेय्याग्नीध्रमुपतिष्ठते” इतिवत
प्रकरणस्थ “उदुत्तम" मित्यादीनां त्रयं वारुणं सूक्तञ्च ।
(2)
.
। चिह्नितांशी न हश्येते।
मामृद्धि ।
जनिमे।
(0)

·नित्याचारपतिः । "मोषु वारुणमृन्मयं गृहं 'राजं नहं शमम् । मृलासु यत्र मृलाययदेशि विप्रस्य र निववृत्तिनध्यातोऽद्रिवः। मृलासु यत्र मृलयकत्वस्य महदोनता प्रतिपं जगामाशुचे । मृलासु यत्र मलयप्रपा मध्ये तस्थिवांसं कृष्णाविव दर्जितारम् । मृलासु यत्र मृलय ।” यत् किञ्चेदमितिच। ततस्तदविष्णोरितिमन्त्रेण हरि स्मरेत् । गायत्री वैष्णवी ह्यषा विष्णोः संस्मरणाय वै। इति सामान्ये- नोक्तत्वात्। एवमन्यत्रापि । तत: पूर्ववदोङ्कारण व्याहृतिभि- र्गायनयाभिषेकवयं कृत्वा तथैव मार्जनत्रयं कुर्यात् । अत्रान्तरे चैतदिति कात्यायनवचनात् “इमं मे वरुण' इत्यादिभि- रभिषेकाष्टकं वैकल्पिक कार्यम्। ततः स्रोतोऽभिमुखस्तदभावे भास्कराभिमुखो जले मग्न: "ऋतञ्च सत्यं” इत्यादि “अथो स्वर्" इत्यन्तमघमर्षण सूक्तमघमर्षणार्षमानुष्टुभं, भाववृत्तदैवतं निर्जपेत् । ब्रह्मोपादानकजगत्सृष्टिप्रतिपादकत्वात् भावे जगभवने वृत्तं प्रवृत्तमिति व्युत्पत्या भाववृत्तं ब्रह्मैवास्यार्थ इति मन्त्र प्रकाश- कस्यैव देवतात्वात् तदत्र तहेवतम् । अयच्च मन्त्रस्तैत्तिरीय- शाखायां “रात्रिरजायत" इति, “अन्तरीक्षम्” इति, "खर्" इति चान्यथा आम्नायते । तथापि,- . राजबहंगमम् । मृणासु यत्र मलययदेमि प्रस्फरनिवदिति निमातोऽद्रिवः। • प्रतापं । (३) मृलया हष्णादिवज्जरितारम । (४) (२) ' प्रकाश्यस्यैव ·नित्याचारपद्धतिः। खाध्यायग्रहणेनैका शाखा हि परिगृह्यते । एकार्थानां विकल्पश्च कर्मैकत्वे भविष्यति ॥ इति न्यायेनैकस्मिन् वेदे अनेकशाखाध्ययनानुपपत्तेः । अस्म- दध्ययनाईऋग्वेदस्थितप्रकारं परित्यज्याध्ययनानहशाखाखप्रकारो- पादानानुपपत्तेः । समाचारसिद्धऋग्वेदाम्नांतप्रकारेणैव' प्रयो- काव्यः । “द्रुपदादिव" इति ऋचं वा विजपेत् । “हं सः शुचि- षद्” इति ऋचं "अद्रिजा ऋत" मित्यन्तां त्रिराव_ “आयं गौः” इति ऋचं वा सकत्। ततः 'सप्रणवव्याहृतिकां गायत्री प्रणवं वा त्रिर्जपेत् । अवायतनमप्यत्र विष्णुं वा स्मरेत् । नानान्त- जलमग्नतानियमः। तत “स्तविष्णो"रिति ऋचा गायत्रया वैष्णव्या प्राजापत्यार्षया स्रोतोऽभिमुखस्तदभावे भास्कराभिमुख- स्त्रिर्दण्डवन्मज्जेत्। स्नानादन्तरं तिलतैलं न स्मृशेत् । अस्य च स्नानाङ्गखात् स्नानसन्निधानादेतदतिक्रमे स्नानवैगुण्यं नान्यदा। एवं शिरोवस्त्रावधूननम्लेच्छान्त्यजपतितसम्भाषणपरपीड़ावर्जनानि च स्नानाङ्गानि । एवं जलमध्ये इतस्ततो गमनप्रतरणवस्त्रमल- निर्णजनगात्रमलापकर्षणनि हस्तादिनोदकाहननबाधनक्षोभ- गानि च न कुर्यात्। प्रमादादिनैतत्करणे “नमोऽग्नये' ऽप्सुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वारुण्यै नमोऽद्भाः" {१) : “रात्री 'ति, "अन्तरीक्ष"मिति, "खरि"त्यन्तं प्रयोक्तव्यम् । (३) विरात्य। प्रणवव्याहृतिपूर्विकां । नमो शमते .. ० 4 ·नित्याचारपद्धतिः । 'इत्यपामुपस्थानं प्रायश्चित्तम् । तत्र चाम्भोऽवगाहनं मानमिति मायाद्, वा "दण्डव"दित्यादिवचनात् लोकप्रसिडेच मज्जन- माध्यं सर्वाङ्ग दालनमेव प्रधानम् । अन्यत् सर्वमङ्गमेव । यत्तु मानसनाने “तत्राभिषेकं कुर्वीत" इत्युक्तं न तावताभिषेकस्यैव नानशब्दार्थत्वम् । नहि तस्य मानत्वमपि मुख्यम् । प्रशंसामात्रार्थ- त्वात् तदभिधानस्य । प्रशंसायाश्च स्नानादन्येनापि सम्भवात् । न चात्र वारुणस्नानशब्दप्रयोगात् मज्जनस्य तु वैष्णवमन्वसाध्यत्वा- दभिषेक एव वारुणमन्त्रयुक्तः स्नानशब्दार्थ इति । भस्मस्नानादिषु आग्नेयादिशब्दवद् वरुणदेवततोयसाध्यत्वादेव वारुणशब्दप्रयोगो- पपत्तेः । अतएव कल्पतरौ, नद्यां सवत्सु च मायात् प्रतिस्रोतस्थितो हिजः । तड़ागादिषु तोयेषु प्रत्येकं स्नानमाचरेत् । इत्युक्त्वा व्यवस्था मज्जनागतयोता। एवञ्च हहत्नाने "आपो अस्मान्” इति मज्जनमपि प्रधानम् । एवमन्तर्जले च मज्जनम् । जपमात्रन्तु तत्राङ्गमिति । एतद् बृहत्स्नानविधानं प्रातरग्निमतापि होमकालाविरोधेन सम्भवे कर्त्तव्यम् । “प्रातन- तनुयात्" इत्यत्र सापेक्षस्य विस्तरस्यानियतत्वात् “सन्देहे होम- लोपोऽपि विगर्हित" इति वाक्यशेषात् “सन्दिग्धे तु वाक्यशेषात्" इति न्यायेन होमकालविरोधिनो विस्तरस्य निषेधोपपत्तः । एवं,- (१) इत्युपस्थानं । (२) ततोऽम्भोऽव ० । न्यायाद्. ।

·नित्याचारपद्धतिः। प्रातः संक्षेपत: स्नानं होमार्थ तविधीयते। मृन्मन्वविधिनिष्यायं मध्याहे तत्सुविस्तरम् ॥ इति व्यासवचनं वदन्ति तदप्येतदर्थमेवेति । न चात्र "मृन्मन्त्र” इति विशेषणात् समन्वमृदालम्भनयुक्तविधिरूपस्यैव विस्तरस्य निषेधान्न सन्देहोऽपीति वाच्यम् । श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव 'गरीयसी। इति युक्तिसिद्धार्थानुवादित्वोपपत्ती अदृष्टार्थ निषेधपरत्व- कल्पनानुपपत्तेः । किञ्च “यथाहनि तथा प्रात”रिति शास्त्र- प्रापितस्य तस्य निषेत्र अदृष्टदोषदुष्टो विकल्प एव स्यादिति । न च “नानुयाजेषु ये यजामहं करोति" इतिवद् बृहत्- मानस्य पर्युदासत्वमपि सम्भवति । अतिदेशवाक्यसबिधावश्रुतत्वेन तच्छेषत्वासम्भवात् । एतेन यत्र, वारविन्दो गोर्भानोर्मुदा स्नानं विवर्जयेत् । इति पठन्ति तस्य प्रामाण्ये पर्युदासपरत्वायोगादगत्या विकल्पपरमेव स्यात् । तत्र च, इन्दुक्षये व्यतीपाते संक्रान्त्यां राहुपर्वणि । अष्टम्याञ्च श्राइदिने वारदोषो न विद्यते ॥ आदित्यादि निषेधेऽपि मृदा स्नानं विधीयते । तर्पणं तिलमिश्रञ्च गङ्गादिषु न संशयः ॥ इति व्यवस्थामप्याहुः। एतद्ब्रहद्दिधिनानानुष्ठानासामर्थे ० बलीयसी। . निषेधे च ।

·नित्याचारपद्धतिः। १६ इतः 'किञ्चिदूनं कात्यायनोतमात्रं वा कुर्यात् । तच्चैवं-प्रक्षाल्य पाणिपादं कुशोपग्रहो बदशिखो यज्ञोपवीती आचम्य "उरु हि" इति तोयमामन्त्रावर्तयेत् “ये ते शत”मिति, २“सुमिनिया न" इत्यपामजलिमादाय “दुर्मित्रिया” इति इथं प्रति निषिञ्चेत् । कटिं वस्तिमूरू जो चरणौ च करौ मृदा । त्रिस्त्रि: प्रक्षाल्याचम्य नमस्योदकमालभेत् ॥ अङ्गानि मृदा “इदं विष्णु"रिति । मूाभिमुखो मज्जेत् आपोऽस्मान्” इति। स्नात्वा "उदिदाभ्य" इत्युन्मज्य निमज्यो- मज्याचम्य गोमयेन विलिम्पेत "मा नस्तोक” इति। तत:---- अभिषिञ्चेत् “इमं मे वरुण” इति चतसृभिः । “मापः उदुत्तम मुञ्चन्तु अवभृथ' इति अन्ते चैतत् । निमज्याचम्य दर्भे: पावयेत् "आपोहिष्ठा" इति तिमृभिः । “इदमापो हविष्मती" "देवीराप" इति हाभ्याम् । “आपो देवी द्रुपदा शबो देवी अपां रसमपो देवी यद्देवा” इति ऋचं "पुनन्तु'म” इति नवभिश्चित्पतिर्म इति ओंकारण व्याहृतिभिर्गायत्रया चादावन्ते चान्तर्जल एवाघमर्षणं त्रिरावर्त्तयेत् । “द्रुपदा वा आयं गौः"रिति वा ऋचं प्राणायामो वा सशिरः प्रीमिति वा विष्णोर्वा स्मरणमिति। अत्राप्यसामर्थं अघमर्षणसूतोन विरावृत्तेन तीर्थावाहनं जलाभिमन्त्रणमब्भक्षणं माजनं जलमग्नजपं मज्जनञ्च इत्येतावदेव कुर्यात् । तत्राव् ० किञ्चित्सृज्य कात्या । (३) "सुमित्यान" इत्यपोऽञ्जलि | (४) द्रुपदां वा । (५) अत्ला " ! . न ।

·१०० नित्याचारपद्धतिः । भक्षणमार्जनमज्जनानि प्रतिमन्त्रं वाक्यभेदादिति न्यायात् [त्रि] स्त्रिभवन्ति। यद्यप्यत्र मन्त्रविशिष्टपदार्थषटकात्मकं स्नानकर्मा- न्तरं न विधीयते गुणमात्रविध्युपपत्ती विशिष्टविधिगौरवाश्रया- नुपपत्तेः। अतएव कल्पतरावुक्तं, -पूर्वप्रतिपन्नक्रमवत् तीर्थपरि- कल्पनादिपदार्थानुवादेन मन्त्रमानविधौ विपरीतक्रमाभिधानेऽपि स एव क्रमो वाच्य इति । तथाप्यसामर्थ्यान्न कुयाच्वेदिति तदनु- ष्ठानासमर्थ प्रत्येतत् पदार्थानुवादेन मन्त्रान्तरविधानऽपि तत्- पदार्थषट्काश्रितमन्त्रविशेषमात्रेणोक्तस्नानफलप्राप्तिरुता भवतीति नेतरपदार्थप्राप्तिरिति । स्मृत्यन्तरोक्त विधिना वा स्त्रायात् । स्मृत्य- न्तरोतविधिर्न वाजसनैयिनामिति नाशकनीयम् । विधैव ज्ञायते कर्त्ता विशेषण प्रतिक्रियम् । योग्यत्वाप्रतिषिद्धत्वविशेषणपदान्वयैः ॥ इति । तत्र न स्मृत्यन्तरोतविधिषु एषामयोग्यत्वम् । नापि “ना सोममाजी सन्नयेत्” इतिवत् प्रतिषेधः। नापि वैश्यो “वैश्य- स्तोमेन यजेत इतिवत् विशेषणपदमस्ति । [तस्माद् गृह्यगौतम- ३ सूत्रादि सर्वसाधारण मिति होमवाक्याधिकरणे चिन्तितम् । तत्र विणूताविधिः-मृत्तोयेन देहं प्रक्षाल्य “आपो अस्मान्" [इति निमज्य “भूर्भुवः स्व" रित्याचम्य “आपो हिष्ठा” इति (१) इत्यत्व । न च विधिषु एषामयोग्यत्वम् । (२) इत्यादिवत् कर्तृव्यवच्छेदकपदमस्तीति । (३) सूत्रं सर्व । (४. होलाकाधिकरणे चिन्तितत्वात् । | चिह्नितांशाः पुस्तकान्तरे न दृश्यन्ने । .

·नित्याचारपद्धतिः । - तिमृभिः "हिरण्यवर्णा" इति चतसृभिः “इदमाप" इतिच तीर्थ- मभिमन्वान्तर्जले मग्नस्त्रिरघमर्षणसूक्तं जपेत् । तद्दिष्णोरिति वा द्रुपदा वा सावित्री वा युञ्जते नम इत्यनुवाकं वा पुरुषसूक्तं वा। शलोक्तविधिः-मृद्भिरद्भिश्च देहं प्रक्षाल्य “आपोऽस्मान् ] इति निमज्योन्मज्य "भूर्भुव: स्व" रित्याचम्य “प्रपद्ये वरुण" मिति तीर्थमावाय- रुद्रान् प्रपद्ये वरदान् सर्बानप्सुसदस्त्वहम् । सर्वानप्मुसदश्चैव प्रपद्ये प्रणतः स्थितः ॥ देवमप्सुसदं वहिं प्रपद्येऽघनिसूदनम् । आपः पुण्याः पवित्राश्च प्रपद्ये शरणं तथा ॥ रुद्राश्चाग्निश्च सर्पाश्च वरुणस्त्वाप एव च । शमयन्वाशु में पापं पुनन्तु च सदा मम ।। इति 'जपित्वा “आपो हिष्ठा” इति तिमृभिः "हिरण्यवर्णा" इति चतसृभिः “शन्नो देवीरभीष्टये” इति “शनो आपो धन्वन्या" इति “इदमापः प्रवहत" इति मार्जनानि कत्वान्तर्जलमग्नी ऽघमर्षणसूक्तं त्रिर्जपेत् । (क) एतत्सर्वप्रकारासामर्थ्य तीर्था- (१) बिर्जपित्वा । (क) अल पुस्तकान्तरे.-"नरसिंहपुराणोक्तविधिः-मृत्तोयैः सवस्वं देह संशोध्याचम्य "उत्तम" मिति शनैर्जलं प्रविश्य "यकिनेह"मिति वरुणं नमस्कृत्य हरि सरन् “आपोऽस्मान्" इति शरवनिमज्योन्मज्य “आपो वा इदं सब्बं विश्वा भूतान्यापः प्राणा" वा "आप: पुनन्तु एथिवों प्रथी पूता पुनातु मां पुनात ब्रह्मण- स्पतिब्रह्मपूता पुनातु मां । यच्छितमभोज्यञ्च यहा दुश्चरितं मम । मन पुनन्तु मामापो अमनाञ्च प्रतिग्रहं स्वाहा" इति. "भूर्भुवः स्व" रिति वा पापः पीत्वा ·नित्याचारपद्धतिः। वाहनादिपदार्थषट्कं “इमं मे वरुण, तत्वायामि, त्वं नो अग्ने, सत्वं नो अग्ने, माप, उदत्तमम्” इति ऋग्भिः “तत्वायामि" इत्यादिभिः “मुञ्चन्तु" इत्यन्ताभिर्वा "त्वन" इत्यादिभिः अवभृथ" इत्यन्ताभिर्वा कुर्यात् । “वारुणानि” इति सामान्योक्तावपि "आग्नेय्याग्नीध्रमुपतिष्ठत" इतिवत् प्रकृतानामेव ग्राह्यत्वात् । प्रकृतकमस्यापि त्यागकारणाभावेन ग्राह्यत्वात् । एवं समाचाराच्च । न च “त्वत्रः, सत्वन" इत्यनयोन वारुणत्वम् । अग्निविशिष्टवरुण- प्रकाशकत्वेऽपि तत्वाविरोधात् । यत्त्वैन्द्रयास्तुतेर्माहेन्द्रग्रहदेवता- प्रकाशकत्वाभाव उक्तः । सबिधिशब्दस्यैव मन्वेषु प्रयोज्यत्वनियमा- देव त्वत्र तथा। अत्र चैतदनूद्यमानपदार्थषट्कस्य पृथमन्त्रतया सिद्धत्वान्मन्त्रबहुत्वमपि सिद्धमनूद्य वारुणत्वमा विधीयत इति न प्रत्येक मन्वत्रित्वाशङ्का । नाप्येकमन्त्रेण सानुष्ठानम् । तदुक्तं प्राचीनाचारपद्धती, "इमं मे वरुण: पूर्ब तत्वायामीति तत्परम् । त्वन्नो अग्ने च सत्वबो [अग्ने मापो मौषधीच तैः ॥ उदुत्तममित्यैकात्तैरेभिः क्रमेण च इत्येतेन 'यत् केनचित् तत्वायामीत्यनेनान्येन [वा] वारुणमन्त्रेणैव षड़पि कुयादित्युक्तं हिराचम्य वारुणमन्त्र त्रयेण मार्जनं त्वा 'इदं विष्णु" रिति मृत्तिकया सर्वाङ्ग- मालभ्य नारायण सरन् जले प्रविश्य निमग्नोऽधमर्षणसूक्तं विजपेत् ।" इत्यधिक पाठो हण्यते। • येन केनचित् । [ चिह्नितांगो पुस्तकान्तरे न दृश्यते ।

·नित्याचारपद्धतिः। तदप्यपास्तमिति । अत्र प्रथमकल्पसमर्थस्यालस्यादिनोत्तरपक्षा- चरणे- अगम्यागमनात् स्तेयात् पापेभ्यश्च प्रतिग्रहात् । रहस्यचरितात् पापान्मुच्यते स्नानमाचरन् ॥ इत्याद्युतदुरितक्षयादिफलस्य न सिद्धिः। प्रत्यवायपरिहार- स्तस्मादेव स्नानशब्दानुष्ठानात् । अतएव प्रभुः प्रथमकल्पस्य इति फलस्यैवानुत्पाद उक्तः । एवमन्यत्रापि मुख्यानुकल्पभावे द्रष्टव्यम् । 'अत्र च सर्वमानप्रतिभूते आह्निकमानकर्मणि समर्थासमर्थपुरुषव्यवस्थितानां प्रकाराणां विहितत्वादेतहिकति- भूतेषु काम्यनैमित्तिकस्नानेष्वपीत्थं व्यवस्था। अतएवैत प्रकाराः प्राप्नुवन्ति। नत्र “सोमाभावे पूतिकानभिषुणुयात्” इति बहुतरप्रकाराणां प्रतिनिधित्वम् । येन विकृतिषु प्राप्तिर्न स्यात् । सर्वत्र चैवं मुख्यानुकल्पभावेऽनुकल्प एव मुख्यकल्पासमर्थस्यैवा- धिकार इति नियमो नतु मुख्यकल्पे किञ्चिदधिकारनियामक- मिति । साङ्गोपेतानुकल्पानुष्ठानसम्भवेऽपि नित्यकर्मान्तरवद- सम्भवात् किञ्चिदङ्ग हानेनापि नित्ये मुख्यकल्पानुष्ठानमविरुद्धम् । केवलं साङ्गोपतमुख्य कल्पासामादनुकल्पेऽप्यधिकार इत्यै- च्छिक एव तत्र तयोः परिग्रहः । गुणतारतम्यात् फलतारतम्य. मात्रम् । काम्येत्वनुकल्पस्यैव प्राप्तिः। यदाचानुकल्पस्यापि [न] सगुणानुष्ठानसम्भवस्तदा नित्ये विकल्पः । काम्येतूभयाप्राप्तिरिति । (१) अतएव सर्व ० । (२) • हीनेना ।

·नित्याचारपद्धतिः । अत्र, वापोकूपतड़ागेषु दूषितेघु कथञ्चन । उद्धृत्य वै कुम्भशतं पञ्चगव्येन शुद्यति ॥ मृतपञ्चनखात् कूपादत्यन्तोपहतात्तथा । अपः समुद्धरेत् सवाः शेषमस्त्रेण शोधयेत् ॥ जलाशयेष्वथान्येषु स्थावरेषु चरेषु च । कूपवत्कथिता शुद्धिर्महत्सु च न दूषणम् ॥ इति स्नानार्थं जलशुद्धि तव्या। अत्र “उद्धृताद् भूमिष्ठं पुण्य"मित्यादिना पूर्वपूर्वीपेक्षयोत्तरोत्तरेषामुत्कर्षमात्राभिधाना- दुत्तरापेक्षया पूर्वेषां होनकल्पत्वमिति । “प्रभुः प्रथमकल्पस्य" इति न्यायेनोत्तरालाभ एव 'प्राप्तिः पूर्वत्र । त्रिरात्रफलदा नद्यो याः काश्चिदममुद्रगाः । समुद्रगास्तु पक्षस्य मासस्य सरितां पतिः ॥ इत्यादिना तु "दनेन्द्रियकामस्य” इतिवत् संयोगपृथक्लेन स्नानार्थस्यैवासमुद्रगानद्यादेस्तत्फलहेतुत्वमुच्यते। तेषाञ्च गुण- फलानां मध्याह्नस्नानप्रकरणानातत्वाद् विकतिप्रात:स्नानादाव- योगः । तदुक्तं-"खादिरं वीर्यकामस्य” इत्यस्य विकताव- प्रवृत्तिप्रतिपादनार्थ सप्तमतन्वरत्ने । यद्धि क्रत्वर्थ तविकतो प्रवर्तते नच क्रत्वर्थम् । नच फलं यथाविहिताश्रयलाभः । येनासत्यप्यतिदेशे खेच्छयैव पुरुषः फलार्थ खदिरमुपाददीत । अग्नीषोमीयापूर्बप्रयुक्तपशुनियोजनं तस्याश्रयः न च न च तद् पूर्वप्राप्तिः । (१) ·नित्याचारपद्धतिः । १०५ विकतावस्मोति। भाष्यकारमते पुनर्विकतावपि गुणफलानि स्युरेव । तदुक्तं तत्रैव,-तेन क्रत्वर्थत्वात् खादिरोऽपि विकतो प्रवर्तते । तस्मिंश्च प्रवर्त्तमाने तदाश्रितः कामोऽपि प्रवर्तित एवेति । यत्तु स्नानप्रकरणाहहिरेव नानाथ तीर्थमभिगम्य व्रतोपवासनियम 'उक्त: त्राहमवगाहमानस्विरात्रमुषित्वा सर्व- पापैः प्रमुच्यत इति सामान्यतो विशेषतश्च यत् तत्र तीर्थम्रानं तत् तत्फलार्थमुक्तं तस्य कन्तिरत्वे पृथगेवानुष्ठानं युक्तम् । एवं देव्यास्त्रिंशत्महस्रं जलधिगतनदीनानमन्योन्यतुल्यमिति । तथा शिवलिङ्गसमीपस्था नद्यः सवा हिजोत्तमाः । वापीकूपतड़ागाच शिवतीर्था इति स्मृताः ॥ मावा तेषु नरो भक्त्या शिवतीर्थेषु मानवः । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति विहितं मानमपि पृथक् कार्यम् । नित्यनाने पुनस्तीर्थ कृते नित्यनानफलमेव विशेषादुत्कृष्टं स्यात्र तीर्थस्नानफलम् । यस्तु सानयासामथान्मध्याहे तीर्थसानफलं नाति तस्य तत् फलमेव भवेत् न नित्यनानफलम् । केवलं मन्त्रस्नानादिनैव तत्सदृशेन कर्मान्तरेणापि तेन प्रत्यवायपरिहार: स्यात् । यत्तु स्वर्गकामनया कृतेऽप्यग्निहोत्रे नित्यफलमपि भवति तत् कम्माभेदादेककालप्राप्तेश्चोपपद्येत । इह तु कालभेदसम्भवात् कामयमानः • प्रयुक्तः। १४ ·नित्याचारपद्धतिः। प्रात:-- 'कम्मभेदाच न तथा। एतदपि प्रातःकाले न भवति । सम्योपासनात् पूर्वत एव विशेषविहितेतरकर्मसु “सन्ध्या- हीनोऽशुचिः” इत्यनेनाधिकाराभिधानात् । विशेषतः सन्ध्याकाल- प्राप्तेतरस्नानानां न सन्ध्यायामिति निषेधाच्च । “कार्तिकं सकलं मासं वहिः सायो” इति चान्द्रकार्तिकमासविहितमानमप्येव- मेव । 'यत्तु,-- तुलामकरमेषेषु प्रातः स्नायी भवेन्नरः । हविष्यभुग् ब्रह्मचारी सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति पठन्ति तेनान्यदेव सौरमासत्रयसाध्यमकं कर्म इति नास्य तदेकार्थता। तत्र माधफालानविहितन्तु प्रातःस्नानमेक- कालवाद् गोदोहनं चमसस्येव नित्यमानस्य बाधकमेवेति सूतकादाविव तत्र न तस्याप्राप्तिः । एवं- प्रातः स्नात्वा मुनिश्रेष्ठाः शिवतीर्थेषु मानवः । अश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोकं स गच्छति ॥ इत्यादावपि । अथवा नित्यकाम्याग्निहोत्रवत् तत्रानुष्ठानं कर्मभेदेऽपि कालाद्यभेदे तत्र निष्यत्तेः । 'तदुक्तं चिन्तामणी,-- एकरूपानेकवाद्धनिमित्तसमागमे पृथक् श्रादानुष्ठानाशकापूर्बक मत्रोत्पत्तिवाक्यैक्यादेककविगमात् । काम्यापूर्बार्थमनुष्ठिता (४ यवतु। (१) कम्मभेदः • सम्भवति । पृथ्वं नव विशेष । (५) गोदोहेन पशुकामसतिवचित्य । (६) तथाच .

·नित्याचारपद्धतिः। १०७ भ्यामिव दर्शपौर्णमासाभ्यां नित्यानुष्ठानसिद्धौ न पृथगनुष्ठानं क्रियत इत्युक्त्वा प्रसङ्गादुक्तम् । भिन्ने तु कर्मण्यन्यापू स्यान्येना- सिद्धे स्तदर्थमन्यस्याप्यनुष्ठानमिति केचित् तदयुक्तम् । कर्मभेदेऽपि देशकालकर्चभेदात् मक्कदनुष्ठानेन सर्वकर्मसिद्धेयुगपदेव सर्च- निष्पत्तिर्जायते। अतएव युगपदनेकामध्यदर्शनादिनिमित्तमम- वाये विशेषग्रहणाभावात् सक्कदेवाबई मनो दरिद्रं चतुरित्यादि. रूपनैमित्तिकानुडानमित्येकादशे स्थितमिति । तत्र, पुरुषाख्यं मलद् दृष्ट्वा मलत् स्नात्वा महोदधौ । ब्रह्मविद्यां मलद् गत्वा न भूयः पुरुषो भवेत् ॥ आजन्मशतसहस्रेषु यत्पापं कुरुतं कचित् । मुच्यते सर्वपापेभ्यः सात्वैव लवणाम्भसि ॥ कोव्यो नवनवत्यथ यत्र तीर्थानि सन्ति वै। कोम्म, सर्वत्र सागरः पुण्यः पञ्चस्थानेषु मोक्षदः । गङ्गा-सरस्वती-सिन्धु-सेतु-श्रीपुरुषोत्तमे । इत्याद्युक्तफलं समुद्रस्नानं लिख्यते । तञ्च काम्यत्वादनुट्टते- 'नैवोक्तम् । यत्तु,---"न समुद्रोदकमवगाहेत" इति तदृष्टदोष- तया दूरप्रवेशमाननिषेधपरं विहितेतरसुखार्थावगाहननिषेधपरं वा विहितस्य निषेधासम्भवात्। अतएव नैवेन्य तिम । o ·नित्याचारपद्धतिः। अग्निश्च त योनिरिला च देहे रेतीधा विष्णोरमृतस्य नाभिः । एतद् ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम् ॥ एतद् विधाय- अन्यथा हि कुरुश्रेष्ठ देवयोनिरपांपतिः । कुशाग्रेणापि कौन्तेय न स्पष्टव्यो महोदधिः ॥ इति [ तद् ] विहितव्यतिरिक्तमेव स्पर्शनमात्रं निषिद्धम् । एवं-- नोदवतोऽम्भसि नायाब च श्मश्रादि कर्त्तयेत् । अन्तर्वत्याः पतिः कुबंबप्रजो भवति ध्रुवम् ॥ इति पठन्ति तदपि प्रमाणं चेद् विहितेतरविषयमेव । विहितनिषधे विकल्पापत्तेः । अथवा समुद्रमानस्य काम्यत्वात् काम्येच पुरुषविशेषसम्बन्धो न शास्त्रीय इति वक्ष्यमाणत्वात् तं प्रति स्याविषेधः । तदिधिक्ष,- गत्वाचम्य शुचिस्तत्र ध्यात्वा नारायणं परम् । न्यसेदष्टाक्षरं मन्त्रं तौर मण्डलमध्यतः ॥ ततो जलमुपस्थाय हस्ते काये च विन्यसेत् । ॐकारञ्च नकारञ्च द्वयोरङ्गुष्ठयोन्यसेत् । शेषान् हस्ततलं यावत् तर्जन्यादित्रये न्यसेत् । ॐकारं वामपादे तु नकार दक्षिणे न्यसेत् । ॥ || चिह्नितांशः पुस्तकान्तरम दृश्यते । ० तत् पुरुष .

·नित्याचारपद्धतिः।
१०६.
मोकारं वामकट्यान्तु नाकारं दक्षिणे न्यसेत् ।
राकारं नाभिदेशे तु यकारं वामवाहुके ।
णाकारं दक्षिणे न्यस्य यकारं मूईि विन्यसेत् ।
अधश्चोर्द्धञ्च हृदये पार्खत: पृष्ठतो न्यसेत् ।
ध्यात्वा नारायणं पश्चादारभेत् कवचं बुधः ।
पूबै मां पातु गोविन्दो दक्षिण मधुसूदनः ।
पश्चिमे श्रीधरो देवः केशवश्च यथोत्तरे।
पातु विष्णुस्तथाग्नेये नैर्ऋते माधवोऽव्ययः ।
वायव्ये तु हृषीकेशस्तथेशाने तु वामनः ।
भूतले पातु वाराहस्तथोड़े च त्रिविक्रमः ।
कृत्वैवं कवचं पश्चादात्मानं चिन्तयेद्धरिम् ।
अहं नारायणो देवः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
एवं ध्यात्वा तदात्मानमिमं मन्त्रमुदीरयेत् ।
त्वमग्निद्विषतां नाथ रेतोधाः कामदीपनः ।
प्रधानः सर्वदेवानां जीवानां प्रभुरव्ययः ।
अमृतस्यारणिस्त्वं हि देवयोनिरपांपते ।
वृजिनं हर मे सब तीर्थराज नमोऽस्तु ते ॥
कत्वा चाव्दैवतैर्मन्त्रैरभिषेकं च मार्जनम् ।
निमयान्तर्जले पश्चात् त्रिरावृत्त्याघमर्षणम ।
-
ततः,
देवान् पितॄन् मनुष्यांश्च सन्ताचम्य वाग्यतः ।
हस्तमात्रं चतुःकोणं चतुर्दारं सुशोभनम् ।

·7
नित्याचारपद्धतिः।
तन्मध्ये विलिखेत् पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् ।
तवाष्टाक्षरविधिना वासुदेवं प्रपूजयेत् ।
अत्र बह विधिमुत्ताभिहितम्,-
अर्चनं ये न जानन्ति हरेमन्वैर्यथोदितम् ।
ते तत्र मूलमन्त्रेण पूजयन्त्यच्युतं तदा ॥
एवं सम्पूज्य विधिवत् भक्त्या तं पुरुषोत्तमम् ।
प्रणम्य शिरमा पश्चात् सागरं च प्रसादयेत् ॥
प्राणस्त्वं मर्वभूतानां योनिश्च सरितां पते ।
तीर्थराज नमस्तुभ्यं त्राहि मामच्युतप्रिय ॥
ततः,--
राम कृष्णं सुभद्राञ्च प्रणिपत्य च सागरम् ।
शतानामखमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥
मर्चपापविनिर्मुक्त: सर्वदुःखविवर्जितः ।
कुलैकविंशमुद्धृत्य विष्णुलोकं स गच्छति ।
'अग्निश्च ते योनि"रिति मन्त्रः पठनीयः ।
"पिप्पलादसमुद्भूते कृत्ये लोकभयङ्गरि ।
पाषाणं ते मया दत्तमाहारार्थं प्रकल्पय ॥"
इति मन्त्रेण पाषाणक्षेपश्च समाचारसिद्धः ।
नित्यनानं पुनः समुद्रे उक्त विधिं विनापि कर्तव्यम् ।
तत्र,
---
{। नत्रादौ, अग्निन· ।

·नित्याचारपद्धतिः।
भूमिष्ठमुद्धृतात् पुण्यं ततः प्रस्रवणोदकम् ।
ततोऽपि सारसं पुण्यं ततः पुण्यं नदीजलम् ॥
तीर्थतोयं तत: पुण्यं महानद्यम्बु पावनम् ।
ततस्ततोऽपि गङ्गाम्बु पुण्यं पुण्यस्ततोऽम्बुधिः ॥
इति मार्कण्डेयवचनात् । दुरितक्षयरूपनित्यफलमेव सर्बो-
त्कृष्टं स्यात् न तीर्थसानफलमिति ।
मार्कण्डेयदेऽप्येवं स्नात्वा दृष्ट्वा च शङ्करम् ।
दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥
निमज्जेत् प्राङ्मुखस्तत्र इमं 'मन्त्रमुदीरयन् ।
“संसारसागरे घोरे पापग्रस्तमचेतनम् ।
त्राहि मां भगनेवघ्न त्रिपुरारे नमोऽस्तु ते ॥
नमः शिवाय शान्ताय सर्वपापहराय च ।
नानं करोमि देवेश मम नश्यतु पातकम् ॥
नाभिमाने जले स्नात्वा विधिवत् तर्पयेत् ततः ।
प्रविश्य देवतागारं कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् ॥
सम्पूज्य
मार्कण्डेयस्य चेश्वरम् ।
अघोरणव मन्त्रेण प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥
त्रिलोचन नमस्तेऽस्तु नमस्ते शशिभूषण ।
नाहि मां त्वं विरूपाक्ष महादेव नमोऽस्तु ते ॥
मूलमन्त्रेण
इति ।
मुदीरयेत्।
(२)
."
मग्न
है

·नित्याचारपद्धतिः।
इन्द्रद्युम्नसरो नाम अश्वमेधाङ्गसम्भवम् ।
तत्र स्नात्वा सतलोकः शक्रलोकमवाप्यते ॥
प्रदापयति यः पिण्डं तटे तत्र सरस्म च ।
भाद्रकृष्णत्रयोदश्यां गयाश्राइफलं लभेत् ॥
गोदावरीजलस्पर्शी वातो यत्र 'प्रवर्तते ।
तद्देशवासिनां मुक्तिः किमु तत्तीरवासिनाम् ॥
गोदावरीम्नानमन्त्रः।
बाम्बकस्य जटोद्भूते गौतमस्याघनाशिनि ।
सप्तधा सागरं यान्ति गोदावरि नमोऽस्तु ते ॥
गोवाहनजटाजूटगोमण्डलसमुज्वले ।
गोविन्दचरणोद्भूते गोदावरि नमोऽस्तु ते ॥
गोगोत्रधानि दीव्यन्ति गोमध्यमविहारिणि ।
गोभागकतसञ्चार गोदावरि नमोऽस्तु ते ॥
सक्कतीर्थ निषेवेत गङ्गाञ्चैव पुनः पुनः ।
सर्वतीर्थमयो गङ्गा सर्वदेवमयो हरिः ॥
अवगाहनमात्रेण मानवानां सदैव हि।
पापौघं निर्दहेद् गङ्गा तूलराशिमिवानलः ॥
.
प्रवीयते।

·नित्याचारपद्धतिः।
तीर्थानां परमं तीथे नदीनामुत्तमा नदी।
मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि ॥
भूतानामपि सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् ।
गतिमन्वेषमाणानां न गङ्गासदृशी गतिः ॥
गच्छध्वं हि बुधा गङ्गां ज्ञात्वा विश्वमशाखतम् ।
सुघोरेऽस्मिन् कलो प्राप्ते मुतिर्वो वाञ्छिता यदि ॥
कलौ तत् परमं ब्रह्म प्राप्तये सत्वरं नृणाम् ।
गङ्गाभजनमेवाहुमहोपायं महर्षयः ॥
ध्यानं कृते मोक्षहेतु त्रेतायां तच्च वै तपः ।
हापरे तयं यज्ञः कलौ गङ्गव केवलम् ॥
• वृथा कुलं वृथा विद्या वृथा यज्ञो बथा तपः ।
वृथा दानानि तस्यह कलौ गङ्गां न याति यः ॥
अहो किंबहुनोतन गङ्गा सेव्या सदा नरैः ।
नान्यत् संसारदुःखस्य नाशकं मोक्षकारणम् ॥
श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीतावगाहिता ।
या पावयति भूतानि कीर्तिता च दिने दिने ।
इन्दुव्रतसहस्रं तु यः कुर्यात् कायशोधनम् ।
पिवेद् यथापि गङ्गाम्भः समौ स्यातां नवा समौ ॥
दृष्टा जन्मकृतं पापं स्पृष्टा जन्मत्रयार्जितम् ।
नाता जन्मशतोद्भूतं हन्ति गङ्गा कलौ युगे ।
इत्याद्युक्तमहिमगङ्गानाने मन्त्रः,
१५

·नित्याचारपद्धतिः ।
विष्णुपादाय॑सम्भूतं गङ्गे त्रिपथगामिनि ।
धम्मंद्रवीतिविख्याते पापं मे हर जाहवि ॥
श्रद्धया भक्तिसम्पन्ने श्रीमातर्देवि जाहवि ।
अमृतेनाम्बुना देवि भागीरथि पुनीहि माम् ॥
इति च मन्त्रः,
गोमती जाह्नवी रेवा चतुर्थी च पुनः पुना ।
कावेरी सरयू कृष्णा ब्राह्मी वैतरणीति च ।
विष्णुपादायसम्भूता गङ्गेह नवधा स्थिता ॥
इति विष्णुवचात् गोमत्यादावपि गङ्गास्नानमन्त्र: प्रयोक्तव्यः ।
तासु गङ्गोपचारस्यैतावन्मन्बप्रयोजनत्वात् ।
।
वतरण्याच्च,--
अयातयामं सर्वेभ्यो भागेभ्यो भागमुत्तमम् ।
देवाः सङ्कल्पयामासुर्भयाद् रुद्रस्य शाश्वतम् ॥
इमां गाथामनुस्मृत्य य इहोपस्पृशेन्नरः ।
देवयानस्तस्य पन्थाः शक्रस्येव प्रकाशते ॥
इति महाभारतोतमधिकम् ।
[ सर्वतीर्थेषु प्रतिकृतिं कुशमयौं तीर्थवारिणि मज्जयेत् ।
मज्जयेत्तु यमुद्दिश्य अष्टभागं लभेत् फलम् ।
तत्र मन्त्रः,
कुशोऽसि त्वं पवित्रोऽसि ब्रह्मणा निम्मित: स्वयम् ।
त्वयि साते स च सातो यस्यार्थ ग्रन्थिबन्धनम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
इति ।
तथा,
करतोये मदानीरे सरिच्छ्रेष्ठेऽतिविश्रुत ।
'आप्लावयमि गात्राणां पापं हर करोद्भवे ॥
इति करतोयानानमन्त्रः ।
गाधिराजसुते देवि विखामित्रमुनेः स्वमः ।
ऋचीकभायें सत्तोये पापं मे हर कौशिकि ॥
इति कौशिकीनानमन्त्रः ।
सद्यपादोद्भवा देवी श्रीशैलोत्सङ्गगामिनी।
कृष्णवेणीतिविख्याता सर्वपापप्रणाशिनी ॥
सह्यपादोद्भवा देवी कृष्णवेणीति विश्रुता।
मर्वपापविशुद्धार्थं स्नास्ये देवि तवाम्भसि ॥
प्रसीद मे देवि मदामरेज्या.
देवेशसृष्टा जगतां विमुक्त्यै ।
नानेन यस्यामवधूतपापं
प्राप्नोति विष्णोः पदमेव मर्त्यः ।।
ब्रह्मामृतानन्दरसेन पूर्णां
जलेन पूर्णामिव मेनिरेऽज्ञा: ।
तां त्वावगाहामि पिवामि कृष्णो
देवानृषीस्तर्पयिथे पितॄश्च ॥
। चिह्नितांश: पुस्तकान्तर न दृश्यते ।
मानावयति ।

·।
नित्याचारपद्धतिः।
इति कृष्णवेणीस्नानमन्त्रः ।
भीमवेदसमुद्भूत रथनेमिविनिःसृते ।
सर्वपापप्रणाशाथं सास्ये देवि तवाम्भसि ॥
इति भीमरधीस्नानमन्त्रः ।
आद्ये नमपुण्खजले नम: सागरगामिनि ।
नम्मदे पापनिर्वारे नमो देवि वरानने ॥
नमोऽस्तु ते मुनिगणसिद्धसेवित
नमोऽस्तु ते शङ्करदेहनि:मृते ।
नमोऽस्तु ते धम्मभृतां वरप्रदे
नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रपावनि ॥
इति नर्मदास्नानमन्त्रः ।
त्वमेव सरितां नाथ स्त्वं देवि सरितां वरा।
उभयोः सङ्गमे स्नात्वा मुञ्चामि दुरितानि वै ॥
इति-
॥
गङ्गासागरसङ्गमनानमन्त्रः ।
ब्रह्मपुत्र महाभाग शान्तनो: कुलवईन ।
अमोघागर्भसम्भूत पापं लौहित्य मे हर ॥
इति लौहित्यनाबमन्त्रः । (क)
(क) अत्र पुनः पुस्तकान्नरे,–“सर्वतीर्थेषु कुशमयों प्रतिक्षति तीर्धवारिणि
मज्जयेत् ।
मज्जयेत्तु यमुद्दिश्य अष्टभागं लभेत् फलम् ।
तत्र मन्त्रः,
कशोऽसि त्वं पविलोऽसि ब्रह्मणा निर्मितः खयम् ।
त्वयि नाते म च बातो यथार्थे अन्विबन्धनम् ॥" इति दृश्यते ।

·नित्याचारपद्धतिः । तदेतत् स्नानम्, षष्ठाष्टमी अमावास्या उभे पक्षे चतुहशी। अनातानां गतिं गच्छेत्- इति निन्दाकल्पितविधिबलात् प्रकरणान्तराधिकरणन्यायेन नित्यात् पृथक् कार्यम् । तच्चावश्यकत्वानित्यकम्मवत् पाप- क्षयार्थम् । 'संक्रमे ग्रहणे चैव न सायाद् यदि मानवः । सप्तजन्मसु कुठी स्यात् दुःखभागी च सर्वदा ॥ तथा, चन्द्रसूर्यग्रहे मायात् सूतके मृतकेऽपि च । अस्नायी मृत्युमाप्नोति सायो पापं न विन्दति ॥ अत्र, चन्द्रसूर्योपरागे तु यावद्दर्शनगोचर । इति चक्षुर्गोचरमेव निमित्तम् । मुक्तिं दृष्ट्वा परेऽङ्गाद्यात् ग्रस्तास्तमितयोस्तयोः । इत्यत्र “परेऽङ्गाद्यात्" अस्य पूर्बदिनभोजननिषेधपरत्वे त्रिदोषा परिसंख्या स्यात् । नहि तत्र निषेधान्तरमस्ति येन "सदृशं प्रतिवीक्षेत” इतिवदनुवादः स्यात् । तेन “मुक्तिं दृष्ट्वा" इति शास्त्रतो ज्ञात्वा अपरेऽहनि रात्री वाशीयादित्यर्थः । तेन (१) तथा,-चन्द्राकंग्रहणे चैव यो न नातीह मानवः । समजन्मनि कुष्ठी ।

·नित्याचारपद्धतिः।
ग्रहणकाले च नाश्नीयादित्युक्तनिषेधस्यैवानुवादः । दृष्ट्वेति प्रत्यक्ष
दर्शनाभिधानात्
। परिसंख्यागीकारेऽपि
आदित्येऽहनि सङ्ग्रान्तौ ग्रहण चन्द्रसूर्ययोः ।
पारणञ्चोपवासच न कुर्यात् पुत्रवान् ग्राही ।
इति निषेधात् ग्राहस्थस्यायुक्तम् ।
यत्तु,-
अयने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।
अहोरात्रीषितः सात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
तत् गृहस्थेतरविषयम् ।
इति ।
तत्र,-
ग्रहणग्रहपरिपीड़ितनाडीनक्षत्रदोषशमनाय ।
मह शतपुष्पैः स्नायात् फलिनीफलचन्दनोशौरैः ॥
नाड़ी नक्षत्राणि च,-जन्मायं कर्म ततो दशमभं साङ्घातिक
षोड़शभं समुदयमष्टादशभं विनाशसंज्ञं त्रयोविंशं आद्यात्तु
पञ्चविंशं मानसमेवं नरः षडक्ष: स्यादिति ।
तत्त्र,
रोगाद्यागमवित्तनाशकलहाः सम्पीड़िते जन्मभे
सिद्धिं कम्म न याति कम्मणि हत भेदस्तु साङ्घातिक ।
द्रव्यस्योपचितस्य सामुदयिक सम्पीड़िते संक्षयो
वैनाशे तु भवन्ति कार्यविपदश्चित्तासुखं मानसे ॥
इति दोषाः ।

·नित्याचारपद्धतिः ।
१६.
तथा,
रविसङ्गमणे पुण्ये यो न नातीह मानवः ।
सप्तजन्मान्तरे रोगी दुःखभागी सदा भवेत् ॥
अनच,
अर्वाक् षोड़श विन्जेया नायः पश्चात्तु षोड़श ।
काल: पुण्योऽर्कसङ्ग्रान्ते विष्णुपद्यां दिवा मत: ॥
षड़शीतिमुखेऽतीते वृत्ते च विषुवहये ।
भविष्यत्ययने पुण्यमतोते चोत्तरायणे ॥
विषुवन्मेषतुलायामयनं मकरे रवी कुलोरे च ।
षड़शीति हिशरीर विष्णुपदी च स्थिरे गशौ ॥
एतच्च दिवैव । रात्री तु,-
दिनाद्धं भास्करे पुण्यमपूर्णे शर्वरीदले ।
सम्पूर्णे तूभये ज्ञेयमिति केऽपरेऽहनि ॥
तथा सर्वत्र,
मन्दा ध्रुवेषु विज्ञेया मृदी मन्दाकिनी तथा ।
क्षिप्रे ध्वाङ्गाभिजनीयादुग्रे घोरा प्रकीर्तिता ॥
चरैर्महोदरी ज्ञेया क्रूरै क्षेश्च राक्षसी ।
मिश्रिता चैव विज्ञेया मिश्रित:श्च सङ्घमे ॥
त्रिचतुःपञ्चसप्ताष्टनवहादश एव च ।
क्रमेण घटिका तास्तत् पुण्यं पारमार्थिकम् ॥
उग्रः पूर्बमघान्तका ध्रुवगणस्त्रीण्युत्तराणि स्वभू
तादित्यहरित्रयं चरगण: पुष्थाखिहस्ता लघुः ।
इति ।

·नित्याचारपद्धतिः।
चित्रामित्रमृगान्त्यभं मृदुगण स्तीक्ष्णो हि रुद्रेन्द्रयुक्
मिश्रोऽग्निः सविशाखभः शुभफलाः सर्वे खकत्ये शुभाः ॥
॥
अन्यत्रोक्तम्,-
अतीतानागते पुण्य हे तूदग्दक्षिणायने ।
त्रिंशत् कर्कटके नाद्यो मकरे विंशतिः स्मृताः ॥
पुण्याख्या विष्णुपद्यान्तु प्राक् पश्चादपि षोड़श ।
वर्तमाने तुलामेषे नाड्यस्तूभयतो दश ॥
षड़शोत्यां व्यतीतायां षष्टिरुता तुलान्तिका।
अहःसंक्रमणे पुण्यमहः कृत्स्नं प्रकीर्तितम् ॥
रात्री संक्रमणे पुण्यं दिनाई नानदानयोः ।
अईरानादधस्तस्मिन् मध्याङ्गस्योपरि क्रिया ॥
अई संक्रमणे चोड़मुदयात् प्रहरदयम् ।
सम्पूर्णे चाईराने तु यदा संक्रमते रवि: ॥
तदा दिनदयं पुण्यं मुक्का मकरकर्कटौ ।
यद्यस्तमनवेलायां मकरं याति भास्करः ॥
प्रदोषे चाईराने वा नानदाने परेऽहनि ।
अईरात्रे तदूई वा संक्रान्ते दक्षिणायने ।
पूर्बमेव दिनं ग्राह्यं यावद्रोदयते रविः ॥
तथा,-
प्रत्यूषे कर्कटं भानुः प्रदोषे मकरं यदि ।
संक्रमेत् षष्टिनाग्रस्त पुण्याः पूर्वोत्तराः स्मृताः ।

·नित्याचारपद्धतिः। एतत् कल्पतरुकारादिभिर्नादृतम् । रात्रिसंक्रमणे हादश- खपि संक्रान्तिष्वेकरूपमेव तैरुक्तम् । तथा, कुगुमं रोचना मांसी 'गुरुचन्दनवालुकम् । हरिद्रासहसंयुक्तं मेषे सानं महाफलम् ॥ प्रियॉ पद्मकं कुष्ठं त्वचं मांसी निशाकरम् । रोचनागुरु संयुक्तं वृषे सानं महाफलम् ॥ उशीरं पद्मक कुष्ठं रोचना ग्रन्थिपर्णिकम् । कुगुमागुरुसंयुक्तं मिथुने राज्यदं मतम् ॥ रोचना नीलकं मुस्ता मुरा शैलेयचन्दनम् । हरिद्रासहसंयुक्त कर्किसंक्रमणे शुभम् ॥ पद्मकं रोचना मुस्ता मांसी त्वगथचन्दनम् । सिंहे स्नानं सुराध्यक्ष आयुःपुष्टिविवईनम् ॥ हरिद्रा वालुकं कुष्ठं मांसी चन्दनरोचना । कन्ये नानं प्रकर्त्तव्यं सन्तानरतिवईनम् । रोचना तगरं कुष्ठं पत्रकोशी च पद्मकम् । हरिद्राबालसंयुक्त तुले दुष्कृतनाशनम् ॥ प्रियङ्गं स्फटिकं मांसी पद्मकं रोचनागुरु । मुस्ताकुष्ठसमोपेतं वृश्चिके राज्यदं मतम् ॥ प्रबालं मौक्तिकं कुठं रोचना बालपद्मकम् । मुरामांसीसमोपेतं धनुःसंक्रमणे शुभम् । (१) मुरं चन्दन । . संक्रान्तं ।

·नित्याचारपद्धतिः। रोचनोशीरभार्गीयं मकर स्नानसौख्यदम् । ग्रन्थिपर्णित्वचा बालं केशरं जातिपत्रिका ॥ रोचनासहसंयुक्तं कुम्भे मानं च राज्यदम् । कर्पूरफलमूले वा मांसी चन्दनपद्मकम् । बालकं सप्तलोशौरं स्नानं मौने सुखावहम् । हादशैते समाख्याताः स्नानाः सुरगणार्चिताः ॥ अलक्ष्मीनाशना धन्या महापातकनाशनाः । यस्य जन्मक्षमासाद्य रविसंक्रमणं भवेत् । तमासाभ्यन्तरे तस्य रोगलेशधनक्षयाः ॥ नगरसरोरुहपत्रै रजनीसिद्धार्थलोध्रसंयुक्तैः । सानं जन्मन्य॒क्षे रविसंक्रान्ती नृणां शुभदम् । तथा, अकालेऽप्यथवा काले तीर्थे श्राद्धं सदा नरैः । प्राप्तैरेव सदा कार्य कर्तव्यं पिटतर्पणम् । इति । तर्पणविधिबलात् तर्पणस्य स्नानवेलाभावदर्शनात् स्नान- प्राप्ति:, कीर्तनाच्चैव तीर्थस्य स्नात्वा च पितर्पणात् । धुन्वन्ति पापं तीर्थेषु ते प्रयान्ति सुखं दिवम् ॥ इति वाक्यदर्शनाच्च,-- अमावस्या हादशी च संक्रान्तिर्भानुवासरः । तत्र स्नानं तथा होमो देवतार्चनमेव च ॥ सौख्यदं खल।

·नित्याचारपद्धतिः। १२३ उपवासस्तथा दानमेकैकं पावनं स्मृतम् ॥ इति तीर्थप्राप्तिनिमित्तकं प्राप्तिमाले सानम्। तदनन्तरं तत्र स्नानं काम्यमेव तथा चाण्डालसहाध्व ध्वगमनदुर्वरेकाक्षिस्पन्दन- कर्णक्रोशनशौचविलम्बेषु नैमित्तिक स्नानम् । एवं,- मन्दे चार्के गुरौ चापि वारवेतेषु चैत्रिकी। सात्वाखमेधिकं पुण्यं लभते तत्र मानवः ॥ इति । -- तथा, वाहस्मृशि तिथौ स्नानं दानञ्च जप एव च । सहस्रगुणितं प्राहुरिदमेव दिनक्षये ॥ पुनर्वसुबुधोपेता चैत्रे मासि सिताष्टमी। तस्यां नदीषु मानेन वाजपयफलं लभेत् ॥ सप्तमी रविवारेण बुधवारेण चाष्टमी। अङ्गारकदिने प्राप्ते चतुर्थी च चतुर्दशी ॥ सोमवारे त्वमावास्या सूर्यापळशताधिका ॥ एवमन्यदपि तत्तत्तिथिविशेषादी तत्तत्फलाथं विहितं काम्यस्नानमेव कार्यम् । यत्तु चाण्डालोदक्यासूतिकापतित- शवानां साक्षात्परम्परास्पर्श साक्षात्स्पृष्टस्य स्पर्थे बुद्धिपूर्वक तत्स्पृष्टस्य स्पर्गे अनतिक्षुद्रनरास्थि-अभक्ष्यपञ्चनखसस्नेहतदस्थि चिताधूम-चैत्यक्षचितियूपकाकपक्ष-पलाण्डुलशुनदेवद्रव्योपजीवि- ग्रामयाजकपाषण्डसोमविक्रयि-म्लेच्छप्रेतहरिणोपजीविव्यङ्गोन्मत्त- मंवत्सरपर्यन्तनित्यकर्माकारिखरोष्ट्रस्पर्श पादेवराङ्गेण श्मशान- ·१०४ नित्याचारपद्धतिः। स्पर्श येषामधमाङ्गस्पर्शनमाचमननिमित्तमुक्तं तेषामुत्तमाङ्गस्पर्श विहितेतररुद्रनिर्माल्यस्पर्श शवानुगमने प्रेतस्यास्थिसञ्चयात् प्राग- रोदने बन्धुमतौ पुत्वजन्मनि पर्युषितवान्ते क्षौर दिवामैथुने ऋतुकालमैथुने अयोनिमैथुने च स्नानं विहितं, यच्च मलाप- कर्षणार्धं स्नानं तत्सबममन्त्रकं सर्वाङ्गक्षालनमात्रम् । मलाप- कर्षणस्य तावत् दृष्टमात्रार्थत्वेन न मन्त्रापेक्षा । यच्च,- व्यादित्येषु चरेषु शकदिनलत् पुष्थाग्निचन्द्रेषु च क्रूराहव्यतिपातविष्टिदिवसेष्विन्दावशस्ते तथा । केन्द्रस्थेऽप्यशुभेऽप्यकामतिथिषु नानं गदो मुक्तित: शस्तं तत्र न शोभना विधि भुजङ्गर्तेन्दुसहासराः । इत्युक्तारोग्यस्त्रानं तदपि मलापकर्षणार्थमेव। चण्डालादि- स्पर्शनस्य चाशुद्धिहेतुत्वाभिधानात्- तूष्णीमेवावगाहेत यदा स्यादशुचिर्नरः । इत्यशुचिनिमित्तकस्य चामन्त्रकत्वाभिधानात् । यत्तु,- तवाचम्य ततः पथात् स्नानं विधिवदाचरेत् । इत्युत्तराई तदाहिकप्रकरणात् तस्यैवानुवादपरम् । तदनुवादश्च चण्डालादिस्पर्श सति तबिमित्तस्य पृथगेव पूर्व- मनुष्ठानम्। "न तन्त्रेण" इत्येतत् प्रदर्शनार्थम् । तत्र पर्युषितवान्तादिष्वशुचित्ववचनाभावेऽपि अस्पृश्यस्पर्शने वान्ते अश्रुपाते क्षुरे भगे। (३) भुजङ्गच्र्ये । { १) पुष्योपचन्द्रेषु च । • प्याराभेषु कामतिथिष । C दि ।

·नित्याचारपद्धतिः। १०५ तत्र इत्यस्पृश्यस्पर्शनेन सह पाठात् तहदशुद्ध्यर्थत्वं गम्यते । ग्रहणेऽपि । यदा, ग्रहण शावमाशौचं विमुक्तौ सौतिकं स्मृतम् । इत्यशौचवचनमस्ति तथापि, स्मार्तकम्मपरित्यागी राहोरन्यत्र सूतकात् । इति । स्नात्वा कम्माणि कुर्चीत शृतमन्नं विवर्जयेत् । इति च । तदशौचं तत्काल स्पष्टपक्वान्नाभोज्यतामात्रपरम् । अन्यथा, मूतके मृतके चैव न दोषो राहुदर्शने । तावदेव भवेत् शुद्धिर्यावन्मुक्तिन दृश्यते ॥ इत्यसङ्गतं स्यात् । तत्र दिवामैथुनायोनिमैथुनयोरनृतवदन इव न मानेन दुरितक्षयः किन्तु तत्र वक्ष्यमाणं प्रायश्चित्तम् । तत्र चण्डालादिपञ्चकस्पर्श शुनश्च स्पर्श हादशवारमृद्- ग्रहणमधिकम् । एवं चण्डालादिस्पर्शे "स्नात्वा पुनमनोर्जपः, महाव्याहृतिभिः सप्ताज्याहुतीर्जुयात्” इति तडुद्धिपूर्बकाभ्यास- विषयम्। एवं कायिकैमलैः सुराभिर्मद्यैर्वा चक्षुष्युपहते उपोष्य स्नात्वा पञ्चगव्येन दशनच्छदोपहतश्चेति । एवं-- ·नित्याचारपद्धतिः। स्वपाकं पतितं व्यङ्गमुन्मत्तं शववाहकम् । सूतिका सूयिकां नारौं रजसाभिपरिप्लुताम् । खकुक्कुटवराहांश्च ग्राम्यानशुद्धान् स्वयमप्येतान् शुद्धश्च यदि संस्पृशेत् विशुद्धयत्युपवासेन पुनः कच्छ्रेण चेत्यधिकम् । एवं, अनुगम्येच्छया प्रेतं ज्ञातिमज्ञातिमेव वा। सात्वा सचेलं स्पृष्ट्वाग्निं तं प्राश्य विशुद्धाति ॥ तथा, अनस्थिसञ्चिते 'विप्रे रौति यद्यप्यबान्धवः । तदा सात उपोष्थैव हितीयेऽहनि शुद्यति ॥ तत्र,-'शूद्रे तु विरात्रेण नात्वा शुद्धिमवाप्नुयादिति । चण्डालपतितौ चैव दूरतः परिवर्जयेत् । गोबालव्यजनादक सवासा जलमाविशेत् ॥ इति पठन्ति तस्य प्रामाण्यसन्देहेऽप्यविरोधादादरणीयम् । यत्तु,- युगं युगं इयञ्चैव त्रियुगञ्च चतुर्युगम् । चाण्डालसूतिकोदक्यापतितानामधःक्रमात् ॥ इत्यत्र तावद्देशपरिहारमावस्योक्तत्वात् तदपरिहारो न मान- निमित्तं किन्तु निषिद्धाचरणमात्रं स्यादिति । "देवद्रव्योप- जीविनः" अत्र देवानुपयुक्तदेवद्रव्यापहारिणो नतु परवेतना- (३) तत्मामाण्य ॥ (१) विप्रो । २) शूद्रेण त ।

·नित्याचारपद्धतिः ।
दानेन देवसेवकास्ते ते केवलं धमविक्रयिणः। न तेषां स्पर्शनं
माननिमित्तम् ।
देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थी वत्सरत्रयम् ।
असौ देवलको नाम हव्यकव्येषु गहितः ॥
स्पृष्ट्वा देवलकञ्चैव सवासा जलमाविशेत् ।
इति वाक्यमस्ति ।
तथा,
शैवान् पाशुपतान् स्पृष्ट्वा वैडालव्रतनास्तिकान् ।
विकम्मस्थान् दिजान् शूद्रान् सचेलो जलमाविशेत् ।
इति वाक्यदर्शनादेतेषामपि स्पर्शनं परिहरणीयम् । अत्र,--
सांख्यं योगं पञ्चरात्रं शैवं पाशपतं तथा।
अतिप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ।
इति योगियाज्ञवल्कयोक्तः ।
मात्ये च,-
सम्यक् तेन व्रतं चौर्णं दिव्यं पाशुपतं महत् ।
इत्यविमुक्तवासफलत्वेनोक्त:
मोक्षधर्मो च,-
उमापतिः खयं चक्रे शास्त्रं पाशुपतं महत् ।
इत्यभिधानाच।
कुम्भपुराण,-
अन्यानि चैव शास्त्राणि लोकसम्मोहनानि तु ।
वेदवादविरुदानि मयैव कथितानि वै ॥

·नित्याचारपद्धतिः। वामं पाशुपतं सौरं -- चैव भैरवम् । असेव्यमेतत्कथितं वेदवाह्यं तथेतरत् ॥ इति भगवदुक्तोर्वेदविरुद्धवामपाशुपतपरं तथा प्रायपाठात् । शैवादिच्छद्मरूपधारिणो वैडालवतिकान् स्पृष्ट्वेत्यर्थः, मार्जार- मूषिकयोश्चाभक्ष्यपञ्चनखत्वेन सामान्यत: स्पर्शस्याशुद्धिहेतुत्वप्राप्ती "मार्जारमूषिकच्छायासनशयनाम्बुविग्रुषो नित्यं मेध्याः” इति तदपवादे यत् पुनः, अभोज्यसूतिकाषण्टमार्जाराखुश्वकुक्कुटान् । संस्पृश्य शुद्धयति नानात्- इति विशेषवचनं तत्र मार्जारपदं "मार्जारश्चंक्रमे शुचिः" इत्यपवादविशेषणात् स्थिरस्थितमार्जारपरम् । आखुपदञ्च कुक्कुट- पदसमभिव्याहाराट् ग्राम्याखुपरम् । मेध्यवाक्यञ्चारण्याखुपरम् । रौद्रासुराभिचारिकपित्रयमन्त्राभ्युदोरणे, आत्मालम्भेऽशुभेक्षण, अधो वायुसमुत्सर्गे प्रहामेऽनृतभाषणे । मार्जारमूषिकस्पर्श आलष्टे क्रोधसम्भवे ॥ निमित्तेष्वेषु सर्वेषु कम्म कुर्खत्रपः स्पृशेत् ॥ इति । तेन च चंक्रममाणमार्जारारण्याखुस्पर्शयोरशुद्धाभावेऽपि कम्भाङ्गमस्पर्शनमुक्तम् । अनचाभक्ष्यपञ्चनखास्थिस्पर्शस्यैव खाननिमित्तकत्वोतर्गवा- द्यस्थां नाशुचित्वम्। अतएव दानधर्मे उक्तं,- - ·नित्याचारपद्धतिः। पयसा हविषा दधा शकता चणा तथा । अस्थिभिश्चोपकुर्वन्ति शृङ्गालश्च भारत ॥ एतेन गोचम्मणामपि नामेध्यत्वम् । यूपस्पशें च,- "यूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टमामुञ्चते यत् यूपमुपस्पृशेत् यज्ञस्य दुरिष्टमामुञ्चते तस्मात् यूपी नोपस्पृश्य" इति । अत्र, “इष्ट" इत्यपवर्गस्य वक्ता शब्दस्तेनापत एव यज्ञे यूपस्पर्शनं निषिद्धमिति भाष्यकार आह। वार्त्तिके तु, इष्ट- पदेन समाप्तिरुच्यते । न वा सोपपदस्त्वयं समुदायप्रसियापापवचन एव। समाप्ति- वचनत्वेऽप्यनूद्यमानविशेषणवादविवक्षित एव । तेन पुरुषः स्वच्छन्दं विहरन् कम्ममध्यगतो वा यदि कदाचिद् यूपमुपस्पृशेत् तत् प्रतिषियते “नोपस्पृशेत्” । इति । तीर्थ विवाह यात्रायां संग्रामे देशविप्लवे । नगरपामदाहे च स्पृष्टास्पृष्टं न दूष्यति ॥ स्पृष्टास्पृष्टमीषत्स्पृष्टम्। शिशोरभ्युक्षणं प्रोक्त बालस्याचमनं स्मृतम् । रजस्वलादिसंस्पर्श सातव्यन्तु कुमारकैः प्राक् चूड़ाकरणाद् बाल: प्रागनप्राशनात् शिशुः । कुमारस्तु स विज्ञेयो यावन्मौञ्जीनिबन्धनम् ॥ - १७ ·नित्याचारपतिः। विष्णालयसमोपस्थान् विष्णुसेवार्थमागतान् । चाण्डालपुकमान् वापि स्पृष्ट्वा न स्नानमाचरेत् ॥ इति च दृश्यते । एवमुक्तकल्पानामकेन सात्वा तीर्थजलमध्ये पादमेकं स्थले चापरं पादं कृत्वा हिराचामेत् । एतच्च नाप्सु सतः प्रक्षेपणं विद्यते उत्तीय॑ त्वाचामेदिति, अन्तरकं वहिरेकं कृत्वा पादमाचामेत्, मर्वत्र शुद्धो भवतीति चाप्रायत्यग्रहणार्थमुक्तमिति मलापकर्षण- मानेऽपि भवति । एवं मूतकाशौचादावपि । "अनाताशी मलं भुंक्तो” इति । वहन् कमण्डलुं रितामसात्वा चैव भोजमम् । दिवसक्षपणं कृत्वा अहोरात्रेण पूयते ॥ इत्यनातस्य भोजननिषेधादिना भोजननिमित्तकतया प्राप्त- ऽपि स्नान कर्त्तव्यम् । तच्च स्नानमदृष्टार्थत्वात् समन्चकं नैमि- त्तिकलाच सतर्पणं कार्यम् । एवं,---"अजपी पूयशोणितम्” इति वचमात् भोजननिमित्त- मेव गायत्रीजपोऽशौचेऽपि कार्यः । अत्र केचित्,-"मन्त्रवत् स्नानभोजन” इति माननिमित्त- तया विहितं मन्त्रवदाचमनं कुर्वन्ति तत्त्वयुक्तम् । वस्त्रपरि- वर्तनानन्तरमेव “आचान्तः पुनराचामेन्मन्ववत्” इति विधानात्। यत्त्वत्र, “स्नानभोजन" इत्युक्त तत्, पुत्वकाशौचा ।

·नित्याचारपद्धतिः। उपस्थानादिर्यस्तेषां मन्त्रवान् कीर्तितो विधिः । 'निवेदनान्तस्तत् मानमित्याहुब्रह्मवादिनः" इति स्नानशब्दपरिभाषितमाध्यानिककम्माङ्गत्वं यत् प्रकरण- प्राप्तं तदनुवादेन भोजनस्यैतबिमित्ततापरत्वं नतु स्नानस्यापि पृथक निमित्तत्वं तेनोचते येन सर्वमानानन्तरमात्र कर्तव्यता स्यात् । अतः स्नानशब्दवाचमाध्याङ्गिककन्तिर्गतसन्ध्यादावेव कर्त- व्यम् । भोजनमात्रे च । इति । अतएव कल्पतरौ तत्रवेतन वाक्यं लिखितमिति । दक्षिणावर्तशङ्खन तिलमिश्रोदकेन तु । उदके नाभिमात्रे तु यः कुर्यादभिधेचनम् ॥ प्राक् स्रोतसि वै नद्यां नरस्त्वेकाग्रमानमः । यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ इति । दक्षिणावर्त्तशटन पात्रे औदुम्बरे स्थितम् । उदकं यः प्रतीच्छेत शिरसा दृष्टमानसः ॥ तस्य जन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव शुद्धाति ॥ इति सम्भवे कर्त्तव्यम् । तथा,- शृङ्गोदकं गवां पुण्यं साधविनिमूदनम् । युद्धे भग्नन्तु यत् शृङ्गं दक्षिणं पतितं भुवि ॥ निर्मासं प्राप्य विधिवत् पूरयित्वा जलेन च । (१) निवेदनात् ततः स्नान ।।

·नित्याचारपद्धतिः ।
॥
स्नानं कृतन्तु मुनिभिर्देवैः सिद्धेस्तु सर्वदा ।
अलक्ष्मीनाशनं धन्यं सर्वसौभाग्यवर्जनम् ॥
तथा,
लाङ्कलेनोवृतं तोयं मूट्टि गृह्णाति यो नरः ।
सरित्खनुप्रयान्तीनां स पापेभ्यो विमुच्यते ॥
एवं,
स चैवावभृतस्नात: स च गङ्गाजलाग्नुतः ।
विष्णुपादोदकं कृत्वा शङ्ख यः नाति मानव: ॥
स्थानं नैवास्ति पापस्य देहिनां देहमध्यतः ।
सवाह्याभ्यन्तरं यस्य व्याप्तं पादोदकेन वै
सर्वमङ्गलमङ्गल्यं सर्वदुःखविनाशनम् ।
दुःखपनाशनं पुण्यं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥
विष्णोः पादोदकं मूट्टि कल्यमुत्थाय धारयेत् ।
तीर्थानां तत्र सर्वेषां सन्निधानं प्रकीर्तितम् ॥
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयन्त्रेषु दीक्षितः ।
शालग्रामशिलातोयै ोऽभिषेक समाचरेत् ॥
इत्यादि विहितञ्चेह कर्त्तव्यम् ।
अत्र मन्त्रं पठन्ति,-
कृष्ण कृष्ण महावाहो भक्तानामातिनाशन ।
सर्वपापप्रशमनं पादोदकं प्रयच्छ मे ॥
तत,
तुलसीदलमंयुक्तं तोयं गङ्गासमं विदुः ।

·नित्याचारपद्धतिः।
-
तुलसीदलसस्मित्रं यस्तोयं शिरसा वहेत् ।
सर्वतीर्थाभिषेकस्य तेन प्राप्तं फलं ध्रुवम् ॥
इत्युक्तं कार्यम् ।
नित्यं पादोदकं मूर्दा मया धायं प्रयत्नतः ।
इति वैष्णवधर्मानियमात् ।
अत्र पटादिरूपप्रतिमासु मुख्यैतत्यादोदकासम्भवे,-
शङ्खपात्रन्तु संक्षाल्य गन्धपुष्यं ततः क्षिपेत् ।
आपूर्य गन्धतोयेन पुनर्गन्धादिनार्चयेत् ॥
पिण्डिकोपरि देवस्य सविधाने निधापितम् ।
गङ्गादिसर्वतीर्थन्तु शङ्ख न्यस्य जपेदिदम् ॥
त्रिविक्रम क्रमाक्रान्तत्रैलोक्येखर केशव ।
त्वत्प्रसादादिदं तोयं पाद्यं तेऽस्तु नमो नमः ॥
इत्युक्ता प्रणिपत्याथ देवदेवं श्रियःपतिम् ।
शङ्ख व्यवस्थितं तोयं वैष्णवेभ्यो निवेदयेत् ॥
इत्येवं पञ्चरात्रोतविधिवतं पादोदकं ग्रहीयात् । तत्र,
पादोदकञ्च निर्माल्यं नैवेद्यञ्च विशेषतः ।
--
महाप्रसाद:-
इत्युक्तत्वात् पर्युषितमपि विष्णुपादोदकं ग्राह्यमेव । यत्तु,
एकरात्रोषितास्तास्तु त्यजेदापः समुद्धृताः ।
इत्युक्तम् । न तेनाप्यशुद्धिरुता। किन्तु,-
अक्षीणाश्चैव गोः पानादापः शुचिकराः स्मृताः ।
इति सामान्यतो यत् शुद्धिकरत्वं तत्रैव पर्युषितपयुंदासो
।

·नित्याचारपद्धतिः।
न कार्यान्तरे नापि यज्ञपात्रप्रोक्षणार्थजलवत् संस्कारविशेषा-
धानशुद्धिहेतुत्वेऽपि । एतेन,-
न नतोदकपुष्पाद्यैरचनं मानमिष्यते ।
इत्यनेनापि देवार्चनमानयोरेव पर्युषितजलनिषेधो न
माने। एतेन पर्युषितजलपानऽपि दोषाभावो दर्शित इति ।
ततः शिरशि जलापगमार्थं,-
राजहंसनिभं नाध्यमुष्णीषं शिथिलार्पितम् ।
जलक्षयनिमित्तं वै वेष्टयामास मूर्द्धनि ॥
इति लिङ्गात् वस्त्रमेकमगाढ़बन्धं वेष्टयेत् । तत्र नवे,
युवा सुवासाः परिवीत आगात्
स उ श्रेयान् भवति जायमानः ।
तं धीरासः कवय उन्नयन्ति
स्वाध्यो मनसा वेदयन्तः ॥
इति मन्त्रेण ग्रहणम् । यत्तु,
देवाः पिवन्ति शिरसो मुखस्य पितरस्तथा ।
वसवोऽपि च गन्धवा अधस्तात् सर्वजन्तवः ॥
इत्युक्त्या, "मातोऽङ्गानि वस्त्रेण पाणिना वा न मार्जयेत्”
इति वचनाञ्च शिरोव्यतिरिक्तभ्योऽङ्गेभ्यो न तोयं मार्जयेत् ।
यत्तु-
स्नातो नाङ्गानि निर्मूज्यात् नानशाट्या न पाणिना।
इति विशेषवचनम् । तस्य प्रामाण्येऽपि "स्नात्वा न गात्रमव.
मृज्यात्" इत्यविशेषेण नानाङ्गतया निषेधात् ।
-

·नित्याचारपद्धतिः। - - ॥ स्पष्टस्य तु विधेर्नान्यैरुपसंहारसम्भवः । इति न्यायात् दोषातिशयार्थमेव तद्भवेत् । तथाचाहः, हस्तेन मार्जिते गात्रे मानवस्त्रेण मार्जिते । शुनोच्छिष्टं भवेद् गानं पुनः स्नानेन शुद्धति ॥ इति । तेन वस्त्रान्तरेण मार्जने मानवैगुण्यं स्याबाधमः । ततो धौते सदश शुक्ले,- रेणवः शुचयः सबै वायुना समुदीरिताः । अन्यत्र रजसो भाजाम्- इति वचनात् अरजस्के वाससी परिदध्यात् । तत्राधोवस्त्रम्,- वामे पृष्टे तथा नाभौ कक्षत्रयमुदाहृतम् । एभिः कक्षः परीधत्ते यो विप्रः स शुचिः स्मृतः ॥ अन्यथा नग्न एव स्यात्- इति वाक्यदर्शनात् समाचाराच्च वेष्टितवस्त्रस्य प्रत्यक् प्रान्तं पृष्ठे प्राक प्रान्तं वामकट्यां मध्यञ्च नाभ्यां, वस्त्रदेहान्तराले प्रवे- शयेत् । नतु वेष्टितवस्त्रस्यैव वाह्येऽवगृहेत । एतदेवोक्तम्, परिधानाद् वहिः कक्षा निबद्धा ह्यासुरीभवेत् । इति । एतेन कक्षायाः परिधानवहिर्भावमात्रे निषेधादेकदेशान्त:- प्रवेशेनैकदेशवहिर्भावोऽपि निषिद्ध एव। पूर्बपरिहितं वासः प्रक्षाल्यैव परिदध्यात् । एतच्च “नाक्षालितं 'पूर्बपरिहितं वासो विध्यात्" इति गृहस्थधर्मप्रकरणानातं यत् तत्रैव वस्त्रदय- (१) पूर्वतं ।

·नित्याचारपद्धतिः। धारणं विहितं प्रकरणात् तदङ्गमेव । अन्यथा फलकल्पनागौर- वापत्तेः। तेन गावावरणाद्यर्थे वस्त्रान्तरेणायं नियमः । तैलानां सर्वेषामापो मृदरिष्टकमुदविवसर्षपकल्कचारगोमूत्रगोमयादीनि शौचद्रव्याणि । अहतानां प्रोक्षणमित्येके । अनाद्भिर्मुदादीना- मेकेन युक्ताभिः शुद्धिरित्यर्थः । नोत्तराधोवाससो विपर्यासं कुर्यात् न रात्रिवासो दिवा परिदध्यात्। अधोवस्त्रमधोनाभ्यु- परि जान्वाच्छादयित्रिति नातो न्यूनम्। अधिकाच्छादने- ऽप्येतदविरोधात् किञ्चिदाधिक्येऽपि न दोषः । केवलं "न रतमुल्वणं वासो विध्यात्" इत्युल्वणं निषिद्धम् । उत्तरवस्त्रञ्च समाख्ययोत्तरागाच्छादकम् । तदेकदेशाच्छादनेऽपि तत्वसिद्धे- विदेतदधिकाच्छादनं तावद् गुणविशेषात् फलाधिक्यम् । अतो “यज्ञोपवीती विवस्त्र' इति सामान्यत उक्तोऽपि,- देवागारे तथा श्राद्धे गवां गोठे तथाध्वरे । सध्ययोरुभयोः साधुसङ्गमे गुरुसन्निधौ ॥ अन्यागारे विवाहे च स्वाध्याये भोजने तथा । उद्धरेद्दक्षिणं पाणिम्-- इति विशेषोक्तरेष्वेव यज्ञोपवीतवत् धार्यम् । अन्यदात्व- नियमः। नचैतद् विशेषवचनं शीतवारणार्थवस्त्रान्तरपरम् । अस्य दृष्टमानार्थत्वेन (क) तदपेक्षितविधानसम्भवे चानपेक्षित- विधानानुपपत्तेः । केवलमाचमने "शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा” इति (क) अब पुस्तकान्तरे,-'नियमानपेच्यत्वात् । उत्तरवस्त्रस्य त्वदृष्टार्थत्वेन" इत्यधिकः पाठो दृश्यते ।

·नत्याचारपद्धतिः। कण्ठावरणनिषेधाद 'वस्त्रान्तरितमपि दक्षिणं वाहुमुद्धृत्यैव धार्य्यम् । उभयताप्युद्धृतं निषिदमेव । सति सम्भवे न जीर्ण- मलवदित्यत्रापकष्टपरिभुक्तं निर्निक्तमपि वर्जयेत् । असम्भव तदुपादाने न दोषः । तथा सवरागान् वाससि वर्जयेत् कृष्णच स्वाभाविकम् । तत्र नीलोरक्तं सर्वथा हेयमेव । तथा, कम्बले पट्टवस्त्रे च नौलौरागो न दृष्यति । इति पठन्ति । एवं नीलीवस्त्रस्यास्पृश्यत्वोत्यभावात् स्पर्शन- मात्रे न दोषः। अत्र पठन्ति,- नीलोरक्त परीधाय भुक्त्वा स्नानाईकस्तथा । त्रिरात्रन्तु व्रतं कुर्याच्छित्वा गुल्मान् लता अपि । अत्र, - नौलोरक्तं यदा वस्त्रं ब्राह्मणोऽङ्गेषु धारयेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्धाति ॥ इत्यभिधानात् । ततः,- स्त्रीणां क्रीड़ार्थसम्भोगे शयनीये तथैव च । स्त्रीता शयने नीली ब्राह्मणस्य न दूष्यति ॥ नृपस्य वृद्धी वैश्यस्य पर्ववर्ज विधारणम्" इति क्वचित् । . (३) तत्व। वस्त्रान्तरमपि । दित्यन्नापकृष्टं । (२) ·नित्याचारपद्धतिः। नग्नः कौषयवासा: स्यात् नग्नः कौपीनवानपि । नग्नो मलिनवासा: स्यात् नग्नश्चाईपटस्तथा ॥ अकक्षोऽनुत्तरीयश्च नग्नो वयो विवस्त्रवत् ॥ तथा, खयं धौतेत कर्तव्याः क्रिया धर्मविपश्चिता। न निजकधीतेन नाहतेन कदाचन ॥ अत्र कारुहस्तः सदाशुचि'रित्यपवादार्थं न निर्णेजकैनेति । एतत् प्रामाण्यञ्च रजकधौतगईभारूढ़वस्त्रपरिधानमिति दुरा. चारमध्ये गणनात् भट्टपादैरनादृतम् । उत्तरवस्त्रासम्भवे अधो- वस्त्रस्यैकदेशेन नोत्तराङ्गमाच्छादयेत् । अधोनीवीतस्त्वेकवस्त्र इत्यापस्तम्बेनैक-वस्त्रोऽप्यधो-वस्त्रस्यैकदेशेनाधो-नीवीत उत्तराङ्गं नाच्छादयेदिति निषेधात्। यत्तु,-"एकञ्चेत् पूर्बस्यैवोत्तरं वस्त्रेण प्रच्छादयौत" इति गृह्यवचनं तत् शिरोवेष्टनादिवत् समावर्तनकन्तिर्गतोत्तरागाच्छादनकर्म नतु कर्मान्तराङ्ग- हिवस्त्रत्वार्थम् । तेन वस्त्रासम्भवे वस्त्रप्रतिनिधिरूपेण क्षीमाजि- नादिनैव हिवस्त्रत्वं सम्पादयेत् । नित्यमुत्तरं वास: कार्यमपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थ इति विहितं तत् सूत्रम् । यज्ञोपवीते हे धायें श्रौत स्मार्तं च कर्मणि । हतीयञ्चोत्तरीयार्थे वस्त्रालाभे तदिष्यते ॥ इति वाक्यदर्शनादविरोधाच्च यज्ञोपवीतलक्षणोपेतं विभू- (१) . रित्येतदपवादार्थ निर्नेजकधौतेनेति । श्रौतस्मात्तेध कर्मसु । ० ·मित्याचारपद्धतिः। १३६. यात् । तस्य यज्ञोपवीतत्वात्यागेनैव वस्त्रकार्यकारित्वात् यूप- कार्यकारिणि परिधौ परिधिमन्त्रवद् यज्ञोपवीतमन्त्र एव भवति न वस्त्रमन्त्रः । तस्मिन् धृतेऽपि होमादिषु वस्त्रमवश्यं धार्यम् । होमदेवार्चनाद्यासु क्रियास्वाचमने तथा । नैकवस्त्रः प्रवर्तत दिजो वाचनिके जपे ॥ इति । न भार्यादर्शनेऽनीयात्रैकवासा न संस्थितः । इति विशेषोक्तरेतेषु काङ्गतया वस्त्र धार्यम् । तदभावे तु तकर्मवैगुण्यम् । सूत्रादि तु पुरुषार्थनित्यधार्थविषयम् । तस्य वस्त्र कार्यकारित्वेऽपि वस्त्रत्वाभावात् स्नानकालेऽपि स्थितेऽस्मिन् वस्त्रेऽपि गृहीते "न वासोभि"रिति निषेधानवकाशः। कुतो जपादिकाले उभयधारणे दोषसम्भावनापि । तत्र वासोभिरिति बहुत्वस्यैव निषेधात् सामान्यतः प्राप्ते विवस्त्रस्यानिषेध इति कैश्चिदुक्तम् । “बद्धशिखो यज्ञोपवीती" त्यस्मिन् मानसूत्रे नित्य- प्राप्तयज्ञोपवीतग्रहण मुत्तरवस्त्रनिवृत्त्यर्थम् । अतएव "निष्पीडा मानवस्त्र"मित्येकवचनम् । याज्ञवल्को “निष्योद्य मानवस्त्र' मिति, "तावन पौड़येद् वस्त्रं येन सातो 'न वोदकम् ।" इति व्याख्यातम् । तत्र, नग्नः कोपोनवासा वा दिवामाः साति यो दिजः । वृथा स्नानफलं तस्य निराशा: पिटदेवताः ॥ (३) नचोदके। (१) अखिन् । (२) , मुत्तरीयवा | ·१४० नित्याचारपद्धतिः। -- इति च वाक्यं दृश्यते । अत्र सूत्रमात्रधारणे उभयाविरोध इति। नूतनञ्चेदधोवस्त्रम्,–“परिधास्ये यशो धास्ये दीर्घायुष्ट्वाय जरदष्टिरस्मे शतञ्च जीवामि शरदः सुवी रायस्योषमभिसंव्ययिथे" इति मन्त्रेण परिदध्यात्। जरामश्रुत इति जरदष्टि र्दीर्घजीवी। अस्मे इत्यत्र छान्दसमेत्वं । उत्तरवस्त्रञ्च,-यशसा मा द्यावा- पृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती। यशो भगश्च माऽविदद् यशो मा प्रतिपद्यतामिति,- धानानुराधवसुपुष्यविशाखहस्ता- चिवोत्तराखिपवनादितिरेवतीषु । जन्मजीवबुधशुक्रदिनोत्सवादी धायं 'नवाबरमधीखरविप्रतुष्ट्यौ ॥ “वस्त्रलाभो धनहानिर्वस्त्रदाहो 'धनप्राप्तिर्मूषिकभयं मृत्युः पुत्राप्तिधनाप्तिविलोपो मृत्यु भयं धनं कर्मसिद्धिः शुभं सुभोज्यं जनप्रियत्वं सुहृयोगो वस्त्रक्षयो जलप्मुती रोगो मिष्टान्न नयनामयो धान्यं विषभयं जलभयं 'पुत्रलाभो रत्नलाभः” इत्यखि- न्यादिषु नववस्त्रभोगफलानि । अत्र रजकाबलिप्तवास:परिधानसमाचारः “अभोज्यसूतिका- घण्ट” इत्यादिना अभोज्यस्पर्शस्य माननिमित्तत्वाभिधानाद रजकात्रस्याभोज्यत्वाद् दुराचार एव । अथ,- - . (8) मृष्टमवं (२) ० नांशुक | धनानि । महद्भयं धनागमः । (५) सुतलाभः । (३) . (६) ० रजकानमराडवासः ।

·नित्याचारपद्धतिः। १४१ पलाण्डुलशुनस्परों स्नात्वा नतं समाचरेत् । इत्यादिभिरभोज्य विशेषाणामस्पृश्यत्वाभिधानात् सामान्यविधिरस्पृष्टः संहियेत विशेषतः । इति न्यायात् पलाण्डादिपरमेव तत्राभोज्यपदम् । शूद्रावस्य पुनविशेषतोऽस्पृश्यत्ववचनाभावान वाचनिकमस्पृश्यत्वं किन्तु समाचारप्रमाणकमेव । समाचारश्च यथादर्शनमेव प्रमाणम् । 'तत्र यदि वस्त्रलिप्तव्यतिरिक्तशूद्रावस्पर्शन एव साधूनां विगानं वस्त्रलिप्तमण्डे त्वविगानं तदा अभोज्यस्यापि तस्य अलावादिवत्रा- स्पृश्यता । अन्यथा पर्युषितखकीयभक्तादेरपि अभोज्यत्वादस्पृश्यत्वं स्यात् । अथ तत्र न स्वाभाविकमभक्ष्यत्वं किन्तु औपाधिकम् । एवं तर्हि अस्यापि शूद्रादिसम्बन्धोपाधिकमेवाभच्यत्वं न स्वाभा- विकमिति कथमस्पृश्यता स्यात्। किञ्चानौपाधिकाभक्ष्येष्वलावु- शोभाञ्जनादिष्वस्पृश्यत्वसमाचार इति नाभोज्यमावस्यास्पृश्यतेति । तथापि मूत्रपुरीषलेपानवलेपानुच्छिष्टलेपान् रेतसश्च ये लेपा- स्तान् प्रक्षाल्य मृदाचाचम्य प्रयती भवतीत्यापस्तम्बवचनात् स्वस्य ब्राह्मणस्याबलेपेऽप्यप्रायत्यं किमुत रजकाबलेप इति । वस्त्रस्य कोणेषु वसन्ति देवा नरास्त्वमीषान्तु दशान्तमध्ये । शेषास्त्रयथान निशाचरांशास्तथैव शय्यासनपादुकेषु ॥ रुग् राक्षसांशेष्वथवापि मृत्यु: पुंजन्म तेजश्च मनुष्यभागे। (१) तत्र हि वस्त्रलिप्तमण्डव्यतिरिक्त । (२) वस्त्रमगडे त्यविगानं . ।

·१४२
नित्याचारपद्धतिः।
भागऽमरणामपि भोगद्धिः
प्रान्तेषु सर्वत्र वदन्त्यनिष्टम् ॥
लिप्ते मसौगोमयकद्दमादौ
च्छिन्ने प्रदग्धे स्फुटिते च विद्यात् ।
पुष्टं नवेऽल्पाल्पतरञ्च भुक्ती
पापं शुभं चाधिकमुत्तरोये ॥
नववस्त्रे यथोक्तं स्यात् फलं जीर्णे तु नेष्यते ।
विलक्षणं त्यजेद वस्त्रं कृत्वा देवहिजार्चनम् ॥
जपहोमोपवासांश्च तथा नाप्नोति किल्विषम् ॥
अन्यच्च पठन्ति,-
अग्निदग्धन्तु यद् वस्त्रं मूषिकेण 'तु खादितम् ।
सद् वस्त्रं त्रिगुणीतत्य पूर्वाग्रेण तु धारयेत् ॥
मध्यस्थाने भवेन्मृत्युरेन्द्र ऐखर्यमेव च ।
आग्नेयेऽग्निभयं विन्द्यात् याम्ये बन्धुविनाशनम् ॥
नैऋत्यां पुत्रलाभञ्च धनलाभञ्च वारुणे ।
वायव्ये रोगबाहुल्यं धनहानिईनाधिपे ॥
ऐशान्ये सर्वकामाप्तिः- इति ।
एवं वस्त्र परिधाय मृभिरभिरुरू जो पादौ हस्ती च
प्रक्षालयेत्। ततः प्रक्षालयेत् पादौ मुत्तोयेनेति ।
(१)
(१) ऐशाने ।
(३) ततो मृझिरद्भिरक।

·नित्याचारपद्धतिः १४३ स्नात्वा संग्टह्य वासोऽन्यज्जङ्घ संशोधयेन्मृदा। प्रक्षाल्योरू मृदद्भिश्च हस्तौ प्रक्षालयेत् तथा ॥ इति,- इति वचनात् स्नानाङ्गमिदम् । तेन मनानेषु भवति । तथाप्यपवित्रीकते तु कौपीनच्युतवारिणत्यनेन तत्परोचनार्थेनाप्य- प्रसिद्ध कोपीनवारिणोऽपवित्रत्वमुच्यते । तेनान्यत्रापि तद्योगे क्षालनं प्राप्तम् । अतएवावश्यकशौचा'नन्तरे परिहितवस्त्रे कौपीनवारियोगस्यावश्यकत्वात् वस्त्रपरिवर्तनसमाचारः। तत उष्णीषमपहृत्य कङ्कतादिना केशान् संस्कृत्य बड्डा दिराचामेत् । अत्र वारुणनाने रोगादिजीर्णानां निषेधवाक्यस्य दृष्टे सत्यदृष्ट- कल्पनानुपपत्ते नधिकारार्थत्वमिति । व्याधिभियादेतद् कुर्वतां येषाञ्च वृयादिना कालाल्पत्वेन वा जलाद्यसम्भवाद् वारुणस्नानासम्भवस्तेषाञ्च तत् कार्ये मन्त्रस्नानादयो विहिताः । ते च रात्री लालावेदादिरूपलेपप्रायत्याभावे तन्मात्रं कुर्युः । अप्रायत्येत्वशिरस्कानक्षालनमात्रं न मन्त्रस्नानानि । "अशिरस्कं भवेत् सान"मित्यत्रापि स्नानपदप्रयोगेण स्नान कार्यकारित्वसिद्धेः। एवम्, नाभेरधः प्रविश्यासु कटिं प्रक्षाल्य मृज्जलैः । जलाई'कर्पटेनाङ्गशोधनं कापिलं स्मृतम् । इति वाक्यदर्शनादेवं वा कुयात् । तत्राप्यसामर्थ्य आ ण • नन्तरोपहितवस्ने । कर्पटेर्नाङ्ग । .

·१४४ नित्याचारपद्धतिः। वाससा सर्वाङ्गप्रोब्छनं कृत्वा पश्चान्मन्त्रस्नानादि कुर्यु: । तत्र, यत् अनवच्छिन्नचिन्मात्ररूपस्यानिराकारस्य, तत्राप्यसामर्थ्य साकारस्य विणोश्चिन्तनं, मानसं स्नानम् । 'अत्र सामर्थ्य तदेवान्यत: प्रवरं कार्यम् । तत्रैवं पठन्ति, खस्थितं पुण्डरीकाक्षं मन्त्रमूत्तिं प्रभुं स्मरेत् । तत्यादोदकजां धारां निपतन्तौं स्वमूनि ॥ चिन्तयेद् ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तों स्वकां तनुम् । तथा संक्षालयेत् सर्वमन्तर्देहगतं मलम् । तत्क्षणाद् विरजो मन्त्री जायते स्फटिकोपमः । इदं स्नानवरं मन्त्रस्नानाच्छतगुणं स्मृतम् ॥ इति । चाण्डालादिस्पर्शाप्रायत्ये तु समर्थस्य वारुणमानमेव । अस- मर्थस्तु अप्रायत्यनिवृत्त्यर्थमन्येन केनचित् तूष्णीमवगाध दशकत्व- स्पृष्ट आचम्य प्रातःस्नानार्थ मन्त्रस्नानादेवं कुयात् । आतुरं सानसम्प्राप्तं दशकत्वो ह्यनातुरः । स्नात्वा स्नात्वा स्पृशेत् तन्तु ततः शुद्धयत् स आतुरः । इति आतुरस्नानम् । शुदिति वाक्यशेषादशुचिनिमित्तं तूष्णी- मवगाहनम् । अत्र सात्वा सात्वा इति विहितं स्नानं प्रकारा- काइमेकवाक्योपात्ततयाऽत्यन्तसविहितस्यैव प्रकारं गृहाति। तस्य मानसनानसामर्थ्य पुनस्तथैवामध्यलेपव्यतिरितसर्वप्रकारा- प्रायत्यनिहत्तिसिद्देस्तन्मात्रकते नान्यापेक्षा। मन्वनानञ्च प्रयतो •क्षिप्रं । (१) तवा (२) सर्शजापायत्वे । (३) (४) ग्टहातीति।

·नित्याचारपद्धतिः। १४५ ऽभिषिक्तः प्रक्षालितपाणिपादोऽप आचम्य “अग्निश्च मा मन्यु श्चे"ति सायमपः पीत्वा, “मूर्य्यश्च मा मन्युश्थ, इति प्रातः सवित्रेण पाणिना सुरभिमत्या, अवि, गाभि, वारुणी भि, हिरण्यवर्णाभि:, पावमानीभि, र्व्याहृतिभिरन्यैश्च पवित्ररात्मानं प्रोक्ष्य प्रयतो भवतीत्येतेन आचमनमभक्षणं मार्जनञ्चेति बौधा- यनेनोक्तम् । तत्र मार्जने -सुरभिमत्यादीनां तदुक्तानां “शन आप” इत्यादिभिर्याज्ञवल्कयोतानामदृष्टार्थत्वात् समुच्चयः । अत- एव कल्पतरौ,-एतच, अग्निश्च मा, इत्यादि “पवित्रै"रित्यन्तं, योगियाज्ञवल्कीयञ्च “शन्न आप" इत्यादि, प्रयतस्यैव स्नान- कर्माङ्गमिति समुच्चय उक्तस्तथापि स्मृतिशास्त्रे विकल्पस्त्विति न्यायादेकनान्यसमुच्चयस्य वैकल्पिकत्वादेकोतानामनुष्ठानेऽप्य- विरोधः । तेन पादौ प्रक्षाल्याचम्य प्रात:--"सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युक्तेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्तां यद् रात्रया पापमकार्ष मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्यामुदरेण शिश्ना अहस्तदवलुम्पतु यत्किञ्चिहुरितं मयि इदमहमाप अमृतयोनौ सूर्य ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा” इत्यप: पोवा हिराचम्य सुरभिमत्यादिभिरेव, वा "शन्न आपो धन्वन्याः समन: मन्तु नूप्याः शत्रः समुद्रिया समनः सन्तु कूप्याः” इति, “द्रुपदादिव” इत्युक्, "आपो हिष्ठा" इति ऋक्, “अघमर्षणमूक्तं च” इत्येतैरेव मिलितैरेव वा मार्जनानि कुर्यात् । “सुरभिमती, दधिक्राव" इत्युक, वारुण्यः वरुणदैवत ऋक्वयं, हिरण्यवर्णाश्चतस्र उक्ताः, "पावमान्यः पवमानः" इत्याद्यं सूक्तं तैत्तिरीयाणाम् । अस्माकं आप: १८ ·a. नित्याचारपद्धतिः। पुनराद्यास्तु ऋचो नव । अत्र पवित्ररित्यनेन "शत्र प्रापः, द्रुपदा, ऋतञ्च,” इत्येतेषां ग्रहणमत्रैव 'सर्वसङ्घहात् नान्यो मिलितपक्षः पक्षद्वयमेव । एतद् बौधायनोक्तं मन्त्रेण नानम् । सर्वकम्मणाञ्चारम्भ इत्यनेन यत् सातोऽधिकारी भवतीति तन्त्रेण सर्च दिनक्कत्यार्थ प्रातःस्नानमुक्तम् । तदशक्तौ तदनुकल्प- रूपन्विदं न तथा, किन्तु प्रतिकर्मावर्तनीयमित्युक्तम् । प्राक् सध्योपासनकालाचेति पृथगभिधानात् कृतप्रातःमानेनापि सायंसन्ध्यारम्भे कार्यामिति । अथवा “शन आपः, द्रुपदा, आपो हिष्ठा" इति त्रिभिमन्त्रैर्मार्जनवयं कृत्वा प्राणवायोः पूरणं यथा- शक्तिधारणरचनानि अघमर्षणसूत्रमभ्यसन् कुर्यादिति मात्रम् । तथा गङ्गातीरादिमृत्तिकालेपनं भौमसानम् । तथा भस्म- लेपनमाग्नेयम् । गोखुरोडूतरजोग्रहणं वायव्यम् । सातपदृष्ट्यु- टकग्रहणं दिव्यम् । अत्र “एतैस्तु मन्त्रतः सात्वा" इति सामान्योतमन्त्राः। आग्नेयमग्निलिङ्गेन मन्त्रेण मानमाचरेत् । वायव्यं वायुलिङ्गेन, दिव्यं सौरेण सर्वदा ॥ इति वाक्यदर्शनादेवं ग्राह्यम् । भौमत्राने च मृदालम्भनमन्त्र एव लैङ्गे, अनेनैव वराहेण उद्धृतासि वरप्रदे । कृष्णेणालिष्टकार्येण शतहस्तेन विष्णुना है (2) सबं ग्टहीतम्। (१! मन्त्रस्नानम्। (३) पृथविधानात् । (8) भौम नानम् ।

·नित्याचारपद्धतिः।
१४०
धरणि त्वं महाभागे भूमिस्त्वं धेनुरव्यये ।
लोकानां धरणि त्वं हि मृत्तिके हन पातकम् ॥
मनसा कम्मणा वाचा वरदे वारिजेक्षणे ।
त्वया हतेन पापेन जीवामस्त्वत्प्रसादतः ॥
वराहदंष्ट्राभित्राया धराया मृत्तिका दिजः ।
मन्त्रेणानेन यो विभ्रत् मूड़ि पापात् प्रमुच्यते ॥
आयुष्मान् धनवान् धन्यः पुत्रपौत्र प्रतिष्ठितः ।
क्रमाद् भुवि दिवं प्राप्य कम्पान्ते मोदते सुरैः ॥
इति मृदालम्भनमन्त्रः। एतानि नित्यस्नानानुकल्पतया
विहितानि । नान्यत्र । सानशब्दस्यात्र गौणत्वात्। अतश्चारब्धे
कार्तिकमासादिखाने व्याध्यादिना असामर्थ्य धर्मप्रतिरूपेण
पुत्रादिना धर्मक्रियारूपेण मूल्यदानपूर्बकमन्येन वा कारयेत्
नान्यथा तसिद्धिः । ततः,-
नातस्य वर्णकं हृद्यं नित्यं दद्याद् विशाम्पते ।
इति सामान्यतो विशेषतश्च ।
अशुचिर्वाप्यनाचारः पापं वा यदि चिन्तयेत् ।
"शुद्ध एव भवेत्रित्य मूईपुण्डाशितो नरः ॥
जईपुण्डाशितो नित्यं विष्णुलोके महीयते ।
यच्छरीरं गनुष्याणामूर्खपण्ड विनाकृतम् ।
द्रष्टव्यं नैव यत्किञ्चित् श्मशानसदृशं हि तत् ॥
(१) धेनुस्त्वं भूमिरव्यये ।
• बलवान् ।
(३) धर्म पतियहरूपेण ।
(8) शचिरेव ।

·१४८ नित्याचारपद्धतिः। নথ इति वाक्यदर्शनात् यज्ञोपवीतवत् नित्यं धाय॑म् । समाचाराच्च तिलकानि । उत्तमो मध्यमी होनश्चतुस्त्रियङ्गुलैः क्रमात् । 'दण्ड दीपाकृतं वापि वेणुपत्राङ्कितं तथा ॥ पद्मस्य मुकुलाकारं कुमुदस्योत्पलस्य च । ललाटे दण्डवत् कुर्यात् हृदये कमलाल तिम् ॥ वेणुपत्राकतिं वाह्रोः कुर्यादन्यत्र दीपवत् । इत्याकाराणि । ललाटे केशवं विन्दद्यात् नारायणमथोदरे । माधवं हृदये चैव गोविन्दं कण्ठकूपके ॥ उदरे दक्षिण पार्व विष्णवे नम उच्यते । तत्पाखें वाहुमूले तु स्मरेद् वै मधुसूदनम् ॥ त्रिविक्रम कण्ठपार्वे वाम कुक्षौ तु वामनम् । श्रीधरं वाहुके वामे हृषीकेशन्तु कण्ठके ॥ पृष्ठतः पद्मनाभन्तु दामोदरं ककुद्मनि । लक्ष्मों वक्षस्थले देवौं वासुदेवञ्च मूईनि ॥ नामाणि हादशैतानि नमस्कारयुतानि च । प्रयुञ्जीत हरिं ध्यात्वा वासुदेवेति मूईनि ॥ इत्येवं विहितस्थानमन्त्राणि । गगातीरमृद्गोपीचन्दन- तुलसीकाष्ठचन्दनादीनामन्यतमन, (३) विहितमन्त्राणि स्थानानि । (१) वर्तिदीपा । (२) वेणपत्राति तथा ।

·नित्याचारपद्धतिः ।
..
४६.
-
'मुमुक्षुः सर्वदा कुर्यात् प्रदेशिन्या यथाक्रमम् ।
सर्वान् कामानभिलषन् मदानामिकया बुधः ॥
तथा,-
गङ्गातीरमृदा चैव सावा कुयाल्ललामकम् ।
ललाटे वासुदेवाख्यं कण्ठे श्रीपुरुषोत्तमम् ॥
नाभौ नारायणं स्मृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
इति विहितं तिलकवयमेव वा कुर्यात् ।
चन्दनेन मृदा वापि कुर्यात् पञ्च ललामकम् ।
ललाटकण्ठहृवाह्वोः सर्व कल्मषनाशनम् ॥
ललाटे वासुदेवाख्य कण्ठे विष्णुमथाव्ययम् ।
प्रद्युम्नच्चानिरुद्धञ्च वाह्वो हैदि तथाच्युतम्
इत्यपि क्वचिदस्ति ।
अत्र हरेः पादाकतिमात्मनो हिताय मध्येच्छिद्रमूईपुण्ड्र
यो धारयति स सर्वस्याभयो भवति पुण्यवान् मुक्तिभाग
भवतीति श्रुतिरित्याहुः । तथा,
पादाकृतिं हरेः पुण्ड्र धारयेच्छिद्रसंयुतम् ।
स याति वैष्णवं स्थानं यन्तैरपि सुदुर्लभम् ॥
नासिकामूलमारभ्य केशान्तं धारयेट् बुधः ।
मध्ये च्छिद्रं तत्र कवा वैष्णवो विष्णुलोकभाक् ॥
मध्येच्छिद्रन्तु वै कुर्य्याद वैष्णवस्तु विशेषतः ।
॥
(२) किल्विष
(१) मुमुक्षुस्तु सदा कुर्यात् ।
• मलयाश्रयो ।

·नित्याचारपद्धतिः। इत्याद्युक्ताकाराम्तु गोदोहनवत् फलविशेषार्था एव । दीप- शिखाद्याकारास्तु चमसववित्याः। तत्रापि नासिकामूलमिति ललाटमात्रे सच्छिद्रपादाकारोऽन्यत्र दीपशिखाकार एव । जईपुण्डस्य मध्ये तु दिव्यञ्चूर्णन्तु धारयेत् । श्रीकर विजयं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ विष्णुगावच्युतञ्चूर्णं धृतं पापविनाशनम् । तथा, सितेन भस्मना कुर्यात् त्रिसन्ध्यं यस्त्रिपुण्डकम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेन सह मोदते ॥ कृतं स्यादकृतं तेन दानमस्याकृतं भवेत् । अधीतमनधीतच त्रिपुण्डं यो न धारयेत् ॥ अत्र च नित्यतया पूबीहूकाले विहितं निम्मलदर्पणतले मुखावलोकनं कुर्य्यात् दृष्टोपयोगात्, दर्पण मुखमालोक्य कुर्यात् तिलकधारणम् । इति वाक्यदर्शनाच। तच्च दन्तप्रक्षालनादीनि नित्यानीति गृह्यवचनात् । “रोचिष्णुरसि” इति मन्त्रेण । उदके न मुखं पश्येत् । अज्ञानाद्दर्शने,-"मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणः सुक्कत्यमस्तु” इति जपेत् । बृहदारण्यके,-"तदभिमन्वयीत" इत्युक्तम् । तत्राभिमुख्येनोदकं पश्यन् मन्त्रं पठेत् । आत्मान- मित्यभिधानात् सर्वशरीरदर्शन एवेदमिति व्याख्यातम् । द्रव्यान्तरेण तिलकधारणेऽपि गोपीचन्दनं ललाटे प्रयत्नेन धार्यम् ।

·नित्याचारपद्धतिः। १५५ यो मृत्तिका हारवतीसमुद्भवां करे समादाय ललाटपूटके' । करोति नित्यं तनुशुदिहतोः क्रियाफलं कोटिगुणं सदा भवेत् ॥ क्रियाविहीनं यदि मन्ववर्जितं श्रद्धाविहीनं यदि कालवर्जितम् । कृत्वा ललाटे यदि गोपीचन्दनं करोति तत् कर्म सदाक्षयं बुधः ॥ इत्यादिवाक्यात् । एवम्,- जागवीतीरसम्भूतां मृदं मूडा विभर्ति यः । विभर्ति रूपं सोऽकस्य तमोनाशाय केवलम् ॥ हरेः पादोककं मूर्डि तुलसी तच्छिरोद्भवा । तन्मृदा रचितं पुण्ड ललाटे सर्वसिद्धिदम् ॥ सन्मूलमृत्तिका यो वै धारयेमूट्टि मस्तके । तस्य तुष्टो वरान् कामान् स ददाति जनाईनः ॥ वैष्णवेन तु तुलसीकाष्ठसम्भूतचन्दनेन विलेपनं करिष्यामीति प्रतिज्ञातत्वात् तदपि धाय॑म् । एवम्,- चन्दनं धूपशेषश्च सर्वपापापहारकः । इति वचनाद् विष्णुपद्युक्तं चन्दनं तडूपोपयुक्ताग्निभस्म तच्च धार्यम्। यदि सौकार्थमेतत् सर्वमेकीकृत्य तिलकादि कुर्यात्र कश्चिद् विरोधः । तन्त्रेण सर्वधारणफलानि तिलक- . पट्टके । (क) . विष्णूपयुक्तचन्दनं ।

·नित्याचारपद्धतिः। . - कार्यञ्च तदा स्यादेव। नह्यत्र “व्रीहिभिर्यजेत" इतिवत् हादश तिलकं प्रति साधननियमोऽस्ति । येन तत्र,- नैव व्रीहिभिरिष्टं स्याद् यवैर्वापि यथाश्रुतैः । मिश्रा यजमानस्य- इति दोषः स्यात् । किन्तु तन्त्रेण फलसिद्धार्थमेवैषामकेन कार्यम् । धारणानाञ्च भित्रफलत्वान समुच्चयविरोधः । किञ्चात्र न व्रीह्यादिसाध्यपुरोडाशवत् तिलकं नाम द्रव्यान्तरं येन साधन- भेदात् साध्यभेदे तन्मिश्रयणे विरोध: स्यात् किन्तु तथा लेपन- मात्र, मिश्रलेपनेऽप्येकैकलेपनं सिद्धयत्येव इति । नारायणायुधैनित्यं चिह्नितो यस्य विग्रहः । पापकोटिप्रयुक्तस्य तस्य किं कुरुते यमः ॥ श्रीदमष्टाक्षरा मुद्रा यस्य धातुमयो करे । शङ्खचक्रादिभिर्युक्तः पूज्यते सोऽसुरासुरैः ॥ दक्षिणे तु कर विष्णोविभृयाद् वै सुदर्शनम् । मव्ये तु शङ्ख विभृयादेवं ब्रह्मविदो विदुः ॥ इति । धारयेद् विष्णुभक्तस्तु चक्र वाहौ तु दक्षिणे । वामे शङ्ख च राजीवमिति ब्रह्मविदो विदुः ॥ शकोपरि कृते पझे प्रत्यहं दक्षिण करे । वाम गदाधरश्चक्री वासुदेवः खयं भवेत् ॥ इति वचनादुभयतोभयधारणम् । धात्रीमाला हरीः शङ्खपने कौमोदकी तथा। रथाङ्गचिह्नितो देही दृश्यते स जनाईनः ।

·नित्याचारपद्धतिः।
नारायणायुधैर्युक्तं कृत्वात्मानं कलौ युगे ।
कुरुते पुण्यकर्माणि मेरुतुल्यानि तानि तु ॥
माङ्ग चिह्नितं यस्य नारायणकरायुधैः ।
वैष्णवन्तु कृतं तस्य पापं न प्रविशत् हृदि ॥
खदेहे यो लिखेन्मृति मत्स्यकूम्मादिकों मम ।
देहे तस्य प्रविष्टोऽहं शुद्धिस्तस्य तु मर्वदा ॥
इत्यादिवाक्यविहितं शलादिचिह्नधारणञ्च तिलकद्रव्येगा
कर्त्तव्यम् । तत्रापि,-
कृष्णायुधादितो देहो गोपीचन्दनमृत्स्रया ।
प्रयागादीषु तीर्थेषु स गत्वा किं करिष्यति ॥
इति वचनात् गोपीचन्दनमेव मुख्यम् । तेन यत् कैश्चित्,-
शङ्ख चक्रञ्च यः कुर्य्यान्मृदा कार्णायसेन च ।
स शूद्रवद् वहिष्कार्यः सर्वस्माद् हिजकर्मणः ॥
इत्युक्तम् । तस्य प्रामाण्येऽपि विहितगोपीचन्दनवत् तुलसी-
मूलमृदापि शङ्खचक्रधारणं कार्यम् ।
विलिखेद्देवचिह्नानि तुलसौगोपिकामदा ।
इति उपरितनवाक्यात्,-
उपवीतादिवत् धार्याः शङ्खचक्रादयः सदा ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण वैष्णवस्य च यद्भवेत् ॥
----
यच्च,
एकजातेरयं धो न दिजातः कथञ्चन ।

·२५४ नित्याचारपद्धतिः। : इति पठन्ति। तत्----एवमादिवाक्यविरोधादेकजातेः शूद्र- स्यायमेव धर्मो न वेदमन्वसाध्यविभूतिग्रहणमपौत्येत्परमेव । स शूद्रवहहिष्कार्य: सर्वस्माद् दिजकम्मणः । इति, तदपि----शङ्गादिधारणमात्रेण कृतकृत्यतां मन्यमानी नान्यं धम्माचरतीति तत्परम् । न लिखेद्देवचिङ्गानि हिजो गात्रेषु सर्वतः । विलिखेद्देवचिहानि तुलसीगोपिकामदा । इति विहितगोपीचन्दनतुलसीमूलमृव्यतिरिक्तपरमेव स्यात् । तथा, --1 १ कृत्वा काष्ठमयं विम्बं कृष्णशस्वैस्तु चिह्नितम् । यश्चातयति चात्मानं तत्समो नास्ति वैष्णवः ॥ इति वचनं तत् काष्ठविम्बमेव मुख्थं साधनम् । तत्र मङ्ग- चक्रचिह्नग्रहणमन्त्रं पठन्ति,--- पाञ्चजन्य निजध्यानध्वस्तपातकसञ्चय । त्राहि मां पापिनं घोरं संसारार्णवपातनम् ॥ सुदर्शन निजद्योतिध्वस्तपातकसञ्चय । अज्ञानान्धस्य मे नित्यं विष्णोर्मार्ग प्रदर्शय ॥ इति । क्वचित् शङ्खादिचिह्नधारणनिषेधो दृश्यते, स पुनरेवं, तद्धारणस्य विकल्पपर एव । तबिन्दावाक्यानि च उदितहोमनिन्दावत् विहितपक्षान्तरप्ररोचनाद् यागव्यवस्थाप- राणि । अत्रैवं व्यवस्था,--अस्ति तावत् क्वचित् शिवैकभक्तिपरं वाक्यं क्वचित् विष्णुभक्तिपरं कचिदुमय परम् । तत्र इ.याणां विहितत्वात्

·नित्याचारपद्धतिः।
तत्र,
प्रामाण्याविशेषात् तथापि श्रेयः प्राप्तिः । तत्र ये केवलं शैवास्तेषां
विभूतित्रिपुण्डरुद्राक्षादिधारणमेव धर्मः । ये केवलं वैष्णवास्तेषां
गोपी'चन्दनोईपुण्डशङ्खादिचिह्नतुलमीकाष्ठमालादिधारण मेव । ये
तूभयभक्तास्तेषामुभयधारणमेव धम्म इति ।
"अग्ने अच्छावदेहन” इति गोरोचनामष्टसहस्राभिमन्त्रिता
ललाटे तिलकं कुर्यात् । स सर्वजनप्रियो भवति । अञ्जनं
पूबाह्ने विहितम् । तेन “अक्षणोश्चक्षुष्येण वृत्रस्य” इति “चक्षुमें
देहि" इत्यन्तन मन्त्रेण “सव्यं हि मनुष्याः प्रथममाञ्जन्” इत्यर्थ
वाददर्शनात् सव्यपूर्बकमञ्जनं कुर्यात् ।
तिमिरनं मधूहृष्टं रक्तचन्दनमञ्जनात् ।
छागमूत्रेण मम्पिष्टं भद्रमुस्ताजलेन च ॥
चिरकालोद्भवं पुष्य रक्तत्वञ्च विहन्यते ।
सूतकं गन्धकोपेतं गाङ्गेरीरसमूच्छितम् ॥
अञ्जनं दृष्टिदं नृणां नत्रामयविनाशनम् ।
एकगुणा पिप्पली द्विगुणा हरीतकी मलिलपिष्टा ।
वर्तिरियं नयनसुखा तिमिरामयपटल-हरा ॥
पुनर्गवा नेत्ररुजापहारिणी
वृतेन पुष्पं मधुना श्रुपातम् ।
क्षोरेगा कण्डं तिमिरं जलेन
रानान्धदोषं मह कजिकैन ।
तथा,
(1)
चन्द नादाच !

·१५६
नित्याचारपद्धतिः ।
अशीतिस्तिलपुष्पाणि षष्टि पिप्पलितण्डुलाः ।
जातिपुण्याणि पञ्चाशम्मरीचानि च षोड़श ॥
एषा 'कुसुमिका वर्तिर्गतं चक्षुर्निवर्तयेत् ।
तथा,
हरीतकी वचा कुष्ठं पिप्पली मरिचानि च ।
विभीतकस्य मज्जा च शङ्खनाभिर्मन:शिला ॥
सर्वमेतत् समं कृत्वा छागीक्षौरेण पेषयेत् ।
नाशयेत् तिमिरं कण्डं पटलान्यर्बुदानि च ॥
अधिकानि च मांसानि यच्च रात्रौ न दृश्यते ।
अपि दिवार्षिकं पुष्प मासेनकेन नाशयेत् ॥
तथा,
सैन्धवं पिप्पलीनाञ्च तण्डुलाश्च मन:शिलाः ।
नेत्राञ्जनं तैलपिष्टं विषमज्वरनाशनम् ॥ इति
तथा,
--
निर्माल्य शिरसा धायं त्वदीयं सादरं मया ।
इति वैष्णवेन सङ्कल्पितत्वात्-
विष्णुमूड़ि स्थितं पुष्पं शिरसा यो वहेबरः ।
अपर्युषितपाप: स्यात् यावद् युगचतुष्टयम् ॥
यस्य नाभिस्थितं पर्ण मुखे शिरसि कर्णयोः ।
तुलसीसम्भवं नित्यं तीर्थस्तस्य मखैश्च किम् ॥
• कुमारिका ।

·नित्याचारपद्धतिः ।
विष्णोः शिरःपरिभ्रष्टां भक्त्या यस्तुलसौं वहेत् ।
सिद्धान्ति सर्वकार्याणि मनसा चिन्तितान्यपि ॥
यः कश्चिद् वैष्णवो लोके मिथ्याचारोऽप्यनाश्रमी।
पुनाति सकलान् लोकान् शिरमा तुलसौं वहन् ॥
अहोरात्र मूट्टि यस्य पत्रं तुलसिसम्भवम् ।
लिप्यते न स पापन पद्मपत्रमिवाम्भमा ।
धारिता भगवद्भक्ती स्तुलसी मूर्ति सर्वदा ।
हरते सर्वदुःखानि पापानीव सुरापगाः ॥
यः कृत्वा तुलसीपत्र शिरसा विष्णुतत्परः ।
करोति 'सर्वकार्याणि फलमाप्नोति चाव्ययम् ॥
विष्णोरङ्गात् परिभ्रष्टं मालतीकुसुमं खग।
यो धारयति शिरसा सर्वधर्मफलं लभेत् ॥
इत्यादिफलदर्शनाञ्च निर्माल्यं नित्यं धाय॑म् ।
द्रोणाजपुष्यं श्रीवृक्षपत्रं मूटिं न धारयेत् ।
न जि नाक्रमे दनं तद्वीजं न च भक्षयेत् ॥
अहोरात्रोषितां मालां शालग्रामशिलार्पिताम् ।
न जहाति वृतां कण्ठे करुणान्तर्दलामपि ॥
दशाश्वमेधजं पुण्यं पुष्षे पुष्ये प्रकीर्तितम् ।
तत्र,
तथा,
(१)
.
धर्म
(२) तुलसी !
द्वीजं तबीजं ॥
करेणा |

·नित्याचारपद्वतिः ।
तुलसीदलमालान्तु कृष्णोत्तीर्णान्तु यो वत् ।
पत्र पत्रेऽखमेधानां दशानां लभते फलम् ॥
निर्माल्यतुलसीपत्रै ोऽङ्गानि परिमार्जयेत् ।
तस्य पापानि नश्यन्ति व्याधयो यान्ति 'च क्षयम् ॥
वैष्णवप्रतिमालिप्तं गन्धं पुष्यमथोदकम् ।
प्रमादादपि संस्पृश्य मो याति परां गतिम् ॥
तथा,
तुलसौकाउसम्भूतां यो मालां वहते नरः ।
सदा प्रीतमना राजन् विष्णुर्दैवकिनन्दनः ॥
निवेद्य केशवे मालां तुलसीकाष्ठसम्भवाम् ।
वहते यो नरो भक्त्या तस्य वै नास्ति पातकम् ॥
तुलसीकाष्ठमालाया भूषितः पुण्यमाचरन् ।
पितॄणां देवतानाञ्च कृतं कोटिगुणं भवेत् ॥
तुलसीकाष्ठमालान्तु कण्ठे लग्नां वहत्तु यः ।
अशुचिर्वाप्यनाचारो मामेवैति न संशयः ॥
तुलसीकाष्ठसम्भूतं शिरशो वाहुभूषणम् ।
वहते यस्तु मर्त्यश्च देहे तस्य सदा हरिः ॥
तन,
धारयन्ति न ये माला तुलसीकाष्ठसम्भवाम् ।
नरकान निवर्तन्ते दग्धाः कोपाग्निना हरेः ॥
(१)
.
संक्षयम् ।
(२) पुष्पं तथोदकम् ।
• प्रीतमनास्तस्य कणो देवकि ।

·नित्याचारपद्धतिः।
५५
इति दोषदर्शनात् । तथा,
तुलसीकाष्ठसम्भूता माला धार्या सदा हरीः ।
इति वैष्णवसङ्गल्याच नित्यं धाया ।
पद्माक्ष धारयेनित्यं विशेषेण जपादिषु ।
अश्वमेधफलं प्राप्य विष्णुलोके महीयते ॥
ये शङ्खचक्रपरिचिह्नितबाहुमूलाः
कण्ठावलम्बिसरसोरुहबीजमालाः ।
ये वा ललाटफलकोल्लसदूईपुण्ड्रा-
स्ते वैष्णवा भुवनमाशु पवित्रयन्ति ।
तथा,
धावीफलकतां मालां कण्ठे वहति मानवः ।
सोऽश्वमेधायुतं पुण्यं यामे यामे लभेवरः ॥
तथा,
पुण्यानां परमं पुण्यं पवित्नं पापनाशनम् ।
रुद्राक्षधारणं श्रेष्ठमिह लोके परत्न च ॥
मूर्यो वाप्यन्त्यजो वापि युक्तो वा सर्वपातकैः ।
रुद्राक्षं धारयेद् यस्तु स रुद्रो नात्र संशयः ॥
रुद्राक्ष धारयेद् यस्तु सध्यादिषु च कम्ममु ।
अरुद्राक्षधरो भूत्वा यद्यत्
कर्म च वैदिकम् ।
करोति जपहोमादि तत् सव्वं निष्फलं भवेत् ॥
हस्ते बाहौ तथा कण्ठे मूट्टि रुद्राक्षधारणात् ।
अवध्यः सर्वभूतानां रुद्रवद् विहरेन्नरः ॥

·१
नित्याचारपद्धतिः।
सर्वपापविनिम्मुक्तः स गच्छति परां गतिम् ॥
यज्ञोपवीतस्थाने च विप्राणां धारणं मतम् ।
'शतकोटिगुणं पुण्यं धारणालभते जपे ॥
चतुर्दशमुख यावद् रुद्राक्षाः परिकीर्तिताः ।
तथा,
यावत् षोड़शवतान्तमेकवक्तादि ते स्थिताः ।
दुर्लभस्त्वेकवनस्तु तथैकादशषोड़श ॥
त्रिचतुःपञ्चमुखाः सुलभाः शेषा मध्यमाः ।
एकवत: शिव: साक्षाद ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।
भक्तरन्धनकाले तु स्थाल्यूई स्थाप्यते यदि ।
अग्निस्तम्भस्तदा नूनमेकवतस्य लक्षणम् ॥
स्रोतसि प्रतिस्रोतश्च स याति च मुहुर्मुहुः ।
स च यावत् शरीरस्थस्तावन्मृत्यु न बाधते ।
हिवक्तो गोबधं त्रिवक्तः स्त्रीबधं चतुर्वतो नरबधम् ।
अगम्यागमनाच्चैव अभक्ष्यस्य च भक्षणात् ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः पञ्चवक्त्रस्य धारणात् ॥
षड़वक्तः कार्तिकेयस्तु धारणाद्दक्षिण भुजे ।
ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ॥
सप्तवक्त्रमैश्वर्य्यदं सर्वपातकनाशनम् ।
जीवेद् वर्षशतं साग्रमष्टवक्त्रस्य धारणात् ॥
(१) दश .
(२) अगम्यागमनञ्चैव अभक्ष्यस्य च भक्षयम ।

·-
नित्याचारपद्धतिः ।
मचे
नश्यन्ति सर्चधापानि न विघ्नः कुत्रचिद् भवेत् ।
नववत्र वामहस्ते 'धारयन् मुक्तिमाप्नुयात् ॥
लक्षकोटिसहस्रन्तु ब्रह्महत्यां करोति यः ।
तत् सबै दहते शीघ्रं दशवक्त्रस्य धारणात् ॥
दुष्टाश्च नश्यन्ति शिखायामेकादशवश्वास्य धारणात् ।
अश्वमेधसहस्रादि फलम् ।
तथा हादशवक्त्रस्य कण्ठदेशे च धारणात् ।
नचैवाग्निभयं तस्य न च व्याधिः प्रवर्तते ॥
अर्थलाभ: सुखञ्चैव ईखरो न दरिद्रता ।
हिंसापापक्षयगोमेधफलं सौभाग्यानि । त्रयोदशवत स्य कण्ठे-
धारणात् सर्वकामावाप्ति: सर्वपापक्षयश्च ।
वक्त चतुर्दशं यत्तु पुण्येन प्राप्यत याद ।
धारयेत् सततं मूर्ति सर्वपापप्रणाशनम् ॥
पञ्चामृतं पञ्चगव्यं मुद्रा घोरस्तथा मनुः ।
एतैः प्रतिष्ठा रुद्राक्षे धारयेत्तु जपेत्तु तान् ॥
एकवक्तादि चतुर्दशवतान्तेषु, --ओं ह्रीं ह्रीं हुं लं कं मां भां
क्षों ने मां तं मां इ ओं हों ओं वीं हं की है। यहीं। श्री
हुँ। हुं हों। * | ओं हूं। ओं मां । श्री स्त्रों। श्रीं ह्रीं।
वा - हुं मः नमः । श्रीं ऐं ओ ओ ओं ९ श्री ह्रीं ओं ऋओं वं
ओं हुं ओं खं ओं यं ओं दं ओं ओं ओं छ । इति मन्त्राजुत्ता
प्रत्येकं अष्टोत्तरशतं तदद्धं वा जवा भारयेदियुक्तम् ।
।
.
भार पालिदं मृतम् ।

·मित्याचारपद्धतिः। - अमन्त्रैर्धारणादेषां गुणा एते प्रकीर्तिताः । समन्वं धारयेद् यस्तु फलं वक्तुं न शक्यते । इति वचनादमन्वं धारणमपि प्राप्तम् । तेन,- विना मन्त्रेण यो धत्ते स याति नरकं ध्रुवम् । 'इत्येतबाहि निन्दा निन्द्यं निन्दितुमिति न्यायात् समन्वक- प्ररोचना'मानार्थम् । तथा, रुद्राक्षान् कण्ठदेशे दशनपरिमितान् मस्तके विंशति है षट् षट् कर्णोपकण्ठे करयुगलगतान् हादश हादशैव । वाह्वो रिन्दोः कलाभिः पृथगभिगदिता ोकमेकं शिखायां वक्षस्यष्टाधिकं यः कलयति शतकं स स्वयं नीलकण्ठः ॥ तथा, मूलं धाय्यं त्रिशूल्याः सवितरि विगुणे क्षौरिकामूलमिन्दी जिह्वाहे भूमिपुत्रे रजनीकरसुते वृददारस्य मूलम् । भाा जीवेऽथ शुक्रे भवति शुभकरं सिंहपुच्छस्य मूलं वाटालं चार्कपुत्रे तमसि मलयजं केतुदोषेऽखकन्दम् ॥ सूर्यादिदोषशान्त्यै धार्याणि भुजे ताम्रशङ्खौ च । विद्रुमकाञ्चनमुक्तारजतनपुलोहराजपदानि ॥ मूलं जयन्याः शिरसा धृतं सर्वज्वरापहम् । निर्गुण्ड्याः सहदेव्याश्च कटौ बद्धं शिफाहयम् । Bre 11 इति तत् । (२) • मालाम् ।

·नित्याचारपद्धतिः।
प्रातरादित्यवारे च मज्वरविनाशक्तत् ।
हस्ते बड़ा रवी नित्यज्वरं हन्तोषुपुनिका ।
कन्याकर्तितसूत्रेण बद्धापामार्गमूलिका ।
ऐकाहिकज्वरं हन्ति शिखायामतिवेगतः ॥
नखेनोत्याटिता देवीमूलिका कर्णबन्धनात् ।
ज्वरं चातुर्थिकं हन्ति भानुवार न संशयः ॥
विवस्त्रोत्याटिता देवीमूलिका कर्णबन्धनात् ।
इन्द्राक्षीमूलिका शीर्षे चतुर्थज्वरनाशिनी ।।
काकजनाजटा निद्रां कुरुत मस्तके स्थिता ।
नातकमात्रेण नित्यं यज्ञोपवीतयं शिरो दक्षिणबाहुचोवृत्य
वामस्कन्धे धार्यम् । तच्च,-
अर्द्धन्तु विकृतं कायं तन्तुत्रयमधोवृतम् ।
वितञ्चोपवीतं स्यात् त्रिता ग्रन्थिना युतम् ॥
पृष्ठदेशे च नाभ्याञ्च तं यद् विन्दत कटिम् ।
यज्ञोपवीतं तज्ज्ञेयं नातिलम्ब नचोच्छितम् ॥
स्तनादूईमधोनाभेन कर्त्तव्यं 'कदाचन ।
इति लक्षितम्। अस्य 'ग्रहणे मन्त्रः,-"यज्ञोपवीतमसि
यज्ञस्य खोपवीतेनोपलक्ष्यामि"३ इति, “यज्ञोपवीतं परमं पवित्र
• कथधन।
(३) ग्रहणमन्त्रः ।
भोपह्यामि।

·। नित्याचारपद्धतिः । बृहस्पतयत् सहजं पुरस्तात् । आयुष्यमा प्रतिमुञ्च शुभं यज्ञोपवीतं दलमस्तु तंजः” इति ब्रह्मोपनिषदानातो मन्त्रश्न । तत्त्र सेख नामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । अनुप्रास्य विनष्टानि रौतान्यानि मन्त्रवत् ॥ तथा मेखलादाहाजिनाज्ञोपवीतावपातनेषु त्रय्या हुत्वा यथार्थमुपेयात् इति ब्रह्मचारिणं प्रत्युक्तमपि इतरेषाञ्चैतदविरोधा- दिति वचनादन्यैरपि कर्त्तव्यम् । तत्र अवपातनं पादमार्गेण निःसारणम् । त्यो च “तुभ्यमङ्गिरः,” “पुनर्मनः,” “अग्ने व्रतपा” इति ऋक् वयं तच्च पूर्टोत्तम् । ब्रह्ममूत्रं विना भुक्त विण्मत्रं कुरुत तथा ! गायनाष्टसहस्रेण प्राणायामन शुद्धाति ॥ इति पठन्ति । एवं सौवर्ण कुण्ड ले--- "अलङ्करणमसि भूयोऽलङ्करणं में भूयात्” इति दक्षिणकर्णे । ततोऽनेनैव मन्त्रेण वामकणे । दक्षिणा- नामिकायां सौवर्णमुद्रिकां धारयेत् । तत्र,-न सुवर्णमनग्रा धारयेदित्यनग्रापर्युदासादग्रामेव सवर्णमङ्गम्। अनग्राधारणत्वङ्ग- वैगुण्यमानं न तु दोषः । दक्षिणानामिकाङ्गुलिकाइयव्यति- रिक्तकायवज्यं सुवर्णधारणं कुर्यादितिनिन्दाकस्थितवाक्येन एतद्- व्यतिरिक्तस्थानेषु सुवर्णधारणं न विहितं नापि सर्वदा प्रतिषिद्धं केवलं कथञ्चित् पापकम्माचरणप्राप्तो तत्काले प्रतिषितम् ।

·नित्याचारपद्धतिः ।
।
कायस्थेन च हेना तु कम्म यत् कुत्सितं नरः।
आचरेत् तत्फलं तस्य वचलितं भविषति ॥
इति निन्दाकल्पितनिषेधस्य विहितगोचरवासम्भवादना-
मिकाङ्गुलिकायान्त्वित्यस्य पर्युदासस्य विहितोपलक्षणपरत्वात् ।
न वज लेपवचनात् पापस्यानाशः, उत्पत्तिमतोऽनाशायोगात् ।
वचलेपपदस्यातिशयमानपरत्वादिति कल्पतरौ तथाचरणे पापा-
धिक्यं भवतीति व्याख्यातम् । तत्र,-राविसत्रन्यायेनार्थवादगतं
तत् पापकर्म फलातिशयस्यैवानिष्टस्य कल्पात्वात् कथञ्चित्
पापाचरण तहिहितप्रायश्चित्तमेव द्विगुणं त्रिगुणं वा कर्त्तव्यम् ।
यदा बघ्नं दाक्षायणमिति हिरण्यं सहस्राभिमन्त्रितं कृत्वा
दक्षिणहस्ते बनीयात् । पापचक्षुळपोहति, राजा न किञ्चिद्-
विचारयति, प्रियदर्शनो भवति ।
तथा
माणिक्यं मौक्तिकं चारु विद्रुमं गारुडं पुनः ।
पुष्परागं लसद्वजं नौलं गोमेदकं शुभम् ॥
वैदुर्य नवरत्नानि मुद्रां तैः कारयेत् शुभाम् ।
यो मुद्रां धारयेदेनां तस्य स्युर्वशगा ग्रहाः ॥
मौभाग्यं वईते तस्य नश्यन्ति सकलापदः ।
उपर्युपरि वर्डन्ते धनरत्नानि सम्पदः ॥
पुश्चार्कादितिपिवामिवशयमवित्तध्रुवत्वष्टषु
मुक्तादन्तसुवर्णविद्रुममणीन् दध्याद् विबुद्धे हरौ।
(१। भवतीय कम् ।
(२) लसव ।

·नित्याचारपद्धतिः। M पुष्टेज्ये समये शुभे ध्रुवसुराचार्येऽदितीशेऽङ्गाना नो रत्नं विभूयात् प्रवालकमणी शङ्ख हिता स्वामिने ॥ तथा यज्ञोपवीतं वेदच्च शुभे रौको च कुण्डले । इति वेदशब्दवाच्यो दर्भवटुश्च नित्यं धार्यः। स च ग्रन्थियुक्त पवित्रमेव । तत्र विशेषमाह,- सन्त्यज्य वैष्टरं मागें ब्रह्ममार्गविनिर्गतम् । सतत् प्रदक्षिणीकृत्य पवित्रमभिधीयते ॥ इति । दक्षावृत्ती भवेद् ब्रह्मा सव्यावृत्तस्तु विष्टरः । इत्युक्तौ तन्मार्गगो सक्कदिति च । ब्रह्मयज्ञे जपे होमे ब्रह्मग्रन्थिविधीयते । इति वचनात् हिवेष्टितग्रन्थौ ब्रह्मग्रन्थिपदप्रसिद्धेरेतद्ग्रन्थि- व्यतिरिक्तविषयम् । सव्यापसव्यो कर्तव्यो सपवित्री करी हिजैः। इति । उभाभ्यामेव पाणिभ्यां विगै दर्भपवित्रको। धारणीयौ प्रयत्नेन ब्रह्मग्रन्थिसमन्वितौ ॥ इति वाक्यदर्शनादविरोधास्तदयेऽपि धार्यः । तत्र हस्त- इयविधिपरे प्राप्ते कम्मणि अनेकगुणविधानायोगाद् ब्रह्मग्रन्थे- ब्रह्मयज्ञादित्रयप्राप्तस्यानुवादः। पवित्रञ्च अनन्तर्गर्भणं साप प्रादेशमात्रकुशदलहयम् ।

·नित्याचारपद्धतिः । यत्तु, चतुर्भिर्दर्भपिचलैाह्मणस्य पवित्रकम् । इति, तदनन्तर्गर्भणमित्यादिवाक्ये “पवितं यत्र कुत्रचित्" इति सर्वार्थत्वाभिधानादनादेयम् । यतस्तत्प्रामाण्येऽपि विकल्प एव स्यात् । उक्तञ्चान्यत्र,- पवित्रन्तु हिजै: कुयात् कुशपत्रहयेन वै पत्रवयेण वा कायं नैकपत्रेण कहिचित् ॥ अत्र च, अग्रपस्थिते दर्भे तपःमिद्धिः सदैव हि। मध्ये चैव प्रजाकामो मूले सार्थसाधकः । इति स्मरन्ति । तेन कामनाविशेष स्थानविशेषनियमः । सदभाव- अनामिकायाः प्रथमं पर्ब स्वर्णेन पूरयेत् । हतीयं दर्भसंयुक्त कार्य विप्रेण नित्यशः ॥ इत्यविरोधाट् ग्राह्यम् । अत्र चैवं,--- कुशहस्तः सदा तिष्ठेद् यो विप्रो दम्भवर्जितः । स निर्दहति पापानि तूलराशिमिवानल: ॥ इति वाक्यदर्शनाञ्च पुरुषार्थतया प्राप्तस्य नित्यधार्यस्य दीक्षितदानादिनिषेधवत्-- ग्रन्धिर्यस्य पवित्रस्य न तेनाचमनं चरेत् । इत्यनेन काङ्गनिषेधः । अत्रापि जीर्णमलवदवासोनिषेध- यद् विशेषणमात्रोपसंक्रमाद ग्रन्थिरहितपवित्रधारणमनिषिद्धम् ।

·नित्याचारपद्धतिः । अथवा, न भुञ्जीयानचाचामेद् ब्रह्मग्रन्थी करे स्थिते । इति वाक्यदर्शनात् तद्ग्रन्थिपदं ब्रह्मग्रन्थिपरम् । तथाचाहुः, ब्रह्मग्रन्थिं विना ग्रन्थिदभैराचामयेत्तु यः । सोमपानफलं तस्य भुंक्त यज्ञफलं लभेत् ॥ इति । भोजने वर्तुलं प्रोक्तं तथैवाचमने स्मृतम् । इति च । एवमुभयथापि आचमने न पवित्रनिषेधः । अत- एव पठन्ति, कुशं त्यक्त्वा तु यो मोहादाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् । यद्यत् करोति कर्माणि तत् सब निष्फलं भवेत् ॥ इति । यत्तु,- सव्ये पाणी कुशान् कृत्वा कुादाचमनक्रियाम् । तत्र सव्ये पीत्यपिशब्दोऽध्याहार्यः । तेन तस्यैव विवरणम् -- सव्यः सोपग्रहः कार्यो दक्षिणः स पवित्रकः । इति । ततश्च जपादौ सव्यापसव्याविति वाक्यबलात् पवित्र- मेव सव्ये धार्यम् । सध्यायां पुन: कुशा एव धार्या इति सियति । केचित् पुन मध्ये पाणी कुशान् कृत्वा” इति पठन्ति । तथा पाठे मध्यमाङ्गुलिये कुशदयधारणसमाचारः सम्यग युज्यते तथैव पाणिमध्यत्वसिः । तथा पाठाभावेऽप्यनामिका- ·नित्याचारपद्धतिः। धारणवाक्यस्याभियुक्तानादरादङ्गुलिय-धारणेऽप्यनामिका-धारण- सिद्धेश समाचाराविरोध एव । तत्र 'यदा,- वामहस्ते स्थित दर्भ दक्षिणेनोदकं पिवेत् । रक्तपानसमं ज्ञेयं प्रायश्चित्तीयते हिजः ॥ इति व्यामवाक्यम् । तत्तु, उभयत्र स्थिते दर्भ समाचामति यो हिजः । सोमपानफलं तस्य भुते यज्ञफलं तथा ॥ इति तदीयवचनादेव वामहस्तमात्रस्थितनिषेधपरम् । अत्र,- दर्भाः पवित्रमित्युक्तमतः सन्ध्यादिकम्मसु । इति वचनात्--- हरिता यज्ञिया दर्भाः पीतकाः पाकयज्ञियाः । समूलाः पिटदैवत्याः कल्मषा वैखदेविकाः ॥ हवाः प्रचरणीयाः स्युः कुशा दीर्घाश्च वर्हिषः । इत्युक्तवर्णादिनियमाभावः । चितौ पथि यज्ञभूमौ स्थिता, अास्तरणासनपिण्डपिटतर्पणे च, ये ये वा अमेध्याशुचिलिप्ताः, ये च मूत्रोत्सृष्टोता दर्भास्ते त्याज्याः। तन, नौवीमध्ये च ये दर्भा यज्ञमूत्रे च ये स्थिताः । पवित्रांस्तान् विजानीयात्- (१) यः।

·मित्याचारपद्धतिः ।
अन्यत्र,
वल्मीकोदकच्छायासु भूमिदग्धास ये कुशाः ।
शूद्रोत्याटितगोच्छिष्टा आप्नुताश्छेदिता नखैः ॥
ब्रह्मयजे च ये दर्भाये दर्भाः पितृकर्मणि ।
तेऽपि त्याज्या उताः। प्रामाण्यसन्देहेऽपि 'परिहारो युक्तः ।
मासे नभस्यमावास्या तस्यां दर्भोच्चयो मतः ।
"आयातयामास्ते दर्भाः” इति वचनात्
“दर्भाः क्षणाजिनं मन्त्रा ब्राह्मणा हविरग्नयः ।
आयातयामान्येतानि-
॥"
इत्यत्रापि दर्भपदस्यैतत्तिथि [ सम्पादितदर्भपरत्वादन्यतिथि
मगृहीतानामेकत्र विनियुक्तानां न कम्मान्तरयोग्यता ।
तश्रा,
सङ्गाहाद वत्सरं यावच्छुद्धिः स्यादिभवहिषाम् ।
ततः परं न गृह्णीयाज्जपादौ यज्ञकम्मणि ॥
[ यत्तु, ] अथ स्नातकश्चान्तर्वास उत्तरीयं वैणवदण्डं धारयेत्
मोदकञ्च कमण्डलु [ हे ] यज्ञोपवीते उष्णोषं उपानही च्छत्रञ्चेति
तदन,
“वर्षातपादिके च्छत्री दण्डी रात्रपटवीषु च ।
शरीरत्नाणकामो वै सोपानकः सदा व्रजेत् ॥
(२) तत्-
tr
(१) परित्यागो ।
[] चित्रितांशाः पुस्तकान्तरे न दृश्यन्ते ।

·नित्याचारपद्धतिः। न विना कमण्डलुमध्वानं व्रजेत् । पर्यटेत् प्रावृतो रात्री" इत्यादिवाक्यैर्गमनाङ्गमेव । दृष्टे मत्यदृष्टकल्पनानुपपत्तेः । 'तञ्च, उपानहौ च वस्त्रञ्च तमन्यैन धारयेत् । . अत्र- कुण्डि कां मण्डलों शाटौं प्रसाधनमुपानहीं। वर्जयेत् परभुक्तानि निर्णितञ्चैव तान्तवम् ॥ इति वस्त्रे निर्णितोपाटानात् निर्णिज्याशताविल्युक्तेश वस्त्रादन्यनिर्णित धार्यम् । यत्तु, ----कलियुगे कमण्डलुधारण- निषेधस्य प्राप्तप्रतिषिद्धत्वाद् विकल्प: स्यादिति न्यायेन विकल्प- पर एव न्याय्य इति । एवं सुराग्रहहोमोऽग्निवेदापेक्षाशौच- सङ्कोचवर्जनोक्तिश्च विकल्पार्थः । यत्तु,--"देवरेण सुतोत्पादनं, दत्तकन्यायाः पुनः श्रेयसे दानं, यज्ञमधुपर्कयो!बधः, अमवर्ण स्त्रीविवाहः, दत्तौरसेतरपुत्रग्रहः”, इत्येते कलौ वा इत्युक्तं तदतिप्रसङ्गवारणार्थमेव। विहितप्रतिपधायोगात्। तेन तत्- करणे न दोषः। एवम्,-वानप्रस्थाश्रम-दीर्घकालब्रह्मचर्य- मरणान्तिकप्रायश्चित्तानां यद् वर्जनं तदल्पसत्वलान्मनुष्याणां तेवामसम्भवादर्थवादमात्रमित्या'द्युतम् । तत्र केवलं दृष्टस्यार्थस्य प्रकारान्तरेणापि सिद्धेस्तत्र तव्यादिनियमो धनार्जनादिनियम- (१) तता मिन्यादायमा तदया ।

·२०४ नित्याचारपद्धतिः। विशिखो व्युपवीतश्च यत् करोति न तत् कृतम् । इति दोषः । तस्य- सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन तु । इत्येतच्छेषत्वात् । अत्र चूड़ाकरणविधिप्राप्तशिखाबहत्त्व मात्रवचणात् विध्युपक्रमार्थवादस्य च विध्यनुरोधेनैवार्थकल्पनाद् विद्यमानशिखाया बन्धनाभावदोषोऽभिप्रेतः। अतएव “मुण्ड: शिखी वा" इति यतै ब्रह्मचारिणश्च मुण्डत्वं वैकल्पिकमुक्ताम् । . ततः - सन्ध्यात्रयन्तु कर्त्तव्यं हिजनात्मविदा सदा । सन्ध्या उपासिता येन विष्णुस्तेन उपासितः ॥ यावन्तोऽस्यां विकर्मस्थाः पृथिव्यां वालिशा हिजाः । तेषाञ्च पावनार्थाय सन्ध्या सृष्टा स्वयम्भुवा ॥ सध्या येन न विज्ञाता सध्या नैवाप्युपासिता। जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृत: खा चाभिजायते ॥ नोपतिष्ठति यः पूर्बा मुपास्ते न च पश्चिमाम् । स शूद्रवद वहिष्कार्यः सर्वस्माद् हिजकर्मणः । अनागतान्तु ये पूब्बां सादित्याञ्चैव पश्चिमाम् । सन्ध्यां नोपासते विप्राः कथं ते ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ कामं तान् धार्मिको राजा शूद्रकम्मसु योजयेत् । इत्यादिवाक्यबलात् सन्ध्याकम्म कुर्यात् । नथा,

·नित्याचारपद्धतिः।
गृहेषु प्राकृती सन्ध्या गोष्ठे शतगुणा स्मृता ।
नदीषु शतसाहस्री अनन्ता शिवसनिधौ ॥
अनृतं मद्यगन्धञ्च दिवामैथुनमेव च ।
पुनाति वृषलस्यान वहिः सध्याापासिता ॥
इत्युक्त फलदेशानां यथासम्भवमेकं शुद्ध देशमास्थाय कुयात् ।
तत्त्र,
ग्र
भूशुद्धिर्मार्जनाद् दाहात् कालाद् गोक्रमणात् तथा ।
सेकादुल्लेखनाल्लेपाट् ग्रहं मार्जनलेपनात् ॥
ग्रामाहण्डशतं त्यक्त्वा नगराच्च चतुर्गुणम्
भूमिः सर्वत्र शुद्धा स्याद् यत्र लेपो न दृश्यते ॥
पन्थानश्च विशुद्धान्ति सोमसूर्यांशुमारुतैः ।
ब्राह्मणावसथे भूमिर्देवागार तथैव च ॥
मेध्या चैव सदा भूमि गवां गोष्ठे च या भवेत् ।
अनेकोडायें दारुशैले भूमिसमे, इष्टकाश्च सङ्कीर्णीकृताः ।
यद्यपि शङ्खादिचूर्णे काष्ठभस्मनि काष्ठत्ववदस्थित्वाभावस्तदभावे-
ऽपि अभक्ष्यपञ्चनखास्थामवास्पृश्यत्वादन्येषान्त्वस्पृश्यत्वाभावात्
क्षोमवच्छङ्खशृङ्गाणामस्थिदन्तमयस्य च ।
शुद्धिविजानता कार्या गोमूत्रेणोदकेन वा ॥
सुवर्णरजताजानां वारिणा शुद्विरिष्यते ।
इति शुद्धिविधानात् तलिप्तभूमावासने न कर्मवैगुण्यम् ।
केवलमस्थां भस्मनां वाक्रमणनिषेधात् तत्रासनं पुरुषानिष्टकर
.
सन्ध्याप्युपासिता।
(२) यदपि 1

·नित्याचारपद्धतिः। नमस्कृत्य स्यात् । तदपि नास्ति तत्र भस्मबुद्धाभावात् । अस्थित्वाभाव एवोक्त: स्यात् । इति देशशुद्धिः । तत्र,-ऐशानदिगभिमुख आसने उपविश्य प्रादेशमात्र साग्रमनन्तर्ग, कुशदलहयमच्छिबदलत्वसिद्धार्थ सनाभिदक्षिण- हस्ताङ्गुलिमध्ये धृत्वा सव्येन कुशमुष्टिं कृत्वाचम्य प्रणवं विमान- मुच्चार्य नारायणं विनियोगमन्त्राणामृष्यादीन् स्मृत्या अघमर्षणसूतीन उदकचुलुकं पिवेत् । यद्यपि आचान्तः पुनराचामेद् द्रुतमित्यभिमन्वा चेत्यत्र पूर्बोतवदवभक्षणत्व- नियामकहितीयन्तापशब्दो न श्रूयते तथाप्यभिमन्त्रणकम्मतया तस्यावश्याध्याहार्यत्वात् तेनैव रूपेण तस्याचमनसम्बन्धस्य न्याय्य- वान्मन्ववदाचमनत्वसाम्यात् समाचाराच्च अभक्षणमात्रार्थत्वं नाचमनाख्यकम्मार्थत्वं ततस्तन्निमित्तं हिराचमनम्। एतच्छन्दोग- परिशिष्टोक्तम् । याज्ञवल्कादिभिर्नोक्तम् । तत्र तदुतात्वात् तदुक्तानामपि मार्जनादीनामुक्तत्वात् न तन्मूलाज्ञानात् तथा सत्यसर्बदर्शितया तेषामश्रद्देयवचनत्वापातात् ततस्तन्मूलश्रुती विकल्पितत्व-करण-पक्ष-माश्रित्यान्यत्रोत-मण्यकरण-पक्षाश्रयणेनैव नोतमिति मन्तव्यम् । एतदेवोक्तं, स्मृतिशास्त्रविकल्पस्तु आकाशापूरणे सति । नचानेन स्मृतीनामन्योन्यविकल्प एवोचत इति वाच्यम् । आकाद्भितार्थानां निषेधानां वान्यत्र स्थितानामपि इति । • सुखः खासने . (३) जलचुलुकं । . विनियोज्यमन्त्रागा • ॥

·मित्याचारपद्धतिः । माकाइन्वेन ग्राह्यतया विकल्पायोगात् । विरुद्धार्थानामशक्त्या विकल्प स्यानुक्तावप्यर्थसिदत्वात् । अतएव कृत्यचिन्तामणी यान्न - वल्कयोत ग्राह्यमुक्त्वा नित्यविकल्पत्वादन्यत् सदपि नोच्चत इत्युक्तम् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । ततो वारिणा खदेहं वेष्टयित्वा देवतोCख्य कराग्रस्थैः कुशैः शिरसि तोयविन्दुसेकरूपं मार्जनं कुर्यात् । तञ्च प्रणवव्याहृतिसहितगायनया विरभ्यस्तया एक "आपो हि ठा" इत्याद्यया “जयतेहन” इत्यन्तया साईर्चा अध: प्रक्षिप्य “उशतीरिव” इत्याद्यया "तन" इत्यन्तया साईर्चा द्वितीयं, अघमर्षणसूक्तेन टतीयम् । ततः “शन आपो, द्रुपदा" इत्येताभ्यां मन्त्रलिङ्गोक्तफलकामो मार्जनहयं कुर्यात् । ततो मार्जनविध्यनन्तरम्- व्याहृतः कोर्तयेद्देवं तथैवाक्षरमव्ययम् । इति शङ्खवचनात् “भूर्भुवः स्वः” इति जपेत्। वैकल्पिक- मेतत् स्मृतिशास्त्रविकल्पस्वितिवचनात् । ततो योगशास्त्रसिद्ध- पद्मखस्तिकाद्यन्यतमेनासनबन्धेन दर्भेष्वासोनश्चितं स्थिरीकृत्य सनिमीलितहक् सप्तव्याहृतिभिः साई दशोङ्कारसमन्विताम् । शिरसा सहितां देवी प्राणायाम प्रयोजयेत् ॥ इति प्रणवसप्तव्याहृतिगायत्रीशिरोमन्त्राणि तेषामृष्यादीन् भूः ओं भुवः ओं ख: ओं महः ओं जन: ओं तपः ओं सत्यं ओं तत् सवितु” रित्यादि “प्रचोदयात्” इत्यन्तं “ओं स्मृत्वा “ओं . स्वरोम् । २३ ·नित्याचारपद्धतिः। आपो ज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः खरोम्” इति मन्वं मानसं विपन् एकं प्राणायाम इत्येवं प्राणायामवयं कुर्यात् । तत:, ओंकारस्य-ब्रह्म ऋषिः गायत्री छन्दः प्रकाशात्मतया अग्नि- रूपः परमात्मा देवता । गायनया:-विश्वामित्र ऋषिः गायत्री च्छन्दः सविता देवता । व्याहतीणां-प्रजापतिः ऋषिः । अन्यत्र जमदग्निभरहाजभृगुगौतमकाश्यपविखामित्रवशिष्ठाख्या उक्ताः । गायत्रुणिगनुष्टुप् जगत्य छन्दांसि । [ अग्निवायुसूर्यबृहस्पति- वरुणेन्द्रविश्वेदेवा देवताः । अन्यत्र- सप्तार्चिरनिल: सूर्यो वाक्पति वरुणो वृषः । विखेदेवा इति प्रोता:- हन्मुखांसोरुयुग्मेषु सोदरेषु क्रमामताः ॥ विश्वामित्रस्तु गायत्रया ऋषिश्छन्दः स्वयं स्मृतः । सविता स्याद् देवता च ब्रह्मशिर ऋषिः स्मृतः ॥ शिरसः प्रजापति ऋषिः । ब्रह्मा ग्निवायुसूर्या देवताः । छन्दोऽत्र नास्ति। ॥ पासनञ्च ।- समजानुरेकजानुरुत्तानः सुस्थिरोऽपि च । इति वायुपुराणवचनात् यथाकथञ्चित् स्थिरोपवेशनमात्रम् । न पद्मासनादिनियमः। तदुक्तं पतञ्जलिना,-स्थिरसुखमासन- मिति। प्राणायामश्च इंधा। (१) . पंक्लिजगत्य । [] पुस्तकान्तरे न दृश्यते।

·नित्याचारपद्धतिः । १७६ आदानं रोधमुत्सर्ग वायोस्विस्त्रिः समभ्यसेत् । त्रिविधः प्राणायामः । कुम्भको रचनं पूरममित्यादिवाक्य- बलात् वितयात्मा एकः । प्राणाख्यमनिलं वश्यमभ्यासात् कुरुते तु यः । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥ इत्यत्र यो व्यापारः स्वाभ्यासात् प्राणानिलं वश्यं कुरुते स व्यापारः प्राणायामो ज्ञेयः इत्युक्त्वात् कुम्भकाभ्यासस्यैव प्राण- वशीकरणहेतुत्वात् सहितं केवलं वापि कुम्भकं नित्यमभ्यसेत् । इत्युक्तात्वाच्च । पुनश्थ,- परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः स विधा तेन टतीय: संयमात् तयोः ॥ स एव प्राणेनापानाभिभवरूप एक: । अपानन प्राणाभिभवः अपर इति इंधा। तेनाभिभवाभ्यासेनोभयोः स्थैर्येणावस्थानात् तीय इति कुम्भकस्यैव विविधतयोक्तत्वात् तन्मात्रमपि प्राणा- यामः । तथाच भगवान् पतञ्जलिः,--स तु वाह्याभ्यन्तरस्तम्भत्ति- रिति रेचनपूरणकुम्भकरूपत्रात्मकमेकं प्राणायाममुक्त्वा वाह्या न्तरविषयाक्षेपाच्चतुर्थ इत्युद्धोधोवृत्तिरोधककुम्भकमात्रमपरं प्राणा याममुवाच । तत्र द्वितीयासामर्थ्यादाद्यपरिग्रह मन्त्रस्यैकस्मि- ब्रेकैकस्योञ्चारणम् । न च त्रिः पठेदायतप्राण इति वचनात् कुम्भकमात्रे मन्त्र इति वाच्यम् । आयतशब्दस्य नियमित- (१) ० रेचकपरककुम्भक • | ·नित्याचारपद्धतिः। : कथमन्यथा प्राणायाम इत्युक्तम् । तथाच पचनलेन तथा क्रियमाणयोः पूरणरेचनयोरपि तच्छब्दवाच्यत्व- सम्भवात् । विविधः समर्थस्य द्वितीयपरिग्रहे तु वारत्रयमपि कुम्भकमाने । पठन्ति,- आसने सम्यगासीनो वायुनापूर्य चोदरम् । कुम्भके च त्रिरात्य दक्षिणेन विरेचयेत् ॥ इति । तत्रापि यावच्छक्ति धारणाभ्यासस्यैव प्राणवश हेतुत्वा- दधिकधारणसामर्थे मन्त्रसमाप्तावपि यावच्छक्ति धारणं कर्त्तव्यम् । एवञ्चैकेन धारणेन षड़वारं नववारं वा मन्त्रजपसामर्थ्य प्येक एव प्राणायामो न इयं त्रयं वा । तत्र, रेचकं दक्षिणेनोक्तं पूरकं वामकेन तु । इति वाक्यदर्शनात् तथैव कर्त्तव्यम् । यदा, आवष्य श्वसनं वाह्यात् पूरयेदिलयोदरम् । इत्यादियोगशास्त्रविधिबलादादौ वामेन पूरयित्वा यथाशक्ति धारयित्वा दक्षिणेन विरच्य तेनैव पूरयेत्। ततो धारणपूर्वकं वामन विरेच्य तेनैव पूरयेत् इत्येवं कुर्यात् । तथा- अङ्गुष्ठानामिकाभ्याञ्च कनिष्ठाङ्गुलिनापि च । प्राणायामजपं कुर्यान्मध्यमातर्जनी विना ॥ इति वाक्यदर्शनादविरोधाच्च नासिकावामपुटपीड़नमना- मिकाकनिष्ठाभ्यामेव कुर्यात्। तत्र च जपस्य मानसत्वनियमात् तत्र शब्दार्थचिन्तनाभ्यास उक्तो मानसो जप इति मन्त्रार्थचिन्तन- स्थावश्यकत्वात्। ओंकारार्थात् परिपूर्णशुद्धचिदपाद भूगदिक ·मित्याचारपतः। जगज्जातं, तच्च जगत् 'सविटज्योतिःस्वरूपं सर्वबुद्धिप्रेरकतया जगत्स्थितेरपि मूलम् । तत्रैव वागादिकं पञ्चमहाभूततत्- कार्यखरूपं लीनमित्येवं रूपं मन्त्रार्थमेव चिन्तयेत् । अन्यत्र तु मन्मात्रत्वाद् भूः, भूतत्वात् कारणत्वाच्च भुवः, सर्वस्वीकरणत्वात् स्वः, महत्वाच्च महतस्तत्त्वाच्च महः, सर्वजननाद् जनः, जगत्तापात्तपः, सत्यं परत्वादात्मत्वाञ्चति व्याहृतयो व्याख्याताः । , यत्र तु, आदानं रोधमुत्सर्ग वायोस्त्रिस्त्रि: समभ्यसेत् । ब्रह्माणं केशवं शम्भुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात् ॥ इति तेनान्तस्तद्धर्मोपदेशादित्येतत्सूत्रनिर्णीतादित्यान्तर्गत- हिरण्मयपुरुषोपहितब्रह्मोपासनवत् ब्रह्मादिशरीरोपहितं मन्त्रार्थ- भूतं ब्रह्मव चिन्तनीयम् । तत्र,-- नीलोत्पलदलश्यामं नाभिमध्ये प्रतिष्ठितम् । चतुर्भुजं महात्मानं 'पूरके तु विचिन्तयेत् ॥ कुम्भकेन हृदिस्थाने ध्यायेत्तु कमलासनम् । ब्रह्माणं रक्तगौराङ्ग चतुर्वक्त्रं पितामहम् ॥ रेचकेनेखरं ध्यायेललाटस्थं महेश्वरम् । शुद्धस्फटिकसङ्काशं निर्मलं पापनाशनम् ॥ इति योगियाज्ञवल्कयोक्तः क्रमो ज्ञातव्यः । ततः,- (१) सवितुर्योतीरूपं पूरकेण । १ ·नित्याचारपद्धतिः। इति । तत्र अन्तश्चरति भूतेषु गुहायां विखतोमुखः । त्वं यज्ञस्त्वं वषटकार आपोज्योतीरसोऽमृतम् । इति पठित्वा सकदाचमनं कुर्यात् । उपस्पृशेत् तत: पश्चान्मन्त्रेणानेन मन्ववित् । इति शङ्खवचनात् । यत्त्वत्र, सायमग्निश्चमेत्युक्त्वा प्रातः सूर्यश्चमेति च । आपः पुनन्तु मध्याहे उपस्पृश्य यथाविधि ॥ तस्याप्रामाण्यत्वसम्भवेऽपि शक्तनान्तश्चरतीत्यनेन विकल्प एवेत्यभियुक्तपरिग्रहादेवं कर्त्तव्यम् । समाचारबाहु- ल्यात्त मन्त्रलिङ्गस्यातिप्रलोभनीयत्वाच्च तदेव कर्त्तव्यम् । "सूय॑श्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युक्तेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्तां यद् राना पापमकार्ष मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुदरेण शिश्ना अहस्तदवलुस्पतु यत्किञ्चिद्दुरितं मयि इदमहमापोऽमृत- योनौ सूर्य ज्योतिषि परमात्मनि जुहोमि खाहा” इति मन्त्रः । तत: “आपो हि ठा" इति त्यूचेनामानं संप्रोक्षेत्। नात्र कुश- नियमः। मार्जने हि तथा स्यात् नैतत् तथा। संप्रोक्षेदिति सेचनमात्रविधानात्। ततः,- समुद्धृत्योदकं पाण्योर्जवा निर्द्वपदां क्षिपेत् । 'इत्येतदसम्भवप्रामाण्यकारणव्यासवाक्यदर्शनात् समाचाराच्च एतत् कुर्यात् । ततो दक्षिणहस्तेनोदकं गृहीत्वा तद् घ्राणे संयोज्याघमर्षणसूतं त्रिः सकद् वा जपेत् । निरुद्धप्राण- (१) इत्येतदसम्भवादप्रामाण्य ·नित्याचारपद्धतिः। वायुरन्यथापि वा। अत्रायतासु पक्षे केचिदाचमनमिच्छन्ति तत्र मूलं न पश्यामः । यत्तु- प्राणस्यायमनं कृत्वा आचामेत् प्रयतोऽपि सन् । इति। तेन प्रक्लते प्राणायामानुवादेन तदङ्गतयैवाचमन- विधानम् । अन्तरं शुद्धाते यस्मात्तस्मादाचमनं स्मृतम् । इति “अशृतेन ह्यनं क्रियते”[इति वत् प्ररोचनामावार्थत्वात्र तेनाचमनस्य प्राणनिरोधमात्राङ्गताप्राप्तिः । एवं पृथक् प्राणा यामानुष्ठानेऽपि न तत् प्राप्तिरिति । तत उत्थाय सन्ध्येति तमुपासीना यत् क्षिपन्ति महज्जल- मिति वचनात् सूर्यमण्डलं रक्तवर्णगायनयाख्यं पूर्वसन्ध्यादेवतेय- मिति ध्यायन् प्रणवव्याहृतिसहितया गायत्रया तोयाञ्जलिं सूर्यदेशाभिमुखमुत्क्षिपेत् । एवं सध्यादेवतोपासनात्मकत्वाद् गायत्रीजपवदस्यापि प्रधानत्वम् । तत्र सौकयार्थं ताम्रादिपात्र- धृतजलप्रक्षेपेऽपि न विरोधः । नह्यत्राञ्जले: करणत्वं स्मृतं येन तदविरोधशङ्का स्यात् । किन्त्वञ्जलिशब्दस्यात्र परिमाण. परमात्रत्वम् । केवलम्,- अमङ्गल्यन्तु यत्नेन देवकार्येषु वर्जयेत् । इत्यन्यपरेणापि दैवकम्ममात्रे रजतनिषेधात् न तेन कार्यम् । एवमन्यत्रापि देवकम्मसु विशेषविध्यभावे "रजतं नोपादेय"- मिति । यत्त्वत, (१) अस्य ह्यचं कियते । (2) • न दोषः ।

·१८४
नित्याचारपद्धतिः
कराभ्यां तोयमादाय गायनमा चाभिमन्त्रा च ।
आदित्याभिमुखस्तिष्ठन् नि:क्षिपेत् सध्ययोईयोः ॥
इति व्यासोत, तस्याप्रामाण्यकारणाभावेऽपि
"उत्थायाकं प्रति प्रारू विकणाञ्जलिमम्भसः" ।
इति छन्दोगपरिशिष्टे प्रातःसन्ध्यायामञ्जलिमित्येकवचनो
पादानाद् विकल्प एव । तथाप्यधिकरणे तथाविरोधाभावात्
प्राय: समाचाराच्च एवमपि युज्यते । अत्र चाभिमन्त्रणवचना-
मन्त्रस्यापि त्रिरावृत्तिः । तत्र सध्ययोरिति वचनात् मध्याह्ने
एक एवाञ्जलिः । तत्र,
बालां विद्यान्तु गायत्रों वीक्षणां चतुराननाम् ।
रताम्बरहयोपेतां 'यज्ञसूत्रधरां तथा ॥
कमण्डलुधरां देवों हंसवाहनसंस्थिताम् ।
ब्रह्माणों ब्रह्मदैवत्यां ब्रह्मलोकनिवासिनीम् ॥
मन्त्रेणावाहयेद् विद्वान् आयान्ती सूर्यमण्डलात् ॥
तथा मध्यमसन्ध्यायां सावित्री हिजसत्तमः ।
युवती शुक्लवर्णाञ्च चारुरूपां चतुर्भुजाम् ॥
शुक्लवासोइयोपेतां वृषारूढ़ां त्रिलोचनाम् ।
उमां त्रिशूलहस्ताञ्च रुद्राणी रुद्रदेवताम् ।
कैलासनिलयां देवीमायान्ती सूर्यमण्डलात् ॥
एवं पश्चिमसन्ध्यायां वृद्धावस्थां सरस्वतीम् ।
कृष्णाङ्गों कष्णवसनां तायस्कन्धस्थितां शुभाम् ॥
(१)
• अजस्वधरां ..
(२)
• ताब्य कन्धरमंस्थिताम् ।

·नित्याचारपद्धतिः।
शङ्खचक्रगदापद्मधारिणीं विष्णुदैवताम् ।
विष्णुलोकनिवासान्तामायान्तों सूर्यमण्डलात् ॥
इति वाक्यदर्शनादविरोधाच्च । यत्र च,-
रता भवति गायत्री मावित्री शुक्लवर्णिका ।
कृष्णा मरस्वती या सन्ध्यात्रयमुदाहृतम् ॥
इत्युक्तानुगुणत्वादेवमेव सन्ध्यारूपध्यानं कर्त्तव्यम् । अत्र च,
'आयान्ती” मित्यत्र स्थानत्रयेऽपि स्वस्थानाद् ब्रह्मलोकादेरिति
योजनीयम्। सूर्यमण्डलादिति सप्तम्यर्थे पञ्चमी। सभ्येति
तमुपामीना इति मूर्यमण्डलस्यव सन्ध्यात्वेनो'पास्यत्वविधानात् ।
"मन्वेणावहयेत्” इत्यत्र,-----
आवाह्य यजुषानेन तेजोऽसीति विधानतः ।
इति वाक्यसिद्धिः । तेनानेनावाह्य यथोक्तं ध्यायन् अञ्जलि
वयं प्रक्षिप्य यत् प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति तेन पाप्मानमवधुन्वन्ति ।
"असावादित्यो ब्रह्म"ति तैत्तिरीय श्रुतेरनेन मन्त्रेण प्रदक्षिण..
मावर्त्य “उदुत्वं जातवेदसं, चित्रं देवानां, उदयं तमस" इति
ऋक्त्रयेण गायत्रुाष्णिगनुष्टुपछन्दस्केनाद्यन्ते प्रस्कण्वार्षेण मध्ये
कौत्सार्षेण सूर्यदैवत्येन भूम्यलग्नगुल्फहयो भूम्यलग्नेकपादो [वा]
भूमिलग्नपादा? वा स्थितः सूर्यमुपतिष्ठेत् । यद्यपि,-
कुर्यात् कुताञ्जलिर्वापि अर्द्धबाहुरथापि वा।
इत्यविशेषणोक्तम् । तथापि
नोपास्यत्वे ।
२४

·१८६ नित्याचारपद्धतिः। सायं प्रातरुपस्थानं कुर्यात् प्राञ्जलिरानतः । अङ्घबाहुस्तु मध्याहे इति वाक्यदर्शनादविरोधात् समाचाराच्च तथैव कर्त्तव्यम् । अत्र “उत्, चित्र” मृग्हयेनेति पाठो यद्यपि सर्वैस्तु टीकाकारैरा- दृतस्तथापि कल्पतरावग्हयेनेति व्याख्यानाद् विहिताविहितत्व- सन्देहेऽपि क्रममात्र विरोधिनीऽविहितकरणाद् विहिताकरण महान् दोष इति करणमेव न्याय्यमिति “उद्दय"मित्युगवश्यं प्रयोक्तव्या। यत्तु, .. "उदुत्यं, चित्रं, तच्चक्षु” रुपस्थाय दिवाकरम् । वाङ्मनः कमजं पापं सर्वमेव व्यपोहति ॥ इति कात्यायनोक्तं तत् स्मृतिशास्त्र विकल्पस्त्विति न्यायाद- विकल्पपक्षपरं गुणफलसम्बन्धार्थ वा। अत्र पापक्षयविशेष च्छायां “विश्वाड़” इत्यनुवाक् शिवसङ्कल्पमण्डलब्राह्मणपुरुष- सूक्तानामपि प्रयोगः। तत: सध्यादेवतया कृतसंध्यानं सूर्य विम्बमेव “धियो यो न” इति मज्जन्तीनामप्यस्मबुद्धिवृत्तीनां प्रचोदयादिति विशेषप्रकाशतासम्पादकमहंपदलक्ष्यं जीवरूपं तदोङ्कारगम्यम् । भूर्भुव: स्वरिति भूरादिजगज्जनकम् । यद्दा भवत्यस्तीति भूः, भवत्यस्मात् सर्वमिति भुवः, सव्वं प्रसव- तीति स्वरिति । सवितुर्देवस्येति,-आदित्यमण्डलान्तर्गतहिर- एमयपुरुषोपहितत्वेनोपास्यत्वात् सवितुर्देवस्य सम्बन्धि वरेण्यं भग इत्यशेषजगत्प्रकाशकतया श्रेष्ठतरप्रकाशं रूपमशेषपापभञ्जनं ब्रह्मैवेति । धीमहि चिन्तयामोत्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यवत्

·नित्याचारपद्धतिः ।
गायत्रीमन्त्रप्रतिपादितशुद्धचैतन्यात्मकब्रह्मरूपेण चिन्तयन्, तवा.
समर्थंन,-
ध्येयः सदा सविटमण्डलमध्यवर्ती
नारायण: सरसिजासनसविविष्टः ।
केयूरवान् कनककुण्डलवान् किरीटी
हारी हिरण्मयवपुर्धतशङ्खचक्रः ॥
इति वाक्यार्थभूतसाकारब्रह्मरूपेण ध्यायन् प्रणवव्याहृति
पूलिकां गायत्री सूर्योदयपर्यन्तं गणयन् जपेत् । अत्र यत्
"सवितुः" शब्दस्य राहोः शिर इतिवत् षष्ठों कल्पयित्वा जगत्
प्रसवित्रिति भर्गविशेषणत्वमाहुः, तत् एतदेव तुरीयं दर्शितं
परं यत् परोरजा य एष तपतीति सवितुर्मण्डलस्यैव गायतार्थत्वे
नोतरयुक्तम् ।
तथा योगियाज्ञवल्कयीये,--
देवस्य सवितु यच्च भर्गमन्तर्गतं विभुम् ।
ब्रह्मवादिनमेवाहुर्वरेण्यं सोऽस्य धीमहि ॥ इति ।
आदित्यान्तर्गतं भर्गः सेव्यते वै मुमुक्षुभिः । इति ।
॥
तथा-
हिरण्यके गश्मश्रुर्भर्गस्तेजोमयं परम् ।
आदित्यान्तर्गतं यत्तत् सदा ध्येयं मुमुक्षुभिः ॥
इति । यच्च,
(१) मविटमण्डल

·१८८ मित्याचारपद्धतिः । एवञ्च इस्थम्भूतं यदेतस्य देवस्य सवितुर्विभोः । वरेण्यं भजतां पापविनाशनकरं परम् ॥ भर्गोऽस्माभिरभिध्यातं धियस्तनः प्रचोदयात् । इति प्रार्थनार्थत्वमुक्तं तद् योगियाज्ञवल्कयोतविरोधाना- देयम् । उदयात् प्राक् जपत्यागे तु ऐन्द्रवायवादिग्रहयागानां कतिपयाकरण इव प्रधानकर्मण एवाकरणं स्यात् । यविरग्निकैः प्रागुदयाद् गायत्रीजपं परित्यज्य कम्मान्तरं क्रियते तत्र सन्ध्यालोपदोषः। कर्मान्तरस्य च सन्ध्याहीनोऽशुचिरित्य- नधिकारादानर्थक्यम् । केवलं दर्भेष्वासीनो दर्भान् धारयमाण: ग्राङ्मुखः सावित्री सहस्रकत्व आवर्तयेत् । प्राणायामो वा शतकत्व: उभयतः सप्रणवां सप्तव्याहृतिकां मनसा हादशरुत्व इत्युक्ताश्रयणमेव । ब्रह्मचारी ग्रहस्थश्च शतमष्टोत्तरं जपेत् । वानप्रस्थो यतिश्चैव हिसहस्राधिकं जपेत् ॥ इति वाक्यदर्शनादुदयावध्यभावात् संख्यासमाप्तौ त्यागो युक्त इति सूर्योदयावधित्वेन संख्या नियमाभावेऽपि,- दर्भहोना च या सन्ध्या यच्च दानं विनोदकम् । असंख्यातञ्च यज्जतं तत् सव्वं निष्फलं भवेत् ॥ इति वचनाद् गणना काय । यत्तु- ओंकारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः खस्तथैव च । गायत्री प्रणवञ्चान्ते जपत् वेवमुदाहृतम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः ': । - इति वाक्यं, मनुना, एतदक्षरमेताञ्च जपन् व्याहृतिपूर्बिकाम् । सध्ययोरुभयोः, इत्येतावन्मात्रविधानात् तातिरिताजपपरम् । ओंकारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्तथैव च । गायत्रों च ततः पश्चात् सन्ध्याकाले जपेत् त्रिकम् ॥ इति च दृश्यते। तत्र आद्य, द्वितीय, टतीय, षष्ठ, नवम, त्रयोदश, षोड़श, एकविंश, त्रयोविंश [ पञ्चविंश ] सप्तविंश उदात्ताः । चतुर्थाष्टम, हादश, पञ्चदश, हाधिश, षड़विंशा अनु- दात्ताः। पञ्चम, सप्तम, दशम, चतुर्दश, सप्तदश, चतुर्विशाष्टाविंशाः खरिताः। एकादशाष्टादशोनविंशाः प्रचिताः। ततः ऋष्यादि- स्मरणानन्तरं भूमिरन्तरीक्ष द्यो रिति त्रैलोक्यामा प्रथमः पादः । ऋचो यजूंषि सामानि त्रय्यात्मा द्वितीयः पादः । व्यानात्मा टतीयः पादः । एवं शब्दामिकास्त्रयः पादाः । अविधेयात्मा च परोरजोनामकादित्यमण्डलान्तस्यपुरुषोपहितं ब्रह्म चतुर्थः पादः। तस्याग्निरेव मुखं यदिह वाग्नावभ्यादधाति सर्वमेव तत् संदहत्येवमेव विपापं कुरुते सर्व एव संपूतोऽ- जरोऽमृतः सम्भवति इति चिन्तयेत् । एवं,- ओं भूविन्यस्य हृदये ओं भुवः शिरसि विन्यसेत् । श्री स्वः शिखायां विन्यस्य गायत्रयाः प्रथमं पदम् ॥ प्राणापान- - (१) स्टह्यम्।

·नित्याचारपद्धतिः।
विन्यसेत् कवचे विद्वान् द्वितीयं नेत्रयोयसेत् ।
टतीयेनास्वविन्यासश्चदुथं सर्वतो न्यसेत् ॥
विन्यस्यैवं क्रमेणैव सन्ध्याकाले जपेद् हिजः ।
शिरोमन्त्रन्तु साङ्गे प्राणायाम परं न्यसेत् ॥
उपस्थाय तुरीयेण जपेत् तान्तु समाहितः ।
इति वाक्यदर्शनात् समाचारञ्चैतत् कर्त्तव्यम् ।
अथ तस्या उपस्थानम् ।
गायत्रास्येकपदी विपदी त्रिपदी चतुष्पद्यपदसि न हि
पद्यसे नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे सापदो मा
प्रापदिति ब्राह्मणवचनात् तुरीयशब्देन तुरीयवाचकपरो रजः-
शब्दः प्रयुक्तः। सकलो गायत्रासोति मन्त्री विवक्षितः । अयमेव
चतुर्थशब्देनाप्युक्तः ।
अत्र हेष्थापकारकामोऽसाविति द्देष्यनाम
ब्रूयात् । तत्र यं द्विथादसावस्मै काममासमृद्धीति श्रुतेः। अद्य
एतद् गायत्रीजपफलमसौ न प्राप्नोत्वित्यर्थः । यत्तु,-आग्नेयं
प्रथमे ज्ञेयमित्याद्यक्षरदेवताचिन्तनमुक्तं तस्य
जपकाले तु सञ्चिन्त्य आशु सायुज्यमानुयात् ।
इति कामफलार्थत्वेन प्रामाण्यऽपि न विरोधः। एवं वक्ष्य
माणं योगियाज्ञवल्कयोत मासचतुष्टयं काम्यमेव ।
वर्णोच्चारणमात्र जपो मानसेऽर्चने इति धातुपाठेन व्यक्तवचने
मानसेऽर्चने जपशब्दार्थत्वसिद्धेः। ध्यानन्तु, अक्षमालामादाय
देवतां ध्यायन् जपं कुर्यादित्यादिवाक्यैरङ्गमात्रम्। एवं मानस
जपेऽपि । यद्यपि,---
जपश्च

·नित्याचारपर्धातः । - मन्वार्थचिन्तनाभ्यासः स उत्तो मानसो जपः । इति शब्दश्वार्थश्चेति दयोरपि चिन्तनमुक्तं तथापि जपशब्द- बलात् शब्दचिन्तनमेव प्रधानम् । अर्थचिन्तनन्तु अङ्गमेव । अतएवान्यत्रोक्तम्,- ध्यायेत्तु मनसा मन्त्र जिह्वौष्ठौ नतु चालयेत् । इति। गणनन्तु,--पुत्रञ्जीवबीजरुद्राक्षेन्द्राक्षपद्माक्षस्फटिक- मुक्ताफलमणिसुवर्णकुशग्रन्थोनामेकेन निर्मितया मालया। तद- भावे अङ्गुलिपर्चभिः कुर्यात् । तत्राविरोधाद् वक्ष्यमाणानि पञ्चरात्रीतानि अक्षमालालक्षणानि ग्राह्याणि । यत्तु दीक्षा- पर्वणि, सर्वासामक्षमालानां जपे यत् फलमुच्यते । तत् फलं शतमादेयं जपेनाङ्गुलिपर्वभिः ॥ इति भविष्यपुराणवाक्यं, तत् प्रकरणात् सर्वमङ्गल्यमन्त्रपरमेव । अभावे त्वक्षमालायाः कुशग्रन्थाथ पाणिना । इति साधारणतयोक्तत्वात् । शक्या शतं सहस्रं वा दश वानुदिनं जपेत् । कुर्यादध्याधिकन्तेषामिति जप्यविधिः स्मृतः ॥ इति पठन्ति । तदत्र सूर्योदयावधिनियमादन्यत्र ज्ञातव्यम् । तथा, प्रातरुत्तानपाणिस्तु मध्याहे समपाणिकः । अधोमुखकरः सायं वस्त्रावृतकरो जपेत् ॥ इति पठन्ति ।

·नित्याचारपद्धतिः । जपधम्माश्च । प्रागाचमनम् । नात्र सन्ध्याकम्मादौ तस्यैव तन्त्रोपकारकस्य विद्यमानत्वान पृथक कार्यम्। दर्भेष्वासीन इति वचनेन दर्भा- धारत्वं समासीनत्वञ्चेत्यङ्गद्दयमुक्तम् तेनात्र तिष्ठन् जपेऽपि प्रागग्र- दर्भाधारवं स्यादेव । “दर्भान् धारयमाण:” इत्यनेन दक्षिण पर्वणः सव्यस्योपग्रहणञ्चोच्यते । तत्रादौ देवतामा छन्दश्च स्मरेत् । प्रयतमनस्कश्चंक्रमण-हसनपार्खावलोकन-कुड्याश्रयणशिरः-प्रावरण- शिरोग्रीवकम्पन-दन्तप्रकाशनब्राह्मणेतरपुरुषसम्भाषणचण्डालपति- तरामभरजस्खलादर्शन-पदापदक्रमणवर्जितो नाईकाषायवामा 'अवहिर्जानुहस्तो जपेत् । जपकाले न भाषेत व्रतहोमादिकेषु च । एकेष्वेवावसतं तु यदागच्छेद द्विजोत्तमः ॥ अभिवाद्य ततो विप्रं योगक्षेमञ्च कौतयेत् । इत्यत्र विप्रपयुदासेनेतरसम्भाषणनिषेधोऽङ्गत्वेनोचते । अभि- योगक्षेमञ्चेति विशेषणानामनुवादत्वेनाविवक्षितत्वात् । अत्र हिजोत्तम इतिपदेन निषादस्थपतिवत् कर्मधारयसमास- स्यैव युक्तवादपतितत्रैवर्णिकजातीयपुरुषसम्भाषणमात्रे न दोषः । अत्र यद्यपि लिङ्गस्याविवक्षा युक्ता तथापि स्त्रीशूद्रपतितांश्चैव रासभञ्च रजखलाम् । जपकाले न भाषेत वाद्य (३) अन्तर्जानुहस्तो। सम्भाषेत .

·नित्याचारपद्धतिः। इति सम्भाषणनिषेधस्य विशेषपरत्वखीकरणाच्चोत्तरवाक्ये स्त्रीग्रहणात् पुंलिङ्गविवक्षावगम्यते। तत्र पतितानां चण्डालस्य च सम्भाषणे सानं, 'स्त्रीसम्भाषणेऽव्ययस्य विष्णोः स्मरणं, वैष्णव- मन्त्रजपो वा। चण्डालादिदर्शने चोदकस्पर्शनं, सुराविष्ठादिदर्शने आचम्य सौरमन्त्रजपः । शनी “पावमान्य"श्च । उपविष्टो जपन् सातः क्षुतप्रस्खलनादिषु । पूजायां नाम कृष्णस्य सप्तवारान् प्रकीर्तयेत् ॥ पाषण्डिनो विकर्मस्थान् नालपञ्चैव नास्तिकान् । सम्भाष्य तान् शुचिपरश्चिन्तयेदच्युतं बुधः ॥ इदचोदाहरेत् सम्यक् कृत्वा तत्प्रवणं मनः । शरीरमन्तःकरणं तथा द्यौ- तश्च विष्णुर्भगवानशेषः । शमं नयत्वस्तु ममेह शम्म पापान्यनन्ते हृदि सत्रिविष्टे ॥ अन्तःशुध्विं वहिःशुद्धिं शुद्धधर्ममयोऽच्युतः । करोतु विमले तस्मिन् शुद्ध एवास्मि सर्वदा ॥ वाह्योपपातं मनसो बुद्धश्च भगवानजः । शुद्धिं नयत्वनन्तात्मा विष्णुश्चेतसि संस्थितः ॥ एतत् सम्भाष्य जप्तव्यं पाषण्डादीनुपोषितैः । नियमस्थैरुपोषितरित्यस्यार्थः । (१) स्त्रीशूद्रसम्भाषणे । (३) वाह्योपधातं । (४) उपोषितैर्नियमस्थैः । (२) • नयन्वस्तु । २५ ·नित्याचारपद्धतिः। जपे होमे तथा दाने खाध्याये पिटतपणे । अशून्यन्तु करं कुर्यात् सुवर्णे रजतैः कुशैः । अत्र,- तर्जनी रूप्यसंयुक्ता हेमयुक्ता त्वनामिका । सैव युक्ता तु दर्भेण कार्यो विप्रेण सर्वदा ॥ - इति व्यवस्थावाक्यञ्च दृश्यते । तत्र कुचैरिति बहुवचनात् सव्यहस्तेऽपि धारणं प्राप्तम् । अनाजीर्णा मलिनवासोदय- धारणञ्चानावश्यकम् । तत्र कर्मयुक्तो नाभेरधःस्पर्शनं वजयेदिति वचनादुपविष्टजपेऽप्यू_दौ यथा हस्तो न लगति तथा जपेत् । केवलं वस्त्रावते तस्मिन् हस्तस्थापनेऽपि औदुम्बरीसर्ववेष्ठने तत्- स्पर्शनासम्भव इव तत्स्वर्थाभावः । वाचिकोपांशुमानसभेदात् विविधो जपः । तत्र,- नोचैर्जपं बुधः कुर्याद गायनमास्तु विशेषत: । इति पर्युदासाद् गायत्रीव्यतिरिक्तमन्त्रजपेषु वाचिको जपोऽल्पफलः । तत्र “यदुच्चनीचस्वरितै”रिति लक्षणवाक्यबलात् स्वरो, नियतः सः--अन्यत्र तु विभाषा च्छन्दसौति पाणिनि- वचनाद् वैकल्पिक एव । न च,-"एकति दूरात् सम्बुद्धी यज्ञकर्मण्यजपन्" इत्ये कश्रुत्यविधी जपवर्जनात् जपे खर- नियमः । खरनियमाभावेऽप्येक श्रुत्यभावसम्भवादिति। अत्र केचित् "जपत्रासीत" इति “तिष्ठेदासूर्यदर्शनात्" इत्यादिवचनबलात् (१) मल बदामो।

·मित्याचारपद्धतिः। स्थानासनयोरव प्राधान्यं गायत्रीजपस्त्वगन्मवेत्याहुः । तदयुक्ताम् । सध्यादेवतोपासनारूपतया जपस्यैव प्राधान्यसिद्धेः । पूर्वी सन्ध्यां सनक्षत्रामुपक्रम्य यथाविधि । गायत्रीमभ्यसेद विहान् यावदादित्यदर्शनम् ॥ इत्येवंविधवाक्यसभावाच्च । एवं सूर्योदयपर्यन्तं जपं कत्वा “गायनासो"त्युपस्थाय महाव्याहृतिभिर्जलं गायनमा प्रणवे नैव दद्यादेतद् विसर्जनमिति । तथा, प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्योपविश्य च । मण्डलस्थं ततो ध्यायेत् पुरुषन्तु हिरण्मयम् ॥ वं ब्रह्मा वं तथा विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वमेव चात्मा भगवान् चरस्य स्थावरस्य च ॥ इत्युक्त्वापः समादाय प्रदद्यादलित्रयम् । ब्राह्मवैष्णवरौद्रैस्तु मन्त्रैर्वा प्रणवेन वा ॥ इति वाक्यदर्शनात् समाचारादविरोधाश्चैवं कुयात् । अत्र दीर्घायुःकाम उदयपर्यन्तगायत्रीजपानन्तरमघमर्षण- सूतादिशकोतापवित्रमन्त्रजपेन गायत्रया एव सहस्रपरिमितादि- जपेन वा सध्याकम्मणो दीर्घकालव्याप्तिं कुर्यात् । एतत् सन्धाकलिस्यादिना सानकालविलम्बेन सूर्योदयासत्ती जल- मध्यस्थेनापि कर्त्तव्यम्। यत्तु जपादावाद्भवासोनिषेधस्तेनाङ्ग- वैगुण्यमानं स्यात् तत् कालानुरोधेन सह्येत एव । नदपि- नचात्र ·१६६ नित्याचारपद्धतिः। जलेषु शुष्कवस्त्रेण स्थले चैवाईवाससा। जपो होमस्तथा दानं तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ॥ इति वचनदर्शनात् । केवलम्,- नोदकस्थो जपेद विप्रो गायत्रौं वेदमातरम् । इति वाक्यदर्शनात् तामुत्थाय जपेत् । तत्रापि कालातिक्रम- प्रसङ्गे स्थलत्वगुणहानेनापि कालग्रहणार्थं जलस्थ एव जपेत् । यस्त्वाईवस्त्रत्वनिषेधः स आर्द्रवासा जले कुर्यात् तर्पणाचमनं जपम् । इति वाक्यदर्शनात् स्थलत्वपर एव । यदेतत् सन्ध्याकर्म सूर्योदयात् प्राङ् न कृतं तदा- न प्रात नं प्रदोषे च सन्ध्याकालो 'विपद्यते । मुख्यः कालोऽनुकल्पश्च सर्वस्मिन् कम्मणि स्मृतः ॥ इति वृधमनुवचनात् मुहर्तत्रयात्मके प्रातःकालमध्ये कर्तव्य- तत्र “प्रभुः प्रथमकल्पस्य” इतिवचनात् प्रागुदयात् कर्तुं समर्थस्य तथाकरण सध्याफलं न भवति तदत्यन्तासम्भवे तु भवति । तत्रापि केवलं,- प्राक् पर्युदयतः सन्ध्यामुपासीत सदा द्विजः । उदिते तु जलं पीत्वा गायनवा दश मन्वितम् ॥ इत्युक्तप्रायश्चित्तपूर्वकं कार्यम् । मुहर्तहयपर्यन्तमेतावत् कार्यम् । टतीयमुहर्ते तु,- - मेव । (1) . निगद्यते ।

·नित्याचारपद्धतिः । १४७ यामस्याई गते सूर्ये तथाचास्तमुपागते । विप्रः पतितसन्ध्यस्तु सात्वा सन्ध्यां समाचरेत् ॥ इति स्नानमधिकम् । तथा सायमतिक्रमे रात्रुपवासः । प्रातरतिक्रमे दिवोपवास इति सध्याप्रकरणामातत्वात् पुरुषार्थ- तया कर्तव्यम्। अतिक्रमणशब्दो'ह्यत्र उक्तकालातिकमार्थ एव न कम्मपतनार्थः । तत्र तु पतने, ब्रह्मचारी सन्ध्यामनुपास्यो- त्थितः सावित्रयाः सहस्रेणादित्यमुपतिष्ठतेत्युक्तस्योत्तरेषाञ्चैतद- विरोधीति सर्वसाधारणस्य विद्यमानत्वात् सन्ध्योपासनहानी च नित्यवाई विलोप्य च । होमञ्च नैत्यिक शुद्धोद् गायत्रयास्तु सहस्रवत् ॥ इत्यन्यत्राप्युक्तत्वाच्च । तेन मुहूर्तत्रयादूईमेतदेव कर्त्तव्यमिति । एतत् सन्ध्याकम्म अशौचं विना कर्त्तव्यम् । यत्तु,- अन्यत्र सूतिकाशौचविचमातुरभीतितः। इति । ततखराभ्यागमादिनिमित्तकचित्तात्यन्तविक्षेपरूप- विभ्रमादावत्यन्तासम्भवात् यत् प्राप्तमकरणं तदेव सामान्येनाभ्यानुज्ञानाद् विशेषो हि विशिष्यते । इति न्यायसिद्धं दोषाभावार्थमनूद्यते तेन विभ्रमादावपि सम्भवेऽनुष्ठानमेव न्याय्यमिति । दशक्त्वः पिवेदापो गायनया श्राद्धभुग् दिजः । ततः सन्ध्यामुपासीत शुद्धयते तदनन्तरम् ॥ इति वाक्यदर्शनात् तत् कार्यम् । । ० यनकाला. (२) खतः पतने।

·२६८ नित्याचारपद्धतिः। उमे सन्ध्येऽवतिष्ठामि भास्करं तद् व्रतं मम । तस्मादष्टाक्षरं मन्त्रं मदभक्त'र्वीतकल्मषैः ॥ सन्ध्याकाले च जप्तव्यं शतच्चात्मविशुद्धये। इति भगववचनाद गायत्रीजपान्ते तदपि जपेत् । तथा- दण्डमात्र जपेन्मन्वं नारसिंहञ्च सध्ययोः । सर्वरोगविनिर्मुक्त: शतं वर्षाणि जीवति ॥ तत स्तिष्ठवेव,- कम्मेणा मनसा वाचा यद् रानमां कृतमेनसः । उत्तिष्ठन् पूर्वसन्ध्यायां प्राणायामयंपोहति ॥ इति वचनात् प्राणायामत्रयं कुर्यात् । एतच्च “फलञ्चाकम्भ- सविधा"वितिन्यायेन सन्ध्याकम्मान्तर्गतप्राणायामाद् भिन्नम् । ततः, “विश्वानि देव सवितः” इत्यूचा आदित्योदयकाले उपतिष्ठते विपापो भवति। अस्याः,-नारायण ऋषिः, गायत्री च्छन्दः, सविता देवता। “भद्रो नोऽग्निराहतः” इत्यादित्यो- दयकाले जपेत् सुभगो भवति । तथा- "तचक्षु"रित्यूचा सात उपतिष्ठेद् दिवाकरम् । उद्यन्तं मध्यगञ्चैव दीर्घमायुजिजीविषुः । तथा,- (१) व्रतकर्षितः (२) दशमात्र । (२। रुद्रो नो ।

·नित्याचारपद्धतिः।
१६
"उत्" इत्यु अन्तमादित्यमुपतिष्ठेद् दिने दिने ।
क्षिपेज्जलाञ्जलीन् सप्त मनोदुःखं व्यपोहति ॥
तथा,
सूर्योऽयंमा भगस्त्वष्टा पूषार्कः सविता रविः ।
गभस्तिमानजः कालो मृत्यु र्धाता प्रभाकरः ॥
पृथिव्यापश्च तेजश्च खं वायुश्च परायणम् ।
सोमो वृहस्पतिः शुक्रो बुधोऽङ्गारक एव च ॥
इन्द्रो विवस्वान् दीप्तांशुः शुचिः शौरिः शनैश्चरः ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्कन्दो वैश्रवणो यमः ॥
वैद्युतो जाठरश्चाग्निरिन्धनस्तेजसां पतिः ।
धम्मध्वजो वेदकर्ता वेदाङ्गो वेदवाहनः ।
कृतं वेता द्वापरच कलिः सवामराश्रयः ।
कलाः काष्ठा मुहर्ताव पक्षो मास ऋतुच यः ॥
संवत्सरकरोऽखत्थः कालचक्रो विभावसुः ।
पुरुषः शाखतो योगी व्यक्ताव्यक्तसनातनः ॥
लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः ।
वरुण: सागरेशव जीमूतः पवनोऽरिहा ॥
भूताशयो भूतपतिः सर्वभूतनिषेवितः ।
स्रष्टा संवर्तको वह्निः सर्वस्यादिकरोऽनलः ॥
अनन्तः कपिलो भानुः कामदः सर्वतोमुखः ।
जयो विशालो वरदः सर्वध्वान्तनिषेवितः ॥
• पवनोऽहिहा।

·नित्याचारपद्धतिः।
मनुः सुपर्णो भूतादिः शीघ्रग: 'प्राणधारण: ।
धन्वन्तरिधूमकेतुरादिदेवोऽदितः सुतः ॥
हादशात्मारविन्दाक्षः पिता माता पितामहः ।
वर्गहारं प्रजाहारं मोक्षदारं त्रिपिष्टपम् ॥
देहकर्ता प्रशान्तात्मा विखात्मा सर्वतोमुखः ।
चराचरामा सूक्ष्मात्मा मैत्रेण वपुषान्वित: ॥
एतद् विकर्तनीयस्य सूर्यस्यामिततेजसः ।
नानामष्टशतं प्रोक्तं शक्रेण सुमहात्मना ।
सूर्योदये यः सुसमाहितः पठेत्
सुपुत्रलाभं धनरत्नसञ्चयान् ।
लभेच्च जातिस्मरतां सदा नरः
स्मृतिञ्च मेधाञ्च स विन्दते भृशम् ॥
.
स मुच्यते शोकदवाग्निसागरात्
लभेत कामान् मनसा यथेप्सिताम् ॥
तथा,-
विकर्तनो विवस्वांश मार्तण्डो भास्करो रविः ।
लोकप्रकाशकः श्रीमान् लोकचक्षुर्ग्रहेखरः ॥
लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्ता हर्ता तमिस्रहा।
(१) • प्राणिधारणः।
(२) लभेत.

·नित्याचारपद्धतिः।
तपनस्तापनश्चैव शुचिः सप्ताखवाहनः ।
गभस्तिहस्तो ब्रह्मा च सर्वदेवनमस्कृतः ॥
य एतेन महाबाहो हे सध्येऽस्तमनोदये।
स्तौति मां प्रयतो भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
तथा,
कुर्चीत प्रणतिं भूमौ मूर्खा नमति पात्य च ।
खगोल्काय च सूर्याय कारणत्रयहेतवे ॥
निवेदयामि चात्मानं नमस्ते ज्ञानरूपिणे ।
त्वमेव ब्रह्म परममापो ज्योतीरसोऽमृतम् ।
भूर्भुवस्वस्त्वमोङ्कार 'स्त्वं रुद्रस्त्वं सनातनः ॥
एतद् वै सूर्यहृदयं जपंस्तवमनुत्तमम् ।
प्रातःकाले च मध्याहे नमस्कुर्य्याद दिवाकरम् ॥
नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे
जगप्रसूतिस्थितिनाशहेतवे ।
वयोमयाय त्रिगुणात्मधारिणे
विरिच्चि-नारायण-शङ्करात्मने ॥
यस्योदयेनैव जगत् प्रबुद्धाते
प्रवर्तते चाखिलकम्मसिद्धये ।
ब्रह्मेन्द्र-नारायण-वन्दितश्च यः
स नः सदा यच्छतु मङ्गलं रविः ॥
(१)
० स्वश्च रुद्रासनातनः
२६

·नित्याचारपद्धतिः । - तत उपविश्य,- ब्रह्महा गुरुतल्पगोऽगम्यगामी तथैव च । सुवर्णचोरस्तेनश्च गोनो विखासघातकः ॥ एवमादिषु चान्येषु पापेषु निरताः सदा । प्राणयामान् वौंच कुर्युः सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ इत्यत्रिणाभिहितं कुर्यात् । तत्र चोदयनं प्रतीति वीप्सार्थ- प्रतिशब्दप्राप्ताभ्यासस्यैव फलसम्बन्धाभिधानात् फलस्य चातिशयात् यावज्जोवाभ्यासादेव फलं तेनाशौचमध्येऽपि कर्त्तव्यम् । उदयस्य निमित्तत्वादुदयकाले कर्त्तव्यम् । तत्र, नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं सानमुच्यते । तर्पणन्तु भवेत् तत्र अङ्गखेन प्रकीर्तितम् ॥ इति वचनात् सवाङ्गाजलक्षालनस्यैव मानशब्दस्य मुख्यार्थत्वात्। शिरःस्नातस्तु कुर्वीत दैवं पित्रामथापि वा। इति वचनात् प्रातःस्नानमनुद्धृतरुइतर्वा जलैरुष्णैर्वापि सशिरस्वं चेत् कृतं तदा तदङ्गन्देवादितर्पणं कुर्यात् । अन्यथा तु प्रातस्तर्पणाभावः । । यत्तु,- कृत्वा शिरः खानमथानिक वा सन्तर्प्य तोयेन इत्यादि, तस्य यथाप्राप्तानुवादपरत्वस्य कल्पतरावप्युक्त वात्र ·नित्याचारपद्धतिः। एव- " अत्र तेनाशिरस्कमानेऽपि तर्पणप्राप्तिः । एवं काम्यमानेषु,-तीर्थेषु यत् सानं तदपि काम्यमेवेति तत्रापि तर्पणं कार्यम् । यत्तु,- कृतप्रात:मानस्य प्रातःसध्यानन्तरं देवपित्राकम्माङ्गतया मानं तत्र विध्यभावात् न तर्पणं, समन्त्रकमानमात्रम् । मस्यय स्पर्गनादियतिरितसर्वनैत्तिकमानेषु तर्पणं कार्यम् । मलापकर्षणशुद्धार्थस्नानयोस्तु मन्त्र स्थाप्यभाव इत्युक्तमेव । यद्यपि सानाङ्गतया विहितं तर्पणं स्नानानन्तरमेव प्राप्नोति तथापि,- तर्पणन्तु शुचिः कुर्यात् प्रत्यहं स्नातको हिजः । इति मध्याह्ने विहितं प्रधानभूतम् । तर्पणकम्म स्नानाङ्गस्य, नित्याग्निहोत्रमिव सत्राङ्गाग्निहोत्रस्य, प्रकृतीभूतम् । तत्र माध्या- ह्निकम्नाने सध्याकर्मोत्तरकालत्वं साक्षादुक्त विकतावपि सम्भवे प्राप्तम् । तथा ज्योतिष्टोमस्येष्ध्यनन्तरकालत्वं विकृतिसोमेऽप्यति देशप्राप्तम् । किञ्च रहमेधीयप्रयोगमध्ये अग्निहोत्रकाले आगते तत्यदार्थक्रमबाधनाग्निहोत्रानुष्ठानं लिखितं तस्य प्रामाण्ये- ऽप्यरुणप्रकाशमाननाने कृते प्रागुदयान्मुहर्तमानस्य सध्या- - (१) तर्पणशङ्कायां मलाप । (२) निर्णीतम् । तथाव स्नानानन्तरं सन्ध्याकाले प्राप्ने तर्पणमस्वत्यैव सन्ध्या- करणं युक्तम् । यत्तु स्पतिरत्नमालायां, ---आचम्य प्रयतो नित्यं प्रातःस्नानं समाचरेत् । स्नात्वा सन्नर्पयेद्देवान् ऋषीन् पिटगणांस्तथा । नित्यं पुनराचम्य वागपतिः । सम्माय॑ मन्त्रैरात्मानमित्यादिना तर्पणानन्तरं सध्यानानं लिखितं तस्य । प्रामाण्येऽपि । आचम्य प्रयतो ·२०४ नित्याचारपद्धतिः। कालत्वप्राप्तावेव तथा युक्ताम् । तत्रापि सुपूर्वी [ मपि पूर्वी ] मित्येतत्पक्षपरिग्रहे मध्ये तर्पणानवकाश एव । आलस्यादिना किञ्चित् स्नान [ काल ] विलम्बे पुनर्मध्ये तर्पणसम्भावनापि नास्ति । न चैवं नानादपि प्राक् सन्ध्याकम्मप्राप्ति: "मातोऽ- धिकारी भवति" इत्यनातस्य तत्राधिकाराभावादिति । तत्र “चाद्भिरेवामु” इति बौधायनवचनात् जलमध्य एव जलप्रक्षेपः कर्तव्यः। - यत्तु,- स्थलस्थस्तु यदा कुर्य्यात् स्थले दद्याज्जलाञ्जलिम् । इत्यादिवाक्यं तप्रामाण्येऽपि बौधायनोक्तीन सह विकल्प एव । एतदेवाभिप्रेत्य कल्पतरावुतां नतु स्थलस्थस्य स्थल एवेति नियम इति । यत्तु, स्थलस्यः शुष्कवामा यः प्रयच्छेदुदके जलम् । दाता पायी भवेत् तोयं पितॄणां नोपतिष्ठते ॥ इत्यादि निन्दावचनं तदुदितहोमविधावनुदितहोमनिन्दा- वद् विकल्पविहितपक्षप्रशंसार्थमेव । तत्र असंस्कृतप्रमीतानां तु यकाम्यं तर्पणं तत्रैव, देवतानां पितॄणाच्च जले दद्याज्जलाञ्जलिम् । असंस्कृतप्रमीतानां स्थले दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥ इति वचनात् स्थलनियमः । - [] बन्धनोभध्यस्था अंशाः पुस्तकान्तरे न दृश्यन्ने ।

·नित्याचारपद्धतिः। २०५ तत्रादौ,---तर्पणजलप्रक्षेपस्थान प्रागग्रं कुशनयमास्तीर्य देवानावाहयेत् । तत्र “आवाह्य पूर्ववन्मन्"रिति श्राइसम्बन्ध्या- वाहनेतिकर्तव्यतादेशेऽपि तत्र “विश्वान् देवानावाहयिष्थे” इति प्रश्नस्यानुज्ञाटसम्बोधनार्थत्वादत्र च तदसम्भवात् हारलोपादकर्म स्यादिति न्यायेनाभावः । एवं “पितॄनावहयिष्थे” इत्यादि- करणसमाचारस्त्वविचारपूर्वक एव । अतश्च यवान् गृहीत्वा "विश्वेदेवास आगत शृणुता म इमं हवं इदं वर्हिनिषीदत" इति वैखदेवी गायत्रीमचमुक्त्वा "विखेदेवा अत्रागच्छत” इत्यावाह्य यवान् विकीर्य “विश्वेदेवाः शृणुतेमम्” इत्यूचं "मादयध्वम्" इत्यन्तां वैखदेवौं त्रिष्टुभं जपेत् । अत्र तु "ब्रह्मा टप्यता" मित्येवं वाक्यैः सकत् सक्कदुचारितैः, ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः, प्रजापतिः, देवाः, छन्दांसि, वेदाः, ऋषयः सनातनाः, पुराणाचार्याः, गन्धवाचार्याः, इतराचार्याः, संवत्सरः सावयवः, देव्यः, अप्सरसः, देवानुगाः, सागराः, पर्वताः, सरितः दिव्याः, मनुष्याः, यक्षाः, रक्षांसि, पिशाचा:, सुपर्णाः, भूतानि, पशवः, वनस्पतयः, पृथिवी, ओषधयः, भूतग्रामश्चतुर्विधः इत्येतेभ्यः । दक्षिणं पातयेज्जानुं देवान् परिचरन् सदा । इति सामान्यतो विधानात् दक्षिणं जानुमानम्य अन्तर्जानुरु- दमुखश्च दिव्येन देवानुदकेन तर्पयेत् इति वचनादुदमुखः सव्यपाण्यन्वारब्धदक्षिणपाण्यङ्गुल्यग्रेण ऋजुद. दैवं स्यात् । कायं मानुष्यकं तथा, -

·नित्याचारपद्धतिः।
.
मूलाग्रनिष्टदभैस्तु पितॄणां तर्पणं स्मृतम् ।
इति वाक्यदर्शनात् समाचाराच ।
"अप्रैस्तु तर्पयेहेवान् मनुष्यान् कुशमध्यतः ।
पितॄश्च कुशमूलाग्रैः”
इति च सदर्भपत्रत्रयेण सयवा आपः
प्रादेशमावमुद्धृत्य सलिलं सलिले क्षिपेत्
इति वाक्यात् प्रादेशमानमुद्धृत्य निस्त्रिरेकैकस्य दद्यात् ।
दर्भपदेन च सर्वत्र दुबीदिवदनेकपत्रारब्धैकावयव्यभावात्
धान्यादिराशिवत् पत्राणामेकैकमूलसंयुक्तत्वम् । तत्र प्रजापतेः
कनिष्ठामूलरूपप्राजापत्यतीर्थेन सक्कदेव ।
यत्तु,-
एकैकमञ्जलिं देवा हो दौ तु सनकादयः ।
अर्हन्ति पितरस्त्रौं स्त्रीस्त्रयस्त्वेकैकमञ्जलिम् ॥
इति पठन्ति तस्य प्रामाण्येऽपि-
त्रिरपः प्रौणनार्थाय देवाना'मपवर्जयेत् ।
पितृणाञ्च यथान्यायं सकञ्चापि प्रजापतेः ॥
इति विष्णुपुराणाद् विकल्प एव स्यात् ।
अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु ।
इत्यत्र पाण्यन्वारम्भो न साक्षात् पाणिस्पर्शनम् । परम्परा-
स्पर्शनस्यैवान्वारम्भार्थत्वात्। यथा पलाशशाखया पशमन्वारभत
इति । अतएव “इलामन्वारभत" इत्यत्रान्वारम्भः कुशेरेव क्रियते ।
-
(१)
मपवर्तयेत् ।
०
(३) विकल्पपर एव ।

·नित्याचारपद्धतिः। तनात्र बाहुस्पर्शेऽपि' पाण्यन्वारम्भः सिद्धातीति । जलप्रक्षेपास्तीर्य कुशेष्वेव । कुशास्तरणस्य प्रक्षेपस्थानसंस्कारत्वेनापेक्षितार्थसम्भवेऽ- त्यन्तानपेक्षितार्थत्वकल्पनानुपपत्तेः। “अग्निमम्न आवह” इत्यादि यष्टव्यदेवतावाहनस्य हविःप्रक्षेपस्थाने आहवनीयाग्नौ दृष्ट- वाञ्च । श्राद्धेऽपि खोकारभोजनरूपप्रक्षेपस्थानभूत एव ब्राह्मणे आवाहनं दृष्टम्। 'ब्राह्मणा आवाहनीयार्था इति । सर्वत्र चात्र वत्यमाणे च मन्वान्ते मनसा देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागरूपं प्रधानकम्म अङ्गभूतप्रक्षेप समानकालं कर्तव्यम् । तत्र देवतोद्देशो मन्त्रगतेन देवतापदेनैव तन्त्रसिद्धः । त्यागस्तु मनोमात्र व्यापारी शब्दरूपः। सचानुद्धृतस्य त्यागायोगात् तत्कालभेदाच्च एकस्यैव सोमयागस्यैन्द्रवायवादिग्रहणभेदाधीनाभ्यासवत् प्रत्य- अलिमभ्यसनीयः । एवं पिटतर्पणेऽपि । तत्रचोद्धृतस्यैवेदं जलमिति निर्देशसम्भवात् तद्भेदाच मन्चोऽपि प्रत्यनलि अभ्य- स्यते। अत्र पुनद्रव्यवाचकपदाभावाद वैदिं त्रिः प्रोक्षतीति वेदिप्रोक्षणमन्ववत् निरभ्यासविशिष्टेऽम्भःसेके मन्त्रविधानात् तन्वेण मन्त्रः सकदेव प्रयोक्ताव्यः । तेन देवतोद्देशोऽपि तन्त्रेण त्याग- वयेऽपि 'सिद्धाति । अत्र यद्यपि पिधातुः परस्यैपदीति यतामिति भावे स्यात्, ततश्च ब्रह्मादिकर्तृपदेषु टतीया प्राप्नोति, तथापि,- तृप्यतामिति सेताव्यं नाना तु प्रणवादिना । . (१) सर्शनापि ०॥ (४) • समकालं. (२) द्रव्य । (५) सिद्धातीति। (३) तथाच तत्वोक्तं प्राह्मणा आहवनीया वारति।

·नित्याचारपद्धतिः। इति प्रातिपदिकमात्रसाहित्याभिधानात् टतीयान्तेन नाम्ने- त्यवचनात् प्रातिपदिकमानविहितप्रथमाविभक्त्यन्तनाम्नैव सह प्यतामिति प्रयोगो विवक्षितः। तच्च पिटतपणे टप्यध्वमिति च विवॆ इति बहुवचननिर्देशन स्फुटीकतम् । अतएव कल्पतरौ तथैव वाक्यं दर्शितम् । एवञ्च देवास्तृप्यन्तामित्येवं बहुवचनान्त- तया प्रयोगः कर्तव्यः । अत्र ऋषींश्चैव 'सनातनानिति सनातन- पदस्य खरूपतो देवताभिधायित्वाभावामध्ये चकारनिर्देशाच्च ऋषिविशेषणपरत्वम् । अत्र यद्यपि विशेषणस्य परस्य पूर्व- भावित्वं युक्तं तथापि पाठानुरोधात् ऋषयः सनातनास्तृप्यन्ता- मित्येव प्रयोगः । एवं संवत्सरः सावयव इति भूतग्रामश्चतुर्विध इति च । अत्र ऋषींश्चैव तपोधनानिति वा पाठ स्तथा समाचारात्। तदनन्तरं प्राचार्यांश्चैवेति याज्ञवल्कयोतम्। तथापि पुराणा- चार्यानिति छन्दोगपरिशिष्टेऽभिधानात् तथैव प्रयोक्तव्यम् । ततो गन्धवाचार्यानिति वचनात् गन्धवाचार्यास्तृप्यन्तामिति प्रयोगः । नात्र गन्धर्वानिति केवलमाचार्यानित्यस्येतरानित्यनेन सम्बन्धा- दिति शनीयम् । अत्रैव सम्बन्धसन्देहेऽपि गृह्यसूत्रे उत्सर्गकर्मणि पुराणाचायान् गन्धर्ध्वाचार्यानितराचार्यानिति तर्पणदेवता- निर्देशात् । एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽन्यत्रापि तथेति न्यायेना- वापि तथैव देवतारूपं निर्णतव्यम् । तेनेतरपदेन पूर्बोपात्ता- चायंव्यतिरिक्तानामाचार्याणामेवाभिधानमिति । मनुष्यपदे . तपोधनानिति तपो धनं यस्य खरूपतो। स्तपोधना.. (३) समाचारश्च सनातनानिति ।

·मित्याचारपद्धतिः ।
२०६
दिव्यविशेषणं छन्दोगपरिशिष्टोक्तम् । तथौषधिभ्यः पूर्वं तत्रैव
पृथिव्युता । 'एतद्दयं वैकल्पिकम् ।
ततः-
देवासुरास्तथा यक्षा नागा गन्धर्वराक्षसाः ।
पिशाचा गुचकाः सिद्धाः कुभाण्डास्तरवः खगाः ॥
जलेचरा भूनिलया वाथाहाराच जन्तवः ।
प्तिमते प्रयान्वाश महत्तेनाम्बुनाखिलाः ॥
इति जपेत् । जपकाले चोदकदानं वैकल्पिकम् ।
इदं वापि जपेदम्बु दद्याद वा स्वेच्छया * * ॥
इति वचनात् ।
यद्यपि विष्णुपुराण,-"सर्वदेव पिटतर्पणान्त एवेदं जपेत्"
इति विहितं तथाप्यौचित्यात् पद्मपुराणपाठानुरोधात् देवतर्पणान्ते
दैवमन्त्रजपः । पितृतर्पणान्ते पित्रामन्त्रस्यैव जपः । ततः,-
* * * * * निवीती च भवेत् ततः ।
मनुष्यांस्तर्पयेत् तथा * * * * * ॥
इति पद्मपुराणवचनान् यन्त्रसूत्रं कण्ठावसक्तं कृत्वा उदमुख
एव प्राजापत्येन तीर्थेन सनकस्तृप्यतामित्येवं वाक्यैः सनकः
सनन्दः सनातन: कपिल: पासुरिः वोटुः पञ्चशिख इत्येतान्
तर्पयेत् । अत्र हौ हौ तु सनकादय इत्यस्य बाधकाभावात् हि-
हिर्दद्यात् । यद्यप्यन,-
(३) सर्वदा पिड ।
(१) सायं ।
(२) प्रीतिमेते ।

·नित्याचारपद्धतिः। सनकथ सनन्दश्च हतीयश्च सनातनः । कपिलचासुरिश्चैव वोटुः पञ्चशिखस्तथा । सर्वे ते एप्तिमायान्तु महत्तेनाम्बुना सदा । इति पद्मपुराणवचनात् सकदेव तर्पणं प्राप्रोति, तथापि,-- प्राजापत्येन तीर्थन मनुष्यांस्तर्ययेत् पृथक् । इति, “हौ हौ च सनकादय” इति वाक्यदर्शनात् समाचाराच पृथक् तर्पणमपि वैकल्पिकम् । ततो मरीचिस्तृप्यतामित्येवं वाक्यमरीचिरविरङ्गिराः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः प्रचेता वशिष्ठो भृगुर्नारद इत्येतांश्च निस्विस्तर्पयेत् । एतचर्षितर्पणञ्चाचमनहोम- तर्पणादि प्राजापत्येन कुर्यादिति सामान्यवचनात् बाधकाभावाच कनिष्ठामूलप्रदेशेन कुर्यात् । "एतदन्तं निवौतित्वं," "निवीती च भवेत् ततः” । इति विधायैतदनन्तरमेव, “अपसव्यं ततः कृत्वा" इति विधानात्, “निवीतं मनुष्याणा" मिति श्रुतः, ऋषिपुत्रसनकादि- वत् ऋषीणां मरीच्यादीनामपि मनुष्यत्वाच । अत्र सामान्येना- भिहितं निवीतत्वमुत्तरवस्त्रस्यापि कर्त्तव्यम् । यज्ञसूत्रमावस्य विशेषानभिधानात् । यथा यज्ञोपवीतन्तु धार्यते सविजोत्तमैः । तथा सन्धार्यते यत्नादुत्तराच्छादनं शुभम् ॥ इति वाक्यदर्शनाच्च । एवमपसव्यं वासोयज्ञोपवीत कवेति श्राइप्रकरणेऽभिधानाचापसव्यत्वमपि । एतत् सनकादिमरी- च्यादितर्पणं याज्ञवल्कयानुक्तावाद वैकल्पिकमेव । ततो यज्ञो- ·मित्याचारपतिः। पवीतमपसव्यं कृत्वा दक्षिणाभिमुखः सव्यं जान्वन्वारभ्यान्तर्जानु "पिताण पितॄन्" इति शमवचनात् जानुपातने चान्तर्जानुत्वस्थ तथा सम्भवाभावादूईजानुरेव चास्तृतकुणान् दक्षिणाग्रान् कृत्वा तिलानादाय “उशन्तस्त्वा” इत्यादि ऋचं पैत्रीमानुष्टुभमुखा कव्यबालादयो वस्खादयोऽस्मपिटपितामहप्रपितामहा अस्मन्माट- पितामहीप्रपितामधः अस्मन्मातामहप्रमातामहप्रमातामहा अत्रागच्छेति । सामान्याकारण वा पितरोऽत्रागच्छतेत्यावाहयेत् ततस्तिलान् विकीर्य “मायान्तु नः पितर” इत्यूचं पत्रों जपेत् । ततो राजतेन पावेण तदभावे सौवर्णेन तदभावे ताण বলিনিন বালিনেন। तथा, राजतर्भाजन ापि पथवा रजतान्वितैः । वार्यपि या दत्तमभयायोपकल्पते ॥ इत्यस्य श्रादप्रकरणामातस्थापि "वारुणी यजावतर" इत्यस्याधानप्रकरणाबातस्य वाकोन क्रतुसंयोगवत् पिटतर्पण- परतोपपत्तेः। पावासम्भवे एतदन्यतमकोलकयुक्तावलिमात्रेण वा तिलमिश्रोदकैरङ्गुष्ठतर्जनीमध्यमामना पिटतीर्थेन पिढें- स्तर्पयेत् । यत्तु कैश्चित् सुवर्णादि संस्कारमानं न पानमनलि नैव तर्पणमित्युचते तत् सुवर्णेन पात्रेण राजतेनोदुम्बरेण वा खलपात्रेण वेति शहोता, राजते मनसा पायात् सौवर्णे हस्तनिर्गतम् । तामेण हिमुहर्तन ·नित्याचारपतिः। इति मरीच्युक्तञ्च दृष्ट्वा इति। यत्त्वन,- पियाजे रवौ शुके सप्तम्यां निशिसन्ध्ययोः । सङ्घान्त्यां जन्मदिवसे न कुर्यात् तिलतर्पणम् ॥ इति निषेधवाक्यं पठन्ति तयामाण्यं सहिहितप्रतिषेधार्थ- त्वाद् विकल्पपरमेव । तत्रापि,- अयने विषुवे चैव ग्रहण चन्द्रसूर्ययोः । उपाकम्मणि चोत्सर्गे युगादौ पिटवासरे ॥ रविशुक्रदिने वापि न दुष्येत् तिलतर्पणम् । तथा, तीर्थे तिथिविशेषे च गङ्गायां प्रेतपक्षक । निषिद्धेऽपि दिने कुर्यात् तर्पणं तिलमिश्रितम् ॥ इति वचनादेतेषु विकल्पसम्भावनाया अम्यभावः । पात्रेण तर्पणेऽपि “पिटतीर्थसमीपतः” इति समीपपदस्यैतत्- परत्वम्। अङ्गुष्ठतर्जनीमध्यस्थपात्रप्रदेशे जलं गृहीत्वा तत्र तिलान् मित्रयेत् । पाताभावे तु पूर्व वामकरमध्ये तिलान् दत्वाञ्जलिना जलं ग्रहीयात्। एतदेव,- यदुवृतं प्रसिञ्चेद वै तिलान् सन्मित्रयेज्जले । अतोऽन्यथा तु सत्येन तिला ग्राह्या विचक्षणः ॥ इति श्लोकेनोक्तम् । एवं दृष्टानुवादकत्वसम्भवेऽदृष्टार्थविधि- परत्वकल्पनानुपपत्तेः । न चैतत् कूपादुद्धृतभूमिष्ठजलतर्पण- विषयम् । पात्र होते पथात् तिलमित्रयएसम्भवात् । अनलिना तथा ·नित्याचारपद्धतिः। अतएव प्रहणे त्वर्थसिद्धिग्रहणानुवादेन सव्यहस्तधारणमात्रविधिपरत्व- सभवे दृष्टमात्रार्थानेकविधिपरत्वकल्पनानुपपत्तः । "सत्येनैव तिला देया” इति यत् कैश्चिदुच्यते तदप्यपास्तम् । दृष्टार्थत्वसम्भवेऽत्यन्तादृष्टार्थत्वायोगात् । किञ्च तदान्यथेति न सङ्गको पूर्वोक्तविपरीताभिधान मेव तथोच्यते । न च पूर्व दक्षिणेन ग्रहणमुक्तं तेनाग्नेयेन प्रतिग्रहीयादितिवत् वामे स्थापनमेवीच्यते । तदुक्तं मरीचिना,-- सव्यहस्ते तिला प्राधा मुक्ता हस्तन्तु दक्षिणम् । इति । वामहस्ते तिलान् दत्वा जलमध्ये तु तर्पयेत् । इति वाक्यदर्शनात् । मुक्तहस्तन्तु दातव्यं न मुद्रां तत्र दर्शयेत् । इति वाक्यदर्शनात् तिलग्रहणमपि अङ्गुष्ठतर्जनीयोगरूप- मुद्रया न कुर्यात् । अङ्गस्थै न तिलैः कुर्यात् देवतापिटतर्पणम् । इति वाक्यदर्शनात् सौकार्थमुवादौ तिलस्थापनं न कार्यम पत्र तिलसंख्यानुनापि प्राधासम्भवे यत्,- तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतान् जलानलीन् । भक्तिनम्नः समुद्दिश्य भुव्यस्माकं प्रदास्यति । इति सतिलतपंणमुक्तं तत्गता तिलसंख्या पत्रापि ज्ञातव्या - तत्र,- ·२१४ नित्याचारपततिः। विना रूप्यसवर्णाभ्यां विना ताममयेन च । विना दर्भेश्च मन्चैव पितॄणां नोपतिष्ठते । इति वचनाद दर्भाः प्राप्ताः । ते च "पिता च हिगुणा दर्भा" इति सामान्यवचनाद हिगुणाः कार्याः । तिलानामप्यभावे तु सुवर्णरजतान्वितम् । तदभावे निषिञ्चेत्तु दर्भेमन्त्रेण वा पुनः ॥ इत्यनेन सामान्येनानुज्ञानाद विशेषो हि विशिष्यते । इति न्यायबलात् तिलाद्यसम्भवे वैगुण्यदोषाभावः। 'दर्भ- मन्त्रासम्भवे कियान् इत्युचते । तत्र कव्यबालस्तृप्यतामित्येवं वाक्यः कव्यबालः नलः सोमः यमपुरुषः अग्निष्वात्ताः पितरः सोमपाः पितरः वहिषदः पितरः, इत्येतान् पित्तगणांव यथान्यायमिति पितृतर्पणमात्रे विवाभिधानात् विस्त्रिस्तर्पयेत्। यमपुरुषोऽत्र छन्दोगपरि- शिष्टोतवाद वैकल्पिकः । अत्र केचित् “स्वधा नमः” इति प्रयोगमिच्छन्ति तदयुक्तम्,- एतांथ वक्ष्यमाणांथ प्रमीतपिटको हिजः । तर्पयेत्- इत्यध्याहारण समाप्ते वाक्ये पृथगवाक्येनैव,- (३) यमः पार्थमा। • तामतिलेन च। (२) दर्भमन्त्राभावे कियान् दोष इत्युच्यते ।

·नित्याचारपद्धतिः। २१५ ॥ वसूंच रुद्रानादित्यान् नमस्कारखधान्वितान् । आचार्यांच पितृन् स्वांच- इति विधानादेकवाक्यत्वे वक्ष्यमाणपदासङ्गतः । ततो यमांचके । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवखताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥ औदुम्बराय दनाय नीलाय परमेष्ठिने । 'वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः ॥ एकैकशस्तिलोमित्रान् स्त्रीस्त्रीन् दद्याज्जलानलीन् । यावज्जन्मततं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ "जीवपिटकोऽप्येतानन्यांचेतर" इति कात्यायनवचनात् "यमाय नमः” इत्यादिवाक्यै चित्वारिंशदवारं सतिलजला- अलीन् दद्यात्। अत्र, न जीवपिटकः कर्णस्तिलस्तर्पणमाचरेत् । इति वाक्यदर्शनादकृष्णतिला ग्राह्याः। यदत्र कश्चिद यम- गणस्य देवतावाद यज्ञोपवीतित्वाद देवतर्पणधर्म एवेत्यक्तं तत्र कात्यायनोक्तक्रमदृध्या कल्पितमित्युपेक्षणीयम् । कथञ्चिद देवतावाद देवतीर्थेन पिलवाद दक्षिणामुख इति वाचनिक ग्राह्यम् । एतच्च तर्पणं संयोगपृथक्त्वन्यायेन “यमांश्चैके” इति वचनानित्यतर्पणान्तर्गतं "यावज्जन्मवत" इत्यनेन पापक्षयार्थञ्च । यत्तु कृष्णचतुर्दश्यां प्रागर्कोदयावदीनानपूर्वकं सप्तभिरश्न- लिभिर्यमतर्पणं सर्वपापक्षयार्थ विहितं तस्य नदीनानेन सहक- (१) दमोहराय ।

·नित्याचारपदतिः। कम्मत्वात् सावेति का निर्देशाञ्च सात्वा जलस्थेनैव कर्तव्यम् । तेनैव मानेन तन्त्रेण प्रातःसानसिद्धर्न पृथक् तदनुष्ठानम् । तत्र चोत्पनिवाक्ये धर्मराजं समुद्दिश्येत्युक्त वाद “धर्मराजाय नमः" इत्येव प्रयोग इति । एतावज्जीवपिटकस्य तर्पणं नित्यम् । "यदि स्याज्जीवत्यिक एतानि" इति नियमनात् मृतमात्रादि- 'मातामहादितर्पणस्याप्यभावः । येभ्यो वापि पिता दद्यात् तेभ्यो वापि प्रदापयेत् । इति वैकल्पिक पितामह्यादितर्पणपक्षे पुनर्मूतमानादितर्प- णम् । प्रमीतपिटकः पुनः,-ॐ वसवस्तृप्यन्तामिदं जलं तेभ्यः खधा नमः इत्येवं वसवो रुद्रा आदित्या प्राचार्या इत्येतांस्तथैव तर्पयित्वा सतिलोदकमादाय पिलरूपं ध्यायन् “उदीरतामवर" इत्यूचं “हवेषु” इत्यन्तां पत्रौं त्रिष्टुभं प्राजापत्याषीं जपित्वा ॐ अमुकसगोत्रोऽस्मत्पिता अमुकशा प्यतामिदं जलं तस्मै स्वधा नमः इति तर्पयेत् । अङ्गिरसो नः पितरो नवग्वा अथवाणो भृगवः सोम्यासः । तेषां वयं सुमतौ यज्ञियाना- मपि भने सौमनसे स्याम ॥ इति यमाषी त्रिष्टुभं पैत्री जपित्वा तथैव पितरं तर्पयेत् । पुन:-“आयान्तु नः पितरः," "वस्मान्" इत्यन्तां पैनौं त्रिष्टुभं जपित्वा तथैव पितरं तर्पयेत् । (१) • पितामहादि। (२. पितामहादि ·नित्याचारपद्धतिः। । ततस्त्रीननलीन् दद्यादुरुचरितं ततः । गोशृङ्गमात्रमदृत्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् ॥ इति वाक्यदर्शनादविरोधात् तथैव कर्त्तव्यम् । ततः, "जज्ज वह तो” इत्युचं जपित्वा पमुकसगोत्रोऽस्मपितामहो- ऽमुकशा टप्यतामिदं जलं तस्मै स्वधा नम इति तर्पयेत् । एवं "पिटभ्यः खधायिभ्य” इति मन्वं "पितरः शुन्धध्वम्" इत्यन्तं पित्रा जपित्वा तथैव पितामहं तर्पयेत्। यद्यप्येते पञ्च मन्त्रास्तथापि सुराग्रहणशेषप्रतिपत्तिरूपैकार्थत्वाविशेषात् सर्वमन्त्रो गृह्यते। एवं “ये चेह पितरः” इत्युचं "शुषख" इत्यन्तां जपित्वा तथैव तर्पयेत् । “मधु वाता" इत्यूचं जपिता अमुकसगोत्रोऽस्मत्प्रपितामहोऽमुकशी वृप्यतामिदं जलं तरी खधा नम इति तथैव तर्पयेत् । “मधु नत"मित्यूचं जपित्वा तथैव तर्पयेत् । पुनः-"मधुमाव" इत्यूचं जपित्वा तथैव तर्पयेत् । 'अत्र गोतम ऋषिः गायत्रीच्छन्दः विखेदेवा देवताः । अत्र यद्यपि पिटप्रभृतिनामतो मन्त्रैश्च देयमुदकमिति नामानन्सर- मेव मन्त्रोपादानं तथापि नामयुक्तस्य तृप्यतामितिपदस्य निष्कृष्ट- प्रधानप्रकाशकतया मन्त्रान्तानुष्ठेयप्रधानाव्यवधान 'स्योचितखात् "प्यतामिति सेताव्य" मिति साधारणवचनाच विशेषप्रकाश- कानां मन्त्राणां पूर्वमेव प्रयोगो यवागुपाकाग्निहोत्रहोमव- दुचितः । न च प्रसिञ्चन् वै जपेन्मन्त्रान् यथाक्रममिति शट- (३) सर्वसाधारण . (१) बस्याः। (२) सौचित्यात् । . २८ ·नित्याचारपद्धतिः। प्रत्ययेन प्रसेकसमकालिवमुच्यते इति वाच्यं “मन्वैस देय- मुदक" मिति प्राप्तकरणत्वाधान प्रसेकपूर्बकालजपमन्त्रानुवादेन यथाक्रममिति नवखञ्जलिषु क्रमेण एकैकमन्त्रविनियोगविधि- मानपरत्वात् तस्य । अत्र मन्त्राणामादौ ओंकारं प्रथमं कृत्वा ततो ब्रह्म प्रवर्त्तयेत् । इति वचनादोङ्कारप्रयोगः प्राप्नोति । तथापि करिम्भ- 'प्रयुक्तेनैव तेन सर्वमन्त्रोपकारसिडेन पृथक् प्रयोगः। केवलं तृप्यतामिति सेक्तव्यं नाना तु प्रणवादिना । इति विशेषण विधानाबामादौ पृथक् प्रयोगः । सच गोत्रादि- पदानां नामविशेषणतया नामान्तर्गतत्वादादावव कार्यः । तत्र "पित्रादिनामगोत्रेणे"ति पश्चादुक्तमपि गोत्रपदं विशेषणवा- दादी प्रयुज्यते । तत्र "सन्तति! चरण"मिति पयायपाठात् सन्तानार्थ सन्तानादिभूतेन भरद्वाजादिना ऋषिणा अवच्छिवम् । तस्य पित्रादिविशेषणतासिद्धी तदपत्यसमानगोत्र इत्यभिप्रेत्य भरहाजसगोत्र इत्येवमुच्यते। अन्ये तु मध्यपदलोपिसमास- मभिप्रेत्य सकारं परित्यज्य भरहाजगोत्र इत्येवमाहुः । व्यधिकरण- बहुव्रीयभिप्रायेण भरहाजगोत्र इत्येवमपि केचिदाहुरिति । ततः, --अमुकसगोत्रा अस्मपिटपितामहप्रपितामहा अमुका- मुकशर्माणस्तृभ्यध्वमिदं जलं युमभ्यं स्वधा नम इति तर्पयेत् । त्रिकत्वः । ततः प्राञ्जलिरानतो “नमो वः पितर" इति मन्त्र . जननीति . प्ररोचकपूर्व । (२) युक्तेनैव ।

·नित्याचारपद्धतिः। २१६ "पितरो नम" इत्यन्त प्राजापत्याएं 'पैत्रं जपेत् । अत्र षड़ञ्जलि- करणसमाचारः बाहगततद्दर्शनधान्तिमूलः, तथा वचनाभावात् । श्राऽऽप्यञ्जलिकरणं सम्पुटरूपेणैव “षट्कलो नमस्करोती"ति श्रुतेः । तथाच "नमो व इत्यनलिं करोतो"ति सूत्रेण कर्काचार्य- रुतं नमस्काररूपत्वात् सम्पुटाञ्जलिमिति। तत्र पितामहादि- जीवने खान् पितृनिति देवतात्वेन सिद्धानामभिधानात् । पिता यस्य तु वृत्तः स्याज्जीवेद्वापि पितामहः । पितुः खनाम सोती कीर्तयेत् प्रपितामहम् ॥ इति तत्राभिधानाद वृद्धप्रपितामहादियोगेन तानेव तर्पयेत् । नात्र पितामहे च जीवति पितयेव समापयेदिति पक्षः । अनोत्पत्तिवाक्येऽपि “पितॄन् खान्” इति बहुवचननिर्देशादिति । ततो योगियाज्ञवल्कादौ मातामहतर्पणमुक्तम् । तथापि तत्र माटपितामयादि त्रिपुरुषतर्पणं नोक्तं किन्तु पित्रादितर्पणेन- वोपलक्षितम् । बौधायनशङ्खयोश्च पित्रादेरुवा मात्रादेरेवोक्तं । तदन्तरमेव मातामहादीन् । तदुक्तमेवाभिप्रेत्य कल्पतरुकारण "मात्रादितर्पणस्य नित्यता तु स्मृत्यन्तरानुसारात्' इत्युक्तम् । न हि ततोऽन्यत्र मात्रादितर्पणमुक्तम् । तथा "नीन् पिटतस्त्रीन् मारत" इति गोभिलसूत्रम् । तत् पद्धतौ च "मावतः” इति शब्दबलेन पिटमातामहयोर्मध्ये माटतर्पणमौरसस्य प्रतिपादित- मित्यताम। . पुरुषलयतर्पण (१) पित्थ। बाइदेवतात्वेन ।

·नित्याचारपतिः।
'श:
पित्रे पितामहेभ्यश्च मात्रे दद्यात् ततो जलम् ।
पितामधे ततो दद्यामातामहकुले ततः ॥
इति । एवं स्मृत्यन्तरम्,
पिलभ्यः प्रथमं दद्यान्मातभ्यस्तदनन्तरम् ।
ततो मातामहादीनां पिटसम्बन्धिनां ततः ।
पितॄणां तर्पणं पूर्वं मातृणां तदन्तरम् ॥
इति मरीचिः ।
पिवादित्रयपतीनां मुख्यं देयं ततो जलम् ।
ततो मातामहादीनां क्रम एष तु तर्पणे ॥
इति । मृत्यन्तरे च,
मातामहानां यः क्त्वा 'मातृणां यः प्रयच्छति ॥
तर्पण पिण्डदानच नरकं स तु गच्छति ॥
ततो मातुः परमगुरुत्वाच्च मात्रादितर्पणमेवादी कार्यम् ।
यत्तु विष्णुपुराणे,-मातामहादितर्पणानन्तरं मात्रादितर्पणमुक्त
तत् पुराणवाक्यात् स्मृतिवाक्यस्य धर्म प्रति बलीयस्त्वात् तत्र
“काम्यच्चान्यच्छृणुष्व" इति काम्याभिधानाच सपनिमावादि-
परत्वेन नेयम् ।
(१) विष्णु स्मृतौ चादौ खवंशानामिति सामान्याकारेणोक्तम् । शहः, -
(२) इत्येवं वृत्वन्नरम्,-'।
• मातामहाना।
• मातामहामात्र ।
(५)
मातृवाच ।
.

·नित्याचारपद्धतिः। पितृणां प्रथमं देयं ततो मातुः पृथग जलम् । ततो मातामहानाञ्च पिटव्यस्य सुतस्य च ॥ इति केचित् पठन्ति । तन्मते पश्चात् पितामह्यादितर्पणं स्यादिति। तत्र “पिनादिनामगोत्रेण" इति । "नमस्कार- खधान्वितान् । पितॄन् खांच” । इति साधारणवचनाद बौधायनेन “माभ्यः स्वधा नमस्त- पंयामि” इत्यादिनिर्देशाच्च अमुकसगोत्रा भस्मन्माता अमुका देवी दृप्यतामिदं जलं तस्यै स्वधा नमः इति त्रिस्त्रिस्तर्पयेत् । "पितॄन् मातामहान्” इति "प्रतिपुरुषमभ्यसेत्" इत्यत्र पिट- शब्देन मातृणा'मित्युपलक्षणात् मामुख्यास्तु यास्तिस्रस्तासां दद्याजलानलीन् । सपनिमातुरुद्दिश्य स्त्रियस्त्वेककमनलिम् । इति वाक्य केचित् पठन्ति । न सकप्रतिपद्येत मातॄणां पिलवत् तथा । ततो मातामहानाञ्च तत्पत्नीनां सतत् सतत् ॥ इति । एवं पितामह्याः प्रपितामह्याच त्रिस्त्रिः । माटजीवने जीवपिटकस्येव जीवन्माटकस्य इति इतरतर्पण- परिसंख्याभावादितरयोस्तर्पणम्। न तत्र हवप्रपितामह्यादि- योगो मालपितामहीप्रपितामहीनामेव तर्पणविधानात् । "पितृन् खान्” इतिवत् सामान्यवचनाभावात् । एवं मातामह- जीवनेऽपि तदुत्तरइयतर्पणम् । प्रमातामहादिजीवनापि हयो- तथा- (१) • मध्यप ·नित्याचारपद्धतिः । रेव । महस्य च। अत्र,-अमुकसगोत्रोऽस्मन्मातामहोऽमुकशम्मा तृप्यता- मित्यादि निर्मातामहतपणम् । एवं प्रमातामहस्य वृक्षप्रमाता- तत्र मातामहादितपणे "नमः" शब्दं केचि- बेच्छन्ति । न च तत्र मूलं दृश्यते । न च “पितॄन् स्वांश्च” इति "ख" पदात् तद्युदासः । तत्र "ख" पदस्य कव्यबालनलादि- सर्वसाधारणपिलव्यवच्छेदेनासाधारणपिटगणग्रहणमात्रार्थत्वात् । अन्यथा पितामहादेरपि व्यवच्छेदः स्यादिति। अत्र “नमस्कार- खधान्वितान्” इति समासपदस्योभयान्वयमानार्थत्वाद् बौधा- यनादितर्पणवाक्यानुरोधेन "खधा नमः” इति ब्रूमः । ततो मातामहीप्रमातामहीहडप्रमातामहीना'माचार्यपत्नी- गुरुपत्नीनाञ्च तर्पणं बौधायनेन नोक्तम् । ज्येष्ठभाटपिटव्य- मातुलानाञ्च छन्दोगपरिशिष्टोक्ती “स्मृतिशास्त्रविकल्पस्तु' इति वैकल्पिकम् । अत्र सखिसपनिमारमाखसमातुलानीपिलवसशिष्यर्विजां तर्पणमानृशंस्यार्थमिति वचनात् काम्यं न नित्यम् । तेनानिक- काल एवैतत् कर्त्तव्यं न सानाङ्गतया । न च “ततो माता- महान् सखौंस्तर्पयेदातृशंस्यार्थ"मिति वचनान्मातामहादि- तर्पणमपि काम्यम् । पूर्व “मातामहांश्च सतत"मित्युक्तत्वात् । पत्र तत इति क्रमार्थ एव । मातामहोपादानात् । ततस्ततः सम्बन्धिबान्धवानां ततः सुहृदाम् । एवं नित्यनायो स्यादिति (१) • प्राचार्याचार्यपत्री। (२) सुहृदामेव ।

·नित्याचारपद्धतिः । एव। विष्णु स्मृतौ नित्यवानाङ्गतयाभिधानादस्मत्सम्बन्धिबान्धवास्तृप्यध्व- मिति अस्मत्सुहृदस्तृप्यध्वमिति च तर्पयेत् । अत्रापि यथाश्रद्धं 'यथाप्रकाशमिति शङ्खवचनाद यस्य यस्य नामो विशेषतस्तपणे श्रद्धा भवति तस्य तस्य तथा कुर्यादिति । तत्र सपनिमात्रादेस्तर्पण,- नामतस्तु खधाकारस्ताः स्युरनुपूर्वशः । इति नियमनात् “नमः” शब्दस्याप्राप्तिः । बौधायने तु सर्वत्र स्वधा नम इति तर्पयामीति निर्देशात् प्राप्तिरिति विकल्प तत्र ज्येष्ठचाटपिटव्यमातुलादीनां वैकल्पिक तर्पणमुक्त तदविशेषात् पुत्रवतामपि तेषां स्यादेव । अत्रैवं क्रमं पठन्ति, दैवं पिता च माता च मातामहपिटव्यको। भाता च पिढभगिनी मातुलः खशुरस्तथा । मातुःखसा च भगिनी पत्नी पुत्रस्तथैव च । गुरवः स्वामिनथैव भावुकः श्यालबान्धवाः ॥ पिटतर्पणकाले च कारुण्यवाद्धकर्माणि । क्रमणेते प्रयोक्तव्याः शौनकस्य वचो यथा। ततः सर्वतर्पणान्त अनुतीर्थमासिञ्चति “जर्ज वहन्ती”त्यूच- मुक्ला तृप्यत प्यतेति बौधायनोक्तं वैकल्पिकम् । ततश्च,- नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः । तेषामाप्यायनायैतद् दीयते सलिलं मया ॥ (१) वथागममिति । (२) इति नियमात् “नमः" शब्दप्रयोगसापि प्राप्तिः ।

·२२४ नित्याचारपद्धतिः। ये बान्धवा अबान्धवा अन्यजन्मनि बान्धवाः । ते दृप्तिमखिला यान्तु येचास्मत्तीयकाशिणः ॥ इति जलं ददज्जपेत् । एतदेवादितर्पणमाङ्गिकर्ममध्ये प्रधानम् । केवलं तेनापि प्रसङ्गात् स्नानोपकारोऽपि क्रियते । एवम्, देवाश्च पितरश्चैव काइन्ति सरितं प्रति । अदत्ते तु निराशास्ते प्रतियान्ति यथागतम् ॥ इति वचनात् नदीप्राप्तनिमित्तकच तब प्रतिनिमित्तमावर्तत - इति । ततः,- सानशाव्यां प्रदातव्या मृदस्तिस्रो विशुद्धये । इति वचनात् मृदद्भिः प्रक्षाल्य तविष्योड़नोदकं- असंस्कृतप्रमौतादीनुत्सृष्टस्य च भागिनः । इत्युद्दिश्य स्थल एव क्षिपेत् । तत्र मन्त्रमाहुः, ये चास्माकं कुले जाता अपुत्रा गोविणो मृताः । ते ग्रहन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीड़नोदकम् ॥ इति । एतच्च प्रतिपत्तिकर्मापि खिष्टकद यागवद् देवोद्देश- त्यागांशेऽदृष्टार्थञ्च तेनासामादकतनानस्य प्रतिपादाभावेऽपि जलान्तरेणापि कर्त्तव्यम् । जीवपिटकेण च एतानेवेति नियम- पक्षेऽदृष्टांशस्तर्पणरूपत्वाब कर्त्तव्यः । निष्पीड़नप्रक्षेपमात्रं कर्त्तव्य- मेव । यद्यप्येतन्माध्याहिकप्रकरणे पठितं तथापि “वस्त्रनिष्पीड़न तोयनातस्थ” इत्यादिवाक्येन स्नानसम्बन्धाभिधानात् पौरमामनेष्टवा ·नित्याचारपद्धतिः । २२५ वै मृध निर्वपतीतिवत् प्रकरणाद वाक्यस्य बलीयस्त्वाददृष्टार्थ- सानमात्रे कर्तव्यम् । अत्र, हादश्यां पञ्चदश्याञ्च संक्रान्त्यां धाडवासरे। वस्त्रं न पौड़येञ्चैव न च क्षारेण योजयेत् ॥ इति पठन्ति । अतो यञोपवीतो भूत्वा सक्कदाचम्य पुरुष- सूतोन प्रत्यूचं पुरुषाय पुष्पाञ्जलिं दद्यादुकाञ्जलिं वेति विधायैवं नित्यनायो स्थादिति विष्णुनोत्तत्वाद् विणर्चनं तर्पणवत् मानाङ्ग- तया कर्त्तव्यम् । तत्र तपणानन्तरं योगियाज्ञवल्कान “आवाहना- दिकं कर्म” इत्यादिनीतं तद्रूपत्वादस्यापि तदेव मूलमेव युक्तमिति । यदन प्रत्यूचं दानमुक्तं तत् तत्रापि ज्ञातव्यम् । तत्रापि "एतद् दद्याद पुरुषसूक्तन" इत्युक्तेऽपि प्रतिमन्त्र वाक्यभेदादिति पृथगेव प्राणोति। किञ्च यत् "पुष्पाणीति" बहुवचनेन,- ध्यात्वा प्रणवपूर्वन्तु दैवतन्तु समाहितः । नमस्कारेण पुष्पाणि विन्यसेञ्च पृथक् पृथक् ॥ इति सवार्थतया पृथगित्यभिधानाञ्च दर्शितमेव । एवं मन्त्र- लिङ्गप्राप्तपुरुषदेवतार्थत्वं “पुरुषाय” इत्यन्यत्रोक्तं तदत्र ज्ञातव्यम् । अतएव तत्र, आद्ययावाहयेद् देवमचा तु पुरुषोत्तमम् । इत्युक्तम् । तबलादौचित्याच्चान श्रीपुरुषोत्तमपद एव प्रयो- तव्यः । तथाच प्रणवेनावाहनाद्यत्र ज्ञातव्यं तत्र “ओं आगच्छ - ·२२६ नित्याचारपद्धतिः। श्रीपुरुषोत्तम” इत्यावाहनम् । “ओं श्रीपुरुषोत्तमायासनं ददामि नमः” इत्यासनाथं 'पुष्पं जलं वा दद्यात्। एवं पाद्यार्थ्याचमनीय- वस्त्राचमनयज्ञोपवीतगन्धान् दत्वा सहस्रशीर्षे त्यादिषोड़शर्चा- मकैकया प्रणवाद्यया श्रीपुरुषोत्तमाय नम इत्यन्तया षोड़श- जलाञ्जलीन् पुष्पाञ्जलीश्च दधिपयोवत्तन्वेण दद्यात् । “यः पुष्पाण्यप एव वा” इति वचनात् पुष्पमात्राञ्जलीन् जलमात्रा- अलीन् वा। ततो धूपदोपनैवेद्याचमनीयानि “तत् सवितु" रित्याद्यया गायनमा दवाओं श्रीपुरुषोत्तमाय नम इत्यालिबन्धन- प्रदक्षिणावर्तनोहासनानि कुर्यात्। “गायत्रया दद्यात्" इति देयेष्वेव तद्विधानात् । तत्र धूपाद्यसम्भवे “यथाशक्ति" इति वचनादपदानेऽप्यविरोधः । ओं सूर्याय नमः प्रातः सायञ्चैवाग्नये नमः । अनग्निमान् ब्रह्मचारी प्रदद्यादुदकाञ्जलिम् ॥ इति व्यामवचनात् समाचाराच कुर्यात् । ततः, एवमष्टानरं मन्तं जपत्रारायणं स्मरेत् । सध्यावसाने सततं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति कुर्यात् । एतेन,- अजवाष्टाक्षरं मन्त्रं नाहमामि किञ्चन । इति वचनात् स्वयंहोमिनोऽग्निहोत्रहुतशेषाशननिमित्ततया प्राप्तोऽपि जपस्तन्त्रेण कतो भवति । तत्रादौ,- १) पुष्पाञ्जलिं दद्यात् ।

·नित्याचारपद्धतिः।
इत्युत्तोऽष्टाक्षरन्यासः सर्वपापहरस्त्रिधा।
स सध्ययोरिति श्रेयान्-
इति कल्पतरुवचनात् मन्वाभिमृष्टपाण्योः पर्वस्वक्षराणा-
मङ्गुष्ठादिष्वङ्गमन्त्राणां व्यापकं मन्त्रस्य नाभ्यादिष्वक्षराणां च
न्यासं कुर्यात् । तथा सर्वास्वपराधक्रियाखप आचामेत्
'अहश्च मादित्यश्च पुनातु” इति प्रात: “रात्रिभ मा वरुणश्च
पुनातु” इति सायम् । इति गौतमोक्तं कुर्यात् । ततः,-
वरुणं वायुमादित्य पर्जन्यं जातवेदमम् ।
स्थान स्कन्दं तथा लक्ष्मी विणुं ब्रह्माणमेव च ॥
वाचस्पतिं चन्द्रमसमप: पृथीं सरस्वतीम् ।
सततं ये नमस्यन्ति तान् नमस्याम्यहं प्रभो ॥
इति दानधर्मे नारदवचनादेतान् नमस्येत् ।
--
ततः,
ज्यायानपि कनीयांसं सन्ध्याकालेऽभिवादयेत् ।
विना पुत्रञ्च शिथञ्च दौहित्रं दुहितुःपतिम् ॥
इति वाक्यदर्शनात् समाचाराच तत्रस्थानभिवादयेत् ।
यत्तु,
ज्येष्ठो यदि नमस्कुर्यात् कनिष्ठाय तयोः पुनः ।
जन्मप्रभृति यत् पुण्यमायुश्चैव प्रणश्यति ॥
इति पठन्ति, तदेतदवाक्यबलात् सन्ध्याकाले तरकालपरमेव
स्यात् । तत्र,-
-
(१) मन्त्रदिग्बन्धनं वच्यमाणप्रकारेण कुर्यात् । तथा सास्वपराध |

·नित्याचारपद्धतिः। - जन्मप्रभृति यत् किञ्चिञ्चेतसा पुण्यमर्जितम् । सव्वं तनिष्फलं याति एकहस्ताभिवादनात् ॥ यद्यप्येवं तथापि,- तथा कर्णेन विहांसं यति सम्मुटपाणिना । मूर्खच्चकेन हस्तेन कनिष्ठं नाभिवादयेत् ॥ इति वाक्यात् मूर्ख वा एकहस्तेन नमस्कुयात् । यदि विप्रः प्रमादेन शूद्रमप्यभिवादयेत् । अभिवाद्य दश विप्रान् ततः पापात् प्रमुच्यते ॥ अभिवादिताच कनीयांसः,- ज्येष्ठं कनिष्ठो यो मोहात् स्वस्तिवाचं करोति वै ज्येष्ठस्थ हरते सर्व दुष्कृतं यत् विधा कृतम् ॥ इति निषेधात्,- अभिवादे कृते यस्तु ल करोत्यभिवादनम् । आशीर्वा कुरुशार्दूल स याति नरकं ध्रुवम् । इति व्यवस्थापरवाक्यहयदर्शमात् समाचाराच्च प्रत्यभिवादन- मेव कुर्यु र्नाशीर्वादनम् । तदेतत् कर्मजातं निरग्निकणैवंक्रमण कर्तव्यमुपनौतमात्रेण । प्रागुपनयनात् कामपरत्वादित्युपनयनात्माक कमानधिकारात्। उपनयनञ्च गर्भाधानादिभिः संस्कारः संस्खतस्यैवेति प्रसङ्गात् तानि लिख्यन्त। तत्र,

·नित्याचारपद्धतिः।
२११
चान्ते।
पापासंयुतमध्यगेषु दिनकल्लग्नक्षपास्वामिषु
तहिनेवशुभोझितेषु विकुजेच्छिद्रे विपापे सुखे।
सयुक्तषु त्रिकोणकण्टकविधुष्वायत्रिषध्यन्विते
पाप युग्मनियाखगण्डसमये पुंशुद्धितः सनमः ॥
अखिनीमघमूलानां तिस्रो गण्डाद्यनाडिकाः ।
प्रत्याः पौष्णोरगेन्द्राणां पञ्चैव यवना जगुः ॥
तन,-
विवाहादिः कम्यगणो य उतो
गर्भाधानं..
विवाहादावेकमेवात्र कुर्यात्
श्राई नादौ कर्मणः कम्णः स्यात् ॥
इति वचनावान वृद्धिबाइम् ।
तत्र,--रात्रौ खं दक्षिणं हस्तं जायाया दक्षिणांशोपरि नौवा
हृदयमालभेत ।
यत् ते सुषीमे हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितम् । वेदाहं तत्
मां तद् विद्यात् पश्येम शरदः शतम् । जीवेम शरदः शतम् ।
शृणुयाम शरदः शतम् । इति ।
ततोऽभिगच्छेत् । एवं सर्वदाभिगमनेषु । एवमत ज मिति
वचनात् । अत्र 'बहदारण्यके विशेषः श्रूयते, तथैनामभिपद्यते
अमोऽहमस्मि सा वं सा त्वमस्यमोऽहं सामाहमस्मि ऋक् वं
द्यौरहं पृथिवो वं तावेहि विवहावहै सह रेतो दधावहै पंसे
(१) बृहदारण्यकेऽष्टमे विशेषः ।।
(२) अथैना ।
:

·नित्याचारपद्धतिः । पुत्राय इति। अथास्या अरू विश्लेषयति “विजिहीतां द्यावा- पृथिवी” इति । योनौ शिशं प्रवेश्य मुखेन मुखं सन्धाय शिर पादि पदान्तं 'विरेनामनुमार्टि,- विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु । आसिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भ दधातु ते ॥ गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि पृथुष्टुले । गर्भ ते अखिनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ हिरण्मयी परणी याभ्यां निमन्यतामखिनौ। तत्ते गर्भ हवामहे दशमे मासि सूतये ॥ यथाग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौरिन्द्रेण गर्भिणी। वायुर्दिशां यथा गर्भ एवं गर्भ दधातु ते ॥ सावित्रीति स्त्रिया नामग्रहः। तथा, इन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामि । इति ऋतुस्रातामुपेयात् । यामकामयमानां कामयेत मामिच्छत्विति चेत् तदा योनी शिश्नं प्रवेश्य मुखेन मुखं संयोज्य योनिमभिमृश्यात्,- अङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयादभिजायसे । स त्वमङ्ग- कषायोऽसि दिग्धसिद्धमिव मादये। माममुं वै तु। अमुमिति नामग्रहः स्त्रियाः। यामिच्छेद गर्भ दधीतेति तस्या योनौ शिश्नं प्रवेश्य वत्रण वक्त्र संयोज्य प्राणपूरणं तत्वा,- -- (१) विरत्तुमार्टि ।

·मित्याचारपद्धतिः। २३१ इन्द्रियेण ते रेतसा रेत अदधामि । इति रेचयेत् । गर्भाधानेच्छया प्राणं विरेच्याननैव मन्त्रण दद इत्यादधामि स्थाने कृत्वा पूरयेत्। सम्पूर्णायुर्वेदपारग- पुत्रजन्मेच्छायां ऋतुमातां व्रीहोनवघातयेत्। पुत्रगौरवर्णेच्छायां क्षीरोदनं पाचयित्वा बहुकृतं दत्वानीयाताम् । कपिलवर्णेच्छायां दध्योदनम् । श्यामवर्णेच्छायां मुहोदनम्। दुहितुरिच्छायां तिलोदनम् । प्रातरवहततण्डुलैः स्थालीपाकं श्रपयित्वाज्यभागा- नन्तरं स्थालीपाकस्य जुहोति। अग्नये स्वाहा अनुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहा इति। ततः खिष्टकदादि समाम्य चर प्राश्याई पत्नौ दत्वा पाणी प्रक्षाल्य उदपावं पूरयित्वा तेनैनो रिभ्युक्षति,--"उत्तिष्ठातो विश्वावसो 'यामिच्छ प्रपं संजायाम् पल्या सह" इति । सा यदि गर्भ न दधाति, सिंह्याः खेतपुष्याया उपोष्य पुष्येण मूलमुत्थाप्य चतुर्थीनातायां निशायामुदपषं पिष्वा दक्षिणस्यां नासिकायामासिञ्चति,- "इयमोषधी बायमाणा सहमाना सरस्वती।" इति । पिप्पल्यः शृङ्गावरच मरीचं केसरं तथा । समं वृतेन पातव्यं बन्ध्यापि लभते सुतम् ॥ वटवृक्षोभवान् शृङ्गान् गोघृतेन समांशकान् । ऋतुकाले पिवेद या तु नियतं पुत्रिणी भवेत् ॥ - .. (१) ० अन्यामिच्छ ।

·नित्याचारपद्धतिः। काथेन हयगन्धायाः साधितं सहतं पयः । ऋतुस्नाताबला पीत्वा गर्भ धत्ते न संशयः । गोठतेन सह नागकेशरं नक्ष्णचूर्णितमृतौ नितम्बिनी। गव्यदुग्धनिरता पिवेद्धि या सा तदातिशयमेव वीरसूः ॥ कुरुण्टकोऽखगन्धा वा कौटा शिखिचूलिका। एकैका कुरुते गर्भ पीता क्षीरेण योषितः ॥ ऋतौ कसेरुकं शुण्ठी सपिदिनचतुष्टयम् । क्षौरपोतं स्त्रिया गर्भ ग्राहयेबरसङ्गमे । लक्षणा शिखिचूलो वा दुग्धपोता दिनत्रयम् । ऋतौ जाते स्त्रियं गर्भ ग्राहयेवरसङ्गमे ॥ बीजानि मातुलङ्गस्य दुग्धविनानि सर्पिषा। सगा तानि कुर्बन्ति पानाद् बन्ध्यामपि स्त्रियम् ॥ उपोषितेन पुथ्थे तु जयामूले समुद्धृते । एकवर्णगवीक्षौरपीते स्त्री लभते सुतम् ॥ पूतनौवकमूले वा पयःपीते सुतं लभेत् ॥ लिङ्गा लक्षणामूलं घृतेन स्यादृतौ सुतम् । दक्षनासापुटे नारी लभते पतिसङ्गमे ॥ गोटजातवटस्य प्रागुत्तरशाखजे उभे शृङ्गे, माषी तथा गौर- सर्षपौ दधियोजितौ पुष्यपीती पापन्नगर्भायाः पुत्रकारको।

·नित्याचारपद्धतिः ।
हादश्यां शुक्लपक्षे तु चरु कुर्वीत 'वै ततः ।
दम्पत्योरुपवासः स्यादेकादश्यां सुरालये ॥
ऋग्भिः षोड़शभिः सम्यगर्चयित्वा जनाईनम् ।
चरु पुरुषसूतोन जुइयात् पुत्रकाम्यया ॥
प्राप्नुयाद् वैष्णवं पुत्रमचिरात् सन्ततिक्षमम् ॥
तथापरः प्रकारोऽयमेकादश्यामभोजनम् ।
दम्पत्यो श्व गुरुस्तत्र नित्यकम्मविरोधिनि ।
काले जपेदिदं सूक्तमेकादश्यां निरन्तरम् ।
हादश्यां प्रयतो भूत्वा पयसा अपयेञ्चरम् ॥
हादशहादशीष्वेवं अपयेद् विधिवञ्चरुम् ।
हुत्वाज्यं विधिवच्चादौ ऋग्भिः षोड़शभिर्बुधः ॥
कताञ्जलिपटो भूत्वा स्तवं चाभिप्रयोजयेत् ।
समिधोऽवस्थवृक्षस्य हुत्वाज्यं जुहयात् पुनः ॥
उपस्थानं हुताशस्य ध्यात्वा च मधुसूदनम् ।
हवि.मं तत: कुर्यात् प्रत्यूचं वाग्यतः शुचिः ॥
हविःशेषं नमस्कृत्य नारी नारायणं पतिम् ।
भक्षयित्वा हविःशेषं लघाशी (?) संविशेत् णे ॥
ततः कृत्वा विदं कम्म कर्त्तव्यं हिजतर्पणम् ।
अपुत्रा मृतपुत्रा वा या च 'कन्यां प्रसूयते ।
क्षिप्रं सा जनयेत् पुत्रं ऋष्यशृङ्गो यथाब्रवीत् ॥
एवमजाते गर्भे सौभरिमन्त्रोपासना काया। साचैवम्,-
(१) • वैष्णवम् ।
० पुरुषस्तत्व..
(३)

·२३४
नित्याचारपद्धतिः।
अरं हृद्भगवान्.. ब्रह्मणे वेधसे तथा ।
अष्टौ मे पुत्रा जायन्तामक्षीणरेतसोऽद्दिनः ।
ब्रह्मास्य देवता प्रोक्ता ऋषिः स्यात् सौभरिः खयम् ।
छन्दोऽनुष्टुप् ततो बीजं अरः शक्ति वसुप्रिया ॥
अरुणकमलसंस्थो रक्तवर्णो विरिञ्चि-
विविधरुचिरभूषालङ्गतो विश्वयोनिः ।
अभयवरकमण्डल्वक्षसूत्रै: सुबाहु-
वितरतु विविधान् नो विश्वभोगान् सुपुत्रान् ॥
समर्चयेच्चामरयुग्ममध्ये
नानोपचारैः कमलादिपुष्यैः ।
विदितु धर्मादिचतुष्टयं यजेद
दिशामु धम्मादिचतुष्टयञ्च ॥
अङ्ख प्रलम्बश्च तथो केशो
विमोहनो गन्धपतिः पुरस्तात् ।
कामः कलिङ्गः कपिरित्यथाष्टौ
यजेद् वहिः षोड़शपत्रपद्मे ॥
लोकेश्वरान् इन्द्रमुखांस्तथायुधान्
मध्ये च देवं प्रयजेच मन्त्री।
अनुदिनमिति मन्त्रं संयतो यो जपेत् तं
प्रतिनियतविहाराहारशय्यानिवासः ।

·नित्याचारपद्धतिः।
अनुभवति सदैवं व्याधिदारिद्राहोना-
नपरिमितधनाढ्यान् पुत्रपौत्रान् पवित्रान् ॥
अनुदिनमुदये यो भक्तिनमस्त्रिसन्ध्यं
शतमितमथवाई तस्य मन्त्र जपेञ्च ।
सलिलमपि पिवेत् यो मन्त्रपूतं प्रभात
स तु सुनिशितबुद्धीन् प्राप्नुयादष्ट पुत्रान् ॥
सात्वा शिरसि मन्त्रं वा प्रजपेदेकविंशतिम् ।
प्रोक्षयेन्मूईनि जलं पिवेद वा मन्त्रपाषितम् ॥
मूद्धगैश्च तथा मुक्तरद्धिमन्त्रोदकं मनोः ।
वर्णसंख्यायुतं जमा पर्युक्षेच्चैव मूर्धनि ॥
उपास्य सन्ध्यां मन्त्रेण गृहीत्वानलिना जलम् ।
मन्त्रात्त्यैकविंशत्या पुनस्तदुदकं पिवेत् ॥
पाययेद वाथवा मानन्यानपि यथाविधि ।
आयुर्बुद्धिं यशः कौतिं लभते ह्यईवत्मरात् ॥
सर्वलक्षणसंयुक्तानष्टौ पुत्रान् स विन्दति ।
निषेककालवशेन शुभाशुभज्ञानम् ।
उपचयगौ रविशुक्रो बलिनौ पुंसः स्वमंशकं प्राप्तौ ।
युवतेर्वा कुजचन्द्रौ यदा तदा गर्भसम्भवो भवति ।
शुक्राभौमशशिभिः स्वांगोपचयस्थितैः सुरेज्ये वा।
धर्मोदयात्मजस्थे बलवति गर्भसम्भवो भवति ॥
विषमे विषमांशगता होरा शशिजीवभास्करा बलिनः ।
पुंसां समे समांशे च युवतीनामोजर्से गुरुमूर्यो बलिनौ ॥

·२३६
२
नित्याचारपद्धतिः।
पुमा समे शितेन्दुकुजाः कन्यानां जन्मकरा गर्भाधाने
स्थिता बलिनः ।
कुम्भं मुक्ता विषमे शनैश्चरः पुत्रजन्मदो भवति ॥
योगे विहङ्गमानां बलं वीक्ष्य वदेवरं स्त्रियं वापि ।
क्रूरान्तस्थे चन्द्रे लग्नं वा युगपदेव मरणाय ॥
सौम्येन दृष्टमूर्ति युवतीनां गर्भसहितानाम् ।
उदयं यातैः पापैः सौम्यैरनवेक्षितैमरणमस्याः ॥
उदयस्थितेऽर्क वा क्षीणे शशिनि भौमसंदृष्टे ।
व्ययगेऽर्के शशिनि कशे पाताले लोहितः सगर्भ वा ॥
स्त्री नियतेऽस्मिनथवा शुक्रे पापहयाम्तस्थे ।
चन्द्रचतुर्थे क्रूरे विलम्बतो वा विपद्यते गर्भः ॥
होराष्टमगे क्षितिसुते मियते गर्भः सह जनन्याः ।
हिवुकगते धरणिसुतेऽरिष्टं गते क्षपाकरे क्षीणे ॥
गर्भेण सह मियते पापग्रहदर्शनं प्राप्त ।
लग्ने रविसंयुक्त क्षीणेन्दौ वा म्रियते गर्भ: ॥
व्ययधनसंस्थैः पापैस्तथैव सौम्यग्रहादृष्टैः ।
यामित्रगेऽकदृष्टे लग्नगते वा कुजे निषितस्य ॥
गर्भस्य भवति मरणं शस्त्रच्छेदैः सह जनन्याः ॥
दिवाकरेन्दोः स्मरगौ कुजार्कजी
गदप्रदौ पुगलयोषितः क्रमात् ।
व्ययखगौ मृत्युकरौ युती तथा
तदेकदृष्ट्या मरणाय कल्पिती॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
शुक्रारजीवशशिसौरबुधलग्नपविलग्नमङ्गलादित्याः ।
मासपतयः स्युरेतैर्गर्भस्य शुभाशुभ चिन्त्ये ।।
उत्पातफरहते तन्मासस्याधिपे गते स गर्भः ।
अथवा निषेककाले विलग्नसंस्थौ यदा रुधिरमन्दी।
तहगतेऽथवेन्दौ तदीक्षिते पतति गर्भः ॥
व्ययभुवनस्थश्चन्द्रो वामं चक्षुर्विनाशयति होनः ।
सूर्यास्तथेतराक्षं शुभदृष्टो याप्यतां नयति ।
सौम्ये त्रिकोणस्थे लग्ने च्छेदग्रहबलविहीनैः ।
विगुणास्यपादहस्तो योगेऽस्मिन्बाहितो भवति गर्भः ॥
वामनको मकरान्ते लग्ने रविचन्द्रसौरिभिर्दष्टे ।
शशिनि विलग्ने कर्किणि कुजाकदृष्टे तथा कुनः ॥
अन्योऽन्यं रविचन्द्रौ विषमर्मसमर्पगौ निरीक्षेते ।
इन्दुजरविपुत्री वा दृष्टौ बलिनौ नपुंसकं कुरुतः ॥
सूर्यं समराशिगतं वक्रो विषमर्दगोऽवलोकयति ।
विषमर्चे लग्नेन्दुकुजेक्षितौ षण्ढसम्भवं कुरुतः ॥
बुधचन्द्रौ कुजदृष्टौ विषमक्षसमर्थगौ तथैवोती।
ओजनवांशकसंस्था लग्नेन्दुशितास्तथैवोक्ताः ॥
पश्यति वक्रः समभे सूर्य चन्द्रोदयो विषमर्ने ।
यद्येवं गर्भस्थः लीवो मुनिभिः सदा दृष्टः ॥
प्रोजसमराशिसंस्थार्केन्दू षण्टं कुजे कुरुतः ।
चरभे विषमनवांश होरा चन्द्रशितबुधार्कदृष्टा ॥
॥ इति ॥

·नित्याचारपद्धतिः। अथ पुंसवनम् । कुर्यात् पुंसवनं सुयोगकरणे नन्दे सभद्रे तिथी भाद्राषाढ़तृभेश्वरेषु वृदिने बेधं विनेन्दौ शुभे । अक्षीणे च त्रिकोणकण्टकगते सौम्ये शुभे हविगे श्रीशया घटयुग्मसूर्यगुरुभेद्यस्सु मासत्रये ॥ तत्राभ्युदयश्राद्धं कृत्वा मासे हितौये टतीये वा उपवास्या- साव्याहते वाससी परिधाप्य न्यग्रोधावरोहान् शृङ्गांश्च निशाया- मुदपेषं पिष्ट्वा पूर्ववदामेचनं "हिरण्यगर्भः,” “अद्भाः सम्भूतः” इत्येताभ्याम् । उदकशरावञ्चोपस्थे कृत्वा यदि कामयेत वीर्य- वान् स्यात् इति विकत्यै नमभिमन्वयते "सुपर्णोऽसि" इति । अथ सीमन्तोन्नयनम् । मासेशे प्रबले शुभेक्षितविधी मासे च षष्ठेऽष्टमे मैत्रे पुंसवनोदितक्षसहित रिताविहीने तिथौ । सीमन्तोन्नयनं मृगाजरहित लग्ने नवांशोदये योज्यं पुंसवनीचितं यदपरं तत्सर्वमत्रापि च ॥ मासे षष्ठेऽष्टमे वा तिलमुहमिश्र स्थालीपाकं श्रपयित्वा प्रजा- पतये हुत्वा पश्चादग्ने मृदुपौठे उपविष्टाया युग्मेन सटालुग्लप्सेनो- दुम्बरेण वा त्रिभिश्च दर्भपिलैस्त्रेण्या शलल्या वीरतरशङ्गुना पूर्णचात्रेण च सोमन्तमूई विनयति “भूर्भुवःस्वः” इति प्रति

·नित्याचारपद्धतिः।
२२६
महान्याहृतिभिर्वा त्रिहतमाबध्नाति “अयमूर्जावतो वृक्ष अर्जीव
फलिनी भव" इति । अथाह बीणागाथिनी राजानं सं-
गायेतामेति नियुक्तामयेक गाथामुदाहरन्ति,-"सोम एव
नो राजेमा मानुषीः प्रजाः। अविमुक्तचक्रा पासीरंस्तीर
तुभ्यमसौं” इति । यो नदीमुपवसितारो भवन्ति तस्या नाम
गृङ्गाति । ततो ब्राह्मणभोजनम् ।
सक्लञ्च कतसंस्काराः सीमन्तेन दिजस्त्रियः ।
यं यं गर्भ प्रसूयन्ते स सर्वः संस्कृती भवेत् ॥
कुशकाशोरुवूकाणां मूलैर्गोक्षुरकस्य च ।
घृतं दुग्धशितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत् परम् ॥
चन्दनं शारिवालोध्रमृद्दीकाशर्करान्वितम् ।
काथं हत्वा प्रदातव्यं गर्भिण्या ज्वरशान्तये ॥
होवेरालुकरजचन्दनवलाधन्याकवत्सादनी-
मुस्तीशीरयवासपर्पटविषाकाथं पिवेद गर्भिणी।
नानावर्ण रुजातिसारकगदे रक्तस्रुतौ वा ज्वरे
योगोऽयं मुनिभिः पुरा निगदितः सूत्यामयेषूत्तमः ॥
गर्भ शुष्क तिवातेन बालानामपि शुष्यताम् ।
शितामधुर्ककाश्मयैः शृतमुत्थापने पयः ॥
समभागसितायुक्तं शालितण्डुलचूर्णकम् ।
उदुम्बरशिफाकाथः पीतो गर्भ: सुरक्षितः ॥
पतन्तं स्तम्भयेद् गर्भ कुलालकरमूर्तिका।
मधुच्छागीपयः पीता तथा खेतापराजिता ॥

·२४०
नित्याचारपद्धतिः।
तिथिवारेन्दुपाखंस्थसगर्भासंख्यया कृते ।
राशौ सप्तहते कन्या समे स्याद् विषमे पुमान् ॥
प्रसवकाले च सोयन्तीमद्भिरभ्युक्षति,-"एजतु दशमास्य"
इति 'विराड्जगत्या। प्रथावरावपतनसाधनं जपति। 'अवैतु
पृश्निं शैवलं शुने जरायन्तवेनैव मांसेन पौवरी कस्मिंश्च
नामतमवजरायुः पद्यतामिति । अत्र श्रुतौ विशेषः,-सोयन्ती
मदिरभ्युक्षति । यथा वातः पुष्करिणी समिंगयति सर्वतः ।
एवा ते गर्भ एजतु सहावेत जरायुणा। 'इन्द्रस्यायं व्रजस्कृतः
सार्गलः सपरिश्रयः तमिन्द्र निर्जहि गर्भेण सापरां सह । इति ।
हिङ्गुसैन्धवसंयुक्ततप्तकानिकया युता।
प्रसूते स्त्री कटौ बड़े मुले वा मातुलङ्गजे ॥
पाठापामार्गमूलाभ्यां योनिमध्ये विलेपनात् ।
प्रसूति र्जायते शीघ्रं सुखं दुःप्रसवस्त्रियाः ॥
पाठालाङ्गलिसिंहास्यमयूरकजटैः पृथक् ।
नाभिवस्तिभगालेपात् सुखं नारी प्रसूयते ॥
(१) प्राग यथास्त इति ।
(२) यथावरावपतनं जपति ।
(३) अवैत निः शैवलं मुने जरा यत्तु
वेनैव मांसेन पीवरा न कमिंच
नायत मवजराय पद्यतामिति ।
(8) एवात त गर्भ।
(५) इन्द्रः सायं व्रजखान्तः मार्गलः ।

·नित्याचारपद्धतिः। २४१ मातुलुङ्गस्य मूलानि मधुकं मधुसंयुतम् । तेन सह पातव्यं सुखं नारी प्रसूयते ॥ सुप्रसूतिकरी बड़ा कदलोमूलिका कटौ ॥ अथ जातकर्म तत्र जाते कुमारे पितॄणामामोदात् पुण्यं तदहः । तत्र तिल- पूर्णानि सहिरण्यपात्राणि ब्राह्मणानाय पिटभ्यो दद्यादिति वचनात् माटपूजापूर्वकनान्दोमुखबाइविधिना 'महिरण्य पात्राणि नान्दीमुखमात्रादिभ्यो 'नवभ्यो दद्यात्। एतदेवाभि- प्रेत्य,- जातकम्मणि बालानां चूड़ाकम्मादिक तथा । इत्युक्तम् । यत्तु, न सोयन्तीजातकमा 'प्रोषितागमकम् । इति नान्दोमुखश्रादनिषेधः सोऽबधाइपरः । तत्र,- खपिटभ्यः पिता दद्यात् सुतसंस्कारकर्मसु । पिण्डानोदवहनात् तेषां तस्याभावे तु तत्क्रमात् ॥ अथाच्छिवायां नायां अनामिकया सुवर्णान्तहितया मधुते प्राशयति एतं वा “भूस्त्वयि दधामि, भुवस्त्वयि दधामि, वस्त्वयि दधामि" इति। अथास्य नाभ्यां दक्षिणकणे वा जपति । (१) महिरण्यतिलपाखाणि । (२) • नवभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । ३१ (३) • प्रोषितागत । (8. • भूर्भुवः स्वः सञ्चं त्वयि दधामीति ।

·२४२
नित्याचारपद्धतिः।
करोमि।
कालान्तरे मेधाजननाभावेऽपि प्रायुष्करणं स्यादिति कर्कः ।
अग्निरायुभान् स वनस्पतीभिरायुभांस्तेन त्वायुषा आयुमन्तं
एवम्,-सोम ओषधीभिः, ब्रह्मा ब्राह्मणैः, देवा
अमृतैः ऋषयो व्रतः, पितरः स्वधाभिः, यज्ञो दक्षिणाभिः समुद्रः
सवन्तीभिः, इति वायुषमिति च । वात्सप्रेण चैनमभिमशेत् ।
दिवस्परीत्यनुवाकस्योत्तमामृचं परिशिनष्टि। प्रतिदिशं पञ्च
ब्राह्मणान् संस्थाप्य ब्रूयादिममनुप्राणितेति। पूर्बो ब्रूयात्
प्राणेति । व्यानेति दक्षिणः । अपानत्यपरः। उदानेत्युत्तरः ।
समानेति पञ्चमः। उपरिष्टादवेक्षमाण: स्वयं वा कुर्य्यात् ।
अनुपरिक्रामवविद्यमाने स यस्मिन् देशे जातो भवति तमभि-
मन्त्रयते,-"वेद ते भूमि हृदयं दिवि चन्द्रमसि वितम् । वेदाहं
तन्मां तद् विद्यात् पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं
शृणुयाम शरदः शतम्” इति। अथैनमभिमृशति,-"अश्मा
भव परशुर्भव हिरण्य 'मनुतं भव । पामा वै पुत्रनामासि
वं जीव शरदः शतम्” । अथास्य मातर मभिमन्वयेत्,
इलासि मैत्रावरुणी वीर वीरमजीजनः ।
सा त्वं वीरवतो भव यास्मान् वीरवतोऽकरत् ॥
अथास्या दक्षिणं स्तनं प्रक्षाल्य प्रयच्छति “यस्ते स्तनः, इम
स्तनम्” इत्यू ग्भ्यां "उत्तर"मित्युदपात्रं कुमारस्य शिरःप्रदेशे
निदधाति ।
(1) . ममृतं भव।
(२) ० मभिमन्यते।

·লিভারেনি। .४३ "आपो देवेषु जाग्रथ यथा देवेषु जाग्रथ । एव मस्यां सूति- कायां जाग्रथ” इति हारदेश सूतिकाग्निमुपसमाधाय उत्थानात् सन्धिवेलयोः फलीकरणमित्रान् सर्षपानग्नावावपति,-"पण्डा मर्का उपवीरः शौण्डिकेय उलूखलः मलिम्बुचो द्रोणासश्चयवनो नश्यतादित: वाहा।” “आलिखबनिमिषः किंवदन्त उपश्रुति- हर्यक्ष: 'कुम्भीशत्रुः पात्रपाणि नूमणि 'हर्तृमुखः सर्षपा- रुणश्चावनो नश्यतादितः स्वाहा।” इति । अत्र बृहदारण्यकाष्टमे विशेषः,-जाते लौकिकमग्निमुप- समाधाय खाङ्के पुत्रमाधाय कांस्यपात्रे पृषदाज्यं कृत्वा मुवेण जुहोति,-"अस्मिन् सहस्रं पुष्था समेधमान: स्खे रहे। अस्योप- सन्यां च्छ मोत् प्रजया च पशुभिश्च स्वाहा। मयि प्राणां स्वयि मनसा जुहोमि खाहा । यत् कर्मणाऽत्यरीरिचं यद्दा न्यून- मिहाकरम् । अम्निष्टस्त्विष्टक्कद विहान् खिष्टं सुहुतं करोतु नः स्वाहा” ॥ इति। अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय “वाग वाग्” इति विर्जपेत् । अथ दधिमधुरतं सवियोज्यान्तहितेन जातरूपेण प्राशयति “भूस्त्वयि” इत्यादि । अथास्य नाम करोति "वेदोऽमि" सदस्य गुह्यमेव नाम भवतीति । यत्तु,-वैखानरं हादशकपालं निर्वपेत् पुचे जाते, यस्मिन् जाते एतामिष्टिं निर्वपन्ति पूत एव स तेजस्वी अन्नाद इति । (३) इन्त्रीसखः (१) मादिखन .. (२) कुम्भागाइपाणि ।

·२४४
निवाचारपतिः।
इन्द्रियवान् पशुमान् भवतीति तदग्निमता भागते पर्वण्यन्वा-
रम्भणीयापूर्वकं कुर्चीत।
अथ जातस्य जन्मकालवशेन शुभाशुभ 'तानम् ।
अखिनीमघ मूलाद्याः पादगण्डाः प्रकीर्तिताः ।
रेवतीसर्पणाकान्तपादा-
इति देवलः ।
तथा,
अश्विनीमघमूलानां तिस्रो गण्डाद्यनाडिकाः ।
अन्ते पौष्णोरंगेन्द्राणां पञ्चैव यवना जगुः ।
सन्ध्यारात्रिदिवाभागे गण्डयोगोद्भवः शिशुः ।
आत्मानं मातरं तातं विनिहन्ति यथाक्रमम् ॥
गण्डप्रसूतं पुरुषं शुभमाहुरपश्यताम् ।
नृणामदर्शनच,-
अखिन्यां षोड़शाब्दानि पित्रे चाष्टौ च वत्सरान् ।
मूलेऽब्दानि च चत्वारि ज्येष्ठे वर्षयुगन्तथा ।
साऽब्दपञ्चकञ्चव रेवत्यामव्दपञ्चकम् । इति ।
अन्यत्र,
सर्वेषां गण्डजातानां परित्यागी विधीयते ।
जातस्यादर्शनं तावद यावत् पूर्ण समाष्टकम् ॥ इति ।
अन्ये तु होमपूर्बकदानेन तद्दर्शनं शुभमित्याहुः । तत्र,-
(१) • कथनम्।
(३) • इतित
मलाव

·नित्याचारपद्धतिः ।
२४५
-
कांस्यपात्रं प्रकुर्चीत फलैः षोड़शभिर्बुधः ।
अष्टाभिर्वा चतुर्भिर्वा हाभ्यां वा शोभनं समम् ॥
तन्मध्ये स्थापिते शक नवनीतेन पूरिते ।
राजतं चन्द्रमभ्यचा सितपुष्यसहस्रकैः ॥
दैवज्ञः सोपवासश्च शुक्लाम्बरविभूषितः ।
सोमोऽहमिति सञ्चिन्त्य कुर्यात् होममतन्द्रितः ॥
जपेत् साहस्रिक जाप्यमोममृतात्मने नमः ।
दद्याद वै दक्षिणां हेमताम्रपा तिलान्वितम् ॥
यानि प्रशस्तका-णि तानि गण्डे विवर्जयेत् ॥
अन्यत्र चोक्ताम्,-
कुखुमं चन्दनं कुष्ठं गोरोचनमथापि वा।
वृतैरवान्वितं कत्वा चतुर्भिः कलशैर्बुधः ।
सहस्राक्षेण मन्त्रेण बालकं मापयेत् ततः ॥
पिटयुक्त दिवाजातं मारयुक्तन्तु राविजम् ।
सापयेत् पिटमाभ्यां सन्ध्ययोरुभयोरपि ॥
कांस्यपात्र वृतैः पूर्ण गण्डदोषोपशान्तये ॥
दद्यानुं हिरण्यञ्च 'ग्रहांश्चापि प्रपूजयेत् ॥
वाचं शिशोन्म पितुः परोक्षे
क्षपाकरे पश्यति नो विलग्नम् ।
चरस्थिते वाष्टमधमंगो वा
जातः परोक्षे पितरोति वाच्यम् ॥
------
(१) .
यहांचव
।

·२४६
नित्याचारपद्धतिः ।
विषम विषमनवांश संस्थिता गुरुशशालग्नार्काः ।
सर्व एव पुंजम्मकारका योषितः समगृहे नवांशगताः ॥
बलिनौ विषमेऽर्कगुरू नरं स्त्रियं समरहे कुजेन्दुसिताः ।
यमलौ हिशरीरांशेष्विन्दुजदृष्ट्या स्वपक्षसमौ लग्ने ॥
विषमोपगतः शनैश्चरः पुत्रजन्मदो भवति ।
एतच्च लग्ननिश्चयार्थं ज्ञातव्यम् ।
यमवक्रो युनेऽर्कात् पुंसो रोगप्रदौ दिशतः ।
स्त्रियश्चन्द्रामध्यगयोमत्युस्तदेकयुतदृष्टयोश्चैव ॥
क्लेशो मातुः क्रूरै रन्धगतैः शशाङ्कयुतैर्वा ।
चन्द्रात् सप्तमराशौ पापी मरणाय निर्दिष्टः ॥
'चन्द्रादूईगमे भानुर्मातमरणं करोति पापयुतः ।
शक्रात् पञ्चमभवने सौरयुक्तोऽथवा दृष्टः ॥
चन्द्रात् त्रिकोणराशौ रविजो मातुबंधं करोति रात्री।
शक्रात् तथैव दिवसे भौमः पापेन सन्दृष्टः ॥
क्षीणे शशिनि सपापे माता स्त्रियते पिता रवौ तहत् ।
बलिभिदृष्टे मिश्राधिः सौम्यैः शुभं भवति ॥
सोपनवे शशात सक्रूर लग्नगे कुजेऽष्टमगे।
मृत्युर्मात्रा साह चन्द्रवद च शस्त्रेण ॥
पापास्त्रिकोणकेन्द्रे सौम्याः षष्ठाष्टमव्ययगताश्च ।
सूर्योदये प्रसूतः सद्यः प्राणांस्त्यजति जन्तुः ॥
(१) चन्द्राद्दशमे भान ।

·नित्याचारपतिः। षष्ठेऽष्टमे चन्द्रः सद्यो मरणाय पापसन्दृष्टः । अष्टाभिः शुभदृष्टो वर्मिवैस्तदईन || सुतमदननवान्यलग्नरन्ध्र- वशुभयुतो मरणाय शौतरश्मिः । भृगुसुतशशिपुनदेवपूज्यै- यदि बलिभिनियुतोऽवलोकितो वा ॥ द्युनचतुरसंस्थे पादहयमध्यगे शशिनि जातः । विलयं प्रयाति नियतं देवैरपि रक्षितो बालः ॥ क्षीण शशिनि विलग्ने पापैः केन्द्रे मृत्युसंस्थैर्वा । भवति विपत्तिरवश्यं सुधारसो येन पौतोऽपि ॥ भौमे विलग्ने शुभदैरदृष्टः षष्ठेऽष्टमे चार्कसुतेन युक्ताः । सद्यः शिशुं हन्ति वदेन्मणिस्थः सारे यमारौ न शुभेक्षितौ च ॥ कर्कटधामनि सौम्यः षष्ठाष्टमराशिगो विलग्नात् । चन्द्रेण दृष्टमूर्तिवर्षचतुष्कण मारयति ॥ बृहस्पतिौमरहेऽष्टमस्थ: सूर्येन्दुभीमार्कजदृष्टमूर्तिः । वर्ष स्त्रिभिर्भागवदृष्टिहीनो लोकान्तरं प्रापयति प्रसूतम् ॥ रविशशिभवने शुक्रो हादशरिपुरन्ध्रगैः शुभैः सबैः । दृष्टः करोति मरणं षडूभिर्वषैः किमिह चित्रम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
मारयति षोड़शाहात् शनैश्वरः पापवीधितो लग्ने ।
संयुक्तो मासेन तु वर्षाच्छुद्धस्तु मारयति ॥
राहुश्चतुष्टयस्थो मरणाय भवति निरोक्षितः पापैः ।
वर्वदन्ति दशभिः षोड़शभिः केचिदाहुराचायाः ॥
लग्ने ये ट्रेकाणा निगड़ा हि विहङ्गापाशधरसंज्ञाः ।
मरणाय सप्तवर्षेः क्रूरयुता न खपतिदृष्टाः ॥
मौनकर्कटयोरन्त्यौ वृश्चिकस्यादिमध्यमौ ।
सश्चत्वार एवैते ट्रेकाणा निगडाश्च ते ॥
तुलामध्यान्तसिंहाद्यकुम्भाद्याः पक्षिणः स्मृताः ।
'हषमकरानयाद्या ट्रेकाणाः पाशधारिणः ॥
लग्नाधिपजन्मपती षष्ठाटमराशिगौ प्रसवकाले ।
अस्तमितौ मृत्युकरौ राशिप्रमितैर्वदेहर्षेः ॥
सौम्याः षष्ठाष्टमगाः पापैर्वक्रोपसङ्गतैर्दृष्टाः ।
मासेन मृत्युदास्ते यदि न शुभैस्तत्र सन्दृष्टाः ॥
एकः पापोऽष्टमगः शत्रुगृही पापवीक्षितो वर्षात् ।
मारयति नरं जातं सुधारसो येन पीतोऽपि ॥
एकोऽपि केन्द्रभवने नवपञ्चमे वा
भास्वप्रमूखविमलोकतदिग्विभागः ।
निःशेषदोषमपहत्य 'मुखप्रसूतं
वीर्य्यायुषं विगतरोगभयं करोति ॥
(१) वृषाद्या मकराद्यान्ता ।
(२) •एभमसूतं।

·मित्याचारपद्धतिः ।
२४६
सानिमान तिबलः स्फुरदंशजालो
लग्नाधिपः प्रशमयेत् सुरराजमन्त्री ।
पक्षे सिते भवति जन्म यदि क्षपायां
कृष्णेऽथवाहनि शुभाशुभदृष्टमूर्तिः ॥
बुधविबुधौसुरसचिवद्रकाणहादशांशे शशिनि ।
भवति चिरायुरथ सुतः सम्प्राप्तानेकरिष्टोऽपि ॥
चन्द्रः शुभवर्गस्थः क्षीणोऽपि शुभेक्षितो हरति रिष्टम् ।
जलमिव महातिसारं जातीफलवल्कलक्कथितम् ॥
वोच्चस्थ: स्वग्रहेऽथवा निजसुहृवर्गेऽपि सोम्येऽपि वा
सम्पूर्ण: शुभवीक्षितः शशधरो वर्गे स्वकीयेऽथवा ।
शत्रूणामवलोकनेन रहितः पापरयुक्तक्षितो
रिष्टं हन्ति सुदुस्तरं दिनपतिः प्रालेयराशिं यथा ॥
सुवाक् सुशरीरः स्यात् सुतः सौख्यान्वितः ख्यातः ।
बुधगुरुभार्गवदृष्टो विहान् दीर्घायुरर्थपरिपूर्णः ॥
'रविशशिलोहितदृष्टो जातो मलिनश्च रोगातः ।
निईनो विरूपदेहः प्रेष्यो मूर्ख: खलो दोनः ॥
आचारसत्यसुखशौर्ययुताः सुरूपा-
स्तेजस्विनः कतधियो हिजदेवभक्ताः ।
सहस्त्रमाल्यकुलभूषणसंप्रियाश्च
सौम्यग्रहर्बलयुतैः सुखिनो भवन्ति ॥
(१) रविपनिलोहिताष्टो विधनो मलिनोल मञ्च रोगार्सः ।
३२

·नित्याचारपतिः।
लुब्धाः कुकर्मनिरता निजकार्यनिष्ठाः
माधुद्दिष: सकलहाश्च तमोऽभिभूताः ।
प्रेष्याः खला बधरता मलिनाः कृतघ्नाः
पापग्रहैबलयुतैः पिशुनाः कुरूपाः ।।
जीवेक्षितः पण्डितशान्तमूर्ति-
वेदान्तशास्त्रागमपारबुद्धिः ।
दीर्घायुरत्यन्तशुचिः सुशीलो
जात: सुपूर्णां भजते विभूतिम् ॥
धम्मख्यातियुतो विहान् सुदीर्घायुरतिसुभगः ।
सौम्यषड्वर्गजातो विपरीतः पापवर्गसंजातः ।
प्रचण्डरूपः पुरुषः प्रलापी
प्रज्ञाधिकः खल्पकरोऽसहिष्णुः ।
पित्तप्रधान: प्रणतप्रियोऽपि
रवौ विलग्ने भवति प्रजातः ।
सम्भोगशीलो बहुधम्मशीलः
शीलप्रधानो बहुमित्रवर्ग:' ।
मेषे वृषे कर्किणि वा विलग्ने
विधी विलग्ने परिशेषभेषु ॥
अल्पायुरल्पद्रविणो दुरामा
कुजे विलम्ने परवित्तहर्ता ।
(१)
• बडमिनपुत्वः।

·निवाचारपतिः । २५१ विहान् सुधर्मो नृपपूजितव लग्नस्थिते चन्द्रसुते चिरायुः ॥ होरासंस्थे जीवे सुशरीरः प्राणवांश्च दीर्घायुः । H भूयोऽथ भूपप्रतिमो मृगेन्द्र जीव विलग्ने चिरभुक चिरायुः । धम्मार्थवान् काव्यवदुत्तमश्च शुक्र शतायुः सकलत्रपुत्रः ॥ भवेवरेन्द्रप्रतिमः प्रसूत- म्तुङ्गाङ्गिरोगहगते विलग्ने । वर्गोत्तमगते चन्द्र चतुरादिभिरीक्षिते विलग्ने वा । नृपजन्म भवति राज्यं नृपयोगे बलयुतदशायाम् ॥ मन्दगस्थिरवचनः प्रभूतपरिश्रमो भवति वोशौ । उत्कृष्टवाक् स्मृतिमान् स्तब्धगतिः सात्विको वेशौ । सुभगो बहभृत्यधनो बन्धूनामाश्रयो नृपतितुल्यः । नित्योत्साही दृष्टो भुनक्ति भोगानुभयचर्याम् ॥ बहुवित्तकुटुम्बारम्भी नित्यमुहिग्नचित्तमपि दौरधुरे । मृतकं दुःखितमधनं जातं केमद्रुमे विन्द्यात् ॥ चन्द्रस्योभयतो ग्रहसद्भावे दुरधुरः । उभयत्राभावे केमद्रुमः ।

·२५३
नित्याचारपद्धतिः।
सूर्य्याद इयगर्वोशि:, द्वितीयगैश्चन्द्रवर्जितैर्वशिः । उभयस्थिते-
ग्रहेन्ट्रैरुभयचरी नामतः प्रोक्ता।
अधमसमवरिष्ठान्यर्ककेन्द्रादिसंस्थे
शशिनि विनयवित्तज्ञानधौनपुणानि ।
अहनि निशि च चन्द्र स्खेऽधिमित्रांशके वा
सुरगुरुसितदृष्टे वित्तवान् स्यात् सुखी च ॥
प्रायः शुभाः समेता धनभोगयशोऽन्वितं नृपति'तुल्यम् ।
पापाश्च दुःखचरितं कुर्वन्त्यधनं दुर्भगं दीनम् ॥
चतुरादिभिरेकस्थैः प्रव्रज्यां खां ग्रहः करोति बली ।
अस्थिरविभूतिमित्रं वनमटनं स्खलितनियममपि चरभे ॥
स्थिरभे तहिपरीतं क्षमान्वितं दीर्घसूत्रञ्च ।
द्विशरीरे योगयुक्तां कृतज्ञमुत्साहिनं विविधचेष्टम् ॥
शतानिकादित्यविशाखमित्रशक्रोद्भवा मिश्रफलाः प्रदिष्टाः ।
शिवाजहस्ताहिभवा जघन्याः शेषोद्भवाः सत्पुरुषा भवन्ति ॥
क्षेत्राधिपसंदृष्टे शशिनि नृपः सुहृद्भिरपि धनवान् ।
तट्रेक्काणांशकगैर्वा प्रायः मौम्यैः शुभं नान्यैः ॥
शुभं वर्गोत्तमे जन्म वेशिस्थाने च संग्रह।
अशून्येषु च केन्द्रेषु कारकाख्यग्रहेषु च ॥
पुष्णन्ति शभान् भावान् मूगदीन् प्रन्ति संचिताः पापाः ।
सौम्याः षष्ठेरिघ्नाः नेष्टाः 'पापाहयाष्टमगाः ॥
० पापाव्ययाटमगा।
(१) • चेष्टम् ।
(२) • स्तत्महभिरपि ।

·नित्याचारपद्धतिः । : २५३ सामर्थ्य तनु कल्पाते समुदये वित्तं कुटुम्बं ततो विक्रान्तिं सहज ढतीयभवने योधञ्च सञ्चिन्तयेत् । बन्धून् वाह्यसुखालयान्यपि ततो धीमन्त्रपुत्रांस्तत: षष्ठेऽथ क्षतविहिषौ मदग्राहे कामं स्त्रियं वर्म च ॥ रन्ध्रायुम॒तयोऽष्टमे गुरुतपोभाग्यानि वित्तं ततो- मानाज्ञास्पदकम्मणां दशमभे कुर्यात्ततश्चिन्तनम् । प्राप्तायावथ चिन्तयेद भवग्रहे रिप्फे च मन्त्रव्ययौ सौम्यस्वामियुतेक्षणैरपचय श्चैषां क्षतिस्त्वन्यथा ॥ प्रोजे लग्नेन्दोः स्त्री दुःशीला शौल संयुता युग्मे । शून्ये बले कदयः पतिश्चरस्थे प्रवासी च ॥ बाल्ये विधवा भौमे पतिसन्त्यता दिवाकरऽस्तस्थे । सौम्ये पापैर्दृष्टे कन्यैव जरां समुपयाति ॥ करैरस्ते विधवा भवति पुनर्भूः शुभाशुभै री। क्रूरेऽष्टमेऽपि विधवा * * * सा स्वयं म्रियते ॥ नीचे चोई हसति हि ततश्चान्तरस्थेऽनुपातो होरान्त्वंशप्रतिममपरे राशितुल्यं वदन्ति । हित्वा वक्र रिपुरग्रहगतैर्दीयते खात् विभाग- सूर्योच्छन्नद्युतिषु च दलं प्रोक्छा शुक्राकपुत्रौ । साईत्रिचतुरपञ्चषष्ठभागाः क्षीयन्ते व्ययभवनादसत्सु वामम् । (१) • स्तेषां ॥ (२) ० मंयुक्ता । (३) सौरे । (४) जरामुपयाति ।

·२५४
नित्याचारपतिः ।
सत्वर्द्ध हसति तथैकराशिगाना-
मेकोऽशं हरति बली यथाह सत्यः ॥
सार्दोदितोदितनवांशहतात् समस्ताद
भागोऽष्टयुक्तशतसंख्य उपैति नाशम् ।
क्रूरे विलग्नसहिते विधिनात्वनेन
सौम्येक्षिते बलमतः प्रलयं प्रयाति ॥
रव्यंशकलागुणितहादशनवभिग्रहस्य गणेभ्यः ।
हादशाहताद विशेषोऽईमासदिननाडिकाः क्रमशः ॥
दौनारं शत्रुभे ताशं स्यादई नीचसूर्यगाः ।
हित्वा सितासितौ हन्युश्चक्रपातश्च पूर्ववत् ॥
वर्गोत्तमखराशिट्रेकाणनवांश सद् 'विगुणः ।
वक्रोचयस्त्रिगुणितो वित्रि गुणिते सकृत् त्रिगुणः ॥
शोध्यक्षेप्यविशुद्धः कालो यो येन जीवतोदन्तः ।
स विचिन्त्यस्तस्य दशावदशासु फलप्रदास्ते च ॥
लग्नार्कशशाङ्गानां यो बलवांस्तद्दशा भवेत् प्रथमा ।
तत् केन्द्रपणफरापोक्लिमोपगानां बलाच्छेषाः ॥
अष्टमेन्दोर्दशा मृत्युबन्धमस्तमितस्य च ।
शुभस्य वक्रिणो राज्यं पापस्य 'व्यसनाटनम् ॥
• तात् ।
(२) ० दलमतः ।
(३) राश्यंबकलागुणिता . |
(8) • विगुणम् ।
(५) • गुणत्वे ।
(६) • व्यसनाटने।

·नित्याचारपद्धतिः।
अङ्गप्रत्यङ्गानां छेदं विदधाति षष्ठशत्रुदशा ।
युनारिदशा काणं निधनारिदशा शिरश्छेदम् ॥
क्रूरराशिस्थितः पापः षष्ठे च निधने तथा ।
तत् स्थितेनारिणा दृष्टः स्वपाके मृत्युदो ग्रहः ॥
आदौ शीर्षोदये राशावन्ते पृष्ठोदये ग्रहाः ।
उभयोदये च मध्यस्थाः फलं दद्युर्बलाबलात् ॥
एकाई शं त्रिकोणयोः सप्तमे सप्तमांशम् ।
चतुरस्रयोस्तु पादं पारयति गतो ग्रहः खगुणैः ॥
पापग्रहदशायान्तु पापस्यान्तर्दशा यदि ।
अरियोगे भवेन्मृत्युमित्रयोगे च संशयः ॥
विलग्नाधिपतेः शत्रुर्लग्नस्यान्तर्दशां गतः ।
करोत्यकस्मान्मरणं सत्याचार्य: प्रभाषते ॥
प्रवेशे बलवान् खेटः शुभैर्वा संनिरीक्षितः ।
सौम्याधिमित्रवर्गस्थो मृत्युदो न भवेत्तदा ॥
गोचरे वा विलग्ने वा ये ग्रहा रिष्टसूचकाः ।
पूजयेत् तान् प्रयत्वेन पूजिताः स्युः 'शभा ग्रहाः ॥
(१)
.
• शुभावहाः।
पछेऽथ
मलवे ।

·२५६
नित्याचारपद्धतिः ।
सत्पुरुषलक्षणानि।
बाइ नेत्रान्तरञ्चैव हनुर्नासा तथैव च ।
स्तनयोरन्तरञ्चैव पञ्च दीर्घ प्रशस्यते ॥
ग्रीवा प्रजननं मुष्कं जो इस्तेषु शस्यते ।
अङ्गुलोमाञ्च पाणि दन्तलोमनखत्वचः ॥
अक्षि कुक्षिश्च वक्षश्च पादः स्कन्धो ललाटिका ।
सर्वभूतेषु निर्दिष्टमुन्नतञ्च प्रशस्यते ॥
पाणिपादतले चैव नेत्रान्तोऽपि नखानि च ।
तालुजिह्वाधरौष्ठानि सप्तरक्तोऽर्थवान् भवेत् ॥
खरः सत्वञ्च नाभिव त्रिगम्भीर प्रशस्यते ।
उरश्चापि ललाटच हि विस्तीर्ण प्रशस्यते ॥
न श्रीस्त्यजति रक्ताक्षं नार्थः कनकपिङ्गलम् ।
'न बाहुदीर्घमैखयं न मांसोपचितं सुखम् ॥
दीर्घशेफे न दारिद्रा स्थूलशेफेन पुत्रकम् ।
कशशेफे न सौभाग्यं इखशेफे नराधिपम् ॥
अकर्मकठिनौ हस्तौ पादौ चावनिकोमलौ ।
यस्य पुंसो भवेतां वै तस्य राज्यं विनिर्दिशेत् ॥
अङ्गुष्ठोदरमध्ये तु यवो यस्य विराजते ।
उत्पबभोगनित्यश्च स नरः सुखमाप्नुयात् ॥
रेखाभिर्बहुभिः क्लेशान् स्वल्याभिश्च धनक्षयम् ।
रक्ताभिः सुखमानोति कृष्णाभिः प्रेष्यतां व्रजेत् ॥
न बाहुदैन
॥
।
(१)

·नित्याचारपद्धतिः।
२५७
ललाटे यस्य दृश्यन्तेऽव्युच्छिन्नाः पञ्च रेखिकाः ।
शतवर्ष समुद्दिष्टं सामुद्रिकवचो यथा ॥
अखेदनौ मृदुतली कमलोदराभी
श्लिष्टाङ्गली रुचिरताघनखौ सुपार्णी ।
उष्णो शिराविरहितौ सुनिगूढगुल्फी
कूर्मोन्नती च चरणो मनुजेखराणाम् ॥
सूर्पाकारविरुक्षपाण्डुरनखो वक्रो शिरासन्ततो
संशुष्को विरलाङ्गुली च चरणौ दारिद्रयदुःखप्रदो।
T
रोमैक कूपके पार्थिवानां
हे हे ज्ञेये पण्डितश्रोत्रियाणाम् ।
बायैनि:खा मानवा दुःखभाजः
केशाश्चैवं निन्दिताः पूजिताश्च ॥
निमांसजानुर्मियते प्रवासे
सौभाग्यमन्दैविकटदरिद्राः ।
स्त्रीनिजितायैव भवन्ति निम्न
राज्यं समांसैश्च महद्भिरायुः ॥
निःस्खोऽतिस्थूलस्फिक् मांसलमध्यस्फिक् सुखान्वितो भवति ।
व्याघ्रात्ती बद्दस्फिक मण्डकस्फिक् नराधिपो भवति ॥
सिंहकटिमनुजेन्द्रः कपिकरभकटिईनैः परित्यक्तः ।
समजठरा भोगयुता घटपिठरोदरा नि:स्वाः ॥
३३

·नित्याचारपद्धतिः।
सर्पोदरा दरिद्रा भवन्ति बहाशिनश्चैव ।
परिमण्डलोबतनाभिर्विस्तीर्णनाभिश्च नातिसुखी ।
अल्पा त्वदृश्यनिम्ना नाभिः क्लेशावहा भवति ।
बलिमध्यगता विषमा स्थूला बाधां करोति नै:खञ्च ॥
शास्त्रान्तं स्त्रीसम्भोगमाचार्यत्वं बहुमुखं यथासंख्यम् ।
एकदित्रिचतुर्भिविन्द्यात्, नृपं यबलिम् ॥
सुभगा भवन्युद्धतचिवुका निईना विषमदीधैः ।
पोनोपचितनिमग्नः क्षितिपतयश्चिवुकैः सुखिनः ॥
हृदयं समुन्नतं पृथवेपनं मांसलं नृपतीनाम् ।
अधनानां विपरीतं खररोमचितं शिरालं च ॥
समवक्षसोऽर्थवन्तः पौनैः शूरा निईनास्तनुभिः ।
विषमं वक्षो येषां ते वै निःस्वाः शस्त्रनिधनाश्च ॥
पृष्ठमभग्नमरोम चार्थवतामशुभ 'मतोऽन्यत् ।
अखेदनपीनोन्नतसुगन्धिमृदुरोमसमकक्षाः ।
विज्ञातव्या धनिनामतोऽन्यथाथै विहीनानाम् ॥
निमीसौ रोमचितौ भग्नावल्पो च निईनस्यांशी।
विपुलावव्युच्छिनौ संश्लिष्टौ सौख्यवीर्यवताम् ॥
करिकरसदृशौ वृत्तावाजान्ववलम्बिनी समौ पौनौ ।
बाइ पृथिवीपानामधनानां रोमशी इस्खौ ॥
हस्ताङ्गुलयो दीर्घाश्चिरायुषां सुबलिताश्च सुभगानाम् ।
मेधाविनाच सूक्ष्माणि चिपिव्यः परकम्मनिरतानाम् ॥
(१) मतोऽन्यता
वाजाविलम्बितौ।

·नित्याचारपद्धतिः।
२५.६.
स्थूलाभिर्धनरहिता वहिनताभिश्च शस्त्रनिर्याणाः ।
कपिसदृशकरा धनिनो व्याघ्रोपमपाण्यः पापाः ॥
पिटवित्तेन विहीना भवन्ति निम्नेन करतलेन ।
संवृतनिम्नैर्धनिनः प्रोत्तानकराश्च दातारः ।
तुषसदृशनखाः क्लीवाश्चिपिटैः स्फुटितैश्च वित्तसन्त्यक्ताः ।
कुनखविवर्णैः परतर्ककाच तामेश्च भूपतयः ॥
अङ्गुष्ठयवरायाः सतवन्तोऽष्ठमूलजैर्यवैश्च ।
दीर्घाङ्गुलिपाण: सुभगा दीर्घायुषश्चैव ॥
स्निग्धा निमरेखा धनिनां तव्यत्ययेन निःखानाम् ।
विरलाङ्गुलयो नि:स्खा घनाङ्गुलयो धनसञ्चयिनः ॥
तिस्रो रेखा मणिबन्धोत्थिताः करतलोपगता नृपतेः ।
'मौनयुगाशितपाणिनित्यं सुतप्रदो भवति ॥
वजाकारनिनो विद्याभाजश्च मत्स्यपुच्छनिभैः ।
शहातपत्रशिविकागजाखपद्मोपमा नृपतेः ॥
कलशशूलपताकाडशोपमाभिर्भवन्ति निधिपालाः ।
दामनीभिश्च गवायाः स्वस्तिकरूपाभिरैखय॑म् ॥
अङ्गुष्ठमूलरेखाः पुत्राः स्युर्दारिकाः सूक्ष्माः ।
रेखाः प्रदेशिनोगता गतायुषां कनीयसां च मूलाभिः ॥
छिन्नाभि र्दुमपतनं बहुरेखारेखिणो निःस्वाः ॥
(१) मीनयुगाञ्चितपाणि ।
(२) पुत्व।

·नित्याचारपद्धतिः।
अथ मुखलक्षणम्
स्त्रीमुखमनपत्यानां शाठ्यवतां मण्डलं परिज्ञेयम् ।
दीर्घ निद्रव्याणां भौरुमुखाः पापकर्माणः ॥
चतुरस्रं धूर्तानां निम्नं वक्रञ्च तनयरहितानाम् ।
कृपणानामतिहखं सम्पूर्णभोगिनां कान्तम् ॥
कपणाच ह्रखकर्णाः शङ्कुश्रवणाश्चमूपतयः ।
लोमशकर्णा दीर्घायुषश्च धनभागिनो विपुलकर्णाः ॥
आकुञ्चितनासानीराः शस्त्रैर्मृत्युः स्याञ्चिपिटनासस्य ।
धनिनोऽवक्रनासा दक्षिणवक्राः प्रभक्षणाचौराः ॥
धनिनां क्षुत् सतत् द्वित्रि पिण्डितहाहि न सानुनादच्च ।
दीर्घायुषां प्रमुक्तं विजेयं संवतञ्चैव ॥
पद्मनालामधनिनो रतान्तविलोचनाः श्रियो भाजः ।
मधुपिङ्गलैमहार्था मार्जारविलोचनाः पापा: ॥
हसितं शुसदमकम्यं निमीलितलोचनञ्च पापस्य ।
दुष्टस्य
हसितमसात् सोनादः स्यात् सवत्
प्रान्ते
तिस्रो रेखाः शतजीविनां ललाटायतस्थिता यदि ताः ।
केशान्तोपगताभी रेखाभिरशोतिवर्षायुः ॥
पञ्चभिरायुः सप्ततीरेखाग्रावस्थिताभिरपि षष्ठिः ।
बहुरेग्वेण ततोऽई चत्वारिंशञ्च वक्राभिः ॥
त्रिंशद् भूलग्नाभिविंशतिको वामवक्राभिः ।
क्षुद्राभिः स्वल्पायुयूँनाभिरतोऽन्तरे कल्पाम् ॥
॥
(१)
.रेखायं स्थिताभि ।

·नित्याचारपततिः। परिमण्डलगवाव्यश्चनाकार: शिरोभिरवनीशाः । चिपिटर्माटपिटनाः करोति शिरसां चिरान्मृत्युः ॥ निम्नन्तु शिरो महतां बहुनिम्नमनर्थदं भवति । एकैकमवैः स्निग्धैः कृष्णराकुञ्चितैरच्छिन्नाः । मृदुभिर्न चातिबहुभिः केशः सुखभाक नरेन्द्रो वा ॥ बहुमूलविषमकपिलस्थूलस्फुटिताग्रपरुषह्रस्वाश्च । अतिकुटिलाचातिघना मूईजा वित्तहीनानाम् ॥ अष्टशतं षसवतिः परिमाणं चतुरशीतिरिति पुंसाम् । उत्तमसमहीनानां स्वाङ्गुलसंख्यामानेन ॥ विंशतिवर्षा नारी पुरुषः खलु पञ्चविंशतिभिरब्दैः । अर्हति मानोऽन्योन्यं जीवितभाग चतुर्थे वा ॥ लिङ्गेऽल्ये धनवान् *** स्थूले विहीनो धन- मेंद्रे वामनते सुतार्थरहितो वक्रेऽन्यथा पुत्रवान् । दारिट्रय विनते त्वनल्पतनयो लिङ्गे शिरासन्तते स्थूलग्रन्थियुते सुखी मृदुकरोत्यन्तं प्रमेहादिभिः ॥ केशनिगूढे पा दीर्घभग्नश्च वित्तपरिहीनाः । ऋजुत्तशेफसो लघुशिरालशिश्नाश्च धनवन्तः ॥ जलमृत्युरेकषणो विषमे स्त्रीचञ्चल: समे क्षितिपः । भग्नायु चोर्द्धदण्डः प्रलम्बवृषणस्य शतमायुः ॥ सुखिनः सशब्दमूत्रा निःखा निःशब्दधाराश्च । दिविचतुर्द्धाराभिः प्रदक्षिणावर्त्तमूवाभिः ॥ (१) शोहण्डः ।

·३
२
नित्याचारपद्धतिः।
पृथिवीपतयो जेया विकीर्णमूत्रा धनहीनाः ।
एककमूत्रधारा वनितारूपप्रधानसुतदात्री।
शिनीबतसममणयो धनवनितारत्नभोतारः ।
मणिभिश्च मध्यनिम्नैः कन्यापितरो भवन्ति निःखाश्च ॥
कुसुमसमगन्धिशुक्रा विज्ञायन्तां महीपालाः ।
मधुगन्धे बहुवित्तो मत्यगन्धे बइन्यपत्यानि ॥
तनुशुक्रः स्त्रोजनको 'मांसगन्धे महाभोगी।
मदिरासमगन्धे यज्वा क्षीरसमगन्धे रेतसि दरिद्रः ॥
शीघ्रं मैथुनगामी दीर्घायुरतोऽन्यथाल्पायुः ॥
अथ शिशुचिकित्सा।
बालेयबालधेर्बालमघोरेणाभिमन्वितम् ।
अष्टोत्तरसहस्रेण सर्वरक्षाकरं भवेत् ॥
मयूरचूलिकामूलमादित्यग्रहणोद्धृतम् ।
बालकस्य गले बद्धं समस्तग्रहदोषहृत् ॥
शोत्पलवचाकुष्ठं कृष्णलोहविधारणम् ।
सर्वोपद्रवतो बालं कालादपि स रक्षति ॥
अर्कदुग्ध निशाशुण्ठीगोठतेन विलेपनम् ।
सर्बोपद्रवदोषेभ्यो बालं रक्षति सन्ततम् ॥
-ARI
• मांसगन्धेन महा ।
(२)
.
मन्वितम् ।

·मित्याचारपद्धतिः ।
'भैषज्यं पूर्वमुद्दिष्टं नराणां यज्ज्वरादिषु ।
कायं तदेव बालानां मात्रात्वस्य कनीयसी ॥
प्रथमे मासि जातस्य शिशोभैषज्यरञ्जिका ।
एकैकं वईयेत् तावद् यावत् संवत्सरो भवेत् ।
तदूई मासद्धिः स्यात् यावदाषोड़शाब्दिकम् ॥
लाजान्ननशिलामांसीमधुकैथूर्सितैः समः ।
मधुयुक्तः शिशोर्लेहः सर्वज्वरविनाशनः ।
शृङ्गीसमुस्तातिबला विचूर्ण्य
लेहं विदध्यान्मधुना शिशूनाम् ।
कासज्वरच्छर्दिभिरन्वितानां
समाक्षिका वातिविषामथैकाम् ॥
विल्वमूलकषायेण लाजाश्चैव सशर्कराः ।
आलोड्य पाययेद बालं छतीसारनाशनम् ॥
सहकारवल्ककल्को विधुतो हृवाड़िताल्वादो।
छातीसारजं वेगं प्रबलं धत्ते तदैव नियमेन ॥
धातकीमुस्तलोधेन्द्रपिप्पलीश्रीफलं मधु ।
चूर्णं हन्ति कषायो वा बालातीसारमुखलम् ॥
श्यामासौवीरमुस्तानां चूर्णं च मधुसंयुषाम् ।
अतिसारं षां हि बालानां हन्ति पानतः ॥
पाठावचासैन्धवसिग्रुपथ्या-
कटुवयं गोनवनीतपक्वम् ।
(१) भेषजं ।
(२)
बन्धयेत् ।

·२६४
OC
नित्याचारपद्धतिः ।
एतद्धृतं पानत एव कुर्यात्
मतिस्मृती नीरुजतां शिशूनाम्
अथ बालग्रहोपद्रवशान्तिः ।
अथ यदि बालो बालग्रहग्रहीतो भवति तदा,--अकस्मात्
भीत इव रोदिति ज्वरादिपीड़ितो भवति। तमभिस्पृशति,
"न रुदति न हृष्यति यत्र वयं वदामो यत्र वाभिमृषामसि ।"
इति पीड़ितम् । तथान्यतेति,-तत्र यदि कुमार उपद्रवेत्
जालेन उत्तरोयेण वा पिधाय पिता असमाधाय जपति-“कूधैरः
मुकुर्कुरः कुर्कुरो बालबन्धनथेञ्चेच्छुनक सृज नमस्तेऽस्तु सौसरो
लपेताऽपह्वर तत् सत्यं यत्ते देवा वरमददुः स तं कुमारमेव
वाणीथाः । चेच्चेच्छुनक सूज नमस्तेऽस्तु सोसरो लपेताऽपहर तत्
सत्यं यत्ते सरमा माता सोसरः पिता श्यामशवलो वातरी चेञ्चे-
च्छुनक सृज नमस्तेऽस्तु सोसरो लपेताऽयबर ।" अभिमृशति,
"न रुदति न हृष्थति यत्र वयं वदामो यत्र चाभिमृषामसि ।"
तथान्यवेति,-
नदीतीरदयाकृष्ट मृदा देवीखरूपकम् ।
कृत्वा पूजा प्रकर्त्तव्या पुष्पधूपादिभिस्ततः ॥
तत्र प्रथमदिने षोड़शदिनादूई प्रथममासे च “माटदायिने
नमः" इति । द्वितीयदिने द्वितीयमासादौ सुनन्दायै पुनन्तायै

·नित्याचारपद्धतिः।
२६५
विभीषणायै वितानिशकुनिशुष्कायै जम्भिकायै आजिकायै
वाजिकार्य भद्रकाल्यै तारायै सर्वमुख्य कुमार्यै इति ।
पूजेयं सर्चदेवानामपराह्ने तथा बलिः ।
ओं नमो भगवति अमुके देवि बालं मुञ्च मुञ्च बलिं ग्टहाण
स्वाहा इति ।
बालं संस्नापयेत् पश्चाच्छान्तितोयेन मन्त्र वित् ॥
वथ प्रतिचिकित्हा।
एरण्डतैलसंयुक्तशुण्ठीमूलप्रलेपतः ।
नवप्रसूतनारीणां योनिशूलं प्रशाम्यति ॥
एक एव यवक्षारो योनिशूलं निवारयेत् ।
सर्पिषा चोष्णतोयेन पीतः शीतं यथानलः ॥
योनिशूलहरं पोतं सर्पि: कार्पासबोजयुक् ।
शालितण्डुलपिष्टन दुग्धपीतेन योषिताम् ॥
भूरिदुग्ध भवेत् सप्तदिनं क्षौरानभोजनात् ।
भूमिकुष्माण्डमूलेन दुग्ध पीतं भवेत् स्त्रियाः ॥
पयोधरः पयो भूमौ मुञ्चत्युच्चैर्यथा धनः ।
स्तनपीड़ा शमं याति विशालामूललेपतः ।
कुमारीकन्द लेपो वा सहरिद्रोऽतिवेगतः ॥
( १ ) विपनिशकनिगुह्याये ।

·२
नित्याचारपद्धतिः।
i
अथ नामकरणम्।
एकादशाहे ब्राह्मणान् भोजयित्वा पिता नाम करोति ।
हाक्षरं चतुरक्षरं वा घोषवदाद्यन्तरन्त स्थं दीर्धाभिनिष्ठानं कृतं
कुर्य्यावतद्धितम्। अयुक्ताक्षरमाकारान्तं स्त्रियास्तद्धितान्तं वा ।
अथ निष्कामणम् ।
चतुर्थे मासि सूर्यमुदीक्षयति “तच्चक्षुरिति ।
अथान्नप्राशनम् ।।
षष्ठे'मासि स्थालीपाकं श्रपयित्वाज्यभागाविष्ट्वा जुहोति,-
“ॐ देवीं वाचमजनयन्त देवास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति
सा नो मन्त्रेषुमूज दुहाना धेनुर्वागस्मानुप सुष्टुतेतु स्वाहा ।"
“वाजो नो अद्य” इति च। स्थालीपाकस्य जुहोति,-ॐ
प्राणेनान्नमशोय खाहा, अपानेन गन्धानशीय स्वाहा, चक्षुषा
रूपाण्यशीय खाहा, श्रोत्रेण यशोऽशीय स्वाहा इति प्राणनान्ते
सान् रसान् सर्बमबमेकत्रोद्धृत्य प्राशयति ।
अथ चूड़ाकरणम् ।
हतीये वा वर्षे ब्राह्मणान् भोजयित्वा माता कुमारमादाय
आप्लाव्याहते वाससी परिधाप्याजमाधाय पथादग्नेरूपविशति
(१) मामे ।
(२) नाण्याहते.

·नित्याचारपद्धतिः। -- । अन्वारब्ध आहुतीढुवा प्राणनान्ते शीतास्वप्सु 'उष्णा आसिञ्चति, "उष्णेन वाय उदकेनैह्यदिते केशान् वप” इति । तत्र नवनीत- पिण्डं दधिरातपिण्डं वा प्राश्य ततो दक्षिणं गोदानमुन्दति, "सवित्रा प्रसूता” इति श्रेण्या शलल्या विनीय त्रीन् कुशतरूणन्त- र्दधाति,-"अोषधे वायखइति । "शिवो नामामि सुधिति स्ते पिता नमस्तेऽस्तु मा मा हिंसीः” इति लोहतरमादाय "निवर्तयाम्यायुषेऽन्नाद्याय प्रजननाय रायस्पोषाय सुप्रजाय सुवीयाय" इति प्रवपति । "येनावपत् सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विहान् तेन ते ब्रह्मणो वपतीदमस्यायुष्यं जरदष्टि- यथाऽसत्” इति सकेशान् कुशान् प्रच्छिन्द्यानडुहगोमयपिण्डे प्रास्यत्युत्तरतः। एवं हिरपरं तूष्णोमिति । इतरयोथोन्दनादि पश्चात् “कश्यपस्य” इति । उत्तरतो "येन भूरिश्वरा दिवं ज्योत पश्चाधिमूयं तेन ते वपामि ब्रह्मणा जीवातवे जीवनाय सुनोक्याय स्वस्तये' इति त्रि: तुरेण प्रदक्षिणं परिहरति । “यत् क्षुरेण मज्जयता सुपेषसा वसा वा वपति केशांग्छिन्धि शिरो मास्यायुः प्रमोषी"रिति तावतीभिरद्भिः शिरः समुल्य नापिताय तुरं प्रयच्छति “अक्षुणं परिवप" इति । यथामङ्गलं केशशेषकरणम् । (1) उष्णाः सिञ्चति ।

·HIY मित्याचारपतिः। अथोपनयनम् । अश्वषं ब्राह्मगामुपनयेत् गर्भाष्टम वा। ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्य विप्रस्य पञ्चमे । तथा सप्तम ब्रह्मवर्चसकामस्य । अष्टमे आयुष्कामं नवम तेजस्कामं दशमेवादिकामं एकादशे इन्द्रियकामं हादशे पशु- कामं उपनयेत् । ब्राह्मणान् भोजयेत् । तच्च पर्युप्तशिरसमलङ्गत- मानयन्ति । शिरमः परिवपणं भोजनात् पूर्व पश्चादग्नेः स्थाप्य "ब्रह्मचर्यमागा मिति वाचयति । "ब्रह्मचार्यसानि" इति । वाम: पविधापयति.---"येनेन्द्राय बृहस्पतिर्वासः पयंदधादमृतं सेन ला परिधान्यायुपे दीर्घायुष्वाय बलाय वर्चसे” इति । भेलला जसोते,--- इयं दुक परिबाधमाना वर्ग पविलं पुनती म भागात् । प्राणापागाभ्यां बलमादधाना खसा देवी सुभगा मेखलेयम् ॥ अजिनमुत्तरीयम् ..... "मित्रस्य चक्षुर्वरुणं” इत्यादिना । “युवा सुवासा” इति तूणौं वा। दण्डं प्रयच्छति। तं प्रतिस्टाति,–“यो मे दण्डः परापतद वैहायसोऽधिभूम्यां, तमहं पुनराददाम्यायुधे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय” इति । अथास्या- ञ्जलिनाञ्जलिं पूरयति “प्रापो हिष्ठा” इति तिसृभिः । सूर्यमुदी- (१) ० मुपनयोत ०। (२) . उपनयोत तिसृभिः ऋभिः। ४) सूर्यमुदीक्षख इति "तच्चक्षुः" • ।

·नित्याचारपतिः। २६६ जयति “तञ्चः” इति मन्त्रेण । अस्य दक्षिणांशमधिहृदयमालभते,- "मम व्रते ते हृदयं दधामि, मम चित्तमनुचित्तं तेऽस्तु, मम वाचमेकमना जुषख वृहस्पतिस्त्वा नियुनत मह्यम् ।” अथैनमाह दक्षिणं हस्तं गृहीत्वा,-"को नामासि" इति। “असावहं भो:" इति प्रत्याह । “कस्य ब्रह्मचार्यसि” इति, “भवतः” इत्युच्य- माने “इन्द्रस्य ब्रह्मचार्यस्य ग्नि-राचार्य्यस्तवाहम्” इति। अथैनं भूतेभ्यः परिददाति,-"प्रजापतये त्वा परिददामि, देवाय खा सवित्रे परिददामि, अयस्त्वौषधीभ्यस्त्वा परिददामि द्यावा पृथिवीभ्यां त्वा परिददामि, विश्वभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामि, सचेंज्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददाम्यरिध्यै” इत्युक्त्वा प्रदक्षिणमग्निं परोल्योपविशति। अन्वारब्ध आज्याहुतीर्तुत्वा प्राशनान्ते एनं संगास्ति, ब्रह्मचार्यसि, अपोशान, कम्म कुरु, मा दिवा सुषुप्थाः, वाचं यच्छ, समिधमाधेहि, अपोशान। अथासमै सावित्रीमन्वाहोत्तरतोऽग्नेः प्रत्यमुखोपविष्टायोपसत्राय, समीक्ष- मागाय, समीक्षिताय । दक्षिणतस्तिष्ठते, आसीनाय इत्येके । पादं पादमईचशः साञ्च समिदाधानम् । पाणिनाग्निं परिसमूहयति,–“अग्ने सुश्रवः सुश्रवसं मा कुरु, यथा त्वमग्ने सुश्रवः, सुथवा असि, एवमग्ने सुश्रवः, सौथवसं कुरु, यथा त्वमग्न देवानां यन्नस्य निधिपा असि, एवमहं मनुष्याणां वेदस्य निधिपो भूयासम्" इत्युत्तिष्ठन्नग्निं पर्युक्षन् समिध- मादधाति,- (३) • देवेभ्यः । (२) एवं ॥

·२७० मित्याचारपद्धतिः। A- "अग्ने समिधमाहार्ष ब्रहते जातवेदसे यथा त्वमग्ने समिधा समिध्यस एवमहमायुषा मेधया वर्चसा प्रजया पशुभिर्ब्रह्म- वर्चसेन समिन्धे जीवपुत्रो ममाचार्यो मेधाव्यहमसान्यनिरा- करिष्णुरायुष्मान् यशस्वी तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्वान्नादो भूयासमग्नये खाहा” इत्येवं द्वितीयम् । तथा वतीयं, “एषा ते” इति वा, समुच्चयो वा। पूर्ववत् परिसमूहनपर्युक्षण | पाणी प्रतप्य मुखं विमृशेत् “तनूपा अग्ने” इत्यादि । "मेधां देवः सविता प्रादधातु, मेधां देवी सरखतो आदधातु, मेधामखिनी देवावा- धत्तां पुष्करस्रजो” इति। “अङ्गानि च म आप्यायन्तां" इति वाक् प्राणश्चक्षुः श्रोत्रं यशोबलमिति त्रयायुषाणि कुरुते भस्मना ललाटे ग्रीवायां दक्षिणांशे हृदि आयुषमिति प्रतिमन्त्रमिति । भवत्पूर्बो ब्राह्मणो भिक्षेत। तिस्रोऽप्रत्याख्यायिन्यः षट् वा दश अपरिमिता वा । मातरं प्रथमाके । आचाय्याय भक्ष्यं निवेदयित्वा वाग्यतोऽह:शेषं तिष्ठेदित्येके । अहिंसबरण्यात् समिधमाहृत्य तस्मिनग्नौ पूर्ववदाधाय वाचं विसृजते । वासांसि शाणक्षौमादिकानि, ऐणेयमजिनमुत्तरीयं ब्राह्मणस्य । मौञ्जी रसना मुनाभावे कुशाश्चान्तकविल्वजानां । पालाशदण्डो ब्राह्मणस्य, वैण्वो राज्ञः, औदुम्बरो वैश्यस्य । सर्वे वा सर्वेषाम् । अधःशायो, अक्षारलवणाशी,-दण्डधारणं, अग्निपरिचरणं, (३) ० हादश अपरिमितावेति (१) . द्वितीया। (३) . हतीया ।

·नित्याचारपद्धतिः। शुश्रूषा, 'भिक्षाचरणं, मधुमांसाधनोपासनस्त्रीगमनावृत- दन्तधावनानि वर्जयेत्। वर्जयेन्मधुमांसञ्च गन्धमाल्यरसान् स्त्रियः । शुक्राणि चैव सर्वाणि प्राणिनांञ्चैव हिंसनम् ॥ अभ्यङ्गमञ्चनञ्चाक्षणोरुपानच्छनधारणम् । कामं क्रोधञ्च लोभञ्च नर्तनं गीतवादनम् ॥ गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु । अभावत्वन्यगेहाना पूर्व पूर्व विवर्जयेत् ॥ ब्रह्मचर्या स्थितो नैकमनमद्यादनापदि । ब्राह्मणः काममश्रीयाच्छ्राद्धे व्रतमपौड़यन् ॥ अकामापन्नं मधु वाजसनेयके न दुष्यति। स चेत् व्याधि- पोड़ितः कामं गुरोरुच्छिष्टं प्राशीयात् । न ब्रह्मचारिणः कुर्युरुदकं पतितानि च । आदेष्टा नोदकं कुर्यादाव्रतस्य समापनात् ॥ समाप्ते तूदकं कृत्वा विरात्रमशुचिर्भवेत् । आचार्य्यपित्रुपाध्यायान् निहत्यापि व्रतीव्रती ॥ शकटानञ्च नाभीयान च तैः सह संविशेत् । वतीव्रतीति ब्रह्मचारी व्रत्येव न व्रतभ्रंशः। शकटशब्देना- शौचं लक्ष्यते तत्सहचरितमन्नं शकटान्नं ब्रह्मचारी नाशीयात् । (१) भिक्षाचर्य। (२ तिव्रती। (३) शकटावं न चास्नीयात् । (8) . संवसेत् । (५) व्रतिव्रतीति ।

·नित्याचारपद्धतिः। एवञ्चाचार्यव्यतिरिक्तप्रेतनिहरणे ब्रह्मचारिणो व्रतलोपात् स्नानञ्चात्र। अक्कत्वा भैयचरणमसमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्सिव्रतञ्चरेत् ॥ एवं ब्रह्मचारिण उक्तशीचे मृलंख्या दिगुणा दन्तधावनाभाव: प्रातःस्नानञ्च “प्रयतोऽनभिषिक्तः" इति वचनात् अप्रयता अतएव स्नायी नायो वा दण्डवदित्यप्रायत्यहानार्थलान्य मुताम् । यत्तु,- प्रातमध्याइयोः सानं वानप्रस्थ ग्रहस्थयोः । यतेस्त्रिसवनस्नानं सकत्तु ब्रह्मचारिणः ॥ इति । तेनादृष्टार्थ स्नानं भोजनात् प्राक् यदा कदाचित् कर्तव्य न तत्र कालनियमः। एवं ब्रह्मचारिणः मध्याहयोपासनमिति वचनात् माध्यागिकाभावः । यत्तु,- नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्य्याद देवर्षि पिटतर्पणम् । देवताभ्यचनञ्चैव समिदाधानमेव च ॥ इत्युक्तं, तेन यदाकदाचित् कर्तव्यं तर्पणमात्नयुक्तमिति । एवं हादशाब्दानि पञ्चाब्दानि वा साङ्गेकवेदशाखासमाप्तिपर्यन्त वा ब्रह्मचर्य चरित्वा गुरवे तु वरं दत्वा नाति तदनुजया । इति गुरुणानुज्ञात उपसंगृह्य गुरु समिधोऽभ्याधाय परिसुत- स्योत्तरत: कुशेषु प्रागग्रेषु पुरस्तात् स्थित्वा अष्टानामुदकुम्भानां,- "येऽपस्वन्तरग्नयः प्रविष्टा गोह्य उपगोच्यो मयूखो मनोहाः खल्लो - ·नित्याचारपद्धतिः। विरुजस्तनूदूषिरिन्द्रियहा तान् विजहामि यो रोचनस्तमिह गृह्लामि” इति एकस्मादपो गृहीत्वा त्वेकैकमभिषिञ्चति,- “तेन मामभिषिञ्चामि श्रियै यशसे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाय । येन श्रियमकण्वतां येनावमृषतां सुरां येनाक्षावभ्यषिञ्चतां यदां तद- खिना यशः” इति । “आपो हिष्ठा” इति प्रत्यूचं तिसृभिः, तूष्णी- मितरैः । “उदुत्तम” मिति मेखलामुन्मुथान्यद् वासः परिधाया- दित्यमुपतिष्ठते,-"उद्यन् भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात् प्रातर्याव- भिरस्थाद्दशसनिरसि दशमनिं मा कुवा विदमागमय उद्यन् भ्राजभृष्णुरिन्द्रो मरुद्भिरस्थात् दिवा यावभिरस्थाच्छतसनिरसि शतसनिं मा कुवा विदन्मागमय ।” इति दधितिलान् वा प्राश्य जटालोमनखान् संहत्योदुम्बरेण दन्तान् धावयेत्,–“अन्नाद्याय" इति “बलाय” चेत्यन्तेन । पुनः सात्वा अनुलेपनम्, नासिकयो- मुंखस्य चोपग्रहीते,–“प्राणापानौ मे तर्पय, चक्षुर्मे तर्पय, श्रोत्रं मे तर्पय”। “पितरः शुन्धध्व” मिति पाण्योरवनजनम् । दक्षिणेनानुलिप्य जपेत्, -"सुचक्षाहमक्षिभ्यां सुवर्चा मुखेन सुश्रुक् कर्णाभ्यां भूयासम् ।” अहतं वास आच्छादयीत “परिधास्ये" इति। तथा उत्तरीयं “यशसा मा” इति। सुमनसः प्रतिगृह्णाति,-- "या अहारज्जमदग्निः श्रद्धायै मेधार्य कामाय इन्द्रियाय ता अहं प्रतिगृह्णामि यशसा च बले . च।” अथ बध्नति,-"यट्यशोऽण- रसामिन्द्रश्चकार विपुलं पृथु तेन संग्रथिताः सुमनसः आबध्नामि यशो मयि" इति। उष्णीषण शिरो वेष्टयेत्,-"युवा सुवासा" इति। “अलङ्करणमसि भूयोऽलङ्करणं मे भूया:" इति कुण्ड ३५ ·२७४ नित्याचारपद्धतिः। - "वृत्रस्य” इत्यक्षिणी अञ्जयेत् । “रोचिष्णुरसि” इत्यात्मान- मादर्थे प्रेक्षते । छत्रं प्रतिरक्षाति, बृहस्पतेश्छदिरसि पापनो मागन्तई हि, तेजसो यशसो मामन्तई हि" इति। "प्रतिष्ठे स्थो विश्वतो मा पात"मिति उपानही प्रतिग्रहीयात् । “विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यः परिपाहि सळत" इति वैणवं दण्डमादत्ते । अथ समावर्तनानन्तरं “तिम्रो रानीव्रतं चरेत्" इत्यादि “इन्द्र"मिव इत्यन्तो ज्ञातव्यः स्नातकव्रतसङ्कल्पः । तत्र यद्यपि स्मृतिषु बहवो नियमा उत्तास्तथापि,- बह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य यावत् प्रकीर्तितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कते सर्वः कतो भवेत् ॥ इति वचनात् खरायोक्तमेव सङ्कल्पयेत् । स्मृत्युक्तानामसङ्कल्ये दोषाभावः सङ्कल्पे फलाधिक्यम् । ग्राह्योक्तञ्च तिस्रो रात्रीर्वतं चरैदासाश्यमृन्मयपात्रपायी स्त्रीशूद्रशकुनिशनाचादर्शी अस- भाषी च तैः। शवशूद्रसूतकाबानि नाद्यात् मूत्रपुरीषनिष्ठीवन- चातपे न कुर्य्यात्, सूर्यादात्मानं नान्तर्दधीत, तप्तेन नोदकार्थान् कुर्वीत, अवद्यमुक्त्वा रात्री भोजनं सत्यवदनमेव इति । तथा यावज्जीवानुष्ठेयानि । नृत्यगीतवादित्राणि न कुर्यात् । न च गच्छेत् कामन्तु गीतं गायति चैव, गौते वा रमते इत्यपरम् । क्षेमे नतं ग्रामान्तरं न गच्छेत्, न च धावेदुदपानावेक्षणक्षादिरोहणफलप्रचार सन्धिसर्पण-विकृतस्नानविषमलङ्घन-सूक्तवदनसम्यादित्यप्रेक्षणाभी- क्षणानि न कुर्यात् । “नहवै स्नात्वा भिक्षेतापहवै सात्वा भिक्षां चयन-

·नित्याचारपबतिः ।
२७५
।
जयति" इति श्रुतेः वर्षत्यप्रावृतो व्रजेत् । "अयं मे वचः
पापानमपहनत्" इत्यसु प्रात्मानं नावेक्षेत । जातलोनों
विनमं षण्टञ्च नोपहसेत् । न च गच्छेद गर्भिणीम् । “विजय"
इति ब्रूयात् । सकुलमिति नकुलं, भगालमिति कपालं, मणिधनु-
रितीन्द्रधनुः, गां धयन्ती परस्मै नाचक्षीत, उर्वरायामनहितायां
भूमावुत्सर्ग, तिष्ठन् न मूत्रपुरीषे कुर्यात् । स्वयं प्रशीर्णेन काष्ठेन
गुदं प्रमजीत, विवृतं वासो नाच्छादयीत । दृढ़व्रतोऽवधनः स्यात्
सर्वेषां मित्रमिव । एतत् सञ्चे यावज्जोवं सङ्कल्पपूर्वकं कुर्यात् ।
उक्तानि च कम्माणि अग्न्याधेयपर्यन्तमेवं क्रमेण कुर्यात् ।
अग्नाधानं विवाहानन्तरमिति विवाहार्थ
कन्यावरणम्।
तत्र,-कन्या निर्णयः ।
अव्यङ्गाङ्गों सौम्यनाबौं हंसवारणगामिनीम् ।
तनुलोमकेशदशनां मृदङ्गोमुहहेत् स्त्रियम् ॥
पिटपनाः मा मातरस्तद्भातरो मातुलास्तदुहितरो
भगिन्यस्ताः सङ्करकारिण्यः ।
अनन्यपूर्विका कान्तामसपिण्डां यवीयसीम् ।
अरोगिणी भाबमतीमसमानार्षगोत्रजाम् ॥
'अभिसन्धिमात्रात् पुत्रिकेत्ये के तत्कन्यां नोपयच्छेदभाटकाम् ।
(१) अभिसन्धिमा पुत्रिका त्वेके। सत् खकन्या मोपगच्छद।

·नित्याचारपद्धतिः। पञ्चमात् सप्तमादूच मात: पितस्तथा । माटतो माटसन्ताने, मातामहादिपिण्डेन सपिण्डामपि पञ्चमादूईमुद्दहेदिल्यर्थः । एवं पिटतः पिटसन्ताने पितामहादि- पिण्डेन मपिण्डामपि सप्तमादूर्द्धम् । आदिपुरुषस्य सगोत्रजत्वे पिसन्तानो भवति । अन्यगोत्रजवे माटसन्तान इति । यत्तु, पञ्चमों सप्तमीञ्चैव माटत: पिटतस्तथा । इति, यच्च,-तीनतीत्य माटतः पञ्चातीत्य पिटत इति, तदत्यन्तासम्भवपरम् । कल्पतरौ, --असमानजातीयकन्या विषय- मित्युक्तम् । मातुलस्य सुता मुच्या माटगोचा तथैव च । समानप्रवरां चैव गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति मारगोत्रजापि निषिद्धा। तत्त्र, सगोत्रां मातुरप्येके नेच्छन्त्युद्दाहकम्मणि । जन्मनाम्नोरविज्ञानादुइहेदविशङ्कितः ॥ तथा पितुरेवमेव । गोत्रभेदेऽपि प्रवरक्यं भवतीति पृथक् प्रवरैक्यनिषेधः । तत्र, जमदग्निभरद्वाजो विखामित्रोऽत्रिगोतमौ । वशिष्ठः कश्यपोऽगस्तिरेषां 'येष्वनुवर्तनम् ॥ येषां तुल्यर्षिभूयस्त्वं नोहहन्ति मिथस्ततः । (१) विषयत्वमुक्तम् । (२) • येऽप्यनुवर्तिमः ।

·नित्याचारपद्धतिः।
एषामष्टानामेकस्यापि येषु प्रवरेष्वनुवर्तनं साम्यं, येषां
प्रवराणां वार्षे . हयोः पञ्चार्षे त्रयाणामैक्यं तत्राविवाहः
स्फुट एव।
नोबेहेत् कपिलां कन्यां माधिकागौं न रोगिणीम् ।
नालोमिकां नातिलोनी न वाचाटां न पिङ्गलाम् ॥
नवक्षनदीनानौं नान्त्यपर्वतमामिकाम् ।
न यक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नौं न च भीषणनामिकाम् ॥
नातिस्थूलां नातिकशां न दीघां न च वामनाम् ।
इस्खया नि:स्वता प्रोता दीर्घया च कुलक्षयः ॥
ग्रीवया पृथुलया योषितः प्रचण्डता ।
नेत्रे यस्याः केकरे पिङ्गले वा
सा दुःशीला श्यावलोलेक्षणा च ।
कूपौ यस्या गण्डयोश्च स्मितेषु
निःसन्दिग्ध बन्धकी तां वदन्ति ॥
प्रविलम्बिनि देवरं ललाटे
खशुरं हन्त्युदरे, स्फिचोः पतिञ्च ।
अतिरोमचयान्वितोन्तरोष्ठी
न शुभा भर्तुरतीव या च दीर्घा ॥
कनिष्ठिका वा तदनन्तरा वा
स्पृशत्र यस्या धरणिं युवत्याः ।
गतायवाङ्गुष्ठमतीत्य यस्याः
प्रदेशिनी सा कुलटातिपापा ॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
मध्याङ्गलों या मणिबन्धनोत्था
रेखा गता पाणितलेऽङ्गनायाः ।
जईस्थिता पादतलेऽथवान्या
पुंसोऽथवा राज्यसुखाय सा स्यात् ॥
कनिष्ठिकामूलभवा गता या
प्रदेशिनीमध्यमिकान्तरालम् ।
करोति रेखा परमायुषः सा
प्रमाणमूना तु तदूनमायुः ॥
अङ्गुरमूले प्रसवस्य रेखाः
पुत्रा बहत्यः प्रमदास्तु तन्वः ।
अच्छित्रदीर्घा बृहदायुषां ताः
स्वल्पायुषां छिनलघुप्रमाणाः ॥
एतच्च पुंसामपि।
स्निग्धोत्रताग्रतनुताननखौ कुमायाः
पादौ समोपचितचारुनिगूढगुल्फो ।
निष्ठाङ्गुली कमलकान्तिनिभौ च यस्या
स्तामुद्दहेद यदि भुवोऽधिपतित्वमिच्छेत् ॥
मत्सपाखुशाजयवववहलासिचिहा-
वखेदनौ मृदुतलो चरणौ प्रशस्तौ ।
जङ्घ च रोमरहिते विशिरे सुवृत्ते
जानुदयं सममनुवनसन्धिदेशम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
२७६
जरू घनौ करिकरप्रतिमावरोमा.
वश्वस्थपत्रसदृशं विपुलञ्च गुह्यम् ।
श्रोणोललाटमुरुकूमसमबतञ्च
गूढ़ो मणिश्च विपुलां श्रियमादधाति ॥
अथ कन्यापरीक्षा।
अष्टौ पिण्डान् कृत्वा “ऋतमग्रे प्रथमं जज्ञे ऋतं सत्यं प्रतिष्ठितम् ।
यदियं कुमार्यभिजाता तदिदमिह प्रतिपद्यताम्, यत् सत्यं तद
दृश्यता"मिति पिण्डानभिमन्त्रा कुमारों ब्रूयात्,-"एषामेकां
ग्रहाण” इति । उर्वरापिण्डे स्पृष्टे धान्यवती भवति, गोष्ठपिण्डे स्पृष्टे
पशुमती, वेदिपिण्डे स्पृष्टे अग्निहोत्रशुश्रूषणपरा, लौकिकस्थानपिण्डे
स्पृष्टे अविवेकिनी सर्वजनावर्जनपरा, उदकपिण्डे स्पृष्टे रोगिणी,
ईरिणाक्षेत्रे बन्धा, चतुष्पथे व्यभिचारिणी, श्मशाने विधवा ।
अथ विवाहे शुभाशुभराशिकथनम् ।
एकराशौ च दम्पत्योः शुभं स्यात् समसप्तके ।
चतुर्थदशक चैव टतौयैकादशे तथा ॥
मरणं नाड़ीयोगे कलहः षटकाष्टके विपत्तिर्वा ।
अनपत्यता त्रिकोणे दिहादशके च दारिद्रयम् ॥
एकाधिपत्यं भवनेशमनं वश्यं यदि स्यादुभयोडुशुद्धी।
विवादशे वा नवपञ्चमे वा कार्यों विवाहो न षडष्टके च ॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
षष्ठाष्टके गोमिथुनं प्रदेयं
कांस्यं सरूप्यं नवपञ्चके तु ।
हिदादशाख्ये कनकावतानं
विप्रार्चनं हेम च नाड़िदोषे ॥
पुष्थाखिनीमृगादित्यपौषणपो मैत्रोऽनलं तथा ।
श्रवणं हस्तसंयुक्तं दिव्यञ्च भगणं श्रिये ॥
रोहिणी भरणी रौद्रं पूर्वोत्तरत्रिकं तथा ।
मनुजानां गण: प्रोत: *
विशाखामूलसर्म्यञ्च मघाग्निवसुवारूणम् ।
ज्येष्ठा चित्रा च भगणं राक्षसानां प्रकीर्तितम् ॥
स्वकुल्ले चोत्तमा प्रीति मध्यमा देवमानुषे ।
देवासुरे कनिष्ठा च मृत्युर्मानुषराक्षसे ॥
अखेभाजफणिवयं श्ववृषभुक्मेषीतबो मूषिक
पाखुर्गों क्रमशस्तथाहि महिषव्याघ्राः पुन: सैरिभाः।
व्याघ्रा गोमृगमण्डुको कपिरथो वधुदयं वानरं
सिंहोऽखो मृगराट् पशुश्च करटी योनिथ भानामिदम् ॥
गोव्याघ्रं गजसिंहमखमहिषं खेणेयवभूरगं
वैरं वानरमेषकञ्च सुषमं तद्वद् विड़ालोन्दुरम् ।
लोकानां व्यवहारतोऽन्यदपि च ज्ञात्वा प्रयत्नादिदं
दम्पत्योर्ययहाईयोरपि सदा वज्यं शुभस्यार्थिभिः ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
अथ विवाहे विधिवाक्यानि ।
वर्षेरेकगुणां भायामुवत् त्रिगुण: स्वयम् ।
अष्टवर्षोऽष्टवां वा धर्मो सीदति सत्वरः ॥
कन्या हादशवर्षाणि याऽप्रदत्ता ग्राहे वसेत् ।
भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वरयेत् स्वयम् ॥
एवञ्चोपनतां पत्नौं नावमन्यात् कदाचन ॥
पिटवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता ।
भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या वृषली स्मृता ॥
इति ।
यस्तु तां वरयेत् कन्यां ब्राह्मणो शानदुर्बलः ।
अथाद्धेयमपांतयं तं विन्द्याद वृषलीपतिम् ॥
क्रीता द्रव्येण या नारी न सा पत्नी विधीयते ॥
शुल्केन ये प्रयच्छन्ति सुतां लोभविमोहिता।
न सा देवेन सा पैत्रे दासों तां कश्यपोऽब्रवीत् ।
आत्मविक्रयिण: पापा महाकिल्विषकास्तु ते ।
पतन्ति नरके घोरे नन्ति चासप्तमं कुलम् ॥
स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति बान्धवाः ।
नारीयानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम् ॥
(१) • दैव्ये

·नित्याचारपद्धतिः।
विवाहानुकूले प्रश्नः ।
स्वः स्वलग्नञ्च तयोश्च नायौ
तयारिखपष्ठायग्रहं यदि स्यात् ।
नवांशक वा स्वएहं तृभं वा
प्रश्नोदये स्यात् कुपानं तदानीम् ॥
विपञ्चायदभास्तेयु प्रशलग्नान् निशाकरः ।
सम्पत्करस्तु दम्पत्योर्गुरुणा यदि दृश्यते ।
प्रश्नोदयाच्छशधर: परिणेतुरेव
वर्षऽष्टमे निधनदो निधनारिसंस्थः ।
वर्षेषु सप्तमु यदोदयगी च पापी
मासाष्टके शनिकुजावुदयास्तसंस्थौ ।
जामिनसंस्थे म्रियते महीजे
प्रजाविहीना कुलटा च सूर्ये ।
सुरारिपूज्ये रजनीकर वा
कन्यान्यरक्ता पतिघातिनी च ॥
गोचरशद्धाविन्दु कन्याया यत्नतः शुभं वीक्ष्य ।
तिनमकिरणञ्च पुंसः शेषैरबलैरपि विवाहः ॥
बन्ध्या वित्तविवर्जिता पतिहिता दौर्भाग्यदुःखोत्तरा
खल्यापत्यवती पतिप्रियतमा
बन्धुच्युता
बन्धको
निःखा सौख्यसमन्विता सुतधनप्रीत्यन्विता नि:सुखा
व्यूढ़ानुक्रमश: महस्रकिरणे जन्मादिराशिस्थिते ॥
(७) ० वा सएभं नभं ।

·नित्याचारपद्धतिः ।
२८३
जन्माष्टमहादशगः सुरेज्यो
वैधव्यदः स्त्रीक्षयवत् त्रिषष्ठः ।
दौर्भाग्यदाता दशमचतुर्थ:
शेषेषु सौभाग्यसुखार्थसम्पत् ॥
रेवत्युत्तररोहिणीमृगोशिरोमूलानुराधामघा.
हस्तास्वातिषु तौलिषष्ठमिथुनेषूद्यत्सु पाणिग्रहः ।
सप्ताष्टान्त्यवहिःशुभैरुडुपतावेकादशदित्रिग
क्रूरैस्त्रयायषड़ष्टगे नतु भृगौ षष्ठे कुजे चाष्टमे ॥
दम्पत्योद्दिनवाष्टराशिरहिते दारानुकूले रवी
चन्द्रे चार्ककुजार्कशुक्रवियुते मध्येऽथवा पापयोः ।
त्यत्वा च व्यतिपातवैधतिदिनं विष्टिञ्च रितां तिथिं
क्रूराहायनचैत्रपौषरहिते लग्नांशके मानुषे ॥
आद्ये मघा चतुर्भागे नैऋतस्याद्य एव च ।
रेवत्यन्ते चतुर्भागे विवाहः प्राणनाशकः ।
यस्यांश: कल्पितो लग्ने स चेत् खाम्यवलोकितः ।
तदा पुंसः शुभं विन्द्यात्सप्तमांशे तथा स्त्रियाः ॥
सुतहिवुकवियहिलग्नधर्मे-
वमरगुरुर्यदि दानवार्चितो वा ।
यदशुभमुपयाति तच्छुभत्वं
शुभमपि वृद्धिमुपैति तत्प्रभावात् ॥
(१) • निई तस्या ।
(३) ० प्रमादात् ।
(२) ० नाशनः।

·२८४
नित्याचारपद्धतिः।
लग्नं यदा नास्ति विशुद्धमन्यद
गोधूलिकां साधु समामनन्ति ।
सन्ध्यातपारुणितपश्चिमदिग्विभाग
व्योनि स्फुरदिमलतारकसनिवेशे ।
रुद्धे गवां खुरपुटोहलितै रजोभि-
र्गोधूलिरेष कथितो भृगुजेन योगः ॥
नास्मिन् ग्रहा न तिथयो न च विष्टिवारा
ऋक्षाणि नोपजनयन्ति कदापि विघ्नम् ।
अव्याहत: सततमेव विवाहकाले
यात्रासु चायमुदितो भृगुजेन योगः ॥
अथ ब्राह्मविवाहलक्षणकथनम् ।
"ब्राह्मो विवाहः आइय दीयते शक्त्यलङ्कृता” इति यद
ब्रह्मचारिणे अर्थिने दानं स ब्राह्मः ।
अद्भिर्या दीयते कन्या ब्रह्मदेयेति तां विदुः ।
ज्योतिष्टोमातिरात्राणां शतं शतगुणोकतम् ।
प्राप्नोति पुरुषान् दत्वा होममन्वैश्च संस्कृताम् ॥
अनडुहां सहस्राणि दशानां धर्यवाहिनाम् ।
सुपात्रे दीयते दानं कन्यादानञ्च तत्समम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः। २८५ श्रुत्वा कन्याप्रदानन्तु पितरः सपितामहाः । मुक्ता वै पूर्वपापेभ्यो ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ॥ अथ कन्यादानिर्णयः। पिता पितामहो माता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः ॥ अथ दानविधिः। अभिरेव दिजाग्राणां कन्यादानं प्रशस्यते । इतरेषां तु वर्णानामितरतरकाम्यया ॥ अत्र हिजाग्राणां वरत्वे इति शेषः । एवमितरेषामिति । एतेन ब्राह्मणानामेव दानपात्रत्वात् तत्रैव दानविधिः। इतरेषु विवाहविधिमात्रं न दानविधिः । प्रत्यङ्मुखा वरयन्ति प्रतिग्रह्णन्ति प्राङ्मुखाः । उभयस्यापि पक्षस्य पैतापुत्त्रमनुक्रमेत् । कन्यां ददाति यस्तस्य पैतापुत्रं त्रिपूरुषम् ॥ उभयस्य माटपिटपक्षयोरिति कल्पतरौ । तवादी षड़या भवन्ति,-आचार्य-ऋत्विग्-विवाह्यो-राजा- प्रियः-स्नातक इति। “प्रतिसंवत्सरान£युर्यक्ष्यमाणान् ऋविज" इति विवाह्यस्य अञ्चनीयत्वोतोवरमचयेत् । तहिधिश्च,-आसन- माहााह साधु भवानास्तामचयिष्यामो भवन्तमित्याहरन्ति ·२८६ नित्याचारपद्धतिः। विष्टरम् । पाद्यं पादार्थमुदकमयमाचमनीयं मधुपर्क दधिमधुत- मपिहितं कांस्यं कांस्येन। अन्यस्त्रि स्त्रिः प्राह विष्टरादीनि । विष्टरं प्रतिग्रहाति,- “वर्षोऽस्मि समानानामुद्यतामिव सूर्यः, इमं तमधितिष्ठामि यो मा कश्चाभिदासति” इत्ये नमभ्युपविशति । पादयोरन्यं विष्टरमासौनाय। सव्यं पादं प्रक्षाल्य दक्षिणं क्षालयति । ब्राह्मणचेद् दक्षिणं प्रथमम् । “विराजो दोहोऽसि विराजो दोहमसीय मयि पाद्यायै विराजो दोहः” इति । अयं प्रतिग्रह्णाति,—“प्रापः स्थ युभाभिः सर्वान् कामानवाप्नुवानि" इति। निनयन्त्रभिमन्वयते,-"समुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां योनि- मभिगच्छत, अरिष्टा अम्माकं वीरा मा परामेचि मत्ययः” इति । आचामति,-"प्रामागन् यशसा संसृज वर्चसा तं मा कुरु । प्रियं प्रजानामधिपतिं पशूनामरिष्टं तनूना”मिति । “मित्रस्य वा" इति मधुपर्क प्रतीक्षते । “देवस्य त्वा" इति प्रतिग्टह्णाति । सव्ये पाणी कृत्वा दक्षिणस्यानामिकया त्रिः प्रयोजयति,- “नमस्यावाश्यायान्यगने यत् त प्राविदन्तत्ते निष्कृन्तामि” इति । अनामिकाङ्गुष्ठेन च विनिरूपयति, तस्य विः प्राश्नाति,- "यन्मधुनो मधव्यं परमं रूपमवाद्यं तेनाहं मधुमो मधव्येन परमेण रूपेणानाद्येन परमो मधव्योऽवादोऽशानि” इति । मधुमतीभिर्वा प्रत्युचम् । पुत्रायान्तेवासिने वोत्तरत आसीनायो- च्छिष्टं दद्यात् । सर्व वा प्राश्नीयात् । आचम्य प्राणान् संस्पृ- शति,-"वाङम आस्ये नसोमें प्राणोऽस्त्वक्षणोर्मे चक्षुरस्तु कर्णयोमें श्रोत्रमन्तु वाह्वोमें बलमस्तु जोंमें ओजोऽस्तु अरिष्टानि मेऽङ्गानि ·नित्याचारपद्धतिः । तनूस्तन्वा मे सह सन्तु” इति। आचान्तो उदकाय गां समादाय गौरिति त्रिः प्राह “माता रुद्राणां दुहिता वसूनां खसादि- त्यानाममृतस्य नाभिः । 'प्र नु वोचं चिकितुषे जनाय मा गामनागामदितिं बधिष्ट मम चामुष्य च पाप्मानं हमि” इति । यदा लभेत, अथ यद्युत्सिसक्षेत, -"मम चामुष्य च पाप्मा हत अोमुत्सृजत टणान्यत्तु” इति ब्रूयात् । अथ विवाहविधिः। वहि:शालायामग्निमुपसमाधाय निम्मथ्य वैके विवाह उद- गयनापूर्यमाणपक्षे पुण्याहे कुमा-स्त्रिषु विषूत्तरादिषु स्वाती मृगशिरसि रोहिण्यामथैनां वासः परिधापयति,-"जरां गच्छ परिधत्व वासो भवाकष्टीनामभिशस्तिपाव शतञ्च जीव शरदः सुवर्चा रयिञ्च पुत्रानवसंव्ययखायुमतीदं परिधत्ख वासः” अथोत्तरीयं,-"या अवन्तन् अवयन् या याच देवीस्तन्तूनभितोऽततन्य तास्त्वा देवी र्जरसे संव्ययस्वायु- मतीदं परिधत्व वासः” इति । अथैनां समञ्जयति, “समञ्जन्तु विखेदेवाः समापो हृदयानि नौ। सं मातरिश्वा सन्ध्याता समुदेष्ट्री दधातु नौ” इति । पिता प्रत्तामादाय गृहीत्वा निष्कामयति,-"यदैषि मनसा दूरं दिशोऽनु पवमानो वा हिरण्यपणे, वैकर्णः स त्वा मन्मनसां करोम्यसौ” इति । इति। अतन्वत (१) • विषु चतरादिषु खाती ·२८८ नित्याचारपद्धतिः। अथैनौ समीक्षयति,-"अघोरचक्षुरपति गधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चा: वीरसूर्देवकामा स्थोना शं नो भव हिपदे शं चतुष्पदे सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तर- स्तृतीयोऽग्निस्ते पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजाः सोमोऽददद् गन्धर्वाय गन्धर्वोऽदददग्नये रयिञ्च पुत्रांश्चादादग्निर्मामथो इमां। सा नः पूषा शिवतमा मैरयत् सा न ऊरू उशती विवह यस्यामुशन्तः प्रहराम शेफ यस्यार्थकामा बहवो निविध्यै” इति । प्रदक्षिणमग्निं पाणीयैके पश्चादग्नेस्तेजनों कटं वा दक्षिणपदेन प्रकृत्योपविशति अन्वारब्ध आधारावाज्यभागी महाव्याहृतयः सर्वप्रायश्चित्तं प्राजा- पत्यं विष्टकच्चैतनित्यं सर्वत्र प्राबहाव्याहृतिभ्यः खिष्टकदन्यच्चे- दाज्याइविः सर्वप्रायश्चित्तप्राजापत्यानन्तरमेतदावापस्थानं विवाहे राष्ट्रभृदिच्छन् जयाभ्यातानाञ्च जानन् येन कर्मणच्छन्निति वचनात्,-चित्तञ्च चित्तिश्च आकूतञ्च आकूतिश्च विज्ञातञ्च विज्ञातिश्च मनश्च शकरी च दर्शश्च पौर्णमासश्च ब्रहच्च रथन्तरञ्च । "प्रजापतिर्जयानिन्द्राय वृष्णे प्रायच्छदुग्रः पृतनाजयेषु तस्मै विश: समनमन्त साः स उग्रः स हि हव्यो वभूव स्वाहा” इति । अग्निभूतानामधिपतिः समावतु, इन्द्रो ज्येष्ठानामधिपतिः, यमः पृथिव्या, वायुरन्तरीक्षस्य, सूर्यो दिवः, चन्द्रमा नक्षत्राणां, बह- स्पतिब्रह्मणो, मित्रः सत्यानां, वरुणोऽपां, समुद्रः स्रोत्यानां, अन्न साम्राज्यानामधिपतिस्तन्मामवतु, सोम ओषधीनां, सविता प्रसवानां, रुद्रः पशूनां, त्वष्टा रूपाणां, विष्णुः पर्वतानां, मरुतो गणानामधिपतयस्ते मामवन्तु, पितरः पितामहाः परेऽवरे ·नित्याचारपद्धतिः। १८९. ततास्तता महा इह मावन्त्वस्मिन् । ब्रह्मण्यम्मिन् देवेऽस्या- माशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्यां स्वाहा इति सर्वत्रानुषजति। अग्निरंतु प्रथमो देवतानां सोऽस्यै प्रजां मुञ्चतु मृत्युपाशात् । तदयं राजा वरुणोऽनुमन्यतां यथेयं स्त्री पौवमधं न रोदात् स्वाहा। इमामग्निस्त्रायतां गार्हपत्यः प्रजासस्य नयतु वीर्यमायुः । अशून्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्द- मभिबुध्यतामियं वाहा । खस्ति नोऽग्ने दिवा पृथिव्या विखानि धेह्ययथा यजत्र । यदस्यां महि दिवि जातं प्रशस्तं तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रं स्वाहा । सुगं नु पन्यां प्रदिशन एहि ज्योतिभध्ये यजरब आयुः । अपतु मृत्युरमृतं म आगाद वैवखतो नोऽभयं कृणोतु नः स्वाहा। इति। परं मृत्यो इति चैके। प्राशनान्ते कुमार्या भ्राता शमीपलाशमित्रान् लाजानजला- वावपति आजुहोति संहतेन तिष्ठति,-अर्यमणं देवं कन्या अग्निमयक्षत । स नोऽयंमा देव: प्रेतो मुञ्चतु मा पतेः स्वाहा। इयं नार्युपब्रूते लाजानावपन्तिका। प्रायुभानस्तु मे पतिरधन्तं जातयो मम स्वाहा। इमान् लाजानावपाम्यग्नौ समृधिकरणां- स्तव मम तुभ्य च संवदनं तदग्निरनुमन्यतामियं स्वाहा । अथास्री दक्षिणं हस्तं साङ्गुष्ठं गृह्णाति,-"यभामि ते सौभगवाय हस्तं मया पत्या जरदष्टियथासः। भगोऽर्यमा देवः सविता पुरन्त्रि- मह्यं त्वाऽदुर्गाहपत्याय देवाः। अमोऽहमस्मि सा त्वं सा त्वमस्य- मोऽहं । सामाहमस्मि ऋक् त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वं ताहि विवहाव सह रेतो दधावहै। प्रजां प्रजनयावहै पुत्रान् विन्द्यावहै ·निवाचारपद्धतिः। - । पुनः पतिभ्यो हूंस्ते सन्तु जरदष्टयः। सम्पियौ रोचिष्णू सुमनस्थमानौ। पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं शृणुयाम शरदः शतम् ।” इति । अथैनामश्मानमारोहयति उत्तरतोऽग्नेर्दक्षिणपादन, "आरोहेममश्मानमश्मेव त्वं स्थिरा भव । अभितिष्ठ पृतन्यतो- ऽवबाधख पृतनायतः” इति । अथ गाथां गायति,-"सरस्वति प्रेदमव सुभगे वाजिनीवती। यां त्वा विश्वस्य भूतस्य प्रगयाम्यस्या- ग्रतः। यस्यां भूतं समभवद यस्यां विश्वमिदं जगत् । तामद्य गाथां गास्यामि या स्त्रीणामुत्तमं यशः” इति । अथ परिकामतः, "तुभ्यमग्रे पर्यवहत् सूर्यो वहत ना सह । जायां दा अग्रे प्रजया सह” इति । सूर्पकोणन सान् लाजानावपति,-"भगाय स्वाहा” इति त्रिः। अथैनामुदीची सप्तपदानि प्रक्रामयति,-एकमिषे, हे जर्ने, त्रीणि रायस्थोषाय, चत्वारि मायो भवाय, पञ्च पशुभ्यः, षडू ऋतुभ्यः, सखे सप्तपदा भव सा मामनुव्रता भव । "विष्णुस्त्वां नयतु” इति सर्वत्रा- नुषजति। निष्क्रमणप्रभृति उदकुम्भं स्कन्धे कत्ला दक्षिणतोऽग्ने- वांग्यतः स्थितो भवति। उत्तरत एकेषाम् । तत एनां मूर्धन्य- भिषिञ्चति,-"आपः शिवाः शिवतमाः शान्ताः शान्ततमास्तास्ते लखन्तु भेषजम् ।” इति । “आपो हिष्ठा" इति तिमृभिः । प्रथैनां सूर्यमुदीक्षयति, 'तञ्चक्षुः” इति । अथास्यै दक्षिणांस- मधिहदयमालभते,-"मम व्रते ते हृदयं दधामि मम चित्त- मनुचित्तं तेऽस्तु । मम वाचमेकमना जुषस्व प्रजापतिस्त्वा नियुनत मह्यम्" इति । अथैनामभिमन्यते,--"सुमङ्गलीरियं -- ·नित्याचारपद्धतिः । २८१ बधूरिमा समेत पश्यत सौभाग्यमस्यै दत्वायाथास्तं विपरेतन" इति । तां दृढ़पुरुष उम्मथ्य प्राग्वा, उद्ग् वा, गुप्तागारे आनुडुहे लोहिते चमण्युपवेशयति,-"इह गावो निषीदन्तु इहाखा इह पूरुषाः । इहोत सहस्रदक्षिणो यज्ञ इह पूषा निषीदतु” इति । ग्राम्यवचनच्च कुर्युः । आचार्याय वरं ददाति । गौाह्मणस्य वरी ग्रामो राजन्यस्याखो वैखस्य । चतुयामपररात्रे अदभ्य उत्तरतो- ऽग्निमुपसमाधाय दक्षिणतो ब्रह्माणमुपवेश्य उत्तरत उदपात्रं प्रतिष्ठाप्य स्थालीपाकं श्रपयित्वाज्यभागाविष्वाज्याहुतीर्जुहोति,- “अग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधायामि यास्यै पतिघ्नी तनूस्तामस्य नाशय खाहा” । अत्रैव,-"अग्ने पतिघ्नी” पदयोः स्थाने,-वायो प्रजानी, सूर्य पशुघ्नी, चन्द्र ग्रहनी, गन्धर्व यशोनी'' इति पञ्च मन्त्राः स्थालीपाकस्य जुहोति। प्रजापतये स्वाहेति हुत्वा हुत्वेतासा- माहुतीनामुदपात्रे संश्रवान् समवनीय एनां मुईयभिषिञ्चति, “या ते पतिघ्नी प्रजाती पशुत्री ग्राहनी यशोनी निन्दिता तनूर्जारघ्नीं तत एनां करोमि सा जीर्य त्वं मया सहाऽसौ" अथैनां स्थालीपाकं प्राशयति,---"प्राणैस्ते प्राणान् सन्दवामि अस्थिभिरस्थीनि मांसैमांसं त्वचा त्वचम्” इति । इति ।

·मित्याचारपतिः।
अथ सौधर्माः।
स्त्रीभिर्भवचः कार्यमेष धर्मः परः स्त्रियाः ।
नास्ति स्त्रीणां पृथग् धर्मो न व्रतं नाप्युपोषणम् ॥
पतिं शुश्रूषते येन तेन खर्गे महीयते ॥
विशोलः कामवृत्तो वा गुणैर्वा परिवर्जितः ।
उपर्यः स्त्रिया साध्वया सततं देववत् पतिः ॥
संयतोपस्करा दक्षा दृष्टा व्ययपरामुखी ।
कुर्य्याच्छशुरयोः पादवन्दनं भर्तृतत्परा ॥
क्रीड़ा शरीरसंस्कारं समाजोत्सवदर्शनम् ।
हास्यं परग्रहे यानं त्यजेत् प्रोषितभर्तृका ॥
रक्षेत् कन्यां पिता विनां पतिः पुत्रास्तु वाईके ।
अभावे ज्ञातयस्तेषां न स्वातन्त्र सचित् स्त्रियाः ॥
पार्ताः मुदिते हष्टा प्रोषिते मलिना कथा ।
मृते नियेत या पत्यो सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता ॥
पिटमाटसुतभाटखश्रुश्वशरमातुलैः ।
होना न स्याद् विना भर्ता गहणीयान्यथा भवेत् ॥
पक्षयावसाने तु राजा भर्ता प्रभुः स्त्रियाः ॥
नानुला रहानिर्गच्छेत्, नानुत्तरीया, न त्वरितं गच्छेत्, न
परपुरुषभिभाषेत-अन्यत्र, वणिक-प्रव्रजित वृहवैदीभ्यः ।
नाभिं दर्शघेत, आगुल्फ वास: परिदध्यात्, न स्तनौ विकृती
कुर्यात्, न हमेदनाहता, न भर्तारं तदबन्धूंश्च हिंस्यात्, न
न

·मित्याचारपद्धतिः। २६३ गणिका धूर्ता-भिसारिणी प्रवजिता--कुहककारिका-दुःशीलाभिः सहकत्र तिष्ठेत् । इति । अथावसथ्याधानम् । एतदुक्तचतुर्थीकम्मानन्तरं दारकाले विहितमावसथ्याधानं कुर्यात् सपत्नीकस्यैवाधानादिविधानात्, एतदन्तेनैव च पत्नीत्व- सिद्धेः । अन्ये तु, यस्य दत्ता भवेत् कन्या वाचा सत्येन केनचित् । सोऽन्यो समिधमाधास्यबादधीत यथाविधि ॥ इति वचनात् तस्य ब्रह्मचर्ये च केनापि कन्यां दातुं प्रतिज्ञाते अन्त्यसमावर्तनकालौनसमिदाधानात् पूर्वमग्नि- माधाय तस्मिनेवाग्नौ समावर्तनहोमादि कुर्यादित्याहुः । तथा गोभिल सूत्रे,—स यदेवात्यां समिधमादधीत जायाया वा पाणिं जिक्षन् जुहोति तमभिसंयच्छेत् स एवास्य गृह्योऽग्निर्भवती- त्युक्तम् । तेनास्मत्-सूत्रे अविशेषोक्नेन दारकालपदेन समावर्तन- कालचतुर्थीहोमान्तकालो वा प्राधः । एवमेतत्कालत्रयान्य- तमकाले आवसय्याधानमावश्यकम् । यत्तु तत्रैवोक्तम्,-"प्रेते वा गृहपती" इति नानेन पितरि जीवति पुत्रानधिकारोऽभिप्रेतः । जीवत्यिटकस्य होमान्समनारम्भो वा इत्यादिमूत्रविरोधात्, नाप्यकताधाने च तस्मिन् परिदेवनवदत्र निषेधाभावात्, न ·२६४ नित्याचारपद्धतिः। - चैतदेव निषेधपरं परिसंख्यायास्त्रिदोषतया गत्यभाव एवाश्रय- णीयत्वात् । प्रत्युत, पितुर्यस्य न चाधानं कथं पुनस्तु कारयेत् । अग्निहोत्राधिकारोऽस्ति शकस्य वचनं यथा ॥ इत्यधिकारस्यैवोक्तत्वात् । तस्मात् पूर्ब निमित्तान्तरवशाद- कताग्न्याधाने प्रेते पितरि अवश्यमादधीतेत्येतत्परमेव तत् । तदानाधाने पूर्व स्थितानाहिताग्नित्वादोषादपरस्य । यो ग्टहीत्वा विवाहाग्निं ग्राहस्थ इति मन्यते । अन्नं तस्य न भोक्तव्यं वृथापाको हि स स्मृतः ॥ इत्युक्त्वा भोज्यानत्वदोषस्यापत्तेः। तत्रोद्देश्यविशेषणत्वाद विवाहपदमविवक्षितम् । नचैताभ्यामनुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् । इत्युक्ते यस्याधानं पितु भिमतं तस्मिन् मृत एव कुर्यात् इत्येतत्परम् । तेन जीवत्पिटकस्य धम्मानुष्ठाने पित्रनुमतेरगाव- मात्रमुच्यते। तेन नित्यकम्मणि अशक्याङ्गाभावेऽप्यधिकार एव । अत आवसथ्याधानम्। तत्र,- दारकाले दायाद्यकाल एकेषामिति सूत्रे अचाटकस्य दार- काले सभाटकस्य पुनर्दायाद्यकाल एवेत्युक्तमिति व्याख्यातम् । न तत्राविभक्तधनस्थानधिकाराभिप्रायो हेतुः। चतूणां द्रव्य- सम्पन्नः कर्मणो द्रव्यसिद्धित्वादिति पक्षयित्वा नित्यत्वात्तु नैवं स्यादिति निर्धनस्याप्यधिकार इति षष्ठे चिन्तितत्वात् । तेन तत्पूर्बपक्षन्यायमूलं दायाद्यकाल इति। अतएवैकेषामित्युक्तम्।

·नित्याचारपद्धतिः ।
२६५
तत्र
अथवा सर्वथा विवाहकालासम्भवेऽनुकल्पकालपरम् ।
दायाद्यकालश्च यदा पितुर्विभागेच्छा मातुर्वा निर्वृते रजसि
पितरि वृद्धे विपरीतचेतसि वा योगिनि च पिटमरणानन्तरञ्चेति ।
तत्र,-
विभागञ्चेत् पिता कुर्यादिच्छया विभजेत् सुतान् ।
ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समांशकाः ॥
हावंशी प्रतिपद्यत विभजवात्मन: पिता।
यदि कुर्यात् समानंशान् पत्नाः कायाः समांशिकाः ॥
न दत्तं स्त्रीधनं यासां भर्ता वा खशुरेण वा ।
न्यूनाधिकविभक्तानां धमः पिटक्कतः स्मृतः ॥
अयथाशास्त्रकारी च न विभागे पिता प्रभुः ॥
भूर्या पितामहोपात्ता निबन्धो द्रव्यमेव वा ।
तत्र स्यात् सदृशं खाम्यं पितुः पुत्रस्य चैव हि ॥
जड़ विभागाजातस्तु पितामेव हरेचनम् ।
पुत्रैः सह विभन्नोन पित्रा यत् स्वयमर्जितम् ॥
विभक्तजश्च तत् सर्वमनीशाः पूर्वजाः स्मृताः ।
संसृष्टास्तेन वा ये स्यु'विभजत स तैः सह ||
पितुरूई विभजतां माताप्यंशं समं हरेत् ।
विभजेरन् सुताः पित्रीरूच रिकथमृणं समम् ॥
असंस्कृतास्तु संस्कायर्या चाटभिः पूर्वसंस्कृतैः ।
भगिन्यश्च निजादशाहत्वांशं तु तुरीयकम् ॥
(१) विभजेत् तत्सतैः ।

·२६६
२
नित्याचारपतिः।
पिटट्रव्याविरोधेन यदन्यत् स्वयमर्जितम् ।
मैत्रमौदाहिकं वापि दायादानां न तद्भवेत् ॥
क्रमादभ्यागतं द्रव्यं कृतमभ्युहरेत्तु यः ।
दायादेभ्यो न तद्दद्याद् विद्यया लब्धमेव च ।
मातुर्दुहितरः शेषमृणात् ताभ्य ऋतेऽन्वयः ॥
माट कृतार्णापाकरणावशेष, ताभ्यो दुहिटभ्यस्तमन्ततिभ्यः,
अन्वयः पुत्रादिः। तथा स्त्रीधनं दुहितॄणामप्रत्तानामप्रति-
ष्ठितानाञ्च इति ।
अपजस्त्रीधनं भत्तुं ना॑ह्मादिषु चतुर्वपि ।
दुहितॄणां प्रसूता चेत् शेषेषु पिटगामि तत् ।
मातुर्दुहितरोऽभावे दुहितॄणां तदन्वयः ॥
मनुना तु,
जनन्यां संस्थितायान्तु समं सबै सहोदराः ।
भजेरन् माटकं रिक्थं भगिन्यश्च सनाभयः ॥
इति ।
पत्नी दुहितरथैव पितरौ भ्रातरस्तथा ।
तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः ॥
एषामभावे पूबैषां धनभागुत्तरोत्तरः ।
स्वर्यातस्य द्यपुत्रस्य सर्ववर्णेष्वयं विधिः ॥
संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः ।
'दद्यादंशं हरेद् वापि जातस्य च मृतस्य च ॥
--
(१) दद्यादपहरेच्चांशं जातस्य ।

·नित्याचारपद्धतिः।
.
लीवोऽथ पतितस्तज्जः पङ्गुरुन्मत्तको जड़ः ।
अन्धोऽचिकित्स्यरोगातॊ भर्त्तव्याः स्युनिरंशकाः ॥
औरसाः क्षेत्रजास्तेषां निर्दोषा धनहारिणः ।
सुताश्चैषां प्रभतया यावन्न भर्तृसात्वताः ॥
अपुत्रा योषितस्तेषां भर्त्तव्याः स्युः सुकृत्तयः ॥
एवं स्मार्त्ताधानकाल उक्तः। श्रौताधानञ्च ग्राह्यशालीना-
मजातपुत्रा आधानं कुर्युः । “संवत्सराद् वा शुश्रूषां वान्य” इति
वचनात् पुत्रजन्मानन्तरं गृह्याधानाद वर्षान्ते वा कार्यम् ।
नच,-
प्राक सौमिकोः क्रियाः कुर्याद् यस्यानं वार्षिकं भवेत् ।
इत्यनेन वार्षिकावरहितस्याग्वाधानऽनधिकारः। निईनाधि-
कार'वचनस्य दर्शितत्वात् । ततोऽग्नीत्रादधतो वार्षिकानार्जना-
भ्यनुज्ञामात्रपरमेतत् । तेन तस्य
वृत्त्यर्थादधिकं रबरो भवति किल्विषी
इति निषेधानवकाशः । धनार्जनस्य रागादिसिद्धतया
तदभिधानायोगात् तदर्जनेऽपि न दोषः । अतएव,
वर्तयंस्तु शिलोछाभ्यामग्निहोत्रपरायण : ।
इष्टोश्च पावणौयान्ताः केवला निर्वपेत् सदा ॥
इत्युक्तम् । एतेन
त्रैवार्षिकाधिकाबो यः स च सोमं पिवेद विजः ।
(१
•विचारस्य दर्शि।
(२) सविधानायोगात् ।
३८

·नित्याचारपद्धतिः। इत्यपि व्याख्यातम् । तत्र,- हन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञस्तस्माबाल्पधनो यजेत् । इति न निन्दा निन्धं निन्दितुं प्रवर्त्तते अपि तर्हि स्तुत्यं स्तोतुमिति दक्षिणप्रशंसामावपरम् । तेन नित्यकर्मण्यसम्भवाद दक्षिणाल्पत्वे न दोष इति। एवं कालेऽनाधाने पुनरनाहिताग्नि- ताया उपपातकेषु गणनात्,- उपपातकशद्धिः स्यादेवं चान्द्रायणेन तु । पयसा वापि मासेन- इति सामान्यत इत्युक्तम् । क्वचिद् विशेषतश्च । कतदारो रहे ज्येष्ठो यो नादध्यादुपासनम् । चान्द्रायणं चरेद् वर्ष प्रतिमासमहोऽपि वा। यावन्त्यब्दान्यतीतानि निरग्नेविप्रजन्मनः तावन्ति कच्छ्राणि चरेद्धौम्यं दद्याद् यथाविधि ॥ होम्यं होमद्रव्यं प्रतिदिनं चतुराहुतिसंख्यया यावत् तण्डुलादिकं तद् ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । काले त्वाधानकम्माणि कुर्याद विप्रो ह्यनापदि । तदकुर्वस्त्रिरात्रेण मासि मासि विशुद्धाति ॥ इत्युक्तम् । एतचयादन्यतमं कृत्वा आदध्यात्। यत्तु, दाराधिगमनाधाने यः कुर्यादग्रजाग्रिमः । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥ इति पाहता-परीष्टि-परिवित्ति-परिविन्दानेषु चोत्तरोत्तर- मशचिनिवेशो गरीयान् । तत्र,- - ·नित्याचारपद्धतिः। २४४ देशान्तरस्थनीवातिरोगिणो घसहोदरान् । जड़मूकान्धवधिरकुलवामनकुण्ठकान् ॥ अतिबद्धानभायऱ्यांश्च कृषिसतान् नृपस्य च । धनद्धिप्रसतांश्च कामत: कारिणस्तथा ॥ कुलटोन्मत्तचौरांश्च परिविन्दन् न दृष्यति । योगशास्त्राभियुक्ते च न दोषः परिवेदने ॥ इत्युतात्वादेतहातिरितो योऽग्रज आधातुमिच्छबपि धन- सहायहीनतया विलम्बते तमपक्ष्य वायं निषेधः । तत्रापि,- नाग्नयः परिविन्दन्ति न वेदा न तपांसि च । इति वचनाददुष्टज्येष्ठस्य सर्वथाप्यनुत्साहे तदनुज्ञामादाया- धाने दोषाभावः। केवलं तदवनयाधान एव परिवेदनदोषः । विवाहे तु तदाज्ञायामपि दोषः। तदुताम्, दारस्तु परिविन्दन्ति नाग्निहोत्रेण नेज्यया। इति । अन्धादेः पुनरग्निहोत्रादिषु शास्त्रप्रवृत्तिकाल एवाग्न्या- वेक्षणाद्यसम्भवनिश्चयादधादित्यागेनैवान्यत्र सहिधिप्रहत्तेस्तत्राम- धिकारात् तन्मानार्थतयाग्नयोऽपि तस्य नेष्टा इति तदन्वाधाने. ऽपि मुमुक्षोरनिष्यमाणवर्गाद् व्यर्थकम्मणि चानधिकारस्तथा- प्यधादिदशायां कृताधानस्याग्निहोत्राधकरणे तमावार्थत्वा- दग्नीनामग्नयोऽपि त्यक्ता एव इति । (१) • स्तु । पेच्य वायं । (३) • तदनुज्ञायामपि । (४) तदर्थाधाने ।

·नित्याचारपद्धतिः। अग्निहोत्रापविद्याग्नीन् ब्राह्मणः काममोहितः । चान्द्रायणं चरेमासं वीरहत्यासमो हि सः ॥ संवत्सरोच्छब्रेऽग्निहोत्रे चान्द्रायणं कृत्वा पुनरादध्यादित्युक्ता- दोषबलकल्पितस्याग्निहोत्राद्यवश्यं कुर्यादिति विधेबलात् कर्तव्य- मेवाग्निहोत्रादि। यथा काम्यविधिना सर्वाङ्गोपेतस्यैव काम्य- फलहेतुत्वाभिधानेऽपि 'प्रारब्धस्य काम्यकर्मणोऽन्तरा किञ्चि- दङ्गासम्भवे तबलात् फलासिद्धावपि देवताभ्यो वा एष दृश्यते यो यक्ष्य इत्युक्त्वा न यजत इति श्रुतेरारब्धासमापनरूप- व्रतयुतेरुपपातकत्वस्मरणाच्च तबलकल्पितप्रारब्धसमापनविधि- बलात् समापनम् । तदुक्तं षष्ठतन्त्ररत्ने,-यो हि स्वर्ग कामय- मानस्तत्साधनं कर्म प्रारभ्याङ्गसाकल्यासम्भवाद् वैफल्यं मन्यमानी वीतेच्छ एव वा कम्मणो व्यावर्तितुमुपक्रान्तस्तं प्रति नैतदुत्- स्रष्टव्यम् । अवश्यमेव समापनीयमिति। विहिते यदेव तस्य मनसि विपरिवर्तते फलं तदेव सब्रिहितत्वात् फलतया कल्पाते । वीतेच्छस्य तु फलान्तरमिति । एवमिहापि स्यात् । तदुक्तं शास्त्रदीपिकायाम्,-यस्य तु प्रवृत्तिवेलायामेवाप्रतिसमाधियाङ्ग- वैकल्यनिश्चयः स न काम्येष्यविक्रियते नित्येषु वाहिताग्निश्चेद यथाशक्ति कुर्वविक्रियत इति । एवमस्य पत्नीमरणादिना- ग्निनाशेऽप्यात्मनिष्ठस्याधानकर्मजसंस्कारस्यैवाहिताग्निपदवाच्यस्य विद्यमानत्वादग्न्युपशमे तदुत्सर्जने च पुनराधाने नानाग्नीन् सम्पाद्य कार्यमेवाग्निहोत्रादि । एवमन्वादिरप्याहिताग्निः (१) बारधकाम्यकर्मणामन्तरा । (२) नैतत् प्रष्टव्यं।

·मित्याचारपद्धतिः। पत्नीमरणे पुनर्विवाहासम्भवेऽपि पुनरादध्यात् । तथा च भरद्वाज- सूत्रम्,-"दारकर्माणि यद्यशक्त आत्मार्थमग्न्याधानं कुर्यात्" इति । ऋग्वेदब्राह्मणञ्च,—“अपत्नीकोऽप्यग्निहोत्रमाहरेद् यदि नाहरेदनडा पुरुषः स्यात्” इति । यच्छन्दोगपरिशिष्टम्,- मृतायामपि भार्यायां वैदिकाग्निं न सन्त्यजेत् । उपाधिनापि तत् कम्मे यावज्जोवं समाचरेत् ॥ रामोऽपि कृत्वा सौवर्णी सौता पत्नी यशखिनीम् । इयाज विविधैर्यन्न: इति तदप्येतत्परमेव । यत्तु- यो वा पिण्डं पितुः पाणी विज्ञातऽपि न दत्तवान् । शास्वार्थातिकमानीतो यजेतैकाक्यसौ कथम् ॥ इति भट्टपादैरुक्तं तत्पनाभावे प्रथमाधानमशास्त्रीयमित्य- भिप्रायः। कृताधानस्य तु पनौनाशे पत्नान्तरासम्भवे पुनराधान- मविरुद्धमेव । न चैतस्याविरतस्याग्न्याधानं विना सन्त्रासोऽ- प्युपपद्यते । विरक्तः प्रव्रजेद् विहान् सरक्तस्तु गृहे वसेत् । सरताः प्रव्रजन् मूढ़ो नरकं प्रतिपद्यते ॥ इ युक्तत्वात् । कर्काचार्यः पुनः पुरुषमेधे वैधातव्यन्ते समा- रोया मन्यग्नोन् सूर्यमुपस्थायानाः सम्भूत इत्यनुवाकेनानपेक्ष्य- माणोऽरण्यं गत्वा न प्रत्येयात् ग्रामे वा निवसबरण्योरितिसूत्रे । यच्च स्मृतावुच्यते, (१) शास्त्रातिक्रमणाद् भीतो ।

·३०२ नित्याचारपद्धतिः। प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्ववेदस्य दक्षिणाम् । आत्मन्यग्नोन् समारोप्य रहस्थः प्रव्रजेद राहात् ॥ इति । सैवेयं सर्व्ववेदस्य दक्षिणा पुरुषमेधाख्या प्राजापत्येष्टि- स्तां निरूप्य पारिवाज्यं ब्राह्मणस्य । एवं यावज्जीवमग्निहोत्रं जुझ्यादिति श्रुतिरनया श्रुत्या विकल्पाते। अथ स्मार्तेष्टिः । प्राजापत्या स्यात्। स्मृत्या अतिर्बाधिता स्थावचैतदिष्यते इति विरक्तस्यापि पुरुषमेधं विना सवासाभाव उक्तस्तत्रैव तञ्चिन्तनीयम् । भवेदेवं यदा वनी भूत्वा प्रव्रजेत यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेत त्यागेनैकेऽमृतत्वमानशुरित्या- दीनि श्रुतिवाक्यानि न स्युः । न च पुरुषमेधान्तविहितस्यैवान गुणविधानं यदहरितिकालस्यामृतत्वमानशुरिति चानुपादेय- तया तप्रकरणादन्यत्र विध्ययोगात् । तदुक्तम्,- उपादेयो गुणो यत्र भवेत् तत्प्रकरणान्तरे । तत्र कम्मान्तरं न्याय्यमुद्देश त्वन्यकर्मता ॥ इति। अतएव नापि यदहरिति विहितस्यात्र पुरुषमेधान्तकाल- विधानम् । तदहरिति कालसद्भावाच्च । तस्माद् वाजपेयेनेट्वा बृहस्पतिमवेन यजेतेतिवत्पुरुषमेधाङ्गमन्यदेव तत्र सन्नास- कर्मोच्यते इति । अथवा नास्त्येव पुरुषमेधसयासविधिः किन्वर्थसिद्ध एव तत्र सबवासः। तदुक्तमुस्थानाख्यपरिशिष्टे, वाजसनेयिनां पुरुषमेधोत्तरकाले चाग्नित्यागविधानात् त्यक्त ष्व- ग्निषु आश्रमव्यतिरिक्तानां क्षणमप्यवस्थानायोगादर्थात् पारि- - (१) रिति फलस्य चानुपा । (२) तदहरिति तत्वापि काल ।

·नित्याचारपद्धतिः। व्रज्य मिति ततो यदहरेवेति श्रुतः सन्यासो विरक्तस्य साग्नेरपि प्राप्नोत्येव तेन विरतस्यैवाहिताग्नेः पुरुषमेधं विना नाग्नित्यागः । एवञ्च यत्, आत्मन्यग्नीन् समारोप्य वनं गच्छेत् सहैव वा । इति तत्पक्षदयमुतम् । तवाद्यं कृतपुरुषमेधस्यैवेति ज्ञातव्यम् । तथार्षिपिटदेवानां गत्वारण्यं यथाविधि । पुत्रे सर्व समासज्य वसेमाध्यस्थमाश्रितः ॥ इति गृहस्थस्यैवाहिताग्नेः शेषधनसाध्यकम्मनिवृत्तिरुता सापि उक्तन्यायेनाग्निहोत्रेतरकम्मपरैवेति सिद्धम् । ननु “अग्नी- नादधीत” इत्याधानस्याग्न्यर्थवादग्निनिष्ठ एव तज्जन्यः संस्कार इति पत्नीमरणादग्नीनां नाशे आहिताग्नित्वमपि निवृत्तमेवेति । तस्मादग्निहोत्राद्यकरण कथं दोष इति-नैवं आधानसंस्कारस्य साक्षादग्निनिष्ठले प्रतिक्षणमिन्धननाशेऽग्निनाशात् कदाचिद- पुनराधानापत्तेः। नच,---"अखस्थगर्भामरणिं प्रयच्छति" इत्यरणिसंस्कार एवं प्रधानमाधानं तहारवाग्नि- संस्कार इति येन पनीमरण तवाशादाहिताग्नित्वं निवर्तते तत्कर्तृसंस्काराभावे संस्कृतारणिसम्बन्धमात्रणाहिताग्नित्वेऽन्य- संस्कृतयापि क्रयादिलञ्चया तया तत्त्वं स्यात् । अथ “अग्नीना- दधोत" इत्यात्मनेपदेन क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वाभिधानात्कथमेवं स्थात् सत्यं तथापि कतिसम्बन्धरूपस्य कर्तृत्वस्याशु नाशादनुत्पत्र- त्यन्तनाशाच्च (१) • एतन्नन्यसंस्कार।

·नित्याचारपद्धतिः । 'चिरध्वस्तयोरविशेषात्पश्चात् कत्तुं कर्तृविवेकोऽपि कथं स्यात् । तदुक्तम्। आत्मन्यतिशयः कश्चित् कृते कम्मणि नैव चेत् । प्रागवस्थासमानत्वादात्मनो न भवेत् फलम् ॥ आत्मस्वरूपहेतुत्वे त्वकर्तुरपि तद् भवेत् । कदाचित् सम्बन्धात् तथात्वे व्रौह्यादौ प्रोक्षणादिभिरदृष्टः संस्कार: किमर्थमिष्यते तेनामृतं प्राण आदधे इत्याधाटपुरुष- संस्कार एव प्रधानमाधानकम्मे इतरत्तदङ्ग स एव तहत्ता- सम्पादितेऽग्नावतिशयाभिधेयत्वादग्निसंस्कार उच्यते। तदुक्तं कर्का- चार्यैः,-"उच्छासोऽमृतं प्राण आदधे” इति सूत्रे एषैवाधान- क्रिया। तदेवमग्निमन्तरात्मन्याधत्त इति श्रुतेरिति । एवं यत्, अरण्योर्दाहनाशादिदोषेष्वग्निं समाहितः । पालयेदुपशान्तेऽस्मिन् पुनराधानमिष्यते ॥ तनैमित्तिकमग्न्याधानादिकर्मखरूपं कम्मान्तरमेव । अथवा अमृतं प्राण आदध इति उच्छामोऽरणीप्रदानं च इयं प्रधानं सर्वमन्यत्तन्वेणोभयाङ्गम् । तेनारणिसंस्कारार्थमपि पुनराधानं युक्तम् । अथवा पुनराधानपदमपि अरणिप्रदानादितसंस्कार- मात्रपरम् । तदुक्तं यज्ञपाखें,- अरण्योर्दग्धयोश्चैव दुष्टयोः क्षीणयोस्तथा । आहृत्यान्ये समारोप्य पुनस्तत्रैव निर्मथेत् ॥ इति । समारोपमन्त्रश्च तत्रैवोक्तः,-उत्तिष्ठखाग्ने प्रविशत - (१) . निरन्वयध्वस्तयो ।

·नित्याचारपद्धतिः । ३०५ योनिमिमां देवयज्यायै वोढवे जातवेदः । अरण्या अरणिं सञ्चरख जीणां त्वचमजीर्णया निर्मुदख । इति सर्वसम्मतम् । वनिग्रहं कुजगुरुजदिनेशवारे माधादिषट्सु च मृदुध्रुववङ्गिभेषु । कुम्भालभांशकविलग्नमशुद्धिकालं लग्नस्थशीतगुसितौ च विहाय कुयात् ॥ तथा, प्राजापत्ये पूषभे सहिदैवे पुष्थे ज्येष्ठास्वैन्दवे कत्तिकासु । अग्न्याधानं धुत्तराणां त्रये च श्रेष्ठं प्रोक्तं प्राग्भवै विप्रमुख्यैः ॥ तहिधिश्च तत्र,-वैश्यस्य बहुपशो हादग्निमाहृत्येत्युक्ता- रणिप्रदानमेकेषामित्युक्तं तेन वैश्यस्य राहादानयनमेव मुख्यम् । तत्र मुख्य वैश्याभावेऽपि व्यत्यये कर्मणां साम्यमिति वैश्यवृत्त्या जीवतां ब्राह्मणानामपि पञ्चमे सप्तमे वा पुरुषे वैश्यत्वप्राप्तिस्तत आहरणीयम् । गोभिलसूत्रे,-वैश्यकुलाहा अम्बरीषाहा अग्नि- माहृत्यादधाति यहा बहुयाजिन एवागारतो ब्राह्मणस्य वा राजन्यस्य वा वैश्यस्य वापि वा अन्यम्मथित्वाऽभ्यादध्यात् पुण्य- स्त्वेवानडुंको भवतीति । अत्र परिशिष्टम्, पुण्यमेवादधौताग्निं स हि पुण्यक्तदुच्यते । अनर्घकत्वं यत् तस्य काम्यैस्तबीयते शमम् ॥ - १) वैश्याला ।

·नित्याचारपद्धतिः। इति तत्सूत्रस्थवैकल्पिकपक्षप्ररोचना) पुण्यपदव्याख्यान- परम् । न तावत् तस्यैव कर्त्तव्यता इतरविध्यानर्थक्यापत्तेः । अनवुकत्वं केवलक्रत्वर्थत्वं दध्यादिवत्संयोगपृथक्के पुरुषार्थत्वाभावः । काम्येरन्यैः काम्यकम्मभिः । तेनेतरपक्षाणामुभयार्थत्वं सूचितम् । तत्रारणिपक्षे,- संसक्तमूलो यः शम्याः स शमोगर्भ उच्यते । अश्वत्थो यः शमोगर्भः प्रशस्तोझैसमुद्भवः । सदभावे केवलोऽखत्थ: तस्य या प्रामुखौ शाखा या वोदीच्यू गापिवा । अरणिस्तम्भयो प्रोता तन्मध्ये चोत्तरारणिः ॥ चतुर्विशाङ्गुला दीर्घा विस्तारण षडङ्गुला। चतुरङ्गुलमुत्सेधा प्रमन्थोऽष्टाङ्गुलः स्मृतः । प्रथमस्तु प्रमन्थः स्यादेशान्यामुत्तरारणेः । ओविली च तथा चात्रं खादिरे हादशाङ्गुले। गोबालैः शणसंमिश्रेस्त्रिदृत्तमनंशकम् । चावबुध्ने प्रमन्थाग्रं गाढ़ कृत्वा विचक्षणः । अत्र कृत्वोदगग्रामरणिमित्युक्तं तथापि,- उत्ताना प्राशिरा वेदियया वैदिस्तथारणिः । इति यज्ञपार्षे उक्तम् । मूलादष्टाङ्गुलं त्यक्वा बौणि त्रीणि च पाखयोः । अन्तरं देवयोनिः स्यात् तत्र मथ्यो हुताशनः ॥ अपाचतुर्दशाङ्गुलं त्यका हौ च गुधकमित्युक्ला, - ·नित्याचारपद्धतिः। गुह्ये यो जायते वह्निः सतु कल्याणकद भवेत् । इत्युक्ताम् । अन्यत्र पुनरग्राञ्च हादशाङ्गुलं त्यतीतिमध्य- चतुरङ्गलं मन्यनस्थानमुक्ताम् । प्रथमे मन्थन मेष नियमो नेतरत्र तु । चात्राग्रे कीलकप्रस्थामोविलीमुदगग्रगाम् । परिधायाहत वस्त्रे स्वाम्याक्रामत् पुरोमुखः । त्रिवेट्याथ नेत्रेण चालं पत्नबहतांशुका । मन्थेद ज्येष्ठाक्रमेणान्याः प्राच्यग्नेः स्याद् यथाच्युति । हयवाड़ वरुणं दृष्ट्वा भीत: प्रत्य मुखोऽद्रवत् । तमिच्छन् पुनरादातुं तस्मात् प्रत्यङ्मुखो मथेत् । ततो जातस्य लक्षणं कृत्वा तं प्रणीय इति वचनादत्र पवाद भूमंस्कारः। श्रोते तु व्युष्टायामुपशमय्य स्थानान्यनुलिप्य इत्यादिना मन्थनात् पूर्वमेव । ततो वक्ष्यमाणलक्षणकुण्डमध्ये परिसमुह्योपलिप्योल्लिख्योवृत्याभ्युक्ष्याग्निमुपसमादध्यात्। 'पत्र ब्राह्मणमुपवेशयेत् इति वचनाद् ब्रह्मवरणं मन्यनात् पूर्वम् । ततो दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तीर्य प्रणीय परिस्तीयार्थवदासाद्य पवित्रे कृत्वा प्रोक्षणोः संस्कृत्यार्थवत् प्रोत्य निरूप्याज्यमधित्रित्व पर्यग्नि कुर्यात् । सूवं प्रतन्य सम्मृज्याभ्युदय पुन: प्रतप्य निदध्यात् । आज्यमुहास्योत्पूयावेक्ष्य प्रोक्षणश्च पूर्बवदुपयमनान् कुशानादाय समिधोऽभ्याधाय पर्युष्य जुहुयात् । एष एव विधि यंत्रकुत्रचि- (१) ततः.. (२) तिन ममिधो ।

·नित्याचारपद्धतिः। होमः । अथें वदति,-पवित्रच्छेदनानि पवित्रे, प्रोक्षणीपात्रमाज्य- स्थाली, सचरौ चरुस्थाली, सम्मार्जनकुशाः उपयमनकुशाः, 'समिध- स्तिस्रः,-सुवः, आज्यं, सचरौ 'तण्डुलाः, दक्षिणा च । इति । तथा ब्रह्मान्वारब्ध आधारावाज्यभागी महाव्याहृतयः सर्वप्रायश्चित्तं प्राजापत्यं खिष्टकञ्चैतन्नित्यं प्रामहाव्याहृतिभ्यः खिष्टकदन्यच्चेदा- ज्यादविरिति । तत्राघारौ प्रजापतये इन्द्राय, भाज्यभागी अग्नये सोमाय, सर्वप्रायश्चित्तं त्वत्रः, सत्खनः, अयाश्चाग्ने, ये ते शतं, उदुत्तमं, इति पञ्चाहुतयः। अत्र च विशेषः स्थालीपाकं अपयित्वा आज्यभागाविष्ट्वा आज्याहुतीर्जुहोति। त्वबो अग्ने, सत्वबो अग्ने, इमं मे वरुण, तत्वायामि, ये ते शतं, अयाश्चाग्ने, उदुत्तमं, भवतः, इत्यष्टौ पुरस्तात् । एवमुपरिष्टात् स्थालीपाक- स्यान्याधेयदेवताभ्यो हुत्वा जुहोति। विष्टकृते च । अयाश्चाग्ने- वषट्कृतं यत्कम्मणात्यरीरिचं देवा गातुविद इति। वर्हिर्तुत्वा प्राशाति। ततो ब्राह्मणभोजनम्। अन्याधेयदेवताः,-अग्निः पवमानोऽग्निः पावकोऽग्निः शुचिरदितिः, इति। पाकयज्ञेषु सर्वहोमान् हुत्वा च शेषप्राशनम्। पूर्णपात्रं दक्षिणा वरी वा इति श्रौतसूत्वम्। तत्र,- गां दद्याद यज्ञवास्त्वन्ते ब्रह्मण वाससी तथा। इति परिशिष्ट उक्तः। पूर्णपात्रञ्च अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिः कुञ्चयोऽष्टौ तु पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि पूर्णपात्र विदुर्बुधाः ॥ (१) तिनः समिधः । • चरुतण्डलाः।

·नित्याचारपद्धतिः।
३०
गौळह्मणस्य वरः,
यावता बहुभोतुम्त तिरबेन जायते ।
नापरामतः कुर्यात् पूर्णपात्रमिति स्थितिः ॥
अखो राजन्यस्य इत्यादि। यत्तु,
चतुःकार्षापणो वर इति मूल्यमुक्तं तत् वरशब्दस्य श्रेष्ठार्थत्वं
श्रेष्ठगोऽभिप्रायेणैव ।
ब्रह्मणे दक्षिणा देया या यत्र परिकीर्तिता।
विदध्याडोममन्यश्चेद् दक्षिणाईहरो भवेत् ॥
स्वयं चेटुभयं कुर्यादन्यस्मै प्रतिपादयेत् ॥
अब थोताधानम्।
अत्र यद्यप्यमावास्यायामग्न्याधेयमित्युक्त्वा कृत्तिकारोहिणी-
मृगशिरःफाल्गुन्युक्त-नक्षत्रमावानादराभिधानादमावास्यानियमः'
प्रतिभाति तथापि स्मृतावमावास्याविधौ नक्षत्रानिन्दनाद् विकल्पो-
ऽभिमतः । तेनामावास्यान्यतिथावपि नक्षत्र विशेष प्राप्त नक्षत्रा-
नादरेऽप्यन्यतिथिप्राप्तिरेव । अग्न्यागारे कुर्वन्ति प्राग्वंशं चापरं
दक्षिणपूबै हार। क्षौमे वस्त्रेऽहते पत्नी च । संस्थितेऽध्वयंवे देये।
गार्हपत्यागार निर्मथ्याभ्यादधाति । दिवाभाति । रात्री वा।
उपास्तमनं,-देवाः पितरः पितरो देवाः योऽहमस्मि स संयज
यस्याहमस्मि न तमन्तरयामि खं म इष्टं खं श्रान्तं खंहुतमस्तु इति ।
(१)
• दमावस्याया नियमः

·नित्याचारपद्धतिः। पूर्वेण प्रविशति दक्षिणेन पत्नी पवादग्नेरुपविशति दक्षि- णतः पत्नाखवशमोगर्भारणो प्रयच्छत्यभावे गर्भस्य गाहपत्यागारे अजं बध्नाति 'नचाविद्यमानं प्रातरग्नीधे दद्यात् रात्रि- मग्निधारणं शकलैर्वा वाचं यच्छा पूर्णाहुतेरित्याह । व्युष्टाया- मुपशमय्य स्थानान्युपलिप्योल्लिख्याभ्युल्याखमानयेति ब्रूयात् । अपरेण गार्हपत्यायतने उत्सृप्ते अग्निमन्यनमनुत्सृप्ते एके स्थिते अखे पुरस्तादखाभावेऽनुडुहि प्रैषाभावः । अतस्तस्मादध्वर्युः प्रामुखो मन्यतीति श्रुतिः । जाते वरदानं तस्याभिखासाः प्राण- ममृते दधे इत्युच्छासोऽमृतं प्राण आदम इति। दारुभिर्व्वलन्त- मादति । भूर्भुव आदित्यानां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधे इति। यदि भृगवो भृगूणां वेति यद्यङ्गिरसोऽङ्गिरसां खेति उदित इमे चोडरणं उपयम्यथैनं धूम उपेयात् अश्वमनडाहं वा दक्षिणपूर्वपादेनाहवनीयस्थानमधिष्ठाप्य प्राचं नीत्वावलं स्थाप- यति अग्निना चान्यं द्विरुपस्पृश्य तृतीयेनादधाति भूर्भुव स्वः आदित्यानां तु इत्यादि पूर्ववत् । दक्षिणाग्निमादधाति सभ्यं निर्मथ्य गां दोव्यध्वमित्याह स्वामी। धारणोपस्थानमतः । दक्षिणनाग्नीन् परीत्योदगुत्सृजत्यखम् । पूर्णाहुतिं जुहोति निरू- प्याज्यं गार्हपत्येधिश्रित्य मुक् स्रुवं च सम्मृज्योहास्योत्पूयावेक्ष्य गृहीत्वान्वारब्बे एवं सर्वत्र वाहेति वरं ददानीति वाग्विसर्जनम् । खादिरः सुवः सुक् होमसम्बन्धाद् वैकड़ती। 'न जुहाव च न (२) नोबरणं । (१) नवावि | (३) न जुह्वा । अवचन इति ।

·नित्याचारपद्धतिः। इति सामान्यविहितत्वाद् जुहः । तस्था दर्शपौर्णमासप्रकरण- एवाम्रातत्वात् । अग्निहोत्रं तूष्णों जुहोति । प्राजापत्यमदत्वाखमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् । अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विभवे सति ॥ अत्र,-ऋतुनक्षत्रसंभारसामवपनचातुष्प्राश्यजागरणभपूबा- न्विालम्भनसापराशोनवा कुयादित्युक्तत्वात् तानि न लिखि- तानि । तथा हादशाहान्ते तनु हवौंषि निर्वपति । सद्यो वा नवे- त्युतीत्वात् पवमानष्टयो न लिखिताः । अत्र अग्निस्थानानि गार्हपत्यादष्ट प्रक्रमेषु एकादशसु हादशसु मा वा। पुरस्तादाहवनीयस्य । गार्हपत्याहवनीययोरन्तरं षट सप्तधा वा । आगन्तुना समं वेधा विभक्त्याज्यापरहिटतोयलक्षणं दक्षिणायम्य तस्मिन् स दक्षिणाग्निः । अरनिश्चतुरस्रश्च पूर्वस्याग्नेः खरो भवेत् । रथचक्राततिः पश्चाच्चन्द्राई इव दक्षिणः ॥ सभ्यावसथ्ययोः स्थानं नर्वेणैव प्रकीर्तितम् । अग्नीनान्तु खरः कार्यो मेखलायसंयुतः ॥ वितस्तिमात्रमुच्छायो विस्तारेण तु वाङ्गुलः । चतुर्विंशाङ्गुलोमानरज्जुसंस्थे तथागमः ॥ मानान्तशती रज्जन्तु 'पाशः कवागमस्य तु । वंशान्तं दक्षिण धृत्वागमादेशं कुरूत्तरे ॥ यागैः ।

·नित्याचारपद्धतिः । : तहत्पश्चादपि तथा कुर्याद रेखाश्च सर्वतः । साईत्रयोदशाङ्गलरज्ज्वा नर्वेण मण्डलम् ॥ दक्षिणा द्वितीयान्तमध्यमुत्तरतोऽङ्गुलैः । सयवैः षड़भी रज्जुश्च मण्डले नाङ्गुलाधिका ॥ चतुर्भिः सयवैस्त्राशं हरेन्मण्डलमध्यतः ॥ इति । आवसथ्य त्रयोविंशमग्न्याधेये शतात्परम् । इति । ब्राह्मणभोजनम् । ब्रह्मचार्यग्निनित्यधारी क्षौरहोम्य- ग्न्युपशायो हादशरात्रं षड़रात्रं विरानमन्तत: यावज्जीवञ्चा- नृतातिथ्यापनोदपूतिदार्खाधान-ऋजौषपक्वनाव्युदकानि वर्जयेत् । तत्राहिताग्निः सवव्रत्यमाचरेदग्नये व्रतपतयेऽष्टाकपालमित्याप- स्तम्बोतं प्रायश्चित्तम् । अस्मत्-सूत्रे तु अग्नये व्रतपतये व्रत्येऽहनि मैथुनमांसभोजनञ्चेदिति आहिताग्नेरान्त्यमुक् करणेऽग्नये व्रत- भृते मारुतं त्रयोदशकपालं निर्वपेत् । ग्रहदाहे अग्नये क्षामवते पुरोडाशः । स्वजनमरणे चाग्नये 'पथिकते । एवं कताग्न्याधानेनाप्यकतसन्ध्यस्य इतरानधिकारादादौ सध्या कार्या। श्रुतिबलात् केवलं जपस्योदयपर्यन्तव्यापिता- मात्त्रं बाधनीयम् । तत्र मानाङ्गतर्पणकालनियमाभावात् 'तेन जपाभ्याससङ्कोचो नोचितः । तथापि तस्य होमान्तरानुष्ठाने प्रधाननात्यन्तविप्रकर्षः स्यात् पृथक्तीर्थगमनप्रयोजनवञ्च (१) • पान्यलते। . दुरितेन जपा | ·নিন্মায়নি। प्राचा- - कल्पात । जपस्य उदयपर्यन्तता तावडोमेनैव बाधितेति तर्पणं समाप्यैव होमा) ग्रहं गन्तव्यम् । 'ततो जपतर्पणानुष्ठानेन होम- कालविरोधसम्भावनायां याज्ञवल्कयोतामुदीरतामित्यादिमन्त्राणां स्मृत्यन्तरानुक्ततया वैकल्पिकत्वात् तदनुपादानेऽप्यविरोधः । पैठीनस्युक्तविधिना वा तर्पणं कुर्यात् । तद् यथा,-"गुरुभ्यो ब्रह्मणे चैव श्रवणाय” इत्युदकं क्षिपेत् । 'उदौरता' मिति त्रिभि- मन्वैस्त्रीनुदकालीन् निनयेत् पिटभ्यो नाम ग्रहून् । Uय मात्रे मातामहाय मातुलेभ्यश्चेति । इतोऽपि संक्षिप्तं नार- सिंहोताविधिना सानाङ्गतर्पणं कुर्यात् । तद् यथा,- देवान् देवगणांश्चैव ऋषौन् ऋषिगणांस्तथा । पितॄन् पिढगणांश्चैव नित्यं सन्तर्पयेद बुधः ॥ अब “देवांस्तर्पयामि" इति, “देवगणांस्तर्पयामि” इति, एवं प्रयोगः । न च स्मृत्यन्तरसिइब्रह्मादितर्पणानुवादस्तत्र “देवादीस्तर्पयेत् ततः” इति सामान्योक्तिपूर्वकैतहिशेषवचना- सङ्गतः। अथवा,- आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगदेतञ्चराचरम् । मया दत्तेन तोयेन टप्यत्वेतचतुर्विधम् ॥ इति त्रीन् जलाञ्जलीन् दद्यात् । “कुर्वन् संक्षेपतर्पणम्" इति वाक्यदर्शनात् कुर्यात् । ततः, इदं मम इति द्वाभ्यामुदपात्रं प्रपूयं च । सोपानको ग्रहं गच्छेनस्पृशेन वहेत् कचित् ॥ - (१) तत्रोततर्पणातुधानेन । ४० ·नित्याचारपद्धतिः। - ततः,- तिम्रतु पादयोर्देयाः शौचकामेन सर्वदा। इति,- सकर्दमे तु वर्षाषु प्रविश्य ग्रामसङ्गरे । जङ्घाभ्यां मृत्तिकास्तिस्रः पद्याञ्च दिगुणाः स्मृताः । इति । -- एवं पादौ प्रक्षाल्य दिराचम्य,- यहागत: समाचान्तो होमीयं प्रोक्षयेदथ । त्रिसन्ध्यं वागयतो वारि गुप्तमाहृत्य शोधयेत् । भाण्डोपचारभूगेहद्रव्यान् सपरिचारकान् । शुद्धाते तदहिस्तोयैः शान्त्यर्थञ्च तदिष्यते ॥ इत्युत्ताञ्चाविरोधात् कुर्यात्। ततः श्रौताग्निहोमं कृत्वा स्मार्त्ताग्नौ जुहुयात्। यद्यपि,-- पावसथ्यमनादृत्य त्रेतायां यः प्रवर्तते सोऽनाहिताग्निर्भवति परिवित्तिश्च जायते । इति वचनबलेन स्मार्ताधानस्यैव पूर्बकतत्वात् तदनुरोधेन तडोमः प्राक् प्राप्नोति तथापि “प्रातर्भासाञ्च दर्शन" इति प्रकाश- माने सायच प्रागस्तमनादग्निहोत्रारम्भविधानात् तन्मध्ये स्मात- होगस्यास्तमितकालमात्रविहितस्यानुष्ठानानुपपत्तेः । तत्र,- होम वैतानिके कृत्वा स्मार्ने कुयाद् विचक्षणः । स्मृतीनां श्रुतिमूलत्वात् स्मात्त केचित्पुरा विदुः ॥ (3) प्रातर्भासामदर्शन ।

·नित्याचारपद्धतिः। इति वाक्यञ्च दृश्यते । यत्तु,-मुइत्तं सभ्याग्निसमीपासनं तत् स्माताग्निहोमानन्तरमेव अन्यथा तत्कालबाधापत्तेः । एवं कथञ्चित् कालविलम्बेन श्रौतहोममध्ये सूर्योदयसम्भावनायां तत्प्रधानधौतानन्तरं 'स्मार्तहोमं कृत्वैव तदुत्तराङ्गाणि कार्याणि । अग्निहोत्रस्य च,- नाग्निहोत्रात् परो धर्मो नाग्निहोत्नात् परं तपः । नाग्निहोत्रात् परं श्रेयो नाग्निहोत्रात् परा गतिः ॥ निईन्दा निनमस्कारा यमुपामन्मनोषिण: । सोऽयं सूक्ष्मोऽग्निहोत्रेषु गूढ़ोऽग्निरिव दारुषु ॥ यं वाकेष्वनुवाकेषु नित्यासूपनिषत्सु च । अधीयते परात्मानं सोऽग्निहोत्रे प्रकाशते ॥ इत्यादि फलम् । तद्दिधिश्वायम्,-उद्धरति यजमानो ब्रूयात् मायं प्रातरग्निहोत्रे गार्हपत्यादाहवनीयस्योद्धरणमनस्तमितानु- दितयोः । नित्यो दक्षिणाग्निः । सदाहरणमेकेषाम् । उद्धृत्य भूमि परिसमुह्योपलिप्योवृत्याभ्युल्याग्निस्थापनम् । अत्रोल्लेखनं नोहरन्तीति श्रुतेः खादिरणारनिमात्रेणास्याकतिना वस्त्रेण । अयन्तु स्थानसंस्कारोऽग्निस्थापनाङ्गत्वादेतत्पूर्बकमेकस्मिन् स्थापित चापरत्र कार्यः । यस्त्वग्न्याधेये प्रागेवोहरणादुभयस्थानसंस्कार: स श्रौताधानाङ्गः । तस्य तु स्मार्तेऽग्निसंस्थापनमात्राङ्गत्वम् । कथं तथा स्यात् । अयञ्चादृष्टार्थत्वाददृष्टस्य कमसमाप्ति- १) मातमतवैव तदुतरा | (२) गार्हपत्या हवनीय ।

·निवाचारपद्धतिः। . पर्यन्तस्थायित्वादेकत्र संस्कृत्य स्थापितस्याग्ने शादिना तत्रैव पुनःस्थापनप्रसङ्गे संस्कारादृष्टस्य विद्यमानत्वान्न भवति। तस्मि- बेव कर्मान्तरे पुनस्तस्य नष्टत्वात् पुनः संस्कारः कार्य: अयञ्च मार्गादौ क्वचिद् भूम्या वादिना सपात्राग्निस्थापन- प्रसङ्गेऽग्निस्थापनत्वसद्भावाद् भवत्येव । एतदुद्धरणं यजमानस्य वान्यस्य होतुरसबिधानेऽङ्गान्तरहान्यापि कालस्यादरणीयत्वात् प्रायश्चित्तवदङ्गत्वादन्येन पत्नया वा कार्यम् । तत्र काले विशेषः । तत्र सूर्येऽस्तशैलमप्राप्त षट्त्रिंशद्भिरङ्गलैः प्रादुष्करणमग्नीनां प्रातर्भासाञ्च दर्शने । इति । ततो दक्षिणेन प्रवेशनमग्निहोत्रेष्टिषु। अन्तरेणाप- राग्नो गत्वा दक्षिणेन वा प्रदक्षिणमाहवनीयं परीत्योपविशति । यजमानोऽप आचामति। वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानं सत्येन व्रत- मुपैम्यापः सत्यं मयि व्रतमिति। पत्नीच प्रत्यग्-दक्षिणतो गाई- पत्यस्योपविशति। अपरणाहवनीयं कूर्चे निदधाति कुशान् वा । परिस्तरणञ्च सर्वेषां प्रागुदकसंस्थैः कुशः। आहवनीयं पर्युक्ष्य उदधारां निनयति आगार्हपत्यात् । तञ्च ततो दक्षिणाग्नि अग्निहोत्री दोहयति । स्थाल्यामाज्याक्वत्यामूकपालायां दक्षिणतः पूर्वेणाहवनीयमाहृत्य गार्हपत्येऽधिश्रयति । उत्तरतो निरूप्याङ्गारान् । एवमन्यत्रापि होमार्थस्याहरणम् । दक्षिणेन चौषधं तनावज्योत्यासिथापः पुनरवज्योत्य निधानम् । त्रिरुहास- यत्तुदक्तण्डुलादौ पाकाद्यभावाद गार्हपत्याधिश्रयणाद्यभावः । (१) तमिन्नेव स्थापने कमान्तरे। (३) • टीम।

·नित्याचारपद्धतिः। अस्तमिते जुहोति । वैकङ्कतं मुक स्रुवं प्रतप्य पाणिनााटि । अरविमानाङ्गुष्ठपर्वहत्तपुष्करः शुवः, बाहुमात्रा पाणिमात्र- पुष्करा हंसमुखप्रसेकावग्विला मुक् पुन: प्रतप्योनेष्यामौत्याह । उबयेति यजमानस्तिष्ठन् चतुरः सुवानुबयति। उपरि समिधं धारयन् गार्हपत्यादाहवनीयं हरति मुखमात्रे धारयन् मधे निग्रह्योहृयोपविश्य समिधमादधात्यग्निज्योतिषमिति । प्रदीप्त- मभिजुहोत्यग्निज्योतिरिति। कूर्चे निधाय गार्हपत्यमवेक्षते । तूणी मुत्तरां भूयिष्ठं स्रुचि परिशिनष्टि दिः प्रकम्पन निदधाति । अपमृज्य मुचं कूर्चे निर्मार्टि, नमो देवेभ्यः, स्वधा पिलभ्य इति । दक्षिणत उत्तानं अप उपस्पृश्य स्थाल्याः सुवेण इह पुष्टिमिति गार्हपत्ये। तूणी द्वितीयाम् । अग्नयेऽवाद्यायानपतये इति दक्षिणाग्नौ तूष्णीं द्वितीयाम् । दक्षिणं जान्वाच्य सर्वतोपविष्ट- होमेषु । अनामिकया हिः प्राश्नाति। उत्सृप्य भक्षणपानां कत्वाचम्य प्राश्य पात्रौं निलेचीत्यर्थः। अत्र शेषाशनासम्भवेऽपि भूयिष्ठपरिशेषणं नान्यथा कार्यम् । प्रधानद्रव्यपरिमाण- वैगुण्यापत्तेः। शेषप्रतिपत्तिस्तूत्सेचन एव सम्भवति। उत्सृप्य निले याचम्य उसिञ्चति देवान् जिम्म पितॄन् जिन्म, हतीयामुदु- क्षति। सप्तर्षीन् जिन्मेति। चतुर्थों कूर्चस्थाने निषिञ्चति । अग्नये पृथिवीक्षित स्वाहा पृथिव्या अमृतं जुहोमि स्वाहा इति मुक् मुवमाहवनौये प्रतप्य निदधाति। सर्वेषु यथापर्युक्षितं समिधमादधाति “समिदसि” इति। सायमाहुत्यां हुतायां .. (१) ० मुत्तरां भूयसी भूयिष्ठं ।

·नित्याचारपद्धतिः । यजमानीनुपतिष्ठते वात्सप्रेण न वा तिस्रस्त्रिरुपप्रयन्तोऽस्य प्रत्नां परिते चित्रा वसविति च त्रिः सन्त्वमित्युपविश्य गां गच्छ पन्धस्थेति संहितेत्यालभते गार्हपत्यं गत्वोपतिष्ठते उपत्वेति गां गच्छतीति एहौति आलभते काम्य एहोति सोमानमित्यनुदकं व्रतोपायनवत् पौर्णमासवत् । पुत्त्रनामग्रहणम् । भूर्भुवः ख- रिति चोभौ अत्र वासप्रै उपप्रयन्त इति सूक्तं गार्हपत्यमुपत्वेति वचनादुपप्रयन्त इत्यादिना पारमणीयेत्यन्तेनाहवनीयोपस्थान उपविश्य च तस्यैवेति सिद्धम् । सायं प्रातराहवनीयस्यासनोपस्थाने शय्यासने वा गार्हपत्यस्य पर्युक्षणं च धारावर्ज वाचं विसृज्य पुनरा- चामति यजमानः । विद्युदसि विमे धारावर्ज विसृज्य पुनराचा- मति यजमानः । विद्युदसि विमे पाप्मानं जापोऽवभृथमभ्यु- पैमि मयि सत्यं गोषु मे व्रतम् इति । अत्र वागविसर्गविधानात् प्रथमाचमने वाग्यमः। वाग्यतो दोहप्रभृत्या होमात् क्षौर- होता चेति क्षीरहोता अध्वर्युश्चेच्छब्दो विकल्पार्थः । प्रातर्जुहो- त्यनुदितेऽन्तरेणापराग्नी गत्वा दक्षिणेन वा अप्रदक्षिणं गाह- पत्यं परीत्योपविशति यजमानः। उबयामीत्याह प्रातः प्राक्- संस्थं समित्पर्युक्षणं धारा च। उभयत्र वाग्निशब्दे सूर्यः । अनशित्वा प्रातर्मुहर्त सभासनं सभ्यस्य इन्द्रो यमोऽनलोऽननं- साङ्गमनोऽसंपांशुश्चति माध्यन्दिन श्रुतेः । इन्द्रायाहवनौयाग्नये नमः यमाय गार्हपत्याग्नये नमः, अनलाय नैषधान्वाहार्य- पचनाग्नये नमः, अननंत्माङ्गमनाय सभ्याग्नये नमः, असंपांशवे नम इत्याहवनीयगाई पत्यान्वाहार्यपचनसभ्योवृतमु पेया स्वयं वा

·मित्याचारपद्धतिः ।
३६६.
जुहुयात् । श्रीपवसथ्ये नियमः । अत्राग्नेयी सायमाहुति: सौरा
प्रातराहुतिरितिवचनात् । तत एव प्रधाने तदुक्तं कर्काचार्य:
कुण्डपायिनामयनादिषु प्रधानाहुतिर्भदेनाङ्गानि तन्त्रणेति ।
एष वा अग्निहोत्रस्य स्थानुर्यत् पूर्बाहुतिरिति तैत्तिरीयश्रुतरपि
हयोरेव प्राधान्यम् । भट्टपादैम्तु, सानिध्याग्निसंयोगहोमत्वाविशे-
षात् सर्बाहुतीनां समं प्रधानत्वम् । तथाचैकेषां सर्वसामाना-
धिकरण्येनाग्निशब्दप्रयोगो य एवं विहान् विचारसम्पन्नमग्नि-
होत्रं जुहोतीत्युक्तम् । होमकाला:,-प्रथमास्तमिते
पर्युदयञ्च खर्गकामस्य, तमोऽत्यये सायं
जुहुयाद्,
'वियति
प्रातरायुष्कामस्य, शयाने श्रीकामस्य । तथा,
तत्र
रात्रः षोडशभागे च ग्रहनक्षत्रभूषिते ।
कालं त्वनुदितं जानन् होमं कुर्याद् विचक्षणः ॥
तथा प्रभातसमये नष्टे नक्षत्रमण्डले ।
रविर्यावन दृश्येत समयाध्युषितञ्च तत् ॥
रेखामात्रञ्च दृश्येत रश्मिभिश्च समन्वितम् ।
उदितं तं विजानीयात् तत्र होमं प्रकल्पयेत् ॥
हस्तादूच रविर्यावद् भुवं हित्वा न गच्छति ।
तावडोमविधिः पुण्यो नान्योऽभ्युदितहोमिनाम् ॥
यावत् सम्यक् न भाव्यन्ते नभस्मृक्षाणि सर्बतः ।
न च लोहित्यमभ्येति तावत् सायञ्च इयते ॥
(१) • व्यति मात ।
(२) • षोडशमे भागे यह • ।

·नित्याचारपद्धतिः। विहितकालाप्राक् भात्या प्रातोमामुष्ठाने सायं प्रात- होमयोरेककर्मत्वेन सायमारम्भस्यैव सायमारम्भस्यैव प्रात_मनिमित्तत्वात् प्रातःकालस्य त्वङ्गमात्रत्वादङ्गाभावेऽपि समापने निमित्तस्य निवृत्तत्वाब काले पुनः क्रिया । अन्यत्न, रजोनीहारधूमाभ्रशाखाद्यन्तरिते रवी । सन्ध्यामुद्दिश्य जुहुयाडुतमस्य न लुप्यते ॥ इति तस्य हुतं न लुप्यते इत्यनेन होमलोपसम्भावनानिवर्त- कत्वात् सर्वथा कालाज्ञान एव तत्सम्भावनासम्भवात् सर्वथा तत्कालपरिज्ञानपरमिति । होमीयद्रव्याणि । पयसा स्वर्गकामः पशुकामो वा। यवाग्वा ग्रामकामः । तण्डुलै बलकामः । दनेन्द्रियकामः । तेन तेजस्कामः । इति । एतानि संयोगपृथतन नित्यानि च । अत्र शाखान्तरोतानि,- पयो दधि यवागुश्च सर्पिरोदनतण्डुलाः । सोमो मांसं तथा तैलमापश्चैव दशैव तु ॥ अत्र पयसा होमे,-पयसि हीदं सर्व प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यञ्च न विद्याद् यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुहुयादपटत्यं जयति। न तथा विद्याद यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमप- जयत्येव विहान् सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छतौति श्रुतेः पयस्यन्तहितं विखं पश्यन्वेवं पयो नरः । एकयैव तदाहृत्य जगदात्मानमश्रुते ॥ . हीनं ० ।

·निवाचारपद्धतिः। : इति स्मृतेश्च । अत्र श्रौतहोमे उद्धरेदिति यजमानो ब्रूयादित्यादिना अध्वर्यु- कर्तृकतामुक्का पश्चादेव स्वयं वा जुहुयादित्यनुकल्पोक्तरूपेण- वो तात्वात्। अध्वर्युक्ते चोहरणप्रेषादङ्गाधिक्येन फलाधिक्या- दध्वर्युकर्तृत्वमेव मुख्यं तदसम्भव एव स्वयं होमः । यत्तु,--- खयं होमाशतावुपासोतेति सूत्रं तदोपवसथ्ये नियम इति याग- पूर्व दिने यः स्वयं होमनियम उक्तो यश्च द्रव्यं सञ्चरमन्त्राश्च कर्ता कालः सुगासनम् । सायं यत् खोक्तं सर्व प्रातस्तदनुवर्तते ॥ इति नियमानुरोधेन सायं स्वयं हुते प्रात: खयं होमः प्राप्त- स्तदभिप्रायेणैव । अन्यैः शतहुतात् होमादकः शिष्यहुतो वरम् । शिष्यैः शतहुतात् होमादेकः पुत्रहुतो वरम् ॥ पुत्रैः शतहुतात् होमादेको यात्महुतो वरम् । इत्युक्त तस्य ज्ञानकाण्डोतत्वात् । य एवं विहानग्निहोत्रं जुहोति इत्यभिधानाञ्चोपासकविशेषणपरम् । तस्माहिरोधा- च्छन्दोगानामेव तन्मुख्यकल्पपरं वा। "वागयतो दोहयति" इति सूत्रविरोधात् वयं दोहोति नास्माकमिति । यत् पुनः- सध्याकम्मावसाने तु स्वयं होमो विधीयते । इत्यादि स्मृतिवाक्यं तत् स्मार्तहोमपरमेव। तेन स स्वयं कर्तव्यः । तत्रैवच,- यथा - ४१ ·नित्याचारपद्धतिः। तवा- सूतके च प्रवासे च अशक्ती थाइभोजने । एवमादिनिमित्तषु हावयेदिति योजयेत् ॥ इत्यनेन सौतश्राद्धभोजनयोः खयं होमनिषेधः । शौचे,-नित्यानि निवर्तेरन् वैतानिकवर्ज शालाग्नौ चैक इति स्मार्तहोमादीनां वैकल्पिकत्वाभिधानात् पाक्षिककम्मपरमिदम् । एवम्, सूतके तु समुत्पने स्मार्तहोमो निवर्तते । पिटयज्ञञ्च होमच्च असगोत्रेण कारयेत् ॥ इत्यपि। न च पक्षादेवैश्वदेवानासम्भवान्नित्याकरणमिति वाच्यम् । गुणलोपेतु मुख्यस्य इति न्यायेन तच्चरोरेकदेशेनापि तत्करणस्यापि न्याय्यत्वात् । श्रोते तु अग्निहोत्रिणामग्निहोत्र इति सद्यःशौचविधानात् कम्मानहत्वरूपाशौचाभावे सिद्धे यत्र श्रौते कम्मणि तत्कालनात: शुद्धिमवाप्नुयादितिचेत्यत्र शुद्धिबले- नास्थिसञ्चयमात् प्राक् । अन्यत्रापि यत्र यत्रागाशीचं तवैव तविवृत्त्यर्थं तत्कालनानं विहितम् । तेन तत्र सायं होमः मात्वा एवाध्ययुंसम्भवे कार्यः । अङ्गाशौचाभावे तु मानाभावः स्मार्तहोमस्तु खासम्भवे ऋत्विक्पुत्रगुरुभाटजामातॄणामन्यतमेन कार्यः। तेषामप्यसम्भवे येन केनाप्युपनीतब्राह्मणेन । तस्या- प्यसम्भवे ब्राह्मणस्त्रियापि । अनुपनीता स्त्रियश्चात्र निषिद्धाः- न वै कन्या न युवति र्नाल्पविद्यो न वालिशः । होता स्यादग्निहोत्रस्य ना? नोवाप्यसंस्कृतः ॥ इति-- श्रौतहोम एवैषां निषेधात् । अतएवाह गोभिलः,-कामं - ·नित्याचारपद्धतिः। : सह्याग्नी पत्नो जुहुयात् सायं प्रातर्होम इति । शौनकोऽपि,- पाणिग्रहणादि ग्राह्य परिचरेत् स्वयं पनापि वा कुमार्यन्ते- वासी वेति । स्मार्तहोमविधिश्च। अस्त मितानुदितयोरुपयमनकुशानादाय समिधोऽभ्याधाय पर्यु य दना तण्डुलैरक्षतेर्वा “अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा" इति सायं, “सूर्याय स्वाहा प्रजापतये वाहा” इति प्रातः । पुमांसौ मित्रावरुणौ पुमांसावखिनावुभौ । पुमानिन्द्रश्च वायुश्च पुमान् संवर्ततां मयि ॥ पुनः स्वाहा इति। पूर्वां गर्भकामेति पत्नी जुहुयात् । द्वितीयान्तु यजमान एव । गोभिलमूत्रम्,-पुरास्तमयादग्निं प्रादुष्कृत्यास्तमिते मायमाहुतिं जुहुयात् । पुरोदयात् प्रातः प्रादुकु योदितेऽनुदिते वा प्रातराहुतिमिति तदविरोधाद ग्राह्यम् । पुरा प्रादुष्करणवेलाया: सायमनुगुप्ता अप आहरेत् मणिकाद् वा गृहीयात्, हवियाग्नौ जुहुयात्, कृतस्याकृतस्य वा, प्रकृतञ्चेत् प्रक्षाल्य प्रोदकं कृत्वा, जुहुयात् । दधिपयोयवागेश्च सप्तपत्राः शुभा दर्भा ब्रह्मग्रन्थिसमन्विताः । उपयमनकुशाः प्रोक्ता अग्निकार्यादिकम् ॥ अयञ्चोपासनहोमः श्रोताग्निमता न कार्य इति केचित् । तदुक्तं धूर्तस्वामिना,-साधानेऽप्युपासनस्य पार्बणस्य च ·नित्याचारपतिः। निवृत्तिः, अग्निहोत्रं दर्शपौर्णमासौ पिण्ड पिटयज्ञश्च तदर्था इति प्रियते केवलमिति । पाण्याहुतिर्दादशपर्वपूरिका कंसादिना चेत् स्रुवपूरमाहुतिः । देवेन तीर्थेन च दूयते हवि- य॑ङ्गारिणि खर्चिषि पावके च । तथा करीषाग्नौ स जुहुयादित्यादि दानधर्म उक्तम् । तेन सर्वत्र प्राप्यमोगग्नौ काष्ठाधानं पुरुषार्थ प्राप्तम् । तत् समिधोऽभ्याधायेति समिधमादधात्यग्निज्योतिषमित्येवं कम्माङ्गतया विहितेन तन्वं सिद्धम् । यत्र पुनर्वैखदेवहोम- गाईपत्यादिहोमेषु तदभाव'स्तत्रान्यकाष्ठाधानं कर्तव्यम् । तव,- होमं करोति यो विप्रस्तुलसीकाष्ठवशिषु । शतक्रतुसमं पुण्यं होता तत्फलमाप्नुयात् ॥ इति फलम् ! मुखेनैव धर्मदग्नि मुखादेषोऽध्यजायत । नाग्नि मुखेनेति च यत् लौकिके योजयन्ति तत् ॥ समिधश्च । पलाशाखस्यन्यग्रोधलक्षवैकगतोद्भवाः । काश्मयुदम्बरो विल्वश्चन्दनः सरलस्तथा ॥ . (1) • समानेन कााधानं कार्यम् ।

·नित्याचारपद्धतिः । सारश्च देवदारश्च खदिरश्चेति याज्ञिकाः । नाङ्गुष्ठादधिका ग्राह्या समित् स्थूलतया कचित् ॥ प्रादेशावाधिका नोना न तथा स्याद् दिशाखिका | न वियुक्ता त्वचा चैव न सकीटी न पाटिता ॥ प्रागग्राः समिधो देयाः । इति । एतच्छ्रोतकर्मस्खपि । यत्तु पालाशवैकहतकाश्मयं 'खादिरी- दुम्बरांश्चेति तदिमपरिधिमात्रविषयम् । नाप्रोषितमम्लानं काष्ठं समिधं वाग्नावादध्यात् । तनाग्नेरनुगमे आपस्तम्बग्राह्यम्, अनुगतो मथ्यः श्रोत्रियागाराहा पाहार्य: उपवासश्चान्यतरत्र भाायाः पत्यु । अपिचोत्तरया जुहुयानोपवसेदिति । उत्तरा ऋक। अयाश्चाग्ने शनभिशस्तियाश्च सत्वमित्वमया असि, 'अयसा वयसा कतो यासन् हव्यमूहिऽयानो धेहि भेषजमिति । अत्र श्रोत्रियागारोत्या वैखदेवहोमार्थ विहितो हुतोत्सृष्टोऽग्नि: प्राप्तस्तस्यैवाहितस्याग्नेहादाहरणाद्यसम्भवात् । तेन वहुतोत्सृष्ट- स्यापि प्राप्तिरिति । एतदस्मत्-मूत्रे किञ्चिन्त्रोक्तमित्यपेक्षितत्वात् कार्यम् । सर्वत्रच होमेषु देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागो मानस- सङ्कल्पो यजमानेनैव कार्यः । तत्र न मम इति शब्दः सकलार्थवाचको न सङ्कल्पस्वरूपान्तर्भूत इति । 'न तव प्रयोगे सङ्कल्पसिद्धिः। देवतोद्देशांशे तु शब्देनैव देवतायाः कम्मसम- (१) • वैल्वान् खादिरौटुम्बरान् वेति । (४) अयासा मनसा तो यया हव्य • । (२) • पत्नपाः पत्य । (५) न तदप्रयोगे । (३) . सनभि ·नित्याचारपद्धतिः। . वायात् । देवताशब्दस्य देवतात्वप्रतिपादकचतुर्यन्तस्य उच्चारण- मावश्यकम् । तत्राकासापूरणार्थमिदमिति द्रव्यनिर्देशश्च कार्य्यः । अतएव वाजसनेयिना मेवं समाचारः । यत्त्वापस्तम्बीयानां "न मम” इति प्रयोगः स कतार्थसाकल्यप्रख्यापनमानार्थो न तु विहित इति अत: स्वयं क्रियमाणहोमादिषु होममन्त्रगत. देवताशब्देनैव देवतायास्तदुहेश सिद्धे मन्त्रान्ते सङ्कल्पमात्रं कार्यम् । परक्रियमाणेष्वेव तदुच्चारणनियमः । एवञ्च स्वयं होमे भ्रान्त्या अन्यदैवत्यमन्त्रोच्चारणे प्रधानान्यथाभावादावर्त- नीयम् । अन्यकर्तृके तु मन्त्रस्य गुणमात्रत्वादन्यथात्वेऽपि यज- मानेन यथोक्तदेवतोद्देशे कृते नाहत्तिः । मन्त्रमंशप्रायश्चित्त- मात्र कार्यम् । अत्र पत्नया अपि फलभागित्वात् कर्तुरेव फलो- दयात् साधारणस्य द्रव्यस्य केन त्यक्तुमशक्यत्वाच्च तथापि कर्तव्यम् । तदुक्तं भट्टपादैः षष्ठे,-पत्नीयजमानयोस्तु ऋत्वि- गानमने देवतोद्देशे यो व्यापारः स एक एव उदाहकाल एवानयोद्रव्यस्य साधारण्यं प्रतिपाद्यते । धर्मो चार्थे नातिचरित- व्येति नहि साधारणं द्रव्यमेकेन त्यक्तुं शक्यत इति । अथवा यथैकस्मिन् कम्मणि प्रयोज्यवत् प्रयोजकस्यापि कर्तृत्वं तथा साधारणेऽपि द्रव्ये एकेन त्यज्यमाने अन्यस्यानुमतिमात्रेण तत्कर्तृत्वसम्भवात् त्यागस्योपपत्तेः । तन्मात्रं पत्नीकार्यम् । तदुक्त तत्रैव भाष्यकारेण,--प्रतिकारक क्रियाभेदादध्वयं नुप्रवेशवत् पत्नानुप्रवेशेऽपि नास्ति यतेत्येकवचनविरोध इति । अत्र (१! मेवमेव (२). चैकेन . ।

·नित्याचारपद्धतिः । । प्राचीनव्याख्या-पत्नीव्यापारोऽन्य एव तथा हविःसम्प्रदानमपि पुंस एव 'पवास्तु तदनुमतिरेवेति । कर्काचार्यैस्तु पत्नी ददातीति सूत्रं दीयमानमनुजानातीति व्याख्यातम् । एतद् रजखलायां पत्नयामवश्यमेष्टव्यम् । अन्यथा तत्राकरणापत्तेः केवलं प्रोषिते यजमाने मन्त्रान्ते प्रक्षेपसमकालं तेन त्यक्तमशक्यत्वात् पत्नयव त्यागः कर्तव्यः । यजमानेन वनुमतिमात्रम् । यत्तु, “प्रवसन् यजमानं कुर्या"दिति तदात्मसंस्काराइम्ममानाचेति वाक्य- शेषाद् वपनोपवासादिविष्णुक्रमणादिपरमेव । यत्तु, मनसा नत्यिकं कम्म प्रवसन्नप्यतन्द्रितः । उपविश्य शुचिः सव्वं यथाकालमुपाचरेत् ॥ इति तेनान्यदेवाशेषकम्मणो मनसा चिन्तनं विधीयत इति। एवं यदा यजमानः प्रोषितः पनी चोदक्या तदा अग्नि- होवादि अकृतमेव स्यात् । केवलं यहचनबलात् मनसा सर्वकर्म प्रोषितचिन्तयेत् तेनैव "मनसाप्येनमाचारमनुपालयेत्” इति वचनात् प्रत्यवायानुत्याद इति। एतेन यदाशीचं प्रोषितः शृणोति गृहे चावणात् पत्नया नाशौचं तदा रजखलायां पत्नयां यजमानेनेव पत्नया कार्यमेव । देवयज्ञादि मृताहश्राद्धञ्च । यजमानस्य मृताश्रुतौ रहे पत्नया अशौचज्ञानेतु तदा तस्या एव (१) अन्यस्य तु तत्वानुमति । (२) . यतेनैव पत्नगा त्यागः । (३) एतेन प्रोषितो यजमानो यद्यशौचं म्हणोति | (४) यजमानस्याश्रुतौ ।

·नित्याचारपद्धतिः । प्राधान्यात् त सम्बन्धे च पाकस्याशुद्धिवान कार्यम् । यजमानस्तु पश्चाहायलोजपरूपं 'वैखदेवलोपप्रायश्चित्तं कुर्यादिति सिद्धम् । एवञ्च, तत्र शक्ततरा पश्चादासामन्यतमैव या । उपतानामन्यतमा 'गच्छेदग्निं निकामतः ॥ इति । इत्यनेनाधानकालस्थितानामन्यतमाधानादूईमपि- विहितानां च या शक्ता सैवाग्निं परिचरेदितिवचनाद बहुपत्नी- कस्य पत्नया अप्यग्नीन् परित्यज्य पिटगृहादिगमनमभ्यनुज्ञातम् । केवलमत्र “प्रवसेत् कार्यवान्” इतिवत् साक्षात् प्रवासानुतोर- विहितप्रवासे प्रवसन् प्रवस्यन् वा वैखाना यतेति प्राक् प्रवा- सात् प्रवासादागत्य वा वैखानरीष्टिः। पद्मतिक्रमे च प्राहि- ताग्निरुपस्थानं न कुर्यात् । यत्तु पळणीत्यत्रोपस्थानपदस्याग्नि- 'समानस्थानमानपरत्वादुद्देश्यविशेषणतया लिङ्गस्य चाविवक्षित- वात् कच्छाई कार्यम् । एवञ्च यजमानस्यापि तथैव न चिर- मिति वचनादं वृथाचिरप्रवासयोरिष्टिः पातिकमेच कच्छा- ईम् । यदपि यजमानपत्नयोधनसाधारण्याद् धनसाध्य कर्म सु नेकैककर्तृत्व सम्भवस्तथापि यथैकस्य निमित्तागमस्तेनेतरानु- मत्या स्त्रदोषपरिहारार्थं नैमित्तिकं कायं तत्रेतरस्य फल- भागित्वाभावेऽपि सत्रे मृते एकस्मिन् यजमाने सप्तदशसंख्या (9) वैश्वदेवादितल्लोप • । (२) ततः शता तु या पश्चादासामन्यतमा तथा। (३) • मथेदग्निं (s) • समीपस्थान . । (५) यद्यपि 1 - ·नित्याचारपतिः। १२४ 'पूरणार्थानि तत्पुरुषस्यैवाङ्गत्वमा साधारणऽप्यर्थेऽनुमतिमात्रे- ऐकखत्वमुपपद्यते । एतेन पनगा अपि दानव्रताउनुष्ठानं सम- थितम् । यत्तु- "नास्ति स्त्रोणां पृथग धम्मः" इति तद्भर्तृप्रशंसापरमेव। एवमाहिताग्नेः कृतान्वारम्भणीयेष्टेर्भार्यान्तरपरिग्रह तदर्थं पुनरारम्भणीयानुष्ठानं च समर्थितम् । न च “धम्मप्रजासम्पने दारे नान्यां कुर्चीत अन्यतराभावे कुर्बीत प्रागग्न्याधेयात्" इति वचनादग्न्याधानादूई न तत्राप्तिः । तत्र प्रागन्याधानादूई न धेयादित्यस्योर्ड तत्परिसंख्यापरत्वे स्वार्थहाणिः परार्थकल्पनं प्राप्तं बाधश्चेति दोषत्रयापत्तेरन्याधाननिमित्ततैव विवाह- स्योच्यते तेनाहिताग्निनिमित्तान्तर इव विवाहेऽपि पुनरग्नीना- दध्यादित्येव स्याबच विवाहनिषेधः । अतएव छन्दोगपरिशिष्टे,- सदारोऽपि पुनरान् कथञ्चित् कारणान्तरात् । य इच्छेदम्निमान् क क होमोऽस्य विधीयते ॥ - इत्याशय खेऽग्नावेव भवेदोमो लौकिके न कथञ्चन । इत्युक्ताम् । अग्निहोत्रप्रायश्चित्तसूत्राणि विक्षिप्तानि सुजानार्थमपेक्षि- तत्वालियन्त । गार्हपत्येऽनुगते भस्मना अरणी संस्पृश्य मन्थनं एतहाक्येन (१) • पूरणार्थानां तत् । ४२ ·नित्याचारपद्धतिः। अना- प्रकरणबाधात् सर्वदा तदनुगते कार्यम् । मध्यमानवजायेत यमदूरात् पश्येत् तमाहृत्याभिजुहुयात्। कुशस्तम्बे वा। सनं तस्मिन् । अमु वा। नाइयो बीभत्सेत । अत्र यमदूरात् इत्यनेन,- नाहिताग्नेः स्वकं कम लौकिकेऽग्नौ विधीयते । इति सामान्यत आहवनीयस्य होमान्ते लौकिकत्वात् तस्य तदेकदेशस्य गार्हपत्यत्वायोगारोमान्ते मन्थनम् । 'सर्बाहरणे गाहपत्यत्वनिवृत्तः । स एव गार्हपत्यः प्राप्तो रह्याग्निरेव ग्राह्य- स्तदभाव एवान्यः । सभ्याग्निस्तूपस्थानमानार्थत्वान्नात्र ग्राह्यः । आहवनीयजागरणे वा तदेवोद्धरणमाहृत्य चोपहृताहा। अनु- वृताभ्यस्तमये कुशबद्धे हिरण्ये पश्चाडियमागी इभेनोहरेदन्यः, अभ्युदये रजतधारणं पुरस्तात्। वैश्वदेवी चोभयाहुतिः । इभं चाष्टादशेनं परिधिवृक्षाणामेकविंशतिं वा। अपरिमितं प्रणय- नीयं त्रियूनम् । अपरिमितं 'प्रमाणाय: तेन द्वाविंशति- भवति। अयुग् धातूनि यूनानि। प्रागग्रे यून उदगग्रं वर्हिरा- चिनोति उदगग्रे प्रागग्रमिभम्। प्रत्यग्ग्रन्थीनवगृहति । परिमाणन्तु सूत्रे नोक्ताम् । यज्ञपार्ख, वेदः समित्यवित्रञ्च मूषलोलूखला ग्रहाः । शासखरुविषाणानि चरवो मेक्षणानि च । प्रादेशमावाण्येतानि शम्यासक्पुष्कराणि च । । धा- (१) सदाहरणे वाहवनीयनिवृत्तेः । (३) इति पुनः। (३) परिमाणादु ।

·नित्याचारपद्धतिः। - तस्य इति समिमात्रस्य प्रादेशमानवमुक्तम् । यत्तु,- प्रादेशहयमिध्यस्य प्रमाणं परिकीर्तितम् । इति छन्दोगपरिशिष्टं तच्छन्दोग ग्टह्यपरमेव । साधारणत्वेऽप्यसामान्यवचनत्वेऽपि स्वशाखागतेन विशेषवचने- नापि तेन तुल्यत्वाद् विकल्पो वा स्यात् । अस्तमयाभ्युदययोः प्रागुभयानुगमने पुनराधानम् । अग्निहोत्र आसनेषु चेत् पात्रेया- हवनीयोऽनुगच्छेद् गार्हपत्ये जुहुयात् प्राण उदानमण्यगादिति, गार्हपत्यश्चेदाहवनीय उदानः प्राणमप्यगादिति दक्षिणाग्निश्चेद गार्हपत्ये व्यान उदानमप्यगादिति हुत्वा स्वयोनेराहरणम् । तत्र गार्हपत्ये मथ्यमानश्चेन्न जायेत इत्युक्तं स्यात् सर्वे चेत् तूष्णीं मथित्वा प्रतिवाचमुद्धृत्य वायव्यमाहुतिं हुत्वा यथानुपूर्व करणं निवातञ्चत् पूर्बवन्मथित्वा प्राञ्चमेवमुद्धृत्य गार्हपत्ये संस्कृत्याज्यं पश्चादाहवनीयस्य वयं पानम् । एतद् गार्हपत्याहवनीययोरप्य- नुगमने स्यात् पूर्वोक्त होमासम्भवात् । आज्यञ्च यद्यपि नृत- माज्ये लिङ्गात् इति सूत्रेण कृतजातिमानोपादानात् माहिषा- प्रतिषेधाच माहिषमपि प्राप्नोति । तथापि “महीनां पयोऽसि" इति मन्त्रलिङ्गादेकत्र निर्णीतोऽर्थोऽन्यत्रापि तथेति न्यायाद गयमेव मुख्यम् । माहिषन्तु भक्ष्यत्वेन शिष्टभक्ष्यप्रतिषिदं दुष्ट- मित्याविकादिवट् दुष्टत्वाभावात् प्रतिनिधित्वेन ग्राधम् । यत्तु,- मध्यं ममोपयोग्यं हि गव्यं दधि पयो पृतम् । माहिषं त्वाविकं छागममध्यं स उदाहृतम् ॥ ग्टह्यकर्मपर ।

·मित्याचारपद्धतिः। इति वाराहे भगवद्वाक्यम्, तत्र प्रकरणाद् 'व्यक्तिशब्दो विष्णुपूजापर इति न तेनात्र तविषेधः । अत्र च भरद्वाज- सूत्रम्, -सर्ववाज्यहोमेषु गव्यमेव भवति तस्याला माहिषमेव, एतयोरभाव तैलमपि । एतेन तमाज्यार्थे प्रतिनिधिरित्यत्र वृतपदं माहिषपरं जेयम् । यत्तु,-तत्र तदभावे दधि पयो वा तण्डुलपिष्टानि यवपिष्टानि वाशिः संग्रह्यार्थान् कुर्वतीति तत् तैलस्थाप्यभाव एव। पूबाहुती हुतायां चेदाहवनीयोऽनुगच्छेत् तदुक्तं काष्ठं हिरण्यं वा जुहुयात्। एतत् सर्वमिध्यर्थमुद्धृत्य कतान्वाधानेवग्निषु होमप्राप्तौ न स्यात्। केवलं स्वयोनेरन्वग्नि- रित्याहृत्य समिधमिति द्वाभ्यामुपस्थानम् । जाग्रतमाहवनीयम- भ्युद्धरेञ्चेत् तदुक्तं पचानिधाय पुरस्ताच उभयत्र होममेकेष्वभि- निधाने अग्नयेऽग्निमते पुरोडाशः समिधमिति चोपस्थानम् । हाभ्यामन्यव संसर्गणाद्रियेत । अनुक्रोशेऽग्नये संसर्गायाहुतिः । ग्रामाग्निना चेदग्नये विविचये। मिथस्वेदग्नये शुचये। अशच्या- यतनाच्चेबाबानादरः। अज्ञानाअथिते घग्नी पूाग्निर्यदि दृश्यते । मथितं तु समारोप्य पूर्वे होमो विधीयते ॥ समारोपे च मन्त्रः,-"उत्तिष्ठख अग्ने” इति पूर्वोक्तम् । अन्तराचमने नाद्रियेत । खै उकवराहेषु उदधारा प्राचीदं विष्णु- रिति भस्मनी वा। चक्रीवत्यग्नये पथिक्कते। चक्रीवच्छकटं वा वजयन्दो । तथा भरवाज . । • विविचये। (8) • माद्रीयात् ।

·नित्याचारपद्धतिः। पथिक्कदिष्टिश्चाखमेध उत्ता। पुरोडाशोऽग्नये पथिलते सर्व. मुपांश। शतमानं दक्षिणा सौवर्णमवमयेति । तनावमात्री रसिकयेति व्याख्यातम् । पाखलायनसूत्रे तु अनडान् दक्षि- ति। स्कन्देश्वेदकबधीत प्राजनीत्यभिमृश्य शेषेण जुहुयात् । अग्निहोत्रे चैतत् । अन्यत्र भूयत इति हविर्यज्ञे सेयम् । देवान् 'दिवमिवमिति सोमे पृषदाज्यस्कन्दने जुहुयात् । अयाविष्टा जनयन् कर्वराणि सहि घणिरुर्वरा यगातुः। संप्रत्युवेदवरुणो मध्यो अगं खां यत् तनुं तन्वामेरयत स्वाहा इति। प्रणीता: स्कबा अभिमृशेत् । ऐतु राजावरुणो रेवतीभिरस्मिन् स्थाने तिष्ठतु मोदमानः। अरिष्टास्माकं वीरामापरासेचिमत्यय इति मृन्मयं भित्रमभिमृशेत् । भूमिभूमिमगान् माता मातरमप्यगा- भूयाम पुत्रः पशुभि ? नो हेष्टि सभिद्यतामिति । उबीत सबस्कनमग्भेदयोस्तत्रैवासनमन्यदुनीयान्यस्मै प्रयच्छेत् तेन होमः। एतत् पयसि तस्य भूमौ पतितस्य पुनर्ग्रहणासम्भवात् तण्डुलेवभिमृश्य ग्रहोत्वा प्रक्षाल्य तेनैव होमः। दुष्टस्य हविषो सवहरणमुक्तम् । नहि भूमिपतितं दुष्टं शिष्टभक्ष्यप्रतिषिडं दुष्टमिति वचनात् 'आहुताभ्युदित उबीयोत भूमिरित्यभि- मन्त्रणं वरदानञ्च । वरच श्रेष्ठं द्रव्यम् । यद् गौ ब्राह्मणस्य (1) दिवमगनिति । (२) ग्याविष्टा जनयत् कवराणि महिपणिर्वरायगात । • सञ्च। (8) एतत् पयसी । तस्य । (५) बहुताभ्युदित उत्रीवात मनादासीत भूत्वा । (३) ·नित्याचारपद्धतिः। वर इति ग्राह्यवचनं तदपि श्रेष्ठत्वाभिप्रायेणैव । तेनात्र तदसम्भवे- ऽन्यदपि पकनारिकेलफलादि दद्यात्। 'अग्निहोत्रातिगीताहा आहुतिं जुहुयात् । मनोज्योतिर्जुषतामाज्यस्य विच्छिन्नं यज्ञं समिमं दधातु या दृष्टा उषसो या अनिष्टा स्तां सन्तु नो मिह विषाकृतेन स्वाहा इति । एवं प्राणायामशतमैकरात्रात् । उपवास आभिरानात् । अत अईमाषष्ठिरावात् । त्रिरात्रीरुपवसेत् । अत ऊड्ढे मासं वत्सरं प्राजापत्यम् । संवत्सरोत्सनाग्निहोने चान्द्रायणं कृत्वा पुनरादध्यादित्यपि कालविशेषविहितत्वात् सामान्यविहित- श्रुताहुतिपूर्वकं कार्यम् । अत्र संवत्सरोत्सन्नपुनराधानाविधानाद ध्रियमाणाग्नावग्निहोत्रलोप एतत् । अग्नेरप्युत्सर्गे तु,- अग्निहोत्रापविध्याग्निं ब्राह्मण: काममोहितः । चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरहत्यासमोहि सः ॥ इति । स्मार्ताग्न्युत्सर्गे तु, योऽग्निं यजाति नास्तिक्यात् प्राजापत्यं चरेत्तु सः । इति । अत्रापि सायं प्रात)मयोः संवत्सरमत्यय इति व्याख्यातव्यम् । दर्शपौर्णमासात्यये च प्रज्ञातेष्यतिपत्तौ चेति पथिक विधानात् तदासम्भव एवेदं पुनराधानं द्रष्टव्यम् । होमहयात्यये दर्शपौर्णमासात्यये तथा । पुनरेवाग्निमादध्यादिति भार्गवशासनम् ॥ इति । एवं (१) अग्निहोत्रातिपाते प्राति ।

·नित्याचारपद्धतिः। दर्श वा पौर्णमासं वा विलोप्योभयमेव वा । एकस्मिन् कृच्छ्रपादेन इयोरर्द्धन शुद्धयति ॥ इत्यपि। पक्षादिकम्मलोपे चैतदेव-होमलोपेच । आइयमानेऽनग्नींश्च नयेत्कालं समाहितः । आहुतीः परिसंख्याय पात्रे कृत्वाहुती: सतत् ॥ तन्त्रण विधिवडुत्वा एवमेवापरा अपि ॥ इत्येतत् कुर्यात्। एतस्य कालान्तरे करणप्रकारमात्रपर- तया प्रायश्चित्तत्वाभावात् 'प्रतिपत्तेश्च सायमाहुतेः प्रातराहुति- त्येत्याप्रातराहुतेः । सायमाहुतिरित्यनुकल्पकालविधानात् तदूईमेव भवति। तन्मध्ये त्वनुतास्तमनानुद्धृतोदयाहुताभ्युदय प्रायश्चित्तादेव नान्यत् । एवं दशपौर्णमासयोरापौर्णमासाद्दर्शों नात्येति । अमावास्यायाः पौर्णमासमिति वचनात् तदूईमेव । भट्टाचार्यः पुनर्गृह्यकारवचनं चैतदासायमाहुर्तरित्यादि-तन यथैतदग्निहोत्रविषयत्वे न कल्पाते तथैतदापौर्णमास्या इत्यादि न दर्शपौर्णमासविषयं कल्पनीयमित्युक्तम् । तन्मतेऽपि औपासनहोमपक्षादिस्थालीपाकयोरेवासावनुकल्पकालः । मासायं कम्मण: प्रातराप्रातः सायं कम्मणामाहुती तिपद्यत इति पावणं पावणान्तरादित्येतत्परमेव । तेन तावेव मुख्यकाला- सम्भवे तदनुकल्पकालेऽपि कर्तव्यो। ततश्च होमकाले स्मार्चाग्न- रुपशमे तु लौकिकाग्निविध्यभावान्मुख्यकालासम्भवे कालान्तरस्य विहितत्वान्मन्यनेनाग्निं सम्पाद्यैव होमः कर्त्तव्यः । अग्निहोत्रस्य च एव- (१) अतिपत्तेश्च ।

·३१६ निवाचारपतिः। पुनः सायंकालातिक्रमे पौर्णमास्यतिक्रमे पौर्णमासस्यातिपत्ति- प्रायश्चित्तमेव न तत् क्रिया। प्रात_मदर्शध्योः पुनस्तकालाति- क्रमे 'प्रारब्धस्यावश्यसमापनीयत्वादनादेशप्रायश्चित्तपूर्बकं क्रियेव । अनादेशप्रायश्चित्तञ्च हौटके भूरिति गार्हपत्ये, दक्षिणाम्ना- वाधर्यवे भुव इति, भाग्नौध्रिये सोमे स्वीरित्येतद् गातुराहवनौये । चतुर्य होतान्येतानि सर्वत्र प्रायश्चित्तञ्च पञ्चभिः प्रत्यूचं त्वबोऽग्ने इति हाभ्यां अयाचाग्ने, ये ते शतं, उदुत्तमं, इति च इति । तत्र दर्भेष्टेः कालान्तरे करणेऽपि कात्यायनमते पिण्डपिटयज्ञस्य इष्टाङ्गत्वात् कालान्तरेऽपि तत् पूर्व क्रिया। जैमिनिमते तु,- दर्श एव तक्रिया। तत्राकरणत्वक्रियैव । तहिधिश्च,-अपराहे पिण्डपियज्ञश्चन्द्रादर्शनेऽमावास्यायाम् । दक्षिणाग्नी अपणं होमञ्च परिस्तर्यन्तं पूर्ववत् पात्रासादनमकशोऽपरीण गार्हपत्यं चरमपूर्ण स्रुचं वा विस्तूष्णीं गृहीत्वोत्तरेण दक्षिणाग्निमवहन्ति तिष्ठन् सक्वत् फलोकरोति सारतण्डूलमपूर्ण थपयिखाभिघार्योद- वास्य मेक्षणन जुहोति “अग्नये” इति “सोमाय” इति च प्रास्य तद्दक्षिणनीलिखत्यपहता इत्यपरेण चोल्युकं पुरस्तात् करोति । ये रूपाणीति उदपात्रेणावनेजयत्यपसव्यं सव्येन वोहरणासामर्थ्या- दसावनेनिक्ष्व इति यजमानस्य पिटप्रभृतीन् बौनुपमूलं सक्कदा- च्छिवानि लेखायां कृत्वा यथावनिक्तं पिण्डान् ददात्यसौ "एतत् ते" इति, “ये च वामनु" इति चैके। अत्र पितरित्युकोदगास्त पागमनादात्यामी मदन्त इति जपति । अवने ज्य पूर्बवबीवी • प्यारब्ध। আম रित्यौदुगाहके बाहवनीये ।

·निवाचारपद्धतिः। वा! तथापि तदरः विश्वस्य “नमो वः" इत्यञ्जलिं करोति । अपास्यति सूत्राणि प्रतिपिण्डमूर्णा दशा वयस्युत्तरे यजमानलोमानि वोर्जमित्यपो निषिञ्चति । अवधायावजिघ्रति यजमानः । उत्सुक सकदाच्छिवान्याग्नावाधत्त इति मध्यमं पिण्डं पत्नी प्रानाति पुत्रकामा जोवत्यिटकस्य होमान्तमनारम्भी वा इति । तत्र पौर्णमास्यमावास्ये वा इष्टिकालो 'श्रुती। कालत्वात् तदेकदेश एव तत्काले कार्य: । तदुक्तं पञ्चमे तन्त्र- रने,-पौर्णमास्यां पौर्णमास्यां यजेत इति सत्यपि वचने पूबैद्यु- रग्निं राति उत्तरमहर्देवान् यजति इति वचनात् प्रयोगेक- देगः पौर्णमास्यां योजितो न सकल इति। नचैवमङ्गगुण- विरोधन्यायेन चतुर्दश्यामेवारम्भः स्यादिति वाच्यम्,- पर्वणो यश्चतुर्थांश प्राद्याः प्रतिपदस्त्रयः । यागकाल: स विज्ञेयः - ॥ इति स्मृतेर्यथा कथञ्चिदविरोधसम्भव बाधसम्भवात् प्रतिपद्य- नुष्ठीयमानाया अपौष्टेरारम्भः पूर्बेद्युर्भवतीत्युभयानुग्रहसम्भवात् तत्र पौर्णमास्यामेव । अन्यदसद्य इति वचनात् दर्शष्टेः पूर्बेधु- रारम्भः अन्यत्रापि यदा पबचतुर्थांश यागस्तदेव सद्यः। अन्यथा पुबैधुरारम्भः । अतएवोत्तम्,- अपराहऽथवा सायं यदि पब समाप्यते । उपोष्ण तस्मिनहनि खोभूते याग इष्यते । (1) • श्रोते। ४३ ·२३८ मित्याचारपतिः। इति । पर्बचतुर्थांश यागकरण,-- सन्धिश्चेत् सङ्गवादूईमर्वागावर्तनाद भवेत् । सा पौर्णमासी विजेया सद्यः कालविधी तिथिः ॥ इति वचनात् सङ्गवात्यू पर्चसमाप्तावसद्य एव किमत प्रतिपदि यागकरण इति । अनार्वागावर्तनादिति पूबाहे यागपयाप्तपबचतुर्थाशे सहावपर इति श्रुत्यबाधः । अथवा एषा वै संवत्सरस्य प्रथमा राविर्योत्तरा पौर्णमामो एषोत्तरा या पूर्वेति प्रतिपद्यपि पौर्ण- मामोपदविधानात् तत्रापोध्यै न श्रुतिविरोधः । आमावास्यायान्तु प्रतिपदि दर्शपदाश्रुतावपि पूर्वेयुः पिलभ्यो निष्क्रीय परद्यु- देवेभ्यो ददातोति श्रुतैरेव चन्द्रक्षयोत्तरदिनमेवामावास्याशब्दे- नोयते। अतएव जीवत्पिटकस्य पिढयज्ञाभावादमावास्याया- मेवेष्टिरित्यभिप्रेत्य सम्प्रदायग्रन्थे जीवत्यिकस्य चतुर्दश्यामेवी- पवास इत्यभिहितं स्मार्तहोमपतने च ब्रह्मचारिणं प्रत्युतम् । उत्क्रम्याग्निकार्य व्रतवत्याहुत्यातीतं सम्पाद्योपस्थितं कुयात् । अहन्वतो ते कामवती पुनर्मनो व्रतवतीत्युक्तम् । तदुत्तरेषाञ्चैतद- विरोधादितिवचनात् कर्त्तव्यम् । तत्र व्रतवती,--"त्वमग्ने व्रतपा" इति अतोतं सम्पाद्य उत्कान्तं होमं दत्वा उपस्थितं होमम् । कामवतो,-"तुभ्यं तामगिर" इति तत्राल्पाङ्गवैगुण्येऽविज्ञात प्रतिमहाव्याहृति साहुतिश्चतुर्थं सर्वप्रायश्चित्तं चेति । अविज्ञात स्मातकम्म । तथाच,-सर्वेष्वग्न्युपधातेषु पुनस्वादित्या रुद्रा इति समिधमादध्यादित्यापस्तम्बकम्पः । एतच्छूट्रस्पर्शादुपघातपरम् ।

·नित्याचारपतिः । अत्यन्तीपघात अमेध्याभ्यामान समारोप्य निर्मथित्वा पवमा- नैष्टिरिति बौधायनोक्तम् । यस्याग्नावन्यहोमः स्यात् स वैश्वानरदैवतम् । चरु निवत्य जुहुयात् सवै तत्र च निष्कृतिः ॥ आखालायन सूत्रे आहवनीयमदीप्यमानमर्वाक् शम्यापरा- स्यादिति एक परं तत एक टतीयेन ज्योतिषा मविश्व- संवेशने तापश्चिरुरीधि प्रियो देवानां परमेजनीति संवपेत् । यदि त्वतिपते दिष्टिरग्निः पथिकृत् । अपिवा प्रायश्चित्तेष्टानां स्थान तस्यै तस्यै देवतायै पूर्णाहुतिं जुहुयादिति विज्ञायते । प्राक् प्रयाजेभ्योऽङ्गारं हविष्यविधिनिवृत्तं नाभिमृश्यानातपो मायन- स्तपनमायचं प्रस्तूयत नमो वोस्वापते नमी रुद्र परावते नमो यत्र निषोदसि अमुं मा हिंसीरिति । तथैनमनप्रहरेत्। दाहं यज्ञं निदधे निळतेरुपस्थात् । तदेवेषु परिदधाम विहान् सुपजास्त्वञ्चावहिं मम हिमामादत्त इह देवानामपि यच्छतान्त- मभिजुहुयात् सहस्रशृङ्गो वृषभो जातवेदाः स्तोमष्टो दृतवान् सुप्रजाकामा नो हिंसी हिणिषेत्वा जहामि गोषोऽवनोवीर घोषञ्च खाहा इति। आहिताग्निर्यदि प्रातरस्नातोऽग्निहोत्रं जुहुयात् का तत्र प्रायश्चित्तिरित्युपक्रस्य वारुणमष्टाकपालं निर्वपदाहुति जुहुयादिति ऋग्वेदब्राह्मणेऽभिहितम्। तत्राहिताग्निपदस्य उद्देश्य विशेषणतया अविवक्षितवादन्येनाप्यस्नातन होमे प्राय- श्चित्तमिदं कार्यम् ।

·मित्याचारपद्धतिः।
विहायाग्नि सभार्यश्चेत् सीमामुलजय गच्छति ।
होमकालात्यये तस्य पुनराधानमिष्यते ॥
अरण्योरल्पमप्यङ्ग यावत् तिष्ठति पूर्वयोः ।
न तावत् पुनराधानमन्यारण्यो विधीयते ॥
उत्तरा तु 'यदि क्षीणा नष्टा वा देवकारणात् ।
प्रवपाव्य ततो मन्थेत् 'प्रादेशं परिशेषयेत् ॥
पत्र केचित् पठन्ति,-
नोपवास: प्रवासे स्यात् 'पुत्री धारयते व्रतम् ।
अमावास्यावयादू पुनराधानमिष्यते ॥
उपवासोऽग्निसमीपवासः । व्रतमुपवासरूपम् । एतत्प्रायश्चि-
ताभिप्रायेणैव । अन्यत्रोक्तम्,-
क्षुत्खिलोकतवर्गस्य पोयमानस्य शत्रुभिः ।
मासत्रयं प्रवासोऽस्ति परतो नाहिताग्निवत् ॥
इति । तथा,-
दृष्टोऽग्निर्यदि नश्येत मध्यमानः पुनः पुनः ।
ग्रामात् सीमान्तरं गच्छेत् प्रत्यक्षो हव्यवाहनः ॥
बहुतो वत्सरं तिष्ठेदुदकेन शमङ्गतः ।
चतुर्भिः कारणैरेभिर्दुष्टेऽग्नी पुनराहवेत् ॥
अन्न,
• यदा ।
माशेषं ।
(३) • पत्नी।
माहिताम्मिभिः ।
.
.

·मित्याचारपतिः।
पिय च दीक्षायां यायावरभृतीषु च ।
एतेष्वेव वहदग्नि प्रत्यक्षमनसा विना ॥
प्रनो विना समारूढ़मूई शम्यापरासनात् ।
हतोऽग्निलौकिको नेयः श्रुतौ सर्वत्र दर्शनात् ॥
इति विशेषः।
स्पर्शऽग्नेगुहदाहे च उदक्यायास्तथैव च ।
उदक्यायां प्रवासी तु पुनराधानमर्हति ॥
धूपाङ्गारैस्तथा दोपैः पावकः प्रशमेद यदि ।
उत्सनाग्निः स विज्ञेयः पुनराधानमर्हति ॥
तनानाहिताग्नेः खकमिति सर्बखकार्य प्रति तदिधानात्
खधूपाद्यर्थं तत एव ग्रहणं प्राप्तं तेन परधूपार्थ मुद्धृतौ यदि नश्यति
तदैवैतत् जेयम् । तस्याप्यनादेशे पुनर्न प्रतिषेधो न पुनराधानम् ।
अन्यस्य कार्योदृतत्वविनाशेऽपि पुनराधानमित्याहुः ।
प्रचोदितेन पाकेन कृतनोद्धरणेन च ।
लौकिकोऽग्निः स विज्ञेयः पुनराधानमर्हति ॥
उद्धरणेन-उद्धृतेनोपासनेन,-अचोदितेन पंक्तिच्चान्वाहिकी-
मिति विहितसर्वस्वपाकान्यार्थपाकेन ।
ज्येष्ठा चेद बहुभार्यस्य व्यभिचारेण गच्छति ।
पुनराधानमत्रैक इच्छन्ति नतु गौतमः ॥
पावसथ्याग्निना द्वितीयं विवाहं कुर्यात् । लौकिकाग्निना
विवाहे पुनरुभयाधानम् । “आहतोढ़ायां पुनरादधीत” इति
गाखान्तिकेषु श्रुतेः। तथा विप्रोषित स्वामिनि वैदिको-

·नित्याचारपद्धतिः।
ऽग्नि मस्य सीमामतिलय गच्छेत् । पत्नयाः प्रवासे च
तथैव नाशस्तदा पुनराधानम् । पत्नीबहुत्वेऽपि समानमेतदिति ।
नच “अथ प्रवाव्रजति प्रवाधावति" इतिवत् काण्वश्रुत्या
प्रोषितस्याम्नेरन्यत्र नयनमभ्यनुज्ञातमिति वाच्यम् । वाहनाभावे
व्रजति वाहने सति तु प्रधावति इति श्रुतिभाष्थवचनात् ।
यद्यप्येतद्वाक्यानां प्रमाणसन्देहे स्थितमग्निमुत्सृज्य पुनरा-
धानमित्युक्तं तथापि एतबिमित्तपरिहारयत्नः कार्य्यः । कथञ्चित्
'पातेऽपि दैवानुगत एवाग्नावविरोधात् पुनराधानं कर्त्तव्यम् ।
तथा,
ऋषिभिबहुधा दृष्टमापत्कल्पेषु सर्वतः ।
विधानं पक्षहोमस्य ब्रूहि सम्यक् स्यानिक
चतुर्दशचतुर्णायः सक्कदुबयनं ततः ।
एका समित् सतहोमः सकदेव निमार्जनम् ॥
अपराग्नेर्यथा दृष्टश्चतुर्दशगुणो भवेत् ।
इति भरद्वाजसूत्रम् । यायावरा हवै ऋषय आसुस्तेऽध्वनि
विश्राम्यतेमासायाग्निहोत्रमजुहुवुस्तस्मात् हो यायावरधर्मेणा-
मयाद्यातॊऽध्वन्यस्तुतश्चाईमासायाग्निहोत्रं जुहुयात् प्रतिपदि
सायम् । चतुर्दशग्रहीतान्युनयत्येका समित् सक्कडोमः । एवं
प्रातः अग्नीन् समारोपयते धारयते वौपवसथ्यात् औपवसथ्येऽहनि
निर्मथ्य कम्म प्रतिपद्यते। यदि समारूढ़ो भवतीति ।
पक्षहोमक्ते पश्चाविर्बाधन्तु यदा भवेत् ।
तत अईन्तु कर्तव्याः शेषाह तु यथाविधि ॥

·मित्याचारपद्धतिः। स स्माग्निावग्यापत्ताविस्थं पक्षहोमोऽर्थात् सिद्धः । किञ्च -आहुतीः परिसंख्यायेति यथापूर्बमसम्भवादकतानां पश्चात् करणमुत्तरत्रासम्भवनिश्चये पूर्बमनुष्ठानं युक्तमिति । दर्गपोर्णमासेश्यामविगालभे बौधायनोतविधिर्यायः । चैवम्,-अय दर्शपौर्णमासयोश्चत्वार ऋत्विजस्तेषामेकस्मिन् विद्यमाने सर्वप्रायश्चित्तं कृत्वा त्रयः प्रचरयु हौवा । तथापि सर्व- प्रायश्चित्तम् । यद्येकोऽध्वर्युरेव स्यात् तदा पुरा प्रयाजेभ्य भाज्य- स्थाल्याः सुवेणोपघातमेवाध्वर्युः प्रायश्चित्तानि जुहोति । जुष्टे वा चेद् भूयासं तस्मिन् माधाः खाहा। सरस्वत्यै इमामेवाग्निना यज्ञस्य यद्वाचो जुष्टो जुष्टरिष्टं तदखिना भेषजैव संधातां खाहा। त्रातारमिन्द्रं धाविन्द्रः स्वाहा। यन्मे मनसि छिद्रं यवाची यच्च मे हृदः देवास्तच्छमयन्तु सर्व सोमो बृहस्पतिश्च स्वाहा। यद् विहांसो मुग्धाः कुर्वन्ति ऋत्विजः अग्निर्मात- स्मादेनसः श्रद्धादेवा विमुञ्चतां स्वाहा । यदात्वन्तरीक्ष पृथिवीमुत- द्यां यन्मातरं पितरं जोहिंसि अयमग्निर्मा तस्मादेनसो गार्हपत्यः प्रमुञ्चतु दुरितानि चक्रमकरोतु मामनेहसं स्वाहा । ब्रह्मत्वे हौत्र आध्वयव आग्नीधिये चैक एव यन्नपळणि तन्मे देवा रक्षन्तां प्राणान् मे मा हिंसौष्ट स्वाहा। अहं ब्रह्मा, अहं होता अहमध्वर्यु- रहमग्नीध्रः अहं यजमान एक एव यज्ञे पर्वाणि नमे देवा रक्षन्तां प्राणान् मे मा हिंसौष्ट स्वाहा। एतान्येव प्रायश्चित्तानि हुत्वान्तवेद्यामासीनः सर्वा देवता यजतीति विज्ञायते । यजमान एव वा कुर्यात् तदा नैमित्तिकाध्वर्यवप्रायश्चित्तानि सर्वप्रायश्चि- ·२४४ नित्याचारपतिः। त्तञ्च कृत्वा खयमेवालि याजमानञ्च कुर्य्यादिति । एतञ्च लाट- सूत्रे,-याजमानं ब्रह्मवे चेद् उहाता कुयादाग्नीध्रमुपस्थाय पूर्वेण परिकामेदित्यादिना ऋत्विगसम्भवे खयं ब्रह्मत्वमौद- गानञ्च कुर्वन् नित्यं सोमयागं कुर्यादिति दर्शनात् कैमुतिक न्यायसिइं। होमकाले च,- इत्येवं मन्त्रमार्षेयं जपन् यो जुहुयाविभुम् । ऋद्धिमान् सततं स्यात्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति वचनात् । त्वदर्थोऽयं समारम्भः कृष्णवर्म नमोऽस्तुते । मुख्यं त्वमसि देवानां यज्ञस्त्वमसि पावक ॥ पवनात् पावकश्चासि हवनाव्यवाहनः । वेदास्त्वदर्थं जाताच जातवेदास्ततोद्यसि ॥ चित्रभानुः सुरेशश्च अनन्तस्त्वं विभावसो। वर्गद्वारस्पृशश्चासि हुताशो ज्वलनः शिखी ॥ वैश्वानरस्तु पिङ्गेश: प्लवङ्गो भूरितेजसः । कुमारसूत्वं भगवान् मरुद्गर्भो हिरण्यवत् ॥ अग्निर्ददातु मे तेजो वायुः पृथिवी तु बलं दद्याच्छिवञ्चापो दिशन्तु मे ॥ अपां गर्भ महासत्व जातवेदाः सुरेखर । देवानां मुखमग्ने त्वं सत्येन विपुनीहि माम् ॥ ऋषिभिर्ब्राह्मणेश्चैव देवतैरसुरैरपि । नित्यं मुहर्सयज्ञेषु सत्येन विपुनीहि माम् ॥ प्राणं ददातु मे।

·निवाचारपद्धतिः।
एवं स्तुतोऽमि भगवन् प्रीतेन शुचिना मया ।
तुष्टिं पुष्टिं स्मृतिञ्चाग्ने प्रौतिश्चैव प्रयच्छ मे ॥
इति जपेत् ।
ओं नमः सर्वभूतानामाधाराय महात्मने ।
एकत्रिपञ्चधिष्णाय राजसूये महोत्सवे ॥
नमः समस्तदेवानां वृत्तिदाय सुवर्चसे ।
शुक्ररूपाय जगतामशेषाणां स्थितिप्रद ॥
त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वं पातुं भगवान् हरिः ।
प्रोणयस्यखिलान् देवान् त्वं प्राणा: सार्वदेवताः ॥
हुतं हविस्त्वामनल मेध्यत्वमुपगच्छति ।
ततश्च जलरूपेण वारिणा समुपैति यत् ॥
तेनाखिलौषधेर्जन्म भवत्यनिलसारथे ।
ओषधीभिरशेषाभिः शुक्र जीवन्ति जन्तवः ॥
वितन्वन्से नरा यज्ञा स्त्वत्सृष्टाखोषधीषुच ।
यन्नैर्देवास्तथा दैत्या स्तहद् रक्षासि पावक ॥
आप्याय्यन्ते च ते यने स्त्वदाधारा हुताशन ।
अतः सर्वस्व योनिस्त्वं व सर्वमयस्तथा ॥
देवता दानवा यक्षा दैत्यगन्धर्वराक्षसाः ।
मनुष्याः पशवो वृक्षा मृगपक्षिसरीसृपाः ॥
प्राप्याय्यन्त त्वया सर्वे सम्बध्यन्ते च पावक ।
त्वत्त एवोद्भवं यान्ति त्वय्यन्ते च तथा लयम् ।।
अपः सृजसि देव त्वं त्वमसि पुनरेव ताः ।
.
४४

·नित्याचारपञ्चतिः।
पद्यमाना: सुपीताय प्राणिनां पुष्टिकारणम् ।
देवेषु तेजोरूपेण कात्या सिद्धेश्ववस्थितः ।
विषरूपेण नागेषु वायुरूपः पतत्रिषु ॥
मनुजेषु भवान् क्रोधो मोहः पशमगादिषु ।
अवष्टम्भोऽसि
तरुषु
काठिन्यं त्वं महीं प्रति ॥
जले द्रवत्वेन भवान् जलरूपी तथानिले ।
व्यापित्वेन तथैवाग्ने नरस्यामा व्यवस्थितः ॥
त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि पालयन् ।
त्वामेकमाहुः कवय स्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः ॥
त्वामष्टधा कल्पयित्वा यन्नवाहमकल्पयन् ।
त्वया सृष्टमिदं विखं वदन्ति परमर्षयः ॥
त्वामृते हि जगत् सर्वं सद्यो नश्येडुताशन ।
तुभ्यं कृत्वा हिजाः पूजां स्वकम्मविहितां गतिम् ॥
प्रयान्ति हव्यकव्याद्यैः स्वाहास्वधाद्युदोरणात् ।
पराणामात्मवीर्य्यादि प्राणिनाममरार्जित ॥
वहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हायनाः ।
जातवेदस्तवैवेयं विश्वसृष्टिमहाद्युते । •
वैदिकं लौकिकं कम्म सर्वभूतात्मकं जगत् ॥
नमस्तेऽनलपिङ्गाक्ष नमस्तेऽस्तु हुताशन ।
पावकाय नमस्तेऽस्तु नमस्ते हव्यवाहन ॥
त्वमेव भुक्तपीतानां पावनाद विखपावकः ।
शस्यानां पावकं हत्वा पोष्टा त्वं जगतस्तथा ।

·मित्याचारपतिः
त्वमेव मेघस्त्वं वायुस्त्वं बीजं शस्यहेतुकम् ।
योगीशः सर्वभूतानां भूतभव्यभवोह्यसि ॥
त्वं ज्योतिः सर्वभूतेषु त्वमादित्यो विभावसुः ।
त्वमहस्त्वं तथा रात्रिरुभ सन्ध्ये तथा भवान् ॥
हिरण्यरेतास्त्वं वङ्गे हिरण्योद्भवकारणम् ।
हिरण्यगर्भश्च भवान् हिरण्यसदृशः प्रभुः ॥
त्वं मुहर्त क्षणश्च त्वं त्रुटिस्व हि तथा लयः ।
कलाकाष्ठानिमेषादिरूपेणासि जगत्प्रभी।
त्वमेतदखिलं कालपरिणामात्मको भवान् ॥
या जिह्वा अवतः कालो कालनिष्ठाकरी प्रभो ।
तया न: पाहि पापेभ्य ऐहिकाच महाभयात् ॥
मनोजवा च या जिह्वा 'यत: सकलपूजना।
तया नः पाहि पापेभ्य ऐहिकाच महाभयात् ॥
करोति रागं भूतभ्यो या ते जिह्वा सुलोहिता ।
तया नः पाहि पापेभ्य ऐहिकाच महाभयात् ॥
सुधूमवर्णा या जिह्वा प्राणिनां रोगदायिका ।
तया नः पाहि पापेभ्य ऐहिकाच महाभयात् ॥
स्फुलिङ्गिनी च या जिह्वा यत: सकल पूजना ।
तया नः पाहि पापेभ्य ऐहिकाच महाभयात् ॥
या ते विश्वंसहा जिह्वा प्राणिनां शमदायिनी।
तया नः पाहि पापेभ्य ऐहिकाच महाभयात् ॥
भवतः कालसजना

·नित्याचारपद्धतिः । पिङ्गाक्ष लोहितग्रोव कृष्णवर्मन् हुताशन । त्राहि मां सर्वदोषेभ्यः संसारादुदरहि माम् ॥ प्रसीद व सप्तार्च कशानो हव्यवाहन । अग्निपावकशुक्रादिनामैरष्टाभिरीरितः ॥ त्वमक्षयो बभ्रुरचिन्त्यरूपः समृद्धिमान् दुःप्रसहातितीवः । तवाव्ययं भीममशेषलोकं संवईकं हन्त्यथवातिवीर्यम् ॥ खामुत्तमं सत्यमशेषसत्व- हृत्पुण्डरीकस्थमनन्तमोड़े। वया ततं विखमिदं चराचरं हुताशनको बहुधा त्वमत्र ॥ त्वमक्षयः सगिरिवरा वसुन्धरा । नभः ससोमार्कमसङ्गिचाखिलम् । महोदधेर्जठरगतश्च वाडवो भवान् विभूत्या परया कवे स्थितः ॥ हुताशनस्त्वमिति सदाभिपूज्यसे महाक्रतो नियमपरैर्महर्षिभिः । अभिष्टुतः पिवसिच सोममध्वरे वषटकतान्यपि च हवींषि भूतये ॥ त्वं विप्रैः सततमिहेज्यसे फलार्थ वेदाङ्गेष्वनलकलेषु गोयसे च ।

·मित्याचारपद्धतिः । २४६ त्ववेतोर्यजनपरायणा विजेन्द्रा वेदाङ्गान्यपि शमयन्ति सर्बकाले ॥ त्वं ब्रह्मा यजनपरस्तथैव विष्णु- भूतेशः सुरपतिर्यमा जलेशः । सूर्येन्दू सकलसुरासुराच हव्यैः सन्तोष्याभिमतफलान्यवाप्नुवन्ति ॥ अचिभिः परममहोपघातदुष्टं संसृष्टं तव शुचि जायते समस्तम् । सानानां परममतीव भस्मना यत् सन्ध्यायां मुनिभिरतीव सेव्यते तत् ॥ प्रसौद वझे शुचिनामधेय प्रसीद वायोरनलातिदीप्ते । प्रसीद मे पावक वैद्युताद्य प्रसीद हव्याशन पाहि मां त्वम् ॥ यत्ते वड़े शिवं रूपं ये च ते सर्वहेतयः । तैः पाहि न: स्तुतो देव पिता पुत्रमिवात्मजम् ॥ इति । अस्यच- यज्ञेषु होमकालेषु तीर्थेज्यासर्वकम्मसु । धर्माय पठतामतन्मम तुष्टिकरं परम् ॥ अहोरात्रकृतं पापं श्रुतमेतत् सवद्दिज । नाशयिष्थत्यसन्दिग्धं मम तुष्टिकरं परम् । तथाभिलषितं सर्व पुण्यश्चास्य भविष्यति ॥

·३५० नित्याचारपतिः। इत्यादि फलम् । होमान्तेच हुत्वाग्नीन् सूर्यदेवत्यान् मन्त्रान् इति वचनात् सूर्यप्रकाशकमन्त्र त्रयजप: कार्य: । स च वाक्येन होमस्यैवाङ्ग- मिति निरग्निकस्य न प्राप्नोति । न सामान्यं प्रत्युपस्थाय नमस्कृत्य परोत्यं वसेत् । तथा प्रातरिति वचनादग्नीनां प्रदक्षिणो- पस्थाननमस्कारान् कुर्यात् । धूमप्रवेशादिना शिरोरुजायां पाणी प्रक्षाल्य ध्रुवौ निर्माष्टिं । चक्षुभ्यां श्रोत्राभ्यां गोदानाच्छुचि- कादधिपक्ष्म शीर्ष ललाटाविवृहामीति। अर्द्ध चेदवभेदक- विरूपाक्ष महायशः । अथोचितपक्षशिरो माभितामूदिति । मोहोवं भवति । होमशेषोदकेनाप्येतत्करण न दोषः । "अग्न्युदकशेषण” इत्यत्र वृथाकम्मशब्देनात्यन्तशब्दासम्भवेन दृष्ट- मानार्थकम्माभिधानात् । यत्तु, वृथयत इति व्याख्यानं तद् व्यवधानाच्च यतः शब्दाध्याहारदोषात् पृथगाचमननिषेधा- नुपपत्तेशानुपपत्रमिति । तत: होमान्तेच,- सितन भस्मना कार्य ललाटे च त्रिपुण्डकम् । इति । दिनमेकन्तु यो भस्म समन्वं धारयेबरः । सोऽग्निष्टोमफलं देवि लभते नात्र संशयः ॥ आयुष्कामेन यो राजन् भूतिकामश्च वा पुनः । नित्यं वै धारयेद्भस्म मोक्षकामीच वै हिजः । त्रिकालमपि यो भक्त्या यावज्वीवं विधारयेत् । भस्म मोक्षो भवेत् तस्य सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः। ३५.१ इति चैवमादिवचनैः सामान्यतो विहितम् । विशेषतच,- कृताग्निकायं यः कुर्याद् भस्मना तिलकं नृप । सर्वपापविनिर्मुक्तः सुरलोके महीयते ॥ इत्याग्निकार्यमानानन्तरं विहितं भस्म ग्रहण कार्यम् । तत्रापि, श्रोतं भस्म हिजा मुख्यं स्मात्तं गौणं प्रकीर्तितम् । तदर्यमेव कात्यायनेन प्रातोमान्ते “भस्मोद्धृतमुपेयात्" इयुक्तम् । न तददृष्टार्थमुपासनमात्रं दृष्टे सत्यदृष्टकल्पनानुप- पत्तेः। तहिधिश्च, ---आग्नेयं भस्म सद्योजातादिपञ्चब्रह्ममन्त्रैः परिग्रह्य अग्निरिति भस्म, वायुरिति भस्म, जलमिति भस्म, स्थलमिति भस्म, व्योमेति भस्म, सवे हि वा इदं भस्म, मन एतानि चढूंषि भस्मानि इति जावालोपनिषद्भवः सप्तमन्त्रैरभि- मन्चा “मा न स्तोक” इति समुद्दत्य शिरोललाटवक्षःस्कन्धेषु घायुप्रैस्त्राम्ब कैस्तिर्यक तिस्रो रेखाः कूर्चीत । व्रतमेतच्छाम्भवम् । तत् समाचरन्मुमुक्षुरपुनर्भवाय । अथ प्रमाणमस्थ,-त्रिधा ललाटादाचक्षुष आभुवोर्मध्यत इति कालाग्निरुद्रोपनिषद्युक्तः । तत्र सद्यादिमन्त्राः;- सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः । भवे भवे नाभिभव भजख माम् ॥ भवोद्भवाय नमः, वामदेवाय नमः, वामदेवाय नमः, ज्येष्ठाय नमः, रुद्राय नमः, कालाय नमः, कलिविकरणाय नमः, वन्यविकरणाय नमः, बलप्रम यनाय नमः, सर्वभूतदमनाय नमः, मनोमनाय नमः, ·३५३ नित्याचारपद्धतिः। अधोरेभ्योऽयघोरेभ्यो घोरघोरतरभ्यः सर्वतः सर्वसर्वेभ्यो नमस्तेऽस्तु रुद्ररूपेभ्यः । तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तत्रो रुद्रः प्रचोदयात् । ईशानः सर्वविद्यानामीखरः सर्व- भूतानां ब्रह्माधिपतिः ब्रह्मणोऽधिपतिब्रह्मा शिवो मेऽस्तु सदाशिवः । इति । तत्र सद्योमन्त्रस्य हरः ऋषिरनुष्टुप् छन्दः, भगो देवता । वामस्य वामदेव: ऋषिः, पंक्ति च्छन्दः, भगो देवता। अघोरस्य अग्निषिः, अनुष्टुप् छन्दः, अघोरो देवता। तत्पुरुषस्य तत्पुरुषः ऋषिः, गायत्रीच्छन्दः, आपो देवता। ईशानस्य ईशानः ऋषिः, भूरिकानुष्टुप् छन्दः, ईशो देवता। प्रणवेन करशुद्धिं विधाय भी ऐं ह्रीं श्रीं श्रीं हो सर्चयज्ञाय हृदयाय नमः । ओं अमृते तेजो- मालिनि हप्तायै ब्रह्मशिरसे स्वाहा। ज्वलितशिखिशिखे अनादिबोधान्वितशिखायै वषट् । वचिणि वजधराय स्वाहा कवचाय हु। गों में हौं नित्याल्लुप्तशक्तये नेत्राभ्यां वौषट् । अनन्तशतये स्वाहा। अस्त्राय फट । तथा विशेष उक्ता: ।- कलाः प्रविन्यसेद्देहे वक्ष्यमाणक्रमेण तु । ते स्युः पञ्च चतस्रोऽष्टौ त्रयोदश चतुईयम् । दिक्षु प्राक् याम्यवारी डवसुयजनभुवामिन्द्रवाराकैराज्ञां हृद्ग्रीवांशहये नाभ्युदरप * * वक्ष: सुगुह्याण्डयोश्च । सोोर्जान्वोः सजङ्घास्फिगुभयकटीपार्खपदोःस्थलेषु घ्राणे के वाहुयुग्मेष्विति विषदमति दिन्द दाम्लीभिः ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
विन्यासः प्रतिमाकतौ च नितरां सानिध्यकत् स्यादयं
देहे वापि शरीरिणां निगदितः सामर्थ्यकारीति च ।
पास्ते यत्र तथामुनव दिनशो विन्यस्तदेहः पुमान्
क्षेत्र देशममुच्च योजनमितं शैवागमज्ञा विदुः ॥
तत्रायं प्रकार:,-ओं ईशानः सर्वविद्यानां शशिन्यै नम
इति प्रामुखे। ओं ईखरः सर्वभूतानामङ्गदायै नम इति
दक्षिण। ओं ब्रह्माधिपतिब्रह्मणोऽधिपतिब्रीष्टकायै नम इति
पश्चिमे। ओं शिवो मेऽस्तु मरोयै नम इति उत्तरे। ओं
सदायिवोऽशमालिन्यै नम इति अर्द्धमुखे। तत्पुरुषाय विद्महे
नैर्ऋत्यै नमः पूर्ववत । औं महादेवाय धीमहि विद्यायै नम इति
पश्चिमवत। ओं तब्रो रुद्रः प्रतिष्ठायै नम इति दक्षिणमुखे ।
ओं प्रचोदयानिकृत्यै नम इति उत्तरमुखे। भों अघोरेभ्यो नमः
स्तवायै नम इति हदि। जो अथ घोरभ्यो मोहिन्यै नम इति
ग्रीवायां। ओं घोरयशायै नम इति दक्षिणांशे। भों घोरतरेभ्यो
निद्रायै नम इति वामांथे ओं सर्वतः सर्वव्याध्य नम इति
नाभौ। सर्वेभ्यो मृत्यवे नम इति उदरे । नमस्तेऽस्तु क्षुधायै
नम इति पृष्ठे। ओं रुद्ररूपेभ्यो नमः ; ओं कृष्णायै नम इति
वक्षसि । ओं वामदेवाय नमो रक्तवतायै नम इति गुये।
ओं ज्येष्ठाय नमो रक्षायै नम इति मुके। घों रुद्राय नमः, रत्यै
नमः, इति दक्षिणोरौ। भों कालाय नमः कपालिन्यै नम इति
वामोरी। ी कराय नमः कामामै नमः इति दक्षिणजानुनि ।
ओं विकरणाय नमः संयमन्यै नमः इति वामजानुनि । श्री
४५

·नित्याचारपद्धतिः।
बलाय नमः क्रियायै नम इति दक्षिणजङ्घायां। श्री
विकरणाय नमो हृय नम इति वामजवायां। श्री बलाय
नमः स्थितायै नमः इति दक्षिणस्फिचि। ओं प्रमथनाय नम
इति वामस्फिचि। श्री सर्वभूतदमनाय नमो भ्रामिण्यै नम
इति कट्याम्। ओं मनोमोहिन्यै नम इति दक्षिणपाखें ।
ओं उन्मनायै नमो ज्वरायै नम इति वामपाखें। सद्योजातं
प्रपद्यामि सि नम इति दक्षिणपादे । श्री सद्योजाताय वै नमो
ऋय नम इति वामपादे। ओं भवे कुढे नम इति दक्षिणहस्ते ।
भी प्रभवे लक्ष्म नम इति वामहस्ते। ओं अनादिभवे मेधार्य
नम इति नासिकायाम् । श्री भजख मां श्रद्धायै नम इति
मूर्हि । ओं भुवप्रभायै नम इति दक्षिणबाहौ। ओं उद्भवाय नमः
सुधायै नम इति वामबाहौ। तथा स्वान्दे,-
वायुषेति च मन्त्रेण हिजैस्तिय॑क् त्रिपुण्ड्रकम् ।
धायं प्रोक्तं हिजश्रेष्ठ धाम्भिकैर्वेदपारगैः ॥
अत्र यत् कश्यपस्य जमदग्नेर्देवानां वायुषं तन्ममाप्यस्त्विति
मायुषमन्त्र एकैकत्र कत्न एव प्रयोक्तव्यो न खण्डशः ।
जाबालोपनिषदि,-ओं आयुः सर्वमिति विणुं ध्यात्वा सजलं
भस्म संग्राह्य विसृज्याग्निरिति मन्त्रेण शुचिरङ्गुलीभिलिखेत् ।
ललाटे हृदये कुक्षौ दोईये च आयुषमिति ब्रह्मचारी ।
बाम्ब केण ओं नमः शिवायेति जपन् सृष्टत्वाय मूईि न्यसेत् ।
एवं वानप्रस्थानां सत्रासिनां । तथा,-
।
(१ प्रजाये
०॥

·नित्वाचारपद्धतिः। - वाम्बकेण च मन्त्रेण प्रणवेन शिवेन च । गृहस्थश्च वनस्खच धारयेच्च त्रिपुण्डकम् ॥ तथा, त्रिपुण्ड धारयेबित्यं वरं भस्माग्निहोत्रजम् । तदलाभे तु,- पद्मपत्रेण चान्येन शचिपत्रेण वा पुनः । सव्येन गोमयं ग्राह्य तद्दामेनाभिमन्वयेत् ॥ शुचौ भूमावघोरेण दहेत स्वाग्निना तथा । ताम्रपात्रे क्षिपेच्छुद्धो भस्म तत्पुरुषेण च ।। सिकताङ्गारपाषाणानिशानेन विशोधयेत् । एवं संस्काररहितं नहि धार्थ कदाचन ॥ शूद्रहस्तस्थितं भस्म हिजाति नैव धारयेत् । ईखराग्रे स्थितं यत्तु भस्मितं वा तदालये ॥ तदायं सुमहोऽहं च यथाजातमपि प्रिय । एकादश त्रिपुण्ड्रस्य स्थानमाहुः शरीरके । शिरो ललाटः श्रवणयं ग्रीवा भुजद्दयं वक्षो नाभिः पृष्ठ- भागः ककुद् इत्येकादश । मध्याङ्गुलित्रयेणैव खदक्षिणकरस्य तु । षड़ङ्गुलायतं पुण्ड कुर्यात् सजलभस्मना । मूर्द्धि श्रवणयोः पुण्ड मलस्पर्शनमात्रतः । तथान्यत्र,- ·६ मित्याचारपद्धतिः। मध्यमानामिकाङ्गुष्ठललाटे भस्मना कृतः । स त्रिपुण्ड्रो भवेच्छस्तो महापातकनाशकः ॥ यतिः सावाहिक सानमापादतलमस्तकम् । गृहस्थस्तु पुषाकारैः स्नानं कुर्यात् त्रिपुण्डकैः ॥ धारयेयुहिजा स्तिर्यक् त्रिपुण्ड भस्मना सदा। अन्यत्र तु,- त्रिपुण्ड ब्राह्मणस्योक्तं क्षत्रियाणान्तु वर्तुलम् । अर्धचन्द्रं वैखस्य । नचैतत् शैवानामेवेति वाच्यम् । सितेन भस्मना कुर्याललाटे यस्त्रिपुण्डकम् । तस्मै नारायणो देवः प्रदद्यात् परमं पदम् ॥ इति नारायणप्रीत्यर्थविधानात् । त्रिपुण्ड्रन मृदा कार्य भस्मना नोईपुण्ड्रकम् । चन्दनेनोभयं कुर्य्यादेवमाह प्रजापतिः ॥ जईपुण्ड विपुण्ड वा धारयेहयमेव वा। जईपुण्ड्र त्रिपुण्डू स्यात् विपुण्ड्रेणोईपुण्ड्रकम् ॥ इति वचनादूईपुण्डोपरि कार्यम् । 'एतत्तु पापक्षयाद्यर्थ- मविशेषेण विधानाविरग्निरपि धाय॑म् । तथा, सव्येन गोशकद ग्राह्यं वामे पिण्डाभिमर्शनम् । अधोरण दहेत् पिण्डं ग्राह्यं तत्पुरुषेण तु ॥ ईशानस्वितिमन्त्रेण शोधयेद भस्म मन्त्रवत् । मा न स्तोकेति मन्त्रेण मन्वितं भस्म धारयेत् ॥ (१) एतत् तत् पापक्षयार्थ । (२) ईशानमिति ० मन्तवत् ।

·नित्याचारपद्धतिः ।
ईशानन शिरोदेश मुखे तत्पुरुषेण तु ।
उरोदेशमघोरण गुह्यं वामेन सेवयेत् ॥
सन्देन पादं सर्वाङ्ग प्रणवेनाभिषेचयेत् ।
ललाटे भगवान् ब्रह्मा हृदये हव्यवाहनः ।
नाभौ स्कन्दो गले पूषा बाहुमूलेच दक्षिणे ॥
रुद्रादित्यास्तथा मध्ये मणिबन्धे शशिप्रभा ।
वामे त्वन्ये वामदेवो मध्ये चैव प्रभञ्जनः ॥
वासवो मणिबन्धे च पृष्ठे चैव हरिः स्मृतः ।
शिरस्यामा महादेवः परमात्मा सदाशिवः ॥
सर्वेष्वङ्गेषु दिक्पालाः शक्तिमाटगणादयः ।
इति । अत्रानुष्टुभ् नृसिंहकल्पे,
दिने दिने दिनकरमुपस्थाय दिनादितः ।
देवं नृसिंहमभ्यर्चा रक्षां कुर्वीत भस्मना ।
अष्टाभिमन्त्रितं भस्म एहीत्वा तदनुज्ञया ।
किञ्चित् किञ्चिदुपादाय प्रत्यङ्ग मन्त्रपूर्वकम् ॥
'अथ संविन्यसेम्मूहि ललाटे च ततः परम् ।
बाह्रोः पदयाञ्च कुक्षौ च हृदये कण्ठ एव च ॥
कक्षयोश्च तथा पृष्ठे ककुद्यपि च विन्यसेत् ।
शेषेण गात्रं सकलमभिमुश्याशिष वदेत् ॥
आयुरारोग्यमैखर्यमघनाशं जयं बलम् ।
सौभाग्यं पुनरायुव श्रीनृसिंहः प्रयच्छतु ॥
(१) प्रथमं विन्यसे ।

·नित्याचारपद्धतिः।
इत्थं कृताभिरक्षश्च कृताशीमङ्गल स्तथा ।
सर्वान् कामानवाप्नोति शतमायुश्च विन्दति ॥
एतत् परस्य खस्य च कुर्यात् । तथा,
दिनमनु दिननाथं पूजयित्वा दिनादौ
नरहरिमपि सम्यक् प्रोक्तमन्त्रेण मन्त्री ।
तदनु तदनुमत्या भस्मना
मन्त्रितेन
प्रतिरचयतु राजे चाभ्यभौष्टाय रक्षाम् ॥
न्यासोतेषु स्थानेष्वपि न्यसेत् भस्मना समन्त्रान्तम् ।
अखिलोपद्रवशान्त्यै सम्पत्त्यै वाञ्छितार्थसिधैव च ॥
तथा वटुकमन्त्रप्रयोगे,-
उशीरं चन्दनं कुष्ठं धनसारच्च कुङ्कुमम् ।
खेतार्कमूलं वाराही लक्ष्मी क्षौरमहीरुहाम् ॥
त्वचो विल्वतरो मूलं शोषयित्वा तु चूर्णयेत् ।
चूर्ण व्योनि ग्रहीतेन गोमयेन विमिश्रितम् ॥
कत्वा पिण्डानि संशोध्य संस्कृते हव्यवाहने ।
मूलेन दग्धा तद्भस्म शुढे पात्रे विनिक्षिपेत् ॥
केतकीमालतीपुष्यैर्वासयेद्भस्म शोधितम् ।
अयुतं प्रजपेमन्चं स्पृष्ट्वा भस्म सुपूजितम् ॥
एतदादाय दिनशः प्रातः पुण् करोति यः ।
तस्य रोगाः प्रणश्यन्ति कत्ला द्रोहमहाग्रहम् ॥
रिपुचौरमृगादिभ्यो भयमस्य न जायते ।
वईन्ते सम्पदस्तस्य पूज्यते स नृपैर्जनैः ॥

·नित्याचारपद्धतिः। ३५.६ इति । एतच्च त्रिपुण्ड्रम्,- जईपुण्डे त्रिपुण्डू स्यात् त्रिपुण्डे णोईपुण्ड्रकम् । इतिवचनादूईपुण्डोपर्यपि कार्यम् । निरग्नेरप्येत् कार्यम् । तत्पापक्षवाद्यर्थमविशेषतो विधानात् । (क) इदानीमप्यनुदिते सूर्ये तदुदयपर्यन्तं गायत्रीजप एव कार्यः । तत्र तस्य बाधकाभावात्। अतएव कल्पतरौ, सन्ध्याकम्भावसानेतु स्वयं होमो विधीयते । इत्युत्वा पुन: “पूर्व सन्ध्यां सनक्षत्रामुपक्रम्य” इति वाक्यं लिखितम् । न चैवमनग्निमतां होमाथें नद्यादेराचमनकालेऽपि चंक्रमणाभावस्य जपाङ्गत्वेऽपि नित्यकम्मसु यथाशक्तीत्युपपदाद गायत्रीजप: कार्यः । येषां बङ्गवैकल्या शास्त्रार्थचिन्तनकाले न चिन्तितं तथा निर्द्धनानां हि तेषां भिक्षादिना याज्ञार्थसम्भवः शक्यचिन्तनीय इति तदपेक्षस्यैव यथाशक्तीत्युपपदम् । येषां तदा तनिर्णोतं यथान्धाखादीनां तान् परित्यज्यैव शास्त्रं विधत्ते अतोऽत्र सानदेशादागच्छतां चंक्रमणाभावाभावस्य चिन्तितत्वात् शास्त्राविषषत्वादनधिकार एवेति । अथवा उत तिष्ठत्रुत व्रजबिति जपयने विधानाद विशेषाभ्यनुज्ञायाश्च दोषाभावार्थत्वात् तदक्कतके जपेऽप्य सम्भवे चंक्रमणे न वैगुण्यमिति तदपि कार्यम् । अनाष्टौ समिधमादध्यात् । देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि (क) अन पुस्तकान्नरे,-"इति श्रीमदग्निचिद्-विद्याकरवाजपेयिकता नित्याचारपद्धतियन्ये त्रौतमार्तहोमप्रकरणं समाप्तम्।" दृश्यते ।

·३ नित्याचारपतिः। खाहा। मनुष्यकतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा। पितस्यैन- सोऽवयजनमसि स्वाहा। प्रात्मकतस्यैनसोऽवयजनमसि वाहा । यद् दिवा नक्तं चैनः कृतं तस्यावयजनमसि स्वाहा । यत् खपतश्च जाग्रतश्च एनः कृतं तस्यावयजनमसि स्वाहा। यद् विहांश्चाविहांश्चनः कृतं तस्यावयजनमसि स्वाहा। एनस एनसो- ऽवयजनमसि वाहा। इत्येतैरष्टाभिर्तुत्वा सर्वस्मात् पापाद विमुच्यते इति वचनात् स्मार्ताग्नौ तदभावे परं समुह्योपलि- प्योल्लिख्योद्धृत्याग्निमुपसमाधाय लौकिकेऽग्नौ एतत् कुर्यात् । तथा त्वमग्ने प्रथम इत्यग्निं स्तुवन् सर्वसमृद्धो भवति । अस्या- दित्य: ऋषिः, जगती च्छन्दः, अग्निर्देवता, एवमस्या जरास इत्यनुवाकेनाग्निमुपतिष्ठेदग्निवरदो भवति तेजसा चाग्निसमो भवति । अत्र ब्रह्मा ऋषिः, अग्निर्देवता, द्वितीयटतीयचतुर्थ- नवमदशमा गायनाः, चतुर्दशतमा अनुष्टुप् पञ्चदशतमा बहती, शेषास्त्रिष्टुभः । एताः सप्तदश ऋचः । मणिकाख्येऽग्निग्रह- कार्यार्थोदकपाने,- एकरात्रोषितास्तास्तु यजेदापः समुताः । इत्येतबाधकाभावात् पूर्बजलं निरस्य प्रक्षालिते अप आसिञ्चति,- आपोरेवतीः क्षयथा हि वस्वः क्रतुञ्च भद्रं विभृथामृतञ्च । रायश्च स्थ खपत्यस्य पत्नीः सरखती तद्गृणुते वयोऽधात् ॥

·नित्याचारपद्धतिः। इति । पापो हि हेति तिमृभिः। तत्पावनाशदोषभङ्गेषु अग्नरुत्तरपूर्बस्यां दिशि युगवदवटं खावा कुशानास्तीर्य अक्षतानरिष्टकांश्च यानि चातिमङ्गलानि तस्मिन् मिनोति । मणिकं समुद्रोऽसीत्येक अप आसिच्य ब्राह्मणभोजनं कुर्यात् । एतन्मणिकाधानकर्म निरग्निकेनापि कर्तव्यम् । उपयोग्युदक- संस्कारमात्रार्थत्वात् । अत एव रह्ये शालाकम्मानन्तरमेतदुक्तां "तेन शालाकम्म" तत्सर्वसाधारणमेवैतदिति । अतः,- रहे वसन् ऋचा स्पृष्ट कृत्वा स्वर्णकुशोदकम् । उद्धृत्य मणिकात् तोयं तेनाभ्युक्षणमाचरेत् ॥ रक्षोनांच जपेम्पन्वान् गायत्रौं वेदमातरम् । अभ्युक्षयेत् स्मरन् विष्णु पुण्डरीकाक्षमच्युतम् ॥ इति कुर्यात् । सध्ययोश्च वहि मादासनं वाग्यतस्य हि । इत्यनग्नेनियमः। उभे सध्ये त यो विप्रो मौनमास्त समाहितः । दिव्यं वर्षसहस्रन्तु ब्रह्मलोके महीयते ॥ इति सर्वसाधारणम् । अत्र सन्ध्याकालच,- उदयात् प्राक्तनी सन्ध्या घटिकाहयमुच्यते । सायं सन्ध्या विघटिका अस्तादुपरि भाखतः ॥ इति ग्राह्यः । “सध्या मुहर्तमानं स्यात्" इति तु सन्ध्या- कर्ममाचपरमिति ।

·नित्याचारपतिः। अजितं केशवं विष्णु हरिं सत्यं जनाईनम् । हंसं नारायणञ्चैव एतनामाष्टकं शुभम् ॥ त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नित्यं दारिद्रय तस्य नश्यति । गङ्गायां मरणञ्चैव दृढ़ा भक्तिश्च केशवे ॥ ब्रह्मविद्याप्रबोधश्च तस्मानित्यं पठेन्नरः ॥ इति । तत्र नामाष्टकान्ते “इषेत्वा" इत्यादिवत् साकाइ- खानमामोत्यध्याहार्यम् । प्रथमञ्च हरि विद्यात् द्वितीयं केशवं तथा । तीयं पद्मनाभञ्च चतुर्थं वामनं स्मृतम् ॥ पञ्चमं वेदगर्भञ्च षष्ठञ्च मधुसूदनम् । सप्तमं वासुदेवञ्च वराहञ्च तथाष्टमम् ॥ नवमं पुण्डरीकाक्षं दशमञ्च जनाईनम् । कृष्णमेकादशं नाम हादशं श्रीधरं तथा । एतानि हादशनामानि विष्णोः प्रोक्तानि धीमता। सन्ध्याकाले पठेनित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ॥ तथा, प्रथमञ्च महादेवं द्वितीयञ्च महेखरम् । तृतीयं शङ्करं नाम चतुर्थं वृषभध्वजम् ॥ पञ्चमं कृत्तिवासञ्च षष्ठं कामादिनाशनम् । सप्तमं देवदेवेशं नीलकण्ठमथाष्टमम् ॥ नवमञ्चेखरं नाम दशमं पार्वतीप्रियम् । रुद्रमेकादशं नाम द्वादशं शिवमुच्यते ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
एतानि हादशनामानि त्रिसध्यं यः पठेवरः ।
गोघ्नश्च कृतघ्नश्च ब्रह्महा गुरुतत्पगः ॥
स्त्रीबालघातकश्चैव सुरापो वृषलीपतिः ।
मुच्यते सर्वपापभ्यः शिवलोकं स मच्छति ॥
तथा,
नारायणं सहस्राक्षं पद्मनाभं पुरातनम् ।
प्रणतोऽस्मि हृषीकेशं किं मै मृत्युः करिष्यति ॥
गोविन्दं पुण्डरीकाक्षमनन्तमजमव्ययम् ।
केशवञ्च प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
वासुदेवं जगद्योनि भानुवर्णमतीन्द्रियम् ।
दामोदरं प्रपत्रोऽस्मि किं मे
मृत्युः
करिष्यति ॥
शङ्खचक्रधरं देवं छद्मरूपिणमव्ययम् ।
अधोक्षजं प्रपन्नोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
वाराहं वामनं विष्णुं नारसिंहं जनाईनम् ।
माधवञ्च प्रपत्रोऽस्मि किं मे
मृत्युः
करिष्यति ॥
पुरुषं पुष्करं पुण्यं क्षेमबीजं जगत्पतिम् ।
लोकनाथं प्रपद्रोऽस्मि किं मे मृत्युः करिष्यति ।
भूतात्मानं महात्मानं यज्ञयोनिमयोनिजम् ।
विश्वरूपं प्रपत्रोऽस्मि किं मे मृत्युः
करिष्यति ॥
सहस्रशिरसं देवं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ।
महायोगं प्रपत्रोऽस्मि कि मे मृत्यः करिष्यति ॥

·मित्याचारपतिः।
य इदं पठते भक्त्या त्रिकालं प्रयतः शुचिः ।
नाकाले तस्य मृत्युः स्थावरस्याच्युतचेतसः ।
तथा,-
-
रुद्रं पशुपतिं स्थाणुं नीलकण्ठमुमापतिम् ।
नमामि शिरसा देवं किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
नीलकण्ठं विरूपाक्षं निम्मलं निरुपद्रवम् ।
नमामि शिरसा देवं किं मे
मृत्युः
करिष्यति ॥
स्वर्गापवर्गदातारं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ।
नमामि शिरसा देवं किं मे
मृत्युः
करिष्यति ॥
अनन्तमव्ययं शान्तमक्षमालाधरं हरम् ।
नमामि शिरसा देवं किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
आनन्द परमं नित्यं कैवल्यपदकारणम् ।
नमामि शिरसा देवं किं मे
मृत्युः
करिष्यति ॥
वामदेवं शिवं शान्तं लोकनाथं जगद्गुरुम् ।
नमामि शिरसा देवं किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
देवदेवं महादेवं देवेशं वृषभध्वजम् ।
नमामि शिरसा देवं किं मै मृत्यु: करिष्यति ॥
मृत्युरिष्टकमिदं पुण्यं मृत्यु प्रशमनं शुभम् ।
सध्ययोश्च पठन् स्तोत्रं दीर्घायुर्मानवो भवेत् ॥
तथा,
नारायणो नरः शौरिश्चक्रपाणिर्जनाईनः
वासुदेवी जगदजानि मनो ज्ञानपञ्चरः ॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
श्रीवाभो जगवायचतुर्मूर्तिचतुर्भुजः ।
देवदेवो हृषीकेशः शङ्करो गरुड़ध्वजः ॥
नरसिंहो महाविष्णुः स्वयम्भूर्भुवनेश्वरः ।
श्रीधरो देवकीपुत्रः पार्थसारथिरच्युतः
शड्डपाणिः परं ज्योतिरात्मज्योतिरसञ्चलः ।
श्रीवत्साशोऽखिलालोकः सर्वलोकमहेश्वरः ॥
त्रिविक्रमस्त्रिकालजस्त्रिधामा करुणाकरः ।
सर्वज्ञः सर्वगः सर्वः सर्वेश: सर्वसाक्षिकः ॥
हयग्रीवो हरिः शाी हरिः शेषो हलायुधः ।
सहस्रबाहुरमाजः सहस्राक्षः क्षरोऽक्षरः ॥
गजेन्द्रनो गजारिनः केशवः केशिमहनः ।
कैटभारिरविद्यारिः कामदः कमलेक्षणः ।
कंसशत्रुरघशत्रुः काकुत्स्थः खगवाहनः ।
नीलाम्बुजद्युतिनित्यो नित्यप्तो निराश्रयः ॥
नित्यानन्दः सुराध्यक्षो निर्विकल्पो निरञ्जनः ।
ब्रह्मणः पृथिवीनाथः पीतवासा गुहाशयः ।
वेदगर्भो विभुर्विष्णुः श्रीमांस्त्रैलोक्यभूषणः ॥
यजमूर्तिरमेयात्मा वरदो वासवानुजः ।
जितेन्द्रियो जितक्रोधः समदृष्टिः सनातनः ॥
भक्तिप्रियो जगत्पूज्यः परमात्मा सुरान्तकः ।
अन्तकः सर्वलोकानामनन्तोऽनन्तविक्रमः ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
मायाधरो निराधारः सर्बाधारी धराधरः ।
निष्कलङ्को निराभासी निष्पपञ्चो निरामयः ॥
भुक्तिविश्खो महोदारः पुण्यकीर्तिः पुरातनः ।
इति त्रैलोक्यनाथस्य विष्णोर्नाम वरानने ॥
नानामष्टशतं दिव्यमशेषेण प्रकीर्तितम् ।
यः पठेत् शृणुयाहापि भक्त्या एतत्समाहितः ॥
सर्वकामानवाप्नोति सर्चयज्ञफलं तथा ।
इत्यादिवराहपुराणोतमष्टोत्तरशतनामिकादीनां फलम्
तथा,
देवासुरगुरुहेव: सर्वदेवनमस्कृतः ।
अचिन्त्योऽयमनिर्देश्यः सर्वगोऽयमयोनिजः ॥
पितामहो जगन्नाथः सावित्रीब्रह्मणोः पतिः ।
देवभूरथकर्मी च विष्णुर्नारायणः प्रभुः ।
उमापतिविरूपाक्षः स्कन्दः सेनापतिस्तथा ॥
विशाखो हुतभुवायुश्चन्द्रादित्यौ प्रभाकरौ ।
शक्रः शचीपतिर्देवो यमो धूमोर्णया सह ॥
वरुणः सह सौर्या च सह ऋद्या धनेखरः ।
सौम्या गौः सुरभी देवी विश्रवाश्च महाऋषिः ॥
सङ्कल्पः सागरो गङ्गा प्रबन्धोऽथ मरहणः ।
बालखिल्यास्तपःसिद्धाः कृष्णद्वैपायनस्तथा ॥
नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुहहाहुह ।
तुम्बुरुचित्रसेनश्च देवहूतश्च विश्रुतः ॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
देवकल्पा महाभागा दिव्याश्चाप्सरसांगणाः ।
उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशीह्यलम्बुषा ॥
विश्वाचीच घताचीच पञ्चचूला तिलोत्तमा ।
आदित्या वसवो रुद्राः साखिनाः पितरोऽपिवा ॥
धम्मः श्रुतं तपो दीक्षाध्यवसायः पितामहः ।
शबर्यो दिवसाश्चैव मारीच: कश्यपम्तथा ॥
शुक्रो बृहस्पतिर्भोमो बुधो राहुः शनैश्चरः ।
नक्षत्राण्यतवश्चैव मासाः पक्षाश्च वत्सराः ॥
वैनतेयाः सुपुत्राश्च कट्ठजाः पनगास्तथा ।
शतद्रुश्च विपाशाच चन्द्रभागा सरखती ॥
सिन्धुश्च देविका चैव प्रभासः पुष्कराणि च ।
गङ्गा महानदी वेणी कावेरी नर्मदा तथा ।
कूलंपुना विशल्याच करतोयाम्बुवाहिनी।
सरयूगण्डकोचैव लोहित्यश्च महानदः ॥
ताम्पारुणा वेत्रवती पुंनाशा गोमती तथा ।
गोदावरीच वेणीच कृष्णवेणी
दृषहतीच कावेरी वक्षुर्मन्दाकिनी तथा ।
प्रयागश्च प्रभासश्च पुण्यं नैमिषमेवच ॥
तद्धि विखेखरस्थानं यत्र तविमलं सरः ।
पुण्यतीर्थेषु सलिलं कुरुक्षेत्रं प्रकीर्तितम् ॥
सिन्धुकूलं तपोदानं जम्बुमार्गमथापिवा ।
हिरख तो वितस्ताच तयाप्त तो नदो ॥
॥

·नित्याचारपद्धतिः।
वेदस्मृतिर्वेदवती मलवा भस्मनद्यपि ।
भूमिभागास्तथा पुण्या गङ्गाहारमथापिवा ॥
ऋषिकुल्या तथा मेधा नदी चिन्तावहा तथा ।
चम्मवती नदी पुण्या कौशिकी यमुना तथा ॥
नदी भीमरथी चैव बाहुदाच महानदी।
महेन्द्रवेणी त्रिदिवा किलिकाच सरखती ॥
नन्दा शवरनन्दाच तथा तीर्थमहादः ।
गयाच फलातीर्थश्च धम्मारण्यं सुरैः कृतम् ॥
तथा देवनदी पुण्या सरश्च ब्रह्मसम्मितम् ।
पुण्यं हि लोकविख्यातं सर्वपापहरं शिवम् ॥
हिमवान् पर्वतश्चैव दिव्यौषधिसमन्वितः
विध्यो धातुविचित्राङ्गस्तीर्थवानौषधान्वितः ॥
मेर्महेन्द्रो मलयः खेतश्च रजतातः ।
शृङ्गवान् मन्दरो नौलो निषधो दुर्दुरस्तथा ।
चित्रकूटोऽञ्जनाभश्च पर्वतो गन्धमादनः ।
पुण्यः सोमगिरिश्चैव तथैवान्ये महीधराः
दिशश्च विदिशश्चैव क्षितिः सर्वे महोरहाः ।
विखेदेवा नभथैव नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ।
पातु नः सततं देवाः कीर्तिताकीर्त्तितास्तथा ।
यवक्रीतोऽथ रेभ्यश्च कादिवानौशिजस्तथा ॥
भृग्वणिरास्तथा कखो मेधातिथिरथ प्रभुः ।
महान्तो गुणसम्पन्नाः प्राची दिशं समाश्रिताः ।

·नित्याचारपद्धतिः।
रुद्रा दश महाभागा उन्मुचुः प्रमुचुस्तथा ।
मुमुचुश्च महाभागाः दत्तात्रेयश्च वीर्यवान् ॥
मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथागस्त्यः प्रतापवान् ।
दृड़ायुश्चोर्द्धबाहुश्च विश्रुतादृषिपुङ्गवी ॥
पश्चिमां दिशमाश्रित्य य एतेऽत्र निबोध तान् ।
स षड़गुः सहसोदय: परिव्याधश्च वीर्यवान् ।
ऋषिर्दीर्घतपाश्चैव गौतमः काश्यपस्तथा ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महावृषिः ।
अत्रिपुत्रश्च धम्मात्मा तथा सारखतः प्रभुः ।
उत्तरां दिशमाश्रित्य य एतेऽत्र निबोध तान् ॥
अविर्वशिष्ठः शक्तिश्च पाराशर्यश्च वीर्यवान् ।
विवामित्रो भरद्वाजी जमदग्निस्तथैव च ॥
ऋचीकपुत्री रामश्च ऋषिरुद्दालकस्तथा।
खेतकेतुः कहोलश्च विपुलो देवकस्तथा ॥
देवशम्माच धौम्यश्च हस्ति: काश्यप एव च ।
लोमशो नाचिकेतच लोमहर्षण एव च ॥
ऋषिरुग्रतपाव भार्गवश्चावन स्तथा ।
धुन्धुमारी दिलीपश्च सगरश्च प्रतापवान् ॥
नृपो ययाति नहुषो यदुः पुरुश्च वीर्यवान् ॥
नृगाखो यौवनावश्च त्रिशङ्खः सत्यवाक् तथा ॥
दुमन्ती भरतश्चैव चक्रवर्ती महायशाः ।
यवनो जनकश्चैव तथा दृप्तरथोत्तमः ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
रघुर्नरवरश्चैव तथा दशरथो नृपः ।
रामो राज्यमहावीरः शशविन्दुर्भगीरथः ।
हरिश्चन्द्रो मरुत्तश्च तथा दृढ़रथो नृपः ।
महोदयो मदनश्चैव इलश्चैव नराधिपः ॥
करन्धमो नरश्रेष्ठः कन्धारश्च नराधिपः ।
दक्षोऽम्बरीषः कुकुरो रैवतथ महायशाः ॥
कुरुः संवत्सरश्चैव मान्धाता सत्यविक्रमः ।
मुचुकुन्दश्च राजर्षि जॉर्जाह्रविसेवितः ॥
आदिराजः पृथुर्वेण्यश्चित्रभानुः प्रियङ्करः ।
तसदस्युस्तथा राजा खेती राजर्षिसत्तमः ॥
महाभीमश्च विख्यातो निमी राजा तथाष्टमः ।
आयुः कृपश्च राजर्षिः कण्ठेयुश्च नराधिपः ।
प्रतहनो दिवोदासः सुदासः कोशलेखरः ।
ऐलोलवश्व राजर्षिर्मनुश्चैव प्रजापतिः ॥
हरिधश्च दृषध्रश्च प्रतीप: शान्तनुस्तथा ।
अजः प्राचीनहिश्च तथेवाकुर्महायशाः ॥
अनरण्यो नरपति र्जानुघण्टस्तथैव च ।
ऋष्यमेनश्च राजर्षि ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥
अयं देवतवंशो वै ऋषिवंशसमन्वितः ।
इति ।
एतत् त्रिसन्ध्यं पठितं कल्मषापहरं स्मतम ॥

·नित्याचारपतिः ।
यदद्दा कुरुते पापमिन्द्रियैः पुरुषश्चरन् ।
तिर्यगयोनिं न गच्छेच्च नरकं सतराणि च ॥
इत्याद्युतफलम् । तथा,-
॥
आया दुर्गा वेदगर्भा अम्बिका भद्रकाल्यपि ।
भद्रा क्षेमा क्षेमकरौ नैकबाहुनमामि ताम् ॥
इति,-
त्रिसन्ध्यं यः पठेत्रित्वं सवान् कामानवाप्नुयात् ।
अन्यदपि यत् सन्ध्याकालविहितं तत् सूर्योदयादेकमुहर्त
कर्तव्यम् ।
प्रातःकालविहितन्तु मुहर्तत्रयमध्ये कर्त्तव्यम् ।
तत्र सायं प्रातः परिचरेदग्निं सूर्याचन्द्रमसौ सोमं मित्रं वायु-
मापो ब्राह्मणांश्च । परिचरणं नमस्कारादि ।
तथा,-"युञ्जत" इत्यनुवाकं सायं प्रातः प्रयुञ्जानो दीर्घायु-
भंवत्यरोगी च भयमन्यस्मान भवति । तत्र,-युञ्जत जगतीशावास्य
इदं विष्णुर्गायत्री मेथातिथिः । इतरमन्त्राणां प्रजापतिः ऋषिः,
विष्णोर्नुकं तिस्रस्त्रिष्टुभः, इतरद् यजुः । यद्यपि चात्र श्रौतविनि-
योगानुसारेण सावित्रवादयो देवतास्तथापि वैष्णवानुवाकमिति
वचनाद् विष्णुरेव सर्वत्राभिधानकल्पनया देवतात्वेन बोदव्यः ।
अन्यथा वैष्णवपदानर्थक्यात् । तथा,-
ये च त्वां मानवाः प्रातः सायञ्च सुसमाहिताः ।
कीर्तयिष्यन्ति तेषान्तु महत् पुण्यं भविष्यति ॥
इति वचनात् ध्रुवनाम कीर्तयेत् । तथा,

·नित्याचारपतिः । प्रातः स्मरामि भवभीतिमहार्तिशान्यै नारायणं गरुड़वाहनमञ्जनाभम् । पाहाभिभूतवरवारणमुक्ति हेतुं चक्रायुधं तरुणवारिजपत्रनेत्रम् ॥ प्रातर्नमामि मनसा वचसा च मूड़ा पादारविन्दयुगलं परमस्य पुंसः । नारायणस्य नरकार्णवतारणस्य पारायणप्रवणंविप्रपरायणस्य ॥ प्रातर्भजामि भजतामभयङ्करं तं प्राक् सर्वजन्मकतपापभयापहत्य यो ग्राहवतपतिताहिगजेन्द्रचोर- शोकप्रणाशमकरोद् धतशङ्खचक्रः ॥ लोकत्रयमिदं पुण्यं प्रात: प्रातः पठेन्नरः । लोकत्रयगुरुस्तस्मै दद्यादात्मपदं हरिः ॥ तथा,- प्रणिपत्य जगन्नाथं चराचरगुरु हरिम् । मार्कण्डेयोऽथ तुष्टाव भोगपर्यशायिनम् ॥ मार्कण्डेय उवाच,- प्रसीद भगवन् विष्णो प्रसीद पुरुषोत्तम । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद गरुड़ध्वज ॥ प्रसीद विष्णो लक्ष्मीश प्रसीद धरणीधर । प्रमोद लोकनाथाद्य प्रसीद परमेश्वर ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
प्रसौद सर्वभूतेश प्रसीद कमलेक्षण ।
प्रसौद मन्दरधर प्रसीद मधुसूदन ॥
प्रसीद सुभगाकान्त प्रसीद भुवनाधिप ।
प्रसौदाद्य महादेव प्रसीद मम केशव ॥
जय कृष्ण जयाचिन्त्य जय विष्णो जयाच्युत ।
जय विख जयाव्यक्त जय विष्णो नमोऽस्तु ते ॥
जय देव जयाजेय जय सत्य जयाक्षर ।
जय काल जयेशान जय सर्व्व नमोऽस्तु ते ॥
जय यज्ञपते नाथ जय विखपते प्रभो।
जय भूतपते भूप जय दक्ष नमोऽस्तु ते ॥
जय पापहरानन्त जय जन्महरापह ।
जय भद्र जय भद्रेश जय वीर नमोऽस्तु ते ॥
जय कामद काकुत्स्थ जय मानद माधव ।
जय शङ्कर सर्वेश जय श्रीश नमोऽस्तु ते ॥
जय कुगुमरताङ्ग जय पङ्कजलोचन ।
जय चन्दनलिप्ताङ्ग जय राम नमोऽस्तु ते ॥
जय देव जगनाथ जय देवकिनन्दन ।
जय सर्वगुरो गोप्तर्जय शम्भो नमोऽस्तु ते ॥
जय सुन्दर पद्माक्ष जय सुन्दरिवल्लभ ।
जय सुन्दरसवाङ्ग जय वन्द्य नमोऽस्तु ते ॥
जय सर्वद सर्वेश जय शम्मद शाखत ।
जय कामद भक्तानां जय विष्णो नमोऽस्तु ते ॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
नमः कमलनाभाय नमः कमलमालिने ।
--
नमः शिवाय देवाय नमस्ते भुवनेखर ॥
नमो वेदान्तवेद्याय नमोऽनन्ताय विष्णवे :
नमस्ते सकलाध्यक्ष नमः कैटभसूदन ॥
लोकनाथ नमस्तेऽस्तु वीरभद्र नमोऽस्तु ते ।
नमस्त्रैलोक्यनाथाय चतुर्भूर्ते जगत्पते ।
नमो देवादिदेवाय नमो नारायणाय ते ॥
नमस्ते वासुदेवाय नमस्ते पीतवाससे ।
नमस्ते नरसिंहाय नमस्ते शाङ्गधारिणे ॥
नमः कृष्णाय रामाय नमश्चक्रायुधाय च ।
नमः कमलनाभाय नमः कमलमालिने ।
नमः शिवाय देवाय नमस्ते भुवनेखर ।
नमो वेदान्तवेद्याय नमोऽनन्ताय विष्णवे ॥
नमोऽस्तु सकलाध्यक्ष नमस्ते श्रीधराच्युत ।
लोकाध्यक्ष जगत्पूज्य परमात्मन् नमोऽस्तु ते
त्वं माता सर्वलोकानां त्वमेव जगत: पिता ।
त्वं भ्राता त्वं सुहृन्मित्रं त्वं प्रियस्त्वं पितामहः ॥
त्वं गुरुस्त्वं पतिः साक्षात् त्वं गतिस्त्वं परायणः ।
त्वं प्रभुस्त्वं विभुः कर्ता त्वं हि विष्णु हुताशनः ॥
त्वं शिवस्त्वं वसुर्धाता त्वं ब्रह्मा त्वं सुरेखरः ।
त्वं नगस्त्वमहोरात्रं त्वं नभस्त्वं निशाकरः ।।

·नित्याचारपद्धतिः ।
२७५
त्वं तिस्त्वं द्युतिः कान्तिस्त्वं क्षमा त्वं धराधरः ।
त्वं कर्ता जगतामोश त्वं हर्ता मधुसूदन ॥
त्वमेव गोप्ता सर्वस्य जगतस्त्वं चराचरम् ।
करणं कारणं का त्वमेव परमेखर ॥
शङ्खचक्रगदापाणे शाळसिधर माधव ।
शेषपर्यशयन प्रियपद्मालयाश्रय ॥
त्वामेव सततं भक्त्या नमामि पुरुषोत्तम ।
श्रीवत्साहू जगबीजं श्यामलं कमलेक्षणम् ॥
नमामि ते वपुर्देव कलिकल्मषनाशनम् ।
लक्ष्मीधरमुदाराङ्गं सदा पश्यामि ते वपुः ॥
नीलोत्पलदलप्रख्यं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
पीताम्बरधरं सौम्यं चतुर्बाहुं किरीटिनम् ॥
दिव्यचन्दनलिप्ताङ्ग दिव्यगन्धमनोरमम् ।
दिव्यरत्नविचित्राङ्गं दिव्यमालाविभूषितम् ॥
पद्मनाभं विशालाक्षं पद्मपत्रदलेक्षणम् ।
दीर्घतुझं महाघोणं नीलजीमूतसन्निभम् ॥
दीर्घबाहुं सुपुष्याङ्ग रत्रहारोज्वलोरसम् ।
सुधं ललाटमुकुटं स्निग्धदन्तं सुलोचनम् ॥
चारुहासं सुतानोष्ठं रत्नोज्वलितकुण्डलम् ।
वृत्तकण्ठं सुपीनांशमुरसा श्रीधरं हरिम् ॥
सुकुमारमजं नित्यं नीलकुञ्चितमूईजम् ।
उन्नतांशं महोरस्कं कर्णान्तायतलोचनम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
हेमारविन्दवदनमिन्दिरापतिमीखरम् ।
सर्वलोकविधातारं सर्वपापहरं हरिम् ॥
सर्वलक्षणसम्पन्न सर्वसत्वमनोरमम् ।
विष्णुमच्युतमीशानमनन्तं पुरुषोत्तमम् ।
नतोऽस्मि मनसाचिन्त्यं नारायणमनामयम् ॥
वरदं कामदं कान्तमनन्तममृतं शिवम् ।
नमामि मनसा विष्णो सदा त्वां भतावत्सलम् ॥
प्रसीदेश महामाय विष्णो राजीवलोचन ।
विश्वयोने विशालाक्ष विखात्मन् विखसम्भव ॥
आनन्दशरणं प्राप्तममित्रकुलनन्दन ।
पाहि मां कृपया कृष्ण शरणागतमातरम् ॥
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष पुराण पुरुषोत्तम ।
पद्मनाभ हृषीकेश महामाय नमोऽस्तु ते ॥
मामुद्धर महाबाहो मग्नं संसारसागरे ।
अपारे दुस्तरे दुर्गे क्लिष्टं केशमहाग्रहः ॥
अनाथं कृपणं दीनं पतितं भवसागरे ।
मां समुद्धर गोविन्द वरदेश नमोऽस्तु ते ॥
नमस्ते लोकनाथाय हरये भूधराय च ।
देवदेव नमस्तेऽस्तु वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥
नमस्तेऽस्तु जगन्नाथ नमस्तेऽस्तु पितामह ।
नारायण नमस्तेऽस्तु बलभद्र नमोऽस्तु ते॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
कृष्ण क्वष्ण कपालुस्त्वमगतीनां गतिर्भवान् ।
संसारार्णवमग्नं मां प्रसौद मधुसूदन ॥
त्वामेकनाथं पुरुषं पुरातनं
जगत्पतिं कारणमच्युतं प्रभुम् ।
जनाईनं जन्मजरातिनाशनं
व्रजामि विष्णुं शरणं सदा हरिम् ॥
सुरेखरं सुन्दरमिन्दिरावरं
बहभुजं श्यामलकोमलं शिवम् ।
वराननं वारिजपत्रलोचनं
सुकान्तमौर्श प्रणतोऽस्मि शाश्वतम् ॥
श्रीभगवानुवाच,
यस्विदं पठते स्तोत्रं सायं प्रातस्त्वयेरितम ।
मयि भक्ति दृढ़ां कृत्वा मम लोके स मोदते ॥
तथा,
ये त्वामार्येति दुर्गेति वेदगर्भम्बिकेति च ।
भद्रेति भद्रकालीति क्षेमा क्षेमकरोति च ॥
प्रातचैवापराले च स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः ।
तेषां हि प्रार्थितं सर्व मत्प्रसादाद्भविष्यति ।
यत्तु,
गङ्गागङ्गेति यैर्नाम योजनानां शतेष्वपि ।
स्थितैरुच्चारितं हन्ति पापं जम्मत्रयार्जितम् ॥
इति ।

·नित्याचारपद्धतिः।
धर्मो विवर्षति भृगोः परिकीर्तनेन
स्थादखिनौ च परिकीर्तयतो न रोगः ।
-
यत्तु,-
अनामयतनवान् कीर्तयेद् ध्रुवनाम यः ।
सोऽखमेधफलञ्चैव लप्साते नात्र संशयः ।।
इत्यादीनां प्रातःकालादन्यदापि कर्त्तव्यम् । तथा,-
प्रातःस्त्रात्वा शुचिर्भूत्वा कृत्वा सन्ध्यां जपं नतः ।
यथोतान्यस्तमन्त्रः सबष्टोत्तरसहस्रकम् ॥
सप्राणायामकं कुर्यात् तदर्थंकायमानसः ।
एवमेव तथा सायं नित्य एष विधिः स्मृतः ॥
नित्येन जपयज्ञेन युक्तः पापैः प्रमुच्यते ।
सवान् कामानवाप्नोति यहापि मनसेच्छति ॥
इतिवचनात् प्रणवजपः कार्यः ।
तविधिश्व,-
प्राणायामत्रयं कुर्यात् प्रणवेन समाहितः ।
षटत्रिंशदभ्यसेनित्यं वामेन पूरितोदरः ॥
प्राणायामः स विज्ञेयो यावत्प्राणस्य वा धृतिः ।
रेचनं दक्षिणेनोतां पूरणं वामतचरेत् ॥
जपारम्भे विधियो विपरीतश्च संस्थिती।
प्रणवेन वकं देहमेकीकत्य ततो न्यसेत् ।
प्रणवाभिमृष्टपाणिस्त्वगुलीषु च सर्वशः ।
अङ्गुष्ठादिषु सर्वास कनिष्ठान्तं करहये ।

·निस्वाचारपततिः।
पकारं प्रथमे पर्व उकारं मध्यमे तथा ।
मकारञ्च तथैवान्ते सर्व सास विन्यसेत् ।
धकारं नाभिदेशेतु उकारं हृदि मध्यतः ।
मकारं मूर्वि विन्यस्य सर्व सर्वासु विन्यसेत् ॥
शरीरं प्रणवं ध्यात्वा विद्युत्सौदामिनीप्रभम् !
तन्मध्येच स्वमात्मानं क्षेत्रज्ञाख्यं विचिन्त्यते ।
ब्रह्मण: कवचेनैवं स्वदेहं परिबन्धयेत् ।
भूरग्न्यात्मने चेति हृदयाय नमस्य च ।
भुवः प्राजापत्यात्मने शिरसे जुहुयात्पुनः ॥
खः सूर्यात्मन इत्युत्ला शिखायै वषडित्यपि ।
सोमात्मने तथायं वै निशायान्तु विधीयते ।
भूर्भुवः ख ब्रह्मात्मने कवचाय हुमित्यपि ।
सत्यात्मने तथास्त्राय फड़न्तन च योजयेत् ।
हृदयादिमन्हदयादिषु ।
यथा लिङ्गं भवेहेहे शरीरे बाहुपार्खयोः ।
अस्त्रेण स्फोटनं कुर्य्यात् पार्खयोरुभयोरपि ॥
एवं न्यस्य स्वकं देहं दिग्बन्धं परिकल्पयेत्,
व्याहृतित्रितयेनैव सर्वदिक्षु विशेषतः ॥
संस्फोटं परितः सत्वा जपं कुर्यात् ततः शनैः ।
ब्रह्मणः कवचेनैवं बदं दृष्ट्वायतस्ततः ।
चौरव्याघ्रास्तथा सर्पा ये चान्ये भूतहिंसकाः ।
ते सबै वशमायान्ति दृष्ट्वा विभ्यति तं सदा ॥

·नित्याचारपतिः। किं पुनर्बहुनोतोन ब्रह्मग: कवचं परम् । चन्तकालेऽपि चानन बडो मुक्तो भविष्यति ॥ ध्यानम्,- आदित्यवर्णं पुरुषं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । शङ्खचक्रगदापाणिं पीतनिम्मलवाससम् ॥ श्यामलं वा हृषीकेशं पुण्डरीकाक्षमच्युतम् । हृत्पद्मकर्णिकामध्ये स्थितमासीनमेव च । शुद्धस्फटिकसङ्काशं सर्वाभरणभूषणम् । सिंहासने समासीनं ज्ञानमुद्रादिसंयुतम् । अपकाले च सकारहकारलीपे च सोऽहमित्यर्थं चिन्तयेत् । अथवा विराडाख्यस्थूलमहाभूतरूपं हकारार्थं सकारार्थे हिरण्य- गर्भाख्ये सूक्ष्ममहाभूते लोनं तच्च मकारार्थे शरीरत्रयानुस्युते ब्रह्मणि तच्च शुद्धचिन्मात्त्रं ब्रह्माहमस्मोति चिन्तयेत् । तत्रासा- मर्थे,- विष्णुं भास्वकिरीटाङ्गदवलयगसाकल्पहारोदरांघ्रि- श्रोणीभूषं सवक्षोमणिमकरमहाकुण्डलामण्डिताङ्गम् । हस्तोद्यच्चक्रशङ्खाम्बुजगदममलं पीतकोषेयवासं विद्योतासमुद्यहिनकरसदृशं पद्मसंस्थं नमामि ॥ इति ध्यायेत् । मन्त्रस्यास्य मुनिः प्रजापतिः । तथा गायत्री जातवेदस्त्यम्बकमन्वानुत्ता उत्तमन्त्रवरैश्च शताक्षराख्यो मन्त्री- ऽभिकान्तिफलाप्तिकामधेनुः ।

·नित्याचारपद्धतिः ।
प्रणवव्याहत्याद्या व्याहृतितारान्तिका च मन्त्रवरैः ।
जप्याः शताक्षरैः स्यादिह परलोकसिद्धये दिनशः ॥
शतं शतं प्रातरमन्त्रितो जपेत्
विजोत्तमो मन्त्रमिमं शताक्षरम् ।
अरोगजुष्टं बहुलेन्दिरायुतं
शतं प्रजीवेच्छरदां सुखेन सः ।
ऋष्याद्या: पूर्बोतास्त्रिविधाः । इदयो दशभिर्मन्त्रैः शिर एका-
दश भिश्च दाविंशतिभिथ शिखाकवचं नयनं पञ्चदशाणे: ससप्तभि-
दशभिरस्त्रम्,-इत्यङ्गविधिः ।
स्मर्तव्याखिललोकवर्ति सततं यज्जङ्गमस्थावरं
प्राप्तं येन च तत् सपञ्चविहितं मुक्तिश्च यसिद्धितः ।
यद्दा स्यात् प्रणवत्रिभेदगहनं श्रुत्वा च यद् गीयते
तहः काजितसिद्धयेऽस्तु भगवान् योगाभिधानो हरिः ॥
तथा-
प्रातः प्रातः समुत्थाय कृतसन्ध्याजपः शुचिः ।
जपेदष्टसहस्रन्तु नित्य एष विधिः स्मृतः ॥
इति ।
जपेत् सहस्रं नियतः शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
इति वचनादष्टाक्षरमन्त्रमष्टोत्तरसहस्रं जपेत् ।
यो मासं हापरे भक्त्या पूजयन् लभते फलम् ।
नमो नारायणायोला तत्
कली लभते
फलम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
ऋचो यजूंषि सामानि योऽधीतेऽसवदनसा ।
सकदष्टाक्षरं जवा फलं तस्य समश्रुते ॥
अष्टाक्षरो महामन्त्रः सर्वपापहरः परः ।
सर्वेषां विष्णुमन्त्राणां राजवे परिकीर्तितः ॥
सर्ववेदरहस्येभ्यः सार एष समुद्धृतः ।
विष्णुना वैष्णवानान्तु हिताय मनुना पुरा ॥
भूत्वोचबाहुरहं सत्यपूर्व ब्रवीमि वः ।
हे पुत्र शिष्याः शृणुत मन्त्री नाष्टाक्षरात् परः ॥
जयश्चाष्टाक्षरी मन्त्रः सर्वपापहरः परः ।
सर्वदुःखहर: श्रीमान् सर्वशान्तिकरः परः ॥
यस्मिन् मन्त्र स्थिती मन्त्री ब्रह्महत्याविदूषणम् ।
नाशयेत् पातकं चापि यद् यद् वाप्युपपातकम् ॥
इह जन्मनि यत् किञ्चिज्जन्मान्तरकतं तथा ।
शारीरं मानसं वागजं तद् दहेत् सर्वमात्मनः ॥
पृथिव्यामन्तरीक्षे च स्वर्गे पाताल एव वा ।
अष्टाक्षरमिदं किञ्चिन्न दुष्पापं न दुष्करम् ॥
सर्ववेदार्थसारार्थः संसारार्णवतारणः ।
गतिरष्टाक्षरो नृणामपुनर्भवकाङ्गिणाम् ॥
किं तस्य बहुभिमन्वैः किं तस्य बहुभिर्वतैः ।
नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ॥
जपत्रारायणं मन्त्रमेतन्मत्यभयापहम् ।

·नित्याचारपद्धतिः।
आयुष्यं धनपुत्रांश्च पशून् विद्यां महद् यशः ।
धर्मार्थकाममोक्षांश्च लभते जपकन्नरः ॥
ऋषयः पितरो देवाः सिद्धाचासुरराक्षसाः ।
एतदेव परं जमा परां सिदिमतो गताः ॥
अष्टाक्षरं जपनमन्त्री निष्कामोऽप्यन्वहं शुचिः ।
साक्षाद्देव इव ह्येष जनैः सर्वैरुपास्यते ॥
तस्य पूजनमात्रेण महाभागस्य धीमतः ।
नश्यन्ति सर्वदुःखानि किं पुनस्तदनुग्रहात् ॥
अष्टाक्षरञ्च मन्वेशं ये जपन्ति द्विजोत्तमाः ।
तान् दृष्ट्वा ब्रह्महा शुद्धेद् यतस्ते वेष्णवाः स्वयम् ॥
अमरत्वमृषित्वच्च कामरूपत्वमेव च ।
अष्टाक्षरस्य तत् सर्व जपनाप्नोति भूयसा ॥
पादचारी सहस्रायुरयुतायुर्नरेखरः ।
लक्षायुरपि जीवेच्च जपस्यातिशये सति ॥
कोटिमष्टाक्षरं जर्न किञ्चिद्दुस्तरं भवेत् ।
स्तम्भयेदपि खे सूर्यमुदधिं वापि शोषयेत् ॥
सहस्त्राक्षसंख्यातो जपसिद्धी महातपाः ।
अणिमादिगुणान् प्राप्य खाराज्ये सुखमश्नुते ॥
तस्माद् विहाय सर्वाणि मन्त्रजालानि बुद्धिमान् ।
जपेदष्टाक्षरं विश्वसृजं नारायणं स्मरन् ॥
इत्यादिवचनात् सामर्थ्य सत्यन्यद विहाय नित्यनैमित्तिका-
नुष्ठानव्यतिरिताकालेषु एतज्जपः कार्यः ।

·३८४ नित्याचारपद्धतिः। - एवञ्च,- सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ इत्यर्थोऽप्यनुष्ठितो भवति । अत एकचित्ततयात्यन्तासत्तास्य पञ्चयज्ञाननुष्ठानेऽपि न विरोधः । तदुक्तम्,- जप्येनैव तु संसिद्धेद ब्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यं न वा कुन्मैित्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ विशेषतश्च,- सर्वधम्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज। इति । - तथा, देवर्षि भूताप्तनृणां पितॄणा- मकिङ्करो नायमणी च राजन् । सवात्मना यः शरणं शरण्य गतो मुकुन्दं परिहत्य कृत्यम् ॥ इति । तथा, सर्वधर्मोजिमता विष्णोर्नाममात्रकजल्पका। सुखेन यां गतिं यान्ति न तां सर्वेऽपि धामिकाः ॥ नचैषां जपभक्तिस्तुतिपरत्वानित्याकरण प्रत्यवायः स्यादिति वाच्यम्। नित्यः स्वाध्यायः पिटभ्यशोदकदानं यथोत्साहमन्य- दिति वचनात् । अथैतदापहिषयम् । तेनापत्रस्य तदकरणे प्रत्य- वाय: स्यात् । अस्तु तथापि ·नित्याचारपद्धतिः। ३८ एतानेव महायज्ञान् यज्ञशास्त्रविदो जनाः । तानीहमानाः सततमिन्द्रियेष्वेव जुह्वति ॥ ज्ञानेनैवापर विप्रा यजन्त्येतैर्महामखैः । इत्यनेनेन्द्रियप्रत्याहारात्मज्ञानाभ्यासादिव तत्परिहारमम्म वात् । किञ्च- न अथवाप्यभ्यसन् वेदं न्यस्तकम्मा वने वसन् । अयाचिताशी मितभुक् परां सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ इति मुमुक्षु प्रति कम्मत्याग एव विहितः । अत्र वेदशब्दो वैदिकमन्त्रपर इतरस्य चित्तविक्षेपकरत्वेन नाध्येतव्यः । वताव्यमिति मुमुखं प्रति निषेधात् । तथा,-- पुत्रे सव्वं समासज्य वसेन्माध्यस्थामाश्रितः । एकाकी चिन्तयेवित्यं विवित स्थितमात्मनः ॥ इति गृहस्थस्यैव मुमुक्षोर्दिनसाध्यसवकर्मत्याग उक्तः । किञ्च गृहस्थधमान् त्यत्वा नात्ताश्रमान्तरतया अन्तरास्थस्यापि रोमादेर्मोक्षदर्शनात् । तस्य च प्रणवादिजपदेवताराधनादिना कम्मविशेषेण चित्तशुद्धिरूपानुग्रहसम्भवान्मोक्षः स्यादेव। अत्रान्त- रापि तु तदृष्टेविशेषानुग्रहश्चेति सूत्रयामास भगवान् व्यासोऽपि । नतु, "अनामित्वं ग्रहभङ्गकारण- मतो ग्रहाणाश्रममुत्तमं मुने । अनामिभिर्दिजैर्वेदपारगैरपि त्वहं नानुग्रहामि चार्चना" ४८ ·नित्याचारपद्धतिः। इतरथा भगवतस्ताह- मिति नारसिंहऽभिहितं तदाथमिकतामर्चनां यथा ग्रहामि न तथा अनामिकतामित्येवम् । आश्रमेण विना तिष्ठन् प्रायश्चित्तीयते हिजः । इति लिङ्गादिति सूवितं तत्परमेव । गुपदेशस्यानुपपत्तेः । तच्च- स्मरनारायणं मन्वं गच्छन्नारायणं तथा । भुञ्जनारायणं विप्र तिष्ठन् जाग्रन् स्वपबपि ॥ उन्मिषन् निमिषन् वापि नमो नारायणेति वै जपेनारायणं नित्यं प्रणम्य पुरुषोत्तमम् ॥ - इति । -- आसीनो वा शयानो वा तिष्ठन् वा यत्र तत्र वा। नमो नारायणायेति मन्त्रैकशरणा वयम् ॥ इत्येभिर्मन्त्रवचनैर्गमनादिकालेऽपि- मन्त्रैकशरणो विहान् मनसैव सदा जपेत् । इत्यन्यत्राभिधानान्मनसैवैतज्जप: कार्य्यः । तत्फलम्,- सततैर्मानसाभ्यासैर्बन्धाद बद्धो विमुच्यते । तथाम्भोऽशनिदुर्गादर्भयादपि विमुच्यते ॥ इति । एतेन प्रहादस्येव सापनिवारणशक्तिरुता। तस्मात् सर्वेषु कालेषु नमो नारायणति यः । जपेत् स याति विप्रेन्द्र विष्णुलोकमसंशयम् ॥ इति। अस्य च भगवन्नामकीर्तनरूपत्वाबागचं कोर्तने तस्य इति।

·नित्याचारपतिः। १८७ अवशेनापि यत्रानि कोर्तिते- इति। अध्यन्यचित्तः क्रुद्धो वा यः सदा कोर्तयेहरिम् । सोऽपि दोषक्षयान्मुक्ति लेभे चेदिपतियथा । इत्यादिवचनाहैगुण्येऽपि न निष्फलत्वम् । "अजम्बाष्टाक्षरं मन्त्रं नाहमामि किञ्चन ।" इत्यकृतजपस्य भोजननिषेधात् भोजनभाव्यनिष्टपरिहारार्थ- तया च नैमित्तिकवानैमित्तिकस्याशीचेऽप्यनिवृत्तः यावज्जीवं जपामोति नित्यमष्टसहस्रकम् । अष्टाक्षरं जपेदेतद् रहस्यं मुक्तिदं भवेत् ॥ इति च सङ्कल्पपूर्बकत्वाभिधानात् पूर्वसङ्कल्पिते चार्थे नाशौचं विद्यते कचित् । इतिवचनादशौचमध्येऽप्येतज्जपः कार्यः । तत्राष्टाक्षरमन्त्रस्य ऋषिर्नारायणः खयम् । छन्दश्च दैवी गायत्री परमात्मा च देवता । सुशुक्लवर्णमोङ्कारं नकारं रक्तमुच्यते । मोकारं वर्णतः कृष्णं नाकारं रक्तमुच्यते ॥ राकारं कुश्माभञ्च यकारं पोतमुच्यते । गणाकारमानाभञ्च यकारं वध्रुवर्णकम । इति स्मृत्वा, हृत्पुण्डरीकमध्यस्थं शङ्खचक्रगदाधरम् । एकाग्रमनमा ध्यावा विषणं कुर्य्याज्जपं ततः ॥

·नित्याचारपद्धतिः । - तत्र विशेषण, आसनं स्वस्तिकं बड्वा कत्वादी प्राणसंयमम् । ओंकारोच्चारणाडीमान् हृदिपद्मं विकाशयन् ॥ तन्मध्ये रविसोमाग्निमण्डलानि यथाक्रमम् । कल्पयित्वा हरे: पीठं तमिबेवं सनातनम् ॥ पोताम्बरधरं विष्णु शङ्खचक्रगदाधरम् । भावपुष्यैः समभ्यचा मनस्तस्मिनिवेश्य च ॥ ब्रह्मरूपं हरिं ध्यायंस्ततो मन्त्रमुदीरयेत् । जपसामान्यधम्माश्च पूर्वमेवोक्ताः । अत्र च पञ्चराजप- धम्माणां,- "स्मृतिशास्त्रविकल्पस्तु आकाशापुरणे सति ।" इति वचनादिकल्प एव । एवं कल्पोक्तजपधम्माणामपि । तेन पुराण पञ्चरात्रोक्त कल्पोतानामेकेन हाभ्यां त्रिभिर्वा संयुक्त जपं कुर्यात् । तत्र गुणविशेषात् फलविशेषः । अत्र पाञ्चरात्रिका: मामान्यधर्ममाः । सर्वेषामेव मन्त्राणां दुर्गाधिष्ठानदेवता। सम्पूज्य तां प्रजप्तव्यं रक्षोभि हीयतेऽन्यथा नमो भगवतेत्युक्त्वा महासुदर्शनाय च । महाचक्राय तथा महाज्वालाय चेत्यपि ॥ दीप्तरूपाय चेत्यु वा सर्वतो रक्ष रक्ष माम् । महाबन्लाय स्वाहेति प्रोक्त स्तारादिको मनुः ॥ रक्षाकर: प्रमिद्धोऽयं क्रियमागाषु कर्मास ।

·नित्याचारपञ्चतिः ।
२८६.
तथास्त्रमन्त्रेण विशोध्य पाणी
त्रितालदिग्बन्धहुताशशालाः ।
विधाय भूतात्मकमेतदङ्ग
विशोधयेत् शुद्धमतिः क्रमेण ॥
ऐन्द्रों दिशं समारभ्य तत्र मन्त्रः,
--
रक्ष रक्षेति हु फट तथा वाहेति चोदितः ।
तारादिको मनुरयमग्निप्राकारकल्पने ॥
भूतशुद्धिश्च,-
यद्यप्यन्यत्र,
यावन्मन्त्राग्निना दाहं न करोति महामतिः ।
देहे मलवहं घोरं नासौ पूजाहको भवेत् ॥
इति पूजायामेवोता तथाप्यत्र,
इति कृतेऽधिक्कतो भवति ध्रुवं
सकलवैष्णवमन्त्रजपादिषु ।
इत्युक्तत्वात्
खयं देवमयो भूत्वा जपेन्मन्त्र यथाविधि ।
इति चान्यत्रोक्ते जपादावपि कार्यो। सा चैवम्
ईडाववेषु धूम्र सततगतिबीजं सलवक
स्मरेत् पूर्व मन्त्री सकलभुवनोच्छोषणकरम् ।
स्वकं देहं तेन प्रततवपुषापूर्य सकलं
विशोध्य व्यामुञ्चेत् पवनमथ मार्गग खमणे: ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
तेनैव मार्गेण विलीनमारुतं
बीजं विचिन्त्यारुणमाशुशुक्षणः ।
आपूर्य देहं परिहत्य वामती
मुञ्चेत् समीरं सह भस्मना वहिः ॥
टपरमतीवशुद्धममृतांशुपथेन विधुं
नयतु ललाटचन्द्रममृतः सकलार्णमयीम् ।
रपरजपानिपात्य रचयेच्च तया सकलं
वपुरमृतौघष्टिमथ वक्तकराद्यमिदम् ॥
इति।
*
अन्यत्र च,
--
सुषुम्नावर्त्मनात्मानं परमात्मनि योजयेत् ।
योगयुक्तोन विधिना तन्मन्वेण समाहितः ॥
कारके सर्वभूतानां तत्वान्यपि विचिन्तयेत् ।
बीजभावेन लीनानि व्युत्क्रमात् परमात्मनि ॥
ततः संशोधयेद्देहं वायुबोजन वायुना।
वह्निबीजेन तेनैव संदहेत् सकलां तनुम् ॥
विश्लेषयेत्तदा दोषानमृतेनामृताम्भसा ।
आपाद्य प्लावयेहेहमापादतलमस्तकम् ॥
आत्मलीनानि तत्वानि स्वस्थानं प्रापयेत्तथा ।
आत्मानं हृदयाम्भोजमानयेत् परमात्मनः ॥
मनुना हंमदेवस्य कुयर्यान्यासादिकं ततः ।

·नित्याचारपद्धतिः।
३६१
जपादौ सर्वमन्त्राणां विन्यासेन लिपविना ।
कृतं तं निष्फलं विद्यात् तस्मात् पूर्व लिपिं न्यसेत् ॥
तन,
शुद्धश्चाथ सविन्दुकस्त्वथ कलायुक केशवादिस्तथा
श्रीकण्ठादियुतश्च शक्तिकमलामारै स्तथैकैकश: ।
न्यासास्ते दशधा पृथनिगदिताः स्युब्रह्मजा: शान्तिका:
सर्व साधकसिद्धिसाधनविधी सङ्कल्पकल्पद्रुमाः ॥
इति दशधोक्ता लिपिन्यासाः।
तत्रैकैकस्यान्यानपेक्षस्य कार्य्यस्य सामाभिधानादेक एव
नित्यः । अन्ये काम्याः ।
तत्त्र कलाः,
निवृत्तिश्व प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च ।
इन्धिका दीपिका चैव रेचिका मोचिका परा ॥
सूक्ष्मासूक्ष्मामृतीज्ञाना अमृताप्यायिनी तथा ।
व्यापिनी व्योमरूपा च अनन्ता नादसम्भवा ।
सृष्टा ऋदिः स्मृतिर्मेधा कान्तिलक्ष्मी तिः स्थिरा।
स्थितिः सिद्धिरकारोत्या ब्रह्मजाः सृष्टये कलाः ॥
जरा च पालिनी शान्तिरीश्वरी रतिकामिका ।
वरदातादिनी प्रीति र्दीर्घजा स्थितये कलाः ॥
तीक्ष्णा रौद्रा भया निद्रा तन्द्रा तुत् क्रोधनौ किया।
उकारी चैव मृत्युश्च रुद्रजाः संहतः कलाः ।
विन्दोरपि चतस्रः स्यः पीताः खेतारुणासिताः ॥

·३६२
नित्याचारपद्धतिः।
--
केशवादयश्च,-केशवनारायणमाधवगोविन्दविष्णवः । मधु
सूदनत्रिविक्रमवामनश्रीधरहृषीकेशपद्मनाभदामोदरवासुदेवाः ।
सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्रोऽनिरुद्धश्च स्वरोद्भवः ।
ततश्चक्री गदी शानी खड्गी शसी हली तथा ॥
मुषलो शूलिसंज्ञथ भूयः पाशी तथागुशौ।
मुकुन्दो नन्दजो नन्दी नरो नरकजिद्धरिः ॥
कृष्णः सदा सात्वतश्च शौरिः शूरो जनाईनः ।
भूधरो विश्वमूर्तिश्च वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः ॥
बली बलानुजो बालो वृषघ्नश्च वृषस्तथा ।
हंसो वराहो विमलो नृसिंहो मूर्तयो हलाम् ॥
इति ।
तत्र विशेषः,
इमाः पञ्चाशदुद्दिष्टा नमोऽन्ता वर्णपूर्बकाः ।
सधातुप्राणशक्त्याढ्या युता या विष्णुमूर्तयः ॥
त्वचामृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः ।
एवं सति “ॐ केशवाय नमः” इति प्रयोगः सिद्धः ।
अन्यत्र तु,
वर्णानुक्त्वा साईचन्द्रान् पुरस्तात्
मूर्तिः शक्तोऽवसाना रतिञ्च ।
उक्त्वा न्यस्ये श्रादिभिः सप्तधातून्
प्राणं शक्ति क्रोधमप्यात्मनेस्थान् ॥

·नित्याचार पतिः।
इति शक्तियोगोऽप्युक्तः। सोऽत्रानुक्तत्वाद् वैकल्पिक एव ।
किञ्च तत्र,
उद्यत्प्रद्योतनगतरुचिं तमहेमावदातं
पाव इन्वे जलधिमुतया विश्वधात्या च जुष्टम् ।
नानारत्नोल्लसितविविधाकल्पमापीतवस्त्रं
विष्णुं वन्दे दरनलिनगदाचक्रपाणिं प्रमन्त्रम् ॥
ध्यात्वैवं परमपुमांसमक्षयै ?
विन्यस्येहिनमनु केशवादियुक्तः
मेधायुःस्मृतितिकीर्त्तिकान्तिलक्ष्मी-
मौभाग्यैश्विरमुपहंहितो भवेत् सः ॥
इति पूजातः पृयगेव तदनुष्ठानं फलार्थमुक्तं तेन पूजायां
तहिनियमः।
श्रीकण्ठोऽनन्तसूक्ष्मौ च त्रिमूर्तिरमरेखरः ।
अध्यांशो भारभूतिश्च तिथोश: स्थानुको हरः ॥
झिण्टीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः ।
अक्रूरश्च महासेनः खराणां देवता अमौ ॥
ततः क्रोधीशचण्डेशपञ्चान्तकशिवोत्तमाः।
अथैकरुद्रकूम कनेत्राद्याश्चतुराननाः ॥
अजेगशवसोमेशास्तथा लाङ्गलिदारुकी।
अर्द्धनारीखरश्चोमाकान्तश्चाषाढिदण्डिनौ ॥
अत्रिर्मेषश्च मौनश्च लोहितश्च शिखी तथा ।
छगलण्ड हिरण्डी च समहाकालवालिनी ॥
५०

·नित्याचारपद्धतिः। भुजङ्गेशः पिनाको च खड्गी चाशृवकस्तथा । खेतो भृगुश्च नकुली शिवः संवर्तकः स्मृतः ॥ केशवादीनां शक्तयः, शक्तयः,-कीर्त्तिकान्तितुष्टिपुष्टिति- ज्ञान्तिक्रियादयामेधाश्रद्धालज्जालक्ष्मीसरस्वतीप्रीतिरतयः । अत्र जातयः, जया दुर्गा प्रभा सत्या नन्दा बाणी विलासिनी। विजया विरजा विश्खा विनदा सुनदा स्मृतिः । ऋद्धिः समृद्धिः शुद्धिश्च बुद्धिर्मुक्तिर्मतिः क्षमा । रमोमा लेदिनी लिन्ना वसुधा वसुधाऽपरा ॥ परा परायणा सूक्ष्मा सन्ध्या प्रज्ञा प्रभा निशा। अमोघा विद्युता चेति मूर्त्याद्याः सर्वकामदाः । अं केशवाय कोयै नम इति प्रयोगः । श्रीकण्ठादीनां शक्लयः, -पूर्णोदरीच विरजा शाल्मली लोलाक्षी वर्तुलाची दीर्घ- घोणा सुदीर्घमुखी गोमुखी दीर्घजडिका कुण्डोदरी अर्द्ध केशी । तथा सूज्वलोल्काथिया विद्या मुख्याः स्युः स्वरशक्तयः । महाकाली सरस्वती सर्वसिद्धिसमन्विता ॥ गौरी त्रैलोक्यविद्या मन्त्रात्मशक्तिका लम्बोदरी खेचरी मञ्जरी रूपिणी काकोदरी पूतना भद्रकाली योगिनी शङ्गिनी गहिणी कालरात्रिः कुहनी कपर्दिनी लज्जा जया सुमुखे खरी रेवती माधवी वारुणी वायवौ रक्षोपधारिणी लक्ष्मी व्यापिनी ·नित्याचारपद्धतिः। माया इत्याख्याता वर्णशक्तयः । ओ अं श्रीकण्ठाय पृगौदर्यो नम इति सिइम् । अत्र वैष्णवमन्त्रेषु केशवादियुतो मुख्यस्तद- मामध्ये सविन्दुः शुद्धो वा कार्य: । मुमुक्षुणा तु यत्नेन ब्रह्मयाग- विविः कार्यः । सचैवम्,- तारश्च शक्तिरजपा परमात्ममन्त्र- वह्न: प्रिया च गदिता इति पञ्च मन्त्रा: । एभिस्तृतीयलिपिभिः कथितः प्रपञ्च- यागाह्वयो हुतविधिः सकलार्थदायो । माटकान्यासवत् साध लिपिनाष्टाक्षरेण तु । नित्वं न्यसेत् संयतात्मा पञ्चाशद्वारमुत्तमम् ॥ एवं वर्णविभेदभित्रमदृढ़े मांसास्थिमज्जातं देहं तत्परमक्षरे सुविशदे सर्वत्र वतिन्यपि हुत्वा ब्रह्महुताशने विमलधीस्तेजःखरूपः स्वयं हुत्वा सर्वमनून् जपेदपि यजेद्यायेत्तथाराधयेत् ॥ प्रपञ्चयागश्च विशेषतो विपत्- प्रपञ्चसंसारविशेषपावनः । कृते तु तस्मिनिह साधकीत्तमः प्रयाति निर्वाणपदं तदव्ययम् ॥ इति वचनात् पृथगप्येतत् कार्यम् । तस्मिंश्च कर्तव्ये,--- आसोनस्त्वेकरदो बहदुदरोऽरुणो गजवदनः । इति महागणपतिं ध्यात्वा बीजं चतुश्चत्वारिंशहारं "गणा- ·नित्याचारपद्धतिः । नान्तु" इत्येकवारं महागणपतिमन्त्रं चतुबारं जया समुनि- च्छ दोदैवतमपि साङ्गमाटकञ्च विन्यसेत् । प्रागभिहितेन विधिना वारत्रितयं ग्रहांश्च सप्ततस्तथा चन्दनेन च बाहुपादत्रितये जठरे वक्षमि यथावत् । तत्र महागणपतिमन्त्रस्य महागणकः ऋषिः निहायत्रीच्छन्दः महागणपतिर्देवता प्रणवादिबीजपीठ- स्थितेन दोर्घस्वरान्वितेन सर्वाङ्गाणि षड़ विदध्यात् मन्त्री विघ्ने- खरस्य सबोजेन । ततः प्रपञ्चयागमन्त्रस्य ब्रह्म ऋषिः दैवी गायत्रीच्छन्दः परं ज्योतिर्देवता स्वाहा हृदयं सोऽहं शिरः हंसः शिखा ह्रौं कवचं ह्रीं नेत्रं हरिहरात्मने अस्त्रम् । एवं लिपिन्यासं कृत्वा, इत्यच्युतीकृततनुर्विदधीत तत्व- न्यासं न पूर्बमपराक्षरनत्युपेतम् । भूयः पराय च तदाह्वयमात्मने तु नत्यन्तमुद्धरतु तत्वमनून् बामेण ॥ सकलवपुषि बीजं प्राणमायोज्य मध्ये न्यसतु मतिमहङ्कारं मनश्चेति मन्त्री। कमुखहदयगुयांघ्रिष्वथो शब्दपूर्व गुणगणमथ कर्ताऽदिस्थितं श्रोत्र पूर्बम् ॥ वागादीन्द्रियवर्गमात्मनिलयेष्वाकाशपूर्व गणं मूवास्ये हृदये शिरे चरणयोर्हृत्पुण्डरीकं हृदि । विम्बानि विषड़ष्टयुग्दशकलायुक्तानि सूर्योडुराड़- बङ्गीनाञ्च यतम्त भूतवस मुष्यन्त्याक्षरैमन्त्रवित् ॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
अथ परमेष्टिपुमांसौ विश्वनिवृत्तीनां च शक्ती इत्युपनिषदः ।
न्य मेदाकाशादिस्थाने तान् यरलवाणे: सलवकैः ।
वासुदेवः सङ्कर्षण: प्रद्युम्नचानिरुद्धकः ।
नारायणश्च क्रमश: परमेध्यादिभिर्युतः ॥
ततः कोपतत्वं क्षरौ विन्दुयुक्त
नृसिंहं न्यसेत् सर्वगात्रेषु तज्ज्ञः ।
क्रमेणेति तत्वात्मको न्यास उक्त:
खासानिकृविश्वमूादिषु स्यात् ॥
इति ।
इति कृतेऽधिकृतो भवति ध्रुवं
सकलवैष्णवमन्त्रजपादिषु ।
पवनसंयमनं त्वमुना चरेत्
यमिह जप्तुमसौ मनुमिच्छति ॥
अथवाखिलेषु हरिमन्त्रजपविधिषु मूलमन्त्रतः ।
संयमनममलधोमरुतो विधिनाभ्यासश्चरतु तत्वसंख्यया ॥
पुरतो जपस्य परतोऽपि विहितमथ
तत्
त्रितयं बुधैः ।
रेचयेन्मारुतं दक्षया दक्षिणं पूरयेद्दामया मध्यनाड्या पुनः ॥
धारयेदीरितं रेचकादित्रयं स्यात्कलादन्तविद्याख्यमात्रात्मकं च ।
प्राणायाम सलिपिन्यासं कृत्वा न्यसेत्तु ऋथादीन् ॥
सलिपिन्यासमिति लिपिन्यासपूर्वकम् ।
लिपिच्छ दोदेवतानां न्यासेन विधिना सदा ।
जप्यते साधितोऽप्येष तत्र तत्मफलं लभेत् ॥

·३४८ नित्याचारपद्धतिः । ऋषिर्गुरुत्वाच्छिरसैव धार्य श्छन्दोऽक्षरत्वाद् रसनागतं स्यात् । धियावगन्तव्यतया सदैव हृदि प्रदिष्टा मनुदेवता च ॥ मन्त्राणामविदित्वा यो बीजं शक्तिञ्च मन्त्र वित् । जपदपेशलो मन्त्रस्तस्य स्यादफलप्रदः ॥ चतुर्विधेन मन्त्रेण कृत्वा मन्वात्मिकां तनुम् । जपहोमादिकं कुर्यादभीष्टफलसिद्धये ॥ चतुर्विधो भावनाचतुष्टयरूपः । प्राणायामं विधायेत्यथ निजवपुषा कल्पयेद् योगपी न्यस्येदाधारशक्तिं प्रकृतिकमठक्षमा क्षीरसिन्धून् । खेतदीपञ्च रत्नोज्वलमहितमहामण्डपं कल्पवृक्ष हृद्देशेऽशयोरुहयवदनकटीपार्खयुग्मेषु भूयः ॥ धम्माद्यधम्मादि च पादगात्र- चतुष्टयं हृद्यथ शेषमन्त्रम् । सूर्येन्दुवह्नीन् प्रणवांशयुक्ता नाद्यक्षरैः सत्वरजस्तमांसि ॥ आत्मादित्रयमादिबीजसहितं व्योमाग्निमायालवे- ओनात्मानमथाष्ट दिक्षु परितो मध्ये च शक्तीनव । न्यस्त्वा पीठमनुं च तत्र विधिवत् तत्कर्णिकामध्यगं नित्यानन्दचितिप्रकाशममृतं सञ्चिन्तयेडाम तत् ॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
३६४
विमलोत्कर्षणो ज्ञाना क्रिया योगेति शक्तयः ।
प्रज्ञा सत्या तथैशानानुग्रहा नवमी मता ॥
एवं हृदयं भगवान् विष्णुः सर्वान्वितश्च भूतात्मा ।
उन्ताः सवासुदेवाः सर्वात्मयुतञ्च संयोगम् ॥
योगावधश्च पद्म पीठा डेयुतो नतिश्चान्ते ।
पीठमहामनुव्यक्त: पर्याप्तोऽयं सपासु ॥
आधारभावनेयं
स्यात्
ततो हृदयभावना।
अध्यक्तं परमाकाशं चिन्तयेद् हृदयाम्बुजे ॥
तन्मध्ये प्रणवञ्चैव सर्वबीजं विचिन्तयेत् ।
स्फुरत्तारासमप्रख्यं तेजोरूपञ्च निर्मलम् ॥
तस्मादम्युस्थितं ध्यायेद् विद्युत्युञ्जसमप्रभम् ।
मूलमन्त्रात्मकं तेजः सैषा हृदयभावना ॥
तस्मात् समुन्नसितप्रणवात्मकतेजसः
मूलमन्त्रात्मकं तेजो दीपाद् दीपान्तरं यथा।
खखमार्गेण निष्कृष्थ विन्यसेतस्तयोः सुधाम् ॥
करन्यासं ततः कुर्यादित्येषा हस्तभावना ॥
तत्तेजोयुतहस्ताभ्यां व्यापकन्यासमुद्रया ।
न्यसेत्तेजो हृदः सम्यक् व्यश्रुवानं कलेवरम् ॥
अङ्गन्यासं ततः कुर्यादित्येषा देहभावना ॥
इति ।
पूजाजपार्चनाहोमाः सिद्धमन्त्रलता अपि ।
अङ्गन्यासेन विधुरा न दास्यन्ति फलान्यमी ॥

·नित्याचारपद्धतिः। अनुक्ताङ्गेषु मन्लेषु पदशो वर्णशोऽपि वा। तेनाङ्गानि च कल्पयानि मन्त्रेण सकलेन वा ॥ आदिवर्णों भवेदेषां बीजं विन्दुकलायुतः । तदेव षट्स्वरोपेतमङ्गत्वेनैव जायते ॥ हृदयशिरमोः शिखायां कवचाच्यस्त्रेषु मचतुर्थेषु । नत्याहुत्या वषट् हु फट्पदैः षडङ्गविधिः ॥ पञ्चैव यस्य मन्त्रस्य भवन्त्यङ्गानि मन्त्रिणः । सर्वेषु तेषु मन्त्रेषु नेत्रलोपो विधीयते ॥ अङ्गष्ठादिक्रमादङ्गान्यङ्गुष्ठादिषु विन्यसेत् । कनिष्ठान्तासु तद् वाह्यतलयोः करयोः सुधीः ॥ अस्त्रेण तालत्रितयं कृत्वा तेनैव बन्धयेत् । दिशो दश क्रमादंशषटकं वा पञ्चकं न्यसेत् ॥ जपारम्भे मनूनाञ्च सामान्येयं प्रवर्त्तना। जपस्याद्यन्तयोः कार्यः षडङ्गन्यास एव च ॥ अबालिन्यामेऽङ्गमन्त्राणां दयादिपदस्थानेऽनुष्ठादिपद प्रयोगसमाचारो निर्मूल एव । नह्यत्र हृदयादिपदानि न्यासस्थान- वाचकानि येनैवं स्यात् । किन्तु,- हृदयं बुद्धिगम्यत्वात् प्रणामः स्यानमः पदम् । क्रियते हृदयेनातो बुद्धिगम्या नमष्क्रिया ॥ एवं तुङ्गार्थत्वात् शिरः "शिखा तेज:समुद्दिष्टा कवचग्रहण" इत्यस्मात् कवचं तेजसाग्रहः । “नेत्रं दृष्टिः समाख्याता"। अत्र सात्विको धातू प्रक्षेपचलनार्थको इत्यादयतार्थान्येव । अतएव,

·नित्याचारपतिः।
-
अङ्गुष्ठादिष्वङ्गुलीषु न्यसेदङ्गस्तु जातिभिः ।
इत्युताम् ।
ततः सजातिभिहदयादिपदेचतुर्यन्त्यैरिति व्याख्या-
सम् । तेन हृदयादिपदान्येव प्रयोप्ताव्यानि । तथा,-
मन्त्राक्षराणि विन्यस्येवताभावसिद्धये ।
कम्मणो न्यासहीनस्य गृहन्त्येव हि राक्षसाः ॥
खपाणिमन्त्रसंयुक्तं हृदि रूपं विचिन्त्य च ।
स्थाने स्थाने संस्पृशेत्तु संन्यासः परिकीर्तितः ॥
तथा,
यत्र स्यात् केवलजपस्तत्र कत्वाष्टधा जपम् ।
धिया संयोज्य देवेशं हव्यैस्तेजःसमुद्भवैः ॥
देवं खहृदयाम्भोजे ध्यायन् जप्यादतन्द्रितः ॥
जाप्यप्रारम्भकाले तु दद्यादय॑मनुत्तमम् ।
ततो नियममादद्याब्रित्यजाप्ये स्वशतितः ॥
जाप्यलक्षसमं भूत्वा यथाकामानुरूपतः ।
न न्यूनं नातिरिक्तं वा जाप्यं कार्य दिने दिने ॥
जपस्य तु दशांशेन होमयेत्तु दिने दिने ।
स्वाहान्तेनैव मन्त्रेण कुर्य्याडोमं यथाविधि ॥
न जाप्येन विना होमो न होमेन विना जपः ।
फलं ददाति मन्त्राणामिति शास्त्रविनिश्चयः ॥
होमकर्मण्यशक्तानां विप्राणां हिगुणो जपः ।
अन्येषाञ्चैव वर्णानां त्रिगुणं तद् विधीयते ॥
अन्यत्रतु,

·मित्याचारपद्धतिः। होमकण्यशक्तानां जपस्तावान् प्रकीर्तितः । सावत् पुष्पप्रदानं वा तावती वा नमष्क्रिया। जयदशांशं सर्वत्र तर्पणञ्चाभिषेचनम् ॥ एवंप्रसक्तिर्मुक्त: स्यात् कामदा मन्त्रदेवता। न सम्पूर्णा दिने यस्मिन् संख्या जप्ता तु मन्त्रिणः ॥ त्रिगुणन्तु सदा जाप्यं संख्यातन परेऽहनि । पूजा तदहिगुणा कार्या होमच त्रिगुणो भवेत् ॥ ननञ्चैव भवेत् तस्मिन् संख्या चैव न पूरिता । परेऽहनि च कर्तव्या उपवासस्तदार्थतः । एवं निद्रालुतया रात्रिजपासमर्थं प्रति तत्सामर्थे तु रानावपि कर्तव्यम् । ब्रह्मयज्ञो हि तैत्तिरीयश्रुती महाराजेऽपि कर्तव्य उलः। तबकतिकानि सर्ववैदिकमन्त्रोच्चारणनि। तदुक्तं भट्ट- पादैः,-"दक्षिणत उपवीय हस्ताववनाद्य बिराचम्य" इत्यादि। यद्यपि ब्रह्मयज्ञप्रकरणे श्रुतं तथापि वेदोचारणसम्बन्धात् सदत्वेऽपि विज्ञायमानं सर्वयज्ञानां मन्नवअयोगित्वात् तदङ्गं भवतीति । तथा कालोत्तरेऽप्युक्तम्,- सङ्ख्यान्यूनातिरेकादिदोषप्रशमनाय वै। सप्तविंशतिरष्टौ वा सर्पिषा हुतयः शुभाः ॥ व्याकुलत्वात्तु चित्तस्य संख्याबंशो यदा भवेत् । पुनरादौ समारभ्य सम्यक् कला समापयेत् ॥ निद्रया चाभिभूतास्तु पतन्ते साधका यदि । तदाईलक्षं जप्तव्यमपाते त्वयुतं जपेत् ॥ - ·नित्याचारपतिः। निद्रालु प्रति च औषधम्,- यः सततमेव निद्रापरिपूर्णितलोचनो दिवारानी। वायसजवामुलं मूर्षितदीये निबनीयात् ॥ सिन्धुस्वमुस्तबहतीफलयष्टिचूर्ण- नस्येन नश्यति तृणां विषमापि निद्रा । दशमूलौरसः पेयः कणयुक्तः कफानिले । अविपाकेऽतिनिद्रायां पाखरुखासकासयोः ॥ इति । दशमूलीच,- विवशोनाकगम्भारी पाटली अग्निकारिका । शालपर्णी कृष्णपर्णी वृहतौड्यगोक्षुरैः। प्रमादाजपभ्रंशे च तत्पूर्व तत्सम जपेत् । कामतोऽपि जपनं तच सर्वे जपेत्पुनः । जपकाले यदा पश्येदशुचिं मन्त्र वित्तमः । प्राणायामं ततः कृत्वा जपशेषं समापयेत् ॥ यदा चैव भवेन्मन्त्री स्वयमप्यशचिः पुनः । विराचम्य यथापूर्ब न्यासं जत्वा पुनर्जपेत् ॥ जीणे नात्वा शतं साष्टं गायत्रया परिकौतयेत् । आसनस्थो जपेमन्त्री मन्त्रार्थगतमानसः ॥ शान्तिके पौष्टिक शुक्लं रक्तं वश्यादिमोहने । पीतं स्तम्भनमोहेषु कण मारणे रिपोः ॥ ज्योतीरूपं परं तवं मोक्षकामो विचिन्तयेत् ।

·नित्याचारपद्धतिः ।
कौशेयं वाथवा चार्मर शैलं तौलमथापि वा।
दारवं तालपत्रं वा आसनं परिकल्पयेत् ॥
अन्यत्र विशेष उता:,
धरण्यां दुःखसम्भूतिौर्भाग्यं दारवासने ।
पाषाणे व्याधिसम्भूतिर्दारिद्रा वंशजासने ॥
ढणासने यशोहानिः पत्रे वै चित्तविनमः ।
कृष्णाजिने ज्ञानहनिर्मोक्षं श्रीर्व्याघ्रचम्मणि ॥
कौशेये पौष्टिकादिः स्यात् शान्तिकं चित्रकम्मणि ।
वस्त्रासने व्याधिनाश: कम्बले दुःखमोचनम् ॥
आभिचारादिके नीलं पीतं स्तम्भनकम्मणि ।
रतं वश्ये सितं शान्तौ चित्रं स्यान्मन्त्र सिद्धये ॥
प्रसार्य न जपेत् पादौ कुक्कुटासनमेव च ।
अनासौनः शयानो वा रथ्यायां गुरुसबिधी ॥
मोक्षार्थी प्राङ्मुखो भूत्वा श्रीकामश्चाप्युदङ्मुखः ।
प्रत्यङ्मुखस्तु वश्यार्थी दक्षिणास्योऽभिचारवत् ॥
अथाक्षमालालक्षणम् ।
धम्मार्थकाममोक्षार्थं जपेत् पद्माक्षमालया।
सर्वकामप्रसिद्धार्थ जपेत् रुद्राक्षमालया ॥
राज्यप्रत्यक्षतासिकी स्फाटिकं वाथ मौक्तिकम् ।

·नित्याचारपद्धतिः।
४.५
-
अन्यत्र च,-
रुद्राक्षमनोरथावाप्तिः पद्माक्षः शत्रुनाशनम् ।
पुत्रनौवैः पुत्रसंपत् कुशग्रन्थावघक्षयः ॥
रौप्यः खणैश्च कामाप्तिर्धनलाभः प्रबालकैः ।
मुताभिः श्रीः स्फाटिकैस्तु सौभाग्यं शसकैर्यशः ॥
मेधां वीर्य तथा तेजो लिप्सुभिस्ताम्रकेण तु ।
तथा,-
पुत्रजं पुत्रजीवार्थे पद्मकं चाणिमादिकत् ।
इन्द्राक्षं राज्यदं प्रोक्तमरिष्टं रिपुशन्तिकत् ॥
मौक्तिकं सुतवर्द्धनम् ।
तथा,-
राजतं शान्तिके प्रोक्तं मोक्षे रुद्राक्षपुष्करैः ।
विभूतये जपेद् रत्नैः कुशबन्धैर्विमुक्तये ॥
विप्रादिसर्ववर्णानां रुद्राक्ष: सर्वकामदः ।
-
तथा,
अङ्गुलीभिरेकगुणं जप्यं रेखाभिरष्टगुणम् ।
पुत्रजीवैर्दशगुणं शङ्खमणिभिः शतगुणं प्रबालैः ॥
सहस्रगुणं स्फाटिकरयुतगुणं पद्माक्षेर्लक्षगुणं सौवर्णे: कोटि-
गुणं कुशग्रन्थया दशकोटिगुणं रुद्राक्षेरनन्तकञ्च ।
नृसिंहकल्पे,-
कोटिर्भवेत्तु रुद्राक्षः पद्माक्षस्तु विशेषतः ।
सितपद्माक्षमालाभिर्जपे स्यादद्भुतं फलम् ॥

·४०६
नित्याचारपद्धतिः ।
तथा,
रुद्राक्षजं महाभूत्यै मुतिदं परमं स्मृतम्
एकवक्रीस्त्रिवीश्च चतुर्वतश्च पञ्चभिः ॥
षडूवीर्वाथ कर्त्तव्यं तस्माभित्रैस्तु वर्जयेत् ॥
मुखे मुखञ्च कर्त्तव्यं मूले मुलं च वर्जयेत् ।
एवं हि सर्वरत्नानां वृक्षजेषु फलेषु च ॥
रुद्राक्षं कपिलं वृत्तं दृढ़ कठकसंयुतम् ।
शतेनाष्टोत्तरेणैव उत्तमं परिकीर्तितम् ॥
तदान्मध्यमं शस्तं तदात्तु कनीयसम् ॥
उत्तमा च शतं पुण्यं पञ्चाशद्भिश्च मध्यमा ।
कणीयः पञ्चविंशत्या परिमाणं विधीयते ॥
पुध्यर्थी सप्तविंशत्या धम्मार्थी त्रिंशता जपेत् ।
मोक्षार्थी पञ्चविंशत्या अभिचारेषु षोड़श ॥
ग्रन्थाईमेकमेवार्थं कर्तव्यं तत्र लङ्घयेत् ।
मेरुन लवयेन्मन्त्री लङ्घनाद् दोषभाग् भवेत् ॥
मेरुहीनाक्षमाला तु कर्तव्या वा प्रयत्नतः ।
तस्मात् शतगुणं पुण्यं न दोषो मेरुलङ्घने ॥
इति । कालोत्तरे,
समेरु मेरहीनं वा जप्यसूत्रन्तु कारयेत् ।
इति । आग्नेये,-
सवासामक्षमालानां सूर्य कार्यासिकं शुभम् ।
पद्माक्षमूवादिशान्यर्थम्,-
-

·नित्याचारपद्धतिः।
पाः कार्यासकैः क्षोमैः सूत्रैर्मालान्तु कारयेत् ।
कन्याकर्तितसूत्रेण त्रिता विकृतेन वा ॥
ग्रथिता चाक्षमाला स्यात्-
तथा,
माला गोपुच्छिकाकारा ब्रह्मसूत्रसमन्विता ।
निचला ग्रथिता व्यग्रान्योन्यष्टिविवर्जिता ॥
सशब्दा सचला यातु त्रुटिता मम्मिता तथा ।
छिद्रसूत्रेण ग्रथिता पाषण्डस्था पुरातनी ॥
माला दुःखप्रदा नित्यं अथिता रततन्तुना।
त्रिरावं पञ्चरात्रं वा पञ्चगव्योषितां तथा ॥
पञ्चगव्येन संक्षाल्य गन्धतोयेन चैवहि ।
पानेष्ववस्थितां माला कवचेनावगुण्ठयेत् ॥
धेनुमुद्रामृतीतत्य रक्षयेदस्त्रमन्त्रतः ।
यस्य देवस्य यन्मन्वं तन्मन्त्रं तत्र विन्यसेत् ॥
तेनैव पूजयेद् विहान् होमयेत् तिलसर्पिषा।
अन्यत्र तु,
हिषटकाक्षरमन्त्रेण प्रणवेनाष्टाक्षरेण वा ।
देववत्यूजयेत्सम्यक् स्पृष्ट्वा च जपमाचरेत् ॥
अष्टोत्तरसहस्त्रं वा अष्टोत्तरशतं तु वा।
ततो जपं प्रकुर्चीत मालया बुद्धिरूपया ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
शैवमन्वार्थमालायान्तु,-
क्षालयेत् सद्योजातेन वामदेवेन पूजयेत् ।
धूपयेत् वर्धरूपेण लेपयेत् तत्पुरुषेण तु ॥
मन्त्रयेदोशमन्त्रेण प्रत्येकञ्च शतं शतम् ॥
मेरुञ्च पञ्चमेनैव तथाघोरण मन्त्रयेत् ।
मुद्राष्टकं दर्शयित्वा प्रत्येकं पूजयेत् क्रमात् ॥
मेरुञ्च पञ्चभिः पूज्य पूजयेञ्च यथा शिवम् ।
प्रतिष्ठिता भवेन्माला सर्वकामप्रसाधिका ॥
इति ।
अङ्गुष्ठेन जपज्जाप्यमन्यैरङ्गुलिभिः सह ।
तथा,
अनामिकाङ्गुष्ठमाक्रम्य जपं कुर्याच मानसम् ।
मध्यमाङ्गुष्ठमाक्रम्य जाप्यं कुर्य्यादुपांशुकम् ॥
तजन्यङ्गुष्ठमाक्रम्य जाप्यं भाष्यञ्च कारयेत् ॥
--
इति ।
यत्तु प्रपञ्चसारे अष्टाक्षरपटले, "तर्जनीवर्जिताभिः” इत्युक्त
तदष्टाक्षरमन्त्रस्यैवासाधारणमिति बोद्धव्यम् ।
अधश्चरेण भुक्त्यर्थ कर्षयेदष्टसूत्रकम् ।
अईमार्गेण कृत्वा तां प्रक्षिपञ्च शनैः शनैः ॥
वाचिकस्वाभिचाराय उपांशुः शान्तिपौष्टिके ।
मानसं मोक्षसम्पादि त्रयमेतत्प्रकीर्तितम् ॥

·नित्याचारपइतिः । ४०६ परकर्णश्रुतं यावद् वाचिकः प्रोचते बुधैः । दन्तोष्ठरसनायुक्त उपांशुः परिकीर्तितः । आब्रह्मरन्धपर्यन्तं मूलाधारं यदुच्यते । मानसं तद विजानीयानिश्चितं मुक्तिदायिकम् ॥ खमन्वं चानसूत्रं वा गुरोरपि न दर्शयेत् । जपकाले च गोप्तव्यं प्रयत्नेन च षड्मुख ॥ परदृष्टिगता माला यदि स्याविष्फलो जपः । अक्षसूत्रे नवे च्छिन्ने सहस्रन्तु जपेद बुधः । शतं सुजीर्णके च्छिन्ने हस्तभंशात् तथा शतम् ॥ अक्षमालां करभ्रष्टां क्षालयेद् गन्धवारिणा । गायत्रया शतजप्तेन नमस्कुर्याद गुरु ततः ॥ अशुचिस्पर्शने मालां क्षालयेद गन्धवारिणा । शूद्रादिस्पर्शने माला पुनः संस्कारमहति ॥ नोच्छिष्टेन तु स्पृष्टव्या स्त्रीणां हस्ते न कारयेत् । आकाशे स्थापनं कुर्याद् यदीच्छेत् परमां गतिम् ॥ अक्षमालाऽसम्भवे अङ्गुली भिस्तत्पर्वभिर्वा गणयेत्। यद्यपि,- "अभावत्वक्षमालायाः कुशग्रन्थाथ पाणिना।" इति पाणिमात्रमशक्तौ विहितं तथाप्यनाङ्गुलिभिजपादष्ट- गुणो रेखाभिर्जेय इति हैविध्यं दृश्यते । तत्र रेखाशब्देन रेखा- वच्छिन्नानि पाणि ग्राह्याणि रेखासु नैव सासु न मध्यमादिपर्वणोः । इति निषेधात् । तथा,- ।

·नित्याचारपतिः।
अनामिकाया मध्ये तु मध्यादधः क्रमेण तु ।
तर्जन्यादिपान्समक्षमाला प्रकीर्तिता ॥
मध्यमादिकं पर्व जपकाले वर्जयेदिति पूर्वसेवायां यो मन्त्र
पाराध्यते स कराङ्गलिपसंख्यया जपितव्य इत्युक्तम् ।
पुण्यक्षेत्र नदीतीरं गुहा पर्वतमस्तकम् ।
तीर्थप्रदेशाः सिन्धोर्वा सङ्गमः पावनं वनम् ।
उद्यानानि विविक्तानि विस्खमूलं तटं गिरेः ।
देवतायतनं कूलं समुद्रस्य निजं ग्रहम् ॥
साधनेषु प्रशस्वन्त स्थानान्येतानि मन्त्रिणाम् ॥
चतुरस्रं भुवं भित्वा कोष्ठानां नवकं लिखेत् ।
पूर्बकोष्ठादि विलिखेत् सप्त वर्गाननुक्रमात् ॥
लक्षमाग्नेयकोष्ठेषु स्वरान् युम्मक्रमालिखेत् ।
दिक्षु पूर्खादितोत्र क्षेत्राख्याद्यक्षरं स्थितम् ।
मुखन्तु तस्य जानीयाहस्तावुभयतःस्थिती।
कोष्ठे कुक्षिरभे पादौ देशिष्ठं पुच्छमीरितम् ॥
मुखस्थी लभते सिद्धिं करस्थः खल्पजीवनः ।
उदासीनः कुक्षिसंस्थः पादस्थो दुःखमाप्नुयात् ॥
पुच्छस्थः पौद्यते मन्त्री बन्धन र्घटनादिभिः ।
कूम्मचक्रमिदं प्रोत मन्त्रिणां सिदिसाधनम् ॥
यज्जपे देवता नित्यं प्रीयमाणा प्रसीदति ।
प्रसन्ना विपुलान् भोगान् दद्यादृष्टिश्च शाखतीम् ॥

·नित्याचारपतिः।
अपेन चाघः प्रशमेदशेष
यद्यत्कृतं जन्मपरम्परासु ।
जपेन रोगान् प्रशमेच मृत्यू
जपेन सिडि लभते च मुक्तिम् ॥
यावन्तः कम्मयज्ञाश्च सूषितानि तपांसि च ।
सर्वे ते जपयज्ञस्य कला नाहन्ति षोड़शीम् ॥
-
अष्टाक्षरे चैव विशेषः पञ्चरात्रोत:,
रूपरसमनोः साध्यो नारायण इतोरितः ।
छन्दश्च दैवी गायत्री परमात्मा च देवता ॥
अथ कद्ध महावीर ह्युसहस्रपदादिकैः ।
उल्कैर्जातियुतैः कुर्यात् पञ्चाङ्गानि मनोः क्रमात् ॥
अवोल्कापदं चतुर्थ्यन्तं कृत्वा वाहापदं योज्यम् ।
मन्त्रः कद्ध महावीर ह्युसहस्रति पञ्चभिः ।
प्रत्येकन्तु प्रयोक्तव्यमुल्कामित्युत्तरं पदम् ॥
एषां विभक्तियुक्तानां स्वाहाशब्दो भत्ततः ।
इति नारदीय कल्पवचनात् ।
भूयो वर्णे मनोःषडू भिः षडङ्गानि समाचरेत् ।
अवशिष्टौ पुनवौँ विन्यसेत् कुक्षिपृष्ठयोः ॥
सन्दीक्षितो मनुमिमं प्रतिजतुमिच्छन्
कुर्य्यानिजेन वपुषेव च योगपीठम् ।
तत्प्रकारचान्यत्रोक्तः,

·नित्याचारपद्धतिः
अंशोरुयुग्मयोविहान् प्रादक्षिण्येन देशिकः ।
धम्मं ज्ञानञ्च वैराग्यमवयं न्यस्य च क्रमात् ॥
मुखपाचे नाभिपार्खेष्वधर्मादीन् प्रकल्पयेत् ।
अनन्तं हृदये पद्ममस्मिन् सूर्येन्दुपावकान् ।
सत्वादीन् त्रिगुणान् न्यस्य तथैवात्र समाहितः ।
आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मानमेव च ।
ज्ञानात्मानञ्च विन्यस्य न्यसेत् पीठमनुं ततः ।
पीठमनुश्च,-
प्रणवं हृदयञ्चैव प्रोक्ता भगवते पदम् ।
विष्णवे च समाभाष्य सर्वभूतात्मने पदम् ॥
वासुदेवाय सर्वात्मसंयोगपदमुच्चरेत् ।
योगपद्मपदे प्रोक्का ततः पीठात्मने नमः ॥
अत्र मूलाधारादौ मण्डुकादिन्यास: प्रपञ्चसारानुक्तात्वादुपे-
क्षितः । न्यासच यद्यपि प्रथमान्तनामप्रयोगमात्र स्यात् तथापि
न्यासोत्तरकालविहितपूजापि तन्त्रेण सियति। अतः प्रणवादि-
नमोन्तचतुर्थ्यन्तनामप्रयोगसमाचारः ।
एवं देहमये पौठे चिन्तयेदिष्टदेवताम् ।
अस्त्रमन्त्रप्रदिग्धाङ्गो मन्त्रवणांस्तनौ न्यसेत् ॥
विन्यस्तै भवेन्मन्त्री मन्त्रवर्णात्मको हरिः।
आधारहवदनदो:पदमूलनाभी
कण्ठे समाभिहृदयस्तनपाखपृष्ठे ।

·नित्याचारपद्धतिः। ४१३ आत्मेक्षणश्रवणगन्धवहे च दो:पत्- सिहागुलीषु हृदि धातुषु सानिलेषु ॥ मू.क्षणास्यहृदयोदरसोरुजङ्घा- पादहयेषु लिपिशो न्यसतु क्रमेण । गण्डांशकोरुचरणषु रथाङ्गशङ्ख- श्रीमद्गदाम्बुजपदेषु समाहितात्मा ॥ एवं सदा कतन्यासं नरं नारायणाश्रयम् । भुजगा इव पक्षीन्द्रं नानुयान्त्यपमृत्यवः ॥ 'अस्त्रमन्त्रप्रबडाङ्ग” इत्यनेनाङ्गुलिन्यासमुक्तमस्त्रमन्त्रेण ताल- वयं कत्वा तेनैव बन्धयेत् । “दिशो दश” इति यत् पूर्ब जए- सामान्यविधायुक्तं तदनूद्य तदनन्तरं वर्णन्यासो विहितः । अष्टा- क्षरप्रपूर्त्यर्थं यत् पूर्व “स्मर्तव्यो हादशाक्षरः” तत् स्मरणप्रकार- मेवाह । तत्र हादशमूर्तिस्तत्प्रतिभिन्नांस्तनौ न्यसेत् । तत्प्रतिभिन्ना द्वादशाक्षरैकाक्षरयुता। मूर्तीनां शब्दार्थं तन्यासे विशेषणम् । केशवादिप्रदिष्टानां मूत्तीनामादितः, आदिखरयुतां न्यस्येत् ता स्युर्दादशमूर्तयः । विशेषणान्तरमाह,- आदित्या हादश प्रोक्ता युक्ता हादशमूर्तिभिः । केशवादयश्च-केशवनारायणमाधवगोविन्दविष्णुमधुसूदनत्रि- विक्रमवामनश्रीधरहषीकेशपद्मनाभदामोदराः । धानर्यममित्राख्या वरुणांशुभगा विवस्खदिन्द्रयुताः । पूषाहयपर्जन्यौ त्वष्टा विष्णुश्च भानव: प्रोक्ताः ॥

·४१४ नित्याचारपद्धतिः। नचानेनादित्यानामेव प्राधान्यम् । मूर्तीधसेदिति पूर्वोक्त- प्रधानीभूतमूत्यनुवादेनादित्यविशेषणमात्रविधिपरत्वादस्य । तेन अं ॐ धाटसहिताय केशवाय नम इत्येवमेव प्रयोगः । यत्तु, केशवादियुगषट्कमूर्तिभि र्धारपूर्वमिहिरान् नमोऽन्तकान् । द्वादशाक्षरभवान् स्वरैस्तथा क्लीववर्णरहितैः क्रमावासेत् ॥ इति गोपालमन्त्रक्रमदीपिकावाक्यदर्शनादत्रापि सप्तमादिषु ऋकारादीन् विहाय इकारादीन् योजयन्ति तन्त्र साम्प्रदायिकम् । "आदिवरयुतां न्यसेत्” इत्येतावन्मात्रविधानात् । तट्टीकाकारै- मन्त्रमुक्तावल्यां च क्लीववर्णयोगेनैव लेखनात् । ऋकारादित्यागे तन्मूर्तीनां त्रिविक्रमादीनामपि त्यागापत्तेः । एकारादिखरयोगे च तन्मूर्तीनां वासुदेवसङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानां योगापत्तेः । शारदातिलके च विवस्खयुक्तं त्रिविक्रममनन्तरमित्यादिना तद- नङ्गीकारादिति । यत्तु,-कीर्त्यादीनां शक्तीनां वासुदेवसङ्कर्षण प्रद्युम्नानिरुद्धानामपि केचिद् योगमिच्छन्ति तत् प्रपञ्चसारे नोतम् । शक्त्याद्याः सर्वकामदा इति शक्तीनां मूर्छादित्वमुक्तम् । तन्न तावन्मूर्तीनां शक्तियोगनियमः किन्तु यत्र शक्तयो विहितास्तत्र मूर्तियोगः सोऽपि काम्यो न नित्यः । अन्यत्रापि ततस्तन्मन्त्र- वर्णयोर्दादशाक्षरसंयुता द्वादशादित्यसहिता मूर्तीदिश विन्यसे- दित्युक्तम् । तस्माच्छतियोगीतादपि वैकल्पिक एवायं स्यात् ।

·नित्याचारपद्धतिः।
न्यासस्थानानि ।
ललाटोदरहत्कण्ठदक्षपा शतदगिले ।
तथा वामवये पृष्ठककुदोश्च यथाक्रमम् ॥
हादशाक्षरमन्त्रञ्च मू िविन्यसेत् ।
मूईस्थो वासुदेवन्तु व्यानोति सकलां तनुम् ।
इति। तस्य च ऋषिः प्रजापतिश्छन्दो गायत्री देवता विष्णुः ।
पदैः समस्तैश्चाङ्गानि पञ्च स्युर्दादशाक्षरे ।
पुनस्तत्प्रतिपत्त्यर्थं किरीटाख्यमनुं जपेत् ॥
अन्यत्र “पुनः किरीटमन्त्रेण व्यापकं विन्यसेत् तत” इति
किरीटकेयूरहारगदादीन्याभाय मन्त्रवित्,-
मकरान्ते कुण्डलन्तु चक्रशजगदादिकम् ।
अजहस्तपदं प्रोक्ता पीताम्बरधरेऽपि च ॥
श्रीवत्साङ्गं समाभाष्य वक्षःस्थलमथो वदेत् ।
श्रीभूमिसहिते स्वात्मज्योतिईयपदं वदेत् ॥
दीप्तमुक्ताकरायेति सहस्रादित्यतेजसे ।
हृदन्तः प्रणवादिःस्यात् किरीटाख्यमनुस्त्वयम् ॥
कत्वा स्थण्डि लमस्मिन् निक्षिप्य निकाशिकां समुपविश्य
पीठादिकं निजाङ्गेषु प्रयुज्य गन्धादिभिः शुद्धमनाः सहादशाक्षरान्तं
प्रयुज्य विधिवत् किरीटमन्त्रेण कुर्यात् पुष्पाञ्जलिमपि पञ्चशोऽथवा
अत्र पीठादिकमित्यनेन पूर्वन्यम्तानाञ्च धम्मादीनां
त्रिशः।

·४१६
नित्याचारपद्धतिः।
पीठमन्त्रादीनां पूजोक्ता। हादशाक्षरान्तमिति हादशाक्षरादि-
युक्तानां ललाटादिषु हादशाचरेण मूट्टि पूजोच्यते ।
तथा,
पद्मासनः प्राग्वदनोऽप्रलापौ
तन्मानसस्तनिवर्जिताभिः ।
अक्षस्रजा चाङ्गुलिभि जपेत्तु
नातिद्रुतं नातिविलम्बितञ्च ॥
तथा कल्पोतो विशेष:,
पादाङ्गुष्ठौ निराह्मौ जान्वभ्यन्तरयोईयोः ।
दक्षिणोत्तरमासीत स्वस्तिकं हि तदासनम् ॥
पद्मं वा स्वस्तिकं वापि बड्वा चान्यतरासनम् ।
प्रामुखोदङ्मुखो वापि जपन्नासौत शान्तये ॥
जयः स्यादक्षराहत्तिः स उच्चीपांशुमानसः ।
उच्चादुपांशुरुत्कृष्टः उपांशोरपि मानसः ॥
सप्रणवो जपो जाप्यो जपादप्रणवादपि ।
पादावष्टाक्षरस्यात्र प्रणवः सार्वकामिकः ॥
आद्यन्तयोस्तु यद्येषु भवति ज्ञानवृद्धये ।
उदात्तः खर ओंकार उभयत्रापि सर्वदा ॥
आहितः संहितां कुादुत्तरत्र न संहिता ।
मध्यमम्बरमध्यई विमानं प्रणवं परम् ॥
जपत्राद्यन्तयोः कृत्वा शीघ्रं विज्ञानवान् भवेत् ।
षष्ठाययोरुदात्तःस्थात् स्वरितति द्वितीययोः ॥

·नित्याचारपद्धतिः । ४१७ प्रचितस्त्रिचतुर्थाभ्यां निहितं पञ्चमाक्षरम् ॥ प्रादौ स्मृत्वा ऋषिच्छन्दोदेवताबीजशक्तयः । कत्वा न्यासं सदिग्बन्धं जपं कुर्यात् स्वरैः सह ॥ अन्तयागस्य विदनि ऋषिरित्यभिधीयते । येन तहक्षिणादृष्टं सिद्धिः प्राप्ताथवा भवेत् ॥ मन्त्रेण तस्य तत् प्रोक्तमृषे वस्तदार्षकम् । एतत् प्रथमदृष्टत्वमात्रेणापत्वमभिप्रेत्योक्तम् । पञ्चरात्रेषु प्रथमवर्षित्वमभिप्रेत्य,-- सर्ववेदरहस्येभ्य: सार एष समुद्धृतः । विष्णुना वैष्णवानाञ्च- ॥ इतिवचनात् साध्यनारायण इत्युक्तम् । “नारायण एव सव्वं यद् भूतं यच्च भायम्” इति ब्रह्मण्यपि नारायणशब्दप्रहत्ते- रहोते देहस्यैव वक्तृत्वसम्भवात् साध्येति विशेषणम् । गौतमोऽथ भरवाजो विखामित्रो ऋषिस्तथा । जमदग्निर्वशिष्ठश्च कश्यपश्चात्रिरेव च ॥ अगस्त्य इति निर्दिष्टा ऋषयोऽष्टी यथाक्रमम् ॥ छन्दांसि गायनवादीनि सप्त तत्राष्टमी विराट् । ध्रुवोऽध्वरस्तथा सोम आपोऽग्निर्वायुरेव च । प्रत्यूषश्च प्रभावश्च विज्ञेया देवता इमाः ॥ क्षेत्राणि प्रवदन्त्येषां भूर्भुवःखमहर्जनः । तपः सत्यमितीमानि परमात्मा तथाष्टमः ॥ ५३

·४१८
नित्याचारपतिः ।
अग्निभूर्वायुराकाशः सूर्यो द्यौश्चन्द्रमास्तथा ।
नक्षत्राणीति तत्वानि देवताश्चेति केचन ॥
यश्चोत्तरीयकण्यादिविन्दुमान् विष्णुरन्ततः ।
बीजमष्टाक्षरस्यान्ते न चाष्टाक्षरता भवेत् ॥
षष्ठपञ्चदशाद् वर्णात् केवलव्यञ्जनौकतात् ।
उत्तरो मन्त्रशेषस्तु शक्तिरित्यस्य कथ्यते ।
तथा,
पञ्चविंशतिकत्वोऽन्तः प्राणानायम्य मानसः ।
अभ्यासोऽष्टाक्षरस्यैव प्राणायामोऽयमुच्यते ॥
अष्टाक्षरेण कर्तव्याः प्राणायामास्त्रयस्त्रयः ।
जपस्याद्यन्तयोर्नित्यं सम्यगव्यग्रया धिया ॥
तथा,-
प्रथम: स्यात् करन्यासो देहन्यासस्तु मध्यमः ।
अङ्गन्यासस्ततस्त्वन्त इत्येवं भवति त्रिधा ॥
मन्त्राभिमृष्टयोः पाण्योरक्षराणि यथाक्रमम् ।
अष्टौ अष्टौ पृथक् न्यस्येदगुलीष्वपि चाष्टम् ॥
तत्रोभयत्र ओंकारं वर्ण विन्दुमदक्षरम् ।
अङ्गुलावङ्गलो न्यस्यदेवं त्रीणि च पर्चसु ॥
बौणि,-प्रणवद्दययुक्तीकैकमन्वाक्षराण्यक्षराणि ।
तजन्यादिकनिष्ठान्त उभयोरपि हस्तयोः ।
स्थिति म भवेत्रवासी नानाभोगसुखावहः ॥
उक्तोऽक्षरन्यासः कर एव ।

·नित्याचारपद्धतिः। ४१६ न्यासान्तरमाह,- अकनिष्ठागु ले: पाण्योरङ्गष्ठादिरनुष्ठितः । भवत्येवोऽङ्गमन्त्राणां स्थिति म महोदयः ॥ अङ्गुष्ठेनाचरेबासमन्यालिसमात्रयः । अङ्गुष्ठविषयं न्यासं तर्जनीशिरसैव हि ॥ अयं करन्यासः । मूईि प्रारभ्य हस्ताभ्यामावामचरणाग्रतः । न्यसेत् सर्वेषु गात्रेषु मूलमन्त्रमनन्यधीः । अयं देहन्यासः । तदङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां न्यसेदुदरमध्यतः । अनङ्गुष्ठाभिरन्याभिरुपस्थे जानुनोरपि ॥ पञ्चभिः पादयोः पृष्ठे मूर्हि मध्यमयैकया। तर्जनीमध्यमाभ्यान्तु चक्षुषोयुगपद्दयोः ॥ साङ्गुष्ठयानामिकया घ्राणस्य पुरतो मुखे । अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यान्तु हृदये विन्यसेत्कुमात् ॥ मूलमन्त्राक्षराणीतिशेषः । अयमङ्गन्यासोऽभिहितः । वाम- तजन्यादिदक्षिणतजन्यन्त ओंकाराद्यक्षराणां दक्षिणाङ्गुष्ठादि- वामाङ्गुष्ठपर्यन्तमङ्गमन्त्राणां शिरः प्रभृति पादपर्यन्तमक्षराणां न्यास उत्पत्तिसंज्ञकः। दक्षिणतजन्यादिवामतजन्यन्तं वामाहु- छादिदक्षिणाङ्गष्ठपर्यन्तं पादादिशिरापर्यन्तं संहाराख्यः ।

·४२०
नित्याचारपद्धतिः।
अत्र यद्यपि,-
-
उत्प त्यादि संहिणां ब्रह्मचारिणां स्थित्यादिः संहारादिर्यतीना-
मित्येवं वयमपि त्रयाणामिति बृहत्कल्पेऽभिहितं तथापि,-
-
संहारः स्यान्मुमुक्षणामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् ।
एहस्थानान्तु सर्वेषां स्थितिरेवं विधीयते ।
अन्यद् दयं
इत्यन्यत्राभिधानादियं नित्या ग्राहस्थानाम् ।
वैकल्पिकमेव । ततश्च,
हृदि मूईि शिखास्थाने हृदये बाहुपार्खयोः ।
पञ्चानामङ्गमन्त्राणां न्यासं पञ्चसु कल्पयेत् ॥
बयाणां हृदयादीनां न्यासो दक्षिणपाणिना।
हयोरन्तरयोर्दाभ्यां हस्तलिप्तिरथोच्यते ॥
अङ्गुष्ठवर्जमङ्गुल्यश्चतस्रो हृदि मूई नि ।
शिखायां मुष्टिरव स्यादङ्गुष्ठे कतनामकः ॥
साङ्गुलिभिरानाभे पाण्योः कवचबन्धने ।
अङ्गुष्ठतजन्यमाभ्यां हस्तयोरपि शब्दयेत् ॥
ततश्चतुर्भिदिग्बन्धै र्दुर्गाद्याः कोणदेवताः ।
तत्र तत्र नमेद् बुद्धया दक्षिणाङ्गुष्ठशब्दनात् ॥
आग्नेयादिषु कोणेषु दुर्गा विनेश एव च ।
गुरवो गरुड़चैच अन्ततो नम उच्यते ॥
नम: संसरणं शौचं मन्त्रार्थपरिचिन्तनम् ।
अध्यग्रत्वमनिवेदो जपसंसिद्धिहेतवः ।

·नित्याचारपद्धतिः।
४२?
मन्त्रार्थच,-
अरशक्युत्थितया निर्दिष्टः सोऽहमर्थवाचकः पूर्वम् ।
नानन्तः प्रतिषेधार्थों मोकारश्चायमर्थको भवति ॥
सलिलानलपवनधराः क्रमेण नारायणाक्षराः प्रोता: ।
चरम यस्तत्र विभक्तं व्यक्त्यर्थ दर्शितस्तदर्थार्थे ।
अत्र अपरः प्रणव: शक्तिविन्दुः पुरुष इत्युक्तो विसर्ग: प्रकृतिमतः ।
'प्रकृत्यात्मको हंसस्तदात्मकमिदं जगत् ।
पुरुषस्य विदित्वा खं सोऽहं भावमुपागमत् ॥
इत्युक्तो मन्त्र स्तदुस्थितया सकारं हकारञ्च लोपयित्वा प्रयो-
जयेदित्येवं प्रकारेण | एतेनैतदुक्तं भवति,-जड़रूपं सलिलादि-
मयोऽयं देहादिसंघातो नाहं किन्तु तदशेषजन्मस्मरणादिहेतुतया
तदर्थं तदेवं परिपूर्णचेतन्यरूपं ब्रह्मैवास्मीति ।
-
तथा..
नम इति पदमेतच्छक्तिजीवात्मतत्वं
वदति लिखिलमूलं ब्रह्मनारायणेति ।
परिवदति तदैक्यं व्यक्तमायेति तस्मात्
क्षयितनिखिलभेदः पूर्णमोदोऽहमस्मि ॥
इति केचित् ।
अथवा
यः परः प्रकृतेः प्रोक्तः पुरुषः पञ्चविंशकः ।
स एव सर्वभूतात्मा नर इत्यभिधीयते ॥
नराज्जातानि तत्वानि नाराणीति ततो विदुः
तान्येव चायनं तस्य तेन नारायणः स्मृतः ॥

·४२३ नित्याचारपद्धतिः। माया- - यञ्च किञ्चिज्जपेत् सबै दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्वहिश्च तत्सवं व्याप्य नारायण: स्थितः ॥ इत्येवं यः कपिलगोतमकखादिभिः सर्वज्ञः सर्वकर्ता साराध्यो भक्तानुग्रहाद्यर्थं खेच्छाग्रहीततादृशदेहात्मभेद इति । भागवतैस्तु,-तादृशे च नित्यता “दृग्देह" इति । वादिभिश्च,--"जन्माद्यस्य यतः फलमत उपपत्तेः” इति । एव- मनिर्वचनीयमायोपहितं ब्रह्म इति । भेदाभेदवादिभिश्च,- केवलमेव ब्रह्म सर्वशक्तितया तादृग् इत्युच्यते । यश्च तस्य वाचकः प्रणव इत्यभिधावत्यैव ओंकारवाच्यस्तस्मै भक्तानुग्रहार्थं रहीतार्चा ध्येयमूर्तये नारायणाय नमस्कार एव मन्त्रार्थः । तदुक्तं सुरेखरा- चार्य:- प्रत्यक् ध्यातं चिदाभासं खकार्यनियमात्मकम् । तदुपाधिनियन्तैष परः प्रोक्तो नतु खतः ॥ सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्च सामा सर्वगो ध्रुवः । जगज्जनिस्थितिध्वंसहेतुरेष महेखरः ॥ एवमेव समुद्दिश्य मन्त्री नारायण: सदा । वेदविद्भिर्महापाः पुरुषै विनियुज्यते ॥ इति । अयञ्चार्थों व्याकरणानुगतपापक्षयादिफलानुगुणः । पूर्बोतार्था यद्यपि व्याकरणानुगता स्तथापि अस्य मोक्षसाधन- त्वोत्यन्यथानुपपत्त्या कल्पनीयाः। तथाहि न तावदस्य मोक्ष. साधनत्वं दुरितक्षयहारैव तथा सति यत्किञ्चिद्भगवबामसशी- नस्य तथात्वात् । अस्य “नारायणाय नम” इत्ययमेव सत्यं ·नित्याचारपद्धतिः । ४२३ व्याकरणा- संसारघोरविषसंहरणाय मन्त्रः इत्यादिविशेषोक्तिः। सर्वपापहर इत्युक्ता पुनः सर्वदुःखहर इति संसारार्णवतारण इत्यभिधानात् कथं संगच्छते तस्मादात्म- ब्रह्मताज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वात् तत्प्रतिपादकत्वेनैवास्य तत्वमिति । “ऋषिभूचिक: शब्दो यश्च नितिवाचकः ।" इत्यादिनिरुक्तिरूपेणैवास्य तत्वं कल्पनीयम् । सिडस्यापि विवक्षितस्य शब्दार्थस्य यथाकथञ्चिद् वर्णसाम्यादिना कल्पनमेव निरुतस्य व्यापारः। नचैकस्य वाक्यस्यार्थहयानुपपत्तेः "सर्वदोमाधवः पाहि" इत्यादि श्लेषकाव्यवदुपपत्तेः । नन्वेव- मसच्छवणमानोपयोग एवेति जपस्य मोक्षहेतुपरत्वं न स्यात् । तत्र,-"किं जपन् मुच्यते चान्ते' इति शुकप्रश्ने "अष्टाक्षरं प्रवक्ष्यामि मन्त्राणां मन्त्रमुत्तमम् । यं जपन् मुच्यते मया जन्मसंसारबन्धनात् ॥” इति व्यासोपदेशोऽसङ्गतः स्यात् । मैवं श्रवणावगतस्य ब्रह्मात्मत्वस्य मनननिरस्ताशेषासम्भावनस्य विपरीतवासना- निरासाथं यद् विजातीयप्रत्ययान्तरितसजातीयप्रत्ययप्रवाह- रूपं निदिध्यासनं तत्रान्तर्भावसम्भवाजपस्य शाब्दस्य हि प्रत्यया- वृत्तिः शब्दावृत्त्यैव भवेत् प्रमाणात्तिमन्तरेण प्रमावृत्तेरयोगात् । न च स्मृतिप्रवाह एवायं स्मृतेरदृष्टाधानसंस्कारोबोधजन्यतया तविरन्तरप्रवाहस्य पुरुषप्रयत्नासाध्यत्वात् । न च स्मृतिरपि परोक्षार्थगोचरत्वात् प्रमाणमगोचरयन्ती दृश्यते। नह्यग्निहोत्र- खर्गसाधनत्वं तविधिवाक्यमस्मरणता स्मयंत इति सर्वमुपपन्नम् ।

·४२४ नित्याचारपतिः। तथा, कुशबन्धैर्जपेद् विप्रः सुवर्णमणिभिर्नृपः । पुत्रञ्जीवफलै वैश्यः पद्माक्षः स एव च ॥ तत्र कुशबन्धादिना स्फटिकेन्द्राक्षरुद्राक्षः पुत्रजीवसमुद्भवः । अक्षमालात्र कर्त्तव्या प्रशस्तायुत्तरोत्तरा ॥ इत्यादिविहितस्फटिकादिनिवृत्तिः । नह्यत्र वाक्येन प्रकृत- जपसम्बन्धः, विशिष्ठानुवाददोषात् । विप्रादिविशेषाणामवि- वक्षाप्रसङ्गात् । ततो विप्रादिभिरेव कुशबन्धादिसम्बन्धी वाक्यकतः, अष्टाक्षरजपसम्बन्धस्तु प्रकरणनैव तच्च वाक्याद दुर्बलम् । तत्रापि नैषां साक्षात्सम्बन्धसम्भव इत्यङ्गावतरण- न्यायेनाक्षमालासम्बन्धः कल्पनीयः। स्फटिकादेः पुनर्वाक्येनैव साक्षादव्यभिचारितजपसम्बन्धाक्षमालासम्बन्धविधानमिति नेषां तबाधनासामर्थ्यम् । च सामिधेनौनां प्रकरणाधोतेन पाञ्चदश्येन नारभ्याधीतस्य साप्तदश्यस्य बाधनवदत्र सम्भवति तत्र सामिधेनौशब्देनाग्निसमिन्धनार्थमन्त्रमावाभिधानात् तन्मात्रे च विध्यानर्थक्यात् प्रकरणेनैव पाञ्चदश्यस्य कृतः सम्बन्धी न साप्तदश्यस्य । इह त्वक्षमालाशब्देन वृक्षविशेषादिवाचकत्वाख- कर्णादिशब्दवत् जपसाधनतयेषां तबाधनसामर्थम् । सामिधेनीनां प्रकरणद्रव्यस्यैवाभिधानात् जुहुपर्णमयीत्ववत् वाक्येनैव स्फटिकादीनां फलवज्जपसम्बन्धः । ततो यथाप्रकरणा- धीतनोत्तरवेद्यामग्निं प्रणयति इत्यनेनोत्तरवेदेः प्रणयनमात्र- ·नित्याचारपद्धतिः। ४२५ इत्यस्य - सम्बन्धपरेण ऋतुसम्बन्धाकरणात् प्रकरणेनैव तत्सिद्देरनारभ्या- धीतस्यापि वाक्यस्य “अग्निमग्निष्टोमनानुयजति" वाक्यस्य साक्षात् क्रतुसम्बन्धपरस्य न यथा बाधस्तथेहापि न बाधः । तस्माद् ब्राह्मणादीनां प्राशस्त्यमात्रपरमेवैतत् । तथा, सहस्रगुणितो ज्ञेय जईपुण्डवतो जपः । ब्राह्मणस्योर्द्धपुण्डं स्यात् क्षत्रियस्याईचन्द्रिका ॥ वैश्यः पुण्ड तथा कुर्यात् शूद्रस्यापि त्रिपुण्डकम् ॥ इत्येतेन ब्राह्मणस्यो पुण्डं कम्माङ्गतया विधीयते तेन पुरुषार्थतया विहितस्य भस्मत्रिपुण्ड्रस्य नैतबाधकम् । केवलं पुरुषार्थतया ग्रहीतत्रिपुण्डणापि जपाङ्गतयोईपुण्डञ्च कार्य- मिति । सूर्य्यस्य प्रतिमायां वा जातवेदस एव वा । जपकर्माणि चैतेषामाभिमुख्यं प्रशस्यते ॥ अष्टाक्षरजपं कुर्बत्रशुचिं यदि पश्यति । प्राणायाम सकत्कृत्वा जपशेषं समापयेत् ॥ यथोक्तन्यस्तमन्त्राङ्गो जपन् यद्यशुचिर्भवेत् । आचम्य पुनरप्येवं न्यसेदष्टाक्षरं शुचिः ॥ नाभ्यडिसब्यूरुचक्षुःशिरोमुखगलेषु च । एवमष्टाक्षरन्यासं करवज्नं विदुर्बुधाः ॥ विशेषस्त्वत्र हस्ताभ्यां न्यसेत्सर्वासु सन्धिषु । अथाङ्गुलीभ्यां ग्रीवायां सयंमन्यत्ममं भवेत् ॥ ५४

·मित्याचारपद्धतिः।
उदात्तं बीजमभ्यस्येत्संस्थिते संस्थिते जपे।
अष्टोत्तरशतं नित्यमष्टाविंशतिमेव वा ॥
अष्टाक्षरजपः स्त्रीणां प्रकृत्यैव विधीयते ।
न स्वरप्रणवाङ्गानि नाप्यन्ये विधयस्तथा ॥
तदेतहाक्यजातलब्धपर्यवसितैतज्जपाङ्गपदार्थक्रमो लिख्यते,-
आसनं गाणपत्यादेर्दुर्गायाश्च नमस्कृतिः ।
भूतशुद्धिश्च कल्पोक्तविधिना प्राणसंयमः ॥
लिपिन्यासो मूलमन्वै ऋथादिन्यसनं तथा ।
न्यासश्च वर्ण-ऋष्यादे/जादिस्मरणं ततः ॥
तवैवाक्षरवर्णानां चिन्ता वैकल्पिको मता।
खदेह पीठलप्तिः स्यादक्षराणाञ्च पर्वसु ॥
न्यासस्तथाङ्गमन्त्राणां तालो दिग्बन्धनं ततः ।
मूलाक्षरदशन्यासी मूलेन व्यापकं ततः ॥
नाड्यादिष्वक्षरन्यासोऽङ्गानाञ्च हृदयादिषु ।
दुर्गादिमचर्दिग्बन्धोऽष्टाङ्गन्यसनं ततः ॥
हादशाक्षरवर्णादिन्यासः खव्याप्तिचिन्तनम् ।
किरीटमन्त्रस्य जपो न्यसनं सर्वतस्तथा ॥
न्यासस्थानेषु धम्मादेर्वासुदेवान्तमचनम् ।
नारायणस्य तन्मध्ये किरीटेनार्चनं ततः ॥
जपेद् ध्यायंश्च मन्त्रार्थ पञ्चाङ्गन्यसनं ततः ।
प्राणायामो बीजजपी जपाङ्गक्रम ईदृशः ॥

·नित्याचारपद्धतिः। । वै पदम् । “योह वै प्राणसंयम-ऋष्यादिरगुलिन्यसनं हयम् । व्यापकच्चाथ नाद्यादावङ्गानाञ्च हृदादिषु ॥ दुर्गाद्यैश्च दिशां बन्धो देवं ध्यायन् जपेत्ततः । बीजाभ्यासप्राणयमौ कुर्यादेतावदेव ताः ॥ स्वपलब्धे श्रिया दत्ते मालामन्चे तथैव च । वृसिंहावराहाणां प्रासादप्रणवस्य च ॥ वैदिकेषु च सर्वेषु सिद्धारं नैव शोधयेत् । इतिवचनाद् वैदिके तु नार्यादिदोषः । वैदिकत्वञ्चास्य ओमित्यग्रे व्याहरेत्रम इत्यन्त इति द्वितीयम् । ओमित्येकाक्षरं नम इति हेऽक्षरेनारायणायेति पञ्चाक्षराणि एतद् नारायणस्या- टाक्षरं नारायणस्याष्टाक्षरं पदमध्येति अनुपहतः सर्वमायुरेति रायस्पोषं गौपत्यं विन्दते प्राजापत्यं ततोऽमृतत्व- मश्रुते” इति नारायणोपनिषद् इति । ओं नमो नारायणायेति मन्त्रोपासनेन वैकुण्ठ गमयतीत्यामबोधोपनिषदि च श्रुतेरिति। इतरमन्वेष्वेव तत्परीक्षा कार्या । सा चैवम्, खतारराशिकोष्ठानामनुकूलान् जपेन्मनून् । तत्र राशिशुद्धिः- प्रापालाभात् पटप्राचं रुद्रस्याद्रिरुरुः करम् । लोकलोपपटुप्रायः खलो घो भेषु भेदिता: ॥ वर्णाः क्रमात् खराश्यन्त्यौ रेवत्यंशगतौ तदा। अत्र प्रादिसंयुक्ताक्षरे द्वितीयाक्षराणि ग्राह्याणि । कचटतपादिवर्गव्यवस्थया रादिवर्णः गादिसंख्या सूचते । तत्र

·नित्याचारपद्धतिः।
धादिसंख्या अकारादयोऽखिन्यादिनक्षत्राणि । अनुखारविसर्गों
रेवती। तद् यथा,-
अ आ अखिनी।।।।२। ई उ ऊ । ३। ऋ ऋ । ४ ।
ए । ५। ऐ।६। ओ औ । ७। क।८। ख ग ।। घ ङ ।१०।
च । ११ । छ ज । १२ । भ । १३ ट ठ। १४ । ड। १५ ।
ढ ण । १६। त थ द।१७। ध।१८। न प फ । १८ । ब।२०।
भ। २१ । म। २२ ।
य र । २३ । ल । २४ । वश । २५ ।
ष स ह ।२६।
लक्ष अं अः । २७
खनामाद्यक्षर-ऋक्षात्
मन्त्राद्यक्षर-ऋक्षम् ।
जन्मसम्पद विपदक्षेमप्रत्यरिः साधको बधः ।
मित्रं परममित्रच जन्मादीनि पुनः पुनः ॥
इति नामानुरूपफलदो मन्त्रो भवति ।
राशिशुविच,-
बाल गौरं खरं शोणं शमोमेति राशिषु ।
क्रमेण भेदिता वर्णाः कन्यायां शादयः स्थिताः ॥
अत्रापि च वकारादिभिश्चतरादिसंख्याः सूचिताः । तेन
अ आ इ ई मेषः । १। उ ऊ ऋ । २। ऋ ल ल ।। ए ऐ । ४।
ओ औ । ५। अं अः श ष स ह ल क्षः । ६। कवर्ग । ७ ।
चवर्ग । ८। टवर्ग ।। तवर्ग । १०। पवर्ग ।११। य र ल व ।१२।
मन्त्राद्यखनामाद्यक्षरराशितो मन्त्राद्यक्षरराशिं गणयेत्,-
जन्मधनवाटबन्धुपुत्रशत्रुकलनकाः ।
मरणं धर्मकर्मायव्यया हादश राशयः ॥
--

·नित्याचारपद्धतिः।
:
४०६.
तथा
एकपञ्चनवबान्धवाः स्मृता
हौ च षष्ठदशमाच सेवकाः ।
त्रीणि
रुद्रमुनयस्तु
पोषका
हादशाष्टचतुरस्तु घातकाः ॥
कोष्ठशुद्धिश्च,-
चतुरस्र लिखेद वर्णांथतुःकोष्ठसमन्विते ।
अकारादिक्षकारान्ताः खनामाद्यक्षरादितः ॥
सिद्धादीन् कल्पयेन्मन्त्री कुर्यात् सिद्धादिभिः पुनः ।
सिद्धादीन् सिद्धिदः सिद्धो जपात्
साध्यो हुतादिभिः ॥
सुसिद्धः प्राप्तिमात्रेण साधकं घातयेदरिः।
ततः,-
चन्द्राग्निरुद्रनवनेत्रयुगेन दिक्षु
ऋत्वष्टषोड़शचतुर्दशभूतकेषु ।
पातालपञ्चदशवहिहिमांशकोष्ठे
वर्णालिखेलिपिभवान् क्रमशस्तु विहान् ॥
नवैकपञ्चमे सिद्धः साध्यः षड्दशयुग्मके ।
सुसिद्धस्त्रिसप्तके रुद्रे वेदाष्टहादशे रिपुः ॥
खनामाद्यक्षरः कोष्ठ: सिद्धः साध्यो हितोयकः ।
सुसिद्धस्तु टतीयः स्यात् चतुरस्तु रिपुर्मतः ॥
सिद्धः सिध्यति कालेन साध्यः सिध्यति वा नवा ।
सुसिहस्तत्क्षणादेव साधकान् घातयेदरिः ॥

·४३० नित्याचारपद्धतिः। सिद्धः सिद्धो यथोतन हिगुणात् सिद्धसाध्यकः । तत्मसिद्धोऽईजप्येन तच्छत्रुर्हन्ति बान्धवान् ॥ हिगुणात् साध्यसिद्धस्तु साध्यः साध्यो निरर्थकः । तत्मसिद्धो यथोक्तेन तच्छत्रुर्हन्ति गोत्रजान् ॥ सुसिद्धसिद्धोऽईजपात्तत्साध्यस्तु यथोततः । साधारणात्सुसिद्धस्तु तच्छत्रुर्हन्ति कन्यकाः ॥ अरिसिद्धः सुतं हन्यादरिसाध्यस्तु कन्यकाः । पत्नीमरिसुसिद्धस्तु तच्छत्रुः शत्रुरात्मनः ॥ इति । तथा खनामाद्यक्षरमारभ्य यावन्मन्वादिदर्शनम्,- विघ्रमभिहितं कृत्वा शिष्टं विज्ञाय देशिकः । मन्त्रादियावनामान्तं सप्तघ्नञ्च त्रिभिर्हतम् ॥ शिष्टं यत्र भवेन्यूनं ऋणं तदधिकं धनम् । मन्त्री ऋणी चेत्तन्मन्त्रं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ अन्यत्न तु, इन्द्रर्शनेत्ररविपञ्चदश वेद- वद्यायुधाष्टनवभिर्गुणितान् स्वसाध्यान् । दिग्भूगिरिश्रुतिगजाग्निमुनीषुवेद- षड़वहिभिस्तु गुणितानथ साधकार्णान् ॥ नामाज्मलादकठवाद्गजभुक्तशेषं ज्ञात्वोभयोरधिकशेषमणं धनं स्यात् ।

·नित्याचारपद्धतिः। अयमर्थः,-साध्याक्षराणि खरव्यञ्जनरूपेण पृथक् कृत्वा प्रत्य- क्षरमिन्द्रादिभिरर्यथासंख्यं गुणयेत् । १४ । २७ । ३ । १२ । १५॥ ६ । ४ । ३ । ८।८।८ । एतैरिति यावत् । तथा साधकनामाक्ष- राणि तथैव पृथक् कृत्वा दशादिभिर्गुणयेत् । १० । १ । ७ । २ । ८।३ । ७ । ५ । ४।६।३ । एतैरित्यर्थः । नामामलाद- कठवादिनामस्वरव्यञ्जनसमुदयात् । अकठवादिचतुवर्णप्रभिन्त्रात् । अ१ । इ २ । उ ३ । ऋ४ । ल ५। ए ६ । ऐ । ओ८। औः । अं१० । अः ११ । तथा, - हवाः पञ्च परे च सन्धिविकताः पञ्चाथ विन्दन्तकाः काद्याः प्राणहुताशभू कखगमया याद्याश्च शान्तार्णकाः । हान्ता: सक्षलसाः क्रमेण कथिता भूतात्मकास्ते पृथक तैस्तैः पञ्चभिरेव वर्णदशकः स्युः स्तम्भनाद्याः क्रियाः ॥ साधकस्याक्षरं पूर्व मन्त्रास्यापि तदक्षरम् । यदेकं भूतदैवत्यं जानीयात् खकुलं हि तत् ॥ पार्थिवे वारुणं मित्रमाग्नेयस्यापि मारुतम् । पार्थिवाद्याक्षराणाञ्च शत्रुत्वे मारुतं स्मृतम् ॥ आग्नेयस्याम्भसः शत्रुराम्भसस्तैजसस्तथा । एतेषामेव सर्वेषामविरोधी तु नामस: परस्परविरुद्धानां न कुर्यान्मेलनं बुधः । तथा.

·१३२
नित्याचारपद्धतिः।
तीर्थान्मन्त्रोपदेशश्च श्रद्धा च जपकमणि ।
फलन्तीति च विश्वासस्त्रीणि सिद्देस्तु कारणम् ॥
उपदेशविधिश्च,-
अषटकणे शुचौ देशे वार सम्यक्करे शुभे ।
शुचिरष्टाचरादिस्थस्तत्प्रभावविदं गुरुम् ॥ .
तन्त्री प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपात्याभिवाद्य च ।
वाग्यतोऽग्रे समासीत ध्यात्वा देवं जनाईनम् ॥
समानस्त्वावयोरेष इत्युक्त्वोदकपूर्बकम् ।
दद्यादष्टाक्षरं तस्मै पश्चादृष्यादिकं गुणम् ॥
सर्वखं वा तदई वा यथाशक्त्यापि वा पुनः ।
दक्षिणां गुरवे दद्यादईराज्यन्तु भूपतिः ॥
आचायादनभिप्राप्तः प्राप्तश्चादत्तदक्षिणः ।
स्वभ्यस्तोऽपि तदा मन्त्रः श्रेयसे नावकल्पाते ॥
नास्ति नक्षत्रसंयोगो न निमित्तपरीक्षणम् ।
श्रद्धैव कारणं नृणामष्टाक्षरपरिग्रहे ॥
इत्येतावता च मन्त्रग्रहणसिद्धिः। नात्र पञ्चरात्रोतदीक्षा-
विध्यपेक्षा इति ।
"स्मृतिशास्त्रविकल्पस्तु आकाइापूरणे सति ।”
इति न्यायाद् वैकल्पिक एव स्यात् । सोऽपि प्रपञ्चसारे
अष्टाक्षरपटले यावानुक्तस्तावानेव ग्रहमधीयन्यायेन नान्याङ्गं
किञ्चन। अतएव तदभिधाय संपती दीक्षा प्रतिचक्षत इत्य

·निवाचारपद्धतिः। ४३२ प्रवीत् । अन्यथा दीक्षायां विशेषो वश्यत इत्याचक्षीत । एतावत् सन्वीताम् । कत्वा त्रिगुणितादीनामेकं मण्डलमुज्वलम् । प्रात्माचनोतविधिना शक्तिभिः पीठमर्चयेत् । विधाय कलशं तत्र पञ्चगव्येन पूरयेत् । पयोभिर्वा गवां प्रोतः काथै; साष्टगन्धकैः । तत “अष्टाक्षराङ्गै" रित्यादिनावरणदेवता उताः । तत्र -- एवमभ्यर्चितो विष्णुरुपचारैश्च पूर्बवत् । अग्निमाधाय कुर्चीत ब्रह्मयागसमीरितैः । जुहुयादष्टभिट्रैव्यैर्मनुनाष्टाक्षरेण तु । पृथगष्टशतावत्या कृत्वा दत्वा बलिं ततः ॥ अभिषिच्य गुरुः शिष्यं प्रवदेत् पुर्बवन्मनुम् ॥ इति । अखस्योदुम्बरलक्षन्यग्रोधसम्भवा समिधः तिलसर्षपदीग्धान- कृतानीत्यष्टद्रव्याणि । इति । कुण्डलक्षणञ्च । विंशतिभिश्चतुरधिकाभिरङ्गुलिभिः सूत्रेणाथ परिसूत्रा भूमि भागं प्रख नतु तान् विरेतामित्युत्नाङ्गुलिमपि मेखलाच कायाः । सत्वपूर्बकगुणान्विताः क्रमाद् बादशाष्टचतुरङ्गलोच्छ्रिताः ।

·लियाकारपतिः।
-
सर्वतोऽनिचतुष्टयविस्तृता
मेखलाः सकलसिडिदा मताः ॥
योमिस्तत्पथिमायामय दिशि चतुरस्रस्थलारब्धनाला
सन्मध्योलासिरन्ध्रीपरिपरिगताखस्थपत्रानुकारा।
उमेधायामकाभ्यां प्रकृतिवितिसाङ्गलास्वङ्गला स्यात्
विस्तृत्य हादशा मुखमिति नमितामा निविष्टे च कुण्डे ॥
कुण्डलक्षणे च विशेषः,-
होम मुद्रावयं प्रो मगी हंसी च शूकरी ।
शूकरी करसहोचे हंसो मुक्तकनिष्ठिका ।
मुन्ना कनिष्ठनजन्यौ मृगौमुद्रा प्रकीर्तिता।
शान्तिपौष्टिककार्थ मृगौ सौ प्रकीर्तिता।
अभिचारादिकर्मार्थ शूकरी कथिता बुधैः ।
कुण्डासम्भवे च,
नित्यनैमित्तिकान् होमान् स्थण्डिले वा समारभेत् ।
हस्तमात्रन्तु तत् कुर्य्याद वालुकाभिः मुशोभितम् ॥
पङ्गुलोमेधसंयुक्त चतुरस्रं समं ततः ।
बलिदामच मन्त्राणां सराशीनां सवारिणाम् ॥
-
-
यथाक्रमं सत्र,-
मेषादि मुन्ना भक्षवसंज्ञापूर्बममन्तरम् ।
देवताभ्यः पदं प्रोमा दिवा नक्तं पदं वदेत् ॥
गिरिभ्यश्चाथ सर्वेभ्यो भूतेभ्यस ममी वदेत् ।

·निवाचारपतिः। एवं ग्रहाणां करणामाच्च । एतद् बलिदान राशिमण्डलमितपक्ष- एव नान्यपक्षे । पतएव शारदातिलकनो पूर्ववदिति निकटे समुपासतो वदे- दथ शिष्यस्य मनुं विशो गुरूः। इति । यत्तु,-- क्रियावती वर्णमयी कालामा बेधमयपि । चतुर्विधा भवेद दौक्षा जामदा पापनाशिनी ॥ इत्याद्युपक्रम्योक्ता दीक्षा सकाम्यैव। फलकामनया च तत्- करणे एकविंशतिमनुब्रूयात् प्रतिष्ठाकामस्येत्याद्युक्तकाम्यसामिधे- न्यनुवचनेन नित्यसामिधन्यनुवचनकार्यसिद्धेः पृथक् तदकरणवत् सेनैव नित्यदीक्षा कार्यसिहेर्न तत् प्राप्तिः। तत् क्रियावत्यामादौ विष्णुपूजा। तत्र चतुःषष्ठिपदमण्डले विपञ्चाशद देवाः पूज्याः । मध्ये चतुःपदे ब्रह्मा। तदितु पार्यविवखतमित्रमहीधराः । कोणार्येषु सावित्रसविटशक-इन्द्रजयरुद्ररुद्रजय-पाप-प्रापवत्साः । तत्यार्खेषु शर्व-गृह-अर्यमजम्भकपिलिपिच्छकचरकोविदारि- पूतनाः। दितु सार्बाईपदेषु ईशानादिषु ईशानपर्जन्यजयन्त- शक्रभास्करसत्यभृश्यन्तरीक्षाः । भाग्नेयकोणादिषु पूषावितथ- यमहरक्षकगन्धर्वभृङ्गराजमृगाः। नेत्यां दिक्षु,-निति दौवारिकसुग्रीववरुणपुष्पदन्त-आसुरशोषरोगाः । वायव्यां दिक्षु,- नागमुख्यासोमभन्लाटतार्गलदिति-अदितय इति । उत्सवेषु च सम्पत्त्यै विदध्यादारार्पणम् ।

·नित्याचारपद्धतिः। तत्र मण्डपस्योत्तर आहले पूर्वापरायतपञ्चहस्तमानपञ्चरेखा. हादशाङ्गलोत्तरादक्षिणोत्तरा एकादश रेखाः । वौथ्यश्चतस्रो मध्येऽन्तश्चतुष्कोभयपाश्खयोः । जड़े एवं चतुष्कोष्ठत्रयमवशिष्यते । यदा निरञ्जयेत् तानि श्वेतपीतारुणानि तेः । श्यामेन वोथिः । पालिकाः पञ्चमुख्यश्च शरावाश्च चतुःक्रमात् । षोड़शहादशाङ्गुलोत्सेधाः । सूत्रवेष्टिताः । प्रक्षाल्य स्थापनीयाः स्युः पदेष्वाहितशालिषु । सुगन्धदर्भकुर्चेषु पश्चिमादि निवेशयेत् ॥ करोषवालुकामगिस्तानि पात्राणि पूरयेत् । शालिश्यामाटकामुहतिलनिष्यावसर्षपान् ॥ कुलत्यकङ्गुमाषान् वा सुधाबीजेन दुग्धक्षालितान् मूलाभि- जप्तान् मङ्गलपूर्बकं निर्वाप्य हरिद्रागिरभ्युक्ष्य वस्त्रैराच्छाद्य पुनरासिच्य भूतानि पितरो राक्षसा नागा ब्रह्मा शिवो हरि. रित्येतेभ्यो लोकपालेभ्यश्च पात्राणां परितश्च पायसावानि दद्यात् । पञ्चसप्तनवहस्तान्यत्र समितं वाभितो हादशस्तम्भान् पञ्चहस्तान् मध्ये चत्वारोऽष्टहस्ताः सर्वे हस्तकखाताः। हारे क्षौरक्षाय सप्तहस्ततोरणस्तम्भा उपरिस्तम्भाईमानफल कास्तन्मध्ये हस्तमान- मूलान् लोकपालसमवर्णान् ध्वजान् निबनीयात् । विभागमितात्युच्छया मध्ये वेदी वेदीवाज्यभागं त्रिधा कृत्वा मध्य दिनु चसरस्खयोनि अर्धचन्द्रवासवर्गलसहस्रामाकाराष्टान मण्डप ·नित्याचारपतिः । कुण्डानि मेखलोच्छ्रयेण सह हस्तमावाणि तावत् ख्यातानि दिक्षु चत्वार्येव वा। अथवा दिशि उत्तरस्यां प्रविध्याचतुरस्र- मेकमेव । एकहस्तमितं कुण्डमेकलक्ष्ये विधीयते । लक्षाणां दशकं यावत्तावतस्तेन वईयेत् ॥ दशहस्तमितं कुण्डं कोटिहोमे प्रशस्यते । कुण्डानां मेखलास्तिस्रो मुष्टिमात्रे तु ताः क्रमात् ॥ षोड़शहादशाङ्गुलोत्सेधाः । तत्र आचार्यः सामान्याध्यं कृत्वा तेन हारमस्त्रेण प्रोक्ष्य जोदुम्बरे विघ्नेशं लक्ष्मी सरस्वती शाखयोर्विघ्नक्षत्रेशी तत्यार्खयो- गङ्गायमुने देहल्यामस्त्रमिति द्वारं सम्पूज्य दिव्यदृष्ट्या दिव्यान- स्त्रेणान्तरोक्षान् पार्णिधातै भीमान् विघ्नान् निवार्य किञ्चिद्दाम- शाखां स्टगन् देहली विलङ्घयाङ्गं सङ्कोच्य दक्षिणाड्डिाणा शाला प्रविश्य नैऋत्यां वास्त्वोशान् ब्रह्माणञ्च सम्पूज्य पञ्चाङ्ग व्याप्त- तोयाम्यां शालां प्रोक्ष्य वीक्षणं मूलमन्त्रेण शरेण प्रोक्षणं मतम् । तेनैव ताड़नं कुर्यादाणा रक्षणं मतम् । इति कृत्वा चन्दनागुरुकर्पूरैः संधूप्य लाजचन्दनसिद्धार्थभम दुर्बाकुशाक्षतान् सप्तवारांस्तु जवा तान् वोक्ष्याष्टजप्तदर्भमुष्टिना सम्माज्य तान् ऐशन्यां वर्धन्यासादनार्थं स्थापयेत् । वेद्या सर्वतो- भद्रादेकं मण्डलस्य पश्चादुपविश्य गुरुगणेशनमस्काराद्यन्तयाग- पाप्यन्तं कृत्वा मण्डलकर्णिकायां शालितण्डुलान् तदुपरि कुशान् ·नित्याचारपद्धतिः। सकू क्षतान् विन्यस्याधारशक्त्यादिपीठशत्यन्तं प्रयुज्य हेमादि कतं मन्त्राद्भिः क्षालितं धूपितं विगुणितं नु वेष्टितं दुबाक्षतनव- रत्नयुतं कुम्भं तारेण विन्यस्य कर्पूरादिवासितं पालाशत्वक्कषाय- तीर्थोदकं वा प्रतिलोममारकां मूलमन्त्रञ्च जपन् देवबुद्दया पूरयेत् । शङ्खच गङ्गाष्टकमित्रकाथाम्बुपूर्णे धूमार्चिः सुश्रीः मुरूपा कपिला हव्यवाहा कव्यवाहा ज्वलिनी विस्फुलिङ्गिनी उमा इति वहिकलाः । सपनी तापनी धूम्रा सरावी ज्वालनिर्ऋतिः । सुषुम्ना भोगदा विश्खा बोधनी धारणी क्षमा ॥ इति द्वादशसौरकलाः । अमृता मानदा पूषा तुष्टिः पुष्टीरतिधृतिः । शशिनी चन्द्रिका कान्तिोत्ना श्रीः प्रीतिरङ्गदा ॥ पूर्णा पुर्णामृता इति सौम्याः षोड़शकलाः । पूष्टि ऋद्धिः स्मृतिर्मेधा कान्तिर्लक्ष्मीधृतिः स्थिरा। स्थिति: सिद्धिः - ॥ इत्यकारजाः । जरा च पालिनी शान्तिरैखरीरिति कामिका । वरदाह्नादिनी प्रीतिर्दीर्घा- इत्युकारजाः। तीक्ष्णा रौद्राभयानिद्रा तन्द्राक्षुत् क्रोधिनी क्रिया । उत्कारी मृत्यः ॥

·निम्याचारपतिः। ५५६ एता हत्यकारजाः। पीता खेतारुणा शीता- विन्दुजाः । नित्तिश्च प्रतिष्ठाच विद्या शान्तिः दीपिका रेचिका मोचिका सूक्ष्मासूक्ष्मा मृता अमृता ज्ञाना आप्यायिनी व्यापिनी प्रीतिः व्योमरूपा अनन्ता इति नादजा: । अष्टायोतिकलाः शङ्ख प्रत्येकमावाह्य प्रकारजकलासु हं सः शचिषत्, उकारजासु प्रतविष्णुः, मकारजासु बाम्बकम्, विन्दुमासु तत्सवितुः, नादजासु विष्णुर्योनिमिति । गन्धादिभिः प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण वहिकलानां प्राणा इत्यायुधम् । कलागणा- टकस्याष्टवारं शङ्गस्थकाथे प्राणप्रतिष्ठां कस्वा प्रत्येक गन्धादिभिः कला अभ्यर्चिता अष्टाशीतिकलास्वरूपां मूलदेवतां ध्यायन् मूलमन्त्र प्रतिलोम जपेत् । ततः शङ्गस्थं का मूलमन्त्र जपन् कुम्भे निक्षिपेत् । अश्वत्थपनसचूतस्तवकानि वलिबन्धान् कल्पद्रुम- धियोपरि दवा तत् फलधिया फलाक्षतयुतं पाचं दत्वा क्षोमयुग्मेन वेष्टयित्वा तत्र मन्त्रदेवतामावाद्य स्वागतादिभिरावरणान्तं सम्पूज्य सद्दक्षिणे स्थण्डि लेऽग्निं संस्कृत्य तत्ष्टदेवतां गन्धादिभिः सम्पूज्य व्याहृतिभिराज्यं हुत्वा पायसेम मूलमन्त्रेण पञ्चविंशति हुवा पुनर्व्यातिभिर्हत्वा तत्र गन्धाधैर्देवतामभ्यर्थ पीठस्थमूर्ती योजयित्वा वहिं विसृज्य सर्वशिष्टहविषा देवपार्षतेभ्यः परितो बलिं दत्वा देवाग्रं समाज्य पञ्चोपचारैः सम्पूज्य च्छत्रचामर- ताम्बूलादिनैवेद्यमूलमन्त्र संजप्य जपं समय ऐशन्या पूर्वस्थापित विमिरे कर्करों स्थापयित्वा तस्यां सिंहस्थो शाखेटकहस्तां ·४४० नित्याचारपद्धतिः। घोररूपां पश्चिमास्यां अस्त्रदेवतां सम्पूज्य तामादाय रक्षेति लोक- पालानां स्नानमुतन वारिणा,- देवानां थावयन्नन्तः परिवृत्य प्रदक्षिणम् । अस्त्रमन्त्रं समुच्चार्य यथापूर्व निवेशयेत् ॥ पुनस्तां स्थिरासनेऽभ्यच्चा शालितण्डुलान् पञ्चदशप्रमृति मात्रान् मूलमन्त्रितानस्त्रप्रक्षालिते पात्रे अस्त्रेण क्षिा कवचेना- वगुण्ठा पिधाय संस्कृतेऽग्नौ मूलमन्त्रेण चरुं कृत्वा मूलेनाभिपायं कचेनावताय॑ अस्त्रजप्तकुशास्तीणे मण्डले चरं त्रिधा विभाज्य एकं देवाय दद्यात् । अपरं जुहुयात् । अपरं सशिष्यो भुञ्जीत आचान्ताय शिष्याय तालप्रमाणं क्षीरवक्षजं हृन्मन्त्र जप्तं दन्त- काष्ठं दद्यात् । वेद्यां दर्भास्तरे सशिष्यो गुरुः शयीत रात्री। प्रपञ्चसारोक्तपूजाङ्गावरणपूजान्तेच कृति निवेद्ये च ततो मण्डलं परितः क्रमात् । मण्डलाङ्गुरपात्राणि स्थापनीयानि मन्त्रिणा ॥ उपलिप्य अगडमध्येतु स्वचरणयोग्यं विलिख्य लेखाथ । अभ्युक्ष्य प्रणवेन प्रकल्प येद्दोषगविष्टरं मन्त्री । अष्टादश स्युः मंस्काराः कुण्डानां तत्र चोदिताः । अथवा तानि संस्कुचितुर्भिर्वीक्षणादिभिः ॥ वीक्षणं मूलमन्त्रेण शरण प्रोक्षणं मतम् । तेनैव ताड़नं दर्भवम्र्मणाभ्युक्षणं मतम् ॥ इति।

·नित्याचारपद्धतिः । ४४१ तिसस्तिस्रो लिखेद रेखा हुदादिप्रागुदमुखाः । सानभ्युच्य तारेण योगपीठमथार्चयेत् ॥ तत्र वागीखरौं सम्पूज्य सूर्यकान्तादिभवं श्रोत्रियागारजं वा वहिं पात्रेणानीय वीक्षणादिभिः संस्कृत्य योजयेत् । वह्निबीजन चैतन्यं पावके ततः । तारेण मन्त्रितं मन्त्री धेनुमुद्रामृतीकतम् ॥ अस्त्रेण रक्षितं पश्चात्तनुत्रेणावगुण्ठितम् । अर्चितं त्रिः परिचाम्य कुण्डे तारं समुच्चरन् ॥ आत्मनोऽभिमुखं वहिं जानुस्पृष्टमहीतलः । देवबीजधिया देव्या योनावेनं विनिक्षिपेत् ॥ पश्चाद्देवस्य देव्याश्च दद्यादाचमनीयकम् । ज्वालयेम्मनुना तेन तमग्निमन्यदेशिकः ॥ चित्यिङ्गल हन दह पच युग्मान्युदीर्य च । सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहेति मन्त्रोऽयं प्रागुदीरितः ॥ अग्निं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् ॥ सुवर्णवर्णमनलं समिदं विखतोमुखम् ॥ इत्युपतिष्ठेत् । वहीरा-च संयुक्ता सादित्यान्ता सविन्दवः । वहेजिह्वामन्त्राः,-स्फु ग्रं ग्रं क्रू भ्युर्थी एतानि स्खलिङ्ग- पायुशिरोवतघ्राणनेत्रसबाङ्गेषु न्यसेत् । सहस्राचि- हृदयाय नमः स्वस्ति पूर्णशिरसे स्वाहा उत्तिष्ठ पुरुष शिखायै वषट् धूमव्यापी कवचाय हुं सप्तजिह्वाय नेत्राव्यां वौषट् धनुर्द्धर ततः ·मित्याचारपतिः। अस्त्राय फट् इति हृदादिषु विन्यस्य ॐ अग्नये जातवेदसे स्थाने सप्तजिह्वाय हव्यवाहनाय प्रखोदरजाय वैखानराय कौमारतजसे विखमुखाय देवसुखायेति दत्वा चाष्टौ मन्वान् मूहांसपार्श्व- कट्यन्धुक टिपाश्वांसकेषु प्रदक्षिणं न्यस्यासनं कल्पयित्वा, इष्टां शक्ति स्वस्तिकारों तमुच्चै- दीर्धेयॊर्भिारयन्तं जवाभम् । हेमाकल्यं पनसंस्थं त्रिनेत्रं ध्यायेहझिं बद्धमौलिं जटाभिः ॥ तत: कुण्डे पर्युक्ष्य मध्यमेखलायां परिस्तोयं परिधिवयं दत्वा तेषु ब्रह्महरीशान् सम्पूज्य मध्ये तं वहिं वैश्वानरं जातवेद इहावह लोहिताक्ष साणि कम्माणि साधय स्वाहेति मन्त्रेण गन्धायैः प्रपूज्य मध्ये षट्कोणेषु च हिरण्या गगना रता कृष्णा सुप्रभा बहुरूपा अतिरका इति सात्विकाः। सर्वजिह्वा सहस्रार्चि: सप्तकेशरीष्वङ्गानि दलेषु जातवेद पादिमूर्ती: दिक्षु लोकपालान् प्रपूज्य पाणिभ्यामधोमुखौ सुस्वावादाय त्रिः प्रताप्य दर्भ- स्तदनमूलमध्यानि सम्माय वामन गृहीत्वा दक्षिणेन प्रोक्ष्य पुनः प्रताप्य दर्भाग्नौ क्षिया खदक्षिणेषु कुशेषु तो निधायाज्यस्थाली अस्वमन्त्रेण प्रोक्ष्य तबाज्यं कत्वा वीक्षणादिभिः संस्कृत्य वायव्ये अङ्गारेषु हृदादि निधाय सन्दीप्य दर्भयुगलमाज्ये शिवा अनले क्षिपेत् । हृदयेन पुनर्दीप्तदर्भयुगेनाज्यं वना निरीक्ष्य अग्नौ क्षियेत् । पुनर्वलितदर्भाननेणाज्ये प्रदग्निी क्षिपेत् । गृहीत्वा तमगारान् प्रत्युचाग्नौ जलं स्मृशेत् ।

·नित्याचारपद्धतिः। ४४३ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां पवित्रे वास्त्रेणोत्पूय ताभ्यामेवात्म- सम्मुखं संभावयेत्। सग्रन्थिपवित्रे वृते निक्षिप्य विधाभूते शलकृष्णपक्षी ध्यात्वा वामे ईला दक्षिणे पिङ्गलां मध्ये सुषुम्नां च ध्यात्वा सुवेण दक्षिणभागात् हृदाज्यमादायाग्नये स्वाह- त्यग्निनेत्रे तवामतो वामनेत्रे सोमाय मध्यतो भानुनेत्रे अग्नीषोमाभ्यां पुनहदा दक्षिणभागादादायाग्नये खिष्टकते स्वाहेति । सोङ्गारव्याहृतिभियंस्तसमस्ताभिरग्निमन्त्रेण बिहुत्वा प्रणवेनाष्टावष्टौ गर्भाधानादिविवाहान्तैकैकसंस्कारार्थं हुवा पितरी सम्पूज्यात्मनि संयोज्य समिधः पञ्चष्टताता हुत्वा जिह्वाङ्गमूर्तीनां तन्मन्वैः प्रत्येकमेकैकमाहुतिं हुत्वा सूचि चतुःसुवानादाय तिष्ठग्निमन्त्रेण वौषडन्तेन हुत्वा विनेशमन्त्रेण हादयाहुतीर्जुहुयात् । प्रपञ्चसारे,- ताराद्यैर्दशभिर्भेदैः पूज्य: पूर्वसमन्वितैः । मनुना गाणपत्येन हुनेत् पूब्ब दशाहुतिम् ॥ जुहुयाच्च चतुर्वारं समस्तेनैव तेन तु ॥ इदमग्निमुखम् । अग्नौ पोठार्चनापूर्बकमिष्टदेवमभ्यर्थ तन्मुखे मूलेन पञ्चविंशतिं जुहुयात्। वनकीकरणं पुनरग्नि- देवात्मनामैक्यं भावयन् एकादश जुडुयात् । नाडीसन्धानम् । 'प्रावरणदेवेभ्य एकैकामाहुति हुत्वा कुण्डेषु संस्कत्याग्निं विर- चयेत् । ततो ऋत्विजस्तु स्वकुण्डे साधारणं देवं गन्धायैः सम्पूज्य पञ्चविंशतिमाज्यं च तिलांच साष्टसहस्रं मूलेन जुहुयुः । ततः शिष्यं स्नातं पौतपञ्चगव्यं कुण्डान्तिकमानीय दिव्यदृष्ट्या - ·४४४ निलाचारपद्धतिः। प्रत्र हृदये। विलोक्य तच्चैतन्यं खामनि संयोज्य षडङ्गशोधनम् । निवृत्तिप्रतिष्ठाविद्याशान्तिक्षमा इति पञ्चकलाः । शिष्यस्य पादयोर्जीवप्राणं धियश्चित्तं ज्ञानकर्मेन्द्रियाख्यपञ्चभूतानि हत्य- तेजसा त्रयं वासुदेवादयश्चेति तत्वान्येतानि शाङ्गिणः शिवशक्ति- सदाशिव-विख-विद्यामाया-कालनियतिकला-विद्या-स्मृतिरागगुरु- प्रकृति--बुद्दाहङ्कार-मनोज्ञानेन्द्रिय-कर्मेन्द्रिय-तन्मात्र-महाभूतानि निवृत्त्याद्याविन्दुकलानादसदाशिवशक्तितत्वानि स्वीयतत्वानि गुह्ये सञ्चिन्य कूर्चेन स्पृष्ट्वा पूर्ववत् तलागि जुहुयात् । तत्वं लयं चिन्तयेत्। एवं भूरादिभुवनानि नाभौ। आदिक्षान्तवर्णान् बलसङ्घ भाले। सर्वमन्त्रवर्णान् स्वमूईनि इति प्रत्येकं चिन्ता कुर्यात् । ततो दिव्यदृष्ट्या विलोक्यात्मस्थं चैतन्यं तत्रैव संयोज्य मूलेन पूर्णाहुति हुत्वा सावरणं देवमग्नेरुदास्य कुण्डे योजयेत्। पुनर्व्याहृतिभिर्तुत्वा अग्नेर्जिताभ्य एकैका- माहुति हुत्वात्मानमद्भिः परिषियाग्निदेवं स्वात्मन्यध्यास्य परिधी- नग्नी क्षिप्ता नेत्रमन्त्रवस्त्रबचनेत्रं शिष्यं करे कृत्वा कुण्डतो मण्डलं नयेत् । तस्याञ्जलिं पुष्यैः पूरयित्वा कुम्भे मूलमुच्चार्य क्षेपयेत् । तनेत्रबन्धमये कुशास्तरणासोने तस्मिन्त्रात्मयोगक्रमाद् भूयः संस्कृत्योत्पाद्य मूलमन्त्रन्यासान् कृत्वा कुम्भस्थं देवं गन्धादिभि- रभ्यर्थ सकलोवत्यास्मिन् मण्डले शिथं निवेश्याशीर्वादशङ्खादि- ध्वनिभिः कुम्भमुखस्थकल्पद्रुमकल्पितं तन्मूड़ि दत्वा मूलमाटकां मूलं जपन् कुम्भेनाभिषिच वहिनौजलेन किञ्चिदवशिष्य शेषेणा- चापयेत् । ततस्तस्य वाससी परिधाय वाचं नियम्य गुरुसमीप ·नित्याचारपद्धतिः । ४४५ ॥ उपविष्टस्य देवदेहं संक्रान्तं सञ्चिन्त्य मकलोवत्य गन्धाद्यैरभ्याम्ब- पूर्बकं विद्यां दद्यात् । "निकटे समुपासतो वदे- दथ शिष्यस्य मनुं विशो गुरुः । "गुरुणा समनुग्रहीतं सद्यो मन्त्र जपेत् शतावृत्त्या । गुरुदेवतामननामैक्यं सम्भावयन् धिया शिष्यः ॥" स च लब्धं मन्त्रमष्टकत्वो जम्बा गुरुमन्वदेवानामैक्यं भावयेत् । दण्डवत् प्रणम्य तत्पादइयं मूट्टि कृत्वा, शरीरमर्थं प्राणांश्च सर्व तस्मै निवेदयेत् । ततः प्रभृति कुवात गुरोः प्रियमनन्यधीः ॥ हृदयं शिरः शिखां कवचं चेत्यनलादिकास्त्रिषु । पुरतो नयनं दिशास्वथो पुनरस्तं वसुमर्चयेत्कमात् । पीतः पिङ्गलः कष्णो धूम्रोऽसित: सितः शक्लः ! काषायारुणाम्बुजाभा लोकेशवासवादयः प्रोक्ताः ॥ वजश्च शक्तिदण्डौ खङ्गपाशाङ्कुशागदाः । शूलं चक्रवृजिनसंज्ञौ प्रोतान्यस्त्राणि लोकपालानाम् ॥ ततः प्रपञ्चेऽधिकं पञ्चविंशत्याहुत्यनन्तरं,- पुन: साध्येन मनुनाहुनेदष्टसहस्रकम् । अथवाष्टशतं सर्पिःसंयुक्तेन पयोऽन्धसा ॥ तत्र,-भूरग्नये पृथिव्यै महते स्वाहा, भुवो वातायान्तरी- ·नित्याचारपद्धतिः। क्षाय महते स्वाहा, स्वरादित्याय दिवो महते स्वाहा, भूर्भुवः स्व श्चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यो दिग्भ्यो महते खाहा । इति हुत्वा इतः पूर्ब प्राणबुद्धी देहधम्माधिकारतः । जाग्रत्खप्रसुषुप्तावस्थासु मनसा वाचा कम्मणा हस्ताभ्यां पद्भग्रामदरेण शिश्ना च यत् स्मृतं यदुक्तं यत्कृतं तत्मव्वं ब्रह्मार्पण- मन्त्रेण भवन्तु स्वाहा इत्यष्टावाज्याहुतीर्तुत्वा तन्त्र समापयेत् । ततो राशिमण्डले पूबादिमेषाखिनीभरणीकृत्तिकामघा- देवताभ्यो नक्तं दिवाचारिभ्यः सर्वेभ्यो भूतभ्यो नम एष बलिरित्येवं वृषकत्तिकोत्तरत्रिपादे रोहिणीमृगशीर्षादिपादहय- देवताञ्यूहेन गन्धपुष्पधूपदीपपूर्बकं जलाबेन हादशबलिं दत्वा तथा राश्यधिपानां नवग्रहाणां तत्र तत्र च सप्तानां करगाणाञ्च दद्यान्मीनाख्यमेषयोः । अन्तराले वहिस्त्वेव सम्प्रोत: कलशात्मकः ॥ पुनर्नैवेद्य मुद्धृत्य पुरोवप्रतिपूज्य च । स्तुत्वा यथावत् प्रशमेत्- एवं क्रियावत्यसम्भवे वर्णमयोः । प्रकत्यात्मकाकणां शरीरमपि तादृशम् । यतस्तस्मात्तनोसेन्मन्वान् शिष्यस्य देशिकः ॥ तत्रस्थानयुतान् वर्णान् प्रतिलोमेन संहरेत् । तदा विलीनतत्वे हि शिष्यो दिव्यतनुर्भवेत् ॥ परमात्मनि संयोज्य तच्चैतन्यं गुरूत्तमः । तस्मादुत्पादितान् वर्णान् न्यसेत् शिष्यतनौ पुनः ॥ ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
४४७
सृष्टिक्रमेण विधिवचैतन्यं विनियोजयेत् ।
जायते देवताभावः परानन्दमयः शिशुः ॥
एषा वर्णमयी दीक्षा प्रोक्ता ज्ञानप्रदायिनी।
ततः कलावती।
निवत्तिर्जानुपर्यन्तं स्तनादारभ्य संस्थिता ।
जानुनो भिपर्यन्तं प्रतिष्ठां व्याप्य तिष्ठति ॥
नाभः कण्ठावधि प्राप्ता विद्या शान्तिस्तत:परम् ।
कण्ठाललाटपर्यन्तं व्याप्ता तस्मात् शिरोऽवधि ॥
शान्त्यतोता कला या कला व्याप्तिरितीरिताः ।
संहारक्रमयोगेन स्थानात् स्थानान्तरे गुरुः ॥
संयोज्य बोधयेदिस्थ प्रोता दीक्षा कलावती।
चतुर्थी पुनः सुषुम्नातः षट्चक्रभेदसिद्धावेव सिद्धातीत्यन्येषा-
मशक्यत्वान लिख्यते ।
तथा नृसिंहकल्पोक्तिः,-
कत्वा मण्डलमुल्लासि सर्वनेत्रमनोरमम् ।
तत्र संस्थाप्य विधिना यथोतं कलशं पुन: ॥
कलाष्टकलसवर्णचतुष्क बीजकण्डिके ।
भुवनेशादिमारभ्य स्वबीजपरिशोभितम् ॥
सम्पूज्यावाध वृहरिं यथावद्देशिकोत्तमः ।
अष्टोत्तरसहस्त्रन्तु जपित्वा सुसमाहितः ।
आसबे क्लप्तपीठे तु शिथं संस्थाप्य पूजयेत् ।
नरसिंहधिया पथकलशेनाभिषेचयेत ॥

·४४८
नित्याचारपद्धतिः।
अभिषेकावसानेच सकलोकत्य पूजयेत् ।
दीक्षयित्वा विधानेन तस्मिन्मन्त्रमुदीरयेत् ॥
पश्चान्यासनयं कृत्वा षडङ्गञ्च यथाविधि ।
ऋथादिकञ्च विन्यस्य पश्चादपिच विन्यस्येत् ॥
एवं कृताभिषेकस्तु गुरुणावाप्तमन्त्रकः ।
शिष्यः सम्पूजयेत्पश्चाद् गुरुं सर्वप्रयत्नतः ॥
मन्त्रात्मदेवता सर्वभूतैक्यं सकला मता ॥
इति ।
एका क्रियावती दीक्षा कुण्डमण्डलपूर्विका ।
मनोव्यापारमात्रेण न्यासा ज्ञानवती मता ॥
दरिद्राणामनाथानां दीक्षेयं मानसी मता।
आचार्यनिरपेक्षेण क्रियते शम्भुनैव या ॥
तीव्रशक्तिनिपातन निराधारति सोच्यते ॥
पाझे,-
गुरोरभावे विप्रेन्द्र मन्त्रग्रहणमुच्यते ।
पूर्बपक्षत्रयोदश्यां दक्षिणामूर्तिसबिधौ ॥
लिखित्वा राजते पत्रे तालपत्रेष्वथापि वा
मन्त्र तं स्थण्डिले स्थाप्य पूजयित्वा महेखरम् ॥
पायसञ्च निवेद्यैवं पदयोः प्रणिपत्य च ।
शतकत्वः पठेन्मन्त्र दक्षिणामूर्तिसबिधौ ॥
सर्वेषामेव मन्त्राणामेवं वा ग्रहणं स्मृतम् ।
एवं पञ्चगवानुसारेणोक्तम् ।

·मित्याचारपद्धतिः। ४४६ पौराणिकी पुनर्वैष्णवत्वसाधिका दीक्षा कार्तिकशुलहादश्या- मन्यत्र वा हादशीषु संक्रान्तिचन्द्रसूर्यग्रहे वा कार्या। अत्र गुरुणा संवत्सरं परीक्षित: शिष्यो भगवन् त्वत्प्रसादेव संसारार्णवतारण इच्छामः खैरिकां लक्ष्मी विशेषेण तपोधन । एवमभ्यर्थ मेधावी गुरुं विष्णुमिवाग्रतः । अभ्यर्चयेदनुज्ञातो दशम्यां कार्तिकस्य तु । ततो गुरुणाभिमन्वा यत्नेन क्षीरवृक्षमयकाष्ठेन दन्तान् विशोध्य देवतागारे भूम्यां शयीत । तत्र दृष्टस्वप्नं गुरवे निवेद्यापरदिने उपोष्ण दीक्षादिने प्रात: स्नात्वा देवागारं व्रजेत्। तत्र गुरुर्नव- नाभिमण्डले नवकलशान् स्थापयित्वा वस्त्रबद्धनेत्रं पुष्पहस्तं शिष्य प्रवेश्याष्टदिक्पालान् मध्ये भगवन्तमष्टमूत्तिं तत्पूबादिषु बलिप्रद्युम्नानिरुद्धवासुदेवान्। ऐशान्यादिषु शङ्खचक्रमुषलपद्मानि याम्याञ्च गदां गरुड़च्च वामे लक्ष्मी पुरतो धनुःखङ्गश्रीवत्स- कौस्तुभञ्चाभ्यर्य नवभिः कलशैः शिष्यं नापयित्वा तद्देहस्थ- तत्वान्यग्निदग्धानि वायुविधूतानि सोमाप्यायितानि विचिन्त्य गुरुदेववैष्णवानां निन्दा न कदाचित् त्वया कार्येति शिष्यमनुशास्य स्थण्डिने अग्निं संस्कृत्य आज्यभागान्तं कृत्वा ओं नमो भगवते विष्णवे सर्वरूपिणे स्वाहेति मन्त्रेण शिष्यस्य गर्भाधानादेकैक- संस्कारास्तिस्रस्तिस्र आहुतीर्जुहुयात् । एवं दीक्षितो गुरवे सहिरण्यं गोयुग्मं येन वा तुष्यति गुरुस्तद्दक्षिणां दद्यात् । यस्वनेन विधानेन दीक्षादी दीक्षितच यः । उभी तो प्राप्नुतः मिद्धिमाचार्य: शिष्य एव च ॥

·१५.
नित्याचारपद्धतिः।
मापयेन्मुक्तिदै मन्त्र वैष्णवेन घटेन तु ।
एकेनैव नरः सातः सर्वपापविदितः ॥
भवेदव्याहतज्ञान: किं पुनर्बहुभिर्घटैः।"
इत्याद्युक्त फलार्थमेतत्पृथक्तन्त्रेण वा अवश्यं कुर्यात् ।
मन्त्रं तद्देवतायाञ्च तथा मन्त्रप्रदे गुरौ ।
त्रिषु भक्तिः समा कार्या साहि प्रथमसाधनम् ॥
तथा आदिपर्वणि वकाख्यराक्षसोहिग्नब्राह्मणं प्रति कुन्त्या
"अयं मे पुत्रो मन्त्रविद्याबलात् वकं हनिष्यति एतत्त्वया न
ख्यापनीयं ख्यापने सर्वे मन्त्र में प्रार्थयेयु” रित्युक्त्वा
गुरुणा वाननुज्ञातो यदि मे ग्राहयेत्सुतः ।
न माधयेत्तथा किञ्चित् विद्ययेति सतां मतम् ॥
इत्युक्तम् । तेन गुरुणाननुज्ञातो न मन्त्र कस्मैचिद्दद्यात् ।
अथैतत्पुरश्चरणविधिः ।
चरुर्मूलं फलं क्षौरं दधि भिक्षानशक्तवः ।
एतत्सप्तविधं प्रोक्तं पवित्रं व्रतभोजनम् ॥
चरुरनवश्रावित ओदनः । ब्रीहियवान्यतरप्रकृतिकः । स च
साज्यो ग्राह्यः । चरुणा सह सर्पिषत्यन्यत्रोक्तः। फलं पक्कमपर्क
लवणादिरहितं खित्रमखिलं वा नारिकेलादि । एवं मूलमपि ।
भिक्षाबञ्च पक्कं ब्रह्मचारियतीनाम् ।

·नित्याचारपद्धतिः।
व्याधितस्य दरिद्रस्य कुटुम्बप्रयुतस्य च ।
अध्वानं वा प्रपत्रस्य भिक्षाचा विधीयते ॥
इति। एवं कुटुम्बहीनानां प्रोषितानां दरिद्राणाञ्च ।
वृत्तिभिः श्रान्तो वृद्धत्वाद् गोत्रक्षयाहा सज्जनेभ्य: सिद्धमुञ्छतीति
शोलोच्छवृत्तिमाश्रितानां दरिद्राणाञ्च । यत्तु,-
सिद्धमन्नं गृहस्थाय वानप्रस्थाय गोरसम् ।
यतये काञ्चनं दत्वा नरकं प्रतिपाद्यते ॥
इति । तत्र एहस्थपदस्य
खपाके विद्यमाने यः परपाकं निषेवते ।
सोऽखत्वं शूकरत्वं च गद्दभत्वं च यच्छति ॥
इति वचनानुरोधाविद्यमानखग्रहस्थितपरत्वादेतदन्यपर
.
मेव ।
अन्यथा
॥
इतरानपि सख्यादीन् सम्प्रोत्या ग्राहमाथितान् ।
सत्कृत्यानं यथाशक्ति भोजयेत्
इति विरोधः स्यात् । तैश्च भिक्षानेन वैखदेवादिकं कर्तव्यम् ।
यदवाः पुरुषा राजन् तदबाः पिटदेवताः ॥
इति, यन्त्र दद्यात् तत्राश्नीयादिति चोक्तेः। तथाहि द्रौपदी-
वयंवरानन्तरं पाण्डवैराहते भिक्षाने “अग्रभागं बल्यर्थं कुरु"
इति द्रौपदी प्रति कुन्त्या उत्तम् । केवलमेकत्र विनियुक्तस्य हरि-
काख्यस्यान्यत्र विनियोगानहत्वाप्रयत्नेन नैवेद्याद्यविनियुक्तमेव
भैक्ष्यं
ग्राह्यम् ।
तच्च रथ्यानीतमपि

·४५३ नित्याचारपद्धतिः । शुचि भक्ष्यं कारुहस्तपण्यरथ्यागतञ्च यत् । इति वचनावाशद्धम् । भैयादन्यत्र रथ्यानीतपक्कानं अप्र- यतोपहृतं न भोज्यमिति वचनादग्न्याधिश्रयणप्रोक्षणादिना शुचि सम्पाद्य देवतायै देयं भोज्यञ्चेति । इतरएहस्थानाञ्च, अनापदि चरेद् यस्तु सिद्धां भिक्षां गृहे वसन् । दशरानं पिवेहवमापत्काले वाहं दिजः ॥ इति सिद्धानभैक्ष्यनिषेधेऽपि मृतन्तु याचितं भक्ष्यं षट्कर्मेको भवत्येषाम् । इति सामान्यतो भैयविधिरेतहलादेव । नातस्य भक्ष्याचरण- मित्यशुचिकरत्वाभिधानस्य सिद्धानपरत्वादामानभैक्ष्यं प्राप्तम् । नच, न कल्पमानेष्वर्थेषु ईहेतार्यानिति निषेधात् द्रव्याभाव एव तत्याप्तिः । आत्मन्येव शुभायातं नियुञ्जयात् भृतके परम् । इत्यशुभायातद्रव्ये सत्य यात्मार्थ शुभाजनस्य विहितत्वात् उपवासात्परं भक्ष्य मिति । भिक्षाहारो निराहारो भिक्षा नैव प्रतिग्रहः । असतो वा सतो वापि भिक्षानं नैव दुष्यति ॥ इत्यादिना प्रशस्तं भक्ष्यं सत्यप्यन्यद्रव्ये प्राप्तम् । यद्यपि भैच्यात् परमयाचितं तथापि जपाङ्गतया भैक्ष्यनियमादत्र न ग्राह्यम् । भक्ष्यं हि भिक्ष उपयाजायां धातोर्याचितमेव । तथापि भक्ष्यं वा सर्व्ववर्णेभ्य एकानं वा द्विजातिषु ।

·नित्याचारपद्धतिः। ४५३ यत्तु जप- इत्यादिषु भैक्ष्यप्रतियोगितया एकावाभिधानात् पङ्कजादि- पदवदनेकरहयाचितमेव भक्ष्यम् । तेनैकत्र पर्याप्तानप्राप्तावपि भैक्ष्यत्वसिद्ध्यर्थमन्यतोऽपि किञ्चिद् ग्राह्यम् । यत्तु,-तिस्रोऽप्रत्या- ख्यायिन्यः षट् हादशपरिमिता वेति तस्य गुणमानत्वात् तदभावे ऽपि न भक्ष्यवहानिः । अत्र विधिलाघवार्थ प्राप्तबतभोजने पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इतिवदेतत्सप्तविधद्रव्यव्यतिरिक्तपरि- संख्यामात्र क्रियते। तेनैतव्यतिरिक्तवर्जनमात्र जपाङ्गम् । नैतद् भक्षणम् । तद्विधाने एकादश्युपवासेऽपि जपवैगुण्या- पत्तेः। निल्यभोजनात् पृथगेव तद्व्यभोजनापत्तेश्च । वाक्ये च सम्भवति वाक्यभेदकल्पनानुपपत्तेः । नापाकैकद्रव्येतर- परिसंख्या तेनैतेषां समन्वितभक्षणेऽप्यविरोधः । सामान्यविधी शाकयावकभक्ष्याणि पयोमूलफलानि च । दधिसर्पिस्तथाह्यापः प्रशस्तान्युत्तरोत्तरम् ॥ इति । चोत्तरोत्तरप्राशस्त्याभिधानान्यथानुपपत्त्या एकैकतरपरिसंख्याफलातिशयार्था इति । उक्ताहारः शुचिः स्नात्वा वागयतः संयतेन्द्रियः । मार्गशीर्षस्य मासस्य वीण्यहान्येकमेव वा ॥ उपोष्ण शुलहादश्यामारभ्याष्टाक्षरं जपेत् । अष्टलक्षपरिच्छिन्न पुरश्चरणकद् दिजः ॥ एवमेवात्मशुद्धिः स्यादेतावान् प्रथमे युगे । त्रेतायां दिगुणः प्रोक्तो दापरे त्रिगुणस्तथा । तत्र

·४५४
नित्याचारपद्धतिः ।
चतुर्गुण: कलावुक्तो हात्रिंशलक्षलक्षणः ।
नारायणं जगद्योनिं सर्वलोकेश्वरं हरिम् ।
अर्चयेदन्वहं भक्त्या विप्रानन्ते च भोजयेत् ॥
सामान्यपुरश्चरणविधिश्च,-
पुरश्चरणसम्पन्बो मन्त्री हि फलदायकः ।
किं होमैः किं जपैश्चैव किं मन्वन्यासविस्तरैः ॥
रहस्यानाञ्च मन्त्राणां यदि न स्यात् पुरस्किया।
पुरस्क्रिया हि मन्त्राणां प्रधानं बीजमुच्यते ॥
जीवहीनो यथा देही सर्वकर्मसु न क्षमः ।
पुरश्चरणहीनोऽपि तथा मन्त्रोऽपि कौर्तितः ॥
यस्मिंश्च निगदेनैव मन्त्रसंख्या विधीयते ।
तत्र सर्वत्र मन्त्राणां संख्यावृद्धिर्युगक्रमात् ॥
कल्पोक्तव कृते संख्या त्रेतायां दिगुणा स्मृता ।
हापरे त्रिगुणा प्रोता कलौ संख्या चतुर्गुणा ॥
अनुक्ते तु हविर्द्रव्ये तिलाज्यं हविरुच्यते ।
अश्रुते भोजनद्रव्ये हविरेवाशनं विदुः ॥
शाकमूलं फलं वापि भैयान शक्तवोऽथवा ।
अथवा क्षीरमात्रं स्यात्पुरश्चरणवृत्तयः ॥
न सेवेत स्त्रियं मांसं मधु वा मन्त्रसाधनः ।
एतानि सेवमानस्य न सिद्धाति पुरस्किया ॥
नामत्यमभिभाषेत नेन्द्रियाणि प्रलोभयेत् ।
नरन्तर्यविधिः प्रोतो न दिनं व्यतिलक्षयेत् ॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
४५५
दिवसातिक्रमे तेषां मन्त्रशक्तिं विवर्जयेत् ।
शक्तिहीनतु यो मन्त्रः स न सिद्धाति कर्हिचित् ॥
शयनं दर्भशय्यायां विन्यसेत् सिद्धिमात्मनि ।
तद् वाम: क्षालयेन्नित्यमन्यथा विघ्नमाचरेत् ॥
सानं विषवणं प्रोक्तमशक्याद् दिः सतत् तथा ।
अस्नातस्य फलं नास्ति न चातर्पयत: पितॄन् ॥
नैकवामा जपेन्मन्वं बहुवासाकुलोऽपि च ।
कत्वा मन्त्र जपन् मन्त्री पुरस्काराय संयुतः ॥
दशांशं जुहुयादग्नी यथोक्त विधिना बुधः ।
यद् वा मन्त्रचतुर्थांशं स्वाहान्तं मन्त्रमुच्चरन् ।
तथा,
भक्ष्यादिनियमाहारः सरुद् रात्रौ विधीयते ।
दिवा चैव जपं कुर्यात् पौरश्चरणिको दिजः
पूर्बाह्ने देवतायाश्च पूजां कुर्य्याविशेषतः ।
सत्यव्रतं ब्रह्मचर्य
भूशय्या नतभोजनम् ॥
तैलाभ्यङ्गपरित्यागः सत्यवाक् स्नानतत्परः ।
अत्र विशेषः,-
हात्रिंशलक्षमानेन स तु मन्त्र जपेत्पुनः ।
तदर्पसंख्यकं वापि शुद्धाचारो जितेन्द्रियः ।
प्रच्यावितैरपि जुहोति दशांशकं वा
द्रव्यैः शुभैः सरमिजैर्मधुनाप्लतैर्वा ॥

·४५६
नित्याचारपद्धतिः।
॥
प्रागुक्तान्यवस्थादौनि । अत्र होमः कल्पानुक्तत्वाईकल्पिक
एव । तर्पणं त्वत्र नास्त्येव सामान्यविधावप्यनुक्तत्वादिति ।
लक्षमकं जपेन्मन्वं तसितौस्तिलैः शुभैः ।
तद्दशांशञ्च जुहुयान्मन्त्री मन्त्रस्य सिद्धये ॥
सर्वेषामेव मन्त्राणां पूर्बमेवाप्युदाहृता ।
तथा,
एकलक्षजपादेव वो मन्त्रः प्रसिद्धयति ।
वर्णतया जपे हासस्तेनान्येषां समूहयेत् ॥
तथा,
जपेत्सप्तसहस्राणि पूर्बमन्वन्तु भक्तितः ।
उक्त तथाङ्गमन्त्राणां जपे होमे शतं शतम् ॥
सर्ववर्णेकपुष्याणां सहस्रं होमयेत्ततः ।
तहोमं ततः कुात्तिलहोमं ततः परम् ॥
एवं यः कुरुते पूर्व मुच्यते सर्वपातकः ।
देवताश्च प्रसीदन्ति पुत्रवत्यालयन्ति च ॥
सम्यसिद्धैकमन्त्रस्य नासाध्यमिह किञ्चन ।
बहुमन्त्रवतः पुंसः का कथा शिव एव सः ॥
अथवानुष्ठितो मन्त्रो न सिरद यदि वासव ।
उपायास्तत्र विख्याता मन्त्रसंसिद्धिकारकाः ॥

·नित्याचारपतिः1
द्रावणं वारणेनैव ग्रन्थनं क्रमयोगतः ।
पुष्पं दत्वा च हुत्वा च तावता सिद्धिमाप्नुयात् ।
तन्मन्त्री वर्णमालिख्याथोष्याम्भसि विनिक्षिपेत् ।
गोरोचनञ्च कर्पूरं तगरं कुगुमागुरुम् ॥
सर्वमन्त्रेषु मिश्रयेत् क्षीरं मर्पिमधूदकम् ।
द्रावितोऽपि नचेसियत्,-
सारखतन मन्त्रेण वामन पुटितन तु ।
मम्पुटीकतजप्तेन तत: सम्बोधितो भवेत् ॥
ज्योतिष्मतीजतैलेन रक्षामेतां विधाय तु ।
भारतीपादमानम्य सिद्धिक्षेत्रे तु विन्यसेत् ॥
बोधितोऽपि न चेत् सिद्धोत्,--
आत्मनामोपरिस्थन मन्वेणार्चादिकां क्रियाम् ।
कुर्वन् मूर्योपरि ध्यायन् हादशान्ते च नान्तकम् ॥
रक्षा पञ्च विधातव्या मस्तके च करहये।
ग्रीवाकट्योश्च सन्धार्य्यम्,
आरतं चन्दनं कुष्ठं हरितालं मनःशिला ।
पञ्चैतानि तु वशीकरणानि । वशीकतोऽपि न सिहाञ्चेत्,-
अधरोत्तरयोगेन पदादीन् परिजम्य च ।
ध्यायीत देवतां तहदधरोत्तररूपिणीम् ।
विद्यामादित्यदृश्येन लिखित्वाक्रम्य चाविणा।
तथाभूतन मन्त्रेण होमः कार्यो दिन दिने ।
५८

·४५८ नित्याचारपतिः। सतु समाविष्टपीड़ितो ध्रुवं सिहाति। पीड़ितोऽपि न सिद्धाञ्चेत्,-- नित्याख्यं त्रिपुराबीज मन्त्राद्यन्ते निधाय तु । कुर्याज्जपादिकं कम- गव्यक्षीरमधुभ्यान्तु धारयेद दक्षबाहुके । ॥ शोषितोऽपि न सिहोञ्चेत्,- हाभ्यां दाभ्यान्तु मन्त्राभ्यां वायव्येन विदर्भणम् । जप्यमन्त्रस्य देवेश शोषणं परिकीर्तितम् ॥ विद्यैकान्तफले धाऱ्या लिखित्वा वटभस्मना । वायुनाक्रम्य बीजेन जातपद्मानिलात्मना। संशुष्यमाणमालोक्य धरेन्मन्त्रं वृणीकतम् । शोषितोऽपि न सिहोछेत् दहनीय: स मन्त्रिणा ॥ आग्नेयेन तु मन्त्रेण मन्त्रस्यैकैकमक्षरम् । आद्यमन्त्यच्च मध्यञ्च पौड़येलघुरेखया ॥ प्रत्यक्षरमधवापि वायुबोजञ्च चिन्तयेत् । पञ्चधावस्थितेर्बीजेालाकोटिसमुज्वलैः ॥ दयमानं स्मरन्यन्वं वङ्गिनेव महाद्रुमम् ॥ तथा विद्या च धर्तव्या हद्देशसविलम्बिनी । ब्रह्मवक्षःश्रुतैर्विद्यां कृत्वा हदि गले धरेत् ॥ ततस्तु सिद्धात मन्त्रः साधकस्य न संशयः । सिद्धापार्यर्मया प्रोक्तरेकेनैव तु वासव ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
४५८
कूटमन्त्रोऽपि संसिहोत् किं पुनः पारमार्थिकः ।
एकाक्षरात् समारभ्य षडङ्ग मन्त्रमुच्यते ।
सप्ताक्षरा भवेद बाला यावदिशाक्षरा भवेत् ।
अत जड्ड युवा विद्याद् दन्तहाविंशवर्णिका ।
तदूच स्थविरा जेया विद्या यावञ्च तद्दयम् ।
शतत्रयात्कुमारी स्याद् युवतौ तञ्चतुष्टयम् ॥
ततः सहस्रवर्णान्तं वृहा विद्या प्रकीर्तिता।
सहस्रात्यरतो विद्या दण्डिकेति प्रकीर्तिता।
हिसहस्रमयौं विद्धि सलज्जन सिद्धाति ।
पूबा सध्या तु बालानां जपहोमार्चने हिता ॥
सूर्योदयः कुमारीणां प्रहरौ यौवनस्थिताम् ।
मध्याहे स्थविरा विद्या वृद्धानामापरालिकम् ॥
दण्डकानान्तु सध्यायां नतां स्तोत्रेषु पूजितम् ।
मन्त्राणाञ्चैव पूर्वाह्न जपहोमादिकं हितम् ॥
अन्यथा कुरुते यस्तु फलं तस्य न सियति ॥
अत्र प्रयोगाः,-
अपुरश्चरणस्यापि नित्यजप्तुमहात्मनः ।
समस्तकामसंसिद्धिर्भक्तस्य भवति ध्रुवम् ॥
अष्टमेन तु लक्षण परं निर्वाणमानुयात् ।
आमृत्योः शुक्लपक्षस्य द्वादशीष्वयुतं जपन् ।
भित्वेनांसि हरिं याति हादशहादशीषु वा ।
विष्णालये फलाहारः संवत्सरजपाबरः ॥.

·coy
.
नित्याचारपतिः।
भक्तिमान् लभते साक्षाद् देवदेवस्य दर्शनम् ।
आरुह्य पर्वतं पुण्यं जपेल्लिख्यमतन्द्रितः ॥
प्रकाश्यते हि तहह्म यदिन्दन्ति हि योगिनः ।
जानुमात्रेऽम्भसि स्थित्वा लक्षमेकं समाहितः ॥
भवत्यकल्मषो जवा नाभिमात्रे तु पुष्टिमान् ।
पञ्चाहं पञ्च चाब्दानि निषणो दर्भसंस्तरे ।
सर्वार्थसाधनं जमा विशुद्धात्युपपातकात् ।
अहोरात्रमुपोष्याष्टसहस्रेणाभिमन्त्रर च,॥
युक्तानि पञ्च चाब्दानि पौत्वा पापैः प्रमुच्यते ।
शनैश्चरदिनेऽखत्यं नित्यमालभ्य पाणिना ॥
जपेदष्टशतं शुद्धो म्रियते नापमृत्युभिः ।
अश्रीयादन्वहं विद्याननं सप्ताभिमन्त्रितम् ॥
आरोग्यं महदानोति वर्ण तेजश्च विन्दति ॥
उदकुम्भं नवं पूर्णमुपस्पृश्यायुतं जपेत् ।
तेनाभिषिक्तास्तोयेन व्याधिभिः परिमुच्यते ॥
तिलानां दशसाहस्रो होमवायुर्विवर्द्धनः ।
प्रतीकारश्च सर्वेषां जिनव्याधिरक्षसाम् ॥
दधिमध्वाज्यमिश्राञ्च चतुरङ्गुलसम्मिताम् ।
गुलूचीमयुतं हुत्वा मृत्युमेवातिवर्त्तते ॥
आयुःकामो हिलक्षन्तु जबा दुवामुराणि च ।
हुत्वा दशसहस्राणि दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥
माझे मूहुर्ते अमावास्यापर्वण्यपतितं भुवि,-

·नित्याचारपतिः।
४६१
ब्रह्मपत्रेण राहीयात् कपिलागोमयं शुचि ।
अष्टोत्तरसहस्रेण तस्य भस्माभिमन्त्रयेत् ॥
तेनापस्मारिकं मृत्युमामयन्तु व्यपोहति ।
सर्वान् कामानवाप्रोति वृतहोमेन भूयसा ।
रोगाः सर्वे प्रणश्यन्ति दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥
अष्टाक्षरं सकद्वोत्ता वामहस्ताभिमन्विताः ।
पुन: पुनरयः सिञ्चत् सर्पदष्टस्तु जीवति ॥
लूतिकावृश्चिकशुनां मूषिकस्य विषं तथा ।
वामहस्तेन संस्पृश्य ध्यानेनैव व्यपोहति ॥
आयुधाष्टभुजं सौम्यं सवाङ्गधवलच्युतिम् ।
निर्विशेषण चिन्तयेत् देवम् ।
एकविंशतिमभ्यस्य प्रथमां वाचमुत्सृजेत् ।
कार्यसिद्धिस्तु स्यात् ।
नाभिमानीदकस्यान्ते नदीं प्राप्य समुद्रगाम् ।
जमा सूर्यदृगुबाहुरयुतं धनमाप्नुयात् ॥
बाहुद्दयं समुद्धृत्य लक्षमेकमिमं जपेत् ।
सोऽचिरेणैव लोकेऽस्मिन् धनवान् स्यात् कुवेरवत् ॥
अभिमन्याष्टसाहस्रं सर्वबोजानि दापयेत् ।
महती चास्य वृद्धिः स्यादा दिष्वप्ययं विधिः ॥
अयुतं मासं तु जपेत् भुक्त्वा गोमूत्रयावकम् ।
मासेनोपहते गर्भो होमे शौण्डलिके रुते ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
अनुक्तायान्तु संख्यायां विधाने जपहीमयोः ।
सर्बत्राष्टसहनं स्यादेष साधारणो विधिः ॥
अनृती ब्रह्मचारित्वं सतत् श्राद्वानभोजनम् ।
आसमाप्तः क्रियाणां स्यादर्चनं च हरेस्तथा ॥
आहिताग्निस्तु यो विप्र उपवासव्रतं चरेत् ।
प्राणाग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत्तु सः ॥
इति दोषोक्तिरपि पूर्बपक्षन्यायमूला प्राणाग्निहोत्रप्ररो-
चनामावार्था इति सिद्धम् । किञ्ज ऋते प्रायश्चित्तादिति
तच्छेषोऽस्ति । एकादश्युपवासस्य
प्रायश्चित्तत्वमप्यस्ति ।
एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि ।
नरसिंहं समभ्यर्थ सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
एकादशेन्द्रियैः पापं यत्कृतं वैश्यमानवैः ।
एकादश्युपवासेन तत्सर्वं विलयं व्रजेत् ॥
नेदृशं पावकं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
यादृशं पद्मनाभस्यार्चनं पापनाशनम् ॥
इति सर्वपुराणेषु मुनीनां निश्चितं मतम् ।
उपोष्थैकादशी पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥
कृत्वा चैवोपवासन्तु योऽश्रीत हादशीदिने ।
नैवेद्यं तुलसीमिथं पापकोटिं विनाशयेत् ॥
इत्यादिभिः पापक्षयार्थत्वोक्तस्तस्यैव प्रायश्चित्तशब्दार्थत्वात् ।
कचिच्च,-

·नित्याचारपद्धतिः।
४६२
सर्वप्रायश्चित्तमिदं संसारोत्तारकारकम् ।
एकादशीव्रतं विप्राः कुर्वन् मुक्तिमवाप्नुयात् ॥
इत्येतदुक्तम् । अथवा “नित्यस्य कर्मणः कर्तृसम्बन्धः शास्त्रे-
णैव क्रियते” इति तत्रैव कर्तृत्वविशेषनिषेधानुपपत्तेः । काम्यस्य
पुनः कामतः फलसम्बन्धमात्र शास्त्रेण कृते कामनाधीन एव
कर्तृसम्बन्धः । अतएव प्राभाकरैः कामाधिकारेषु विधिरपि
नेष्यत इति कथञ्चिदत्र काम्योपवासस्यैव ब्रह्मचााहिताग्नि-
सम्बन्धः शास्त्रीयत्वात् प्रतिषिध्यते । न नित्यस्य तत्कर्तृसम्बन्धस्य
शास्त्रायत्तत्वात् । काम्यमपि चैतत् स्मर्यते । तथाहि,
ऐवयं सन्ततिं स्वर्ग मुक्ति वा यद् यदिच्छति ।
एकादश्यां न भुञ्जीत तत् तत्सर्वमवाप्नुयात् ॥
न दानं न तपः सानं नवा यत् सुक्कतं क्वचित् ।
भुक्ताये सम्भवेच्छुक्तिं मुक्तीकं हरिवासरम् ॥
इत्यादिवाक्यैः। एतेनैवं फलं कामनया ब्रह्मचार्याहिता-
ग्निभिन कर्त्तव्यम् । यत्तु,-
परमापदमापब्रो भये वा समुपस्थिते ।
सूतके मृतके वापि न त्याज्यं हादशीव्रतम् ॥
सूतकेऽपि नरः सात्वा प्रणम्य मनसा हरिम् ।
एकादश्यां न भुञ्जौत व्रतमेतब लुप्यते ॥
एकादशी सदोपोया पक्षयोः शुक्लकष्णयोः ।
न करोति हि यो मूढ़ो नरकान् याति दारुणान् ॥
इत्य करणे दोषोक्तः । तथा, --

·४६४ नित्याचारपद्धतिः। अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां दिवा भुवन्दवं चरेत् । एकादश्यां दिवारानी नतञ्चैवान्यपर्वसु ॥ इति प्रायाश्चित्तोते: । असामर्थ्य शरीरस्य व्रते च समुपस्थिते । कारयेद्धम्मपत्नी वा पुत्रं वा विनयान्वितम् ॥ यत्तु, पत्यौ जीवति या नारी उपवासव्रतं चरेत् । आयुहरति सा पत्युः स्वयञ्च नरकं व्रजेत् ॥ तत् स्वार्थकाम्यव्रतमेवेति सिद्धम् । एकभुक्तेन नतोन क्षीणवृद्धातुरः क्षिपेत् । उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् ॥ उपवासं प्रकुर्वीत आघ्राय पिटसेवितम् । इत्यादिवाक्यबलानित्यत्वमप्यस्तीति तदनुरोधेन तैरपि कर्तव्यमेवेति । चिन्तामणिकारेण पुनरत्र नाग्निहोत्रलोपे न चेति व्याचक्षाणेन सर्वोत्कृष्टप्राणरक्षाविधिर्यावज्जीवाग्निहोत्र- लोपेन विधिकृतस्तदविरोधिमासोपवासादिव्रतवाद एवानुदितो- ऽभिप्रेतः । यच्च, दिनक्षये चेन्दुक्षये ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । संक्रान्त्यां कृष्णपक्षे च रविशुक्रदिने तथा ॥ व्यतीपाते श्राद्धदिने पुत्री नोपवसेट् गृही। इति,- तविमित्तोपवामस्य निषेधोऽयमुदाहृतः ।

·नित्याचारपतिः। इत्युक्तम् । तेन यविषयः संक्रान्तिरविशकदिनव्यतीपात- विहितोपवासस्तस्य पर्ययुदासो नैकादश्यां विहितस्य । अन्यथा, एकादश्यां यदा राम वारस्तु सवितुर्भवेत् । उपोथा सा महापुण्या पुत्रपौत्रविहिनी । इत्यादिविरोधः स्यात् । श्राइदिने च पिढवितावाण- विधितत्पर उपवासनिषेधः । कृष्णपक्षे तु,- नित्या शुक्ला समाख्याता कृष्णा नैमित्तिको स्मृता । शयनीबोधनीमध्ये या कृष्ण कादशी भवेत् । सैवोपोथा ग्रहस्थेन नान्या कृष्णा कदाचन ॥ इति । तत्र नैमित्तिको भोजनदोषदर्शनमात्रनिमित्ता। यानि यानीह पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । अवमाश्रित्य तिष्ठन्ति सम्प्राप्त हरिवासरे ॥ ब्रह्मनस्य सुरापस्य स्तयिनो गुरुतल्पिनः । निष्कृतिम्र्मशास्त्रोक्ता नैकादश्यत्रभोजिनः ॥ माटहा पिटहा चैव भ्राटहा गुरुहा तथा । एकादश्यान्तु यो भुक्ते विष्णुलोकात् च्युतो भवेत् ॥ ब्रह्मचारी ग्रहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । एकादश्यान्तु भुजानो भुत गोमांसमेव हि ॥ तदुक्तं कालादर्श,- एकादश्योरुपवसेदेवं ग्रहोति केचन । जचुस्तान् ग्रहिणश्चैक शुक्लामवेत्यनुक्रमात् ॥ - ·नित्याचारपद्धतिः। विधवाया वनस्थस्य यतेश्चैकादशीहये । उपवासी ग्राहस्थस्य शुक्लायामेव पुत्रिणः । भवेविषेधः कृष्णायां सिविस्तस्यार्थतो व्रते । अनन्तभट्टीये च,-सर्वेषां पक्षहये भोजनवर्जनम् । ग्राहस्थे- तरेषाञ्च पक्षहयेऽपि व्रतम् । ग्राहस्थानाञ्च शुक्लावेव । शयनी- बोधनीमध्यक्रष्णासु च अपवरहस्थस्य व्रतं पुत्रवतस्तु तास्वपि किञ्चिभक्षणपूर्वकं व्रतमिति । अथवा कृष्णा नैमित्तिको कामनारूपे निमित्त कार्या काम्यैव न नित्येत्यर्थः । अन्यथा,- पितॄणां गतिमन्विच्छन् कृष्णायां समुपोषयेत् । भानुवारण संयुक्ता कृष्णा संक्रान्तिसंयुता ॥ एकादशी सदोपोष्या सर्वसम्पत्करी तिथिः ॥ एकादश्यान्तु कृष्णायामुपोष्य विधिववरः । पुत्रानायुः समृद्धिञ्च सायुज्यञ्च स गच्छति ॥ इत्येषाञ्चागतिः। तत्र निषेधमानी व्रतधम्माभावः। नित्य- व्रते यथाशतिव्रतधर्माः । काम्ये तु सर्बसम्मत्तावेवाधिकारः । व्रतधमाश्च,- दशम्यामंर्चनं कृत्वा सविशेष श्रियः पतेः । भुक्ता हविष्यमवाद्यं सायंकाले समाहितः ॥ आचम्योदङ्मुखो भूमौ स्मरबारायणं प्रभुम् । लताञलिपुटः सम्यक् मन्त्रमेतदुदीरयेत् ॥ एकादश्यां निराहारी भुवाचैवापरऽहनि । भोच्येऽहं पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
इत्थं सम्मायं च हरिं तत्रादौ नियतो भवेत् ।
अधःशायौ ब्रह्मचारी क्रोधलोभविवर्जितः ।
दिनत्रयं भवेदेवं यावत्यात्पारणं नृप ।
तावमात्रैकनिष्ठः स्यादन्यव्यापारवर्जितः ॥ .
मध्याह्ने च ततः स्नानं पूजां पञ्चोपचारतः ।
कुर्चीत पायसं विहान् भोक्ष्यभोज्यादिकं हरेः ॥
रात्रावपि तथाभ्यर्य जागरं कारयेबृप ।
ततः प्रभाते हादश्यां कृतपूालिकक्रियः ॥
अर्ध्यायैरुपहारैश्च ताम्बूलान्तः प्रपूजयेत् ।
तर्पयित्वा यथाशक्ति वैष्णवान् विजपुङ्गवान् ॥
पारणञ्च ततः कुर्याद् भगवद्भक्तिभावितः ।
मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ध्यात्वा नारायणं प्रभुम् ॥
अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव ।
प्रसादसुमुखो नाथ ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ॥
एतद् व्रतं महाराज यावज्जीवाधिकारिकम् ।
अकृत्वा पतितो भूयात् कृत्वा कामानवाप्नुयात् ॥
न कारयति यो नृत्यं गीतं जागरणं हरेः ।
षष्टिवर्षसहस्राणि पच्यते रौरवादिषु ॥
प्रभाते कौशिकौं यस्तु प्रगायेज्जागरे हरेः ।
स समुधरते सवान् खपरान् ब्राह्मणो यथा ।
असत्यभाषणं केलिं दिवासुप्तञ्च मैथुनम् ।
एकादश्यां न कुर्वीत उपवासपरो नरः ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
--
तथा,-
रात्री जागरणं कला समुपोथ हरर्दिनम् ।
दशैव पैटके पक्षे माढके दशपूर्बकम् ॥
स साक्षाद्दशपक्षे तु पुरुषानुद्दरेवरः ।
ते धन्यसङ्गनिर्मुक्ता नागारिकतकेतवः ।
स्रगविण: पीतवस्त्राश्च प्रयान्ति हरिमन्दिरम् ॥
इति जागरणं संयोगपृथक्वेन तूभयार्थम् । उपवासस्तु
कर्तृसंस्कारमात्रं न प्रधानम् । प्राधान्ये नक्तादिप्रतिनिध्यसङ्गते-
नहि प्रधानस्य प्रतिनिधिरस्ति । तेन,-
एकादश्यां न भुञ्जीत तत्तत् सर्वमवाप्नुयात् ।
इत्यादावभोजनादिपदेस्तदुपलक्षितं व्रतमेवानूद्यते ।
पूजैव प्रधानमिति तस्या एव फलान्वयः । एवम्,
लिङ्गार्चनं रुद्रजपो व्रतं शिवदिनत्रये ।
वाराणस्याञ्च मरणं मुक्तिरेषा चतुर्विधा ॥
एकादश्यष्टमी चतुर्दशी च शिवप्रिया ।
तेषामाद्यामुपवसेद दिवा नाद्यात् तथान्त्ययोः ।
इत्यतः शिवप्रीत्यर्थं व्रत क्रियमाणे शिवपूजाप्यङ्गत्वेन कर्तव्या।
तथा,-
दशमौदिनमारभ्य करिष्येऽहं व्रतं तव ।
विदिन देवदेवेश निर्विघ्नं कुरु केशव ॥
रुक्माङ्गदपटहघोषः।

·नित्याचारपद्धतिः ।
કરંટ
प्रातहरिदिनं विप्रास्तिष्ठध्वञ्चकभोजनाः ।
अक्षारलवणाः सर्वे हविष्यावनिषेविणः ॥
अवनीतल्पशयनाः प्रियासङ्गविवर्जिताः ।
स्मरध्वं देवदेवेशं पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥
सक्तभोजनसन्तुष्टा हादश्याञ्च भविष्यथ ।
इति ।
-
तिलमुहाते शस्यं चास्यगोधूमकोद्रवाः ।
चणक देवधान्यच्च एष क्षारगणः स्मृतः ॥
कांस्यं मांसं मसूरञ्च क्षौद्रं चानृतभाषणम् ।
पुनर्भोजनमध्वानं हादश्यां परिवर्जयेत् ॥
तथा,
शाकं स्त्रियं परावच्च लवणं कोरदूषकान् ।
कांस्यं मांसं सुरा मासं क्षौद्रं वितथभाषणम् ॥
व्यायामञ्च व्यवायञ्च दिवास्वप्न दिभोजनम् ।
तिलपिष्टं मसूरञ्च हादशैतानि वर्जयेत् ॥
पापण्डिभिरसंस्पर्शमसम्भाषणमेव च ।
विष्णोराराधनपरै रेतत् कार्यमुपोषितैः ॥
असतज्जलपानाञ्च ताम्बूलस्य च भक्षणात् ।
उपवासं प्रदूष्येत दिवास्वप्नाञ्च मैथुनात् ॥
कांस्यं मांसं मसूरञ्च चणकं कोरदूषकान् ।
रत्योषधिपरावच हादश्यामष्ट वर्जयेत् ॥
दिवानिद्राञ्च तैलञ्च पुनर्भुक्तिञ्च वर्जयेत् ।

·४७.
नित्याचारपद्धतिः।
-
अतएव,
एकादश्योरुद्वसेत् पक्षयोरुभयोरपि ।
नरसिंह समभ्यचा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
इत्यत्रैकादश्युपक्रमात् कालान्तरस्य चानुक्तेरेकादश्यामेव
नृसिंहमूर्तेः पूजा। तथा,-
पतङ्गोपासनायेह षष्ट्यामाहुरुपोषणम् ।
एकादश्यां प्रकुर्वन्ति उपवासं मनीषिणः ।
उपासनाय हादश्यां विष्णोर्यद्वदियं तथा ॥
इति हादश्यामपि पूजेति पूजाइयं प्रधानम् । तथा,-
सङ्कल्पमोदुम्बरे पात्रे जलमष्टाक्षरेण तु ।
अभिमन्त्रा पिवेद वान् कांस्यादीन् परिवर्जयेत् ॥
तथा,
अष्टाक्षरेण मन्त्रेण विजप्तेनाभिमन्वितम् ।
उपवासफलं प्रेमः पिवेत् पात्रगतं जलम् ॥
मन्त्री जपित्वा हरये प्रणम्योपोषणं व्रती।
हादश्यां पारणं कुर्याद वर्जयित्वा धुपोदकम् ॥
अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतनानेन केशव ।
प्रसीद सुमुखी नाथ ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ॥
कृष्ण कृष्ण कपालुस्त्वमगतीनां गतिर्भव ।
संसारार्णवमग्नानां प्रसीद मधुसूदन ॥
यदा भवेदतीवाल्या हादशी पारणादिने ।
उषःकाले इयं कुर्यात् प्रातर्माध्याङ्गिक तथा ।

·नित्याचारपद्धतिः । ४७ सन्ध्यादिकं भवेन्नित्यं पारणन्तु निमित्ततः । अम्भसा पारयित्वाथ नित्यकाले भुजिर्भवेत् ॥ सटे विषमे प्राप्ते द्वादश्यां पारयेत् कथम् । अशिस्त पारणं कुर्यात् पुन तिर्न दूष्यति ॥ यस्त्वत्र हादशीकाले पारण नियमस्तत्र पारणपदं कर्म- समाप्तिपरम् । तेन लिप्तामात्रायामपि हादश्यां तन्मध्ये भगवद- चनपूर्वकं व्रतं समापयेत् यदि तु पारणपदं भोजनपरं स्यात् तथाप्यदृशं प्रतिवीक्षेतेति विहित चक्षुर्निमौलनावधिमात्रपरम् । तेन तदानीक्षणेऽप्यदोषः । एवमन्यत्राप्यभोजननियमावधि- मात्रपरं स्यात् । तत्यराणि च,- खल्यायामपि विप्रेन्द्रा हादश्यामरुणोदये। प्रातर्माध्याङ्गिक कुर्यादल्पदोषो न सम्पदा ॥ कलार्डा हादशी दृष्टा निशीथादूईमेवहि । आमध्याह्नाः क्रियाः सर्वाः कर्तव्याः शम्भुशासनात् ॥ यत्तु “हादश हादशी हन्ति” इत्यादि वाक्यं न तेन हादशी- पारणागतोच्यते । अन्यकङ्गिाहानादन्यकम्मफला- योगात् । न च पृथक् पुरुषार्थनिषेधः। प्रकृतान्यत्वहानि- दोषात् । तत्रापि हादश्यन्तरफलाभावायोगात् । नहि निषिडा- न्तराचरणात् सद्गुणमेव कृतं कर्म न फलदमिति सम्भवति । तस्मात् हादशहादशीव्रतफलकामो हादश्यां पारणं कुर्यादिति प्रणयनावितगोदोहनवत् व्रताङ्ग पारणाश्रितहादशीकालतत्- फनाथं विधीयते । नह्यनेन तत्फ लाथं विधीयते नह्यनेन तत्- कालय

·नित्याचारपतिः।
फलार्थ प्राप्तिरेव तत्फलमहाहानिश्च । अतएवामातेन सरखतीति
सरस्वत्यनानेन सरस्वतीस्नानफलाप्राप्तिरेव दृष्टान्तलेनोका।
तत्र
एवम्,-
पारणाहनि सम्प्राप्त हादशौं यो व्यतिक्रमेत् ।
त्रयोदश्यान्तु भुञान: शतजन्मानि नारकी।
इत्यपि। अनेकशतभोग्यपापक्षयरूपहादशीव्रतफलाप्राप्ति-
रेवोच्यते । अत्र मार्गशीर्षशुक्लकादश्यामयं विशेषः ।
शुलदशम्यां हादश्यां हविष्यं कृत्वा पञ्चपदं गत्वा सम्यगाचम्य
क्षीरवक्षजाष्टाङ्गुलकाठेन दन्तान् संशोध्याचम्य,-
शङ्खचक्रगदापाणिं पीतवासं किरीटिनम् ।
ध्यात्वाय॑ दापयेद् दृष्ट्वा भानुरूपं. जनार्दनम् ॥
एकादश्यां निराहारो भूत्वाहनि परह्यहम् ।
भोक्ष्येऽहं पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥
एवमुक्त्वा तती रात्री देवदेवस्य सविधो।
जपनारायणायेति स्वपेत्-
ततः प्रभात शुद्धां मृदमानीय
धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा ।
तेन सत्येन मां देवि पापान्मोचय मृत्तिके ॥
ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्ट्वा निषेवते ।
भवन्ति भूतानि यतो मृत्तिकामालभे ततः ॥
त्वयि सर्वे रसा नित्यं स्थिता वरुण सर्वदा ।
तेन मां मृदयालाव्य मां पूतं कुरु मा चिरम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
एवं मृदं रवि तोयं प्रसाद्यात्मानमालभेत् ॥
विकत्वः शेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले।
ततः स्नात्वा देवग्रहं गत्वा तत्रार्चयेत् प्रभुम् ॥
केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ।
जानुयुग्मं नृसिंहाय जरू श्रीवत्सधारिणे ॥
कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्ष: श्रीपतये तथा ।
त्रैलोक्यविजयायेति बाडू सर्वात्मने शिरः ॥
रथाङ्गधारिणे चक्रं शङ्करायेति वारिजम् ।
गम्भीरायेति च गदां पङ्कजं शान्तिमूर्तये ॥
एवमभ्यर्च चतुरोऽम्बुकुम्भान् स्थापयेत् पुरः ।
आम्रपत्रैः सह तिलैः स्थापितान् रत्नगर्भिणः ॥
समुद्ररूपां तन्मध्ये पीतवस्त्रावृते शुभे ।
सुवर्णरूपास्तामाणामभावे दारुपावके ॥
तोयपूर्णां स्थापितां वा सौवर्णी मत्यरूपिणीम् ।
सम्यगभ्यर्चा गन्धाधैरवमुच्चारयेत् तदा ॥
रसातलगता वेदा यथा देव त्वयोवृताः ।
मत्यरूपेण तद्वन्मां भवादुद्धर
तदने जागरं कृत्वा प्रभाते कतनित्यकः ।
ऋक्सामाथर्ववेदेभ्यः कुम्भान् दद्यादतन्द्रितः ।
ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वे सामवेदस्तु दक्षिण ।
पश्चिमे तु यजुर्वेदोऽथर्ववेदस्तथोत्तरे ।
केशव ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
॥
देवच्च जलपात्रस्थं दद्याद् भक्त्या कुटुम्बिने ।
भोजयेत् पायसैविप्रान्-
एवं कृत्वा ब्रह्मलोके ब्रह्मकालं स तिष्ठति ।
संहारे तलयं प्राप्य विरजा जायते पुन: ॥
ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्तीह कतान्यपि ।
किचात्र बहुनोतीन न तदस्ति महामुने ।
प्राप्यं यत्राप्यतेऽनेन पापं वा यन्त्र नश्यति ॥
इतरमासैकादशीष्वप्येवम् । व्रतानि सन्ति फलाल्पत्वान्न
लिखितानि। दशमीविडवर्जनवाकोन तावदेकादशीव्रत एव
विद्धतिथिपर्युदासः क्रियते । उपवासव्रतविध्यसानिध्यात् ।
पुरुषार्थ निषेधप्राये च पाठात् । ततः शास्त्रैकप्राप्तकादश्युपवासस्य
दशमीविदतिथौ निषेधान्न तौ पशौ करोतीति वद् विकल्प
एव स्यात् । अत्र केचित्,-
तिथिहती त्वयं वेधः परिहत्तुं न शक्यते ।
तिथिक्षये न दोषोऽयं द्वादशीसूक्तयोगतः ॥
इत्येवमुत्तरदिने एकादशीयोगे दशमीविडपूर्बदिनविषयाणि
विनिषेधवाक्यानीत्याहुः । तत्र,
यां तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ।
सा तिथिः सकला जेया नानदानादिकम्मसु ।
रति वचनेनैव पूर्वदिने प्राप्ताभाविनिषेधानर्थक्यम् । प्रत
एवं नः प्रतिभाति यस्तावत्-

·निवाचारपतिः ।
--
हादश्यामुपवासन्तु ये वै कुर्वन्ति ते नराः ।
वत्स मामेव पश्यन्ति मम व्रतपरायणाः ।
इति हादश्युपवासो विहितः स
एकादशी विलुप्ता चेत्परतो हादशी स्थिता ।
उपोष्या हादशी तत्र यदीच्छेत् परमं पदम् ।
इत्यनेन एकादश्यां दशमीविद्यायामेव नियमितः । पत्र च,
कला.नापि विडा स्यात् दशम्येकादशी तु या ।
तदा ह्येकादशौं त्यक्त्वा हादशौं समुपोषयेत् ॥
इत्यनेनैकादश्युपवासनिषेध उक्तः । तेन विष्णुदर्शनकाम्यया
यो हादश्युपवासं करिष्यति तेन विबैकादशी नोपोथा तत्परमेव ।
दशम्येकादशीयुक्ता प्रमादाद् यद्युपोषिता ।
संवत्सरकतं पुण्यं तस्य नश्यति तत्क्षणात् ॥
दशमोशेषसंयुक्ता गान्धा- समुपोषिता।
तस्याः पुत्रशतं नष्टं तस्मात् तां परिवर्जयेत् ॥
इत्यादि वाक्यजातम् । तत्रापि,
उपवासनिषेधात्तु भक्ष्यं किञ्चित् प्रकल्पयेत् ।
इति वचनान यथेष्टभोजनम् । यस्तु काम्यं हादश्युपवास
करिष्यति स विडैकादश्यामुपवासं कुर्यादेव । तत्परमेव ।
एकादशी दशाविद्या परतोऽपि न वर्षते ।
ग्रहिभिर्यतिभिश्चैव सैवोपोष्था सदा तिथिः ॥
इत्यादि वाक्यजातम् । पूबाचार्य: पुनरित्यं व्यवस्था
कता,-

·१७६ नित्याचारपद्धतिः। शुद्धा वेधा तथा विडा भित्रन्यूनसमाधिकैः । विधैकैका पुनर्भिन्ना हादश्यूनसमाधिकैः । प्राद्यासु षट्स पूबैव व्यवस्थानन्तरहये। ग्रहमधियतीनाञ्च सर्वेषां नवमे परा ॥ विद्वत्रयेऽपि पूर्वैव व्यवस्थानन्तरहये । सप्तमेऽपि व्यवस्थैव शेषाः परयुताः स्मृताः ॥ इति तद् विचारणीयम् । तथा त्वया यदवसृष्टमित्यनेन खभोज्य एवाने भगवदुपभुक्तत्वचिन्तनारूप: संस्कारो विधीयते न तु दानमेव दत्तस्य पुनः संस्कारानुपपत्तेः । त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः । उत्सृष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥ इत्यन्यनग्गन्धकान्तादि यत्सुखं तसमर्पयेदिति वचनात् भक्षणीयमित्यस्योपलक्षणार्थतया भोग्यं सर्व भगवदुपभुक्न चिन्त- यित्वा ग्राह्यम् । एतविपर्याय एवानिवेदितभक्षणमित्यपराध- वेन गणितः । अतएव पृथक् नैवेद्यभक्षणमभिहितम् । तेन...... भगवते दत्वा प्रतिपत्तिरूपेण वैष्णवाय दत्तं तस्य भक्षणमुच्यते । तथा,- श्रीमदष्टाक्षरं मन्त्र मन्त्ररत्नं दयाइयम् । गीतासु चरमश्लोक यो जानाति स वैष्णवः ॥ श्रीमनारायणेत्युक्त्वा चरणी शरणं ततः । प्रपद्य श्रीमते नारायणाय हृदयाइयम् ॥ तथा, ·नित्याचारपद्धतिः। जप: पुण्ड तथा नाम मन्त्रो योगश्च पञ्चमम् । एते वै पञ्च संस्कारा यस्यासौ वैष्णवी भवेत् ॥ नामाद्यक्षरसम्बन्धि भगवत्रामपूर्वकम् । दासान्तं नाम कुर्वीत भक्तत्वव्यञ्चकं गुरुः ॥ अतस्तप्तमुद्रा । सा चैवम् । तप्तमुद्राविधिं वक्ष्ये महापातकनाशनम् । शङ्ख चक्र समाराध्य गन्धाद्यैरग्निमर्च येत् ॥ इदं विष्णुः विष्णोविराट् अतो देवा अवन्तु नः नारायणाय विद्महे इति मन्वै हतं हुत्वा शङ्खचक्रो क्षिपेत् । ततः पुनः प्रपूज्य तद्भताननुज्ञाप्य शल चक्रकम्, दक्षिण बाहुमूले तु वहेच्चक्रञ्च वैष्णवः । सुदर्शन महाज्वालेति । सव्यवाही च शङ्खन पाञ्चजन्येति मन्त्रतः ॥ य एतेन विधानेन शङ्खचक्रौ च धारयेत् । कुलकोटिं समृद्धृत्य विष्णुलोके महीयते ॥ इत्यस्याप्रामाण्य कारणलोभादिहेतुदर्शनासम्भवात् । क्वचि- विषेधसभावेऽपि विहितप्रतिषिद्धत्वाद् विकल्प: स्यात् । तत्र च व्यवस्था प्रागुता। यत्तु,- शङ्ख चक्रञ्च यः कुर्यान्मृदा कार्णायसेन वा। इति निषेधं पठन्ति तनाजीर्णमलवट्वासोनिषेधवविशेषण- मात्र निषेधपरः । तेनायसाद्यन्येन न विरोधः। तथा,--- ·नित्याचारपद्धतिः। अपराधास्तथा विष्णो त्रिंशत् परिकीर्तिताः । यानैर्वा पादुकैर्वापि गमनं भगवद्ग्रहम् ॥ देवोत्सवाद्यसेवा च अप्रणामस्तदग्रतः । एकहस्तप्रमाणञ्च तत्पुरस्तात् प्रदक्षिणम् ॥ उच्छिष्टे चैव वाशौचे भगवद्वन्दनादिकम् । पादप्रसारणचाग्रे तथा पर्यशबन्धनम् ॥ भोजनं शयनञ्चैव मिथ्याभाषणमेव च । उच्चैर्भाषा वृथाजल्यो रोदनाद्यञ्च विग्रहः ॥ निग्रहानुग्रही चैव स्त्रीणां साकूतभाषणम् । अश्लीलकथनञ्चैव अधोवायुविमोक्षणम् ॥ कम्बलावरणं चैव परनिन्दा परस्तुतिः । शक्त्या गौणोपचारश्च अनिवेदितभक्षणम् ॥ तत्तत्कालोद्भवानाञ्च फलादीनामनर्पणम् । विनियुक्तावशिष्टस्य प्रदानं व्यञ्जनादितः ॥ पृष्ठीकत्यासनञ्चैव परेषामभिवादनम् । गुरौ मौनं निजस्तोत्रं देवतानिन्दनं तथा ॥ इति । अशौचमनामध्यलेपलक्षणम् । अदृष्टरूपस्याशौचस्य पुनर्नाशौचम् । कौर्त्तने तस्य स पवित्रकरो यत इत्यनेन तत्- कीर्तनाद्यपनयत्वाभिधानात् । “पादप्रसारणञ्चाग्रे” इत्यग्रपदं परस्तुतिपर्यन्तं सम्बध्यते । शत्येत्युत्तमविधिना पूजादिसामर्थे होनकल्पाश्रयणम् । अनिवेदितेति खभोज्यं भगवदुपभुक्तामित्य- चिन्तयित्वा भोजनमित्यर्थः । अनर्पणामदानम् । दत्तस्य पुनः ·नित्याचारपद्धतिः । ४७६ । खयमुपयोगः । विनियुक्तावशिष्टञ्च यदायोष्टाकपाले ऐन्द्रं दधि ऐन्द्रं पयः सौर्य चरुमित्यादिषु सर्वप्रदानाधिकरणन्यायेन सर्वस्याग्नावुद्देशनोत्सर्गरूपे विनियोगे कृते दवदानप्रक्षेपरूपं प्रतिपत्त्यवशिष्टमेव । नतु सार्थसम्पादितस्य पाकस्यैकत्र एकदेशविनियोगेनापरमवशिष्टं भवति । यथा सर्वार्थस्यैवाज्यस्य एकदेशविनियोगेन अवशिष्टत्वं न च पुनः सर्वस्य हविषः शेषाद् विहिते खिष्टकते अवदानमाज्याब भवति । तदुक्तं नाज्यादशेषा- दिति। श्राद्धकालेऽपि ततोऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यञ्जनभक्ष्यवत् । चोष्यपेयसमृद्धञ्च यथाशक्त्युपकल्पयेत् ॥ इत्यादिवाक्ये आग्नेयांश्चतुरो मुष्टीनित्यादिवत् पिटसम्बन्धा- श्रवणात् ब्रीहिभिर्यजेतेतिवत् । अनेकव्यञ्जनादेः बाइसाधनत्व- मात्रमुच्यते । न सर्वस्य पिटदैवत्वमिति तत्र देवयज्ञादेरपि बाधकाभावेन कर्त्तव्यत्वात् तदर्थं पृथक् पाकासम्भवेऽविरोधात् स एव पाकस्तन्त्रेण तदर्थोऽपोति साधारण एव । तेन विष्णूपयुजशेषेण यष्टव्यं देवतान्तरम् । इत्या...चावेन प्रागपि भगवदर्चने न विरोधः। यत्तु,- पिपाको न दातव्यो यावत् पिण्डान् न निर्वपेत् । इति पठन्ति तत् कल्पतरावलिखितत्वात् सन्दिग्धप्रामाण्यं केवलमग्रावलेहितमित्यग्रभुक्तमेव तत्र निषिद्धम् । तत्रामाण्येऽपि तत्र पाके पिटसम्बन्धोक्तः सर्वप्रदानाधिकरणन्यायेन सर्व पिटदेयं स्यादिति पञ्चयज्ञार्थमन्य एव पाकः स्यात् । तव ·नित्याचारपद्धतिः। ॥ पाकेऽपि पाकानन्तरं विधारते श्राद्धार्थभागादेवायमवदान- निषेधः स्यात् । भागान्तरं पुनः श्राइस्थादावन्तेऽपि वा विष्णुर्चने न विरोधः। केवलमतवाक्यानादरेणाविभागे पिण्डदानान्ते यत् किञ्चित् पच्यते गेहे भक्ष्यं भोज्यमथापि वा। अनिवेद्य न भोतव्यं पिण्डमूले कथञ्चन । इतिवचनात् सबं भाण्डस्थमन्त्राद्यं पितॄनुद्दिश्योत्सृष्टव्यम् । अतएव भुजीत पिटसेवितमिति स्वभोज्यभागस्यापि पिट- सेवितत्वमुक्तम् । तच्च पुरोडाशयजमानभागवदविरुदम् । तेन तत्र श्राद्धान्ते तदबादिदानमपराधः । पिटशेषन्तु यो दद्याहरये परमात्मने । रेतोदा: पितरस्तस्य भवन्ति इत्येतत्परमेव । पिण्डदानात् पूर्व तहाने न कश्चिद विरोधः । अतएव श्राद्धपरिवेशनकाल एव परमेश्वरार्थमपि सर्व परिवक्ष्यते । नन्वेवं तत्र पिटशेषभोजननियमादनिवेदितभक्षण- दोषः। निवेदनस्यात्र विष्णुभोजनचिन्तामानपरत्वात् पिटशेष- दानस्यैव निषेधात् । यदा तु,- हरेनिवेदितं सम्यक् देवेभ्यो जुहुयाद् हविः । पितृभ्यश्चापि तदद्यात् फलस्यानन्त्यमा यात् ॥ इत्यादि वाक्यानुसारेण सर्वमादी विष्णवे निवेद्यते तदेतत् शशाया अनवकाश इति । पृष्ठीतत्य भगवन्तमिति शेषः । परेषा- मभिवादनमित्यत्र पृष्ठौकत्येत्यनुषङ्गः । तेन भगवदभिमुखमबा- भिवादने न दोषः। केवलमाचार्यसविधान वा पयायोयसंग्रह ·नित्याचारपद्धतिः । ४८१ तथा उपसंजिक्षेदाचार्य प्रतिषेधेदितर इति वचनादभिवाद्य स्तं निवारयेत् । अनिवारणे तस्यैव दोषः । तत्र, अहन्यहनि यो मयों गीताध्यायं पठेत् पुनः । हात्रिंशदपराधस्तु अहन्यहनि मुच्यते ॥ दशापराधांस्तोयेन क्षीरेण मापनं शतम् । सहस्रं नाशयेद् दधा कृतेनायुतमुच्यते ॥ यह सहस्रनामस्तोत्रञ्च सापराधनाशनमिति । राजान वराहमांसं जालपादमांसं पिण्याकं मधु वा भक्षयित्वा अपराधान्तरं कृत्वा अक्कतप्रायश्चित्तस्य रजखलां स्पृष्ट्वा श्मशानं गत्वा मैथुनं गत्वा वा अकृतमानस्य शवं स्पृष्ट्वा वा अकृता- चमनस्य दीपं स्पृष्ट्वा वा अप्रक्षालितहस्तस्याशतदन्तधावनस्या- जौर्णिनः प्रकृतभगवदुपसर्पणाङ्गाचमनस्य क्रोधनस्य नोलेन रतोन वाससा युक्तास्य वायु पुरीषं वा मुञ्चत: अन्धकार च भगवदुपसर्पणं, कृष्णेन काकस्पृष्टेन परोपभुक्तवाससा भगवत्- कम्म, निषिद्धपुष्यस्य वराहमांसस्य च दानं, भगवतेऽदत्वा उपानत्पादस्य तदायतने प्रवेश:, अकृतप्रायश्चित्तस्य क्षेत्र स्थितिः, भगवच्छास्त्र विरुद्धार्थभाषण. ञ्चति वराहपुराणोता अपराधाः। अत्र प्रायश्चित्तान्यशक्यानुष्ठान- वाव लिखितानि। ततो देवकार्याणि कुर्यात् । तत्रादौ "कार्यार्थसिद्धये पूर्व” स्तुत इति “अनचितो विघ्नकरः” इति लिङ्गात् खगपते स्तुतिनमस्कारादि कुयात्। तत्र इक्षाकुक्कता स्तुतिः,- अदनं, शवं स्पृष्ठा

·४८१
नित्याचारपतिः ।
नमस्कृत्य महादेवं स्तोष्थेऽहं तं विनायकम् ।
अभिषेके यदा तेन स्तुतः स्कन्देन यः पुरा ॥
यशस्करण पुण्येन यशसा ब्रह्मचारिणा ।
कार्यार्थसिद्धये पूर्वं तं नमामि विनायकम् ॥
महागणपतिं शूरमजितं जयवईनम् ।
एकदन्तं द्विदन्तञ्च चतुर्हन्तं चतुर्भुजम् ॥
त्राक्षं त्रिशूलहस्तञ्च रक्तानेत्रं वरप्रदम् ।
पाम्बिकेयं शङ्खकर्ण प्रचण्डं दण्डनायकम् ॥
आरक्तं दण्डिनञ्चैव वहिवता गणप्रियम् ।
अनर्चितो विघ्नकरः सर्वकार्येषु यो नृणाम् ॥
तं नमामि सुराध्यक्ष भीममुग्रममासुतम् ।
गजवक्त विरूपाक्षं भववत समुद्भवम् ॥
सूर्यकोटिप्रतीकाशं भिवाननचयोपमम् ।
शुद्धं सुनिश्चलं शाम्ता नमिष्यामि विनायकम् ॥
नमोऽस्तु गजरूपाय गणानां पतये नमः ।
मेरुमन्दररूपाय नमः कैलासवासिने ॥
विरूपाय मुरूपाय नमस्ते ब्रह्मचारिणे ।
भताप्रियाय देवाय नमस्तुभ्यं विनायक ॥
त्वया पुरा तु सर्वेषां देवानां कार्यसिद्धये ।
गजरूपं समास्थाय वासिताः सर्वदानवाः ॥
ऋषीणां देवतानाञ्च नायकवं प्रदर्शितम् ।
यतस्ततः सुरैरग्रे पूज्यसे त्वं भवात्मज ॥

·नित्याचारपततिः।
४८३
इति ।
इदं यः पठते स्तोत्रं षडू भिर्मासर्वरं लभेत् ।
संवत्सरेण संसिद्धिं लभते नात्र संशयः ॥
इति ।
-
तथा,
नमस्ते गजवक्ताय नमस्ते गणनायक ।
विनायक नमस्तेऽस्तु नमस्ते चण्डविक्रम ॥
नमोऽस्तु ते विघ्नक नमस्ते सर्पमेखल।
नमस्ते रुद्रवतोत्थ प्रलम्बजठरामृत ॥
सर्वदेवाग्रसम्पूज्य नमस्तेऽस्तु वराच्युत ।
सर्वदेवनमस्कारादविघ्नं कुरु सर्वदा ॥
यश्चैतत् पठते स्तोत्रं यश्चतत् शृणुयात् सदा ।
न तस्य विघ्ना जायन्ते न पापं सर्वदा नृप ॥
--
तथा,-
रक्तचन्दनगन्धैश्च शुचिः सातो महीतले ।
कृत्वा मण्डलकं तत्र एकचित्तो व्यवस्थितः ॥
राहीत्वा करवीराणि स्थापयेत् ताबभाजने ।
तिलतण्डुलसंयुक्तं कुशगन्धोदकेन वा ।
रक्तचन्दनधूपेन युक्तमाय साधनम् ।
दत्वा शिरसि तत्यानं जानुभ्यामवनिं गतः ॥
मूलमन्त्रेण संयुक्तमयं दद्यात्तु भानवे ।
मुस्थते सर्वपापेग्यो यो देवं विनियोजयेत् ॥

·४८४ नित्याचारपद्धतिः। गवां शतसहस्रे न यत् फलं ज्येष्ठपुष्करे । दत्ते कुरुकुलश्रेष्ठ तदर्येण फलं लभेत् ॥ मूलमन्त्रश्च, हुं रेफविन्दुकर्णश्च तथान्यो दीर्घया सह । मात्रया रेफसंयुक्तो हकारी विन्दुना सह ॥ सकारश्च विसर्गश्च मन्त्रराजोऽयमुच्यते । पञ्चरात्रे तु, अरुणा शिखादीर्घयुता हृल्लेखा खेतया युतानन्ता । इत्युक्तम् । अरुणा हरः शिखी रेफ: खेता विसर्गः अनन्तः सकारः । शक्तिर्गायत्री सूर्यदीर्घबीजेन षडङ्गानि । हृल्लेखा मन्त्र- ऋष्यादि । एतच्च,- यावत्र दीयते चाय भास्कराय विधानतः । तावन्न पूजयेद् विष्णु शङ्करं वा सुरेश्वरम् ॥ इति वचनात् पूजाङ्गतयापि कर्त्तव्यम् । तत्रैव पञ्चरात्रेऽभि- हितम्,-- नित्यशो रविवार वा दिनादौ सूर्यपूजनम् । अर्घ्यदानञ्च कत्वाथ पूजयेदिष्टदेवताम् ॥ देवतार्चनयोमध्ये रविं सर्वत्र पूजयेत् । खाचान्तः स्थण्डिले कृत्वा पद्मं सिन्दूररेणुना ॥ तत्रादित्यं समभ्यर्थ रक्तपुष्पादिभिर्बुधः । अथवा ताम्रपात्रे तु मध्ये पक्षजभूषिते ॥ -- ·नित्याचारपद्धतिः। ४८५ कल्पोक्तविधिना पूज्य सूर्य ताने तु भाजने । प्रस्थोदकः समापूर्णे योजयेद् रोचनादिकम् ॥ गोरोचनासुतिलवैणवराजिरक्त शालिं हयारिकरवीरजवाकुशाग्रान् । श्यामाकतण्डुलयुतांश्च यथाप्रलाभ संयोज्य रतिभिरतोऽर्थ्यविधिविधेयः ॥ इष्ट्वा दिनेशमृदुपीठशतं तथैव व्योमस्थितां परिहतां चरणं विलोक्य । (१) अष्टोत्तरं शतमथ प्रजपेन्मनुं तं पूर्णोदकं निजकरण पिधाय पात्रम् ॥ भूयोऽभ्युक्ष्य सुधामयं जलमथो तद्गन्धपुष्यादिभि- र्जानुभ्यामवनों गतवषकमप्यामस्तकं प्रोवहन् । दद्यान्मण्डलबद्ददृष्टिहृदयो भक्त्यार्थ्यमोजोबल- ज्योतिर्दीप्तयशोधृतिस्मृतिकरं लक्ष्मीप्रदं भाखते ॥ इत्थं दत्वाऱ्यासलिलं तस्य सौषुम्नवर्त्मना। प्रविश्य सर्वतो व्याप्तं तदश्मिषु विचिन्तयेत् ॥ पुन: पुष्पाञ्जलिं दत्वा दृष्टिं सम्पाद्य मण्डले । तविलीनमना भूत्वा मन्वं साष्टशतं जपेत् ॥ तत्र सूर्यपूजाविधिः । गुह्यादाचरणतलं क्रमादागुह्यमागलकात् । विन्यस्य मन्त्रबीजान् क्रमेण मन्त्री करोतु साङ्गविधिम् ॥ मन्त्रस्य मध्यमनुना दोघपूजाङ्गानि । --

·४८६
८
नित्याचारपद्धतिः।
अरुणसरोरुहसंस्थः त्रिदशारणारुणसरोजयुगलधरः ।
करकलिताभयवरदो द्युतिविम्बोऽमितभूषणस्त्विनोऽवतु वः ॥
अङ्गः प्रथमावरणं ग्रहईितीयं दृतीयमाशेणैः ।
प्रागादिसंस्थाः शशिबुधगुरुभार्गवाः क्रमेण स्युः ॥
आग्नेयादिष्वपि धरणोजमहाहिकेतवः पूज्याः ।
शुभसितपोतशुक्लरतानि असितं धूमकृष्णता क्रमशः ॥
वामोरुन्यस्तवामकरापरकराभयः सूर्यः ।
विततमुखो हि नराहि अञ्जलियुता दंष्ट्रोग्रास्यो मदः ॥ (?)
विष्णुगृहमार्जनादि तत्फलार्थ कर्त्तव्यम् ।
तथा,-
नरसिंहगृहे नित्यं यः सम्माजनमाचरेत् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥
यावत्कानि प्रहाराणि भूमिसम्माजने ददौ ।
तावद्वर्षसहस्राणि शाकद्वीपे महीयते ॥
जायते मम भक्तश्च सर्वधर्मसमन्वितः ।
शुचिर्भागवतः शुद्धो ह्यपराधविवर्जितः ॥
गोमयं गृह्य वै भूमिं मम वेश्मोपलेपयेत् ।
यावन्तस्तु यवास्तत्र समन्तादुपलेपयेत् ।
तावद्वर्षसहस्राणि मद्भक्तो जायते तथा ॥
गोमयेन मृदा तोयै यः कुर्यादुपलेपनम् ।
चान्द्रायणफलं प्राप्य विष्णुलोके महीयते

·नित्याचारपद्धतिः ।
४८७
अभ्युक्षणञ्च यः कुर्यात् पानौयेन सुरालये।
सुशान्ततापो भवति नात्र कार्या विचारणा ॥
तोयेनाभ्युक्षणं कृत्वा देवदेवाजिरी नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो वाकणं लोकमश्रुते ॥
हरेहं सदा यस्तु तुलसौदलविपुषः ।
त्रिसन्ध्यं प्रोक्षयेद् भक्त्या महापापैः प्रमुच्यते ॥
अगम्यागमने पापमभक्ष्यस्य च भक्षण ।
सर्व तवाशमाप्नोति मण्डयित्वा हरेर्गृहम् ॥
अणुमात्रन्तु यः कुर्याम्मण्डलं केशवाग्रतः ।
मृदा धातुविकारश्च कल्पकोटिं दिवं व्रजेत् ॥
तत्र,
-
यावत् शतइयं मन्त्री षट्पञ्चाशत्पदान्यपि ।
तावद् यथोक्तविधिना तत्र सूत्राणि पातयेत् ॥
षट्त्रिंशद्भिः पदै मध्ये लिखेत् पद्मं सलक्षणम् ।
वहिः पंत्या भवेत् पौठं पंक्तियुग्मेन वीथिका ॥
हारशोभोपशोभाश्च शिष्टाभ्यां परिकल्पयेत् ।
पदानि त्रीणि पादार्थ पीठकोणेषु मार्जयेत् ॥
अवशिष्टः पदैविहान् पीठगात्राणि कल्पयेत् ।
पदानि वीथीस्थानानि मार्जयेत् पंक्तिभेदतः ॥
दिक्षु द्वाराणि रचयेत् हिचतुःकोष्ठकैस्ततः ।
पदैस्विभिरथैकेन शोभाः स्युरिपार्वतः ॥

·४८८
नित्याचारपद्धतिः।
उपशोभाः स्युरेकेन त्रिभिः कोष्ठेरनन्तरम् ।
अवशिष्टः पदैः षडू भिः कोणानां स्थाच्चतुष्टयम् ॥
अनुलोत्सेधविस्तारा: समा रेखाः सिताः शुभाः ।
कर्णिकाः पीतवर्णन केशराचारणेन च ॥
शुक्लवर्णेन पत्राणि तत्सन्धीन् श्यामलेन च ।
रतानि वा दलानि स्युः कृष्णास्तु पत्रसन्धयः ॥
पीतेन पीठगर्भाणि पादाः स्युररुणप्रभाः ।
गात्राणि तस्य शुक्लानि वीथीषु च चतुर्षपि ॥
आलिखेत् कल्पलतिकां दलपुष्यफलान्विताम् ।
विचित्रवर्णानि हाराणि खेतवर्णानि। खेता रताः पीता
उपशोभाः कोणानि कृष्णानि ।
तिस्रो रेखा वहिः कुर्यात् सितरतासिताः क्रमात् ।
कोणेषु शङ्गत्रितयं मध्ये चक्र समालिखेत् ॥
पाखंतोऽग्निपुरद्वन्दं कलशं चोपरि न्यसेत् ।
सचक्र सपताकञ्च ततो भूपूरकं न्यसेत् ॥
मूलं पोतन सम्पूर्य पार्षशङ्ख तथैव च ।
मध्यशङ्ख सितेनैव सरताग्रञ्च कारयेत् ॥
वह्निपूरस्य मध्ये तु रक्तेन परिपूरयेत् ।
कोणेषु नौलपीतैस्तु घटं पीतेन पूरयेत् ॥
घटकण्ठञ्च रक्तन शिखां तेनैव कल्पयेत् ।
पोतरक्तः पताकाच विविधाः पूरयेत् ततः ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
४८६.
पताकाग्रञ्च नीलेन ग्रन्थिं श्यामन कल्पयेत् ।
मण्डलं सर्वतोभद्रमेतत् साधारणं स्मृतम् ॥
पद्मपत्रस्य सन्त्यज्य हादशांशं वहिः सुधीः ।
तन्मध्ये विभजेत् वृत्तस्त्रिभिः समविभागतः ॥
आद्यं स्यात् कण्डिकास्थानं केशराणि द्वितीयकम् ।
टतीयं तत्र पत्राणां मुक्तांशन दलाग्रकम् ॥
वाह्यवृत्तान्तरालस्य मानं यविधिना सुधीः ।
विधाय केशराग्रेषु परितोऽनिशाकरान् ॥
लिखित्वा सन्धिसंस्थानं तत्र सूत्राणि पातयेत् ।
दलाग्राणाञ्च यन्मानं तन्माने वृत्तमालिखेत् ॥
तदन्तरालतमध्यसूत्रस्योभयत: सुधीः ।
आलिखेत् वाहस्तेन दलाग्राणि समन्ततः ॥
दलमध्ये तु युगशः केशराणि प्रकल्पयेत् ।
एतत्साधारणं प्रोक्तं यज्ञजं तत्ववेदिभिः ॥
चतुश्चत्वारिंशताधिकशतकोष्ठमध्ये षट्त्रिंशाम्बुजं पंक्त्या पीठं
वीथ्योपशोभानामभावः ।
विदध्यात् पूर्ववच्छेषमेवं वा मण्डलं स्मृतम् ।
नवनाभिमगडलञ्च प्राक् लिखितम् । तत्र,
पञ्चावं मण्डलं प्रोक्तमेतत् स्वस्तिकवर्जितम् ।
शालग्रामशिलाग्रे तु यः कुर्यात् स्वस्तिकं शुभम् ॥
कार्तिके तु विशेषण पुनात्यासप्तमं कुलम् ।
६२

·४९०
नित्याचारपद्धतिः।
स्वस्तिकं माधवस्याग्रे कर्तव्यं बहुरूपकम् ।
सप्तजन्मानि वैधव्यं न प्राप्नोति कदाचन ॥
मण्डलं खस्तिकं वक्ष्ये सर्वदेवप्रियङ्करम् ।
पदमष्टादशैः कृत्वा मध्ये षट्त्रिंशताम्बुजम् ॥
खस्तिकाष्टकमाशासु लिखेद विधिवदीदृशम् ।
षत्रिंशत्कोष्ठकैरेवं स्वस्तिकं दिशि कारयेत् ॥
पद्मावसानसूत्राणि स्थापितानि न लोपयेत् ।
एकं बौणि वहिः पञ्च लिखेत्तु मध्यसङ्गमात् ॥
अथ हादशकोष्ठस्तु स्वस्तिकं कार्यमौशम् ।
षोड़शषोड़शकोठे तु खस्तिकाष्टकमालिखेत् ॥
पन्तरकं वहिस्त्रीणि तत्र लोपक्रमः स्मृतः ।
मार्जयेत् खस्तिकाकारं खेतपीतारुणासितैः ॥
रजोभिः पूरयेत् तानि स्वस्तिकानि गवादितः ।
महापातकयुक्तोऽपि पातको चीपपातकी।
विमुक्तापापो भवति विष्णायतनचित्रवत् ॥
यावन्ति विष्णुरूपाणि सुरूपाणि सुलेखयेत् ।
तावदयुगसहस्रन्तु विष्णुलोके महीयते ॥
निम्माल्यमापनीयाथ तोयेन नाप्य केशवम् ।
नरसिंहाकतिं राजन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
तत्त,
-
त्वं पुरा सागरोत्पत्री विष्णुना वितः करे ।
निर्मितः सर्वदेवस्तु पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते ॥

·नित्याचारपतिः।
इति शङ्ख गृहीत्वाथ शङ्ख कृत्वा तु पानीयम् ।
भ्रामयेत् केशवोपरि।
वारिधेनूसहस्राणां फलमानोति तावता ।
पाखिनो भैंजज्येनेति देवताभिषेकं कुर्यादिति वचनात् विये
यशमेऽभिषिञ्चामौत्यन्तेन सापयेत् ।
शस्थितन तोयेन यः सापयति केशवम् ।
कपिलाशतसहस्रस्य दानस्य फलमश्रुते ॥
शङ्ख कला तु पानीयं साक्षतं कुसुमान्वितम् ।
सापयेद्देवदेवेशं हन्यात् पापं पुराततम् ॥
सतिलं कुसुमोपेतं शङ्ख तोयं सचन्दनम् ।
कत्वा यः सापयेद्देवं मम लोके वसेचिरम् ॥
क्षिसा शङ्खोदकं शङ्ख यः नापयति केशवम् ।
नमो नारायणेत्युक्त्वा मुच्यते योनिसङ्कटात् ॥
वज्यं पर्युषितं पत्रं वयं पर्युषितं जलम् ।
न वयं जागवीतोयं न वज्यं तुलसौदलम् ॥
तीर्थोदकानि पुण्यानि स्वयमानीय मानवः ।
देवस्य नापनं कत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
शङ्ख तीर्थोदकं कृत्वा यः सापयति माधवम् ।
विन्दुमात्रेण हादश्यां कुलानां तारयेत् शतम् ॥
कपिलाक्षीरमानीय शङ्ख कृत्वा जनाईनम् ।
यज्ञायुतसहस्रस्य नापयित्वा लभेत् फलम् ॥

·88
नित्याचारपतिः ।
-
अन्यगोसम्भवं क्षीरं शङ्ख कृत्वा च नारद ।
यः सापयति देवेशं लभेत् पारायणं फलम् ॥
सानकाले च देवस्य पठेत्रामसहस्रकम् ।
प्रत्यक्षरं भवेत् पुण्यं कपिलागोशतोद्भवम् ।
स्नानान्ते,
देवस्य मस्तकं कुर्यात् कुसुमोपहितं सदा ।
इति वचनात् पुष्यं दद्यात् ।
भ्रामयित्वा हरे मूटि मन्दिरं शङ्कवारिणा ।
प्रोक्षयेद् वैष्णवो यस्तु नाशुभं तहे भवेत् ॥
कत्वा पादोदकं शङ्ख वैष्णवानां महात्मनाम् ।
यो ददाति तिलैर्मियं स च चान्द्रायणं लभेत् ।
देवग्रहसम्मार्जनकाले च स्तोत्राणि पठेत् ! तत्र,
गीता नामसहस्रन्तु स्तवराजो ह्यनुस्मृतः ।
गजेन्द्रमोक्षणञ्चैव कृष्णस्यातीववल्लभम् ॥
गीताष्टादशाध्यायी सुप्रसिद्धा ।
हत्वा भित्त्वा
जगत्
सब मुषित्वा सचराचरम् ।
पापौधैर्लिप्यते नैव गीताध्यायो कथञ्चन ॥
शालग्रामशिलाग्रे तु गीताभ्यासं करोति यः ।
मन्वन्तरसहस्त्रे तु सेवते ब्रह्मण: पदम् ॥
गीताध्ययनशीलस्य भिक्षी भक्तिरतस्य च ।
हादश्यां सेवमानस्य गाखतं पदमव्ययम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः। ४६३ वै धर्मामर्थञ्च कामञ्च मोक्षं वाञ्चन्ति ये तु गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः । गीताध्यायं पठेद् यस्तु श्लोकं लोकाईमेव वा। भवपाशविनिर्मुलो याति विष्णोः परं पदम् ॥ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगटप्तिं करोति सः । विखरूपं सदाध्यायं विभूतिं यः पठेद् हिजः ॥ लिखित्वा धारयेद् यस्तु नित्यमर्चति भक्तितः । यो ददाति यतोनाञ्च ब्रह्महत्यायुतं दहेत् ॥ इत्यादि। नामसहस्रञ्च -विखं विष्णु"रित्यादि "सर्वप्रहरणाय नमो नम” इत्यन्तम् । तत्रादौ,-ॐ नमो भगवते वासुदेवाय सर्व- लोकगुरुवे सर्वलोकपितामहाय सर्वलोकप्रधानाय सर्वलोक- विशिष्टाय सर्वलोकेश्वराय सर्वलोकसुखप्रदाय सर्वलोककत्ते सर्वलोकनिधये सर्वलोकहिताय सर्वलोकोद्भवाय सर्वलोको- द्भवकराय विष्णवे प्रभविष्णवे इत्येतत्पठनीयम् । अस्याम्नातस्या- न्यत्र विनियोगाभावात् प्रकरणेनैतदङ्गत्वसिद्धेः । यत्त्वत्र प्राक् श्रुत्वा धम्मानशेषानित्यादि पश्चाच्च इतौदं कीर्तनीयस्येत्यादि पव्यते तद्वन्मन्वजपानविनियोगज्ञानं तदर्थमेव । यद्यपि भौष ऋषि- रिष्टसिद्धौ विनियोग इत्येतावता तसिद्धिस्तथाच ब्राह्मणज्ञान- स्थापि तदङ्गत्वाभिधानात् सार्थवादविधिवाक्यरूपब्राह्मणहारैव तजज्ञानं तदङ्गं केवलं तज्ज्ञानमात्रस्याङ्गत्वात् प्रतिप्रयोगाद् तावत् पाठाभावेऽपि न विरोधः । तदज्ञाने च फलाल्पत्वमात्र नाफलता।

·४४
मित्याचारपद्धतिः।
एवमन्यस्तोत्रेषु।
स्तोत्राणां परमं स्तोत्रं विष्णोर्नामसहस्रकम् ।
एकैन मुनिश्रेष्ठ पठितेन सदा हरिः ॥
प्रोतिमायाति देवेशो युगकोटिशतानि च ।
विष्णोर्नामसहस्राख्यं पुराणेषु प्रतिष्ठितम् ॥
यो नरः पठते नित्यं त्रिकालं केशवालये।
शिवालये पठन् वापि तुलसीवनसन्निधौ ॥
नरो मुतिमवाप्नोति प्रसादाच्चक्रपाणिनः ।
ब्रह्महत्यादिपापानि कामकारकतानि च ॥
विलयं यान्ति कौन्तेय पापैरन्यैश्च का कथा ।
सहस्रनामतुल्यं हि पावनं नैव दृश्यते ॥
कलौ प्राप्त विशेषेण नान्योपायोऽस्ति कथन ॥
यस्मिन् गृहे नरो नित्यं पठेत्रामसहस्रकम् ।
तद् एहं दूरतस्त्याज्यं निश्चयेन ममाज्ञया ॥
नाम्नां सहस्रं योऽधीते हादश्यां जागरेबरः ।
स निर्दहति पापानि जन्मकोव्यर्जितानि च ॥
यः पठेत् श्राद्धकाले तु विप्राणां भुञ्जतां पुरः ।
पाकल्पकालिको टप्तिः पितॄणां तत्र जायते ॥
माङ्गल्येषु च यात्रायां यत्रोत्सवक्रियादिषु ।
ग्रहनक्षत्रपीड़ासु राजदेवभयेषु च ॥
दुःस्वप्नदर्शने चैव पठेन्नामसहस्रकम् ।
विष्णु सहस्रमूर्बानं चराचरगुरुं हरिम् ॥

·नित्याचारपतिः। ४६५ स्तुवबामसहस्रेण ज्वरान् सर्वान् व्यपोहति। न शक्नोति यदा नित्यं पठितुं स्तवपञ्चकम् । तदा नामसहस्रन्तु पठनीयं कलौ सदा ॥ अष्टादशपुराणानां सारमेतद्धनञ्जय । मयोद्धृत्य तवाख्यातमेतबामसहस्रकम् ॥ स्तवराजश्व राजधर्मे भौमोतः पारिराधयिषुर्विष्णु वाचं जिगदिषाम्यहम् । तथा व्यासस्य माहात्मयात् प्रीयतां मधुसूदन ॥ इत्यादि। ॐ अव्यक्तं शाश्वतं देवमित्याद्यनुस्मृतिः । नमो मूलप्रकतये इदं गजेन्द्रमोक्षणं च विष्णुधर्मे,-- यान् जप्यान् भगवद्भक्तो प्रहादो वैष्णवो जपन् । गजेन्द्रमोक्षणादींस्तु चतुरस्तान् वदख मे ॥ इत्युपक्रम्य वामनौये च गजेन्द्रमोक्षणमुक्ता हरिं कृष्ण हृषीकेशमित्यादि सारस्वतं, नमस्ते जयजगन्नाथेत्यादि नमस्ये देवदेवेशमित्यादि स्तोत्रत्रयमुक्तं पठनीयम् । तथा विष्णवे जिष्णवे नित्यमित्याग्नेयोक्तञ्च पापप्रनाशनं पठेत् । एवमसारा- पारसंसारमित्यादि स्कन्दोतम् । परब्रह्मस्तोत्रं नारसिंहे,- नमामि देवं परमादिमच्युतम् । इत्यादि। तार्होयं विष्णुहृदयम् । पाद्मीयच्च बृहबाम- सहस्रकम् । श्रीरामो रामभद्रश्चेत्यादिनामशतकम् । श्रीकृष्णः कमलानाथ इत्यादि नामशतकम् । ॐ नमो भगवते - ·४६६ नित्याचारपद्धतिः। - श्रीरामायेत्यादि शतकम्। पद्मगर्भ पद्मनाभमित्यादि पञ्चाश- नामकम् । केशवः पुण्डरीकाक्ष इत्यादि षट्त्रिंशबामकं नामहादशकं नामाष्टकञ्च पठेत् । तथा,- सब लमिति तुष्टेन विष्णुना सम्प्रकीर्तितः । अनुग्रहाय लोकानां स्तोत्रं परमपावनम् ॥ वासुदेवाच्युतानन्त-स्तुत्याज-पुरुषोत्तम- परमेखराद्यैश्च स्तुतो नामभिरच्युतः । विमुक्तभावं भगवन् विमुक्त्यै यात्यधोक्षजः ॥ धराधर्मकर्मी धम्मात्मा धर्मकच्छुचिः । शुचिषद् विष्णुयज्ञाङ्गः पुष्कराक्षो ह्यधोक्षजः ॥ शुचिश्रवाः शिपिविष्टो यज्ञेशो यज्ञभावनः । नाम्नामित्येवमादीनां समुच्चारणतो नरः । धम्मं महान्तमाप्नोति पापबन्धक्षयं तथा ॥ श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीधरः श्रीनिकेतनः । श्रियःपतिः श्रीपरमः श्रीमान् श्रीवत्सलाञ्छनः ॥ नृसिंहो दुष्टशमनो जयो विष्णुस्त्रिविक्रमः । स्तुत: प्रयच्छते चार्थमेवमादिभिरच्युतः ॥ कामः कामप्रदः कान्तः कामपालस्तथा हरिः । आनन्दो माधवश्चैव कामसंसिद्धये जपेत् ॥ रामः परशुरामश्च नृसिंहो विष्णुरेव च । त्रिविक्रमश्चैवमादि जप्यानि विजिगीषुभिः । विद्यामभ्यस्यता नित्यं जप्तव्यः पुरुषोत्तमः ॥

·नित्याचारपतिः।
दामोदरं बन्धगतो नित्यमेव जपेवरः ।
केशवं पुण्डरीकाक्षं नेत्रबाधासु संस्मरेत् ॥
भयेष्वन्येषु सर्वेषु हृषीकेशं सदा स्मरेत् ।
अच्युतञ्चामृतञ्चैव स्मरेदौषधिकम्मणि ॥
भ्राजिष्णुमग्निदाहे च जपेदानन्दनामतः ॥
संग्रामाभिमुखो गच्छन् संस्मरेदपराजितम् ।
पाताले नरसिंहञ्च जले कोड़तनुं स्मरेत् ॥
चक्रिणं गदिनञ्चैव शाङ्गिणं शतिनं तथा ।
क्षेमार्थी प्रवसन् नित्यं दिक्षु प्राच्यादिषु स्मरेत् ॥
अजितञ्चाजितं सव्वं सर्वेशं व्यवहारतः ।
नारायणं सर्वकालं तुतप्रस्खलनादिषु ।
ग्रहनक्षत्रपीड़ासु चौरव्याघ्रादिसटे ।
अटवीष्वन्धकारेषु नरसिंहमनुस्मरेत् ॥
तरत्यखिलदुःखानि तापातॊ जलशायिनम् ।
गरुड़ध्वजानुस्मरणात् विषवीर्य प्रणश्यति ॥
साने देवार्चने होमे प्रणिपाते प्रदक्षिणे।
कोर्तयेद् भगवद्राम वासुदेवेति नित्यशः ॥
स्थापने वित्तधान्यादेरभिभाते च दुष्टजे ।
क्रियतां तन्मयो भूत्वा अनन्ताच्युतकीर्तनम् ॥
नारायणं शाङ्गधरं श्रीधरं पुरुषोत्तमम् ।
वामनं शनिञ्चैव दुःस्वप्रेषु च कीर्तयेत् ॥

·४६८
नित्याचारपद्धतिः।
एकावे हि पर्यशगायिनं च नरः स्मरेत् ।
वायग्निराहदाहादिप्रहद्विरुपशम्यते ॥
विद्यार्थी मोहविनान्तचित्तोऽखशिरसं स्मरेत् ।
बलभद्रं सम्पदर्थी शौरकम्मणि चिन्तयेत् ॥
जगत्पतिमपत्यार्थी सुप्रजाथं विवाहकत् ।
श्रोशं सवाभ्युदयिके सीनिष्टेष्वशोककम् ॥
मृत्युकाले च तच्चित्तो वासुदेवं जपेद् बुधः ।
सर्वार्थशक्तियुक्तस्य वासुदेवस्य चक्रिण: ॥
यथाभिरोचते नाम तत् मार्थषु कीर्तयेत् ।
सवाण्येतानि नामानि परस्य ब्रह्मणो यतः ॥
इति । क्वचिच्च,-
-
क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् ।
क्क जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजमनुत्तमम् ।।
कृष्णेति मङ्गलं नाम यस्य वाचि प्रवर्तते ।
भस्मीभवन्ति राजेन्द्र महापातककोटयः ।
गोविन्दति तथा प्रोक्तं भक्त्या वा भक्तिवर्जितैः ।
हरते सर्वपापानि कल्पान्ताग्निरिवोत्थितः ।
जन्मान्तरसहस्रेषु कोटिजन्मान्तरेषु यत् ।
गोविन्दकीर्तनात् पापं शतधा याति नारद ।
तबास्ति कम्मजं लोके वागजं मानसमेव च ।
यन्त्र च क्षीयते पापं कलौ गोविन्दकीर्तनात् ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
४६
प्राणकान्तारपाथेयं संसारव्याधिभेषजम् ।
दुःखशोकपरित्राणं हरिरित्यक्षरहयम् ॥
न गङ्गा न गया सेतु ने काशी न च पुष्करम् ।
जिह्वाग्रे वर्तते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥
गवां शतसहस्राणि हेमाकल्पशतानि च ।
दत्तानि तेन येनोत हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥
हे जिह्न मयि निःस्नेहे हरिं किं नु न भाषसे ।
हरीति वद कल्याणि संसारार्णवनी हरिः ॥
तीर्थकोटिसहस्राणि तीर्थकोटिशतानि च ।
तानि सर्बाण्यवाप्नोति विष्णुनामानुकीर्तनात् ।।
रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे ।
रघुनाथाय नावाय सीतायाः पतये नमः ॥
इमं मन्त्रं महादेवि जपब्रेव दिवानिशम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥
मुमुक्षोर्मनिकर्ण्यन्तरर्बोदकनिवासिनः ।
अहं दिशामि तं मन्वं तारकं ब्रह्मवाचकम् ॥
राम रामेति रामेति एतत्तारकमुच्यते ।
कृष्णाय यादवेन्द्राय ज्ञानमुद्राय योगिने ॥
नाथाय रुकिाणीशाय नमो वेदान्तवेदिने ।
इमं मन्वं जपन् देवि वजन् तिष्ठन् दिवानिशम् ॥
निविश्य भोगानन्तऽपि विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ।

·५०० नित्याचारपद्धतिः। कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति कृष्णं यः संस्मरिष्यति । तस्य सन्दर्शनात् सद्यः पापो निःकलुषो भवेत् ॥ नरसिंह नरसिंह नरसिंह जनाईन । वासुदेव हृषीकेश त्राहि मां भवसागरात् ॥ इमं मन्त्रं नरो यस्तु त्रिसन्ध्यं नियतः शुचिः। जपन् वैकुण्ठभवनं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ इति। इत्येवं देवकार्याणि कृत्वा पिटमाटविद्योपदेष्ट- ज्येष्ठधातॄन् ब्राह्मणहुताशनहिरण्यकृतजलवृक्षांश्च यथासम्भवं पश्येदित्यादर्श सौवीराञ्जनं दुवा दधि सपिरथोदकुम्भ धनुं सवत्सां वृषभं सुवर्ण मृद् गोमयं स्वस्तिकमक्षतानि । लाजान् मधु ब्राह्मणकन्यकांश्च खेतानि पुष्पाणि तथा शमीञ्च ॥ हुताशनं चन्दनमर्कविम्ब- मखत्थववंच- यथासम्भवं पश्येत् । समालभेत । ततश्च कुयाब्रिजजातिधम्मम् । यथा चिरजीवितार्थी ते खं प्रतिविम्बमवलोकयेत् । यद्यपि शरीरारम्भककर्मजातोपभोगसमाप्तिपर्यन्तनियुतादायुषः सर्वथा नाधिकजीवनसम्भवस्तथापि दशारिष्टादिसंसूचितानां तन्मध्य- कालमरणजनकानां दुरितानां निवृत्तिरवायुधिफलकर्मसाध्या । तथाच तहहुत्वसम्भावनायां तदनुष्ठानाभ्यासोऽप्युपपद्यते । तादृश- - ·नित्याचारपतिः। दुरिताभावे सम्भावनाकतकर्मजापूर्व जन्मान्तर एव फलतीत्य- विरोध इति । अष्टधा विभक्तस्य दिवसस्याद्यभागे एतावत् कत्वा हितोयभागे समित्पुष्पकुशाद्युपादानम् । अत्र दिवसस्याद्य- भाग इत्यादी भागशब्दो यद्यपि यामाईपरः प्रतिभाति तथाप्युक्ता- कम्मक्रमो नोक्त इत्युपक्रमगतक्रमपदवशादपि यावतोऽखानित्यत्र प्रतिटीयादित्यस्य दद्यादित्यर्थवत् तत्तवेदाभ्यासादुत्तरोत- कम्मपूर्वकालमात्रपरः । एवं सत्येव साक्षात् कम्मविधायकत्व- सिद्धेः। अन्यथा कालविधिहारा क्रम आर्थिक एव स्यादि- त्युपक्रमविरोधः स्यात् । यत्तूपक्रमे न कालास्तव एव होति कालोऽप्युक्तः सोऽतएव होति क्रमाभिधानादेवार्थिकोऽपि न प्राप्त इत्येवमेव तेन मतवशादुत्तरग्रन्थस्य साक्षात्कालपरत्वं युक्तम् । किञ्च,-कालस्यानुपादेयत्वात् प्रकरणान्तरे तबिधाने कर्मभेदी- ऽपि स्यात् । तस्मात् क्रममात्रविधानम् । ततश्च वेदाभ्यासादे- बहुकालव्याप्ती माध्याङ्गिकस्नानादेविलम्बेऽपि न विरोधः । एतदुपपत्तिमूलमेव च पठन्ति,- दिवोदितन्तु यत् कर्म कदाचिदतिवर्त्तते । रजनीप्रहरं यावत् तत्काय॑मविशङ्कयेत् ॥ अन्यथा विहितकालातिक्रमे तत्कम्मणामकरणमेव प्राप्नोति । तथा क्रमाविधाने व्रतानं पारणादौ भोजमादरपकर्षे तत्- पूर्वभाविनां माध्याहिकनानादीनामप्यपकर्षः सिद्धाति । अन्यथा भोजनापकऽपि तस्मिंस्तस्मिन्नेव काले तदनुष्ठानं स्यात् ततश्च समाचारविरोधोऽपि स्यादिति । एवं कार्यान्तरव्यासङ्गाद- ·५०२ नित्याचारपद्धतिः। कताह्निकस्नानादेर्भोजनकाल आगते स्थानक्रमात् पखालम्भान- न्तरमग्नीषोमीयपखालम्भनवत् भोजनान्तरमवाहिकनानादि- क्रियेति । सन्ध्ययोः पुनः सन्धी सन्ध्यामुपासीतेति कालविधानाद- कृतस्नानादेः । सायंसन्ध्याकालावगमे सायं सन्ध्यां कत्वैव दिवाकर्माणि कार्याणीति। अनैतत् समिदाद्यर्थिन एवैतत्- कालनियतमाहरणं विधीयते । नत्वदृष्टार्थ सञ्चितसमिदादेः प्रतिदिनमाहरणम् । देवपूजापुष्यपत्रयोस्तु पर्युषितनिषेधात् प्रतिदिनमाहरणम् । यत्तु,-न पर्वणि तृणमपि च्छिन्द्यादिति- किनक्ति वीरुधो यस्तु वीरसंस्थे निशाकरे । पत्र वा पातयत्येकं ब्रह्महत्यां स विन्दति ॥ इति तद् विहितनिषेधायोगात् पूजार्थं गुरुशुश्रूषार्थ वा यत् पत्रच्छेदनं तद्व्यतिरिक्तपरम् । समिदादिच्छेदनं वन्यत्र सम्भ- वात् तत्र निषिद्धमेव । अत्र, कुशं पत्रञ्च पुष्यञ्च गवामर्थे रणानि च। इन्दुलोपे न दुष्यन्ति च्छेदने समिधस्तथा ॥ इति वाक्यं दृश्यते । तत्प्रामाण्ये तत्राप्यदोषः । अप्सु तस्मिन्नहोराने पूर्व विशति चन्द्रमाः । ततो वोरामु वसति प्रयात्यकं ततः क्रमात् ॥ इतिवचनादमावास्यामध्य एवायं दोषो नाद्यन्तयोः । हितीयभार्गति नियमादन्यदोपात्तैरेभिः पुन: क्रियमाणकम्मणां वैगुण्यं नतु धनार्जननियमातिक्रमवत् प्रत्यवायः । तहदन

·नित्याचारपद्धतिः।
५०३
दृष्टार्थवाभावात्। एवं च यदाद्यभागे देवकार्यादि विहितं
तद्देवग्रहसम्माजनायेव । पूजा तु,-
पूर्वाह्न एव कुऱ्याच्च देवतानां तथार्चनम् ।
इति त्रिधाविभक्तदिनाद्यभागमाबे विहिता। द्वितीयभागे
पुष्पगन्धादि सम्पाद्य पूबालमध्ये कार्या। द्वितीयभागे वेदा-
भ्यासादनन्तरमेव पुनर्यथाकथञ्चिदन्याहतैरप्याद्यभागऽपोति ।
अत्न,
ममित्पुष्पकुशादीनि ब्राह्मण: स्वयमाहरेत् ।
शूद्रानोतः क्रयक्रीतैः कर्म कुर्वन् व्रजत्यधः ॥
इति पठन्ति। नैतत् क्वचित् ग्रन्ये लिखितं दृश्यते । तस्य
प्रामाण्येऽपि काङ्गतया विहितखाहरणप्ररोचनामानार्थत्वात् ।
क्रीतादिना पूजायां कमवैगुण्यमानं नाधम्र्मः स्यात् ।
पूजा च,-अनचितो विघ्नकर इति,
पूजयेद् यस्तु विघ्नेशमेकदन्तमुमासुतम् ।
नश्यन्ति तस्य विघ्नानि नचारिष्टं कथञ्चन ॥
एकदन्ते जगवाथे गणेशे तुष्टिमागते ।
पिटदेवमनुष्याश्च सर्वे तुष्यन्ति भारत ॥
इत्यादिवचनात् गणपतेरवश्यं पूजा
काया
। तथा,
शिवं भास्करमग्निच्च केशवं कौशिकीमपि ।
चेतसानचयन् याति देवलोकादधोगतिम् ॥
इति ।

·नित्याचारपद्धतिः।
न्यायश्च
वरं देहपरित्यागो वरं नरकसम्भवः ।
नचासम्पूज्य भुनौत देवं वै पद्मसम्भवम् ।
इत्यादिवचनादेषां षणामपि पूजा कार्या।
प्रथमं केशवे पूजां कखा देवो महेखरः ।
पूजनीया महाभक्त्या पार्वे याः सन्ति देवताः ॥
इतिवचनबलात् विष्णुपूजवादी कार्या। यत्तु,-
गणेशाौं समभ्यर्च शैवो विष्णुं प्रपूजयेत् ।
अर्चयेत्तु शिवं
पश्चात्
शिवमादौ तु वैष्णवः ॥
इति तल्लौकिकसूचीकटाहन्यायमूलमिव प्रतिभाति ।
वचनविरुद्धो नादेयः । न च तद्दचनं शैवपरम् ।
नारायणः परं ब्रह्म तत्वं नारायणः परम् ।
नारायणः परं ज्योतिरात्मा नारायणः परः ॥
यमुद्दिश्य सदा देवो महेशोऽपि दिगम्बरः ।
जटाभस्मानुलिप्ताङ्गास्तपखी वीक्ष्यते जनः ॥
मूलाच्छाखाप्रशाखाश्च व्रजन्ति बहुशो यथा ।
वासुदेवात् समुद्भूतं जगदेतच्चराचरम् ।
तस्मान्मूलं परित्यज्य शाखां वै नार्चयेद बुधः ॥
इत्यादिवाक्यशेषबलेन माने वैष्णवस्यानेन विष्णुपूजा-
प्राथम्याभिधानात्। अतस्तस्य प्रमाणवेऽपि वैष्णवस्य शिवपूजा-
प्राथम्ये वैकल्पानव स्यात् न नियमेन । तत्र विष्णुपूजाया
अकरणे दोषः करणे च फलम् ।

·नित्याचारपद्धतिः।
५.०५.
वरं प्राणपरित्यागः शिरसो वापि कर्तनम् ।
नत्वेवापूज्य भुञ्जीयात् भगवन्तं जनाईनम् ॥
नार्चयित्वा तु यो भुंक्त वासुदेवं सदाश्रमी ।
नरमांसाच्च गोमांसादधिकं तस्य भोजनम् ॥
वरं विषममेध्यञ्च वरमेवात्मभक्षणम् ।
अनर्चितो नाश्रुवीत भगवन्तं हिजोऽमृतम् ॥
माटवत् परिरक्षन्तं सृष्टिसंहारकारकम् ।
यो नाचयति पापात्मा तं विद्याद ब्रह्मघातकम् ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्रान्त्यजातयः ।
मम्पूज्य तं सुरश्रेष्ठं प्राप्नुवन्त्यभिवाछितम् ॥
भौमान् मनोरथान् स्वर्ग खगें वन्द्यं तथास्पदं ।
प्राप्नोत्याराधिते विष्णौ निर्वाणमपि चोत्तमम् ॥
परं ब्रह्म परं धाम योऽसौ ब्रह्म तथा परम् ।
तमाराध्य हरिं देव मुक्तिमानोति दुर्लभम् ॥
प्रापोत्याराधिते विष्णौ मनसा यद् यदिच्छति ।
यस्तु पूजयते नित्यं नरसिंहं नरेवरम् ॥
स स्वर्गमोक्षभागौ स्यात् नात्र कार्या विचारणा।
न चात्र नरसिंहमूर्तिरेव विवक्षिता तहिषयेऽपि नारसिंह,
अष्टाक्षरेण देवेशं नरसिंहमनामयम् ।
इत्यादौ नरसिंहपदाभिधानात् ।
समस्तलोकनाथस्य देवदेवस्य चक्रिणः ।
साक्षाद्भगवतो विष्णोः पूजनं जन्मनः फलम् ॥
तथा-

·मित्याचारपद्धतिः। यावदुच्छसतं भक्तस्तावदेव समर्चयेत् । एवं निर्दहते पापं यावज्जीवं नरस्तु यः । मनुष्यचम्मेणा बद्धः स विष्णुर्नात्र संशयः ॥ नास्ति श्रेयस्करं नृणां विष्णोराराधनाढते । युगेऽस्मिन् नामसे घोरे देवयज्ञविवर्जिते ॥ कलौ कलिमलध्वंसं सर्वपापहरं हरिम् । येऽर्चयन्ति नरा नित्यं तेऽपि विन्द्यात् यथा हरिः ॥ उदकेनाप्यलाभे तु द्रव्याणां पूजितः प्रभुः । यो ददाति वकं लोकं स त्वया किं न पूजितः ॥ नरकेऽपि चिरं मग्नाः पूर्बजा ये कुलहये । तदैव यान्ति ते खगं यदार्चति सुतो हरिम् ॥ पितॄनुद्दिश्य यैः केशवस्य कता नरैः। उत्तीर्य नरकान्मुक्ति यान्ति तेषां पितामहाः ॥ इत्यादि । तत्र, मम शास्त्र वहिष्कृत्य अस्माकं यः प्रपद्यते । पितरस्तस्य मुशोणि तथैव च पितामहाः । श्मशाने जम्बुकीभूत्वा भक्षयन्ति शवं तथा ॥ इति वाराहे भगवतोत्रम् । अवास्माकमित्यस्मदीयो भाग- वतः । मम शास्त्रं भगवत्प्रणीतं पञ्चरात्रशास्त्रम् । तथाचोक्तं महाभारते, पञ्चरात्रस्य कत्वस्य वक्ता तु भगवान् खयम् । इति । तथाच योगियाज्ञवल्करः- ·नित्याचारपद्धतिः। पञ्चरात्वस्य कृत्स्य वक्ता नारायण: खयम् । प्राचीनगर्भ तमृषि प्रवदन्ति हि केचन ॥ एतेन गृहीतभगवद्दीक्षेष पञ्चरात्रोतविधिना अवश्यं पूजा कार्येत्युताम् । मुत्वा तु मम शास्त्राणि वाक्यमन्यत् प्रभाषते । कूर्मो भवति सुश्रोणि स जातीः सप्त सप्त च ॥ इत्यस्याप्ययमेवार्थः। अतएव,- अलामे वैदिकानाञ्च पञ्चरात्रोदितेन ये। आचारेण प्रपद्यन्ते ते मामासान्ति मानवाः ॥ इति यत् तत्रैवोक्तां तत्र वैदिकविध्यसम्भवेऽपि पञ्चरात्रोन- विधिमात्रेण भगवत्प्राप्तिः किमुच्यते तत्सम्भव इति पञ्चरात्र- प्रशंसेवार्थों नतु वैदिकानधिकारिण एव तवाधिकार इति । अस्माकमिति वैणवमानं प्रति तदनादरे दोषोतः। न च वाराहोत एव कश्चित् पञ्चरात्रविधिः । तावन्माने शास्त्रशब्द- प्रयोगानुपपत्तः। अन्यञ्च ते वरं दनि शृणु नारद साम्प्रतम् । यदिदं पञ्चरात्वं मे शास्त्रं परमदुर्लभम् ॥ तद् भवान् वेस्यते सर्व मप्रसादान संशयः । इति तत्रैवोक्तम् । इदमपि प्रसिद्ध पञ्चरात्रशास्त्रपरत्व घटते । यच्च भट्टपादैविरोधाधिकरणे यान्येतान्युपक्रम्य- सांस्य योगपञ्चरात्रपाशुपतशाकुनि-ग्रन्थपरिग्रहीतधर्मनिबन्धनानी- एव ·५०८ नित्याचारपद्धतिः। त्यु का तेषामेवैतछुतिविरोधहेतुदर्शनाभ्यामनपेक्षत्वमुच्यत इत्युकं न तत्र सांख्यादिशास्त्राप्रामाण्यं प्रतिज्ञातं किन्तु,- वयोमार्गस्य सिद्यस्य ये विषन्ति विरोधिनः । अनिराकृत्य तान् सर्वान् धर्मशुदिन जायते ॥ इत्याद्युत्तरग्रन्थपालोचनया वेदविहेषिपाषण्डग्रन्थाप्रामाण्य- मेयोच्यते। नहि पञ्चरात्र वेदविद्दषसम्भावनाप्यस्ति सर्वत्र वैदिकमन्त्रादिपरिग्रहात् । अतएव तत्रैवोपरि,- शाक्यादयश्च सर्वत्र कुर्वाणा धम्मदेशनाम् । हेतुकालविनिर्मुक्तां न कदाचन कुर्वते ॥ इति शाक्यादिप्रणीतग्रन्था एवाभिप्रेत्य दर्शिता न सांख्यादि- ग्रन्थाः । एवमुत्तरत्राधिकरणेऽपि । यद वा शाक्यादिशास्त्राणां स्मृतिशास्त्रत्ववारणादित्येवमनुदितं न क्वचित् सांख्यादिग्रहणं कृतं तेनात्र सांख्यादिपदानि सांख्यं वेत्तीत्यर्थे तद्धितान्तयोप- चारात् पुरुषपराणि । परिग्रहस्य पुरुषधम्मत्वाच्छात्रपरत्वे परिग्रहीतधर्मनिबन्धनानौत्यसङ्गतः । तेन वैदिकसांख्याद्यवैदिक- शाक्यादिसर्वशास्त्रतत्वविद्भिः शङ्कराचार्यप्रभृतिभिः परिग्रहीता ये धर्माः श्रौतस्मातकम्माणि शिखायज्ञोपवीतत्यागमुण्डत्वैक- दण्ड काषायवसनधारणादयस्तविबन्धनानि शाक्यबौद्धादिशास्त्रा- णीत्यर्थः । तत्रैकदेशमहाजनपरिग्रहात् प्रामाण्यशङ्कया सबैरुपा- दीयेतेत्यवश्यनिराकर्तव्यत्वप्रदर्शनार्थमेतदुक्तमिति नेष्टमत्यर्थं न शास्त्रपरिमाणत्वादिति नियमितविद्यास्थानवहितानामप्रा-

·नित्याचारपद्धतिः।
५.६
माण्यमुक्ताम् । न तेनापि पञ्चरात्रशास्त्राप्रामाखं तस्यापि तथा
स्मृत्यन्तरेषु चेति
विष्णुधमादिशास्त्राणि शिवधम्माच भारत ।
इत्यादिवचनात् धर्मशास्त्रत्वेन तदन्तर्भावात्। तत्र हि
तथातिक्रान्तवेदोतमर्यादाव्यवहारिणाम् ।
संवादिष्वपि वाक्येषु नेष्यते धर्महेतुता।
इत्युक्तं न तथा पञ्चरात्रशास्त्रम्। न तत्कर्ता भगवान्
धम्मसंस्थापनावतारस्तथा शक्तुिमपि शक्यः। यत्तूपसंहृतम्,-
यानि यान्येव शास्त्राणि वेदमुद्रानतिकमात् ।
अवस्थितानि तान्येव ज्ञाती धम्मः फलप्रदः ॥
-
इति तदत्रापि वर्तत एव । तथा योगियाज्ञवल्को,-
साङ्ख्ययोगः पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा ।
अतिप्रमाणान्येतानि हेतुभिर्न विरोधयेत् ॥
इति। आदित्यपुराण,-
पञ्चरात्रप्रसक्ता ये न ते दुर्गतिमाप्नुयुः ।
इति। वराहपुराणे,-
वेदेन पञ्चरात्रेण भिक्षायज्ञेन च द्विजः ।
प्राप्योऽहं नान्यथा वत्स वर्षकोठ्ययुतैरपि ॥
अत्रिणा दानपात्रप्रसङ्ग,-
आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्रगुणितं भवेत् ।
इति। देवीपुराणे,-
-

·नित्याचारपद्धतिः। ॥ पञ्चरात्रार्थकुशलो माटतर्कविशारदः । स भवेत् स्नातकश्रेष्ठः इत्युक्तम् । सर्वमेतब तदप्रामाण्ये युज्यते । एवं शिष्टपरि- ग्रहाद विगीतमेवेदम् । कथञ्चिद् विगीतत्वेऽपि बलाबलाधिकरणे यदविगोतस्मृत्या विगीतस्मृतिबाधनमुक्तं तेन श्रुत्या स्मृति- बाधनवत् तबिरुद्धांशस्यैव बाधः स्थान सर्वस्य तच्चेष्यत एव । यच्च कल्पतरुकारादिभिर्देवताकाण्डादौ तानि न लिखितानि तद् यथाग्निहोत्रादीतिकर्तव्यतार्थानि कल्पवाक्यानि जातकर्मा- दीतिकर्तव्यतार्थानि गृह्यवाक्यानि च इतरानपक्ष्यैस्तैरेव तत्- स्वरूपावगमसिद्धेस्तलिखने च ग्रन्थगौरवापत्तेर्न लिखितानि । एवं पञ्चरात्रवाक्यान्यपि । न च तथापि पुरुषसूक्तपूजादौ तदिति- कर्तव्यतोपहारार्थमपि किञ्चिल्लिखितव्यमिति वाचं तथायुक्ता- वाहनादिकर्मभिरेवान्याकाहाविरहात् "स्मृतियास्त्रविकल्पस्तु पाकाहापूरणे सति ।" इति न्यायाञ्च तत्र पञ्चरात्रविधेरावश्यकत्वाभावात् । अत- एवोक्तम्,- वैदिकस्तान्त्रिको मिश्री विष्णोर्वे विविधो मुखः । त्रयाणामीसितनैकविधिना हरिमर्चयेत् ॥ इति । किञ्च,- पापक्षयेसुर्यः कश्चित् यदि भक्तो भविष्यति । नस्य वै पञ्चरात्रन्तु नित्यं हृदि भविष्यति ॥

·नित्याचारपद्धतिः। ५११ "मम शास्त्र वहिष्कृत्य अस्माकं य” इत्यादिवाक्यैर्यहीत- विष्णुदीक्षस्य वैष्णवस्यैवावश्यक: पञ्चरात्रविधिर्नान्येषाम् । पुरुष- सूतपूजावाहिककर्मान्तर्गतब्रह्मादिपूजावत् सर्वसाधारणीति सिद्धमवश्यं वैष्णवेन पञ्चरात्रविधिना विष्णुपूजा कार्था । स्मरन्ति च, प्रातस्तु पूजयेद् विष्णुं पञ्चरात्रविधानतः । मध्याह्ने वर्चयेनित्यं सूतीन पुरुषस्य च ॥ पञ्चरात्रोक्तविधिना यः समाराधयेद्धरिम् । अक्षयं फलमाप्नोति स पुमान् नात्र संशयः ॥ इति। गणपत्यादिपूजायान्तु तबियमाभावः । तत्राष्टा- क्षरो महामन्त्र इत्यादिपूर्बोतर्वाक्यैस्तस्य तत्र प्रशंसितत्वात् । अष्टाक्षरेण देवेशं नरसिंहमनामयम् । गन्धपुष्यादिभिर्नित्यमर्चयेदच्युतं नरः ॥ अनेन चार्चितो विष्णुः प्रीतो भवति तत्क्षणात् । इति। गन्धपुष्यादि सकलमनेनैव निवेदयेत् । इति च विधानात् श्रीमदष्टाक्षरमन्त्रेणावश्यमर्चनीयः। यत्तु नरसिंहपुराणे पुरुषसूक्तपूजाविध्यनन्तरम्,- अनेन विधिना ब्रह्मन् पूज्यते मधुसूदनः । वेदन्नरेव नान्यैस्तु तस्मात् सर्वहितं भवेत् ॥ इत्यु ते अष्टाक्षरेण देवेशमित्युक्तम् । नैतावता पुरुषसूक्ता- नधिकारिण एवात्राधिकार इति शङ्गनीयम् । वेदानभिज्ञ ·५१२ नित्याचारपद्धतिः। वदेदित्युक्ते तथा स्यात् । सर्वसाधारणं वदेदित्यनेन तु वेदाज्ञाने सत्येव तदितरार्थत्वमपि त्वेतावमात्रं स्यात् । नचैतावता होनकल्पत्वं न हि यज्ञादिकम्मयुक्तानामेव । योगस्तु सर्वसाधारण इत्युक्तो योगहीनो भवति । यद्यप्यष्टाक्षरमन्त्रोऽपि वेदानात- स्तथापि पुराणेष्वप्यधिक्ततत्वात् तानेव वैदिकान् वर्णान् भरतादिनिवेशितान् । खरादिनियमान् हिला लोके वर्णान् प्रयुज्यते ॥ इति न्यायादवैदिकोऽपीति साधारणं युक्त मिति । तत्पूजायाञ्च कतशुद्धान्येव तत्पात्राणि योजयेत् । तव पावमावशुद्धविधिः। सुवर्णरौप्यशङ्खाश्मशुक्तिरत्नमयानि च । कांस्यायस्तारैत्यानि नपुसौसमयानि च ॥ निर्लेपानि च शुद्धान्ति केवलेन जलेन च । सलेपानि तु शोध्यानि त्रिधा क्षाराम्बवारिभिः ॥ सूतिकाशवविण्मूबरजसलहतानि तु । प्रक्षेप्तव्यानि तान्यग्नौ तावद यावत् सहेत् तदा । तथा ताम्ररजतसुवर्णानां साम्नैर्गोशक्कत्मृदभस्मभिरन्यतमेन वा। तथा मूत्रपुरीषासूकशुक्रकुणपस्पृष्टानां तेजसानां गोशलत्- करौषभस्मनामेकेन त्रिःसप्तक्कत्वः परिमार्जनम् । तैजसानाञ्च मणीनाञ्च सर्वस्याश्ममयस्य च भस्मनानिर्मदा चैव शुद्धिः ।

·नित्याचारपद्धतिः । - भस्मना कांस्यताम्रायसानाम् । सिकताभिर्दन्तशृङ्गशुक्तिमया- नाम् । तथायसानां तोयेनाश्मघर्षणेन च । औदुम्बराणामनेन कांस्यानां भस्मवारिभिः । सम्रहानाञ्च पात्राणां शुद्धिरुणेन वारिणा ॥ गोरसातानि भाण्डानि शोध्यन्त्युष्णेन वारिणा। वैणवं गोमयेन च । तथा हिरण्यरजततास्त्राणां मलेपानां गोमयेन भित्रमभित्रमिति न दोषः । तथा,- गवाघ्रातेषु कांस्येषु शूद्रोच्छिष्टेषु वा पुनः । दशभिर्भस्मभिः शुद्धिः खकाकोपहतेषु च ॥ तथात्यन्तोपहतानां तैजसानामग्निना शुद्धिः। मणिमय- मश्ममयमामयञ्च सप्तरात्रं महोनिखननेन। परिलेखनं दारु- पात्राणाम्। शैलानां घर्षणम् । मृन्मयानां पुनर्दाहः । फलपात्रस्य सर्वस्य बालरज्वा प्रघर्षणम् । गृङ्गास्थिमयं तक्षणेन। मृन्मयं जह्यात् । विष्ठाद्युपहतञ्चेव त्याज्यं स्याद् वेणुमृन्मयम् । तहनिर्माल्यसंसृष्टं वस्त्राणां क्षारवारिणा ॥ इति वाक्यं दृश्यते । तव पूजाविधिः। तत्रादौ,-चण्डं जयञ्च धातारं दक्षिणपाखें । प्रचण्डं विजयं विधातारं यमुनां वामतः । अर्द्ध महालक्ष्मों तद्दक्षिणे पद्मनिधिम् । वाम शनिधिं देहल्यां क्षेत्रपालं पूजयित्वा ·नित्याचारपद्धतिः। विशेद्दक्षिणपादेन विन्यस्यास्त्रमुदुम्बरे । कालरात्रीति विख्याता देहल्यामधिवासिनी । सुप्ता दक्षिणशीर्षा सा पादौ कत्ला तथोत्तरे । अलवयंस्तु तां चण्डी प्रविशेद्देवमन्दिरम् ॥ प्रविश्य वास्तुमध्ये वास्त्वधिपतिं ब्रह्माणञ्च पूजयेत् । इत्येवं द्वारपालादिपूजा केनचिल्लिखिता सा पुनः शारदातिलके दीक्षा- मण्डपसंस्कारार्थतयैवोक्ता न पूजाणतया यतस्तदनन्तरं पुण्याह- वाचनादिकम्मान्तरमुक्त्वा “पश्चादेव विशेच्छुद्धासने मन्त्री” इति पूजारम्भ उक्तः । कथञ्चित् पूजाङ्गत्वेऽपि वाह्यदेवतायतनस्थार्चाया- मेव स्यात् न गृहस्थार्चनायाम् । अतएवान्यपूजापद्धतिषु नास्ति । ज्ञानार्णवे तु सूर्याय मुक्का,- ततस्त्वाचमनं कत्ला द्वारपालान् प्रपूजयेत् । हारपालगणेभ्यश्च नम इत्यपि मन्त्रतः ॥ मध्ये च वास्त्वधिपतिं तन्नामेव प्रपूजयेत् । इत्युक्तम्। तेन तन्मात्त्रं वान्यतानुक्तावाद वैकल्पिकं सर्वत्र कुर्यात्। एवमादौ प्रणवेन प्राणायामो मध्ये मूलमन्त्रेण क्वचि- लिखितस्तत्रापि मूलं न दृश्यते । शारदातिलके तु भूतशुद्धान- न्तरं मूलेनैव तदृष्यादिन्यासपूर्वकप्राणायाम उक्तः । क्वचिन्मूलेन प्रणवेन वेत्युक्तम् । मालामन्त्रेषु प्रणवेनेत्युक्ताम् । कचिन्मध्ये प्राणायामविधिसद्भावेऽपि स्थानविकल्पमात्रं स्यात् नतु वार- - इयानुष्ठानम् । माटकान्यासेन लिपिन्यासमात्रस्य सर्वमन्त्री- पासनाङ्गतया विहितत्वात् यत् तदनन्तरं वाग्देवताध्यानं ·नित्याचारपद्धतिः। ५१५ क्रियते तत्तदुपासनाविधिगततदानन्तर्यदर्शनधान्तिमूलमेव । तथाद्यङ्गन्यासस्यापि नानावश्यकर्त्तव्यता। कथञ्चित्करणे देवताध्यानं पुनः पूर्व कतपूज्यमूर्तिध्यानविरुदत्वात्र कार्यमेव । एवं हस्तभावनादेहभावनयोः कृती करन्यासाङ्गन्यासी सतत्कृते कृतः शास्त्रार्थ इति न्यायाब पुनः कार्यो। तत्रादौ वराह- पुराणोतविधिना आचमनं कार्यम् । अन्यथा अविधानेन वास्पृश्य यस्तु मामुपसर्पति । स मूर्खः पापकम्मा वै मम विप्रियकारकः ॥ तेन दत्तं वरारोहे गन्धमाल्यं सुगन्थ्यपि । प्रोणयच न ग्रामि मृष्टं वापि कदाचन ॥ इति दोषश्रवणात् । तविधिश्चैवम्, प्रामुख उपविश्य पादौ प्रक्षाल्य यथाविध्याचम्य मृत्तीयेन करौ प्रक्षाल्य सप्तभिर्जलप्रसृते- मुखं प्रक्षाल्य पादयोरेकैकं पञ्च पञ्च जलप्रसृतीर्दत्वा प्रसूतित्रयं पिवेत्। ततः कराभ्यां मुखमुन्मृज्य विष्णु चिन्तयन् प्रणवेन प्राणायाममेकं कृत्वा शिरो दक्षिणकर्ण दक्षिणनासां च विस्त्रि: स्पृशेत् । ततो जलप्रसूतित्रयं भूमौ निक्षिपेत् । एवमाचस्य, शुक्लं कृष्ण तथा रक्तं पोतं कुमुमसत्रिभम् । शङ्खाभं नीलवर्णञ्च ताम्रवर्णमथाष्टमम् ॥ पुच्छेषु कर्णिकायाञ्च रक्तमेव विनिर्दिशेत् । पत्रे पत्रे भवेट्रेखा शुक्लं तच्च विनिर्दिशेत् ॥ इत्येवंलक्षणाष्टदलपद्ममध्ये मण्डलमध्ये पूजापीठं स्थापयित्वा- नदग्रे मृहासन - ·नित्याचारपद्धतिः। पूर्बास्योऽहं न सन्देहः सदा सर्वत्र वै खग। साधको मम पाखंस्थः पूजयेद् विष्णुमव्ययम् ॥ उत्तराभिमुखो मन्त्री पूर्बहार स्थितोऽर्चयेत् । उत्तरस्यां यदा हारं तदा पूर्वमुखस्थितः ॥ पश्चिमस्यां यदा हारमुत्तराभिमुखस्तदा । इति। तत्र गृहा यामीशाने देवनिलयमित्युक्तत्वात् तत्र पश्चिमहारस्यैव सम्भवादुदङ्मुखः पद्मासनाद्येकेनोपविश्यार्चयेत् पश्चिमहारस्यैव सम्भवादुदमुखः पद्मासनाद्येकेनोपविश्यार्चयेत् । यत्तु,- आसनारूढ़पादस्तु जानुनो जयोस्तथा । कृतावसथिको वापि प्रौढ़पादः स उच्यते ॥ दानमाचमनं होमं भोजनं देवतार्चनम् । प्रौढ़पादो न कुर्वीत स्वाध्यायं पिटतर्पणम् ॥ तत्र प्रौढ़पादत्वं पादतलस्यैवासनं जानुजङ्घारूढत्वं न पादपाखस्यापि । भोजनादौ तथैवं समाचारादित्यत्र पद्मा- सनाद्यविरोधः । ततस्तु सव्यपार्खेषु वासितवस्त्र शालिताम्बु- परिपूर्णकुम्भं तत्पश्चात् करप्रक्षालनाद्यर्थपात्रं घण्टां च दक्षिण- पार्खेषु पुष्पादीतरद्रव्याणि स्थापयित्वा आत्मपद्मासनायेति खासनं पूजयेत् ततः । खवामपाखंतोऽञ्जलिना गुरुभ्यो नम इति दक्षिणतो ..गणेशाय नम इति नत्वा इति । निवार्य विघ्नसङ्घातं ततो नाराचमुद्रया।

·नित्याचारपद्धतिः। ओं नमो भगवते महासुदर्शनाय महाचक्राय महाज्वालाय दीप्तरूपाय च सर्वतो रक्ष रक्ष मां महाबलाय स्वाहा इति रक्षां कृत्वा अस्त्रमन्त्रेण पाणी विशोध्य तालत्रयं दत्वा ऐन्द्रों दिशं चक्रेण बध्नामि नमश्चक्राय स्वाहेत्यत्र ऐन्द्रीपदस्थाने आग्नेयादिपदप्रक्षेपेण दशमन्त्रैर्दशदिग्बन्धनं कृत्वा ओं त्रैलोक्यं रक्ष रक्ष हु फट् स्वाहेत्यग्निप्राकारं कल्पयित्वा करसम्पुटं बड्वा जीवात्मानं भूतसूक्ष्मः सह सुषुम्नामार्गेण देहाद् वहिर्गतं सोऽहमिति मन्त्रेए मूर्ति हादशाङ्गुलस्थज्योतिर्मण्डलात्मनि परमात्मनि प्रविष्टं विचिन्त्यावाह्य स्थूलभूतैः सह स्वशरीरं नाभि- देशस्थधूम्रवर्णमिति वायुबीजोत्थचण्डानिलेन शोषितं हृदयस्थ- रक्तवर्ण"र"मित्यग्निबीजोत्थमहानलेन दग्धं भूमध्यस्थ शुक्लवर्ण- "व"मितितोयबोजोत्थाम्बुधारया प्लावितं चिन्तयित्वा तत्राणवस्थ- पीतवर्ण"ल"मिति पृथिवीबोजोत्पन्ने हिरण्मयेऽण्डे लयस्थानगत- भूतसूमारब्धाभीष्टदेवताशरीरे खात्मानं हंसमन्वेण परमात्मन आनीय हृदयपद्म प्रविष्टं चिन्तयेत् । देवो भूत्वा यजेदेवं नरः पापात्मकः सदा । अन्यथा त्वस्य या पूजा विफला परिकीर्तिता॥ ततोऽस्त्रमन्त्रेण गन्धलिप्तौ सपुष्यो करी संदृष्य मध्योद्देषु तालत्रयं दिग्बन्धनं कृत्वा साध्वनारायण-ऋषिर्दैवी गायत्रीच्छन्दः परमात्मा देवता इति शिरोवक्तहृदयेषु विन्यस्य आकारस्थितो कारः सानुखार; "अ"मिति बीजं तदनन्तरं आयेति शक्तिरिति ·५१८ नित्याचारपद्धतिः। पूर्बोतानक्षरार्षादींश्च स्मरेत् । ततः पञ्चविंशतिवारमूलमन्त्र- जपयुक्तकुम्भकरूपं प्राणायाम त्रिः कृत्वा जपादो सर्वमन्त्राणां विन्यासेन लिपेविना । कृतं तनिष्फलं विद्यात् तस्मात् पूञ्च लिपिं न्यसेत् ॥ इति दोषादवश्यं माटकान्यासः। अकारादीन् क्षकारपर्य- न्तान् माटकावर्णानेकपञ्चशतम् । शिरोवदनवृत्ताक्षिश्रुतिघ्राणेषु गण्डयोः । ओष्ठदन्तोत्तमाङ्गास्यदोःपत्सन्ध्यग्रकेषु च ॥ पार्खयोः पृष्ठतो नाभौ हृदये जठरांशके । ककुद्यंशे च हृत्पूब्ब पाणिपादयुगे तथा ॥ जठरेत्यादिप्रागुक्तदशप्रकाराणां यावच्छक्ति क्रमान्यसेत् । तत्र वैष्णवमन्वेषु केशवादिन्यासो मुख्यः । स चैवम्,-अं केशवाय नमः । ओ नारायणाय नमः । ई माधवाय नमः । ई गोविन्दाय नमः । उ विष्णवे नमः । ऊ मधुसूदनाय नमः । ऋ त्रिविक्रमाय नमः । ऋ वामदेवाय । लं श्रीधराय। लू हृषीकेशाय। एं पद्मनाभाय । ऐं दामोदराय। ओं वासुदेवाय । औं कंश- कर्षणाय'। अं प्रद्युम्नाय । अः अनिरुद्धाय । कं चक्रिणे। खं गदिने। गं शाङ्गिण । घं खनिने । ऊँ शलिने। चं हलिने । छ मुषलिने। जं शूलिने। झं पाशिने। अं अङ्गुशिने । टं मुकुन्दाय । ठं नन्दजाय । डं नन्दिने । ढं नराय । णं नरकजिते । • सपणाय ।

·मित्याचारपद्धतिः । तं हरये। थं कृष्णाय। दं सात्वताय । नं सौरये। पं शूराय । ६ जनाईनाय। बं भूधराय। भं विश्वाय । मं वैकुण्ठाय । यं त्वक्संयुताय पुरुषोत्तमाय । रं अमुक संयुक्ताय बलिने । लं मांसयुताय बलानुजाय । वं मेदोयुताय बलाय । शं अस्थि- युक्ताय वषघ्नाय । षं मज्जायुताय वृषाय । सं शुक्रयुक्ताय हंसाय । हं प्राणयुक्ताय वराहाय। लं शक्तियुक्ताय विमलाय । क्षं आत्मयुक्ताय नृसिंहाय नम इति । ततोऽभीष्टदेवतारूपं खदेहं ध्यात्वा तत्वन्यासं वैकल्पिकं कुर्यात् । सचैवम्,-ओं में नमः पराय जीवतत्वात्मने नमः। अत्र में स्थानाद् व्यतिक्रमेण भादीन् ककारान्तान् श ह स र ष य ल व ल क्षी इत्येतांच वर्णान् जीवस्थानाच्च प्राणबुद्धाहंकारमन:शब्दस्पर्शरूपरसगन्धयोत्र- त्वचक्षुर्जिह्वामाणवक्त-पाणिपादपायूपस्थाकाय वायुग्न्यप्पथिवी- हृत्युण्डरीक-सूर्यासोमवह्निमण्डल-परमेष्ठियुक्तवासुदेवपुरुषयुक्तसङ्ग- पविश्वयुक्त प्रदान निवृत्तियुक्तानिरुद्धसब्बयुक्तनारायणकोपपदानि दत्वा सर्वशरीरे इयं, हृदये त्रयं, शिरोमुखहृदयगुह्याभिकर्ण- वचक्षुजिह्वा घ्राणवक्त पाणिपादपायूपस्थमूईवक्त हृदयगुह्यपादेषु एकैकं, हृदये चत्वारि, मूट्टि मुखहृदय गुह्यपादसर्वगात्रेषु चैकैकं न्यसेत् । अत्र मण्डललये तत्वपदाभावः । हात्रिंशद्देवतत्वानि । तत्र,-धम्मज्ञानवैराग्यैखाधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्यान् दक्षिण- वामांशवामदक्षिणोरुमुखवामपालनाभिदक्षिणपार्वेषु अनन्तपद्म- सूर्येन्दुपावकसत्वरजस्तमात्मा अन्तरात्मपरमात्मज्ञानात्मनश्च हृदये विन्यस्य ओं नमो भगवते विष्णवे सर्वभूतात्मने वासुदेवाय ·नित्याचारपद्धतिः। सर्वात्मसंयोगयोगपद्मपीठात्मने नम इति विन्यसेत् । यद्यपि पौठभावना शारदातिलके ततः कल्पोक्तविधिना न्यामानन्यान् समाचरेत् । कल्पयेदात्मनो देहे पीठधम्मादिभि: क्रमात् ॥ इति पश्चादेवोक्तं तथापि प्रपञ्चसारे अष्टाचरजपाङ्गतया पीठकल्पनपूर्बकमेव न्यासानुक्ता नित्यार्चना च विहिता विधिनामुनति जपाङ्गमेवार्चनायामतिदिष्टमित्यत्र लिखितम् । ततो हृदयाकाणमध्यस्थं स्फुरत्तेजोमयं प्रणवं ध्यात्वा तदुन्धितमूल- मन्त्रात्मकं तेजः श्वासमार्गेण वहिर्गतं हस्तयो विन्यस्य मूल- मन्त्रेण पाणी अभिमृष्य श्री श्री श्री नम इति दक्षिणतर्जनी- पर्वसु प्रत्येकमेकैकमक्षरं ओं नं नम इति मध्यमायाः ओं मी ओं इत्यनामिकाया: ओं नां ओं इति कनिष्ठिकायाः ओं रां ओं इति वामतर्जनीपर्वसु ओं यं श्री इति तन्मध्यमायां भी णां श्री इत्यनामिकायां ओं यं ओं इति तत्कनिष्ठिकायां इति विन्यस्य क्रुद्धोल्काय स्वाहा हृदयाय नमः ओं महोल्काय स्वाहा शिरसे खाहा ओं वीरोल्काय स्वाहा शिखायै वषट् ओं अत्युल्काय स्वाहा कवचाय हुओं सहस्रोल्काय खाहा अस्त्राय फडिति तर्जनी- भ्यामङ्गुष्ठयोरङ्गुष्ठाभ्यां तजन्यादिषु कनिष्ठान्तासु युगपदस्तयो- विन्यस्यास्त्रमन्त्रेण तालत्रितयं दत्वा तेनैव ऐन्द्रों दिशं चक्रेस यनामि नम इति वचक्राय स्वाहा इत्यत्र ऐन्द्रीपदस्थाने आग्ने- यादिपदप्रक्षेपेण दशमन्र्दशदिग्बन्धनं कुर्यात् । ततो मूल- ·नित्याचारपद्धतिः । मन्त्र तजन्यायतहस्ताभ्यां मस्तकादारभ्य पादपर्यन्तं मूलमन्वं विन्यस्य मूलाक्षराणां दशधा न्यासान् कुर्यात् । नत्र मूलाधार- हृन्मध्यदक्षिणवामबाहुपादमूलनाभिषु प्रथमः । कण्ठनाभिकुक्षि- स्तनहयपार्खयपृष्ठेषु द्वितीयः ! शिरोवदनाक्षियश्रोत्रय- नामाइयेषु तृतीयः। दक्षिणबाहुसन्धित्रयतदङ्गुलीषु चतुर्थः । वामबाहुमन्धित्रयतदङ्गुलीषु पञ्चमः । वामपादसन्धित्रयाङ्गुलीषु षष्ठः। दक्षिणपादसध्यङ्गुलीषु सप्तमः । हृदि वमासृकमांस मेदोऽस्थिमज्जाशुक्राख्यसप्तधातुषु प्राणान् सञ्चिन्त्याष्टमः । मूर्द्ध- क्षणास्यहृदयोदरीरुजङ्घापादहयेषु नवमः। गण्डांशकोरुचरणेषु दक्षिणवामोईकरवामदक्षिणाधःकरस्थानेषु च चक्रशङ्खगदाजमुद्रा- युक्तोषु दशमः । ततो मूलमन्त्रेण व्यापकन्यासं कृत्वाङ्गुष्ठकनि- ठाभ्यामुदरे “ॐ” अङ्गुष्ठाभिरष्टाभिरुपस्थे “नं"। अद्भिरेव जानुनोः "मों"। पञ्चभिः पादयोः “नां" मध्यमया मूईि “रां” । तजन्य नामिकाभ्यां युगपञ्चक्षुषोः “यं” अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां मुखे “नां" अङ्गुष्ठतजनीभ्यां हृदये “यं” । इति न्यसेत् । ततो मूलमन्त्र हृदये विन्यस्य ॐ क्रुडोल्काय स्वाहा हृदयाय नम इत्यङ्गुष्ठवर्जिताङ्ग- लिभिहृदये। ॐ महोल्काय खाहा शिरसे स्वाहेति ताभिरेव शिरसे ॐ वीरोल्काय खाहा शिखायै वषड़ित्यङ्गुष्ठकतनालमुष्टिना शिखायाम् । ॐ अत्युल्काय खाहा कवचाय हुमिति हस्तयोईयोः माङ्गुलिभिर्नाभिपर्यन्तं कवचबन्धनम् । श्री सहस्रोल्काय स्वाहा अस्त्राय फडिति हयोर्हस्तयोरष्ठतर्जनीभ्यां शब्दयेत् । ततो.. दुर्गायै नमः । विघ्नेशाय नमः । गुरवे नमः । गरुड़ाय नमः ।

·५२२ नित्याचारपतिः। इत्याग्नेयादिकोणचतुष्ठये दक्षिणाङ्गुष्ठेन शब्दयन् मनसा जपेत् । तत ओं ओं हृदयाय नम इति करतलेन हृदये। ओं "न" शिरसे खाहत्यङ्गुलिशौर्षेः शिरसे । ओं “मों" शिखायै वषडिति मुष्टि- वाह्याङ्गुष्ठाग्रेण शिखायाम्। ओं “नां" कवचाय हुमिति कर- तलाभ्यां देहे। ओं “रा" नेवाभ्यां वौषडिति मध्यमादेशिनीभ्यां नेत्रयोः । ओं “य” अस्त्राय फडिति तर्जन्यङ्गुष्टशब्देन शिरोऽभ्यासे चतुर्दितु । श्री “णां” इत्युदरे। ओं “यं” इति पृष्ठे न्यसेत् । अत्र यद्यप्यन्यत्र करन्यासानन्तरं दादिष्वङ्गमन्वन्यासस्तदनन्तर- मेव देहेऽक्षरन्यासः क्रियते । तथाप्यत्र कल्ये एवमेवोकत्वात् मपञ्चसारेऽपि करन्यासानन्तरमस्त्रेण तालत्रितयं कृत्वा तेनैव बन्धयेद्दिशोदशति दीक्षाफलोक्तादिम्बन्धनानन्तयाभिप्रायेणैव । अस्त्रमन्त्रप्रबडाङ्गो मन्त्रवणांस्तनौ न्यसेत् । कवा इत्युतत्वात् । ज्ञानस्वरूपाख्यप्रपञ्चसारटीकायाञ्च एवं दशाङ्ग- न्यासान् पुनर्नारदीयकल्पोकप्रकारेण स्थितिन्यासं कत्वाङ्गानि पञ्च विन्यस्य पुनरष्टाङ्गान्यपि विन्यस्याष्टाक्षरपूरणाय द्वादशमूर्त्तिन्यासं कृत्वा हादशाक्षराणि मूईि विन्यसेदित्यत्युक्तत्वा- चैवं लिखितम् । तत ओं अं धाटसहिताय केशवाय नमः । श्री नं 0 अय॑मसहिताय नारायणाय नमः। इं मों मित्रसहिताय माधवाय नमः। ई मं वरुणसहिताय "गोविन्दाय नमः। उं गं अंशुसहिताय विष्णवे नमः। ऊं वं भगसहिताय मधुसूदनाय नमः। एं तें विवस्वत्सहिताय ·नित्याचारपद्धतिः। त्रिविक्रमाय नमः। ऐं वां इन्द्रसहिताय वामदेवाय नमः । सुं श्री सत्पुरुषसहिताय' श्रीधराय नमः। श्री दें पनन्य- सहिताय हृषीकेशाय नमः। चं वां त्वष्ट्रसहिताय पद्मनाभाय नमः । अः यं विष्णुसहिताय दामोदराय नमः । इत्येतावन्मन्वान् शिरोनाभिहत्कण्ठदक्षिण-पाखंबाहुमूलगलवामपार्षबाहुमूलमल- पृष्ठस्कन्धेषु विन्यस्य द्वादशाक्षरमन्त्रं. मूर्डि विन्यस्य वासुदेवं सां तनुं व्याप्तं चिन्तयेत् । ततः किरीटकेयूरहारमकरकुण्डलशङ्ख- चक्रगदानहस्तं पीताम्बरधरत्रीवत्साशितवक्षःस्थलश्रीभूमिसहित- खात्मज्योतिईयदीप्तकराय रहस्रादित्यतेजसे नम इति मन्त्र जपित्वा किरीटमन्त्रेण व्यापकं न्यसेत् । तत इति वचना- मस्तकादिपर्यन्तं विन्यस्य मूलमन्वञ्च व्यापकं न्यसेत् । ततः,- एवं देहमये पौठे चिन्तयेदिष्टदेवताम् । ततो मूलमन्त्रमष्टधा जपेत् । ततोऽस्त्रमन्वेण प्र प्रक्षाव कचिदाधार स्थापयित्वा पूजार्थतोयकुम्भं कनिष्ठाङ्गुष्ठको सक्तो करयोरितरेतरम् । तननीमध्यमानामाः संहता भुम्नवर्जिताः ॥ मुद्रषा गालिनी प्रोता- इति मुद्रया संमुत्य भी (१) पुस्तकान्तरे,-• वामनाय | (३) ० पुषसहिताय."

·नित्याचारपद्धतिः ।
पयःफले
वा
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन् सविधिं कुरु ॥
इति तत्तत्तोन्यावाय तज्जलं मूलमन्त्रेण शङ्ख पूरयित्वा
पात्रजलानि वह्निसूय॑सोमतया ध्यात्वा मूलमन्त्रेण गन्धपुष्या-
क्षतयवकुशाग्रतिलखेतसर्षपदुवा:
अन्यत्रोक्त
निक्षिपेत् । एषां यस्यासम्भवस्तन्मनसा चिन्तयेत् ।
एवमन्यत्रापि। ततो दर्भकूर्चन जलं स्पृष्ट्वा सप्तकत्वोऽस्वमन्वं
जपन् तत्तेजसा जलं दग्धदोषं वमित्यमृतबोजन प्लावितं च
विचिन्त्य हृदयमन्त्रेण गन्धं शिरोमन्त्रेण पुष्यं दत्वा शिखामन्वेण
तेजोव्याप्तिं ध्यात्वा कवचमन्त्रेणावगुण्ठयास्त्रमन्त्रेण दिग्बन्धनं
प्रदश्य पात्रं पाणिना निधाय मूलमन्त्रमष्टकत्वो जपेत् ।
यस्य
योजयेत्तत्र चैतन्यं मुद्रयोद्भवसंज्ञया ।
दीर्घमध्यां समुत्तानां कृत्वा मुष्टिञ्च दक्षिणे ॥
एषा मुद्रोद्भवा नाम सामृतविधायिनी ॥
तत्र प्रोक्षणीपात्रमस्त्रमन्त्रेण प्रक्षाल्याध्यं दक्षिणत आसाद्य
मूलेन जलं पूरयित्वा किञ्चिदम्बुि तत्र च संयोज्य तत्तोयेन
पूजास्थानमात्मानं यागसम्भारद्रव्याणि च प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा ।
हृदयेन च संमन्त्रा तनुत्राणेन वेष्टयेत् ।
धेनुमुद्रां दर्शयित्वा पुष्पं दत्वा निजासने ॥
पीठेन मनुना चाथ मूलमन्वेण मन्ववित् ।
नलाटे तिलकं कृत्वा मूट्टि मूलेन पूजयेत् ॥

·नित्याचारपद्धतिः। ५०५ ततः स्वदक्षिणांशादिपूर्बकृतधम्मादिन्यासेषु ओं धर्माय नम इत्यादिना "धम्माद्यधम्मादि च पादगात्र- चतुष्टयं हृद्यथ शेषमनम् । सूर्येन्दुवह्नीन् प्रणवांशयुक्तान् खाद्यक्षरैः सत्वरजस्तमांसि ॥" "आत्मादित्रयमात्मबीजसहितं व्योमाग्निमायालवै- र्ज्ञानात्मानमथाष्ट दिक्षु परितो मध्ये च शक्तीनव । न्यस्त्वा पीठमनुञ्च तत्र विधिवत्तकर्णिकामध्यगं नित्यानन्दचितिप्रकाशममृतं सञ्चिन्तयेद्दाम तत् ॥" इत्येवं च धम्मादीन् पीठमन्वान् प्रयुज्य मूईनि हादशाक्षरेण सम्पूज्य कल्पितपोठरूपनिजाङ्गमध्ये तेजोमयों पूज्यमूर्ति ध्यावा विना नैवेद्यं गन्धाद्यैरुपचारैः समर्चयेत् । तत उत्तमाङ्गहृदा- धारपादसाङ्गेषु किरीटमन्त्रेण पञ्च निर्वा पुष्पाञ्जलीन् दद्यात् । तत: पञ्च पाद्यादिपावाण्यस्त्रेण प्रक्षाल्यायस्योत्तरत प्रासादयेत् । रत्नं हैमञ्च रौप्यच्च पित्तलं ताम्रमेव च । शङ्ख दारु च मृच्चान्यत् पालाशं पद्ममेव वा ॥ शस्तद्रव्याणि पात्राणि दशैतानि सुराधिप । सर्वेषामेव पात्राणां तानं शङ्खच शस्यते ॥ तयोश्च शङ्खमुत्कृष्टमित्युक्तं पात्रधारणम् ॥ तत्र रूप्यस्य विशेषविहितत्वात् अमङ्गल्यन्तु यत्नेन देवकार्येषु वर्जयेत् ।

·५२६ मित्याचारपद्धतिः। तत्र हतीयं इति सामान्यतः प्रवृत्तस्य निषेधस्याप्रवृत्तेः । मधुपर्कपात्रं मधुपर्क दधिकृतमधुपिहितं कांस्ये कास्येनेति राह्यवचनात् कांस्यपिहितं कांस्यम्। चतुर्थं शतपलपरिमितं तोयभरणाहम्। पञ्चममाचमनार्थं सनालम् । ततो मूलमन्त्रण ढतोयेतरपात्रेषु पूर्वसंस्कृतकुम्भजलं पूरयित्वा प्राधे श्यामाक- दुर्बानविष्णुकान्ताः। हितोये जातीलवङ्गककोलानि। हतीये मधु तं खण्डयुक्तं गव्यं दधि एतदसम्भवे दधिसंस्पृष्टं मधुपर्कम् । पयो वा मधुसंसृष्टमभावे उदकमित्यापस्तम्बोक्तः। चतुर्थ- पञ्चमयोर्गन्धं सुगन्धिपुष्पञ्च मूलमन्त्रेणैव दत्वा प्रोक्षण्युदकेन सर्बाण्यस्त्रमन्त्रेण प्रोक्ष्य कवचेनावगुण्ठा धेनुमुद्रां दर्शयेत् । मध्यापृष्ठगतेऽनामे तर्जनीभ्यां वियोजयेत् । मध्यमांश समे कृत्वा कनिष्ठे मध्यमोपरि ॥ तयोरुपरि चाङ्गुष्ठौ मुद्रायोनिस्तु खेचरौ। इति योनिमुद्रां बवा संयतप्राणप्रणवसंयुक्त मूलमन्त्र तमुच्चारयेत् । ततोऽर्चनीयमिति प्रतिमायां निम्माल्यमप- कथास्त्रमन्त्रेणाऱ्याजलमासिय तहृदयं स्पृष्ट्वा मूलमन्वं जपेत् । ततः,- देवस्पृष्टं करस्पृष्ट पत्रं पुष्पं जलं फलम् । त्यजेनिम्माल्यवत् सर्व निम्माल्यस्पृष्टमेव च ॥ इति वचनावस्तं प्रक्षाल्य गन्धपुष्येण पीठमध्येऽष्टदलपझं लिखित्वा वक्ष्यमाणलक्षणां पद्ममुद्रां प्रदर्शयेत्। ततः स्वसव्य- प्रदेशे गुरून् परमगुरून् खदक्षिणप्रदेशे आचार्यान् दुगां गणेशं - ·नित्याचारपद्धतिः। सरस्वती पूजास्थानादधस्तादुपर्युपरि वास्तुनाथं प्राधारयक्ति मण्डुकं कालाग्निरुद्रं कूम्भमनन्तं महावराहं पृथीं रत्नदीपं मणिमण्डपं रनवेदिं सिंहासनञ्चार्चयेत्। अथवा प्रथमं निजसव्यतो यथाव- दित्यादि प्रपञ्चसारवाक्येऽनुक्तावाद वैकल्पिका इति एतान् परि- त्यज्यामसव्यप्रदेश महागुरून् खदक्षिणप्रदेशे गणनायकमित्ये- तावेवाभ्यर्य पूजास्थानस्थाग्नेयकोणेषु धर्म नैर्ऋते ज्ञानं वायव्ये वैराग्यं ऐशाने ऐखयं पूर्बभागेऽधर्म दक्षिणेऽज्ञानं पश्चिमेऽवैराग्यं उत्तरेऽनैखय्यं मध्येचानन्तादीन् पूर्बाद्यष्टदिक्षु मध्ये च विमलोत्- कर्षणीज्ञानाक्रिया योगा प्रह्वा सत्या ईशाना अनुग्रहेति नव शक्तीः पूजयेत् । स्वदेहे धम्मादिन्यासेषु ज्ञानात्मानं प्रविन्यस्य न्यसेत् पीठमनुं ततः । इति शतयो नोक्ताः । ततः पीठमन्त्रेण लिखितपनमध्ये पूजयित्वा दत्वा तेनासन मन्त्री मुर्ति मूलेन विन्यसेत् । इति वचनान्मूलमन्त्रेण पूज्यमूर्ति निवेश्य अर्कोधाभं किरीटान्वितमकरलसत्कुण्डलं दीप्तराजत्- केयूरं कौस्तुभाभाशवलरुचिरहारं सपीताम्बरञ्च । नानारत्नांशुभिवाभरणशतशुभं श्रीधराश्लिष्टपार्ष वन्दे दोःसक्तचक्राम्बुरुहदरगदं विखबीजं मुकुन्दम् ॥ इति ध्यायेत् । तत्रारदरगदाहस्ताः सर्वा इत्युक्ताष्टाक्षर- मूर्तीनामन्यतमाया एव या मूर्तिरभ्यर्चते तासामिति पूज्यत्वेन प्रपञ्चसारेऽभिधानात् तट्टीकाकारण तत्र दक्षिणोईहस्तमारभ्ये- ·नित्याचारपद्धतिः। त्युतम् । एत- तद्ग्रन्थयाख्यानान्ते एवं नित्यार्चनाविधिरक्त इत्युप- संहारात् पूज्यमूर्तितया ध्यातवशरोरे अक्षरन्यासविधौ अन्त्यन्यासे चक्रगड श्रीमहदाम्बुजपझेष्वित्यभिधानात् । तत्र च तद्विवरण दक्षिणस्कन्धोपरि चक्रमित्यादिप्रादक्षिण्येन दर्शनात् । मन्त्राङ्गभूतकिरीटमन्त्रेण शङ्खचक्रगदाहस्तेति प्रकाशितत्वात् । अत्र ध्यानश्लोके च ज्ञानवरूपटीकायां दक्षिणोपरि तदधस्ताच सुदर्शनाम्बुजे वामोपरि तदधस्ताच पाञ्चजन्यकोमोदक्याविति व्याख्यातत्वात्। एतदनुष्ठाटसत्परिव्राजकसम्प्रदायाच्च । दक्षि- णोड़करे चक्रं तदधस्तात् पद्मं वामो शङ्ख तदधो गदां ध्यायेत् । एवमेव शारदातिलके,-"शङ्ख गदां पङ्कजं चक्र विभ्रत"मिति वामोर्द्धकरादिक्रमेणोक्तम् । तथान्यत्रैतन्मन्वप्रकरण भगवदाक्यम् -- उद्याखसमाभः सच्चिदानन्दैकदेहवान् । चक्रशङ्खगदापद्मधरो ध्येयोऽहमौखरः ॥ इति। यत्तु,- अड्डाधः करयोः पद्मशङ्खौ दक्षिणयोः क्रमात् । वामयोश्च गदाचके नीलं नारायणं वपुः ॥ इति घटनाग्रन्थोक्तं तदनारभ्याधीततया सामिधेनीमाप्त दश्यवत् विकतिपरमेव । प्रणवादि चतुर्थ्यन्तं देवानान्तु नमोयुतम् । पूजामन्वं विजानीयात् सर्वत्रार्चनकर्मणि ॥

·नित्याचारपद्धतिः। ५२६ अथवा घटनाया: इति वचनात् विहितं पूजाङ्गमन्यत्रापि यस्मिन् वैष्णव- मन्त्रे पूज्यमूर्तिविशेषो नोक्तस्तदङ्गच्च । प्रतिष्ठाकरण एवानानात्, नारायणाख्या सा मूर्तिः स्थापिता भुक्तिमुक्तिदा । इति तहिहितप्रतिष्ठायामेव सा मूर्तिरेतच्च केशवादिमूर्तिष्व- विवादम् । न हि सर्वत्र तदेकैकमूर्तिपूजानियता मन्त्र विशेषाः सन्ति । च नारायणेति समाख्यया तन्मूर्तेरनाङ्गत्वम् । लिङ्गप्रकरणाभ्यां समाख्याया दुर्बलत्वात् । ताभ्यां चात्र भूर्ति- विशेषालाभस्योतत्वाच्च । तस्मात् यथा पुरुषोत्तममन्त्रेण,- देवं श्रीपुरुषोत्तमं कमलया वाङ्गस्थया पङ्ग-जं विभत्या परिरचमम्बुजरुचा तस्यां निबढेक्षणम् । ध्यायेच्चेतसि शङ्खपाशमुषलांचापासिखगान् गदां हस्तैरङ्गशमुद्दहन्तमरुणं तााधिरूढ़ प्रभुम् ॥ एवं नरसिंहमूर्तिरप्यन्यथोक्ता तथा नारायण मूर्त्तिरिति द्रष्टव्यम् । किञ्च चतुर्भुजस्य वक्ष्यामीत्यादिकल्पतरुलिखित वाक्ये घटनाग्रन्थोक्ता नारायणमूर्ति!ता । इयत्त्यतो त्वतास्माक- मिति विश्वासः । रूपञ्चात्र नीलमेवाविरोधाद ग्राह्यम् । यद्यप्य ष्टाक्षरमूर्तीनां सिन्दूराद्यनेकविधत्वं तथापि श्यामलं पुण्डरीकाक्ष मिति कल्पेऽभिधानात् । सामान्यतश्च, . मेरारविन्दाननम् ।

·नित्याचारपद्धतिः। शुद्धस्फटिकसाशं चारचामीकरप्रभम् । तथा मरकतप्रख्यमिन्द्रनीलसमद्युतिम् ॥ संस्मरेदच्युतं भक्त्या क्रमाद युगचतुष्ठये । तामसं युगमासाद्य छष्णो भवति केशवः ॥ इति वचनात् । श्रीधराश्लिष्टपार्थमित्यत्रानिष्टशब्दः सम्बन्ध- मात्रेणाप्युपपद्यते। अतएव तट्टीकायां लक्ष्मीभूमीभ्यां समा- श्रितदक्षिणसव्यपार्श्वमिति व्याख्यातम् । मस्यपुराणे,–श्रीश्च पृथिवी च कर्तव्ये पार्खयोः पद्मसंयुतेति। शारदतिलके च,- इन्दिरावसुमतीसंशोभिपाखंयमित्येवं पाखंस्थमात्रमभिहितम् । अतः - श्रीभूमीभ्यां समायुक्तमम्बुजस्थं विभूतये । इति कल्पवचनात् विभूतिकामनारहितस्य श्रीभूमिरहित- चिन्तनेऽप्यदोषः। उपदिष्टा चेयं मूर्ति हत्कल्पे,- आसीनं स्फुरदर्ककोटिसदृशे तत्वात्मके निम्मले योगाये परमासने परतरं निःशेषदुःखच्छिदम् । इति । शङ्कराचार्यस्तु,-समासौनी कर्णिकेऽष्टाक्षराने । नारसिंहेच,-सरसिजासनसनिविष्ट इत्युक्तत्वात् । पूजाकाले सदा ध्येया देवतार्या नवाङ्गुला। तथा-नवषट्काङ्गुलिभिः प्रमिता विप्रादित: क्रमात् । स्थण्डिले प्रतिमायाञ्च ध्येया हृदि च देवता। अन्यत्र तु, ·नित्याचारपतिः इति । - । मन्त्रमूर्त्तविभोविप्राः साधकेच्छाप्रमाणतः । लिङ्गोच्छ्रायमितं वापि रूपं तस्य विभोर्भवेत् । ततः,- अनुज्ञां देहि भगवन् वहिर्यागे मम प्रभो। इति सम्प्रार्थं पुष्पपूरितमञ्जलिं गृहीत्वा स्वात्मसंस्थमजं शुद्ध त्वामहं परमेखर । अरण्यामिव हव्याशं मूर्त्तावावाहयाम्यहम् ॥ नम इति मूलमन्वमुच्चार्य, आगच्छावाहने प्रोक्तं क्षमखेति विसर्जनम् । इति वचनात् नारायण आगच्छेति वदन् खहृदयाम्बुजमध्ये भानवे मण्डलेऽथवा सञ्चित्यावाहयेत् पश्चात्,- इति वचनात् हृदयान्तःस्थं परं ज्योतिः सुषुम्णावमनाल- मध्यगतं चिन्तयित्वा दक्षिणनासारन्ध्रण रेचकेन वायुना सह वहिर्गतं भानुमण्डलाद् वागतं करपुष्पेषु विचित्य तानि तु पुष्पाणि पूजाप्रतिमायां क्षिपन् तत्तेज:प्रतिमां वामनासारन्ध्रेण प्रवेश्य तदृदयस्थिततेजसैक्यं प्राप्तं चिन्तयेत् । एवमावाहनं प्रतिमायामेव । स्थण्डिलादौ तु मनसाराधितं ध्यात्वा वामनासापुटेन तु । प्रणवेनाञ्जलिं कृत्वा न्यसेत् पूर्बाचिंतासने ॥ इति वचनात् पूज्यमूर्तेरेवावाहनं न तेजोमावस्य। एव- मावाहनस्थापनसविधान-सबिरोधन-सकलीकरणावगुण्डनामृती- करणपरमीकरणानि तत्तन्मुद्राभिः कुर्यात् । तंत्र- --

·नित्याचारपद्धतिः।
स्थापनं मूलमन्त्रेण सानिध्य मस्तकेन तु ।
सन्निरोधः शिखयाऽवगुण्ठनं कवचेन तु ।
प्रसन्नता च नेत्रेण देवं वस्त्रेण रक्षयेत् ॥
प्रसन्नताऽमृतीकरणं रक्षणमत्र परिशेषात् परमीकरणम् ।
तथा,
इति ।
प्रोक्ता सुदर्शनायेति विद्महे च महापदम् ।
ज्वालाय धीमहीत्युक्वा तन्नश्चक्र प्रचोदयात् ॥
सौदर्शनीया गायत्री जप्तव्या जप्तुमिच्छता ।
सान्निध्यकरणी मुद्रां दर्शयेदनया सुधीः ॥
एवमनयास्त्रमन्त्रस्य समुच्चय: सिद्धः । ततो मूलमन्त्र
पठित्वा,
तवेयं महिता मूर्तिस्तस्यां त्वां सर्वगं विभो ।
भक्तिस्नेहसमावष्टं दीपवत् स्थापयाम्यहम् ॥
नमो नारायणाय इह तिष्ठ तिष्ठति स्थापनम् । तन्मुद्राश्च,
सम्यक् सम्पूरितैः पुष्यैः कराभ्यां कल्पितोऽञ्जलिः ।
आवाहनी समाख्याता मुद्रा देशिकसत्तमैः ।
अधोमुखीकता सैव स्थापिनीति निगद्यते ॥
आश्लिष्टमुष्टियुगला प्रोस्थिताङ्गुष्ठयुग्मका ।
सबिधाने समुद्दिष्टा मुद्रेयं तन्ववैदिभिः ॥
अङ्गुष्ठगर्भिणी सैव सबिरोधे समीरिता ।
देवाङ्गेषु षडङ्गाणां न्यासः स्यात् सकली कतिः ॥
तथा,

·नित्याचारपद्धतिः। हृदयादिकनिष्ठान्ते कनिष्ठाद्यङ्गुलीषु च । हृदादिमन्वविन्यास: सकलीकरणं मतम् ॥ इति । सव्यहस्तकता मुष्टि र्दी_धोमुखतर्जनी। अवगुण्ठनमुद्रेयमभितो भ्रामिता भवेत् ॥ अन्योन्याभिमुखाश्लिष्टकनिष्ठानामिका पुनः । तथा तु तर्जनीमध्या धेनुमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ अमृतीकरणं कुर्यात् तया देशिकसत्तमः ॥ अन्योन्यग्रथिताङ्गुष्ठा प्रसारितकराङ्गुलि: । महामुद्रेयमुदिता परमीकरणे बुधैः ॥ इति । मुदं ददाति देवेभ्यो द्रावयत्य सुरानपि । इति मुद्राफलम् । तत्र सविधानानन्तरम्, जितन्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्बज ॥ ओं नम इति सान्निध्यकरण मन्त्रः । देवस्य पादौ स्पृष्ट्वा जपेदिति मन्त्रनेत्रे उक्तम् । तदनन्तरञ्च प्रतिमाहृदयं स्पृष्ट्वा प्राण प्रतिष्ठामन्त्रजपः सत्परिव्राजकसम्प्रदायसिद्धः । शङ्ख चक्र गदां पद्मं मुषलं शाङ्गखङ्गको। पाशाङ्गुशी वैनतेयं श्रीवत्सं कौस्तुभं तथा । वेणं चैवाभयवरौ वनमालाञ्च दर्शयेत् ॥ तत्त्र-

·५३४
नित्याचारपद्धतिः ।
वामाङ्गुष्ठं विकृत्यैव मुष्टिना दक्षिणेन तु ।
तन्मुष्टेः पृष्ठदेशे तु योजयेदितराङ्गुलीः ॥
दक्षिणे चोन्मुखेऽङ्गुष्ठे तासामग्राणि योजयेत् ।
कथिता शङ्खमुद्रेयं वैष्णवार्चनकम्मणि ॥
अन्योन्याभिमुखाङ्गुष्ठकनिष्ठयुगलो यदा ।
विस्तृताश्चेतरामुल्यस्तदा सौदर्शनी मता ॥
अन्योन्यग्रथिताङ्गल्यावुन्नती मध्यमौ यदा।
संलग्नौ च तदा मुद्रा गदेयं संप्रकीर्तिता ॥
अन्योन्याभिमुखौ पाणी पद्माकारौ च मध्यतः ।
तत्रान्तर्मिलिताङ्गुष्ठौ पद्ममुद्रा प्रकीर्तिता ॥
अग्रे तु वाममुष्टश्च इतरा च यदा भवेत् ।
तदैवं कृतिभिर्जेया मुद्रा मुषलसंज्ञिका ॥
वामस्थं तर्जनौप्रान्तं मध्यमान्ते नियोजयेत् ।
प्रसायं च करं वामं दक्षिणं करमेव च ॥
नियोज्य दक्षिण स्कन्धे बाणग्रहणवत्ततः ।
तर्जन्यङ्गुष्ठकाभ्याञ्च कुर्यात् शारङ्गमुद्रिका ॥
कनिष्ठानामिके तहद्दक्षाङ्गुष्ठं निपीड़येत् ।
शेष प्रसारिते कृत्वा खजमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥
तर्जनौं वर्तुलां कृत्वा मूलेऽङ्गुष्ठस्य योजयेत् ।
पाशस्तु कथितोह्येष दुष्टकालनिबन्धनः ॥
तर्जनीमोषदालम्बा शेषाणि च निपीड़येत् ।
अङ्गुशं दर्शयेत् तहत् राहीत्वा दक्षमुष्टिना ॥

·मित्याचारपद्धतिः
५.२५
अन्योन्यपृष्ठे संयोज्य कनिष्ठे च परस्परम् ।
तर्जन्यग्रं समं कृत्वा अङ्गुष्ठाग्रं तथैव च ॥
ईषदालम्बितं कृत्वा इतरी पक्षवत्ततः ।
प्रसायं गारड़ी मुद्रा कृष्णपूजाविधौ स्मृता ॥
अन्योन्यसम्मुखे तत्र कनिष्ठातर्जनीयुगे ।
मध्यमानामिक तहदङ्गुष्ठे च निपीड़िते ॥
दर्शयेबृदये मुद्रां यत्नात् श्रीवत्ससंङ्गकाम् ।
अन्योन्याभिमुखे तहत् कनिष्ठे संनियोजयेत् ॥
तर्जन्यनामिक तहत् करौ वन्योन्यपृष्ठगी ।
उच्छ्रितान्योन्यसंलग्नौ वक्षःस्थितकराङ्गुलीः ॥
विधाय मध्यदेशे तु वामतर्जनिमध्यमे ।
संयोज्य मणिबन्धे तु दक्षिणे योजयेत् ततः ।
वामाङ्गुष्ठे तु मुद्रेयं प्रसिद्धा कौस्तुभाह्वया ॥
तिर्यकत्वा मुखं वामं पाये तु वेणुवादवत् ।
करौ कत्वा तु देवस्य वेणमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥
तथा,
ओष्ठे वामकराङ्गुष्ठो लग्नस्तस्य कनिष्ठिका।
दक्षिणाङ्गुष्ठसंयुक्ता तत्कनिष्ठा प्रदर्शिता ॥
तर्जनीमध्यमानामाः किञ्चित् सङ्गुच्य चालिताः ।
वेणुमुद्रह कथिता
सुगुप्ता
प्रेयसी हरेः॥
प्रसारिताग्रः श्लिष्टशाखः प्रामुखस्तु करो यदा।
अभीतिमुद्रा विज्ञेया भुजं दक्ष प्रसारयेत् ॥

·५६६ नित्याचारपद्धतिः। जानूपरि निवेश्येयं वरमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ उत्तानतर्जनीभ्यान्तु अधिस्तु क्रमेण वै। मालावत् क्रमविस्तारा वनमाला प्रकीर्तिता ॥ अङ्गुष्ठं वाममुद्दण्डितमितरकराङ्गुष्ठकेनाथ बड्डा तस्याग्रं पीड़यित्वाङ्गुलिभिरपि च ता वामहस्ताङ्गुलीभिः । बड्डा गाढ़ हृदि स्थापयतु विमलधौाहरन् मारबीज विल्वाख्या मुद्रिकैषा स्फुटमिह कथिता गोपनीया विधिः ॥ इति । विल्वमुद्रादर्शनफलञ्च मनोबाणोदेहर्यदिह वपुषा वापि विहित- न्वमत्या मत्या वा तमखिलमसौ दुष्कृतिचयम् ।' इमां मुद्रां जानन् क्षपयति नरस्तं सुरगणा नमन्त्यस्याधौना भवति सततं सर्वजनता ॥ इति फलार्थम् । अथवा शङ्ख चक्र गदां पद्मं मुषलं खङ्गमेव च । श्रीवत्सं कौस्तुभं विष्णोरष्टौ मुद्राः प्रकीर्तिताः ॥ इत्येतावन्मानं प्रदर्शयेत्। ततो यद्यपि,- आसनं स्वागतं पाद्यमय॑माचमनीयकम् । मधुपर्काचमनानं वसनाभरणानि च । सुगन्धसुमनोधूपदीपनैवेद्यवन्दनाः ॥ इति षोडशोपचाराः सामान्येनोक्तास्तथापि (१) है दुष्टनिचयम।

·नित्याचारपद्धतिः । आसनावाहनाादि त्रिकं नानाम्बराणि च । भूषणान्युपवीतञ्च तथैवाचमनं पुनः ॥ गन्धादयोऽथ चत्वारी नैवेद्यान्ते नमस्किया। उहासनमिति प्रोता उपचारास्तु षोड़श ॥ इति विशेषतः कल्पोतानुपचारान् कुर्यात् । अत्रावाहन- पदेनावहनस्य स्वतोऽर्चनत्वाभावादवोपचारत्वेनानुक्तत्वाञ्च खागत- मुक्तम् । अादिशब्देन अर्ध्य भादिर्यस्य त्रिकस्येति व्युत्पत्त्या अर्ध्यपूर्वकाः पाद्याचमनीयमधुपर्का उताः । तथैवाचमनं पुन- रित्यनेन मधुपर्कात् प्रागुक्तस्य सानादावभ्यास उच्यते । तस्याभ्य- स्यमानस्यैकोपचारत्वमेव । उद्दासनञ्चाङ्गमानत्वेनोक्तं नोपचार- वेनार्चनारूपत्वाभावात्। अथवार्ष्यादिविकमिति अर्घ्यपाद्याच- मनानि गृहीत्वा उद्दासनमप्युपचारलेन ग्राह्यम् । कचित् पुस्तके अादिनानाचमनाम्बराणीति पाठस्तस्यैतत्पूर्बकनानानीत्यर्थः । तव पद्ममुद्रां प्रदर्शयन् अस्मिन् वरासने देव सुखमाखाक्षरात्मके । सुप्रतिष्ठितो वास्मिंस्त्वं प्रसीद परमेखर ॥ इति मूलमन्त्रमुच्चार्य नारायणाय नमः इदमासनं नाराय- णाय कल्पयामीत्यासनं समर्पयेत् । तत्र,- ईषसम्राङ्गुलिर्दक्षः सन्त्यज्याङ्गुष्ठकं करः । खागते स्वस्तिमुद्रा तु मध्यामूलगताङ्गुलिः ॥ इति स्वस्तिमुद्रां प्रदर्शयन्

·११८
नित्याचारपद्धतिः।
यस्य दर्शनमिच्छन्ति देवाः स्वाभीष्टसिद्धये ।
तस्य ते परमेशान खागतं स्वागतञ्च मे ॥
बतार्थोऽस्मानुग्रहीतोऽस्मि सफलं जीवितञ्च मे।
यदागतोऽसि देवेश सुखागतमिदं पुनः ॥
मूलमन्त्रमुच्चायं करोमि खागतं देवेत्युदीरयेत् । ततः
खस्तिमुद्रा विहस्ता चेन्मुद्रावय॑स्य कीर्त्तिता।
इति मुद्रां प्रदर्शयन्वयकदेशमुदृत्य
अयं विशेषतो मूईि शिरोमन्त्रेण देशिकः ।
इति वचनात् महोल्काय स्वाहा शिरसे स्वाहा इति पूर्वक
तापत्रयहरं दिव्यं परमानन्दलक्षणम् ।
तापत्रयविनिर्मुक्त्यै तवायं कल्पयाम्यहम् ॥
नम इति मूलमन्वमुच्चार्य ॐ नारायणाय नमः अमुमऱ्या
नारायणाय कल्पयामीति शिरसि दद्यात् ।
अनात्रापि समुच्चार्य मन्त्रं प्रणवपूर्बकम् ।
चतुर्थ्यन्तं ततो नाम नमोऽन्तं पूजनादिकम् ।।
इति मन्वं नमोऽन्तमुच्चार्य एतद्रव्यं देवाय कल्पयामीति
दद्यादिति वचनात् सर्बोपचारेवेवं मन्त्रः। तत्रोत्तरत्र मुद्रा.
प्रदर्शनं योगपद्यासम्भवादव्यवधानेन पूर्ब पश्चाद् वा कर्तव्यम् ।
एवम्,
तौ च प्रसारितौ हस्तौ पाद्यमुद्रा प्रकीर्तिता।
इति मुद्रां प्रदर्शयन्
पाद्यं पादाम्बुजे दद्याद्देवस्य हृदयाणुना ।

·नित्याचारपतिः। ५९ इति वचनात् कहोल्काय स्वाहा हृदयाय नमः । यक्तिलेशसम्पर्कात्परमानन्दसम्भवः । तस्मै ते चरणानाय पाद्यं शुद्धाय कल्पये। नम इति पूर्बकं पाद्यं पादयोर्दद्यात् । देशिनौमूलगामुष्ठा दक्षिणाधः कनीयसी। आचाममुद्रा विख्याता देवताचमने विधौ । इति मुद्रां प्रदर्शयन्,- सुधामन्त्रेण वदने दद्यादाचमनीयकम् । इति वचनात् सुधामन्तो वकार इति व्याख्यानात् वमित्युक्त- बीजमुच्चार्य,- वेदानामपि वैद्याय देवानां देवतात्मने । प्राचामं ते करोमीश शुद्धानां शुदिहेतवे ।। नम इति पूर्वकं प्रथमाचमनं मुखे दत्वा मुखप्रोन्छनवस्त्रं प्रदर्य करदृष्टि दद्यात् । संयुक्तानामिकाङ्गुष्ठौ तिस्रोऽनयाः सम्प्रसारिताः । मधुपर्के च सा मुद्रा- इति मुद्रां तां दर्शयन्,- सुधाणुना ततः कुर्यान्मधुपर्क मुखाम्बुजे । इति वचनाद् वमित्युच्चार्य,- सर्वकालुष्यहीनाय परिपूर्णसुखात्मक । मधुपर्कमिदं देव कल्पयामि प्रसौद मे ॥ नम इति पूर्बकं मुखाभ्यासे दवा हितोयाचमनैकदेश - ·५४० नित्याचारपतिः। उच्छिष्टोऽप्यशचिर्वापि यस्य स्मरणमात्रतः । शुद्धिमाप्नोति तस्मै ते पुनराचमनन्विदम् ॥ इतिपूर्बकं पूर्बवदाचमनमुद्रया दत्वा प्रोञ्चनकरदृष्टी दद्यात् । ततः स्नानमण्डपागतं देवं चिन्तयित्वा -सन्त्यज्य च कनीयसीम् । कत्वा मुष्टिं ततः स्नान- इति स्नानमुद्रां दर्शयन्,- परमानन्दबोधाब्धिनिमग्ननिजमूर्तये । साङ्गोपाङ्गमिदं स्नानं कल्पयामोश ते नमः ॥ इति सानीयं सवाङ्ग दवाङ्गप्रोच्छनादि चिन्तयेत् । आचमनीयन्तु पूर्बवत् । ततो वस्त्रहयम् । असंस्कृतन्तु यद् द्रव्यं देवाय विनिवेदयेत् । भवन्ति तस्य सिद्धौ तु असुराः फलभागिनः ॥ इति वचनादस्त्रमन्त्रेण प्रोक्षण्युदकेन सम्प्रोक्ष्य कवचेनावगुण्या- मृतीकृत्य ईक्षणं मूलमन्त्रेण शरण प्रोक्षणं मतम् । तेनैव ताड़नं दर्भवम्मेणा रक्षणं स्मृतम् ॥ इति । वा प्रणवप्रोक्षणेनैव वस्तूनां शदिरिष्यते । इति वचनात् । एतावमा वा कत्ला -मध्यमाङ्गुष्ठको युती॥ अन्याः प्रसारितास्तिस्रो मुद्रा वस्त्रस्य चोदिता ।

·मित्याचारपद्धतिः ।
५४१
इति मुद्रां दर्शयन्
मायाचित्रपटच्छबनिजगुह्योरतेजसे।
निरावरणविज्ञान वस्त्रं ते कल्पयाम्यहम् ॥
नम इति कटिप्रदेश
यमाश्रित्य महामाया जगत्-सम्मोहिनौ सदा ।
तस्मै ते परमेशाय कल्पयाम्युत्तरीयकम् ॥
इति च स्कन्धे दद्यात् । आचमनीयं पूर्ववत् । एवमलकरणं
संस्कृत्य
माधुपर्की समुत्ताना मुद्रालङ्कारिको स्मृता ॥
इति मुद्रां दर्शयन्
खभावसुन्दराङ्गाय नानाशक्त्याश्रयाय ते ॥
भूषणानि विचित्राणि कल्पयाम्यमरार्चित ॥
इति यथास्थानं दद्यात् । तत्राचमनीयं दत्वा यज्ञोपवीतं
पूर्ववत् संस्कृत्य
कनिष्ठाङ्गुष्ठको लग्नौ तिस्रो मध्याः प्रसारिताः ।
यज्ञोपवीतमुद्रेयमिति मुद्रां प्रदर्शयन् ॥
यस्य शक्तित्रयेणेदं सम्प्रोतमखिलं जगत् ।
यज्ञसूत्राय तस्मै ते यज्ञसूत्र प्रकल्पये।
इति दत्वा पुनराचमनीयं दद्यात्। ततः,
चन्दनागुरुकर्पूरं पङ्ख गन्धं तथोत्तमम् ।
उशीरं कुङ्गमञ्चैव मांसं मलयजं तथा ॥

·५.४२ नित्याचारपद्धतिः। मुकुरञ्च हिवरच कुष्ठं चागुरुमेव च । गन्धस्यैतानि चाङ्गानि- इत्यनात्रोतोरेतानापि यथासम्भवं संस्कृत्य मुक्तनिर्नामिका मुष्टिर्गन्धमुद्रेति सा स्मृता । इति मुद्रां दर्शयन् परमानन्दसौरभ्यपरिपूर्ण निरन्तरम् । ग्रहाण परमं गधं कृपया परमेश्वर ॥ इति हृदि दद्यात्। तत्र तुलसीदयपद्मद्दयजातीदयकेतकी- हय-करवीरहय-उत्पलहय-कल्हार-मल्लिका-कुन्द-मन्दारनन्दावर्त- पलाश-पाटली-पार्थपावन्त्यावर्त्त-चम्पकनागकेशराशोकविल्वकर्णि-- कारसेवत्यादीनामन्येषामपि सुगन्धिसुरूपाणां यथासम्भवं पुष्पं संस्कृत्य,- उस्थिताधोमुखी मध्या साङ्गुष्ठाचेतरतराः । पुष्पमुद्रा तदा ख्याता सर्वसिविप्रदायिनी। इति मुद्रां दर्शयन्,- तुरीयवनसम्भूतं नानागुणमनोहरम् । आनन्दसौरभं पुष्पं ग्राह्यतामिदमुत्तमम् ॥ इति मूर्डि, दद्यात्। सम्भवे च माल्यं गले । तती माहिषाख्य गुग्गुल्ख गुरुसारसिताज्यमधुकचन्दनींवरकुन्दुरविल्ष-- मुस्तैश्वानात्रोक्तः साराङ्गारनिक्षिप्तैः। अभाव गुग्गुलुं तसंयुतामधमं धूपमुच्यते । इति वा कृतधूपं घण्टाचास्त्रमन्त्रण प्रोव्योदकैन प्रोक्ष्य

·नित्याचारपतिः।
धूपं हृदयमन्त्रेण प्रयुज्य कवचेनावगुण्य धेनुमुद्रां प्रदर्श घण्टा
मन्त्रेण संयुज्य
अङ्गठ' तर्जनीलग्नं तिस्रः समुचिताः पराः ।
मुद्रा धूपप्रदाने स्यात् देवानां तुष्टिकारिणी ॥
इति मुद्रां दर्शयन् धूपान्तं समादाय घण्टा वामकरार्पिता
वादयन्
वनस्पतिरसोपेतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ।
प्रायः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिग्राह्यताम् ॥
इत्यनुघ्राणं दद्यात् । आचमनं मुखवासः करदृष्टिश्च दद्यात् ।
ततः,-
सकर्पूरदशो दीपः फलं दद्यात् शताधिकम् ।
इति कर्पूरगर्भया वर्त्या
दीपार्थं गोतं मुख्यं मध्यमे तिलमाहिये।
इत्यभ्यतया दीपं धूपवत् संस्कृत्य घण्टा वादयन्
उत्ताना धौपिकी मुद्रा दीपमुद्रा प्रकीर्तिता ।
इति मुद्रां दर्शयन्
सुप्रकाशी महादीपः सर्वतस्तिमिरापहः ।
सवाह्याभ्यन्तरं ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
नम इति नेत्रादिसहस्रारपद्मपर्यन्तं दत्वाचमनादि दद्यात् ।
तत्र,-
श्रेष्ठा युगाङ्गलज्वाला मध्यमा त्रिगुणागुला।
अधमा हागला ज्वाला एवं दीपः प्रकीर्तितः ॥

·५४४
नित्याचारपद्धतिः ।
पारावतधमाकार दीपं नेत्रे प्रदर्शयेत् ।
न दग्धशेषवात्र पुनर्दीपं प्रदर्शयेत् ॥
ततः,
सौवर्ण राजतं कांस्यं येन दीयेत पायसः ।
तान् सर्वान् सम्परित्यज्य ताम्रन्तु मम रोचते ॥
इति भगवदचनात् तामपाननिहितं साज्यं प्रस्थचतुष्टया-
दन्यूनं, असम्भवे,-
पुरुषाहारमात्रन्तु नैवेद्यमुत्तमं स्मृतम् ।
तदई मध्यम प्रोतां तदईन्तु कनीयसम् ॥
अभावे ग्रासमावन्तु नैवेद्यं व्यञ्जनान्वितम् ।
शुक्लान्नं पायसं सितोपदंशं कदलोदध्याज्यैर्युक्तमभक्ष्यालावुशोभा-
अनान्यजामहिषीक्षीरपञ्चनखमत्स्यवराहमांसानि च वर्जयेत् ।
माहिषं वजयेन्मह्यं क्षीरं दधि वृतं तथा ।
इति वचनात् माहिषदधिताभ्याञ्च रहितं
मार्ग मांसं तथा छागं शासं वापि मम प्रियम् ।
इति वचनात् एतन्मांसयुक्तामपि ।
संक्षेपेण च नैवेद्य चतुरङ्गमिहीयते ।
भक्ष्यं भोज्यं तथा पेयं लेह्यञ्च विविधात्मकम् ॥
इत्येवं विविधं नैवेद्यं देवाग्रे चतुरस्रमण्डले स्थापितमाम्बु-
पुष्पसंयुक्तम्,-
अस्त्रोक्षितं तदरिमुद्रिकयाभिरक्ष्य
वायव्यतोयपरिशोषितमग्निदोषणा।

·नित्याचारपद्धतिः।
५४५
संदह्य वामकरसौधरसामिपूर्ण
मन्त्रामृतीकृतमथाभिमृषन् प्रजप्यात् ॥
मनुमष्टश: सुरभिमुद्रिकया परिपूर्णमर्चयतु गन्धमुखैः ।
हरिमार्थयेदय कृतप्रसवाञ्जलिरास्यतोऽस्य विसरच महः ॥
वौतिहोबदयितान्तमुच्चरन्
मूलमन्त्रमथ निक्षिपेज्जलम् ।
अस्त्रेति अस्त्रमन्त्रेण संप्रोक्षितम् । अरिमुद्रिका चक्रमुद्रा।
वायव्येति वायु-ऋषभाविति तोयेन । अग्नीति अग्निरूपकभावित.
दक्षिणदोष्णा । सुरभिमुद्रा धेनुमुद्रा । प्रसवाञ्जलिः पुष्याञ्जलिः ।
अस्य देवस्य विसरत् महस्तेजः प्रसरणं चिन्तयेत् ।
'सत्पात्रसिद्ध सुहविर्विविधानकभक्षणम् ।
निवेदयामि देवेश सानुरागाद ग्रहाण तत् ॥
।
इत्युका
समस्तदेवदेवेश सर्बटप्तिकरं परम् ।
अखण्डानन्दसम्पूर्ण ग्रहाण जलमुत्तमम् ॥
इति गन्धजलं पानाथं दद्यात् । ततः स्वाहान्तं मूलमन्त्रञ्च
चतुर्थीनमोऽन्तं देवनाम चोचार्य नैवेद्यं नारायणाय कल्पयामीति
देवतीर्थेन जलं प्रक्षिप्य
पञ्चाङ्गुल्यग्रसंलग्ना प्रोत्थितो.मुखी यदि ।
विधा निबड़ा मुद्रेयं नैवेद्यस्य च कीर्त्तिता ॥
(१) सत्यालवहविःमौख्यं
:
०

·५४६
नित्याचारपद्धतिः।
इति मुद्रायुक्तोन सुपुष्पाग्रेण हस्तहयेन। ॐ
निवेदयामि भवते जुषाणदं हविहर।
विनिवेद्य,-
ग्रासमुद्रां वामदोणा विकचोत्पलसबिभाम् ।
सन्दर्शयन् दक्षिणेन प्राणादीनाञ्च दर्शयेत् ॥
तद्यथा,-
स्पृशेत् कनिष्ठोपकनिष्ठिके हे
स्वाङ्गुष्ठमूर्दा 'प्रथमा च मुद्रा।
तथापरा तर्जनिमध्यमाभ्या-२
मनामिकामध्यमिके च मध्या ॥
अनामिकातर्जनिमध्यमाभि-
स्तचतुर्थी सकनिष्ठिका स्ताः ।
स्यात् पञ्चमी तहदिति प्रतिष्ठा
प्राणादिमुद्रा निजमन्त्रयुताः ॥
प्राणापानव्यानोदानसमानाः क्रमाचतुर्थीयुक्ताः ।
ताराधाराबडाचेदाः कृष्णाध्वनस्तत्र ते मनवः ॥
ततो निवेद्य मुद्रिका प्रधानया करहये ।
स्पृशवनामिकां निजं मनुं जपन् प्रदर्शयेत् ॥
ठौं नमः पराय अवात्मने। सामने अनिरुद्धाय निवेद्यं
कल्पयामि।
प्रथमेह ।
• मध्यमे स्यात्।
(२)
० मध्यमाः स्यात्

·नित्याचारपद्धतिः। ५.४७ नन्दजोऽम्बु मनुविन्दु-युड्नतिः पाखरामरुदवात्मनेऽनि च । रुड युतनिवेद्यमानभू- मांसपार्खमनिलस्तथामि युक् । नन्दजष्ठकारः। अम्बुमनुरोकारः। विन्दुरनुस्वारः। नति- नमस्कारः । पाखें पकारः । रा खरूपनिर्देश: । मरुद यकारः । अवामने इति खरूपनिर्देशः। तथाऽनि च रुद्धेति च पदं डे युतं चतुर्थीयुक्तमनिरुद्धायेत्यर्थः । निवेद्यमिति स्वरूपनिर्देशः । आत्मभूः ककारः। मांसो लकारः। पाखं पकारः। अनिलो यकारः। अमि स्वरूपम् । एवञ्च ठौँ नमः परायावात्मने अनि- रुडाय निवेद्यं कल्पयामि इति सिद्धम् । ततो गण्डषदन्तपवनाचमनास्यहस्त- मृज्यानुलेपमुखवासकमाल्यभूषाः । ताम्बूलमप्यभिसमयं सवाद्यनृत्य- गीतैः सुटतमभिपूजयतात् पुरेव ।। गन्धादिभिः सपरिवारमथार्थ्यमी दत्वा विधाय कुसुमाञ्जलिमादरेण । स्तुत्वा प्रणम्य शिरसा चुलुकोदकेन खात्मानमर्पयत तचरणाममूले । तन, ताम्बूलञ्च सकर्पूरं सपूगं नरनायक । लष्णाय यच्छति प्रोत्या तस्य तुष्येद्धरिः सदा ।

·५४८ नित्याचारपद्धतिः। पुगीफलेन चर्णेन खदिरेणापि पार्थिव । संयोगं कारयित्वा तु ताम्बूलं दीयते तथा ॥ इत्यादिवाक्यविहितताम्बूलं संस्कृत्य दद्यात् । एतच्चाव नैवेद्योपचारस्याङ्गम् । हो करौ पृष्ठसंलग्नौ भ्रमणाद् अथिताङ्गुलि । छोटिका तु समाख्याता प्रणामे तां प्रयोजयेत् ॥ इति मुद्रां प्रदर्शयन् ओं नारायणाय नमस्करोमीति वदन् दोभ्यां पयाञ्च जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा । मनसा वचसा चेति प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः ॥ इति प्रणामं कुर्यात् । अत्र मनसा चिन्तनं वचसा देवनाम- युक्तनमःशब्दोच्चारणमेवागवेनोच्यते दृशापीक्षणमेवाङ्गत्वेनोच्यते नतु भूमौ योजनम् । तदुक्तमन्यत्र,- वचसा मनसा दृष्ट्या जानुभ्यां हिकरेण तु । अष्टश: शिरस: पातो भक्त्या चाष्टाङ्गिको नतिः ॥ इति । बाहुभ्यां सह जानुभ्यां शिरसा वचसा धिया । पञ्चाङ्गकः प्रणामः स्यात् पूजासु प्रवराविमौ ॥ हकव्यापाराभावः । प्रवीभूय जानुशिरःपातनेन वक्षःपतनाभावः । पादपातस्यानियम इति विशेषः । अत्र -- अन्यत्र तु, हस्तौ जानुशिरश्चैव पातयेद् भक्तितत्परः । नमस्कारम्नु पञ्चाङ्गो देवानाञ्च गुरोरपि ॥

·नित्याचारपद्धतिः। ५४६. - इत्युक्तम् । सत्वानलिं कराभ्यान्तु संग्राह्यानामिकाहयम् । प्रसारयेत्तत: शेषान् मुद्रेयं द्रव्यपूरणा ॥ ट्रव्याभावे प्रयोक्तव्या हौनकर्मप्रपूरणा । एतत् षोडशोपचारेषु केचिदासनस्वागताचमनानीत्यु क्वा नैवेद्यानन्तरं ताम्बूलं प्रक्षिप्य चतुर्दशोपचारानाहुः । तत्र, क्रमुकादिवयं गन्धकर्पूरमेलका तथा । लवङ्गञ्चैव कक्कोलं नारिकेलं सुपक्वकम् ॥ मातुलङ्ग तथा पक्कं ताम्बूलाङ्गान्यमूनि वै। इति नवाझं ताम्बूलं प्रधानतया दद्यात्। वस्त्रालङ्काराद्य- सम्भवे अर्घ्यपाद्याचमनमधुपर्काचमनान्यपि । पाद्यादयो निवेद्यान्ता उपचारा दश क्रमात् । इत्येतानेव दद्यात् । एतस्याप्यसम्भवे गन्धादयो निवेद्यान्ता: पञ्चोपचारा देयाः । अथवैतत्कल्पे दशोपचाराद्यनभिधानात् । एवमष्टाक्षरेणैव सर्वत्रार्चनकम्मणि । उपचारानिमान् कुर्यात् भक्तियुक्तोन चेतसा ॥ गन्धैः पुष्पैः फलैर्मूलः पत्नैर्वारिभिरेव वा । नित्यं भगवतः पूजां यथासम्भवमाचरेत् ॥ इत्युक्तत्वान्मुख्यासम्भवे प्रतिनिधिरूपेण पुष्पादिनापि षोडशो- पचाराः कर्तव्याः । एवम्,- ·नित्याचारपद्धतिः। -- सितोपदेशकदलोदध्याज्यैश्च निवेदयेत् । इति। मुख्यमूर्तिपूजां समाप्यैव हृदयं सशिर इत्याद्युक्त- त्वात् पश्चादेवावरणपूजा कार्या । अभ्यच्चा देवं गन्धाद्यैरङ्गादौन् पुनरर्चयेत् । इत्येवमेव शारदातिलकादावप्युक्तम् । अन्यथा,- आवाह्य देवतामनामर्चयंस्त्वन्यदेवताः । उभाभ्यां लभते शाप- इति दोषः स्यात् । यस्तु पुष्पदानानन्तरमावरणपूजा समा- चारस्तत्र मूलादर्शनात् धूपानयनप्रतीक्षया धूपादीनां युगपदान- सौकर्मार्थ वाऽसौ प्रवृत्त इति प्रतिभाति । साचैवं कार्यो,-केश रेवाग्नेयकोणादिषु ओं कडोल्काय स्वाहा हृदयाय नम इत्यादि- भियतुभिः पूजयित्वा ओं सहस्रोल्काय स्वाहा अस्त्राय फडिति चतुर्दिक्षु पूजयेत् । षड़ङ्गमन्त्रार्चने नेत्रमर्चयेत् । ततो मूलमन्त्री- चारणपूर्वकालोकारादीनष्टौ मन्त्रवर्णान् केशरेष्वेवाष्टदिक्षु पूजयेत्। दर्भमूलेषु पूर्खादिदिक्षु वासुदेवसङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धान् आग्नेयादिकोणषु शान्तिश्रीसरस्वतीरतीच पूजयेत् । शङ्खचक्रगदाम्बुजकौस्तुभमुषलखगवनमालादलाग्रेषु पूर्बादिक्रमे- णैव पूजयेत्। ततस्तवाह्ये पूर्खादिदितु ध्वजवैनतेयशनिधि- पद्मनिधीन् आग्नेयादिकोणेषु विघ्नाध्यक्षदुर्गाविश्वक्सेनान् पूज- येत्। ततस्तवहिः पूर्बाद्यष्टदिक्षु नैर्ऋत्यवारुणमध्ये ऐशानेन्द्र- मध्ये च। इन्द्राग्नियमनिर्ऋतिवरुणवायुकुवेरैशानन्तब्रह्मण: पूजयेत् । अत्र कुवेरस्य स्थान मोमस्य विकल्पः समुच्चयो ततः ·नित्याचारपद्धतिः। वा। नन्वष्टाक्षराङ्गैरष्टाणयुतैरित्यनेनैवात्तिरता अन्यथा घड़ा- वरणत्वापत्त्या इति विष्णोविधानन्तु पञ्चावरणमुत्तमम् । इत्युक्तपञ्चावरणवानुपपत्तेः । सत्यमेतत् केवलमुक्तरीत्यैव केशरैकस्थानत्वादेकैकावरणत्वम् । नवगीरित्यस्य विशेष्यत्वमित- रयोरेतविशेषणत्वं कल्पयित्वा, अङ्गानभर्य मन्त्रांस्तान् केशरेषु समर्चयेत् । इति शारदातिलकेऽभिधानात् प्राचीनपद्दतिसमाचाराच्च । ततो युतैरन्वितैश्च मन्वैरिति विमुद्रिता मम मुद्रया, यतो हि नीयते सा तत् क्षेत्र हादशयोजनम् । यश्च सम्पूजयेच्चक्र स मुक्तो नात्र संशयः ॥ चक्राङ्कितस्य सानिध्ये यत्किञ्चित् क्रियते नृभिः । स्नानं दानं तपो होमस्तत्सर्वमक्षयं भवेत् ॥ ज्वरदाही विषञ्चैव अग्निचौरभयं तथा । सर्वे ते प्रशमं यान्ति यत्र चक्राङ्कितो वसेत् ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च डाकिन्यश्च वसुन्धरे । सर्वे ते प्रथमं यान्ति यत्र चक्रासितो वसेत् ॥ तत्र सुदर्शनलक्ष्मीनारायण-अच्युतजनाईनवासुदेवप्रद्युम्नसम- र्षणपुरुषोत्तम-नवव्यूहदशावतार--अनिरुद्धद्वादशात्मेकादिद्दादश- पर्यन्तं चकैः। अतः परमनन्त इति तन्नामानि । त्रिकोणाभीक्षणा चैव भग्नचक्रात्वचक्रिका । अईचक्रालति र्या तु पूजार्हा न भवन्ति ताः ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
इति ।
कणी मृत्युप्रदो नित्यं कपिलस्तु भयप्रदः ।
धूम्राभः पुत्रनाशाय भग्नः कार्यविनाशकः ॥
छिद्री दुःखप्रदो नित्यं शुक्लस्तु मुक्तिदस्तथा ।
सिता शिवकरी मूर्तिः कृष्णा कीर्ति ददाति च ॥
पाण्डरा पापदहनी सिता पुत्रफलप्रदा।
नीला प्रयच्छते लक्ष्मी रता रोगप्रदायिका ॥
रुक्षोगकरी ज्ञेया वचा दारिद्रादायिका ।
अर्थसिद्धिकरी श्यामा कपिला पापनाशिनी ॥
इति ।
कत्वा ताम्रमये पात्रे योऽर्चयेन्मधुसूदनम् ।
फलमाप्नोति पूजायाः प्रत्यहं 'दशवार्षिकम् ॥
योऽर्चयेन्माधवं भक्त्या अवस्थदलसंस्थितम् ।
प्रत्यहं लभते पुण्यं पद्मायुतसमुद्भवम् ॥
रम्भादलोपरि हरिं कृत्वा योऽभ्यर्चयेबरः ।
वर्षायुतं भवेत् प्रोत: श्रीपतिः प्रियया सह ॥
ये पश्यन्ति सवङ्गत्या पद्मपत्रीपरिस्थितम् ।
भक्त्या पद्मालयाकान्तं तैराप्तं दुर्लभं पदम् ॥
अत्र शय्याधःस्थितखटायामेवावस्थपत्राद्याहतेऽपि ताम्रपानादा-
वाधारबुद्धिसम्भवादेकदा सर्बोपादानमप्युपपद्यते । केवलम्,-
-
মনামিকা।
केशवः प्रियया सह।
(३)
• फलम् ।
.

·नित्याचारपद्धतिः। तामे पद्मविहीन वा सपने पूजयेत् सदा । न पटो दीयते तत्र ताम्रादौ च कदाचन ॥ इति वचनात् वस्वाच्छादनं न कार्यम् । अन्यत्र पुनः, पद्मकूम्मादि संलिख्य काठे यस्तु प्रपूजयेत् । ब्रह्महत्याकृतं पापं तेन चैव कृतं भवेत् ॥ ततो वस्त्रेण संच्छाद्य पूजयेद्भुमिकाष्ठयोः । इति वचनात् वस्त्राच्छादनमावश्यकम्। विष्णुपूजा च वैष्णवेन मया भक्त्या प्रकर्त्तव्यं प्रत्यहं पूजनं तवेति प्रतिज्ञात त्वात् सूतिमृत्वाशौचमध्येऽपि कर्त्तव्यैव । तथाहि सामान्यतं- स्तावत्,- जनने मरणे चैव विष्वशौचं न विद्यते । यज्ञ विवाहकाले च देवयागे तथैव च ॥ इति देवपूजामाने अशौचापनोदोऽस्ति । नचैतदारब्धपर सर्वसङ्कल्पितेऽर्थे च तस्मिनाशौचमुच्यत इति सामान्येनाशौचाप- वादसिडे विशेषवचनस्थानारब्धपरत्वेनैवोपपत्तेः। अस्तु वारब्ध- परमेव तत् विष्णुपूजनमपि वैष्णवैर्यावज्जीवमनुष्ठानप्रतिज्ञया. चारचमेव । नचैतत्,--“वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत" इतिवत् प्रत्यहनिमित्ततया प्रतिदिनाभ्यसनीयतामात्परम् । पूजाविधिवाक्यत्वेऽपि हि तथा स्यात्। नचैतद विधिवाको किन्वनुष्ठाटप्रतिज्ञावाक्यम् । तेन यावज्जीवानुष्ठानमङ्कल्पपूर्वक प्रत्यहपूजनपरमेवोपपद्यते। स्फुटञ्चैव नारसिंहेऽभिहितम,- ·५५४ नित्याचारपद्धतिः। तस्मादेकमना भूत्वा यावज्जीवप्रतिज्ञया । अर्चनाबरसिंहस्य सम्प्राप्नोत्यभिवाछितम् ॥ इति । नात्र जीवननिमित्ततापरत्वगापि सम्भवति याव- ज्जीवानुष्ठानप्रतिज्ञाविधिपरत्वस्य स्फुटत्वात् । तेन सायं प्रातरभ्य- स्ताग्निहोत्रवत् प्रतिदिनाभ्यासविशिष्टं तागतिशयितभगवत्प्रीति- रूपैकफलमकं कम्म । न हि पृथगारम्भापगिणां भिन्नकम्मणा- मकसङ्कल्पगोचरत्वं सम्भवतीत्यारब्धमेवेदम् । किञ्च,-"नार्चयित्वा तु यो भुते” इत्यादिवाक्यैरकृतविष्णूचनस्य भोजननिषेधादपि अशौचमध्ये भोजनात् प्राक् विष्णूचनं प्राप्तम् । एवं शिवचण्डिका- ब्रह्माणाञ्च। सूतकान्मृतकात् पूर्व धम्मार्थ यत् प्रकल्पितम् । द्रव्यं तेन यजेद्धीमान् तदेवोत्पादितैरपि ॥ लिङ्गपुराणवचनाच्चाशौचिनापि कार्य्यमेव विष्णुपूजनम् । तत्र सतसङ्कल्पेनोतविधिना कार्य्यमन्येन वा पुनः । अथ सूतिकिनः पूजां वदाम्यागमचोदिताम् । वाह्यक्रियाक्रमणैव ध्यानयोगेन पूजयेत् ॥ पुष्पाञ्जलित्रयेणैव निजयागं समाचरेत् । अष्टपुष्पविधानेन पूजां वापि प्रकल्पयेत् ॥ इति कार्यम् । नित्यं नामसहस्रन्तु पठनीयं तव प्रियम् । इति वैष्णवप्रतिश्रुतेः सहस्रनाम विष्णोरशोचिनापि पठनीयमिति ।

·नित्याचारपद्धतिः।
अथ शिवपूजा।
वरं प्राणपरित्यागः शिरसो वापि कर्तनम् ।
नत्वसम्पूज्य भुञ्जीत भगवन्तं त्रिलोचनम् ॥
त्रिलोचनमिति वचनात् सा अवश्यं काया । तथाच,----
यस्तु पूजयते नित्यं शिवं त्रिभुवनेश्वरम् ।
स खगराज्यमोक्षाणां क्षिप्रं भवति भाजनम् ॥
अखमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
महेशार्चनपुण्यस्य कलां नाहन्ति षोडशीम् ॥
छित्त्वा भित्त्वा च सवाणि हत्वा सर्वमिदं जगत् ।
यजेद्देवं विरूपाक्षं न स पापेन लिप्यते ॥
शिवार्चनरतो नित्यं महापातकसम्भवैः ।
दोषैः सर्वे न लिप्येत पद्मपत्नमिवाम्भसा ॥
मेरुमन्दरतुख्योऽपि राशि: पापस्य कम्मणः ।
शिवस्यार्चनत: क्षिप्रं विलयं याति नित्यशः ॥
यः शिवं पूजयेद्देवं लिङ्गे च स्थण्डिलेऽपि वा ।
स याति शिवसायुज्यं वर्षमात्रेण कम्मणा ॥
सर्वस्य दग्धसंसारग्रन्यरत्यन्तदुर्भिदः ।
परं यन्मूलविच्छेदि क्रियतां तद्भवार्चनम् ॥
यच ज्ञानं तथा मोक्षमन्विच्छेत् सोऽर्चयेदरम् ।
पूजयेद् यः शिवं रुद्रं शिवं शिवमयं महत् ॥
म याति शिवसायुज्यं त्रिःसप्तकुलसंयुतम् ।
.

·नित्याचारपद्धतिः ।
इत्यादिफलानि । तत्र,-
योऽर्चायामर्चयेन्मां हि पूर्ण वर्षशतं नरः ।
एकं वा दिवसं लिङ्गे सममेतत्र संशयः ॥
नहि लिङ्गार्चनात् किञ्चित् पुण्यमभ्यधिकं कचित् ।
इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयः सदाशिवः ॥
लिङ्गे तु पूजिते सर्वमर्चितं स्याञ्चराचरम् ।
तस्मात्सदार्चनं कार्य लिङ्गस्य सुमहात्मभिः ॥
सर्बेन्द्रियप्रसतो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ।
स प्रयाति शिवं देवि लिङ्ग योऽर्चयतीह मे ॥
गङ्गानानं नरः कृत्वा लिङ्ग यो नित्यमर्चति ।
एकेन तन्मना मुक्तिं परामाप्नोति स ध्रुवम् ॥
अनेकजन्मसाहस्रं चाम्यमाणश्च योनिषु ।
कः समाप्नोति वै मुक्ति लिङ्गार्चनमृते वद ॥
धमार्थकाममोक्षाणां लिङ्गं हेतुरुदाहृतम् ।
इत्यादिवचनाल्लिङ्गं यत्नेनादेयम् ।
लिङ्गलक्षणञ्च ।
बाणेन स्थापितं लिङ्ग बाणलिङ्गमुदाहृतम् ।
लिङ्गाद्रौ च वरारोहे सनितास्तु त्रिकोटयः ।

·नित्याचारपद्धतिः । .. ५५७ कालिकागतं तिस्त्रः। श्रीशैले तिस्रः। कनकाश्रमे एका । अमरेखर एका। माहेन्द्र एका। नेपाले एका। एवं चतुर्दश- कोटयो बाणलिङ्गानि । यत्तु,- नम्मंदादेविकानद्यां गङ्गायमुनयोस्तथा । सन्ति पुण्यनदीनाञ्च बाणलिङ्गानि षन्मुख ॥ इति। तत्र बाणलिङ्गानीति बाणलिङ्गसमानानीत्यर्थः । पक्वजम्बूफलाकारं सर्वलक्षणसंयुतम् । सर्वशक्तिसमायुक्त पिण्डवर्णसमप्रभम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं तच्च बाणलिङ्गमुदाहृतम् ॥ त्रिपञ्चवारं यस्यैव तुलासाम्यं न जायते । तदा बाणं समाख्यातं शेषं पाषाणसम्भवम् ॥ नद्यां वा प्रक्षिपेद्भूयो यदा तदुपलभ्यते । तदा बाणं विजानीयाच्छेषं पाषाणसम्भवम् ॥ शुलं रक्त मणि निभं प्रबालसविमं तथा । पक्वजम्बूफलाकारं पुलकैश्च विनिर्मितम् ॥ कुक्कुट्यण्डे सुखावाप्ति: शुभदं ककुदाकृति । छत्राकार भवेद् राज्यं वृत्ते सर्बफलोदयः ॥ बाणलिङ्गानि राजेन्द्र ख्यातानि भुवनत्रये । न प्रतिष्ठा न संस्कारस्तेषां नावाहनं तथा ॥ एवमेव प्रपूज्यानि शिवरूपाणि भारत । तथा,

·५५८
नित्याचार पद्धतिः।
बाणलिङ्गं पुरा सिद्धैर्मुनिभिः सम्प्रतिष्ठितम् ।
न तत्र मन्त्रसंस्कारं कुर्य्यादावाहनादिकम् ॥
न च प्रासादनियमः पिण्डिकानियमो न च ।
पुष्पपीठमपीठं वा बाणलिङ्गन्तु पूजयेत् ॥
एतेन शक्तिहीनं न पूज्येतेति बाणलिङ्गेतरविषयम् ।
यदा यदा पुनर्लिने नमस्तुष्टे च पूजयेत् ।
सर्वसिद्धस्तु तत्रैव श्रद्धाविमलमानसः ॥
विकल्पस्तु यदा चित्ते तदा दोषो भवेध्रुवम्
शूलाग्रं कपिलं खेतं वियोनि क्षतरेखकम् ।
नार्चितव्यन्तु ग्रहिणा यत्र श्रद्धा न विद्यते ॥
कर्कशं बाणलिङ्गञ्च पुत्रदारधनक्षयम् ।
चिपिटे पूजिते चैव गृहभङ्गो भवेध्रुवम् ॥
छिद्रलिङ्गे खर्चिते वै विदेशगमनं भवेत् ।
कर्कशं कपिलञ्चैव ग्टही नैवार्चयेत् क्वचित् ॥
कर्कशं शोकसन्तापं चर्पटं दुःखदायकम् ।
शूलाग्रे तु भवेन्मृत्युः कपिलं मोक्षदायकम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं बाणं स्फाटिक सर्बदेष्यते ॥
त्यजेत्तुषारसङ्कायैर्विन्दुभिः परिवारितम् ।
शुक्लं रक्त तथा पोतं मेचकामं क्रमेण तु ॥
इन्द्राग्निवायुसूर्योत्थं चतुर्दा स्फटिकं विदुः ॥
तथा.

·नित्याचारपद्धतिः।
५५६
यशसे कुलसम्भूत्यै तेजसे सूर्यकान्तकम् ।
चन्द्रप्रियं मृत्युजिते स्फाटिकं सर्वकामदम् ॥
मुहादङ्गुलपर्यन्तं शास्त्रज्ञैः सुपरीक्षितम् ।
महारत्नं महामूल्यं गुणान्वितं यजेत् सदा ॥
सूर्यकान्तेन्दुवैदुर्यपद्मरागेन्द्रनीलकम् ।
सतेजो मृत्युजित् शत्रुनाशलक्ष्मीयशस्करम् ॥
अन्योन्यपृष्टपाषाणं लिङ्गाकारं मनोहरम् ।
नदीप्रस्रवणोत्थञ्च पूजयेद् बाणलिङ्गवत्
तथा,
महानदीसमुद्भूतं सिद्धक्षेत्रादिसम्भवम् ।
पाषाणं पयसा भक्त्या लिङ्गवत्पूजयेत्सदा ॥
नर्मदागिरि श्रेष्ठमन्यदापि हि लिङ्गवत् ।
कृत्वा पूजय विप्रेन्द्र लप्मासे चेप्सितं फलम् ।
मुहामलकमावन्तु लिङ्गं कृत्वाभिपूज्य च ।
हिरण्मयं रत्नमयं शिवलोके महीयते ॥
मृद्भस्मगोशतत्पिष्टवालुकाकांस्यताम्रकैः ।
कृत्वा लिङ्गं सलत्पूज्य वसेत्कल्पायुतं दिवि ॥
शक्तिहीना न पूज्यन्ते लिङ्गहीना च पिण्डिका ।
चतुरस्राथवा वृत्ताचललिङ्गस्य पिण्डिका ॥
लिङ्गाग्रभागत्रिगुणा विस्तीर्णा द्विगुणोच्छ्रिता।
लिङ्गतुल्यप्रणाला स्याद् दैर्ध्याद् विस्तारतोऽपि च

·नित्याचारपद्धतिः।
।
समं मूलेऽस्य विस्तारमग्रे तस्मात्तदईतः ।
निम्नमुत्तरतः कुर्यात् प्रणालं सर्बदा गुरुः ॥
लिङ्गज्येष्ठं हरेदायुः शक्तिज्यैठे रिपुर्भवेत् ।
रत्नजस्योतलिङ्गस्य पिण्डिका धातवी स्मृता ॥
शैली तु शैलजस्येष्टा रत्नजस्य तु नेष्यते ।
पञ्चधा भाजितं लिङ्गं तत् विधा वा विभाजितम् ॥
भागदयमथैकं वा स्वभे तस्य निवेशयेत् ।
पिण्डिकां गौरीमन्त्रेण संस्थाप्य नापयेल्लिङ्गवत् तां जात
वेदसमित्यादि मन्त्रण गन्धतोयेन। “आरात् त्रि”रिति
शुद्धतोयेन । "हो इहो” इति साम्रा गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ।
जातवेदोमन्त्रेण सर्वं कृत्वा श्रीसूतीन स्तूयात् । “नमस्तुभ्यं”
इति मन्त्रेण पिण्डिका योजयेत् ततः ।
नमो ज्येष्ठेति सानिध्यं नमः सोभ्येति रोधनम् ।
नम: कपर्दिनेत्येवं स्थाप्य सम्पूजयेत् शिवम् ॥
नमो वन्देति चार्चयेद गन्धपुष्यादिना शिवम् ।
यः कृत्वा पार्थिवं लिङ्गमर्चयेत् शुभवेदिकम् ।
इहैव धनवान् श्रीमान् सोऽन्ते रुद्रो हि जायते ।
प्रतिविम्बाहृतं पूज्यं तावत्कालञ्च पार्थिवम् ।
न तत्र कश्चित् संस्कारः केवलं तत्वयोजनम् ॥
पूजनान्ते विसर्गश्च पुनर्नेष्टं तदर्चनम् ।
• तत्र सद्योजाताय नम इति बङ्गुलं लिङ्गं कृत्वा भूतशयादि
अर्घ्यमंस्कारान्तं कृत्वा अयॊदकेन लिङ्गमभ्यक्ष्य प्रां आत्मतत्वा-

·नित्याचारपद्धतिः।
त्मने नमः, आत्मतत्वाधिपाय ब्रह्मणे नमः । हु विद्यातत्वाय
नमः, विद्यातत्वाधिपाय विष्णवे नमः । हौं शिवतत्वाय नमः,
शिवतत्वाधिपाय रुद्राय नम इति त्रिभिर्मन्नैः कुशवयमूलमध्याग्रे-
लिङ्गमूलमध्याग्राणि त्रिः स्पृष्टवा
इन्द्रिय यः परित्यक्तो वेदैश्च परिवर्जितः
वेदान्तश्च परित्यक्त्यस्तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥
इति पुष्पाञ्जलिं दत्वा यथाविधि पूजयेत् ।
त्रिसन्ध्यं पूजयेल्लिङ्गं कृत्वा विम्बेन पार्थिवम् ।
दशैकादशकं यावत् तस्य पुण्यफलं शृणु ॥
अनेनैव स देहेन रुद्रः सन्
तिष्ठते क्षिती।
पापहा सर्वमयानां दर्शनात् स्पर्शनादपि ॥
गगातीरसमुद्भूतमृदा लिङ्गानि भक्तितः ।
सलक्षणानि यः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य दिने दिने ।
मन्वैस्तु पत्रपुष्पाद्यैः सम्पूज्यापि स्वशक्तितः ।
गङ्गायां निक्षिपेट् यस्तु तस्य पुण्यं ततोऽधिकम् ॥
पांशुना क्रीड़मानोऽपि लिङ्ग कुर्यात्तु यो नरः ।
पुण्यात्मा लभते राज्यमसपत्नमकण्टकम् ॥
न प्रायामग्रतः शम्भोर्नोत्तरे योषिदाथये।
न प्रतीयां यतः पृष्ठं तस्माद्दक्षे स्थितोऽर्चयेत् ॥
तत्पूजायां यजुर्विधानोक्तविधिलिख्यते मुख्यत्वात् ।
रुद्रार्चनं प्रवक्ष्यामि वैदिकञ्च यथाविधि ।
यत्कृत्वा मुनयः सर्वे स्थानं गच्छन्ति शाश्वतम् ।

·नित्याचारपद्धतिः ।
हृदयेऽग्नी तथा वारि प्रतिमासूर्यमण्डले ।
स्थण्डिले वाथवा लिङ्गे पूजनं सप्तसु श्रुतम् ॥
नमस्त इति गायत्री तिस्रोऽनुष्टुभ एव च ।
तिस्रस्तु पंक्तयो विन्द्यात् सप्तानुष्टुभ एव च ॥
हे जगत्यौ ततश्चान्ते बहती वार्तिके ततः ।
जगत्यन्ते ततोऽनुष्टुप् त्रिष्टुभौ च ततः परम् ॥
शेषा अनुष्टुभः ख्याता जपकाले नियोजिताः ।
रुद्रो देवो ऋषिश्चात्र अघोर इति कीर्तितः ॥
प्रथमां मूट्टि विन्यस्य द्वितीयां कर्णयोन्यसेत् ।
तीयां नेत्रमध्ये च चतुर्थी नासिकाइये ॥
पञ्चमी मुखमध्ये तु षष्ठों चिवुकमध्यतः ।
सप्तमों कण्ठमध्ये तु हृदिमध्ये तथाष्टमीम् ॥
नवमी वामहस्ते तु दशौं दक्षिणे न्यसेत् ।
एकादशी नाभिमध्ये हादशी कटिमध्यतः ॥
त्रयोदशौं जानुदेश दक्षिणे च चतुर्दशीम् ।
अपरां वामपादे तु षोड़शौं दक्षिणे न्यसेत् ।
एवं न्यासविधिं कृत्वा ततः पूजां समाचरेत् ॥
आद्यया तु नमस्कृत्य गायत्रा परमेश्वरम् ।
द्वितीययासनं दद्यात्
पाद्यं
दद्यात्
टतीयया ॥
चतुर्थ्याय प्रदातव्यं पञ्चम्याचमनीयकम् ।
षष्ठया स्नानं प्रकुर्वीत सप्तम्या वस्त्रमेव च ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
उपवीतं तथाष्टम्या नवम्या गन्धमेव च ।
पुष्य दशम्या दातव्यमकादश्या तु धूपकम् ॥
हादश्या दीपकं दद्यात् त्रयोदश्या निवेदनम् ।
चतुर्दश्याञ्जलिं कुर्यात् पञ्चदश्या प्रदक्षिणम् ॥
षोड़श्या सम्मुटं कुर्यात् ततो जपमुदीरयेत् ।
नम आदि यथापीठं नमस्कुयात् प्रयत्नतः ॥
होमञ्चैव यथाशक्ति सम्भवञ्च यथाविधि ।
हृदिस्थं मण्डलं देवं चिन्तयेहीपवत् प्रभुम् ॥
तत्त्र,
त्रिनेत्रञ्च चतुर्बाहुं सर्वाभरणभूषितम् ।
नीलग्रीवं शशाझाङ्ग शुद्धस्फटिकनिर्मलम् ॥
नागयज्ञोपवीतञ्च साक्षसूत्रकमण्डलुम् ।
अभयत्रिशूलहस्तं ज्वलज्जटशिखण्डिनम् ॥
हृष्टममृतेन मुतं दिग्देवतासमातम् ।
एवं ध्यात्वा हिजः सम्यक् ततः पूजां समाचरेत् ॥
अथवा बौधायनोक्तसंक्षेपविधिनार्चयेत् ।
आराधितो मनुष्यस्त्वं सिद्धैर्देवासुरादिभिः ।
आवाहयामि भक्त्या त्वां मां यहाण महेश्वर ॥
इति प्रार्थ “वाम्बकेण" स्थापनम् । “आत्वावह" इत्यावा-
हनम् । “सद्योजातम्” इत्यासनम् । “भवे भव” इति पाद्यम् ।
"भवोद्भवाय” इत्ययम् । “वामदेवाय नमः” इत्यनानि

·नित्याचारपद्धतिः । मर्चनम् । “ज्येष्ठाय नमः” इति वस्त्रम् । “श्रेष्ठाय नमः” इत्याचमनीयम् । “रुद्राय नमः” इत्युपवीतम् । “कालाय नमः" इति गन्धम् । “कलविकरणाय नमः” इति पुष्पम् । “बल- विकरणाय नमः” इत्यक्षतम् । “बलाय नमः” इति धूपम् । "बलप्रमथनाय नमः” इति दीपम् । "सर्वभूतदमनाय नमः" इति नैवेद्यम् । “मनोन्मनाय नमः” इति नमस्कारः । “भवाय देवाय नमः" "शवाय देवाय नमः” “ईशानाय देवाय नमः" "पशुपतये देवाय नमः" "रुद्राय देवाय नमः” “उग्राय देवाय नमः" "भीमाय देवाय नमः” “महते देवाय नमः” इत्यष्टमन्त्र- रष्टपुष्पाणि दद्यात्। उपस्थानम्,-"अघोरतत्पुरुषेशानः” । अथवा,- सप्तकोटिमहामन्त्राः शिववक्ताद् विनिःसृताः । पञ्चाक्षरस्य मन्त्रस्य कलां नाईन्ति षोड़शीम् ॥ यस्ते नमः शिवायेति मन्त्रेणानन शङ्करम् । सलत् कलौ समभ्यर्थं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण पत्रं पुष्पमथापि वा। यः प्रयच्छति शर्वाय सोऽनन्तं फलमश्रुते ॥ इत्यादिवचनात् पञ्चाक्षरेण पूजा काऱ्या । mo-paw --memmm ..

·नित्याचारपद्धतिः ।
तहिधिश्च ।
हृदयं वपरं साक्षि लान्तः सान्तान्वितो मरुत् ।
पञ्चाक्षरी मनुः प्रोतस्ताराद्योऽयं षडक्षरः ॥
वामदेवो मुनिश्छन्दः पंक्तिरीशोऽस्य देवता ।
पड़भिवर्ण: षड़ङ्गानि कुयान्मन्त्रस्य देशिकः ॥
अङ्गुलीदेहवत्रषु मूलमन्वाक्षरादिकान् ।
न्यसेत् तत्पुरुषाघोरसद्योवामेशसंज्ञकान् ॥
तर्जनीमध्यमान्तानामिकाङ्गुष्ठकेषु च ।
वक्तहृत्पादगुह्यास्यमूर्द्धखपि च नामभिः ।
प्राग्याम्यवारुणोदीच्यमध्यवक्त्रेषु पञ्चसु ॥
तथा,
हृन्मुखांशोरुयुग्मेषु षडूवर्णान् क्रमशो न्यसेत् ।
कण्ठमूले तथा नाभौ पार्खयुक्पृष्ठहृत्सु च ॥
मूर्खास्य नेत्रघ्राणेषु दोः पत्सन्ध्यग्रकेषु च ।
अत्र सर्वाङ्गुलीषु षष्ठमिति मन्त्राबल्यामुक्तम् । शिरोवता-
हृदय जठरोरुपादयुगेष्वपि । हृदाननाम्बुजटङ्कमृगाभयवरेषु च ।
मुखास्यहृदयेषु बीन् परान् पादोरुकुक्षिषु ।
पुनस्तत्पुरुषाघोरवामदेव्येशसंज्ञकान्,-
ललाटाननजठरहृदयेषु क्रमानासेत् ॥
नमोऽग्न स्पाणभूताप ज्योतिलिङ्गामृतात्मने ।

·47
नित्याचारपद्धतिः ।
चतुर्मूर्त्तिवपुश्छायाभासिताङ्गाय शम्भवे ॥
पश्चादनेन मन्त्रेण कुर्चीत व्यापकं सुधीः ।
तथा,-
कुर्यादनेन मन्त्रेण निजदेहे समाहितः ।
मन्त्री पुष्पाञ्जलिं सम्यक् त्रिशः पञ्चश एव च ॥
एवं न्यस्तशरीरोऽसौ चिन्तयेत् पार्वतीपतिम् ।
भावोपनौतपुष्पाद्यैर्हदम्भोजे शिवं यजेत् ॥
तत्तु
लक्षं जपेन्मन्त्रं सहस्रं पायसं हुनेत् ।
वामा ज्येष्ठा ततो रौद्री काली कलपदादिका ।
विकरण्यभया प्रोता बलाद्या विकरण्यपि ॥
करणा च तथा प्रोता तथान्या विकरण्यथ ।
इति क्वचित् पाठः। तत्राद्य एव करकवलान्यविकरण्या-
विति प्रपञ्चसारोक्तः ।
बलप्रमथनी पश्चात् सर्वभूतदमन्यपि ।
मनोन्मनीति संप्रोक्ताः शैवपीठस्य शक्तयः ।
नमो भगवते पथात् सकलादि वशेत् पुनः ।
'गुणात्मशक्तियुताय अनन्ताय ततः परम् ॥
योगपीठात्मने भूयो नमस्तारादिको मनुः ।
अत्र पस जादाविति क्वचित् पाठः सकलसगुणात्मपदादिति
प्रपञ्चसारवचनावादेयः ।
.
(क) गणात्मशक्तिमुद्राय ततोऽनन्ताय तत्परम् ।

·नित्याचारपद्धतिः।
५६७
॥
ब्रह्मपञ्चकमाचिन्त्य माल्यमादाय लिङ्गतः ।
ऐशान्यां दिशि चण्डाय हृदयेन निवेदयेत् ॥
प्रक्षाल्य पिण्डिकालिङ्गे अस्त्रतोयेन वै हृदा ।
अयंपात्राम्बुना सिञ्चेत्-
इति लिङ्गविशोधनम् । तथा,-
ततो देवं समभ्यर्च कर्करीवारिणा बुधः ।
लिङ्गमारभ्य यत्नेन दक्षहस्ततलेन तु ॥
लिङ्गमुद्रान्वितेनैव पठेद् ब्रह्माणि पञ्च वै।
ऊचाङ्गुष्ठा दक्षमुष्टिः प्रशस्ता शिवपूजने ।
लिङ्गमुद्रेति विख्याता तथा लिङ्गविशोधने ।
विभ्रद्दोभिः कुठारं मृगमभयवरौ सुप्रसन्त्री महेश:
सालङ्कारदीप्तः सरसिजनिलयो व्याघ्रचम्मात्तवासाः ।
ध्येयो मुक्तापरागामृतरसकलिताद्रिप्रभ: पञ्चवक्ता-
स्त्यक्षः कोटीरकोटौघटिततुहिनरोचिष्कलोत्तुङ्गमौलिः ॥
ईशानमूर्द्धवत स्यात् ध्यानासक्तं हिमप्रभम् ।
कुश्माभं तत्पुरुष सदा पूबाननं भवेत् ॥
विकतं व्यालभृवक्त भिन्नाचनसमप्रभम् ।
अघोरं दक्षिणास्यात्तु
दाडिमीकुसुमप्रख्यं वाममुत्तरदिस्थितम् ।
हिमकुन्देन्दुधवलं सद्योजातमुदस्थितम् ॥
ईशानाख्यं सदैव स्यान्मूलद्दारावलोकनात् ।
पश्चिमस्यां यदा दारं पुरुषं तत्र कल्पयेत् ॥

·नित्याचारपद्धतिः ।
सद्योजातन्तु पूर्वस्यां घोरं वामञ्च पूर्ववत् ।
आवाहनी चन्द्रकर्णी महामुद्रा च निठुरा ।
कालकर्णी लिङ्गमुद्रा योनिमुद्रा कपालकम् ॥
तत्र त्रिशूलखट्यादि शहपाशाङ्कुशाभया ।
वरदा धेनुरित्येता निजमुद्रा शिवस्य च ॥
प्रसारितोत्तानहस्तौ श्लिष्टावावाहनी मता ।
तर्जन्यग्रन्तु ज्येष्ठाग्रे प्रयत्नेन नियोजयेत् ॥
उत्तानौ च करो कवा दर्शयेच्चन्द्रकर्णिकाम् ।
हस्ताभ्यां संस्पृशेत् पादानूड़या नतु मस्तकम् ॥
ततः पादावधिं यावत् महामुद्रा तु सा स्मृता ।
निष्योड़येत् तथाङ्गुष्ठौ हस्तयोरुभयोरपि ॥
उभावङ्गलिगर्भस्थौ निठुरैषा प्रकीर्तिता।
अङ्गुष्ठावुन्नती कृत्वा हस्तौ चान्योन्यसम्पुटौ ॥
उभी चाभिमुखी कृत्वा कालकर्णी प्रकीर्तिता।
अङ्गुष्ठमुद्यतं कृत्वा मुष्टिं पाणौ तु दक्षिण ॥
अङ्गुष्ठ प्रेषयेन्मध्ये वामहस्तस्य दक्षिणम् ।
मुष्टिमाच्छाद्य शेषैश्व लिङ्गमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥
उत्तानमञ्जलिं कुर्यात् कपालं परिकीर्तितम् ।
कनिष्ठाङ्गुष्ठौ सम्मोद्य त्रिशूलमुन्नतेऽन्तरा ॥
तिर्यक् कृत्वा करं वामं कनिष्ठानाममध्यमाः ।
अङ्गठेनाक्रमेहेवि ऋजु कत्वा प्रदेशिनीम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः। स्कन्धदेशे तु निहिते खट्वाङ्गं परिकीर्तितम् । लिङ्गयोनित्रिशूलाक्षमालेष्टाभीमृगामिकाः ॥ सप्त मुद्राः प्रयोक्तव्याः शिवसानिध्यकारिकाः । तत्र, - कणिकायां यजेन्मूर्तीरीशमीशानदिग्गतम् । शुद्धस्फटिकसङ्काशं दिक्षु तत्पुरुषादिकाः । पीताजनखेतरताः प्रधानसदृशायुधाः ॥ कोणेष्वर्चयेत्रित्त्याद्याः । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । इति नवभिरकावृत्तिः । अनन्तसूक्ष्मौ च शिवोत्तम तथैकपूबावपि नेत्ररुद्रौ। त्रिमूर्तिश्रीकण्ठशिखण्डिनश्च प्रागादिपत्रेषु समर्चनीयाः ॥ उमा चण्डेखरो नन्दी महाकाली गणेश्वरः ! वृषो भृङ्गरिटिस्कन्दः सम्पूज्याश्चोत्तरादिकाः ॥ इन्द्रादय उत्ताः । तदायुधानि च,-वजशक्तिदगडखन पाशाङ्गुशगदाशूलचक्रपद्मानि। पीतहिमजलदगगनविद्युत्कुन्द- नीलकुरुविन्दारुणशलान्यायुधानि । इन्द्रादयस्तु सम्पूज्या वखाद्यायुधसंयुताः । इति वचनात् वजसंयुताय इन्द्राय इत्येवं तन्त्रेण वा पूजयेत् ।, मूलस्याष्टशतं जमा न द्रुतं न विलम्बितम्

·"नित्याचारपद्धतिः।
:.
गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं ग्रहाणाम्मत्कृतं जपम् ।
सिद्धिर्भवतु मे देव त्वत्प्रसादावरेश्वरः ॥
मन्त्री श्लोकं पठित्वामुं दक्षहस्तेन शम्भवे ।
मूलागुनाय॑तोयेन वरहस्ते नियोजयेत् ॥
दशांशेन शिवाङ्गानां जपं कृत्वा निवेद्य च ।
अध्यं धूपादिकं दत्वा स्तुत्वा च विविधै स्तवैः ॥
शिवं प्रदक्षिणीकृत्य साष्टाङ्गं प्रणमेत् शिवम् ।
विना नृत्यन्तु या चार्चा आसुरी सा भवेद्धृवम् ।
तच्छक्या नृत्यगीताद्यैर्भक्त्या तमभिवन्दयेत् ॥
पञ्चवक्तात् समभ्यर्च्य यावद्वतान्तु पश्चिमम् ।
सम्मुख्याध्यं प्रदातव्यं विपरीतं विसर्जनम् ॥
इति विहितं विलोमाध्यं दत्वा खहृदये देवमुद्दासयेत् ।
इत्थं सम्पूजयेद्देवं सहस्रं नित्यशो जपेत् ।
हिसहस्रं जपन् रोगान्मुच्यते नात्र संशयः ॥
विसहस्रं जपन्मन्त्री दीर्घमायुरवाप्नुयात् ।
शतलक्षं जपन् साक्षात् शिवो भवति मानवः ॥
-
तथा,
सहस्त्र एव संख्यानं जपेत् पञ्चाक्षरन्तु यः ।
प्रत्यहं भवपाशाच्च मुच्यते नात्र संशयः ॥
नहि पञ्चाक्षरजपाच्छयोऽस्ति भुवनत्रये ।
एवं कृत्वा जपेद विहान् विद्यां पञ्चाक्षरां शुभाम्

·नित्याचारपद्धतिः।
दीक्षितोऽदीक्षितो वापि विधानादन्यथापि वा।
पञ्चाक्षरं जपेट् यस्तु शिवस्यानुचरो भवेत् ॥
सर्वावस्थगतो वापि युक्तो वा सर्वपातकैः ।
जया नमः शिवायेति मुच्यते स कलौ नरः ॥
तथाक्षरलक्षचतुष्कं जवा तावत् सहस्रमपि जुहुयात् ।
शुद्धेघृतैस्तिलैर्वापि दुग्धान्नै र्दुग्धरुहेमैः ।
अत्र लिङ्गपुराणे विशेषः,-
पञ्चाक्षरं सप्रणवं मन्त्रोऽयं हृदयं मम ।
इति गुह्यतमं साक्षान्मोक्षज्ञानमनुत्तमम् ॥
नकारादीनि पञ्चमहाभूतात्मकानि च ।
आत्मानं प्रणवं विद्धि सर्वव्यापिनमव्ययम् ।
शक्तिस्त्वमेव देवेशि सर्वदेवनमस्कृता ॥
उदात्तः प्रथमस्तत्र चतुर्थस्तु द्वितीयकः ।
पञ्चमः स्वरितश्चैव मध्यमो निहतः स्मृतः ॥
पोतकृष्णधूमहेमरक्तवर्णाः ।
मन्त्रेण पाणी
सम्मृज्य
तलयोः प्रणवं न्यसेत् ।
अङ्गालोनाञ्च सासां तथाचायन्तपर्वसु ॥
सविन्दुकानि बीजानि तथा मध्यमपर्वसु ।
अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं न्यस्यते हस्तयोईयोः ॥
अन्त्यावभोगदो देवि स्थितिन्यासः कुटुम्बिनाम् ।
दक्षिणाङ्गठमारभ्य आवामाङ्गठमेव हि ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
न्यस्यते यत्तदुत्पत्तिविपरीतन्तु संहतिः ।
उत्पत्तिब्रह्मचारिणां ग्रहास्थानां स्थितिः स्मृताः ।
यतीनां संहतिन्यासः सिद्धिर्भवति नान्यथा ।
उभाभ्यामथ पाणिभ्यामापादतलमस्तकम् ।
मन्त्रण संन्यसेहेवं प्रणवेन तु सम्पुटम् ॥
हृदये गुद्यके चैव पादयोति पार्थिव ।
कण्ठे चैव न्यसेद्देवं प्रणवादिप्रभेदतः ॥
मूर्खादिन्यास उत्पत्तिः पादादिः स्यात्तु संहतिः ।
कृत्वाङ्गन्यासमेवं हि मुखानि परिकल्पयेत् ॥
पूबादि चोर्द्धपर्यन्तं नकारादि यथाक्रमम् ।
षडङ्गानि न्यसेत्पश्चात् यथास्थानञ्च शोभने ।
इत्थमङ्गानि विन्यस्य ततो वै विन्यसेद्दिशः ।
विघ्नेशो मातरो दुर्गा क्षेत्रज्ञो देवता दिशाम् ॥
आग्नेयादिषु कोणेषु चतुर्वपि यथाक्रमम् ।
अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यान्तु संस्थाप्य सम्मुखे शुभे ॥
क्षमध्यमिति चीत्वा तु नमस्कुयात् पृथक् पृयक् ।
सर्वसिद्धिकरं पुण्यं सर्वरक्षाकरं शिवम् ॥
एवं विन्यस्य मेधावी मन्त्रं पञ्चाक्षरं जपेत् ।
यावज्जीवं जपेन्मन्त्रमष्टोत्तरसहस्रकम् ॥
अनमंस्तत्परो भूत्वा स याति परमां गतिम् ।
जपेदक्षरलक्ष वै चतुर्गुणितमादरात् ॥

·मित्याचारपद्धतिः।
नताशी संयमी यः सः पौरश्चरणिकः स्मृतः ।
आद्यन्तयोर्जपस्याथ कुयाई प्राणसंयमम् ॥
चत्वारिंशसमात्तिं प्राणानायम्य संस्मरेत् ।
पञ्चाक्षरस्य मन्त्रस्य प्राणायाम उदाहृतः ॥
तथान्ते च जपेद् बीजं शतमष्टोत्तरं शुभे ।
महापातकसंयुक्तो युक्तो वा सर्वपातकैः ॥
जाप्याई नाश्यते पापमन्धकारं यथा रविः ।
तत्र,-
ब्रह्महत्यादिशुद्धार्थ जपलक्षशतं नरः ।
अत्र के तु तदई स्यानात्र कार्या विचारणा ।
उपपातकदुष्टानां तदई परिकीर्तितम् ।
शेषाणामपि पापानां जपेत्पञ्चसहस्रकम् ॥
आत्मबोधकरं गुह्यं शिवरूपप्रकाशकम् ।
मितखासे जपेन्मन्वं पञ्चलक्षमनामयः ॥
पञ्च वा पूजयेत्तेन प्राप्नोति मनुजस्तथा ।
चतुर्लक्षं जपेद् यस्तु मनः संयम्य यत्नतः ॥
सम्यक् विजयमाप्नोति करणानां महामुने ॥
पञ्चविंशतिलक्षाणां जपेन कमलानने।
पञ्चविंशतितत्वानां विजयं मनुजो लभेत् ॥
मध्यरात्रे व्यतीते तु जपेदयुतमादरात् ।
ब्रह्मसिद्धिमवाप्नोति इहैवानेन सुन्दरि ॥

·५४
नित्याचारपद्धतिः।
जपेल्लक्षमनालस्य निर्वात ध्वनिवर्जिते ।
मध्यरात्रे शिवज्योत्स्नां पश्यत्येव न संशयः ॥
शनैश्चरदिनेऽश्वत्थं पाणिना संस्पृशेच्छुचिः ।
जपेदष्टोत्तरशतं सोऽपमृत्युहरो भवेत् ॥
आदित्याभिमुखो भूत्वा जपन् लक्षमनन्यधीः ।
अरष्टशतं हुत्वा सो व्याधेर्विमुच्यते ।
जपेल्लक्षन्तु पूब्बाह्ने स्थित्वा चाष्टशतेन वै ।
सूयं नित्यमुपस्थाय सम्यगारोग्यमाप्नुयात् ॥
नदीतोयेन सम्पूर्ण घटं संस्पृश्य शोभनम् ।
जवायुतं तु तैः स्नायाद् रोगाणां भेषजं महत् ॥
अष्टाविंशं जपित्वानमनीयादन्वहं शुचिः ।
हुत्वा च तावत्यालाशैरेतत्त्वारोग्यमश्रुते ॥
एकादशेन भुञ्जीयादवञ्चैवाभिमन्त्रितम् ।
भक्ष्यञ्चानं तथा पेयं विषमप्यमृतं भवेत् ॥
नित्यमष्टशतं जवा पिवेदापोऽर्कसन्निधौ ।
औदरैर्व्याधिभिः सर्वैर्मासेनैकेन मुच्यते ॥
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।
महापातकयुक्तोऽपि मन्त्रस्यास्य जपात्तथा ॥
अधिकारी भवेत्सर्व इति देवोऽब्रवीत् शिवः ।
सक्तदुच्चारितं येन मन्वं पञ्चाक्षरं शुभम् ॥
सप्तजन्मततात् पापात् मुच्यते नात्र संशयः ।
नत्र स्थित्वा सदालम्बं प्राप्यते शाखतं पदम् ॥

·नित्याचारपद्धतिः । इति। शिवपूजाङ्गपुष्पाणि वैष्णवानीति तानि वै। अन्येषां सर्वदेवानां शंसितानि मनीषिभिः ॥ केतकी अतिमुक्तश्च कुन्दो यूथी मदन्तिका । शिरीषसर्जविन्दुककुसुमानि विवर्जयेत् । अत्र,- तुलस्यगस्त्यपुष्याणि गुरुकुन्दं सकुन्दकम् । अशोकः किंशुकश्चैव शस्ताः शङ्करपूजने ॥ इति स्कन्दपुराणे गन्धकुन्दयोर्विधानात् कुन्दनिषेधस्तदितर- कुन्दपरः। चतूणां पुष्यजातीनां गन्धमाघ्राति शङ्करः । अर्कस्य करवीरस्य धूस्तूरस्य वकस्य च ॥ वकपुष्यैः सदा पूज्यः शिवः सर्वार्थसिद्धिदः । वकपुष्पसहस्रेभ्य एक धूस्तूरकं वरम् धूस्तूरकसहस्रेभ्यः शमीपुष्पं विशिष्यते । सासां पुष्यजातीनां प्रवरं नौलमुत्यलम् ॥ गुग्गुलं तसंयुक्तं साक्षादग्रह्णाति शङ्करः । अचयित्वा महेशानमनाचम्य क्रियान्तरम् । कुर्वन् किल्विषमाप्रोति सत्यमोखरभाषितम् ।। ---

·नित्याचारपद्धतिः।
अथ गणेशपूजाविधिः।
पूजयेदयस्तु विघ्नेशमेकदन्तमुमासुतम् ।
नश्यन्ति तस्य विनानि न चारिष्टं कदाचन ॥
एकदन्ते जगन्नाथे गणेश तुष्टिमागते ।
पिटदेवमनुष्थाच सर्वे तुष्यन्ति भारत ॥
आराध्यो येन विधिना त्रिनेत्रः शूलभृद्धरः ।
तेनैवाराधयेद्देवं गणेशं पिटवत्सलम् ॥
तथा विनायके साध्यसाधके दक्षिणासनम् ।
रक्तचन्दनतोयेन स्नात्वा पूर्व विधानतः ॥
विलिप्य रक्तगन्धेन रक्तपुष्पैः प्रपूजयेत् ।
नैवेद्यञ्च हरिद्रानं गुड़खण्ड्टतप्लुतम् ॥
गणकः स्यादृषिश्छन्दो निहद् विघ्नश्च देवता ।
षड़ दीर्घभाजा बीजेन कुर्य्यादङ्गक्रियां मनोः ॥
रतो रताङ्गरागांशुककुसुमयुतस्तुन्दिलश्चन्द्रमौलि-
नेत्रैर्युक्तस्विभिर्वामनकरचरणो बीजपूराभिरामः ।
हस्ताग्रालप्तपाशाङ्गुशरदवरदो नागवतोऽहिभूषो
देवः पद्मासनो नो भवतु सुरनतो भूतये विघ्नराजः ॥
भविष्थे च.
खदन्तं दक्षिणकरे उत्पलं चापर करे।
लड्डुकं परशुश्चैव वामतः परिकल्पयेत्

·निवाचारपतिः।
सतं बुद्धिकुबुद्धिभ्यामधस्तामूषिकान्वितम् ।
देवलक्षं जपेन्मन्त्रं दशांशं जुहुयात् तथा ॥
मोदकैः पृथुकै जेः सक्नुभिचे क्षुपर्वभिः ।
नारिकेलैस्तिलैः शुद्धः सुपक्कैः कदलीफलैः ।
अष्टद्रव्याणि विघ्नस्य कथितानि मनीषिभिः ।
तर्पयेत् सतिलस्तोयैर्दिनशो गणनायकम् ।
चतचत्वारिंशदाव्यं चतुःशतसमन्वितम् ॥
प्राप्नुयामण्डलादर्वागभीष्टमधिकं नरः ॥
तीव्राख्या चालिनी नन्दा भोगदा कामरूपिणी ।
उग्रा तेजोवती सत्या नवमी विघ्ननाशिनी ॥
सर्वादिशतिकमलासनाय हृदयावधिः ।
पीठमन्त्रोऽयमेतेन प्रदद्यादासनं प्रभोः ।
गणाधिपगणेशौ च गणनायकमेव च ।
गण कोई कर्णिकायामंशैः किचल्कसंस्थितः ॥
वक्रतुण्डेकदंष्ट्रौ च महोदरगजाननौ।
लम्बोदराख्यविकटो विघ्नराट-धूम्रवर्णको ॥
समर्चयेन्माववगं वाद्ये लोकखरानपि ।
ब्राझी माहेखरी भूयः कौमारी वैष्णवी तथा ॥
वाराहीन्द्राणी चामुण्डा महालक्ष्मीति मातरः ।
इति ।
मन्त्रेणानेन
सम्पूज्य
रोचनां मदसंयुताम् ।
तिलकक्रियया सर्वान् वशं नयति मानवान् ॥
७३

·नित्याचारपद्धतिः ।
'अनुलोमविलोमस्थे बौजे नाम समालिग्हेत् ।
नवनीते समभ्यर्च स्पृष्ट्वा प्राणमनुं जपेत् ॥
अष्टोत्तरशतं भूयो मूलमन्त्र प्रजप्य तु ।
भनोद वनमास्थाय यामिन्यां सप्तवासरम् ॥
सकाली जायते शीघ्रं साधकस्य प्रभावतः ।
अत्र च,-
एकामिन् लण्डलप्रस्थे क्षीरप्रस्थं प्रदापयेत् ।
चतुःप गुड़ञ्चैव अर्द्ध मुष्टिश्च सर्पिषः ॥
तद सरिचं दद्यात् तदई जोरकं क्षिपेत् ।
सैन्धयं पृतमानेन चूर्णितं प्रक्षिपद बुधः ॥
पल त्रयं तथान्यानि मधुराणि विनिक्षिपेत् ।
एवं मंस्कृत्य सिद्धानं तेनाभ्यर्च विनायकम् ।
अभीष्टफलमाप्नोति तत्प्रसादान संशयः ॥
आदित्यञ्च गणाध्यक्ष क्षेत्रपालञ्च पार्वति ।
आराध्याचमनं कायं सुधिया कार्यसिद्धये ॥
लङयित्वा च निम्माल्यमेतेषां त्रिदशाधिप ।
मद्य आचमनं काय्यं कम्मान्तरविशुद्धये ॥
इति ।

·मित्याचारपद्धतिः ।
अघ दुर्गापूजाविधिः।
वरं प्राण परित्यागः शिरसः कर्त्तनं वरम् ।
नत्वसम्पूज्य भुञ्जीत चण्डिकां चण्डरूपिणीम् ॥
तत्त्र,
दुर्गार्चनरतो नित्यं महापातकसम्भवैः ।
दोषै न लिप्यते वीर पद्मपत्रमिवाम्भसा ||
यः सदा पूजयेदुगां प्रणमेद् वापि भक्षितः ।
स योगी स मुनि धीमांस्तस्य मुक्तिः कारे स्थिता ॥
इत्यादि फलम् ।
शूलाक्षसूत्रवरधा कमण्डलुधरा शुभा।
अर्द्धस्थिता यह कार्य्या सर्वदा सर्वमङ्गला ॥
शैलजा न रहे पूज्या न कार्या सजटा तथा ।
इति । कल्पतरौ तथेति,-
--
लिङ्गस्थां पूजयेद्देवौं पादुके प्रतिमासु वा।
चित्रे च त्रिशिखे खङ्गे जलस्थां वापि पूजयेत् ।
प्राज्ञो हृदयमध्ये वा पूजयेच्च सुशोभने ।
देवीनां नार्कमन्दाराविति पर्युदासादामन्दारव्यतिरिता
पुष्पैः पूजयेत्। अत्र मन्दारशब्देन पारिभद्रामसुचते न तु
अवापुष्यं तत्र तत्पर्य्यायाभावात् ।

·५८०
निवाचारपतिः।
सुरामांसोपहारेच भक्ष्यभोज्यैश्च पूजिता।
नृणामशेषकामांस्वं प्रसवा सम्पदास्यसि ॥
इति ।
तत्र भुवनेश्वरीमन्त्रः पूजाविधिश्च ।
घनवमलणगतिशान्तिविन्दुभिः
प्रयतः परः प्रकृतिवाचको मनुः ।
दुरितापही नु सुखधर्ममोक्षदी
जगतामशेषजनरञ्जनक्षमः ॥
ऋषिः शविर्भवेच्छन्दो गायत्री देवता मनोः ।
कथिता स्वरसंघेन सेविता भुवनेखरी ॥
षड़ दीर्घयुक्तबोजेन कुर्य्यादङ्गानि षट् क्रमात् ।
संहारसृष्टिमार्गेण माटकान्यस्तविग्रहः ॥
मन्वन्यासं ततः कुर्याद्देवताभावसिहये ।
हल्लेखां मू िवदने गगनां हृदयाम्बुजे ॥
रतां करालिकां गुह्ये महातूक्ष्मा' पदइये ।
जलप्रागदक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु मुखेषु च ॥
मत्यादिङ्गस्वबीजाव्या न्यस्तव्या भूतसप्रभाः ।
अगानि विन्यसेत् पश्चात् जातियुक्तानि षट् क्रमात् ॥
महोच्छुमा ।

·निवाचारपद्धतिः ५८१ ब्रह्माणं विन्यसेद् भाले गायनमा सह संयुतम् । सावित्रया संयुतं विणुं कपोले दक्षिणे न्यसेत् ॥ वागीखया समायुक्त वामगण्डे महेश्वरम् । श्रिया धनपतिं न्यस्येद वामकर्णाग्रके पुनः ॥ रत्या स्मरं मुखे न्यस्येत् पुष्टया गणपतिं न्यसेत् । सध्यकर्णोपरि निधी कर्णगण्डान्तरालयोः ॥ न्यस्तव्यो वदने मूलं भूयश्चैतांस्तनौ न्यसेत् । कण्ठमूले स्तनहन्दे वामांशे हृदयाम्बुजे ॥ सव्यांशे पाखयुगले नाभिदेशे च देशिकः । भालेऽथे पाखंजठरे पार्खेऽथे च गले हदि ॥ ब्रह्माण्याद्यास्ततो न्यस्य विधिना प्रोतलक्षणाः । मूलेन व्यापकं देहे न्यस्य देवों विचिन्तयेत् ॥ उद्यद्दिनकरद्युतिमिन्दुकिरीटां तुङ्गकुचां नयनत्रययुक्तां स्मेर- मुखौं वरदानुशपाशाभीतिकरां भजे भुवनेखरीम् । हात्रिंशलई जपेत् । अष्टद्रव्योमः । जया विजया अजिता अपराजिता नित्या विलासिनी दोग्धी अधोरा मङ्गला इति शक्तयः । बीजाव्यमासनं दत्वा मूत्तिं तेनैव कल्पयेत् । मध्यप्राग्याम्यसौम्यपश्चिमेषु यथाक्रमम् ॥ हल्लेखाद्यास्तदनु च पूर्बवदङ्गानि पूजनीयानि । गायत्रौं शतमखजे निशाचरोत्थे सावित्री पवनगते सरखतीश्च ।

·५८२
नित्याचारपद्धतिः।
ब्रह्माणं हुतभुजि वारुणे च विष्णु
बोजाग्रे समभियजेत् तथेशमैशे ॥
ब्रह्माद्यास्तद् वहिरन्तरं वासवादिकाः शेषा इज्याः ।
पञ्चविंशतिधा जप्तै लैः स्नानं दिने दिने ।
आत्मानमभिषिच्याथ सर्वसौभाग्यवान् भवेत् ॥
पञ्चविंशतिधा जप्तं जलं प्रातः पिवेन्नरः ।
अवाप्य महतों प्रज्ञां कवीनामग्रणीभवेत् ॥
कर्परागुरुसंयुक्त कुखुमं स्वादुसाधितम् ।
ग्टहीत्वा तिलकं कुर्याद् भाजनेऽश्मन्यनुत्तमम् ॥
अन्न तन्मन्त्रितं मन्त्री भुञ्जीत शीघ्रसिद्धये ।
शालिं पिष्टमयों कत्वा पुत्तली मधुरान्विताम् ॥
जप्तां प्रतिष्ठितप्राणां भक्षयेद् रविवासरे ।
वशं नयति राजानं नारीञ्च नरमेव च ॥
कण्ठमात्रीदक स्थित्वा वीक्ष्य तोयगतं रविम् ।
त्रिसहस्रं जपेन्मन्त्र मिष्टां कन्यां लभेत्तु सः ॥
लिखित्वा भस्मना मायां मसाध्यां फलकादिषु ।
तत्काले दर्शयेद् यन्त्रं सुखं सूयेत गर्मिणी ॥
लिखेत् सरोजं रसपत्नयुक्त
मध्ये दलेष्वप्यभिलिख्य मायाम् ।
स्वरावृतं यन्त्रमिदं बधूनां
पत्रप्रदं भूमिग्टहानदञ्च ॥

·नित्याचारपद्धतिः।
षटकोणमध्ये प्रविलिख्य शक्ति
कोणषु तामेव विलिख्य भूयः ।
ससाध्यगभां वसुधापुरस्थं
यन्त्रं भवेद वश्यकरं नराणाम् ॥
मध्यवर्तुलसंस्थाप्यहृल्लेखायाः कपोलयोः ।
अधरे साध्वनामान्तं साधकस्योत्तरे लिखेत् ॥
अन्तरग्निशियोमध्ये साधकांश समालिखेत् ।
काश्मीररोचनालाक्षामगंभमदचन्दनैः ॥
विलिखेद्धे मलेखिन्चा यन्त्राणि। सूर्यपूजा च ।
अथ सूर्यपूजा।
अग्निहोत्राणि वेदाश्च यज्ञाच बहुदक्षिणाः ।
सूर्यदेवार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नाहिताः ॥
यजेद्देवं सहस्रांशुं मोक्षकामो न संशयः ।
रथस्थं कारयेद्देवं पद्महस्तं सुलोचनम् ।
मुकुटेन विचित्रेण पद्मगर्भसमप्रभम् ॥
चोलसंच्छन्नवपुषं क्वचिच्चित्रेषु दर्शयेत् ।
पद्मस्थवामहस्तं वा पद्महस्तं प्रकल्पयेत् ॥
पश्चिमास्ये रवौ भक्त: पूब्बास्यो भानुमर्चयेत् ।
न पूबास्ये तदग्रस्थो दक्षिणाशां समाश्रयेत् ॥

·५८४
निवाचारपतिः।
केतकीपत्रपुष्यन्तु सद्यस्तुष्टिकरं रवेः ।
पुष्याणां करवीराणि प्रियं रतां च चन्दनम् ॥
गुग्गुलुच्चापि धूपानां नैवेद्ये मोदिकाः प्रियाः ।
मधुमासामवैचापि प्रीतिमति च भास्करः ॥
अष्टाक्षरसौरमन्त्रपूजाविधिः।
तारं घृणि भंगुः पश्चाद् वामकर्णविभूषितः ।
वयासनो मरुच्छेषसनेत्रोऽद्रिस्त्यपश्चिमः ॥
इति मकारान्त एव मन्त्रभुक्तिस्तथापि णिरिति हे अक्षरे
सूर्यस्त्रीणि आदित्य इति त्रीणि एतद् वै सावित्रस्याष्टाक्षरम् ।
नहवा एतस्यार्चा यजुषा न सानार्थोऽस्ति य एतत् सावित्रं
वेदेति श्रुतेः। विसर्गान्तो मुख्यः ।
देवभागऋषिश्छन्दोगायत्रमादित्यदैवतम् ।
सत्यब्रह्मविष्णुरुः साग्निभिः सर्वै यतैः ॥
तेजोज्वालामणिं हुं फट् स्वाहेत्यङ्गाणवः स्मृताः ।
आदित्यरविभानुभास्करसूर्यंन्यसेत् खरैलघुभिः सत्यादिभिः
पञ्चकैः शिरोमुखहृदगुह्मचरणेषु ।
मूर्खास्यकण्ठहदयकुक्षिनाभिध्वजाधिषु ।
मन्त्रवर्णान् न्यसेदष्टौ प्रत्येकं प्रणवादिना ॥
अरुणोऽरुणपङ्कजे निषणः
कमलेऽभौतिवरौ करैर्दधानः ।