·No text on this page.

·N
BENARESSANSKRITSERIES;
A
COLLECTION OF SANSKRIT WORKS
EDITED BY TIIE
PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE,
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
R. T. H GRIFFITH M. A.,
DIRECTOR OF PUBLIC INSTRUCTION, N. W. P. & OUDH,
& G. THIBAUT PH. DR.,
PRINCIPAL, BENARES COLLEGE
No. k.
। अर्थसङ्ग्रहः।
Rogistered according to Act XXV. of 1867.
THE ARTHASAMGRAHA
AN ELEMENTARY TREATISE
ON MIBIAMSA
BY
LAUGÁKSHI BHASKARA,
EDITED AND TRANSLATED
BY
G. THIBAUT PHIL. DR.
PRINCIPAL, BENARES
COLLEGE.
BENARES:
PUBLISHED BY MESSRS. BRAJ B. DAS & CO.
PRINTED AT THE BENARES PRINTING PRESS.
ay
1882.

·No text on this page.

·BENARESSANSKRIT SERIES;
А
COLLECTION OF SANSKRIT WORKS
EDITED BY THE
PAŅDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE,
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
R. T. H GRIFFITH M. A.,
DIRECTOR OF PUBLIC INSTRUCTION, N. W. P. & OUDH,
& G. THIBAUT PH. DR.,
PRINCIPAL, BENAR ES COLLEGE.
No. 4.
। अर्थसङ्ग्रहः।
THE ARTHASAIGRALI
AN ELEMENTARY TREATISE
ON MIMAVISA
BY
LAUGÁKSHI BHASKARA,
EDITED AND TRANSLITED
BY
G. THIBAUT PHIL. DR.
PRINCIPAL, BENARES
COLLEGE.
BEVRES:
PUBLISHED BY MESSRS. BRAJ B. DAS & CO.
PRINTED AT THE BENARES PHINTING PRESS.
1882.
Registered according to Act XXV. of 1887

·No text on this page.

·PREFACE. The treatise edited and translated in the following is one of the best known and most extensively studied of the elementary works on the Mímámsá-śástra. It closely follows—and in many passages literally agrees with - the equally popular Mímámsá-Nyáya-Prakása usually called the A padeví, which latter work would perhaps be the most recommendable to the beginner of all treatises on Mímámsá. Tho Artha-samgraha has however been preferred for publication in the Benares Sanskrit Series on account of its smaller bulk. Its text has been repeatedly published before, in a lithographed edition at Benares together with a commentary and in a printed edition brought out by Pandit Jibánanda Vidya-ságar at Calcutta. Both these editions are incorrect, especially the latter one. The Arthasamgraba is by no means an easy book, in spite of—-or as it would perhaps be more correct to say, owing to--its limited bulk in which a great amount of matter is condensed by means of the most pregnant language being used. I am greatly obliged to Paņdit Dhundhi Rája the able and learned Sanskrit Librarian of the Benares College for continued assistance given to me while editing and translating the Arthasamgraha and revising the proofsheets. With regard to soine specially difficult points I have likewise boen greatly benefitted by the advice of the distinguished Paudit Bála Sástrí, late Professor of Law in the Benares Sanskrit-Collego who combines with a perfect mastery of the Sástras a thorough knowledge of the Veda and therefore is entitled like few others to be appealed to in any question connected with the Mímámsásástra.--A mere literal translation would have been of comparatively small value; numerous explanations have therefore been added and the plan of inserting them into the text by means of brackets rather than adding them in footnotes has been by preference adhered to. G. THIBAUT. BENARES: March, 188.

·INTRODUCTORY REMAKS. An attempt at an exhaustive review and criticism of the Mlimám sá-sástra would be out of place here. A few remarks however on its general character will form a not unsuitable introduction to the Arthia-samgrala and will, it is hoped, be of some use to those who wish to form an adequate idea of the subject matter of this bitherto some what neglected system. The only longer essay on Mímámsá which exists-the one by Colebrooke-gives correct information as far as it goes, is however not well adapted to make the reader acquainted with the leading features of the Sastra. The current accounts of the Mímámsá found in handbooks &c. merely extract (olebrooke's remarks and are as a rule more or less vague and incorrect. The beginnings of the Mímámsá may be traced distinctly enough in the reda itself, the very word (mímámsá; mímámsate &c) being used there to denoto doubt and discussion with regard to points of doctrine and ritual. This early Mímámsá may be designated a boná fide Mímámsá as it tries to decide the points about which a doubt is raised by free reasoning taking into account the circumstances and exigencies of each case without submitting itself to any authority. It originated in the time when owing to differences in tradition, belief, ritual &c. the various Vedic éákhás began to form themselves, a time when the whole religious and sacrificial system of the Brahmins still was in a comparatirely unsettled and floating condition.---The later systematical Mimárnsá on the other hand-the Mímámsá which is embodied in the ſástra--is of a more limited scope, owing to the altered circumstances of the time in which it arose. The creativo period of Brahminical religious thought was then past and the spirit of free inquiry and discussion had yielded to an implicit faith in the authority of the sacred books handed down by unbroken tradition. Difficulties with regard to questions of sacrifice and ritual still indeed presented themselves but they were not as of old difficulties arising from tho nature of the things themselves and to be re·moved by an independent and unbiassed consideration of all sides of the question, but rather difficulties originating in the peculiar nature of the sacred books and obstructing the procedure of any one who endeavoured to obey the injunctions contained in them. The character of the brahmaņas—that part of the Veda which more immediately concerns us here-is well known and there can be no doubt that any one attempting to carry out the precepts contained in them or-if we limit ourselves to the main point-to perform the sacrifices which ther describe and comment on, would soon find himself assailed ly numerous doubts and misgirings as to his actions being a faithful representation of what the sacred texts intimate. The description of the sacrifices contained in the brahmaņas is so incomplete and obscure, in the best cases so disjointed and unsystematic, so frequently interrupted by remarks and comments on the mystical signification of the sacrifice and its constituent acts that it would appear almost impossible for the sacrificer to fool assured of having done exactlr what he ought to have done unless he had somo other help to guide him. That such a help existed at a very early time already, I mean in the time immediately following on the composition of the chef brálımaņas, is a matter which does not admit of any doubt. We can not indeed confidently maintain that then already books of the nature of the kaipa-sútras or prayogas existed, but at any rate there must have existed from the outset a full and circumstantial oral tradition referring to the proper performance of the sacrifices, a tradition for which we may even, from obvious reasons, claim a greater fulness and clearness the higher we ascend into antiquity. We e may thus assume that during a certain period consequent on the composition of the brahmaņas--of whatever length that period may have been-acts of religious duty, whereby are meant in the first place sacrifices, were performed on the double ground of the text of the Veda and of oral tradition, two sources of knowledge which we may suppose to have agreed tolerably well in all essential points. But this period was as we know followed by one in which a more systematical and critical spirit began to stir, a period in which the Brahmins felt the want of thoroughly reviewing and recasting all the knowledge they were then possessing, of proving ·its soundness and validity by the best possible means and of emboulving it in treatises as pregnant and concise as possible. I of course alludo to the sútra-period. One of the many tasks then presenting themselves was to raise the doctrine of the sacrificial performances on an incontrovertible basis. This was indeed a task for which the proper way of procedure was much moro clearly defined than was the case with regard to most other departments of knowledge. By far the greater part of the Veda directly refers to the sacrifice and the object to be held in viow was therefore to compose treatises describing the different sacrificial performances which should entirely base on the text of the Veda and against which no body appealing to the latter would be able to raise any ohjection. The lifficulties besetting this undertaking originated, as remarked above, in the peculiar nature of the Vedic texts whose object, as is well known, is to point out the symbolical and mystical meaning of the single acts of the sacrifice, not to gire a clear and connected description of the latter which the performer might follow with ease. It will suffice shortly to touch here ou some feir of the circumstances which rendered the task of the sútra-writer a by no means easy one. It is f. i. observed that those chapters of the l'eda which refer to one and the same sacrifice do not immediately follow on each other but are separated by intervening sections which treat of different matters. The fact that throughout the mantras accompanying a certain sacrifice are combined in separate sections apart from those chapters which contain the corresponding brálımana is in itself a source of frequent perplexity:- Again it often happens that there is an apparent contradiction between two passages referring to the same matter as when f. i. the brahmana-passage maintains that from out a series of sacrificial acts a certain one is to be performed in the sixth place while in the section which contains the mantras accompanying the series of acts the mantra referring to the particular act mentioned occupies the tenth place.Or again we find that of two actions referring to the same thing the one which according to the exigencies of the case must be performed in the second place is in the sacred text enjoined before the other one.—Or again the reader of the Veda may be in doubt to whom a certain injunction contained in ·V. offers many the Veda is addressed, what kind of man, in other words, is entitled to perform the sacrifice enjoined and in return to expect the result promised in the Veda.--Or again we meet in the Veda with passages regarding which a primá facio doubt arises whether they enjoin an independent sacrifice to be performed from a special motive and attended by a special result or perhaps merely a subordinate sacrificial act which contributes its limited share towards the successful performance of one of the well known great sacrifices. -Or again—and this must have been a point whose consideration very frequently pressed itself on the Brahmins at a time when the various sacrifices mentioned in the Veda were in reality regularly performed-it becomes a matter for reflection and doubt in what manner one has to perform the very numerous so-called rikțitis i. e. the sacrifices which are mere modifications of the few typical sacrifices and which as such the Veda does not describe in detail. It would be useless here to continue the enumeration of difficult cases of this nature as the treatise edited and translated in the following pages additional examples. The continually recurring necessity of dealing with difficult cases of the kind described led to the elaboration of a set of rules under the guidance of which it became possible to give an account of the sacrifice which was of real use for practical purposes and which at the same time could be upheld in every particular as being founded on the Veda. So f. i.-to mention only the principles by means of which two of the above stated difficulties are to be solved—it is laid down that whenever the place of the mantra accompanying a certain action and the place assigned to the action by a brálımaņa-passage are in conflict the mantra is to have greater weight than the bráhmaņa because the former being actually recited during the sacrifice is connected with it moro intimately than the latter which is not directly used during the performance. -And of two actions referring to the samo thing, as f. i the husking of rice-grains and their cooking, the one to which the exigencies of the case assign the first place is to be done first although in the sacred text it may be mentioned only after the other one; on tho general principlo that we must try to find for every individual act constituting the sacrifice a visiblo purpose by means of ·which it may contribute towards the outward form of the sacrifice and that only in the case of such a visible purpose not being traceable it may be assumed that the act directly contributos towards the stipersensuous result of the entire sacritico. In the example alluded to above the visible purpose of the ricegrains being husked first is that therehr they are made fit for heing cooked while no such purpose can be discorered if the cooling is made to precedo the husking The exposition of these rules either directly stated as in the SPStematical treatises of later origin or implied in the discussion of particular Vellie passages as in Jaimini's sútras forms the bulk of what is called the Mimámsá-sástra and the latter might thereforo broadly be detined us a body of rules enabling us to construct on the ground of the Veda a kalſia-sútra or a pravoga (a treatise of the nature of the manuals called prayogas-either actually written down or else mentalls conceived--forming the indispensable preliminary step for a kalpasútra which is nothing but a prayoga highly abbreviated and condensed by means of certain technicalities and conventions). It would be a by no means uninteresting task to submit a kalpasútra as f. i. Baudháyana's or Apastamba's to an investigation of this kind and to show f. i. hr a comparison of the accoumts giren of some primary sacrifice in the l'edic texts on one hand and in the kalpa-sútra on the other hand how the transition from the former to the latter can only be effected by certain rules of the Vímám sá being had recourse to. Although the remarks made in the preceding lines on the scope of the Mímíms í sufficiently characterize the matter occupying tho greater part of the sástra and point out its chiefly practical character they bir no means render full justice to the form in which the sástra was finally elaborated and in which it appears in the systematical treatises a specimen of which is the Artha-samgraha. In this later form the Mímáisá is a systematic analysis of that entire part of the Veda which refers to action, preeminently sacrificial action, of the so-called Karma-kánda. This part of the Veda comprisrs all Vedic writings with the only exception of the Upanishads, includes therefore the entire Sanıbitás and by far the greater part of the brálımaņas The investigation undertaken by ·VII. the fully developed Mímásmá has of course originated froin the more practical questions above touched upon but it takes a wider scope and establishes a theory which may indeed be applied to the decision of practical questions but which in addition has its own independent interest. The chief features of this theory will be shortly indicated in the following. The entire Veda (excluding the Upanishads) is declared to treat of dharma, i. e. acts of duty foremost among which are sacrifices. It in the first place enjoins certain acts of duty specifying at the same time the beneficial result which attends the performance of each act. If it be asked on what authority these acts are enjoined and certain results stated to belong to them, the answer is that the Veda as being nitya, eternal is authoritative of its own nature and needs no other basis to rest on. The proofs of the eternity of the Veda are of course by no means satisfactory and may if closely examined be reduced to the faith of the community basing on immemorial tradition. But this point really lies outside the scope of the Mímámsá which rather presupposes the eternity of the Veda and consequently the binding nature of the precepts contained therein and enters on its real task when it begins to demonstrate that every part, in fact every line and every word of the sacred texts somehow or other refers to acts of duty incumbent on men. To do this it becomes necessary to classify the contents of the Veda. The most general classification is to distinguish the mantra-passages from the Brálımaņa-passages these two great divisions being clearly pointed out by their different form; the systematical books on Vímám sá however as a rule start at once with the more detailed division of the Veda into injunctions (ridhi), mantras, names (námadheya), prohibitions (nishedha) and explanatory passages (arthavada). Among these five divisions the first place in point of importance is claimed by the injunctions, vedic passages which--their character of eternity and authority being presupposed--impel man to perform a certain action in expectation of a certain result. As f. i. the passage "a man desirous of paradise is to sacrifice" (svargakámo yajeta). Passages of this kind claim an instigatory character in consequence of their finite verb stinding in the optative or imperative form, whereby the hearer or ·reader is instigated to act. The difference between these optative forms as found in the Veda and those which are employed in ordinary human intercourse is that in the latter case the enunciation of the optative form originates in the mind of some individual person who has the wish of making another person act, while in the former case the instigatory power rests solely in the eternal word of the Veda which has no human miud for its antecedent. If we wish to bring the matter somewhat nearer to our way of thinking we might say that the optative forins of the Veda embody the eternal commands of God; although this would not exactly correspond to the doctrine of the Mímámsakas to whom the Veda is a self-subsistent entits Among the numerous injunctions which are found in the Vedic texts we liave in the first place to distinguish those which in the most general terms enjoin a certain action or sacrifice and to which all other injunctions referring to details are subordinate. Injunctions of this kind are called utpatti-ridhis i. e, originative injunctions and an example is f. i. "agnihotram juhoti" " he is to perform the agnihotra-oblation." The very limited number of short sentences embodying injunctions of this natura constitute to the Ilindú mind the very kernel of the Veda all the remainder of which comprising among the rest the entire Samhitás has its raison d'être only in standing in a certain relation to the utpattividhis and being useful to the person who endeavours to carry out the precepts contained in the latter. These utpatti-ridhis cannot be said to stand to each other in any necessary relation and-ag far as known to me--the Mímámsakas hare made no attempt to subordinate them to some principle of unity. It can only be said that the order of the sacrifices enjoined in them is a definite ono the sacrificer having to proceed in regular succession from the simpler ones to the more complicated. But even from this principle of unity the naimittika sacrifices i. e. those which have to be performed on special occasions arising would have to be excepted. Nor can a principle of unity be discovered in the results to which the sacrifices are said to lead, as these are of the most heterogeneous nature, long life, wealth, progeny, dominio or, as in many cases, paradise or the licavenly worlu (svarya). The latter is, ·1X. most probably on account of its indefiniteness, declared by the MIímáisá to be the fruit of all those sacrifices for which the Veda does not mention a special result. These originativo injunctions impressing man's mind excite in him the desire to perform the action as the result of which the heavenly world or else some earthly possession is pointed out. The utpatti-vidhi itself as a rulo intimates the result and in addition to this the general nature of the action by ineans of which the result is to be obtained, this action being in most cases a sacrifice; but in order to enable the person desirous to sacrifice to carry out his intention the special mode of procedure (the so-called itikartavyatá) remains to be stated. This is done by the second class of injunctions distinguished by the Mímámsakas, the so called viniyoga-vidhis, injunctions of application by means of which all the actions and things subsidiary to a certain sacrifice (the so called angas or members of the sacrifice) are intimated. The injunctions belonging to this class are as they supply information about all the detail of the sacrifice very numerous and the discussion of the different principles according to which they are to be combined with each other and subordinated to the utpatti-vidhis is one of the most, practically perhaps the most important topic of the mímámsá. The pramáņas wlich are to guide us in subordinating the various objects and acts constituting the sacrifice to one another and finally to the central action are stated to be six, of successively decreasing force and it must be admitted that the reasoning by which the relative strength of these pramáņas is settled shows extraordinary acuteness and an astonishing grasp of all the intricate and perplexing detail furnished by the Vedic texts. A full discussion of the matter will be found in the Arthasamgraha; here it must suffice to state a few cases exemplifying the general principles. Above was mentioned as an example of the utpatti-vidhi the passage "agnihotram juhoti" "he is to perform the agnihotra-oblation." With this injunction now we have to connect the viniyoga-vidhi "dadhná juhoti” which as the Mímámsakas explain, in reality means "dadhná homam bhárayet" "he is to effect the oblation by means of sour milk.” This passage shows us that sour milk is an anga, a subsidiary matter of the agnihotra-oblation and the special reason from ·X, which we infer the stated relation is in the present case śruti i. e. direct statement or direct enunciation, the instrumental form "dadhná" showing directly that sour milk is the means by which the oblation is accomplished. This śruti is justly declared to be the strongest of all the proofs enabling us to infer the connection of subsidiary matter and principal matter; the one of widest application however and the one which must be applied at the outset when we wish to find the link connecting the entire sacrificial action with its constituent parts is prakaraña or interdependence i. e. the principle according to which we consider as referring to each other one passage which enjoins some sacrifice in general as leading to a certain result and another which enjoins some special act without naming a special result accruing from it. So f. i. when we read the passage enjoining the darśapúrņamása-sacrifice "ho who is desirous of paradise is to offer the darśapúrņamása-sacrifice" we feel the want of other passages pointing out in what way the named sacrifice is to be performed and on the other hand when we meet with the passage referring to the oblations called samidh "he is to offer the samidh" we rest unsatisfied because we do not immediately see what is to be effected by means of the samidh. The consequence is that we become aware of the interdependence of these two injunctions, the particular action mentioned in the latter being subservient to the comprehensive sacrifice enjoined in the foriner one. Again after we have by means of the viniyoga-vidhis understood the interior structure of the sacrifice and the successive subordination of its parts to the whole we require, in order to become able to perform the sacrifice, additional information about one point viz. the order in which the several parts have to succeed one another. This want is supplied by the so-called injunctions of performance, prayoga-vidhi. It is however to be remarked that we meet only in very rare cases with vedic passages having no other purpose than to settle the order of the acts constituting the sacrifice. In almost all cases this order of succession is to be concluded from the various indicia given in the viniyoga-vidhis, mantras &c. so that the prayoga-vidhis have rather an inferential than in actual existence, -Ilere again there are cnumcrated six means of proof of varying ·XI, force by means of which order of succession is determined. The translation of the Artha-samgraha will be found to give the requisite details. There remains one class of injunctions to be noticed, viz. tho so-called injunctions of claim or qualification, adhikára-vidhi. The injunctions enumerated hitherto have taught us firstly what acts are to be done, secondly in what manner the acts enjoined are to be done and thirdly which is the order of succession of the subordinate acts the aggregate of which constitutes the principal act. There remains one question more to be answered viz. who is the person to whom all these different injunctions are addressed? who is qualified to perform the sacrifice enjoined and to claim its promised fruit? and this question is settled by the adhikáravidhis. About this class of injunctions too it is to be remarked that few passages only are mere adhikára-vidhis it frequently happening that one and the same passage is utpatti-vidhi as well as adhikáravidhi. And again we must note that a great number of adhikaravidhis have a merely ideal existence, as certain qualifications of the sacrificer are nowhere explicitly enounced but have to be inferred from the requirements of the caso.- So much about vidhi, injunction. If we now turn to the second of the five divisions of the Veda, the mantras, the first question presenting itself is again “in what relation do they stand to the sacrificial action ? in what manner do they help the latter?” The answer bere is somewhat curious. As already remarked the Mímámsakas are extremely anxious to show that every part of the sacrifice, every word and gesture are of visible use, contribute their share towards the proper accomplishment of the outwardly appearing set of actions as which the sacrifice presents itself to the senses and they insist on ascribing what we might call a purely ceremonial character, a significance of a purely spiritual and supersensuous nature to those actions only for which a visible purpose can not by any means be made out. The principle is on the whole certainly a sound one as its application tends to convert the sacrifice into a well connected whole the parts of which are subservient to cach other, while the too free use of the contrary principle i. c. of ascribing an independent charac- ·X11. ter to each individual act woull resolve the whole sacrifice into a string of performances of whom no body would understand how they came to be combined.--In the special case of the mantras however the former principle appears to be carried too far. If we consider the point impartially we can hardly deny that by far the greater part of the verses and short sayings which accompany the different acts of the sacrifice can only have been meant to have a mystical. supersensuous effect, to contribute directly towards the transcendental result, the apúrva, which in a manner unknown to man is produced by the sacrifice and is the means of procuring for the sacrificer his reward. Thie Mimamsakas however maintain that while some mantras must be acknowledged merely to have the effect stated just now the great majority of them have the purpose of reminding the sacrificer of the different matters connected with the sacrifice, f. i. of the divinities to whom the various oblations are made. It is clear that the first position is here unduly assigned to a circumstance which is altogether secondary and accidental. While it is easy to understand why injunction (ridhi) and mantra are declared to constitute two of the subdivisions of the veda and again why the same position is assigned to artharádla and ni-hedha, it is, on a superficial view of the matter, difficult to see whr námadhera, name is coordinated with the four heads enumerated. The distinction of these four heads bases on the obvious circumstance that the many particular sentences constituting in their totality the “apaurusheram vákyam” called Veda show peculiar characteristics naturally leading to the establishment of a fourfold division. The head "námadhera" on the other hand does not comprise entire sentences, but only particular worils occurring in the vidhi-passages. The question of námadheya is in the Mímámsí regularly treated in connection with four different Vedic passages viz. "udbhida vajata pasukámah" "chitrayá yajeta pasukámah" "agnihotram juloti” “syenenálshicharan yajeta” and it might thus appear as if the quoted passages alone had given rise to the discussion. This is however by no means the case; every passage which contains the name of a sacrifice is equally implicated in the investigation and three at any rate of the four quoted in- ·X111. by junctions appear to owe their selection merely to the circumstance of the sacrifices enjoined in them being comparatively little known or practised so that it was in addition to the theoretical value of the question a matter of some practical interest to decide what the terms "udblidá" &c. really denoted. Passages enjoining well known sacrifices--as f. i. "darśapúrņamásábhyám vajeta" "jyotishtomena yajeta"--might however as well be used as examples.--The reason now why in all such passages particular words like "udbhidá" "darśapúrņamásábhyám" are singled out as belonging to a special subdivision of the Veda is as follows. According to the theory repeatedly alluded to in the above all the parts of the Veda must be shown to be connected with the action or energy (the so called árthí bhávaná) roused in the believer by the injunctive passages. This energy requires a result towards which it tends, an instrument whereby to realize the result and the indication of the particular way of procedure. The last named demand is satisfied the many subsidiary injunctions, as stated above. The instrument is implicitly mentioned in the utpattiridhis and is in fact the sacrifice itself, the verb "vajeta” having to be interpreted as meaning "yágena bhávayet" "he is to effect or realize by means of the sacrifice", the object to be effected being the result of the sacrifice. If we therefore transform the first of the above quoted passages in the same manner we get the following sentence "udbhidá yágena paśım bhávayet", in which the word "pašum" indicates the result while "yagona" denotes the instrument. Thus--various hypotheses on which the word "udlhida" might be put in connection with the bhávaná having been disprored-there remains no other course but to declare that it merely serves to define or to limit the idea expressed by the word "vágena", is merely a name and as such occupies a position by itself, which entitles it to be considered as belonging to a special subelivision of the Vedic texts. The same reasoning applies to the other passages quoted. I feel not quite sure whether this subtle distinction is really defensible or necessary but at any rate it is a striking proof of the thoroughness with which the Mímámsakas have carried out their analysis of the Veda. The fourt's subdivision of the Veda, viz. nishedha, prohibition may be left undiscussed here, as its subject matter is not of prima- ·XIV. ry importance. It is of course intimately connected with vidhi, injunction (many nishedhas being in fact only disguised vidhis) and it is therefore unnecessary to dwell on the position it occupies in the Veda. Artharáda, explanatory statement forms the last of the five subdivisions of the Veda adopted by the Mímámsá. The translation of arthaváda by "expianatory statement” is not quite adequate, as artbaráda is detined as comprising all those sentences which either contain a praise of the things enjoined (by vidl) or a blame of the things proliihited (by nishedha). These passages can not be maintained to be directly connected with the above mentioned arthi bhávaná, as the whole action enjoined by vidhi is carried out without any help from the artha váda sentences, but they occupy a definite position with regard to the so-called sáldí bhávaná, i. e, the energy inherent in vidhi-passages hy which the latter are able to impress man's mind and make him act. For the special mode in which the Sabdi Whávaná acts (its itikartarratá) is expressed in the arthavála-passages, man being on one hand impelled to perform an acrion when he lears it praised anıl glorified and on the other hand feeling disinclined to do things which others reprehend and object to. It is thereby shown that every part of the Veda somehow or other contributes towarıls dharma and the task of the Minámsá is thus fulfilled. It will at the same time appear that a theoretical inquiry of this kind into the nature of tlic Veda satisfies all practical requirements as well; for if the logical connection in which the sentences of the Veda stand to each other is understood the proper way of procedure for him who wishes to act on the precepts of the Veda can no longer be doubtful. The above renarks have left many interesting points unnoticed, so f. i. the doctrine of the eternity of sound, the doctrino of the different pramáņas &c. A more detailed account of the system I hope to publish in another place. The Mímámsá certainly deserves greater attention than it has hitherto received. It has indeed none of the attractions which the other darśanas derive from the speculative character of their contents; its scope is limit ed and the nature of the investigations in which it is engaged ·XV, leaves no room for high flights of the magination. But it possesses counterbalancing advantages. Its subject matter is of a positive nature, its method is sound and its reasoning in most cases convincing.

·No text on this page.

·।। अर्थसहः। श्रीगणेशाय नमः। वासुदेवं रमाकान्तं नत्वा लोगाशिभास्करः । कुरुते जैमिनिनये प्रवेशायार्थसंग्रहम् ॥ १ ॥ अथ परमकारुणिको भगवान जैमिनिर्धर्मविवेकाय वाद- शनमाणों प्रणिनाय । तत्रादौ धर्मजिज्ञासा सूत्रयामास अथा- तो धर्मजिज्ञामेति । अत्राथशब्दो वेदाध्ययनानन्तर्यावचनः । अतःशब्दो हि वेदाध्ययनस्य दृष्टार्थत्वं ब्रूने। स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इत्यध्ययनविधौ तदध्ययनस्यार्थज्ञानरूपदृष्टार्थकत्वेन व्यवस्था- पनात् । तथा च वेदाध्ययनानन्तरं यतो ऽर्थज्ञानरूपदृष्टार्थक तदध्ययनमतो हतोधर्मस्य वेढार्थस्य जिज्ञासा कर्तव्येति शेषः । जिज्ञासापदस्य विचारे लमणा । अतो धर्मविचारशास्त्रमिद- मारम्भणीयमिति शास्त्रारम्मसूत्रार्थः ॥ १ ॥ अथ को धर्मः किं तस्य लशणमिति चेदुच्यते । यागादिरेव धर्मः । तलक्षणं वेटप्रतिपाद्यः प्रयोजनवदर्थो धर्म इति । प्रयो- जने ऽतिव्याप्तिवारणाय प्रयोजनवदिति। भोजनादावतिव्याप्ति- वारणाय वेदप्रतिपाद्य इति । अनर्थफलकत्वाढनर्थभूते श्येना- दावतिव्याप्तिवारणायार्थ इति । न च चोटनालक्षणो ऽर्थो धर्म इति सौत्रतजाणविरोधः चोदनापदस्य विधिरूपवेदैकदेश- परत्वादिति वाच्यम्। तत्रापि चोदनाशब्दस्य वेदमात्रपरत्वात्। वेदस्य सर्वस्य धर्मनात्यर्यवत्त्वेन धर्मप्रतिपादकत्वात् ।

·( २ ) स च यागादिर्यजेत स्वर्गकाम इत्यादिवाक्येन स्वर्गमुद्दिश्य पुरुषं प्रति विधीयते। तथा हि। यजेनेत्यत्रास्त्यंशद्वयं यजिधातुः प्रत्ययश्च । प्रत्यये ऽप्यस्त्यंशद्वयमाख्यातत्व लिङ्त्वं च । तत्राख्या- तत्वं दशल कारसाधारणं नित्वं पुनर्लिङमात्रे । उभाभ्याम- प्यंशाभ्यां भावनैवोच्यते । भावना नाम भवितुर्भवनानुकूलो भावयितुर्व्यापार विशेषः । मा द्विधा (१)शाब्दी भावना प्रार्थो(२) भावना चेति । तत्र पुरुषप्रवृत्त्यनुकूलो भावयितुर्व्यापारविशेषः शाब्दी भावना । सा च लिङशनोच्यते। लिश्रवणे ऽयं मा प्र- वर्त्तयति मत्प्रवृत्त्यनुकूलव्यापारवानिति नियमेन प्रतीतः । य- धम्माच्छब्दान्नियमतः प्रतीयते तत्तस्य वाच्यम् । यथा गामानये- त्यस्मिन्वाक्ये गोशब्दस्य गोत्वम् । स च व्यापारविशेषो लौकि- कवाक्ये पुरुषनिष्ठो ऽभिप्रायविशेषः। वैदिकवाक्ये तु पुरुषा- भावाशिङादिशब्दनिष्ठ एव । अत एव शाब्दी भावनति व्यवतियते । सा च भावनांशत्रयमपेक्षते साध्यं साधन- मितिकर्तव्यतां च किं भावयेत्केन भावयेत्कथं भावयदिति । तत्र साध्याकाङ्गायां वक्ष्यमाणांशत्रयोपेता आर्थी भावना साध्यत्वेनान्वेति । एकप्रत्ययगम्यत्वेन समानाभिधानश्रुतेः । सं- ख्यादीनामेकप्रत्ययगम्यत्वे ऽप्ययोग्यत्वान्न साध्यत्वेनान्वयः । साधनाकाङ्क्षायां लिङादिज्ञानं करणत्वेनान्वेति । तस्य च क- रणत्वं (३) न भावनोत्पादकत्वेन तत्पूर्वमपि तस्याः शब्दे सत्त्वा- (१) ख ग पुस्तकयोः द्विविधा । (२) स्व घ पुस्तक योः शब्दभावना अर्थभा० । (3) तस्य च भावनायां कर णत्वमिति पाठः स्व पुस्तके ।

·त् । किं तु भावनाजापकत्वेन शब्दभावनाभाव्यनिवर्तकत्वेन वा । इतिकर्तव्यताकाङ्क्षायामर्थवाद ज्ञाप्यप्राशस्यमितिकर्त्त- व्यतात्वेनान्वेति । प्रयोजनेच्छानित क्रियाविषयव्यापार प्रार्थों भावना। सा चाख्यातत्वांशेनोच्यते । आख्यातसामान्यस्य व्या- पारवाचित्वात् । साप्यंशत्रयमपेक्षते साध्यं साधनमितिकर्तव्य- तां च किं भावयेत्केन भावयेत्कथं भावयेदिति । तत्र साध्या- काङ्क्षायां स्वर्गादि फलं साध्यत्वेनान्वेति । साधनाकाङ्कायां यागादिः करणत्वेनान्वेति । इतिकर्तव्यताकाङ्गायां प्रयाजाद्य- गजातमितिकर्तव्यतात्वेनान्वेति। अथ को वेद इति चेदुच्यते । अपौरुषेयं वाक्यं वेदः । स च विधिमन्त्रनामधेयनिषेधार्थवादभेदात्पञ्चविधः ॥ तत्राज्ञातार्थज्ञापको वेदभागो विधिः । स च तादृश (१) प्र- योजनवदर्थविधानेनार्थवान् यादृशं चार्थं प्रमाणान्तरेणाप्राप्त विधत्ते । यथा ऽग्निहोत्रं जुहुयात्वर्गकाम इति विधिर्मानान्त- रेणाप्राप्तं स्वर्गप्रयोजनवडोमं विधत्ते । अग्निहोत्रहोमेन स्वर्ग भावयेदिति वाक्यार्थबोधः। यत्र कर्म मानान्तरण प्राप्तं तत्र त- दुद्देशेन गुणमात्रं विधत्ते। यथा दध्ना जुहोतोत्यत्र होमस्याग्नि- होत्रं जुहुयादित्यनेन प्राप्तत्वाडोमोद्देशेन दधिमात्रविधानम् । दध्ना होमं भावयेदिति । यत्र भयमप्राप्तं तत्र विशिष्टं विधत्ते यथा सोमेन यजेतेत्यत्र सोमयागयोरप्राप्तत्वात्सोमविशिष्टया- गविधानम्। सोमपदे मत्त्वर्थलक्षणया सोमवता यागेनेटं भावये- दिति वाक्यार्थबोधः। न चोभयविधाने वाक्यभेदः। प्रत्येकमभय- (१) स च प्रयोजनति पाठः ख ग पुस्तकयोः ।

·( १ ) स्याविधानात किं तु विशिष्टम्यैकस्यैव विधानात् । न च “ज्यो- तिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते"ति विधिप्राप्तयागोद्देशन सोमरू- पगुणविधानमेवास्तु सोमेन यागं भावयेदिति कि मत्त्वर्थलक्षण- येति वाच्यम् । तस्याधिकारविधित्वेनोत्पत्तिविधित्वासंभवात् । ननूद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यस्येव ज्योतिष्टोमेनेत्यस्याप्युत्पत्त्य- धिकारविधित्वमस्त्विति चेन्न। दृष्टान्त उत्पत्तिवाक्यान्तराभा- वेन अन्यथानुपपत्त्या तथात्वाश्रयणान। किं च ज्योतिष्टोमेनेत्य- स्योभयविधित्वे ऽनेनैव यागस्तस्य फल्नसंबन्धो ऽपि बोधनीय इति सुदृढो वाक्यभेदस्तदरं सोमपदे मत्त्वर्थलक्षणया विशि- टविधानम॥ विधिश्चतुविधः । उत्पत्तिविधिविनियोगविधिरधिकारविधिः प्रयोगविधिश्चेति ॥ तत्र कर्मस्वरूपमात्रबोधको विधिरुत्पत्तिविधिः । यथा ऽग्नि- होत्रं जुहोतीति । अत्र विधौ कर्मणः करणत्वेनान्वयः । अग्नि- होत्रहोमेनटं भावयेटिति। ननु यागस्य हे रूपे द्रव्यं देवता च। तथा च रूपाश्रवणे अग्निहोत्रं जुहोतीति कथमुत्पत्तिविधिः । अग्निहोत्र शब्दस्य तु तत्प्रख्यन्यायेन नामधेयत्वादिति चेन्न। रूपाश्रवणे ऽप्यस्योत्यत्तिविधित्वात। अन्यथा रूपश्रवणाना जुहोतीत्ययमेवोत्पत्तिविधिः स्यात् । तथा चानिहोत्रं जुहोती- ति वाक्यमनर्थकं स्यात् ॥ अङ्गप्रधानसंबन्धबोधको विधिर्विनियोगविधिः । यथा ढध्ना जुहोतीति । म हिटतीयया प्रतिपन्नाङ्गभावस्य दनी होमसं- वन्ध विधत्ते । दना होमं भावयेदिति । गुणविधौ च धात्वर्थस्य ·( ५ ) साध्यत्वेनान्वयः । क्वचिदाश्रयत्वेनापि । यथा दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादित्यत्र दधिकरणत्वेनेन्द्रियं भावयेत्। तच्च किंनिष्ठमि- त्याकाङ्क्षायां सन्निधिप्राप्तहोम आश्रयत्वेनान्वेति ॥ एतस्य विधेः सहकारिभूतानि षट प्रमाणानि । श्रतिलिङ्गवा- क्यप्रकरण स्थानसमाख्यारूपाणि । एतत्सहकृतेनानेन विधिना- त्वं परोद्देशप्रवृत्तकृतिसाध्यत्वरूपं ( १) पारार्थ्यापरपर्सायं ज्ञाप्यते ॥ तत्र निरपेक्षो रवः श्रुतिः । सा च त्रिविधा । विधात्री अभि- धात्री विनियोत्रो च । तत्राद्या लिङाद्यात्मिका । द्वितीया ब्री- ह्यादिश्रुतिः । यस्य च शब्दस्य श्रवणादेव संबन्धः प्रतीयते सा विनियोनी । सापि विविधा विभक्तिरूपा एकाभिधानरूपा एकपदरूपा चेति । तत्र विभक्तिश्रुत्या अङ्गत्वम्। यथा ब्रीहिभि- यजेतेति हतीयाश्रुत्या ब्रीहीणां यागाङ्गत्वम् । तदपि पुरोडा- शप्रकृतितया । यथा पशोर्हृदयाढिरूपहविष्प्रकृतितया यागा- ङ्गत्वम् । अरुणया एकहायन्या गवा सोमं क्रीणातीत्यस्मिन् वाक्ये भारुण्यस्यापि हतीयाश्रुत्या क्रयाङ्गत्वम्। तदपि गोरूप- द्रव्यपरिच्छेदहारा न तु साशात् । अमृतत्वात् । ब्रोहीन्प्रोक्षती- ति प्रोशणस्य बीह्यङ्गत्वं हितोयाश्रुत्या । तच्च प्रोदाणं न बी- हिस्वरूपार्थम् । तस्य तेन विनाप्युपपत्तेः । किं त्वपूर्वमाधनत्व- प्रयुक्तम् । बी होनप्रोक्ष्य यागानुष्ठाने ऽपूर्वानुपपत्तेः । एवं सर्वे- ध्वङ्गप्वपूर्वप्रयुक्तमङ्गत्वं बोध्यम्। एवमिमामगृभ्णवशनामृतस्ये- त्यश्वाभिधानोमादत्तइत्यत्र द्वितीयया श्रुत्या मन्त्रस्याश्वाभि- (१) रूप यागादिकमिति ख ग पुस्तकयोः । । - ·धान्यङ्गत्वम् । यदाहवनीये जुहोतीत्याहवनीयस्य होमाङ्गत्वं सप्तमोश्रुत्या । एवमन्यो ऽपि विभक्तिश्रुत्या विनियोगो ज्ञेयः। प- शुना यजते त्यत्रै कत्वपुंस्त्वयोः समानाभिधानश्रुत्या कारकाङ्ग- त्वम् । यतेत्याख्याताभिहितसंख्याया आर्थभावनाङ्गत्वं (१) समानाभिधानश्रुतेरेक (२) पदश्रुत्या च यागाङ्गत्वम्। न चामू- तयास्तस्याः कथं भावनाङ्गत्वं वाच्यम्। कर्तृपरिच्छेद द्दारा त- दुपपत्तेः । कर्त्ता चाशेपलभ्यः । श्राख्यातेन हि भावनोच्यते। सा च कर्तारं विनानुपपन्नेति तमाशिपनि । सेयं श्रुतिर्लिङ्गा- दिभ्यः प्रबला। लिङ्गादिषु न प्रत्यशो विनियोजकः शब्दो ऽस्ति किंतु कल्प्यो, यावच्च नेविनियोजकः (३) कल्प्यते तावत्प्रत्य- क्षया श्रुत्या विनियोगस्य कृतत्वेन तेषां कल्पकत्वशक्ताह- तत्वात् । अत एवैन्या निङ्गान्नेन्द्रोपस्थानार्थत्वम् । किं तु ऐ- न्या गाईपत्यम्पतिष्ठतइत्यत्र गाईपत्यमिति द्वितीयाश्रत्या गाईपत्योपस्थानार्थत्वम् शब्दमामर्थ्य निङ्गम् । यथाहुः । सामर्थ्यं सर्वशब्दानां लिङ्ग- मित्यभिधीयते । मामर्थ्य रूढिरेव । तेन समाख्यातो नाभेदः । यौगिक शब्दसमाख्यातो रुढ्यात्मकलिङ्गशब्दस्य भिन्नत्वात् । (४) तेन बहिर्देवसदनं दामीति मन्त्रस्य कुशन्नवनाङ्गत्वं न बन्नपादिनवनाङ्गत्वम् । तस्य बहिर्दामोतिलिङ्गात्तझवनं प्रका- (१) सख्या या आर्थीभावना० इनि पाठः क पुस्तके | (२) श्रुतेरेव । पदश्रुत्येति पाट: ख ग घ पुम्नुकंषु । (3) कः शब्द इनि ग घ पुस्तक योः । १८) यौगिकेत्यारभ्य भिन्नत्वादित्यन्तो ग्रन्थः ख ग पुस्तकयोनीपलभ्यते ।

·( ७ ) शयितुं समर्थत्वात्। एवमन्यत्रापि निङ्गादिनियोगो द्रष्टव्यः । तदिदं लिङ्गं वाक्यादिभ्यो बन्नवत् । अत एव स्टोनं ते सदनं कृणामीति मन्त्रस्य पुरोडाशसदनकरणाङ्गत्वं । सदनं कृणो- मीति लिङ्गान् न तु वाक्यात् ॥ समभिव्याहारो वाक्यम । समभिव्याहारश्च साध्यत्वादिवाच- कहितीयाद्यभावे ऽपि वस्तुतः शेषशेषिवाचकपदयोः सहोच्चा- रणम्। यथा यस्य पर्णमयो जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं टणो- तीत्यत्र पर्मलाजुतोः समभिव्याहारादेव पर्णताया जुहङ्गत्वम् । न चानर्थक्यम्, अन्यथापि जुहाः सिद्धत्वादिति वाच्यम्। जुइ- शब्देन तत्साध्यापूर्वन्न ठाणात्। तथा च वाक्यार्थः । पर्णतया ऽव- तहविर्धारणद्वारा जुहपूर्व भावयेदिति । एवं च पर्णतया यदि जुहः क्रियते तदैव तत्माध्यमपूर्वं भवति नान्यथेति गम्यतइनि न पर्णताया वैयर्यम (१)। अवत्तहविर्धारणद्वारेति चावश्यं वक्तव्यम्। अन्यथा सुवादिष्वपि पर्णतापत्तेः । सेयं पर्णता अ- नारभ्याधीतापि सर्वप्रकृतिष्वेवान्वेति न विकृतिषु । तत्र चोद- केनापि तत्प्राप्तिसंभवात्यनिरुत्यापत्तेः। यत्र समग्राङ्गोपदेशः सा प्रकृतिः। यथा दर्शपूर्णमासादिः। तत्प्रकरणे सर्वाङ्गपाठात्। यत्र न सर्वाङ्गोपद शः सा विकृतिः । यथा सार्यादिः । तत्र कतिपयाङ्गानामतिदेशेन प्राप्तत्वात् । अनारभ्यविधिः समान्य- विधिः । तदिदं वाक्यं प्रकरणादिभ्यो बलवत् । अत एवेन्द्रामी इदं हविरित्यादरेकवाक्यत्वाद्दर्शाङ्गत्वं न तु प्रकरणादर्शपूर्ण- मासाङ्गत्वम् ॥ (१) एवं चेत्यारभ्य वैयमित्यन्तः पाठो ध पुस्तके उपलभ्यते ।

·( . उभयाकाङ्गा प्रकरणम्। यथा प्रयाजादिषु समिधो यजती- त्यादी वाक्ये फन्न विशेषस्यानिर्देशात समिद्यागेन भावयेदिति बोधानन्तरं किमिति उपकार्याकाङ्गा। दर्शपूर्णमासवाक्ये ऽपि दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गं भावयेदिति बोधानन्तरं कथमित्युपका- रकाकाना। इत्थं चोभयाकाझ्या प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासा- त्वम् । तच्च प्रकरणं दिविधम् । महाप्रकरणमवान्तरप्रकरणं चति । मुख्यभावनासंबन्धिप्रकरणं महाप्रकरणम्। तेन च प्रया- जादीनां दर्शपूर्णमासाङ्गत्वम् । एतच्च प्रकृतावेव, उभयाकाङ्क्षा- याः संभवान्न तु विकृतौ । तत्र प्रकृतिवहिकृतिः कर्त्तव्येत्यति- देशेन कथंभावाकाङ्गाया उपशमनापूर्वाङ्गानामप्युभयाकाङ्क- या विनियोगासम्भवात्। तस्मादपूर्वाङ्गानां स्थानादेव विकृत्यर्थ- त्वमिति । अङ्गभावनासंबन्धिप्रकरणमवान्तरप्रकरणम् । तेन चाभिक्रमणादीनां प्रयाजाद्यङ्गत्वम् । तच्च सन्दंशनैव ज्ञायते। तदभावे चाविशेषात्सर्वेषां फन्नभावनाकथंभावेन ग्रहणप्रस- ड्रेन प्रधानाङ्गत्वापत्तेः । एकाङ्गानुवादेन विधीयमानयोरप्य- ङ्गयोरन्तरान्ने विहितत्वं सन्दंशः । यथा ऽभिक्रमणे । तत्र हि "समानयत उपभृतस्तेजो वा” इत्यादिना प्रयाजानुवाटेन किं चिदङ्गं विधाय तदनन्तरमपि प्रयाजानुवादेन (१) “यस्यैवं (२) विदुषः प्रयाजा इज्यन्ते प्रेभ्यो लोकभ्यो भ्राटव्यान्नुदते ऽभि- कामं जुहोत्यभिजित्यै” इत्यनन्तरं “यो वै प्रयाजानां मिथुनं वैदे"त्याटि किं चिदङ्गं विधीयते ॥ (१) यस्यै बवि दुष इत्यारभ्य तमित्यन्तो अन्यो ग पुस्तके नोपलभ्यते । (२) प्रयाजानुवादेन प्रयाजत्वं यस्येवामांत पाठो ग पुस्तके ।

·( १ ) अतः प्रयाजाङ्गमध्ये ऽभिहितमभिक्रमणं तदङ्गम् । प्रयाजै- रपूर्वं कृत्वा यागोपकारं भावयदिति ज्ञाते कथमेभिरपूर्व क- र्तव्यमिति कथंभावाकाङ्क्षायाः सत्त्वात् । सा च संदंशपठितैर- भिक्रमणादिभिः शाम्यति । न चाङ्गभावनायां कथंभावाकाङ्क्षा- भावः । भावनासाम्येन तत्रापि तत्संभवात् । तदिदं (१) प्रक- रणं क्रियाया एव सामादिनियोजकं द्रव्यगुणयोस्तु तद्दारा । तथा हि। यजेत स्वर्गकाम इत्यत्र फलभावनायां कथंभाबाका- कायां सन्निधिपठिताश्रूयमाणफलक क्रियाजातमुपकार्याका- येतिकर्त्तव्यतात्वेनान्वेति । क्रियाया एव लोक कथंभावा- काङ्क्षायामन्वयदर्शनात् । न हि इस्तेन (२) कुठारेण विन्द्यादि- त्यत्र कथंभावाकाङ्क्षायामुच्चार्यमाणो ऽपि इस्तो ऽन्वेति कि तु हस्तेनोद्यम्य निपात्येति उद्यमननिपातने एव । हस्तश्च त- हारैवान्बेतीति सार्वजनीनमेतत् । इदं च स्थानादिभ्यो बल- वत् । अत एवाः दीव्यति राजन्यमिति देवनाढयो (३) धर्मा अभिषेचनीयमन्निधो पठिता अपि स्थानान्न तदङ्ग किंतु प्रक- रणाद्राजसथानमिति ॥ देशसामान्य स्थानम् । तद्दिविधम् । पाठमादेश्यमनुष्ठानसा- देश्यं चेति । स्थानं क्रमश्चेत्यनान्तरम् । पाठसादेश्यमपि वि- विधम् । यथासंख्यपाठः सन्निधिपाठश्चेति । तत्रैन्द्राममेकादश- कपालं निर्वपद् वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदित्येवंक्रमविहि- तेषु इन्द्राग्नी रोचना दिव इत्यादीनां याज्यानुवाक्यामन्त्रा- (१) यदिदमिति पाठो “ग च” पुस्तकयोः । (२) हस्तकुठारेणेति पाठः क पुस्तके । न हि कुठारेणेति घ च पुस्तकयोः। (3) बिदेवनादय इति पाठः ख ग च पुस्तके पु टीकायां च । .

·( १० ) णा यथासंख्यं प्रथमस्य प्रथम द्वितीयस्य द्वितीयमित्येवंरूपो विनियोगो यथासंख्यपाठात् । प्रथमपठितमन्त्रस्य हि कैमर्थ्या- काइयां प्रथमतो विहितं कर्मैव प्रथममुपतिष्ठते समानदेश- त्वात् । एवं द्वितीयमन्त्रस्यापि । वैकृताङ्गानां प्राकृताङ्गानुवादेन विहितानां संदंशपतितानां विकृत्यर्थत्वं सन्निधिपाठात् । यथा आमनहोमानाम्। तेषां हि कैमर्थ्याकाङ्गायां फलं विकृत्यपू- र्वमेव भाव्यत्वेन संबध्यते उपस्थितत्वात् । स्वतन्त्रफलकत्वे वि- कृतिमन्निधिपाठानर्थक्यापत्तेः । पशुधर्माणामग्रीषोमीयार्थत्व- मनुष्ठानसादेण्यात् । औपवसथ्ये ऽगि अग्नीषोमीयः पशुरनु- ठीयते तस्मिन्नेव दिने ते धर्माः पद्यन्ते। अतस्तेषां कैमर्थ्याका- कायामनुष्ठेयत्वेनोपस्थितं पश्वपूर्वमेव भाव्यत्वेन संबध्यते । न- च्च स्थानं समाख्यातः प्रबलम । अत एव शुन्धनमन्त्रः सान्ना- य्यपात्राङ्गं पाठसादग्यात्। न तु पौरोडाशिकमिति समाख्यया पुरोडाशमात्राङ्गम् ॥ समाख्या यौगिकः शब्दः।सा च द्विविधा वैदिको लौकिकी च। तत्र होतुश्चमसभशणाङ्गत्वं होचमस इति वैदिकसमा- ख्यया । अध्वर्यास्तत्तत्पदार्थाङ्गत्वं लौकिक्या आध्वर्यवमिति समाख्ययेति सझेपः ॥ तदेवं निरूपितानि सझेपतः श्रुत्यादीनि षट प्रमाणानि एत- त्महकृतेन विनियोगविधिना समिदादिभिरुपकृत्य दर्शपूर्ण- मामाभ्यां यतेत्येवंरूपेण यानि नियोज्यन्ते तान्यङ्गानि द्वि- विधानि मिद्धरूपाणि (१) क्रियारूपाणि चति। तत्र मिद्यानि (१) सिद्वान इति पाठः “रख ग घ च” पुस्तकंषु ।

·( ११ ) जातिव्यसंख्यादीनि तानि च दृष्टार्थान्येव । क्रियारूपाणि च विविधानि गणकर्माणि प्रधानकर्माणि च एतान्येव मन्निपत्यो- पकारकाणि आरादुपकारकाणि चोच्यन्ते । कर्माङ्गद्रव्याद्य- द्देशन विधीयमानं कर्म सन्निपत्योपकारकम् । यथा ऽवघात- प्रोक्षणादि तच्च दृष्टार्थमदृष्टार्थ दृष्टादृष्टार्थं चेति । तत्र दृष्टा- र्थमवघातादि। अदृष्टार्थे प्रोशणादि । दृष्टादृष्टार्थ परपुरी- डाशादि । तद्धि द्रव्यत्यागांशनैव अदृष्टं देवतोद्देशेन च देवता- स्मरणं दृष्टं करोति । द्रव्याद्यनुद्दिश्य केवलं विधीयमानं कर्म आरादुपकारकम् । यथा प्रयाजादि। पारादुपकारकं च (१) परमापर्वोत्पत्तावेवोपयुज्यते । सन्निपत्योपकारकं तु द्रव्यदेव- तासस्कारद्वारा यागस्वरूप ऽप्युपयुज्यत । इदमव चापाय कर्मेत्युच्यते । तदेवं निरूपितः सङ्घपतो विनियोगविधिः ॥ प्रयोगप्राशुभावबोधको विधिः प्रयोगविधिः। स चाङ्गवाक्य- कवाक्यतापनः प्रधानविधिरेव । स हि साङ्गं प्रधानमनुष्ठापय- विनम्बे प्रमाणाभावादविलम्बापरपर्यायं प्रयोगप्राशुभावं वि- धत्ते। न च तदविलम्ब ऽपि प्रमाणाभाव इति वाच्यम्। विनम्बे त्वङ्गप्रधानविध्येकवाक्यतावगततत्माहित्यानुपपत्तिः । विलम्बन क्रियमाणयोः पदार्थयोरिदमनेन सह कृतमिति साहित्यव्यव- हाराभावात् । स चाविलम्बो नियते क्रम आश्रीयमाणे भवति। अन्यथा हि किमेतदनन्तरमेतत्कर्तव्यमेतदनन्तरं वेति प्रयो- गविक्षेपापत्तेः । अतः प्रयोगविधिरेव स्वविधेयप्रयोगप्राशुभा- वसियथं नियतं क्रममपि पदार्थविशेषणतया विधत्ते । अत ए- (१) कर्म औरादपकारकम् । तच्चेति पाठो 'ग' पुस्तके ।

·( १२ ) वाङ्गानां क्रमबोधको विधिः प्रयोगविधिरित्यपि लशणम्। तत्र क्रमो नाम विततिविशेषः । पौर्वापर्यरूपो वा । तत्र षट प्रमा- णानि श्रुत्यर्थपाठस्थानमुख्यप्रवृत्त्याख्यानि । तत्र क्रमपरं वचनं श्रुतिः । तच्च विविधम् । केवलक्रमपरं तविशिष्ट पदार्थपरं चे- ति। तत्र वेदं कृत्वा वेदिं करोतीति केवलक्रमपरं वेदिकरणा- देवचनान्तरप्राप्तत्वात् । वषटकर्तुः प्रथमभश्च इति तु क्रम- विशिष्टपदार्थपरम् । एकप्रसरताभङ्गभयेन भक्षानुवादेन क्र- ममात्रस्य विधातुमशक्यत्वात । सेयं श्रुतिरितरप्रमाणापेशया बनवती तेषां वचन कल्पनहारा क्रमप्रमाणत्वात् । अत एवा- श्विनग्रहण त्य पाठकमात्तृतीयस्थाने ग्रहणप्रसक्तावाश्विनो द- शमो गृह्यतइति वचनाद्दशमस्थाने ग्रहणमित्युक्तम् । यत्र प्र- योजनवशेन क्रमनिर्णयः सो ऽर्थक्रमः । यथाऽग्निहोत्रं जुहोति यवागू पचतीत्यग्निहोत्रयवागूपाकयोः । अत्र हि यवाग्वा हो- मार्थत्वेन तत्याकः प्रयोजनवशे न पूर्वमनुष्ठीयते । स चायं पा- ठकमाइन्नवान् । यथापाठं ह्यनुष्ठाने क्रमप्रयोजनबाधे ऽदृष्टा- र्थत्वं (१) स्यात् । न हि होमानन्तरं क्रियमाणस्य पाकस्य किं चिदृष्टं प्रयोजनमस्ति । पदार्थबोधकवाक्यानां यः क्रमः स पा- ठक्रमः । तस्माच्च पदार्थानां क्रम आश्रीयते । येन हि क्रमेण वाक्यानि पठितानि तेनैव क्रमेणाधीतान्यर्थप्रत्ययं जनयन्ति । यथाप्रत्ययं (२) च पदार्थानामनुष्ठानम् । स च पाठो विविधः । मन्त्रपाठो ब्राह्मणपाठश्चेति । तत्राग्नेयाग्रीषोमीययोस्तत्तदा- । (१) बाधो ऽदृष्टार्थत्वं चेति ‘ख ग च' पुस्तकयोः । (२) यथार्थप्रत्ययमिति पाठो 'गच' पुस्तकयोः ।

·( १३ ) क्यानां याज्यानुवाक्यानां (१) पाठाद्यः क्रम आश्रीयते स मन्त्र- पाठात् स चायं मन्त्रपाठो ब्राह्मणपाठाहनीयान् । अनुष्ठाने ब्राह्मणवाक्यापेक्षया मन्त्रपाठम्यान्तरङ्गत्वात्। ब्राह्मणवाक्यं हि प्रयोगाहहिरवेदं कर्त्तव्यमित्यवबोध्य कृतार्थम् । मन्त्राः पुनः प्रयोगकाले व्याप्रियन्ते । अनुष्ठानक्रमस्य स्मरणक्रमाधीनत्वा- त् तत्क्रमस्य च मन्त्र क्रमाधीनत्वादन्तरङ्गो मन्त्रपाठ इति प्रयाजानां समिधो यजति तनूनपातं यजति इत्येवं विधिपा- ठक्रमाद्यः (२) क्रमः स ब्राह्मणपाठक्रमात् । यद्यपि ब्राह्मण- वाक्यान्यथं विधाय कृतार्थानि तथापि प्रयाजादीनां क्रममा- रकान्तरस्थाभावात्तान्येव क्रममारकत्वेन स्वीक्रियन्ते ।। स्थानं नामोपस्थितिः । यस्य हि देशे यो ऽनुष्ठीयते तत्पूर्वतने पदार्थे कृते स एव प्रथममुपस्थितो भवतीति युक्तं तस्य प्रथम- मनुष्ठानम्। अत एव साद्यस्के अग्रीषोमीयमवनीयानुबन्ध्यानां सवनीयदेश महानुष्ठाने कर्तव्ये आदौ मवनीयपशोरनुष्ठान- मितरयोः पश्चात् तस्मिन्देशे आश्विनग्रहणानन्तरं सवनीयस्यैव प्रथममुपस्थितः । तथा हि । ज्योतिष्टोमे त्रयः पशुयागा अग्नी- षोमीयः सवनीय आनुवन्ध्यश्चेति । ते च भिन्नदेशाः । अग्नीषो- मीय औपवसथ्ये ऽति सवनीयः सुत्याकान्ले आनुबन्ध्यस्त्वन्ते । साद्यस्को नाम मोमयागविशेषः । स चाव्यक्तत्वाज्ज्योतिटोम- विकारः । अतस्ते त्रयो ऽपि पशयागाः माद्यस्के चोटकप्रा- (१) रतनद्याज्यानुवाक्याक्रमाद्यः क्रम आश्रीयतइति पाठः ‘ख ग' पुस्तक योः । स्तत्तद्याज्यानुक्याक्रम आश्रीयते इति 'च' पुस्तके ।। (२) इत्येवंविधवाक्यक्रमाद्यः इति 'स्वग' पुस्तकयोः । इत्येवंविधिवाक्यक्रमाद्य इति 'च' पुस्तके ।

·( १४ ताः । तेषां तत्र साहित्यं श्रुतं सह पश्टनालभत इति । तच्च साहित्यं सवनीयं तस्य प्रधानप्रत्यासत्तेः स्थानातिक्रमण- साम्याच्च । सवनोयदेश ह्यनुष्टाने ऽग्रीषोमीयानुबन्ध्ययोः स्व- स्वस्थानातिक्रमो भवति । अग्नीषोमीयदेशे ऽनबन्ध्यदेश वानु- ष्ठाने त्रयाणामपि मध्ये दयोः स्वस्वस्थानातिक्रमः(१) । तथा च प्रकृतावाशिवनग्रहं कृत्वा त्रिवृता यूपं परिवीय सवनोयं पशु- मुपाकरोतीत्याश्विनग्रहणानन्तरं सवनीयो विहित इति मा- द्यस्वे ऽप्याशिवनग्रहणे कृते सवनीय एवोपस्थितो भवत्यतो युक्तं तस्य स्थानातपथममनष्टानमितरयोस्तु पश्चादित्युक्तम् ॥ प्रधानक्रमेण यो ऽङ्गानां क्रमः म मुख्यः क्रमः । येन हि क्र- मेण प्रधानानि क्रियन्ते तेनैव क्रमेण तेषामङ्गान्यनष्ठीयन्ते । तढा सर्वेषामङ्गानां स्वैः स्वैः प्रधान स्तुत्वं व्यवधानं भवति । व्यु- क्रमणानुष्ठाने केषां चिढङ्गानां स्वैः प्रधानरत्यन्तमव्यवधानं केषां चिढत्यन्तव्यवधानं स्यात्तच्चायुक्तं प्रयोगविध्यवगतमा- हित्यबाधापत्तेः । अतः प्रधानक्रमो ऽपि अङ्गक्रमे हेतुः । अत एव प्रयाजशेषेणादावाग्नेयहविषो ऽभिधारणं पश्चादैन्द्रस्य दनः आग्नेयैन्द्रयागयोः पौर्वापर्यात । एवं च दयोईयोरभि- घारणयोः स्वस्वप्रधानेन तुन्त्यमेकान्तरितं व्यवधानम् । व्युत्क्र- मेणाभिधारणे त्याग्नेयहविरभिघारणाग्नेययागयोरत्यन्तम- व्यवधानम् । ऐन्द्रदध्यभिधारणैन्द्रयागयोान्तरितं व्यवधानं तच्चायुक्त मित्युक्तमव । स मुख्यः क्रमः पाठक्रमादुर्वन्नः। मुख्य- क्रमो हि प्रमाणान्तरमापेटाप्रधानक्रमप्रतिपत्तिमापेठातया वि- (१) मपि स्वस्वेनि पाठः 'च' पुस्तके | ·( १५ ) लम्बित प्रतिपत्तिकः । पाठक्रमस्तु निरपेशस्वाध्यायपाठक्रममा- त्रसापेशनया न तथेति बलवान् । स चायं मुख्यक्रमः प्रवृत्ति- क्रमाच्च बलवान् । प्रवृत्तिक्रमे हि द्वितीयादिपदार्थानां प्रथमा- नुष्ठितक्रमापेशा बहूनामङ्गानां (१) प्रधानविप्रकर्षान्मुख्यक्रम तु सन्निकर्षात् ॥ सह प्रयुज्यमानेषु प्रधानेषु सन्निपातिनामङ्गानामावृत्त्या ऽनु- ठाने कर्त्तव्ये द्वितीयादिपदार्थानां प्रथमानुष्ठितपदार्थक्रमाद्यः क्रमः स प्रवृत्तिक्रमः । यथा प्राजापत्यपश्वङ्गषु प्राजापत्या हि वैश्वदेवी कृत्वा प्राजापत्यैश्चरन्तीति वाक्येन हतीयानिर्देशात्मे- तिकर्तव्यताका एककाल त्वेन विहिता अतस्तेषां तदङ्गाना चोपाकरणनियोजनप्रभृतीनां साहित्यं संपाद्यम् । तच्च प्राजा- पत्यपटना संप्रतिपन्नदेवताकत्वेन (२) युगपदनुष्ठानादुपपद्यते। तटङ्गानां चोपाकरणादीनां युगपदनुष्ठानमशक्यम् । अतस्तेषां साहित्यमव्यवहितानुष्ठानासंपाद्यम्। तच्चैकस्योपाकरणं विधा- यापरस्योपाकरणं विधेयम् । एवं नियोजनाटिकमपि । तथा च प्राजापत्येषु कस्माच्चित्यशोरारभ्य एकं सर्वं सर्वत्रानुष्ठाय (३) दितोयादिपदार्थस्तेनैव क्रमेणानुष्ठेयः स प्रवृत्तिक्रमः । सो ऽयं श्रुत्यादिभ्यो दुर्बलः । तदेवं संोपतो निरूपितः षडविधक्रमनि- रूपणेन प्रयोगविधिः ॥ कर्मजन्यफन्न स्वाम्यबोधको विधिरधिकारविधिः । कर्मज- (१) बलवान् । प्रवृत्तिकमाच्च बलवान् । प्रवृत्तिकमे हि बहूनामङ्गानामित पाठो 'गच' पस्त कयोः (2) देवताकालत्वेनेति पाठ: केमु चित्पुस्तके वासीदिति टीकालेख तो ऽवगम्यते । (3) एक संवत्राननायेति पाठः ख ग च' पुस्तके षु ।

·( १६ ) न्यफलस्वाम्यं कर्मजन्यफलभोतृत्वम् । स च यजेत स्वर्गकाम इत्यादिरूपः । स्वर्गमुद्दिश्य यागं विदधता ऽनेन वर्गकामस्य यागजन्यफलभोक्तृत्वं प्रतिपाद्यते । यस्याहिताग्नेरमिहान् दहत्मो ऽग्नये दामवते ऽटाकपालं निर्वदित्यादिनाग्निदाहा- दो निमित्त कर्म विधता निमित्तवतः कर्मजन्यपापक्षयरूप- फन्न स्वाम्यं प्रतिपाद्यते। एवमहरहः सन्ध्यामुपासीतेत्यादिना शुचिविहितकानजीविनः सन्ध्योपासनजन्यप्रत्यवायपरिहार- रूपफन्न स्वाम्यं चोद्यते। तच्च फलस्वाम्यं तस्यैव यो ऽधिकारवि- शिः । अधिकारश्च (१) यदिधिवाक्येषु पुरुषविशेषणत्वेन श्रृय- ते। यथा काम्ये कर्मणि फनकामना नैमित्त कर्मणि निमित्त- निश्चयः । नित्य सन्ध्योपासनादौ शुचिविहितकालजीवित्वम् । अत एव राजा राजम्येन स्वाराज्यकामो यजेतेटनेन विधि- वाक्येन स्वाराज्यमुद्दिश्य विदधतापि न स्वाराज्यमात्रकामस्य तत्फन्नभोक्तत्वं प्रतिपाद्यते । किं तु राज्ञः सतः स्वाराज्यकाम- स्यैव राजत्वस्यापि अधिकारिविशेषणत्वेन श्रवणात् । क चित्तु पुरुषविशेषणत्वेनाश्रुतमप्यधिकारिविशेषणम् । यथाध्ययनवि- धिसिद्धा विद्या क्रतुविधीनामर्थज्ञानापेक्षणीयत्वेनाध्ययनविधि- मिवार्थ ज्ञानवन्तं प्रत्येव प्रवृत्तेः । एवमग्निसाध्यकर्मसु आधा- नमिवाग्निमत्ता । अग्निमाध्यकर्मणामान्यपेक्षत्वेन तविधीना- माधानमिवाग्निमन्तं प्रत्येव प्रवृत्तेः । एवं सामर्थ्यमयि । श्रा- ख्यातानामर्थं ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणीति न्यायात् समर्थ प्र- त्येव विधिप्रवृत्तेः । तदेवं निरूपितो विधिः ।। (१) अधिकारश्च स एवेति ‘ख ग च' पुस्तकेषु ।

·( १७ ) प्रयोगसमवेतार्थस्मारका मन्त्राः। तेषां च तादृशार्थस्मारक- त्वेनैवार्थवत्त्वम् । न तु तदुच्चारणमदृष्टार्थम्। संभवति दृष्टफल- कत्वे ऽदृष्टफलकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । न च दृष्टस्यार्थस्मरणस्य प्रकारान्तरेणापि संभवान्मन्त्राम्नानं व्यर्थमिति वाच्यम् । मन्त्र- रेव स्मर्त्तव्यमिति नियमविध्याश्रयणात् । नानासाधनसाध्यक्रि- यायामेकसाधनप्राप्तावप्राप्तस्यापरसाधनस्य प्रापको विधिनिय- मविधिः । (१) यथाहुः । विधिरत्यन्तमप्राप्ती नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्त परिसंख्येति गोयतइति । अस्यार्थः । प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्य प्रापको विधिरपूर्वविधिः । यथा यजेत स्व- काम इत्यादिः । स्वर्गार्थकयागस्य प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्यानेन विधानात्। पशे ऽप्राप्तस्य प्रापको विधिनियमविधिः । यथा ब्रोहीनवहन्तीत्यादिः। कथमस्य पशे ऽप्राप्तप्रापकत्वमिति चे- दित्यम् । अनेन ह्यवधातस्य वैतुध्यार्थत्वं न प्रतिपाद्यते ऽन्व- यव्यतिरेकसिदत्वात् । किं तु नियमः । स चाप्राप्तांशपूरणम् । वैतुष्यस्य हि नानोपायसाध्यत्वाद्यदा ऽवघानं परित्यज्य उपा- यान्तरं गृहीतुमारभते तदा ऽवघातस्याप्राप्त त्वन तदिधानना- मकमप्राप्तांशपूरणमेवानेन विधिना क्रियते । अतश्च नियमवि- धावप्राप्तांशपूरणात्मको नियम एव वाक्यार्थः । पक्षे ऽप्राप्ताव- घातस्य विधानमिति यावत् । उभयोश्च युगपत्प्राप्तावितरव्यावृ- त्तिपरो विधिः परिसंख्याविधिः । यथा पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इति । इदं हि वाक्यं न पच्चनखभक्षणपरं तस्य रागतः प्राप्त- (१) साधनद्वयस्य पक्षे प्राप्तावन्यतरसाधनस्याप्राप्ततादशायां यो विधिः स नियम- विधिरित पाठः 'च' पुस्तके ।

·( १८ ) त्वात् । नापि नियमपरं पञ्चनखापञ्चनखभाणस्य युगपत्याप्तेः पक्षे प्राप्त्यभावात् । अत इदमपञ्चनखभक्षणनिवृत्तिपरमिति भवति परिसंख्याविधिः । सा च द्विविधा । ौती लाक्षणिकी चेति । तत्रात्र ह्येवावयन्तोति श्रौती परिसंख्या । एवकारेण प- वमानातिरिक्तस्तोत्रव्यावृत्तेरभिधानात् । पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इति तु लाशणिको । इतरनिवृत्तिवाचकपदाभावात् । अत एवं- षा त्रिदोषग्रस्ता । दोषत्रयं च श्रुतहानिरश्रुतकल्पना प्राप्तबा- धश्चेति। तदुक्तम्। श्रुतार्थस्य परित्यागादश्रुतार्थप्रकल्पनात्। प्रा- तस्य बाधादित्येवं परिसंख्या विदूषणा इति श्रुतस्य पञ्चनख- भशणस्य हानाट् अश्रतापञ्चनखभशणनिवृत्तेः कल्पनात्याप्त- स्य चाऽपञ्चनखभक्षणस्य बाधनादिति । अस्मिंश्च दोषत्रये दो- षडयं शब्द निष्ठम् । प्राप्तबाधस्वर्थनिष्ठ इति टिक । येषां तु प्र- योगसमवेतार्थम्मारकत्वं न संभवति तदुच्चारणस्थानन्यगत्या ऽदृष्टार्थकत्वं कल्प्यते इति नानर्थक्यमिति ॥ नामधेयानां च विधेयार्थपरिच्छेदकतया ऽर्थवत्त्वम् । तथा हि। उनिटा यजेत पशुकाम इत्यत्रोनिच्छब्दो यागनामधेयं तेन च विधेयार्थपरिच्छेदः (१) क्रियते । तथा हि। अनेन वाक्ये- नाप्राप्तत्वात फन्नोद्देशेन यागो विधीयते । यागसामान्यस्यावि- धेयत्वाद् यागविशेष एव विधीयते । तत्र को ऽसौ यागविशेष इत्य पेशायामुहिक ब्दादुनिद्रपो याग इति विज्ञायते उद्भिदा यागेन पj भावयेदित्यत्र मामानाधिकरण्येन नामधेयान्वया- त। नामधयत्वं च निमित्तचतुष्टयात् । मत्वर्थन दाणाभयादाक्य- (१) अभिधेयार्थपरिच्छेद इति 'ब' पुस्तके | ·THE KUPPUSWAMY SASTRI ( १९ RESEARCH INSTITUTE, APORE. MADRAS-4 भेदभयात्तत्प्रख्यशाखा खात्तापर्देशदितिPRE. तत्रोनिदा यजेत पशुकाम इत्यत्रोनिच्छब्दस्य यागनामधे- यत्वं मत्वर्थलक्षणाभयात् । तथा हि। न तावदनेन वाक्येन फलं प्रति यागविधानं तं प्रति च गुणविधानं युज्यते । वाक्यभेदाप- तेः। उनिच्छब्दस्य गुणासमर्पकत्वे च यागस्याप्यप्राप्तत्वागणवि- शिष्टकर्मविधानं वाच्यम् । उभिदता यागेन पाएं भावयेदिति। विशियविधौ मत्वर्थलक्षणेत्युक्तमेव ॥ चित्रया यजेत पशुकाम इत्यत्र चित्राशब्दस्य कर्मनामधे- यत्वं वाक्यभेदभयात् । तथा हि । न तावदत्र गुणविशिष्टयाग- विधानं संभवति । दधि मधु पयो घृतं धाना उदकं तण्डुनाः तत्संसृष्टं प्राजापत्यमित्यनेन गुणस्य विचितत्वात्तहिशिष्टयागवि- ध्यनुपपत्तेः । यागस्य फलसंबन्धे गुणासम्बन्धे च विधीयमाने वा- क्यभेदः । तस्माञ्चित्राशब्दः कर्मनामधेयम् । तथा च चित्रायागेन पहुंभावयेदिति सामानाधिकरण्येनान्वयान्न वाक्यभेदः । प्र- कृतेप्टेरनेकद्रव्यत्वेन चित्राशब्दवाच्यत्वोपपत्तिः । अग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्राग्निहोत्रशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं तत्प्रख्यशाखात् । तस्य गुणस्य प्रख्यापकस्य प्रापकस्य (१) शाखस्य विद्यमानत्वाद- निहोत्रशब्दः कर्मनामधेयमिति यावत । नन्वयं गुणविधिरेव कु- तो नति चेन्न । यद्यगौ होत्रमस्मिन्निति सप्तमीसमासमाश्रित्य होमाधारत्वेनाग्निरूपो गुणो विधेयस्तदा यदाहवनीये जुहो- तीत्यनेनैवानः प्राप्तत्वात्तदिधानानर्थक्यम् । अग्नये होत्रमिति चतुर्थीसमासमाश्रित्य अग्निदेवतारूपगुणो ऽनेन विधीयतइति (१) तस्य प्रख्यापकस्यति पाठ : 'स्व ग' पुस्तकयोः ।

·( २० ) चेन्न । तद्देवतायाः शास्त्रान्तरण प्राप्तत्वात् । किं तच्छाखान्तर- मिति चेत् । यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीति के चित् । अपर त्वग्निातिा तिरनिस्स्वाहेति मन्त्रवर्ण एवानिरूपदे- वताप्रापकः । नन्वनेर्मान्त्रवर्णिकत्वे प्रजापतिदेवताया बाधः स्यात् । मन्त्रवर्णस्य चतुर्थोतो दुर्बलत्वात् । यथाहुः ।। हितेन चतुर्था च मन्त्रवर्णन वा पुनः । देवताया विधिस्तत्र दुर्बलं तु परंपरमिति ॥ चेन्न । यद नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीत्यत्र न केवलं प्रजापतिविधानम् । किं तु मन्त्रवर्णप्राप्तममिमनूद्य तत्समुच्चि- तप्रजापतेः । एवं च न बाधः केवल प्रजापतिविधानाभावात् । न चात्र समुचितोभयविधानमेव कथं नेति वाच्यम् । समुच्चितो- भयविधानापेशया ऽन्यतः प्राप्तमग्निमनूद्य तत्समुच्चितप्रजाप- तिमात्रविधाने लाघवात् । एवं च प्रयाजेषु समिदादिदेवतानां समिधः समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्वित्यादिमन्त्रवणेभ्यः प्राप्त- त्वात् । समिधो यजतीत्यादिषु समिदादिशब्दास्तत्प्रख्यशास्त्रा- कर्मनामधेयाः ॥ म्येनेनाभिचरन् यतेत्यत्र ज्येनशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं त- यपदेशात् । तेन व्यपदेशानुपमानात्तदन्यथानुपपत्तेरिति याव- त् । तथा हि यदिधेयं तस्य स्तुनिभवति । यद्यत्र श्येनो विधेयः स्यात् तदार्थवादैस्तस्यैव स्तुतिः कार्या । यथा वैश्येनो निपत्या- दत्ते एवमयं द्विषन्तं भ्राव्यं निपत्यादत्त इत्यनेनार्थवादेन श्येनः स्तोतुं न शक्यः । श्येनोपमानेनार्थान्तरस्तुतेः क्रियमाणत्वात् । न च भयेनोपमानत्वेन स एव स्तोतुं शक्यते । उपमानापमेयभा- ·( २१ ) वस्य भिन्ननिष्ठत्वात । यदा तु श्येनसंज्ञको यागो विधीयते त- दार्थवादेन श्येनोपमानेन तस्य स्तुतिः कत्तुं शक्यतइति श्येनश- ब्दः कर्मनामधेयं तापदेशादिति । उत्पत्तिशिष्टगुणवन्नीयस्व- मपि पञ्चमं नामधेयनिमित्तमिति क चित् । यथा वैश्वदेवेन यजेतेत्यादौ । अत्रोत्यत्तिशिष्टाग्न्यादीनां बनीयस्त्वावैश्वदेवश- ब्दस्य विश्वे देवदेवताविधायकत्वं न संभवतीति कर्मनामधेयत्व- म। वस्तुतस्तु तत्पख्यशास्त्रादेवास्य कर्मनामधेयत्वम् । प्रकृत- यागे विश्वेटेवरूपगुणमंप्रतिपन्नशाखस्यार्थवादरूपस्यैव सत्त्वा- त्। यदिश्वेदेवाः समयजन्त तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम् ॥ पुरुषस्य निवर्तकं वाक्यं निषेधः । निषेधवाक्यानामनर्थहेतु- क्रियानिवृत्तिजनकत्वेनैवार्थवत्त्वात् । तथा हि । यथा विधिः प्र- वर्तनां प्रतिपादयन् स्वप्रवर्तकत्व निर्वाहार्थं विधेयस्य यागाटेरि- साधनत्वमाशिपन् पुरुषं तत्र प्रवर्तयति तथा न कन्नच भक्ष- येदित्यादिनिषेधो ऽपि निवर्तनां प्रतिपादयन् स्वनिवर्तकत्वनि- हाथं निषेध्यस्य कलञ्चभक्षणस्य परानिष्टमाधनत्वमाशिपन् पुरुषं ततो निवर्तयति । ननु निषेधवाक्यस्य कथं निवर्त्तनाप्रति- पादकत्वमिति चेदुच्यते । न तावदत्र धात्वर्थस्य नार्थेनान्वयः । अव्यवधाने ऽपि तस्य प्रत्ययार्थभावनोपसर्जनत्वेनोपस्थितेः । न घन्योपसर्जनत्वेनोपस्थितमन्यत्रान्वे नि । अन्यथा राजपुरुष- मानयेत्याढावपि राज्ञः क्रियान्वयापत्तेः। अतः प्रत्ययार्थस्यैव नजर्थनान्वयः। तत्रापि नाख्यातत्वांशवाच्यार्थभावनायास्तस्या लिङशवाच्यप्रवर्तनोपसर्जनत्वेनोपस्थितः । किं तु निङशवा- यशब्दभावनायास्तस्याः सर्वापेछया प्रधानत्वात्। नत्रश्चैव ख- ·( २२ ) भावो यत्वममभिव्याहतपदार्थविरोधिबोधकत्वम्। यथा घटो नास्तीत्यादौ अस्तोतिशब्दसमभिव्याहतो न घटसत्त्वविरोधि घटासत्त्वं गमयति तदिह निममभिव्याहृतो नञ् लिङर्थ- प्रवर्तनाविरोधनों निवर्त्तनामेव बोधयति। विधिवाक्य श्रवणे ऽयं मां प्रवर्तयतोति प्रतीतेः (१) । तस्मानिषेधवाक्यस्थले निवर्तनैव वाक्यार्थः । यदा तु प्रत्ययार्थस्य तत्रान्वये बाधकं तदा धात्वर्थ- स्यैव तत्रान्वयः । तच्च बाधक विविधम । तस्य व्रतमित्युपक्रमी विकल्पप्रसक्तिश्च । तत्राद्यं नशेतोद्यन्तमादित्यमित्यादौ तस्य वनमित्युपक्रम्यवहाक्यपाठात् । तथा चात्र पर्यु दासाश्रयणम् । तथा हि। व्रतशब्दस्य कर्त्तव्यार्थे रूढत्वात्तस्य व्रतमित्यत्र स्ना- तकस्य व्रतानां कर्त्तव्यत्वेनोपक्रमात् । कि तत्कर्तव्यमित्याका- कायां नेोतोद्यन्तमित्यादिना कर्त्तव्यार्थ एव प्रतिपादनीयः । अन्यथा पूर्वोत्तरवाक्ययोरे कवाक्यत्वं न स्यात् । तथा च न- अर्थन न प्रत्ययार्थान्चयः । कर्त्तव्यार्थानवबोधात् । विध्यर्थप्रव- नाविरोधिनिवर्तनाया एव तादृशनञा बोधनात् । तस्याश कर्तव्यार्थत्वाभावात्। तस्मान्नेक्षतेत्यत्र नत्रा धात्वर्थविरोध्यनो- क्षण मंकल्प एव लक्षण या प्रतिपाद्यते तस्य कर्त्तव्यत्वसंभवात् । आदित्यविषयकानोक्षणसंकल्पेन भावयदिति वाक्यार्थः । तत्र भाव्याकाङ्गायां एतावता हैनमा वियुक्तो भवतीति वाक्यशेषा- (१) प्रतीताशित । प्रवर्तनाप्रतीतरित्यर्थः । यद्वा यजेत स्वर्ग काम इति विधिवा- क्यश्रवणे ऽयं मां प्रवर्त यतीति प्रवर्तनापतीति वन्न कलज्ज भक्षयदित्यादिनिषेधवा- क्यश्रवणे ऽध्ययं मा निवर्तयनीति निवर्तनाप्रतीतोरित्यध्याहारेण, विधीत्यादिहे तुवा-- क्यं दृष्टान्त दार्शन्तिकविधया योजनीयमिति टीकाग्रन्थः । एतदनुसारेण व चित्पुस्तके पाठभेदो ऽपि || ..

·( २३ ) वगतः पापचयो भाव्यतया ऽन्वेति । एवं च पूर्वोत्तरयोरेकवाक्यत्वं निर्वइत्येव । न चात्र धात्वर्थविरोधिनः पढार्थान्तरस्थापि सं- भवात्कथमनोशणासंकल्पस्येव भावनान्वय इति वाच्यम् । तस्य कर्तव्यताभावेन प्रकृने भावनान्चयायोग्यत्वात्। द्वितीयं यज- तिषु ये यजामहं करोति नानुयाजेवित्यादी अत्र विकल्पप्रस- तौ च पर्यु दासाश्रयणात् । तथा हि यद्यत्र वाक्ये नार्थे प्रत्य- यार्थान्वयः स्यात्तदानुयाजेषु येयजामहमिति मन्त्रस्य प्रतिषेधः स्यात् । अनुयाजेषु येयजामहं न कुर्यादिति । स च प्राप्तिपूर्वक एव प्राप्तस्यैव प्रतिषेधात् । प्राप्तिश्च यजतिषु येयजामहं करोती- ति शाखादेव वाच्या शाखप्राप्तस्य च प्रतिषेधे विकल्प एव न तु बाधः । प्राप्तिमूलरागस्येव तन्मूलशाखस्य शाखान्तरेण बाधायो- गात । न च पदे जुहोतीति विशेषशास्त्रेणा हवनीये ज़होती- ति शास्त्रस्येव नानुयाजेष्वित्यनेन यजतिषु येयजामहं करोती- त्यस्य बाधः स्यादिति वाच्यम् । परस्परनिरपेशयोरेव शाखयो- बर्बाध्यबाधकभावात् । पदशाखस्य हि स्वार्थविधानार्थमाहवनी- यशाखानपेक्षणानिरपेशत्वम् । प्रकृते तु निषेधशास्त्रस्य निषे- ध्य प्रसक्त्यर्थं यजतिषु येयजामहमित्यस्यापेक्षणान्न निरपेशत्व- म । तस्माच्छाखविहितस्य शाखान्तरण प्रतिषधे विकल्प एव । स च न युक्तः । विकल्पे शाखस्य पाक्षिकाप्रामाण्यसंपातात् । न ह्यनुयाजेषु येयजामहमित्यस्यानुष्ठाने नानुयाजेष्वित्यस्य प्रामाण्यं संभवति । व्रीहियागानुष्ठाने यवशास्त्रस्येव दिरदृष्टक- ल्पना च स्यात् । विधिप्रतिषेधयोरपि पुरुषार्थत्वात् । अतो नात्र प्रतिषेधस्याश्रयणं किं तु नमो ऽनुयाजसंबन्धमाश्रित्य ·पर्युदासस्यैव । इत्थं चानुयाजव्यतिरिक्तेषु यजतिषु येयजाम- इमिति मन्त्रं कुर्यादिति वाक्यार्थबोधः। नमो ऽनुयाजव्यतिरि- ते लागणिकत्वात । एवं च न विकल्पः । अत्र च वाक्ये येयजा- महइति न विधीयते यजतिषु येयजामह इत्यनेनैव च प्राप्तत्वा- त्। किं तु सामान्यशाखप्राप्तयेयजामह इत्यनुवादेन तस्यानु- याजव्यतिरिक्तविषयत्वं विधीयते । यद्यजतिषु येयजामहं क- रोतीति तटनुयाजव्यतिरिक्तवेवेति । नन्वेवं सामान्यशाखप्रा- प्रस्य विशेषे संकोचनरूपादुपसंहारात्पयुदासस्य भढो न स्यादिति चेन्न । उपसंहारो हि तन्मात्रसंकोचार्थः । यथा प- रोडाशं च तुर्दा करोनोति समान्यप्राप्तं चतुर्दाकरणम् । आ- मेयं च तुर्दा करोतीति विशेषादाग्नेयपुरोडाशमात्रे संकोच्च- ते । पर्युदासस्तु तदन्यमानसंकोचार्थ इति ततो भेदात् । कुत्र चित् विकल्पप्रमत्तावप्यनन्यगत्या प्रतिषेधाश्रयणम् । यथा ना- तिरात्र षोडशिनं गृह्णातीत्यादौ । अत्र हि अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति शाखप्राप्त षोडशिग्रहणस्य निषेधादिकल्पप्रसक्तावपि न पयुदासाश्रयणम्। अमंभवात् । तथा हि । यद्यत्र षोडशिप- दाथन नजान्नयस्तटातिराने षोडशिव्यतिरिक्तं गृह्णातीति वाक्यार्थबोधः स्यात्म च न संभवति । अतिरात्रे षोडशिनं गृ- ह्नातीति प्रत्याविधिविरोधात् । यदि चातिरात्रेण पदार्थना- न्वयस्तदातिरात्रव्यतिरिक्त षोडशिनं गृह्णातीति वाक्यार्थबोधः स्यात्मो ऽपि न संभवति तविधिविरोधात् । अतो ऽत्रानन्य- गत्या शाखप्राप्तषोडशिग्रहणस्यैव निषेधः । न च विकल्पप्रम- क्तिः तस्याप्यपेशणोयत्वात् । योस्तुविशेषो यदिकल्पादेकप्रति ·( २५ ) षेधे ऽपि प्रतिषिध्यमानस्य नानर्थहेतुत्वम् । विधिनिषेधोभय- स्यापि क्रत्वर्थत्वात् । यत्र तु न विकल्पः प्राप्तिश्च रागत एव प्र- तिषेधश्च पुरुषार्थः तत्र प्रतिषिध्यमानस्यानर्थहेतुत्वम् । यथा न कलनं भशयेदित्यादौ कलञ्जभक्षणादेः । तत्र भक्षणनिषेध- स्यैव पुरुषार्थत्वात् । न च दीक्षितो न ददाति न जुहोतीत्यादौ शाखप्राप्त दानहोमादीनां निषेधादिकल्पापत्तिरिति वाच्यम् । स्वतः पुरुषार्थभूतदानहोमादीनां निषेधस्य पुरुषार्थत्वाभावे ऽपि (१) निषिध्यमानस्यानर्थहेतुत्वात् यथा तो खखीगम- नादेः। तनिषेधस्य क्रत्वर्थत्वेन तस्य क्रतुवैगुण्यसंपादकत्वात् ॥ प्राशस्यनिन्दान्यतरपरं वाक्यमर्थवादः । तस्य च लक्षणया प्रयोजनवदर्थपर्यवसानम्। तथा हि । अर्थवादवाक्यं हि स्वार्थ- प्रतिपादने प्रयोजनाभावाद्विधेयनिषेध्ययोः प्राशस्त्यनिन्दितत्वे लक्षणया प्रतिपादयति । स्वार्थमात्रपरत्वे आनर्थक्यप्रसङ्गात् । आम्नायस्य हि क्रियार्थत्वात् । न चेष्टापत्तिः । स्वाध्यायोऽध्ये- तव्य इत्यध्ययन विधिना सकनवेदाध्ययनं कर्त्तव्यमिति बोधय- ता सर्ववेदस्य प्रयोजनवदर्थपर्यवसायित्वं मूचयतोपात्तत्वेना- नर्थक्यानुपपत्तेः । स डिविधः । विधिशेषो निषेधशेषश्चेति । तत्र वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकाम इत्यादिविधिशेषस्य वायु क्षपिष्ठा देवतेत्यादेविधेयार्थप्राशस्त्यवोधकतयार्थवत्त्वम् । ब- हिषि रजतं न देयमित्यादिनिषेधशेषस्य सो ऽरोदीद्यदरो- दीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वमित्यादेनिषेधस्य निन्दितत्वबोधकतयार्थ- वत्त्वम् । न च प्राशस्त्यादिबोधस्य निष्प्रयोजनत्वन नार्थवाद- (१) पिकत्वर्थत्वेनेति पाठो ग पुस्तके | ·२६ ) स्यार्थवत्त्वमिति वाच्यम् । आलस्यादिवशादप्रवर्त्तमानस्य पुंसः प्रवृत्त्यादिजनकत्वेन तद्बोधस्योपयोगात । स पनवेधा । तदुक्तम् । विरोधे गुणवादः स्यादनुवादो ऽवधारिते। भूतार्थ- वाढस्तद्वानादर्थवाढखिधा मत इति । अस्यार्थः। प्रमाणान्तर- विरोधे सत्यर्थवादो गुणवादः । यथाऽऽदित्यो यूप इत्यादि। यपे आदित्याभेटस्य प्रत्यक्षबाधितत्वादादित्यवदुज्ज्वलस्वरू- पगुणो ऽनेन लक्षणया प्रतिपाद्यते। प्रमाणान्तरावगतार्थबोध- को ऽनुवादः । यथा ऽग्निहिमस्य भेषजमित्यत्र हिमविरोधि- त्वस्याग्नौ प्रत्यक्षावगतत्वात् । प्रमाणान्तरविरोधतत्प्राप्ति (१)- रहितार्थबोधको वादो भूतार्थवादः । यथेन्द्रो वृत्राय वज्रमुद- यझदित्यादि । एवं च यजेत स्वर्गकाम इत्यादि निखिलवेदस्य साक्षात्परंपरया वा यागादिधर्मप्रतिपादकत्वं सिद्धम् । सो ऽयं धर्मो यदुद्दिश्य विहितस्तदुद्देशन क्रियमाणस्तहेतुः । ईश्वरा- पणबुद्ध्या क्रियमाणस्तु नियमहेतुः । न च तदर्पणबुड्यानुष्ठाने प्रमाणाभावः । यत्करोपि यदनासि यज्जुहोषि ददामि यत। यत्तपस्यमि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणमिति भगवद्गीतास्मृते- रेव प्रमाणत्वात् । स्मृतिचरणे तत्प्रामाण्यस्य श्रुतिमूलकन्वेन व्यवस्थापनादिति शिवम् ॥ बान्नानां सुखबोधाय भास्करण सुमेधसा । रचितोऽयं समासेन जैमिनीयार्थसंग्रहः ।। इति श्रीमहोपाध्यायनागाक्षिभास्करविरचितपूर्वमीमांसा- र्थसंग्रहनामकं प्रकरण समाप्तिमगात ॥ (१) प्रमाणात विरोधतः स्तुति इति पाठो ग च पुस्तकयोः ।

·TRANSLATION. Reverence to Krishna.-- Having shown his reverence to Vásudeva the husband of Rama, Laugákshi-Bhaskara composes the Artha-Samgraha as an introduction to the doctrine of Jaimini. The highly benevolent reverend Jaimini has composed a book in twelve adhyayas for the discriminative knowledge of duty. At its beginning he speaks of the desire of knowing duty in the following aphorisın "next therefore a desire to know duty". In this aphorism the word “next” expresses the immediate consecution (of the desire of knowing duty) on the reading of the Veda. The word "therefore" cxpresses the circumstance of the reading of the Veda having a visible purpose (and not merely tending to produce an unseen result as f.i. the performance of the sacrifices docs), as the passage enjoining the reading of the Veda (viz. "one is to read the Veda") settles that this reading has for its visible purpose the knowledge of the sense of the Veda. (For a proper understanding of the aphorism quoted abore) we have therefore to complement the aphorism as follows "Because the reading of the Veda has a visible purpose which consists in the knowledge of its sense, for this reason, after the reading of the Veda, the desire of knowing duty which latter is the purport of the Veda has to be entertained. The phrase "desire of knowing” implies the idea of enquiry, so that the aphorism actually refers to the beginning of the (Mímámsá-) sástra and means “this Śástra whose matter is the enquiry into duty is to be begun.” (1) Here the question arises :-What is duty? what is its distinctive character (its definition)?-To this we reply : Sacrifices etc. only(2) are duty; and we define duty as that matter which has a (1) For a full discussion of the not very important question of the meaning of atha and atas see Jaim Nyíya I V. pp. II 12. (2) The word "only' serves to exclude quasi--religious acts like the worship of Chaityay which are not taught in the Veda.

·( 2 ) purpose and is to be accomplished according to the Veda. The phıram" whiel his a purposin serves 10 exclude from the things comprised in the definition matters which are themselves of the nature a purpose as t. i, the different results of the sacrifices vir para ci! - The phrase which is to be accomplished acluding to ile cil" serres to exclude from the detimtion matters like the Bit of cinng (which is performed not on the authority of the Veda hut on ihe prompting of a natural instinct). The word " matter" (arhia i which includes the idea of goodness or usefulmessi surpas tousle actions like the sacritice called "Stem“, which are tulie (!?)-idered - bad things anartla) on account of their having a bavi result (riz, the death of some enemy; for the bringing aluit of which the sacriticer himself will have to go to buhi 1) He it might le plupeted that this cle-tinition of duty is in conflict with the i? finition given in the Jimámsá-Sútras where it is sind I., 12.1?, that matter the distinctive character of which is in- . ; in which latter detinition the world "in-tigation" chreinlehti une port of the Vaulu which has the form of in- 01072 To this we reply that in reality the two defiritorn 13. Metiiting brant in the Sútra also the world itu ruins the Tea in oynamalies the whole Veda on 3)i ut 1** is ming at duty serves to explose the accomplishment - of duti I: 10" Thinked to point out in detail the appropriatryess of our dimión uit hutt we procent: Arts of luty as sacrifice's ctc. are p?...!!!! hihi reference 10 milliy vedic sentences (as f i.ho who inve?" ja ripaulist is to) Sacrifice"; in which paradise etc. is point, i one in die grondult. The particulars are as follows. The "bio may sacrifica" contitins two constituent elements viz. this fileika( vaji) and the suutlix. The suffix again contams (1) C: Salas I V.,P! 14 15 But why thin--mignt it be asked-are Sacrifirmon citu ime of the Sjena taught in the Vedia ?--TO this question the Sabara-ha-hyt!: ji anavers (Katham puar anarthah hartarı atayojadisyateuchrate) narra nila ah kart ivvá vojnásante-vo hi husstum ichchhet tasyiyam anhouping -tm reshun upadleßan-cvenenabhicharan yajeta iti lib samamanantisa ablalarnav' ara ir ·( 3 ) two elements as it expresses as well the property of a verb as the property of an optative. The property of expressing a verb is common to the suffixes of the ten moods and tenses (all of which u hen added to a root turn the latter into a verb ); the property of expressing an optative exclusively belongs to the optative suffixes.-. Both elements express a creative energy (blávani) only.(.) By bharaná ("creative energy" or "productive energy" or "tendency to realize something") we understand the particular activity of some productive agent (blávavitri) which tends to bring about the existence of something which is going to be bhavitri; which is capable of future existence). Such productive energy is twofold being either verbal (ſábda ) or acınal (ártha )--- By "verhal bháraná“ we understand the peculiar activity of some productive agent which tends to make a person act: it is expressed by the optative element ( of words like rajeta"); for if some person hears a verb with an optative termination there arises in bis puind the exclusive notion " he (the speaker) insigte me to art: he is engagel in an energy tending to make an act." ( In this explanation of the element which expresup's the blávaná we procred) according to the general rule that whatever is excinsirely understood in consequence of some word being utend is expressed by it is the sense of the world); as f. i. in the spuitenre " bring the cow" the general character of cowgord, is the sense of the word "COW." The peculiar activity (which it becil mentioned above in the definition of blávaná)in in the case of a sentence belonging to ordinary worldly language soue particular intention dwelling in the mind of a speaking person ; in pelle seltences on the other hand where there is no speaking person it resides ouly in the words characterized by optative terminations etc. For this reason this bhávaná is called verbal ihávaná. This bhávaná requires three constitnent elements; the matter which is to be accomplished the result: szelliya): the means by which the result is effected (the instrument; sádliana); ind the mode in which the result is effected (itikartavyatá); according to the three questious (suggested by each bharaná): what is to be ef- (1) The word "only" is meant to exclude the agent (kartri'ete T!!!"DOSTAWY SOSTRI FiCH INSTITUTE LOVASORE. Vishof, S-4.

·4 ) fected? by what means is it to be effected? how is it to be effected ?--- Here now the want of a result to be accomplished being felt there steps in the actual bhávaná (árthí bhávaná) with its three constituent elements which we shall explain further on and fills the place of the wanted result, since here takes place a samánábhidhána- Śruti i. e, a direct statement of the intimate connexion of two mata ters by means of the two being expressed ly the same word, (the sábdí as well as the ártbí bhávaná being expressed by the one optative form). (To supply the árthí bhavana-i. e. the peculiar energy of a person to which the sábdí bhávaná instigates—as that which is to be accomplished is more natural than to supply anything else as f. i. the sacrifice itself, because the optative form of words like "yajeta" expresses both bhávanás, from which circumstance the intimate connexion of the two is readily inferred). It might perhaps be remarked by some one that other matters too, as f. i. riumber (i. e. singular, dual, plural) and time (present etc.) are expressed by the one optatire aflix and that therefore number, time etc. likewise occupy the place of sádhya with regard to the rerbal bhávaná. But such an assumption would he erroneous as number, time etc. are not fit to fill the place of the thing to be accomplished.--If the want of an instrument ( of the verbal hhávaná) arises, the place of such a one is filled by the knowledge of the optative form etc. The instrumentality of the optative does not lie in its producing the bhávaná-for the latter exists in the wordt eren before the knowledge (by some person) of the optative form-; but rather in the circumstance of the optative form expressing the bhávaná or its tending to bring about the result to be effected by the verbal bhávaná (which result as remarked above is the actual bhávaná) .If finally the want of a mode (of the verbal bhávaná) presents itself, the place of such a one is filled by the praise or glorification (of the acts of duty) which is found in the arthavádapassages, Actual (árthi) hhávaná is to be defined as the peculiar energy (of some person) which refers to some action (as f. i. a sacrifice) which energy is engendered hy the desire of some object. This actual bhávaná is-in words like yajeta-expressed by that element of the ·( 5 ) word which denotes the verb: for the verb in general (independent of the different moods and tenses) expresses an energy.-This bhávaná too requires three constituent elements, the matter which is to be accomplished,—the result; the means by which the result is effected the instrument; and the mode in which the result is effected; according to the three questions (suggested by the actual bhávaná as well as the verbal bhávaná): what is to be effected? by what means is it to be effected? how is it to be effected? If the thing to be accomplished is asked for, results of the nature of raradise step in as the things to be accomplished; if the instrument is asked for, actions like the sacrifice present themselves as the instrumonts (by which the result is obtained); if the mode of action is asked for, all the subsidiary matters as f, i. the prayájas (which form a part of the sacrifice) present themselves and point out the mode of action. If now the question is asked " what is the Veda", we answer : sentences not produced by man. The Veda is fivefold, being either injunction (vidhi ) or sacrificial formula (mantra or name (nímadheya) or prohibition (nishedha ) or explanatory statement ( artharáda). That part of the Veda which intimates a thing not known (hy other means) is called “Injunction." Injunction has a sense in consequence of its enjoining a matter having a certain purpose in as far as it enjoins the matter as not established by any other means of proof(1); as f. i. the vedic passage "he who is desirous of paradise is to offer the agnihotra ;" which injunction enjoins an oblation having for its purpose the attaining of) paradise which is not settled by any other means of proof; so that the sense convered by the passage is “he is to realize paradise by means of the Agnihotra-oblation". When on the other hand the (sacrificial) action is already settled by some other means of proof, an injunction merely enjoins somese condary matter (guma) with a view to that action. As is f. i. the case in the passage "he is to perform the oblation by means of sour milk." Here, the oblation itself being already established by the injunction "he is to (1) This appeʻrs a somewhat clumsy way of stating what is more cle:riy expiessed in the fillowing words of the A padevi. Sa cha vidhiḥprayojana vadarthavidbinená rtb.- vín sa chápráptam artham vidhatte ·(6) otter the Agnihotra , there is only enjoined sour milk with a view to the oblation ( as the material to be lisen for the oblation ); so that the sense is "he is to realize the oblation by means of sour milk."—Where both things are non-established (i. e. in the case of neither the sacrifice nor any secondary matter pertaining to the sacrifice being established by a prsous injimetion), the injunction enjoins something particularized (or-pecialized: visishta ); as f.i. in the injunction "le is to sacritice by means of soma"; here, the soma as well (which is the material of the sacrifice) as the sacritice it-e-If net hveing establi-berl (hr any other injunction), there takes place the injunction of that sacrifice which is particularized soma (asit material).- Nor is it to be ribjected timt (the passage bring inport in the afore and man?) there taken pluce a split of the sentence (vál valleda) the word "comuna" (njoming tiro things; for there are not enjoined two separate things, but only une partiunrizes thing (viz. that prarticular acritice for shich suma 1 : 1171-Vor again is it to be whjected that the passomina va tit 'inerals enjoins suma is the material of that syritie unici i will is already established by the other playe he who is alr-23.2.5 of parasiime in lü sacrifice by means of die Britishit na Lothat this win}} /* of the injurion would be be 13 10 Ipalizia tlin in ilie i voti hitoma) by means of Soma'; it bune politice cord for this into sportation that it allow 11- to da penisa jis thai-mption of posnewsite indication (matvartha-lakshana; by which tormi- 12erstood the denoting a thing hy something else connect with it. its a quality etc.: as when the world Sonat" is inade tocinoto di sacrifier in which suna la 11-d). For thin pritunara referring to thin ja aihtoma in all injunction intimating a claim sarilikára-vidla) in this cannot be taken as an originarive injunction (utpatti-viillii: if the passages about the jurtishiţoma could be taken as the one containing the primary, original injunction of the soma-sacrifice, the passiige somena rajata" might be taken as a suņa-vilbi and thus is would not have to be explained as meaning "-omaraiá vágena; but as the purport of tho passage abolit the jyotishitoma is not simply to enjoin thin soma-sacrifice but to intimate the cam which the sacrificer, has to the fruit of the sacrifices we are compelled to take Lena vajeta" 16 SONON ·( 7 ) as the originative injunction of the suma-sacrifice and therefore to explain “someona" by somavatá yagona) ----To this reasoning it might be objectril that the passage about the jyotishțoma may be taken as comprising an originative injunction as well as an injunction intimating a claim as this is a roweally the case with other passages as f. i the passage "he who desires cattle is to sacrifice with the udllid." But we answer: It is not so. In the apparently parallel casp which you adduce (viz. the passage about the udbhid) we assume the double nature oť the injunction becau-e such an assumption is uavoilable. Thiere being 110 other statement originative of the sacritice ( while in the case of the woma-sacrifice there are two injunctions; the in-tances are therefore not parallel).-- And moreover if we explain the passage about the jyotishțoma as containing two injunctions it would have to be taken as intimating the sacrifier it-eli and it continction with its fruit and this would be a manifest plit of the sentence; better than which is the assumption of the passage enjoining something particularized (i sacrifier partienlarized by soma), by means of our attributing to the world coma the power of possessive indication.---- Injunction is of four diffrent kinds, being rither originative injunction (utpattividli) or applicatory injunction (viniyogaviiihi) or injunction of a claim (adhikáravidhi) or injunction of performance (pravagavidhi). That injunction which merely indicates the general nature of som action is called originative injunction a- f. i. the passage "he is to ottir the agnihotra-vllation". Iu injunctions of this kind the sacriticial action itself occupies the place of the instrument, so that the wings of the poidshagen is he is to realize the object of his desire hy means of the agnihotra-oblation."- But, it may be objected, the two forins (aspects: rúpa) of a sacrifice are the material (offered) and the divinity ito whom the material is ottered). How then can the passage "he is to offer the agnihotza-oblation", in which neither of these two forms is mentioned be considered an originative injunction, the word "agnihotra" (which seemingly indicates the divinity of the sacrifice viz. agni) being merely a name (and not indicating the divinity) according to the principle of the existence of another scriptural passage ) declaratory of it: (which ·(8) . principle will be explained in the chapter on námadheya). To this objection we reply: The passage is an originative injunction although neither of the two forms of the sacrifice is mentioned in it. Otherwise the prissage "he is to perform the oblation by means of sour milk“ would have to be considered as the originative injunction (of the agnihotra ) as it contains a statement of one of the i wo torms (viz the material) and then the passage “he is to offer The agnihotrablar.n" would be purposeless. That injunction which intimates the connexion of some subsidiary matter with some principal matter is called applicatory injunction showing how the subsidiary matter is to be applied to the principal matter i As t. i. the passage "he is to perform the oblation by means of sour milk " which enjoms the connexion, with the oblation of our milk the subsidiary position of which is intinatal is the third case-affix (the case-aftix of dadhná showing ihat vir mik is to be used as an in-trument and therefore is merely sulisiliary to the action whose instrument it is). So that the se'ns not the gian2 kp is he is to realize the oblation by means titor milk" ---In injunctions of some secondary matter (guņa) lat which is exposed by the root (as juhoti" in the above examido' vecupipe the position of the object to be accomplished (so that juhoti“ js properly explained hy homam bháravet. In an utantti-ridhi and an alukára vidhi on the the other hand the root Jupistoon the instrument: agnihotram juhuti = agnihotra-homena ishtaun Whavart 57.im " the root expresses the abode of an action as f. i.“he is to pretirm th: oblation for him, who is desirous of strength of the mos humans of our milk"; where the sense is "lie is to realizi trength of the senses by the instrumentality of sour milk"; ani if now thaanaation arispy "whrrein does it (the inst, umentality of our milk) reside?" the oblation which is mentioned close by steps in denoting the abode. Injunction of this kind arr assisterd hy six means of proof, viz. direct statenint í śruti); power (linga); sentence or syntactical connexion (vikva); interdrpendence (prakaraña); place or order ( thána); name (-amákhyá). Applicatory injunctions assisted by their six means of proof intimate subsidiary relation ; the ·( 9 ) subsidiary position of something consists in its being accompolisbied by the action of some agent engaged in the pursuit of sume other result (sof.i. the mayájas are performer by a sacrificar oflizing the newmoon-sacrifice with a view to obtaining paraclisi); the same subsidiary position is expressed by the term "párárthina" "existing for the purpose of something else." (We now proceed to a detailed discussion of the above mentioned six means of jul00f). Direet statement (sunti; literally "text") we define as in espectise or independent worls (words which intimate their sense directly without any intermediate steps of the nature of those required his the other means of proof). Dirrct statement is of three dittirent kinds being either injunctive (vidhátrí) or denotative (abhidhátri) or applicative ( viniyoktuí). To the first class belong the direct statement contained in optative forms etc. (the optativo forun directly indicating the bháraná). To the second class belong siatement in those about the rice-grains (siz. sentences like "rihin : vakanti" "vrilín prok-lati" etc., where the worl "rice-grains' directly produces the idea of the corresponding thing and its con- 2011on with the blátaná). If tinally from the mere hearing the Drie statement) of a word a Connexion (between some parimary and some sub-idiary matter) is inderstood, we hare an applicatory śruri. Sinti of this later kind is again threefold, being either direct statement lip mains of cascatlises or ilirect statement by means of one clomotative world (or element of a wordl) or direct statement by means of 0:2. pudda (in the restricted grammatical sense). Direct statement by means of case-attises expresses the relatiou of a sub- Stelary, is 1. i. in the pro-tage “he is to sacrifice by means of rico grains' where by the direct statement of the third case-aftix the subsidiari rolation of the rino-grains to the sacrifice is expressed. This subsidiary relation is here bronght about by the rice-grains forming the original substance 01t of which the cake is made (which laster stands in direct subsidiary relation to the sacrifice); in the same way is the animal offered in the animal sacrifice) stands in subsidiary relation to the sacrifice in consequence of its being the original substance from which the parts actually offered ·( 10 ) viz. the heart etc. are taken.-In the passage “he is to buy the soma by means of a tawny, one year old (cow)" the quality of being tawny is bar the direet enunciation of the third case aflix shown to stand in subsidiary relation to the act of buying; this subsidiary relation takes here place by (the quality's) defining a substance viz. the cow, not directly; the latter not being possible on account of the immateriality of a mere quality. --Again in the passage "he sprinkles the rice-grains with water" the sprinkling stands in subsidiary relation to the rice-rrains, as appears from the direct enunciation of the second case attix. And, it is to be observer, this sprinkling is not for the sake of the rice-grains considered in themselves as they would be pertict without the sprinkling, but has the purpose of bringing about the transcendental result (apúrva), which would not be brought about were the sacritice performed without sprinkling the rice grains with water. In the same manner it is to be understood with reference to all subsidiaries that the subsidiary relation has the purpose of contributing towards bringing about the transcendental result.-Let us take anothe: passage. I seized this bridle of the right; with the words he is to take hold of the bridle of the horse." Here the direct cnunciation of tho second case aflix shows the mantra to stand in a subsiiliary relation to the bridle of the horse (1)--Or another passage. “When he offers the oblation in the dihavaniya-fire." llere the seventh case attix shows that the áharaniya stands in auxiliary relation to the " Thus .. (1) The above quotes? example seems hardly to fall under the category of śruti but rather under vinya; which opinion as we see from the commentary was actually held by some teachers The commentary sats some teachers maintain that the application (of the inantra to the action of taking the bridle of the horse) is founded on vákya Others however object to this assumption and maintain that, in consequence of liiga haring greater force than vákya, linga would settle the inantra's standing in subsidiary relation to a bridle in general before vákya could establish its exclusive relation to the badle of the horse. Those however who suppose the application of the mantra to be founderi on vákya defend their opinion by maintaining that the mantra do-s not point to a bridle in general but to the bridle of the right i. e, the horse which is an instrument to bring about the ught and that therefore the mantra is to be applied to the tahllig of the horse's bride in consequence of the viskra "ašviibhidhárim adatte" which is merely assisted by liáza - The author of the text (i. c. Laugikshi-Bhískara) however does not almit that a lióga in the mantra points to sonie peculiar kind of bridle (rather thau to the bridle in general).

·( 11 ) an offering.---Thus in other cases too direct statement by means of case-affixes points out the proper application (of subsidiary matters). (We now proceed to the two other kinds of viniyoktrí śruti). In the sentence "pašuná y ajeta" "he is to sacrifice by means of animal" direct statement by means of one denotative word points out the subsidiary relation in which singularity and masculinity stand to the káraka; while again direct statement by means of one denotative word points out the subsidiary relation in which the number expressed by the verbal termination of “yajeta” stands to the bhávaná. On the other hand direct statement by means of one pada points out that this number stands in sabsidiary relation to the sacrificial action (for the sacrificial action as well as the singular number is expressed by the one pada “yajeta.") Nor is the followiny objection to be raised "how can the immaterial number stand in subsidiary relation to the bhávaná ?"; for this is possible in consequence of the number defining an agent. This agent again is to be supplied by inference. For the rerb expresses the bhávaná only; but the bhávaná can not take place without an agent and therefore it leads to the inference of the latter. Direct enunciation is stronger than suggestire power (linga) and the other proofs (by which one thing is shown to be subsidiary to another); for in cases where the subsidiary relation is established by suggestive power there is no verbal statement to be found which woulul directly teach the application (of a secondary matter to a primary one), but such a statement has to be formed (viz. from the sentence containing the linga); and in as far as in the latter case an applicatory injunction has to be assumed while in the case of direct enunciation such a one is already actually existing, the power of linga etc. which is founded on an assumption is set aside by the power of the direct enunciation. For this reason we do not conclude at once on the ground of suggestive power that a verse (apparently) aldressed to Indra (i. e. a verse containing a mentiou of Indra's name or one of his attributes etc.) is really to be used for addressing Indra; but rather decide if we find at the same time a direct enunciation as f. i. with a verse bearing Indra's mark lie addresses the Gárhapatya” that in consequence of the direct enun- ·1% ciation of the second case termination (yrirlapatyam) the verse is subsidiary to the act of arressing the Gulutva-tire (1) Power residing in order the proper korda prossens 10 decote ripi punt illi umething is calle linga. Ist is said "the power of a nonls is named ling.". By power the same thing is understundas by the technical term ruidhi (conventional meaning ; i. c. a word has the power of denoting that tlung als u lose name it has beli settlel by convention and tradition):und it can therefore not be sail : nat linge does not distur from samáklıví (name'); for lungia which bases altogether on conventional meaning is diferent from mame i samákhvá) which consists in words the meaning of such is to love me out tom the meaning of their constituent parts. Therectomis the mantra "I cut glans for the seat of the gods" cun only be taken as bring salsiury to the cutting oot kuś. -umns and not to the cutting of ulapa-urasa 1. other kimida of 973-, since from the power l'ú-vling in the word "Ient etc." it if peale that the mantra is able to declare the cutting of kua-gra-s only (4) In the sale m:1p1er in other places too the application of a subsiliary maitr is be learned from sieristiwa joter. Power (liiga) has greater fore than yntactical comerion (rákra) and the following means of proof. Let us take fur all pla ample the following mantra "I make a pleasant seat for thee. I make it very lowels with a stream of ghe; on this, the immortal 01, sit down, roposta on it propitiou-lı mine o marrow of the ricr- rains"?. Here the first halt of the mantra ( I make a pleasant sat-ler) is to be consiiltzel is sub-iliary to the art of making (:) The quote pik is sometimes thou art lot butt, In lra, but connect to the 13. fshupp.1" etme; 2 vere rich as mentioning Imru would be consumageas connected with the work of India, wele it not for the dairt statement refening it to the ploration of the Giiixatia. The derzon in favoull of suuti as posse ung greater forverhin luizaiento the primiple that on the basis of inusa an muncuon may lo construct-contanme a docct state'n-nt 'in the above case"audramantrena uam upatisitleta)that hoever a direct statement actually found in the text (andrue ginaparrain upatishthar) has creater force than one constructed. 72) The example of lust alven in the text deres not come in very appropriately wter the remark on the Perence of line and samnikuvi as samitliyć has nothing whatever The passare is discussed as curing rice to a doubt in the Im Sur ; but the doubt is mother wouls like butlus are to be taken !! their mulliva lirdary; sen:e only on also in their gauna / secondary; or dernedenise. to in it ·( 13 ) a seat for the sacrificial cake, on account of the power of this worls I make a scat", ided file decision to what act the different parts of ih mantra unul diary is not to be made according to syn- 1:rical commevion (In the above matra the two balın form ono sintactical whole, the cornexion being the tech by the word "tasmin" fon this) beginning the second half. It might therefore be maintainced that the whole wiride mantra is sub-iliary to one act, cither the making of a scat for the cake or the lacing of the cake " tha seat; or else that both acts are to be accompanied bis the whole maltra. But here linga steps in and shows that one half belongs to the preparation of a nunt and the other half to the placing of the cal). Br sontera or syntactical connexion (váky:) ( understand common employment and by this form we understand the connectcounction of to words de noting the things which in reality stanud to each other in the relation of principal and -ulisiliary al- Monili this is not in liiated by second also of directly indicating throul of th two things to do the thing to los tremplislirod by the other etc. (which relations are directly in.licato dir ribhakti-sruti Ctr) Tike f. i. the passage Colie udose sacrificial laulle is made of payrol-wond bears no evil suunil." Here we see from the connecteil onunciation of the quality of consi-ting of parna-wood and the ladle that the former stanta in subsidiary relation to the latter. Nor is it to be wil that the circumstance of bing made of parna-woord is perpose is the faille coulil he murde also in a littirent war (i.e. from some other kind of wood). For the word ladle intimates at the same time the preuliar transcendental result to be accomplished by it hoy a ladle maile of parna-rol). So that the sonse of the passage is " By iis being made of parna-wool he is to realize the peculiar uniscendental 10-1lt connected with the ladke, by means of carrying in it the oblation attee it has been taken out of the vessel by aradána). s ir thu appucar's that if the hulle is made of parna-wood then the tandendental result to be brought about by it insules and not in ally oilier criature the circumstant of its consisting of parnit-Wool is But pourposeedans. The phrase "bis means of carrying in ii the oblation after it has been take out of the vesselby : Vidina" li. c. the ·( 14 ) last clause of this phrase) is necessarily to be used as otherwiso the quality of being made of paiņa-1rood might be extended to srura, sruk ete also ( for these implements also might be denoted hy the word “juhu"--explained as a vaugika "huvate’nayá ”—and in them also the oblation is carried, but not when it has been taken out of the vessel in the momer called avadana). This quality of the ladle of being made of paroa-wood although it is given in the text in a detached rule (anárabhválhita ; a rule which stands britsolt, out of connexion with some particular sacrifive to which it might be referred: so that it must be considered as a general rule is to be retorreed only to all the fundamental forms of the sacrifier prakriti) 101 to their moditications (vikriti); far with regard to the latter it is already settled by an express rulo (viz. by the general principle that a modification is to be performed in the same war as the fundamental form of which it is a modification) and thus there would be a 11 seless repetition (if we directly referred the statement about the ladle baving to be made of parnavood to the malifications al-). A fun lamental form of the sacrifice (prakriti) is that one where we find a writ of direct rules extending over all the subsidiary things inqui-ito five the sacrifier). Of this nature in fi. the darśapúrnum: 2:1-S22cou utice in immediate connexion with which we fim all the mounteubaidiary matters stated in the text -A more ottication (vikțiti) on the other hand in that forin of sacrifice wire tempe in no direct rules with regard to the subsidiary matters, its f. i. the ololation made to Súrya ( sawyam charum mrvapet ; there some of the buiaries are settled (not loy virect rules given for this prcial sacritice but) by transfer (audesa; by transferring or extending the rulis given for the fundamental form to the modification) Detached injuctions are injunctions of general validity ( while rules which are not detached but under the influrnce of some prakarana refer to that particular sacrifice only with which the prakaraña connects them). Syntactical connexion as a means of settling subsidiary relation is of greater wright than prakaraña and the rest. Thus f. i. with regard to the mantra ( forming a part of the suíktavákil ) " o Jurázní you accepted this offering etc”. This whole mantra is on ac- ·( 15 ) count of its forming one syntactical whole to be taken as subsidiary to the newmoon-sacrifice only and not, on account of prakaraña, as subsidiary to the fullmoon-sacrifice as well. The súktavákit belongs by prakaraņa to the darśa-sacrifice as well as to the púrņamása-sacrifice. It however contains mantras which by their linga are marked as belonging to either of these two sacrifices exclusively; so f. i. the mantra “indrágni idam havir ajushetám arívridhetím malo jyayo’krátám” which by the word “indrágní" is shown not to be applicable to the púrņamása-sacrifice. It might however be maintained that it is sufficient to leave out the one word “indragni" and that then the remainder of the mantra is to be used at the púrņamása-sacrifice too, with which it is comiected by prakaraña. This opinion however is impugned by the Minnámsists who maintain that the syntactical connexion binding "indrágní" to the remainder of the mantra is stronger than prakarana and that conspynently the whole mantra has to be left out at the purņamása-sacrifice.) Prakarana means interdependence (ubhavákáńkshá; mutual desire; mutual want of a complement ). An exansple is attorded by the following passage connected with the pravájas "he is to offer the samidh”. As in this passage no special fruit of the offering ) is mentioned, the sense merely being "he is to realize by means of offering the samih", there arises the question "what is he to realize ;?" originating in the want of something to which the offering of the samidh might contribute. And again after the passage about the darśapúrņamása--acrifice has given rise to the idea " 110 is to realize paradise hy means of the darsapúrņamása" there arises the question “how (is he to realize paradise)?' originating in the want of something which may contribute towards bringing about the desired result. And thus by mutual interdependence the subsidiary relation in which the pravájas stand to the darśapúrņamása is established.-- This prakarapa is of two kinds, great prakarana (maháprakarana) and included prakaraņa (avántara-prakaraņa ). By the former is to be understood that kind of prakarana which refers to the principal bhávaná (i. e. the energy productive of the fruit of the entire sacrificial action). This great prakarana establishes f.i. the subsidiary relation in which the pravajas etc.

·( 10 ) ( : ܐ ܐ: ܐ ܨܝ ܐ ;: ܢܐ ܐ ;.ii) stand to the decapirnamás:i. (reat prakarana takes place with reference is the immental forms (prakriti l of ile sacritice online in there why the relation of interdependence or mutual want is Find (viz. it. dulamental form of the sacrifices in conjoined there alisis at once the wallt of sulo-iliaries by means of which the actio tic, can be accomplished: at the same time statements regarding :ubsidiaries frin'i the aestion to what sacrifice these rulisi- The case is ditirent with regard to the politicasiit the timental forms). Tor there, by the principle of tilling explan the words: molitication is to be carried out in the seller 11.2 in it- tunamental foun" the waunt of cullera thing beating drop the action is to loc performed is alcade satitiland 11 in the engine mposible at the proper application of the plan om souhl - Stad ir interlopendence the bes ingiziativa po mwa! want, but it wilt on one side only vi. litlop. vilno tehndiaran.) Therefore the application of the 13:18 --;. '. : . in in the part of a multication sotiled his place 1 van 01. 11; li poruchani. --B mounded porakaian, in to lives ? 11,3 tror prathisallad connected with the creativecomme lulonging lu ih drejta vitha 2013. urlandad pirakurrana 1. i. pintallie?!rm the library rokition in which the act of stepping for- W ( 3 ) -1,000 to the ololations called pravájas. Prokurat si lolls only human listrir-tik olan in Lined in the milf two others ( ansa; 17.9.7 :. to wina 20-paced it-it 15 lip the two ICON- 7.--!,- 1 31.07.2011 by the 110 lume of' : prir of tong-). For it ilu-, il potiu!"}ut down all the subsidiaries mentioned (og tj. thor atropping proward) on be taken its corporronning them on the production of the general sult. (o ile si ritiene) and would then be subsidiary to tinjorincipal ). Dr the term suurlarni is !) bemphrases..., 11., 1-stion of an injunction between twin seberics onjunt 1 sile rare to bordaron ubiliary: In example is foum-eill the syrit of andering (owleda tlen állats ativi; which firma port of this amificial assion of offering the pravijies). For Calitat lontest ICEL?Simply "new", the subsauries whuch do not ben to the plakriti but to the white only.

·( 17 ) there at first a matter subsidiary to the prarajas is mentioned in the worils " he is to pour (the butter) out of the wabhřit ( into the juhú); for splendour etc.”; (after that comes the passage "he for whom knowing this the prayájas are oftere pusles his enemies ont of these worlds; stepping forwarl he is to offer them for victory "); anil after this priussage again a matter subsidiary to the pavajas is enjoined in the worls “He who knows the coupling of the prayájas otc". For this reason the stepping forward which is mentioned in the middle of two things sub-iliary to the prayájas is to be considered as itself subsidiary to the latter.(?) For after the idea luas ariven that a contribution towards the sacrifice is to be made by means of bringing about a transcendental result by the pravájas, there arises the qustion "how is the transcendental result to be brought about by means of the pravája- ?" and this Want of mething teaching the mode of action is sati-fied by the stopping forward ete which actions are enjoined in the middle of matters subsidiary to the pravájas. Vor can the olnjection be raised that the productive energy connected with the subsidiaries does not stand in neolul'a muxle of action being pointed out; for such it illud actually arists this particular kind of productive energy participating in the general nature of productive cnergy. Prakarana directly teaches the application of actions onlı; and only by means of the latter the application of materials, qualities (which are connected with the action. ). When fi. with regard to the energy tending towards the realization of a certain truit (sporpral in the page "le who desiren paradise is to sacrifive "the want of some mode how to bring about the result arises ve have to take the set of actions which are mentioned in the sacred text in proximity to the above passage and with regard to which no fruit is mentioned (for if some special fruit were mentioned the set of actions could no longer be considered subsidiary to some other action); this set of actions which stands itself in need of something towards which it might contribute is to be connected with the above passage as indicating the mode of action. (1) For a diferent argumentation with regard to the same passage see J V M. V. p. 100.--The practical issne of the decision is that only the person concerned with the playújis has to step 102 Hard and not all thuse engaged in the villapotánamása.

·( 10 ) That actions and can satisfy the want of the murder of procedure is in matter of common experiener, For it with regard to sentencopo like the hand is fi cleave by means of the axe" the question in asked how (as the cleaving performed ?", the proper answer cleos not lie in the word 'loml" ilthough enunciated, but rather in the ruining and lowering op heillethe se'n berg "he is to cleate liy raising and lowerink the ill lyx means of the hunted"; and thus the hand is compete with the allt of clearing only has means of the rai-mg and low my its in kno1 to every body. Prakarana 1125 ter weight this position (-thána) and the following means of proof For this reason the act like living eta. which are (njunch in the part of the is to play it dier with it Riianya “ar, although they are read in the holy te'st un proximity other obliskirca 1.1-4cremory and therefore well on the ground et position bio -2! Biliary to the latter, in reality subsidiary tu the rája -uivaa riithe ground of makarna Br positiva (-:haelis tube wler-tound quality of place. It is of two kinis, lung cahier mality of place accouding to the text (plátaideva) ? mtanaty ot' piany zeromg to the purformance (:&t17>latinimui Th. trim kruna" (oriler of succe-*ion) has the same an astlin (wen). Ecualisis .acticing to the test again is rof raios different links, in my sitting trsi illeuruing to number or else fit accorsiing tuoin! An X8714 r. otet?'lini to mnie? - ottired by the follolling ******* ** -perando a cabr. on olevan preislered- to ludáyni" Suci fır .poreada Okro on turleir poor berita to livánara". With 1.4.!!! to theraro foedania i pos which are found in the trust in time 11 (?? orilor the platinti od ibi vújvá and amváksit mantas (inclágni rochará valt; in meteoriing to train to numtur" in the ti-t mantra is applied to the first acrificial action, the mond nantia to the second action. For it with 1.gard to the mamma radi in the first place the quantion arise to what purpoan 130 i wrt, there arritical action enjoined in the first place prrossosta 1tar-]1 tir-t a they both orcupy corresponding placron. ind so with special to the srcon mantra :)-().---That things baidiary to a modification, which thing all and with retor- ·( 19 ) ence to subsidiaries of a fundamental form and stand in the middle of two injunctions, belong to the modification is to be concluded from "test according to proximity;" So f.i. in the case of the obations called amanalomas Taitt. XII. 3,9). For as with regard to them the want of something to which they may refer arises, the transcendental result un sequert on a certain modified form of the sacrifice naturally connects it-ellas fruit (with these oblativn-), because thi- modified form readily presents itself (the modified form of the sacrifice which is mentioned in the holy text close by the mana-homas is the kámve-liti the originative injunction of which is contained in the word "vaišvaderím ámgrahanim nirva grámakáma!). If on the other hand instead of the nam oblation, being con-idered -siliary to a certain mulia hcation ) an independent fruit were assumed tur them (ther being Pon-lered to producen a sucial apúrra of their own) their being mentioned in the sacred text in immediate proximity tu rume muda ific form would be prrposebesy -- Eyuality of plac arcurring to the wrfirrmann bous 1 i. than the different details stated with regard to the sacrificial animal refer to tlie animal sacrificed to dgn honun: for the sacrifices of the inimal offered to Agni-l man is performed on the ampuvasalthiraz day and un the same day (ie anot the description of the cremone to be performed on that in the details concerning the animal sacrifice are tittard. And it bow there wires the wart of something towards which these details might contribute the tran-cendental result produced by the animal sacritice which present itself as something to be achieved naturally connects itself as that which is to be realized (liy mean of these detauls ).-Posltion (thiána) is of greator weight than samaikhvá (name). For this reason the mantra about parification (sumhadhram dairtáve karmane etc.) stands in -ubsidiary relation to the sámáyya-ve-sei only as it is read in proximity to these resuels, and does not on account of the title "paurodási kam" (i e. referring to the sacriticial cake; the name of that chapter which treats of the offering of the sacrificial cake) stand in subsidiary relation to all the vessels connected with the sacrificial cake. By name" (vamáklıvá) are to be understood words the meaning of ·ZU ) which is found by decomposing them into their elements (yangikah śabdah ).-It is of two kinds belonging either to the language of the Vedla or to common language. An example of the former kind is furnished by the redic term "hotrichamasal”, from which we conclude that the hotři stands in subsidiary relation to the drinking of the contents of) the cup called chamasa. (The term "chamasa" which has to be derived from the root cham “to sip” and signifies the cup from which the soma is drunk shows that the soma contained in the cup is to be drunk by the hotři ; for which circumstance a more direct rule is not given). The word "ádhvaryava“ on the other hand which belongs to common language points out that the adhvaryu stands in subsidiary relation to different things (mentioned in the adhvaryava káụda.)(1) This is a short statement or the power of samákhvá. Thus we have shortly explained the six means of proof, direct enunciation etc., assisted by which injunctions of application-a3 f. i. he is to offer the darśapúrņamása-sacrifice contributing towards it with the samidh- etc.-teach the proper application of subsidiary matters. These subsidiaries are of two kinds being either accomplished things or actions. By accomplished things we understand species (játi), substances (drarya), numbers (samkhyá) etc.(2) All these have a visible purpose only. Subsidiary actions are again of two different kinds, being either secondary (gunakarma ) or primary (pradhánakarma). These same two classes of actions are also called actions contributing (towards the general result of the sacrifice ) through an intermediate step (sannipatyopakáraka ) and actions contributing towards the general result) inmediately or directly (árádupakáraka). By actions of the former kind we understand actions enjoined with reference to some substance etc. which latter is itself subsidiary to some other action. Of this kind are f. i. the beating of the rice-grains (in order to detach them from the husks), sprinkling with water etc. These actions (1) By “common language' we have to understand the technical terms used by the rájnikas, in so far as they are not found in the text of the Veda itself (2) Species as f. i. the generic character of an animal which is offered as a sacrifice; substances like rice-grains etc ; number as f. i the singularity, duality etc of the things used for the sacrifice - all these contribute towards the accomplishment of the svarúpa, the outward form of the sacrifice.

·( 21 ) are either such as have a seen effect or such as have an unseen effect or such as have a seen as well as an unseen effect. To the first class belongs f. i. the beating of the rice-grains (the effect of which is their being detached from the husks ); to the second class belongs f. i. the sprinkling with water ( which does not produce a visible effect on the rice-grains); to the third class belong ( the actions referring to the animal, the sacrificial cake etc., for these actions prodnce an unseen result in as far as they comprise the offering of a certain material (viz. the material offered in the sacrifice), while at the same time in as far as they are performed with regard to a certain (livinity they produce a visible result viz. the remembrance of the divinity (1) By an action contributing directly (árádupakáraka) we understand an action which is merely enjoined, without reference to any substance etc. As f.i. the prayájas. Such actions are of use only in originating the highest transcendental result (paramápúrva; the transcendental result produced by the sacrificial action in its totality ); while the actions contributing through an intermediate step are of use also for the outward form of the sacrifice by means of their producing a modification (samskára) of the material of the sacrifice and of the divinity (whereby they produce the so-called utpatty-apúrra ).(2) The same kind of actions are also called inherent actions (áśrayikarma ; viz. inherent in some substance, divinity etc. ).--Herewith we have given a short account of the injunctions of application. Prayoga-ridhi, injunction of performance, is that injunction which intimates speediness of performance. This kind of injunction (is not a separate one, there being no passages which are merely prayogaridhi and nothing else but) consists simply in the injunction of the main sacrificial action ( as f. i. "he who is desirous of paradise is to offer the darśapúrņamása-sacrifice") P. 57, (1) For the sacrifice is the parting with a certain substance («ravyatráca) with a view to-or aiming at a certain divinity (levatoddesena). - Reyarılıng the relation of the different kinds of actions to the apui va ep. J. N. M V. (2) On the different kinds of apúrra see---in addition to J N. M. V. p. 57-the instructive article 377 in Goldstückei's Sanskrit Dictionary It is however hardly correct to render “apúrva', us G. does, by “the unseen or transcendental power of a religious of sacrificiul act which produces the desiret result at another time etc."; fur apúrya is not the power of producing a result but a result itself.

·(2 22 ) which forms one syntactical whole with the sentences enjoining subsidiary things the pravájas etc); for this injunction of the main action etc.) causing the execution of the main action with all its subsidiaries enjoins perdiness of the performance which latter expression means as much as absence of delay (or pau- ), as there is no special means of proof for delay. Nor must it be objected that there also is no special means of proot for the abisence of delar: For it (the things enjoined in the different injunctions were to be done) with delay, they could not be done connecteils ( together: saha and that they are to be done conrectedly is understvod from the circumstance of the injunctions referring to the chief action and its subsidiaries forming one syntactical whole. Ju-t is up apie that in common lite two things which are done wich delar (as t. i. the one thing to-lar the other to-morrow) are never said to be done together" (or "connecteille"). This absence ot' delar is obtained when a fixed order is followed : for otherwise there ari-e doubts regarding the order of consecution of the diktent actions and the whole performance is spoiled. Therefore an injunction of performance onjuin-, for the purpose of lringing about speeliness of the performance of what it enjoins, at the same time a fixed order which order is to be taken as a special attribute of the things enjoinedd (if it were not taken as a more attributes of the things enjoined but as an independent thing the pravogavilli would be open to the reproach of rákrabheila). For this reason "injunction of formance" is also defined as that injunction which teaches the order of the subsidiaries. By "order" (krama) we understand a particular kind of extension or rather (extension being applicable to coexistent thing too, the relation of different things ) being earlier and later with regard to each other. For settling this order of succession (of different action: ) we have six means of proof, viz direct enunciation (śruti), sopar (artha), text (pátha ), position (thána ), principal matter (mukhya), procedure (prarșitti). By direct onunciation (śruti) we understand any passage whose purport it is to intimate order of succession. It is of two kinds, having either the purport of intimating merely order of succession or the purport of intimating something particulariz- -ין• ·( 23 ) ed by order of succession. An example of the former kind is the passage “having prepared the veda he is to prepare the vedi”; this passage merely has the purport of intimating an order of succession ; for the preparation of the redi is alrearly taught by another passage. (The śruti in the above quoted passage is contained in the suffis ktrá of kritvá-vedam kritrá vedim karoti. The passage contains the statement of the relative order of preparation of veda and vedli, in the way of amáda to those other passages which liave the purpose of enjoining the preparation of the two mentioned thing, independent of their relative order in time). On the other hand the passage " the first draught belongs to the Vashat-kartri“ has the purpose of enjoining a thing (viz. drinking ) particularized lyp a certain order ; for it can not be taken as enjoining order only with reference to the drinking because this would involve a break of the unity of syntactical construction. (The passage must be taken as containing information of a double uature as there is no other passage enjoining the act of drinking by the vashat-karţri. It might now be maintained that it enjoins two altogether different things, firstly the drinking, secondly the place of this act with regard to other aets. But is this assumption wonkl involve vákyabheda, it is thought more proper to declare that the passage enjoins only one thiny particularized by a second one .. the analogous case of soviena rajota"). Direct enunciation has greater weight than the other means of proof, because the latter obtain their authority only by means of a direct statement founded on them being constructed. For this reason the cup devoted to the aávinau is offered in the tenth place among the cups offered during the Jyotishtoma) because there is the direct statement the cup for the Asviman is to be offered as the tenth"; although one night think that is to be offered as the third according to the order in which the cups are mentioned in the sacred text. (Starting from the aindravávava gralia we find the ásvina grala mentioned in the third place, Taitt. S. 1. 6. 6; VI. 4. 9, so that according to pátha it ought to be offered in the third place; but the direct statement contained in the word "tenth" of the passage quoted above is stronger than pátha and settles the order of performance. The ·(24) principle according to which the order of precrilence of the ditterent means of proof is determined in the case of krama is the same as the one followed in the case of the means of proof assisting viniyogia-viilli. In the present example f. i. we might, on the ground of the risi ina grala being mentioned in the text in the third place, construct an injunction containing a śruti viz. " he is to offer the ásvima graha in the third place”, the silent presumption being that such an arrangement would not be impossible, not against artha, which latter must be satisfied before we can pass from pátha to śruti. But this constructed injunction would be met and invalidated by an injunction found ready in the holy text viz. "the cup for the asvinau is offereil in the tenth place").- That order of secession which is settled according to the demands of the purpose (for which different actions are performed ) is called order according to the sense. As f. i. the relative order of the agnilotra-offering and the cooking of rice-gruel; to which actions the two passages "he is to offer the agnihotra” and “he is to cook the rice-gruel" refer. For as the rice-gruel sortes thie purpose of the agnihotra its cooking, according to the demands of the purpose is to be accomplished first. This order of succession according to the sense is stronger than order of succesion according to the toxt. For if, the purpose as a means whereby to settle onler of succession being set aside, the actions were performeal according to the order of the test the cooking of the riep-gruel coulil merely have an unseen purpose, for if done after the oblation it could not serve any visible purpose. (But this would run counter to the general principle of never assuming when visible one can be established; hence the decision - The order of succession of sentences which intimate certain thing is called order of succession according to the text and according to it the order of succession of the things themselves is settlerl. For the sentences following upon pach other in the text in a certain order proluce when being read the ideas of the things (of which they treat ) in the same oriler and according to the orilor of the ideas the order of the execution of the thing is settled.--This text (pátha ) is twofold, text of the mantras and text of the Brahmana-passages. The order f. i. מא()ין בניין ו{))5({an u a ·( 25 ) to which is settled for the cake offered to Agni and the cake offered Agníshomau by means of the order in which the yájyá and anuvákya mantras are read in the text, is founded upon mantratext. (The injunction referring to the agníshomiya-cake is found in the second anuváka of the Taittiriya-brahmaņa, while the passage enjoining the ágneya cake occurs in the third anuváka. From this it might be concluded that at the fullmoon-sacrifice the agníshomíya cake is to be offered before the ágneya cake. The order however of the mantras accompanying the two offerings, as found in the mantra-kaņda, establishes the contrary.) Mantra-text is of greater weight than bráhmaņa-text, because the mantra text is more intimately connected with the actual performance of the sacrifice than the brahmaņa-text. For the latter gives to understand that such and such a thing is to be done, outside of the sacrifice (during which the bráhmaņa-text is not itself of actual use) and has thereby accomplished its purpose. The mantras on the other hand are actually employed at the time of the performance of the sacrifice the order of the performance depending on the order in which the single parts of the performance are remembered and as the order of remembrance again depends on the order of the mantras (whose property it is to remind one), the mantra-text forms an essential part of the performance of the sacrifice. The order of succession of the prayájas which is derived from the order of the text of certain injunctions (viz. "he offers the samidhs "he offers tanúnapát” etc.) is based on the order of the bráhmaņa-text. For although the brahmaņa-passages may be said to have fulfilled their purpose by enjoining a certain thing, nevertheless-in the absence of some other passage pointing out the order of succession of the prayájas etc., the same brahmana-passages are to be accepted as pointing out the order of the succession as well.(1)—By “position" (sthána) is to be understood presentation, presenting one's self (upasthiti) for if at the place of something (as f. i. in the example given below at the place of the savaniya) something else is performed (as f. i. the ag- (1) l'he commentary here takes a different view ad maintains, as it appears rightly, that the order of successiou of the prayájas is founded on mantra-text, not bráhwana-text.

·( 26 ) nishomíra and amubandhya in the sacrifice called sádraskra), that mentioned something (f. i. the savaniya) presents itself first after the thing by which it is regularly preceded (f. i. the ásvinagrahana ) has been performed and it is therefore proper that it should be performed first. For this reason in the soma-sacrifice called sádyaskra where the three animal sacrifices viz. the agníshomiya, the savaníva and the ámbandhva have to be performed together (i. e. in immediate consecution) in the place of the savaniya (i. e. at that point of the sacritice where in the fundamental form—the agnishtoma--the savaniya alone is offered) the savaniya animal has to be offered first, the two others afterwards, as in that place after the offering of the áśrina cup the savaniya first presents itself to the mind. For to the jyotishțoma (of which the sálvaskra is a modlification) belong three animal sacrifices, the agníshomiya, the savaniya and the ánubandhya. These three have different places, the agníshomíra being offered on the upavasatha-clay, the saraniya at the time of the pressing of the soma and the ánubandhra at the end of the sacrifice. Sádraskra now is the name of a particular somasacrifice which on account of its indefiniteness (i. c. on account of no special divinity being mentioned with regard to it is to be considered as a mere modification of the jyotishţoma. Therefore the three animal sacrifices are established for the sádyaskra also by the original injunction (which establishes them for the prakṣiti-form i. e. the agnishțoma and which has to be transferred to the different vikſitis also). That there they have to be performed together (not on different davs) is seen from the direct statement "he offers the animals together.” This common sacrifice of the three animals has to be performed at the place of the savaniya (i. e. at that point of the sacrifice where in the case of the agnishțoma the savaniya alone is offered) since that place is nar to the principal sacrificial action (of all somasacrifices viz. the pressing of the soma) and since the fault of some of tho animal sacrifices being removed from their proper places is the same (on whatever day they may be performed together). For if the three sacrifices are performed at the place of the savaniya, only the agníslomiya and the anubandhya are removed from their proper places; wliile in the case of the three sacrifices being performed ·( 27 ) either on the day of the agníshomíya or on the day of the anubandhya all three are removed from their proper places (for if they are performed on the day of the agníshomíya pašu the latter itself can not be said to have its proper place as it thereby is removed from the pressing of the soma proximity to which becomes indispensable as soon as the injunction of all the three sacrifices having to be performed together is observed; the same reasoning if applied to the anubandhya-pašu shows that the anuban,thya-day is not the proper one). (1) As we now read in the description of the fundamental form (of the sádyaskra i. e. the jyotishțoma) "having done the áýrina cup and having tied round the sacrificial post with a thrice-twisted string he leads on the savankya pasu" and thereby see that the sacrifice of the savaniya pašu is enjoined after the taking of the áśvina cup, the savaniya presents itself to the mind also in the sádlyaskra immediately after the taking of the ásvina cup and thus, according to position (sthána) it is proper that it should be performed first. The two other animal sacrifices have to be performed after the savaniya in the manner explained (viz. in the first pácil of Adhy. V of the Bímámsá, where the commentators state that the agníshomíra has to precede the ámubandhya).-By order founded on the principal matter (mukhra) we understand the order of the subsidiary matters belonging to some performance in as far as it is settled by the order of the principal matters. For in whatever order the principal matters are performed in the same order the subsidiary matturs belonging to them are performed, since in this manner all subsidiary matters are distant from the principal matters in the same degree. If on the contrary the subsidiary matters were performed in an inverse order (compared with the order of the principal matters) the consequence would be that some subsidiary matters would be (1) For the detai's of the lengthy and unimportant discussion referring to the sthanátıkramasánıya see the commentary on the Arthasamgrha in the lithogr:splied Benarcs edition (It is to be iemarked that the text of the múla of the p:ssage is very incorrect in the lithographed edition a piece of the commentary having yut mixed up with it) - In the Jain. N. MV. the pradlinasomapratya-atti is the only-wand quite sufficient-reason for the three animals being suiciuiced on the surya-day-lu Guistůcker's edation of J. N. M V. p. 221 1. 3 read ° 314171 .

·( 28 ) as near as possible to their principal matters and others again as far away as possible; and this would of course be improper, as it would interfere with the connectedness of actions intimated by the injunction of performance. Therefore the order of succession of the principal things determines the order of the subsidiaries as well. Thus f. i. a part of the (ghee which is the) remainder of the prarájas is at first poured over the oblation to Agni and after that another portion over the sour milk offered to Indra, because the sacrifice to Agni precedes in time the sacrifice to Indra. In this manner the two acts of pouring ghee are separated from the principal actions to which they belong (viz. the offering of the two oblations) in the same manner viz. by one intervening act (1. pouring of ghee on the ágnnya oblation 2. pouring of ghee on the aindra oblation 3. cffering of the ágneya 4. offering of the aindra); while in the case of the reverse order being adopted for the pouring of ghee the pouring of ghee on the ágneya and the offering of the ágnera would follow on each other immediately and on the other hand the pouring of ghee on the aindra oblation and the offering of the aindra oblation would be separated from cach other by two interrening acts (viz. the pouring of ghee on the ágneya and the offering of the ágneva); and this, as already remarked, would be improper. Order founded on the principal matter is weaker than order according to the text (páthakrama); for the former determines the order ( of the sacrificial acts) in a retarded manner only because it depends on the determination of the order of the principal actions which determination itself depends on some other means of proof. Order according to the text on the other hand is of a different kind as it merely depends on the order of the text as it is found in the Veda, which latter order is independent of anything else; it is therefore of greater weight.--On the other hand it is of greater authority than order founded on procedure (pravſitti); for in the case of order founded on procedure many subsidiary matters are distant from the principal matter while they are near to it in the case of mukhya krama (about pravſitti-krama sco further on). If in the case of several principal matters (or actions) being performed together and the subsidiary actions connected with ·( 29 ) them having to be performed seriatim, the order of succession of the second, third cte. subsidiary actions is regulated according to the order of the subsidiary action performed first, that order of succession is called order according to procedure (pravritti). So f. i. in the case of the subsidiary actions connected with the animal sacrifices offered to Prajápati (during the vájapeya where seventeen animals are offered to Prajapati), with regard to which we read “having offered the vaiśradeva oblation they proceed with the animals for Prajápati". In this sentence the animals meant for Prajápati are, as pointed out by the third case termination, enjoined, together with the actions constituting the mode of procedure, as having to be offered at one time. Consequently they (the sacrifices of the animals) as well as the subsidiary actions connected therewith as the leading on, the tying to the sacrificial post etc. (of the victims) have to be performed together (or connectedly, saha). This performing together becomes, with regard to (the actual sacrifice of) the prájápatya animals, possible by performing the actual sacrifice (of all of them) at the same time as one divinity (viz. Prajapati) is fixed ( for all of them ).(1) On the other hand it is impossible to perform all the subsidiary actions as the leading on, the tying to the sacrificial post etc. at the same time and the only method of performing them together is therefore to perform them in such a manner as to separate the subsidiary actions to the least possible degree from the principal actions. For this end one performs at first the leading on of one animal and after that the leading on of the second and follows the same order with regard to the tying to the post etc. And thus selecting from among the animals about to be offered to Prajápati a certain one, one begins with it and performs the same subsidiary action with regard to all animals; after this one performs the second subsidiary action on the same animal on which the first one had been performed and again proceeds following the same order with regard to all other animals. The order of succession determined according to this principle is called order of succession according (1) The Comm. remarks that another reading is sampratipannadevatikálatvena", and that the time meant is the time after the perfurmance of the vaiśvadeví while che divinity is Prajapati.

·( 30 ) to procedure. It is of less weight than oriler of succession founded on direct statement etc.--Herewith we have given a short account of injunem ut performauce by defining the six difteront kinds of onder of succession. Ry injumetion of claim or qualification (adlikáraridhi) we understand that kind of injunction whieh intimates the ownership with regard to some result which is brought about by some action. By "ownership" we understand the position of one who enjoys the result.-- To this class et injunetions belongs t: i. the passage “he who ia demirons of paradise is to sacritico"; which passage while it enjoins the sacritice with regard to paradise intimates the stato of enjoyment of the result consequent on the sacrificial action by him whois desires et paradise-Another example is the passage "he whose houses Igni should burn down after he has constructed the holi fires is to offer to the merciful Igni a cake on eight potsherds." This prasiya enjoining a certain sacrificial action on the occasion of a contagratin itc. intimat's the ownership of ksim who acts on the mentioned occasion with regard to a result which consists in averting a calamity and which is produced by the sacrificial action.-In the same way the passage “he is daily to perform the sun intimates the ownersluip of him who leads a pure lite, observing the proper times for all his duties, with regard to a fruit viz. tie avoidance of disaster which ensues on the proper performance of the sáudhvá. This kind of ownership with regard to some result belongs to him only who is li-tmanimed by the necessary qualification (adinira). Br qualitication we unde stand that whichi, in the priesagas containing injuctions, is mentioned as a vistingui-ins attribution of the person (whom the injuction con- Corn:). This is, in the case of thos. sacrifices which are presa furuan for the fulfillm ut of a curtain will, the wind for the particular risalt; in the city of the sacrifiers performed on a special occasio2 the al portainment of the occasion: in the case of acts of permanent obligation as f. i. the performance of the saints dhya the circumstance of the man leading a pure life and observing the propr times for all his duties. For this reason too the passaz "a hing who is desirous of the kingahip of the heavenly world ·( 31 ) is to perform the rajasuya-sacrifico" notwithstandling its enjoining (the rájasúya) with a view to the king-hip of the heavenly world does not intimate that the enjoyment of the result will be obtained by any one who desires the kingship of the heavenly world, but only by him who being at the same time a king is desirous of the kingship of the heavenly world; for the passage contains a clear statement of the kingly dignity being a necessary attribute of the qualified person. Sometimes a necessary attribute of the qualified person is to be understood althongh it may not bo directly stated as an attribute of the person. This is the case f. i. with regard to the knowledge dependent on the injunction enforcing the study of the Vedla. (This knowledge is a necessary qualification for any one who wishes to perform sacrifices, ) since all the injunctions of sacrifices as they require a knowledge of the matters (used in the sacrifice) are given for those only who have acquired a knowledge of these matters in consequence of complying with the injunction inculcating the study of the Veda. In the same manner the quality of being provided with the sacred fireswhich quality is obtaineid liv the first construction of the fires-is a necessary qualification for all sacrificial acis which are to be effected by means of the holy fires; for as all these sacrifices can not be performed without the fires the injunctions prescribing them can be given for those only who by the construction of the fires have acquired the attribute of being owners of the sacred fires. In the same manner capability (to perform the duty is an understool jualification); for the injunction applies only to those who are ca;able (by bodily strength and health, mental power etc.) to carry it out, according to the principle expressed in the words "power (of understanding on the part of the hearer) cooperates with the verbs expressing a certain sense" (the verbs although possessing a certain sense have no effect on a person not able to merstand it.) - HIerewith we close the discussion of that part of the Veda which is denoted by the name " Injunction". Mantras” serve to recall to memory the matters connected with the sacrificial performance. By this their property of recalling to memory the matters mentioned they have a purpose and it is not to be supposed that their cuunciation merely tends to produce ·( 32 ) some unseen result, as it would be improper to assume merely ani unseen result while a visible result (in this case the circumstance of the performer of the sacrifice being reminded of certain things) exists. Nor can it be maintained that the recitation of the mantras is purposeless because the visible end of reminding one of certain things can be obtained by other means also (as f. i. by the brahmana-passages of the Veda which would point out the divinities etc. of the sacrifice even without being combined with the mantri-passages ); for (the exclusive use of the mantras for the purpose) is founded on an injunction of a necessary arrangement (nivama-vidhi) according to which the mentioned matters are to be recalled to memory by means of the mantras only (not by any other means). By an injunction of necessary arrangement is to be understand an injunction which in the case of one particular instrument being establisheri (hy some other means of proof) with regard to an action which can be performed by various instruments, establishes the use of some other instrument which is not yet established by other means of proof). As it is said " In injunction takes place when something is absolutely non-estalilished; an injunction of necessary arrangement when one alternative is already established; when both alternatives are already established, (the injunction required) is called limitation (parisamklva)." The sense of this passage is as follows --That kind of injunction which establishes something not established by any other means of proof is called an injunction of something new (apúrva-vilhi) (or simply “injunction” as in the quoted sloka). Such an injunction is contained f. i. in the passage "he who is desirous of paradise is to sacrifice”; for it enjoins a sacrifice for the purpose of obtaining paralise which is not established ly any other means of proof.-- That kind of injunction which establishers something that is partially (i. e. on certain occasions) non-establi-bed is called an injunction of necessary arrangement (nivama-vidhi); as f. i. the passage “he is to beat the rice-grains.” If it is asked how this passage can be said to establish something partially non-established, we answer: in the following manner. The passage does not intimate that the beating of the ricegrains has the effect of clearing them from the husks; (for a special passage intimating this would be altogether unnecessary) ;

·( 33 33 ) as that circumstance is well known from positive and negative instances (it being a matter of common observation that the ricegrains if beaten are freed from their husks while the husks remain attached to the grains wlien the latter are not beaten). But the passage has the purpose of a niyama whereby is to be understood the supplying of a part (hitherto) non-established. For as the freeing of the grains from the husks can be effected by more than one means, one might leave aside the beating and begin to make use of some other means (f. i. of the finger-nails); for this case now the beating being non-established the above quoted injunction effects the supplying of the non-established part, viz. the injunction of the beating. Thus in a so-called injunction of niyama the purport of the sentence is a necessary arrangement which consists in a non-established part being supplied. And this in the quoted example) means as much as the injunction of the partially non-established beating of the rice-grains.---That kind of injunction which has the purpose of excluding one of two alternatives both of which are established by some other means is called injunction of limitation (parisamkhya-vidhi). As f. i. the passage " five animals from among the animals having five nails may be eaten (are lawful for food)" This passage has not the purpose of establishing the eating of animals having five nails (is therefore not an apúrva-vidhi), as their being used for food is already established (without any special rule) by the natural appetite of man. Nor has it the purpose of a necessary arrangement, as the eating of animals having five nails and the cating of animals not having fire nails is established simultaneously (the two not excluding each other) and it can therefore not be said that the eating of animals having five nails is partially non-established. For these reasons the purpose of the passage must be to exclude the eating of animals not having five nails and it therefore is an injunction of limitation. Injunctions of this kind are of two different kinds, the limitation being either directly stated (Sranta) or implied (lákshanika). An example of the former kind is afforded by the passage "for there only they sing"; for here the (directly enunciated) word only" intimates the exclusion of all stotras except the paramána. An cxample of implied limitation is afforded by the mentioned ·( 34 ) passage "fire animals having five nails may be eaten"; for this passage does not contain any word which directly expresses the exclusion of other animals. For this reason merely implied limitation must be admitted to be affected with three different imperfections. These are firstly, setting aside of what is directly mentioned (in favour of something implied only), secondly assumption of something which is not directly stated and thirdly rejection of something already established (by other means). As is said in the śloka "on account of setting aside the matter directly stated and assuming a matter not directly stated and rejecting something established limitation is affected with three vices." (In the quoted passage the details of the three shortcomings are as follows). The thing directly stated which is to be set aside is the eating of animals with fire nails. The matter not directly stated which is to be assumed is the exclusion of the eating of animals not having fire nails. And the matter already established which is rejected is the eating of animals not having five nails (the means by which it is established being man's natural appetite). Two of these three imperfections lie merely in the words while the rejection of something established lies in the matter itself. (Finally it must be remarked that) Those mantras which do not possess the power of reminding one of the things connected with the sacrificial performance must, since no other alternative is left, be assumed to contribute towards the unseen result by the mere circumstance of their being uttered and they are therefore not purposeless. "Vames" (as forming one of the constituent parts of the Veda) have a purpose by their defining (or limiting) the matter enjoined. So f. i. the word "udbhidá" in the passage "he who is desirous of cattle is to sacrifice with the udbhid (i. e. is to perform the sacrifice called udbhid)." In this passage the word “udbhid” is the name of a sacrifice and effects the limitation of the matter (the sacrifice) enjoined. This is to be understood as follows. The passage hy pointing out a certain result enjoins a sacrifice not established elsewhere. As it does not enjoin sacrifices in general (that it does not do this is shown by the fact of a special result being mentioned) it must be assumed to enjoin a special sacrifice. If now the ·( 35 ) from one question arises what special sacrifice is meant, we learn from the word "udbhid” that the sacrifice called udbhid is intended. Udblidá taken as a name fits into the sentence by means of the relation of inhering in the same abode or coordination (sámánádhikaranya), the sense of the whole passage being "he is to realize cattle by means of udbhid the sacrifice" (in which sentence the two words "udbhida" and "yágena” are coordinate).—That certain words found in the Veda have to be considered as names appears or the other of four reasons 1. from the danger of possessive indication 2. from the danger of split of the sentence 3. on account of another scriptural passage declaring it 4. on account of the comparison with it (for the details of wbich reasons see the following). In the passage already quoted viz. "he who is desirous of cattle is to sacrifice with the udbhid” the word "udbhida” must be assumed to be the name of a sacrifice on account of the danger of possessive indication. This appears from the following reasoning. (If udbhid did not denote a particular sacrifice, the only other alternative would be to assume that it denotes a certain instrument by means of which the sacrifice is performed; an explanation which might appear to be founded on the etymology of the word.--But then the following difficulties present themselves) in the first place it is not proper to suppose that the passage contains the injunction of the sacrifice with a view to the result and at the same time the injunction of some secondary matter (an instrument) with a view to the sacrifice ; for this assumption would involve a split of the sentence (two different matters being enjoined in one sentence). In the second place (if somebody should propose an other explanation free from the mentioned defect) if the word "udbhidá” is supposed to express merely a secondary matter (an instrument) it would have to be said as the sacrifice itself is not established by any other passage--that the passage enjoins a sacrificial action distinguished by a certain secondary matter, so that the sense would be “he is to realize cattle by means of a sacrifice distinguished by the udbhid.” But in all such injunctions of sacrifices distinguished by some secondary matter the assumption of possessive indication has to be made, as already explained. (It is therefore preferable to take udbhid as the name of a certain sacrifice ).

·( 38 ) sacrifices (not as denoting secondary matters) on account of another scriptural passage declaratory of it. In the passage “he is to sacrifice attacking with the syena” the word śyena is to be taken as the name of a sacrifice (and not as denoting the material of the sacrifice) on account of the comparison with it (on account of the comparison of the sacrificial act with a falcon, which comparison is contained in an arthaváda-passage) as this comparison can not take place in any other way (but on the assumption of svena denoting a certain sacrifice). This appears from the following reasoning. Whatever is enjoined (in an injunction) is glorified (in the corresponding arthavada-passaye). It now the injunction was meant to enjoin the falcon (as the material of the sacrifice), the arthaváda-passages would have to contain a praise of the falcon. But the artharáda-passage "for as the falcon swooping down seizes his prey thus he (the sacrificer) swooping down seizes his hating enemy." can not be used as a praise of the falcon as it clearly effects the praise of something else by means of comparing it to a falcon. Vor can the falcon be praised by its being compared to itself, as in cach comparison the quality of being that to which something is compared and the quality of being that which is compared to something reside in different things.--If on the contrary the passage enjoins a sacrifice named svena then the artharáda-passage is able to effect the praise of the sacrifice by comparing it to a falcon. Thus the word svena must be taken as denoting a sacrifice on account of the " parison with it." (In addition to these four determining reasons which oblige us to explain certain words as names of sacrifices ) Some assume a fifth determining reason of this kind viz. the greater weight of the secondary matter as taught in the originative injunction (utpatti). As an example of this they quote the passage “he is to sacrifice with the vaiśvadeva” and declare that the word “vaiśvadeva" is to be taken as the name of a sacrifice and is not meant to enjoin the Visre-deras as the divinities of the sacrifice, on account of the greater weight of the divinities Agni etc., which are alreadly enjoined by the originative injunctions referring to this sacrifico ( which are contained in the passage "ágneyam ashtakapálam nirconi- ·(39) vapati, saumyam charum etc").--But in reality (it is unnecessary to assume this fifth determining reason) as the circumstance of "vaisvadeva" being a name already follows from the third of the four reasons detailed above. For with regard to the sacrifice under consideration there is found a statement, in the shape of an arthaváda which establishes the Visvedevas as a secondary matter, viz. "that all the gods (viśvedevás) sacrificed together that is the viśvedeva-quality of the vaiśvadeva.” (It therefore appears that the passage quoted above has not the purpose of pointing out the Viśvederas as the divinity of the sacrifice and consequently the word “ vaišvadera” is to be taken as a name). By prohibition (nishedha) we understand sentences turning off man (from some action); for the purpose of sentences of prohibition lies exclusively in their effecting (man's) turning away from actions which would be the cause of some disadvantage. The details are as follows. In the same manner as an injunction conveying an instigation in order to give effect to its instigatory power intimates that the thing enjoined f. i. the sacrifice is the instrument for obtaining some desired result and thereby instigates the person towards it, in the same manner a prohibitory passage as f. i. "he is not to eat kalaòja” conveying the idea of turning off (from some action) in order to give effect to its power of turning off intimates that the thing prohibited as f. i. the eating of kalauja is the instrument of bringing about some highly undesirable result and thereby turns man off from it. If it is now asked how a prohibitory sentence conveys the idea of turning off from something, wo answer as follows. The sense of the word "not" is not connected with the sense of the root (of the verb in the prohibitory passaye); for although the two words stand in immediate proximity the sense of the root presents itself as standing in subordinate relation to the actual creative energy (árthí bhávaná) which is expressed by the suffix (of words like bhakshavet). For something which presents itself as standing in subordinate relation to one thing can not be connected with something else. Otherwise in the sentence "bring the king's man" (lit. the king-man, rájapurusha) the king himself would enter into relation with the action ( while in reality the king only stands in relation to his servant, the ·( 40 ) latter in his turn being the object of the action expressed by “bring"). Therefore the sense of the word "not" stands in relation to the sense of the suttis only and here again not to the árthí bhavanaí which is expressed by that element of the suflix) which denotes the verb---for the árthí bhávaná presents itself as standing in subordinate relation to the instigation expressed by that element which denotes the optative--but to the verbal bhávaná denoted by the optative element of the suffix, the verbal bhávaná occupying the chief position of all. Thus the nature of the word "not" is to intimate the thing opposite to the thing with which it (the word "not") is logically connected. As in the sentence "the jar is not" the word "not" standing in connexion with the word “is" intimates the non-existence of the jar which is the opposite to the jar's existence, in the same way here (in prohibitory passages) the word * not" standing in connexion with the optative exclusively intimates the turning-off (from some action) which is the opposite to an instigation towards what is expressed by the optative. For as on hearing an injunctive sentence a person has the idea "that ono (the speaker) instigates me", a person on hearing a prohibitory sentence has the conception of a turning off' i. e. of an energy tending to produce in him the hearer) a cessation of activity; which idea may be expressed in the sentence "he is turning me off." Therefore in the case of a prohibitory sentence the exclusive sense of the passage is a turning off. Where there is however an obstacle in the way of the word "not" being connected with what is expressed by the verbal sulfix, it is connected exclusively with what is expressed by the root itself. Such oh-taclrs are of two kinds 1. the beginning with the phrase "his vowell observances are as follows" and 2. the contingent probability of a vikalpa (option). An example of the former kind is f. i found in the following page "he is not to look at the rising Sun" as this sentence is read after a commencement has been made with the words "his vowed olarrrancs are as follows." For this reason a paryulása (not a pratishedha) is to be assumed here (1) For as the word. (1) In the case of " not" being connected with the kriyá the sentence is calleıl a pratishedha, wlule it is termed a paryudása if the "not" negatives 'a uáman or the ·( 41 ) "vrata" (vow or vowed observance) has the settled meaning of something which is to be done, the clause "his vowed observances are as follows" begins the enumeration of the vowed observances of the Snátaka as things to be done. If now the question arises "what are the things to be done?”, sentences like “he is not to look at the rising sun" must be taken as intimating something to be done. Otherwise the syntactical unity of the former and lattor sentences would be destroyed. Thus the sense of the verbal suffix is not to be considered as connected with the sense of the word "not", as in that case the passago could not be understood as expressing a thing to be done. For a "not" of that kind (i. e. a "not" connected with the sense of the verbal suffix) would express only a turning away (from some action) which is the contrary of the instigation conveyed by an injunction ; and such a turning away does not express something to be done. Therefore in the sentence he is not to look at the rising sun" the word "not" expresses by indication (lakshaná) the vow of not-looking which is the opposite of what is expressed by the root (in íksheta); for not-lookiny may be taken as something to be done. So that the whole sentence las to be explainel as follow's "he is to effect (bhávayet) by means of the resolution of not-looking which (resolution) has for its olject the sum. And if it is asked "what is he to effect thereby?" the destruction of evil which is intimated by the complementary sentence "from so much siu he becomes separated" connects itself (with the bhávaná) as the thing to be effected. And in this manner the syntactical unity of the former and the latter sentences (which was spoken of above) is established.--Yor must here the objection be raised that there is no reason for the resolution of mot-looking only being connected with the bhávaná as there are different other things which are opposite to the sense of the root ; for these clifferent other things are not things (or “the things") to be done and can therefore in the case under consideration not be connected with the bhávaná.(I) រ dhátvilriha, m wluch cases the might be replaced by the "a" of a compound woril as " abrihmara. (1) The commentary on this passage runs as follows: But as many things might be donc contrary to the looking which is the sense of the root how is it that with regard ·( 42 ) The second (kind of obstacle to the negative particle being connected with the verb ) applies to passages as the following one who is to say ye yajámahe at (the biginning of) all vájvás, not at the anuyájas." For here too we must assume a prohibition of the kind called paryudása as otherwise there would be the probability of an option (optional procedure, vikalpa). The reason for this is as follows. If in the quoted passage the verbal suffix were connected with what is expressed by the particle "not", the mantra "re vajárnahe” would be prohibited in the case of the anuyájas, tho sensa being at the anuyájas he is not to say ye rajámahe.” But à prohibition (pratishedha) must be preceded by an establishment (hr sume means or other, of what is prohibited) as only a matter previously established can be prohibited. This establishment can only be found in the scriptural passage "he is to say ye yajámaho at tha vájyás" (for there is no other means by which the employminto' this mantra could be established). But if something prerios!! established by a scriptural passage is prohibited, (by another seriptural passage) only option (vikalpa ) can take place and not coriplete sublation ( bádha) (of the former passage by the later) Luc?use the scriptural passage on which it (i. e. the employmen of the mantra) bases is not capable of complete sublation by means of another scriptural passage as this is the case with passion forming the base of the establishment (of some act.-Passion may in-tigate a man to the murder of a Brahmaņa which latter act is therefore said to be established by passion ; here however scriptural passages like "a brálmana is not to be killed” step in to tie 41074 i passage the resolution of not looking alone is accepted as capable of being the instrument of the bhivatá?-The answer to this objection is : Although different other things as f i covering the eyes with a cloth imght be considered as being the opposites of the looking which is the sense of the root, nevertheless, the rentence not conveying the idea of any particular energy of the body or of speech while at the same t.me mental activity is not prohibited there is left only a particular mental cnc.gy viz. the resolution of n t looking (as the instrument of the bhavané). The reason for this is given in the clause of the text' for these etc Because these different other things as f. i. covering the eyes with a cloth can not be meant as that which is to be donc, only something else opposite to the looking which is the sense of the root and extending to all actions to fit to be connected with the bhávant. For this reason the resolution of not looking which is opposite to the sense of the root is fit to be connected with the bhívaní as it (v:1. the resolution) extends to all actions. 1) ·> ( 43 ) and hy their superior authority completely sublate the dictates of passion. On the other hand one scriptural passage can not completely sublate another as it has no claims to superior authority).- Nor must it be objected that as the general scriptural passage "the oblation is made into the áhavaniya-fire” is sublated by the special passage “he is to make the oblation on the foot-print", in the same way the passage "not at the anuyájas” sublates the preceding passage "he says ye yajámahe at the yájyás”; for only such scriptural passages as are independent of each other stand in the relation of that which is sublated and that which sublates. For the quoted passage about the homa to be made on the footprint does not, in order to enjoin its purport, stand in need of the passage about the áhavaniya and is therefore independent. But in the caso under consideration the prohibitory passage (na anuyájeshu) stands, in order that the thing to be prohibited may be established, in need of the preceding passage "he is to say the ye yajámahe at the yájyás" and is therefore not independent. For this reason in the case of a thing enjoined by one scriptural passage being prohibited by another only option (vikalpa) is possible (and not complete sublation of one rule by another). But to assume option is not proper, because its consequence is the partial non-authoritativeness of scriptural passages. For if the ye-yajánahe is employed with the anuyájus the authoritativeness of the clause "not with the anuyájas” is not upheld, in the same way as the authoritativeness of the passage enjoining the use of barley for the sacrifice is not upheld when the sacrifice is performed with rice. Moreover the assumption of vikalpa would involve the assumption of a double unseen result as the injunction as well as the prohibition aro for the benefit of man (purushártha.--The employment or non-employment of the ye-yajímahe do not contribute anything towards the starúpa of the sacritice, are not kratvartha ; an adrishta has therefore to be assumed as the result of cach). For these reasuns the passage under consideration can not be explained as containing a praiishodha (where "not" negatives the verbs) but we must considler "na" as connected with the word "anuvajas" and take the passage as a paryudása. So that the proper understanding of the sense of the passage is as follows "he is to use the ·( 41 ) niantr: ye-vajámahe with the vájvás other than anuyájas", as the particle "na" conveys by indication the notion of (these vájvís) which are different from the amuyájas. And thus option has not to be admitted. And this sentence (i. c. the sentence constructed out of the words na anyájeshu viz. "he is to use the ve-vajimale with the vájvás other than amvajas “) does not enjoin the use of the re-vajimahe as the latter is already established by the preceding clause, viz. "he is to 11-e the ve-vajámahe with the vajvás", but merely enjoins with reference to (as an apuváda to ) the ye-vajímahe already established by a general text its (the revajámahe's) belonging to those vájvás which are other than anuvájas. So that the sense of the sentence is "the re-vajámahu wbich is uttered with the vájyás is to be uttered with those only which are other than amurájas.” But--it might be object('1---10- cording to the above esplanation a parynasa-prohibition woull not be different from a so-called upasanhára whose purport is to restrict to some particular case something established by a scriptural passage of general application. To this we reply that it is not so. For an upasamhara has the purport of restricting to that only (i. e. to that which is mentioned in the pasamhára-va-sange'); as f. i. the fourfold vivision (of the sacrificial cake) which is established by the general text “he is to divide the cake into four parts" in restricted to thr ágneva prodása exclusively by the special text "he is to livide the nora purodisa into four parts." Apr- Mlása on the other hanıl has the purport of restricting something grnerally established exclusively to what is different from the spiecial thing (mentional in the paryulása ) Thus it appears that paryulist and upa-amhára are different.--Sometimes, no other possibility being left, it simple prati-Hırdha has to be accepted although thereby the probabiling of a vikalpa ari-ca. Thus f. i. although from the proliibition of the taking of the shodasin-cup which prohibition) is established by the passage at the atirátra die is not to take the shodasin-cup' the probability of a vikalpa arises (i. c. the optional taking or not-taking of the shodasin-cup at the atirátra), neverthicles, the passage can not be taken as it paryudása ( wherr hy option wonld le precludeil) because this in imponible. For the following 10:01s. It the word "not" were collected ·( 45 ) with the word "the shodasin-cup", the sense of the passage would be at the utirátra he is to take the cups other than the shodasin”; but such an interpretation is impossible as it would be in open conflict with the express injunction contained in the other passage "at the atirátra le is to take the shodasin." If on the other band the word "not" were connected with the atirátra the sense of the passage would be he is to take the sbodasin at the sacrifices other than the atirítra"and this explanation again is impossible as it would be in conflict with the injunction of the shodasin (for the atirátra). For these reasons, no other possibility being left, the Pilssage can only be explained as a prohibition of the taking of the shodasin-coup which is established by another scriptural passage. And to this explanation it innst not be objected that it involves a vikalpa, because i vikalpa too is to be acknowledged (inder certain circumstances). The following difference (between the several cas where a prati-hedha has to be acknowledged) is however to be notel. In the case of a prati-decadha of one thing arising from vikalpa (in the case of one thing established by some scriptural passage being prohibited by some other scriptural passage enjoining the contrary, the thing prohibited is not the cause of vantage (anarth) because in that case the injunction as well as the prohibition are merrly for the sacrifice's aki (kratyartha; not paruhártha.--- In the example given above the taking as well as the not taking of the shodabin ar kratvartha, contribute to the outwarl form of the sacrifice). On the other hand in those cases where there is no vikalp and the establisłonent (of what is subsequently prohibited by a scriptural passage) Irlaps on the natural passion of man only, and the prohibition is for the sake of man, there the thing prohibited is the cause of disadvantage as f. i. the cating of kalanjal which is prohibited by the passage he is not to cat kalauja“; for here only the prohibition of eating is for the sake Vor is it to be oljected that in the same way it vikalpar would result from the prohibition of things established by scriptoireits giving, making offering one which prohibition is contained in the passage the man who has undergone initiation is not to give, not to make otterings etc,"; for in this case although the prolibition of giving, offering etc. which things are of their own disailof mall.

·( 46 ) nature for the purpose of man is not for the purpose of man tho forbilden thing is the cause of disadrantage to man. The reason of this is that the prohibition of these things being for the purpose of the sacrifice they (i. c. giring, offering cte. iſ done by the díkshita) would destroy the power of the sacrifice. An analogous case is presented by the prohibition of approaching one's wiſe at the proper season (approaching one's wife at the ritu is generally enjoined but woull in spite of that be a cause of disulvantage to the dikshita because it would destroy the eficacy of the sacrifice). (The result of which is that in the two last mentioned cases there is nu opening for vikalpa). Sentences whose purport is either praise ( glorification) or lılame are called artharída. Suel sentences ettect a matter with a purpose lir indication (lakstieni: the sentences taken by themselves not being able to efect any purpose). For the arthavrula-sentences, there being 110 purpose in their conveying merely their own sense, by indication convey paine or blame of matters to bo enjoined or prolulited, as they would be open to the reproach of purpuolessness if their only olject were (10 convy) their own sense. (This lattor satement is based on the sútra I. 2. 1.) "on account of the (whole) veida referring to actions (if the arthavárla-passamans were taken as merely intimating their own sense without bein ceed with the passages expressive ot' injnnctions and pro- Libitions ther would be purposes as the whole Veda a vowelly refers to actions, things to be done. The artharádas are therefore tube taken as containing praise or blame of the actions enjoined or prolbited in the vilhi-and nishedha-massacro-). Nor is it possiblo toat-sume purapess of the arthaválla-pranues), as the lattor is rendereol imposible by the arthavális being compriseul in the injunction of stult contained in the passaya"-rálıyaro' lhyetarial" which it to understand that the whole Vella ito be studielawl notities the whole verla's efficiting mattors having a purpose. Arthavárla-sapare of two diferent kinds being either comploniauto of villi-passages or complements of ivishudha-pas- 5:15. Thms the pa "Váyu inderd is the swiftest divinity etc."..Which forms a complement of the injunctive passage "he who is desirous of prosperity is to offur a white animal tu Váyu ·( 47 ) ctc."-has the purpose of intimating a glorification of the matter enjoined. On the other hand the passage "he howled; that be howled (arodít) that is Rudra's Rulratva etc."--which forins a complement to the prohibitory passage “silver is not to be given on the sacrificial grass etc.”-has a purpose by intimating the blameworthiness of the matter prohibited.-Nor must one raise the objection that the arthaváda-passages are (nevertheless ) purposeless because the idea of praiseworthiness or blameworthiness is of no practical use. For these ideas have a decided use because they promote the activity of man who from laziness or other reasons does not set to work (in perform what is enjoined in the vidhi-passages) Again arthavácla is of three different kinds as it is said in the Sloka "in case of contradiction it is guņaváda; in case of asseveration it is amválla; in case of the absence of both it is lshútárthaváda; thus artharádır is of three different kinds.” The sense of this sloka is as follows. An arihaválla is gunaráda i. e. statement of some quality, if it contradicts some other means of proof. As f.i. the passage "Xilitya (the sun ) is vúpa ( the sacrificial post).” There as the sameness of the yupa and the sun is contradicted hy perception, the passage establishes by indication (lakslaná) tho quality ( of the yupa ) being shining like the sun.-- Artharádla if conveying a sense already established by another means of proof is called anuváda, reiterative statement. Asf.i. the passage "Aga ni (the fire ) is a remely against cold"; for here the quality of fire being opposite to coll is already known from sensual perception.-A statement convering something which is neither estalli-heid by another means of proof nor in conflict with such a one is called a blútártuváda, a statement regarding something which has happened. As f.i. the passage "Indra raised the thunderbolt against l'șitra." Thus we have established that the entire vella which consists of sentences like he who is desirous of paradise is to sacrifice ete." immediately or mediately etli-ets duty (ilharma ) consisting in sacrifiers etc. Such (aets of) luty if done with a view to that (result) with a view to which they are enjoineal are the cause of that particular result, if clone with the intention of making of them an offering to Gode (isvara) they are the cause of the highest beatitude.

·( 48 ) Nor ca it he said that there is no authority for performing such acts with the intention of making of them an ottering to God; for the following passage of the Bhag: Vadgiti furnishes the required authority whatever you do, whatever you eat, whatever you sacrities, whatever you give, whatever you do in way of penance, Kauntva, do it all is nu offering to me." In the authoritativeness of Smriti is establi-hed in the prádla treating of Smriti (1. 3. ) by the argument of its being based on Sruti. For the easy uerstanding of young students the wise Bhaskara hus can prosed this suvinet compendium of the subjects treated in the Juimini... -Sastra. Ille-with is tinished the companion of the Púrva-Jimámsá which is entitled "Artha-sugraha" and which was composed by Malopullivara Lungikli Bháskura.

·ADDITIONS AND CORRECTIONS.
Transl. p. 1. I. 22 : so that the beginning aphorism (i, e. the
tirst aphorism of the Mímámsá-darśana) means etc.
P. 0. l. 12 after “material" add : so that, by means of the
possessive indication contained in the word soma, the sense of the
sentence is “he is to effect the desired result by means of the
sacrifice distinguished by soma."
P. 48, 1, 10: succinct.

·List of Books. Rs. As. P. 1 0 0 0 1 12 12 0 0 0 ... ... 10 ... ० o Royal School Dictionary (Special terms will be made with the purchasers of 10, 25, 50 and 100 copies at a time) Scholar's Guide to Algebra for higher classes by M. Tej Rai, Part II. Wilson's Sanskrit and English Dictionary new edition Wedgwood's Dictionary of English Etymology ब्रह्मसूत्र भाष्य भाषा बालविधवासन्तापनाटक रसिकमनोहरसिख नख सर्वाङ्गवर्णन विद्वद्भुषणकाव्य सटीक वर्णनाबोध निरोग विद्वान् और धनी होने का उपाय ईश्वरोपासना ईश्वर प्रार्थना प्रबोधचन्द्रोदयनाटक संस्कृत और भाषाटीका सहित व्याकरणकीमुदी व्याकरण की उपक्रमाणका का दूसरा स्खण्ड कृष्ण भट्टीव्युत्पत्तिवाद की टीका प्रथम कारक ... सन्ध्या भाषाटीका सहित . प्रेमतर गतपसीभाष्य अर्थात् पुराणो से विचित्र कथाओं का o ... . ... . . १ . ० ० ... ... संग्रह रघुवंश मूल . ... २ ८ ८ . ... २ . . o २२ . रघुवंश भाषा रघुवंश भाषा टीका सहित ... कुलाङ्गनोपदेश कादम्बरी भाषा तुलसीकृतरामायण सटीक जिल्ददार क्षेत्रसहिता बागलगाने की और स्वेतीकरने की अनेक प्रकार की उत्तम विधि क्षेत्रविज्ञान ... ... 2 . . २ o . की कुरुजी . ... . . . २ ० . . करणकुतूहल भास्कराचार्यकृत सटीक शङ्करमतप्रकाश अर्थात् भगवद्गीता के शङ्करभाष्य का भाषा, काशीखण्ड रामानन्दी टीका सहित बहुत शुद्ध शीलरवाकर भाषा गुरुगणितशतक प्रथम भाग ... . ... . . ... . . ... गरूसारणी धृतबोध . . २ .. ... इन से अधिक संस्कृत अंग्रेजी आदि पुस्तकों का सूचीपत्त्र पृथक् मुद्रित हुभा है जिन को अपेक्षित हो हमारे पास लिखें । ब्रजभूषणदास और कम्पनी चान्दनी चौक के उत्तर नई सड़क बनारस।

·No text on this page.

·अर्थसंग्रहः। गत्वेनाश्रुतमप्यधिकारिविशेषणम् । यथाध्ययनविधिसिद्धा विद्या, क्रतुविधीनामर्थज्ञानापेक्षणीयत्वेनाध्ययनविधिसिद्धार्थज्ञानवन्तं प्र- च्यते नतु राज्यसंबन्धमात्रेण तदन्योऽपि । तेन क्षत्रियस्यैव राजसूयेऽधि- कारो नतु तदन्यस्य ब्राह्मणादेरित्यन्यत्र विस्तर इति भावः । इदमत्र चिन्त्यते—'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते'ति श्रूयते । तत्र क्रियानिष्पादकत्वं कर्तृत्वं फलभोक्तृतया स्वामित्वमधिकारः तादृशोऽधिकारो यागकर्तुर्नास्ति । कुतः । फलभोगाभावात् । तथाहि यजेतेत्यत्राख्यातेन भावनाभिधीयते । तस्यां च धात्वर्थो भाव्यः, एकपदोपात्तत्वात् । स्वर्गस्तु पदान्तरोपात्तत्वाद्वाक्येन भाव्यतयाऽन्वेतव्यः । तच वाक्यमेकपदरूपया श्रुत्या बाध्यते । स्वर्गस्य भाव्यत्वाभावे सति गुणत्वमभ्युपेयम् । स्वर्गशब्दो नात्र सुखवाची कितु सुखसाधनं चन्दनादिद्रव्यं ब्रूते । लोके तथा व्यवहा- रात् । तच्च कामयितुं योग्यम् । तेन द्रव्येण विना यागानिष्पत्तेः । तस्मा- दस्मिन्वाक्ये फलानभिधाने तद्भोगाभावात्कर्तुर्यागे कर्तृत्वमेव नवधिकार इ- त्यधिकारलक्षणं नारब्धव्यमिति प्राप्ते ब्रूमः--यजेतेत्यत्र प्रत्ययस्य केवलमा- ख्यातरूपत्वमेवेति नच मन्तव्यं, किंतु लिड्प्रत्ययत्वेन विधिरूपत्वमप्यस्ति तत्राख्यातत्वाकारेण भावनामाचष्टे, विधित्वाकारेण पुरुषं प्रवर्तयति, पुरुषश्च स्वाभिमतफलमन्तरेण न प्रवर्तते इति तदपेक्षितं स्वर्गमेव भाव्यतया विधि- रुपादत्ते । स्वर्गशब्दश्चोत्कृष्टे सुखे रूढः । द्रव्ये तु लाक्षणिकः । तस्मात्सु- खस्य भाव्यत्वं विधिश्रुत्या सिद्धम् । धात्वर्थस्य तु भाव्यत्वमेकपदेन प्रतीय- मानमपि प्रत्ययेन नावगम्यते, कितु प्रकृत्या । तथासति स्वर्गभाव्यत्वं भाव- नायां प्रत्यासन्नमेकेनैव विधिरूपेणाख्यातेनावगमात्कमियोगादपि स्वर्गस्यैव भाव्यत्वम् । तस्मात्फलभोगसंभवेन कर्तुरधिकारोऽस्तीत्यधिकारलक्षणमारब्धव्य- मिति विधिवाक्येष्वश्रुतमपि किंचिदधिकारिविशेषणत्वेनान्यथानुपपत्त्या त- समाश्रयणेन व्यवहारोपपत्तिरित्याशयेनाह–कचित्त्विति । तत्रोदाहरण- माह-यथेति । विधेरन्यत्र विधिवाक्येष्वश्रुतमप्यधिकारिविशेषणत्वेन तद्वि- शेषणमिति शेषः । तत्र हेतुमाह-क्रत्वित्यादिना। तत्रैवोदाहरणान्तर- १ पेक्षत्वेनेति पाठो भाति । - ·कौमुदीव्याख्यासहितः । 13 त्येव प्रवृत्तेः। एवमग्निसाध्यकर्मसु आधानसिद्धाग्निमत्ता। अग्निसाध्य- कर्मणामग्यपेक्षत्वेन तद्विधीनामाधानसिद्धाग्निमन्तं प्रत्येव प्रवृत्तेः । माह-एवमिति । अग्निमत्तेत्यत्रापि पूर्ववदेव शेषो बोध्यः । तत्रापि हेतु- माह-अग्निसाध्येति । तद्विधीनामिति । अग्निसाध्यकर्मविधीनामित्यर्थः । अनेन च निरुक्ताधिकारिविशेषणेन शूद्रस्य यागेऽनधिकारो ध्वनितः । तस्या. ध्ययनविधिसिद्धविद्याया अभावादाधानसिद्धाग्निमत्तायां अभावाच्च । किंच अध्ययने ह्युपनीतस्यैवाधिकारात् उपनयनेऽपि च 'अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयी- ते'त्यादिना त्रैवर्णिकस्यैवाधिकारविधानात् । अग्याधानेऽपि 'वसन्ते ब्राह्म- णोऽग्नीनादधीते' त्यादिना त्रैवर्णिकमात्रस्याधिकारविधानाच्च । यद्यपि 'वर्षासु रथकारोऽग्नीनादधीते' त्यनेन रथकारस्य सौधन्वनापरनामकस्याम्याधानं वि- हितं योगाढूढेर्बलीयस्त्वात् तथापि नास्योत्तरकर्मस्खधिकारः तस्याध्ययनविधि- सिद्धविद्याया अभावादित्यन्यत्र विस्तर इति भावः । ननु तत्र रथं करोतीति व्युत्पत्त्या त्रैवर्णिक एव रथकारो नतु शूद्रस्य तत्राप्यधिकार इति चेन्न । सं. कीर्णजातिविशेषे रथकारशब्दस्य रूढत्वात् । तथाहि-वैश्यायां क्षत्रियादुत्पन्नो माहिष्यः । शूद्रायां वैश्यादुत्पन्ना करणी। तस्यां करण्यां माहिष्यादुत्पन्नो रथ- कारः । तथाच याज्ञवल्क्य:-'माहिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते' इति । तस्मान्न तादृशव्युत्पत्त्या त्रैवर्णिको स्थकारशब्देन ग्रहीतुं शक्यत इति । किच कुत्रचिद्यागेऽपि कस्यचिच्छूद्रस्याधिकारो भवति 'वास्तुमयं रौद्रं चरुं निर्वपे'दिति प्रकृत्य 'एतया निषादस्थपतिं याजये'दिति श्रवणात् । वास्तुशब्दः किचित्प्रकृतिद्रव्यविशेषमाह । एतस्यामिष्टावधिकारी निषादस्थपतिशब्दवाच्य. स्त्रैवर्णिक एव । कुतः । निषादानां स्थपतिरिति षष्ठीसमासस्य त्रैवर्णिके संभ- वात् । तस्य ह्यधीतवेदत्वेन विद्यासंभवाञ्चेति प्राप्ते ब्रमः-निषादश्चासौ स्थप- तिश्चेति कर्मधारयसमासस्य मुख्यत्वान्न षष्ठीसमासेन त्रैवर्णिको निषादस्थप- तिशब्दार्थः । षष्ठीसमासे तु संकीर्णजातिविशेषवाचिना निषादशब्देन तत्सं- बन्ध उपलक्ष्येत । नत्वयं कर्मधारये दोषोऽस्ति । तस्मात् तात्कालिकाचा- र्योपदेशादिना विद्यां संपाद्य धनिको निषादो रौद्रं यागं कुर्यादिति राद्धान्तः। अध्ययनविधिसिद्धविद्यादिवत्पुरुषसामर्थ्यमपि विधिवाक्येष्वश्रुतमप्यधिकारि- ·९२ अर्थसंग्रहः । एवं सामर्थ्यमपि 'आख्यातानामर्थ ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणीति विशेषणमित्याह-एवमिति । सामर्थ्यमिति । आज्यावेक्षणादिकं लौ- किकपुंसामर्थ्यमित्यर्थः । वैदिकसामर्थ्यस्याध्ययनविधिसिद्धविद्यादेः पूर्वमेवो- क्तत्वादित्यर्थः । वृद्धोक्तन्यायं विनिगमकं समुदाहरन् तत्र हेतुमाह-आ- ख्यातानामिति । अनेन च विशेषणेनान्धादेरनधिकारो ध्वनितः । इदमत्र विचार्यते--अन्धः पङ्गुर्बधिरो मूको गवाश्वादयश्च तिर्यञ्च इत्यादीनां चेतन- त्वेन निरतिशयसुखरूपे स्वर्गकामना संभवति । अथोच्येत केषुचिदङ्गेषु तेषां शक्तिर्नास्ति । तथाहि-अन्धो नाज्यमवेक्षितुं क्षमः, पङ्गुर्विष्णुक्रमे- ध्वशक्तः, बधिरो नाध्वर्युप्रोक्तं शृणोति । तथाच 'कृप्तीर्वाचयतीति विहित- स्यानुष्ठानं न सिद्ध्येत् । मूकोऽनुमन्त्रणादावसमर्थः । तिर्यञ्चो बहुष्वसमर्था इति तन्न । यथाशक्त्यङ्गानामनुष्ठेयत्वात् । 'स्वर्गकामो यजेते'त्यनेन प्रधान- वाक्येन सर्वाधिकारः प्रतीयते । सचाज्यावेक्षणाद्यङ्गवाक्यानुसारेण न संको- चयितुं युक्तः, कितु प्रधानानुसारेणाङ्गानुष्ठानमेव सकोचयितुं युक्तं, तस्मा- दन्धादेरप्यधिकार इति प्राप्ते ब्रूमः -यदाज्यावेक्षणादयः पुरुषार्थतया वि. धीयेरन् तदा तल्लोपयितुः क्रतोर्वैकल्यम् , इह तु क्रत्वङ्गतया ते विहिता इति तल्लोपे क्रतुरेव न निष्पद्येत, तस्मादसमर्थस्य नास्त्यधिकार इति सिद्धम् । किच ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'यद्युद्गाताऽपच्छिद्येतादक्षिणो यज्ञः संस्थाप्योऽथान्य- श्चाहर्तव्यस्तत्र तत्तद्दद्याद्यद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात् यदि प्रतिहर्तापच्छिद्येत स- र्वस्व दद्यादिति । अस्यायमर्थः-प्रातःसवने बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणा ऋ- त्विजः शालाया बहिः प्रसर्पन्ति तदानीमेकस्य पृष्ठतोऽन्य इत्येवं पिपीलि- कावत्पड्तयाकारेण गन्तव्यम् । तत्र पुरतो गन्तुः कच्छं गृहीत्वैव पृष्ठतोऽन्यो गच्छेत् । एवं सति यदि प्रमादादुद्गाता गृहीत कच्छ मुञ्चेत्तदा दक्षिणाम- दत्वा प्रक्रान्तो यज्ञः समापनीयः । तं समाप्य पुनरपि स यज्ञः प्रयोक्तव्यः । तस्मिन्प्रयोगे पूर्व यदित्सितं द्रव्यं तद्दद्यात् । यदा प्रतिहर्ता मुञ्चेत् तदा त- स्मिन्नेव प्रयोगे सर्वस्वं दद्यादिति । तत्र ययुगातृप्रतिहर्तारौ युगपत्तन्मुञ्चेतां तदानीमुक्तं प्रायश्चित्तनिमित्तं विहन्येत । एककर्तृको ह्यपच्छेदो निमित्तत्वेन श्रुतः अयं तूभयकर्तृकत्वान्नैकेन व्यपदेष्टुं शक्यते, तस्माच्छ्यमाणस्य निमि- ·कोमुदीव्याख्यासहितः। ९३ . त्तस्य विहितत्वान्नास्ति प्रायश्चित्तमिति प्राप्ते ब्रूमः-द्वौ ह्यत्रापच्छेदौ तयोरे- कैकस्यैकैक एव कर्तेति निमित्तस्य नास्ति विधातः कालमात्रैक्यादेकापच्छे- दभ्रान्तिः तस्मानिमित्तविघाताभावादस्ति प्रायश्चित्तम् । किच अदक्षिणत्वं सर्वस्वदक्षिणत्वं चेति यत्प्रायश्चित्तद्वयं निमित्तभेदेन श्रुतं तन्निमित्तद्वयसंनि- पाते सेमुच्चेतव्यम् , यद्यदक्षिणत्वसर्वस्वदानयोरन्योन्यविरोधस्तर्हि प्रयोगभेदेन व्यवस्थापनीयम् , अपच्छेदयुक्ते प्रथमप्रयोगे दक्षिणा न दातव्या उत्तरप्रयोगे सर्वस्व दातव्यं सत्यपि प्रयोगभेदे कर्मण एकत्वात् समुच्चय इति प्राप्ते ब्रूमः-नयुत्तरप्रयोगेऽपच्छेदो विद्यते । नचासति निमित्ते प्रायश्चित्तं युक्तम् । तस्मात्प्रथमप्रयोग एव निमित्तद्वयवशात्प्रायश्चित्तद्वयं प्राप्त तच्चान्योन्यविरुद्धं विकल्प्यते । किच उद्गातृप्रतिहर्तृकर्तृकयोरपच्छेदयोर्योगपद्ये समानबलत्वादस्तु प्रायश्चित्तयोर्विकल्पः । यदा तु क्रमेणापच्छेदौ स्यातां तदानीमसजातविरो- धित्वेन पूर्वस्य प्रबलत्वाच्छुतिलिङ्गादाविवोत्तरस्य प्रवृत्तिनिरुध्यत इति चेत् । मैवम् । श्रुतिलिङ्गादावुत्तरस्य पूर्वसापेक्षत्वात्पूर्वेण विरोधे सत्युत्तरस्योत्पत्तिरेव नास्ति । इहतु ज्ञानद्वयमन्योन्यनिरपेक्षं वाक्यद्वयादुत्पद्यत इत्युत्पत्तिप्रतिबन्धो नास्ति । उत्पद्यमानं चोत्तरज्ञानं खविरुद्धस्य पूर्वज्ञानस्य बाधेनैवोत्पद्यते । ननु निरपेक्षत्वस्य समानत्वात्पूर्वज्ञानमेवोत्तरस्य बाधकमस्त्विति चेन्न । पूर्वज्ञानोत्पत्तिदशायामविद्यमानस्योत्तरज्ञानस्य बाध्यत्वायोगात् । उत्तरकाले तु स्वय बाधितं पूर्वज्ञानं कथमुत्तरस्य बाधकं भवेत् नान्यत्किंचिदुत्तरस्य बाधकं पश्यामः । तस्मादुत्तरकालीनापच्छेदनिमित्तं प्रायश्चित्तमनुष्ठेयम् । किंच यद्युद्गाता पश्चादपच्छिद्यते तदा तस्यापच्छेदस्य प्रबलत्वात्तन्निमित्त प्राय- श्चित्तमनुष्ठेय तच्च प्रायश्चित्तमीदृश-प्रथमं प्रयोगं दक्षिणारहितमनुष्ठाय द्वितीय- प्रयोगे पूर्व दित्सिता दक्षिणा दातव्येति । पूर्व च गवा द्वादशाधिक शतं दित्सितं तस्य ज्योतिष्टोमदक्षिणारूपेण विहितत्वात्तस्मादुत्तरप्रयोगे द्वादशशतं देयमिति प्राप्ते ब्रूमः -प्रतिहर्तुः प्रथममपच्छेदे सति तन्नि- मित्तकं सर्वस्वदानरूपं प्रायश्चित्तं प्रथमप्रयोगे प्राप्तं तेन च ऋतुस्वभावप्रयु- क्तस्य द्वादशशतस्य बाधात्सर्वस्वं दित्सितं, नचोद्गात्रपच्छेदेन पश्चाद्भाविना सर्व- , ·अर्थसंग्रहः । न्यायात् समर्थं प्रत्येव विधिप्रवृत्तेः । तदेवं निरूपितो विधिः । दित्सा बाध्यत इति शङ्कनीयम् । बाधकस्य दक्षिणान्तरस्य तत्रानुक्तत्वात् । यदित्सितं तदुत्तरप्रयोगे देयमित्येतावदेव तत्रोच्यते । दित्सितं च सर्वस्वमि- त्युक्तम् । अत उत्तरकालीनोद्गात्रपच्छेदनिमित्तेऽपि पुनःप्रयोगे पूर्वकालीनप्र- तिहञपच्छेदप्रयुक्तं सर्वस्वमेव दातव्यमित्यादिकमर्थजातं निरूपणीयमभिप्रेत्य विधिनिरूपणमुपसंहरति-तदेवमिति । तस्मिन्नतीते ग्रन्थ उक्तप्रकारे- णेत्यर्थः । यः सर्वकर्ता सकलात्मरूपश्चन्द्रार्कवह्नीक्षणकश्चिदात्मा । साम्बो हि सोमार्धविभूषणाढ्यस्तं नौमि देवार्चितपादपीठम् ॥ १ ॥ HERI " ·९५ कौमुदीव्याख्यासहितः। अथ मन्त्रमीमांसा। प्रयोगसमवेतार्थस्मारका मन्त्राः । तेषां च तादृशार्थस्मारकत्वेनै- वार्थवत्त्वम्। नतु तदुच्चारणमदृष्टार्थम् , संभवति दृष्टफलकत्वेऽदृष्टक- ल्पनाया अन्याय्यत्वात् , नच दृष्टस्यार्थस्सरणस्य प्रकारान्तरेणापि संभवान्मत्राम्नानं व्यर्थमिति वाच्यम् । मत्रैरेव सर्तव्यमिति नियमविध्याश्रयणात् । नियमविधिः । नानासाधनसाध्यक्रियायामेकसाधनप्राप्तावप्राप्तस्यापरसाधनस्य प्रापको विधिनियमविधिः । यथाहुः 'विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्येति गीयत' इति । अस्यार्थः।प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्य प्रापको विधिरपूर्वविधिः यथा 'यजेत इदानी मन्त्ररूपं वेदभागं निरूपयति-प्रयोगेति । तेषामिति । मन्त्रा- णामित्यर्थः । तादृशार्थेति । प्रयोगसमवेतार्थेत्यर्थः । अर्थवत्वमिति । प्रयोजनवत्त्वमित्यर्थः । ननु मन्त्रोच्चारणस्यादृष्टार्थकत्वेनाप्युपपत्तेः कुतस्तेषां प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वेनैव प्रयोजनवत्त्वमित्यत आह—नत्विति । तदु- चारणमिति । मन्त्रोच्चारणमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-दृष्टफलकत्व इति । ननु दृष्टस्य देवताद्यर्थस्मरणस्य ब्राह्मणवाक्यादिनापि संभवान्मन्त्रोच्चारणस्या- दृष्टार्थकत्वानङ्गीकारे तदाम्नानस्य वैयर्थ्यापत्तिरित्याशङ्कय मन्त्रैरेव सोऽर्थः स्मर्तव्य इति नियमविध्यङ्गीकारान्न मन्त्राम्नानस्य वैयर्थ्यमिति परिहरति--न- चेत्यादिना। ननु किंलक्षणको नियमविधिर्यदाश्रयणादन्यस्यार्थस्मारकस्य व्यवच्छेदो लभ्यत इत्याशङ्कय नियमविधिलक्षणमाह-नानासाधनेति । तत्र संम- तिमाह—यथाहुरिति । तां व्याचष्टे—अस्वार्थ इत्यादिना । तत्रापि विधिर- त्यन्तमप्राप्ताविति प्रथमपादमपूर्वविधिपरं व्याचष्टे-प्रमाणान्तरेणेति । प्रमा- णान्तरेण यदर्थत्वेनाप्राप्तस्य तदर्थत्वेन प्रापको यो विधिः सोऽपूर्वविधिरि- ·९६ अर्थसंग्रहः । वर्गकाम' इत्यादिः। स्वर्गार्थकयागस्य प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्थानेन विधानात् । पक्षेऽप्राप्तस्य प्रापको विधिनियमविधिः । यथा 'त्रीहीनवहन्ती'त्यादिः । कथमस पक्षेत्राप्तप्रापकत्वमितिचेदित्थम् । अनेन ह्यवघातस्य वैतुष्यार्थत्वं न प्रतिपाद्यतेऽन्वयव्यतिरेकसिद्ध- त्वात् । किंतु नियमः। सचाप्राप्तांशपूरणम् । वैतुष्यस्य हि नानोपा- यसाध्यत्वाद्यदावघातं परित्यज्य उपायान्तरं ग्रहीतुमारभते, तदाव- घातस्याप्राप्तत्वेन तद्विधाननामकमप्राप्तांशपूरणमेवानेन विधिना त्यर्थः । तत्रोदाहरणमाह-यथेति । तस्यापूर्वविधित्वे हेतुमाह-खर्गेति । स्वर्गार्थकत्वेन प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्य यागस्य तदर्थत्वेन यजेत स्वर्गकाम इ- त्यनेन विधानाद्भवत्ययमपूर्वविधिरित्यर्थः । नियमः पाक्षिके सतीति द्वितीय- पाद प्रकृते संमतिरूपं व्याचष्टे-पक्षेप्राप्तस्येति । तत्रोदाहरणमाह- यथेति । ननु ब्रीहीनवहन्तीत्यस्यावघातविधेः कथं पक्षेऽप्राप्तस्यावघातस्य प्रापकत्वं स्वीक्रियते, वैतुष्याथत्वेन प्रमाणान्तरेण प्राप्तस्य तस्य तदर्थत्वेनानेन विधानोपपत्तेरित्याशङ्कयानेन हि विधिनोपघातस्य वितुषतार्थत्वं न प्रतिपा- द्यते तस्य तदर्थत्वेनान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् , अवघातादिसत्त्वे व्रीहीणां वै- तुष्यं जायते तदसत्त्वे तदभाव इति सार्वजनीनमिति परिहरति-कथमि- त्यादीना। इत्थमिति । अनेन वक्ष्यमाणप्रकारेणेत्यर्थः । ननु यद्यवघाता- दीनां सर्वेषामेव वैतुष्यार्थत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धं तदा व्रीहीनवहन्तीत्य- वघातविधेरन्वयव्यतिरेकसिद्धावघातप्रापकत्वेन वैयर्थ्यमेवापद्यतानुवादकत्वादि- त्याशङ्कते-किंत्विति । नास्य विधेरनुवादकत्वेन वैयर्थ्यं संभवति नियम- विधायकत्वेनाप्युपपत्तेरिति परिहरति-नियम इति । व्रीहीणां वैतुष्यमव- घातेनैव संपादनीयमिति नियमः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । ननु तादृशनियमप्र- तिपादनेऽत्र कीदृशो वाक्यार्थो भवतीत्यत आह-सचेति । स एवाप्राप्तां- शपूरणरूपो नियमोऽत्र वाक्यार्थ इत्यर्थः । ननु कथमत्राप्राप्तांशो लभ्यते यस्य पूरणेनास्य विधेः सार्थक्यमित्यतोऽत्राप्राप्तांशपूरणरूपमेव वाक्यार्थमुपपा- दयति-वैतुष्येत्यादिना । उपपादितमप्राप्तांशपूरणरूपं वाक्यार्थमुपसंह- ·कौमुदीव्याख्यासहितः। क्रियते । अतश्च नियमविधावप्राप्तांशपूरणात्मको नियम एव वाक्यार्थः । पक्षेऽप्राप्तावघातस्य विधानमिति यावत् । परिसंख्याविधिः। उभयोश्च युगपत्प्राप्तावितरव्यावृत्तिपरो विधिः परिसंख्याविधिः । यथा-'पञ्चपञ्चनखा भक्ष्या' इति । इदं हि वाक्यं न पश्चनख- भक्षणपरं, तस्य रागतः प्राप्तत्वात् । नापि नियमपरं पञ्चनखापञ्च- नखभक्षणस्य युगपत्प्राप्तेः पक्षे प्राप्त्यभावात् । अत इदमपञ्चनख- भक्षणनिवृत्तिपरमिति भवति परिसंख्याविधिः । परिसंख्यायाः श्रौतीत्वलाक्षणिकीत्वभेदौ। सा च द्विविधा-श्रौती लाक्षणिकी चेति । तत्र 'अत्र ह्येवावय- न्ती' ति श्रौती परिसंख्या । एवकारेण पवमानातिरिक्तस्तोत्रव्यावृ- तेरभिधानात् । 'पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या' इति तु लाक्षणिकी । रति-अतश्चेति । अस्य विधेरप्राप्तांशपूरणरूपनियमप्रतिपादकत्वाच्चेत्यर्थः । पर्यवसितार्थमाह-पक्ष इति । यावदिति । पर्यवसन्नमित्यर्थः । तत्र चेत्याद्यत्तरार्ध परिसंख्याविधिपरं व्याचष्टे-उभयोश्चेति । तत्रोदा- हरणमाह-यथेति । अस्यात्यन्तमप्राप्तविधित्वरूपमपूर्वविधित्वमाशङ्कय नि- राचष्टे-इदं हीति । तत्र हेतुमाह-तस्येति । पञ्चनखभक्षणस्येत्यर्थः । अस्य वाक्यस्य नियमविधित्वमपि निराचष्टे-नापीति । तत्रापि हेतुमाह- पञ्चनखेति । अत इति । विधिद्वयासंभवादित्यर्थः । इदमिति । पञ्च प्रञ्चनखा भक्ष्या इति वाक्यमित्यर्थः । पञ्चनखभक्षणनिवृत्तिस्तु न केनापि प्राप्ता । ततश्च तद्विधायकत्वेन नास्य वाक्यस्यानुवादकत्वमपि । तथाच सै- वात्र वाक्यार्थ इति भावः । सा च परिसंख्या द्विविधेत्याह-सा चेति । आद्यामुदाहरति-त- त्रेति । द्वयोः परिसंख्ययोर्मध्य इत्यर्थः । अत्रेति । प्रकृत इत्यर्थः । अव- यन्तीति । अवजानन्तीत्यर्थः, गायन्तीति यावत् । श्रौत्याः परिसंख्याया- स्तत्त्वे हेतुमाह--एवकारेणेति । द्वितीयामुदाहरति–पञ्चेति । पञ्चपञ्च- १ वघातविधानमिति पाठ . १० अ० ·९८ अर्थसंग्रहः । इतरनिवृत्तिवाचकपदाभावात् । अतएवैषा त्रिदोषग्रस्ता । परिसंख्याया दर्दोषत्रयम्। दोषत्रयं च श्रुतहानि-रश्रुतकल्पना प्राप्तबाधश्चेति । तदुक्तम्- 'श्रुतार्थस्य परित्यागादश्रुतार्थप्रकल्पनम् । प्राप्तस्य बाधादित्येवं परि- संख्या त्रिदूषणा' इति । श्रुतस्य पञ्चनखभक्षणस्य हानात्, अश्रुता- ऽपञ्चनखभक्षणनिवृत्तेः कल्पनात्, प्राप्तस्य चापञ्चनखभक्षणस्य बाध- नादिति । अस्मिंश्च दोषत्रये दोषद्वयं शब्दनिष्ठम् । प्राप्तबाधस्त्वर्थ- निष्ठ इति दिक्। अथ नामधेयमीमांसा। येषां तु प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वं न संभवति तदुच्चारणस्यान- न्यगत्याऽदृष्टार्थकत्वं कल्प्यत इति नानर्थक्यमिति । नामधेयानां च विधेयार्थपरिच्छेदकतयार्थवत्त्वम् । तथाहि 'उद्भिदा यजेत पशुकाम' नखास्तु ‘पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव ॥ शशकः शल्लकी गोधा खड्गी कूर्मोऽथ पञ्चमः' इत्यादिवचनोदाहृता बोध्याः । अस्या अपि तत्त्वे हेतुमाह-इतरनिवृत्तीति । अतएवेति । इतरनिवृत्तिवाचकपदाभावा- दित्यर्थः । एषेति । लाक्षणिकीत्यर्थः । दोषत्रयं प्रदर्शयति—दोषत्रयं चेति । तत्र श्रुतहानौ हेतुमाह- श्रुतस्येति । अश्रुतकल्पनायां हेतुमाह-अश्रुतेति । प्राप्तस्य बाधेऽपि हेतुमाह–प्राप्तस्येति । रागतः प्राप्तस्येत्यर्थः । अस्य दोषत्रयस्य व्यवस्थया दृत्तित्वमाह-असिंश्चेति । दोपत्रयमध्य इत्यर्थः । ननु कथं सर्वेषां मन्त्राणां प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वेनैवार्थवत्त्वमुपपद्यते हुं- फडादिमन्त्राणां प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वासंभवादित्याशङ्कयाह—येषामित्या- दिना । तदुच्चारणस्येति । हुंफडादिमन्त्रोच्चारणस्येत्यर्थः । अनन्यगत्या- ऽदृष्टार्थत्वमित्यत्रादृष्टार्थत्वमिति पदच्छेदः । इति नानर्थक्यमिति । अतो हेतोहुँफडादिमन्त्राणां नानर्थक्यमित्यर्थः । मन्त्रभागस्य यथायथं प्रयोजनवत्त्व- मुपपाद्येदानी क्रमप्राप्तं नामधेयानां सार्थक्यमुपपादयति-नामधेयाना- मिति । विधेयार्थपरिच्छेदकतयेति । विजातीयव्यावर्तकत्वेन विधेयार्थ- १ प्रकल्पनादिति पाठो भाति ।

·कौमुदीव्याख्यासहितः । इत्यत्रोद्भिच्छब्दो यागनामधेयं तेन च विधेयार्थपरिच्छेदः क्रियते । तथाहि अनेन वाक्येनाप्राप्तत्वात्फलोद्देशेन यागो विधीयते । याग- सामान्यस्याविधेयत्वात् यागविशेष एव विधीयते । तत्र को सौ यागविशेष इत्यपेक्षायामुद्भिच्छब्दादुद्भिद्रूपो याग इति ज्ञायते । उद्भिदा यागेन पशुं भावयेदित्यत्र सामानाधिकरण्येन नाम- धेयान्वयात् । निश्चायकतयेत्यर्थः । विधेयार्थस्यैव समर्थकतयेति यावत् । एतदेव प्रदर्श- यति-तथाहीत्यादिना । तेन चेति । उद्भिच्छब्देन चेत्यर्थः । उद्भि- च्छब्दस्य विधेयार्थपरिच्छेदकतया नामधेयत्वप्रदर्शनाय भूमिकामारचयति- तथाहीत्यादिना । अनेनेति । 'उद्भिदा यजेत पशुकाम' इत्यनेनेत्यर्थः । फलोद्देशेनेति । पशुरूपफलोद्देशेनेत्यर्थः । यागेति । साधनवैलक्षण्यम- न्तरेण फलवैलक्षण्यानुपपत्तेर्नात्र यागसामान्यं विधीयते । ततश्च यागविशेष एव विधीयत इत्यर्थः । तत्रेति। यागविशेषस्य विधेयत्व इत्यर्थः । क इति । कोसौ यागविशेष इति यागविशेषापेक्षायामित्यर्थः । उद्भिच्छब्दादुद्भिद्रूपो याग इति ज्ञायत इति । उद्भिच्छब्दात्पुनरुद्भिन्नामको यो यागः स एवात्र याग- विशेष इति विज्ञायत इत्यर्थः । एवंच सिद्धमुद्भिच्छब्दस्य धात्वर्थसामाना- धिकरण्येनान्वयं फलितमाह-उद्भिदेति । ननूद्भिच्छब्दस्य नीलमुत्पलमिव नीलपदस्योत्पलपदसामानाधिकरण्यवद्यजिसामानाधिकरण्य भवेत्किनामधेय- वेनेति चेन्न, वैषम्यात् । तथाहि तत्र हि नीलपदस्यार्थो नीलगुण उत्पलप- दार्थादुत्पलरूपद्रव्यादतिरिक्तो भवति, लक्षणया तु नीलपदस्य तादृशद्रव्यप- रत्वेनोत्पलपदसामानाधिकरण्यमुपपद्यते । उद्भिच्छब्दस्य तु यज्यवगतयाग- विशेषान्नातिरिक्तोऽर्थोस्ति, तस्यैव तत्र विशेषत्वसमर्पकत्वात् । ततश्चार्था- न्तरवाचकत्वाभावेन नोद्भिच्छब्दस्य नीलशब्दस्योत्पलशब्दसामानाधिकरण्यव- द्यजिसामानाधिकरण्यमुपपद्यते, किंतर्हि 'वैश्वदेव्यामिक्षे'त्यत्रामिक्षापदस्य वै- श्वदेवीशब्दसामानाधिकरण्यवत् , वैश्वदेवीशब्दस्य हि देवतातद्धितत्वात् तस्य च 'सास्य देवते'ति सर्वनामार्थे स्मरणात् सर्वनाम्नां चोपस्थितविशे- । .

·१०० अर्थसंग्रहः । नामधेये निमित्तचतुष्टयम्। नामधेयत्वं च निमित्तचतुष्टयात् । मत्वर्थलक्षणाभयाद्वाक्यभे- दभयात्तत्प्रख्यशास्त्रात्तव्यपदेशाचेति । तत्र 'उद्भिदा यजेत पशुकाम' इत्यत्रोद्भिच्छब्दस्स यागनामधेयत्वं मत्वर्थलक्षणाभयात् । तथाहि न तावदनेन वाक्येन फलंप्रति यागविधानम्, तंप्रति च गुणविधानं षवाचित्वेन विशेषपरत्वम् । तत्र कोऽसौ वैश्वदेवीशब्दोपात्तो विशेष इत्यपे- क्षायाम् आमिक्षापदसांनिध्यादामिक्षारूपो विशेष इत्यवगम्यते । यथाहुः-'आ- मिक्षां देवतायुक्तां वदत्येवैष तद्धितः । आमिक्षापदसांनिध्यादस्यैव विषया- पण मिति । तस्माद्यथा वैश्वदेवीशब्दोपात्तविशेषसमर्पकत्वेनामिक्षापदस्य वैश्व- देवीशब्देन सामानाधिकरण्यमेव सामान्यस्याविधेयत्वाद्यज्यवगतयागविशेष- समर्पकत्वेनैवोद्भिच्छब्दस्य यजिसामानाधिकरण्यमित्युक्तप्रकारेणैव नामधेया- नामन्वयः साधुरिति । तथाचोक्त 'तदधीनत्वाद्यागविशेषसिद्धे'रिति । तञ्च निमित्तचतुष्टयाद्भवतीत्याह-नामधेयत्वं चेति । निमित्तचतु- ष्टयं निर्दिशति-मत्वर्थेत्यादिना । तत्राद्यनिमित्तविषयमुदाहरति-तत्रो द्भिदा यजेतेति । तत्रेति चतुर्पु मध्य इत्यर्थः । अत्र मत्वर्थलक्षणापत्तिप्रद- शनाय तावद्वाक्यभेदमापादयति-न तावदिति । अस्मिन्पक्षे तूद्भिद्यते भूमिरनेनेति व्युत्पत्त्या खनित्रवाच्यसावुद्भिच्छब्दो भवेत्तथाच 'उद्भिदा य- जेत पशुकाम' इत्यनेन वाक्येन यागेन पशुं भावयेद्यागं च खनित्रेण भाव- येदिति फलंप्रति यागविधानं यागंप्रति च गुणविधानं क्रियेत, तच्च न- युज्यत इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-वाक्येति । आवृत्तिरूपवाक्यभेदापत्तेरि- त्यर्थः । नन्वनेन वाक्येन खनित्ररूपो गुण एव विधीयते । 'दना जुहोती'. त्यनेन गुणविधिना समानत्वात् । नचात्र पशुफलकः कश्चिद्यागो विधीयत इति वाच्यम् । पशूनां गुणफलत्वात् । यथा गोदोहनेन पशुकामस्येत्यत्र पशवो गोदोहनगुणस्य फलं तथेह खनित्रगुणस्य फलमस्तु यदि 'चमसे- नापः प्रणयतीति विहितं प्रकृतमपा प्रणयनमाश्रित्य गोदोहन विधीयते तह- त्रापि ज्योतिष्टोमेन यजेतेति विहितं प्रकृतं ज्योतिष्टोममाश्रित्य खनित्रं विधी- ·कौमुदीव्याख्यासहितः। १०१ युज्यते, वाक्यभेदापत्तेः। उद्भिच्छब्दस्य गुणसमर्पकत्वे च यागस्या- प्यप्राप्तत्वात् गुणविशिष्टकर्मविधानं वाच्यम् । उद्भिद्वता यागेन पशुं भावयेदिति विशिष्टविधौ च मत्वर्थलक्षणेत्युक्तमेव । नामधेयत्वस्य द्वितीयं वाक्यभेदोदाहरणम् । 'चित्रया यजेत पशुकाम' इत्यत्र चित्राशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं वाक्यभेदभयात् । तथाहि न तावदत्र गुणविशिष्टयागविधानं संभवति । 'दधि मधु पयो घृतं धाना उदकं तण्डुलास्तत्संसृष्टं प्राजा- यतां तस्माद्गुणविधिरित्याशङ्कय पशुकामो यजेतेत्यस्य पदद्वयस्यायमर्थः- पशुरूपं फलं यागेन कुर्यादिति । तत्र केन यागेनेत्यपेक्षायां उद्भिदेति तृतीयान्तं पदं यागनामत्वेनान्वेति । उद्भिद्यते पशुफलमनेन यागेनेति निरुक्त्या नामत्वमुद्भित्पदस्योपपद्यते । नचैवमपि गुणविधिनामधेयत्वयोः शब्दनिर्वचनसाम्यान्न निर्णय इति वाच्यम् । सामानाधिकरण्यस्य निर्णाय- कत्वात् । तथाहि उद्भिन्नामकेन यागेन पशुरूपं फलं कुर्यादित्युक्ते सामा- नाधिकरण्यं लभ्यते । गुणविधित्वे तु खनित्रेण साध्यो यो यागस्तेन तादृश- फलं कुर्यादित्येवं वैयधिकरण्यं स्यात् । तच्चायुक्तम् । किच नानेन वाक्येन ज्योतिष्टोमे खनित्ररूपो गुणो विधातुं शक्यते, तस्य सोमेन यजेतेत्युत्पत्ति- शिष्टसोमरूपगुणावरुद्धत्वात् । किच यद्यस्योद्भिच्छब्दस्य खनित्ररूपगुणसम- पकत्वं स्वीक्रियते तदा यत्र तेन गुणः समर्पणीयस्तादृशकर्मणोऽप्यप्राप्तत्वादनेन वाक्येन खनित्ररूपगुणविशिष्टकर्मविधानमेव वक्तव्यमन्यथा वाक्यभेदप्रस- ङ्गात् । ततश्चोद्भिच्छब्दार्थरूपखनित्रवता यागेनेति सामानाधिकरण्येनान्वयो भविष्यति । तथाच मत्वर्थलक्षणापत्तिरिति परिहरति-उद्भिच्छब्दस्येत्या- दिना । उक्तमेवेति । 'सोमेन यजेते'ति विध्यर्थनिरूपणप्रस्ताव इति शेषः । इदानी द्वितीयं वाक्यभेदप्रसङ्गरूपं नामधेयत्वस्य निमित्तमुदाहरणद्वारा प्रदर्शयति—चित्रया यजेतेति । वाक्यभेदमेवोपपादयति-तथा हीत्या- दिना । अत्रेति । 'चित्रया यजेत पशुकाम' इत्यस्मिन्वाक्य इत्यर्थः । गुणविशिष्टेति । चित्राशब्दार्थभूतचित्रवर्णककिंचिद्गुणविशिष्टत्यर्थः । अत्र विशिष्टविधानासंभवे हेतुमाह-दधीत्यादिना। तत्संसृष्टं प्राजापत्य- ·१०२ अर्थसंग्रहः। पत्य'मित्यनेन गुणस्य विहितत्वात्तद्विशिष्टयागविध्यनुपपत्तेः । यागस्य फलसंबन्धे गुणसंबन्धे च विधीयमाने वाक्यभेदः। तस्माच्चि- त्राशब्दः कर्मनामधेयम् । तथाच चित्रायागेन पशुं भावयेदिति सामानाधिकरण्येनान्वयान वाक्यभेदः । प्रकृतेष्टेरनेकद्रव्यत्वेन चित्राशब्दवाच्यत्वोपपत्तिः। मितीति । तैर्दध्यादिभिर्द्रव्यैर्युक्तं प्रजापतिदेवताकं कर्मेत्यर्थः । तद्विशि- टेति । निरुक्तगुणविशिष्टेत्यर्थः । दधीत्यादिप्रकृतवाक्यस्यैतत्कर्मणोस्तूत्पत्ति- वाक्यत्वादस्य कर्मण उत्पत्तिशिष्टध्यादिगुणावरुद्धत्वान्न तत्र गुणान्तरं विधातुं शक्यत इति भावः । अत्र दध्यादिवाक्ये दध्यादीनि षडेव द्रव्याणि श्रुता- वाम्नातानि, उदकपदं तु प्रमादादायातम्, श्रुतितात्पर्यज्ञैर्माधवाचार्यैस्तथैवास्य वाक्यस्य व्याख्यातत्वात् । तथाच तद्वचनं दध्यादीनि विचित्राणि देयद्र- व्याणि षडानातानीति । नन्वत्र वाक्ये ह्युत्पत्तिवाक्यसिद्धस्वरूपस्य यागस्य पशुरूपफलसंबन्धो विचित्रद्रव्यरूपगुणसंबन्धश्च विधीयते । ततश्च न कर्म- नामधेयत्वं चित्राशब्दस्येत्याङ्कयाह-यागस्येति । तथाच यागेन पशु भावयेद्यागं च तादृशगुणेन भावयेदिति यागस्य गुणफलोभयसंवन्धे विधी- यमाने सत्यावृत्तिलक्षणो वाक्यभेदो दुरि इति भावः । उपपादितं वाक्य- भेदप्रसङ्गमुपसंहरति तस्मादिति । सिद्धे चित्राशब्दस्य कर्मनामधेयत्वे वाक्यं योजयति-तथाचेति । सामानाधिकरण्येनेति । यजिधात्वर्थयाग- सामानाधिकरण्येन नामधेयस्यान्वयाच्चित्रानामकेन यागेन पशुं भावयेदित्या- कारकान्न निरुक्तवाक्यभेदापत्तिरित्यर्थः । अनेकद्रव्यत्वेनेति । दध्यादि- विचित्रानेकद्रव्यसाध्यत्वेनेत्यर्थः । ननु चित्राशब्दाचित्रत्वस्त्रीत्वयोः प्रतीते: स्त्रीत्वस्य च स्वभावतः प्राणिधर्मत्वात्प्रकृते दध्यादिद्रव्यके कर्मणि निवेशासं. भवान्नानेन वाक्येन प्रकृते कर्मणि तादृशगुणविधानं क्रियते कितु प्राणि- द्रव्यके कर्मणि, अनारभ्याधीतानां चाङ्गानां प्रकृतिमात्रे प्रवेशाङ्गीकारात् । चित्रावाक्यस्याप्पनारम्याधीतत्वात्सर्वपशुयागप्रकृतिभूते प्राणिद्रव्यकेऽग्नीषोमीये १ द्रव्यवत्त्वे चित्रा इति पाठ ।

·कौमुदीव्याख्यासहितः । १०३ । तत्प्रख्यशास्त्रानामधेयत्वम् । 'अग्निहोत्रं जुहोती त्यत्राग्निहोत्रशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं तत्प्रख्य- शास्त्रात् । तस्य गुणस्य प्रख्यापकस्य प्रापकस्य शास्त्रस्य विद्यमान- त्वात्, अग्निहोत्रशब्दः कर्मनामधेयमिति यावत् । नन्वयं गुण- कर्मणि तेन गुणो विधीयते । तथाच 'अग्नीषोमीय पशुमालभेते'ति विहितं पशुयागमत्र वाक्ये यजेतेति पदेनानूद्य तत्र चित्रापदेन चित्रत्वस्त्रीत्वरूपौ गुणौ विधीयते इति चेन्न । चित्रत्वेन स्त्रीत्वेन च तं भावयेदिति द्वयोर्गुण- योर्विधाने वाक्यभेदप्रसङ्गात् । प्राप्ते कर्मण्यनेकगुणविधाने वाक्यभेदप्रसङ्गस्य सर्वसंमतत्वात् । तथाचोक्तम्-'प्राप्ते कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः॥ अप्राप्ते तु विधीयेरन्बहवोऽप्येकयत्नतः' इति ॥ नन्वत्र वाक्यभेदपरिहाराय गुणद्वयविशिष्ट पशुद्रव्यरूपं कारकं विधी- यत इति चेन्न । गौरवलक्षणवाक्यभेदप्रसङ्गात् । किच दध्यादिवाक्यं प्रकृ- तमस्य चित्रानामकस्य यागस्योत्पत्तिवचनं भवति । यागस्वरूपभूतयोर्दध्या- दिद्रव्यप्रजापतिदेवतयोरत्रोपदिश्यमानत्वात् । उत्पन्नस्य च तस्य यागस्य 'चित्रया यजेत पशुकाम' इत्येतत्फलवाक्यमत्र यागस्य फलसंबन्धबोधनात् । एंवच सति प्रकृतार्थो लभ्येत । अग्नीषोमीयपश्वनुवादेन, तादृशगुणविधाने तु प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये प्रसज्येयातां, लिड्प्रत्ययस्य चानुवादत्वाङ्गीकारा- न्मुख्यो विध्यर्थो बाध्येत, तस्माच्चित्रापदं नामधेयमेव न गुणविधिरिति ध्येयम् । इदानीं तत्प्रख्यशास्त्ररूपात्तृतीयनिमित्तान्नामधेयत्वमग्निहोत्रशब्दस्य प्रदर्श- यति-अग्निहोत्रमिति । 'तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रमिति' हि तत्प्रख्यशास्त्रसू- त्रम् । तस्य फलितार्थमाह-तस्येत्यादिना । नन्वग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्राग्निरूपस्य गुणस्यैव विधिन नामधेयत्वमग्निहोत्र- शब्दस्य स्वीकर्तव्यमित्याशङ्कते-नन्वयमिति । यद्यत्र सप्तमीसमासमाश्रित्य होमाधारत्वेनाग्निरूपस्य गुणस्य विधानं स्वीक्रियते तदा तदाधारत्वेनाग्नि- रूपस्य गुणस्य वाक्यान्तरेण प्राप्तत्वात्तत्त्वेन तद्विधानस्यानर्थक्यमापद्यते- .

·१०४ अर्थसंग्रहः । विधिरेव कुतो नेति चेन्न । यद्यनौ होत्रमस्मिन्निति सप्तमीसमासमा- श्रित्य होमाधारत्वेनाग्निरूपो गुणो विधेयस्तदा 'यदाहवनीये जुहोती' त्यनेनैवाग्नेः प्राप्तत्वात्तद्विधानानर्थक्यम्, अग्नये होत्रमिति चतुर्थीसमासमाश्रित्य अग्निदेवतारूपगुणोऽनेन विधीयत इति चेन्न । तद्देवतायाः शास्त्रान्तरेण प्राप्तत्वात् । देवतारूपेणाग्निप्रापकशास्त्रप्रश्नः । किं तच्छास्त्रान्तरमिति चेत् । 'यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोती'ति केचित् । अपरे तु 'अग्निोतिर्कोतिरग्निःस्वाहेति मत्रवर्ण एवाग्निरूप. त्याह-यद्यग्नावित्यादिना। चतुर्थीसमासमाश्रित्यात्राग्निदेवतारूपस्य गु- णस्य विधानमाशङ्कते-चतुर्थीत्यादिना । नात्र देवतारूपेणाग्निरूपस्य गुणस्य विधानमुपपद्यत इति समाधत्ते-नेति । तत्र हेतुमाह-तद्देव- ताया इति । अग्निरत्र तच्छब्दार्थः । देवतारूपेणाग्निप्रापकं शास्त्रं पृच्छति-किमिति । केषांचिन्मतानुसा- रेणोत्तरमाह-यदग्नये चेति । अत्राग्निोतिरित्यादिमन्त्रवर्णप्राप्तमग्निमनूद्य तत्समुच्चितप्रजापतिमात्रविधाने लाघवं तदुभयसमुच्चितस्यैवात्र विधाने गौर- वमिति न समुचितोभयविधानं 'यदग्नये च सायं जुहोती'त्यत्र स्वीकर्तव्य- मित्यस्वरसबीजं केचिदित्यनेन सूचितम् । अधुना सिद्धान्तमतेनोत्तरमाह- अपरेविति । किच 'अग्निर्कोतिर्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोती'ति विहितेन मन्त्रेण प्राप्तमग्निमनूद्य तत्समुच्चितस्य प्रजापतेः 'यदग्नये च प्रजा- पतये च साय जुहोती'त्यत्र सायं कालेऽग्निहोत्रदेवतात्वं विधीयते । 'सूर्यो ज्योतिर्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातर्जुहोती'ति विहितेन च मन्त्रेण प्राप्तं सूर्य- मनूद्य तत्समुच्चितस्य च तस्य 'यत्सूर्याय च प्रजापतये च प्रातर्जुहोती'त्यत्र प्रातःकालेऽग्निहोत्रदेवतात्वं विधीयते । तेनाग्नेर्मान्त्रवर्णिकत्वे प्रजापतिविधेरे- केनैव वाक्येन सिद्धेः 'यदग्नये च प्रजापतये सायं जुहोति, यत्सूर्याय च प्रातर्जुहो'तीत्यत्र वाक्यद्वयं व्यर्थमिति निरस्ते सायं होमेऽग्निसमुच्चितस्य प्रजा- पतेर्विधानं प्रात:मे सूर्यसमुच्चितस्य च तस्यैकेन वाक्येन कर्तुमशक्यत्वा- - - ·THER TELAR INSIST- कौमुदीव्याल्यासहितः bE देवताप्रापकः। नन्वग्नेर्मात्रवर्णिकत्वे प्रजापतिदेवताया बाधः स्यात् । मत्रवर्णस्य चतुर्थीतो दुर्बलत्वात् । यथाहुः-तद्धितेन चतुर्थ्या वा मत्र- वर्णेन वा पुनः । देवताया विधिस्तत्र दुर्बलं तु परं पर' मिति चेन्न । 'यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोती'त्यत्र न केवलं प्रजापतिविधानम्, किंतु मत्रवर्णप्राप्तमग्निमनूद्य तत्समुच्चितप्रजापतेः । एवंच न बाधः, केवलप्रजापतिविधानाभावात् । नचात्र समुचितोभयविधानमेव कथं दित्यलं विस्तरेणाधिक तु न्यायप्रकाशे द्रष्टव्यम् । नन्वग्नेर्मान्त्रवर्णिकत्वे प्रजापतिना तस्य बाधः स्यात्प्रजापतेश्चतुर्थ्या देवतारूपेण प्राप्तत्वेन प्रबल- त्वात् । अग्नेस्तु मन्त्रवर्णप्राप्तत्वेन दुर्बलत्वाच्च । नच 'सास्य देवते'ति तद्धि- तप्रत्ययस्य देवतात्वे स्मरणवच्चतुर्थी न देवतात्वे स्मर्यते 'संप्रदाने चतुर्थी'ति संप्रदानमात्रे तस्याः स्मरणात् । तस्मात्प्रजापतिना कथमग्नेर्बाधः स्यादिति वाच्यम् । त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वे सति प्रतिग्रहीतृत्वस्य संप्रदानपदार्थत्वेन त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वरूपस्य देवतात्वस्य संप्रदानस्वरूपान्तर्गतत्वात् । तत- श्चतुर्थीतः संप्रदानकदेशतया देवतात्वप्रत्ययो भवत्येव मन्त्रवर्णात्तु न देव- तात्वप्रतीतिरस्ति किवधिष्ठानत्वमेव ततः प्रतीयते । तस्मान्मन्त्रवर्णश्चतुर्थीतो दुर्बल एव । तथाच प्रबलप्रमाणबोधितप्रजापतिदेवतया दुर्बलप्रमाणबोधि- ताग्नेर्बाधो दुर्वार एवेत्याशयेन शङ्कते-नन्विति । तत्रसंमतिमाह—यथा- हुरिति । तत्रेति । तद्धितादिषु मध्य इत्यर्थः । परमिति । तद्धितापेक्षया चतुर्थ्या दौर्बल्यं चतुर्थ्यपेक्षया च मन्त्रवर्णस्य दौर्बल्य भवतीति परंपरं दुर्बलं बोध्यमित्यर्थः । ततः परमिति पाठे तु ततस्ततः परं दुर्बलप्रमाण- मिति वीप्सापरत्वेन व्याख्येयम् । यदिच 'प्रजापतये जुहोती'ति केवलप्र- जापतिविधानं स्यात्तदा तु भवेदपि प्रजापतिनाग्नेर्बाधः परंतु न तथा विधानं क्रियते इति परिहरति-यदग्नयेचेत्यादिना । प्रजापतेरित्यत्र विधानमित्यस्यानुषङ्गः । एवंचेति । मन्त्रवर्णप्राप्तमग्निमनूद्य तत्समुचितस्य प्रजापतेर्विधाने चेत्यर्थः । न बाध इति । न प्रजापतिनाग्नेधि इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-केवलेति । ननु यदग्नये च प्रजापतये चेत्यस्मिन्वाक्ये १ तत परमिति पाठ ।

·१०६ अर्थसंग्रहः। नेति वाच्यम् । समुचितोभयविधानापेक्षयान्यतः प्राप्तमग्निमनूद्य तत्समुच्चितप्रजापतिमात्रविधाने लाघवात् । एवं प्रयाजेषु समिदा- दिदेवतानां 'समिधः समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्त्वि' त्यादिमन्त्र- वर्णेभ्यः प्राप्तत्वात् + 'समिधो यजती'त्यादिषु समिदादिशब्दास्त- त्प्रख्यशास्त्रात्कर्मनामधेयम् । तद्यपदेशेन कर्मनामधेयत्वम् । 'श्येनेनाभिचरन्यजेते'त्यत्र श्येनशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं तद्यप- देशात् । तेन व्यपदेशादुपमानात्तदन्यथानुपपत्तेरिति यावत् । तथाहि यद्विधेयं तस्य स्तुतिर्भवति । यद्यत्र श्येनो विधेयः स्यात्, तदार्थवादैस्तस्यैव स्तुतिः कार्या 'यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते एवमयं होमानुवादेन समुच्चितस्यैवोभयस्य विधानं क्रियत इति कथं न स्वीक्रियत इत्याशङ्कय तयोः समुच्चितयोविधानापेक्षया मन्त्रवर्णतः प्राप्तमग्निमनूद्य लाघ- वेन तत्समुचितप्रजापतेर्विधानमेवोचितमिति परिहरति-नचेत्यादिना । तत्प्रख्यशास्त्रान्नामधेयत्वे उदाहरणान्तरमाह-एवमिति । समिदादिशब्दा इत्यत्रादिपदेन तनूनपातादयः शब्दा गृह्यन्ते । इदानी चतुर्थनिमित्तेन तद्व्यपदेशरूपेण श्येनशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं प्रदर्शयति—श्येनेति । कर्मनामधेयत्वमिति । नन्वत्र श्येनशब्दस्य कर्म- नामधेयत्वं न भवति, कितु सोमयागे नित्यं सोमद्रव्यं बाधित्वा तस्य स्थाने पक्षिद्रव्यरूपो गुणः काम्यो विधीयते, तथा सति श्येनशब्दस्य पक्षिणि लोकप्रसिद्धा रूढिरुपपन्ना भवतीत्याशङ्कय श्येनशब्दस्य कर्मनाम- धेयत्वे हेतुमाह-तद्यपदेशादिति । तद्व्यपदेशशब्दं व्याचष्टे-तेनेति । श्येनेनेत्यर्थः । तदिति । उपमानोपमेयभावस्य भेदघटितत्वादेवार्थवाद- वाक्ये श्येनोपमानेन विधेयस्तुतेः श्येननामककर्मविशेषं विनानुपपत्तेर्नात्र पक्षिद्रव्यरूपो गुणो विधातुं शक्यत इति भावः । तदन्यथानुपप- त्तिमेवोपपादयति-तथाहीत्यादिना । तदिति । विधेयस्य स्तुतेः कर्तव्यत्वादित्यर्थः । अत्रेति । इयेनेनाभिचरन्यजेतेत्यत्रेत्यर्थः । श्येन इति । श्येननामकपक्षिविशेष इत्यर्थः । तस्यैवेति । श्येननामकपक्षि- ·कौमुदीव्याख्यासहितः । १०७ द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपत्यादत्त' इत्यनेनार्थवादेन श्येनः स्तोतुं न शक्यः, श्येनोपमानेनार्थान्तरस्तुतेः क्रियमाणत्वात् । नच श्येनोप- मानत्वेन स एव स्तोतुं शक्यते, उपमानोपमेयभावस्य भिन्ननिष्ठ- त्वात् । यदा तु श्येनसंज्ञको यागो विधीयते तदार्थवादेन श्येनोप- मानेन तस्य स्तुतिः कर्तु शक्यत इति ज्येनशब्दः कर्मनामधेयं तद्यपदेशादिति । कर्मनामधेयत्वे उत्पत्तिशिष्टगुणबलीयस्त्वम् । उत्पत्तिशिष्टगुणवलीयस्त्वमपि पञ्चमं नामधेयनिमित्तमिति केचित्। विशेषस्यवेत्यर्थः । यथेति । यथा श्येनः पक्षिविशेषो निपत्य मत्स्या- दीञ्जन्तूनादत्ते एवमयं श्येननामको यागो द्विषन्तं भ्रातृव्यं शत्रु निप- त्यादत्त इत्यर्थः । यमभिचरति । श्येनेनेति वाक्यशेषः । अत्रेति । अत्र प्रकृतेऽनेन श्येनार्थवादेन श्येनः पक्षिविशेष एव स्तोतुं न शक्यत इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-श्येनेति । ननु श्येनार्थवादोपमानेन श्येन एव पक्षिविशेषः कथं न स्तोतुं शक्यः स्यादित्यत आह-न श्येनोपमानत्वे- नेति । तदशक्यत्वे हेतुमाह-उपमानेति । यद्यत्र इयेनसंज्ञकस्य यागस्य विधेयत्वं स्वीक्रियते तदा तादृशार्थवादोपमानेन तस्य श्येनमंज्ञकस्य यागस्य स्तुतिः कर्तुं शक्या भवत्येवेत्याह-तदेत्यादिना । फलितमुपसंहरति- इतीति । एवमुक्तेन प्रकारेणेत्यर्थः । अत्र कर्मनामधेयत्वे चोत्पत्तिशिष्टगुणबलीयस्त्वं पञ्चममपि निमित्तं भव- तीति केषांचिन्मतमाह-उत्पत्तिशिष्टेति । तत्रोदाहरणमाह-यथेति । अत्रेति । अस्मिन्वाक्ये वैश्वदेवशब्दस्य विश्वदेवदेवताविधायकत्वं न संभ- वत्युत्पत्तिशिष्टान्यादीनां बलीयस्त्वादित्यन्वयः । फलितार्थमुपसंहरति- इतीति । तस्येति शेषः । अत्रेदं बोध्यम्-चातुर्मास्ये चत्वारि पर्वाणि- वैश्वदेवो वरुणप्रघासः साकमेधः शुनासीरीयश्चेति । तेषु प्रथमे पर्वण्यष्टौ यागा विहिता:-आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति, सौम्यं चरुं, सावित्रं द्वादशक- पालं, सारस्वत चरुं, पौष्णं चरु, मारुतं सप्तकपालं, वैश्वदेवीमामिक्षा, द्यावापृथिव्यमेककपालमिति । तेषामष्टानां यागाना संनिधाविदमाम्नायते- ·१०८ अर्थसंग्रहः। यथा 'वैश्वदेवेन यजेते'त्यादावनोत्पत्तिशिष्टाम्यादीनां बलीयस्त्वाद्वै- श्वदेवशब्दस्य विश्वदेवदेवताभिधायकत्वं न संभवतीति कर्मनामधेय- त्वम् । वस्तुतस्तु तत्प्रख्यशास्त्रादेवास्य कर्मनामधेयत्वं प्रकृतयागे विश्वदेवरूपगुणसंप्रतिपन्नशास्त्रस्थार्थवादरूपस्यैव सत्त्वात् । 'यद्विश्वे- देवाः समयजन्त तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम्' इति ॥ वैश्वदेवेन यजेतेति । अत्र चाग्नेयादीन्यागान्यजेतेत्यनूद्य वैश्वदेवशब्देन देवतारूपो गुणस्तेषु विधीयते । यद्यपि वैश्वदेव्यामामिक्षायां विश्वेदेवाः प्राप्तास्तथाप्याग्नेयादिषु सप्तसु यागेष्वप्राप्तत्वाद्विधीयन्ते । तेष्वप्यन्यादिदेवताः सन्तीति चेत्तर्हि गत्यभावात्तेषु देवता विकल्प्यताम् । नामधेयत्वे तु नाममात्र- स्याविधेयत्वाद्रव्यदेवतयोरभावेन यागस्यात्र स्वरूपासंभवाच्छ्यमाणो विधिर- नर्थकः स्यात्तस्माद्गुणविधिरिति पूर्वपक्षः । उत्पत्तिवाक्यैर्विहिताग्नेयादीनष्टौ यागान्यजेतेत्यनूद्याष्टानां सङ्घ वैश्वदेवशब्दो नामत्वेनोपवर्ण्यते । नच विधि- स्वाभावेऽपि नामोपदेशस्य वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । 'प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेते'त्यादिषु वैश्वदेवशब्देनैकेनैवाष्टाना सङ्घस्य व्यवहर्तव्यत्वेनार्थवत्त्वोप- पत्तेः । नामप्रवृत्तिनिमित्तभूता निरुक्तिस्तु द्विधा । आमिक्षायागे विश्वेषां देवानामिज्यमानतया तत्सहचरितानां सर्वेषां छत्रिन्यायेन वैश्वदेवत्वमिति, विश्वेदेवा अष्टानां कर्तार इति वा तेषां वैश्वदेवत्वम् । तथाच ब्राह्मणं 'यद्वि- श्वेदेवाः समयजन्त तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्व'मिति । देवताविकल्पस्तु समान- बलत्वाभावान्न युज्यते, अग्न्यादय उत्पत्तिशिष्टत्वात्प्रबलाः विश्वेदेवा उत्पन्न- शिष्टत्वादुर्बलाः तस्माद्वैश्वदेवशब्दः कर्मनामधेयमिति सिद्धान्तः । वस्तुगति- माश्रित्य तत्प्रख्यशास्त्रादेव वैश्वदेवशब्दस्य कर्मनामधेयत्वमाह-वस्तुत- स्त्विति । प्रकृतयाग इति । वैश्वदेवनामकेष्टानामाग्नेयादीनां सङ्घात्मके प्रकृतयाग इत्यर्थः । विश्वदेवेति । प्रकृतयागे विश्वदेवरूपगुणः संप्रतिपन्नः संप्राप्तो यस्मात्तादृशशास्त्रस्येत्यर्थः । तत्र गुणप्रापकं शास्त्रमुदाहरति- यद्विश्वेदेवा इति । अस्य शास्त्रस्य कर्तृरूपेण प्रकृते यागे विश्वदेवरूपगु- णप्रापकत्वमिति भावः । नामधेयस्य प्रयोजनं तु सर्वत्र व्यवहार एव । नह्य- ·कौमुदीव्याख्यासहितः। अथ निषेधमीमांसा। पुरुषस्य निवर्तकं वाक्यं निषेधः, निषेधवाक्यानामनर्थहेतु- क्रियानिवृत्तिजनकत्वेनैवार्थवत्त्वात् । तथाहि यथा विधिः प्रवर्तनां प्र- तिपादयन्वप्रवर्तकत्वनिर्वाहार्थ विधेयस्य यागादेरिष्टसाधनत्वमाक्षि- पन्पुरुषं तत्र प्रवर्तयति, तथा 'न कलशं भक्षये' दित्यादिनिषेधो- ऽपि निवर्तनां प्रतिपादयन्स्वनिवर्तकत्वनिर्वाहार्थ निषेध्यस्य कलञ्ज- भक्षणस्य परानिष्टसाधनत्वमाक्षिपन्पुरुषं ततो निवर्तयति । धात्वर्थस्य नार्थेनान्वयः। ननु निषेधवाक्यस्य कथं निवर्तनाप्रतिपादकत्वमिति चेदुच्यते । न्तरेण नामधेयमृत्विग्वरणादिष्वनेनाहं यक्ष्य इत्याख्यानोपायो लघुः कश्चि- दस्ति, तस्माद्वैश्वदेवादिशब्दानां कर्मनामधेयत्वमेवेति सिद्धम् । तदेवं मत्वर्थलक्षणादिनिमित्तचतुष्टयनिरूपणेन नामधेयस्य विधेयार्थपरि- च्छेदकतयार्थवत्त्वं निरूपितम् । अधुना निषेधवाक्यानामर्थवत्त्वनिरूपणाय नि- षेधवाक्यं लक्षयति—पुरुषस्य निर्वतकमिति । निषेधेति । 'न कलझं भक्षयेत्' इत्यादिनिषेधवाक्यानामनर्थहेतुभूतायाः कलञ्जभक्षणादिक्रियायाः सकाशात्पुरुषस्य निवृत्तिजनकत्वेनैवार्थवत्त्वं न किचित्कर्तव्यताप्रतिपादक- वेनेति भावः, यथा विधिवाक्यानां स्वप्रवर्तकत्वान्यथानुपपत्त्या विधेयार्थस्य स्वर्गादिरूपेष्टसाधनत्वप्रत्यायनेन तत्र विधेयार्थे पुरुषप्रवृत्तिजनकत्वं तथा निषेधानामपि स्वनिवर्तकत्वान्यथानुपपत्त्या निषेध्यस्य पुरुषानिष्टसाधनत्वप्र- त्यायनेन, ततः कलञ्जभक्षणादेः पुरुषनिवृत्तिजनकत्वमिति दृष्टान्तदान्ति- काभ्यां निषेधवाक्यानामनर्थहेतुक्रियायाः पुरुषनिवृत्तिजनकत्वेनैवार्थवत्त्वमुप- पादयति-तथाहीत्यादिना। ननु निषेधवाक्यानां निवर्तनाप्रतिपादकत्वं न संभवति, न भक्षयेन्न हन्तव्य इत्येवमादावव्यवधानेन नञर्थस्याभावस्य धात्वर्थेनान्वये सति धात्वर्थवर्ज- नकर्तव्यताया एव सर्वत्र वाक्यार्थत्वेन प्रतीयमानत्वात् । तथाच यथा यजे- तेत्यादौ यागकर्तव्यता वाक्यार्थो भवति तथा 'न कललं भक्षयेत्' 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' इत्यादावपि तत्तद्धात्वर्थवर्जनकर्तव्यतैव वाक्यार्थो न निवर्तनेत्या- ११ अ.

·११० अर्थसंग्रहः। न तावदत्र धात्वर्थस्य नअर्थेनान्वयः, अव्यवधानेऽपि तस्य प्रत्यया- र्थभावनोपसर्जनत्वेनोपस्थितेः । नह्यन्योपसर्जनत्वेनोपस्थितमन्यत्रा- न्वेति । अन्यथा राजपुरुषमानयेत्यादावपि राज्ञः क्रियान्वयापत्तेः । अतः प्रत्ययार्थस्यैव नअर्थेनान्वयः। तत्रापि नाख्यातत्वांशवाच्यार्थ- भावनायास्तस्या लिङशवाच्यप्रवर्तनोपसर्जनत्वेनोपस्थितेः, किंतु लि- डंशवाच्यशब्दभावनायाः, तस्याः सर्वापेक्षया प्रधानत्वात् । शयेनाशङ्कते—नन्विति । नञर्थस्याभावस्य धात्वर्थेनाव्यवधानेऽपि धात्व- र्थस्य प्रत्ययार्थभावनोपसर्जनत्वेनोपस्थितत्वान्न नअर्थेनान्वयः संभवति । अन्यत्रोपसर्जनत्वेनान्वितस्यान्यत्रोपसर्जनत्वेनान्वयायोगादिति परिहरति- उच्यत इत्यादिना । अत्रेति । 'न कलङ्गं भक्षये दित्यादावित्यर्थः । अव्यवधानेऽपीत्यत्र धात्वर्थस्य नार्थेनेत्यनुषङ्गः । तस्येति । धात्वर्थस्येत्यर्थः । अन्योपसर्जनत्वेनोपस्थितस्याप्यन्यत्रोपसर्जनत्वेनान्वये को दोष इत्यत आह- नहीति । तत्र बाधकं दोषमाह-अन्यथेति । अन्यविशेषणत्वेनोपस्थि- तस्याप्यन्यत्र विशेषणत्वेनान्वयस्वीकारे पुरुषोपसर्जनत्वेनोपस्थितस्य राज्ञोऽपि क्रियोपसर्जनत्वेनान्वयापत्तेरित्यर्थः । धात्वर्थस्य नार्थेनान्वयासंभवात्कलञ्जा- दिपदार्थस्यापि कारकोपसर्जनत्वेनोपस्थितस्य तत्रान्वयासंभवाच्च परिशेषात्प्र- त्ययार्थस्यैव नार्थेनान्वयो भवतीत्याह-अत इति । किच प्रत्ययार्थोऽपि द्विविधो भवतीत्याख्यातत्वांशवाच्यार्थभावना लिडंशवाच्या शब्दभावना चेति, तयोर्मध्ये नाख्यातत्वांशवाच्यभूताया अर्थभावनाया नर्थेऽन्वयः संभवती- त्याह-तत्रापीति । तत्र हेतुमाह-तस्या इति । प्रवर्तनोपसर्जनत्वेनेति । शब्दभावनाविशेषणत्वेनेत्यर्थः । लिडंशवाच्येत्यस्य लिङो योऽशो लिड्त्वरूपो धर्मस्तद्वाच्येत्यर्थो बोध्यः। एवमग्रेऽपि । ननु 'न कलञ्ज भक्षये'दित्यादौ कल- आदिपदार्थस्य धात्वर्थस्य च नबर्थेनान्वयो भवतैव निरस्तः, प्रत्ययार्थस्या- प्यर्थभावनारूपस्य नार्थेनान्वयानङ्गीकारे प्रत्ययार्थत्वाविशेषाच्छब्दभावनाया अपि तेनान्वयासंभवेनानन्वितशब्दस्याप्रामाण्यापत्तिरित्याशङ्कय परिहरति- किंत्विति । तत्र हेतुमाह-तस्या इति । प्रत्ययार्थत्वं न नार्थेनान्वये ·कौमुदीव्याख्यासहितः। नस्वभावकथनम् । नाश्चैष स्वभावो यत्स्वसमभिव्याहृतपदार्थविरोधिबोधकत्वम् । यथा घटो नास्तीत्यादौ अस्तीतिशब्दसमभिव्याहृतो नञ् घटसत्त्व- विरोधि घटासत्त्वं गमयति तदिह लिङ्समभिव्याहृतो नञ् लिङर्थ- प्रवर्तनाविरोधिनी निवर्तनामेव बोधयति । तदिह विधिवाक्यश्रव- णेऽयं मां प्रवर्तयतीति प्रतीतेः । तस्मानिषेधवाक्यस्थले निवर्तनैव प्रयोजक कितु सर्वापेक्षया मुख्यत्वेनोपस्थितत्वं, तच्च शब्दभावनायामबाधि- तमिति भावः । एवं शब्दभावनारूपस्य प्रत्ययार्थस्य प्रवर्तनाविशेषस्य नअर्थेनान्वये सिद्धे नत्रः प्रत्ययार्थभूतप्रवर्तनाविरोधिनिवर्तनाबोधकत्वप्रदर्शनाय प्रथमं तत्स्व- भावं प्रदर्शयति-नाश्चैष स्वभाव इति । अत्र स्वसमभिव्याहृतपदार्थविरो- धिबोधकत्वं स्वान्वितपदार्थविरोधिबोधकत्व बोध्यम् । तेन कलञ्जादिपदार्थाना- मपि विरोधिबोधकत्वं नो दुर्वारं स्यात्तेषामप्येकत्र सहपाठरूपनसमभि- व्याहारस्य सत्त्वादिति निरस्तम् । तेषां नान्वितपदार्थत्वाभावस्य दर्शितत्वेन नास्तद्विरोधिबोधकत्वासंभवात् । नञः स्वसमभिव्याहृतपदार्थविरोधिबोधकत्वं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेत्यादिना । घटसत्त्वविरोधीति । नास्तीत्युक्ते कस्यासत्त्वमस्तीति सत्त्वशब्दान्वयिना नात्र बोध्यते इति सत्त्वनिरूपकाका- टायाः सत्त्वाइटनिरूपितसत्त्वविरोधीत्यर्थः । इदानी नञः स्वभावप्रदर्शनस्य फलं दर्शयति-तदिति । तन्ननित्यन्वयः । तत्पददर्शितस्वभावं ननित्यर्थः । इहेति । 'न कलझं भक्षयेद्राह्मणो न हन्तव्य' इत्यादौ वाक्य इत्यर्थः । ननु लिडः प्रवर्तनाप्रतिपादकत्वे सिद्ध तत्संबद्धनञस्तदर्थ प्रवर्तनाविरोधिनिवर्तनाप्र- तिपादकत्वं सेत्स्यति तदेव कुत इत्याशङ्कय तत्र हेतुमाह-विधीति । प्रतीतेरिति । प्रवर्तनाप्रतीतेरित्यर्थः । यद्वा 'यजेत स्वर्गकाम' इति विधि- वाक्यश्रवणेऽयं मां प्रवर्तयतीति प्रवर्तनाप्रतीतिवत्, 'न कलञ्ज भक्षये'दित्यादिनि- षेधवाक्यश्रवणेऽप्ययं मा निवर्तयतीति निवर्तनाप्रतीतेरित्यध्याहारेण विधीया- दिहेतुवाक्यं दृष्टान्तदाान्तिकविधया योजनीयम् । एव सिद्ध निवर्तनारूपं निषेधवाक्यार्थमुपसंहरति-तसादिति । 'न कलशं भक्षये'दित्यत्र कलञ्ज- ·११२ अर्थसंग्रहः। वाक्यार्थः । यदा तु प्रत्ययार्थस्य तत्रान्वये बाधकं तदा धात्वर्थस्यैव तत्रान्वयः। बाधकं द्विविधम् । तच्च बाधकं द्विविधम् । तस्य व्रतमित्युपक्रमो विकल्पप्रसक्तिश्च। तत्राद्यं 'नेक्षेतोद्यन्तमादित्य'मित्यादौ तस्य व्रतमित्युपक्रम्यैतद्वाक्यपाठात् तथाचात्र पर्युदासाश्रयणम् । तथाहि-व्रतशब्दस्य कर्तव्यार्थे रूढत्वा- कर्मकभक्षणानुकूलपुरुषप्रवृत्तिजनकप्रवर्तनाप्रति लिडर्थप्रवर्तनाविरोधिनिवर्तनैव वाक्यार्थः । एवमन्यत्रापि निषेधवाक्येषु सर्वत्र निवर्तनाया एव वाक्यार्थत्वे विधिनिषेधयोभिन्नार्थत्वमप्युपपन्न भवति, हननादिवर्जनकर्तव्यतावाक्यार्थत्व- पक्षे तु कर्तव्यताया एवोभयत्र प्रतिपाद्यत्वात्तयोरेकार्थत्वं स्यात्तच्च न युक्तम् । यथाहु:--'अन्तरं यादृशं लोके ब्रह्महत्याश्वमेधयोः । दृश्यते तादृगेवेह विधान- प्रतिषेधयो' रिति । तस्मान्निवर्तनैव प्रतिषेधेषु वाक्यार्थ इति सिद्धम् । यदि तु प्रत्ययार्थस्य नार्थेनान्वये किचिद्वाधकं वर्तते तदा धात्वर्थस्यैव नबर्थना- न्वयो भवतीत्याह-यदात्वित्यादिना । तत्र बाधकं विभजते-तचेति । प्रत्ययार्थस्य नार्थेनान्वये वर्तमानं चे. त्यर्थः । तत्राद्यमिति । तयोरुक्तयोर्द्वयोर्मध्य आद्यबाधकमित्यर्थः । तस्य व्रत- मितीति । तस्य स्नातकस्य ब्रह्मचारिविशेपस्य व्रतं प्रजापतिदेवताकमात्मानीक्ष- णसंकल्पादिकं किचिदनुष्ठेयमित्यर्थः । एतद्वाक्यपाठादिति । 'नेक्षेतोद्य- न्तमादित्यं नास्तंयन्तं कदाचनेत्येतद्वाक्यपाठादित्यर्थः । तथाचेति । तस्य व्रतमिति स्नातकस्यानुष्ठेयमुपक्रम्य 'नेक्षेतोद्यन्त'मित्यादिवाक्यपाठे चास्मि- वाक्ये पर्युदास एव समाश्रीयत इत्यर्थः । किच 'नेक्षेतोद्यन्तमादित्य'मित्यत्र नञ्पदमभिधावृत्त्या प्रतिषेधं ब्रूते नतु पर्युदासं, लक्षणापत्तेः प्रतिषेधस्य च प्राप्तिपूर्वकत्वाद्वैदिकस्य प्रतिषेधस्य वैदिक्येव प्राप्तिस्तु प्रत्यासन्ना भवेत् । तथाच सति यत्र कतावादित्येक्षणं विहित तत्राय प्रतिषेध उदयास्तमयोद्देशेन प्रवर्तते । एवंच सति नात्र फल कल्पनीय स्यात् । पर्युदासमाश्रित्य पुरुषार्थत्वा- गीकारे त्वधिकारसिद्धये फलस्य कल्पनीयत्वमापद्येत, तस्मादत्र क्रत्वर्थः प्रतिषेध इत्याशय, तस्य व्रतमित्युपक्रम्य 'नेक्षेतोद्यन्तमि'त्याद्याम्नातत्वातशब्दस्य ·कौमुदीव्याख्यासहितः। ११३ त्तस्य व्रतमित्यत्र स्नातकस्य व्रतानां कर्तव्यत्वेनोपक्रमात् + किं तत्क- र्तव्यमित्याकाङ्क्षायां 'नेक्षेतोद्यन्त'मित्यादिना कर्तव्यार्थ एव प्रति- पादनीयः । अन्यथा पूर्वोत्तरवाक्ययोरेकवाक्यत्वं न सात् । तथाच नार्थेन न प्रत्ययार्थान्वयः कर्तव्यार्थानवबोधात् । विध्यर्थप्रवर्तना- विरोधिनिवर्तनाया एव तादृशनबा बोधनात्, तस्याश्च कर्तव्यार्थ- च कर्तव्यरूपार्थे रूढत्वादत्र किचिदनुष्ठेयमेव प्रतिभाति । तच्च पर्युदासाश्रयणे सत्येवोपपद्यते । किंचोपक्रमवाक्ये प्रतिज्ञातस्येवार्थस्यात्रापि वक्तव्यत्वात् , उपक्रमवाक्ये तु स्नातकानुष्ठेयव्रतानामेव प्रतिज्ञातत्वात् कानि तानि व्रतानी- त्यपेक्षायां स्नातकवतप्रदर्शनायास्य वाक्यस्यावतारादत्र कर्तव्य एव कश्चिदर्थो वक्तव्यः, सच पर्युदासपक्षे लभ्यते निषेधपक्षे तु दुर्लभ एवेत्यभिप्रायेण पर्युदास- पक्षमुपपादयति-तथाहीत्यादिना । नेक्षेतोद्यन्तमित्यादौ कर्तव्यरूपस्यार्थ- स्याप्रतिपादनीयत्वे बाधकमाह-अन्यथेति । पूर्वोत्तरेति । तस्य व्रतमिति पूर्ववाक्यम् नेक्षेतोद्यन्तमित्याद्युत्तरवाक्यं च तयोरेकवाक्यत्वं बाध्येतेत्यर्थः । ननु नेक्षेतोद्यन्तमित्यादौ भवतु कर्तव्यरूपार्थस्यैव प्रतिपादनं ततोऽपि कि स्यादित्यत आह-तथाति । तथाच नेक्षेतोद्यन्तमित्यादौ कर्तव्यरूपार्थस्य प्रतिपादनीयत्वे च नर्थेन प्रत्ययार्थान्वयावकाशो न भवतीत्यर्थः । ननु नेक्षेतो- द्यन्तमादित्यमित्यत्र नार्थेन प्रत्ययार्थस्यान्वये को दोष इत्याशङ्कय तत्र हेतु- माह-कर्तव्येति । नार्थेन प्रत्ययार्थस्य तत्रान्वये ततः कर्तव्यार्थानवबो- धापत्तेरित्यर्थः । ननु प्रत्ययान्वितस्य नञः कर्तव्यार्थावबोधकत्वानङ्गीकारे को वार्थस्तेनावबोध्यत इत्यत आह-विध्यर्थेति । तादृशनोति प्रत्ययान्वितेन नजेत्यर्थः । तादृशनिवर्तनैव कर्तव्यरूपार्थों भवतु को दोष इति मन्दाभिप्राय- माशङ्कयाह-तस्याश्चेति । निरुक्तनिवर्तनायाश्चेत्यर्थः । किंचैवं नत्रः प्रत्यये- नान्वयासंभवे प्रत्ययादवतारितो नञ् धातुना सह संबध्यते धातुना नञः संबन्धे च न तस्य निषेधकत्वं संभवति विधायकसंबद्धस्यैव नो निषेधक- त्वात्, निषेधकत्वस्य विधायकत्वप्रतिपक्षत्वात्, नामधातुभ्यां योगे तु नो न निषेधकत्वं युक्तं तयोरविधायकत्वात् । यथाहुः- 'नामधात्वर्थयोगे तु नैव नञ् प्रतिषेधकः । वदत्यब्राह्मणाधर्मावन्यमात्रविरोधिना विति । तस्मान्नेक्षेतेत्यत्र नत्रो ·११४ अर्थसंग्रहः । त्वाभावात् । तस्मान्नेक्षेतेत्यत्र नजा धात्वर्थविरोध्यनीक्षणसंकल्प एव लक्षणया प्रतिपाद्यते तस्य कर्तव्यत्वसंभवात् । पर्युदासपक्षे नेक्षेतेत्यस्य वाक्यार्थः । आदित्यविषयकानीक्षणसंकल्पेन भावयेदिति वाक्यार्थः। तत्र भाव्याकाङ्क्षायाम् एतावता हैनसा वियुक्तो भवतीति वाक्यशेषावगतः धातुना योगान्ना धात्वर्थेक्षणविरोधी कश्चनार्थः प्रतिपाद्यते। यद्यपि नञोऽभाव एव शक्तिः । तथाचेक्षणस्याभाव एव नत्रः शक्यार्थो लाघवात् नतु तद्वि- रोधी तस्मादभावघटितत्वेन गौरवापत्तेः । तदन्यतद्विरुद्धतदभावेषु नजिति स्मरणं तु प्रतीत्यभिप्रायं न शक्त्यभिप्रायं, तथापि नेक्षेतेत्यत्र प्रत्ययस्य नना संबन्धात् नसंबन्धशून्येन च तेन तावत्कश्चिदर्थो विधेयः स्वीकर्तव्यः । तत्र न तावद्धात्वर्थों विधातुं शक्यते, ना तदभावबोधनात्। नापि तदभावो विधातुं शक्यते, अभावस्याविधेयत्वात् , तस्मात्पर्युदासाश्रयणेन धात्वर्थेक्ष- णविरोधी कश्चनात्र विधानयोग्योों ना लक्षणया प्रतिपाद्यते, सच विधा- नयोग्यः पदार्थोऽनीक्षणसंकल्प एव तस्येक्षणविरोधित्वाकर्तव्यत्वसंभवाच्च स एव संकल्पोऽत्रानुष्ठेयत्वेन विधीयत इत्यभिप्रायेण पर्युदासस्यावश्यकत्वात्प्र- त्ययादवतारितस्य नो धातुसंबन्धेन तदर्थविरोध्यनीक्षणसंकल्पप्रतिपादकत्व- मुपसंहरति-तस्मादिति । लक्षणयेति । स्वसमभिव्याहृतपदार्थाभाव एव नञः स्वशक्यार्थो भवति । तथाच स्वसंबध्यमानधात्वर्थाभावं शक्त्या प्रतिपा- दयन् नञ् तदभावसंबन्धिनं तदर्थविरोधिनं लक्षणया प्रतिपादयत्येव तदभाव- तद्विरोधिनोः संबन्धस्य संभवात् । दृश्यते हि तेजोऽभावतमसोः संबन्धः । तथाचोद्यन्तमस्तंयन्तं चादित्य नेक्षिष्य इत्येवंरूपः संकल्पोऽत्रानुष्ठेयत्वेन विधीयमानो नत्रा लक्षणया प्रतिपाद्यत इति भावः । तस्येति । अनीक्षणसं. कल्पस्येत्यर्थः । पर्युदासपक्षे नेक्षेतोद्यन्तमादित्यमित्यस्य वाक्यस्यार्थ प्रदर्शयति-आदि- त्येति । यत्तु पर्युदासपक्षे फलस्यात्र कल्पनीयत्वमापादितं तदपि न, वा- क्यशेषावगतस्य पापक्षयस्यैवान फलत्वसंभवादित्याशयेनात्र भाव्यान्वयं प्रद- शयति-तत्रेति । अनीक्षणसंकल्पभावनायामित्यर्थः । एनसा वियुक्तो ·कौमुदीव्याख्यासहितः। ११५ पापक्षयो भाव्यतयान्वेति । एवंच पूर्वोत्तरयोरेकवाक्यत्वं निर्वहत्येव । नचात्र धात्वर्थविरोधिनः पदार्थान्तरस्यापि संभवात्कथमनीक्षणसं- कल्पस्यैव भावनान्वय इति वाच्यम् । तस्य कर्तव्यताऽभावेन प्रकृते भावनान्वयायोग्यत्वात् । द्वितीयं 'यजतिषु येयजामहं करोति नानुयाजेष्वि'त्यादावत्र विकल्पप्रसक्तौ च पर्युदासाश्रयणात् । विकल्पप्रसक्तौ पर्युदासाश्रयणम् । तथाहि यद्यत्र वाक्ये नार्थे प्रत्ययार्थान्वयः स्यात्तदा 'अनुयाजेषु ये यजामह'इति मत्रस्य प्रतिषेधः स्यात्, अनुयाजेषु येयजामहं न भवतीति । पापेन विरहितो भवतीत्यर्थः । किच नेक्षेतोद्यन्तमादित्यमित्य- त्रानीक्षणसंकल्परूपस्यानुष्टयेस्य प्रतिपादने तस्य व्रतमिति स्नातकव्रतोपक्रम- वाक्यस्य नेक्षेतेयाद्युत्तरवाक्येनैकवाक्यत्वमुपपन्नं भवति, पूर्वप्रतिज्ञातस्यै- वोत्तरप्रतिपादनादित्याह-एवमिति । ननु धात्वर्थेक्षणविरोधिनो बहवः पदार्था अनुष्ठेयाः सन्ति, ततश्च कथमत्र वाक्येऽनीक्षणसंकल्पस्यैव भाव- नायां करणत्वेनान्वयः स्वीक्रियत इत्याशङ्कय परिहरति—नचेत्यादिना । यद्यपि पदार्थान्तराणां पटेन चक्षुषोऽपिधानादिरूपाणां धात्वर्थेक्षणविरो- धित्वं संभवति, तथापि कायिकवाचिकव्यापारविशेषाणामत्राप्रतीयमानत्वा- न्मानसव्यापारस्य चाप्रतिषेधात्संकल्प एव मानसव्यापारविशेपोऽत्र परिशि- ध्यत इत्यभिप्रेत्य तत्र हेतुमाह-तस्येति । पटादिना चक्षुषोः पिधानादि- रूपस्य पदार्थान्तरस्य कर्तव्यताभावेन कर्तव्यत्वेन विवक्षासंभवेन सर्व क्रिया- ऽविनाभूतस्यैव धात्वर्थेक्षणविरोधिपदार्थान्तरस्य नेक्षेतेत्यादौ प्रकृते भावनान्व- ययोग्यत्वमुपपद्यते। तथाच धात्वर्थेक्षणविरोध्यनीक्षणसंकल्पस्यैवात्र भावना- न्वययोग्यता संभवति, तस्य सर्वक्रियाऽविनाभूतत्वान्नतु तादृशपदार्थान्तरस्य तस्य सर्वक्रियाविनाभूतत्वासंभवादिति भावः । प्रत्ययार्थस्य नार्थेनान्वये विकल्पग्रसक्तिरूपस्य बाधकस्य प्रतिषेधविघटनेन पर्युदासगमकत्वप्रदर्शनाय तद्विषयमुदाहरति-द्वितीयमिति । अत्र पर्युदासाश्रयणाय विकल्पप्रसक्तिमेवोपपादयति-तथाहीत्यादिना । सचेति । निषेधश्चेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-प्राप्तस्यैवेति । शास्त्रादेवेति ।

·११६ अर्थसंग्रहः। कुर्यादिति । सच प्राप्तिपूर्वक एव, प्राप्तस्यैव प्रतिषेधात् । प्राप्तिश्च 'यजतिषु येयजामहं करोतीति शास्त्रादेव वाच्या । शास्त्रप्राप्तस्य च प्रतिषेधे विकल्प एव नतु वाधः । प्राप्तिमूलरागस्येव तन्मूलशा- ब्राह्मणहननादेरिव रागतः प्राप्त्यसंभवात्तस्य शास्त्रादेव प्राप्तिर्वाच्येत्यर्थः । उपपादितां विकल्पप्रसक्तिमुपसंहरति-शास्त्रप्राप्तस्येति । ननु यथा रा- गतो हननादौ प्रवृत्तं पुरुषं हननादिप्राप्तिमूलभूतरागस्य बाधेन ततो न हन्तव्य इत्यादिशास्त्रं निवर्तयति, तथा 'यजतिषु येयजामहं करोती'ति शास्त्रादनुयाजेष्वप्यनुष्ठानकाले यजतित्वाविशेषादेव 'ये यजामह' इति मन्त्रस्य समुच्चारणे प्रवृत्तं पुरुषं तत्प्राप्तिमूलभूतस्य प्रदर्शितशास्त्रस्य यजति- सामान्ये 'ये यजामह' इति मन्त्रप्रापकस्यानुयाजेषु बाधेन ततो 'नानुयाजेषु ये यजामहं करोतीति शास्त्रं निवर्तयत्येवेति कथं न शास्त्रप्राप्तस्य बाधः स्यादित्यत आह–प्राप्तीति । शास्त्रेण बाध इति शेषः । तन्मूलशास्त्र- स्येति । 'ये यजामह' इति मन्त्रप्राप्तिमूलशास्त्रात् 'यजतिषु ये यजामहं करोती'त्येवरूपाच्छास्त्रान्तरेण 'नानुयाजेषु यजामहं करोती'त्येवंरूपेण प्रद- र्शितमन्त्रप्राप्तिमूलभूतस्य प्रदर्शितशास्त्रस्य बाधायोगादित्यर्थः । दृष्टान्तस्त्वत्र व्यतिरेकी बोध्यः । तथाच यथा हननादिप्राप्तिमूलरागस्य भ्रान्तिनिमित्तकस्य शास्त्रेण बाधो भवति तथा मन्त्रप्राप्तिमूलशास्त्रान्छास्त्रान्तरेण मन्त्रप्राप्तिमूल- शास्त्रस्य बाधो न युक्तो निषेधशास्त्रस्य निषेध्यप्राप्तिसापेक्षत्वेन तत्प्रापकस्या- बाधकत्वादित्यनुपदं स्पष्टीभविष्यति मूल इति भावः । यद्वा तन्मूलशास्त्रादिति पञ्चमी षष्ठ्यर्थे बोध्येति, तेनानुषड्गविभक्तिविपरिणामयोर्न श्रमः कर्तव्यः स्यात् । केचित्तु तन्मूलशास्त्रादिति बाधमूलशास्त्राद्बाधकरूपात्प्राप्तिमूलरागस्य यथा बाधस्तथा शास्त्रान्तरेण प्राप्तिमूलशास्त्रस्य बाधायोगादिति व्याचक्षते । ननु यथा पदाधिकरणकहोमविधायकविशेषशास्त्रेणाहवनीयाधिकरणकहोमविधा- यकस्य सामान्यशास्त्रस्य बाधः क्रियते, तथानुयाजेषु ये यजामहमन्त्रप्रति- षेधकरूपविशेषशास्त्रेण यागसामान्ये तन्मन्त्रविधायकस्य सामान्यशास्त्रस्य ·कौमुदीव्याख्यासहितः । ११७ स्त्रस्य शास्त्रान्तरेण बाधायोगात् । नच 'पदे जुहोती'ति विशेषशास्त्रे- णा'हवनीये जुहोतीति शास्त्रस्येव 'नानुयाजेष्वि'त्यनेन 'यजतिषु ये यजामहं करोती'त्यस्य बाधः स्यादिति वाच्यम् । परस्परनिरपेक्षयोरेव शास्त्रयोर्बाध्यबाधकभावात् । पदशास्त्रस्य हि स्वार्थविधानार्थमाहवनी- यशास्त्रानपेक्षणानिरपेक्षत्वम् । प्रकृते तु निषेधशास्त्रस्य निषेध्यप्रस- क्त्यर्थ 'यजतिषु ये यजामह' मित्यस्यापेक्षणान्न निरपेक्षत्वम् । बाधायोगोपसंहारः। तस्माच्छास्त्रविहितस्य शास्त्रान्तरेण प्रतिषेधे विकल्प एव । सच न युक्तः । विकल्पे शास्त्रस्य पाक्षिकाप्रामाण्यापातात् । नह्यनुयाजेषु ये यजामहमित्यस्यानुष्ठाने नानुयाजेष्वित्यस्य प्रामाण्यं संभवति, त्री- बाधः कथं न क्रियत इत्याशङ्कय परिहरति—नचेत्यादिना । नच वाच्यमित्यत्र हेतुमाह-परस्परेति । शास्त्रयोरेकविषये बाध्यबाधकभावे परस्परनिरपेक्षत्व हेतुः पदशास्त्रस्य पदाधिकरणकहोमरूपस्वार्थविधानार्थमाहवनीयशास्त्रनिर- पेक्षत्वादनुयाजेषु ये यजामहमन्त्रप्रतिषेधकशास्त्रस्य तत्र प्रतिषेध्यमन्त्रप्रसक्त्यर्थं यजतिसामान्ये तादृशमन्त्रविधायकसामान्यशास्त्रसापेक्षत्वाचेति दृष्टान्तदा - न्तिकयोवैषम्यं प्रदर्शयति-पदशास्त्रस्येत्यादिना । तथाच प्रतिषेधशा- स्त्रस्य विशेषविषयत्वेन प्रबलत्ववद्विधिशास्त्रस्याप्युपजीव्यत्वेन प्रबलत्वमस्तीति न प्रतिषेधशास्त्रेण विधिशास्त्रस्यात्यन्तबाधो युक्त इति विहितप्रतिपिद्धत्वाद्वि- कल्पः स्यात्सच न युक्त इत्युपरिष्टात्स्पष्टीभविष्यतीति भावः । बाधायोग मुपसंहरति-तस्मादिति । मन्त्रविधायकशास्त्रस्य तत्प्रति- षेधकशास्त्रेण बाधायोगाद्विहितस्यापि तेन प्रतिषेधे विकल्प एव स्यान्न वाध इत्यर्थः । ननु भवतु विकल्प एव तेन कि हीयत इत्यत आह- सचेति । विकल्पस्यायुक्तत्वे हेतुमाह-विकल्प इति । ननु विकल्पस्वी- कारे कथं पक्षे शास्त्रस्याप्रामाण्यापात इत्यत आह-नहीति । यथा वीहिभिर्यागानुष्ठानसमये यवशास्त्रस्य न प्रामाण्यं भवति, तथा विधायक- शास्त्रानुसारेण 'ये यजामह' इति मन्त्रस्यानुयाजेषूच्चारणानुष्ठानसमये न तत्प्र- तिषेधकशास्त्रस्य प्रामाण्यं संभवतीत्यर्थः । किच विकल्पपक्षे हि द्विरदृष्टक- ·११८ अर्थसंग्रहः। हियागानुष्ठाने यवशास्त्रस्येव । द्विरदृष्टकल्पना च स्यात्, विधिप्र- तिषेधयोरपि पुरुषार्थत्वात्, अतो नात्र प्रतिषेधस्याश्रयणम्, किंतु नोऽनुयाजसंबन्धमाश्रित्य पर्युदासस्यैव । इत्थं चानुयाज- व्यतिरिक्तेषु यजतिषु ये यजामह इति मन्त्रं कुर्यादिति वाक्यार्थ- बोधः, नोऽनुयाजव्यतिरिक्ते लाक्षणिकत्वात् । एवंच न विकल्पः। अत्र च वाक्य ये यजामहमिति न विधीयते, यजतिषु ये यजामह- इत्यनेनैव प्राप्तत्वात् । किंतु सामान्यशास्त्रप्राप्त—येयजामह इ- ल्पनाप्रसङ्गोऽपि स्यात् , विधिशास्त्राद्ध्येवमवगम्यते 'यदनुयाजेषु ये यजामह' इति मन्त्रस्य करणे कश्चनोपकारो भवतीति प्रतिषेधशास्त्रादपि तत्र तदकर- णात्कश्चनोपकारो भवति । दर्शपूर्णमासयोरनृतवदनाकरणादिजन्योपकारव- दित्यवगम्यते तच्चोपकारद्वयमदृष्टरूपमिति द्विरदृष्टकल्पनाप्रसङ्ग इत्याह- द्विरदृष्टकल्पना चेति । तत्र हेतुमाह-विधीति । पुरुषार्थत्वादिति । विधानवत्प्रतिपेधस्याप्यदृष्टपुरुपार्थसंपादकत्वादित्यर्थः । तस्मान्नानुयाजेष्वि- त्यादौ प्रतिषेधस्वीकारे विकल्पादिदोषापत्तेर्नात्र प्रतिषेधः समाश्रीयते, कितु नको नामसंबन्धमाश्रित्य पर्युदासस्यैवाश्रयण क्रियत इत्युपसंहरति-अत इति । एवच 'नानुयाजेषु ये यजामह करोती' त्यस्य वाक्यस्यार्थमाह- इत्थं चेति । अनेन पूर्वोक्तप्रकारेण चेत्यर्थः । अत्र पर्युदासस्य तात्पर्य- विषयत्वेन करोतेरवतारितस्य नोऽनुयाजशब्देन संबन्धसिद्धौ चेति यावत् । तत्र हेतुमाह-नज इति । अनुयाजव्यतिरिक्तेऽनुयाजाभावस्य सत्त्वाच्छ- क्यसंबन्धसभवेन लक्षणोपपत्तिरिति भावः । अत्र प्रतिपेधपक्ष परित्यज्य पर्युदासपक्षस्वीकारस्य फलमाह-एवंचेति । ननु 'नानुयाजेषु ये यजा- महं करोती'त्यत्र 'ये यजामह' इति मन्त्रविधौ तस्यानुयाजव्यतिरिक्तविषयत्व- विधौ च वाक्यभेदः स्यादित्यत आह-अत्र चेति । सामान्यशास्त्रेति । 'यजतिषु ये यजामह करोती'ति यजिसामान्ये तद्विधायकशास्त्रप्राप्तमेव 'ये यजमाह' इति मन्त्रमनूद्य 'नानुयाजेषु ये यजामहं करोती'त्यत्र तस्यानुयाज- व्यतिरिक्तविपयता विधीयत इत्यर्थः । तथाच यजतिष्वित्यादिसामान्यशास्त्रस्य विशेषापक्षिणो नानुयाजेष्वित्यादिविशेषशास्त्रेणानुयाजव्यतिरिक्तविषयसमर्प- ·कौमुदीव्याख्यासहितः। ११२ त्यनुवादेन तस्यानुयाजव्यतिरिक्तविषयकत्वं विधीयते । यद्यजतिषु येयजामहं करोति तदनुयाजव्यतिरिक्तेष्विति । पर्युदासोपसंहारयोर्भदवर्णनम् । नन्वेवं सामान्यशास्त्रप्राप्तस्य विशेषे संकोचनरूपादुपसंहारात्पर्यु- दासस्य भेदो न सादिति चेन्न । उपसंहारो हि तन्मात्रसंकोचार्थः । यथा पुरोडाशं चतुर्धाकरोतीति सामान्यप्राप्तचतुर्धाकरणम् आग्नेयं चतुर्धाकरोतीति विशेषादाग्नेयपुरोडाशमात्रे संकोच्यते । पर्युदास- स्तु तदन्यमात्रसंकोचार्थ इति ततो भेदात् । कुत्रचिद्विकल्पप्रसक्ता- णादनुयाजव्यतिरिक्तयागेषु 'ये यजामह' इति मन्त्रः कर्तव्यतया प्राप्तः । अनुयाजेषु तु तस्य कर्तव्यत्वेनाप्राप्तत्वादप्रतिषिद्धत्वाच्च नात्र विकल्पग्रस- गोऽपि संभवति । लक्षणयानुयाजव्यतिरिक्तविषयसमर्पणाच न नानुयाजे- वित्यादिवाक्यस्याप्रामाण्यमपि भवति । तस्मात्पर्युदासाश्रयणे बाधकाभावात् स एव स्वीकर्तव्य इति भावः । ननु पर्युदासाश्रयणपक्षे 'यजतिषु ये यजामहं करोती'ति सामान्यशास्त्रेण यागमात्रे प्राप्तस्य 'ये यजामह' इति मन्त्रस्य 'नानुयाजेषु ये यजामहं करोती'ति विशेषशास्त्रेणानुयाजव्यतिरिक्तविषये यागविशेषे संकोचनात्पर्युदासस्योपसंहारा- दभेदापत्तिः स्यात् । सामान्ये प्राप्तस्य विशेषे संकोचस्यैवोपसंहारपदार्थत्वात् । यथा 'पुरोडाशं चतुर्धा करोती'ति पुरोडाशसामान्ये प्राप्तस्य चतुर्धाकरणस्य 'आग्नेयं चतुर्धा करोती'त्याग्नेये विशेषे संकोच इत्याशङ्कते-नन्वेवमिति । 'पुरोडाशं चतुर्धा करोती'त्यनेन पुरोडाशसामान्ये प्राप्तस्य चतुर्धाकरणस्य 'आग्नेयं चतुर्धा करोती' त्यनेन च पुरोडाशविशेषमात्रे संकोचः क्रियते । प्रकृते तु यजतिष्वित्यादिना यजतिसामान्ये प्राप्तस्य 'ये यजामह' इति मन्त्रस्य नानुयाजे- वित्यादिना यजतिविशेषादनुयाजरूपादन्यमात्रे यजतिविशेषे संकोच इत्युपसं- हारात्पर्युदासस्य भेदः स्पष्ट एवेति परिहरति-नेत्यादिना । तन्मात्रसंको- चार्थ इति । सामान्यप्राप्तस्य विशेषमात्रसंकोचार्थ इत्यर्थः। तत्रोदाहरणमाह- यथेति । तदन्यमात्रसंकोचार्थ इति । सामान्यप्राप्तसविशेषादन्यमात्रसंको- चार्थ इत्यर्थः । इति ततो भेदादिति । एवमुक्तप्रकारेणोपसंहारात्पर्युदासस्य ·१२० अर्थसंग्रहः। वप्यनन्यगत्या प्रतिषेधाश्रयणम् । यथा 'नातिरात्रे पोडशिनं गृह्णाती'त्यादौ । अत्र हि 'अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति शास्त्रप्राप्त- षोडशिग्रहणस्य निषेधाद्विकल्पप्रसक्तावपि न पर्युदासाश्रयणम्, असंभवात् । तथाहि यद्यत्र षोडशिपदार्थेन नअर्थान्वयस्तदातिरात्रे- पोडशिव्यतिरिक्तं गृह्णातीति वाक्यार्थबोधः स्यात् स च न संभवति, अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति प्रत्यक्षविधिविरोधात् । यदि चाति- रात्रेण पदार्थेनान्वयस्तदातिरात्रव्यतिरिक्त पोडशिनं गृह्णातीति वा- क्यार्थबोधः स्यात्सोऽपि न संभवति तद्विधिविरोधात् । अतोऽत्रानन्य- भेदान्न तयोरभेदापत्तिरित्यर्थः । अपरेतूपसंहारो नाम सामान्यतः प्राप्तस्य विशेपे मंकोचनरूपो विधापारविशेषः, पर्युदासस्तु 'पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नत्रि'त्यभियुक्तोक्त्या प्रत्ययातिरिक्तेन नाम्ना धातुना च नञः संबन्ध- रूपः । तस्मादनयोस्तावत्स्वरूपतः स्पष्ट एव भेद इति न तयोरभेदापत्तिरि- त्याहुः । किच यत्र तु पर्युदास आश्रयितुं न शक्यते तत्र विकल्पप्रसक्तावपि निषेध एवाश्रीयत इत्याह-कुत्रचिदिति । अनन्यगत्येति । प्रतिषेधाद- न्यगतिविशेषस्य पर्युदासस्यासंभवेनेत्यर्थः । तत्रोदाहरणमाह-यथेति । नातिरात्र इत्यादिवाक्ये प्रतिषेध एवाश्रीयते नतु पर्युदासः । अत्र चातिरात्र इत्यादिशास्त्रेण प्राप्तस्य षोडशिनामकपात्रविशेषग्रहणस्य प्रतिषेधाद्विकल्पप्रस. ङ्गेऽपि पर्युदासाश्रयणासंभवादित्याह-अत्र हीत्यादिना । अत्र पर्युदासा- श्रयणासंभवमुपपादयति-तथाहीत्यादिना । अत्रेति । नातिरात्रे षोड- शिनं गृह्णातीत्यत्रेत्यर्थः । पोडशिपदार्थेन नअर्थान्वय इति । अतिरात्रे न षोडशिनं गृह्णातीत्यन्वय इत्यर्थः । एतदन्वयपक्षे वाक्यार्थमाह-तदेति । एतादृशवाक्यार्थासंभवे हेतुमाह-अतिरात्रे षोडशिनमिति । अत्र पर्युदा- सोपपत्तयेऽन्वयान्तरमाह—यदीति । अन्वय इति । नार्थस्येति शेषः। निरु- तान्वयानुरोधेन वाक्याथबोधासंभवेऽपि हेतुमाह-तद्विधिविरोधादिति । अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीत्यतिरात्रयागे षोडशिग्रहणविधायकप्रत्यक्षविधिविरो- धादित्यर्थः । उपपादितमुपसंहरति-अत इति । उक्तदोषप्रसङ्गादस्मिन्वाक्ये ·. कौमुदीव्याख्यासहितः । १२१ गत्या शास्त्रप्राप्तषोडशिग्रहणस्यैव निषेधः। नच विकल्पप्रसक्तिस्तस्या- प्यपेक्षणीयत्वात् । प्रतिषिध्यमानस्य नानर्थहेतुत्वम् । इयांस्तु विशेषो यद्विकल्पादेकप्रतिषेधेऽपि प्रतिषिध्यमानस्य नान- र्थहेतुत्वम्, विधिनिषेधोभयस्यापि क्रत्वर्थत्वात् । यत्र तु न विकल्पः प्राप्तिश्च रागत एव प्रतिषेधश्च पुरुषार्थः तत्र प्रतिषिध्यमानस्यानर्थ- हेतुत्वम्, यथा 'न कलशं भक्षये'दित्यादौ कलञ्जभक्षणादेः, तत्र प्रतिषेधादन्यासंभवेन प्रतिषेध एव स्वीक्रियत इत्यर्थः । अत्र प्रतिषेधे सि- द्धान्तिते विकल्पप्रसङ्गमाशङ्कथेष्टापत्त्या परिहरति-नचेत्यादिना । अत्रेदं बोध्यम्-यत्र तस्य व्रतमित्याद्युपक्रमो नास्ति विकल्पाप्रसक्तिश्च तत्र प्रतिषेधो भवति यथा न कलशं भक्षयेदिति । यत्र तु विकल्पप्रसङ्गेऽपि पर्युदासो नाश्र- यितुं शक्यते तत्र प्रतिषेध एव स्वीक्रियते यथा नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति । ननु नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीत्यत्र विकल्पप्रसङ्गेऽपि यदि षोडशिग्रह- णस्य प्रतिषेध एव स्वीक्रियते तदा प्रतिषिध्यमानस्यानर्थहेतुत्वस्वी- काराषोडशिग्रहणस्यापि कलञ्जभक्षणादिवत्प्रतिषिध्यमानत्वेनानर्थहेतुत्वादर्थ- त्वबाधापत्तिरित्याशङ्कयाह-इयांस्त्वित्यादिना। प्रतिषिध्यमानयोरनर्थहे- तुत्वतदभावरूपो विशेष इत्यर्थः । विकल्पादिति । यत्र प्रतिषेधस्याविकल्पा- पादकत्वं तत्रैकस्य प्रतिषेधेऽपि न प्रतिषिध्यमानस्यानर्थहेतुत्वमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-विधीति । रागत एवेत्येवकारेण षोडशिग्रहणादिवच्छास्त्रेण प्राप्तिः प्रतिषिध्यते । अत्र निषिध्यमानस्यानर्थहेतुत्वे हेतुमाह-तत्रेति । षोड- शिग्रहणविधितत्प्रतिषेधयोरुभयोरपि क्रत्वर्थत्वात्तत्र प्रतिषिध्यमानस्य नानर्थहेतु- अत्र तु कलञ्जभक्षणादिप्रतिषेधस्यैव पुरुषार्थत्वं नतु तदनुष्ठानस्येति प्रतिषिध्यमानस्य कलञ्जभक्षणब्राह्मणहननादेरनर्थहेतुत्वमेवेति भावः । ननु यथा शास्त्रप्राप्तस्य षोडशिग्रहणस्य प्रतिषेधे विकल्पः स्वीकृतः, तथा शास्त्र- प्राप्तदानादीनामपि प्रतिषेधे विकल्पापत्तिः स्यादिति दृष्टान्ताभिप्रायेणा- त्वम् , १२ अ.

·१२२ अर्थसंग्रहः । भक्षणनिषेधस्यैव पुरुषार्थत्वात् । नच 'दीक्षितो न ददाति न जुहो. ती'त्यादौ शास्त्रप्राप्तदानहोमादीनां निषेधाद्विकल्पापत्तिरिति वा- च्यम् । स्वतःपुरुषार्थभूतदानहोमादीनां निषेधस्य पुरुषार्थत्वाभावेऽपि तिप्रसङ्गमाशङ्कय परिहरति-नचेत्यादिना । स्वत इति । स्वतः- पुरुषार्थभूतदानहोमादीनां पुरुषार्थत्वेनैव शास्त्रप्रातिः, कत्वर्थत्वेनैव च प्रतिषेध इति षोडशिग्रहणविधितत्प्रतिषेधयोरुभयोस्तुल्यार्थत्वाभावेन न विकल्पापत्तिः । किंच रागतः प्राप्तस्य पुरुषार्थत्वेन प्रतिषेधे प्रतिषिध्यमानस्य कलञ्जभक्षणा दिवदनर्थहेतुत्वस्वीकारान्न दानहोमादेः प्रतिषिध्यमानस्याप्यनर्थ- हेतुत्वं संभवति तस्य रागतः प्राप्तत्वाभावात् , कलञ्जभक्षणादिप्रतिषेधवत्त- त्प्रतिषेधस्य पुरुषार्थत्वाभावाचेति भावः ॥ अत्रेदं बोध्यम्-ज्योतिष्टोमे श्रूयते 'दीक्षितो न ददाति न जुहोति न पचती'ति । तत्र यद्दानादिकं पुरुषार्थं यच्च क्रत्वर्थ तत्राप्युपदिष्टमतिदिष्टं च तत्सर्व प्रतिषिध्यते । कुतः । न ददातीत्यादिवचनस्य सामान्यरूपत्वादित्यग्निहोत्रदानादीष्टस्यापि प्रतिषेधे सत्युपदेशो व्यर्थः स्यादिति ततोऽतिदिष्टं पुमर्थं चेत्येतदुभयमेव क्रत्वर्थत्वे- नोपदिष्टं दानादिकमनुष्ठेयमिति मध्यमः पक्षः । नित्याग्निहोत्रदानादिकं पुरु- षार्थत्वेन यत्प्रत्यक्षश्रुतावुपदिष्टं ज्योतिष्टोमकालेऽपि प्राप्तं यच्चातिदिष्टं दानादिकं तयोरुभयोर्मध्ये प्रत्यक्षोपदिष्टनिषेधस्योपदिष्टमेव संनिहितमिति पुमर्थस्यैवात्र नि. षेधः । नच नित्याग्निहोत्रदानादौ विधिनिषेधयोः प्रवृत्त्या विकल्पः शङ्कयः, भिन्नविषयत्वात् । क्रत्वर्थो निषेधः ऋतुकाले तदनुष्ठानं वारयति । पुरुषार्थस्तु विधिः कालान्तरे तदनुष्ठापयति तस्मात्पुमर्थस्य निषेध इति । ननु यत्र रागतः प्राप्तस्य प्रतिषेधः पुरुषार्थो भवति तत्र प्रतिषिध्यमानस्यानर्थहेतुत्वं यथा कलञ्जभक्षणादेः, ऋतौ स्वस्त्रीगमनप्रतिषेधस्य तु पुरुषार्थत्वाभावात्तत्र निषिध्यमानस्य स्वस्त्रीगमनस्य कथमनर्थहेतुत्वमित्यत आह-निषेधस्ये- ति । यद्वा निषेधस्येत्यादिपूर्वमेवान्वेति तत्र प्रसिद्ध्यर्थं तु यथा क्रता- वित्यादिकमेव भवति । तथाच पुरुषार्थेत्यादेरयमर्थः-खत इति ऋत्वङ्गत्वोपाधिमन्तरेण केवलस्वरूपत एव पुमर्थभूतानां दाना- दीनां निषेधस्य पुरुषार्थत्वाभावेऽपि क्रत्वर्थत्वसंभवान्निषिध्यमानस्य दानादेः क्रतुवैगुण्यसंपादकत्वेनानर्थहेतुत्वमिति योजना । तथाच तेषामनुष्ठानस्य स्वतः ·कौमुदीव्याख्यासहितः। १२३ निषिध्यमानस्यानथहेतुत्वात्, यथा ऋतौ स्वस्त्रीगमनादेः, तनिषेधस्य क्रत्वर्थत्वेन तस्य क्रतुवैगुण्यसंपादकत्वात् । अर्थवाद्मीमांसा। प्राशस्त्यनिन्दान्यतरपरं वाक्यमर्थवादः। तस्य च लक्षणया प्रयो- जनवदर्थपर्यवसानम् । तथाहि-अर्थवादवाक्यं हि खार्थप्रतिपादने प्रयोजनाभावाद्विधयनिषेध्ययोः प्राशस्त्यनिन्दितत्वे लक्षणया प्रति- पादयति । स्वार्थमात्रपरत्वे आनर्थक्यप्रसङ्गात् । आम्नायस्य हि क्रिया- र्थत्वात् । न चेष्टापत्तिः । 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यध्ययनविधिना सकलवेदाध्ययनं कर्तव्यमिति बोधयता सर्ववेदस्य प्रयोजनवदर्थपर्य- वसायित्वं सूचयतोपात्तत्वेनानर्थक्यानुपपत्तेः । स्वतः पुरुषार्थत्वेऽपि क्रत्वनुष्ठानकाले पुरुषार्थत्वात्तत्र तेषामनुष्ठानस्य भवत्यन- र्थहेतुत्वमिति भावः । तस्येति । ऋतौ स्वस्त्रीगमनादेरित्यर्थः । ऋतौ स्त्रीग- मनादेः कलञ्जभक्षणादिवदनर्थरूपनरकादिदुःखाहेतुत्वेऽपि क्रतुवैगुण्यसंपादक- त्वेनानर्थहेतुत्वसंभवाद्भवत्यत्रापि निषिध्यमानस्यानर्थहेतुत्वमिति भावः । तस्मान्निषेधवाक्यानामनर्थहेतुक्रियानिवृत्तिजनकत्वेनैव पुरुषार्थानुबन्धित्वमिति सिद्धम् ॥ इदानी सर्वार्थवादसाधारण्येनार्थवादरूपवेदभागस्य लक्षणमाह–प्राश- स्त्येति । ननु 'वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवते' त्यादेरर्थवादवाक्यात्प्राशस्त्यादेरप्रतीयमा- नत्वान्न तस्य प्राशस्त्यादिपरत्वं ततश्चासंभविलक्षणमित्यत आह-तस्येति । तस्यार्थवादस्य लक्षणया प्राशस्त्यनिन्दान्यतरप्रतिपादकत्वसंभवेन नेदं लक्ष- णमसंभवीत्यर्थः । अर्थवादस्य फलवदर्थपर्यवसानमेवोपपादयति-तथाही- त्यादिना । अर्थवादवाक्यं कर्तृ प्राशस्त्यनिन्दितत्वे द्वे प्रतिपादयतीत्यन्वयः । नन्वर्थवादस्य स्वार्थमात्रपरत्वे कथभानर्थक्यप्रसङ्गो 'वायुवै क्षेपिष्ठे' त्यादेरर्थ- वादवाक्याक्षिप्रगामिवायुदेवतारूपार्थस्य प्रतीयमानत्वादित्यत आह-आ- म्नायस्येति । समस्तवेदस्य क्रियाप्रतिपादकत्वस्वीकारेण नास्य सिद्धार्थप्रतिपाद- १निषिध्यमानयोरिति पाठ ।

·१२४ अर्थसंग्रहः। .. अर्थवादविभागः। सं द्विविधः । विधिशेषो निषेधशेषश्चेति । तत्र 'वायव्यं श्वेतमा- लभेत भूतिकाम' इत्यादि विधिशेषस्य 'वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवते'त्यादेवि- धेयार्थप्राशस्त्यबोधकतयार्थवत्त्वम् । 'बर्हिषि रजतं न देय'मित्यादिनि- षेधशेषस्य 'सोऽरोदीद्यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वमित्यादेनिषेधस्य निन्दि- कस्य स्वार्थमात्रपरत्वे सार्थक्यमुपपद्यत इति भावः । अर्थवादवाक्यानामनर्थ- कत्वस्येष्टत्वमाशङ्कय परिहरति -नचेत्यादिना । अर्थवादं विभजते-स द्विविध इति । विधिशेष इत्यादि । सोऽपि चतुर्विधः, प्रशंसा-निन्दा-परकृति-पुराकल्म-भेदात् । तत्र प्रशंसार्थवादो हि 'शोभतेऽस्य मुखं य एवं वेदै' इत्यादिः 'वायुर्वै क्षेपिष्ठे'त्यादिमूलोदाहृत- श्च। निन्दार्थवादस्तु 'असन्नं वा एतद्यदच्छन्दोमन्त्र असृग्घि रजतं यो बर्हिषि ददाती'त्यादिः सोरोदीदित्यादिद्लोदाहृतश्च भवति । परेणेदं महता पुरुषेण कर्म कृतमिति प्रतिपादकोऽर्थवादः परकृतिरित्युच्यते यथा 'अग्निर्वा भकामयते'त्यादिः । परवनकार्यादिप्रतिपादकोऽर्थवादः पुराकल्प इत्युच्यते । यथा 'तमशयद्धिया धियात्वावध्यासु'रित्यादिरिति । विधेयार्थप्राशस्त्येति । वायुः क्षिप्रगामित्वादतीव प्रशस्ता देवता भवत्यतस्तदैवत्यं कर्म प्रशस्तमिति विधेयकर्मदेवतागतप्राशस्त्यप्रतिपादनद्वारा विध्येकवाक्यत्वेनार्थवत्त्वमित्यर्थः । निषेध्येति । निषेध्ये रजतनिन्दाप्रतिपादनद्वारा रजतनिषेधप्राशस्त्यपरत्वेन निषेधैकवाक्यत्वादर्थवत्त्वमित्यर्थः । एवम् 'अग्निर्वा अकामयते'त्यादेरप्यग्नि- दैवत्यो यागः पूर्वकालेऽग्निना कृतत्वात्प्रशस्तोऽत आधिक्यादिदानींतनैरप्य- न्यैर्यजमानरवश्यं कर्तव्यमिति विधयकर्मगतप्राशस्त्यप्रतिपादनद्वारा विध्येक- वाक्यत्वेनार्थवत्त्वं बोध्यम् । एवमन्यत्रापि तत्तद्विधेयर्कमप्राशस्त्यादिप्रतिपादन- द्वारेण तत्तद्विध्यायेकवाक्यत्वेनार्थवत्त्वं विभावनीयम् । कचिदर्थवादस्य सं- दिग्धार्थनिर्णायकत्वेन प्रामाण्यं स्वीकृतम् यथा 'अक्ताः शर्करा उपदध्या दिति- विधावक्ता इति पदेन द्रवद्रव्यसामान्यं प्रतीयते । तच्च द्रव्यं किमिति संदेहे 'तेजो वै घृत'मित्यर्थवादरूपाद्वाक्यशेषाद्धृतमिति निश्चीयत इति । ननु ·HE KUPPUSWAMV SASI RRCH IN. कौमुदीव्याख्यायित APORE virERAS. १२५१ तत्वबोधकतयार्थवत्त्वम् । नच प्राशस्त्यादिबोधस्य निष्प्रयोजनत्वेन नार्थवादस्वार्थवत्त्वमिति वाच्यम् । आलस्यादिवशादप्रवर्तमानस्य पुंसः प्रवृत्त्यादिजनकत्वेन तद्बोधस्योपयोगात् । अर्थवादस्य भेदत्रयम्। स पुनस्त्रेधा । तदुक्तम्-‘विरोधे गुणवादः स्वादनुवादोऽवधारि- ते ।भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादविधा मतः' इति । अस्यार्थः-प्रमाणा- न्तरविरोधे सत्यर्थवादो गुणवादः, यथा 'आदित्यो यूप' इत्यादिः । यूप आदित्याभेदस्य प्रत्यक्षबाधितत्वादादित्यवदुज्ज्वलत्वरूपगुणो- ऽनेन लक्षणया प्रतिपाद्यते । प्रमाणान्तरावगतार्थबोधकोऽर्थवादोऽनु- वादः, यथा 'अग्निर्हिमस्य भेषज मिति, अत्र हिमविरोधित्वस्याग्नौ प्रत्य- क्षावगतत्वात् । प्रमाणान्तरविरोधतत्प्राप्तिरहितार्थबोधकोऽर्थवादो भूतार्थवादः, यथा 'इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छदित्यादिः । विधेयकर्मप्राशस्त्यादिबोधस्य सुखदुःखाभावान्यतरविलक्षणत्वेन नार्थवादस्य तत्प्रतिपादनेनार्थवत्त्वमुपपद्यत इत्याशङ्कय परिहरति-नचेत्यादिना । तद्बोधस्योपयोगादिति । अर्थवादजन्यप्राशस्त्यादिबोधस्य विधेयकर्मानुष्ठा- नादावुपयोगादर्थवादस्यार्थवत्त्वमुपपद्यत इत्यर्थः । स पुनरर्थवादो गुणवादोऽनुवादो भूतार्थवादश्चेति त्रिधा भवतीति पुनरपि तं त्रेधा विभजते—स पुनस्त्रेधेति । तस्य त्रिविधत्वे वृद्धसंमतिमुदाहरति- तदुक्तमिति । तद्धानादिति । तयोर्हानं तद्धानं तस्मादिति विग्रहः । प्रमाणान्तरविरोधप्रमाणान्तरावधारणयोर्हानादित्यर्थः । समुदाहृतवृद्धसंमति व्याचष्टे--अस्यार्थ इत्यादिना । इन्द्रो वृत्रायेति । अस्य वृत्रं प्रतीन्द्र- वज्रोद्यच्छनाभावावगाहिप्रमाणान्तरस्यादर्शनान्न तद्बोधने प्रमाणान्तरेण विरोधः, नापि प्रमाणान्तरावगतार्थप्रतिपादकत्वं वृत्रं प्रतीन्द्रवज्रोद्यच्छनप्रति- पादकप्रमाणान्तरस्यादर्शनादिति भावः । एवमुपपादितं विध्यर्थवादादि. रूपस्य पञ्चविधवेदस्य साक्षात्परम्परया यागादिधर्मप्रतिपादकत्वेनार्थवत्त्वमुप- - ·१२६ अर्थसंग्रहः । ग्रंथोपसंहारः। एवंच 'यजेत स्वर्गकाम' इत्यादिनिखिलवेदस्य साक्षात्परम्परया वा यागादिधर्मप्रतिपादकत्वं सिद्धम् । सोऽयं धर्मो यदुद्दिश्य विहित- स्तदुद्देशेन क्रियमाणस्तद्धेतुः। ईश्वरार्पणबुद्ध्या क्रियमाणस्तु निःश्रेय- सहेतुः । नच तदर्पणबुयानुष्ठाने प्रमाणाभावः 'यत्करोषि यद' भासि यजुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पण- मिति भगवद्गीतास्मृतेरेव प्रमाणत्वात् । स्मृतिचरणे तत्प्रामाण्यस्य श्रुतिमूलकत्वेन व्यवस्थापनादिति शिवम् ॥ संहरति-एवंचेति । उक्तेन प्रकारेण चेत्यर्थः । योयं यागादिरूपो धर्मो यत्स्वर्गादिफलमुद्दिश्य विहितः सोऽयं तादृशफलोद्देशेनानुष्ठीयमान एव तस्य फलस्य हेतुर्भवति, परमेश्वरसमर्पणमनीषयानुष्ठीयमानस्तु चित्तशुद्धितत्त्व- ज्ञानप्राप्तिद्वारा परम्परया मोक्षहेतुरिति धर्मानुष्ठानस्य विविदिषा श्रुतिप्रामाण्या- संयोगपृथक्त्वन्यायमाश्रित्य परमपुरुषार्थपर्यवसायित्वमुपक्षिपति-सोऽयमि- त्यादि । धर्मस्य परमेश्वरसमर्पणबुद्ध्यानुष्ठाने प्रमाणाभावमाशङ्कय तत्र भग- वद्वाक्यं प्रमाणयति-नचेत्यादिना । तस्याः स्मृतेरप्रामाण्यमाशङ्कय तन्त्रे स्मृतिपादे स्थितम् 'अष्टकाः कर्तव्या' इत्यादिस्मृतिवाक्यं न धर्म प्रमाणं, पौरुषेयवाक्यत्वे सति मूलप्रमाणरहितत्वाद्विप्रलम्भकवाक्यवत् । अथ मूलप्र- माणवत्त्वाय वेदार्थ एव स्मृतिभिरुच्यत इति मन्येथाः तर्हि वेदेनैव तदर्थ- स्यावगतत्वादियं स्मृतिरनार्थका स्यात् तदानीमनुवादकत्वादप्रामाण्यमिति प्राप्ते ब्रूमः-विमता स्मृतिर्वेदमूला वैदिकमन्वादिप्रणीतस्मृतित्वात् उपनय- नाध्ययनादिस्मृतिवत् । नच वैयर्थ्य शङ्कनीयम् । अस्मदादीना प्रत्यक्षेषु परोक्षेषु नानावेदेषु विप्रकीर्णस्यानुष्ठेयार्थस्यैकत्र संक्षिप्यमाणत्वात् । तस्मा- दियं स्मृतिर्धर्मे प्रमाणमिति ।

·कौमुदीव्याख्यासहितः । १२७ बालानां सुखबोधाय भास्करेण सुमेधसा । रचितोऽयं समासेन जैमिनीयार्थसंग्रहः ॥१॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायलौगाक्षिभास्करविरचितपूर्वमीमांसा- र्थसंग्रहनामकं प्रकरणं समाप्तिमगात् ।। ननु किमनेन संग्रहनिरूपणेन विस्तृतभाष्यादिग्रन्थैरेव जैमिनीयन्यायार्थ- बोधसंभवादित्याशङ्कय संग्रहनिरूपणे स्वप्रवृत्तिनिमित्तं प्रदर्शयति-बाला- नामिति । तेषां विस्तृतत्वेन दुःखग्राह्यत्वान्न तैर्बालशब्दितपूर्वमीमांसासं- कारशून्यानां जैमिनीयन्यायार्थबोधः संभवति । अनेन तु तत्तद्विस्तृतशा- स्त्रप्रवेशद्वारा संभवत्येव स इति भावः ।। टीकाविहीने तु कृता हि टीका पूर्वे तु तन्त्रे खलु संग्रहेऽस्मिन् । दुर्बोधशास्त्रे किमु मादृशानां दृष्ट्वापि दोषं न सहन्ति धीराः ॥१॥ यदाज्ञया बन्धविमोक्षणं विना स्वधर्मसेवा फलहेतुतां गता । प्रणौमि सोमं मृडमादिकारणं किमन्यदेवैर्जनफल्गुहेतुभिः ॥२॥ मदीययत्नः शिवपादसेवया गुरोः कटाक्षैकलवेन लब्धया । प्रयुज्यमानः शिवपादपङ्कजे स्वयं तु भूयान्मृडतोषकारणम् ॥ ३ ॥ सुजनपदविनीतो दुर्जनाद्रनिष्ठो गुरुतरशिवभक्तस्तेन लब्धागमेक्षः । श्रुतिमणिपदनिष्ठो भिक्षुरामेश्वराख्यः सुजननयनिवेशाय प्रबन्धं चकार ॥ ४ ॥ गुणगणमणिसिन्धुः शम्भुपादैकभक्तो निगमशिरसि निष्ठो जातवैराग्यचित्तः । श्रुतिनलिनविकासे भानुभावो य ईश- स्तमिह महिमपूज्यं नौमि गोपं यतीन्द्रम् ॥५॥ १ १ गोपालमित्यर्थः ।

·१२८ अर्थसंग्रहः । तस्मादेव गुरुवरादभीष्टलब्धं गोपालाश्रमपदगीयमानदैवात् । येनोमाधवचरणाब्जसेविनात्र तं वन्दे महिमगुरुं विशालबुद्धिम् ॥ ६ ॥ या काशी निखिलगुरोर्ममेश्वरस्य प्राणान्ते सकलशिवप्रदा प्रसिद्धा । यत्राहं सकलसुरेशलब्धतत्त्वस्तत्रेयं सुजनहितप्रदा निबद्धा ॥ ७ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोपालेन्द्रसरस्वतीश्रीपूज्यपादशिष्य- श्रीसदाशिवेन्द्रसरस्वतीशिष्येण श्रीरामेश्वरेण शिवयोगिभिक्षुणा विरचिता मीमांसार्थसंग्रहकौमुदी चरमवर्णध्वंसमगात् । समाप्तोऽयं ग्रन्थः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.