·THE KENA UPANISHAD
के नो पनि पत्
WITH SRI SHANKARA'S COMMENTARIES
ADBYATA PRAKASHA KARYALAYA
HOLENARSIPUR

·BACK - TO - SHANKARA SERIES Lorena cf Banskrit are well aware that the Adbyatma Prakasha Kazyaları nesigas a very important place, among its mas-sided setivities aimed at stimulating the study and poetic of the Adbynita Vidya, to the publication of Correet Partions of the precious works of ancient Vedančio tendbars like Shankara and Ramanuja, with necessary aids to their study. In particular, the Institution has been actively pablishing-in Kannada, English and Sanskrit works calculated to ouable students of philosophy to determine and appreciate the exact method of Bhankar's System Sanskrit wortes published so far in this series and those that are ready for the press, are listed bu the inside of the 1 While it is gratifying to note that the intellectuals and patriots of the country are pvineing signs of renewed zeal and devotion for the revival of Sanskrit studies, it goes without saying that any fresh publications in the language, have set to look to the sympathy of generous Mathadhipaties and munificent benefactors.' whether for being printed or for That Bhagavan Nataysos may be graciously pleased to inspire magnanimous patrons to support this noble cause, is fervent prayer of The Working Committee ADHYATMA PRAKASHA KARYALAYA HOLENARSIPUR HASSAN DIST., MISORE STATE SOUTHERN BAILWAY,

·THE UPANISHADS
WITH
SRI SHANKARA'S COMMENTARI
श्रीशाङ्करभाष्यसंयुता उपनिषदः

·MAXDUKYA RAHASYA VIVRITI
( An open sesamc to the Manduky
SOME OPINIONS
1. Very useful to the students of Adwaita Vedanta who
1o low ibe modern method as well as the ancient
oce. Svamizi's Commentary on the Karikas shows
the depth of bis knowledge in the subject, the clarity
of his expressico spd bis lacidity in style.
-The Sunday Standard
2. This is act merely a commentary on the Karikas of
Gowdagada. Te author covers a much wider ground,
taking into account 'all relevant criticism and
discusses threadbare the implications of the Advaita
standpoint ris a wis the other systems,
-The Vedanta Kesari
3. The Introduction in English and the Bhamika in Sanskrit
are both scholarly and valuable ... The language
is easy and forcible ... This is a book that requires
and deserves careful study. -The Prabuddha Bharata
4. It is an erudite and scholarly work explaining the
Upanishad and Karika passages fully and thoroughly
with appropriate beadings, and often criticises views
beld by others ... The language employed in the
commentary is majestic and beautiful and one rarely
comes across such writing nowadays. -The Hindu
THE
ADHYATMA PRAKASHA KARYALAYA
HOLENARSIPUR ( Hassan Dist. )

·अध्यात्मग्रन्थावलिः
THE KENA UPANISHAD
WITH
Sri Shankara's Commentaries
Edited By :
SRI SWAMI SATCHIDANANDENDRA SARASWATI
के नो प नि ष त्
श्रीशाङ्करभाष्यद्वयसंयुता
श्रीसच्चिदानन्देन्द्रसरस्वतीसंयमिमिः
संशोधिता भाष्यटिप्पणेन समलकृता च
क्रमाङ्कः १.
होळेनरसीपुरे,
ध्यात्मप्रकाशकार्यालये
प्राकाश्यं नीत
शकाब्दाः १८८१

·First Edition, 1959
1000 Corries
ATI Raghts Reserted
by
The Adhyatma Prakasha Karyalaya,
Holenarsipur, Mysore State.
Printed in India by
Y. Narasappa,
The Adhyatma Prakasha Press, Holenarsipur,

·GENERAL PREFACE The present edition of Sri Shankaracharya's Upanishad-Bhashyas, is intended for readers who wish to have at a moderate price the plain text of Shankara's works unencombered by commentaries and sub-commentaries but provided with such aids to study as a beginner is likely to appreciating the original. Every volume of the series has been provided with an Introduction, Short Notes on points of special interest, References to parallel passages in the other works of the great Acharya, a Sommary of the Upanishad, and an Index. It is hoped that the systematic division of the text into paragraphs with indication of important various readings, the tracing of quotations to their originals, and the close attention paid to typographical details, will all combine to make this edition specially convenient for the earnest reader. PUBLISHERS.

·PREFATORY REMARKS
The Teaching of the Upanishad
The Kena is tne second of the series of
smaller Upanishads which I have edited with
notes for pablication by the Adhyatma Prakasha
Karyalaya. Its importance lies in the fact that it
directiy invites oar attention to the Vedantic
doctrine of the Universal Witnessing Principle
which is the one real Seli of us all.
The Cpanishad telis us that, while this Self or
Brahman can never be perceived by the senses or
represented by the intellect, it can nevertheless te
intuited as our immediate Essence quite other than
all that is known or unknown to 'as. Brahman
readily lends itself to be made an object of medi-*
tation by its devotees: but this circumstarice should
not justiy any one to consider it as really an object
of sense or intellect. It is rather that metaphysical
presence which quickens and enkindles all our
instruments of knowledge so as to enable them to
throw any light upon their objects. If we could
bat attend to it introspectively, we could intuit it as
the eternal Witnessing Effulgance, each time we
are aware of any external object. This knowledge,
the Upanisad claims, enables the aspirant to realise
himself as identical with that Brahman, his own
inalienable and eternal immortality.
Shankara's Bhashyas and the Gloss thereon
Unlike the other Upanishads, the Kena has two
commentaries both ascribed to the famous Sri

·Shankaracharya. For reasons stated in the Sanskrit
Introduction, I have come to the conclusion that the
so-called Vakya Bhashya, cannot have been from
the pen of the same author that wrote the other
commentary. How far my argument is admissible,
I leave the critical reader to judge.
The glossator on
the Bhashyas has been
generally identified with the Anandagiri that has
explained Shankarn's Bhashyas on the other
classical Upanishads as well as on the Satra Bhasya.
I have stated my reasons as to why I demur to
this acquiescence also. In any case, this glossator
has not, to my mind, done full justice to many a
passage in the Bhashya.. I have therefore ventured
to offer these notes of my own, explaining at fuller
length, many points that would otherwise remain
obscure. Students who use the notes should be able
to see how far I have been successful in this attempt.
Acknowledgments
I have received suggestions and criticisms from.
all the Pandits mentioned in my Mandukya Rahasya
Vivriti. In particular, I should remember Pandita
Pravara H. Ananta Murthy Sastrigal and Parakkaje
who took the pains of going through the whole of
the manuscript and offering helpful suggestions. My
Narayana Smaranams to these Pandits.
EDITOR

·10 . . भाव्ययपरिशीलनकुतूहलिनां सविधेत्र विषये मम यत्यतिमातं तगृहह ममत। १) भाष्यकारतममकालिका यैः कैश्विद्वन्यकर्तृमि- नोपनिरदो मात्र नामतोऽन्यथा वा परामृष्टमस्तीति तावदवधेयं सुधीमिः । (२) उपनिषदः पाठभेदमझीकृत्यैव यत्र व्याख्यातं भाष्ययोः - यथा 'नाह मन्ये इत्यन्य स्थाने 'नाह मन्ये इति- तत्र नान्यतरस्मिन्चपि भाष्ये पाठान्तरं निर्दिष्टम् , सत्यागे हेतुरुपन्यस्तो वा। (३) पदभात्यानन्तरं वाक्यभाष्य निर्मितमिनि टेकाईभित्रनिहायने सिद्धवत्कृत्य, न तदुपष्टम्मकानि पदभाभपरामर्शनकानि वाक्यानि कचिदपि वाक्यभाष्ये दृष्टिगोचरतां यान्ति । प्रत्युतोपनिषद्द्वतानां बचायतीनां कासाञ्चिद् विवरणप्रकारमेद एव दरी- दृश्यते माययोः । अत्रोदाहरणम्- 'इषितम् प्रेषितम्' (खं ८,९;७), 'वाचो ह बाचट्' (१५; १). यदस्य देवेषु' (३०; २१), 'आत्मना विन्दते (१४ : ३१, ३२), 'इन्द्रः' (५३; ३७)- इत्येतेषां व्याख्यानप्रकारः। (४) चिच भाष्ययोः परस्परविरूद्धामिप्राय एवाविष्क्रियते। तद्यथा- 'सकृति- ज्ञान प्रतिबोध इत्यपरे' (५३) इति पदभाष्ये अस्वारस्य सूचितं यस्मिन् मते. तदेव स्वीकृतं वाक्यमाव्ये (३३)। ब्राह्मीं वाव ते उपनिषदमबम' इति वाक्येन आचार्येण पूर्वमुक्तैव ते उपनिषदित्यवधार्यत (३३) इत्युक्तं पदभाष्ये । वाक्यभावे पुनरेवन्मतं 'न भूतामिप्रायः अवमेवयं शब्दः' इति खण्डयित्वा वक्ष्याम इत्यर्थः इति व्याख्यातं (५४) वाक्यम् । (५) वाक्यमाष्ये कचित् चित् समाहता वाइसरणिर्माध्यान्तरे न श्यते । परिशीलनीयात्र 'ब्रह्म ह देवेन्यो विजिन्ये इस्खा (३७-११) न्यस्ता अतिविस्तीर्णा ईश्वरसिद्धिचिन्ता- प्रक्रिया। (६) अन्न प्रतिमन्त्रं दत्तान्यवतरणिकावाक्यानि प्रस्थानत्र्यभाष्येषु लिखिवानि। तद्यथा- 'श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि प्रतिवचनं (6), 'यदि मन्यसे सुवेदेति शिष्यविचालना 2.......' (२१), 'इह चेदवेदीत्ववश्यकर्तव्यतोक्तिः, विपर्यये विनाशश्रुतेः' (३५) इत्यादीनि । (७) आदी संग्रहवाक्यं तद्नु तद्विवरण चेति प्रतिपादनशैली यद्यपि सर्वमान्यसाधारणी, तथापि वाक्यभाष्योपन्यस्तानि कानिचिहणकवाक्यानि यावत्या समनन्तरांववरणावलोकन विना तेषा- मन्तर्गमिताशयः सर्वथापि दुरूह एव संवृत्तः। 'कर्मानारम्भ इति चेन निकामस्य संस्कारार्थत्वात्' (३), 'अप्रतिषेधाच' (११) । मनभ्युपगमात्' (१२ पु. ९९)- इत्यादीन्येवंजातीयकानि बहुलमुपलभ्यन्ते अत्रैव भाष्ये न wwwmarware- 1. अत्रत्याः सङ्ख्याः भाष्यखण्डपरामर्शकाः। अर्धविरामचिहं तु ततः पर वाक्यमाष्यखण्डसड्डया ग्राह्या इति सूचयति ।

·11 वाक्यमाप्यस्यापि शाङ्करत्वेन कैश्चिद् क्वचिदङ्गीकारः एतावता विचारसंदर्भण विश्वसिमि यद्वाचकमहागाः संजातप्रत्यया भवेयुः पदवाक्यभाष्ययोरेककर्तृकत्वं श्रीशङ्करभगवत्पादकत्वं च वाक्य- विप्रतिपत्तिस्थानमेवेत्यति । अथ चात्र न केवलं केनटीका- कारणानन्दगिरित्वेनासिमतेन, कि खन्यैरपि कैश्चित् प्राचीनव्याख्यातृमिान्य- द्वयस्यास्य शङ्कराचार्यककर्तृकत्वे एव संमतिराविष्कृतेत्यत्र गमकं विद्यत तद्यथा आनन्दाश्रममुद्रिते पुस्तके प्रकटितायां नारायणविरचित केनोपनिषदीपिकायां ग्रन्थकारः स्वव्याख्यामेतच्छलोकेनोपसंहरति- 'नारायणेन रचिता शङ्करोक्युपजीविना। अस्पष्टपदवाक्यानां केनेषित (1)प्रदीपिका ॥' अत्र खलु स्पष्टपदवाक्यानाम्' इति भाष्यद्वयमपि स्पष्ट परामृष्टमिति तथैव च भाप्यद्वयवाक्यान्युद्धतानि लक्ष्यन्तेऽत्र व्याख्याने । नारायणश्चायं सुप्रसिद्धोपनिषद्दीपिकाकारात् श्रीशङ्करानन्दादीपदाचीनः, तत्सम- कालिको वा स्यादित्यभ्यूहितमस्ति कारणमित्युभयग्रन्थकृत्कृतयोरुपनिषद्दीपिकयो- रवलोकनेन निश्चीयेत। एवं च वाक्यभाष्यं शाङ्करस्वेन विस्पष्टं प्रस्यमि- जानानां प्राचीनानां प्रागवधि ज्ञापयति नारायणकृतदीपिकेति पर्यवस्थति । यतस्त- पूर्वतरैः कैश्चिदपि तथा अभ्यनुज्ञातं नैवोपलभ्यते । गम्यते। उपनिषत्प्रतिपाद्यो मुख्यविषयः प्रस्तावनायामस्मिन्नुपस्थापितानामभिप्रायाणां समालोचनेन केनोप- निषद्भाष्यद्वयस्यैककर्तृकवतदभावान्यतरनिश्चये कियानुपकारः स्वादिस्यत्र अन्यपुरातत्वशोधका एच प्रमाणम् । वेदान्तजिज्ञासुमिस्तु मान्ययोरुभयोरपि सविमर्शावलोकनेन परिशुद्धशाङ्करप्रक्रियानिर्धारणे यदीषदपि सहायो लभ्येत, तावतव नूस्नतया निर्मितस्य टिप्पणस्य सार्थक्यं हृदि भावयेयमहम् ॥ अल्पाकारायामप्यस्यामुपनिषद्यनल्पमूल्य पुरतः प्रतिष्ठापितमस्ति। पराग्विषयप्रकाशने प्रभवदपि बाह्यान्तःकरणजातं नैव स्वप्रत्यगात्मभूतं ब्रह्मा विषयीकृत्य परिदीपयितुमीष्टे। यत्कारणं व्यवहारे चित्त्वेन विमान्यमानानां करणानां कूटस्थचिदात्मज्योतियामानां चिदाभास- युक्तानामेव प्रातिस्विकपराग्विषये व्यापारो न पुनस्तशिरपेक्षाणां खतन्त्रा- णाम्। एवं च यद्यपि सर्वप्रमाणागोचरत्वात् 'इदं तत्' इति केनापि प्रकारेण प्रतिपत्तुमुपदेष्टुं वा परस्मै न शक्यं ब्रह्मेत्यापावतो भाति, तथापि ·12 तु बिडिहाब्यातप्रपञ्चादविडिलाच तबीजभूतादव्याकृतादविद्याकल्पिताद्विलक्षण सर्वत्र प्रत्यगात्मभूनं सर्वमाथि नित्यचैतन्यं ब्रह्मेत्येवं गुरुशिष्यसंप्रदाया- गनोपदेशाविभागागममझिनेन शक्यमेव तथा साक्षात्कर्तु परमा उपदेष्टुं चल्यममनों पार्वत्रिकानुभवाधारो विषयोऽत्र भगवत्या श्रुत्या प्रतिपादि- मोमिन। मनासालजन्यज्ञानबहादेवेन्द्रनामपि महावीर्याणां देवानां मनियमहिमवच्छ मुल्यामुनाचलामश्चेति दृष्टप्रयोजनसंकीर्तनेन चेयं ब्रह्मविद्या संस्नुतात्र॥ अनोपनिषदि प्रमविद्येव वस्तुतन्त्रा प्राधान्येन उपदिष्टा। विन्तरेण तु कर्मोगाग्निजानानां परस्परसंबन्धः सामवेदीयछान्दोग्योपनिषद्धाये स्पष्टीकृत इनि नत एवावगन्तव्यो मुमुक्षुभिरिति विज्ञक्षिः अध्यात्मप्रकाशकार्यालये ऋथ्यन्तनिष्णातानामनुचरस्य विकारिसंवत्सरज्येष्ठबदितृतीयायाम् सच्चिदानन्देन्द्रसरस्वतीभिक्षो

·ग्रन्थविभागक्रमः
सामान्योपक्रमणिका, आङ्ग्लभाषामयी
5
ग्रन्थकर्तुर्विज्ञप्तिः, अङ्ग्लभाषामयी
6-7
प्रस्तावना
8-12
विषयानुक्रमणिका
14-18
अशुद्धिसंस्करणम्
18
सङ्केताक्षर विवरणम्
19-20
सपदभाष्या
८.
सवाक्यमाष्या
६१-१००
९.
उपनिषत्सारः
१०१-१०३
मन्त्रानुक्रमणिका पदमाव्यानुसारेण
११.
वाक्यमाष्यानुसारेण
१२.
भाष्यस्थमुख्य

·विषयानुक्रमणिका पदभाष्ये श्रुत्यवतराणका कृतार्थानुकीर्तनम्-कर्मियां त्रयी गतिः - वनिष्यमागेन संबन्धः- ब्रह्मविज्ञान- प्रयोजनम्- ज्ञानकर्मसमुच्चयवादखण्डनम्- प्रन्थसंबन्धोपसंहारः- प्रश्न- प्रतिवचनरूपेण प्रतिपादने प्रयोजनम् ॥ पृष्ठानि १-७ उपनिषदि प्रथमः खण्डः शिष्यप्रमः इषितम् इत्यस्य व्याख्यानम् - इषितम् प्रेषितम्-इति पदद्वयस्यार्थवत्त्वम्- मनोविश्यकानामिप्राय:- प्राणेन्द्रियविषयकः प्रश्नः ॥ ८-१० गुरोः प्रतिवचनम् श्रोत्रस्य श्रोत्रम् इति प्रतिवचनस्य प्रश्नानुरूप्ये आक्षेपसमाधाने - श्रोत्रस्य श्रोत्र- मित्यादौ पदार्थ:- मनसोऽपि मनस्वदायक आत्मा- वाचोऽर्थव्यञ्जनसा- मर्यदातापि आत्मा-प्राणस्यापि प्राणनसामर्थ्याधायक आत्मा-चक्षुषोऽपि चष्ट्रमात्मनः- एषणात्यागेनवामृतत्वप्राति:- एषणात्यागिनानमृतत्वमेव ।। १७-१८ ब्रह्मण इन्द्रियमनोगोचरत्वम् श्रोत्रादीनि स्वात्मभूतं ब्रह्म न विषयीकर्तुमुत्सइन्ते - ब्रह्मोपदेशे नद्रहण च यत्लानिशय आवश्यक आगमेनैव शक्यप्रत्यायनं ब्रह्म व्याकृताव्याकृताभ्यामन्यद् ब्रह्म-हेयोपादेयव्यतिरिकं ब्रह्म-विदिताविदिताभ्या- :- प्रत्यगात्मब्रह्मयोपदेशः संप्रदायामतः ॥ १८-२० उपाखरूप ब्रह्मणो न पारमार्थिकम् ब्रह्मणः प्रत्यगात्मामिहत्वे शा- प्रत्यतत्त्वमेव ब्रह्मत्यवधारण- नेदमिति निषेघस्या:- वाच इव मनसोऽप्यविषयो ब्रह्म ।।

·15 द्वितीयः ब्रह्म ज्ञानस्यापि न विषय- आचार्यवचनाभिप्राय - ब्रह्मप्रतिपत्तेरामुरी प्रकृति प्रतिबन्ध - ब्रह्म खतो निधर्मकमेव- आगमाचार्योपदेशम्वानुभवसगानात्सम्यग्ज्ञानं भवति- विद्ध- दविदुयोर्मततारतम्यम् ॥ पृष्ठानि २७-३४ ब्रह्म कथं वेदनीयम् । सर्वप्रत्ययदर्शित्वनैवान्मा वेदितव्य -व्याख्यानान्तरेषु दोष -सम्यग्दर्शनफलम् ॥ इहैव ब्रह्मवेदन संपादयितव्यम् ३९-११ तृतीयः खण्डः देवतानां मिय्यामिमानप्राप्ति तृतीयखण्डसब ध - प्रथममन्त्रव्याख्यानम् ॥ ब्रह्मणो रूपविशेषेण प्रादुर्भाव. देवतानामाविर्भूतब्रह्मवरूपाविज्ञानम् ॥ अश्यादीना गर्वमङ्गः देवैरग्निप्रेषणम्- यक्षाग्निसवादः, अग्निगर्वमङ्गश्च- अमेः प्रतिगमनम्- देवैर्वायु- प्रेषणम् - यक्षेण तद्र्वभङ्गाश्व-देवैरिन्द्रप्रेषणम् , इन्द्रस्य यक्षसवादालाभ-n४५-१८ उमासदशगम् चतुर्थः खण्डः ५० इन्द्रस्य उमया उपदेशः इन्द्रादीनामतिशयपासिकारणम् ब्रह्मज्ञानस्य दृष्ट फलम्- इन्दस्य सर्वदेवश्रेष्ठत्वे हेतुः ॥ अधिदेवतोपमानोपदेश - अध्यात्मोपमानोपदेश:- उपमोपदेशेन प्रयोजनम् ॥५२-५३ ·16 ब्रह्मोपासनोपदेशः 'तद्वनम्' इति गुमामिधानेनोपासितव्यं ब्रह्म । पृष्ठानि ५४ उपनिषदुपसंहारः शिष्यप्रश्न- शिष्यप्रनाभिप्रायः- उका त उपनिषदिति सावधारणं प्रति- ज्ञानसाधनानि तपादीनां ज्ञानोबायता- सत्यस्य विशेषत उपायत्वम् ॥ ब्रह्मविद्याफलोपसंहारः ५९-६० वाक्यभाष्ये भाष्यकारखापरिणिका वृत्तवर्तिष्यमाणसंबन्ध:- कर्मकाण्टे आत्मतत्त्वानुक्तिः कर्मज्ञानयोविरोधात्- निष्कामस्य संस्कारार्थ कर्म- उत्पन्नात्मज्ञानस्य न कर्मारम्भः ।। ६१-६४ उपनिषदि प्रथमः खण्डः शिव्यय प्रश्नः चेतनविशेषभुत्सो प्रश्नः- प्रश्नमन्त्रव्याख्यानम् ॥ गुरोरुचरम् प्रतिवचनतापर्थम- निर्विशेषचैतन्यस्यैव करणप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् ।। विदिताविदिवाभ्यामन्यदेव ब्रह्म विदितादन्यद् ब्रह्म- अविदितादत्यद् ब्रह्म- आत्मनः वरूपामिव्यक्यै विज्ञानान्तरानपेक्षता न प्रत्यक्षविरुद्धा- आत्मनः विज्ञाना- न्तरानपेक्षता न श्रुतिविरुद्धा- हेयोपादेयरहितं ब्रह्म । ६९-७४ आगमार्यद्धीकरणम् , ब्रह्मण उपास्यरूमानियतत्वं च वागविषयं वाक्प्रकाशकं च ब्रह्म-ब्रह्म सर्वस्यामा,सपास्यत्वरूपानियतं च ॥ ७५-७६ द्वितीयः खण्डः गुरोः शिष्यबुद्धिविचार ब्रह्मा विषयीहत्य वेदाहमिति न मन्तव्यम्-वे ब्रहोति विदयो ब्रह्म मीमांस्यमेव- ·17 शिष्यख प्रतिवचनम् अहं यथावद् ब्रह्म वदाते शिष्योतिः-उपास्यत्रनवेदनपक्षनिरासः ॥ पृष्ठानि. ७८-७९ श्रुत्युपदेशोपसंहारः अतीतग्रन्थार्थस्योपसंहारः - विदितादन्यदित्येव ज्ञेयं ब्रह्म, न विदितमिति प्रासङ्गिकी अवैदिकमतनिराकृतिः- पूर्वोक्तार्थे हेतुः । प्रत्ययानामात्मावबोधद्वारत्वम् प्रत्ययसामान्यस्य आत्मावबोधद्वारस्वम्- अनृतत्वप्राप्तिवचनं मयत्वत्रमनि- रासापेक्षया- विद्यया असाधारणं वीर्य प्राध्यत-प्रतिबोधविदितम् इत्यादि- वाक्यस्य व्याख्यानान्तरम् । आत्मा इहैव वेदितव्यः आत्मा अस्मिञ्चेव जन्मन्यवश्य ज्ञातव्यः ।। तृतीयः खण्डः आख्यायिकासबन्धः देवतानां मर्वप्राप्तिः ईश्वरसिद्धिः- जगद्वैचित्र्यं कर्मग एव न भवेत् - शास्त्रोक्तकर्मणः फलमीश्वरा- पेक्षम्- श्रुतिप्रामाण्यादपीश्वरसिद्धिः- श्रुत्या हीश्वरप्रतिषेधो नास्ति, आत्म- त्वेनोपदेशस्तु- जीवानामीश्वरादनन्यत्वम्- एकस्मिन्नेवाऽऽत्मनि संसारित्वा- संसारित्वरूपविरुद्धधर्मसमावेशोपपत्तिः प्रत्येकं ज्ञानादिभेदनात्ममेवे नास्ति- ब्रह्मानिमित्ता देवाना महिमप्राप्तिः ब्रह्मणो यक्षरूपेणाविर्भाव: अग्निवास्वोर्गभङ्गः तृणानधान आशयः॥ ९५-९६ - इन्द्रख गर्वमः इन्द्रस्य संभाषणनिराकरणं ब्रह्मणा । उमा प्रवीन्द्रकृत: प्रश्नः उमा नाम विटोव ॥ । चतुथः खण्डः उमोपदेश शाजात ज्ञानम्

·18
ब्रह्मविषयकोपापनानि
अधिदैवतोपशमनम्- अध्यन्मोरासनम् ॥
ब्राझी उपनिषत्
पृष्ठानि. ९७-९९
उपनिषदनुट नफलम्
१०१-१०३
केनोपनिषत्सारः
मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका (पदभाष्यगता)
मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका (वाक्यभाष्यगता)
भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची
अशुद्धिशोधनम्
H
३६
तृतीयचतुर्थटिप्पणसंख्ये
टिप्पणे
१२तम पड़ती
चतुर्थ टिप्पणे
अष्टमटिप्पणे
प्रथमटिप्पणे
"तथा च गर्जितमुपपई
मवति यो नस्तद्वेद इति इति
संयोजनीयम्
न्यत्वस्तक्रमेण निवेशनीये
एक मारमा
विक्रियादि
सति सन्यस्मिन्
कर्म वैचित्र्यहेतुः
बुद्धावारोह

·19 सङ्केताक्षराणां विवरणम् 20 सङ्केतः विवरणम् अष्टेकर कंपनी, पूना- एतः प्रकाशितपुस्तकपाठे आनन्दाश्रमः, पूना- एतैः प्रकाशितपुस्तकपाठे आनन्दगिरिकृत उपनिषद्भाध्यटीकायाम् महाभारते आदिपर्वणि आ. गि. आदि. ई. ई मा ई सं. भा. ई भा. अव. ईशावास्योपनिषदि ईशावास्योपनिषद्भाष्ये ईशावास्योपनिषत्संबन्धभाष्ये ईशावास्यभाष्यावतरणिकायाम् ऋग्वेद मण्डले .मं. ऐ. ऐ. भा. ऐ. भा. अव ऐ. सं. भा. ऐ. ब्रा. ऐ. आ. ऐतरेयोपनिषद्भाष्ये ऐतरेयोपनिषद्धाप्यावतरणिकायाम् ऐतरेयोपनिषत्संबन्धमाष्ये ऐतरेयब्राह्मणे ऐतरेयारण्यके कठोपनिषदि. काठकोपनिषद्धाध्ये कौषीतक्युपनिषदि भगीतासु भगवद्गीताभाष्ये भगवद्गीतासंबन्धभाष्ये छान्दोग्योपनिषदि गी. गी.भा. गी. सं.भा. छा, छां.

·20 बै. है. है.ना. छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये जैमिनीयस्त्रेषु तैत्तिरीयोपनिषदि तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये नैत्तिरीये नारायणोपनिषदि तैत्तिरीयब्राह्मणे पदभाष्यमागे खण्डे प्रश्नोपनिषदि पाणिनीयसूत्रेषु बृहदारण्यकोपनिषदि वृहदारण्यकोपनिषद्भाध्ये भाष्यमागे मनुस्मृतौ माण्ड्क्योपनिषदि माझ्यकारिकायाम् माण्डूक्यकारिकाभाष्ये मुण्डकोपनिषदि मुण्डकोपनिषत्संबन्धमाष्ये मुण्डकोपनिषद्भाष्ये महाभारते मोक्षधर्मपर्वणि महाभारते वनपर्वणि वाणीविलासप्रेस्, श्रीरङ्गम्- एतः प्रकाशितपुस्तकपाठे शतपथब्राह्मणे शतपथब्राह्मो माध्यन्दिनपाठे शावरभाष्ये श्वेताश्वतरोपनिषदि ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्ये सु.मा. से.

·श्रीमच्छाकर(पद)माप्यमयुता के नो पनि पत् * अप्प्यायन्तु ममाहानि वाक्प्राणश्चक्षुनोत्रमथो बलमन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिषट माह ब्रह्म निगयो मा मा ब्रह्म निराकरादनिराकरणमम्वनिर करणं मेऽतु नदान्मनि निरते य उपनिषन्मु धर्मास्ते मयि सन्तु ने मरि मन्तु ॥ ओशान्ति शान्ति शान्ति ॥ अथ भाप्ये श्रुत्यक्तरणिका वृत्तानुकीर्तनम् १ 'कनेपितम्' इत्याद्योपनिषत् परब्रह्मविषया वक्तव्येति नव- मस्याध्यायस्यारम्भ ' । प्रागेतस्मात् कर्माणि अशेषत परिसमापितानि । श्रयभूतस्य च प्राणस्य उपासनान्युक्तानि, कर्माङ्गसाम १ 1 अथ नविडामन्टनरसीलदं टिप्पणम् मनोवागादिजीवातु मनोवागायगोचरम् । विदिताविदितातीतं महः किचिदुपास्महे ।। तलवकारोगनिद व्याचिल्यापुभगवान् भाग्यकारो वृचवर्तिन्य- माणयो संबन्ध स्कुटीकर्नु वृत्तं तावदनुवति- केनेषितमिन्मादिना । अत्र प्रथम- मन्त्रोहिष्टप्रत्यगर्थब्रह्मस्मरणादेव मङ्गलंकृत वेदितव्यम् । नवमस्येति। तलवकार- शाखीयसामवेदब्राह्मणस्य नवमस्याध्यायस्येत्यर्थः ।। 2. ज्ञानक्रियाशत्युभयाश्रितत्वेऽपि क्रियाप्रधानखेन समस्तकप्रिय- भतस्येत्यतिः॥ ।

·केनोपनिषत् विषयाणि' च। अनन्तरं च गायत्रसामविषयं दर्शन' वंशान्त- कर्मिणां त्रयी गतिः २. सर्वमेतद् यथोक्तं कर्म च ज्ञानं च सम्यगनुष्ठितं निष्का- मम्य' मुमुक्षोः सत्त्वशुद्धयर्थ भवति । सकामस्य तु ज्ञानरहितस्य केव- लानि श्रौतानि स्मार्तानि च कर्माणि दक्षिणमार्गप्रतिपत्तये पुनरा- वृत्ये च भवन्ति । स्वाभाविक्या' त्वशास्त्रीयया प्रवृत्त्या पश्वादि- स्थावरान्ता अधोगतिः स्यात्। 'अथैतयोः पथोन कतरेण चन तानी- मानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्त्तृ- तीय स्थानम्' (छां. ५-१०-८) इति श्रुतेः। 'प्रजा ह तिस्रो अत्याय- मीयुः” (ऐ. आ. २-१-१, ऋ. मं. ८-१०१-४) इति मन्त्र- वर्णान् ॥ I. पाचमक्तिकसाप्तभक्तिकसामविषयाणीत्यर्थः। द्र. छा. २-२ प्रभृति 2. उपासनम् ॥ 3. गुरुशिष्यपरम्पराविच्छेदकथनपूर्वकमुक्तमित्यर्थः । वंशानुस्मरण- स्याप्यदृष्टजनकत्वममिप्रेतं श्रुत्तेरित्यमिप्रायः । वंशान्तमित्यनन्तरं 'कार्यम्' इत्यधिक लेखकप्रमादात् प्रशिक्षमिति टीकातोऽनुमीयते ॥ 4. उपासनं च। 5. ज्ञानपूर्वकस्य कर्मणो देवलोकादिब्रह्मलोकान्तप्राप्तिफलकस्यापि निष्कामस्य सत्वशुद्धिः फलं भवतीत्यर्थः। वृ. मा. अवतरणिका, वृ. भा. ३-३-१ अवतरणिका, मी- मा. अवतरणिका च इष्टव्या। 6. सन्मार्गेण पितृलोकादिप्राप्तये। ६. मा. अवतरणिका ६-२, 7. अविद्याकृतया। 8. ये तु न विद्यासेविनो नापि इष्टादिकर्मकतारः, ते दक्षिणोत्तरोभय. मार्गविभ्रष्टा हसजायन्ते नियन्ते चेति श्रुतेरर्थः ।। 9. तिस्रः प्रजाः शास्त्रीयमार्गमतिक्रम्य मार्गान्तरेणैव गता इत्यर्थः ।

·वर्तिध्यमाणेन संबन्धः वर्तिष्यमाणेन संबन्धः ३. विशुद्धसत्त्वस्य तु निष्कामस्यैव बाह्यादनित्यात् साध्य- साधनसंबन्धात्', इहकृतान् पूर्वकृताद्वा' संस्कारविशेषोद्भवात् विरक्तस्य' प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासा प्रवर्तते। तदेतद्वस्तु प्रश्नप्रतिवचन- लक्षणया श्रुत्या प्रदर्श्यते 'केनेषितम्' इत्याद्यया । काठके चोक्तम् 'पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयंभूस्तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्वीरः प्रत्यगात्मानमैझदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्" (क. २-१-१) इत्यादि । 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्य- कृतः कृतेन। तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवामिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठम्' (मुं. १-२-१२) इत्याद्याथर्वणे च । एवं हि विरक्तस्य 1, पूर्वोक्तकोगासनयोनि कामस्य फलान्तरारम्भकत्वद्योतन.र्थ स्तुशब्दः॥ 2. विरक्तस्येत्यनेनास्य संबन्धः। अत्र पुत्रकर्मोपासनानि साधनानि, यथाक्रमं मनुन्यपितृदेवलोकातत्साध्याः ॥ १. १-५-१६. 3. पूर्वजन्मकृतादपि चित्तशुद्धिर्भवेनेहजन्मकृतादेवेति नियम इति भावः॥ सू. भा. ३-४-५१, १-१-१८. 4. मु. भा. १-२-१२. 5. केनेपितमिति जिज्ञासोः प्रश्नः । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि गुरोः प्रतिवचनम् । तद्रूपया श्रुत्या जिज्ञासाविषयभूतं प्रत्यगात्मवस्तु प्रदीत इत्यर्थः । 6. तदेतद्वस्तु प्रदश्यते इति संबन्धः। 7. पराङ्मुखान्येवेन्द्रियाणि सृष्टानीति पराग्दृष्टिव प्रायशो जनः । विवेकी तु सहस्रेषु कश्चिदेव भवति यः शनैश्शनैश्चक्षुरादीन्द्रियाणि विनिवर्त्य प्रत्यगात्माभिमुखदृष्टिभवति, यतोऽयममृतत्वार्थीति श्रुत्यमिप्रायः॥ 8. साध्यस्य कृतकवादनित्यत्वमिति तस्माद्विरको गुरुमेव नित्यार्थजिज्ञास- याभिगच्छतीत्यसिन्नर्थे श्रुत्युदाहरणम् ॥ 9. एवं कर्मोपास्त्युभयानुष्ठानेन विशुद्धसत्त्वस्यैवेति ·1 प्रत्यगात्मविषयं विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं विज्ञातुं च सामर्थ्यमुपपद्यते ब्रह्मविज्ञान प्रयोजन ४. एतमाच प्रत्यगात्मप्रविमानाइ संसारबीजमनानं काम- कर्मप्रवृत्तिकारणम् अशेषनो निवर्तते । 'नत्र को मोहः कः शोकः एकत्व- मनुपश्यतः।' ई. ७) इति मन्त्रवर्गान् । 'तरति शोकमात्मवित् "" (छा. ७-१-३), 'मिझते हृदयान्विश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कमाणि तम्मिन् दृष्टे परावरे " (मु. २-२-९) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।। ज्ञानकर्मसमुन्वयवादखण्डनम् ५. कमसहिनादपि जानादेतत् सिध्यतीति चेत् । न । वाजसनेयके नम्यान्यकारणत्ववचनात् । 'जाया मे स्यात्' (ऋ. १-४-१७) इति 1. विरकस्यैव ज्ञानमुपपद्यते, याकारणं तस्यैव श्रवणादिसामर्थ्य भवति । यन्त्र प्रवणादियामयमेव नास्ति, का कथा तस्निन् ज्ञानवात या इति 2. भ..मानामान्योन्याध्यामरूपमविद्यापराभिधानम्, न बध्यामबीजत्वेन कैश्चिदुन्न भिनं सूज्ञानम् । तथ्य भाभे चिदयनुल्लेखात् । संमारबीज- मिति तु संगारहेरित्यर्थे प्रयुमिनि ध्येयम् ॥ 3. मुक्षिपसाव्यादौ निवृत्तमपि पुनरुत्तिष्ठतीत्वतो विज्ञानादेवाशेषतो निवर्तत इत्युकम् ॥ +. प्रत्यगात्मनादर्शनमात्रेमाज्ञाननिवृचिरिति तत्कार्याभाववचनेन श्रुति- द्वयं दर्शयतीनि नायः॥ 5. हृदयग्रन्धिः- अविद्याप्रचितः कामो बुद्धाश्रयः । तेन हि वासना- रूपेश प्रभ्यते हृदयमिति हृदयप्रन्थिः सः। अज्ञानकायस्वात् कामकर्मणां संशयानां च परावरस्य कार्यकारणोनयस्पेगावमासमानन्य परमात्मनः साक्षादहमस्मीति दर्शनान् सहाज्ञानेन हृदयमथ्याइयोऽप्यत्यन्तं विनश्यन्तीति श्रुतेरवः । अज्ञान- मात्रमेव शोकमोहादिकारणमित्यत्र द्रष्टव्यम् । सू. भा. १-१-४, पृ. भा. ४-४-६, गी. सं. भा. 6. कर्मसहिताहुपासनारूपज्ञानादपीत्यपिशब्दो मिनक्रमः ॥ , ·ज्ञानकर्मसमुचयचाइबण्डन । प्रस्तुत्य 'पुत्रेणावं लोको जय्यो नान्येन कर्मगा, कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः' (बृ. १-५-१६) इत्यात्मनोऽन्यस्य लोकत्रयस्थ कारणत्वमुक्तं' वाजसनेयके । तत्रैव च पारित्रामविधाने हेतुल्कः 'किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोकः' (कृ. ४-४-२२) इति । तत्रायं हेत्वर्थः ; प्रजाकत-संयुक्तविद्यामि मनुष्वपितृदेव नोक- त्रयसाधनैरनात्मलोकप्रतिपत्तिकारणैः किं करिष्यामः ? न चारमाफ लोक- त्रयमनिलं साधनसाध्यमिष्टम्। ये गाममाकं स्वाभाविको ऽजोऽजरोऽमृतोऽ भयो न वर्धते कर्मणा नो कनीयान् नित्यश्च लोक इष्टः । स च नित्यत्वान्नाविद्यानिवृत्तिव्यतिरेकेणान्यसाधननिष्पाद्यः । तस्मान् प्रत्यगात्म- ब्रह्मविज्ञानपूर्वकः सर्वेषणासंन्यास एव कर्तव्य इति ॥ कर्मसहभाक्त्विविरोधाच प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानस्य । न ह्युगात्त- .. 1. कारणत्वमुक्तमिति। पुत्रकर्मविद्यानामिति शेषः । तत्र विद्यया देवलोकः' इत्यत्र कर्मसमुच्चितैव विद्या विवक्षिता, कर्मणेत्वा तु केवलं कर्म विवक्षितमिति भावः। 2. उदाहृतश्रुतो प्रजाशब्दस्योपलक्षणार्थत्वादिति भावः ॥ 3. स्वरूपभूतः॥ 4. अजोऽजर इत्यावमय इति यावत् सूचितन् ह.भा. ४-४-२५. 5. बृ. ४-४-२३. 6. नित्यत्वादिदानीमध्यस्त्येवेत्यविधामात्रच्यवहित इत्यवतीयते । अतस्त- डावधाननिवृत्वैव तत्वातिरित्यभिप्रायः । 'निध्यायः' इति । निष्पाद्य इथेत्यर्थः । न हि नियायस्य नित्यत्वं संभवतीति। 7. प्रत्यगात्मविज्ञान संपाच तद्द्वारा पुत्राधेपणात्रयस्याविद्याऋतस्य संन्यासः समापादनीय इत्यर्थः । अर्थात् ब्रह्मविज्ञानार्थिना प्रयत्नपूर्वकं सर्वेषणा- संन्यासं कृत्वा ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येत्यप्युक्तं भवति ॥ 8. न केवलं पारिवाज्यचतिविरोधः, न्यायविरोधश्च समुच्चयशादिपर्छ । ई. सं. भा., मु. सं. मा., ऐ. सं. भा., छा. २-२३-३, ते. ७. भा. १-५-१८, गी. सं. भा., सू. मा. ३-४-१६ एतेषु सर्वत्र साच्चय- पक्षो निरस्तः ॥

·केनोपनिषत् कारकफलभेदविज्ञानेन कर्मणा प्रत्यस्तमितसर्वभेददर्शनस्य प्रत्यगात्मब्रह्म- विषयस्य सहभावित्वमुपपद्यते । वस्तुप्राधान्ये सति अपुरुषतन्त्रत्वाद् ब्रह्मविज्ञानस्य ॥ ग्रन्थसंबन्धोपसंहारः ६. तस्माद् दृष्टादृष्टेभ्यो' बाह्यसाधनसाध्येभ्यो विरक्तस्य' प्रत्यगात्मविषया ब्रह्मजिज्ञासेयं 'केनेषितं' इत्यादिश्रुत्या प्रदश्यते ॥ प्रश्नपतिवचनरूपेण प्रतिपादने प्रयोजनम् ७. शिष्याचार्यप्रश्नप्रतिवचनरूपेण कथनं तु सूक्ष्मवस्तुविषय- त्वात् सुखप्रतिपत्तिकारणं भवति । केवलतकांगम्यत्वं च दर्शितं भवति । 'नेषा तर्केण मतिरापनेया'' (क. १-२-९) इति श्रुतेश्च । 'आचार्य- वान् पुरुषो वेदः (छां. ६-१४-२), 'आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापदिति (छां. ४-९-३), 'तद्विद्धि प्रणिपातेन" (गी. ४.३४) 1. ब्रह्मविज्ञानं ब्रह्मवस्तुस्वरूपमनुसृत्य श्रुतिप्रमाणजन्यमिति वस्तुप्रधानम् अात्मविज्ञानरूपम् । कर्म तु कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यत्वात् पुरुषतन्त्र कामविज्ञानापेक्षं च । अतो न तयोः समुच्चयो घटते ॥ 2. इहामुत्रविषयेभ्यः। 3. चिरति विना नैव जिज्ञासेति कर्मनिरपेक्षतासूचनार्थम् । उपलक्षण- इष्टव्यम् । 4. केवलतको नाम अनुभवानभूतः पुरुषमत्यभ्यूहमात्रः। तेन न प्राप- णीयेति श्रुत्यर्थः । प्रमप्रतिवचनरूपेण प्रतिपादन केवलतकांगम्यत्वसूचकं लिङ्ग- मित्युक्तम् । नेदं स्वकपोलकल्पितं यतः श्रुतिरेवैवमाहेति चशब्दार्थः ॥ 5. कर्मविषयेऽप्याचार्यापेक्षायास्तुल्यत्वेऽपि आचार्यवान्' इति मतु- प्रत्ययबलाद्विशिष्टागमवदाचार्योपदेशवानेव वेद नान्य इत्यर्थो लभ्यते ॥ 6. भाचार्योपदेशादेव विद्या साधुत्तमत्वं साधकतमत्वं प्राप्नोति । फल- प्रापिका भवतीति श्रुतेरथः ॥ 7. सम्यग्दर्शिमिस्पदिष्टमेव ज्ञान कार्यक्षममिति स्मृतेरथः । यज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसी'ति वाक्यशेषात् ॥ N ·प्रश्नप्रतिवचनरूपेण प्रतिपादने प्रयोजनम् -इत्यादिश्रुतिस्मृतिनियमाञ्च' । कश्चिद्गुरुं ब्रह्मनिष्ठं विधिवदुपेत्य प्रत्य- गात्मविषयादन्यत्र शरणमपश्यन् अभयं नित्यं शिवमचलमिच्छन् पप्रच्छेति कल्प्यते॥ 1. प्रश्नप्रतिवचनरूपत्वं श्रुतेश्यते । शिष्याचार्यप्रश्नप्रतिवचनरूपेय- मुपनिषदिति किंवलात् कल्प्यते! तबाह- श्रुतिस्मृतिनियमाचेते। आचार्यादेव प्रामच्या विद्येति नियमदर्शनादित्यर्थः ।। 2. मु.२-१-१२. 3. प्रत्यगात्माभिमब्रह्मणोऽन्यत्र कुतः शरणं नास्तीत्यत्र हेतुत्वेन विशेषणा- न्युपात्तानि 'अभयम्' इत्यादीनि ॥

·केनोपनिषत् अथोपनिषदि प्रथमः खण्डः शिष्यप्रश्नः कनषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रति युक्तः । केनषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनाक्त ॥१॥ इपितम् इत्यस्य व्याख्यानम्-- ८. केनेषितम् इत्यादि। केनेषितम् । केन का इषितम् इष्टम् अभिप्रेत सन्, मनः पतति गच्छति स्वविषयं प्रति' इति संबध्यते। इरामीश्याय गत्यर्थस्य च इहासंभवान्', इच्छार्थस्यैवैतद् रूपमिति गम्यते। इषितम् इति प्रयोगस्तु छन्दसः ॥ इपितम् प्रेषितम्- इति पद्वयस्यार्थवत्त्वम्- ९. तस्वैव' प्रपूर्वस्य नियोगार्थे 'प्रेषितम्' इत्येतत् । तत्र 'प्रपित्तम्' इत्येवोक्त प्रेपयितृप्रेषणविशेषविषया आकाङ्क्षा स्यात् । 1. इष आमीदव्ये इति ऋयाविधातोः इष गतावित्यस्य च दिवादेः सेटक- न्वेन 'इपितम्' इति रूपसंभवेऽपि इहाथांसातेरग्रहणम् ॥ 2. इयु इच्छायाए इनि नौवादकस्य तु नीषसहनुमारिषः' (पा. ७- २-४८) इति विकल्यनेविधानेऽपि 'यस्य विभाषा' (पा. ७-२-१५ो इति निष्टाया इपिनषेधान् इष्टम् इत्येव रूप मान्न विधितामिति । अवश्यान्दसत्वा- भिधानम् । उत्तरत्र प्रेषितमित्यत्र तु प्रेरणार्थस्वीकारादविरोधः ।। 3. ण्यन्तस्य। 4. उपसर्गयोगेन धात्वर्यस्यान्यथा नयनमिति भावः ॥

·१-१] शिष्यप्रभः . 'केन प्रेषयितृविशेषेण, कीदृशं' वा प्रेषणम् ?' इति । 'इषितम्' इति तु विशेषणे सति तदुभयं निवर्तते । कम्येच्छामात्रेण प्रेषितम् इत्यर्थ- विशेषनिर्धारणात् ॥ यद्येषोऽर्थोऽभिप्रेतः स्यात् , 'केनेषितम्' इत्येतावतैव सिद्धत्वात् 'प्रेषित'मिति न वक्तव्यम् । अपि च शब्दाधिक्यादर्थाधिक्यं युक्तमिति इच्छया कर्मणा वाचा वा, केन प्रेषितम् ?' इत्यर्थविशेषोऽवगन्तुं युक्तः॥ न। प्रश्नसामर्थ्यात् । देहादिसङ्घातादनित्यात् कर्मकार्याद् विरक्तः, अतोऽन्यत् कूटस्थं नित्यं वस्तु वुभुत्समानः पृच्छतीति सामीदुपपद्यते । इतरथा इच्छावाकर्मभिर्देहादिसवातस्य प्रेरयितृत्वं प्रसिद्धमिति प्रश्नोऽ- नर्थक एव स्यात् ॥ एवमपि प्रेषितशब्दस्यार्थो न प्रदर्शित एव ।। न । संशयवतोऽयं प्रश्न इति प्रेषितशब्दस्य अर्थविशेष उपपद्यते किं यथाप्रसिद्धमेव कार्यकरणसङ्घातस्य प्रेषयितृत्वम् , किं वा सङ्घात- व्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्य इच्छामात्रेणैव मनआदिप्रेषयितृत्वम् - इत्य- स्यार्थस्य प्रदर्शनार्थ 'केनेषितं पतति प्रेषितं मनः' इति विशेषणद्वय- मुपपद्यते ॥ 1. केन हेतुना प्रेषितमित्यर्थस्वीकारे कीदृशं प्रेषणमिति सामर्थ्यालभ्यत इति भावः॥ 2. तथा च प्रसिद्धस्यैव कीर्तनादुत्तरमप्यनुवादमात्रं स्यादिति भावः। 3. इच्छामात्रेगव इत्यत्र इच्छा न प्रवृत्तिलक्षणो दोषः किं तु स्वरूपमेव । तथा च स्वरूपसत्तासंनिधिमागेत्यर्थः। द्रष्टव्य तैत्तिरीयके (२-६) सोऽकामयते- त्यस्य भाष्यम् ॥ 4. यदि सङ्घातनास्य तर्हि चार्वाकमतसिद्धिः, अथ सङ्घातव्यतिरिक्तस्य चैतन्यज्योतिषः, वाह वैदिकात्मवादसिद्धिरित्यत: कतरोऽत्र पक्ष: साधीयानिति बुमुत्सया प्रश्न इति भावः ॥ बृ. ४-३-६, सू. मा. ३-३-५३. 2 ܕܪ ·केनोपनिषत् सभाच्या [१-२ मनीविषयकप्रश्नाभिप्रायः-- १०. ननु स्वतन्त्रं मनः स्वविषये स्वयं पततीति प्रसिद्धम् । तत्र कथं प्रश्न उपपद्यत इति ? उच्यते। यदि स्वतन्त्रं मनः प्रवृत्तिनिवृत्ति- विषये म्यात् , तर्हि सर्वस्यानिष्टचिन्तनं न स्यात् । अनर्थ च जानन् संकल्पाति, अत्युप्रदुःखे' च कार्ये वार्यमाणमपि प्रवर्तत एव मनः । तस्माद् युक्त एव 'केनेषितम्' इत्यादिप्रश्नः ।। - प्राणन्द्रियविषयकः प्रश्नः- ११. केन प्राणः युक्तः नियुक्तः प्रेरितः सन् प्रैति गच्छति स्वव्यापार प्रति ? 'प्रथमः' इति प्राणविशेषणं स्यात् । तत्पूर्वकत्वात् सर्वेन्द्रियप्रवृत्तीनाम् । केन इषितां वाचम् इमां शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिकाः । तथा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे स्वे विषये क उ देवः द्योतनवान् युनक्ति नियुक्त प्रेरयति? ॥ १ ॥ गुरोः प्रतिवचनम् श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो य. द्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः चक्षुपश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥२॥ श्रोत्रस्व श्रोत्रम् इति प्रतिवचनस्य प्रश्नानुरूप्ये आक्षेपसमाधाने-- १२. एवं पृष्टवते योन्याय आह गुरुः । शृणु यत् त्वं पृच्छसि मनआदिकरणजातस्य को देवः स्वविषयं प्रति प्रेरयिता, -- 1. 'अभ्यग्रदुःखे' इति (वा ॥) पाठेऽतिसब्रिहितदुःखे इति व्याचक्षीत ॥ 2. छा. ५-१-१२,१५. मु. १-२-१३ 3.

·१-२] श्रोत्रस्य श्रोत्रम् इति प्रतिवचनस्य प्रभानुरूप्ये आक्षेपसमाधाने कथं वा प्रेरयतीति। श्रोत्रस्य श्रोत्रम्। शृणोन्यनेनेति श्रोत्रम् , शब्दम्य श्रवणं प्रति करणं शब्दाभिव्यञ्जकं श्रोत्रमिन्द्रियम् ! तम्य श्रोत्रं स यम्चया पृष्टः 'चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनती ति ॥ असौ एवं विशिटः श्रोत्रादीनि नियुक्त इति वक्तव्ये, नन्वेतदननु- रूपं प्रतिवचनं 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इति ? नैष दोषः । तम्य अन्यथा विशेषानवगमात् । यदि हि श्रोत्रादि- व्यापारयतिरिक्तेन स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियोक्ता अवगम्येत द्रात्रादिप्रयोक्तृवत्', तदा इदमननुरूपं प्रतिवचनं स्यात् । श्रोत्रादीना प्रयोक्ता म्वव्यापारविशिष्टो लवित्रादिवदधिगम्यते । श्रोत्रादीना- मेव तु नहतानां व्यापारेण आलोचनसंकल्पाध्यवसायलक्षणेन- फला- वसानलिडेन' अवगम्यते। अस्ति हि श्रोत्रादिभिग्संहतो बन्प्रयोजन- प्रयुक्तः श्रोत्रादिकलापः, गृहादिवदिति संहताना पगर्थवाद वायने श्रोत्रादीनां प्रोक्ता । तम्मान् अनुरूपमेवेदं प्रतिवचा'श्रोत्रस्य प्रोत्रन्' इत्यादि। नविह - . 1. यथा दात्रस्य लवनाथ प्रयोक्ता, यथा वा व.नीप्रभुत्यायुधानां नक्षणा- द्ययं प्रयोका तनदायुधयनिरिक्वेनापि स्वच्यापारेण हताकृितेन व्यापारवान् भवनि तथा नैवात्मा श्रोत्रादिव्यतिरिक्तन स्वव्यापारेणापि व्यापारवानिनि भावः ॥ .मू. भा.२-३-४०. 2. आलोचनामिन्द्रियवृत्तिः, संकल्पो मनोवृत्तिः अध्यवसायो निश्चयो बुद्धिवृत्ति:- इत्येवंरूपेग व्यापारणेल्यर्थः ॥ 3. फलम् अवगनिर्यवमानानीन्द्रियालोचनादीनि । पनवगनि- नित्यव, आमचैतन्यस्वरूपवान् , तथापि इदं मया श्रुतम्' इत्यादिरल्याऽऽलोचना. द्यन्ते जानमिव लक्ष्यते लौकिकैरिति फल मिव फल मियुच्यते ॥ +, श्रोत्रादयः, तदसंहतस्त्रार्थचेतनार्थाः। संहतत्वात , वाम्यगृहा- दिवत् - इत्यनुमाननैव मामान्यजनैरप्यवगन्तुं शक्यते नित्यसि होऽपोत्यर्थः । ऐ. भा. १-३, ते २-७, प्र४-१, क भा. २-२-१. - ·केनोपनिषत् समाया [१-२ श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादौ पदार्थ:- १३. कः पुनरत्र पदार्थः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादेः ? न पत्र श्रोत्रस्य श्रोत्रान्तरेणार्थः । यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरेण ॥ नैष दोषः । अयमत्र पदार्थः । श्रोत्रं तावत् स्वविषयव्यञ्जनसमर्थ दृष्टम्। तच्च' स्वविषयव्यञ्जनसामर्थ श्रोत्रस्य चैतन्ये ह्यात्मज्योतिपि नित्येऽसहते सर्वान्तरे सनि भवति नासती त्यतः 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इत्याद्युपपद्यते। तथा च श्रुत्यन्तराणि 'आत्मनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते' (बृ. ४-३-६), 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' (मु. २-२-१०), 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः' (ते. ब्रा. ३-१२-९-७) इत्यादीनि । 'यदादित्य. गतं तेजो जगदासयतेऽखिलम्” (गी. १५-१२), 'क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥' (गी. १३-३३) इत्यादि गीतासु । काठके च 'नित्योऽनित्यानां चेतनश्चतनानाम्' (क. २-२-१३) इति श्रोत्रायेव सर्वम्याऽऽत्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धम् । तदिह निवर्त्यते । अस्ति - 1. चस्त्वर्थे । 2. यद्यपि श्रोत्रेण शृणोतीत्येव लोके व्यवहारः तथाप्यात्मनो नित्यचैतन्य ज्योतिषा दीप्तमेव श्रोत्रं स्वविषयं शब्दं व्यञ्जयति परमार्थतो न स्वतस्तस्य श्रवण- सामर्थ्यमस्ति । तद्यब्याहं श्रोत्रं यदाभासं च सच्छृणोतीति व्यवहाराय कल्पते तच्छ्रोत्रस्थापि श्रोत्रं नित्यचैतन्यमवगन्तव्यम् । एवं मनसो मनः' इत्यादावपि द्रष्टव्यमिति भावः। क. भा. २-१-३, ऐ. भा. ३-१, ६. भा. १-४-७, ३-१-२. 3. तत्तेजोऽपि चैतन्यमासितमेव सर्व भासयते इत्यर्थः । 4. अत्र क्षेत्रशब्देन सूक्ष्मशरीरमपि गृह्यते ॥ 5. इत्यादीत्यादिशब्देन 'ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः' (गी. १३-१७ ) इत्यादग्रहणम् ॥

·१-२] मनसोऽपि मनस्त्वदायक आत्मा किमपि विद्वबुद्धिगम्यं सर्वान्तरतम कूटस्थ मजमजरममृतमभयम्' श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्यनिमित्तम् इति प्रतिवचनं शब्दार्थचोप- पद्यत एवं ॥ मनसोऽपि मनस्त्वदायक आत्मा-- १४. तथा मनसः अन्तःकरणस्य मनः । न ह्यन्त:करणम् अन्त- रेण चैतन्यज्योतिषा दीपितं स्वविषयसङ्कल्पाध्यवसायादिसमर्थ स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति। इह बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशो 'मनसः' इति ॥ वाचोऽर्थव्यञ्जनसामर्थ्यदातापि आत्मा-- १५. यद्वाचो ह वाचम् । यच्छब्दो यस्मादर्थे श्रोत्रादिभिः सर्वैः संबव्यते 'यस्मात् श्रोत्रस्य श्रोत्रम्', 'यस्मान्मनसो मनः' इत्येवम् । 'वाचो ह वाचम्' इति द्वितीया प्रथमात्वेन विपरिणम्यते । 'प्राणस्य 1. विद्वबुद्धया संस्कृतया अनुभवानुगृहीतया श्रोत्रस्य श्रोत्रम् इत्यादि- रीत्या शक्यावगमम् । क. भा. १-३-१२; गी. भा. २-२१. बुद्ध्या विषयी- कृतमिति तु नार्थः । बृ. मा. १-४-१०. 2. ६.३-४-२; ते. २-५. 3. कूटवत् स्थितम् , निर्विकारमित्यर्थः ॥ 4. कृ. ४-४-२५. 5. 'दीपितम्' इति भावार्थे । 'चैतन्यज्योतिषो दीधितिम्' इति पाठान्तरम् ॥ 6. 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा तिरधतिहींर्धार्मीरित्येतत्सर्व मन एव' (बृ. १-५-३) इति श्रुत्युक्ता अनुक्ताश्च स्मरणादयोऽत्र ग्राह्याः ॥ 7. संकल्पविकल्पात्मकं मनः, निश्चयास्मिका बुद्धिरिति च क्वचिद् वृत्ति- मेदादन्तःकरणं व्यपदिश्यते । इह त्वन्त:करणसामान्यमित्यर्थ एवं मन:शब्दः प्रयुक्तः इति भावः ॥ सू. भा. २-३-३२. 8. यस्माच्छ्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि तस्मात् श्रोत्राद्यात्मभावमतिमुच्यैव प्रत्य- गमिन्नब्रह्मज्ञानेनामृता भवन्तीति संबन्धः इति भावः ॥ ..

·केनोपनिषत् समान्या [१-२ प्राणः' इति दर्शनान् , 'वाचो ह वाचम्' इत्येतदनुरोधेन 'प्राणस्य प्राणम्' इति द्वितीयैव कम्मान क्रियते? न । बहनामनुरोधप युक्तत्वात् , 'वाचम्' इत्यस्य 'वाक्' इत्येतावद्वन्यम् ‘स र प्राणम्य प्राणः' इति शब्द- द्वयानुरोधेन । एवं हि बहूनामनोयो युक. कृतः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथमयैव निर्देष्टुं युक्तम् ॥ प्राणस्यापि प्राणनसामर्थ्याधायक आत्मा-- स यस्त्वया पृष्टः', प्राणस्य प्राणाख्यवृत्तिविशेषस्य प्रागः । तत्कृतं हि प्रागस्य प्राणनसामर्थम् । न ह्यात्मना अनधिष्ठितस्य प्राणनम् उपपद्यते । 'को ह्ये वान्यात् क. प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ने. २-७), 'ऊर्ध्व प्राणमुन्नवत्यपानं प्रत्य- गन्यति' (क. २-२-३) इत्यादिश्रुतिभ्यः । इहापि च वक्ष्यते 'येन प्रागः प्रणीयते । तदेव ब्रह्मत्वं विद्धि' (१-९) इति ॥ " १७. ओबादीन्द्रियामलांचे प्राणप्राणम्य ननु युक्तं ग्रहणम् ? 3. 1. वाचन इत्यस्य वागिनि विपरिणाने एकस्यैव विपरिणाम:, 'स उ जागअ प्राग.' इत्यत्र द्वितीयाकरगे तु घोरिति प्रथमात्न विपरिणामे लाघव. मन्ति, सर्वत्र प्रथमा स्वीकारेण बहुनामनुरोधोऽपि भविध्यतीत्यभिप्रायः ॥ 2. 'क उ देवः' इन पृष्टं वस्तु वाचो वापः' इनि प्रथमयैव निर्देष्टु युक्तमित्यधिका युक्तिरस्मत्पक्षे इत्यभिप्रायः ॥ म देवः' इति शेषः । +, एए आकाशे परमे योनि गुहायां निहितः आनन्द आनन्दरूप आमा यदि न स्यात् को नाम प्रागारानव्यापाई कर्तुं शक्नुयादिति श्रुतेरर्थः । आकाशवत्सर्वव्यापी मानन्दस्वरूप आत्मा यहि न स्यादिति वा।। सू.मा.१-१-२२. 5. प्राणशब्दम्य मुख्यप्रामाणप्रागोमववाचकर प्रसिद्धे सति, इन्द्रिय- प्रकरणवशात् प्राणस्यैत्र ग्रहणं ननु युक्तम् इति पक्षिण आकृतम् । 'घ्राणस्येव प्र.गन न तु युक्र ग्रहणम्' (वा) घ्राणस्यैव ग्रहणं युनं न तु प्राणस्य' इति पालान्तरादाने नापेक्षित र ॥

·१-२] चक्षुषोऽपि चक्षुष्वमात्मनः सत्यमेवम् । प्राणग्रहणेनैव तु प्राणप्रायस्य ग्रहणं कृतमेव मन्यते श्रुतिः । सर्वस्यैव करणकलापस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिः तद्ब्रह्म इति प्रकरणार्थों विवक्षितः॥ चक्षुषोऽपि चक्षुष्टमान्मनः- १८. तथा चक्षुपश्चक्षुः। रूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यद्रूपग्रहण- सामर्थ्यम् , तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैव । अतश्चक्षुषश्चक्षुः ॥ एषणात्यागेनैवामृतत्वप्राप्तिः-- १९. प्रष्टुः पृष्टम्यार्थभ्य ज्ञातुमिष्टत्वात् श्रोत्रादेः श्रोत्रादि- लक्षणं यथोक्तं ब्रह्म 'ज्ञात्वा' इन्य यायिते । 'अमृता भवन्ति' इति फल- श्रुतेश्च । ज्ञानाद्धि अमृतन्वं प्राप्यते। ज्ञात्वा 'अतिमुच्य' इति साम- यात् श्रोत्रादिकरणकलापम् उझित्वा' । श्रोत्रादौ ह्यात्मभावं कृत्वा तदुपाविः सन् तदात्मना जायते त्रिवते संसरति च । अतः श्रोत्रादेः 1. मुख्यप्राशव्यागरणव व्यापारबत्रादिन्द्रियाणां प्राणशब्दभात्वन् । नदिह मुख्यप्राणग्रहण व प्राण्प्राणल.पि ग्रहणं कृतं भवतीनि श्रन्यादाय ! .ना. ३-१, छा. ५-१-१५. 2. यत्प्रयोजननित्यर्थ करगानि श्वनन्ते तस्य करणस्वामिनः परमार्थ- स्वरूपं ब्रह्मेत्यर्थः । ऐ. भा १-३, क. २-२-१. 3. दृष्टेटा' इत्यादिश्रन्योऽत्रानुसंधेयः । थे. भा. २ अब.; बृ.१-४-१०. 4. न केवलं श्रानुजयन्यष्टत्वात् । किंतु ज्ञानादेव मुक्निरिनि अनि- प्रसिद्धरपीति भावः । चशब्दाद्वाम्यद्वयमांगत्यार्थ चेनि बोध्यम् । अन्यथा चतुर- श्चक्षुः' धीराः' प्रेत्यामूना भवनात वाक्यभेदप्रसङ्गात् । अध्याहारपक्षे तु ज्ञात्वा अमृता भवन्तीत्येकवाक्यता स्यात् ।। 5. एतदनन्तरं 'विमुच्यते' इति पाठस्तु न साधुः । अतिमुच्य परित्यज्ये- त्युक्ते किम् इति भवत्याकाङ्क्षा। प्रकृतत्वात् श्रोत्रादिकलापम् इत्यर्थवशादव गम्यते। सामथ्यात् औचित्यादिति भावः ।। 6. श्रोत्रादिकरणकलापपारित्यागस्तु तदात्माभिमानत्यागादेव। न हि तदमिमानं विना केवलस्यात्मनः संसारः शक्यकल्पनामिति भावः ॥

·६ केनोपनिषत् सभाष्या [१-२ श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म आत्मेति विदित्वा अतिमुच्य श्रोत्राद्यात्मभावं परि. त्यज्य। ये श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यजन्ति ते धीरा धीमन्तः। न हि विशिष्ट धीमत्त्वमन्तरेण श्रोत्याद्यात्मभावः शक्यः परित्यक्तम् । प्रेत्य व्यावृत्य अस्माल्लोकात् पुत्रमित्रकलत्रबन्धुषु ममाहंभावसंव्यवहार- लक्षणात् । त्यक्तसर्वेषणा भूत्वेत्यर्थः । अमृताः अमरणधर्माणो भवन्ति । 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः (ते. ना. २-८) 'पराश्चि खानि व्यतृणत् ....आवृत्तचक्षुरमृतत्त्वमिच्छन्' (क. २-१-१) 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते अत्र ब्रह्म समश्नुते (क. २-३-१४) इत्यादिश्रुतिभ्यः॥ एषणात्यागिनाममृतत्वमेव- २०. अथवा 'अतिमुच्य' इत्यनेनैव एषणात्यागस्य सिद्धत्वात् अम्माल्लोकात् प्रेत्य अस्माच्छरीरामेत्य 'मृत्वा' इत्यर्थः ॥२॥ 1. ब्रह्मात्मधीख विशिष्टा धीः श्रोत्रादीनामपि साक्षिभूतं प्रत्यक्वैतन्य ब्रह्मवाहमित्यसाधारणज्ञानववं बित्यर्थः । श्रोत्राद्यात्मभावापादकधीमत्वख- नैसर्गिकत्वात् सर्वलोकसाधारण्यम् । अस्यास्तु श्रुत्याचार्यप्रसादं विना अलभ्य- वाद् विशिष्टत्वमिति ध्येयम् ॥ 2. श्रोत्रादिवममताविनाशास्त्रादि वहमममावलक्षणव्यवहाराद्या- तिरात्यन्तिकी भवतीति भावः ॥ ऐ. भा. २-१. 3. दृष्टादृष्टेष्टविषयसमुदायो हि लोकः । तदस्माल्लोकायावृत्येति सवैषणा- त्याग एव विवक्षित इति भावः । तै- मा. २-८, बृ. भा. ३-५-१. 4. अत्रावृत्तचक्षुरित्येषणात्याग एव विवक्षित इति भावः॥ 5. हृदि श्रिताः सर्वे कामा यदा प्रमुच्यन्ते इत्यपि सर्वेषणात्यागो विव- क्षित इति भावः। सर्वेषणात्यागाजीवन्मुक्तिरित्यपि श्रुत्योकम् ॥ 6. 'प्रेत्य' इत्यस्यैषणात्यागो न विवक्षणीयं इति शेषः। किं वन्यथैव व्याख्येयः प्रेत्यशब्द इत्याह अस्मादिति ॥ 7. मरणानन्तरं यथाऽऽत्मज्ञानविहीनाः पुनः शरीरान्तरं गृह्णन्ति न तथा ज्ञानिन इत्यमृता भवन्ति । अतः परं मरणरहिता भवन्तीत्यर्थः। यत्तु व्याख्यानम् जीवन्मुकेगौणत्याहेहपातानन्तरमेव मुख्यामृतत्वं भवतीति तदनादेयम् । मुक्त निगडभङ्ग इवामावरूपत्वानुपपत्तेः॥ बृ. भा. ४-४-६, क. भा २-२-१, २-३-१४. मु. भा. ३-२-६.

·१-३] श्रोत्रादीनि स्वात्मभूतं ब्रह्म न विषयीकर्तुमुत्सहन्ते ब्रह्मण इन्द्रियमनोगोचरत्वम् न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनः। न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात् ॥३॥ श्रोत्रादीनि स्वात्मभूतं ब्रह्म न विष सहन्त-- २१. यस्मात् श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि, आत्मभूतं ब्रह्म अतो न तत्र तस्मिन् ब्रह्मणि चक्षुः गच्छति । स्वात्मनि गमनाऽसंभवात् । तथा न वाग् गच्छति। वाचा हि शब्द उच्चार्यमाणः, अभिधेयं प्रकाशयति यदा, तदा अभिधेयं प्रति वाग् गच्छतीत्युच्यते। तस्य च शब्दस्य तविर्वर्तकस्स करणस्य च आत्मा ब्रह्म। अतो न वाम्गच्छति। यथा अग्निर्दाहकः प्रकाशकश्चापि सन् न ह्यात्मानं प्रकाशयति दहति वा, तद्वत् । नो मनः। मनश्चान्यस्य संकल्पयितृ अध्यक्सातृ च सत् नात्मानं सङ्क- स्पयति अध्यवस्यति च। तस्यापि ब्रह्म आत्मेति ॥ ब्रह्मोपदेशे तहणे च यत्नातिशय आवश्यक:- २२. इन्द्रियमनोभ्यां हि वस्तुनो विज्ञानम् । तदगोचरत्वात् न विद्यः तद् ब्रह्म ईदृशमिति । अतो न विजानीमः यथा येन प्रकारेण एतत् ब्रह्म अनुशिष्यात् उपदिशेत् शिष्यायेत्यभिप्रायः', यद्धि करण- 1. बाक्छब्देन शब्दस्तनिष्पादकं करण चेत्युभयं विवक्षितमिति भावः ।। 2. परमार्थस्वरूपम् इत्यर्थः ॥ 3. न हि करणानां चक्षुर्वागादीनामात्मनोऽन्यत् स्वतन्तं स्वरूपमस्ति, बेनामा तानि विषयीकुर्युरित्याशयः॥ 4. स्क्यं विदित्वैव हि परान् उपदेष्टुं शक्नोति । 3 ·३-४ केनोपनिषत् सभाष्या गोचरम् तदन्यस्मै उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रियाविशेषणैः' । न तज्जा- त्यादिविशेषणवद् ब्रह्म। तस्माद् विषमं शिष्यान् उपदेशेन प्रत्याय- यितुम् इति उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयकर्तव्यतां दर्शयति 'न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिप्यात्' इति ॥ आगमेनैव शक्यप्रत्यायनं ब्रह्म अन्यदेव तद्विदिता- दथो अविदितादधि। इति शुश्रुम पूर्वेषां येनस्तद्याचचक्षिरे ॥४॥ 1 व्याकृताव्याकृताम्यामन्यद् ब्रह्म- २३. अत्यन्तमेव उपदेशप्रकारप्रत्याख्याने प्राप्ते तदपवा दोऽयमुच्यते। सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणन परः प्रत्याययितुं शक्यः । आगमेन तु शक्यत एव* प्रत्याययितुमिति तदुपदेशार्थमांगमाह 'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि' इति । 'अन्यदेव पृथगेंव 'तत् । यत् प्रकृतं 'श्रोत्रादीनां श्रोत्रादि' इत्युक्तम् अविषयश्च तेषाम्, तत् 1. . मा. २-९, मा. भा. मं.. गी.भा. १३-१२ 2. 'न विन इत्यादि' पा॥ एतद्वाक्यमुत्तरेणापि योजयितुं शक्यते।। 3. अनुभवानुसायुपदेशेन गुरुसंप्रदायागतेन ॥ 4. न हि प्रमाणागम्यमित्येतावता वस्तु न शक्यतेऽवगन्तु प्रत्याय वा परान् । न हि जाग्रदाद्यवस्था इन्द्रियमनोऽनवगम्या अपि न वेद्यन्ते प्रकारान- रेण। तथा प्रकृतेऽपि शक्यत एव प्रकारान्तरेण वेदितुमुपदेष्टुं चाऽऽत्मा इति 5. इति शब्दो नास्ति आ॥ 6. यद्यपि अविषयं च' इत्येव भूयःसु मुद्रितपुस्तकेघूपलभ्यते पाठः, तथापि 'अविषयः' इत्येव साधीयानिति तथास्तः । भावः॥

·हेयोपादेयध्यतिरिकं ब्रह्म -- १-१] विदितात् अन्यदेव हि। विदितं नाम यद् विदिक्रियया अतिशयेन आप्तं विदिक्रियाकर्मभूतम् । क्वचित् किंचित् कस्यचित् विदितं स्यादिति सर्वमेव व्याकृतं विदितमेव । तत् तस्मादन्यदेवेत्यर्थः । अविदितम् अज्ञातं तींति प्राप्त आह। अथो अपि' अविदितात् विदित- विपरीतात् अव्याकृतात्' अविद्यालक्षणात् व्याकृतबीजात् । 'अधि' इत्युपर्यर्थे । लक्षणया अन्यत् इत्यर्थः । यद्धि यस्मादध्युपरि भवति तत् तस्मादन्यदिति प्रसिद्धम् ॥ हेयोपादेयव्यतिरिक्तं ब्रह्म- २४. यद्विदितं तदल्पं मर्त्यः दुःखात्मकं चेति हेयम् । तस्माद् 'विदितात् अन्यत्' ब्रह्मेत्युक्ते तु अहेयत्वमुक्तं स्यात् । तथा 'अवि- दितात् अधि' इत्युक्ते अनुपादेयत्वम् उक्तं स्यात् । कार्याथे हि कारणम् भन्यत् अन्येन उपादीयते । अतश्च न वेदितुरन्यस्मै प्रयोजनाय अन्यत् उपादेयं भवतीति ॥ 1. 'तद्विदिक्रिया ...' आ॥ 2. वेद्यस्वभावम् इति शेषः। 3. नामरूपाभ्यां विमतम् ॥ 4. अस्थानन्नरम् 'तद्' इत्यधिकम् ।। 5. न हि परस्परप्रतिषेधरूपाभ्यां विदिताविदिवाभ्यां प्रकारान्तरं वस्तु संभवतीति पूर्वपक्षिणो भावः।। 6. अपि' इति नास्ति मा। 7. अविभक्तनामरूपात्॥ 8. अविद्याकल्पितात् इत्यर्थः । अविद्याकल्पितं हि नामरूपबीजमच्या- कृतशब्दवाच्यम् ॥ सू. भा. २-१-१४, बृ.भा. १-४-७. 9. अव्याकृतस्य देशकालावीतस्वे सति तदुपरिस्थितस्य कस्यचिदसंभवे चाच्यार्थस्वीकारानुपपत्तौ तदन्यत् ततो विलक्षणस्वभावम् इत्युपक्रमानुसारेण लक्षणार्थोऽङ्गीकार्य इति भावः ॥ 10. अल्पम्- अविद्याकालमावि मर्त्यम्-कालपरिच्छिन्नत्वादेव विनाशी- त्यर्थः । छा. भा. ७-२४-१.

·केनोपनिषत् समाष्या [१-४ -- विदिताविदिताभ्यामन्यदित्यत्र वाक्यार्थः- २५. एवं विदिताविदिताभ्याम् अन्यत् इति हेयोपादेयप्रतिषेधेनं स्वात्मनोऽनन्यत्वात् ब्रह्मविषया' जिज्ञासा शिष्यस्य निवर्तिता स्यात् । न ह्यन्यस्य स्वात्मनो विदिताविदिताभ्यामन्यत्वं वस्तुनः संभवतीति 'आत्मा ब्रह्म' इत्येष वाक्यार्थः । 'अयमात्मा ब्रह्म' (बृ. ४-४ -५), 'य आत्मा अपहतपाप्मा' (छा. ८-७-१), 'यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः' (बृ. ३-४-१) इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यश्चेति ॥ प्रत्यगात्मब्रह्मैक्योपदेशः संप्रदायागतः-- २६. एवं सर्वात्मनः सर्वविशेषरहितस्य चिन्मात्रज्योतिषो ब्रह्मत्व- प्रतिपादकस्य वाक्यार्थस्य आचार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह-इति शुश्रुमे- त्यादि । ब्रह्म चैवम् आचार्योपदेशपरम्परयैवाधिगन्तव्यम् न तर्कतः' प्रवचनमेधाबहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यश्च' इति एवम् शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वेषाम् आचार्याणां वचनम् । ये आचार्याः नः अस्मभ्यं तत् ब्रह्म व्याच- चक्षिरे व्याख्यातवन्तः विस्पष्टं कथितवन्तः, तेषाम् इत्यर्थः ॥ १ ॥ उपास्यरूपं ब्रह्मणो न पारमार्थिकम् यद् वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । 1. वात्मनोऽन्यब्राह्मविषया' इति आ॥ पाठो न युक्तः ॥ 2. यावद्धि स्वात्मनो मित्रत्वेन परिकल्पितं भवति जिज्ञास्यं ब्रह्म तावन्न जिज्ञासानिवृत्तिः॥ जिज्ञासाया नियमेनात्मान्यविषयकत्वात् । मात्मनि तु स्वतः- सिद्धे जिज्ञासानुपपत्तिरिति ब्रह्मणः स्वात्मनोऽनन्यत्वे सति 'नान्तरीयकी जिज्ञासानिवृत्तिरित्यर्थः॥ 3. क.५-२-९. 4. क. १-२-२३; मु. ३-२-३; गी. ११-५३. अत्र 'प्रवचन- मेधादिमिरशक्याधिगमत्ववचन तषामाचार्योपदशद्वार कलकारित्वकथनार्यम् । ।। गी. ४-३४. 5. 'तेषां वचनम् शुश्रुम' इति संबन्धः ॥

·१-४]] ब्रह्मणः प्रत्यगामामित्रत्वे शङ्का ११ ब्रह्म त्वं तदव नेदं यदिदमुपासते ब्रह्मणः प्रत्यगात्माभिन्नत्वे शङ्का २७. 'अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि' इत्यनेन वाक्येन आत्मा ब्रह्मेति प्रतिपादिते श्रोतुराशङ्का जाता' 'कथं न्वात्मा ब्रह्म ? आत्मा हि नामाधिकृतः कर्मण्युपासने च संसारी, कर्म, उपासनं वा साधनम् अनुष्ठाय ब्रह्मादिदेवान् स्वर्ग वा प्राप्तुमिच्छति । तत् तस्मादन्य उपास्यो विष्णुः, ईश्वरः', इन्द्रः, प्राणो वा ब्रह्म भवितुमर्हति, न त्वात्मा । लोकप्रत्ययविरोधात्' । यथान्ये तार्किकाः ईश्वरादन्य आत्मे- त्याचक्षते । तथा कर्मिणः 'अमुं यजामुं यज' (बृ. १-४-६) इत्यन्या एव देवता उपासते । तस्मात् युक्तं यद् विदितमुपास्य तद् ब्रह्म : 1., 'तत्कथं त्वामा मा।। 2. 'कर्मणि उपासने चाधिकृतः संसारी' इति योजना। एतदनु 'यः' इति द्रष्टव्यम् ॥ 3. विष्ण्वादयोऽधीशनशीला एवेत्यतोऽत्र 'ईश्वरः' इति शिवो ग्राह्यः । 'ईश्वरः सर्वभूतानाम्' इति श्रुतेरीधरशब्दस्य तस्मिन् प्रसिद्धत्वात् भगवच्छब्दस्य विष्णाविव ।। 4. आत्मा उपासक एव न तूपाख इति हि लौकिकात्ययः । 5. अत्रेवरशब्द उपास्यदेवतापरः। तार्किका छात्मा द्विविधः जीवात्मा परमात्मेति चेत्याचक्षते ॥ 6. नामशस्त्रस्तोत्रकर्मादीनां भेदेन मिनभित्रानेवेन्द्रादिदेवान् मन्यमाना एवमाहुति भावः। अत्र वार्किककर्मिमात्रग्रहणात् आचार्यकाले तटस्थेश्वरवादिनो वेदान्तिनो नासन्नित्युनीयते ॥ 7. विदितमुपास्यमिति व्याख्यानव्याख्येयभावेनोक्तम् । ब्रह्म भवेत् न ततोऽन्यत् यथाहाऽऽचार्य इति शिष्यस्याऽऽशङ्का ॥

·केनोपनिषत् समाया भवेत् , ततोऽन्य उपासकः इति । तामेताम् आशङ्कां शिष्यलिङ्गे- नोपलक्ष्य तद्वाक्याद्वा' आह ॥ प्रत्यक्तत्वमेव ब्रह्मेत्यवधारणम् २८. मैवं शकिष्ठाः। यत् चैतन्यमात्रसत्ताकम्' वाचा वागिति जिह्वामूलादिष्वष्टसु स्थानेषु विषक्तम् आमेयं वर्णानाममि- व्यञ्जकं करणम्। वर्णाश्च अर्थसङ्केतपरिच्छिना एतावन्त एवंक्रमप्रयुक्ता इत्येवं तदमिव्यङ्ग्यः शब्दः पदं वाक् इत्युच्यते । 'अकारो वै सर्वा वाक् सैषा स्पर्शान्तस्त्रोष्ममिय॑ज्यमाना बही नानारूपा भवति' (ऐ. आ. २-३-६) इति श्रुतेः । मितम् अमितं स्वरः सत्यानृते एव विकारो 1. यद्यपि श्रुत्या शिष्यवाक्यमत्र नोपनिबद्धम् तथापि अन्याद् बहिरेख एसद्वाक्यं दृष्टव्यम् । तदारयादवगम्य इति चा, शिष्यमुखलिखेनानुमायति वा कल्पनीयमित्यमित्रायः । 2. चैतन्यस्वरूपातिरिक्ता सत्ता यस्य नास्तीत्यभिप्रायः। 3. अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा। जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोटौ च वालु छ" इत्युक्तेषु, (मा॥ मि॥) छा. भा. ७-२-१ ।। केन- छान्दोग्ययोल्मयोरपि माध्ययोः जिह्वामूलादि' इत्येवारम्भादुनीयते क्वचिदाकरे जिह्वामूलाधनुक्रमो दृष्ट इति । 4. अनिदेवताकम् । अमिाह चागधिष्ठात्री देवता ।। 5. तदमिव्यङ्ग्यः इति । वाकरणामिनित्य इत्यर्थः । करणं शब्दश्च वागि- त्युच्यते इति तृतीयमन्त्रमाभ्यानुरोधात् । अत्र वदमिव्यङ्ग्य इति वर्णामिन्यङ्ग्य इति प्रकल्प्य स्फोटचादो नोडाव्यः । सूत्रभाष्य(१-३-२४)विरोधात् ।। 6. ऐतरेयश्रुतौ सैषा स्पर्शीष्ममिय॑ज्यमाना' इत्येव पाठो दृश्यते । सैषा वाक् शब्दरूपा तत्तद्वपेण व्यज्यमाना नानारूपा मवतीत्यर्थः ।। 7. मितम् - ऋगादि। नियताक्षरपादावसानत्वात् । अमितम् यजुरादि। भनियताक्षरपादाचसानत्वात् । स्वरः साम तत्सन्धिश्च। सत्यम् ॐकारः। मनृतम् निषेधार्थको नकारः ॥ ऐ. मा. २-३-६. 8. 'एष' वा॥

·प्रत्यक्ताचमेव ब्रोत्यवधारणम् यस्याः, तया वाचा पदत्वेन परिच्छिन्नया करणगुणवत्या' अनभ्युदितम् अप्रकाशितम् , अनभ्युक्तम् । येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽर्थे सकरणा वाक् अभ्युद्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते। प्रयुज्यते इत्येतत् । 'यद्वाचो ह वाक्' (१-२) इत्युक्तम् । 'वदन् वाक् (बृ. १-४-७), 'यो वाचमन्तरो यमयति' (बृ. ३-७-१७) इत्यादि च वाजसनेयके । 'या वाक्पुरुषेषु सा घोषेषु प्रतिष्ठिता कश्चित् तां वेद ब्राह्मणः' इति प्रश्नमुत्याद्य प्रतिवचनमुक्तम् 'सा वाग् यया स्वप्ने भाषते' (?) इति । सा हि वक्तुर्वक्तिर्नित्या वाक् चैतन्यज्योतिःस्वरूपा । 'न हि वक्तुर्वक्तेविपरिलोपो विद्यते' (इ. ४-३-२६) इति श्रुतेः। तदेव' आत्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशवं भूमाख्यं बृहत्वाद् ब्रह्मेति विद्धि विजानीहि त्वम् । यैर्वागाद्युपाधिभिः वाचो ह वाक्', 'चक्षुषश्चक्षुः', 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्', 'मनसो मनः', 'कर्ता', 'मोक्का', 'विज्ञाता', 'नियन्ता', 'प्रशासिता', 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' -इत्येवमादयः संव्यवहारा असंव्यवहार्ये निर्वि- . 1. करणं गुणः उपसर्जन यस्खाः सा। वायूपकरणनित्यापि पदरूपंव वागित्युच्यते प्राधान्येनेत्यर्थः॥ 2. 3. इदं वचनं कुत्रस्यामिति न विज्ञायते। ऐ. भा. २-१. 'तचक्षु हले येन स्वो पश्यति'. इति भाष्यान्तरस्थं वाक्यनप्येतदाकरस्थमित्यनु- "र स्वस क्वेत्यर्थः मीयते॥ 4. वर्वकिरिति च चैतन्यस्वरूपस्यैव व्यपदेशः । अमेरोष्ण्यमितिवत् इत्यभिप्रायः॥ 5. येन वागम्युचते तदेव' इति व्यवहितेन संबन्धः। 6. छा. ७-२४-.. 7. निरतिशयबृहत्वाद, निर्विशेषाद्वितीयात्मचैतन्यमेव ब्रह्मेति भावः ।। 8. सर्वसंव्यवहाराविषये। नियन्तच्याचपेक्षत्वात् नियन्त्रादिशब्दा, अपि ब्रह्माणि साक्षात्र वर्तन्ते । एवं ब्रह्म, आत्मा - इत्यादिशब्दा अपि न तस्य वाचका इयर्थः॥ भा. भा. ३६ ; बृ. भा. १-४-७; छा. भा. ७-१-३.

·केनोपनिषत् सभाध्या [१-६ -- शेषे परे साम्ये ब्रह्मणि प्रवर्तन्ते तान्' व्युदस्य आत्मानमेव निर्विशेष विद्धीति एक्शब्दार्थः ॥ नेदमिति निषेधस्यार्थः २९. नेदं ब्रह्म यद् इदमिति उपाधिभेदविशिष्टमनात्मा ईश्वरादि उपासते ध्यायन्ति। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि' इत्युक्तेऽपि 'ने ब्रह्म' इत्यनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते नियमार्थम् , अन्यब्रह्मबुद्धिपरि- संख्यानार्थ वा ॥५॥ यन्मनसा न मनुते येनाहर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥६॥ बाच इव मनसोऽप्यविषयो ब्रह्म ३०. 'यन्मनसा न मनुते', 'मनः' इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसो- रेकत्वेन गृह्यते। मनुतेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम्। सर्वविषय- व्यापकत्वात् । 'कामः सङ्कल्यो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धाधृतिरधृतिहीं- धर्मीिरित्येतत् सर्व मन एव' (बृ. १-५-३) इति श्रुतेः कामादिवृत्ति- 1. उपाधीन् ।। 2. मादिशब्देन इन्द्रप्राणादिग्रहणम् ॥ 3. नियमार्थम्' इति । तद्रवेति नियमार्थमित्यर्थः । इदंप्रत्ययविषयेऽपि हिं ब्रह्मबुद्धी लब्धावकाशायां प्रत्यगात्मनि ब्रह्मत्वायोगोऽपि शङ्कयतेति तत्परि- हारार्थमेव तु नेदमित्यनात्मनोऽब्रह्मत्वमुच्यत इति भावः ।। 4. एवकारलभ्यं स्वरसतरमर्थान्तरमाह - 'अन्धबुद्धिपरिसंख्यानार्थ वा' इति । अनात्मैव ब्रह्म स्यानामा इति मिथ्याबुद्धिं निवारयितुं वेत्यर्थः । 5. तद्व्यापार विना कस्यापि करणच्यापारस्य साफल्याभावादित्यर्थः । अन्यत्र मना अभूवं नादर्शम्' इत्यादि(बृ. १-५-३)श्रुतेः ॥ -- ·१-७] वाच इव मनसोऽप्यविषयो ब्रह्म २५ मन्मनः । तेन मनसा यत् चैतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति लोकः । मनसोऽवभासकत्वेन नियन्तृ- त्वात् । सर्वविषयं प्रति प्रत्यगेवेति' स्वात्मनि न प्रवर्ततेऽन्तः- करणम् । अन्तःस्थेन हि चैतन्यज्योतिषाऽवभासितस्य मनसो मननसाम- र्थ्यम् । तेन सवृत्तिकं मनः येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्तम् आहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः। तस्मान् तदेव मनस आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं ब्रह्म (स्वं) विद्धि । 'नेदम्' इत्यादि पूर्ववत् ॥६॥ यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षू षि पश्यति। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥७॥ ३१. यत् चक्षुषा न पश्यति न विषयीकरोति अन्तःकरण- वृत्तिसंयुक्तेन लोकः । येन चक्षुषि अन्त:कर गवृत्ति नेदभिन्नाश्वयु-' 1. तेन वृत्तिमता ।। 2. 'लोक' इति नास्ति वा-॥ 3. यो मनोऽन्तरो यमयति' (बृ. ३-७-२०) इते श्रुतेः । 4. मनसो नियमेन पराविषयविषयकत्वात् , ब्रह्मणा सर्वविषयं प्रतीव. मनः प्रत्यपि च प्रत्यक्त्वादित्यर्थः ।। 5. चिदाभासविशिष्टमेव हि विकल्पाध्यवसायादिकरणे समर्थ मनः ।। 6. न केवलं चिदाभासं चियाझं च मनः । अतः स्वव्यापकं परमार्थतः स्वात्मभूतं च न व्यामोतीत्यर्थः। तै. भाग्ये २-१)ज्ञानशब्दच्यात्यानं द्रव्यम् ।। 7. नियमार्थ परिसंख्यानार्थ वेति व्याख्येयमित्यर्थः ।। 8. 'लोकः' इति नास्त्यत्र, 'चक्षुर्वृत्ती: पश्यतीत्येतदनन्तरं तु दृश्यते आ.॥ 9. अन्तःकरणवृत्तिभेदाः कामादयः । तद्नु मिन्नाचक्षुर्वृत्तयोऽपीति बहुवचनप्रयोग इति भावः ॥ 4 ·२ केनोपनिषत् सभाष्या [३-८ वृत्तीः पश्यति चैतन्यात्मज्योतिषा विषयीकरोति व्याप्नोति। तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥७॥ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद५ श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥८॥ ३२. यत् श्रोत्रेण न शृणोति दिग्देवताधिष्ठितेन आकाश- कार्येण मनोवृत्तिसंयुक्तेन न विषयीकरोति लोकः । येन श्रोत्रमिदं श्रुतं यत् प्रसिद्ध चैतन्यात्मज्योतिषा विषयीकृतम् । तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥ ८ ॥ यत्प्राणेन न पाणिति येन प्राणः प्रणीयते। तदेव ब्रह्म लं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥९॥ ३३. यत् प्राणेन प्राणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्त वस्तेिन अन्तःकरणप्राणवृत्तिभ्यां सहितेन न प्राणिति गन्धवत् न विषयीकरोति । येन चैतन्यात्मज्योतिषा अवमास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते 'तदेव' इत्यादि सर्व समानम् ॥९॥ इति प्रथमः खण्डः 1. इंदं वाक्यं त्रुटितम् आ. ॥ 2. सर्वमपि बाह्येन्द्रियं तत्तद्देवताधिष्ठितं स्खविषयभूतभूतारब्धं मनोवृत्ति- संयुक्तं च नात्मानं विषयीकरोतीति विशेषणत्रयं सर्वत्रानुसंधेयमत्रत्यभाष्यानु- सारेण ॥ 3. 'इदं श्रोत्रं यत्प्रसिद्धम्' इति संबन्धः ।। 4. सर्वेन्द्रियप्रवृत्तीनामपि प्राणपूर्वकत्वं पूर्वमुक्तम् (भा. भा. १) इहाप्यनुसंधेयम् ॥

·२-]] भाचायवचनामिप्रायः अथ द्वितीयः खण्डः ब्रह्म ज्ञानस्यापि न विषयः यदि मन्यमे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनम् । त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥१॥ आचार्यवचनाभिप्रायः-- ३४. एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वम् आत्मा ब्रह्म इति प्रत्यायितः शिप्यः 'अहमेव ब्रह्मेति सुष्ठु वेदाहम्' इति मा गृहीयात् इत्याशङ्कयाऽऽहा- ऽऽचार्यः शिष्यबुद्धिविचालनार्थ यदीत्यादि । नन्विष्टैव सुवेदाहम् इति निश्चिता प्रतिपत्तिः । सत्यमिष्टा निश्चिता प्रतिपत्तिः, न हि 'सुवेदाहम्' इति । यद्धि वेद्य वस्तु विषयी- भवति तत् सुष्ठु वेदितुं शक्यम् दाह्यमिव दग्धुम् अमेर्दग्धुः। न त्वग्ने: स्वरूपमेव । सर्वस्य हि वेदितुः स्वात्मा ब्रह्म इति सर्ववेदान्तानां सुनिश्चितोऽर्थः । इह च तदेव प्रतिपादितं प्रश्नप्रतिवचनोक्त्या 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' (१-२) इत्याद्यया। 'यद्वाचाऽनभ्युदितम्' (१-५) इति च 1. 'दहरमेवापि आ.॥ 2. एवं वा. ॥ अहमेव ब्रह्मेति सुष्टु वेदाहं माम् इति गृह्णीयात् इत्या- शङ्कयाचार्यः शिष्यबुद्धिविचालनार्थ यदीत्याह' इनि तु आ.!! 3. हिशब्दस्त्वर्थे । +. संशयविपर्ययरहितं यथा तथा ॥ 5. श्रोतुरात्मैव ब्रह्मत्येतदेव ॥

·૨૮ कनापनिषत् सभाव्या [२-१ विशेषतोऽवधारितम्। ब्रह्मविसंप्रदायनिश्चयश्चोक्त:: 'अन्यदेव तद्वि- दितादथो अविदितादधि' (१-४) इति । उपन्यस्तम् उपसंहरिष्यति' च 'अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्' (२-३) इति । तस्माद् युक्तमेव शिप्यस्य 'सुवेद' इति बुद्धिं निराकर्तुम् । न हि वेदिता वेदितु- र्वेदितुं शक्यः, अग्निरिव दग्धुमग्नेः । न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेद्यमन्यत् स्याद्ब्रह्म। 'नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ' (बृ. ३- ८-११) इत्यन्यो विज्ञाता प्रतिषिध्यते । तस्मात् मुष्ठु वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिमिथ्यैव । तस्माद्युक्तमेवाहाचार्यो यदीत्यादि ॥ - ब्रह्मप्रतिपत्तेरासुरी प्रकृतिः प्रतिबन्धः ३५. यदि कदाचित् मन्यसे सुवेद इति सुष्ठु वेदाहं ब्रह्म इति। कदाचित् यथाश्रुतं दुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोषः सुमेधाः कश्चित् प्रतिपद्यते कश्चिन्न इति साशङ्कमाह 'यदि इत्यादि। दृष्टं च य एषोऽ- क्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म' (छा. ८- ७-४) इत्युक्ते प्राजापत्यः पण्डितोऽपि असुरराड् विरोचनः स्वभाव- दोषवशात् अनुपपद्यमानमपि विपरीतमर्थ शरीरम् आत्मेति प्रतिपन्नः । तथा इन्द्रो देवराट् सकृद् द्विस्त्रिरुक्तं च प्रतिपद्यमानः स्वभावदोष- 1. वागादीनां प्रकाशकं तदात्मैव ब्रह्म न तु तद्विषयभूतमित्येतद्विशेष- तोऽवधारितम् 'तदेव' इत्तीत्यर्थः ।। 2. ब्रह्मणोऽविषयत्वात्तस्मिन्नध्यारोपितसर्व विषयनिराकरणमात्रं कर्तव्यं न तु ब्रह्मविज्ञाने यत्न इति ब्रह्मवित्संप्रदायः, उपदेशविशेष आगमशब्दवाच्यः ।। 3. उपक्रमानुसारेणैव ब्रह्मणोऽविषयत्वमुपसंहारेऽपि प्रतिपादयिष्यति ॥ 4. 'अग्निर्दग्धुरिव दग्धुमग्नेः' इति वा. ॥ 5. ब्रह्मण एवाविद्यावस्थायां वेदितृत्वेन कल्पना, विदिते तु ब्रह्मणि वेदितव ब्रह्म स्यादिति भावः ॥ सू. भा. १-१-४ सूत्रान्ते उदाहृतो द्वितीयः लोको द्रष्टव्यः॥

·२-१] ब्रह्म स्वतो निधर्मकमेव २९ । ब्रह्म खतो -- क्षयम् अपेक्ष्य' चतुर्थे पर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपन्नवान्' । लोके- ऽपि एकस्माद्गुरोः शृण्वतां कश्चित् यथावत् प्रतिपद्यते, कश्चिदयथावत् , कश्चिद्विपरीनं, कश्चिन्न प्रतिपद्यते । किमु वक्तव्यमतीन्द्रियमात्मतत्त्वम् । अत्र हि विप्रतिपन्नाः सदमद्वादिनम्ताकिकाः सर्वे । तस्मात् विदितं ब्रह्मेति सुनिश्चितोऽक्तमपि विषमप्रतिपत्तित्वात् 'यदि मन्यसे' इत्यादि साशकं वचनं युक्तमेवाऽऽचार्यस्य ।। निधर्मकमेव-- ३६. दभ्रम्" अल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपम् । किमनेकानि ब्रह्मणो रूपाणि महान्यभकागि च येनाऽऽह 'दभ्रमेव' इत्यादि ? बाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः । स्वतस्तु 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्' (क. १-३-१५) इति शब्दादिमिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते ननु येनैव धर्मेण यद् रूप्यते तदेव तस्य स्वरूपमिति ब्रह्मणोऽपि येन विशेषेण निरूपणम् तदेव तस्य स्वरूपं स्यात् । अत उच्यते चैतन्य पृथिव्यादीनामन्यतमस्य सर्वेषां विपरिणतानां वा धर्मो न भवति, तथा 1. ब्रह्मचर्यादिसाधनेन तत्क्षये सति ॥ 2. प्रजापतिना प्रतिपर्यायमन्यदन्यद्रह्मेति नोक्तम् । शिष्येणैव तु तथा तथा प्रतिपनं दोषवशादिति भावः। सू. भा. १-३-१९, छा. भा. ८-१२-1. 3. आसुरी प्रकृतिः स्वभावदोषः । तत्क्षये च देव्याः प्रकृतेरुद्भवः, ततश्च ब्रह्मप्रतिपत्तिरित्येतत्सूचनार्थ दैवी च प्रकृति: पुण्यपरिपाकेनैव लभ्येति सूचनार्थ च यदीति साशङ्कवचनमित्यभिप्रायः ।। 4. संशयितमित्यर्थः ॥ 5. अत्यन्तमूढत्वास्किमपि न प्रतिपद्यत इत्यर्थः॥ 6. सत्कार्यवादिनः साङ्ख्यादयोऽसत्कार्यवादिनो वैशेषिकादयश्चेत्यर्थः ।। 7. 'दहरम्' इति सर्वत्र दम्रस्थाने वा.॥ यद्येवं मन्यसे तर्हि दम्र. मेव वं वेत्थ' इति संबन्धः ।। 8. अद्वितीयनिर्विशेषत्वमेव ब्रह्मणस्ताविक रूपम् , अन्यत्सर्वमताचिक- मल्पं चेत्यर्थः ।। छा. ७-२४-१.

·केनोपनिषत् समाया [२-१ श्रोत्रादीनामन्त करणस्य च धर्मो न भवतीति ब्रह्मणो रूपमिति । ब्रह्म रूप्यते चैतन्येन । तथा चोक्तम् 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (बृ. ३-९-२८-७), 'विज्ञानधन एवं' (बृ. २-४-१२), 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" (ते. २- १), 'प्रज्ञान ब्रह्म' (ऐ. ३-१-३)-इति च ब्रह्मणो रूपं निर्दिष्ट श्रुतिषु ॥ सत्यमेवम् । तथापि तदन्त करणदेहेन्द्रियोपाधिद्वारेणैव विज्ञा- नादिशब्दैनिर्दिश्यते। तदनुकारित्वादेहादिवृद्धिसंकोचच्छेदादिषु नाशेषु च न स्वतः । स्वतस्तु 'अविज्ञातं विजानता विज्ञातमविजानताम्' (२-३) इति स्थितं भविष्यति ॥ ३७. 'यदस्य ब्रह्मणो रूपम्' इति पूर्वेण सबन्ध । न केव- लम् अध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं त्वमल्पं वेत्थ । यदप्यधिदै- वतोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्ममो रूपं देवेषु वेत्थ त्वम् , तदपि नूनं दम्रमेव 1. ब्रह्मति नाति आ॥ 2. अतश्चैतन्यमेव ब्रह्मणो रूपमिति युक्तमिति पूर्ववादिनो भाव ॥ 3, नाशेष्विति बहुवचनं किमर्थमिति चिन्त्यम् । 'छेदनाशेषु' इति समस्त पाठो वा कल्य. ॥ 'खमिव' न स्वत इति कचित् पाठः। तत्र मा. का ३-९ अनु मधेवा । अत्र यद्यपि ब्रह्म चैतन्येन रूप्यत इति तदेव ब्रह्मणो रूप भवितुमर्हतीत्ये- तावन्मानं पूर्वपक्षिणा शक्तिम् , तथा च सिद्धान्तिनापि तदेव प्रतिवक्तव्यम् , तथा यथा देहाधनुकारित्वात् तद्धमै रूप्यत इव ब्रह्म, तेन च तद्धर्मवाचकैरपि व्यप. दिश्यते लोके-वर्धते, सकुचति, छिद्यते, नश्यति इत्यादिमिः शब्दै., एवं विज्ञाननु- मानन्दम् इत्यादिशब्दैरप्यन्त करणवृत्तिवाचकैर्व्यपदिश्यते श्रुत्या, अन्तःकरणोपा- ध्यनुकारित्वात् इति दृष्टान्तत्वेन देहादि धर्मानुकारित्वमप्युपन्यस्तमिति न दोष ॥ +. स्यादेतत् । व्यवहियता नामानात्मधर्मरास्मा ले कथ तु निर्दोग श्रुतिस्तदनुसारेण ब्रह्मविज्ञानादिरूपत्वेन व्यवहरेदिति । तत्राऽऽह- स्वतस्तु इति । विज्ञानानन्दादिशब्दैरपि लक्ष्यत एव ब्रह्म न तूच्यते । सोपाधिकमेव खलु ब्रह्म वाच्य भवतीति भाव.। भा भा २८, ते भा २-१ निषेधवचन- रपयवाच्यमेव ब्रह्म । मा का भा. २-३२ ज्ञानसदूषित ·२-२] नं भवति वेत्थ इति मन्येऽहम् । तदपि च देवेषु' उपाधिपरिच्छिन्नत्वाद् दम्रत्वान्न निवर्तते । यत्तु विध्वस्तस्ोपाधिविशेषं शान्तमनन्तमेकमद्वैत भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म न तत् सुवेद्यम् इत्यभिप्रायः । यत एवम् अथ नु तस्मात् मन्ये अद्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव ते तव ब्रह्म ॥१॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदति वेद च। यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च आगमाचार्योपदेशस्वानुभवसंगानात्सम्यग्ज्ञानं भवति-- ३८. एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः समाहितः सन् यथोक्तमाचार्येणागमम्' अर्थतो विचार्य तर्कतश्च निर्धार्य स्वानुभवं कृत्वा", आचार्यसकाशमुपगम्योवाच मन्येऽहमथेदानी विदितं कथमिति ? शृणुत ॥ 1. 'तदपि, च' इत्येतस्मात् प्राक् 'यध्यामं यदपि देवेषु' (वा). “यद. ध्यानं यदधिदैवम्' (आ.)। 'यदध्यात्म यदधिदेवेषु' (अ.) -इति च विविधाः पाठा अधिका दृश्यन्ते ॥ 2. अत्र नायमभिप्राय आचार्यस्य यदस्याध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्न रूप यच्चाधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नं रूपम् वदल्पमेव, परिपूर्णतया तु वेदितव्यं द्वयमपीति । किं तर्हि, यदि मन्यसे एतदुपाधिद्वयपरिच्छिन्नमेव ब्रह्मतत्त्वम्, अहं च तद्वेदेति, तहि नवं सम्यग्दर्शनवानिति। निरुपाधिकं हि विदिताविदिताभ्यामन्यद् ब्रह्म चेदितच्यतया प्रकृतम् । तवेदनमेव पूर्णम् , पूर्णतत्त्वाविषयकवादित्याशयः ।। 3. न केनापि विषयीकर्तुं क्षमम् ॥ 4. न त्वया याथातथ्यतो विदितं ब्रह्मत्यर्थः । 5. सांप्रदायिकोपदेशमन्यदेव तद्विदिवादित्यादिरूपम् ।। 6. श्रवणमनननिदिध्यासनानां संगानं संपावेत्यर्थः । यद्यप्यागमबला- देवानुभवोऽपि जायतेव । तथापि येषां तन्मात्रेणानुभवो न जायते तेषामुपपत्ति- निदिध्यासनं चाप्यनुभवाङ्गत्वेनापेक्ष्यते इत्याशयेनेदमुक्तम् ।। सू. भा. २-1-६.

·१२ केनोपनिषत् सभाण्या [२-२ नाहं मन्ये सुवेदेति नैवाहं मन्ये सुवेद ब्रह्मेति । 'नैव तर्हि विदितं त्वया ब्रह्म' इत्युक्त आह । नो न वेदेति वेद च । वेद च इति चशब्दान्न वेद च ॥ ननु विप्रतिषिद्ध नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद चेति । यदि न मन्यसे सुवेदेति कथं मन्यसे वेदैवेति ? अथ मन्यसे वेदैवेति कथं न मन्यमे सुवेदेति ? एक वस्तु येन ज्ञायते तेनैव तदेव वस्तु न सुविज्ञायत इति विप्रतिपिद्धं संशववियो वर्जयित्वा' । न च ब्रह्म संशयितत्वेन ज्ञेयं विपरीतत्वेन वेति नियन्तुं शक्यम् । संशयविपर्ययौ हि सर्वत्रानर्थ. करत्वेनैव प्रसिद्धौ ॥ एवमाचार्येण विचाल्यमानोऽपि शिष्यो न विचचाल । 'अन्य- देव तद्विदितादयो अविदितादधि' (१-४) इत्याचार्योक्तागमसंप्रदाय- बलात्। उपपचनुभवबलाच्च । जगजं च ब्रह्मविद्यायां दृढनिश्चयतां दर्शयन् आत्मनः । कथमिति ? उच्यते। यो यः कश्चित् नः अस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये तत् उक्तं वचनं तत्त्वतो वेद स तत् ब्रह्म वेद। किं पुनस्तचनमिति ! आ आह । 'नो न वेदेति वेद च' इति । यदेव 'अन्य- देव तद्विदितादयो अविदितादधि' इत्युक्तं तदेव* वस्तु अनुमानानुभवाभ्यां संयोज्य निश्चितं वाक्यान्तरेण 'नो न वेदेति वेद च' इत्यवोचत् आचार्य- बुद्धिसंवादार्थ' मन्दबुद्धिग्रहणव्यपोहार्थ च ॥ २ ॥ 1. संशयोऽपि द्विकोटिकमनेककोटिकं वा ज्ञानं, यथा 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा तदन्यो वा' इति। विपर्ययश्चान्यथाज्ञान यथा स्थाणौ पुरुष एवायमिति । तत्रोभयथापि वस्तुनि ज्ञातेऽपि न तत् सुविज्ञातं स्यात् ।। 2. 'तदेव' इति नास्ति आ॥ 3. यदुपक्रमे आचार्येणोक्तमन्यदेवत्यादि तदेवेहाप्युपसंहारे शिष्येण 'नो न वेदेति वेद च' इति च वाक्यान्तरेणोक्तमिति तात्पर्यावगमार्थम् ॥ 4. यद्यामा न विषयः, सर्वथा तीवेद्य एवेति मन्दबुद्धीनां मतिः स्यात्, तदपनयनार्थ च ।

·विद्वदविदुषोर्मततारतम्यम् ३३ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम ॥३॥ ३९. शिष्याचार्यसंवादात् प्रतिनिवृत्य स्वेन रूपेण श्रुतिः समस्तसंवादनिवृत्तमर्थमेव बोधयति । 'यस्यामतम्' इत्यादिना ॥ यस्य ब्रह्मविदः अमतम् अविज्ञातम् अविदितं ब्रह्म इति मतम् अभिप्रायो निश्चयः तस्य मतम् । ज्ञातं सम्यग् ब्रह्म इत्यभिप्रायः । यस्य पुनर्मतं ज्ञातं विदितं मया ब्रह्मेति निश्चयः न वैदैव सः, न ब्रह्म विजा- नाति सः ॥ विद्वदविदुषोर्मततारतम्यम्-- ४०. विद्वदविदुषोर्यथोक्ती पक्षावधास्यति - अविज्ञात विजानतामिति' । अविज्ञातम् , अमतम् अविदितमेव ब्रह्म विजानताम् । सम्यग्विदितवताम् इत्येतत् । विज्ञातं विदितं ब्रह्म अविजानताम् असम्य- ग्दर्शिनाम् । इन्द्रियमनोबुद्धिष्वेवाऽऽत्मदर्शिनाम् इत्यर्थः । न त्वत्यन्त- मेवाव्युत्पन्नबुद्धीनाम्। न हि तेषां 'विज्ञातमस्मामिब्रह्म' इति मति- भवति । इन्द्रियमनोबुद्धयुपाघिष्वात्मदर्शिनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानु- पलम्भात् बुद्धयाधुपाधेश्च विज्ञातस्वात् 'विदितं ब्रह्म' इत्युपपद्यते श्रान्ति- 1. इदं वाक्यम् नास्ति मा.॥ 2. मामानात्माविवेकनान्योन्याच्यासपरीतमनसाम् । तेषां हि भ्रान्ति- ब्रह्म सुवेद्यमिति ॥ 3. अत्यन्तमूढानां हि ब्रह्म सर्वथा अज्ञातमेव, कुतस्तेषां भ्रान्तिवातेति मावः । यद्यपि तेषामपि ब्रह्म न विदितं नाप्यविदितम् । तथापि नैव ते विदिता- विदिताभ्यामन्यद् ब्रह्मेति जानन्ति । न हि ते किमपि जानन्यचेतसो ब्रह्मविषये इति॥ ।

·केनोपनिषत् सभाष्या २-४ रित्यतोऽसम्यग्दर्शन पूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यते 'विज्ञातमविजानताम्' इति । अथवा हेत्वर्थ उत्तरार्धः 'अविज्ञातम्' इत्यादिः ॥ ३ ॥ ब्रह्म कथं वेदनीयम् ? प्रतिबोधविदितं मत- ममृतत्वं हि विन्दते। आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥४॥ - 4 ४१. 'अविज्ञातं विजानताम्' इत्यवधृतम् । यदि ब्रह्म अत्य- न्तमेव अविज्ञातम् , लौकिकानां ब्रह्मविदां च अविशेषः प्राप्तः। 'अवि- ज्ञातं विजानताम्' इति च परस्परविरुद्धम् । कथं तु तद्ब्रह्म सम्यग्वि- दितं भवतीत्येवमर्थमाह ॥ सर्वप्रत्ययदर्शित्वेनैवात्मा वेदितव्यः- ४२. प्रतिबोधविदितं बोध बोध प्रति विदितम् । बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते। सर्वे प्रत्यया विषयीभवन्ति, यस्य स आत्मा सर्वबोधान् प्रतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदर्शी । चिच्छक्तिस्वरूपमात्र: 1. प्रथमव्याख्याने विज्ञातमविजानताम्' इति पूर्वः पक्षः। विज्ञात ब्रह्मेति यत्तदविज्ञानमेव, प्रान्तियादित्यर्थः । द्वितीये पुनर्यतः सम्यग्विजानताम् अविज्ञातम् , सर्वथाऽप्यविषयभूतमेव ज्ञानस्य, तस्माद्यस्यामतं तस्यैव मतं सम्य- तमित्यभिप्रायः ॥ 2. यद्यप्यतीतानन्तरमन्त्रभाष्य एवैतच्छङ्कायाः समाधानमुक्तम् , तथापि मन्त्रे न स्पष्टमितीह स्पष्टीक्रियत इति ज्ञेयम् । 3. प्रत्ययास्तु न प्रत्ययदार्शनः। न हि प्रत्ययाः स्वयमेवात्मानं द्रष्टुमलम् । युगपत्कर्मकर्तृत्वविरोधात् । नाप्येकः प्रत्ययः प्रत्ययान्तरं पश्येत् । तत्काले प्रत्यया- न्तराभावादेव। तस्मात् साक्षिचैतन्यमेव सर्वप्रत्ययदर्शीति भावः ॥ 4. न तु चिगुणक:॥

·२-४] पानान्तरेषु दोषः प्रत्ययेरेव' प्रत्ययेप्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद् द्वारम् अन्तरात्मनो' विज्ञानाय । अतः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया विदितं ब्रह्म यदा तदा तत् मतम् । तत्सम्यग्दर्शनम् इत्यर्थः ॥ सर्वप्रत्ययदर्शित्वे उपजनापायवर्जितदृक्स्वरूपता नित्यत्वं', विशुद्धस्वरूपत्वम् , आत्मत्वं", निर्विशेषता', एकत्वं च सर्वभूतेषु सिद्धं भवेत् । लक्षणभेदाभावात् , व्योम्न इव घट- गिरिगुहादिषु । विदिताविदिताभ्याम् अन्यद्ब्रह्म इत्यागम- वाक्यार्थ एवं परिशुद्ध एवोपसंहृतो भवति । 'दृष्टेर्दष्टा श्रुतेः श्रोता मतेमन्ता विज्ञातेर्विज्ञाता'' (बृ. ३-४-२) इति हि श्रुत्यन्तरम् ॥ व्याख्यानान्तरेषु दोषः-- ४३. यदा पुनर्बोधक्रियाकर्ता इति बोधक्रियालक्षणेन तत्कर्तारं विजानातीति बोधलक्षणेन विदितं प्रतिबोधविदितम् इति व्याख्या- . 1. द्वारभूतैरित्यर्थः। न तु द्रष्टुभूतैः । 2. योऽहमशृणवं सोऽहमेवेदानी पश्यामीति प्रतिसंधानादिना सर्वप्रत्यये- प्वविशिष्टतया साक्षी लक्ष्यते स्वयमेवानुभूयत इत्यर्थः । 3. 'आत्मनों' इति भा.॥ 4. बौद्धप्रत्ययसंबन्ध एवोपलब्धिहेतुब्रह्मणः। यथा राहोश्चन्द्रार्क- संबन्धः। न तस्य निर्विशेषस्योपलब्धिद्वारान्तरमस्ति ॥ ते. भा. २-६. 5. कालस्यापि साक्ष्यत्वात् , न कालकृता नित्यता तत्याक्षिणः। किं त्व- व्यमिचरत्स्वरूपतेव कालातीता। 6. अन्त:करणस्येव विषयरूषितत्वाभावात् ।। 7. सर्वस्वापि प्रत्यक्स्वरूपत्वात् ॥ 8. जात्यादीनां विशेषाणां साक्ष्यधर्माणां साक्षिण्यसंभवात् ॥ 9. उपाधिमेदैरप्यमिन्नत्वप्रदर्शनार्थ व्योमदृष्टान्तोपादानम् ॥ 10. विदिताविदिताभ्यामन्यद्ब्रह्मेत्यागमवाक्यार्थोऽनुमवारूढो भविष्यति सर्वप्रत्ययसाक्षित्वेनात्मदर्शन इत्यभिप्रायः॥ 11. वृहदारण्यकश्रुतिरियमथतः प्रदर्शिता ॥ सलाहकारख ·केनोपनिषत् सभाष्या [२-४ यते' यथा यो वृक्षशाखाश्चालयति स वायुरिति तद्वत् । तदा बोध- कियाशक्तिमान् आत्मा द्रव्यम्, न बोधस्वरूप एव । बोधस्तु जायते विनश्यति च । यदा बोधो जायते तदा बोधक्रियया सविशेषः । यदा बोधो नश्यति तदा नष्टबोधो द्रव्यमानं निर्विशेषः। तत्रैवं सति विक्रि- यात्मकः सावयवोऽनित्योऽशुद्ध इत्यादयो दोषा न परिहतुं शक्यन्ते ॥ । यदपि काणादानाम् आत्ममनःसंयोगजो बोध आत्मनि समवैति' अत्त आत्मनि बोद्धृत्वम्, न तु विक्रियात्मक आत्मा। द्रव्यमात्रस्तु भवति घट इव रागसमवायी। अस्मिन् पक्षेऽप्यचेतनं द्रव्यमानं ब्रह्मेति विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (बृ. ३-९-२८-७)इत्याद्याः श्रुतयो बाधिताः स्युः । आत्मनो निरक्यवत्वेन प्रदेशाभावात्', नित्यसंयुक्तत्वाच मनसः स्मृत्युत्पत्तिनियमानुपपचिरपरिहार्या स्यात् । संसर्गधर्मित्वं चात्मनः 6 awoon 1. मर्तृप्रपञ्चरीत्या स्वाद व्याख्यानमिदम् ॥ ७. मा. ३-४-३. 2. मन तु व्याख्याने अविषयस्यापि विषयीकरणप्रयत: स्थित एव ।' अनुमानेन ग्रहणे साक्षाज्ञानमिदं न भवतीत्ययमपरो दोषः। ऐ. भा- चतुर्था- ध्यायवाक्वार्थविचारमाध्यमत्रानुसंधेयम् ॥ 3. 'सह विशेषः' इत्यपपाठः ॥ 4. आत्मनि द्रव्यगुणादिरूपत्वकल्पनं तत्स्वरूपपरिज्ञानाभावनिबन्धन- मेवेत्याशयः। ऐ. भा. चतुर्थाध्यायवाक्यार्थविचारभाष्ये "अस्ति नास्ति, एक नाना- गुणवद्गुणम् इति यो विकल्पयितुमिच्छति नूनं खमपि चर्मवद्वेष्टयितु- मिच्छति" इत्यादि वाक्यमिहानुसंधेयम् । 5. समवायसंबन्धेन संबध्यते॥ 6. न च विज्ञानमित्यच्यत्ययान्तः शब्द इति कल्पनेन परिहारः शयः। वक्ष्यमाणदोषादिति भावः। 7. संयोगानुपपवेरिति शेषः ॥ 8. न हि सर्वव्यापकेनात्मना संयोगः कदाचिदपि न विद्यत इति भावः । अभ्युपगमवादोऽयम् । संयोग एव तु नोपपद्यत इत्युक्तम् ॥ 9. मा.का.मा.३-५, ·२-४] व्याख्यानान्तरेषु दोषः श्रुतिस्मृतिन्यायविरुद्धं कल्पितं स्यात् ।। 'असङ्गो न हि सज्यते' (वृ. ३-९-२६, ४-५-१५), 'असक्तं सर्वमृत्' (गी. १३-१४)इति हि श्रुतिस्मृती । न्यायश्च गुणवगुणवत्ता संसृज्यते, नातुल्यजातीयम् । अतो निर्गुणं निर्विशेषं सर्वविलक्षणं केनचिदतुल्यजातीयेन संसृज्यते इत्येतत् न्यायविरुद्ध' भवेत्। तस्मात् नित्यानुसज्ञानस्वरूपज्योति- रात्मा ब्रह्म इत्ययमर्थः सर्वबोधबोद्धृत्वे आत्मनः सिध्यति नान्यथा । तस्मात् 'प्रतिबोधविदितं मतम्' इति यथाव्याख्यात एवार्थोऽस्माभिः ।। यत्पुनः स्वसंवेद्यताः प्रतिबोधविदितमित्यस्य वाक्यस्यार्थो वर्ण्यते तत्र भवति सोपाधिकत्वे आत्मनो बुद्धधुपाधिस्वरूपत्वेन भेदं परिकल्प्य आत्मनाऽऽत्मानं वेत्ति' इति संव्यवहारः। 'आत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्यति' (बृ. ४-४-२३), 'स्वयमेवाऽऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम' (गी. १० -१५) इति। न तु निरुपाधिकस्याऽऽत्मन एकत्वे स्वसंवेद्यता परसंवेद्यता रात्मानात्मन 1. नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावो ह्यात्मा श्रुतिस्मृतिसंमत इति भावः ॥ 2. श्रुतिस्मृती द्वे' इत्यधिक क्वचित् ॥ न ह्यात्मनि तार्किकोठोक्षिता जातिरस्ति, नाप्यत्यन्तविरुद्धस्वभावयो- जातीयत्वं कथञ्चित् । अत आध्या ऽनात्मन भारमनेति सिद्धम् (गी. भा. १३-२६)। उपलक्षणमेतत् । समवाया- सिद्धेश्च ज्ञानगुणत्वानुपपत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् (सू. मा. २-२-१७)। यत्त्विदानी- तनाः केचिद्वेदान्तिनः काणादैकदेशित्वमवलम्बमानाश्चिव्यस्यैव चिद्गुणतेत्यातिष्ठन्ते तत्राप्युक्तदोषानुषन एव । चित्स्वरूपचिंगुणयोः स्वरूपवलक्षण्यानवगमात् , संसर्गानवममाञ्चत्यवधेयम् ॥ न च निर्गुणलमेव न सिद्धमिति वाच्यम् । श्रुतिस्मृति विरोधे कथित- दोषदूषितत्वे च सगुणत्वस्यैव दुरुपपादत्वात् । उपासनावाक्यगतसगुणवचना- नामतत्परत्वाचेति ध्येयम् । सू. भा. ३-२-१४. 5. सर्वप्रत्ययसाक्षित्वे ॥ 6. अयं कस्य वेदान्तिन: पक्ष इति न विज्ञायते। बौद्धपक्षसजातीय- स्त्वेष इति तु स्फुटमेव । अत एव प्रसङ्गात् बाह्यवादिनामपि बौद्धानामनुपदमेव- निरासः करिष्यते।

·केनोपनिषत् समाच्या [२-१ । वा संभवति। संवेदनस्वरूपत्वात् संवेदनान्तरापेक्षा च न संभवति यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षाया न संभवस्तद्वत् ॥ बौद्धपक्षे स्वसंवेद्यतायां तु क्षणभङ्गुरत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञानस्य स्यात् । 'न हि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोयो विद्यतेऽविनाशित्वात्' (बृ. ४-३-३०) 'नित्यं विभुं सर्वगतम्' (मु.१-१-६), 'स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः' (बृ. ४-४-२५) - इत्याद्याः श्रुतयो बाध्येरन् । यत्पुनः प्रतिबोधशब्देन निर्निमित्तो बोधः प्रतिबोधः यथा सुप्तस्य इत्यर्थ परिकल्पयन्ति । सकृद्विज्ञान प्रतिबोध इत्यपरे । निनिमित्तः सनिमित्तः सकृद्वाऽसकृद्वा प्रतिबोध एव हि सः ॥ - सम्यग्दशनफलम् अमृतत्वं अमरणभावं स्सात्मन्यवस्थान' मोक्षं हि यस्मात् विन्दते लमते यथोक्तात् प्रतिबोधात् प्रतिबोधविदितात्मकात् । तस्मात् प्रतिबोधविदितमेव मतम् इत्यमियः। बोधस्य हि प्रत्यगात्म- विषयत्वं च मतम् अमृतत्वे हेतुः । न ह्यात्मनोऽनात्मत्वम् अमृतत्वं 1. यद्यपि बौद्धा न श्रुतिं बहुमन्वते। तथापि श्रुतिविरोधाच तेशं पक्ष मादरणीय आस्तिकरित्यभिप्रायेण श्रुत्युदाहरणं क्रियते । क्षणभङ्गवादाभ्युपगमायुक्ति- विरोधः स्फुट एवेत्यन्यत्र (सू. मा. २-२-२८, ३१) विस्तरः । 2. अयमपि कस्य वाद इति न विज्ञायते। असंप्रज्ञातसमाधिवादिना- मिति तु (आ.) टीकाकारः॥ 3. सद्योमुक्तिवादिनां ज्ञानमात्रेण शरीरपात इत्येवं वदतां वाद एष इति टीकाकारामिप्रायः। एष वाक्यभाष्यकारस्यापि संमतो वादः। 4. ते. भा. अव.। इयमेव माण्डूक्यभाष्यावतरणिकोक्ता स्वस्थता ।। 5. प्रतिबोधादमृतत्वं विन्दत इति वचनादप्रतिबोध एवं मर्त्यत्वे हेतु- रित्युकं भवति । 6. प्रत्यगास्मैवाई प्रतिबोधसाक्षीति बोधो हि प्रत्यगात्मनो विषयः ॥

·[२-५ सम्गदशनफलम् भवति । आत्मत्वादात्मनोऽमृतत्त्वं निनिमित्तमेव । एवं मत्यत्वमात्मनो यद- विद्यया अनात्मत्वप्रतिपत्तिः ।। कथं पुनर्यथोक्तया आत्मविद्यया अमृतत्वं विन्दते ? इत्यत आह । आत्मना स्वेन रूपेण विन्दते लभते वीर्य बलं सामर्थ्यम् । धनसहाय- मन्त्रौषधितपोयोगकृतं वीर्य मृत्यु न शक्नोत्यमिभवितुम् । अनित्य- वस्तुकृतत्वात् । आत्मविद्याकृतं तु वीर्यम् आत्मनैव विन्दते नान्येने- त्यतोऽनन्यसाधनत्वात् आत्मविद्यावीर्यस्य तदेव वीर्य मृत्युं शक्नो त्यमिभवितुम् । यत एवम् आत्मविद्याकृतं वीर्यम् आत्मनैव विन्दते । अत: विद्यया आत्मविषयया विन्दते अमृतम् अमृतत्वम् । 'नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः (मु. ३-२-४) इत्याथर्वणे। अतः समर्थो हेतुः 'अमृतत्वं हि विन्दते' इति ॥ ४ ॥ इहैव ब्रह्मवेदनं संपादयितव्यम् इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः। भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति 1. आत्मनोऽमृतत्वं स्वरूपम् 'अमृतोऽभयः' (वृ. ४-४-२५) इति तेः। मर्त्यत्वं त्वज्ञानकृतं न स्वाभाविकमित्यर्थः ॥ 2. धनम्- गवादि, सहाय:- सहचारी जनः, मन्त्र-इष्टसिद्धयर्थ नपि- तन्यः, औषधम्-कायकल्पाद्यक्गवम् , तपः-कृच्छादि, योग:- अष्टाङ्गः प्रसिद्धः । एतत्कृतवीर्यस्य तत्तत्साधनानुगुण्यादनित्यत्वं प्रसिद्धर्मव ।। 3. बलहीनेन - अशेषविषयदृष्टितिरस्करणफलकात्मनिष्ठाजनितवीर्यहीनेने- । नित्यलब्धस्वभावत्वात् ॥

·सभाष्यो [२-५ ४५. कष्टा खलु सुरनरतियप्रेतादिषु संसारदु ग्यबहुलेषु प्राणि- निकायेषु जन्मजरामरणरोगादिसंप्राप्तिरज्ञानात्' । अतः इहैव चेत् मनुष्योऽधिकृत समर्थः सन् यदि अवेदीत् आत्मानं यथोक्तलक्षण विदितवान् यथोक्तेन प्रकारेण' अथ तदा अस्ति सत्यम् मनुष्यजन्म- न्यस्मिन् अविनाश , अर्थवत्ता वा सद्भावो वा । परमार्थता वा सत्य' विद्यते । न चेदिह अवेदीत् । न चेत् इह जीवंश्चेत् अधिकृत. अवेदीत् न विदितवान् तदा महती दीर्घा अनन्ता विनष्टि विनाशनं जन्मजरा- मरणादिप्रबन्धाविच्छेदलक्षणा संसारगतिः । तस्मात् एवं गुणदोषौ विजानन्तो ब्राह्मणा' भूतेषु भूतेषु सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु च एकम् आत्मतत्त्वं ब्रह्म विचित्य विज्ञाय साक्षात्कृत्य धीरा धीमन्त प्रेत्य व्यावृत्य ममाहंभावलक्षणात् अविद्यारूपात् अस्माल्लोकात् उपरम्य' जै. 1. न हि यावदज्ञानं कञ्चिदपि लोकं गतस्य दुःखबहुलसंसारव्यावृत्ति संभवतीत्यर्थः ॥ कमा-१-२-३, ६. मा. ३-४-१४. 2. ई. मा अव; ऐ. मा. २-३-२; - भा-२-१; ६-१-२५ तममारम्ब ४२ पर्यन्त शा. मा. 3. विदिताविदित्ताभ्यामन्यस्वरूपम् ।। 4. मागमाचार्यस्वात्मप्रतिपत्तिसंगानं यथा स्यात् तथा प्रतिबोधविदित ब्रह्मेति ॥ 5. सत्यमिति यथार्थफलम् , जन्मसार्थक्यम् , जातस्य साधुभाव . इनि प्रकारत्रयेण व्याख्यातम् , अथेदानी तदानीमेव परमार्थप्रतिपत्ति इति तुरीयं व्याख्यानमेतत् । अयमेवाऽऽचार्यसंमत सद्योमुक्तिवाद ॥ 6. अस्यानन्तरम् इति' इत्यधिकम् मा ।। 7 ब्राह्मणाना हि संसाराद् न्यावृत्तौ विशेषतोऽधिकारः॥ मु भा - 8 अत्र साक्षत्करणं वाक्यज्ञानानान्तर किं तु वाक्यादात्मज्ञानं यत्कालं तत्कालमेवाज्ञानप्रहाणपूर्वकं अयमहमस्मि सर्वबोधसाक्षीत्यागमानुसारी बोध एव ।। ६. मा.१-४-१०. 9. मृत्वेति तु नार्थ.। सद्योमुक्त्यधिकारात् ॥

·२-५] सम्यग्दर्शनफालम् सर्वात्मैकत्वम् अद्वैतम् आपन्नाः मन्तः अमृता भवन्ति । ब्रह्मैव भवन्तीत्यर्थः । स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मु.३-२.९) इति श्रुतेः ॥ ५॥ इति द्वितीयः खण्डः 1. सर्वेषामपि य एकात्मा तद्भावम् इत्यर्थः। "सर्वात्मकत्वभावम्' इति तु मुद्रितपुस्तकेषु ।

·४२ केनोपनिषत् सभाष्या [३-१ । अथ तृतीयः खण्डः देवतानां मिथ्याभिमानप्राप्तिः ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त। त ऐक्षन्तास्मा- कमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमति ॥१॥ तृतीयखण्डसंबन्धः-- ४६. 'ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिाये' । 'अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्' (२-३) इत्यादिश्रवणात् यदस्ति तद्विज्ञातं प्रमाणैः, यन्नास्ति तदविज्ञातं शशविषाणकल्पमत्यन्तमेवासत् दृष्टम् । तथेदं ब्रह्म अविज्ञातत्वादसदेव इति मन्दबुद्धीनां व्यामोहो मा मूदिति तदर्थेय- माख्यायिका आरम्यते। तदेव हि ब्रह्म सर्वप्रकारेण प्रशास्तृ देवानामपि परो देवः', ईश्वराणामपि परमेश्वरः । दुर्विज्ञेयो देवानां जयहेतुः, असु. राणां पराजयहेतुः। तत्कथं नास्ति' ? -- इत्येतस्यार्थस्य अनुकूलानि हि उत्तराणि वचांसि दृश्यन्ते ॥ । : 1. इत्यस्य संबन्धः कथ्यत इति शेषः॥ 2. यद्यपि ब्रह्म न प्रमाणगोचरम्, तथापि प्रमातुरात्मैव ; प्रमातुश्चासत्त्वे प्रमाणानामेवासवप्रसङ्ग इति न तात्याख्यान युज्यते ; मन्दबुद्धीनां तु भ्रान्तिरुपजायते ब्रह्मासत् प्रमाणागोचरत्वादितीत्यमिप्रायः॥ 3. देवः प्रकाशकः, सर्वज्ञः ॥ 4. 'ईश्वरः' इति आ ॥ सर्वस्वतन्त्रः शासनकर्तेत्यर्थः ॥ श्वे. ६-७. 5. कथं नास्तीत्यसत्त्वाक्षेपो न खस्तित्दधर्मविधानम् । तथा च 'यदि मन्यसे सुवेदेति' (२-१) इत्यनेनैकार्थ्यमविरोधेन सिध्यतीति बोध्यम् ॥

·३-२] देवतानां मिय्यामिमानप्रातिः अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये। कथम् ! ब्रह्मविज्ञानादि अन्यादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुः। ततोऽप्यतितराम् इन्द्रः इति । अथवा दुर्विज्ञेयं ब्रह्मेत्येतत्प्रदीते। येनाम्यादयोऽतितेजसोऽपि क्लेशेनैव ब्रह्म विदितवन्तः । तथेन्द्रो देवानामीश्वरोऽपि सन्निति ॥ वक्ष्यमाणोपनिषद्विधिपरं वा सर्वम् । ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यभिमानो मिथ्येत्येतद्दर्शनार्थ वा आख्यायिका । यथा देवानां जयाद्यभिमानस्तद्वदिति ।। मन्त्रव्याख्यानम्-- ब्रह्म यथोक्तलक्षणं परं ह किल देवेभ्योऽर्थाय विजिम्ये जयं लब्धवत् । देवानामसुराणां च समामे असुरान् जित्वा जगद- रातीन् ईश्वरसेतुभेत्तृन्' देवेभ्यो (वि)जयं तत्फलं च प्रायच्छत् जगतः स्थेने ॥ तस्य ह किल ब्रह्मणो विजये देवा अन्यादयः अमहीयन्त महि- मानं प्राप्तवन्तः। तदा आत्मसंस्थस्य प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य सर्व- 1. इत्थं महाभागा ब्रह्मविद्या, दुर्विज्ञेयं च ब्रह्म यतः तस्मात्सा विद्या यवतोऽधिगन्तव्या मुमुक्षुमिरिति भावः ।। 2. चतुर्थखण्डे विधास्थमानोपासनास्तुतिपरं वेत्यर्थः। अत्रैव तात्पर्य भाष्यकाराणाम् अर्थान्तरतात्पर्यदर्शनं तु संभावनामात्रमिति केचित् । तत्रभाष्यकार- संमतिर्न समुन्नेतुं शक्या। 3. अतोऽमिमानं त्यक्त्वा विद्या संपादयितव्येत्यभिप्रायः ।। 4. श्रोत्रस्य श्रोत्रम्, अन्यदेव तद्विदितादविदिताद्- इत्याधुक्तलक्षणं सर्वस्यात्मभूतम् ॥ 5. ईश्वरसेतुः वर्णाश्रमादिव्यवस्था। ईश्वरो हि सेतुर्विधरणः' (बृ. ४- ४-२२), 'सेतुर्वितिरेषां लोकानामसभेदाय (छा. 6-४-1) इति च श्रुतेः । तत्कृतव्यवस्था च सेतुरुच्यते लक्षणया। तदेतॄन् विनाशकान् इत्यर्थः ॥

·केनोपनिषत् सभाध्या क्रियाफलसंयोजयितुः' प्राणिनां सर्वशक्तेः जगतः स्थिति चिकीर्षोरयं विजयो महिमा च इत्यजानन्तः, ते देवाः ऐक्षन्त ईक्षितवन्तः 'अन्यादि- स्वरूपपरिच्छिन्नात्मकृतोऽ'स्माकमेवायं विजयः, अस्माकमेवायं महिमा अग्निवाय्विन्द्रत्वादिलक्षणो जयफलभूतोऽस्माभिरनुभूयते । नास्मत्प्रत्यगात्म- भूतेश्वरकृतः इति ॥१॥ ब्रह्मणो रूपविशेषेण प्रादुर्भावः तषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥२॥ देवतानामाविर्भूतब्रशस्वरूपाविज्ञानम्-- ४८. एवं मिथ्यामिमानेक्षणवतां तद् ह किल एषां मिथ्येक्षणं विजज्ञौ विज्ञातवद् ब्रह्म। सर्वेक्षित हि तत् सर्वमूतकरणप्रयोस्तृत्वात् । देवानां च मिथ्याज्ञानमुपलभ्य-मैव असुरवद्देवा मिथ्याभिमानात् परामवेयु- रिति तदनुकम्पया देवान् मिथ्यामिमानापनोदनेनानुगृहीयाम्' इति तेभ्यो देवेभ्यो ह किल अर्थाय प्रादुर्बभूव स्वयोंगमाहात्म्यनिर्मितेन अत्य- 11. नहि धर्ममात्र फलदात, धर्माधर्मयोरपि कारयितृत्वादीश्वरस्य तस्यैव फलझतृत्वं युक्तमिति भावः ॥ सू. मा. ३-२-३८, ४१. 2. 'जयों' इत्येव मुद्रितपुस्तकेषु। उपनिषदनुसारेण तु सर्वत्र विपूर्वक एवं भाष्येऽपि पाठ: स्वादित्युनीयते ॥ 3. यद्यपि तेश्यादयः परमार्थतोऽपरिच्छिनात्मस्वरूपा एव, तथाप्यन्यादि स्वरूपमेव परिच्छिन्नमस्माकमित्यमिमानवशाः सन्त अस्माकमेव पृथक्पृथगन्यादि- रूपाणामयं विजय इति मन्यन्ते स्म। 4. प्रथमखण्डोकरीत्या स्वसन्निधिमात्रेण सर्वकरणप्रेषयितृत्वात् ॥ 5. अनेन पराभवहेतुरासुरसंपदेवेति सूचितम् ।। 6. अनेन तदा तदा दादिपरिहारेणापि भक्ताननुगृह्णाति परमेश्वर इत्युक्त भवति॥ 7. योगो युक्तिवंटना गुणानाम् । मायेति यावत् (गी. भा. ७-२५) । तथा च देवानुग्रहार्य स्वेच्छया मायामयं रूपं स्वीकृतवद्ब्रह्म, स्वरूपं तु पारमार्थिक तथैव स्थितमिति लभ्यते।

·अश्यादीनां गर्वभः द्भुतेन विस्मापनीयेन रूपेण, देवानाम् इन्द्रियगोचरे प्रादुर्बभूव प्रादुर्भूत- वत्। तत् प्रादुर्भूतं अन व्यजानन नैव विज्ञातवन्तः देवाः, किमिदं यक्षं पूज्यं महद्धनमिति' ॥२॥ अश्यादीनां गर्वभङ्गः तेनिमब्रुवन् जातवेद एनाद्वजानीहि किमे- तद्यक्षामेति तथेति ॥३॥ तदभ्यद्रवत् तमभ्यवदत् कोऽसीत्यनिर्वा अहमस्मीत्य- ब्रवीजातवेदा वा अहमस्मीति ॥४॥ तस्मियस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद ५ सर्व दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥५॥ तस्मै तृणं निदधावेतबहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशक विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥६॥ देवैरग्निप्रेषणम्-- ४९. ते तदजानन्तो देवाः सान्तमयास्तद्विजिज्ञासवः अग्निम् 'प्रादुर्भूतवत्' इति नास्ति आ. ॥ 2. महच्च तद् भूतं च सर्वमहत्चरत्वादाकाशादिकारणत्वाच्च । भूतं त्रिवपि कालेषु स्वरूपाच्यभिचारात्सर्वदेव परिनिष्पत्रमिति कालिको निष्ठाप्रत्ययः । अथवा भूतशब्दः परमार्थवाची। महच्च पारमार्थिकं चेत्यर्थः (बृ.भा..२-४-१२)। यद्यपि प्रादुर्भूतं रूप तात्कालिकम् , तथापि कस्य महतो भूतस्य रूपमिदमिति न विज्ञातवन्त इत्यभिप्रायः॥

·केनोपनिषत् सभाष्या [३-६ अग्रगामिन' जातवेदसं सर्वज्ञकल्पम् अब्रुवन् उक्तवन्तः । हे जातवेदः एतत् अस्मद्रोचरस्थं यक्षं विजानीहि विशेषतो बुध्यस्व त्वं नस्तेजस्वी किमेतद् यक्षमिति । तथास्तु इति तद् यक्षम् भभ्यद्रवत् तत्प्रति गत- वानग्निः ।। यक्षाग्निसंवादः, अग्निगर्वभङ्गश्च ५०, तं च गतवन्तं पिपृच्छिषु तत्समीपे अप्रगल्भत्वात् तूष्णीभूतं तद्यक्षं अभ्यवदत् अग्निम् प्रति अभाषत कोऽसि ?' इति । एवं ब्रह्मणा पृष्टोऽमिः अब्रवीत् । 'अग्निर्वे अग्निनामाहं प्रसिद्धो जातवेदा' इति च नामद्वयेन प्रसिद्धतया आत्मानं श्लाघयन्निति । एवमुक्तवन्तं ब्रह्म अवोचत् । 'तस्मिन् एवं प्रसिद्धगुणनामवति त्वयि किं वीर्य सामर्थ्यम् ?' इति। सोऽब्रवीत् इदं जगत्सर्व दहेयं भस्मीकुर्याम् , यदिदं स्थावरादि- पृथिव्यामिति । पृथिव्यामित्युपलक्षणार्थम् । यतोऽन्तरिक्षस्थमपि दात एवाग्निना।।५॥ तस्मै एमभिमानवते' ब्रह्म तृणं निदधौ पुरोऽमेः स्थापितवत् । ब्रह्मणा 'एतत् तृणमात्रं ममाग्रतो दह । न चेदसि दग्धं समर्थः मुञ्च दग्ध- स्वाभिमानं सर्वत्र' इत्युक्तः तत् तृणम् उपप्रेयाय तृणसमीपं गतवान् सर्व- जवेन सर्वोत्साहकृतेन वेगेन । गत्वा तत्' न शशाक नाशकत् दधुम् ।। 1. 'अग्निर्मुखं प्रथमो देवतानाम्' इति मन्त्रवर्णात् । 'अग्नि देवाना- मवमः' (ऐ. ब्रा. १-१) इति ब्राह्मणाञ्च । 2. जातं जातं वेत्तीति जातवेदाः । जातवेदस्वादेव सर्वज्ञकल्पोऽग्निः ।। 3. अग्नेः प्रत्यगात्मभूतः परमात्मैव तच्छच्याधायकः । अत एव चान्ने परमात्मसमीपेप्रागल्भ्यम् ॥ 4. परिच्छिमात्माभिमानस्य लिङ्गमेतत् ।। 5. ब्रह्मव्यतिरिक्तस्याग्नेः किमपि वीर्य न विद्यत इति काका सूचितमत्र ॥ 6. सर्वदग्धृत्वाभिमानवते ।। 7. त्रुटितमिदं पदम् आ.॥ , ·३-१०] अश्यादीनां गर्वमङ्गः अग्नेः प्रतिगमनम्- ५१. स जातवेदास्तृणं दग्धुमशक्तो वीडितो हतप्रतिज्ञः तत एव यक्षादेव तृष्णीं देवान् प्रति निववृते निवृत्तः प्रतिगतवान् 'नेतद् यक्षम् अशकं शक्तवान् अहं विज्ञातुं विशेषतो (ज्ञातुं) यदेतद्यक्षम्' इति ॥६॥ अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद्विजानीहि किमे- तद्यक्षमिति तथेति ॥७॥ तदभ्यद्रवत्त- मभ्यवदत् कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मी- त्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति॥८॥ तस्मिरस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्व- माददीयः यदिदं पृथिव्यामिति ॥९॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥१०॥ देवैर्वायुप्रेषणं यक्षेण तद्र्वभङ्गश्च-- अथ अनन्तरं वायुमब्रुवन् 'हे वायो एतद् विजानीहि' इत्यादि समानार्थ पूर्वेण । वानाद् गमनात्, गन्धनाद्वा' वायुः । मातरि अन्तरिक्षे श्वयतीति मातरिश्वा । इदं सर्वमपि आददीय गृहीयाम् यदिदं पृथिव्याम्- इत्यादि समानमेव ।। ५२. 1. 'आददीयम्' इति कचित्पाठः। स तु च्छान्दसो लेखकप्रमादो वा स्यात् ॥ 2. वा गतिगन्धनयोः इति धातोनिष्पनो वायुशब्द इत्यर्थः ।। 3. पूर्वमन्त्र इव भाष्यमूह्यमित्यर्थः।।

·केनोपनिषत् सभाष्या [३-११ अथेन्द्रमब्रुवन् मघवन्नेतद्विजानीहि किमेत- द्यक्षमिति तथेति। तदभ्यद्रवत्तस्मा- तिरोदधे ॥११॥ देवरिन्द्रप्रेषणम् , इन्द्रस यक्षसंवादालाभः-- ५३. अथेन्द्रमब्रुवन् ‘मघवन् एतद्विजानीहि' इत्यादि पूर्ववत् । इन्द्रः परमेश्वरो मघवान्' बलवत्वात् । तथेति तदभ्यद्रवत् । तस्मा- दिन्द्रात् आत्मसमीपंगतान् तद्ब्रह्म तिरोदधे तिरोभूतम् । ‘इन्द्रस्य इन्द्रत्वा- भिमानोऽतितरां निराकर्तव्यः' इत्यतः संवादमात्रमपि नादात् ब्रह्म इन्द्राय ॥ उमासंदर्शनम् स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभ- मानामुमा हैमवती ता होवाच किमत- द्यक्षमिति ॥१२॥ A ५४. तद्यक्षं यस्मिन्नाकाशे आकाशप्रदेशे आत्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतम् , इन्द्रश्च ब्रह्मणस्तिरोधानकाले यस्मिन् आकाशे आसीत् स इन्द्रः तस्मिन्नेवाकाशे तस्थौ 'किं तद्यक्षम् ? ' इति ध्यायन् । न निववृते अध्यादिवत् । तस्य इन्द्रस्य यक्षे भक्ति बुवा विद्या उमारूपिणी प्रादु- 1. मघवा' इति वा. ॥ 2. बलामिमानिनी हि देवता इन्द्रः। 'यज्ञवत्त्वात्' इति पाठं केचिदि- छन्ति। तत्रोपपत्रिं न पश्यामः ।। 3. परमेश्वर एक एव हीन्द्रः। इन्द्रस्य तु परिच्छन्नकार्यकारणसंघाते.पर- मेश्वरत्वाभिमानो मुपैवेति स निवर निराकर्तव्यः ।। 4. तत एवेन्द्रस्वाभिमानो वीयाय । ब्रह्मजिज्ञसा चोत्पन्ना।

·३-१२] देवैरिन्द्रप्रेषणम् , इन्द्रस्य यक्षसवादालाम: रभूत् स्त्रीरूपा । स इन्द्रः ताम् उमां बहुशोभमानाम् । सर्वेषां हि शोम- मानानां शोम(मा)नतमा विद्या । तदा 'बहुशोभमाना' इति विशेषणम् उपपन्न भवति । हैमवतीं हेमकृताभरणवतीमिव बहुशोभमानाम् इत्यर्थः । अथवा उमैव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यमेव सर्वज्ञेनेश्वरेण सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्थेति तामुपजगाम । इन्द्रस्तां ह उमां किल उवाच पप्रच्छ ‘ब्रूहि किमेतद् दर्शयित्वा तिरोभूतं यक्षम्' इति ।। इति तृतीयः खण्डः ·केनोपनिषत् सभाष्यो अथ चतुर्थः खण्डः इन्द्रय उमया उपदेशः सा'ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥१॥ ५५. सा ब्रह्मेति होवाच । ह किल' ब्रह्मणो वै ईश्वरस्यैव विजये- ईश्वरेणैव जिता असुराः, यूयं तत्र निमित्तमात्रम् । तस्यैव विजये – यूयं महीयध्वं महिमानं प्राप्मुथ । 'एतद्' इति क्रियाविशेषणा- र्थम् । मिथ्याभिमानस्तु युष्माकम् 'अस्माकमेवार्य विजयोऽस्माकमेवार्य महिमा' इति ॥ ततः तस्मादुमावाक्यात् ह एव विदांचकार ब्रह्मेति इन्द्रः अव- धारणात् 'ततो हैव' इति न स्वातन्त्र्येण ॥ इन्द्रादीनामतिशयप्राप्तिकारणम् तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत् प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥२॥ 1. 'सा' इति नास्ति केषुचिकोशेषु ॥ 2. हेति वृत्तानुस्मरणार्थों निपातः॥ 3. गी. भा. ११-३३. 4. न तु विजयविशेषण । तया च ब्रह्मण एव विजये यूयमेवं महीयध्वमिति योजनेति भावः॥ 5. गुरुपदेशमन्तरा विषमं ब्रह्म विज्ञातुमिति भावः। तस्माद्गुरुमेवामि- गच्छेत्तद्विज्ञानार्थमिति च॥ मु. भा. १-२-१२.

·इन्द्रादीनामानशयाक्षिकार गम् ५१ । । ब्रह्मज्ञानस्य दृष्टं फलम्-- ५६., यस्माद् अनिवाविन्द्रा एते देवा ब्रह्मणः संवाददर्शना- दिना सामीप्यमुपगताः, तम्माद् स्वैगुणैः' अतितरामिव शक्तिगुणादि- महाभाग्यैः अन्यान् देवान् अतितराम् अतिशेरत इव एते देवाः । इवशब्दोऽनर्थकः, अवधारणार्थो वा । यत् अमिः, वायुः, इन्द्रः। ते हि देवा यस्मात् एनब्रह्म नेदिष्ठम् अन्तिकतमं प्रियतमं पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः यथोक्कैब्रह्मणः संवादादिप्रकारैः । ते हि यस्साच हेतोः एनब्रह्म प्रथमः प्रथमाः । प्रधानाः सन्न इत्येतत् । विदांचकार । विदांचक्रुरित्येतत् । ब्रह्मेति ॥ तस्माद्वा इन्द्रोतितरामिवान्यान् देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत् प्रथमो विदां- चकार ब्रह्मेति ॥३॥ इन्द्रस्य सर्वदेवश्रेष्ठत्वे हेतुः-- ५७. यस्मादग्निवायू अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचक्रतुः। इन्द्रेण हि उमावाक्यात् प्रथमं श्रुतं ब्रह्मेति । तस्माद्वै इन्द्रः अतितरामिव अति- शेते इव' अन्यान् देवान् । 'स नत् नेदिष्ठं पस्पर्श यस्मात् स येनत् प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति' उक्तार्थ वाक्यम् ॥ 1. ऐश्वर्यगुणः' इति आ.॥ 2. 'अतिशयेन शेरत इव' इति आ.।। 3. प्रक्रमानुरोधेन वचनविपरिणामः कार्य इति भावः । ये खलु महा- भागाः सोपाधिकब्रह्मोपासनया वदनुग्रहं प्रामुवन्ति, ये च गुरूपदेशेन तस्य पर- मार्थस्वरूप प्रत्यगात्मभूतं विजानन्ति त एवेत्रान् अतिशेरते सर्वप्रकारणापीत्या- 4. 'ब्रह्मेत्यतः इति भा.॥ 5. इक्शब्दोऽनर्थकः । अतितराम् अतिशयेन शेते इव' इति आ.॥ शयः॥

·केनोपनिषत् सभाष्या [४-१ ब्रह्मणः उपमोपदेशः तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यातदा३ इतन्यमामिषदा३ इत्यधिदैवतम् ॥४॥ अघिदैवतोपमानोपदेशः-- ५८. तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मणः एष आदेश: उपमोपदेशः। निरुप- मस्य ब्रह्मणो येनोपमानेनोपदेशः सोऽयमादेशः इत्युच्यते। किं तत् ! यदे- तत् प्रसिद्ध लोके विद्युतः व्यधुतत् , विद्योतनं कृतवत्- इत्येतदनुपपन्न- मिति 'विद्युतो विद्योतनम्' इति कल्प्यते। आ इत्युपमार्थे । विद्युतो विद्योत- नमिव इत्यर्थः। 'यथा सकृद्विद्युत्तम्' (बृ. २-३-६) इति श्रुत्यन्तरे च दर्शनात् । विद्युदिव हि सकृदात्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतं ब्रह्म देवेभ्यः। अथवा विद्युतः । 'तेजः' इत्यध्याहार्यम् । व्यद्युतत् विद्योतितवत् आ३ इव । विद्युतस्तेजः सद्वियोतितदिवेत्यभिप्रायः । प्रतिनिर्देशार्थः, 'इत्ययमादेशः' इति ॥ इच्छब्दः समुच्चयार्थः, अयं चापरस्तस्याऽऽदेशः। कोऽसौ ? न्यमीमिषत् यथा चक्षुः। न्यमीमिषत् निमेष कृतवत् । स्वार्थे णिच, उप- मार्थ एवाऽऽकारः । चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इव चेत्यर्थः। इत्यधिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम् ॥ 1. विद्युतः इति पञ्चमीग्रहणे विद्यतः सकाशाद्विद्योतनं कृतवदिति प्रामोति। तदेतद्नुपपन्नम्। ब्रह्मणः स्वयंप्रकाशत्वात्। षष्ठीग्रहणे तु विद्युतः संबन्धि- विद्योतनं कृतवदिति प्रामोति। तच्च यद्यपि कथंचिदुपपद्यते 'तस्य भासा सर्वमिदं विमातीति श्रुतेः। तथापि प्रकृतोपमोपदेशो न निर्वतितो भवतीत्यतो विद्युतो विद्योत. नमिवेति कल्स्यते। एवं न्यमीमिषादित्यत्रापि निमेषणमित्यर्थः कल्प्यते।। 2. सकृदमिव्यक्तिनिर्देशार्थमुपमानमित्यमिप्रायः । 3. यद्यपि चक्षुरध्यात्ममेव, तथापि तस्य विषयप्रकाश: सालोकोऽधिदेव. तमेव भवतीत्यभिप्रायेणायमादेश इति भावः।

·ब्राह्मण उपमोपदेशः । अथाध्यात्म यदंतवच्छताव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णं मङ्कल्पः अध्यात्मोपमानोपदेशः-- अध अनन्तरम्' अध्यात्म प्रन्यगात्मविषय आदेश उच्यते। यदेतद् गच्छतीव च मन , एतद् ब्रह्म दौकन इव विषयी- करोनीव । यच्चानेन मनसा एतहह्म उपस्मरति समीपत स्मरति साधक: अभीक्ष्णं भृशम्। सङ्कल्पश्च मनमो ब्रह्मविषय । मनउपाधि. कत्वाद्धि मनम सङ्कल्पम्मृत्यादि' प्रत्ययैरभिव्यज्यते ब्रह्म विपर्याक्रियमाण- मिव । अत स एष प्रो॥ उपमोपडेशेन प्रयोजनम् -- ६०. विद्युन्निमेषणवदधिदैवतं द्रुतप्रकाशनधर्मि, अध्यात्म च मन प्रत्ययसमकालाभिव्यक्तिधर्मि' इत्येष आदेश.। एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धिगम्यं भवतीति ब्रह्मण अदेशोपदेशः । न हि निरुपा- धिकमेव ब्रह्म मन्दबुद्धिभिराकलयितुं शक्यम् ॥ 1. द्रुतप्रकाशनबोधार्थमधिदेवतोपदेशानन्तरम् ॥ 2 यथानेन मा.॥ 3. सङ्कल्पस्योपलक्षणत्वादिति भाव. ॥ 4. 'विषयीक्रियमाणमिव च' आ.। प्रत्ययसमकालिको बोध एवं ब्रह्मेत्युक्त तस्मिन् मनोवृत्तिविषयत्वं कल्प्यते मूरित्यत्तो विषयीक्रियमाण मिवेत्युक्ति । सर्ववृत्तिसाक्षिभूतम् इत्यर्थः। 5. 'प्रतिबोधविदितम्' (२-४)इत्यस्य व्याख्याने स्पष्टीकृतमिदं भाष्ये। 6. यथा विद्युतः प्रकाशो युगपद्विश्वव्यापकस्तथा निरतिशयज्योतीरूप द्रुतं सकलसृष्टयादिकारि परमैश्वर्यसंपनमित्युपमानार्थो निर्दिष्टः कैश्चित् । भाष्ये तु विद्युदिवात्मानं सकृद्दयित्वैव द्रुतं तिरोभूतम् , सर्वप्रत्ययसाक्षि चेति वर्णितमुपनिष- दनुसारेणैव ॥ 7. आदिश्यतेऽनेनेत्यादेशः। तस्योपदेश आदेशोपदेशः। आदेश उप- देशः' इति तु वा.॥ 8. विद्युञ्चक्षुर्मनोख्योपाधिविशेषद्वारेणोपदिश्यमानमप्यविवक्षितोपाधिसं- बन्धमेव ब्रह्म विवक्षितम्। उपाध्युपादानं तु साधारण्बुद्धधनुग्रहायेत्यभिप्राय ॥

·केनोपनिषत् सभाप्यो -- ब्रह्मण उपासनोपदेशः- तद्ध तद्वनं नाम तननित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदामिहैन ५ सर्वाणि भूतानि सं- वाञ्छन्ति ॥६॥ 'तद्वनम्' इति गुणाभिधानेनोपासितव्यं ब्रह्म-- ६१. किं च तद्ब्रह्म ह किल तद्वनं नाम । तस्य वन तद्वनम् । वन्य प्राणिजातन्य प्रत्याभूतत्वान्' वनं वननीय सम्भजनीयम् । अतः तद्वनं नाम प्रख्यातं ब्रह्म तद्वनमिति यतः। तस्मात् 'तद्वनम्' इत्य नेनैव गुमानिधानेन उासितव्यं चिन्तनीयम् । अनेन नाम्ना* उपा- सनस्य फलमाह । स यः कश्चित् एतद्यथोक्तं ब्रह्म एवं यथोक्तगुण वेद उपास्ते अभि ह एनम् उपासकं सर्वाणि भूतानि अभिसंवाञ्छन्ति ह प्रार्थयन्त एव, यथा ब्रह्म ॥ उपनिषदुपसंहारः उपनिषदं भो बृहीत्युक्ता त उपनिपद्राह्मी वाव त उपनिषदममति ॥७॥ शिष्यप्रश्नः-- ६२. एवमनुशिष्टः शिष्य शिष्य आचार्यमुवाच । 'उपनिषद 1. आत्मनः परमप्रेमास्पदत्वातंभजनीयत्वमुपपन्नमिति भावः। 2. एतत्पदं नास्ति आ. 3. चिन्तनीयमिति' आ. ॥ 4. नान्नेत्युपलक्षणं तद्गुणवत्त्वेनेत्यपि द्रष्टव्यन् ॥ 5. उपासनस्य बा.॥ 6. अभीत्यस्य अनेन संबन्ध इति दर्शयितुम् अभिसंवाञ्छन्तीति पुन रुनिः॥ 7. परमार्थतस्तस्य ब्रह्माभिन्नत्वानेतचित्रमिति भावः ।

·उपनिषदुपसंहारः । रहस्यं यञ्चिन्त्यं भो भगवन ब्रहि इति । एवमुक्तवति शिष्ये आह आचार्यः । उक्ता अभिहिता ते तव उपनिषत् । का पुनः सेति ? आह । ब्राझा. ब्रह्मणः परमात्मन इयं ब्रानी'। ताम्। परमात्मविषयत्वादतीत- विज्ञानस्य । वाव एव ते उपनिषदम् अत्रूमेति । उक्तामेव परमात्म- विषयाम्' 'उपनिषदमत्रम' इत्यवधारयत्युत्तरार्थम् ।। उक्नोपनिषत् माधननिरपेक्षवामृतत्वाय शिष्यप्रश्नाभिप्रायः ६३. परमात्मविषयाम् उपनिषदं श्रुतवतः 'उपनिषदं भो ब्रूहि' इति पृच्छतः शिष्यस्य कोऽमिप्रायः? यदि तावत् श्रुतस्यार्थस्य प्रश्नः' कृतः, ततः पिष्टपपणवत् पुनरुत्तोऽनर्थकः प्रश्नः स्यात् । अथ सावशेषा उक्तोपनिषत् स्यात् , ततस्तस्याः फलवचनेनोपसंहारों न युक्तः । 'प्रेत्या. स्माल्लोकादमृता भवन्ति' (२-५) इति । तस्मात् उक्तोपनिषच्छेपविषयोऽपि प्रश्नोऽनुपपन्न एव । अनवशेषितत्वात् ! कस्तर्हि ' अभिप्रायः प्रष्टुरिति ? किं पूर्वोत्तोपनिषच्छेषतया . उत्सहकारिसाधनान्तरापेक्षा अथ निरपेक्षैव । सापेक्षा चेत्, अपेक्षितविषयामुपनिषदं ब्रूहि । अथ निरपेक्षा चेत् अवधारय पिप्पलादवत् 'नातः परमस्ति" (प्र. ६-७) इत्येवमभिप्रायें एतदुपपन्नमाचार्यस्यावधारणवचनम् 'उक्ता त उपनिषत् . उच्यते । 1. 'ब्राह्मी' इति नास्ति वा. ॥ 2. यदिदं ब्रह्मविज्ञानं निरुपाधिक तस्य ब्रह्मविषयत्वाद्राहीमिति तस्यै- वावधारणमिदं नान्यास्त्युपनिषदिति। उपासनापि तद्वनमिति तद्विषया गृहीतोप- निवच्छब्देन। परं तु न प्राधान्यत इति भाष्यचर्चाग्रन्थतोऽवगम्यते ।। 3. परमात्मविद्याम्' आ.॥: 4. पक्षादीनामुपायानां विधानार्थमित्यर्थः । 5. 'अस्तीति- इत्येक इतिरवापेक्षित इति भाति । 6. एवमभिप्रायः' इति मुद्रितकोशपाठाद्वरमेष एवाङ्गीकृतः ॥ ."

·केनोपनिषत् सभाष्या उक्तात उपनिषादांत सावधारण प्रा ६४. ननु नावधारणमिदम्। यतोऽन्यद्वक्तव्यमाह' 'तस्यै तपो दमः' (४-८) इत्यादि । सत्यम् , वक्तव्यमुच्यत आचार्येण । न सूक्तोपनिषच्छेषतया तत्सहकारिसाधनान्तरामिप्रायेण वा। किं तु ब्रह्म- विद्याप्राप्युपायाभिप्रायेण । वेदैस्तदङ्गश्च सह पाठेन समीकरणात् तपः- प्रभृतीनाम्। न हि वेदानां शिक्षाद्यानां च साक्षाद् ब्रह्मविद्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वा संभवति । सहपठितानामपि यथायोग विभज्य विनियोगः स्यादिति चेत् । यथा सूक्तवाकानुमन्त्रणमन्त्राणां यथादैवतं विभागः, तथा तपोदमकर्मसत्यादीनामपि ब्रह्मविद्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वेति कल्प्यते। वेदानां तदङ्गानां च अर्थ- प्रकाशकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपायत्त्वमिति । एवं वयं विभागो युज्यतेऽर्थ- संबन्धोपपत्तिसामर्थ्यादिति चेत् । न। अयुक्तः। न ह्ययं विभागो घटनां प्राश्चति । न हि सर्वक्रियाकारकफलमेदबुद्धितिरस्कारिण्या 1. वक्तव्यमित्याह बा.. 2. कर्म विद्याया न शेषः, व फलोपकार्यकम् । नापि तत्सहकारि, न तेन सह समुचितं फलदा। किंतु न्यायुपायमात्रम् ॥ 3. न हि सावेदाध्ययनं ज्ञानफलोपकार्यङ्गम् , ज्ञानसमुच्चितमनुष्ठित तत्कलोत्पत्तिकारणं वा। किं तु विविदिषाप्रात्यादिद्वारा तदुपायमात्रमिति सर्व- संमतमेतत् । तत्सहपठितत्वात्तपःप्रमृतीनामपि तत्समानयोगक्षेमत्यवगम्यत इत्य- भिप्रायः॥ 4. कर्मोपायलमात्मज्ञानोपायत्वं चेत्यर्थः । 5. यद्यपि यागसमाझौ पठितव्ये सूक्तवाके बयो देवताः पब्यन्ते, तथापि यस्मिन् यो पौर्णमास्वाममावास्थायां का या देवता बाहूता तस्या एवं विसर्जने सूतवाको विनियुज्यते योग्यतावशात् इति (जै. सू. ३-२-१६, १७, १८) पूर्वमीमांसायां निर्मातम् । बबेहापि वेदानामशानां चोपायचेन विनियोगेऽपि तप:. प्रमृतीनां योग्यतावशादेव ज्ञानशेषत्वेन तत्सहकारित्वेन वा विनियोगोऽस्त्विति शङ्कितुराशयः॥

·४-४] ब्रह्मविद्यायाः शेषापेक्षा सहकारिसाधनसंबन्धो का युज्यते । सर्वविषयच्यावृत्तप्रत्यगात्मविषयनिष्ठत्वाच्च ब्रह्मविद्यायाः, तत्फलस्य चं निःश्रेयसव', 'मोक्षमिच्छन् सदा कर्म त्यजेदेव ससाधनम् । त्यज- तैव हि तज्ज्ञेयं स्यातुः प्रत्यक्षरं पदम् ॥" () तस्मात् कर्मणां सहकारित्वं कर्मशेषापेक्षा वा न ज्ञानम्योरपद्यते, ततोऽसदेव सूक्तवाकानुमन्त्रणबद् यथायोग विभाग इति। तस्मादवधारणातैव प्रश्नप्रतिवचनम्योपपद्यते । एनावन्येवेयमुपनिषदुक्ता अन्यनिरपेक्षा अमृतत्वायेति ॥ ज्ञानसाधनानि तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥८॥ तप आदीनां ज्ञानोपायता- ६५. यामिमां ब्राह्मीमुपनिषदं तवाग्रेऽब्रूमेति तस्य तस्या उक्ताया उपनिषदः प्राप्त्युपायभूतानि तपादीनि। तपः कायेन्द्रिय- 1. क्रियाकारकफलमेहबुद्धि पुरस्कृत्य तपादीनि प्रवर्तन्ते । ताइशबुद्धि तिरस्कारिणी तु ब्रह्मविद्या । तत्कथमनयोविरुद्धस्वभावयोः माइत्यम् ! न च विद्या विधिलक्षणा, स्वविषयाविद्यातिरस्करणे सहायान्तरापेक्षिणी वा दृष्टा। तत्कथं ब्रह्मविद्यायाः कर्मापेक्षेति भावः ॥ सू. भा. १-१-४, ३-१-१६. 2. 'ज्ञानाभिव्यङ्गयख प्रत्यगात्मनः ज्ञानमालय च प्रैत्यगात्मन्यवस्थान- रूपस्य मोक्षस्य नित्यवान साध्यता। अतोऽपि न विद्याया सहकार्याचमति * . 3. कुक्रवचनमिदमित न विज्ञायते। संबधकार्तिके तु पश्यते त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् । मजदेव हि बजेयं त्या प्रत्यक्परं पदम् ॥ इति । भालविश्रुतित्वेन च परासृष्टं तत्र वाक्यम् ।। 4. इतिपदं नास्ति मुद्रितपुस्तकेषु । अपेक्षितं तु ॥ 5. सगुणां निर्गुणां च। विशेषतस्तु निर्गुणाम् ।। 6. बृ. ४-४-२२. 8 ·केनोपनिषत् समाज्या [1-4 । मनसा समाधानम् । दम उपशमः' । कर्म अमिहोत्रादि । एतैर्हि संस्कृ- तस्या- सत्वशुद्धिद्वारा तत्त्वज्ञानोत्पत्तिः', दृष्टा हि अमृदितकल्मषस्य उत्तेऽपि ब्रह्मणि अप्रतिपत्तिः विपरीतप्रतिपत्तिश्च । यथेन्द्रविरोचन- प्रभूतानाम् । तस्मात् इह वा अतीतेषु वा बहुषु जन्मान्तरेषु तप- आदिभिः कृतसत्त्वशुद्धेः ज्ञानं समुत्पद्यते यथाश्रुतम् । 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता बर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः।' (श्वे. ६-२३) इति मन्त्रवर्णान् । 'ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ।। (मो. घ. २०४-८) इति स्मृतेश्च । इतिशब्द उपलक्षण. त्वप्रदर्शनार्थः । इति एवमाद्यन्यदपि ज्ञानोत्पत्तेरुपकारकम् 'अमानित्व- मदम्भिवम्' (गी. १३-७) इत्याद्युपदर्शितं भवति । प्रतिष्ठा पादौ पादा- विवास्याः। तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या प्रवर्तते पद्यामिव पुरुषः। वेदाश्चत्वारः सर्वाणि चाङ्गानि शिक्षादीनि षट्, कर्मज्ञानप्रकाश- कत्वाद्वेदानां तद्रक्षणार्थत्वादङ्गानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा प्रतिष्ठाशब्दस्य पादरूप(क)कल्पनार्थत्वात् वेदास्त्वितराणि सर्वाङ्गानि (णि :) शिर- 1. दमशब्देनैव शमोऽपि ग्राह्यः॥ 2. 'इदं मेऽनेना संस्क्रियते' (शत.बा. १-२-२-१३) इति श्रुतेः ॥ 3. 'दृष्टा' इत्यधिकं वा.. 4. छा.॥ इन्द्रस्याप्रतिपत्ति विरोचनस्य विपरीतप्रतिपत्तिश्चेत्यर्थः । अमृतिशब्दाद् मृग्वादयो माहाः॥ मत एव जन्मनैव विरक्ताः केचिद् दृश्यन्ते। मी. ३-४५, ७-१९ स. मा. ३-१-५३, १-१-१८. 6. 'स्मृते.' इति चादरहितः पाठः भा." 7. 'उपलक्षण' इति त्वरहितः पाठः मा.॥ 8. सत्यबलाप्रमादसंन्यासादि। सु.३-१-५३-२-३. 9. प्रवर्तते च' इत्येकचकारोऽपेक्षितोत्र । -- ·ब्रह्मविद्याफ्लोपसंहारः आदीनि'। अस्मिन् पक्षे शिक्षादीनां वेदग्रहणेनैव ग्रहणं कृतं प्रत्ये- तव्यम् । अजिनि हि गृहीते अङ्गानि गृहीतान्येव भवन्ति । तदायत्तत्वा- . सत्यस्य विशेषत उपायत्वम्- ६६. सत्यम् आयतनम् । यत्र तिष्ठत्युपनिषत् तदायतनम् । सत्यमिति अमायिता अकौटिल्यं वायन:कायानाम् । तेषु हि आ- श्रयति विद्या येऽमायाविनः साधवः, नासुरप्रकृतिषु मायाविषु । 'न येषु जिह्ममनृतं न माया च'' (प्र. १-१६) इति श्रुतेः। तस्मात् सत्य- मायतनमिति कल्प्यते। तपादिप्वेव प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयत्वज्ञापनार्थम् । 'अश्वमेघसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राच्च सत्यमेकं विशिष्यते॥' (आदि. ७४-१०३) इति स्मृतेः॥ ब्रह्म फलोपसंहारः यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते खर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥९॥ ६७. यो वै एतां ब्रह्मविद्याम् 'कनेषितम् (१-१) इत्यादिना यथोक्ता एवं महाभागाम् , 'ब्रह्म ह देवेभ्यः' (३-१) इत्यादिना स्तुतां सर्व- 1. प्रथमपक्षे तपोदमकर्मणां सह वेदैः साजैः प्रतिष्ठास्वम् , द्वितीये तु वपमादित्रयस्य पादत्वं वेदानां तु सालानां शिरमादित्वमिति विशेषः। 2. भङ्गशब्दख शिराद्यवयवत्वकल्पनपक्षे॥ 3. हि' इति नास्ति मा.. 4. यद्यपीदं सगुणब्रह्मविद्याविषयं वचनम् , निर्गुणायामपि ममानन्याये- नेदमन्वेतीत्युदाहृतम् ॥ 5. इतिशब्दस्योपलक्षणार्थत्वात्सत्यस्यापि प्रतिधात्वेन प्रातस्य पुनर्ग्रह- णम् ॥ 6. 'इत्यादिस्तुतां' इति मा.॥ .

·केनोपनिषत् सभाष्या [१-९ विद्याप्रतिष्ठां वेद । 'अमृतत्वं हि विन्दते' (२-४) इत्युक्तमपि" ब्रह्म- विद्याफलमन्ते निगमयति । अपहत्य पाप्मानम् अविद्याकामकर्मलक्षणं संसारबीजं विध्य, अनन्ते अपर्यन्ते स्वर्ग लोके। सुखात्मके ब्रह्मा- त्येनन् । 'अनन्ते' इति विशेषणान्न त्रिविष्टपे । अनन्तशब्द औपचारि- कोऽपि स्यात्' इत्यत आह 'ज्येये' इति। ज्येये ज्यायसि, सर्वमहत्तरे स्वात्मनि मुख्य एवं प्रतितिष्ठति । न पुनः संसारमापद्यत इत्यभिप्रायः ॥ इति चतुर्वः खण्डः इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ केनोपनिषद्भाष्यं संपूर्णम् 1. सवावेद्यामिव्यक्तिहेतुत्वात्, सर्वविद्यावेद्यवस्तुज्ञापकत्वाद्वा सर्व विद्याप्रतिष्ठाम् । मु. भा. १-१-१. 2. इतःपूर्वम् एवं' इत्यपेक्षितं मूलानुसारेणेति भाति । 3. बहनमित्युपासितव्यमित्युपासनाया अप्युक्तवात्तत्परतैव सर्वस्या उपनिषद इति माभून्मतिर्जिज्ञासूनामिति तथा निर्गुणविद्यापरतामाविष्कर्नु पूर्वो. कमपि निर्माणविद्याफलमुपसंहारे पुनरुच्यते । सगुणविद्याया अपि क्रममुत्यर्थत्वा- तस्या अप्येतत्कमित्यनुसंधेयम् । + निगमय' इति बा.॥ निरतिशयसुखरूपे ॥ 6. त्रिविष्टपस्व स्वर्गस्य पुण्यक्षयानन्तरमुपभोगप्रइवाभावादित्यर्थः॥ 7. 'अनन्तमेव स तेन लोकं जयति' (बृ. ३-१-९) इत्यादौ तथा दर्शनादिति भावः। 8. वस्तुत एवानन्ते, कालादिपरिच्छेदरहिते इत्यर्थः । एतेन कल्पान्तं- स्थायि ब्रह्मलोकस्यापि व्यावृतिः॥ केनमाध्यस्य रचितं येनेरितमिदं शुभम् । टिप्पणं बालबोधार्थ स प्रसीदतु शङ्करः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यवरेण्यश्रीपूज्यपादश्रीशङ्करभगक्चरणस्मरण- परिचयाचावेदान्तप्रवेशेन श्रीबोधानन्देन्द्रसरखतीशिष्य- श्रीसच्चिदानन्देन्द्रसरखतीत्याख्येन मिखुणा प्रणीत केनोपनिषदायटिप्पणम् ·श्रीमच्छाङ्कर (वाक्य)भाष्यसंयुता के नोपनिषत् भाष्यकारस्य अवतरणिका वृत्तवर्तिष्यमाणसंबन्धः , समाप्तं कर्मात्मभूतप्राणविषयं विज्ञानम् , कर्म च अनेक- प्रकारम् । ययोर्विकल्पसमुच्चयानुष्ठानाद् दक्षिणोत्तराभ्यां मृतिभ्याम् आवृत्त्यनावृत्ती भवतः । अत ऊवं फलनिरपेक्षज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानात् कृतात्मसंस्कारस्य रच्छिन्नात्मज्ञानप्रतिवन्धकस्य द्वैतविषयदोषदर्शिनो निज्ञाताशेषबाह्यविषयत्वात् संसारवीजमज्ञानमुच्चिच्छित्सतः प्रत्यगात्मविषय- जिज्ञासोः 'केनेषितम्' इति आत्मस्वरूपतत्त्वविज्ञानाय अयमध्याय आरभ्यते। तेन च मृत्युपदम् अज्ञानम् उच्छेत्तव्यम् । तत्तन्त्रो हि संसारो यतः। अनधिगतत्वादात्मनो युक्ता तदधिगमाय तद्विषया जिज्ञासा ॥ कर्मकाण्डे आत्मतत्त्वानुक्तिः कर्मज्ञानयोविरोधात् चानुपायित्वात् । अस्य वाजज्ञास- तव्यस्य आत्मतत्त्वस्य कर्मविषयेऽवचनम् । कमादिति चेत् । आत्मनो हि यथावद् विज्ञानं कर्मणा विरुध्यते। निरतिशयब्रह्मस्वरूपो ह्यात्मा विजिज्ञापयिषितः। 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदम् ....' (१-४) इत्यादिश्रुतेः। न हि स्वाराज्येऽभिषिक्तो ब्रह्मत्वं गमितः कञ्चन नमितु- 1. 'अवचनं कस्यादिति चेत्' इत्येकं वाक्यम् वा ॥ 2. अक्रेडागमः कथमिति चिन्त्यम् ॥ 9 ·केनोपनिषत् सभाष्या मिच्छति । अता ब्रह्मासीति सबुद्धो न कर्म कारयितु शक्यते । न हि आमानस अपामार्थ ब्रह्म मन्यमानः प्रवृत्ति प्रयोजनवतीं पश्यति। न च निष्प्रयोजना प्रवृत्ति । अतो विरुध्यत एव कर्मणा ज्ञानम् । अत कर्म- विषयेऽनाक्तः । विज्ञानविशेषविषयैव जिज्ञासा ॥ निष्कामस्य संस्कारार्थ कर्म ३. कर्मानारम्भ इति चेत् । न । निष्कामम्य संस्कारार्थत्वान् । घटि हि आत्मविज्ञानेन अट विद परितित्याजयिषित कर्म ततः 'प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादम्पर्शन वरम् , (१) इत्यनारम्भ एव कर्मणः श्रेयान् । अल्पफलत्वात् , आयासबहुलत्वात् , तत्त्वज्ञानादेव च श्रेयःप्राप्तेः, इति चेत् । सत्यमेतत् । अविद्याविषयं कर्म, अल्पफलत्वादि. दोषवद् बन्धरूपं च सकामस्य । 'कामान् यः कामयते' (मुं. ३-२-२) 'इति नु कामयमानः' (वृ. ४-४-६) इत्यादिश्रुतिभ्यः। न निष्काम- स्य। तस्य तु संस्कारार्थान्येव कर्माणि भवन्ति तन्निर्वर्तकाश्रय प्राण विज्ञानमहिनानि । 'देवयाजी श्रेयानात्मयाजी वा" इत्युपक्रम्प 'आत्मयाजी तु करोति इदं मेऽनेनाङ्ग सस्क्रियते' (शत ब्रा मा ११-२- 1 अत्र ज्ञाने सति क्रियाकारकालोपमर्द एव भवतीति विरोधमाधिका प्रबलयुक्ति प्ये सर्वत्र दृश्यमाना कुतो न विन्यस्तेति न विज्ञायते ॥ 2. चेदन्तशङ्कातत्परिहारयो. समाकेश: सग्रहवाक्ये तावत् , विवरण तु परस्तादिनि शैलीय वाक्यभाप्यासाधारणी ॥ 3. श्लोकामिदं कुत्रत्यमिति न ज्ञायते । प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य श्रेयो न स्पर्शन नृणाम्' इति तु महाभारते (वन २-४९) दृश्यते॥ +. 'सत्यम् । एतदविद्याविषयं इति मुद्रितपुस्तकेषु ॥ 5. 'तविर्वर्तकप्राण' इति वा ॥ टीकायां तु आश्रयपदमपि संगृहीतम् ॥ 6. शतपथब्राह्मणे माध्यन्दिनपाठे तु- 'आत्मयाजी श्रेयाइन् देवया३जी इति। आत्मयाजीति ह बयात् । स ह वा आत्मयाजी यो वेदेदं मेऽनेनाङ्गं संस्क्रियते इदं मेऽनेनाङ्गमुफ्धीयत इति' इत्येवोपलभ्यते ॥ , ·भाष्यकारस्यावतरणिका २-१३) इति संस्कागर्थमेव कर्मीति वाजमनेयके। 'महायनैश्च यजैश्च ब्रानीयं क्रियते ननुः । मनु. २-२८), 'यज्ञो दानं तपश्चैव पाव- नानि मनीषिणाम् ।' (गी. १८-५) इत्यादिस्मृतेश्च । प्राणादिविज्ञानं च केवलं कर्मममुच्चिनं वा सकामम्य प्राणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति। निष्काम- स्य तु आन्मज्ञानप्रनिबन्धनिमीष्टय भवति । आदर्शनिमांजनवत् ॥ उत्पन्नान्मज्ञानस्य न कमारम्भः ४. उत्पन्नात्मविद्यस्य तु अनारम्भः । निरर्थकत्वात्। 'कर्मणा बयत जन्तुविद्यया च विमुच्यते । तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पार- दगिनः ।। । मो. ध. २४२-७), 'क्रियापथश्चैव पुरस्तात् संन्यासश्च । तयोः संन्याम एवात्यरेचयत्' (!) इति । 'त्यागेनैके' (ते. ना. २८), 'नान्यः पन्था विद्यते' (श्वे. ३-८) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । न्यायाञ्च । उपायभूतानि हि कर्माणि संस्कारद्वारेण ज्ञानस्य । ज्ञानेन त्वमृतत्वप्राप्तिः । 'अमृतत्वं हि विन्दते' (२-४), 'विद्यया विन्दतेऽमृतम्' (२-४)- इत्यादिश्रुतिस्मृति (१)भ्यश्च । न हि नद्याः पारगो नावं न मुञ्चति यथेष्टदेशगमनं प्रति स्वातन्त्र्ये सति । न हि स्वभावसिद्ध वस्तु सिपाघ- यिषति साधनैः । स्वभावसिद्धश्चात्मा। तथा नापिपयिपितः (१) । आत्मत्वे सति नित्याप्तत्वात्। नापि विचिकारयिषितः। आत्मत्वे सति नित्यत्वात् , अविकारित्वान्, अविषयत्वात्, अमूर्तत्वान। श्रुतेश्व 1. प्रतिबन्धकनिमृष्टय' वा । अन स्मृतिरेव श्रुतेः प्राविमित्युदाहृतेति न जानीमः । इयं श्रुति- रीशावास्येऽपि द्वितीयमन्त्रमा ये समुदाहृता। ६. भाप्ये (४-५-१५) च । आकरस्तु न विज्ञायते। 'संन्यासपथ एव' इति तु ईशावास्ये। अतः किमर्थत: पठिता श्रुतिरित्यप्यवगन्तुं न पारयामः । अन्त्यः इनिशब्दः किमर्थ इनि चिन्त्यम् ॥ 3. स्मृतिवचनमत्र नोदाहृतम् ।। 4. इदं पूर्ववाक्येन नाममा अन्वेति । “स्वभावसि श्वाऽऽत्मा' इति हि असिवाधयिषितत्वे हेतुत्वेनोपन्यस्तमिति ॥ 2.

·केनोपनिषत् सभाष्या 'न वर्धते कर्मणा' (वृ. ४-४-२३) इत्यादि । स्मृतेश्च 'अविकार्योऽय- मुच्यते' (गी. २-२५) इति । न च संचिस्कीर्षितः। 'शुद्धमपापविद्धम्' (ई. ८) इत्यादिश्रुतिभ्यः । अनन्यत्वाच । अन्येनान्यत् संस्क्रियते । न चात्मनोऽन्यभूता क्रिया अस्ति । न च स्वेनैवाऽऽत्मना स्वमात्मानं संचिस्कीपेन् । न च वस्त्वन्तराधानं नित्य (8)प्राप्तिा वस्त्वन्तरस्य नित्या। नित्यत्वं चेष्टं मोक्षस्य । अत उत्पन्न विद्यस्य कर्मरम्मोऽनुपपन्नः ।। ५. अतो व्यावृत्तबाह्यबुद्धरात्मविज्ञानाय 'केनेषितम्' इत्या- द्यारम्भः ।। 1. 'श्रुते' इत्यनेन इत्यादि' इति नान्वेति । 'इत्यादिश्रुतेः' इति वा भाव्यम् , 'श्रुतिश्च' इत्युपक्रम्य इत्यायो' इत्यन्तेन वा वाक्येन भाव्यम् ।। 2. नित्यप्रातिनं नित्येत्यस्यानर्थकत्वात् , प्राप्तिा इत्येतावदेवालमिति भाति । इदं च वाक्यं संस्कार्यत्वाभावोपपत्ति कथं समर्पयतीति चिन्तनीयम् ॥

·चतनविशेषबुभुत्सोः प्रश्नः १५ अथ प्रथमः खण्डः शिष्यस्य प्रश्नः ( उपनिषत् ) केनेषितं देवो युनक्ति चेतनविशेषबुभुत्सोः प्रश्नः ६. प्रवृत्तिलिङ्गाद् विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः। रथादीनां हि चेतनावदधिष्ठितानां प्रवृतिदृष्टा नानधिष्ठितानाम्। मनआदीनां च अचेतनानां प्रवृत्तिदृश्यते । तद्धि लिङ्गं चेतनावतोऽधिष्ठातुरस्तित्वे । करणानि हि मनआदीनि नियमेन प्रवर्तन्ते तन्नासति चेतनावत्यधिष्ठातरि उपपद्यते । तद्विशेषस्य चानधिगमात् चेतनावत्सामान्ये चाधिगते विशेषार्थः प्रश्न उपपद्यते ॥ प्रश्नमन्त्रव्याख्यानम् ७. केनेषितं केनेष्टं कस्येच्छामात्रेण मनः पतति गच्छति स्वविषये नियमेन व्याप्रियते इत्यर्थः। मनुते अनेनेति विज्ञाननिमित्तम् अन्त:करणं मनः। प्रेषितमिव इत्युपमार्थः। न विषितप्रेषितशब्दयो- राविह संभवतः। न हि शिष्यानिव मनआदीनि विषयेभ्यः प्रेषय- त्यात्मा। विविक्तनित्यचित्स्वरूपतया तु निमित्तमात्रं प्रवृत्तौ । नित्य- चिकित्साधिष्ठातृवत् ॥ 1. 'चेतनावत्यधिष्ठातृसामान्ये वा।। 2. कीदृशश्चेतनः किं कार्यकरणसवावसंहतः किं वा असंहत: कधि- दिति प्रश्नः 3. दृष्टान्तेन किं विवक्षितमिति नावगम्यते। 'विषयग्रहणार्थ नित्य- चिकित्सायामधिष्ठातुश्रकोरस संनिधिमात्रेण यथा राजमोजनादिप्रवृत्तिनिमि- चत्वं तद्वत्' इति टीका । प्रस्थानत्रयमाण्ये नान्यत्र दृष्टमिदमुदाहरणम् ॥ - ·केनोपनिषत् सभाष्या 'प्राणः' इति नासिकाभवः । प्रकरणात्' । प्रथमत्वं चलन- क्रियायाः प्राणनिमित्त्वात् । स्वतो विषयावभासमानं करणानां प्रवृत्तिः । चलिक्रिया तु प्राणस्यैव मनआदिपु । तस्मात् प्राथम्यं प्राणस्य । प्रैति गच्छति युक्तः । प्रयुक्त इत्येतत् ॥ वाचो वदनं किंनिमित्त प्राणिनां चक्षुःश्रोत्रयोश्च को देवः प्रयोक्ता ! करणानामधिष्ठाता चेतनावान् यः स किंविशेषण इत्यर्थः ।। गुरारुत्तरम् (अनिषत् ) श्रोत्रस्य श्रोत्र भवन्ति ॥२॥ प्रतिवचनतात्पर्यम् ८. 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इत्यादि प्रतिवचनं निर्विशेषस्य निमित्त- त्वार्थम् । विक्रियादविशेषरहितस्य आत्मनो मनादिप्रवृत्तौ निमित्तत्वम् इत्येतत् 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इति प्रतिवचनस्यार्थः। अनुगमात् । तदनु- गतानि हि अत्रास्मिन्नर्थे ' अक्षराणि ॥ निर्विशेषचैतन्यस्यैव करणप्रवृत्तिनिमित्तत्वम् ९. कथम् ? शृणोत्यनेनेति श्रोत्रम् । तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रत्वम् । शब्दोपलब्रूपतया अवमासकत्वं न स्वतः। श्रोत्रस्या- चिद्रूपत्वात् । आत्मनश्च चिद्रूपत्वात्। यत् श्रोत्रस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वम् , तन् आत्मनिमित्तत्वात् 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इत्युच्यते। यथा क्षत्रस्य 1. इन्द्रियाणां हि प्रकरणमिदम् ॥ 2. 'प्रथमत्वं च क्रिययाः' वा।। 3. 'वचनं वा ।। 4. ''अनुगतानि यस्मिन्नर्थे वा ।। 5. यत् श्रोत्रस्य शब्दोपलब्धृत्वेन तदवभासकत्वम् , तस्य आत्मनिमित्त- त्वात् 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इत्युच्यते आत्मा इति शेषः। अत्र 'तत्' इति तस्येत्यर्थे अव्ययमिति, तस्थेत्येतदेव प्रमादान् 'तत्' इति लिखितम् इनि वा कयचित् व्याख्येयन् ।

·निर्विशेषचैतन्यस्यैव करणप्रनिनिमित्तन्वम् । । । , क्षत्रम्' । यथा वा उदकम्योष्ण्यम् अग्निनिमिनमिति दाखुरप्युदकम्य दम्बा अग्निरुच्यते। उदकमपि ह्यग्निसंयोगादनि रुच्यते । तद्वत । अनित्यं यत्संयोगादुपलब्धृत्वं' तत्करणं श्रोत्रादि, उइकम्येव दाधुन्चम् । अनित्यं हि तत्र तत् । यत्र तु नित्यमुपलब्धृत्वम् , अग्नाविवौण्ण्यम् , स नित्योपलब्धि- स्वरूपत्वात् दग्धेव' 'उपलब्धा' उच्यते। श्रोत्रादिषु श्रोतृत्वाद्युपलब्धि- रनित्या। नित्या चात्मनि। अतः 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इत्याचक्षराणाम् अर्थानुगमात् उपपद्यते निर्विशेषस्योपलब्धिस्वरूपस्य आत्मनो मनआदि- प्रवृत्तिनिमित्तत्वमिति। मनआदिप्वेवं यथोक्तम् ॥ 'वाचो ह वाचम्', 'प्राणस्य प्राणः' इति विभक्तिद्वयं सर्वत्रैव' द्रष्टव्यम् । कथम् ? पृष्टत्वात् स्वरूपनिर्देशः। प्रथमयैव च निर्देशः। तस्य च' ज्ञेयत्वात् कर्मत्वमिति द्वितीया । अतो वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इत्यस्मात् सर्वत्रैव विभक्तिद्वयम् ॥ 1. यथा 'तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः' (पृ. १-१-१४) इत्यत्र नियन्त्र- खात् क्षत्रस्य स्वान्यनियन्तृत्वे निमित्तमिति क्षत्रस्य क्षत्रमित्युच्यते धर्मः तद्वत् , इति भावः॥ 3. 'दग्ध' इत्युच्यते इत्यर्थः । 3. अस्यानन्तरं 'यत्र' इत्यध्याहार्यम् , लेखकसमादात्रुटित वेति यत्र तु' इत्युत्तरत्रोपलम्भादनुमीयते। यत्संयोगात् येनात्मना संयोगात् सांनिध्यरूपान् अनित्यं शब्दाद्युपलब्धृत्वं यत्र श्रोत्रादौ प्रतीयते तत्करणम् इत्यर्थः । 'उपलब्ध- त्वम्' इति करणस्यैव सतः स्वव्यापारे कर्तृत्वादिति द्रष्टव्यम्। सर्वकारकाणा- मेव स्वस्वव्यापारेषु कर्तृत्वस्यावश्यंभावात् ।। 4. वहिरिति शेषः॥ 5. 'मनसो मनः' इत्यादिकम् इत्यर्थः ।। 6. 'सर्वत्रैवं इति वा॥ 7. बामचेतन्यस्य च ॥ 8. श्रोत्रादेरिति शेषः ॥ 9. आत्मचैतन्यस्य पृष्टत्वात् स्वरूपनिर्देशार्थ प्रवमाविभक्तिरित्येका विभक्तिः । तत्कर्मवद्योतनार्थम् षष्ठीति द्वितीयेत्येवं सर्वनव विभनिद्वयं व्याख्येयमिति ग्रन्थकारस्थाभिप्रायः स्यादिति भाति ।। 10. एवं च 'वाचम्' इत्येतस्यापि चाग इति प्रथमान्तत्वेन विपरिणाम: करणीय इति भावः स्यात् ।।

·केनोपनिषत् सभाष्या [-३ १०. यदेतत् श्रोत्राद्युपलब्धिनिमित्त 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इत्यादि- लक्षणं नित्योपलब्धिस्वरूपं निर्विशेषमात्मतत्त्वम् , तद् बुद्धा अतिमुच्य अनवबोधनिमित्ताध्यारोपितात् , बुद्धयादिलक्षणात् संसारोन्मोक्षणं कृत्वा, धीरा धीमन्तः प्रेत्य अस्माल्लोकात् शरीरात् प्रेत्य वियुज्य, अन्यस्मिन् अप्रतिसंघीयमाने निर्निमित्तत्त्वात् अमृता भवन्ति। सति ह्यज्ञाने कर्माणि शरीरान्तरं प्रतिसंधते । आत्मावबोधे तु सर्वकर्मारम्भनिमित्ता- ज्ञानविपरीतविद्यामिविप्लुष्टत्वात् कर्मणाम् इति' अनारम्मे अमृता एव भवन्ति। शरीरादिसंतानाविच्छेदप्रतिसंधानाद्यपेक्षया अध्यारोपित- मृत्युवियोगात् पूर्वमप्यमृताः सन्तो नित्यात्मस्वरूपत्वात् 'अमृता भवन्ति' इत्युपचर्यते ॥२॥ (उपनिषत् ) न तत्र चक्षुर्गच्छति यथैतदनुशिष्यात् ११. 'न तत्र चक्षुर्गच्छति' इति उक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरप्रति- पत्तेः। 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इत्यादिना उक्तेऽप्यात्मतत्त्वे अप्रतिपन्नत्वात् सूक्ष्मत्वहेतोर्वस्तुनः पुनः पुनः पर्यनुयुयुक्षा कारणमाह- न तत्र चक्षु. गच्छतीति ॥ 1. श्रोत्रादेः शब्दाद्युपलब्धौ निमित्तम्- इत्यर्थः ॥ 2. 'तत्' इत्येतत् पूर्वत्र 'लक्षणं इत्यस्यानन्तरम् वा ।। 3. कर्मनिमित्ताभावादित्यर्थोऽवसीयते वाक्यशेषबलात् ॥ 4. कर्मनिमित्ताज्ञानस्य विद्यया दग्धत्वात् कर्मणामपि दग्धत्वम् इति व्याख्येयम्। 'सर्वकारम्भनिमित्तस्याज्ञानस्य विपरीतविद्याग्निना विष्टलात्' इति पाठो यदि विद्यत तर्हि न कोऽप्यातङ्कः ॥ 5. अनपेक्षितोऽयं शब्दः। अन्तरेणापीमं वाक्यस्य निराकाङ्ख बोधजन- कत्वात् ।। 6. विदेहमुक्तिरूपचारेणैवेत्यभिप्रायः। जीवतोऽप्यशरीरखस्य विद्वदृष्ट्या सिद्धत्वात् ॥ 7. शिष्यकृत पुनः पुनः पर्यनुयोगवचनामावे कथमेवं संबन्धः खादिति म विज्ञायते॥

·१-४]] विडिनाविठिनाभ्यामन्यडझ तत्र श्रोत्राद्यान्मभूने चक्षुरादीनि' । वाक्चक्षुषो को - णार्थत्वात् । न क मन्।ि ग्यादिवत् नहिं गृह्य तान्नः- करणेन । अन आह नो मन । न मुग्वादिवन्मनमो विषयम्नत् । इन्द्रिया- विषयत्वात् । न विद्मो न विजानीम , अन्त करणेन । यथा एतद् ब्रह्म मनआदिकरण जातम् अनुशियान् अनुशासन कुयोन्। प्रवृत्तिनिमित्त यथा भवेत् तथा' । अविपयत्वान्न विद्मो न विजानीम ॥ अथवा 'श्रोत्राहीना श्रोत्रादिलक्षण ब्रह्म विशेषण दर्शय' इन्युक्त आचार्य आह- न शक्यते दर्शयितुम् । कस्मात् ' 'न तत्र चक्षुर्गच्छति' इत्यादि पूर्ववत् सर्वम् । अत्र तु विशेष 'बन्दनुगिन्यद' इति । यथैतदनुशिप्यात् प्रतिपादयेत् , अन्योऽपि शिप्यान् इनोऽन्येन विविना' इत्यभिप्राय ॥३॥ विदिताविदिताम्यामन्यदेव ब्रह्म अन्यदेव येनम्तह्याचचक्षिरे ॥४॥ विदितादन्यद् ब्रह्म १२ सर्वथापि ब्रह्म बोधय इत्युक्त आचार्य आह 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि' इति आगमम् । विदिनालिदिनमान 1. 'चक्षु' इत्यस्य व्याख्यानमेतत् ॥ 2 'न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति' इति मूलं सर्वज्ञानेन्द्रियकम- न्द्रियाणामुपलक्षणमित्यभिप्रायः ।। 3 मनसोऽपीन्द्रियत्वमुपादायैवं वचनं स्यात् ।। 'एतद्ब्रह्म मनस. प्रवृत्तिनिमित्तं यथा भक्त्तया मनमादिकरणजातं यथा अनुशासनं कुर्यात्। इति संबन्धं प्रकल्प्य अनुशासनं कुर्यान इत्यस्त विषयीकुर्यात् इत्यर्थः कल्पनीयः॥ 5. 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इत्येवमुपदेशतोऽन्येन प्रकारेणस्वर्वः। सर्वविशेष- रहितत्वादिति पदभाष्योक्तप्रकारेण व्याल्यातव्यमेवन् । 6. संप्रदायागतोपदेशम् इत्यर्थः । 4 ·केनोपनियन् ममाया' [१-४ अन्यत्' । यो हि ज्ञाता स एव सः । सर्वात्मकत्वात् । अतः सर्वा- त्मनो ज्ञातु त्रन्तराभावाद् विदितादन्यत्वम्। 'स वेत्ति वेद्यं न च तस्याम्ति वेचा (श्वे. ३-१९) इति च मन्त्रवर्णात् । 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' (बृ. २-४-१४) इति च वाजसनेयके। अपि च व्यक्त- मेव विदितम् । तम्मादन्यत् इत्यभिप्रायः। यद् विदित व्यक्तं तत् अन्यविषयत्वात् अल्पम्', सविरोधम् , ततोऽनित्यम् , तत एवा- नेकत्वादशुद्धम् । अत एव तद्विलक्षणं ब्रह्म इति सिद्धम् ।। अविदितादन्यद् ब्रह्म १३. अस्तु तह्य विदितम् । न । विज्ञानानपेक्षत्वात्। यद् हि अविदितं तद् विज्ञानापेक्षम्। अविदितविज्ञानाय हि लोकप्रवृत्तिः । इदं तु विज्ञानानपेक्षम् । कस्मात् ? विज्ञानस्वरूपत्वात् । न हि यस्य यत् स्वरूपं तत् तेन अन्यतोऽपेक्ष्यते । न च स्वत एवापेक्षा । अनपेक्षमेव सिद्ध- त्वात् । प्रदीपः स्वरूपाभिव्यक्तौ न प्रकाशान्तरम् अन्यतोऽपेक्षते स्वतो 1. 'अन्यत्वम्' इति आ । गृहीतः पाठस्तु वा ॥ 2. 'तत्' इति पाठो युक्ततर इति भाति । स एव ब्रह्मेत्यर्थस्य विवक्षित. 3. सर्वात्मत्वात् इति करहितः पाठः श्रेयानिति भाति। ब्रह्मणः सर्वेषा- मात्मत्वात् इति हि विवक्षितम् ॥ 4. एक एव हि परमात्मा सर्वस्य ज्ञाता, स कस्य ज्ञेयः स्यादिति भावः ॥ 5. चकारोऽनपेक्षितः। अथवा 'मन्त्रवर्णाच' इति मिन्नक्रमो वा ॥ 6. व्याकृतजगदेव। 7. अन्येन ज्ञेयत्वात् ॥ 8. परिच्छिन्नम् ॥ 9. संभावितविरोधि । 10. 'अत एवं' इति तस्मादन्यत्वादेव विदितादन्यत्वादेव, सविरोधा- नित्यानेकाशुद्धविलक्षण ब्रह्मेति व्यवहितपरामर्शकत्वेन व्याख्येयमिति भाति ॥ 11. अविज्ञानस्वरूपं हि घटादिक स्वविज्ञानाय विज्ञानापेक्षमिति भावः ॥ 12. न हि सिद्धस्यैवापेक्षा भवतीति भावः ॥ 13. 'न हि प्रदीपः .... प्रकाशान्तरम्' इति मिचक्रमो वा।।

·विदिताविदिताभ्यामन्यड्रह्म वा। यद् हि अनपेक्षं तत् स्वत एव सिद्धम् । प्रकाशात्मकत्वात् प्रदीपस्य अन्धो ऽपेक्षितोऽपि अनर्थकः स्यात् । प्रकाशे विशेषाभावान् । न हि प्रदीपस्य स्वरूपाभिव्यक्तौ प्रदीपप्रकाशोऽर्थवान् । न चैवम् आत्मनोऽन्यत्र विज्ञानमस्ति, येन स्वरूपविज्ञानेऽप्यपेक्ष्येत' || . आत्मनः स्वरूपाभिव्यक्त्यै विज्ञानान्तरानपेक्षता न प्रत्यक्षविरुद्धा १३. विरोध इति चेत्। न। अन्यत्वान् । स्वरूपविज्ञाने विज्ञानस्वरूपत्वात् विज्ञानान्तरं नापेक्ष्यते इत्येतदसत् । दृश्यते हि विष- रीतज्ञानमात्मनि सम्यग्ज्ञानं च न जानाम्यात्मानमिति। श्रुतेश्च । 'तत्त्वमसि' (छां. ६-८-७), 'आत्मानमेवावेत्' (बृ. १-४-१०), 'एतं वै तमात्मानं विदित्वा' (बृ. ३-५-१) इति च सर्वत्र श्रुतिषु, आत्म- विज्ञाने विज्ञानान्तरापेक्षत्वं दृश्यते । तस्मात् प्रत्यक्षश्रुति विरोध 1. अभिव्यक्ती निरपेक्षमित्यर्थ: स्यात् ।। 2. अन्यशब्दो नास्ति आ॥ पाठे; अपेक्षितोऽपि प्रकाशो निरर्थकः, प्रकाशात्मकत्वादेव प्रदीपस्य इति विवक्षितोऽर्थः ॥ 3. प्रकाशकत्वेऽपि स्वप्रकाशे विशेषाधानार्थमन्यः प्रकाशोऽपेक्षणीयः स्यादितिशङ्कापरिहारायैतदुक्तम् ॥ 4. अनर्थकः स्यादित्यस्यैव विवरणमेतत्। स्वरूपामिव्यक्तः स्वतःसिद्ध- त्वात् प्रकाशान्तरमनपेक्षणीयमित्यर्थः ॥ 5. एवंशब्दाभावेऽपि न क्षति: स्यात् ॥ 6. यत्' इति वपेक्षितमत्र। 7. न केवलम् भात्मनो विज्ञानस्वरूपत्वादानर्थक्यं स्वाद्विज्ञानान्तरस्या, किं तर्हि नास्त्यपि विज्ञानान्तरं यदपेक्ष्येतेत्यर्थः ।। 8. न इत्यनपेक्षितं पदम्। आत्मनि विपरीतज्ञानमस्ति 'अहं मनुष्यः' इत्यादिलक्षणम्। सम्यग्ज्ञानमपि भवति शास्त्राचार्योपदेशेन अहं ब्रह्मास्मीति । अतो विज्ञानरूपेऽपि तस्मिन् विज्ञानान्तरमपेक्ष्यते स्वरूपविज्ञानार्थमिति प्रत्यक्ष- सिद्धम् इत्यभिप्रायः॥ 9. प्रत्यक्षविरोधः श्रुतिविरोधश्चेत्यर्थः ।

·केनोपनियत् सभाष्या [३-४ क चेत् । न। कस्मान् ? अन्यो हि [स आत्मा बुद्ध्यादि कार्यकरण- सङ्घाता* भिमानसंतानाविच्छेदलक्षणः, अविवेकात्मकः', वुद्ध्याद्यवभास- प्रधानः, चक्षुरादिकरणः, नित्यचित्स्वरूपात्मान्तःसारो यत्रानित्यं विज्ञान- मवभासते, बौद्धप्रत्ययानाम् आविर्भावतिरोभावधर्मकत्वात् तद्धर्मतयैव विलक्षणमपि चावभासते। अन्तःकरणस्य मनसोऽपि मनो(?)ऽन्तर्गतत्वात् सर्वान्तरश्रुतेः (१)। अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्वरूपेण आकाशवदप्रचलि- तात्मना अन्तर्गर्भभूतेन स बाह्यो बुद्ध्यात्मा तद्विलक्षणः अनग्निरिवाग्नि- रर्चिभिरिवाने: प्रत्ययेराविर्भावतिरोभावधर्मकैर्विज्ञानाभासरूपैरनित्यै : ] अनित्यविज्ञान आत्मा सुखी दुःखी इत्यभ्युपगतो लौकिकैः । अतोऽन्यो नित्यविज्ञानस्वरूपादात्मनः। तत्र हि विज्ञानापेक्षा विपरीतज्ञानत्वं चोपपद्यते, न पुनर्नित्यविज्ञाने॥ 8 1. [ ] एवमङ्कितभागे विद्यमानानि विशेषणानि तत्र तत्र दुरवगाहानि । तव्रत्यपदानां च केशेनैवान्वयोऽवगम्यः। प्रस्थानत्रयभाष्येषु कुत्राप्यन्यत्रानुपलभ्यमाना वचनव्यक्तयश्चात्र सन्ति । 2. 'बुद्धयादीति कार्यकरणसङ्घातस्य विशेषणं किंप्रयोजनमिति न ज्ञायते॥ 3. 'संघातात्माभिमान' वा ।। 4. एतत्पर्यन्त विशेषणद्वयमनिर्वाच्याज्ञानघटितत्वेन व्याख्यातं टीकाकारण। 'अनिर्वाच्यमज्ञानलक्षणं चित यस्य चियतिबिम्बस्य स तथोक्तः।' 'चित्तन्त्र निर्वाच्यमज्ञान चैतन्यनवच्छिद्य स्वावच्छिन्ने यथास्वरूपावभासं प्रति- बध्य मौख्याध्यासहेतुर्मवति। तस्मादविवेकात्मको जीव उच्यते' इति च ॥ 5. 'स' इति वा॥ आ. पाठे तु नास्त्येतत्पदम् ।। 6. अनग्निरनिः- उदकादि । तद्धि अनेरर्चिभिरग्निकृत्यं दाहं करोतीति ॥ एतन्नास्ति आ॥ 7. नित्यविज्ञानरूपस्यात्मनः संनिधौ तदाभासा: प्रत्यया विज्ञानशब्दवाच्या आविर्भवन्ति तिरोभवन्ति च। तैरनित्यविज्ञान आत्मा आभाति। यो जीव: सुखी दुःखी इत्यादिमिविशेषणैर्युक्त अभ्युपगम्यते लौकिकैरिति समुदायार्थः स्यात् ।। 8. विपरीतज्ञानम्' इत्येतावदेवालम् ।।

·१-४] विदिताविदिताभ्यामन्यब्रह्म आत्मनः स्वरूपाभिव्यक्त्यै विज्ञानान्तरानपेक्षता न श्रुतिविरुद्धा १५., तत्त्वमसीति बोधोपदेशो नोपपद्यते इति चेत् । 'आत्मान- मेवावेत्' (बृ. १-४-१०) इत्येवमादीनि च । नित्यत्रोधात्मकत्वात् । न ह्यादित्योऽन्येन प्रकाश्यते। अतस्तदर्थबोधोपदेशो ऽनर्थक इति चेन् । न । लोकाध्यारोपापोहार्थत्वात् । सर्वात्मनि हि नित्यविज्ञाने बुद्ध्याद्यनित्य- धर्मा लोकैरध्यारोपिता आत्माविवेकतः । तदपोहार्थो बोबोपदेशो बोधात्मनः तत्र च बोधाबोधौ समञ्जसौ। अन्यनिमित्तत्वात् , उदक इवौ ण्यमग्नि- निमित्तम् । राज्यहनी इवाऽऽदित्यनिमित्त लोके। नित्यौ ऑष्ण्यप्रकाशी अयादित्ययोः अन्यत्र भावाभावयोः सनिमित्तत्वात् “ अनित्याविवोपचर्येते धक्ष्यत्यग्निः प्रकाशयिप्यति सविता इति। तद्वत्। एवं च सुखदुःख- बन्धमोक्षाद्यध्यारोपो लोकस्य । तदपेक्ष्य 'तत्त्वमसि' (छा. ६-८-७), 'आत्मानमेवावेन्' (बृ. १-४-१०) इत्यात्मावबोधोपदेशिन्यः श्रुतयः केवलमध्यारोपापोहार्थाः । यथा 'सवितासौ प्रकाशयत्यात्मानम्" तद्वत् । बोधकर्तृत्वं च नित्यवोधात्मनि । तस्मात् अन्यदविदितात् ।। 1. एवमादीनि वचनानीत्यध्याहार्यम् ॥ 2. आत्मबोधार्थ बोधोपदेशः ॥ 3. अपोहार्थत्वे चेत्यर्थः। 'बोधादन्यस्याबोधात्मकत्वेन अबोधाश्रयत्वं न समञ्जसम्। आत्माश्रयत्वप्रसङ्गात् । अनिवृत्तिप्रसाच तख बोधासंभवान् । तस्माद्दोधात्मन एवाबोधः समासः। परिशेषात् । विरोधश्च असिद्धः। वेद्यत्वात् । बोधोऽपि तत्रैव समक्षसः घटादेोके बोद्दत्वाप्रसिद्धः' इति तु टीका ॥ 4. सकारयुक्तः पाठो वा॥ निमित्तत्वात्' इति आ॥ अनात्मनि बोधविषयत्वतदभावयोरनित्यत्वात् , विषयप्रकाशाप्रकाशापेक्षया आत्मनि बोधा- बोधौ अनित्याविवोपचर्यते। यथा नित्योष्ण्योऽप्यनिः विषयापेक्षया धक्ष्यतीत्य- नित्यवदुपचर्यत इत्यर्थः॥ 5. अबोधबन्धमोक्षाद्यध्यारोपमपोह्य नित्यबुद्धमुक्तस्वरूपतोपदेशनार्थाः । 6. अन्यप्रकाशानपेक्ष इत्यर्थे प्रयोगः।। 7. बोधविषयत्वमिव कर्तृत्वं चेति चकारार्थः। न हि बोधक्रियाकर्तृत्व- मेवास्मिन् वर्तते वस्तुत इति भावः॥ 8. मुख्यबोधाविषयत्वात् ।।

·केनोपनिषत् सभाया [१-५ अधिशन्दश्चान्यार्थे । यद्वा यद्धि यस्याधि तत्ततोऽन्यत् । सामर्थ्यान् । यथा अधि मृत्यादीनां राजा। अव्यक्तमेवाविदितम् , ततोऽ न्यत् इत्यर्थः ।। . । हेयोपादेयतं ब्रह्म १६. विदितम् , अविदितं च व्यक्ताव्यक्ते कार्यकारणत्वेन विकल्पिते। ताभ्याम् अन्यद् ब्रह्म विज्ञानम्वरूपं सर्वविशेषप्रत्यस्तमितम् इत्ययं समुदायार्थः। अत एव, आत्मत्वान्न हेय उपादेयो वा। अन्यद्धि अन्येन हेयम्, उपादेयं वा। न तेनैव तद् यस्य कस्यचिद् हेयम् उपादेयं वा भवति। आत्मा च ब्रह्म सर्वान्तरत्वादविषयः । अतोऽन्य- स्यापि न हेयमुपादेयं वा। अन्याभावाच ॥ १७. 'इति शुश्रुम पूर्वेषाम्' इत्यागमोपदेशः। व्याचचक्षिरे इत्यस्वातन्त्र्यं तर्कप्रतिषेधार्थम् । ये नः तद्ब्रह्म उक्तवन्तः, ते नित्यमेव आगमं ब्रह्मप्रतिपादकं व्याख्यातवन्तः । न पुनः स्वबुद्धिप्रभवेण तर्केणोक्त- वन्तः इत्यागम पारम्पर्याविच्छेदं दर्शयति विद्यास्तुतये । तर्कस्तु अन- वस्थितो भ्रान्तोऽपि भवतीति ॥ ४ ॥ । 8 1. अत्र वा' इत्यपेक्षितमिति भाति ।। 2. 'यस्य कस्यचित्' इति नापेक्षितम् । अतोऽन्यस्यापि इत्यस्यानन्तरम् उत्तरवाक्ये वा स्थापनीयमिति भाति ।। 3. 'सर्वान्तरत्वादविषयम्' आ॥ 4. सनि ह्यन्यसात् तस्य हेयमुपादेयं वा स्यात् ॥ 5. प्रत्यक्षादिसर्वप्रमाणविषयप्रतिषेधे वक्तव्ये तर्कप्रतिषेधार्थमिति संकोच- कारणं न पश्यामः॥ 6. ते तमेव वा।। 7. इति तस्यैव दृढिने आगम' वा।। 8. आरमवस्तु सदैवाऽऽगमेनैव प्रतिपाद्यमिति स्थिते विद्यास्तुतये इनि किममिति न विज्ञायते ॥

·- आगमार्थदृढीकरणम् , ब्रह्मण उपास्यरूपत्वानियतवं च आगमार्थदृढीकरणम् , ब्रह्मण उपास्यरूपवानियतन्वं च यद्वाचाऽनभ्युदितं . .. .. . नेदं यदिदमुपामते ॥॥ वागविषयं वाकप्रकाशकं च ब्रह्म १८. 'यद्वाचा' इति मन्त्रानुवादो' दृढप्रतीत्यै। 'अन्यदेव तद्विदितात्' इति योऽयभागमार्थो ब्राह्मणोक्तः अस्यैव ढिम्ने इमे मन्त्राः 'यद्वाचा' इत्यादयः पठ्यन्ते । यद् ब्रह्म वाचा शब्देन अनभ्युदितम् अन- भ्युक्तम् । अप्रकाशितमित्येतत्। 'येन वागभ्युद्यते' इति वाक्प्रकाश- हेतुत्वोक्तिः। येन प्रकाश्यते इति वाचोऽभिधानस्य अभिधेयप्रकाश- कत्वस्य हेतुत्वम् उच्यते ब्रह्मणः । उक्तं च 'केनेषितां वाचमिमां वदन्ति' (१-१), 'यद्वाचो ह वाचम्' (१-२) इति ॥ ब्रह्म सर्वस्याऽऽत्मा, उपास्यत्वरूपानियतं च १९. 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि' इत्यविषयत्वेन ब्रह्मण आत्मन्यव- स्थापनार्थ आम्नायः। यद्वाचा अनभ्युदितं वाक्प्रकाशनिमित्तं ब्रह्मणोऽविषयत्वेन वस्त्वन्तरजिवृक्षां निवर्त्य स्वात्मन्येवावस्थापयत्याम्नायः 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि' इति । यत्नत उपरमयति 'नेदम्' इति । उपास्यप्रति- षेधाच ॥५॥ 1. मन्त्रैः क्रियमाणानुवादः। वागाद्यविषयत्वतत्प्रकाशकत्वयोरनुवाद इत्यर्थः ॥ 2. अमिधेयप्रकाशनसामर्थ्यनिमित्त्वम् । 3. केनेषितामिति वाचः सामर्थ्याधानहेतुत्वोक्तिः, वाचो ह वाचमिति च तद्विषयत्वासंभवकथनं चेति भाव: स्यात् ।। 4. आत्मत्वेनैव प्रतिपादनार्थः ।। 5. आत्मनः सकाशात् वस्त्वन्तरत्वेन जिघृक्षाम् ।। 6. वस्त्वन्तरत्वेन ग्रहणात् इति शेषः। 7. उपास्यं न ब्रह्मेति वचनेन च वस्त्वन्तरग्रहणप्रतिषेधः ।।

·केनोपनियत् सभाष्या यन्मनसा Res- यदिदमुपासते ॥६॥ यचक्षुषा यदिदमुपासते ॥७॥ यच्छ्रोत्रेण यदिदमुपासते ॥८॥ यत्राणेन यदिदमुपासते ॥९॥ २०. 'यन्मनसा' इत्यादि समानम् । 'मनो मतम्' इति । येन ब्रह्मणा मनोऽपि विषयीकृतम् नित्यविज्ञानस्वरूपेण इत्येतत् । सर्वकरणा- नामविपयः, तानि च सव्यापाराणि सविषयाणि नित्यविज्ञानस्वरूपाव- भासतया येनावभास्यन्ते इति श्लोकार्थः। 'क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति' (गी. १३-३३) इति स्मृतेः । 'तस्य भासा' (मुं २-२- १०) इति चावणे । 'येन प्राणः' इति क्रियाशक्तिरप्यात्मविज्ञाननिमित्ता इत्येतत् ॥६-९॥ 1. 'लोकानामर्थः। तदेव ब्रह्म वं विद्धि- इति तु वाक्य पूरणीय सर्वत्रेलमिप्रायः॥ 2. 'भारत' इत्यधिकं वा ।।

·२-१] गु: शिन्यबुदिविचालना अथ द्वितीयः खण्डः nana- गुरोः शिष्यबुद्धिविचालना यदि मन्यसे विदितम् ॥ ब्रह्म विपचीकृत्य वेदाहमिति न मन्तव्यम् २१. 'यदि मन्यसे सुवेदति' (इति) शिष्यबुद्धिविचालना गृहीतस्थिरतायै। विदिताविदिताभ्या निवर्त्य बुद्धि शिष्यस्य स्वात्मन्यव- स्थाप्य 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि' इति स्वाराज्ये अभिषिच्य उपास्यप्रति- धेन, अथास्य बुद्धिं विचालयति- यदि मन्यसे 'सुवेदाहं ब्रह्म' इति त्वं ततोऽल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ त्वमिति नूनं निश्चितं मन्यते - इति' आचार्यः। सा पुनर्विचालना किमर्थेति ? उच्यते। पूर्वगृहीते वस्तुनि बुद्धेः स्थिरतायै । देवेष्वपि' सुवेदाहम् इति मन्यते यः, सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूपं दहरमेव* वेति नूनम् । कस्मात् ? अविषयत्वात् । कस्यचिद् ब्रह्मणः । अथवा अल्पमेवास्य आध्यात्मिकं मनुष्येषु, देवेषु च आधिदैविकम् अस्य ब्रह्मणो यद्रूपम् , तत् इति संबन्धः ॥ । वेद्यं ब्रह्मेति विदुषो ब्रह्म मीमांस्यमेव २२. 'अथ नु' इति हेतुर्मीमांसायाः। यस्माद् सुविदितं ब्रह्मणो रूपम्। 'अन्यदेव तद्विदितात्' इत्युक्तत्वात्। 'सुवेद' इति च मन्यसे। अतोऽल्पमेव वेत्थ त्वं ब्रह्मणो रूपं यस्मात् , अथ नु तस्मात् मीमांस्यमेव अद्यापि ते तव ब्रह्म, विचार्यमेव यावद् विदिता- विदितप्रतिषेधागमार्थानुभव इत्यर्थः ।। 1. सुटु वेदाहं ब्रह्मतत्वमिति । 2. इतिशब्दो नाति वा ॥ अपेक्षितं तु ॥ 3. देवानामपि मध्ये 4. 'दभ्रम्' इति पदभाष्यपाठः। वा॥ पाठोऽपि तथा ॥ 11 ·केनोपनिषत् सभाष्या [२-२ नाह मन्ये शिष्यस्य मन्येऽहं ब्रह्मेति प्रतिज्ञा २३. 'मन्ये विदितम्" इति शिष्यस्य मीमांसानन्तरोक्तिः प्रत्ययत्रयसंगतः। सम्यग्वस्तुनिश्चयाय विचालितः शिष्यः आचार्येण 'मीमांस्यमेव ते इति चोक्तः एकान्ते समाहितो भूत्वा यथोक्तं मुपरि- निश्चितः सन् आह आगमाचार्यात्मानुभवप्रत्ययत्रयस्य एकविषयत्वेन संगत्यर्थम् । एवं हि सुपरिनिष्ठिता (निश्चिता !) विद्या सफला स्यात् , नानिश्चिता इति न्यायः प्रदर्शितो भवति 'मन्ये विदितम्' इति । परि- निष्ठितनिश्चितविज्ञानप्रतिज्ञाहेतूक्तेः। परिनिष्ठितं सफलं विज्ञानं प्रति- जानीते आचार्यात्मनिश्चययोस्तुल्यतायै । यस्माद् हेतुमाह- 'नाह मन्ये मु वेदेति' इति ॥१॥ शिष्यस्य प्रतिवचनम् नो न वेदेति वेद च अहं यथावद् ब्रह्म वेदेति शिष्योक्तिः २४. 'अह' ' इत्यवधारणार्थो निपातः । नैव मन्ये इत्येतत् । यावदपरिनिष्ठितं विज्ञानम् , तावत् सुवेद सुष्ठु वेदाहं ब्रह्म इति विपरीतो मम निश्चय आसीत् । सोऽपजगाम भवद्भिर्विचालितस्य यथोक्तार्थ- मीमांसाफलभूतात् स्वात्मब्रह्मत्वनिश्चयरूपात् सम्यक्प्रत्ययात् । विरुद्धत्वात् । अतो नाह मन्ये सुवेदेति । यस्माच्च तत् न वेदेति नो 'मन्ये' इत्यनुवर्तते। अविदितब्रह्मप्रतिषेधात् ॥ कथं तर्हि मन्यसे :- इत्युक्त आह- वेद च । चशब्दात् वेद च न वेद च इत्यभिप्रायः। विदिताविदिनाभ्याम् अन्यत्वाद् ब्रह्मणः। 1. मन्ये विदितम्' इतीदमाचार्यवचनमागत्वेनैव नीतं पदभाष्ये । प.भा.भा. खं. ३७. 2. पदभाष्यानुसारेण 'नाहम्' इति पाठः इह तु 'नाह' इति ॥ 3. 'यस्माच' एतत् नैव न वेद नो न वेदेति वा॥; 'यस्साच तबैव नवेदेति' आ॥ एतद्दयं मूलानुसारेण परिवर्त्य लिखितमस्मामिः ॥

·२-३] शिव्यस्य प्रतिवचनम् तस्मात् , मया विदितं ब्रह्म इति मन्ये इति वाक्यार्थः । अथवा 'वेद च' इति नित्यविज्ञानब्रह्मस्वरूपतया नो न वेद । वेदैव चाहम् । स्वरूप- विक्रियाभावात् । विशेषविज्ञानं च पराध्यस्तं न स्वतः इति परमार्थतो न च वेदेति ॥ उपास्यब्रह्मवेदनपक्षनिरासः २५. 'यो नस्तद्वेद तद्वेद' इति पक्षान्तरनिरासार्थमानायः । उक्तार्थानुवादात् । यो नः अस्माकं मध्ये तद्वेद' स एव तद् ब्रह्म वेद नान्यः। उपास्यब्रह्मवित्त्वात् , अतोऽन्यस्य । यथा अहं वेद चेति' पक्षान्तरे ब्रह्मवित्त्वं निरस्यते। कुतोऽयमर्थोऽवसीयत इति ! उच्यते । उक्तानुवादात् । उक्तं बनुवदति 'नो न वेदेति वेद च' इति ॥२॥ श्रुत्युपदेशोपसंहारः यस्यामत विज्ञातमविजानताम् ॥३॥ अतीतग्रन्थार्थस्योपसंहारः २६. 'यस्यामतम्' इति श्रौतम् आख्यायिकार्थोपसंहारार्थम्। शिष्याचार्योक्तिप्रत्युक्तिलक्षणया अनुभवयुक्तिप्रधानया' आख्यायिकया 1. इदं पदं त्रुटितम् आ.॥ 2. अतोऽन्यस्य मत्तोऽन्यस्य यथाहं वेद तथा भविदुषः इत्यर्थः । 'यथाऽहं वेदेति वेद चेति' इति आ पाठस्तु यथाहं नो न वेदेति चेद चेति' इत्येतल्लेखकप्रमादादन्यथा लिखित इति कल्पनीयम् । 'यवाहं वेदेति पक्षान्तरे' इति वा ॥ पाठे चकारोऽपेक्षितः, न वेद च' इति पक्षसमुच्चयार्थम् ॥ 4. 'नो न वेदेति वेद च' इति यो नतद्वेद स एव तदेत्यर्थोऽनुवादे- नावसीयते। अत उपास्यब्रह्मवित्पक्ष एवात्र निरस्वत इत्यवयम्यत इति भावः । 5. 'वचनम्' इति शेषः। 6. • 'अन्यदेव तद्विदितात् इति यद्यप्यागम एव, तथापि शिव्याचार्योक्ति प्रत्युक्तिलक्षणयाख्यायिकया उक्तत्वात् तख युक्त्यनुभवप्रधानत्वमेव नागमप्रधान- स्वमित्यमिप्रायः स्यात् ॥

·केनोपनिषत् मभाग्या [२-३ योऽर्थः सिद्धः स प्रीतेन वचनेन आगमप्रधानेन' निगमनस्थानीयेन संक्षेपत उच्यते॥ विदितादन्यदित्येव ज्ञेयं ब्रह्म, न विदितमिति २७. यदुक्तं विदिनादन्यद्' वागादीनामगोचरत्वात् मीमांसितं च अनुभवोपपत्तिभ्यां अन्न, तत् तथैव सातव्यम् । कस्मात् ? यस्यामतम् । यस्य विविदिषाप्रयुक्तप्रवृत्तस्य साधकस्य अमतम् अविज्ञातम् । अविदित ब्रह्म इति आत्मतत्त्वनिश्चयफलावसानावबोधतया विविदिषा निवृत्ता इत्यमि- प्रायः । तस्य मतं ज्ञातम् । तेन विदितं ब्रह्म येन अविषयत्वेन आत्म. त्वेन प्रतिबुद्धम् इत्यर्थः। स सम्यग्दर्शी यस्य विज्ञानानन्तरमेव ब्रह्मात्म- भावस्वावसितत्वात् सर्वतः काय भावः || विपर्ययेण* मिथ्याज्ञानो भवति । कथम् ? मतं विदितम् , ज्ञात मया ब्रह्म इति यस्य विज्ञानम् , स मिथ्यादर्शी विपरीतविज्ञानो, विदिता- दन्यत्वाद् ब्रह्मणः । न वेद सः। न विजानाति ॥ प्रासङ्गिकी अवैदिकमतनिराकृतिः २८. ततश्च सिद्धम् अवैदिकस्य विज्ञानस्य मिथ्यात्वम् । अब्रह्मविषयतया निन्दितत्वात् । तथा कपिलकणभुगादिसमयस्यापि 1. उपदेशप्रधानेनेत्यर्थः। न ह्यत्र यद्वाचानभ्युदितम् इत्यादियुक्तिः प्रदश्यते इति भावः। यत्रागमो ब्रझवस्तुनः, तत्रानुभव एवाश्रीयत इति आख्या- विका युक्त्यनुभवप्रधाना' इत्युक्तेः स्वारस्यं न पश्यामः ॥ 2. 'विदिताविदिताभ्यामन्यद्वा॥ 3. 'कार्यभावः' इति (वा 1) पाठोऽयुक्तः। ब्रह्मात्मभावाध्यवसानात् परेण कार्य नावशिष्यत इति हि विवक्षितम् ॥ 4. 'ममतम्' इत्यस्य विपर्ययेण मतम् इति ज्ञानेनेत्यर्थः ।। 5. यथोक्तागमोपदिष्टेवरस्येत्यर्थः ।। 6. नेदं ब्रह्म', 'न वेद सः' इति च निन्दितवादित्यर्थः ।

·श्रुत्युपदेशोपसंहारः विदितब्रह्मविषयत्वात् । अनवस्थिततर्कजन्यत्वात् , विविदिषानिवृत्तेश्च' मिथ्यात्वमिति । स्मृतेश्च- 'या वेदबाह्याः स्मृतबो याश्च काश्च कुदृष्टयः। सर्वास्ता निष्फलाः प्रोक्ता' (?)स्तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः' ॥ (मनु. १२-९५) इति ॥ पूर्वोक्तार्थे हेतुः २९. 'अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्' इति पूर्व- हेतूक्तिः । अनुवादस्यानर्थक्यात्। अनुवादमात्रे अनर्थकं वचनमिति विप- ययमिथ्याज्ञानयो (?)नष्टत्वादिति पूर्वोक्तयोः 'यस्यामतम् इत्यादिना ज्ञानाज्ञानयोर्हेत्वर्थत्वेन इदमुच्यते। अविज्ञातम् अविदितम् आत्मत्वेना- विषयतया ब्रह्म विजानतां यस्मात् तस्मात् तदेव ज्ञानम् । यत् तेषां (1) विज्ञातं विदितं व्यक्तमेव बुद्ध्यादिविषयं ब्रह्म अविजानताम्- विदिता- विदितव्यावृत्तात्मभूतं नित्यविज्ञानस्वरूपम्। आत्मस्थं अविक्रियममृत- मजरमभयम् अनन्यत्वादविषयम् इत्येवम् अविजानताम् – बुद्ध्यादि- विषयात्मतयैव नित्यं विज्ञातं ब्रह्म। तस्माद् विदिताविदितव्यक्ताव्यक्त- धर्माध्यारोपण कार्यकारणभावेन सविकल्पम् , अयथार्थविषयत्वात् , शुक्तिकादौ रजताद्यध्यारोपणज्ञानवन्मिथ्याज्ञानं तेषाम् ॥३॥ 1. यद्यपि कपिलसमये नास्त्येवेश्वरः। तथापि तेषां विदितप्रधानस्यैव परमार्थत्वमिति, तेषामपि समयो विदितब्रह्मविषयः॥ 2. अनुभवपर्यवसानाभावादित्यर्थः ।। 3. प्रेत्य' इति मुद्रितमनुस्मृतिपुस्तकपाठः ।। 4. इंदं वा.॥ पाठानुसारेण ; तत्र इतिशब्दस्तु नास्ति । आ॥ पाठे तु 'अविज्ञातं' इव्यत: प्राक् प्रमादतः क्षितम् विपरीतमिथ्याज्ञानयोनष्टत्वात् इति। यथाश्रुते विजानतां विपर्ययस्य मिव्याभूतस्याज्ञानस्य नष्टखात् इति कथञ्चिद् व्याख्येयम् । 'विपर्ययाज्ञानयोः' इति यदि पाठोऽस्ति तदान केशः। 5. 'यत्त्वन्येषां' इत्यस्य स्थाने प्रमादेन लिखितमिदं स्यात् । अस्य परि- त्यागेऽपि न काचित्, क्षतिः ।। 6. यथावद् ब्रह्माविजानताम् नित्यं विज्ञातं ब्रह्म। तस्मात्तेषां ज्ञान मिथ्येत्यर्थः ॥ -- ·केनोपनिषत् समाप्यो [२-१ प्रत्ययानामात्माक्वोधद्वारत्वम् प्रतिबोधविदित विन्दतेऽमृतम् ॥४॥ प्रत्ययसामान्यस्य आत्मावबोधद्वारत्वम् ३०. 'प्रतिबोधविदितम्, इति वीप्सा प्रत्ययानाम् आत्माव- बोधद्वारत्वात् । 'बोषं प्रति बोध प्रति' इति वीप्सा सर्वप्रत्ययव्याप्त्यर्था । बौद्धा हि सर्वे प्रत्ययाः, तप्तलोहवन्नित्यविज्ञानस्वरूपात्मव्याप्तत्वाद् विज्ञान- स्वरूपावभासाः। तदन्यावमासश्चाऽऽत्मा तद्विलक्षणोऽग्निवदुपलभ्यते इति तेन ते द्वारीभवन्ति आत्मोपलब्धौ। तस्मात् प्रतिबोधावभासप्रत्यगात्म- तया यद् विदितं ब्रह्म तदेव मतम् । तदेव सम्यग्ज्ञानं यत्' प्रत्य- गात्मविज्ञानम् , न विषयविज्ञानम् । आत्मत्वेन 'प्रत्यगात्मानमैक्षत् (क. २-१-१) इति च काठके। अमृतत्वप्राप्तिवचनं मर्त्यत्वभ्रमनिरासापेक्षया ३१. 'अमृतत्वं हि विन्दते' इति हेतुवचनं विपर्यये मृत्युप्राप्तेः। विषयात्मविज्ञाने हि मृत्युः प्रारभते (1) इति आत्मविज्ञानम् अमृतत्व- निमित्तमिति युक्तं हेतुवचनम्। 'अमृतत्वं हि विन्दते' इति। आत्म- ज्ञानेन किममृतत्वमुत्पाद्यते ! न। कथं तर्हि ! आत्मना विन्दते स्वेनैव नित्यात्मस्वभावेन' अमृतत्वं विन्दते, नालम्बनपूर्वकम् । 'विन्दते' 1. मतमिति' इत्यधिकम् आ॥ 2. 'तद्ब्रह्म' इति मुदितपुस्तकेषु ॥ 3. 'ज्ञातम्' इत्यधिकम् था। 4. 'सम्यग्ज्ञानवत्' इति (आ ॥) पाठस्तु मुद्रणदोष: स्यात् ।। 5. 'ब्रह्मण आत्मत्वेन विषयत्वासंभवात्' इति टीका। इदं पदं त्युक्त शक्यमिति माति। विषयविज्ञानमात्मत्वेन' इति योजयित्वा विषयमात्म- त्वेन विज्ञातुं न युक्तमिति वाक्यार्थमवयन्ति तु केचित् ।। 6. 'प्राप्यते' इत्यस्य स्थाने लिखितमिदं स्यात् । प्रारमते भयम्' इति 7. नित्यस्वभावामित्रसेवामृतत्वं विन्दते इत्यर्थः ।। 8. उपास्वालम्बनपूर्वकमित्यर्थः स्यात् ।।

·२-४]] प्रत्ययानामात्मावबोधद्वारत्वम् * । इत्यात्मज्ञानापेक्षम् । यदि हि विद्योत्पाद्यममृतत्वं स्यात् , अनित्यं भवेत् , कर्मकार्यवत् । अतो न विद्योत्पाद्यम् ॥ विद्यया असाधारणं वीर्य प्राप्यते ३२. यदि चाऽऽन्मनैव अमृतत्वं विन्दते', किं पुनर्विद्यया क्रियत इति ? उच्यते। अनात्मविज्ञानं निवर्तयन्ती सा तन्निवृत्त्या स्वाभावि- कस्य अमृतत्वस्य निमित्तमिति कल्प्यते। यत आह 'वीर्य विद्यया विन्दते' । वीर्य सामर्थ्यम् , अनात्माध्यारोपमायास्वान्तध्वान्तानमिमाव्य लक्षण बलं विद्यया विन्दते । तच्च किंविशिष्टम् ? अमृतम् अविनाशि। अविद्याज हि वीर्य विनाशि। विद्यया अविद्याया बाध्यत्वात् , न तु विद्याया बाधकोऽस्तीति विद्याजं अमृतं वीर्यम् । अतो विद्या अमृतत्वे निमित्तमात्रं भवति । 'नायमात्मा बलहीनेन लभ्यः' (मु.३-२-४) इति च आथर्वणे। लोकेऽपि विद्याजमेव बलम् अभिभवति, न शरीरादिसामर्थ्य यथा हस्त्यादेः ॥ प्रतिबोधविदितम् इत्यादिवाक्यस्य व्याख्यानान्तरम् '३३. अथवा 'प्रतिबोधविदितं मतम्' इति सकृदेवाशेषविष- 1. मर्त्यलभ्रमनिवृत्यर्थ ज्ञानापेक्षा न तु अमृतत्वोत्पादनार्थम् ॥ 2. 'अमृतत्वं हि विन्दते, आत्मना विन्दते इति संबन्ध इति भावः ।। 3. एतदेवं व्याख्यातं टीकायाम्- 'स्वस्ख अन्त:- अवच्छेदो भवति येन ध्वान्तेन, तत् स्वान्तध्वान्तम् । अनात्माध्यारोयो मनुष्यत्वाभिमान: पारमेवरी शक्तिर्माया, जीवलनिमित्तमज्ञान स्वान्तध्वान्तम् । एतः सर्वैरमिभवनीयो न भव- त्यात्मा येन विद्याकृतेनातिशयेन तवीर्य विद्वान् लभते। पूर्वसिद्धस्थाज्ञानादे- नांशात्, मायायाश्च स्वतो जीवबन्धकवाभावात्, अमिनवस्याज्ञानस्योत्पत्ती कारणा- भावात् । प्रवृत्तफलकांक्षितस्य चाज्ञानलेशस्त्र द्वैताधमासख च विदनमिमाव- कत्वाद् दुर्बलत्वानिश्चीयते सम्यग्ज्ञानस्वामृतत्वहेतुत्वमित्यर्थः। तदेतत्सर्व प्रस्थान- त्यभाष्येषु न दृष्टचरमिति स्पष्टमेव ॥ 4. विद्यया अमृतं वीर्य विन्दते इति संवन्ध इति भावः। पत्र पाठ- क्रमानुसारेणैवान्वयः कृतो दृश्यते पदभाष्ये ॥ 5. बुद्धिबलादेव हि हस्त्यादयः पुरुयैर्वशीक्रियन्ते व ·केनोपनिषत् समान्य ** रीतनिरस्तुसंस्कारेण स्वप्नप्रतिंबोधवद्यद् विदितं तदेव मतं ज्ञातं भवतीति। अथवा गुरूपदेश: प्रतिबोधः । तेन वा विदितं मतमिति। उभयत्र प्रतिबोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । 'सुप्तप्रतिवुद्धः', 'गुरुणा प्रतिबोधितः' इति । पूर्व तु यथार्थम् ॥ ४ ॥ आत्मा इहैव वेदितव्यः इह वेदवेदीदथ मवन्ति ॥५॥ आत्मा अस्मिन्नेव जन्मन्यवश्यं ज्ञातव्यः ३४. 'इह चेदवेदीत्' इत्यवश्यकर्तव्यतोक्तिः । विपर्यये विनाशश्रुतेः । इह मनुष्यजन्मनि सति, अवश्यमात्मा वेदितव्यः इत्येतद् विधीयते । कथम् ? इह चेदवेदीत् विदितवान् , अथ सत्यं परमार्थ- तत्त्वम् अस्ति, अवाप्तम्। तस्य जन्म सफलम् इत्यभिप्रायः। न चे. दिहावेदी न विदितवान् , वृथैव जन्म । अपि च महती विनष्टिः, महा- विनाशो जन्ममरणप्रबन्धाविच्छेदप्राप्तिलक्षणा स्याद् यतः, तस्मात् अवश्यं तद्विच्छेदाय ज्ञेय आत्मा ॥ ३५. ज्ञानेन तु किं स्यादिति ? उच्यते। भूतेषु भूतेषु चरा- चरेषु सर्वेष्वित्यर्थः । विचित्य पृथनिष्कृप्य । एकम् आत्मतत्त्वं संसार- धर्मेरस्पृष्टम् आत्मभावेनोपलभ्येत्यर्थः। अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । न पुन. 'चित्वा' इति संभवति । विरोधात् । धीराः धीमन्तः, विवेकिनः, विनिवृत्त- वाद्यविषयामिलाषाः। प्रेत्य मृत्वा (2) अम्माल्लोकात् , शरीराधनात्म- लक्षणाद्. व्यावृत्तममत्वाहङ्काराः सन्त इत्यर्थः। अमृता अमरणधर्माणो नियविज्ञानामृत्त्वस्वभावा एव भवन्ति ॥ ५॥ । 1. अशेषतया विपरीतो निरस्त: संस्कारो येन बाधेना(बोधेन?) स प्रति. बोधः । युगपत्कृत्स्नाविद्यातकार्यनिवर्तक: सद्योमुक्तिहेतुरित्यर्थः।' इति टीका । "निरस्ताशेषविपरीतसंस्कारेण' इति स्वपेक्षित: पाठः, तदुपरि चोधेन' इति चापेक्ष्यते। अयं तु वादः पदभाष्ये निरस्तः। 2. 'विचार्य' इत्यधिकं वा. 3. इदमधिकमत्र पदमिति भाति ।।

·३-१] देवतानां गर्वप्राप्तिः अथ तृतीयः खण्डः । आख्यायिकासंबन्धः 'ब्रह्म ह देवेभ्यः' इति ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोक्तियनाधि- क्यार्था। समाप्ता ब्रह्मविद्या यदधीनः पुरुषार्थः। अत ऊर्ध्वम् अर्थ- वादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयता उच्यते। तद्विज्ञाने कथं नु नाम यत्नमधिकं कुर्यादिति ॥ शमाद्यर्थो वाऽऽनायः । अभिमानशातनान् । शमादि वा ब्रह्मविद्या- साधनं विधित्सितम् , तदर्थोऽयमर्थवादाम्नायः। न हि शमादिसाधन- रहितस्य, अभिमानरागद्वेपादियुक्तस्य ब्रह्मविज्ञाने सामर्थ्यमस्ति । व्यावृत्त- बाह्यमिथ्याप्रत्ययग्राह्यत्वाद् ब्रह्मणः। यस्माच्च अश्यादीनां जयामिमानं शातयति, ततश्च ब्रह्मविज्ञानं दर्शयत्यभिमानोपशमे । तस्मात् , शमादि- साधनविधानार्थोऽयमर्थवाद इत्यवसीयते ।। सगुणोपासनार्थो वा'। अपोदितत्वात् । 'नेदं यदिदमुपासते'. (२-५,६,७,८,९) इत्युपास्यत्वं ब्रह्मणोऽपोदितम् । अपोदितत्वादनुपास्यत्वे प्राप्ते तस्यैव ब्रह्मण सगुणत्वेन, अक्दैिवमध्यात्म च उपासनं विधातव्यम् इत्येवमर्थो वा । 'इत्यधिदैवतम् (४-४), 'तद्वनमित्युपासितव्यम्' (४-६) इति हि वक्ष्यति ॥ देवतानां गर्वप्राप्तिः अमहीयन्त ॥१॥ अत्र कृष्णराक्षरैरविवाति पदान्याख्यायिकार्योपवर्णनसंग्राहकाणि । पदभाष्ये वन्यथैव वर्णित आख्यायिकार्थः । 2. अस्मिन् वाक्ये किं ब्रह्मण उपास्यत्वमपोदितम् , किं वा उपास्य रूपस्य ब्रह्मत्वमपोदितमित्यालोचनीयमेतत् ॥ ब्रह्म ह --- 1. 12 ·केनोपनिषत् समाध्या [३-१ ईश्वरसिद्धिः ३७. 'ब्रह्म' इति परः । लिङ्गात् । न ह्यन्यत्र परादीश्वरात् नित्यसर्वज्ञात् परिभूयाम्यादीन् तृणं वज्रीकर्तुं सामर्थ्यमस्ति । 'तन्न शशाक दग्धुम्' (३-६) इत्यादिलिङ्गान् , ब्रह्मशब्दवाच्य ईश्वर इत्यव- सीयते। न बन्यथा अग्निस्तृणं दग्वु नो सहते, वायुवी आदातुम् । ईश्वरेच्छया तु तृणमपि वज्रीभवतीत्युपपद्यते ॥ तसिद्धिर्जगतो नियतप्रवृत्तेः । श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिमिनित्यसर्व- विज्ञाने ईश्वरे सर्वात्मनि सर्वशक्तौ सिद्धेऽपि शास्त्रार्थनिश्चयार्थमुच्यते । तस्येश्वरस्य सद्भावसिद्धि कुनो भवतीति ? उच्यते। यदिदं जगत् देव- गन्धर्वयक्षरक्ष:पितृपिशाचादिलक्षणं घुवियत्पृथिव्यादित्यचन्द्रग्रहनक्षत्र- विचित्र विविधप्राण्युपभोगयोग्यस्थानसाधनसंबन्धि तदत्यन्त कुशल- शिल्पिमिरपि दुर्निर्माणम् , देशकालनिमित्तानुरूपनियतप्रवृत्तिनिवृत्ति- क्रमम् , एतद्भोक्तृकर्मविभागज्ञप्रयत्न पूर्वकं भवितुमर्हति। कार्यत्वे सति यथोक्तलक्षणत्वात् । गृहप्रासादरथशयनासनादिवत् । विपक्षे आत्मा- दिवत् । जगद्वैचित्र्यं कर्मण एव न भवेत् ३८. कर्मण एवेति चेत् । न । परतन्त्रस्य निमित्तमात्रत्वात् । यदिदम् उपभोगवैचित्र्यं प्राणिनाम् , तत्साधनवैचित्र्यं च देशकाल- 1. आत्मेति शेषः॥ 2. संभावनायुक्तिरिति शेषः॥ 3. तत्पदं किमर्थमिति चिन्त्यम् । उत्तरत्र एतच्छब्देनैव जगतः परा- सृष्टत्वात् ॥ 4. अत्र प्रयत्नेति साध्यकोटौ निक्षिप्तमधिकमिति भाति । ईश्वरस्य प्रयत्न- पूर्वकक्रियाकर्तृत्वेऽनीश्वरत्वप्रसङ्गादिति । 5. न हि आत्मादिः कार्य यथोक्तवैचित्र्यवद्वा इति भावः। आदिशब्देन किं विवक्षितमिति न ज्ञायते। यत्तु 'आकाशादि' इति टीकावचनम् , तदना- देयम् । आकाशादेः पक्षान्तावात् ॥

·३-१] देवतानां गर्वप्राप्तिः . निमित्तानुरूपनिरतप्रवृत्तिनिवृत्तिक्रमं च (?) तन्न नित्यसर्वज्ञकर्तृकम् । किं तर्हि कर्मण एव'। तस्याचिन्त्यप्रभावत्वात् ! सर्वेश्च फलहेतुत्वाभ्युप- गमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किमीधराधिककल्यनया' इति न नित्यस्येश्वरस्य नित्यसर्वज्ञशक्तेः, फलहेतुत्वं चेति (?) चेत् । न कर्मण एवोपभोगवैचियाद्युपपद्यते । कन्मान् ! कर्तृतन्त्रत्वान् कर्मणः। चिति- मत्प्रयत्ननिर्वृत्तं हि कर्म । तत्प्रयत्नोपरमादुपरतं सन् , देशान्तरे कालान्तरे वा नियतनिमित्तविशेषापेक्षं कर्तुः फलं जनयिष्यतीति न युक्तम् अनपेक्ष्या- न्यदात्मनः प्रयोक्तृ॥ (१) कर्तव फलकाले प्रयोक्ता इति चेत् मया निर्वतितोऽसि, त्वां प्रयोक्ष्ये फलाय यदात्मानुरूपं फलम् (?) इति । न। देशकालनिमित्त- विशेषानभिज्ञत्वात् । यदि हि कर्ता देश विशेषाभिज्ञः सन् स्वातन्त्र्येण कर्म नियुझ्यात् , ततोऽनिष्टफलस्य अप्रयोक्ता स्यात् ॥ (२) न च निर्निमित्तं तदनिच्छया आत्मसमवेतं तच्चर्मवद् विकरोति कर्म । न चाऽऽत्मकृतम् अकर्तृसमवेतं अयस्कान्तमणिवदाक्रष्ट भवति (?) । प्रधानकर्तृसमवेतत्वात् कर्मणः ॥ (३) भूताश्रयम् इति चेत् । न । साधनत्वात् । कर्तृक्रियायाः साधनभूतानि भूतानि क्रियाकाले अनुभूतव्यापाराणि समाप्तौ च हलादिवन् क; परित्यक्तानि न फलं कालान्तरे कर्तुम् उत्सहन्ते । न हि हलं क्षेत्राद् 1. भवतीति शेषः ॥ 2. 'अभ्युपगमाञ्च' इति वा पाठे चोधिकः॥ 3. कर्मण एवं वैचित्र्ये सिद्ध ईश्वरकल्पने गौवं स्वादिस्यामिप्रायः । 4. तन्निर्वतये' इति शेषोऽमिग्रेत: स्यात् । 5. कालनिमित्तयोरपि ग्रहणमत्र युक्तम् । 'देशादि' इति वा ॥ पाठे तु ते गृहीते एव ॥ 6. तस्मात् कर्तृविलक्षण ईश्वरोऽप्यपेक्ष्यत इति भावः ॥ 7. • दृष्टविपरीतकल्पनानुपपत्तिरिति भावः ॥ 8. कर्मवैचित्र्यहेतुः स्यादिति शेषः ॥

·केनोपनिषत् सभाष्या [३-१ । पवर्गिण्येव, त्रीहीन् गृहं प्रवेशयति । भूतकर्मगोश्वाचेतनत्वात् स्वतः प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । वायुवदिति चेत् । न । असद्धत्वात्। न हि वायोरचितिमतः स्वतः प्रवृत्तिः सिद्धा। रथादिप्वदर्शनात् ॥ शास्त्रोक्तकर्मणः फलमीश्वरापेक्षम् ३९. शास्त्रात् कर्मण एवेति चेत् । शास्त्रं हि क्रियातः फलसिद्धिमाह नेश्वरादेः 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यादि। न च प्रमाणाधि- गतत्वादानर्थक्यं युक्तम् । न धरास्तित्वे प्रमाणान्तरमस्तीति चेत् । न। दृष्टन्यायहानानुपपत्तेः । क्रिया हि द्विविधा दृष्टफला अदृष्टफला च। दृष्टफलापि द्विविधा, अनन्तरफला, कालान्तरफला च। अनन्तरफला गतिभुजिलक्षणा, कालान्तरफला कृषिसेवादिलक्षणा । तत्रानन्तरफला फला- कालान्तरफला तु उत्पन्न प्रध्वंसिनी। आत्मसेव्या द्यधीनं हि कृषिसेवादेः फलं यतः । न चोभयन्यायातिरेकेण स्वतन्त्रं कर्म, ततो वा फलं दृष्टम् । तथा च कर्मफलप्राप्तौ न दृष्टन्यायहानम् उप- पद्यते। तस्मात् शान्ते यागादि कर्मणि नित्यः कर्तृकर्मफलविभागज्ञ ईश्वरः सेव्यादिव यागाद्यनुरूपफलदाता उपपद्यते स चाऽऽत्मभूतः सर्वस्य' सर्वक्रियाफलप्रत्ययसाक्षी नित्यविज्ञानस्वभावः संसारधभैरसंस्पृष्टः ॥ 1. तस्माद्रथाद्याश्रितमिव चेतनाधिष्ठितमेव स्यादचेतनाश्रयं कर्मेति भावः। 2. कर्ममीमांसकानां मतमिदम् । वे. सू. ३-२-४०॥ 3. यागादेः फलसाधनत्वावगमात् , तस्यैव अपूर्वरूपमवस्थान्तरं प्रकल्प्य फलहेतुत्वं कल्पनीयम्। अन्यथा वाक्यस्थानर्थक्यापत्तेरित्यभिप्रायः॥ 4. उपनिषद्वाक्यानामीश्वरबोधकानामर्थवादत्वेनापि प्रामाण्योपपत्तरिति 5. वा॥ पाठोऽयम् ॥ 6. दृष्टन्यायानुसारेणैव कर्मफलस्य कल्पयितव्यत्वात् ॥ 7. ननु जीवस्तावत्स्वोपभोगसाधननियन्ता, तस्यापीश्वरः फलदानेन नियन्ता चेदिष्यते नाहं नियन्तुः स्वच्यतिरिक्तनियम्यत्वाङ्गीकारादीश्वरस्याप्यन्यो नियन्ता प्रसज्येत । नियन्तृत्वाविशेषात् । अतोऽनवस्थाप्रसङ्गबाधितमनुमान. मित्याशङ्कयाह स चाऽऽत्मभूतः सर्वस्येति ।' इति टीका। अत्र फलदातुरीश्वरस्य साक्षित्वेनानुमान कथामिति तु नोक्तम् । भाव:।।

·३-१] देवतानां गर्वप्राप्तिः श्रुतिप्रामाण्यादपीश्वरसिद्धिः ४०. श्रुतेश्च'। 'न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः' (क. २-२- ११), 'जरां मृत्युमत्येति' (बृ. ३-५-१), 'विजरो विमृत्युः' (छा. ८-७-१), 'सत्यकामः सत्यसंकल्पः' (छा. ८-७-१), 'एष सर्वेश्वरः' (बृ. ४-४-२२), 'पुण्यं (?)कर्म कारयति' (को, ३-९)', 'अनश्नन्न- न्योऽभिचाकशीति' (मु. ३-१-१), 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने' (बृ. ३-८-९) इत्याद्या असंसारिण एकस्याऽऽमनो नित्यमुक्तस्य सिद्धौ श्रुतयः। स्मृतयश्च सहस्रशो विद्यन्ते। न चार्थवादाः शक्यन्ते कल्प- यितुम् । अनन्ययोगित्वे सति विज्ञानोत्पादकत्वात् । न चोत्पन्नं विज्ञानं बाध्यते ॥ श्रुत्या हीश्वरप्रतिषेधो नास्ति, आत्मत्वेनोपदेशस्तु ४१. अप्रतिषेधाच्च । न च 'ईश्वरो नास्ति' इति निषेधोऽस्ति । प्राप्त्यभावादिति चेत् । न। उक्तत्वात्। 'न हिस्यात्' (1) इतिवत् प्राप्त्यभावात् प्रतिषेधो नारभ्यत इति चेत् । न। ईश्वरसद्भावे न्याय- स्योक्तस्वात् ॥ अथवा 'अप्रतिषेधात्' इति कर्मणः फलदाने ईश्वरकालादीनां न प्रतिषेधोऽस्ति । न च निमित्तान्तरनिरपेक्ष केवलेन कत्रैव प्रयुक्तं फलदं दृष्टम् । न च विनष्टोऽपि यागः कालान्तरे फलदो भवति। सेव्य- 1. न केवलं विनाशिकर्मणोऽन्यथाफलोत्पल्यनुपपत्तेः इति चकारायः॥ 2. 'साधु कर्म' इति तु कौषीतक्युपनिषदि पाठः॥ 3. न हिस्यादिति सामान्यवाक्येन हिंसाप्रतिषेधख प्राहो, विशेषाभ्यनु- ज्ञावाक्यं अग्नीषोमीयं पशुं संज्ञपयेदित्यारभ्यते। न विहास्तीश्वरवाहिवचनम् येन तत्प्रतिषेधवचनमारभ्येतेति पूर्वपक्षिणो भावः । 4. तस्मादाकाङ्ख्यते तदन्यदपि सहायकमिति भावः ॥

·कनापनिषत् सभाध्या [३- बुद्धिवन् सेवकेन सर्वज्ञेश्वरबुद्धौ तु संस्कृतायां' यागादिकर्मणा विनष्टेऽपि कर्मणि सेव्यादिवेश्वरत्वात् फळं कर्तुर्भवतीति युक्तम् । न तु पुनः पदार्थी वाक्यशतेनापि देशान्तरे कालान्तरे वा स्वं स्वं स्वभावं जहति । न हि देशकालान्तरेषु चामिरनुष्णो भवति । एवं कर्मणोऽपि कालान्तरे फलं द्विप्रकारमेवोपलभते। वीजक्षेत्रसंस्कारपरिरक्षा विज्ञानवकपेक्षफलं कृष्यादि, विज्ञानवत्सेव्यवुद्धिमंस्कारापेक्षफलं च सेवादि । यागादेः कर्मण- स्तया विज्ञानवकपेशफलत्वानुपपत्तौ कालान्तरफलत्वात् कर्मदेशकाल- निमित्तविपाकविभागशवुद्धिसंस्कारापेक्षं फलं भवितुमर्हति । सेवादि- कमांनुरूपफलासेव्यबुद्धिसंस्कारापेक्षफलस्येव । तस्मात् सिद्धः सर्वज्ञः, ईश्वरः सर्वजन्तुबुद्धिकर्मफलविभागसाक्षी 'सर्वभूतान्तरात्मा' (श्वे. ६- ११), 'यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः' (बृ. ३-४-१) इति श्रुतेः' । स एव चात्राऽऽत्मा जन्तूनाम् । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा.... श्रोता ....मन्ता....विज्ञाता' (बृ. ३-७-२३), 'नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ' (बृ. ३-८-११) इत्याद्यात्मान्तरप्रतिषेधश्रुतेः । 'तत्त्वमसि' (छा. ३- ८-७) इति चात्मत्वोपदेशात् । न हि मृत्पिण्डः काञ्चनात्मत्वेनोपदिश्यते ॥ जीवानामधिरादनन्यत्वम् ४२. ज्ञानशक्तिकर्मोपास्योपासकशुद्धाशुद्धमुक्तामुक्तभेदादात्म- 1. ईश्वरस्य बुद्धिः तस्याः संस्कारश्च कथमिति चिन्त्यमिदम् । एतत्कर्मा- नेनानुष्ठितम् इति कर्मणा ईश्वरस्य बुद्धावरोह एवं कर्मणा संस्कार' इति टीका । ईश्वरस्थापि बुद्धिरूपकरणापेक्षं ज्ञानमिति न तस्य कार्य करणं च विद्यते' इति श्रुतिविरोधोऽस्मिन् कल्ये।। 2. तथा वैदिककर्मणामपि स्वभावहानं न युक्तम् इति भावः॥ 3. उदाहृतश्रुतावात्मत्वादेवेश्वरसिद्धिर्भवतीति कथं कर्मस्वभावपरिरक्षणा- न्यथानुपपत्त्या ईश्वरसिद्धयर्थमुदाहृता सेति न विज्ञायते ॥ 4. एतदुपदेशान्यथानुपपया परमात्मैव श्रोतुः श्वेतकेतोरात्मेत्यवसीयत इति भावः ।।

·३-१] ३ - दवताना .. भेद एवेति चेत् । न। भेददृष्ट्यपवादात् । यदुक्तं संसारिण ईश्वरा- दनन्या इति । तन्न, किं तहिं भेद एव संमार्यान्मनाम् । कस्मात् ? लक्षण- भेदात् , अश्वमहिषवत्। कथं लक्षणमेद इति ! उच्यते। ईश्चरस्य तावन्नित्यं सर्वविषयं ज्ञानम्', सवितृप्रकाशवत् । तद्विपरीतं संसारिणाम् खद्योतस्येव । तथैव शक्तिभेदोऽपि। नित्या सर्व विषया चेश्वरशक्तिः, विपरीता इतरस्य । कर्म च चित्स्वरूपात्मसत्तामात्रनिमित्तम् ईश्वरम्य, औष्ण्यस्वरूपद्रव्यसत्तामात्रनिमित्तदहनकर्मवत् । राजायस्कान्तप्रकाशकर्म- वच्च स्वात्माविक्रियारूपम् , विपरीतम् इतरस्य । 'उपासीत' इति वच- नात् , उपास्य ईश्वरो गुरुराजवत् ; उपासकञ्चेतरः शिप्यमृत्यवत् । अपहतपाप्मादिश्रवणान्नित्यशुद्ध ईश्वरः ; 'पुण्यो वै पुण्येन' (कृ. ३- २-१३). इति वचनाद्विपरीत इतरः; अत एव नित्यमुक्त ईश्वरः; नित्यशुद्धियोगात् संसारीतरः। यत्र ज्ञानादि ()लक्षणभेदोऽस्ति तत्र भेदो दृष्टः। यथा अश्वमहिषयोः। तथा ज्ञानादिलक्षणभेदात् ईश्वरा- स्मनां भेदोऽस्तीति चेत् ॥ न। कस्मात् । 'अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद' (कृ. १-४-१०), 'ते क्षय्यलोका भवन्ति' (छा. ७-२५-२), 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति' (क. २-१-१०) इति भेददृष्टिहि अपोद्यते। एकत्व- 1. इत आरभ्य ज्ञानशक्तील्यादिसंग्रहवाक्यस्य विवरण कियते । 2. प्रक्रमानुमारेण 'इतरेषाम्' इत्यपेक्षितम् । एवमुत्तरत्रापि बहुवचन- मपेक्षितमिति द्रष्टव्यम् ॥ 3. राजायस्कान्तप्रकाशानां कर्मवत् । अत्र राज्ञो धनधान्यादिदानरूपम् , प्रेरकत्वं चोपेक्ष्य 'स्वात्माविक्रियारूपम्' इत्युक्तम् ॥ 4. 'स्वात्मनोऽविक्रियारूपम्' वा ॥ 5. पुण्यपापलेपरूपाशुद्धिमान् ॥ 6. अत्र ज्ञानादि इत्यधिक प्रक्षितं केनचिदिति भाति । दृष्टान्ते तत्कृत- मेदाभावात् ॥ 7. इत ऊर्ध्व भेददृष्ट्यपवादात्' इति संग्रहवाक्यं चित्रियते ॥

·९२ केनोपनिषत् सभाप्या [३-१ प्रतिपादिन्यश्च श्रुतयः सहस्रशो विद्यन्ते। यदुक्तं ज्ञानादिलक्षणभेदात् इति । अत्रोच्यते । न । अनभ्युपगमात्। वुद्ध्यादिभ्यो व्यतिरिका' विलक्षणाश्च ईश्वराद्भिन्नलक्षणा आत्मानो न सन्ति। एक एवेश्वरश्च आत्मा सर्वभूतानां नित्यमुत्तोऽभ्युपगम्यते । बाह्यश्च बुद्ध्यादिसमाहार- सन्तानाहङ्कारममत्वादिविपरीतप्रत्ययप्रबन्धाविच्छेदलक्षणो नित्यशुद्ध- मुक्तविज्ञानात्मेश्वरगर्मो नित्यविज्ञानावभासः', चित्तचैत्यबीजबीजि- स्वभावः', कल्पितोऽनित्यविज्ञान ईश्वरलक्षणविपरीतोऽभ्युपगम्यते । यस्याविच्छेदे संसारव्यवहारः, विच्छेदे च मोक्षव्यवहारः। अन्यश्च मृत्प्रलेपवत् प्रत्यक्षप्रध्वंसो देवपितृमनुष्यादिलक्षणो भूतविशेषसमाहारः । न पुनश्चतुर्थोऽन्यो मिन्नलक्षण ईश्वरादभ्युपगम्यते । बुद्ध्यादिकल्पितात्मा- व्यतिरेकाभिप्रायेण तु 'लक्षणभेदात्' इत्याश्रयासिद्धो हेतुः । ईश्वरादन्य- स्याऽऽत्मनो ऽसत्त्वात् ।। एकस्मिन्नेवाऽऽत्मनि संसारित्वासंसारित्वरूपविरुद्धधर्मसमावेशोपपत्तिः ४३. ईश्वरस्यैव विरुद्धलक्षणत्वमयुक्तम् इति चेत्। सुख- 1. बुद्धयाधुपाविरहिता इत्यर्थः । उपाधिकृत एव जीवेश्वरभेद इत्यभ्यु. पगमात् ॥ 2. बाह्यश्चक्षुर्बुद्धयादि ..' इति आ॥ तत्र चक्षुःशब्द अधिक एव ।। 3. ईश्वर एव सन् संसारलक्षणवानिव भातीत्यभिप्रायेण 'ईश्वरगर्म इत्युक्तिः ॥ 4. चैतन्याभास एवायमित्यर्थः ॥ 5. 'चित्तं ज्ञानम्, चैत्याः सुखादयः, बीजमविद्यादि, बीजि शरीरम् । तस्स्वभावविशिष्टस्य विशेषणतादात्म्यादित्यर्थः ।' इति टीका ॥ 6. 'यस्य विशिष्टरूपस्य' इति टीका ॥ 7. कार्यकरणसंघातलक्षण:' इत्यर्थ: स्यात् ।। 8. नित्यविज्ञानस्वरूप ईश्वरः तदामासरूपः कल्पितारमा द्वितीयः, भूतसंघातलक्षणस्तृतीयः । एतेभ्योऽन्यश्चतुर्थ इत्यर्थः ।। 9. उक्तत्रितयादन्यस्ख ॥

·३-१]] देवतानां गर्वप्राधिः दुःखादियोगश्च । न। निमित्तत्वे सति लोकविपर्ययाध्यारोपशान्', सवितृवत् । यथा हि सविता नित्यप्रकाशरूपत्वान् लोकाभिव्यक्त्य- नभिव्यक्तिनिमित्त्त्वे सति लोकदृष्टिविपर्ययेण उदयास्तमयाहोरात्रादिकर्तृ- त्वाध्यारोपभाग् भवति, एवम् ईश्वरे नित्यविज्ञानशक्तिरूपे लोकज्ञानापोह - सुखदुःखस्मृत्यादिनिमित्तत्वे सति लोकविपरीतबुद्ध्या अध्यारोपिन विपरीतलक्षणत्वं सुखदुःखादयश्च न स्वतः । आत्मदृष्टयनुरूपाध्या- रोपाच्च । यथा घनादिविप्रकीर्णे अम्बरे यनैव सवितृप्रकाशो न दृश्यते, स आत्मदृष्टयनुरूपमेवाध्यस्यति 'सविता इदानामिह न प्रकाशयति' इति सत्येव प्रकाशेऽन्यत्र, प्रान्त्या । एवम् इह बौद्धादिवृत्युद्भवामिवा- कुलमान्त्या अध्यारोपितः सुखदुःखादियोग उपपद्यते। सत्सारणाच्च । तस्यैव ईश्वरस्वैव हि सरणम् 'मत्तः स्मृति नमपोहनं च' (मी. १५- १५), 'नादत्ते कसचित् पापम्" (गी. ५-१५) इत्यादि। अतो नित्यमुक्तो एकसिन् सक्तिरीव लोकाविद्याध्यारोपितम् ईश्वरे संसारित्वम् । शास्त्रादिप्रामाण्यादभ्युपगतमसंसारित्वम् इत्यविरोध इति ।। प्रत्येकं ज्ञानादिभेदेनात्ममेदो नास्ति ४४. एतेन प्रत्येकं ज्ञानादिभेदः प्रत्युक्तः। सौक्ष्यचैतन्य- सर्वगतत्वाद्यविशेषे च भेदहेत्वभावात्"। विक्रियावत्त्वे चानित्यत्वात् । 1. लोकैविपर्यवेणाच्यारोपणात् में 2. नित्यप्रकाशरूपः सबपीत्यर्थे एवमुक्तम् ।। 3. कारणान्तरक्शादिति शेषः । 4. ज्ञानतदषगमयोः॥ 5. बुद्धिवृत्याधुपाधिवशादिति शेषः । 6. लोकानां विपरीतबुद्धया ।। 7. न निरुपाधिकस्य परमात एव । 8. भ्रान्या मध्यस्थतीति संबन्धः। 9. 'अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः' इत्युत्तरार्धमप्यनुसंधेयमत्रा। 10. ज्ञानादिभेदनिमित्त आत्ममेद इति व्याख्येयम् ।। यात्ममेहस्यैव प्रतिवक्ष्यमाणत्वात्। 11. परमार्थत इति शेषः । 12. अनित्यत्वप्रसवात् वा। 13 ·केनोपनिरन् समान्या [३-१ नाम च विशेषानभ्युपगमात्'। अभ्युपगमे च नित्यत्वप्रसङ्गात् । अविद्यावदुपलभ्यत्वाच्च मेदस्य तत्क्षये अनुपपचिरिति सिद्धमेकत्वम् । तस्मान्, शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंतानस्य अहङ्कारसंबन्धाद- ज्ञानबीजस्य निन्यविज्ञानान्वनि मित्रस्य आत्मतत्त्वयाथाम्यविज्ञाना- द्विनिवृत्तौ अज्ञाननिय विच्छेदे आत्मनो मोक्षसज्ञा। विपर्यये च बन्ध- संज्ञा। स्वरूपापेक्षत्वादुमयोः ॥ ब्रह्मनिमित्ता देवानां महिमप्राप्तिः ब्रह्म 'ह' इत्यैतिवार्थः। पुरा किल देवासुरसग्रामे जग- स्थितिपरिषिपालयिषया आत्मानुशासनानुवर्तिभ्यो देवेभ्यो अर्थिभ्योऽ- र्थाय विजिम्ये अजैषीत् असुरान् । ब्रह्मण इच्छानिमित्तो विजयो देवानां बभूवेत्यर्थः। तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त। यज्ञादिलोक- स्थित्यपहारिष्वसुरेषु पराजितेषु देवा वृद्धि पूजां वा प्राप्तवन्तः ॥ ब्रह्मणो यक्षरूपेणाविर्भावः तद्वैषां विजज्ञो यक्षमिति ॥२॥ ४६. त ऐक्षन्त इति मिथ्याप्रत्ययत्वात् हेयत्वख्यापनार्थ' 1. मोक्षे हि समाना आत्मान इष्यन्ते मोक्षवादिमिरित्यभिप्रायः॥ 2. मोक्षेऽपि भेदाभ्युपगमेऽनिष्टमाह-नित्यत्वप्रसङ्गात् । ज्ञानादिभेदक- धर्माणामिति शेषः। तथा च मोक्षानिष्पत्तिरेवेति भावः। अनित्यत्वप्रसङ्गादिति मुद्रितपुस्तकपाठः। स चायुक्तः। न हि बन्धकाले विशेषाभ्युपगमेऽप्यनित्यत्वं स्वीकुर्वन्ति वादिन इति ॥ 3. सुषुप्यादिष्वनुपलब्धेरिति भावः ॥ 4. स्वरूपस्य बन्धमोक्षौ वत्तव्यो। उभयोरप्यवस्थयोरनुवृत्तस्तस्य । स्वरूपस्य च विशेषाभावे, अविद्यातविवृत्तिकृताव बन्धमोक्षावित्यायातीति भावः॥ 5. उत्तरत्र विवरणे 'हातव्यताख्यापनार्थः' इत्येव दर्शनात् 'हेयत्व ख्यापनार्थम्' इति आ॥ पाठो मुद्रणदोषः स्यात् लेखकप्रमादो वा॥

·३-१० अग्निवाचार्गवमः आम्नायः। ईश्वरनिमित्ते विजये 'स्वसामर्थ्यनिमित्तोऽस्माकमेवायं विजयः, अस्माकमेवायं महिमा' इत्यात्मनो जयादिश्रेयोनिमित्त सर्वात्मानम् आत्म- स्थं सर्वकल्याणास्पदमीश्वरमेवाऽऽत्मत्वेनाबुवा पिण्डमात्राभिमानाः सन्तो यं मिथ्याप्रत्ययं चक्रुः, नस्य पिण्डमात्रविषयत्वेन मिथ्याप्रत्ययत्वान् सर्वात्मेश्वरवाथाम्यावबोधेन हातव्यताख्यापनार्थः 'तद्वैपाम्' इत्याद्याख्या- यिकाम्नायः ।। तद्ब्रह्म ह किल एषां देवानामभिप्राय मिथ्याहंकाररूपं विजज्ञी विज्ञातवत्। ज्ञात्वा च मिथ्यामिमानशातनेन तदनुजिघृक्षया देवेभ्यो- ऽर्थाय तेषामेव इन्द्रियगोचरे नातिरूपे प्रादुर्बभूव । महेश्वरशक्तिमायो- पात्तेन अत्यन्तामृतेन प्रादुर्भूतं किल केनचिद् रूपविशेषेण । तत् किल उपलभमाना अपि देवा न व्यजानत न विज्ञातवन्तः किमिदं यदेतद् यक्ष पूज्यम् इति ॥२॥ अग्निवाय्वोर्गर्वभङ्गः तेऽग्निमब्रुवन् तदभ्यद्रवत् तस्मिरस्वयि पृथिच्यामिति ॥५॥ यदेतद्यक्षमिति ॥६॥ अथ वायुमबुवन् तथेति ॥७॥ तदभ्यद्रवत् महमस्मी ते ॥८॥ तस्मिरस्त्वयि पृथिव्यामिति ॥९॥ तस्मै यदेतद्यक्षमिति ॥१०॥ --- -doasaram तस्मै तृण Recemes Rame -ee- तृणनिधाने आशयः ४७. तद्विज्ञानायानिमब्रुवन् तृणनिवाने अयममिप्रायः । अत्यन्त- 1. तद्वैषामित्यादिः इति शेषः। अत्र पूर्वमन्त्रोत्तरार्धस्वार्थमद्यैव द्वितीयमन्त्रस्यावतरणिका क्रियत इति मन्तव्यम् ।

·१६ केनोपनियत् सभाग्यो [३-११ सभावितयोरग्निमारुनयोस्तृणदहनादानाशक्त्या आत्मसभावना शातिता भवेदिति ।।३-१०॥ इन्द्रस्य गर्वभङ्गः ४८. अथेन्द्रमब्रुवन तिरोदधे ॥११॥ इन्द्रस्य संभाषणनिराकरणं ब्रह्मणा इन्द्र आदित्यो वज्रभृद् वा । अविरोधात् । इन्द्रोप- सर्पणे ब्रह्म तिरोदधे- इत्यत्र' अयमभिप्राय 'इन्द्रोऽहम्' इत्यधिकतमोऽ- मिमानोऽस्य। 'सोऽहम् अन्यादिभि प्राप्तं वाक्सभाषणमात्रमप्यनेन न प्राप्तोऽस्मि' इत्यभिमानं कथं नु' नाम जह्यादिति तदनुग्रहायैवान्तर्हितं तब्रह्म बभूव ।।११॥ उमां प्रतीन्द्रकृतः प्रश्नः स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे किमेतद्यक्षमिति ॥१२॥ -ee- उमा नाम विद्यैव ४९. स शान्तामिमान इन्द्रोऽत्यर्थ ब्रह्म विजिज्ञासु , यस्मिन्ना- काशे ब्रह्मण. प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च, तस्मिन्नेव स्त्रियम् अतिरूपिणी विद्याम् आजगाम। अभिप्रायोद्बोधहेतुत्वाद् रुद्रपत्नी उमा हैमवतीव सा शोभमाना विद्यैव । विरूपोऽपि विद्यावान् बहुशोभते ॥१२॥ 1. अत्र भाष्यबलात् तदभ्यद्रवत्तत्तस्मात्' इति पाठ केचिदनुमिमते ॥ 2. अयं विकल्पः पदभाष्ये न दृश्यते ॥ 3 "इत्यस्य' वा॥ 4. बहुवचनं कथमुपपादनीयमितीद चिन्त्यम् ॥ 5. 'कथं न नाम' इति मुद्रितपाठ एवं परिवर्तितः ॥ 6. 'सा' इत्यस्य स्थाने 'बहु' वा।

·४-६] उमोपदेशात्संजातं ज्ञानम् Raaamwwwant ।। अथ चतुर्थः खण्डः उमोपदेशात्संजातं ज्ञानम् ब्रह्मेति होवाच ब्रहोति ॥७॥ तस्माद्वा एते ब्रह्मनि ॥२॥ तस्माद्वा इन्द्रो ब्रह्मेति ॥३॥ ५०. तां च पृष्ट्वा तस्या एव वचनाद्विदांचकार विदितवान् । अत इन्द्रस्य बोघहेतुत्वाद्विवेदोमा। विद्यासहायवान् ईश्वर इति स्मृतिः (१)। यस्मात् , इन्द्रविज्ञानपूर्वकम् अग्निवाविन्द्राः () ते हेनत् नेदिष्ठम् अतिसमीपं ब्रह्मविद्यया ब्रह्म प्राप्ताः सन्तः पस्पशुः स्पृष्टवन्तः । ते हि एनत् प्रथमः प्रथमं विदाञ्चकार । विदाञ्चकुरित्येतत् । अतितराम् अतीत्यान्यान् अतिशयेन दीप्यन्ते अन्यान्देवान् । ततो पी- न्द्रोऽतितरां दीप्यते। आदौ ब्रह्मविज्ञानात् ।। तस्मात्, ब्रह्मविषयकोपासनानि तस्यैष आदेशो इत्यधिदेवतम् ॥१॥ अथाध्यात्म तद्ध तद्वनं नाम संवाञ्छन्ति ॥६॥ अधिदैवतोपासनम् ५१. तस्यैष आदेशः। तस्य ब्रह्मणः, एषः वक्ष्यमाणः, आदेशः उपासनोपदेश इत्यर्थः। यस्माद् देवेभ्यो विद्युदिव सहसैव प्रादुर्भूतं द्युतिमत् , तस्माद् विद्युतो विद्योतनं यथा, यदेतद् ब्रह्म व्यद्युतत् विद्योतितवत् । आ इव' इत्युपमार्थ आशब्दः। यथा घनान्धकार 1. 'सा ब्रह्मेति इति केचिदेव पुस्तकेषु ॥ 2. एतदनुपपत्रमिति पदभाष्ये। 3.

·केनोपनिषत् सभाध्या [४-६ विदार्य विद्युत् सर्वत प्रकाशते, एवं तद्ब्रह्म देवाना पुरत सर्वत प्रकाश- वयक्तीमूतम् । अतो व्यबुतदिव इत्युपास्यम् । 'यथा सकृद्विद्युत्तम्' (बृ. २-३-६) इति च वाजसनेयके। यस्माचन्द्रोपसर्पणकाले न्यमी- मिषत् -यथा कश्चिचक्षुनिमेषणं कृतवानिति- 'इति' 'इत्' इत्यनर्थको निपातों-' निमिषितवदिव तिरोमृतम् । इति एवम् अधिदैवतं देवताया अघि यद्दर्शनम् अधिदैवतं तत् ॥ अध्यात्मोपासनम् अथ अनन्तरम् अध्यात्मम् । आत्मनः अधि' आत्म- विषयम् अध्यात्मम्। उच्यते इति वाक्यशेष. । यदेतद् यथोक्तलक्षणं ब्रह्म गच्छतीव प्रामोतीव विषयीकरोतीव इत्यर्थ । न पुनर्विषयी- करोति मन । अविषयत्वाब्रह्मण. । अतो 'मनो न गच्छति' (१-३), 'येनाहुर्मनो मतम्' (१-५) इति चोक्तम् । 'गच्छतीव' इति तु मनसोऽपि मनस्त्वात् , आत्मभूतत्वाच्च ब्रह्मणः । तत्समीपे मनो वर्तत इति उपस्मरति अनेन मनसैव तद्ब्रह्म विद्वान् यस्मात् , तस्माद् ब्रह्म गच्छतीव इत्युच्यते । अमीक्ष्णं पुनः पुनश्च सङ्कल्प. ब्रह्मप्रेषितस्य मनस । अत उपस्मरण- सङ्कल्पादिमिर्लिङ्गैब्रह्म मन आयात्मभूतम्' इत्युपास्यम् इत्यभिप्राय ॥ ५३. तस्य चाध्यात्मम् उपासने गुणो विधीयते । तद्ध तद्ध- नम् तदेतद् ब्रह्म तच्च तद् वनं च तत् परोक्ष वनं संभजनीयम् । एवं चियावृतं वाक्यद्वयं तिरोभूतम्' इत्यस्यानन्तरं निवेशितम् । पदभाष्ये प्रदर्शितवाक्येन तुलनीयमेतत् ।। 2. अस्मिञ्चपि माष्ये पदभाष्यवत् चक्षुनिमेषणं कथमधिदेवत्त्वेन परि- गणितमिति न निरूपितम् । 3. का। पाठ एषः। 4. श्रुत्यानुवाद एषः। 5. 'इति हि' इति बा। पाठे हिरधिक.। 6. चकारो नास्ति वा। 7. मनोऽध्यात्मभूतम्' इति आ॥ 8. इदमध्यात्मोपासनातया उक्त कथमिति तु नोकमत्र । 9. अख विशेषणस्वामिप्रायो न विज्ञात ॥ 1.

·४-८] ब्राह्मी उपनिषद वनतेस्तत्कर्मणः' । तस्मात्तद्वनं नाम। ब्रह्मणो गौण हीदं नाम । तस्मात् अनेन गुणेन तद्वनम् इत्युपासितव्यम्। स यः कश्चित् एतद् यथोक्तम् एवं यथोक्तेन गुणेन 'वनम्' इत्यनेन नाम्ना अभिधेयं ब्रह्म वेद उपास्ते । तस्यैतत् फलमुच्यते। सर्वाणि भूतानि एनम् उपासकम् अभिसंवाञ्छति इहामिसंभजन्ते सेवन्ते स्म* इत्यर्थः। यथागुणोपासनं हि फलम् ।। -Reserveamon । ब्राही उपनिषत् उपनिषदं भो उपनिषदमबमेति ॥७॥ ५४. 'उपनिषदं भो ब्रूहि' इत्युक्तायामप्युपनिषदि शिष्येणोक्त आचार्य आह- उक्ता कथिता ते तुभ्यम् उपनिषद् आत्मोपासनम् । अधुना ब्राह्मीं वाव ते तुभ्यं ब्रह्मणो ब्राह्मणजातेः । उपनिषदम् अब्रूम वक्ष्याम इत्यर्थः। वक्ष्यति हि। ब्राझी नोका उक्ता वाल्मोपनिषत् । तस्मान भूताभिप्रायः* 'अब्रूम' इत्ययं शब्दः ॥ ७ ॥ तस्यै सत्यमायतनम् ॥८॥ ५५. तस्यै तस्या वक्ष्यमाणायाः उपनिषदः। तपः ब्रह्म- चर्यादि, दमः उपशमः, कर्म अग्निहोत्रादि-इत्येतानि प्रतिष्ठा आश्रयः । एतेषु हि सत्सु ब्राह्मी उपनिषत् प्रतिष्ठिता भवति। वेदाः चत्वारः, अङ्गानि च सर्वाणि। 'प्रतिष्ठा' इत्यनुवर्तते। ब्रह्माश्रया हि विद्या । - 1. वन संभजन इति धातोनिप्पत्रमिदं रूपमित्यर्थः॥ 2. 'म' इत्यस्य नार्थोऽत्र॥ 3. 'ब्राह्मणजात्यनुष्ठेयां विद्यामात्मज्ञानसाधनभूताम्' इति व्याख्यात रीकाकारेण ॥ 4. विरूद्धमिदं व्याख्यानं पदभाष्यस्थेन। तत्रयां चिन्तामवलोकयन्तु पाठकाः॥ 5. एतत्तु नास्ति ॥ 6. एतद्वाक्यमत्र किमर्थमागतमिति न ज्ञायते॥

·केनोपनिषत् सभाध्या सत्यं यथाभूतवचनम् , अपीडाकरम् आयतनं निवासः। सत्यवत्सु हि सर्व यथोक्तम् आयतने इवावस्थितम् ॥ ८ ॥ उपनिषत्फलम् यो वा एतामेवं प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥९॥ उपनिषदनुष्ठानफलम् ५६. ताम् एतां तप आद्यनां तत्प्रतिष्ठां ब्राह्मीमुपनिषदं सायत- नाम् आत्मज्ञानहेतुभूताम् एवं यथावद् यो वेद अनुवर्तते अनुतिष्ठति, तस्य एतत्फलमाह- अपहत्य पाप्मानम् । अपक्षीय धर्माधर्मों इत्यर्थः । अनन्ते अपारे, अविद्यमानान्ते। स्वर्गे लोके सुखप्राये निर्दुःखात्मनि परे ब्रह्मणि ज्येये महति सर्वमहत्तरे प्रतितिष्ठति । सर्ववेदान्तवेद्यं ब्रह्म आत्म- त्वेनावगम्य तदेव ब्रह्म प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ ९॥ । - 1. अत्रस्थसमातिवाक्यविषये प्रस्तावना दृष्टच्या ।।

·केनोपनिषत्सार केनोपानपसारः (पदभाण्यानुसारेण सगृहीत ) प्रथमः खण्ड: १-२ मनः सर्वेन्द्रियाणि च खत एव स्वविषयेषु न प्रवर्तन्ने । खश्य गात्मभूतपरब्रह्मचैतन्यसंनिधिवलादेव तु तदनुगृहीतानि विषयग्रहग मु प्रभवन्ति । तस्मादेतेषु ममाहंभावमुज्झित्वा ये धीमन्तस्तत्साक्षिभूतं चैतन्यमेवाऽऽत्मन प्रतिपद्यन्ते त एवामृता भवन्ति । ३-४. मनइन्द्रियाणामगोचरत्वादेव याप्यात्मा न मनसा विषयाकडे शक्यते, नापि वाचा व्याकृत्योपदेष्टुम् , तथापि विदिनाविदिताभ्यां व्याकनाव्याकृताभ्या मन्यत्वेन हेयोपादेयरहितखात्मभूतत्वादागमेनोपदष्टुं प्रतिषतुं च शक्यन एव ।। ५-९ सोपविकमुपास्य निरुपाधि क्षेत्र चेति द्विरूप भवति ब्रह्मा । तत्रोपाम्य- संविषयीकर्तुं शक्यते ध्यानृमि.। ज्ञेयं तु निरुपाधि मवान् , सर्वेन्द्रियाण मनमश्च अत्यमात्मत्वानव शक्यं विस्यीकृत्य ज्ञातुम् । तथापि तु येन सर्वेन्द्रियव्यवहाराः सिध्यन्ति तत्सविभासक चैतन्यं मम प्रत्यगान्मभूनं ब्रह्मपत्रमरगन्तुं पार्यते । द्वितीयः खण्डः तदेव ब्रह्मग. सर्वथाप्यविस्यवाद् यो वेद 'अह वेद ब्रह्म ज्ञानेन सम्यग्विायीकृत्य' इत्येवम् , स नैव वेद ब्रह्मय पुनरवश्यभूतमेव ब्रह्म सर्वात्मवान् खत सिद्धमिति वेद, स एव तद्वेद। प्रत्यन्त करमप्रत्ययं हि तब्रह्म नन्त्रकाशकमाक्षि- चैतन्यात्मना स्वयं प्रथते । अत एवाविषयत्वेऽप्यत्यन्नप्रसिद्धत्वं तस्य । एवं खात्मत्वेन मो ब्रह्म जानाति स तत एव मृत्युवराकरणसामर्थ्यमात्मना प्रापोते मुख्यामृतात्वं च गच्छति ॥ ५. इहव जन्मनि चेन्मनुष्यो स्वमात्मानमुचलक्षणं यथोक्तप्रकारंग बंद ताहि तस्य परमार्थसत्खलामो भवते । अन्यथा तु ससारप्राध्या महान चिनायो भवति । तस्माद्विवेकिना सर्वभूतेषु स्थितमद्वितीयात्मनं ययोतेन विधिना साक्षात्कृत्य कर्याय- साते ममाहभावं परित्यज्यामृतत्वं संपादनीयम् ॥

·१०२ केनोपनिषत् समान्या तृतीयः खण्डः १-२ पुरा किल देवामुरसङ्ग्रामे ब्रह्म देवानामनुग्रहार्थममुरान् विजित्य तद्विजयफलं देवेभ्य प्रादान् । देवनु परिच्छिच त्मबुद्धया 'अस्माकमेव य विजय , अस्माकमेवार्य विजयकभूतो महिमा च' इत्येवं प्रत्येक मन्यन्ते स्म । ब्रह्म तु सर्वज्ञ- वादग्राममित्रय विजयो ऊनि प्यामिमानपरिहारार्थमत्यद्रुतेन केनचिद् यक्षरूपेम प्रादुर्बभूव ॥ ३-१० ना देवा किमद महढूनमित्यजानन्त सान्तर्भयास्तजिज्ञामार्थ- मनिं प्रेषयामास । ब्रह्म तमपृच्छन् कोऽसीति । 'अह प्रसिद्धोऽग्निनिवेदा सर्व- दग्धा' इ.ते खत्लान नामो गोबेन ल चितवतन्तस्य ग्रे तृगमेकं निधाय एव ततत् तृग दह' इत्यत्रोच झ। तन्नवाशको घुमग्नि सर्वोत्साहेन प्रयतमानोऽपि । ततो ब्रीडे- तोऽग्निस्तस्मान् प्र.निवत्रते 'नैतदशक विज्ञातुम्' इति । नतस्ते देवा वायु प्रेषितवन्त- स्तद्विजानार्थम् । सोऽयुक्तप्रकारेग ब्रह्मगा समाषितो स्वाग्रे निहितं तृगमप्ये चाल- यितुमकुवन प्रतिजगाम देवान् , उवाच च 'नाहं शक्कोऽभूवं विज्ञातुं किमिदं यक्षरूपम् इति ॥ ११ ततो देवा इन्द्रनेत्र देवराज प्रेषयाबभूवुर्यक्षखरूपनिर्धारणार्थम् । तस्य तु सवादमप्यदत्वा क्षगेन तिरोबभूव ब्रह्म। "किमिदम् ?' इति चिन्तयंत्तत्रैव स्थित इन्द्र किञ्चिकालानन्तर ब्रह्म वेद्यामुमारूपेगी तस्यानुग्रहार्थं प्रसन्ना दर्श। पप्रच्छ च किमेन यक्षरूपमिते ॥ १ । चतुर्थः खण्डः सा प्रोकच ब्रह्मदं यक्षरूपम्। अस्यैव च ब्रह्मयो विज्ये यूयमेवं 'महिमान प्राप्तवन्त इति । तत एवोपदेशादिन्द्रोप्यजानात् सर्वमिदं ब्रह्मणो महिमेति । इन्द्रद्वारा चाग्निवाय्वादयोऽपि विदाचा सर्वमिद ब्रह्मवेति ॥ यत एवमिन्द्रादयो ब्रह्मदर्शनसवादादिना ब्रह्ममामीप्यं गता। तत एव तेऽन्यान् देवान् खशक्किगुणादिमिरतिशेरते। विशेषतश्चेन्द्र सर्वान्देवानतिशेते, यत्कारणमयमुमोपदेशाद् ब्रह्मवरूपं विदितवानिति ब्रह्मविद्यास्तुति ॥ ४-५ तस्यैनस्थ ब्रह्मण उपमानम् विद्युतो विद्योतनमिव विषयं प्रति चक्षुष प्रकाशतिरोभाव इव चात्यन्तं द्रुनप्रकाशनधर्मि ब्रह्मेत्येतदधिदैवतम् । अध्यात्म चोप- मानं माधकस्य मनों गच्छतीव मृशं सकल्पमात्रेणेति । मनःप्रत्ययसमकालमभिव्यक्ति- धर्मि हि ब्रह्मेति ॥

·केनोपनियत्सारः तदेतद्ब्रह्म सर्वप्रत्यगात्मभूतत्वात् 'तद्वनम्', तैः प्राणि मः संमज- नीयम्, इत्येतेनैव गुणनामा चिन्तनीयम् । एवमुपासिता सर्वेषामपि प्राणिनां ब्रह्मवदेव संभजनीयो भवति । ७. एतावदेवोपनिषद् ब्रह्मग्ने नातःपरमस्ति । एतदधिगमार्थ तपो, दमः, कर्म, सामवेदाध्ययनं सत्यमित्येतत्सर्वमनुष्टातव्यम् ॥ ८. यो वै वर्मितां ब्रह्मविद्यामेवं वेद, स निवृत्तसकलकल्मकः सन् अनन्ता- नन्दरूपे परब्रह्मण्येव तदात्मना निष्ठां लभते ॥ तत्सत् ॥

·केनोपनिषत् समाध्या अथ मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका (पदभाष्यानुसारेण) ४८ १-३ १७ ३-१ ४२ २५ १-८ २६ " १-९ २६ अथ वायुमब्रुवन् ३- ७ ४७ तस्यैष आदेशो यदेतत् अथाध्यात्म यदेतत् ४- ५ ५३ | तेऽग्निमब्रुवन् जातवेदः अथेन्द्रमब्रुवन् न तत्र चक्षुर्गच्चत अन्यदेव तद्विदितात् १-४ १८ नाहं मन्ये सुवेदेति इह चेदवेदीदव २- ५ ३९ प्रतिबोधविदितम् उपनिषदं भो ब्रूहि ५४ ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिन्ये केनेषितं पतति ८यच्चभुषा न पश्यति तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत् ४५ यच्छ्रोत्रेम न शृणोति ४७ यत्प्रागेन न प्राणिति तद्ध तद्वनं नाम ४-६ ५४ यदि मन्यसे सुवेदेति तषां विजज्ञौ ३- २ ४४ यद्वाचानभ्युदितम् तस्माद्वा इन्द्रोऽतितराम् ४-३ ५१ / यन्मनसा न मनुते तस्माद्वा एते देवाः ४- २ ५० यस्यामतं तस्य मतम् तस्मिरस्त्वयि किं वीर्यम् ३- ५ ४५ / यो वा एतामेवम् ४७ श्रोत्रस्य श्रोत्रम् तस्मै तृमं निदधावेतहेति ३-६ ४५ स तस्मिन्नेवाकाशे तस्मै तृमं निदधावेतदादत्स्वेति३-१० सा ब्रह्मति होवाच तस्मै तपो दमः कर्मति २- १ १- ६ २४ १- २ ३-१२ ४८ ·अथ मन्त्राणां वर्णानुक्रमणि (चाक्यभाष्यपृष्ठपरामर्शिका) ८२ खं. म. पृ. अथ वायुमब्रुवन् ३-७ ९५ तस्यैष आदेशो यदेतत् अथाध्यात्मं यदेतत् ९७ तेऽग्निमब्रुवन् जातवेदः अथेन्द्रमब्रुवन् ३-११ ९६/न तत्र चक्षुर्गच्छति अन्यदेव तद्विदितात् १- ४ ६९ नाह मन्ये सुवेदेति इह चेदवेदीदथ प्रतिबोधविदितं मतम् उपनिषदं भो ब्रूहि ९९ / ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये केनेषितं पतति ६५ ब्रह्मेति होवाच तदस्यद्रवत्तमभ्यवदत् ९५ यचक्षुषा न पश्यति ३-८ ९५ यच्छोत्रेण न शृप्योति तद्ध तद्वनं नाम ९७ यत्प्राणेन न प्रामिति तद्धेषां विजज्ञो ९४ यदि मन्यसे मुवेदेति तस्माद्वा इन्द्रोऽतितराम् ४- ३ ९७ यद्वाचानभ्युदितम् तस्माद्वा एते देवाः ४- २ ९७ यन्मनसा न मनुते तस्मिरस्त्वयि कि वीर्यम ३- ५ ९५ यस्यामतं तस्य मतम् ३- ९ ९५ यो वा एतामेवम् तस्मै तृगं निरावेतद्दहेति ३-६ ९५ धोत्रस्य श्रोत्रम् तस्मै तृणं निदधावेत दादत्स्वेति३-१० ५९ स तस्मिन्नेवाकाशे तस्यै तपो दमः कर्मेति

·अथ भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची
s अत्र दत्ता सङ्ख्या भाष्यखण्डपरामर्शिका। अर्धविराम (6) चिदं तु ततः
परं वाक्यभाष्यखण्डा ग्राह्या इति सूचयति । वा. = वाक्यभाध्ये ॥
अज्ञानम् (आत्मानात्मनोरितरेतराध्यासः, अविद्या), ४, ४०, ४५, १०
अज्ञानबीजम् (अज्ञानरूपं संमारकारणम्), वा. ४४
अधिदेवतम् (यद्देवानविन्योच्यते), ३७, ३६, ५१
अधोगतिः (पश्वादिस्थावरान्ता गतिः), २
अध्यवसाय: (निश्चयः, बुद्धिवृत्तिः), १२, १४
अध्यात्मम् (प्रत्यगात्मविषयकम् , यद्देहादिकमधिकृत्योच्यते), ३७, ५९, ६० ;
.
"
अनित्यं साधनसाध्यम् (मनुष्यादिलोकत्रयम् ), ५
अनित्यविज्ञान: (ज्ञाता, जीवात्मा), वा. १४, ४२
अनुभवः (श्रवणादिजन्यः, सार्वत्रिकानुभवश्च) ३८ ; २२, २६, २७, ३८
अनुमानानुभवी (आगमार्थवैशद्याय प्रयोजितौ तर्कानुभवौ), ३८
अन्तःकरणम् (मनोबुद्धयादिवृत्तिमत् करणम् ) १४, २५, ३०, ३१, ३३,३६;
७, ११, १४
अमृताः (मुक्ताः), १९, ४५ ; १०, ३५
अमृतत्वम् (मोक्षः), ४४, ६४; ३१, ३२
अय लोकः (ममाहंभावलक्षणोऽमिमानः, शरीरं वा), ४५ ; १०, ३५
अविद्या (आत्मानात्मनोरितरेतराध्यासः), ५, ४४, ४५ ; ३, ३२, ४३, ४४
अविद्याकामकर्मलक्षणम् (संसारबीजम् ), ६७
अविद्यालक्षणम् (अविद्याकल्पितम् , अव्याकृतम् ), २३
अव्याकृतम् (नामरूपबीजम् , नामरूपाभ्यां पृथग्भावं नापादितम् ), २३
असंहतः (संभूयकारिविलक्षणः), १२
आकाशकार्यम् (श्रोत्रम् ), ३२
मागमः (संप्रदायाचना उपदेशः) २३, ३८, ४२; १२, १७, १८, २३,२६
आचार्यः (तत्वदर्शी बोधकः), २६॥ ३४, ३८, ३९, ६२, ६३, १२, २३
आत्मतत्त्वम् (आत्मयाथाम्यम् ), वा. १, २, ११, २७
आत्मलोकः (साधनसाध्यविलक्षण आत्मा), ५

·भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची आत्मविद्या, आत्मज्ञानम् , मात्मविज्ञानम् (परमात्माहमस्मीति ज्ञानम् ), ४४ आदेशः (उपमोपदेशः), ५८ ; (उपासनोपदेशः), ५१ आलोचनम् (इन्द्रियव्यापारः), १२ आधिदैविकम् (देवेषु), बा. २१ आध्यत्मिकम् (मनुष्येषु), वा. २१ ईश्वरः, परमेश्वरः (ब्रह्म, निग्रहानुग्रहकर्तृ), ४६, ५४, ५५, ३७, ३८, ३९, ४१, ४२, ४३, ४६, ५३ ईश्वरसेतुः (वर्णाश्रमादिधर्मव्यवस्था), ४७ उपनिषत् , रहस्यम् (9)(विद्या- ज्ञानम् ), ६२, ६३, ६५, ६६ (२) (आत्मोपासनम् ) वा. ५४, ५५,५६ (३) (ब्रह्मविद्या प्रतिपादको प्रन्थः), १ उपलक्षणम् (प्रदर्शनार्थमुक्तान), ५०, ६५ उपादेयम् (स्वीकार्यम् , कारणम् ) २४, ३४ , १६ उपाधिः (वस्तुन्यप्रविष्टं तत्सहसंबद्ध व्यावर्तकम् ), २८, २९, ३६, ३५, ४० उपासनस् (ध्यानम् ), १, २७, २९, ५१० ५३ उमा (ब्रहाविद्या, पार्वती वा), ५४, ५५ ५७७ ४९, ५. एषणा (पुत्रवित्तलोकविषयः कामः), ५, १९, २० कपिलकणमुगादयः (शुद्रब्रह्मविदः), वा. २८ करणानि (इन्द्रियाणि, मनश्च), १२, १७, १९, २१, २८, ३०, १४, कर्तृत्वभोक्तत्वे (इदं करिष्ये, इदं भोत्ये- इति मिथ्यामिमाने), ४६ कर्म (शास्त्रविहिता क्रिया), १, २, ४, ५,२७; १, २, ३, ४ कर्मासाम (उद्गीथादि), १ कात्मकः, काश्रयः (प्राणः), १; १ कामकर्मप्रवृत्तिकारणम् (आत्माज्ञानं येन काम उद्भवति, कर्मणि च प्रवर्तते), ४ कामादयः (अन्तःकरणवृत्तयः), ३० कार्यकरणसंघात: (देहेन्द्रियसंघातः, य आत्मार्थ प्रवर्तते), ९, १४ कार्यकारणे (व्याकृताव्याकृते), वा. १६, २९ कूटस्थम् (निर्विकारम् , आत्मतत्त्वम् ), ९ केवलतर्कः (प्रमाणानुभवान्यतरानुग्रहरहितः), ७ क्रियाकारकफलभेदतिरस्कारिणी (ब्रह्मविद्या, यया सर्वोऽपि मेदो विनश्यति), ६४ ·केनोपनिषत् समाच्या . क्रियाशक्तिः (प्राणस्य), वा. २० चिच्छक्तिस्वरूपमात्रः (आत्मा), ४२ चिद्रूपः (आत्मा), वा. ९ चिन्मात्रज्योतिः, चैतन्यज्योति: (इनरनिरपेक्षं मनआदिप्रकाशक आत्मा), २६, २८, ३०, ३१, ३२, ३३ चैतन्यम् (ब्रह्मणो रूपम् उपाधिद्वारेण). ३६ चैतन्यात्मज्योतिः (चक्षुरादिप्रकाशनसमर्थम् आत्मखरूपम् ), ३०, ३१, ३२, ३३ चैतन्यमात्रसत्ताकम् (ब्रह्म, चैतन्यातिरिक्तसत्तारहितम् ), २८ जातिगुणक्रियाविशेषणानि (शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानि), २२ ज्ञानम् (उपासनम् ), २, ५ ज्ञानम् (वस्तुतन्त्रम् आत्मज्ञानम् ) १९, ६४, ६५, २९, ३५ ज्ञानकर्मसमुच्चयः (कर्मोपासनयोः सहानुष्ठानम् ), वा. १ तर्कः (प्रमाणानुभवनिरपेक्ष उहः), ७, १७, २८ तर्कः (श्रुतार्थनिर्धारणार्थः, उपपत्तिः), ३८ तार्किकाः (तर्कप्रधाना अवेदान्तिनः) २७, ३५ दक्षिणमार्गः (सकामकर्मवतां गतिः), २ दर्शनम् (उपासनम् ), १ दक्षिणोत्तरे स्ती (कर्मोपासनफले), वा. १ दृक्स्वरूपम् (साक्षिचैतन्यखरूपम् ), ४२ दृष्टादृष्टानि (साध्यसाधनानि), ६ द्रव्यम् (गुणक्रियाश्रयं वस्तु), ४३ नामरूपे (ब्रह्मण उपाधिभूते याभ्यां जगद् व्याकृतम् ), ३६ नित्यचिकित्साधिष्ठाता (चकोरः), वा. ७ नित्योपलब्धिस्वरूपः (आत्मा), वा. ९, १० नित्यबोधात्मकः (आत्मा) वा. १५ नित्यविज्ञानस्वरूपः, -खमावः (आत्मा), वा. १४, १५, २०, २४, २९, ३०, नित्यशुद्धबुद्धमुक्तः (ईश्वरः), ९२ निरुपाधिकम् , विश्वस्तसोपाधिविशेषम् (उपाधिरहितम् , निर्विशेषं ब्रह्म), ३७, ४३, ६० निर्विशेषम् (जात्यादिविशेषरहितम् , ब्रह्म), २८, ४२, ४३, ८, ९, १० ·भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची । नि श्रेयसम् (मोक्षः), ६४ परब्रह्म, परः (ईश्वरः) १; वा- ३७ परमात्मा (परमार्थात्मा, ब्रह्म), ६३ परार्थः (परप्रयोजनाय व्याघृतः), १२ परिसंख्यानम् (अन्यनिषेधः) २९ पारिवाज्यम् (पारमहंस्यम् ), ५ पिप्पलादः (प्रश्नोपनिषद्बोधक आचार्यः). ६३ पुरुषतन्त्रम् (पुरुषयत्नाधीनम् , न वस्तुप्रधानम् ) ५ प्रतिबोधविदितम् (सर्वप्रत्ययसाक्षित्वेन ज्ञातम् ), ४२ प्रत्यक्षादीनि (प्रमाणानि), २३ प्रत्यगात्मा (अन्तःस्थितं खरूपम् ), ३, ६, ७, ४२, ४७, ५९, ६१६ १, ३० प्रत्यगात्मब्रह्म (खात्माभिन्न परमार्थतत्त्वम्), ४,५ प्रत्यस्तमित्सर्वभेद (निर्विशेष), ५ प्राणः (मुख्यप्राणः, करणम् , घ्राणेन्द्रियम् ), १६, १७,३३, ९, २० बुद्धिः (निश्चयात्मकमन्तःकरणम् , अन्तःकरणसामान्यं का), १४, २१, ३. बोधः (१) (प्रत्ययः, ज्ञानम् ), ४२, १५ (२) (ज्ञानरूमा क्रिया, गुणों वा), ४२ (३)(आत्मज्ञानम्), वा. १५, (४) (चैतन्यस्वरूपम् ), १५ ब्रह्म (वृहत्तमं तत्त्वम् , परमात्मा), २१, २८, २९, ३०, ३४, ३५, ३६ ३७, ३८, ३९, ४०, ४१, ४२, ४५, ४६,५०, ५३, ५४, ५५, ५६, ५७, ५८, ५९,६०,६१, ६२, २, १२, १७, १८, १९, २२, २४, २७, २९, ३६, ३७, ४५, ४८, ४९, ५०, ५१, ५२, ५३, ५६ ब्रह्म (ब्राह्मणजातिः), वा. ५४ ब्रह्मनिष्ठः (ब्रह्मरूपे स्वात्मन्येवावस्थितः), ७ ब्रह्मवित्संप्रदायः (शिष्याचार्यक्रमेणोपदेशः), ३४ ब्रह्मजिज्ञासा (ब्रह्मज्ञानाय प्रयत्नः), ६ ब्रह्मविद्या, ब्रह्मविज्ञानम् (अद्वितीयं ब्रह्मवास्मीति विज्ञानम् ), ५, ४६, ६४, ६७; भूमा (निरवच्छिन्नमद्वैतं ब्रह्म), २८, ३७ मनः (संकल्पात्मकमन्तःकरणम् , अन्तःकरणमात्रं वा), १४, २१, २२, ३०,४०, ५९, ६, ७, ८, ११, १४, २०, ५२ ·११० केनोपनिषत् सभाष्या मिथ्याज्ञानम् (मृषैव अभिमानः), ४८; २९ मिथ्याज्ञानः, मिथ्यादर्शी (तत्त्वं वैपरीत्येन ज्ञातवान् ), वा. २७ मिथ्यामिमानः (विपरीतज्ञानम् ), ४८, २९ मुख्यः स्वर्गः, महान् स्वर्ग: (निरतिशयमुखात्मकं स्वात्मभूतं ब्रह्म), ६७, ५६ लोकः (१) (अयं लोकः, अहंममव्यवहारः), १९,४५, (शरीरम्), १०,३५ लोकत्रयम् (मनुष्यपितृदेवरूपम् ), ५ विज्ञानम् (उपासनम् ), वा. १, ३ चिदिताविदिते (व्याकृताव्याकृते, हयोपादेये च), २३, २४; १६, २१, २४, . . A चिद्या, विज्ञानम् (आत्मविषयम् ), ३, ५४, ६२; ११, ३२, ४९, ५०, ५५ विध्वस्तसर्वोपाधिविशेषम् (निरुपाधिकम् ), ३५ विज्ञानम् (१) (प्रत्ययः), वा. १३, १४, ४२, ४७. (२) (चैतन्यस्वरूपम् ), वा. १४, १६, २०, २९ (३)(उपासनम् ), वा. १,३ विशुद्धसत्त्वः (शुद्धान्त:करणः, जिज्ञासायामधिकारी), ३ वृत्तिः (मनसः, प्राणस्य वा, व्यापारः), १६, ३०, ३१, ३२, ३३ व्यक्ताव्यक्त (व्याकृताव्याकृते), वा. १६, २९ व्याकृतम् (नामरूपाभ्यां विविक्तं जगत् ), २३ व्याकृतबीजम् (व्याकृतकारणत्वेनानुमितमव्याकृतम् ), २३ शेषः (अङ्गम् ), ६४ श्रौतकर्म (अग्निहोत्रादिरूपं श्रुत्युक्तम् ), २ संयोगः (पृथग्भूतयोः संनिकर्षेण संबन्धः), ४३ संसर्गमित्वम् (इतरसंश्लेषाईत्वम् ), ४३ संसारबीजम् (अज्ञानम् , अविद्याकामकर्माणि), ४, ६५; १ संस्कारः (अन्तःकरणदोषापनयनेन), ३, ३, ४ संहतानि (संभूयकारीणि), १२ सकृद्विज्ञानम् (स्वप्रप्रतिबोधवत् चरमं ज्ञानम् ), ४३, ३३ सङ्कल्पः (मनसो वृत्तिविशेषः), १४, २१, ५६ ५२ सत्त्वशुद्धिः (कर्मणा, उपासनेन च अन्तःकरणशुद्धिः), २, ६५ सदसद्वादिनः (सत्कार्यवादिनो सांख्या असत्कार्यवादिनश्च वैशेषिकादयः), ३५ समवायः (गुणगुणिसंबन्धः), ४३ सम्यग्दर्शनम् (परमार्थज्ञानम् ), ४० ,

·भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची
-
सर्वक्रियाफलप्रत्ययसाक्षी (परमेश्वरः), वा. ३९
सर्वप्रत्ययदर्शी (साक्षी), ४२
सर्वविशेषप्रत्यस्तमितम् (निर्विशेषम् ), वा. १६
सर्वात्मा (सर्वस्यात्मा, ब्रह्म), २६; १२
सर्वात्मैकत्वम् (सर्वेषां य एक आत्मा, तद्भावः), ४५
सर्वान्तरः (देहादेरन्तरतम आत्मा), १३
सहकारिसाधनम् (साधनान्तरेण सहककार्यकर्तृ साधनम् ), ६४
साक्षात्कारः (अयमहमस्मीत्यनुभवः, ४५
साध्यसाधनसंबन्धः (पुत्रादीनां मनुष्यलोकादिमिः संबन्धः), ३
सूतावाकानुवाकः (यागसमाप्तौ पठितव्यः), ६४
सूक्ष्मवस्तु (अतीन्द्रियम् ), ७; ११
स्मात कर्म (देवयज्ञादिः), २
स्वभावदोषः (प्रकृतिसिद्धोऽन्तःकरणदोषः), ३५
स्वभावसिद्धः (स्वयंसिद्धः) वा. ४
खरूपविज्ञानम् (न जन्यम् ), वा. १३, १४
खगों लोकः (सुखात्मकं ब्रह्म), ६७, ५६
स्वसंवेद्यः (स्वनैव स्वयंवेद्यः), ४२
स्वानुभवकरणम् (स्वानुभवे आरोपणम् ), ३८
स्वात्मन्यवस्थानम् (स्वस्मिन्नेव स्थितिः, मोक्षः), ४४
स्वाभाविकः (स्वरूपभूतः, न मिथ्याकल्पितः), ५; ३२
स्वाभाविकी (आविधिकी, प्रवृत्तिः), २
इयोपादेये २४, २५, ३४; १६
१०००, १०-७-१९५९. अध्यात्मप्रकाश मुद्रणालयः, होळेनरसीपुरम्

·अध्यात्मप्रकाशकार्यालयप्रकाशिताः कतिचन वेदान्तग्रन्थाः १. वेदान्तडिण्डिमः - श्रीमन्नृसिंहसरस्वतीतीर्थकृतः ! भावबोधिन्याख्यया नवीन- व्याख्यया संयुतः । शोधितपाठश्च ॥ इदानींतनं मूल्यम् रू. ०.६३ २. मूलाविद्यानिरासः अथवा शङ्करहृदयम्- अद्वैतवेदान्तप्रक्रियातत्त्वविमर्शनपरो निबन्धः सप्रमाणवचनः॥ मूल्यम् रू. २५० ३. सुगमा- अभ्यासभाष्यस्य नवीनव्याख्या श्रीसच्चिदानन्देन्द्रसरस्वतीप्रणीता। भाष्यकारोक्त्युपजीवननैव शाङ्करवेदान्तप्रक्रिया वाचकहृदयंगमीकृता । मूल्यम् रू.१.५० ४. माण्डूक्यरहस्वविवृतिः- उपनिषद्याख्या गौडपादीयकारिकाव्याख्या च । माण्डू- क्योपनिषदि गीतानि नैकानि रहस्यानि श्रीगौडपादामितप्रक्रियानु- सारेणोद्घाटितानि॥ मूल्यम् रू १२ ५. वेदान्तबालबोधिनी - भगवत्पादीयप्रातःस्मरणस्तोत्रनवीनव्याख्यानरूपा । श्री सच्चिदान्देन्द्रसरस्वतीसंयमिमिः प्रणीता। आत्मनः सच्चिदानन्दपरब्रह्मरूपत्वम् स्वयंज्योतीरूपत्वम् , सर्वात्मत्वं चेतीत्येतदुपदेशत्रयमत्र स्फुटीकृतं सार्वजनीना- नुभवानुसारिशास्त्रदृष्टयवलम्बनेन गुरुशिष्यसंवादमिषेण ॥ मूल्यम् रू. ०.७५ ६. ईशावास्योपनिषत् श्रीशाङ्करभाष्यसंयुता- अत्र च भाष्यं विषयविभागानुसारेण प्रविभक्तग्रन्थशरीरम्, संशोधितपाठम् , भाष्यान्तरसंवादिटिप्पणयुतम् , जिज्ञासूपयोगिपरिशिष्टमन्त्रानुक्रमणिकाशब्दसूच्यादिसमेतं च ।। मूल्यम् रू. ०.५० .. केनोपनिषत् श्रीशाङ्करभाष्यद्वयसंयुता - श्रीसच्चिदानन्देन्द्रसरस्वतीसंयमिमिः सटिप्पणं शब्दसूच्यादि परिकरसमलकृतं च ॥ मूल्यम् रू. २.०० प्रचिकाशयिपिता ग्रन्थाः मुण्डकोपनिषत् श्रीशाङ्करभाष्ययुता-टिप्पणादि संयोजितां च । तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम् - सटिप्पणं शीक्षाक्लीभाष्यम् आनन्दवल्लीभाष्यं च भाष्याविमर्शिन्याख्यव्याख्यासंवलितम् ।। नष्कम्यसिद्धिः - क्लेशापहारिण्याख्यव्याख्यायुता । पुस्तकप्राप्तिस्थानम् :- अध्यात्मप्रकाशकार्यालयः, होळेनरसीपुरम् , (मैसूरु संस्थानम्.)

·BACK - TO - SHANKARA SERIES Ready for Sale Rs. 063 Rs. 2.50 Rs. 1.50 OL Sri Narasimh SPSWASA. Critically edited with an original sanskrit commentary called the Bhava Bodhiai, 2. Múlavidya Nitasa or Sri Shankara Hridrak An originat work on Adwarta Vedanta discussing tra 114273 and destruction of Avidya according to Shankara. 8 Saga murah A bew original Sapsant commentary on AH Shantrada $ Introduction to his famous Sebra Bhashyn by Swami Satchidangadeaan Saraswathi. It denle eminantly with the essentials of Sri Shankara's Method and relates antagonistic views ably and nobly, 4. Vedanta Balabodbini : Aa original Sanskrit Commentary by Swami Satchidanandendra Saraswathi op the "Pratal Smarana Stotram* of Sri Shankara Erasurate_29452 in the form of a dialogue between master and pupil. Very useful for such students of Vedents as are in need of an exposition appealing directly to exprience of the cardinal teachings of Adwaita as taught by Shankars. 5. Isbavasya Upanishod : With the Bhashys of Shankara charya. A crtical edition of the Ters with Introduction, Notas Summary, Index and other aids 6. Kena Upanishad : With Shankara Bhashya, Introdne tion etc Rs. 0.78 - 1 12.00 Ready for the Pres Mundaka Upanishad, Tattireeya Upanishad. Naisbkartay Siddhi etc. with Notes and Comineatary by Swami Satul.dana dendra Saraswathi, Postage and forwarding charges extra For copies apply to the publishers THE ADHYATMA PRAKASHA KARYALAYA HOLENARSIPUR. HASSAN DISTRICT, MYSORE STATE, SOTTA INDIA.