·QUE DATE SIP
GOVT. COLLEGE, LIBRARY
KOTA (Raj.)
Students can retain library books only for two
weeks at the most.
BORROWER'S
No.
DUE DTATE
SIGNATURE

·मध्यकालिकः संस्कृतनाटकालोकः
लेखक
रामजी उपाध्याय
एम ए, दो फिल् , हो लिट्
मोनियर-प्रोफेसर, सस्कृत-विभागाध्यक्षश्च
सागर विश्वविद्यालय, सागर
प्रकाशक.
भारतीय-संस्कृति-संस्थानम्
नारीबारो, इलाहाबाद

·प्रथम-संस्करणम्
वि० सं० २०३७
मूल्यम् : २५ मप्यकाणि
मुद्रक :
एकेडमो प्रेस,
६०२ दारागंज
इलाहाबाद

·हरिजनोद्धारमहात्मने
"श्रीवलदेव चौबे" इति विश्रुतनाम्ने
सत्यानन्द-स्वामिने
ग्रामाद् ग्राम वजन देवोऽसृजद् दृष्टि पराङ्मुखीम् ।
तस्मै ग्रन्थ समर्यते ॥
सत्यानन्द-म्वरुपाय

·भूमिका 'मध्यकालिक संस्कृतनाटकालोक ' इति ग्रन्ये खोष्ट सवत्सरस्यानवम शताब्दं पञ्चदश शताब्द-पर्यन्तं सस्कृत रूपकाणामितिहासो विकास-क्रमेण विरचित । सदसद्विवेकाद् विरता प्रायशो वैदेशिका एवं भारतीयविद्या- धौरेया, येपा परवतिषु सस्कृत-काव्येषु रूपवेषु वा किमपि श्रेष्ठतत्त्व न दृष्टम् । अन्यच्च तेपा विडम्बनं यत् ते भारतीयरुचि-प्रकर्षमेतेपु रूपकेषु प्रेक्षितु न पारयन्ति । न ते विचारयन्ति यदाराजरथमावालवृद्ध मास्त्रीपुरुष लोकाना रञ्जनाय रूपक-सहस्र परवतियुगे रचितम्, प्रयोजितम्, नाट्यशास्त्राचार्यवर्य समालोचितश्च। एनावन्मानेणापि तदस्माकमवधान सादरमहनि । वस्तुन सर्व कविकर्म सोद्देश्य भवति । कवय सरस विधिना लोक प्रशिक्षित प्रातिभ किश्चिन्नवनवोन्मेष विचित्य नाटकादीनि रचयन्ति । आधुनिक ज्ञानलवदुर्वि- दग्धानामज्ञाविजृम्भितेविजल्पितोऽपि परवतिरूपकराशि पेक्षणीय । वस्तुत- स्तु सनातन मत्यमेवोद्घाटित यशोभूषणेन मम्मटाचार्येण- काव्यं यशसेऽयंकृते व्यवहार विदे शिवतरक्षतये । परनिवृतये कान्ताम्मिततयोपदेशयुजे ।। नेतत् प्राचीनकाव्यमधिकृत्यैव सत्यम्, अपितु वेकालिक काब्य सद्य परावृतये, उपदेशयुजे च भवत्येव लोकसन्धारणाय लोकै प्रेक्षणीय पठनीय रक्षणोयञ्च। मत्यमेव महावृक्षाणामधो लधुवृक्षा न विलमन्ति। ते विशौर्यन्ते । किन्तु नैतविज्ञात यल्लघुवृक्षैरपि वाञ्चिद् विचितामेव शोभा जनयितु नागरका स्वभवनसमीपमेव तान् सवर्धयन्ति । तथैव कालिदासादीना नाटकानि यथास्थान विलसन्तु। तेपा प्रभाव-परिवे सुदूरमपि आन्ता मा भूमियंत्र नव्यानि च माध्यमिकानि च रूपकाणि जनमनोहरणाय यथापूर्व विलमन्तु विकसन्तु च। धर्मदर्शनविरहित साहित्यमय च लोककाव्य नाटक च स्त्रीष्टाब्दात् प्रागेव बहु विलसितम् । तत् सर्व घमबुद्धीना विपदिग्धेन कटाक्षशरेण निपानिन शत विस्मृतमेव । साधु पोक्त सोरेल महोदरेन- It is quite possible that India had a well developed drama सद्य ·( ६ ) cven before the Grecks, though not much is known of this early period --The Theatre Handbook P. 245. भारतीय नाटक-साहित्यस्य प्रथमपद एवोच्चतरं काव्यं विलसतीति वितथमुच्यते-With Bhavabhuti the line of great dramatists in Indian literature comes to an end. इति विण्ट रनित्जमहाभागो अहिलबुद्धीनां वैदेशिकालोचकानां सम्मतिमेव प्रवर्तयति । तेषां परम्परावरोधकानां वैदेशि- काना भारतीया-सन्ततिस्तानेवानुस्वनति यत् मध्यकाले, आधुनिक काले वा नास्ति नाटकोत्कर्पः। अत. परमपि केचित् समालोचका वदन्ति यत् संस्कृतं तु मृतमेव । तेपा मतेन प्रायः सहस्रद्वयवर्षपूर्व यदा प्रभूति प्राकृत-भाषा प्रचलिता तत एव संस्कृत-भापाया: सामान्य-जनप्रयोज्यत्वं विनष्टम् । अत्रास्माकमुत्तरमधोविघं वर्तते-संस्कृतभापामरणमनु भासः, कालिदास , भारविः, भवभूतिः, शङ्करा- चार्यः, कल्हणः, श्रीहर्पः, जगन्नाथ इति बहवः प्रथितयशसो महाकवयो वभूवुः । कि नेदं सत्यं यत् जीवन्त्यामपि प्राकृतभापायां तावदुच्चकोटिकः कश्चित् कवि वाभवत् यावन् मृतेऽपि संस्कृते इमे प्रातःस्मरणोया महाकवयो बभूवुः । कीटशमिदं संस्कृतस्य मरणं यदनुमरणमपि संस्कृतशवानुसरणं महाकवित्वं ददाति । तत्त नान्यथा प्राप्यम् । भारतराष्ट्रस्य, तस्य साहित्यस्य संस्कृतेश्च हपिणां मृषावाद एव संस्कृत-मरणवार्ता । 'मध्ययुगे विरचितानि नाटकानि सततमभिनीयन्ते स्म' इति तेपां प्रस्तावनासु सूत्रधारमुखेन मुखरितमेव । तथा हि पारिजातमजाम् -- शारदादेव्याः सद्मनि सकलदिगन्त रोपगतानेकन विद्य-सहृदय-कला- कोविद रसिक-सुकवि-सङ्घले विजयश्री म नाटिका नाटयितव्या । कर्णमुन्दर्याम्- श्रीशान्त्युत्सवदेवगृहे भगवतो नाभेयस्य महामात्यसम्पत्कर-प्रवतिते यात्रामहोत्सवे समुत्सुक: सामन्तजनः प्रत्यग्रप्रयोगदर्शनाय । तापसवत्सराजे- कि तापसवत्सराज पश्यन्ति सामाजिकाः । अपरमपि किञ्चिद् वैशिष्ट्य विद्यते मध्यकालिकनाटकानाम् । प्राचीन- रूपकराशो ईहामृग-वीथी-समवकाराणां रूपकाणां श्रीगदित-प्रेक्षणकादीनामु- ·। . पम्पकाणा निदशनं क्वचिदेव लक्ष्यते। तेपा प्रयम स्पष्टमुदाहरण बहुविध मध्यकालिके माहित्य उल्लसति । मध्ययुगस्य रूपकाणा रचयितारो राजान, महापण्डिता , अमात्या, आचार्या , महाविदुष्यश्वासन्, येपा म्वात्मनि कश्चिद्विशेष आसीत् । तथा हि- सास्कृतिकाचार्या -वेदान्तदेशिक बेङ्कटनाथ, रामभद्रमुनि , शीलाई, रामचन्द्रगुण चन्द्रौ, मेघप्रभाचार्य , बालचन्द्रसूरि , जयमिहमूरि, पूर्णसरस्वती, ब्रह्मसूरि, गोविन्दानन्द सरस्वती, नेमिनाथ । दर्शनाचार्या - जयन्तभटट , पूर्णसरस्वती महाविदुध्य -विज्जका राजान-मायुराग , कुलशेखर-रविवर्मा, प्रह्लादनदेव , विग्रहरानदेव, सिंहभूपाल , विरूपाक्ष । राजगुरु -राजशेखर । राजामात्या-वत्मराज , महापात्रो विश्वनाथ , विद्यापति । अतएव तेपा कृतयो भ्राजन्ते । सुप्रतिष्ठिता इमे महात्मानो यत्किञ्चिद् विरचयन्ति स्म, न तदम्यायिमहत्त्वभागित्यल वेगद्य-प्रकरणेन । प्राचीनयुगस्यान्तिमसम्राट हर्षवर्धनोऽन्तिममहाकविश्च भवभूतिबभू- वतु । पश्चाद् मध्ययुगस्य विस्तारो स्रोष्टाब्दस्य नवमशताब्दादारभ्य मुगल- शासनारम्भं यावत् पञ्चदशशनाब्द-पर्यन्तमासीत् । आ मुगलकालादद्यावधि आधुनिक युग प्रवर्तते । अनेन कालविभाजनेन मया संस्कृतनाटकानामितिहास- स्त्रिभागशो विरचित । सागर विश्वविद्यालये रामजी उपाध्याय रामनवमी २०३७ वि० सं० ·१-२६ २७-४० ४१.५६ विषयानुक्रमणिका 1 नवम-शताब्दी हनुमन्नाटकम् १, कौमुदी महोत्सवम् ३ उदात्तराघवम् , तापसवत्सराजम् ६ अनधराघवम् ७, बागमडम्बरम आश्चयं-चूडामणि १७, तपती-सवरणम् १८ सुभद्रा धनञ्जयम् २१, विबुधानन्दम् २१ कल्याण सौगन्धिकम् २५। २ दशम शताब्दी बालरामायणम् ३०, बालभारतम् ३१ विशालजिका ३२, कपूरमञ्जरी ३४ चण्डकौशिकम् ३४, नेपधानन्दम् ३६ ३. एकादश-शताब्दी प्रवोधचन्द्रोदयम् ४४, भगवदज्जुकोयम् ४८ कर्णसुन्दरी ५२ ४ द्वादशशताब्दी नलविलासम् ६०, , सत्यहरिश्चन्द्रम् ६२ रघुविलासम ६३, राघवाभ्युदयम् ६४ यादवाभ्युदयम् ६५, रोहिणीमगाद्धम् ६६ कौमुदोमित्रानन्दम् ६६, मल्लिकामकरन्दम् ६७ वनमाला ६७, लटकमेलकम् ६८ हरकेलिनाटकम् ७०, चन्द्रलेखा विजयप्रकरणम् ७० ललितविग्रहराजम ७१. पार्थपराक्रमव्यायोग ७१ धनञ्जयविजय-ध्यायोग ७३, मोहराजपराजयम् ७४ प्रवुद्धरौहिणेयम् ७५ ५ त्रयोदश-शताब्दी धर्माभ्युदयम ८४, किरातार्जुनीय व्यायोग ८६ कपूरचरित भाण ८७, रुक्मिणीहरणेहामृग ८८ त्रिपुरदाहम् ८८, हास्यचूडामणि ८६ ५७-८० ८१.११४ ·( १० ) . ११५-१२८ समुद्र-मयनम् ६१, प्रसन्न-राघवम् ६३ वोणावासवदत्तम् ८३, पारिजात-मञ्जरी ६७ उल्लाघराघवम् ६, शङ्खपराभवम् १०० हम्मीरमदमर्दनम् १०१, करुणावज्रायुधम् १०३ द्रौपदी-स्वयंवरम् १०४, दूताङ्गदम् १०५ विक्रान्तकौरवम् १०६, मैथिली-कल्याणम् ११० अञ्जनापवनञ्जयम् ११०, सुभद्रा १११ रम्भामखरी १११, प्रतापरुद्र-कल्याणम् ३१२ कादम्बरी कल्याणम् ११३, सोगन्धिका-हरणम् ११४ ६. चतुर्दश-शनान्दी प्रद्युम्नाभ्युदयम् ११७. धूर्तसमागम: ११८ संकल्पसूर्योदयम् ११८, उन्मत्तरायवम् १२१ भीमविक्रम-व्यायोगः १२१, कुवलयावली १२२ कमलिनीराजहंसम् १२ , सुबालावतुण्डम् १२६ विटनिद्रामाण: १२६, चन्द्रकला १२७ भैरवानन्दम् १२७ ७. पञ्चदश-शनाब्दी पार्वती-परिणयम् १३३, शृङ्गार-भूपणम् १३१ कनकलेखा कल्याणम् १३१, वाणासुर-विजयम् १३१ ज्योति:प्रभा कल्याणम १३२, गोरक्ष-विजयम् १३२ सोमवल्लियोगानन्दम् ११३, नरकासूर-विजयम् १३३ उन्मत्तराघवम् १३५, नारायण-विनासम् १३७ मुभद्रा-परिणयनम् १३७, पाण्डवाभ्युदयम् १३६ रामाभ्युदयम् १३८, चन्द्रिका कलापोडम् १३८ गंगादाम-प्रतापविलासम् १३८, शमामृतम् १४१ मनिलामारुतम् १४३, वसुमतोमानविक्रमम् १४७ वृषमानुजा, मुरारिविजयम्, दानकेलिकौमुदो १४८ ८. उपसंहारः ६. प्राप्तांश-रूपकाणि १०. अप्राप्त-रूपकाणि ११. नाटकानां प्रकाशनादि-विवरणम् १२. शब्दानुक्रमणिका १२६-१४८ १४२ १५२ १५६ १६१ १६५ -- ·नवम-शताब्दी ·हनुमन्नाटकम् -लोकनाटकस्यैकानुपमा कृतिहनुमन्नाटकम् ८०० ख्रीष्टाब्दमभित पुस्तकरूपेण प्रतिष्ठिनमासीदिति कल्प्यते, यतो हि नामास्मिन्नाटके भवभूते प्रभावो परिलक्ष्यते तथा दशम्पकस्यावलोकटीकायामस्योदाहरणानि नाम्ना मगृहीतानि ।' भवभूति ७०० खीष्टान्दमभित प्रादुर्वभूव, अवलोकटीका च १००० स्नीप्टाब्दमभिन' प्रणीता। तयोर्मध्ये प्रणीतमिदम् । अत एवं भोजप्रबन्धादो हनुमन्नाटकस्य कालविषये किंवदन्तीना निस्सारता प्रतिभाति । पश्चात्तभ्योऽपि रामविषयक श्रेष्ठनाटकेभ्य उत्तमश्लोका नाटके- ऽस्मिन् वश समावेशिता इत्यनेन विधिनास्य महानाटकत्व प्रसाधितम् ।। अपरथाऽपीद नाटक रामस्य ममग्रस्त्रिस्य वर्णनेन किञ्चिद् वृहत्तर स्वरूप विदघन्महानाटक नाम सार्थक विधत्ते। हनुमत प्रर्प-प्रधानत्वेनेद नाटक हनुमन्ताटकमिति प्रसिद्धम् । 'सुमद्रानाटिका' 'कुवलयावली' प्रभृतीनि स्पकाणीतराण्यपि नायकनाम्ना सज्ञितानि । 'हनुमन्नाटक'-नाम्नास्य रूपफस्य दशाङ्कात्मक वङ्गीय सस्करण, दामोदरमिथण सम्पादित च पश्चिमभारते प्रचलित चतुर्दशाङ्कसवलित महानाटक-नाम्नेति सस्करणद्वय विद्यते । केचन पुनरिद नाटक 'छायानाटकम् इत्यपि वदन्ति यतो हि नामास्य दशम द्वादशयोरवयो सीतारामो मायाम्पो वणितो। १ हनुमान् स्वयमेवास्य नाटक्स्य प्रणेतेनि विवदती रूपस्यास्य लोकनाटकत्व प्रसाधयति । २ सववृत्तिविनिष्पन सर्वलक्षणसयुतम् । समग्र तत्प्रतिनिधि महानाटकमुच्यते । भावप्रकाशने एतदेव यदा सबै पताकास्थानक्युतम् । अङ्क श्च दशभिर्धीरा महानाटकमूचिरे ॥ साहित्यदर्पणे ६ २२३ ३ नाटकेषु नायकस्य नैश्चारितानामितिहासवद्वर्णन योरपीय-रूपवेष्वपि वर्तते । तया हि टामस हार्डी महोदयस्य Dynasts इति Epic Drama भागनये विभक्त चिरव्यापि नेपोलियनस्य चरित नवा १३० दृश्यैश्च प्रस्तौति ।

·अन्यत्र /२ अस्मिन्नाटके रङ्गमञ्चीयाभिनवा शेली दृश्यते, यन्त्र कोऽपि निवेदक एवोपस्याय संवादविहीनानि कथ्यानि क्वचिन्निवेदयति । एवंविधानि रूपकाणि महाराष्ट्रे पु. प्रचलितानि 'निवेदन' नाम्नाधुनापि व्यवहृतानि । संवादा अपि समुपलभ्यन्ते । यथार्थमेवाह विण्टरनित्समहोदयो यदियं कृति- महाकाव्यनाटकयोर्मध्ये तिष्ठति, यत्र महाकाव्योचितानि आख्यानानि नाट्यो- चिताश्च संवादा ग्रथितानि । हनुमन्नाटकेऽनेकत्र रामायणस्य कथावस्तु परिवयं कतिपये विशेपाः समाकलिताः। सीतास्वयंवरकाले रावणस्य पुरोहितो जनकमुपगम्य रावणाय स्वतनयां सम्प्रदातुं प्रास्तौद् रामं च सीता-विवाहान्यवारयत् । यदा जनकराजो धनुरधिज्यं कतु स्वसमयं न्यवेदयत् तदा पुरोधाः शिवचापं रावणो न्यक्कतु नैच्छदिति केतवं पुरश्चकार। कथाभागोऽयमन्यथाकृत्यान नाटके निवेशितः । जामदग्न्यस्य समागमे संवादादयोऽपि नेव रामायण- परम्परां सर्वभावेन समनुसरन्ति । सीताया रामेण सम्भोगवर्णनमपि न तथा चरित्रगतमौदार्यमावहति .यथा वाल्मीकिधारायामौचित्यं प्रख्यापयेत् । मेघ. नादेन कृतो मायासीतायाः शिरश्छेदो रामस्य, रावणेन कृतश्च रामस्य शिर- श्वेद: सीताया मूळ हेतू अभवताम् । मायारामेण मायारावणशिरश्छेदान् पश्यन्ती सीता मायाराममाश्लेष्टुमुद्यताभूत्, तदा स पलायितः इत्यादयः कयापरिवर्ती ग्रन्यत एवावसेयाः । रणे मृतः स्वर्ग गच्छेयं सीतां वा प्रत्यावर्त्त- येवमिति रावणेन पृष्टा मन्दोदरी क्षत्रियां मामेव युद्धाय देवोऽनुजानातु इति यदुदाजहार तत् कामपि नवां विच्छित्तिमातनोति । हनुमतो महामहिमचरित्नं तावन्मनो हरति- पोतो नाम्बुनिधिनं कोणपपुरो निष्पिप्य चूर्णीकृता नानीतानि शिरांसि रासस-पते नायि सीता मया । आश्लेषापंण-पारितोषिकमहं नार्हामि वार्ताहरो जल्पन्नित्यनिलात्मजः स जयति ब्रीडा-जडो राघवे ॥६.३६ अयमेव महिमा येन नाटकस्य नाम-सार्थक्यम् । रचयितुरस्य काव्य- कौशलं रावणानुभावकलनेऽपि सहृदयानावर्जयति- प्रतापं संसोढुं रविरपि दशास्यस्य न विम- निमज्जत्युन्मजत्यपरजलधो पूर्व-जलधौ। हरिः शेते वार्धा, निवसति हिमाद्रो पुरहरो विञ्चि: किञ्चापि स्वजनि-कमल मुञ्चति न वा ॥

·। रविसहिता देवचतुष्टयी विभीपापराधीना कुर्वाणो रावणो येन समूल- घातं हत , तस्य रामचन्द्रस्य सर्वातिशायिनं महिमान गातुकाम एव कविस्तया वर्णयाबभूव । रसनिर्वाहनपुण नेव जहाति कविवाचम्। चक्रवाक्या रौद्र- करुणाभासयोश्चित्र पुनरेकमनोदाह्रियते- एकेनादणा प्रविततक्या वोक्षते ध्योमसस्य मानोबिम्ब, सजललितेनापरेणात्मका तम्। अह्नश्छेदे दयित-विरहानी चधाको द्वौ सकीर्णो विसृजति रसो रौद्र-कारुण्य सजौ ॥ १२ १७ अलकारेषु सुतरा निबद्ध पूपमा कस्य न मनो द्रावयति विप्रलम्भ रस. स्यन्द विकिरती समुच्चय चाविष्कुर्वती- च दरचण्डकरायते मृदुततितोऽपि वनायते माल्य सचिकुलायते मलयजालेप स्फुलिङ्गायते। राति कल्पशतायते विधिवशात् प्राणोऽपि मारायते हा हन्त प्रमदावियोगसमय सहारकालायते ॥ ५ २६ कथभूतो राजाभिमतो नाट्यकृत उत्खातान् प्रतिरोपयन् कुसुमिताश्चिन्वल्लघून वर्धयन् क्षद्वान् कण्टक्निो बहिनिरसयन् विश्लेषयन् सहतान् ।। अत्युच्चान् नमयन् नतापच शनकैपन्नामयन् भूतले मालाकार इव प्रयोगचतुरो राजा चिर नदति ॥६३५ इत्येव हनुमन्नाटकस्य स्थिता कीर्ति समस्तं मध्यकालकवित्व प्रति- निधत्ते, यया समावजितो महाकवि श्रीतुलसीदासो बहुशस्तभावाननुगृह्य रमप्रचुरान प्रसङ्गान् निबध्नाति स्म । कौमुदीमहोत्सवम् कौमुदीमहोत्सव नाटकस्य रायत्री कापि स्त्री बभूवेति निश्चितम् । प्रयागस्थे भारती-भवन-पुस्तकालये नाटकस्य हस्तलेखस्य भूमिकाया ' कया निबद्ध नाटकम्" इत्युपलभ्यते यत्र नामाशेन वटितेन विभक्न्यशेन चोपलब्धेन स्त्रीकत'कमेतदिति 'का' इत्यक्षरान्त च तन्नामेति निश्चीयते। विज्जका तत्कौंति केचन किशोरिकेनि चापरे वदन्ति । नवम्या शतान्या शोलाइरचिता विवुधानन्द-प्रणयकथा कौमुदीमहोत्सवमुपजीवतीति नाटकस्याम्य रचना ५०० बोष्टाब्दममित सम्भाव्यते ।

·कथावस्तुनि वीरोचिताः शृङ्गारोचिताश्च सन्दर्भा. सहृदयानावर्जयन्ति । पाटलिपुत्रस्य नृपतिः सुन्दरवर्मा कल्याणवर्मणा सपुत्रोऽपि चण्डसेनं क्रूरकर्माण पुत्रीचकार। कृताभिसन्धिश्चण्डसेनो लिच्छविभिर्मगधानाक्रमयामास । सुन्दर वर्मा रणे हतो लिच्छवयोऽपि पराजिताः। राजकुमारः कल्याणवर्मा सपरिजनः पाटलिपुत्रान्निरवसत् । तस्य धात्री कानने हस्ति-गर्जनभीता सार्थाद् भ्रष्टा तापसान् शरणं जगाम । कुलपतिना समादिष्टः स व्याधकिष्किन्धदुर्गेऽवसत् । राजमन्त्री मन्त्रगुप्तश्च पाटलिपुत्रे राजकुमाराय पुना राज्यमर्पयितुं प्रायतत । कदाचित् कल्याणवर्मा स्वप्नदृष्टां राज्ञः कीतिसेनस्य कन्यां कीतिमती नाम सिद्धायतनात् प्रत्यागच्छन्तीमदर्शत् । गतां ता राजकुमारः प्रेमवशंवद- श्चिन्तयामास । राजकुमार्यपि तत्प्रेमाकुला तच्चित्रं निर्माय नातिदूरं विससर्ज। तच्च चित्रं सा परिवाजिका लेभे या पूर्व कल्याण-वर्मणो धात्री आसीत् । तत्र चिन्नपटे धानी सालिखत् । शौनकमिव बन्धुमती कुमारमविमारकं कुरङ्गीय । अहंति फोतिमतीयं कान्तं फल्याणवर्माणम् ।। विदूषकश्च तथालेखान्वितं तच्चित्रं कल्याणवर्मणेऽपितवान् । तत्र चासौ कीतिमत्याश्चित्रं स्वप्रतिकृतिसविधे निर्मितवान् । अथ पाटलिपुत्ने राज्यविप्लवः प्रवृत्तः । सुन्दरवर्मणो हन्ता चण्डसनः प्रत्यन्तपालान् विजेतुं वहिर्जगाम। अनान्तरे कल्याणवर्मा राजधानीमाहूतः । चण्डेसेने विरक्तीकृताः प्रजाः कल्याणवर्माणं प्रत्यनुरक्ता आसन् । स च चण्डसेनं निहत्य राज्ये समभिपिक्तः । अन्ततः कल्याणवर्मा कीतिमत्या विरहेण सन्तप्तमेव चिन्तयन् प्रमदवने विदूपकेण सह प्रथमसमागमस्य वृत्तमवर्णय त् । पातु पनसुगन्धि लोलनयनं रोमाञ्चितं गण्डयो- विद् विद्रुम-पाटलाधरपुटं वचनं मयोन्नामितम् । वैलक्ष्य-प्रतिषेध-विक्लव-गिरा तन्च्या तया मुग्धया पश्चात् ताम्ररुचा फरेण मम तु प्रच्छादिते लोचने ॥ ५.२६ नातिदूरे वृक्षान्तरे स्थिता कीतिमती तत्सर्व श्रुतवती । तस्या: सखी निपुणिका तच्चिनं तयोर्मध्येऽक्षिपत् । चित्रागमनकारणमनुसन्धातुं गतोऽसौ कल्याणवर्मा कीतिमती प्राप्तवान् । पुरातनकवीनां प्रभावाधीनपि कवयित्री प्रत्यग्रां कामपि चारुतां तन-तन्त्र वितनोति काव्यनेपुणस्य । यथा च वाल्यवर्णने प्रतिभा खेलति, यौवनं- च धावति तथोदाह्रियते- ·५ यो द्वौ शैशव मुष्टि-भेद-विशदो रेखातपत्राङ्कितों क्षोणीचक्रमणे मदङ्गुलिमुखं याच्या समालिङ्गितम् । वये यावपि कारितो गुरुजने मात्रा बतादञ्जलि तो हम्तायुरगेन्द्र भोग सदृश प्रौढ-प्रमाणौ कथम् ॥ २६ यथा वा रूपकालकार-योजना-- नामी-वापी-प्रविष्ट स्तनशिखरगतो रोमरेखापदेन प्रत्युत्पन्नप्रताप स्फुरदधर मणि-व्याज-नीराजनेन । लन्धो लीलाकटाक्षमनसिज क्लभो वर्तते दुनिवारी देव्या लब्धप्रसाद कल मणि-रशना डिण्डिमारोहणेन ।। ५२२ मायुराजस्य नाटके उदात्तराघवस्य तापसवत्सराजस्य च नाटकयो प्रणेतार मायुराज राजशेखर प्राशसत्- मायुराजसमो नान्यो जज्ञे कलचुरि कवि उदन्वत समुतस्यु कति वा तुहिनाशवं ॥ मोऽय मायुराजोऽनङ्गपिरनामासीत्, पिता चास्य राजा नरेन्द्रबधंन । कालजरस्था कलचुरिशाखामय समलवकार, इति मिराशिमहोदयाना मतम् । कदाय प्रादुरभूदिति न यथावन्निश्चेतु शक्यम् । नवमशताब्या मध्ये आनन्दवर्धनस्तापसवत्सराज चर्चितवान् । भवभूते कृतीश्चायमुपजीवतीति । नवमशताब्या प्रारम्भे क्वचित् मायुराज आसीदित्यनुमीयते। सहृदय- मन्योऽमो म्वमेवमवर्णयत्--- सद्वृत्तानुगतो गतो गुणवतामाराधनेऽनुक्षण क्तुं वाञ्छति सर्वदा प्रणयिना प्राणैरपि प्रोणनम् । मात्सर्येण विनाकृत. परकृतो शृण्वन् वहत्यच्चकै- रानदाथ जलप्लयाप्लुतमुखो रोमाञ्च पीना तनूम् ।। उदात्तराघवम उदस्तराघव तावदभिनवगुप्त-कुन्तक भोज-हेमचन्द्रप्रमुखैराचार्ये ससम्मानमुद्धृतमिति मायुराजस्य रामकथाविषय गौरवभुदघाटयति । दशरूपके धनञ्जयस्तु बहुशस्तदशानुदाहरत् । तत्र कथावस्तु इत्थ सक्षेपित राजते-- ·६ रामो मूनि निधाय काननमगान्मालामिवाज्ञां गुरो- स्तद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं माता सहेवोज्झितम् । तो सुप्रीवविभीषणावनुगती नीती परां सम्पदं प्रोवृत्ता दशकन्धरप्रभृतयो ध्वस्ता: समस्ता द्विषः ।। तापसवत्सराजम् तापसवत्सराजमिति कृतिर्मायुराजस्योदयनकथाकोविदत्वं सूचयति यनासो यौगन्धरायणस्य मन्त्रगुप्ति-नैपुणी वासवदत्तायास्तपोनिष्ठां पद्मावत्याः प्रणयपरवशतां प्रद्योतस्य च राजनीतिकौशलमवर्णयत् । आरुणेः पराभवाय वत्सराजोदयनस्यावरोधेऽवरोधं निराकतु महामंत्री योगन्धरायणोऽन्यैः सह संमन्दय प्रद्योतं वासवदत्तां च संगमयांचकार । महासेनो हि प्रद्योत आत्मजां वासवदत्तां पनेण निर्दिशति । अपि जीवितसंशयेन वत्से, हृदयात् स्त्रीसुलभं विहाय मोहम् । उपमानपदं पतिव्रतानां, चरितर्यासि यया तथा विधेहि ।। अन्ते च संन्यासिनीवेपा वासवदत्ता तापसी च पद्मावती उदयनेन प्राप्ते इति अर्थकामौ पुरुषार्थों प्राप्य राजा सफलोऽभवत् । तापसवत्सराजे मायुराजो विशिष्यते, यन मासस्य स्वप्नवासवदत्तात्मकं कथावस्तु समधिकं संशोभते। पारावती-व्यापारमुखेन पद्मावत्याः प्रणयलीलां निवन्धानः कविर्जयति- किणित-फुञ्चित-चञ्चु-चुम्वन-सुख-स्फारीमवल्लोचना स्वप्रेमोचित-चार-चाटुकरणैश्चेतोऽर्पयन्ती कूजन्ती विततक-पक्षति-पुटेनालिग्य लीलालसं धन्यं कान्तमुपान्ततिनमियं पारावती चुम्बति ।। ३.१३ ।। सोगताचारस्तुतिव्याजेन निन्दां प्रस्तुवन् हास्यमेव पुष्णाति लामकायनो भिक्षुः पूर्वाल्ल कृतमोजन-व्यतिकरान्नित्येव नीरोगता फण्डूतिस्त्वकचादपति शिरस: स्नान यदा रोचते । जात्याचार कदर्थना-विरहितं ब्राह्मण्यमात्मेच्छया धूर्तेः सत्त्वहिताय कैरपि कृतं साधु व्रतं सौगतम् ।। ३.३ मुहुः।

·श्लिष्टोपमा द्वारेण नाटकीय कथावस्तु सूचयन् मायुराज कामपि नवा काव्य प्रतिभामुन्मेपति- आदी मान-परिग्रहेण गुरुणा दूरं समारोपिता पश्चात्ताप मरेण तानवकृता नीता पर लाघवम् । उत्सङ्गान्तरवर्तिनीमनुगमात् सम्पिण्डिताङ्गीमिमा सर्वाङ्ग-प्रणया प्रियामिव तछाया समालम्बते ।। ३ १७ अनर्घ राराघवम् वर्धमानस्य तनूजन्मा मुरारि सप्नाविस्तर नाटकमनर्धराघव नाम प्रगीय वालवाल्मीकिरिति नामापि लेभे । रामकथाया विकाममुद्दिश्य कृतेन विचारेणाय भवभूति-राजशेखरयोर्मध्ये क्वापि विराजत इति प्रतीयते । तथा च प्रायेण ८७५ खीष्टाब्दे स्थितिरित्यपि निश्चीयते, भवभूतिहि अप्टमे ख्रीष्टाब्दे राजशेखरश्च नवमे सोप्टान्दे बभूवतुरिति निश्चितप्रायम् । अन- घरावस्य स्थलेषु महिष्मती नगरी कलचुरि-राजश्चाल्लिखिताविति स तदाधितो बभूवेत्यपि अनुमीयते । कथानुसारेण वसिष्ठो वामदेवेन दशरथमादिशद्-न तव द्वाराद् याचको विमुखो गच्छेदिति । तदनु समागत्य विश्वामित्रो यज्ञरक्षायै राम- लक्ष्मणो स्वमाश्रममनयत् । वाली रावण-मैत्र चकारेति जाम्बवान् नामहत । स च मुग्रीवं हनुमन्त चान्वमन्यत वालिन विहाय ऋष्यमूक गन्तुम् । वालिन दुर्वल वीक्ष्य रावण खर दूषण निशिरस च सेनासवलितान् कृत्वा समुद्रस्योत्त- रस्त्रा दिशि स्थापयामास । तत् एव ताटका मनुष्यमण्डले विहाँ विश्वामि- त्राश्रमं समागता। तत्कृतान् प्रत्यूहान् वारयितु मुनिराहूतवान् रामम्, दिव्यानि चास्त्राणि तस्मै प्रादात् । निशीथे सुवाहु-मारीचाभ्या सहागता ताटका परिचित्य मुनि तान् हन्नु राममादिशत् । मारीचाहते रामो हतवान् तौ मातापुत्रो। विश्वामित्रो रामलक्ष्मणो जनकपुरमनयत् जनक्श्व राम सीतायोग्य पर मन्वानो पि तस्य धनुप सज्गकरण प्रति सदिग्ध आसीत् । अन्नान्तरे रावणस्य पुगेधा शौकल आगत्य रावणाय सोता जनकं ययाचे, शतानन्दाद् धनु सज्य क्तुंजनकस्य प्रतिज्ञा श्रुत्वा तेनोक्तं माहेश्वरा दशाननो न शिव- चारमवमन्तुमुत्सहते स्म इति । स याददवद्यप्रयोगे व्याप्त एवासीत् तावदेव रामो- ·- ८ धनुर्वभञ्ज। सीरध्वजस्य कन्ये सीतोमिले क्रमेण रामलक्ष्मणाभ्यां दत्त । रावणदूतो जनकं सीरध्वजं तजितवान्- "पोलस्त्य-हस्तवतिन्या सोतया तु भविष्यते ।" रामं प्रति चाकथयत्- "अरे राम त्वं, मा जनकपति-पुत्रीमुपयथाः ॥" तदनु जाम्बवान् शवरी नियुक्तवान् भरतं प्रति कैकेय्या प्रेपिताया निदायदाहेन मृताया मन्थराया देहं प्रविश्य कैकेय्याः कूटपत्रं मिथिलायां प्रोपिताय दशरथाय समर्पयेति । तनेव दशरथो राम राज्येऽभिपेक्तु स्वयं च वनाय प्रस्थातुमियेप, किन्तु कूटपत्रेण सीतया लक्ष्मणेन च सार्ध रामं चतुर्दश वर्षाणि वने प्रवासयितु भरतं चाभिपेक्तुं विवशीकृतः। मन्थरायाः शरीरं विहाय शवरी हनूमता रक्षितं स्वशरीरं प्रविश्य शृङ्गवेरपुरे यथावत् स्थिति लेभे। शृङ्गवेर-पुर एव गङ्गां ती रामचन्द्रश्चित्रकूटं प्राप्तवान् । भरतश्चित्रकूटं गत्वा कूटपत्रं प्रति कैकेयी निर्दोपां न्यवेदयत्, राज्य स्वीकतु" च रामं प्रार्थयत, परन्तु रामः प्रवासं पितुरादेशमेवा- मन्यत । भरतोऽपि रामस्य पादुके प्रतिष्ठाप्य नन्दिग्रामे वसन् न्यासमिव कोसल- राज्यमरक्षत् । शेपपरिशीलनेन कथायोजनायां न कश्चनावापश्चमत्कारपदवीमा- रोहति । रामो वालिन द्वन्द्वयुद्ध परास्यन्न तु तरुतिरोहितवपुरनार्यमाचचारे- त्यपि किचित् किंचिदावर्जयति सहृदयानां मनांसि । दशकण्ठं निहत्य सीतामग्नी परीक्ष्य रामः पुष्पकेण प्रत्याजगामायोध्यामितिविदितचर एव वृतान्तः । मध्य- मार्गे भौगोलिक स्थानानां वर्णने नूतनता प्रतिभाति । मुरारिविश्वामित्रकृतां प्रार्थनामारभ्यान्ते रामराज्याभिषेकान्तां कथामनघंगघवे वर्णयत् । मुरारी राममुखान्नाटकान्ते काव्यालोकस्य लक्षणं व्याख्यातवान्- "न शब्दब्रह्मोत्यं परिमलमनाघ्राय च जन: कवीनां गम्भीरे वचसि गुणदोपौ रचयतु ।" ७ १५१ इत्यसो समीक्षकान् भर्त्सयत्येव । किन्तु शब्दब्रह्मवाद एव न केवल्येन काव्यनिकपत्वमादधाति । तत्कृतेऽर्थगौरवमपेक्ष्यते, न केवला पदयोजना-चातुरी, यथा केचन निर्दिशन्ति-- मुरारिपदचिन्तायां भवभूतेस्तु का फया । भवभूति परित्यज्य मुरारिमुररीफुर ।। इति ।।

·अथ पदचिन्तापरत्वमेव लेक्ष्यतेन रसनिप्पत्ति-प्रावीण्यम् । अत एवेद- मप्याहु - मुरारिपदचिता चेत् यदा माघे मति कुरु । अस्ति मुरारेमाघस्य शब्दकोश पाण्डित्य महित शक्तिश्चापूर्वा राघव- स्यानमिनो च कथा परिवयं योजयितुम्, किन्तु नैतावतवामी भवभूति वा माघ वोभौ वा प्रतियोक्तु क्षमते ! भवभूतेश्छायैव क्वचित कदाचित् वेषा- चिन्मनो हरेत्- स्फुरति जडता, वाष्पायेते दृशौ, गलति स्मृति- मंयि रसतया शोवो भावश्चिरेण विध्यते ।। ५२२ इत्यही अनुभावमुखेन स्थायिभावस्य रसात्मको विपाक एव काव्यत्व नीयमानो विलोक्यने। नान सन्देहो यत्कवियोवनस्य रामणीयक प्रत्यग्रयैव तूलिकया चित्रया. चकार, किन्तु नाटक्स्य विस्तारे ईदृशान्येवाङ्गप्रयनानि नाट्यकौशलं प्रवन्ध- पाटवं च तिरयन्ति । प्रमदा प्रति लोलायमाना मुरारेर्लीला मर्वन, प्रसृता प्रतिभान्नि। यथा पौलोमी-फुच-पत्रपङ्ग-रचना-चातुर्पमध्यापिन । तयापि सन्ति तथाभूतानि काव-बन्ध व्यतिकर-चेप्टितानि यथा वशवदन्ति रयिमाना चेतासि- अभेदेनोपास्ते कुमुदमुदरे दा स्थितवतो विपक्षादम्भोजादुपगतवतो मधुलिह । अपर्याप्त छोऽपि स्व-पर-परिचर्या-परिचय साधूनामयमनभिस धान-मथर ।। ६६ अतिरञ्जनामनूरीकृत्य सूक्ष्मेक्षिक्या निरीक्षितश्चन्मुरारिस्तहि भवभूते- ििलत्य माघस्य पदसौष्ठवमुरीकृत्यापि कामपि नवामभिख्या पुष्णाति । प्रबघ आगमडम्बरम जयन्तभट्टम्यागमडम्बर . पर्मतनाटकमपि निगद्यते । एतद्द्वारेण जयन्नो जयन्त इव चार्वाकेषु वौद्धपु जैनेषु मीमामय शैवनैयायिकेपु पञ्च- 1 ·/१० रात्रागमेपु हीनतरशैवेषु नीलाम्बरजैनेषु च चञ्चुप्रहारान् कृत्वा तान् निराबर- णांश्चकार । अभिनयोचित-संघटनमिदं रङ्गमञ्चमवतारयितु जयन्तशिष्याः सूत्रधारं निवेदितवन्त इति प्रस्तावनातोऽवधार्यते । १६६४ ई० वर्षे डा० राघवन्-महोदयो मद्रासनाट्यसंघेनेनत् प्रयोजितवान् । काश्मीरा मूर्धन्यानां विपश्चितां रससिद्धानां कवीनां कोविदानां शास्त्रकृतां च प्रभवा अभूवन्निति को न वेद। अन्यासां ज्ञानशाखानामिव रूपकाणामपि प्रभूतं वाङ्मयं तत्र निर्मितं भवेदिति अनुमापि प्रत्यक्षायते किन्तु जयन्तभट्टस्यैनां कृति विहाय न किमपि काश्मीरीयं रूपकमद्ययावदु- पलब्धम्। न्यायमञ्जरी पुरस्कृत्य खलु जयन्तभट्टो महीयसी समज्ञां लब्धवान् । अनेन ग्रन्थेनासी सर्वान् न्यायेतर-सिद्धान्तानपाकृत्य गौतमीयमेव मतं प्रत्यपाद- यत् । अतोऽपि प्रागसौ न्यायकलिकामुन्मील्य प्रमाणादीनां पोडशानामक्षपादी- यानां तत्त्वानां सुरभिदलैः शिष्यपरम्परामवाकिरत् । गौतमसूत्राणां व्याख्याम- भिपल्लवयन् सातिशयं विशदं च शास्त्रानुरागमोविर्भावयन्नेप न्यायपल्लवं नाम ग्रन्थं व्यरचयत् । सर्वातिशायिनी न्यायराद्धान्तानुकूल्यमावहन्तीं कैशोर एवाष्टाध्यायीवृत्ति कृतपूर्वी किलायं नववृत्तिकारोपाधि जग्राह । अध्यापनक- रसविधान्तसंविदोऽस्य शिष्याणां विपुलता व्याप्नोत् काश्मीरान् भारतवर्ष च । अयं हि साङ्गवेदानां शास्त्राणां च दीपज्ञप्रकाण्डमभवत् । एतदप्यस्य महिमानं तनोति, यदयमाथर्वणीं श्रुतिमग्रगण्यतामनयत् । नैयायिकतल्लजः सन्नप्यसौ वैदिकः शैवोपासनापरश्चासीत् । गोनेण भारद्वाजो वर्णेन ब्राह्मणोऽसौ विद्यायोनिवंशयोरेकतानतां विभर्ति । अस्य पूर्वपुरुपा गौडेभ्यः काश्मीरेषु दार्वाभिसारीमावसन् । तेपामन्य- तमः पण्डितमतल्लिका शक्तिस्वामी मुक्तापीडस्य महाराजस्य मन्त्रित्वमलंचकार । तश्य: कल्याणस्वामी योगशास्त्रनिष्णातो विमलमतिर्जयन्तभट्टस्य पितामहो- ऽभवत् । राज्ञः शङ्करवर्मणो धर्ममन्त्रित्वं भजन जयन्तो राजकोपभाजनतां गतः कारां निपेवमाण एव न्यायमञ्जरी विरचितवान् । अस्य तनुजन्मा शिष्यश्चाभि- नन्दो यौवन एव 'कादम्बरी-कथासारं' नाम ग्रन्थं विरच्य ख्याति लब्धवान् । राजा शङ्करवर्मा ८८३ ख्रीष्टाब्दतः ६०२ पर्यन्तं राजासीदिति जयन्तभट्टस्य प्रतिभोन्मेपकालो नवम्याः शताब्या: परभाग एव निश्चीयते । नाटकेऽत्र स्वानुभूतमेव स्नातकस्य स्वरूपमुपस्थापितम्- ·तस्मात् सर्व /११ स्वाध्याय पठितो यथाविधि परामृष्टानि चाङ्गानि पड़ मोमासापि निरूपितेति विहित क्म द्विजन्मोचितम् । नित्याधुतकुतर्कघूसरगिरा यावत्त वेदद्विषा न्यक्कारों न कृत कृतार्य इव मे तावन्न विद्याश्रम ॥ कथानुसारेण प्रथमेऽङ्के, राजवैभवोचिते श्रीनगरस्य विहारे विवादेन बौद्धभिक्षून् पराजेत् वैदिक स्नातक सङ्कपणो वटुश्च प्रविशत । तन्नत्या अभ्यवहारा कामुकविलासाश्च तयोरुद्व गकरा वभूवु । अनात्मवाद उपहास्य इनि तयोमतम्, वैदिकयागे पश्वालभन जुगुप्साकरमिति बौद्धाना दृष्टि । तावदेव कतिपये प्राश्निका विहार प्रविशन्ति । तानमि विवादस्य विषय उपस्थापित सर्व क्षणिक निरात्मक सर्वम् । सवं दुखमितीत्य ध्यायन् निर्वाणमाप्नोति ॥ १२६ इत्यन्ते प्राश्निका स्नातकविजयघोपेण समा विसृजन्ति स्म । प्रवेशके कोऽपि क्षपणक प्रेयस्या दुष्टतापस्याश्चरणयो पतन् ता प्रसाद- यितुकामोऽनुयन्नपि प्रत्याख्यात । तथापि नवयौवनोल्लासललामकमनीयाया बन्धक्या रागबन्ध दृढीकरोति । बन्धकोवेषधरस्य चेटस्य व्यतिकरे कामुक क्षपणको तस्य पुरुषभाव प्रतीतवान् । द्वितीयेऽङ्के स्नातकेन मकपणेन मङ्गत क्षपणको जिनरक्षित स्वयमेवा पूर्णमन्यता व्याहरति - निषिद्ध यानेनाप्यनुसरति तानेव विषयान् न तेषा वैषम्यं विमृशति विपाके बहुविधम् । न विध कि कुर्भो विशति न शिवे वत्मनि मनो न शाम्पत्येवैधा निरबधिर विद्या भगवतो।। अनेकान्तवाद विवादविषयमवलम्व्य सर्पण प्रश्नबाणमधानपरमुपलभ्य भिक्षुकार्यमवसीदतीति व्याजेन जिनरक्षितस्ततोऽन्तहित । गते तस्मिनन्य स्तापस प्रविश्य स्वव्रज्यात्वराया कारण प्रति स्नातकमुवाच-जिनरक्षितस्य तपोवने क्षपणकाना महती भोजनव्यवस्थासीत् । तद्यथा- शममयमिव दृश्यते नियमवतीव चकास्ति मेदिनी। जग- ·/१२ इह खलु भवपाश-पङ क्तयो विशकलिता इव भान्ति देहिनाम् ॥ इति निशम्य स्नातको नीलाम्बरजै नोपासकानां मेलकं प्रेक्षितुं ततो निष्क्रान्त. । तान् मिथुनॆविहरतो दृष्ट्वाऽसौ स्वगतमभापत- "एकनीलवसनावृताविमौ स्त्रीपुंमी किमप्यति पेशलं गायन्ती सह विहरतः ।" ते च प्रत्यवदन्- जयइ मुणो नोलंबरणाहो जेण समिउ भवसंवरगाहो। इत्यादीनां गीतानामयं भाव उल्लसति-अस्मन्मते स्त्रीमुखं भुजाना मोक्षं लभेरन्-इति । अत्रेदमवधेयं यद् राज्ञा शंकरवर्मणा नीलाम्बर-सम्प्रदायो- पुनरुत्वानाय शासनेनोत्सारितः। अद्यत्वेऽस्माकं देशे प्रचलितांस्तादृशः सम्प्रदायानुपरोद्धं कः प्रभु.? एते! संकयापि पापलेपदायिनीति मत्वा स्नातको निर्गतः । प्रवेशके कङ्कालकेतुर्नाम दुवृत्तो माहेश्वरसाधकः स्वमित्रेण श्मशान- भूतिना सह राजशासनभयेन पलायितु व्यवतिष्ठते । कमालकेतुमिन वदति- सुरां पिबामो मांस भक्षयाम: स्त्रीसमागमसुखमधिगच्छामः, सर्वथा नीलाम्बरा इव वयमपि वर्तामहे. तेनावां साधकवेपं निगूह्यान्धतमसे पलायावहै-इति । तो च सुगन्धादव्या नाम राजमहिन्या दत्तमानाया: कालशिखाग्ने म योगेश्वर्या. साहाय्येनात्मरक्षां वांछतः । तृतीयेऽङ्के संकपंणो वटुं पृच्छति " तत् किमन्ये न नीलाम्बरच्छायानु- कारिण उत्सारणयोग्याः प्रचरन्ति पृथिव्यामलीकतापसाः" इति । वटुराह- - अपेयं किं तेषां न तु विरहितं यद् द्रवतया अमक्ष्य यत् तिक्त दलयितुमशक्यं च दशनैः । अजाता प्रेता वा यदि परमगम्या स्तनवती तप.स्यान योग्य किमिव यदि वा शौण्डिकगृहम् ।। इति माहेश्वरानपि कांश्चन तथामूताञ्छ् त्वा तान् सन्मार्गाच्च्युतेर्वार- यितु चिन्तयति संकर्षणे दूतो राजाज्ञातो भीतानन्यानपि तापसान् पलायन- ·परान् सन्दिष्टवान्। सकर्षणस्तादृशान् यथायिनि स्थापयितुमनुरोधया बभूव। तत श्रीधर्मशिवभट्टारकस्याश्रम गत सकर्षणस्तद्दर्शनपूतमनास्तेनानु- गृहीत कियन्त घटीकाल तस्थौ । तावदेव वृद्धाम्भिन म चाकिस्तत्र समेत पूर्व धमशिवेन पश्चाच्च सकपणेन कृतविवाद पराभूत । इमे चार्वाका अपि राष्ट्रादपसारणमहन्तीति धर्मशिव सकपण प्रोक्तवान् । अथ राज्ञ शंकरवर्मण आगमनसमाचारेणाङ्कसमाप्ते पूर्व मकर्षणो धर्मशिव ययाम्यितं वृत्त वर्णितवान्- न हि द्विष्मो देव शिवमनुपमैश्वविमव स एवैको हेतु स्थितिविलयसगैषु जगताम् । स रुर स ब्रह्मा स हरिरपरो दापि पुरुष परस्ते यस्तस्मिन् भुवनखिल सश्रितमिदम् ।। इति शेवा पाशुपता कालामुखा महावतिनश्च स्वैर काश्मीरेवेध निवमन्त्विति । चतुर्थ वे राजादेशेन महानयायिकम्य धैर्यराशेरध्यभुत्वे विपश्चिता सभा पाञ्चरानादीना वेदानामिव प्रामाण्यमप्रामाण्य वैति लिणतु-समायोजिता। वेदा इव पाञ्चरात्रागमा अपि प्रमाणमितिनिर्णयन् धैर्यश्रीराहो प्रमत्तगीतित्वमलोरिकत्व सामादि लोभादि न य मूलम । तथाविधानामयमागमाना प्रामाण्यमार्गों न तु यत्र तत्र ।। इति सर्वे धैर्यश्रिया वृनं सत्यानुसन्धान प्राशसन् । तात्कालिक्स्य वस्तुन समायोग आगमडम्बरस्य महान् विशेष । तदानीन्तनस्य, काश्मीराधीश्वरस्य शकरवर्मणो मन्त्रिपद भूपयतो जयन्त- भट्टस्य पट्टशिष्य सकर्षण स्नातक सन समयाचार-दुपकाणा वेदनिन्दा- परामा सात काणा दुष्प्रवृती सपरिवार काश्मीरातमुबाद विधातु शुरू प्रोत्साहयति स्म। जयन्तभट्टस्य सम्मत सकपणो राजा धर्माधिकारिपदेन सम्मानित काश्मीरान धर्मक्ण्टकशोधनेन निरवद्यान क्त्तमादिष्टवान्- "भो भो पौरजानपदा, एप खलु महाराजशकरवर्मदेवराजाजया भट्टीसकर्षण सर्वानेव युष्मान बोधयति- ·१४ नानागमाः साघव- - ये तु - . - ये धानादि-जगत्प्रवाह-पतिता स्ते तिष्ठन्तु यथास्थिताः स्वसमयाविष्टाश्चरन्तः क्रियाः । प्रस्त त-धर्म-विप्लवकृतः पापास्तपोऽपायिन- स्ते चेदाशु न यान्ति घातयति तान् दस्यूनिव मापतिः ।। इति वस्तु-पर्यालोचनेन समयाचारिकस्य धर्मस्य प्रतिष्ठापनैव लक्ष्यभूता। अभिनयशिल्पाजितजीविकोपायानां तदा का स्थितिरभूदिति सूचयदा- गमडम्बरं कमपि विशेपं दधाति । तद्यथा सूत्रधारः "भरतमुनिनोपदिष्टे दशरूपकप्रयोगे किल कृतश्रमा वयम् ।" इति वदन् परिशीलितनाट्यशास्त्रैरेव नटेर्भाव्यमासीदिति सूच्यते । तथापि तेपां दुःस्थितिमनो दुनोतितराम् । यथा च स एव- "नटत्वं नाम जघन्यः कोऽपि सतताव्यस्तसूत्कटकपट-व्यापा-डम्बरः कुटुम्बभरणोपायः। "इन्द्रजालमायाप्रायं नटवृत्तम् । नटो वस्तुस्थित्या जठरभरणे शिल्पपूरणः । तद्वरमिदं कुशिल्पमल्पफलमलघुक्लेशमतित्रपाकर- मुपसंहृत्य... इत्यादि । ..... - प्रस्तावनेवामुष्य नाटकस्य नावीन्यं प्रावीण्यं च वहति, यत्र सूत्रधारः स्वव्यवसाय-दुःस्थिति प्रति क्रन्दमान: प्रेक्षकान् सर्वतो व्यावृत्य चेतो नाट्यप्रयोगे दत्तावधानान् करोति । अपि चैनत् सर्वथैवालौकिकमशास्त्रीयं च स्पष्टमुद्घोष- यति । पारिपाश्विकोऽपि जयन्तभट्टस्य व्याजस्तुति तन्वान आह- "काव्यं करोति स कविर्भरतोपदेशमुल्लंघ्य ।" इत्यादि । किमिदं नाटकं नाम, यत्र पञ्चावस्थात्मकं कार्यव्यापारमुल्लंघ्यैव कापि स्वैरिणी सरणिरनुसृता दृश्यते । अपीदं नाटकनामसार्थक्यमपि वहति यत्न चत्वार एवाका विराजन्ते, मन्ये रूपकपर्यायं नाटकशब्दं मनसिकृत्यैव दुदुरूढत्वं नैयायिकस्य नाट्यकृतः संसूचयति । प्रथमाङ्कात् पुरस्तादुपनिबद्धो विष्कम्भको नैव स्कम्नाति किमपि सूच्यं तत्त्वजालं कथाभागमेवाङ्गस्य दृश्यतां नयति । अमुष्मिन् प्राधान्यं दधद् भिक्षुरङ्कगतस्य नायकस्य संकर्षणस्य प्रतिपक्षत्वं वहति । प्रथमयोरङ्कयो: प्रवेशके क्षपणकयोपचेटस्य च स्ववृत्तमेव दृश्यते, नैव पूर्वापरकथायोगस्तेन सूच्यते। चतुर्थेऽङ्के वेर्यराशिधेर्येण नटस्य सामाजिकस्य च धैर्यपरम्परा व्याहन्यमाना चकास्ति। धैर्यराशिहि आ पञ्चदशाद् आ च त्यधिकशततमात् एकनवत्या पद्यानां प्रवचनेन पीटयतितमाम् । नेदं नैसर्गिकं न वा ·। . रङ्गोपयुक्तम् इति सूत्रधारो यदस्य नाटकस्याशास्त्रीयत्वमलौकिकत्व च व्याजेन स्तौति तत् समीचीनमेव निन्दापर प्रशस्तिवाचनम् । दार्शनिकविवादोत्तोलकेऽत्र नाटये चरित्रानुशीलनं नैव समीक्षादेशमनु- वसति, तथापि शन्न भूतेन जिनरक्षितेन कृता स्नातकस्य प्रशसा समाकर्षति- "दुविषहमस्य पौरुषम् । अपूर्वेषा वक्तृशक्ति प्रज्ञा च ।" इत्येव जयन्तभट्टो जैनाना मनोवलहानिमेव सूचयितुकाम । दर्शनोपदेशपरेऽमुष्मिन् रूपके काव्योचितसौभाग्यभाञ्जि विरलान्येव सन्ति स्थलानि, किन्तु यत्र कुत्रापि कलास्वारस्यमनुरुन्धानो दृश्यत एव जयन्त भट्ट । यथा पद्मिन्याश्छवि- शाहध्वस्थित विततमूले कमलिनी- जलं धत्तं लक्ष्मी पुलिन-तरु-पण्ड प्रतिमिनै । इहान्त श्यन्ते विटप-विनिविष्टा क्षितिरुहा विहङ्गा फलशकलमुतानवदना ॥११६ नीरसाना चर्चाना मध्ये जातु चर्चेव चन्दनच्छाया स्पृशति हृदयमानु- अघ खादत प्रासिकी रचना- एते धूलनभस्मयूमररुची घूपाग्निसधुक्षणे दक्षास्तत्क्षण पीत-पुण्य पुरजित्पूजाथ पुष्पासवा । घया क न हरन्ति तापस-जटा-प्रन्यि-रलथीकारिण कथामथर लारय-दान-रसिका शैवाश्रमे यायव ॥३५ नीरसता-कशितेष्वपि हास्यस्पर्श समुत्फुल्लतामेव पुष्णाति । यथा द्वितीयाद्वात् पुरस्तने प्रवेशके क्षपणिकावेषवननापरश्चेट क्षपणक विज्ञापयति- बालिकेवाहं प्रजिता केनापि यूना शीलभङ्ग कारितेति। क्षपणकस्तु सुधाकुल्या- मेवागता मनसि करोति । चेटे च-स युवा ता विहाय कामपि जरती क्षपणि- कामवगाहत इति कथयति। क्षपणकस्त (ता) चुम्बितुकाम । अनुद्गतवक्षोज- वक्षो वीक्ष्य परीक्ष्य च स्पृष्टाङ्गसन्निवेशोऽसौ कुपितश्चेटमघर्षयत् । मा ताडयसि वा भसंयसि वा चैदह परमाचार्यमाह्वयेयमिति चेटेन पराभूत क्षपणक्स्तस्य पादयो साष्टाङ्गमपतत् । तावदेवागता पुरातनी जरतीक्षपणिका चेट परारय क्षपणक सुनिभृत मश प्रहारे शिथिलितबन्धनसन्धि कृतवतो।

·आस्तां तावज्जैनान् प्रति वितृष्णा, स्यादेतद् यदि नीलाम्बरीया आसन् कामुकताकीलितहृदयाः, भवतु यथा वा तथा वा स्थितिः, जयन्तभट्टसदृशाद विदुपो नापेक्षामहे तादृशमधमपालावतारणं तथाविधं च हास्यताण्डवम् । अभिव्यञ्जनाया गम्भीरिमा तावज्जयन्तभट्टेन न किमपि सख्यं रक्षतीति न्यायमञ्जरीतोऽपि जानीमः । चरित्रानुरूपतां भजन्ती भाषा सुतरां भावयति चेतः। प्रवेशके चेटो मागधी परिनिष्ठितामेव ववित । नीलाम्दरमिथुनस्य गीतान्यपभ्रंश-निवद्धानि चकासति । वाग्विवादेपु सुस्पष्टतां सुगमतां प्रभावशीलतां व वहन्ती भाषा न क्वापि दुर्वहा भवति - यथा वृद्धाम्भेः कथनम्- मृगतृष्णाम्मति खपुष्पकृतशेखरः । एष बन्ध्यासुतो याति शशगङ्गधनुधरः ।। ३.१० इत्यभिनयमनुबध्नती सदृब्धा गीः सर्वथा जयन्तभटट यशस्वितां । स्नात नयति । छन्द.सु प्राचुर्येणानुष्टुभ एव प्रायुज्यन्त । शिखरिणी, शार्दूलविक्रीडितं, वसन्ततिलकमुपजातिरार्याचेति बहुराः निवद्धा. । एकैकशः प्रयुक्तानिच्छन्दासि तु अपरवक्त्रमुपगीतिः पुष्पिताग्रा मजुभापिणी प्रामाणिका प्रहर्पिणी रुचिरी- पच्छन्दसिकं रथोद्धता स्वागता वैश्वदेवी च सन्ति । इदमपि वैविध्यं वैचित्यं वहति । दार्शनिकेष्वपि वाचारम्भणेषु समुदाचार: समीचीनतां विति यथा स्नातकस्य प्रतिपक्षेण जिनरक्षितेन सहालाप:- "स्नातक:-अपि कुशलिन: शिप्यपरिषदा सह भवन्तः । भिक्षु – स्वागतमार्यस्य । इत उपविश्यताम् । कुशलन् । स्नातकः-- अनुकूलालाप-पेशलैव भवशां निर्मिता प्रजापतिना रसना।" यथा वा संकर्पणमाश्लिप्य धैर्यराशि ते "अयमप्रयास-मुलमोऽनुभूयते सफलतीर्थसलिलाभिषेकः ।" इत्यादि । सात्त्विकभावेन वस्तुस्थितिगतं वैषम्यमवगमयितु जयन्तभटेनेदं नाटकमरचयत् । प्रथमेऽङ्क विहारस्य रोचकं वर्णनं समाप्य व्याहारयामास- स्नातकेत ·सक्ताना /१७ "न खलु तपस्विजनमठिकास्थानमिदम् । राजोद्यानमेतद् । कष्ट भो षष्टम्- विट-पथिक-लुण्ठ्यमानवन्ध पयि जातगहनदिमोहै । अस्याने क्षिप्यन्ते विविधानि धनानि धनवद्धि ॥ १२० किलाप्रमाणेऽप्यस्मिन्नागमे विषयमुखपराइ मुखमनसा समाधिभावनाभ्यास- ययातयाकल्पितप्राणवृत्तीना क्मेिवविधरनुपशातजनोचितर्भोगसाधन- विभवै ।" इति । अपि च सास्कृतिकमुच्चावचत्व सूचयन्त संभाषा महीयन्ते। यथा बौद्धविहारेपु भिक्षूणामभ्यवहारवर्णना- पश्वरस-शब्द-निह नुतमन्यव्यपदेशमन मघ पानम् । मासाशन च कोटिनय-रहितमहो तप कृच्छ्रम ॥ १२१ भोज्य-परिवेषिण्योऽनावृतप्राय गोप्याज-मङग्य किंकर्यो भिक्षून प्रति कटाक्षनिपातै सरसतरता नन्ति स्वादून्यन्न-पानानि । अहो पानविक्रमशीलता भिक्षो तृपितोऽपि पिबति न तया जिह्वया भ्राम्यत्कुवलयं पानम् । दृष्ट्या दासीना विकसिततरलोचन धदनम ।। १२२ आश्चर्यचूडामणि प्रथमो नाट्यकृद्. दाक्षिणात्याना सम्मतश्चौदीच्यानामपि शक्तिभद्र आश्चर्यचूडामणि स्वकृत्या ८०० स्त्रीप्टाब्दमभित स्थिति लेभे । तदनन्तर हि कुलशेखरो द्वितीयो दाक्षिणात्य-नाट्यकर्ता वभूव । तत्पूर्व च भटटनारायण भासीद् येन प्रभावित स्वकृती शक्तिभद्र ! शूर्पणखात मारभ्य रामकथामेव वाल्मीकिमनुसृत्य कतिपयान् परिवर्तान विधाय वर्णितवान् शक्तिभद्र । सीता प्रति हनुमद्वारेण राम सदिष्टवान्- सदसि नमयता धनुर्मया त्व गुरुजघने गुरुमदिरादवा'ता। दशवदननिरोधनादपि त्वा युधि विनमय्य शरासन हरामि ॥ ६ २० परन्तु रावणवधानन्तर सोताये ,सर्वमन्यथा जातम् । राममनुसृत्य लक्ष्मणो हनूमाश्च नैव ता सुष्ठ समभाषेताम् । रामस्तु- रजवाद - मद्धिमि रस्वत्रता दिने-दिने। ऋजु मावजडास्त्वया वय छलिता पुश्चलि दण्डके बने ॥ ७ १७ इति वदन् न वाल्मीके राम इव प्रतिभाति । पुश्चलीति निबध्नत यया २ ·१८ शक्तिभद्रस्य कोपलब्धिः स्तूयेत । कोऽयं विनयो हनुमतो यो रामसंदेशं प्रणय- बचोहर इव वदति- आयात मामपरिचितया वेलया मन्दिरं ते चोरो दण्ड्यस्त्वमिति मधुरं व्याहरन्त्या भवत्या । मन्दे दीपे मधुलवमुचां मालया मल्लिकानां बद्ध चेलो दृढतरमितो बाहुबन्धच्छलेन ॥ ६.१८ इत्येवं क्षुद्रप्राय-कल्पना-ताण्डवेरेवाश्चर्यचूढामणिरस्मान् आश्चर्य- स्तूपचूडामारोहयन्निव काचमणीन् रसिकता-सिकतामिधान रसास्वादपथे विकिरति । कुलशेखरवर्मणो रूपकट्टयम् केरलानां महाराजो महोदयपुरमधिवसन् कुलशेखरो वर्मा नवमशताव्दे विरराज। राजशेखरेण स्तुतास्य गद्यकाव्यकृतिराश्चर्यमञ्जरी नाद्ययावत् प्राप्ता । तपतीसंवरणं सुभद्राधनञ्जयं चेति नाटकद्वयमस्य यशोवितानं बिभ्रदवलोक्यते । नावं सम्प्रेष्य समाहूत: कोऽपि विपश्चित् . प्रार्थितः कुलशेखरेण स्वकृतीव्याख्यातुं, व्याख्यानात् प्राक् सतर्क समवेक्षितु च । सप्रशंसमसी पण्डितोऽमु परमभागवतं निर्धारयामास । तपतीसंवरणस्य भरतवाक्यमपि तदेतत् पुष्णाति- अन्योन्यं जगतामपाकविरसा मच्छंन्तु मैत्रीरसा: संगृहणन्तु गुणान् कवेः कृतधियां मात्सर्यवन्ध्या धियः । विश्लिप्यद् विषयानुपङ्गकलुपीभावा घनश्यामले भक्तिमें परिपच्यतामहरहः श्रेयस्करी श्रीधरे ।। कुलशेखरस्य कृतिस्तं नाट्यशास्त्राचार्यप्रकाण्डं सूचयति । कथानक-बन्धेषु यथा तथैव काव्यार्थनिर्वाहेप्वमुष्य शेमुपी हरति सहृदयानामन्यमनस्कतां निमज्जयन्ती रसस्रोतसि चित्तानि । तपतीसंवरणम् हास्तिनपुरमहाराजस्तपनः साल्वराजदुहितुर्महिष्यां सन्ततिमनवाप्य स्वप्ने दृष्टात् सूर्यविम्बाच्च तस्या निरपत्यतां श्रुत्वा दुर्निवारेण क्लेशेनाभिभूतो विदूपकेणापरविवाहाय प्रेरितः कदाचित् तेनैव सह महिण्याः प्रासादं प्रति व्रजन् पथि गुहागृहं समया मारकत्यां शिलायां दिव्याङ्गनायाश्चरणच्छायामा- लोकयत् । तत्रागता राज्ञी अन्तीय तयोरालापानाशणोत् ।. तन्नेव राजा तस्या दिव्यकन्यायाः कर्णपूरमलभत, विदूषकेण संवरणं प्रति सा समासक्त. चित्तति निवेदितम् । तत्र कर्णपूरे- - ·१९ कि कुणइ चादअवहू सन्दसिहा वि मेहपअरम्मि । मुहिआ - तिस्से दिट्ठी पुण्णा आणन्दबाहेण ॥ - - - इति सन्देशाक्षराणि वाचयित्वा राजा तन्निपक्तहृदयो जात । तदन्वेषणाय गच्छता राज्ञा श्रुतपूर्वालापा महिपी समधिगता, सामर्षा सा कृतानुनयापि तमवज्ञायान्यत्र गता। अथ सूर्यपुत्री तपती नारदस्य वचसा स्वानुरूप पति सवरणमेव योग्य मत्वानुरक्तेन मनसा मणिशिलातले विश्राम्यन्ती सवरण दृष्ट्वैव दिवमुन्प- पात। तत्सखी मेनका कर्णपूरे गाथामुत्कीर्य राजानं परीक्षितु तवेव विसृज्य गता। एकदा तपती संवरणरागपरवशीभूता पुनरपि तव देशे समवातरत् । राजापि मृगयायै विपकेण सहागन । तस्मिन् किंचिद् दूरं गतवति विदूषकं कपिमुखं दृष्ट्वा कपय सजातीय मत्वा तदधस्तात् कर्णपूरमाच्छिद्य पलायिता.। कर्णपूरविषया जिज्ञासा कुर्वाण राजान स सर्वक्लेशमूलात् कर्णपूरात् स्वमोक्षमकथयत् । अथ वामनावतारभूमि करतलोदकसरो मत्वा तो तनो वामनमन्दिरं गतौ। विदूषकस्तन तपत्याश्छाया दृष्ट्वा राजानं न्यवेदयत् । अन्तत स ता साक्षाददर्शत् । परन्तु प्रणय निवेदयितु चिन्तयत एव तस्य साध्य विधि निवर्तयितु समय सूचित । तत स कुलपतेराश्रम 1 प्रतस्थे। अथ सवरणो राक्षसान् निहत्य मुनीन् निर्भयान कतु कश्चित् काल- मयुध्यत । तापसानाश्वास्यासौ तदेव मणि-मण्डप पुनर्गत यत्र तपती प्रथम दृष्टासीत् । विरहवश त रागपरा तपती कर्णपूरहस्तया रम्भया सहाभ्याजगाम, किन्तु स्वभार्या वियोग-सन्तप्त राजानमुत्प्रेक्ष्य क्लेश क्लेश सखीभिराश्वासिता नैव स्वभार्यावियोगजन्मा मनोभव सन्तापयतीति मिन-सान्त्वनाय कर्णपूरमपि नेदानी लब्धु शक्यमिति वदति विपके रम्भया कर्णपूरस्तत्सविधे पातित । विदूषकेण दत्तोऽसौ विरहातुरेण राजानभिज्ञाय निराकृत इति तपस्या मशयो दृढोऽभवत् । तपतीति नाम प्रलपतो राज्ञो मुखादा लब्धविश्वासा सा 'मरप्रणपेनासो का दशा नीत' इति मनसिकृत्म मूच्छिता बभूव । ततस्तपतीविरहेण मरणोन्मुख राजानं मृत परिज्ञाय-विद्रुपके भृगो- रात्मान पातयितु गते सखीभि प्रयोजिता, तपती स्व प्रकाश्य राज्ञो हृदयं करेणास्पृशत् । स च ता पाणी कर्तुमुद्यतो मेनकया वारित 'अस्या पिता १' किं करोति चातक्व सा द्रस्नेहापि मेघप्रवरे । सुहिता दृष्टि पूर्णान दवाष्पेण ॥ . तम्या ·/२० सूर्येणानुज्ञात एव भवान् पाणिं गृह्णातु' इति, सूर्यश्च भवदर्थमियं संकल्पित पूर्वैवेति च । अथ राजा धावित्वा विदूपकं मरणान्निवारयति स्म । संवरणः सूर्य प्रति द्वादशाहं तपोऽतप्यत । वशिष्ठस्तदानीं तं विरमय्य तस्मै सूर्य तपती याचितवान् । परिणीता सा स्वप्ने कुमारं जनयामास । क्षणमप्यसोढविप्रयोगयोस्तयोः मिथो रमयतो राक्षसवधनिहित- वैरभावा कापि राक्षसी सुन्दरी सती राजानं प्रति गगनमालायाः प्रणयं निवेदयामास । समुद्रे तं मज्जयितु कृत-संकल्पां तां विदूपकेण वारितोऽपि राजा व्यामोहबशान्नाभिज्ञातवान् मायाविनीम् । विमानमानेतु तस्यां प्रस्थितायां सकर्णपूरा मेनका प्रविश्य तमवहितं चकार । राक्षस्या सहाभिसारचर्चा श्रुत्वा तपती ततो वामनमन्दिरं गता राज्ञा मेनकासहकारेणाश्वासिता। पत्या सह हिमवत्सु रममाणा तपती सूर्यदेवेन न सेहे, सा च हयसेनेन वियोज्य आनायिता। अथ राजशून्यं हास्तिनपुरं पाञ्चालोऽधिकृतवान् । संवरणः प्रियामन्विष्यन् गिरिगहनेषु चरन् कथंचिद् विदूपकेण संगम्य निजं राज्यं परहृतं विदित्वा जेतु सन्नद्धः सूर्यप्रपितेन रथेन प्रस्थितः । रक्षोभिः कृतया मायया सर्वत्रानावृष्टिरासीत्, किन्तु राजनि प्राप्त एव प्रकामं ववर्प, येन राज्यं समृद्धं बभूव स्वायत्त च। गङ्गालोकप्रासादं गतस्य संवरणस्य सविधे कृत-मेनका-रूपा तपती समुपतस्थे । सा हि पितुरादेशविधेया न भूतार्थरूपेण तमुपगन्तुमुदसहत । अथ तयालिङ्गितो राजा तपत्येवेति प्रत्यभि- ज्ञाय रहस्यमच्छत् । सा च प्रत्युवाच तपती तावत् सूर्यः सावित्रीसन्निधाने सम्प्रेष्य भवन्तं तु वृष्ट्या राज्यमृद्ध कर्तुमिहानीतवान्, अहं च तपत्या वृत्त निवेदयितुमायाता इति । मेनकारूपेणेव सा राज्ञा सह कंचित् कालं वस्तुमैच्छत् । अत्रान्तरे सा राक्षसी पुनर्मायया राजानमवञ्चयत् । अन्ततो राजा मायां विज्ञाय यावत् स्वस्थो जातस्तादेव सूर्येण कृतप्रसादा तपती प्रत्यागता । अथ मोहनिका राक्षसी राजानं क्षमा प्रार्थ्य न्यवेदयत् सूर्यलोकं व्रजन्तीं मां युवयोः पुत्रेण वाणप्रहारै रुध्यमानां मोचयेति । तपती शङ्काकुला जाता क्व मे पुनः कादा कथं जात इति । तामजनिमन्यां वसिष्ठः प्रावोधयत् स्वप्ने लब्धज- न्मानं सूर्यदेवनियुक्तया आ जन्मनः सावित्या पाल्यमानं तस्याः पुत्रं रक्षोध्वंस- कारिणमिदानीं तारुण्य मुपगतमिति नवनवा निरन्तराभिवधित-कौतूहला सरस- राग-हृद्या कथेव प्रीणाति ।

·/२१ सुभद्राधनञ्जय कुलशेखरप्रणीतमपर पञ्चाङ्क नाटक सुभद्राधनञ्जय नाम। महा भारताद् गृहीतेऽस्य कथानके कुलशेखर काश्चिदभिनवरसोल्लासान् प्रस्तौति । अलम्बुपेण रक्षसा द्वि सुभद्राहरण, गात्रिका समावेश , परमहसवेष धनञ्जय सम्भावयितु रामकृष्णयोर्गमन, सुभद्राया कृते तादृशमुनि-सेवावसर, सुभद्राया प्रेमालम्बनीभाव पुरुषत्रयस्य, पाशयोजना, इत्येवमादिक तथा नियोजित यथा सहृदयान् भूयिष्ठमावर्जयेत् । अर्जुनो वर्षेण तीर्थाटन नियम समाप्य सुभद्राप्रणय सुख सम्मुख पराङ्मुखश्च गृहाद् द्वारकाभिमुख कृष्ण द्रष्टु गत । उपप्रभासतीर्थ वटच्छाये विश्राम्यन्नसौ कमनीया कामपि तस्णीमपहरतो राक्षसादाग्नेयास्त्रेणारक्षत् । युवानौ तौ मिथ प्रेमपराधीनावास्ताम् । अप्रत्यभिज्ञाय परस्पर तौ पश्चात्ताप- ग्लान-मानसावभूताम् । सा कन्या सुभद्रा प्रागर्जुने निषक्तहृदया सम्प्रति अज्ञात- कुलशीलमन्य प्रति जातरागेति, अर्जुनश्च सुभद्राया ऋतेऽन्यामिमा स्निह या. मीति । अदृष्टपूर्वान्य न्याकारो तो उभयत पाशेन बद्धमिवात्मानमन्वभवताम् । प्रार्थितोऽपि विदूषक वथ सगमयेत्तामिति द्वारका गत विदूषकेण शिप्य- रूपेण सह तापसवेप पार्थश्च । वेपविन्यासाय चीरादिकमाहतु गतेन विदूषण स्वणमयी गात्रिकोत्कीर्णार्जुननामदशका पथि लब्धा । गात्रिकयार्जुनोऽनुममे मया गोपायित-प्राणा सा प्राणप्रियापि द्वारकामेवाधिवसतीति । रैवतके गिरौ वसन्त साधुवेपमर्जुन द्रप्टुकाम छमकौशल सर्व परि- जानन् कृष्णो रामेण सहगत सुभद्रा कामयमानस्य पार्थस्थ वृत्त भ्रातर नैव निवेदयाचकार। ततो नु बलस्त कन्यान्त पुरमानाय्य माधवीलतागृहे कूटध्यानपर सुभद्रा परिचर्या निवृत - कृतवान् । तत्र प्रमदधने सुभद्रामसो प्रत्यभिज्ञातवान् राक्षसापह्रियमाणामिमामेवाह रक्षितवानिति । सुभद्रा च पुरार्जुनविक्रमश्रवणरक्त-मानसापि रक्षसो रक्षितवन्तं युवान प्रति विहितानु- पङ्गा सतीदानी तापसमिम कामये इति निपु सक्रान्तरागमात्मान मत्वा कुलटा- स्मीति सन्तप्ता। अथ सा मतुकामा सहकारमण्डपे लतापाश गलेऽवघ्नात् । अर्जुनश्च ता पाशमुक्तकण्ठा कृत्वा साहमकारण विज्ञाय विधा स्थितोऽहमेवे. कम्ते प्रिय इति दोपबुद्धिकालुष्यपरिहीणा विधाय . स्मृतकृष्णमहेन्द्र तयार्दातृत्वे काश्यपस्य पारोहित्ये पाणी गृहीतवान् । बलमनिवेद्यैव कृष्ण पार्थाय सुभद्रामदार्दाित पश्चाद् विमतौ यदून स्थापयामास । एक्दा स्यन्दनवतव्याजेन साग्रामिकमधिरुह्य रथ सुभद्रा द्वारकाया ·वहिरागतामर्जुनोपहृतवान् । यदुपु कलकलोऽजायत। बलत्याध्यक्ष समवेतवलास्ते युद्धकामा अर्जुनेन पराकृताः । कृप्णोऽयजं सान्त्वयामास । अय रामकृष्णयोः सोपहारेषु सपरिजनेषु बहिःस्थितेषु संविहित-स्वागतो- ल्लासतम्भारे चेन्द्रप्रत्ये कालिकादर्शनाय गता सुभद्रा केनापि हृता । विदूषक- दत्तोन्मेप-चेतनः पार्थः सुभद्रां राक्षसान्मोचयितुं प्राभवत् । अथ गोपालिकावेपा सुभद्रा द्रौपदी-समाकारा व काली पार्थमुपासेवेताम् । छद्मपाञ्चाल्या उपस्थि- त्या स्म-रक्ष-समुदाचारेण वासी शड्ढापर्याकुलो जातः। अत्रान्तरे परमार्थ- द्रौपदी तं दिक्षुमायान्ती दृष्ट्वान्ततोऽजु नो रहस्यमजानात् । काली तस्मै दुर्योधनकारितं सुभद्रापहरणवृत्तं स्वकृतं तस्या रक्षणं व सविस्तरं विज्ञाप्य गता । सर्वे सुखिनो वनूवुः । कालिदासादारभ्य आ व नवभूतेः काव्यवस्तुनो वास्तुशिल्पं हृद्यं हृदि सम्नानोव परवतिनः उपजीव्य जीवन्ति प्रायशः कवयः । नवा तु काप्यमित्या सर्वेषां पृथक् सौभगं तन्वाना विविक्तामेव व्यक्तिं पुरस्करोति । एतयैव दशा कुलशेखरं कुलशेखरिणमिवान्यतमं कविषु मन्महे। कयमसो मेघद्वतीयां मन्दाक्रान्तां छन्दोंगति निरूपर्यात- तात्यारन्म-प्रवितत-शिखान् नर्तयन्तं कलापान केका-पूर-प्रचित-कुहरी फन्धरा द्राधयन्तम् । त्वं प्रेमस्व प्रणयविवशः प्रेमवन्तं मयूर मा नभैय क्षणमपि रवेमंडलस्योपरोधी ॥ तप० ५.११ इति अप्रस्तुतप्रशंसा कवेः प्रशंसां प्रस्तुतामेव तनोति। कर्यकार समानोक्तिनिवद्धा-वक्रोक्ति-प्रौढिमानमतमं विस्फारयति कवेः आपाटतं किसलयाधरमपंयन्ती व्यावृवतो मधुपझङ्क तितोत्कृतानि । अन्याशचूतमरविन्दकचोपपीट-- मत्यायतं समुपगृहति फ्ल्पवल्ली ॥ तप० २.४ व्योम-यान-वर्णना समुद्घाट्यत्युद्भावनापटिम्ना सनाया स्वभावोक्ति- सच्चयां कामपि प्रत्यग्रां प्रतिभातिशयोक्ति-द्वारवतीम्- कातः पातेप्वनीषां खुरपुटयुगयोमेघपृष्ठे हयाना- प्रयमवरमयोः पूर्वपाश्चात्त्यमागौ । वेगस्तब्धा इवानः कनकवलयवद् व्याप्तपर्यन्तरेसं नेमोरावर्तनाना: पिशुनयति तडिच्चक्रमाक्रान्तिचक्रम् ।। तप० ५.१६ इति कालिदासमेव स्मारं स्मारमालोचयाम. त्रग्धरा काव्यभारतीम् । मेकस्यैव क्षणस्य ·1 यम्या २३ श्लिष्ट साङ्गरूपक निर्वाहयन् योगशास्त्रीया विच्छित्ति पुंष्णन सुभद्रा- पदे वैदग्ध्य-भङ्गीमुद्भावयन् कस्य न सुमनसो मनो हरनि कुलशेखर यतिधुरामवतम्बमानो योग दधासि न चिरादपुननिवृतिम् । क्लेश जहर सहमुब मथुरा मतिम प्राप्नोषि निदृनिमचिन्त्यरसा सुभद्राम् ॥ मुभ० २७ निसर्गचिन्नेषु चिन्न-वर्ण-योजना-कौशल कवि कुलशेखर यथार्थनामान करोति-- विश्लिप्यद्दलमालया प्रदिरतं पृथ्बोहामास- रन्तलया पलिक्या प्रस्तूयते मजरी। गायन्तो गलरागमङ्कररसाचूतस्य चञ्चुभने रच्योनद्मि शिशिरोपरोशिथिल पुनि पुस्कोरिला ॥मुम० २६ लघुतरवाक्य-विन्याचे प्रवीण कुलशेखर अनितपयसि लग्जा धेर्यवघ धुनामि प्रपर्यास परिताप प्रश्रय प्रमितोपि ।। सुम० २२ अपि च, इभौ कर्णो वर्ण श्रुति-सुख निविष्टेशगिरा- दम दृष्टो दृप्टो सपदि परिपौताकृतियुधे । अमूपगारवामपनद् येषु गगना- - दिदं चित्तं चित्त वहनि यदि मा वामनयनाम् । मुमा २१२ आमता तावत् कतिपयास्त्रुटयम्नु टय इव सवत्सरे कुलशेखर कृति- समुच्चये, कवित्वेन महीयसी प्रतिमा जाज्वलोति या नैव विवादमुत्साह्यति प्रेक्षावताम् । विबुधानन्दम् शोलाको नवमशनाब्दे क्वचित विवुधानन्दं नाम नाटकं विरचितवान्। जैनानामेादशादृव्याख्यातृत्वेन प्रमिदिमा शौनाडू राष्ट्रकूट वशीयनृपतेरा- धितस्तद्वशधरमेव नायक निवस्य लक्ष्मीधरनामानं प्रतिभाप्रकाशनामर- भारतीमालोक्यामाम। इदं च वरुणरमपूरं नाट्यम् । राष्ट्रकूटवश्यो राजकुमार. श्रीधरो नाम न केवल पुरुषकार फनीत्युक्त म्वपौरप परीक्षितु वसुधाभ्रमणाय प्रातिष्ठत । स राजशेखरस्य राज्ञो राजधानी गत । कञ्चुक्निा राजा तस्मै दुहितरं ·-- /२४ वन्धुमती राज्याधं च दातुं सन्दिष्टवान् । कीडोपवने राजकुमारो बन्धुमतीम- दर्शत् । तयोः प्रणयावतारः प्रथमं पदं क्रान्तः। विपकेण सह कन्यान्तःपुरं गतोऽसौ चिनागारे वन्धुमत्या प्रतिकृतमात्मानमपश्यत् । तत्रैवान्तहिता बन्धमती ससखीका तयोरालापं श्रुत्वापि तस्यात्मगतं प्रेम नाशक्नोद् विनिश्चे- तुम् । श्रीधरोऽपि तथैव तां प्रति सन्दिहान आसीत् । अस्मिन्नेव मिथोद्वैविध्य- व्यतिकरे राजकुमारः स्वप्रतिकृतिपावें बन्धुमती-प्रतिकृतिमालिखितवान् । अय कियद्रं गत्वा मया कृत आलेखः कामपि शङ्का जनयेदिति विदूषक तचिन्नमपसारयितुं निरदिशत् । अथ चिन्न प्रोभिन्तुकामं विपकं पूर्वो- पस्थिता वन्धमत्याः सखी दृढं बाहुभ्यां गृहीतवती। तं मोचयितु गतस्य श्रीधरस्य पाणी बन्धुमत्याः पाणि निघाय विदूषको वैवाहिक समारम्भ समपादयत् । तस्मिन्नेव दिने सम्पन्ने विवाहविधौ आभूषणमञ्जूषां निरीक्षमाणः श्रीधरस्तन्त्र स्थितेन कालसर्पण दष्टोऽनियत । राजशेखरश्च प्रव्रज्यां ग्रहीतु- मना महिष्या पुत्रस्ते शिशुन तावद् राज्यपरिपालनाय शक्त इति वारितो मुमुक्षुरेव गृहेऽवसत् । जैनाचारमनुष्य शीलाकोऽन्न उपदेशप्रवण एव लक्ष्यते- मन्त्रैर्योगरतायनरनुदिनं शान्तिप्रदः कर्ममिः युस्त्या शास्त्रविधानतोऽपि भिपजा सद्वन्धुमिः पालितः । अभ्यङ्गंवंसुमिनयेन पनुना शौर्यादिनी रक्षितः क्षोणे ह्यापि कि क्वचित् कपमपि वातुं नरः शश्यते ॥ एवं विधोपदेशानुशासनमेव नाट्यकतुल्द्देश्यमिति कृत्वा तस्य कवित्वं प्रति औदासीन्यमेव भजामः । सन्ति काश्चन सुक्तयोऽपि- १. भवितव्यतैव लोके न खेदनीयं मनस्तेन । २. विहाय शोकसरणों कायें मनो दीयताम् । ३. न च कमताकरं वजयित्वान्यं राजहतमातामिलपति । ४. न गयमन्यतः प्रवृत्तं चित्तमन्यतो दातम्। ५. स्त्रीणां रोदनेनैव स्नेहाविष्करणं नानुप्यनेन । गृङ्गाराय कृतसामग्रीसम्भारोऽपि शीलाको नात्मीयं जातु शीलाई मृगमिव मृगलाञ्छनो विमुञ्चति। तत्रैव तस्य कृतिर्मनो रमति यत्रासौ शिक्षक इव दत्तवपेट इव जागरयति सुप्तां कामपि चारित्रशिक्षाम्- यचित्यते हृदयेन नैव, युज्यते न चैव युक्तिमिः । विघटन-संघटनपरस्तदपि हताशो विधिः करोति ॥

·तथापि क्वचिदेव कदाचिदेवासौ कथकथमपि संघटयति वीररसोल्ला- समपि- वनप्रकोष्ठकरजाप्रचपेटधात- निपटातदशनोत्कटमौस्तिकोध । सिंह सहायविक्लोऽपि दलत्यरातीन अतर्गत ननु सदैवमेव सत्त्वम् ।। अप्रस्तुतप्रशसामुखनैवेह वीरप्रशसा प्रस्तुता । शृङ्गारमपि असो क्लेश क्लेशमप्रस्तुतेनैव प्रशसति- महकारमजरों वयित्वा महामहिमपरिमलोद्गाराम् । अभिलपत्यवल्ली कुत्रापि कि मधुरो युवक । यति विच्छित्ति विहीनेय छन्दोविचिति सहृदयान् बन्धुरे गिरिपथे घावयनि । सर्वथा सर्वात्मनैव मुनिव्रत शिशिक्षिपु. शीलाङ्कस्तनोति प्रतिभ प्रकर्षम् - पिपलिपुरद्य श्वो या जराघुणोरकोणदेहसारोऽपि । धर्म प्रति नोद्यच्छति वृद्धपशुस्तिष्ठति निराम ॥ तथापि कवे प्रासङ्गिक शृङ्गारानुराग प्रकृत्यैव वैवश्यमादत्त- सच्चामीकर-चारु कुम्मयुगवत् तव्या स्तनो राजत । श्रोणी-मन्मथ मदिरोड्युगल स्तम्भायतेऽस्या स्फुटम् ।। कल्याणसौगन्धिकम् कल्याणसौगन्धिकं नाम व्यायोगो नीलकण्ठेन रचित । असौ कदा प्रादुरभूदिति न तावन्निश्चप्रधम् । आ नवम्या आ च पश्चदश्या शताब्या अय जनुपा भुव भूपयावभूवेति सशोतिरेव विवेचकाना दुनोति चेत । भवतु, डेमहोदयस्तु एन नवमशताब्दीक निरधारयत् । व्यायोगश्चाय महाभारतीया वनपव कथामधिष्ठाय रचितो यन द्रौपद्या प्रीतये वृकोदर सौगन्धिक पुष्प- मानिनीपू रक्षोभियुयुधे हनूमता च वाक्कलि कल्पितवान् । वायुवेगेनापहृत दिव्य कुसुममाघ्राय तस्य रामणीयक च निभाल्य पाञ्चाली तादृश पुष्प चक्मे। वायुसनु र्वायुवेगेन धावन विप्रदम्पतिभ्या वार्यमाणोऽपि अविरतो दुर्गम बन्धुरेप गिरिपथेषु नेकविधान विध्नान् प्रतिद्रवन् गन्धमादनस्थ त जलाशय प्राप यो विकचे सौगन्धिके प्रतिच्छन्न परिमलेन वातलहरी सम्भारयन् विरराज । निर्भीक पुष्पाणि चिन्वानो भीम कु द्धन रक्षसा सगतो विभीषितश्च न मरिष्यसि एवेत्युक्त्वात्मपरिचयेन तमाहूय गदया नित्य पलायनपरायणं चकार । अथ नेपथ्यात् धूयते स्म-भीम पुप्पावचयान्मा स्म ·- /२६ निवार्यतेति । सोऽपि पुष्पाण्यवचित्य कदलीवनं प्रविष्टस्तन्नत्यं सौमनस्य- भाजं निसर्गमहिमानं वीक्ष्य मनसि चकार-अत्र कोऽपि प्रतापवान् निवसतीति । असौ कण्डूयमानभुजो युयुत्सालोलमना आह्वयत् । प्रत्याह वानेन सह हनूमान् संस्कृतां गिरं संगिरन्नागतः । अथासौ जरठः कपिरिति कृत्वापसरणाय दत्तादेशो नाहं वार्धक्यपरिभूतः स्थानान्तरं गन्तुमपि प्रभुरिति प्रत्यवदत् । अपसारयितुं कृतोत्साहो भीमो न तस्य पुच्छमपि चालयितुं शशाकेति मनसि स्वं निन्दन्नपि देवैः स्तम्भितमिति तं तथास्थितमेव मुष्टिभिश्चूर्णयितुं घोषयन् ममाग्रजो हनूमान् स्वजातीयं त्वां रक्षितुं नापतेदिति समकथयत् । ततो मुष्टीमुष्टिरणे प्रवृत्त विद्याधर-दम्पती तो वारयित्वा सुरेन्द्र-सन्देशेन युवां भ्रातृभावेन रामलक्ष्मणाविव स्तामिति निरदिशताम् । रामनाम्ता श्रुतिगतेन भाव-विह्वलो वानरोत्तमः संग्रामेऽर्जुनस्य ध्वजे स्वस्यावस्थानं प्रत्यजानीत् व्यायोगानुरूपं कथावस्तु योजयन् भीमं च धीरोद्धत चिनयन् नील- कण्ठस्तत्र तत्र परिवर्तनानि विधत्ते स्म । प्रसङ्गाननुसृत्य लघुकलेवरेऽस्मिन् रूपके संवादेपु काव्य कौशल-लेशानपि पश्याम - लज्जानमद्-वदन---मन्यरमोक्षणार्ध सप्रथयाहृतकरद्वयरुद्धवक्ष: साकूतदर्शनकृतैफ-कटाक्षपात- माश्लेषसौख्यमनुजस्य सुधे त्यभेदः ।। इति हनुमद्वचनसुधादीधितिविनिद्रयति मानसकुमुदं रसिकानाम् । वात्सल्यमिह सजीवामिव मूर्ति दधानमवतरति । वर्ण्य-वस्त-माला-गुम्फन- पटिम्ना हरत्येव हृदयं नीलकण्ठः कामपि चित्र-पक्षति-विच्छित्तिमयमिव नृत्ते पदेोजयन्- अन्तर्गृहोद्गतमहाजगरस्य-दष्ट्रा- व्याकृष्टपादमुरुगजितसिंहः दंष्ट्राग्रकृष्टपृयुकुम्मतटास्थिवल्गद् - ग्रोवानिखातनखमाक्षिपति दिपेन्द्रम् ।। इत्यहोऽजगरधृतकपाद: सिंहो गजेन्द्र-कुम्भे निखातदंष्ट्राश्चित्रितश्चि- वयते मनः। अन्येनाक्रान्तोऽन्यमानामतीति सनातनी लोकयात्रा व्यज्यमाना भासतेतराम् । औद्धत्यप्रधाने व्यायोगे खलु बिकत्यन-प्रचुरा एव संवादा योज्यन्ते किन्तु तन्त्र नेपुणं खिलीभतमेव दृश्यते । यथा राक्षसः - खड गेन क्षतविग्रहस्य पिशितैः पलप्तोपदंशोत्तरं कोणं ते रसयन् कपालचपकेणाकण्ठमनासवम् । आन्त्रत्रगुणमुहहन् विरचयन्नेपथ्यमस्यिव्रजे- नृत्यन् मत्तविलापजां धनपते: प्रोति करिष्याम्यहम् ।।

·दशम-शताब्दी ·पूरा तन ॥ बाल.११६ IMALAMA राजशेखरस्य स्पकाणि काव्यमीमासाया प्रणेता कस्य न विदितो राजशेखर कवि । यायावर वंशीयोऽयं स्वजन्मना महाराष्ट्र प्रदेशमलंचकार । स ब्राह्मण क्षत्रियो वेति विवादप्रसंगे बालरामायणे ११५ अनुमारेण रामस्य वंश्यत्व तम्य क्षत्रियन्व- मेव प्रक्टीकरोति। अस्य पूर्वजो कालजलदो महाराष्ट्र-चूडामणिरामीद् युगसंमतो विद्वान् पिता च राजमन्त्री बभूव । वाग्विलासर सिको राजशेखर मात्मान वाल्मीकि-भतृ मण्ठ-भवभूतोना नवावतारं सम्भावयावभूव- दमूद वन्मोक्मद रवि प्रपैदे मुवि भतृमिळताम् । मियत पुनों मदभूति-रेखया स वर्तत ध्वन्यालोरलोचन-प्रमुख लक्षीकृतोऽय कवि स्वमने- क्या परिचाययामास- आपन्नातिहर पराक्रमधन सौजन्याविधि- स्यागी सत्य-मुंघा-प्रवाह-शशातालाना गुरु ॥ कान्यकुबनरपालेन महेन्द्रपालेन सभाजितोऽमोमीन कृष्णशङ्करवर्मणा स्तुतो यथा-- पातुं योवरसायनं रचयितु याच सता समता- व्युत्पत्ति परमामदाप्तुमवधि तव्य । रसम्रोनस । भोक्तुं स्वादु फल च जीवित-नरोयद्यस्ति ते कौतुक तद् भ्रात मा राजशेवरक्वे मुक्ति सुधास्यन्दिनी ।। राजशेखरम्य स्थितिकातो निश्चितप्रायो विदुपाम् । महेन्द्रपालो हिं ८८५ ईसवीत ६१० पर्यन्न कान्यकुब्जाना शासको वमूव । राजकुमारत्वे म राजशेखरम्य शिघ्यन्वं गृहीतवान् भवेदिति । ८७५ प्रौप्टान्दत ६२५ पर्यन्त हि तस्य रचनाकालो भवेत् । स मुवनकोश नाम भूगोलीयं अन्य विरचितदानिति काचमीमालात प्रतीयते, हेमचन्द्र उज्ज्वलदत्तश्च तस्य हरविलासं नाम काव्यं लक्ष्योकृतवन्तौ । किन्तु न तो ग्रन्यो प्राकाश्यं नीतावद्य यावत् । अस्य रूपारचनानु वाल- रामायणं, वालभारतं, विद्धशालभंजिका, क्पूरमञ्जरी चेति समुपलभ्यन्ते ।

·३०/ जानक्या बालरामायणम् वाल रामायणं महानाटकं सीताप्रतिकृतिनिवेशेन छायानाटकं च मज्ञितम् । रामायणीयां कथां भूयः परिवान्न कथानकं गुम्फितम् । सीता- स्वयंवरे रावणः प्रहस्तेन सैन्यपतिना सह पुष्पकमारुह्य जनकपुरं गतः । स तत्र मैथिलीक्रयधनुः सीतां चानेतुमादिदेश । जनकेन स्तुतस्य शिवस्य प्रवेशेन गुरूभूतं तद् धनुः सज्यं कर्तुमप्रभवन् रावणस्तद् भूमौ क्षिप्त्वा मिथ्याविकत्थनो बभूव । रावणं निहन्तु वाणं सन्धाय उद्यत: राजा शुनःशेपेन वारितः, शापोदकं गृह्णश्च शतानन्देन निवारितः । दशाननकृतां शिवचापावमानना श्रुत्वा तं दण्डयितु समागतो जामदग्न्योऽपि कथंकवमपि निवारितः, किन्तु जामदग्न्यरावणयोर्वाक्कलहस्तत्र जात एव। रावणः उपयन्तारं चन्द्रहासेन द्विधाकतु प्रतिज्ञाय निवृत्तः । देवलोके सफलप्रयोगं भरतकृतं सीतास्वयंवरनाटकं दिसू रावणस्तल्लवायां नटेः प्रयोजयामास । तत्र रामेण पाणिगृहीतीकृतां सीतां प्रेक्ष्य रावणोऽवदत् । यात: पवं मम रुपां च मृपंच रामः । ३.६० सीतारामयोविवाहानन्तरं दशरथो जनकपुरं जगाम। धनुर्भङ्गन कुपितः परशुराम आयातः। तुमुलं वाग्युद्धं संवृत्तम् । धनुर्युद्ध रामो जाम- दग्न्यं पराजितवान् । लंकेश्वरः सीता-विप्रलम्भ-सन्तप्तस्तस्याः प्रतिकृति कारयित्वा तन्मुखे सारिकां निवेश्य वार्तालापेर्मनो विनोदयांचकार । अत्रान्तरे राममभिसर्तुमयोध्यां गता शूर्पणखा। कृत्तनासा सा रावणं प्रति सीतां त्वत्कृते हतु महं गता कृत्तनासास्मीति सकपट निवेदितवती। रावणश्चायोध्यां गतो राक्षसदूतैमिथ्यासन्देशं व्याहारि- प्रेमपरीक्षणाय प्रतितः स्वाकृतियन्त्रयोगः । अयाहमेवागणितैरहोमि दशाननान्तं नियत प्रवत्स्ये ।। अत्रान्तरे दशरथः सकैकेयीक इन्द्र-साहाय्याय देत्यान् विजेतु गतो विजयी बभूव। किन्वयोध्यायां कोऽपि राक्षसो मायादशरथः; शूर्पणखा मायाकैकेयी, तस्या दासी मन्थरा च वभूवुः । इत्येवम्- "आभ्यामपि कृतक-कैकेयी-दशरथ रूपधारिभ्यां छलितो रामभद्रः।" इत्येवं प्रभृतीनि वृत्तानि परिवर्त्य राजशेखरेण नियोजितानि । शार्दूलविक्रीडितेरतितरां विक्रीडन् राजशेखरो मधुरमधुरामेव प्रायेण गिर- मुगिरति । ; वीराद्भुतप्रायरसे प्रवन्चे लोकोत्तरं फौशलमस्ति यस्य । १.२ स्वयं मया ·सद्य प्रवाल गनमरात सोऽसौ नाट्यशैलीमधुरिमाण वैदर्भी प्रसादजन्मान वक्ति- "वाम वैदर्भीम रिमगुण स्यन्दते श्रीव्रता वस्तुन्यासो हरति हृदय सूक्तिमुद्रानिवैद्य । सूते रसमनुपम प्रोटि जन्मा प्रसाद । सदर्भ-धोरिति कृतधिया धाम गोदेवताया ॥"३ १४ अपि चाल्यानुप्रास सगोत सगमयन्नन्य इव भाति कवि धु तिजित करवाल सूतवशी स्फुटित-कुटजमाल स्पष्टमीलत्तमाल । केतकाली कराने शिखरिणि मम काल सोऽभवन् मेघाल ॥१०५२ सीतायां सौकुमारसोभाग्यालेखनपटिमा कोऽप्यपूर्व एव- मुन्नत्यने विमलय-चयं तामणो यानि सीता- पादाम्भोजे विमृजदमृजो तत्र सञ्चारति । रामो मार्ग दिशति च ततस्ते खिले नापि चाहना शलोत्सङ्गप्रणयिनि पयि ब्रोशमेक यन्ति ॥ ६ ५७ विरहिणो लङ्केश्वरस्य शीतोपचार- निहाय प्रार्थ्यमाना दक्षिणापय- नद्यो राजशेखरस्य हामप्रतिभामुद्घाटयन्ति- पादौ पीडय ताम्रपणि, मुरले हस्तो हृदि स्याप्यता भो कावेरि मृणालदाम वितर द्राट् नर्मदे योजय । स्व गोदावरि देहि बदनरस हे तापि तापोष्मण शायर्य सृज यन्त्रवारि दिरही लङ्केश्वर सोदति ।। ५५० बालभारतम् राजशेखरकृतम्य बालभारतस्याद्वयमेवादिम सम्प्रति लभ्यते, शेष च नाद्य यावत् समासादितम् । इदं च द्रौपदी स्वयवरादारभ्यते । वन्दी घोपयामास- सरल भुवन रक्षा-सस्ततन्द्रा नरेद्रा शृणुन पिरसुदारामादराच्छावयामि इह हि सदसि राधा य शरप्पोक्रोति। स्मरविजयपताका द्रौपदी तक्ततम् ॥ १३२ ।

·३२/ प्रवासिनः पाण्डवाः कृत-विप्रवेपा विप्र-पङ्क्तो निपेदुः । अर्जुनाहते न कोऽपि साफल्यं लप्स्यते इत्यासीद् द्रोणाचार्यस्य निर्णयः । सर्वेषु पराङ्मुखेषु राजसु ब्राह्मणवेपोऽजुनो राधामविध्यत । नाज्ञातकुलशीलाय कन्या सम्प्रदेयेति वदतोऽनादृत्य स द्रौपदीमनयत् । प्रतिपूर्णे सति क इह प्रश्नः कुलशीलयोरिति ? शेपा राजानो युद्धोद्यता भीमेन निराकृताः । अब विदुरेण बजितापि द्यूतक्रीडा समारब्धा । तन्न युधिष्ठिरः सर्वस्वं हारयित्वा द्वादशवर्षीयं वनप्रवासमङ्गीकृतवान् । पणीभूतां हारितां च पाञ्चाली सभासदनमानीय दुःशासनस्तां निर्वस्त्रां विधातु यतते स्म किन्तु मायया तस्या नवान्येव वस्त्राणि तामावासयन्ति स्म । दुर्योधनानुजो विकर्णो दुःशासनं निवारयामास- मो दु शासन क. क्रमो द्रुपदना-फेशाम्बराकर्षणे । दुर्वृत्तं समते न कस्यचिदयं म्राता विकर्णस्तव ।। २.४३ भीम-कृताया दुर्योधन-रक्त-पान-प्रतिज्ञाया अनन्तरं द्वितीयोऽङ्कः परिसमाप्यते। प्रस्तावनाया: परस्तादन नाटके वाल्मीकि-व्यासयोः संवाद आयोजितः । व्यासो वदति- यदुरितमुद्रा सुहृदयवीयी फयारसो यच्चुलुकैश्चुलुक्यः । तयामृतस्यन्दि च यद् वचांसि रामायणं तत् कवितृन पुनाति ।। १.६७ वाल्मीकिश्च व्यासकृतं महाभारतं स्तीति-. दन्तोलूखलिभिः शिलोञ्छिभिरिदं कन्दाशनेः फेनपैः । पणप्राशनिमिमिताम्बु-कवले. फाले च पक्वाशिमिः । नीबार-प्रसृतिपचैश्च मुनिभिर्यद्वा वयोध्यायिमिः । सेव्यं-भव्यमनोमिरथंपतिभिस्तद् वै महाभारतम् ।। १.१६ विद्धशालमञ्जिका विद्धशालभञ्जिका नाटिका नायिकाया: प्रतिकृति शालभञ्जिका- परपर्यायां निवध्नती नाम-सार्थक्यं धारयति । शालभलिकां हि समालोक्य नायकस्य रागोऽवर्धतेति राजशेखरस्याभिनवोद्भावना। मध्यप्रदेशस्वायां त्रिपुर्या ६३६ ईसवीयेऽन्दे नाटिकेयं विरचिता । तत्र हि राजशेखरः कलचुरि- राजसभाजितः कियन्तं चित् कालमवसत् ।

·निपुर्या कलचुरिसम्राइ विद्याधरभल्लोऽत्र नायको नायिका च मृगा- द्वावलो लाटगजस्य चन्द्रवर्मणस्तनूजा वभूव सा सन्तानान्तरविहीनस्य पितुगृहे पुरुपवेषा सती पुत्रप्रेम्णा परिलालिता । तदनुरूप च सा मृगाधर्म- ति नाम्ना ख्याताभवत् । विलिङ्गाधिपतेविद्याधरमल्लस्य कृते तन्मन्त्री भागुरायणस्ता चन्द्रवर्माणमयाचत । देवज्ञगणनामनुरुध्य सा चक्रति पत्नी भविष्यतीति माशान्वित एव तथोपाय रचयामास भागुगयण । असो निद्रावसरे विद्याधरमल्लं नायिकमा मुगावावहार परिधापयामास । तामेव सं स्वप्नेऽदशंत् । स्वप्न गलस्थहार च नायको विदूषक चर्चितवान् । विदूषको- ऽपि प्रागेव कुवलयमाला नाम कुन्तलराजपुत्री प्रति नायकस्य रागमवर्धयत् । राज्या भ्रष्टा हि कुन्तलनृपतिश्चण्डसेन सपरिजनो यदा नर्मदाया स्नानाया- वतीर्णस्तदा नायक कुवलयमालामवालोकयत् । सापि तदा निपुरीराज. भवनमेव शरणं कृतवत्यासीत् । विदूषक स्वप्नश्रवणानन्तर विद्याधरमल्लम्यान्यमनस्कता विनोद- यितु भामुरायणकारित स्फाटिक केलि-कैलास-मन्दिरं त नीतवान् । तत्र तद्भित्तिलिखिता स्वप्नदृष्टाया नायिकाया शालभञ्जिका प्रत्यभिज्ञायासो तदङ्गलावण्यं प्राशंसत्-- घामवरमम्बुन विजयते धनस्य मित्र शशी घ्र सूत्रस्म सनाभिम मषधनुतोवण्य-पण्य वपु । रेखा कापि रदच्छदे च सुतनोति च तत्कामिनी मेनो धयिता हमरो यदि मवेद वैदग्ध्यमभ्यस्यति ।। १३३ स्तुतसौन्दर्याया शालजिकाया कण्ठे स तमेव हारमधारयत् । भागुरायणस्याभिसन्धि साफल्यं नयन्तो मगादावली तमेव केलि- कैलासमध्यवसत् । स्फटिकभित्ते परतो राजा ता दर्श दर्शमात्मान विनोदया- माम । विन्तु प्रतिमासानन्तर सान्तहिता बभूव । अथ विवाहरचनानिपुणा राज्ञी वधूवेपेण चेटेन डमरुकहासेन विदूपकस्य परिणय समपादयत् रहस्यं च सत्वरमेव प्रकाशितम् । कूटविवाह- प्रतिकाराय चिन्ता-परस्य विदूषकस्य सान्त्वनायै धात्रीदुहिता मेखला मृत्युभयं प्रदर्श्य विदूषक-पादयोर्मध्यान्नि सारितेति प्रतिशोधेन सोनुष्यत् । अपर कूटविवाह कल्पयन्ती महिपी स्वकूट-पङ्के एवावासीदिति परिहासमयी कथा सरति।

·३४॥ मृगाङ्कवर्मवेपेण मृगाङ्कावली त्रिपुरीप्रासादेऽवसदिति भागुरायणः प्रकटयामास । पश्चात् राज्ञी वधूवेषसम्भारीकृत्य मृगाकवर्माणं राज्ञे दत्तवती । वधूपित्रोद्घाटिते रहस्ये कूटपरिणयः वास्तविको जातः । अन्यच्च राज्ञी पूर्व कुवलयमालाया विवाह मृगाङ्कवर्मणा सह संकल्प्य विफलीभूता तामपि राज्ञ एवावरोधे निधाय सन्तुष्टा बभूव । कर्पूरमञ्जरी शौरसेन-प्राकृत-कृतस्य कर्पूरमञ्जरीसट्टकस्य काव्यस्वरूपमुद्घाटयन्ती गाथाकर्पत्येव सुमनसां मनांसि । यथा- अत्यविसेसा ते च्चिअ सद्दा ते च्चे परिणमंतावि अत्यविसेसो फव्वं भासा जा होउ सा होउ ।। इयमपि प्राकृता वाक् संस्कृतेव शार्दूलविक्रीडितेः क्रीडितमातनोति कपूरसञ्जरी-कानने- - जे लकागिरि-मेहलासु खलिमा संयोअ-खिण्णोरई- फारोप्फुल्ल-फणावली-कवलणे पत्ता दरिहत्तणं । ते एण्हि मलमाणिला विरहिणी-णीसास-संपविकणो जादा अत्ति सिसुत्तणे वि वहला तारुण्ण-पुण्णा विम ॥ गिरिराजशेखर-सरस्वती साकूतोक्तिसखीदत्तसहचारा स्थाने कृतालंकृति- विन्यासा निर्दोप-पदसञ्चारा गुण-गरिमाणमनतिक्रम्य शय्यामधिशयाना कदाचिद् रागमुपवोणयन्ती, क्वचित् संस्कृतां भूमिमभिक्षरन्ती, क्वापि प्राकृता- मुर्वरयन्ती कयाकदम्बानुल्लासयन्ती भावकोकनदसमुदयमाकलयन्ती क्वचिदनुभावमसृणमालपन्ती संचारिसौरभमास्वादयन्ती शब्दब्रह्मसागरमभि- सरति क्वचिदभिसारयति च । क्षेमीश्वरस्य नाटकद्वयम् चण्डकोशिक-नाटकस्य प्रणेता क्षेमीश्वरो दशमशताच्याः पूर्वभागे आर्यावर्ताधीश्वरं महीपालदेवमाश्रित्य काव्य-सरस्वती निपेवते स्म। मनेन नेपधानन्दं नाम सप्तासमन्यदपि नाटकं नलदमयन्तीकथानकमनुसृत्य विरचितम् । नाद्ययावत् नैपधानन्दं प्रकाशितम् । चण्डकौशिके हरिश्चन्द्रविश्वामित्रयोः कथानकं मार्कण्डेयपुराणाद् देवीभागवताच्चादाय दृश्यतामानीतं सर्वथा व्याख्याति विश्वामित्रस्थ ·सत्य सनातन । चडताम् । नाटकमिदं बहुकालसम्मत- राजकुमारकार्तिकेयेन प्रथमप्रयोगार्थ- मुद्दिष्टम् । श्रीधरदासेन सदुक्तिकर्णामृते विश्वनाथेन च साहित्यदर्पणेभ्य पद्यानि मगृहीतानि। अद्यापि भारतेऽम्य क्यानकं स्मृत्वा लोको हरिश्चन्द्रस्य सुन्योलप प्रशंसति विश्वामित्रस्य क्रूरता निन्दति च । प्रथमत ऐतरेयवाह्मणे हरिश्चन्द्र इति नाम विख्यातम् । महाभारते कथोपनिवद्धो हरिश्चन्द्रो भूय उत्कर्ष लभते । तथा हि- घदत नासत्य सत्य धर्म हरिश्च द्राचरति दे दिवि सत्येन चन्द्रवत् ।। अनु० ११५ ७१ अधिपाणिनीय तु हरिश्चन्द्र ऋषिर्गीयते विश्वामिन्नश्चेन्यन्यैव क्या चात्र संवदति। क्षेमीश्वरस्तु मार्कण्डेयपुराणबदमेव क्यानमुपजीवन बहुश पद्याना भावावतार शब्दप्रणं च विधाय चण्डकौशिक रचितवान् । क्षेमीश्वरेण कथानकम्य विनियोगस्तथा वृतो यथा कौशिक्म्य क्रूरता राज्ञो हरिश्चन्द्रस्य च व्रतकनिष्ठता पुरत इव स्फुरति। अपशकुनकृनानुत्पात- प्रचयान भाविनो निराक्तुं कुलगुरणा राज्ञो व्रतेन सम रात्रिजागरण निदिप्टम् । प्रातनिद्रा-विधम विरह क्लान्तोऽसौ विदूपत्रेण सह राज्ञी द्रष्टु गतम्ता गृहीत- मान-वैमनस्या वद्धाञ्जलि सन् प्रसादयामास । कुलपतिशिष्योपनीत शान्तिजल- माशीर्वाद चाधिगम्य रानो शैव्या स्वकृता मान-चातुरीमात्मवञ्चनामेवा मन्यत। वनेचरसूचनानुसारेण महावराहोपद्रवं प्रतिक्तु राजा मृगयायै वनं गत । मू! विघ्नराड विश्वामिनाद् विद्या वियोजयितु सिद्धि च वाधिनु हरिश्चन्द्र तम्य मुनेराश्रममनयत् । राजा ता ब्रह्मविष्णुशङ्कराणा विद्या दिव्यस्त्रीरपा विश्वामिन्नण दूयमाना रक्षार्थ विलपन्नीरपश्यत् । स ता रक्षिनु मुनि व्यानोशत् । तेन च क्रोधपरीतात्मा मुनिरमिन्न इव विश्वस्य राजानं शापदग्ध कतु मुद्यत । अपरामिवात्मानं मन्यमानो राजा विश्वा- मित्रण राजकर्तव्यं पृष्टो दान रक्षा युद्ध च क्षात्रधर्ममुदघोषयत् । विश्वा- मित्रण दानाय प्रयोजितो.सौ निखिला वमुन्धरा मुनये दत्तवान् । एवं विह्निस्य दानयज्ञस्य दक्षिणामातु राजा व लोक्यवाह्या शिवशूलस्या काशी गत। १ मिन्ने चर्चा-पा० म०६/३/१३० प्रकम्ब-हरिचन्द्रावृषो-पा० मू० ६/१/१५३ .

·३६/ आत्मानं विक्रेतुं राजा काश्यां वणिग्वीथी गतः । तत्र विश्वामित्रण झटिति दक्षिणां देहीति आदिष्टोऽन्यथा शापं दास्यामीति भत्सित था- सायंकालमवसरं मुनिं प्रार्थयत । न कोऽपि दक्षिणार्थ लक्षसंख्य मुद्रां दत्त्वा राजानं क्रतुमागतः । अनन्तरं शैव्या राज्ञी पुत्रो रोहितश्च आत्मान विक्रेतु- मुपस्थिती। अयुतपञ्चकेन ती क्रीत्वा उपाध्याय: ( शिवस्तद्रू पधरः ) शेषार्ध धनं दानरूपेण ग्रहीतु राजानं निवेदितवान्, किन्तु राजा नैतत् स्वीकरोति स्म । पुनरपि विश्वामित्रो राजानमुपागच्छत् । सातको महीपतिश्चाण्डाल वेशधरं धर्म प्रति स्व विक्रीणीते स्म, शेपाधं च दक्षिणाया: समर्पितवान् विश्वामित्राय । चाण्डालमपेक्ष्य स्वमेव स्वामिनं कतु प्रार्थयमानं राजानं भर्त्सयामास मुनिः "घिङमूर्ख ! स्वयं दासास्तपस्विनः । तत्किं त्वया दासेन मे क्रियते।" अथ चाण्डालो हरिश्चन्द्र दक्षिणश्मशानमधिष्ठाय शववस्त्राणि कररूपाणि दिवानिशं संग्रहीतुमादिश्य गतः । एकदा कापालिकरूपेण धर्मो वेतालेन निधिमानाय्य राजानमनृणीक प्रास्तोत् । चाण्डालाय मम स्वामिनेऽयं निधिर्दीयतेति राज्ञा स प्रत्याख्यातः। त्रिलोकीजय-शालिन्यो विद्यास्तिस्रो राज्ञो वशंवदतया समागतास्तेन विश्वामित्रमेव सेवितु प्रेषिताः। बहूनि वर्षाणि श्मशानसेवैकनिष्ठो राजा कदाचित् सर्पदंशेन मृतं रोहितकुमार श्मशानमानीतवती शैव्यां दृष्ट्वा कृतमरणसङ्कल्पोऽपि दासो नात्मघातस्याधि- कारभागिति विरतः । स राज्ञी चापि तादृशात् क्रू रव्यवसायान्निवारयामास। शव-कम्बलं श्मशानकरं ददती शैव्या रानो हस्तं कर-ग्रहण-समुद्यतं दृष्ट्वा स्वपतिं प्रत्यभिज्ञातवती । तया कृत-परित्नाण-प्रार्थनया द्रवीभूतोऽपि राजा चाण्डालदासमात्मानं तनासमय प्रत्यवोधयत् । एवं सफल-परीक्षे राजनि स्वपुत्र-शव-कम्बलकरग्रहणे दिवः पुष्पवृष्टि- रभवत् । धर्मः प्रत्यक्षमागतः । तेन रोहितः पुनरुज्जीवितः । राजा धर्मदत्तया दिव्यया दृशा पार्वती-परमेश्वरी शव्या-क्रयेण धर्म रक्षितवन्तौ उपाध्याय- दम्पती निरूप्यापूजयत् । त्यक्त-चाण्डालवेशो धर्मो रोहिताश्वं राज्येऽभिपेक्तु राजानं च ब्रह्मलोक नेतुमादिदेश । मया प्रियन्ते भुवनान्यमूनि सत्यं च मां तत्सहित विति । परीक्षितु सत्यमतोऽस्य राज्ञः कृतो जातिपरिग्रहोऽयम् ।। मया इति धर्मोक्त्या सत्यपरीक्षणस्य रहस्यं प्रकटितम् ।

·-~: कथानक नाट्योचित निवघ्नन्, सवादान् सगुम्फन स्थान-स्थाने लोका. नुभव-महिमार्जित-सूक्ति-माला प्रतिभागुणे सग्रनन् कामपि कोटि नयति क्षेमीश्वर सहृदयाहलादम् । तपोवन-वर्णनं तावद् हरत्येव मानसम्- आनुल वर्षाचदुधृता क्वचिदपिच्छिमस्थलो बहिपा- मानम्रा कुसुमोच्चयाच्च सदयाकृष्टाप्रशाखा लता। एते पूर्व-विलून-वल्क्लतया शाखिन सद्याछेदमयी वदन्ति समिधा प्रस्यन्दिन हटवणा पादपा ॥२१३ अपि च- स नोपस्क घे कुहरिणि शुका स्वागत घ्याहरन्ति ध्राणपाही हरति हृदय हयगघ समोर । एता मुग्य सलिलपुलिनोपान्तससस्तदम पश्यत्योऽस्मान् सधकितहशो निराम्भ पिवति ।। २.१४ शिवाभ्यामविमुक्ता काशी पुण्यदा पौराणिक सदर्भानुप्राहेण वर्णिता- विमुच्यते जन्तोरिह निबिर्ड-ससार-निगडा शिरस्तद् धैरिञ्च म्पपतदिह हस्तात् पशुपने । विमुक्तस्तत्पापादभवदयिभक्त भगवान् न मुक्त तेनैतत् सह दयितया क्षेत्रमसमम् ॥ ३ १०. कथकार जन णेन तृणीमवतीति 'प्रत्यक्षीकारयति कवि लोकद्वय-प्रतिभपैर-निदानमेतद् धिक् प्राणिनामणमहो परिणाम घोरम् ! एक स एव हि पुमान् परमस्त्रिलोक्या ऋद्धस्य येन धनिक्स्य मुख न दृष्टम् ॥ १५ रूपकयोजनाशिल्पेन साधं ससारासारताविवरणं क्षणवेराग्य दन्नि- वंदप्रोञ्छितरागमिव विदधाति चेत पट्ट सचेतसाम्- सहयावस्यानशोण तनुदहनचिताङ्गारमन्दाकबिम्ब तारानारास्थिकीर्ण .विशदनरकरडापमाणोज्जयले दु । हृष्यन्नस्त चरोध धनतिमिरमहाधूमधूम्रानुकार जात लीलाश्मशाम जगदक्षिलम्हो कालापालिकस्य ।।४ १५ 1- ·मम तस्या न 15 आस्तां तावदनुप्रास-प्रेमा नादसौन्दयं वर्ण-मैत्री-नैपुणं च निवेदयन्, क्षेमीश्वरस्य सूक्ष्मेक्षिका यथावसरं निपतत्येव दाम्पत्य-सुख-लीला-सरसी- जन्मसु विकसद्दलेपु व्यतिकर-कमलाकरेषु- विच्छिन्नामनुवघ्नती कथां मन्मार्ग-दत्त क्षणा मन्वाना सुमुखी चलत्यपि तृणे मामागतं सा मया । नाप्लिष्टा यदलक्षिते न निभृत पश्चादुपेत्यादराद् यन्नास्या नव-नील-नीरज-निभे रद्ध कराभ्यां दृशौ ॥१.१३ खण्डितामिव शैव्यां चित्रयन् कविहरिश्चन्द्रस्यानपराद्धस्य सूर्योपम्येन क्षेमीश्वरोऽप्रस्तुतप्रशंसां तनोति- जलधरपटलान्तरिते यदि भानी खण्डनं गता नलिनी। विप्रलम्भो नोपालम्मोऽप्ययं भानोः ॥१.१६ देशकालपात्र-स्थितिमनुसृत्यैव कविर्दत्तावधानो वस्तु योजयतीति श्मशानवर्णनमेव पुनरुदाह्रियते- विदूरादभ्यस्तैवियति बहुशो मण्डलशते- रदञ्चत्पुच्छाग्रस्तिमितविततैः क्षतिपुटैः । पतन्त्येते गृध्राः शवपिशितलोलाननगुहा- गलल्लालाक्लेदस्थगितनिजचञ्चूमयपुटाः ॥४.७ अप्रतिमाधममर्णतां नीतस्य हरिश्चन्द्रस्य सर्वशून्या दरिद्रता कविना इत्थंकारं वर्णिता येनास्या इदन्ता, ईदृक्ता, इयत्ता चेति त्रयमेकपदे शूलमिव निखातं करोति हृदि सहृदयस्य करुणरसपूर-पूरितस्य दाराः सूनुरिदं शरीरकमिति त्यागावशिष्टं वयं सम्प्राप्तोऽवधिरद्य सत्यमपरित्याज्यं मुनिः कोपनः । ब्रह्मस्वोपहत च जीवितमिदं न त्यक्तुमप्युत्सहे कि फर्तव्यविचारमूढमनसः सर्वत्र शून्या दिशः ॥३.५ श्मशान-निहित-वैराग्य-दहन: कथमिव विवेकमुखतामेति मनः क्षणेनेति क्षेमीश्वरः क्षमते प्रकाशयितुम्- . तन्मध्यं तदुरस्तदेव वदनं ते लोचने ते भ्र वो जात सर्वममेध्यशोणितवसामांसास्थिलालामयम् । मोरूणां भयद वपास्पदमिदं विद्याविनोदात्मनां तन्मूढः क्रियते वृथा विषयिभिः क्ष द्रोऽभिमामग्रहः ।।४.१० १ -- ·३६ अय च वैराग्यग्रहो नायकदशामेवानुवर्तते । अहो भवितव्यता- मामानम्रशिरोधरं प्रभवता क्रुद्ध न राज्यधिया यविश्लेपयतापि तेन मुनिना नि शेषित नस्त्रयम् । तत्रापि ग्यसनप्रियेण विधिना वृत्त तथा निष्ठुर येनात्मा तनय कलन्नमपि मे सर्व विलुप्त क्षणम् ॥५२ परन्तु अहो धेर्य-प्रह ग्रहिलता- चलन्ति गिरय काम युगान्त-पवनाहता । कृच्छेऽपिन चलत्येव धीराणां निश्चल मन ॥४३५ परिवतिनि ससारे नास्ति नियत स्थायि वा किंचित्- सुख वा दुख या किमिव हि जगत्यस्ति लियत विवेक-अध्वसाद् भवति सुख-दुख-व्यतिकर । मनोवृत्ति पुसा जाति जयिनी कापि महता यया दुख दुख सुखमपि मुख थान भवति ॥४२६ इयं प्रसन्न-गम्भीर-पदा सरस्वती क वा न निष्णात निर्मलतामानीय दत्त शेत्य न विश्रमयति । चण्डकौशिकमिति नाम्ना हारि चरित हरिश्चन्द्रस्य तिरोहितमिव कृत कविना । धर्मवीरस्य नायकस्यैव नामनिर्धारण औचित्य भजति, किन्तु कौशि- कस्य चण्डतैव सर्वातिशायिनी दृष्टा क्षेमीश्वरेण । आस्ता तावद् दोषाविष्क- रणम्, स्तुतिभाजनतामेवाह ति नाट्यकृत् तथाभूतं धर्मवीररसमङ्गीकृत्य निबध्नन् । नैषधानन्दम् क्षेमीश्वरस्य नेपधानन्दे नलस्य पौराणिकी कथा विलसति । कीथमहो- दयेनास्य नाटकस्य पद्यद्वय स्वकीये सस्कृतनाट्येतिहास उद्धृतम्।

·एकादश-शताब्दी ·प्रबोधचन्द्रोदयम् कृष्णमित्रेण प्रणीतं प्रवोधचन्द्रोदय नाम प्रतीक-नाटकमश्वघोपस्य परम्परामुपजीवति ।' एकादश्या शतान्या चन्देलनरेशेन दत्तात्रय कृष्णमिश्र, कविकर्मोचितं सौविध्यमलभत । कृष्णमिश्रस्य पुरस्तात् भासस्य बालचरिते, जयन्तमट्टस्यागमडम्बरे क्षेमीश्वरस्य चण्डकौशिके चापि प्रतीक्पानयोजना. गौणत क्ल्लोलायतेस्म । अशतस्तानि नाटकानि मजातीयानि कृष्णमिश्रन्य भवेयुरुपजीव्यानि । स वोरविजयनामकमोहामृगमपि रचितवान् । वैष्णवाद्वैतोपासक कृष्णमिश्रो भक्ति ब्रह्मलयं च विकल्परूपेण गृह णाति- नित्य स्मरञ्जलर-नीलमुदार हार- केयूर-कुण्डल किरीटघर हरि वा। प्रोमे सुशोतमिव था हृदमस्तगोक ब्रह्म प्रविश्य भज निवृतिमात्मनोनाम् ॥५.३१ सर्वथासौ जीवब्रह्मणो परमार्थम तमेवोपनिषदं हास्यं रहस्यं स्थापयति ।. असो त्वदयो न सनातन पुमान् भवान् न देवाद पुरुषोत्तमात् पर । एप भितस्त्वदनादिमायया विधेव बिम्ब सलिले विवस्वत ।६ २५ प्रबोधचन्द्रोदयस्य प्रस्तावनाया वीजोपस्थापना क्यिते- विवेज्नेव निर्जित्य कर्ण मोहमिवोजितम् । घोकोतिवर्मनृपतेोधस्येवोदय कृत ॥१४ अन्न कवि स्वाश्रयदातु कीर्तिवमणश्चेदिनरेश-कर्णोपरि विजय स्पष्टमुद्घोषयति, व्याजेन च नाटक्स्य क्यावन्तु प्रत्रमयति । स्यादेनत्, प्रबोधश्चन्द्र इवोदेति, जगत्तापं शमयति, परा निवृति गमयति, विद्याकौमुदी- १ योग्पीय देशेषु Morauty Play इति स्पाणि पक्ष्याताम्येव ।

·४४ मुल्लासयति, अविद्यान्धतमसं द्रवयति इति औपनिषदं तत्त्वविचारं कवयन् कवीनामुच्चस्थानीय एव कृष्णमिथः। अभिनयसम्पदामभावेऽपीयं कृतिः प्रतिभाया नवमेव समुन्मेषं प्रकटयति । राढजनपदं बहुशः स्तुवन्नयं कविस्तद्देश- जन्मा भवेदित्यनुमीयते। कृतिमेनामवगाहमवगाह तज्ज्ञो वैदुषीं, शिल्पं, वस्तुविन्यासं, मानवप्रकृति-पर्यवेक्षणं, दर्शन-शास्त्र-निष्णातां च शेमुषीं प्रशंसति । सर्वात्मना काव्यद्वारेणान वेदान्तशिक्षणमेव प्रस्तुतमुपलभामहे । चार्वाक-बौद्धप्रभृतयोन पूर्वपक्षतयोपस्थापिताः क्वचित् सामर्थ्य न जहति । नाट्यकथानुसारेण रतिः काममुवाच-तव महाराजस्य महामोहस्य प्रतिनायको विवेक इति । कामश्च तां प्रति स्वस्य स्वसैन्यस्य लोभ-क्रोधादि- संघटितस्य प्रावल्यं प्राशंसत् । नायक-प्रतिनायको विमातृजौ भ्रातराविति चासूचयत् । मनसो हि उभे भार्ये प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्चेति । तत्र महामोहः प्रवृत्तविवेकश्च निवृत्त पुत्रो। उभावपि प्रभूत-सोदरी मिथः प्रतिस्पर्धा गती औपनिषदात् पुरुपात् प्रवोधचन्द्रो विद्या च जन्म लप्स्येते येन महामोहस्य कुलक्षयो भवितेत्यपि कामो रतिं सूचयामास । . विवेकः तीर्थान्यधिष्ठातु शमादीन् प्रेषयत्, तत् प्रतिकतु च महामोहो दम्भादीन् सम्भावयामास। काशीं गतोऽहङ्कारो दम्भेन सह महामोहं सभाजयति स्म । स हि इन्द्रलोकाद् विवेकं विजेतु तत्रागतः। वौद्धभिक्षणां जेनक्षपणकानां कापालिकानां च दाम्भिकी श्रद्धां तपोमयीं परिजाय शान्तिः स्वमातरं सात्त्विकी श्रद्धां काश्यामन्विष्यन्ती भ्रमति स्म । सा हि श्रद्धा महाभेरव्या गृहीता धर्मसहचरी आर्तनादपरायणा कथंकथंचित् परिमुक्ता । राढादेशस्थे चक्रवर्तितीर्थे महामोह विजिगीपुविवेकः कृतशिविर आस्ते स्म। अथ वस्तु-विचार-क्षमा-सन्तोषादिभिः कृतमन्त्रोऽसौ काशीमभिप्रतस्थे, गत्वा चादिकेशवस्य दर्शनेनात्मानं सम्भावयामास । अन्ततो विवेको महाराजः ससैन्यं महामोहमजयत् । तञ्च म्लेच्छदेशेषु निवस्तु समादिशत् । महामोह- पक्षीया बौद्धा: पलाय्य सिन्धु-गान्धार-पारसीक-मगधान्ध्र-हूण-वङ्ग-कलिङ्गा- दिपु देशेषु शरणं गताः । विवेकपक्षीयाश्च वेदा उपवेदाः सवेदाङ्गपुराणेतिहास- षड्दर्शन-सरस्वती-प्रभृतयः सुखमवर्धन्त । सरस्वती मनोदेवं प्रवृत्ति-पराङ्मुखं निवृत्ति-सम्मुखं च तथा चकार, यथा निवृत्तिपुत्रो वैराग्यरूपः पितरं प्राप्य तस्मै संसारस्य क्षणभंगुरतां प्राकाशयत् । अन्ते पुरुषमुपनिषद्रुपदिशति । पुरुषश्च प्रबोध-चन्द्रोदयं नाम पुत्रं लब्धवान् ।

·(४५ कृष्णमिश्रोऽनेन नाटकेन चार्वाक-बौद्ध-जैनादीन् तृणाय मत्वा वैराग्य- मोपनिषदकमुपदेष्टुमयतत। वस्तुविचार क्षमा-सन्तोषादिपावाणि कामक्रोध- लोमादिकान् प्रध्वसयन्ति । तत पर प्रबोधरूपेण चन्द्रोदय सम्भवतीति । संवादमानप्रवणे मञ्चव्यापार-विकलेऽस्मिन्नाटके काव्यवन्धा एवाक- पंन्ति मन । दम्भस्य प्रभावप्राचुर्ये काशी अतथाभूता लक्ष्यते- वेश्या-वेश्मस सीधु-गघिललना-वश्वासवामोदित- नीत्वा निर्मरमन्मयोत्सव-रसंरुन्निद्र-चन्द्रा सवना इति दीक्षिता इति चिरात् प्राप्ताग्निहोवा इति ब्रह्मजा इति तापसा इति दिवा तै जंगद् वञ्च्यते ॥२१ क्षपा । अपि बोंद्धो जल्पति- रण्डा पोनपयोधरा कति मया चण्डानुरागाद् भुज-- द्वन्द्वपीडितपोवरस्तलमर नो गाढमालिङ्गिता । बुद्धेय शतश शपे यदि पुन कुन्नापि कापालिको- पीनोत्त शकुचावगृहमभव प्राप्त प्रमोदोदय ॥३१६ इत्येव वर्णनासु हास्यरसोदय सुतरा प्रीणाति । निर्वेदस्यूतं वैराग्यपूत शम मात्य प्रथ्नन्ती कृष्णमिश्रस्य जागतितरा प्रतिभा-- न कति पितरो दारा पुत्रा पितृध्यपितामहा महति वितते स सारेऽस्मिन् गतास्तव कोदय । तदिह सुहृदा विद्युत्पातोज्ज्वलान् क्षणसङ्गमान सपदि हृदये भूयो भूयो निवेश्य सखी भव ॥५२७ अपि च रूपकालकृता सैव वैराग्य व्यक्ति-वाणी रस्यते-- मृत्युनृत्यति मूनि शरवदुरगी घोरा जरारूपिणी स्वामेषा प्रसते परिप्रहमयघर्जगद् अस्यते । श्रुत्वा बोधजलेरबोधबहुल तल्लोमजन्य रज सतोपामृतसागराम्भसि मनाइ मग्न सुख जीवति ॥४२३ सानुप्रासप्राशा अपि काश्चिदुक्तय सौष्ठवमय्य पुष्णन्नि माधुर्य वहन्ति च प्रसादम्- ·श्रियो दोलालोला विपयज-रसाः प्रान्तविरसा विपद्रोह देह महदपि धनं भूरिनिधनम् । बृहच्छोको लोक: सततमबलानर्थबहुला तथाप्यस्मिन् घोरे पथि बत रता नात्मनि रताः ॥ ५.२४ . अनेदं विचित्रमिव प्रतीतिपयमवतरति, यत् कविः समग्रामपि वैदिकों घारा प्रत्यावर्त्य स्त्रीनिन्दां विशेषतो वर्ण्यता नयति । प्रवज्याशरण एवासी दृश्यते गार्हस्थ्य-विनिन्दकः । नेदं खलु उपनिषदपि समर्थयति । सम्मोहयन्ति मदयन्ति विडम्बयन्ति निर्मसंयन्ति रमयन्ति विषादयन्ति । एता: प्रविश्य सदयं हृदयं नराणां वामनयना न समावरन्ति ॥१.२७ कि नाम इत्यहो वाराङ्गनामयमिव पश्यति कविरङ्गनालोकमखिलम् । सम्मोहनं नारीणां वैशिष्ट्यं येन वशीकृतः पुमान् गार्हस्थ्यप्रमोदामृत-कुल्यां मन्यमानः सन्तानतन्तुमत्रिच्छिन्नां तनोति । कृष्णमिश्रदृशा तु बौद्ध-वैराग्यमेव जयति इति स्ववचोव्याघात इवापद्यते- - मुक्ताहारलता रणन्मणिमया हैमास्तुलाकोटयो रागः कुकुमसम्भवः सुरमयः पौष्पा विचित्राः स्रजः । वासश्चित्रदुफूलमल्पमतिभिर्नार्यामहो फल्पितं वाह्यान्त. परिपश्यतां तु निरयो नारीति नाम्ना कृतः ॥ ८.६ आस्तां तावत् । वीररसोचितां संघटनां योजयन् कृष्णमिश्रः स्तुति- महत्येव- उधूत-पांसुपटलानुमितप्रवन्ध- धावत्खरापचयचुम्बितभूमिभागाः । निर्मप्यमानजलधिध्वनिघोरह प-- मेते रथं गगनसीम्नि वहन्ति वाहा: ॥४.२६ अस्त्यत्र कश्चिद् वाग्विशेप आवर्जयन् सहृदयानां हृदयानि युद्धोद्योग- वर्णनेतितरां रम .ति- - ·धोरं, न 180 सम्पन्ता कुम्भभितिच्युतमदमदिरामतमगा करोन्द्रा युज्यन्तों स्य दनेषु प्रसभजितमरचण्डवेगास्तुरङ्गा। पुन्तैनौलोत्पलाना वनमिव ककमान्तराले सृजन्त पादाता संचरन्तु प्रसममसिलसत्पाणपोऽप्यश्ववारा ॥४२५ गौडीया रीति निर्वोढु न तावत् तथा प्रौढिमान भजति कविर्यथा वैदर्भीमिति निर्विवादम् । यथा- अधीकरोमि भुवन, दधिरीकरोमि सचेतनमचेतनता नयामि। कृरय न पश्यति, न पेन हित भृणोति धोमानधीतमपि प्रतिसन्दधाति ॥२२६ कामवशत्व क्रोधवशत्वं वात्र चलचित्रमिव सजीवं प्रतिमानिर्माणमिव नन्मयतामादधाति । यथा वा भर्तृहरिस्वरमनुस्वनन् गायति कवि फल स्वेच्छालभ्य प्रतिवचनमखेद क्षितिरहा पय स्थान-स्थाने शिशिरमधुर पुण्यसरिताम् । मृदुस्पर्शा शय्या स ललितलतापल्लघमयी सहन्ते सन्तापं तदपि धनिना हारि कृपणा ॥ १६ कृष्णकवे परिहास नैपुणी यथोचित राजते । पापण्डवितृष्णावसरेषु अस्य कलम सचित्रं विभाति । तथा हि- निहतस्य पशोर्यजे स्वर्गप्राप्तियदीप्यते। स्वपिता यजमानेन तत्र वस्मान्न हयते ॥२२० इति चार्वाकाणा यज्ञनिन्दा निवदा । अथ श्रादनिन्दा यथा- मृतानामपि जन्तूना श्राद्ध चेत् तृप्तिकारणम् । निर्वाणम्प प्रदीपस्य स्नेह सवर्धयेच्छिवाम् ॥२ २१ व्याम-गिरा निबद्धानि ब्रह्मसूत्राणि प्रति कवेमंहतो श्रद्धा वणिता- विपुलपलिना कल्लोलियो नितातपतग्झरी मसृणितशिला शैला साद्रद्रुमा बनभूमय । यदि रामगिरो वैयासिक्यो बुधैश्च समागम क्व पिशितवसामायो नार्यस्तया क्व च मामय ।

·/४८ अत्राप्यसौ नारी प्रति जुगुप्सा-जम्वालमेव क्षिपति । अपत्यानि वात्सल्य- लालितानि च कीटरूपाण्येव दृवपथमायान्ति वैराग्य-दृप्तमनसः प्रदीप्त- निवेदस्य । यथा- प्रादुर्भवन्ति वपुषः कति वा न फोटा यानन्यतः खलु तनोरपसारयन्ति । मोहः स एप जगतो यदपत्यसंजा तेषां विधाय परिशोषयति स्वदेहम् ॥५.२१ युगपदेव क्रोध-विभीषणस्य क्षमावीरस्य च वर्णनं सर्वथा मनोहरं प्रतिभाति । यथा- क्रोधान्धकार विकट • च फुटी-तरङ्ग- भीमस्य साध्य किरणारुण-रोद्रष्टेः । निष्कम्प - निर्मल - गभीर - पयोधि-धीरा वीराः परस्य परिवाद-गिरः सहन्ते ॥४.१५ कविशा वाता अपि शेवा इव काशी ने लोक्यपावनी सेवन्ते- तोयाः सुरसरित: सिता: परागै- रचन्तश्च्युतफुसमैरिवेन्दुमौलिम् प्रोद्गीतां मधुपरतः स्तुति पठन्तो प्रचललताभुजैः समीरा: ॥४.२८ - - नृत्यन्ति भगवदज्जुकोयम् इदं भगवदज्जुकीयं नाम प्रहसनं कस्य कौशलमिति न सुनिश्चत- मद्ययावत् । वोधायनो नामासावित्यपि न सन्देह सीमानमत्येति । मासीदसौ सांख्य-योगदर्शनयोः सुतरामधीतीति तत्कृतिरेव प्रमाणम्। महेन्द्रविक्रम- वर्मणा मत्तविलासप्रहसनं सप्तम्यां शताब्दयां विरचितम् । तदेव प्रथम विदितं सम्मतञ्च प्रहसनमुपलव्धमद्य यावत् ।। अतः परमेव भगवदज्जुकीयं अथितं भवेत् लटकमेलकं च द्वादश्यां शताब्दयां प्रणीतमिति ततः पूर्वमेव शैलीदृष्ट्या भगवदज्जुकीयमायाति । एवञ्च एकादशी शताब्दी रचना- कालोऽस्य भवेत् इत्यनुमानम् । १. अयमेव महेन्द्रवर्मास्य प्रहमनस्यापि लेखक इति राघवन् रंग २ पृष्ठ ६४, ८७ निदिशति ।

·दृश्यते । अस्य प्रस्तावनाया कतिपय व्यतिकरा वैशिष्ट्यमावहन्ति । यथा- मूत्रधारो विदूषकमाह वयति न नटीमिति । नाट्यरमेषु हास्यस्य प्राधान्य निगदितमिति च। अस्यावतार-काले प्रहसनस्य हास्य लोकप्रियताया परा कोटिमभजदिति प्रतीयते। 84479- कथानकमस्य द्विधा मिक्तमिव विभाव्यते । प्रथमे भागे आचार्य- शिष्ययो सवादा न तथा हासमुज्जृम्भयन्ति यथा द्वितीय भागे गणिकाप्रसङ्ग शिष्यवैद्यादीना यत्र हास्यरस उच्चतमा काष्ठामाटीक्ते । गणिका, वसन्तसेना, नायकयोरुद्याने विहार , कस्मैचित् कालाय नायिकामरणं परिव्राजकेन पुन- रज्जीवनम्, अन्ते च सुखद ,सयोग इति तत्त्वानि मृच्छकटिकादेव गृहीतानि प्रतिभान्ति । अपि च मृच्छकटिके योजिता प्रासङ्गिका एव हास्यावतारा अन्न प्राधान्यमाकलयन्ति । आचार्यशिष्योऽत्रार्धविदूषक एव। अय हि न जठरेण बुभुक्षापर इति, जात्या ब्राह्मण इत्येवापितु स्वभावेन रिरसा-स्यूत मानसोऽपि घरकाणा सुश्रुताना चान देशे भारते तथाभूतास्तुणवैद्या अपि भवेयुयें चिकित्सावृत्तिका अपि विचिकित्सालम्बनतामेव भजन्ति इत्येवमादि उपादायान प्रहसने हास्य सृष्ट, यदुपजीव्य परवर्तीनि हास्यनाट्यानि रचि- तानि। यमदूताना पानत्व योगक्रियया परदेहप्रवेशश्च हासमुत्कर्षयत । न केवलं सवादा एव गल्ल फुल्लनादिभि प्रयुक्ता अपि मचव्यापारा अपि हास्यमनुरुध्य योजिता इति भगवदज्जुकीय कामपि प्रत्यग्रता परिदधाति । इदमुद्दिश्य विण्टरनिट्ज महाभागेनापि सत्यमुक्नम्-न पात्राण्येवापितु मोऽपि प्रयोगों हासोत्तेजक इति। भगवदज्जुकीयकथानुसारेण उदरभरि शाण्डित्यो ब्राह्मण उदर पूरणाय वोदो भिक्ष सवृत । एकाहारा भिक्षव इति तस्य जठरानलो न मित । तद् बौद्धचर्या परिहायासो परिव्राजकाचार्यस्य शिष्यतामनुगृह्य तज्झोलिका- वहन कर्मण्यात्मान नियोजयति रम। अकारण-धृत-मत्सरोऽमो गुरु दुप्टाचार्य इति सज्ञाये चिन्तयति अय दुष्टप्रव्रज्यापर क्वचित् प्रातराश भिक्षा हम्नायितु गत इति । एकदा शाण्डिल्यो गुरु भिक्षाटन-विधिमपृच्छत्, गुरुश्च त प्रत्यवोचत्-- सहितव्यधर्षण कृशाग्जनाद् भक्ष कृतात्मधारण । चरामि दोषध्यसनोत्तर जगद अहुप्राहमिवाप्रमादवान् ॥ अमानाम J ·५० भोजनमानप्रयोजनकोऽहं भवन्तं शरणं प्रतिपन्नो न धर्मकर्माणि अनुष्ठातुमुत्सहे, इति भिक्षार्थमेव प्रेरितो गुरुरुवाचति-ने प्रभातायामेव रजन्यां भिक्षाये अटन्ति। अस्मिन्नशोकोद्याने विश्रम्य तावत् विलम्बनीयमिति । - . अथ तयोविवादोऽवर्धत--क: पूर्व मुद्यानं प्रविशेदिति । पत्रपल्लव-निगूढाद् व्याघ्राद् भयमाकलय्य शाण्डिल्यो नैव पूर्वं प्रवेण्टुमुदसहतेति गुरुरेवोद्यानं प्राक् प्राविशत् । अनुप्रविशन्नेव शिष्यो मयूर-धृतपादो व्याघ्रण गृहीतो- ऽस्मीत्युच्चैः क्रन्दति स्म । रोदनाकृष्ट-दृष्टिराचार्यो व्याघ्रशंका न्यवारयत् । अथोन्मीलितलोचनः शाण्डिल्य आत्मानं बहुमन्यमान इवावदत्-अरे मामुन्मी- लितदृशं समीक्ष्य व्याघ्रो मयूरत्वं गत इति । योगेन विभूतीनामणिमादीनां सिद्धिर्भवतीति गुरुणा मुहुः प्रलोभितोऽपि स स्वोदरपूजासङ्घल्पात् न विच- लितः । गुरो, भवानेव चित्तवृत्तिनिरोध-विकटं नाटकमिदं घटयतु । अहं तावद् भोजन-विहार-परमानन्दं प्रति यते इत्युवाच । - अत्रान्तरे वसन्तसेना नाम गणिका विटेन स्यमाना चेट्या सहोद्यानं प्रविवेश । पुष्पावचयं कुर्वन्ती तां यमदूतः सर्परूपोऽदशत् । मृतां तां समालोक्य शिष्यस्तया सहरमणं कामयते स्म । बाधमानं गुरुमसौ सहस्रशोपभाष्य 'अकरुणस्त्वं निःस्नेहः कर्कशहृदयो दुष्टबुद्धिमुधा मुण्डोऽसि, य एवं कदथंयसि वैराग्यपरायणामस्मादृशीमेव संन्यास-व्रतधारणी निष्कामामिमां तपस्विनीमिति । वचनवजे: : प्रताड्य च तं वेश्यातः दूरयति स्म। शिप्यश्चासौ प्रणयपथे तां जीवितामेव मत्वा स्पर्शानन्देनात्मानं कृतकृत्यं संभावयामास । चेटी च तमेव शवरक्षापरं निभाल्य वसन्तसेना-मातरमानेतु गता। अथाचार्यः शिप्यं प्रति योगमहिमानं दर्शयितुकामो गणिकाशरीर आत्मानं प्रवेश्य तस्यां प्राणान् सञ्चारयामासेति सा पुनर्जीविता वेश्या-व्यवहारं विहाय परिव्राजकवदाच- रति स्म । प्रथमं तावदसौ शाण्डिल्यमेव स्वं स्पृशन्तं भर्सयामास-अप्रक्षालित- पाणिपादस्त्वं मा मां स्पृशेति । आयाहि स्वाध्यायमाचरेति । तथा कृतादेशः शाण्डिल्यो विस्मयापन्नो गणिकासविधेऽपि पठनीयमेव चेद् वरं गच्छामि पुनरा- चार्यशरणमिति मनसि निधाय यावद् गतस्तावदाचार्यस्य मृतं शरीरमेव दृष्ट्वा, किमाचार्यसदृशा वहुज्ञा अपि मरण व्यसनपरा भवन्तीति विपीदति । । अथ वसन्तसेनाया माता चेटी च तत्रागत्य तां सुस्थां सजीवामपश्य- ताम् । गणिकया च वृपलवृद्धे ! मा मां स्पृश इत्युक्ता माता सर्प-विपकृतमुपद्र- ·पमद, वमेव तत्र कारणं मत्वा वेद्यमानेतु चेटी प्रस्थापयामास। अनान्तरे वसन्त- सेनाया विट आगत्य साश्चर्यमपश्यत् प्रणयिनी वस्त्रमपि म्प्रष्टं स्वं निवार- यन्तीम् । असौ च ता पिशाचगृहीताममन्यत । अथ चिकित्सक सर्पविप. निरमनाय शिरावेधं कतु मुद्यत-कुठारोऽभवत् । तदा वसन्तसेनाक्रोशत्-वैद्या- अल परिश्रमेणेति साक्षेप वारित । विदोपौपध-वटिका-समाहरण- व्याजेनापसूतो वैद्य । अथ समाप्तायुपोन्याया वसन्तसेनाया स्थाने शेषायुपोस्या गणिकाया नाम व्यामोहेन हरणं कृतवान् यमदूतो यमलोके प्राप्तभसन परावृत्य दाहात् पूर्वमेव ता जीवयितु घृतकल्पो यावदिह ता जीवितामेव पश्यति तावदव- धानेन आचार्य-कृत-प्राण-सञ्चारव्यतिकरं ज्ञात्वाचार्यशरीर एव वसन्त- सेनाया प्राणान प्रवेश्य पलायावके । तन आचार्योऽपि पुनर्जीवितो गणिकामावं गतो विटमाहूय शृङ्गारं नाटयन् मद्यमानेतुतं समादिदेश । पुनरागत वैद्यमा- चार्य केन सर्पण दप्टास्मिीति पृष्टवान। व्याकरणसणेति वैद्य उवाच । आचार्यण विडम्बितो वेद्य पलायित्न * अन्ततो यमदूत एव तो स्थिति मसाधा। मी आचार्यमुवाच- किमिह भवान् वेदवेदाङ्गविद् वृपया अस्या शरीरे पाहत । इदं विहाय स्वशरीरमेव सनाथ करोतु इति। एवं पुन प्राविस्मितभी यथावस्यो संजातो। भगवदज्जुकीयस्य न क्थानकमेवापि तु क्वचित् सवादी अपि भूयो हासमवतारयन्ति । यमदूतोऽप्यन्न गणिकारसिको वदति- श्यामा प्रसन्नवदना मधु प्रता, मत्ता वितासजघना वरचन्दनामि । रक्लोत्पलामनयना नयनाभिरामा भिनयामि यमसादनमेव बालाम ।। लघुन्यपि क्यायोजने उपमालद्वार क्वचिदर्यमोष्ठव तनोत्येव- मदा तु सल्पितमिप्टमिष्टत करोति विहितेन्द्रिय पुमान । तहास्य तद् धर्मपच सदा सुरै सुरक्षितो ग्यास इवानुपात्यते ।। सरलसरलमनुप्राससामञ्जस्यमञ्जसा व्यञ्जयति नैपुणम्- ·. । १५३ वृन्दावन-कान्यकुब्ज-प्रयाग-काशिक्षेत्रेषु पर्यटन्नसौ मेतुबन्ध सोमनाथ दृष्ट्वात्मान सनाथयन् राज्ञो काव्यामृतं पाययन् गुर्जरेषु कर्णनृपते. सभाया वसन् कर्णसुन्दरी नाम नाटिका व्यरचयत् प्रायेण १०७५० ई० वर्षे । तदैव कर्ण (१०६४-१०६४ ई०) गर्जनवंश्यान राज्ञ सिन्धुतटे विजित्य-गजनकाधि- राजपदवी लभते स्म । अस्या नाटिकायाः प्रथमोऽभिनयप्रयोगोऽणहिलपत्तने यातामहोत्सवावसरे प्रात सपेदे । कर्णस्य राज्ञा महामात्येन सपत्करणाय यात्रामहोत्सव प्रवर्तितो बभूव । अव कथानुसारेण विल्हणेन स्वाश्रयदातु कर्णस्यैव नायकत्व प्रतिष्ठा- प्येयं नाटिका रचिता। अत्र वर्णसुन्दरी नाम विद्याधरकन्या गायिकात्वेनोप- निबद्धा । नाट्यकृत् स्वमेव इतिवृत्तसार वर्णयति- विद्याधरेन्द्रतनया नयनाभिरामा- लावण्यविघ्रमगुणा परिणीय - चाजुर्यपायिव-कुलार्णव पूर्णचन्द्र भुवनन्द्रयगोतमेति ॥११३ साम्राज्यमन्त्र । उदयनस्य योगन्धगयण इव कर्णस्य मन्त्री सत्पकर कर्णन नीलावने दृष्टा महिन्या सह राजकुले वसन्ती स्वर्गादवतीर्णा कामपि ललना कर्णसुन्दरी नाम राजोपयच्छेदिति प्रायतत । लीलावने विपक-द्वितीयों राजा तस्यास्ति- रश्चीन वटाक्ष-सायकैरन्तराविद्ध इव विदूषकाय स्वप्नवृत्त निवेदितवान्-~- 'मम विरह-क्लान्त कलेवरा कापि अङ्गना मूच्छे मूर्च्छ पाशबन्धेन स्वजीवनान्त चिकीर्षु मयाश्वासिता। सम्प्रति जाग्रतो मयि क्व गतेति ।' स्वप्ने प्रलपन्तं राजान विज्ञाय कोपना महिपी सुतरामकुप्यत । अथ विनोदाय मदनोद्यान गतो राजा तस्या एव ललनाललामभूताया आलिखिता प्रतिकृति दृष्ट्वावदत्--- संयोन्मजवनक-कलशप्रेषणीयरतनुधी- मूर्तिोंस्त्रय-विजयिनी राजधानी स्मरस्य । "एतच्चक्षुस्तददि विदलत्केतको पन-मित्रम् छाया सेयं नियतमधरे विमोत्सेक-मुद्रा ।।१५३ अथ सहमा समागता राशी स्वसंरक्षिता कर्णसुन्दरी नालिखिता राज्ञा दर्श दर्श प्रशस्ता च लक्षित्वा कुपिता सती ततो विनिर्गता। ततश्चरण- ·(५४ पतनावधिर्मानो महिण्या निवारितः किन्तु राजा नाशन्कोत् कर्णसुन्दरौं मनसो विदूरयितुं नाशक्रोत् । राजा मनोविनोदाय लीलावनं गतः केलीकमलिनी-कुञ्ज कर्णसुन्दरी- ममिलत् । सख्या सह लतागुल्मं गताया आलापान् श्रोतुं राजानुसृत्य तां पूर्वराग- संतप्त-मानसां मूछितां स्पृष्टवान्, विनिद्रनयनां च तत्सविधे समासीनो यावद् वार्ता-सुखं लभेत तावदेव कर्णसुन्दरीमन्विष्यन्ती महिपी समागता । तो पलायिती। अथ राज्ञी राजानं वञ्चयितु सचेष्टा बभूव । सा स्वयं कर्णसुन्दरीवेपा स्वसखीञ्च तत्सखीं वकुलावलीं कृत्वा तद्दत्तसङ्केतस्थले समागतं राजानं छद्माभिभूतमकरोत् । आलिङ्गनकाले महिपी स्वरूपेण-प्रकाशं गता चरण- पतितं तं विहाय निःसृता। अथापरस्यां कपटनाटकरचनायां वञ्चिकैव वञ्चिता। कर्णमुन्दरर्याः स्थाने कपट-स्त्रियं स्वभागिनेयं विधाय सा विवाहमायोज्य राजानं वञ्चयितु- मयतत। किन्तु अपरे परमार्था कर्णसुन्दरीमेवानीय यथाविधि विवाह रचितवन्त: । कपटनाटकस्य महिमा हिमान्यामिवानत्नकणो लुप्यति स्म क्षणेन। - रचनाकाल एव ख्यातं नायकं कणं गर्जन-नगरजेतारं निबध्नतीयं नाटिकेतिहासाध्येतृणां कृते सविशेषमुपयुज्यते । यथा तन व गीयते स्म- वातारं जगतां विलोल-वलय-श्रेणी-कृतकारवं, सोन्मादामर-सुन्दरी-भुजलता-संसक्त-फण्ठग्रहमः । कृत्वा गर्जनकाधिराजमधुना त्वं भूरि-रला,र- छाया-विच्युरिताम्बुराशि-रशना-दाम्नः पृथिव्याः पतिः 118.२२ नाटिका-नियमान् विगणय्य विल्हणः पद्यैः पुष्कलैः सहृदयान् रज- यन्निवान भूयोऽवतरति । अङ्केषु कार्यव्यापाराभावोऽपि पद्य-संवाद-परता- मेवास्य पुरस्करोति । हर्षस्य रत्नावल्या राजशेखरस्य विद्धशालमञिकायाः कपूरमजाश्च भावच्छाया अप्यन्न सुलभा एव । पद्यानां गेयत्वं सर्वत्र श्रेतिरसायनतां दधाति- 'यत् तारारमणोऽपि - निर्वृतिपदं नास्याश्चलच्चक्षुषो शतपत्र-पत्र-शयनेऽप्युत्फालमुद्वेल्लति । यद् गावं ·यच्च शीत कुचस्थलोमलयज यूलोकदम्बायते कि वायत् तदनङ्गमङ्गलमयो मङ्गो कुरनोदृश २१ अनुप्रासयोजना विप्रलम्भमनुनत्यन्तीव पुरोधावति । प्रत्यग्रता चार्थ- योगस्य कामपिच्छाया विभर्ति प्रत्यूपे विहग-कुल-कलरवस्येव । यथा- धूर्तोऽय सखि बध्यतामिति विघु रश्मिवजे क्षति ज्योत्स्नाम्म परत प्रयात्विति रिप राहु मुहूर्याचते । अप्याराक्षति सेवितुं सवदना देवं पुरद्वेषिण भूयो निग्रह वाञ्छया भगवत भृङ्गारचूडामणे ॥ ३१६ वञ्चनावती महिपी कर्णसुन्दरी मत्वा राजा स्तौति- जयति धनुरधिज्य भूविलास स्पृशति विमपि जैन तण्यमणो प्रचार । अपि चिलुन्धुम्बी श्यामलाग्यास्तनोति स्तनकलश निवेश पेशलयो पृयुत्वम् ॥३३० स्मरस्य-~ च ·द्वादश-शताब्दी ·। रामचन्द्रस्य नाटकानि रामचन्द्रो हेमचन्द्रशिष्यो नलविलास, सत्यहरिश्चन्द्रं, ग्घुविलास, यादवाभ्युदयं, राघवाभ्युदयं च नाटकानि, निर्भयभीमं व्यायोग, कौमुदीमित्रा- नन्द, मल्लिकामकरन्द, रोहिणीमृगाई चेति प्रकरणानि, वनमाला नाटिका चारचयत् । गुर्जराधीश्वर सिद्धराजो जयसिंहो (१०६३-११४२ ई०) हेमचन्द्र 'कट्टारमल्ल' इत्युपाधिना भूषितवान् । रामचन्द्राभ्युदयस्तत्पुत्रस्य कुमार- पालस्य (११४३.११७२ ई०) राजत्वे परा केटि गत । तदनन्तर च जेन- विरोधी जयपालस्त तथा दुखाकरोति स्म यत् ११७२ ई० वर्षे स मृत । अतएव स्त्रीष्टस्य द्वादशी २ ताब्दी रामचन्द्रस्योदयकालो निश्चित एव । असौ रामचन्द्र आत्मान प्रबन्धशतकर्तार घोषयति । अद्यत्वे सप्तचत्वा- रिंशद् ग्रन्था तेन रचिता लभ्यन्ते । ते च रूपकाणि काव्यानि स्तोत्राणि शास्त्र- ग्रन्याश्च सन्ति । तत्प्रणीताना रूपकाणामेकादशाना पडेव प्राप्यन्ते, नयाणा चोल्लेखा एव तस्य नाट्यदर्पणे विद्यन्ते। कुमारविहारशतकमिति काव्यम्, अप्टाविंशति स्तोलाण तीर्थकराणामुपलभ्यन्ते । हेमवृहवृत्तिविन्यास इति शास्त्रग्रन्थस्नन्महिमान प्रकाशयति । अमी गुणचन्द्र विदुषा सहायेन द्रव्या- लकारं नाट्यदर्पण च चितवान् । स्वभावतस्तस्य स्वातन्दयन प्रियता नलबिलासे स्फुटीभवति तथाहि । स्वातन्त्र्य यदि जीवितावधि, मुधा स्वर्भूर्भुवो वैभवम् ॥२२ अनुभूत न यद्येन रूप नावैति तस्य स । न स्वतन्त्रो व्यथा वेत्ति परतन्त्रस्य देहिन ॥६७॥ यशोभिरनिश दिश कुमुदहासमास सृज-- नजातगणना समा परमत स्वतन्त्रो भव ॥ 'परानुहरणेन काव्यरचना नास्मै स्वदते। तन्मतेन नास्ति कुमुदाना विकास कथमपि चन्द्रोदयपराधीन , लोको यथा वा तथा वा वदतु- अमावस्यायामप्यविकलविकासोनि कुमुदान्यय लोकश्चन्द्र व्यतिकर. विकासीनि वदति ।। .

·10 मंयमं तृणीकृत्य वरन्त्यास्य लेखन्या ब्राह्मणेषु स्वैरं मपीनिपातः कृतः "अहो सर्वातिशायी द्विजन्मनां निसर्गसिद्धो लोभातिरेको यदय- मन्त्येपि वयसि व्या वृद्धो निधन-धन परिग्रहान्न विरमति।" अपि वायं तीर्थध्वांक्षान् प्रति वाचाटतामूरी करोति-"परवञ्चनव्यस- निनः काशीवासिन: अ यन्ते।" नेतत्सर्व तस्यौदात्यानुत्पम् । । नलविलासम् सप्ताङ्क नाटके नलविलासे नल-दमयन्त्योर्महामारतीया कथा किंचिन्नबीभूता विलसति। विदर्भाणा राजो भीमस्य दुहितरं दमयन्ती चेदीनां कलचुग्निरेशः कामयमानः कापालिकरूपेण वरं भीमाय प्रेपयति स्म । तत्प्रभावेण व भीमोऽपि तस्मै कन्यादानं निश्चितवान् । अयेकदा सूर्यवने नल: सूर्यमुपस्थाय विदूषकेण सुहृदा कलह सेन व साध नैमित्तिकाय गत्वा स्वप्नं न्यवेदयत्-प्रातरवलोकिते स्वप्ने परिहिता मुक्तावली मम कण्ठात् पतिता पुनर्वृता व कान्तिं मे हिगुणयामातेति। नैमित्तकश्चानन्दकरस्य स्त्रीरूपस्य सबायां प्राप्तिं स्वप्नफलमिति प्रत्यवदत् । नातिकालानन्तरं तत्र लम्बोदरं नाम कापालिकमागतं नल आलापादिना व्यपरायणं चरमजानात् । विदूषकेण सह कलहायमानस्य तस्य लम्बोदरस्य कक्षात् पतितायाः पुटिकायाः कलचुरि- नरेशं प्रति लिखितं पन्नमनुपमसुन्दर्याश्च चित्रं प्राप्तम् । रानो दासी मकरिका नाम कुण्डिनपुर-वास्तव्यासीत् । सा चिन्न दमयन्त्या इति सूत्रयामास । नल: स्वस्य दमयन्त्याश्च चिनाभ्यां सह सखायं कलहसं दासी व मकरिकां प्रणयपथं समञ्जसयितु प्रेपितवान् । ततो निवृत्तः कलंहतो राजानमसूचयत्-स्वसम्बन्धिनां द्वारेण मकरिका दमयन्नी मिलित्वा तस्यै नलं वणितवती। मां च भिपग्रूपेण तत्रानयत् । दमयन्ती तस्याः सकाशान्तलस्यं चित्रं प्राप्य देवतागृहे स्थापितवती, स्वस्य च तामेव प्रतिकृति चिन्ने प्रेषयामासेति। घोरघोणो नाम कापालिकश्चित्रसेनाय दमयन्ती दातुं भीमं बद्धप्रतिज्ञमकरोत् । तस्माद् घोरघोणभार्या लम्बस्तनी स्वपक्षे नेया, येन सा भीममस्माकं पक्षे प्रवर्तयेत्, सुतां नलाय दापयेच्च । कलहंसेन सहेवायाता नलेनाभ्यर्थिता लम्बस्तनी अपुत्र म्यः पुनदायिनी जारजभ्रूणानां पातयित्रीमात्मानं सर्व कतु मन्यथा कतु च शक्तां घोपयित्वा दमयन्ती नलाय प्रापयितुं प्रतिज्ञातवती ।

·सम्पन्ने स्वयवरे, उढाया दमयन्त्या नलेन खरमारोहितेन घोर- घोणेन, नलस्य युवराज कूबरमभिसन्धाय कारिते दुरोदरे हारितसर्वस्वो नायको स्वराज्यान्निवासिनो दमयन्ती-मद्वितीयो वनर्माधवस्तु गत । दमयन्ती च वनप्रवासव्यसन स्वपिन निवेदयितु मकरिका प्रेषयामास । विपदि चाम्या दम्पती विवेदर्भानव शरण लब्धवन्तौ । एकदा विपिने पिपासातुरायै दमयन्त्यै जलमन्चेष्टु गत नल रचितक्पटाभासो लम्बोदरो घोरघोणशिष्य कृत- सन्यासिवेप श्रुतसकलवृत्तान्तो प्रमाकुलमतिं कृतवान् यत् व्यसनोपत्तेन भवता श्वशुरकुल नाश्रयणीयमिति । प्रत्यावृत्त पतिमन्यमनसमिवावलय्य शड्काकुला दमयन्ती निद्रालुश्च शाटिकया तमाबध्य सुप्तवती । अमिच्छिन्न- वस्त्रो नल ता वने विसृज्य कोशलान् प्रति प्रस्थिन । मार्ग सपापधरो नलस्य पिता पुत्र यथाकाम विद्रूपमकरोत् । पश्चात् सोऽ प्रत्यभिनात एव कोसलाधीश्वरस्य दधिपर्णस्य सेवाया बाहुक इनि नाम्ना नियुक्त । अर्थकदायोध्याया ममागता नटा नलदमय त्योपाख्यानमभिनयन्ति स्म । तथा हि परित्यक्ता दमयन्ती वणिजा मार्थवाहेन सगता। मार्गे सा पाशवन्धेन स्व हन्तु कृतमति मार्थवाहानुचरै रक्षिता। कथं कथमपि विदर्भान सो पागता इति नाटयकथादर्शनावसरे बाहुक्स्य चेष्टा पर्यवेक्ष्य दधिपर्णस्तं नल ज्ञातवान् । अन्लान्तरे विदर्भम्यो दूतेन श्वस्तन एव दिने दमयन्या स्वयवर इति दधिपर्णो निमन्वित । क्थकार तन्ने यताल्पेन समयेन प्राप्तव्यमिति चिन्तापर कोसलेश नलो निजसारथित्वेन समीहितमाश्वसयामास । सोऽभि- मन्त्रित रथ वायुवेगेन कुण्डिनपुरमनयत्। नलो विदर्भषु शोक परिव्याप्त- राजकुला राजधानीमपश्यत् । स ब्राह्मणमुखाद् दमयन्त्या करिष्यमाण- मात्मदाह श्रुतवान् । कृतमरणनिश्चया दमयन्ती नल प्रोवाच-तस्मै दुवृतिने मृत्युनं वरणोय । एवमुपदिशन्नलस्तया-विमय पाप प्रलपतीति भत्सित । तदा नल आत्मान पूर्वावस्थ प्रकटयन्नवदत्-- येनाकस्मात् कठिनमनसा भोषणाया पराल- व्यालाया त्व वनभुवि हतेनातिधेयोकृतासि । निलंग्जात्मा विलकरणो विश्व-विश्वस्त घाती परयामास सरसहृदये देवि सोऽय नलोऽस्मि ॥७८ दम्पतीमिलन पुनरजायत । सन्नपि जैनाचार्यों रामचन्द्रो महाभारतादे कथावस्तूनि यथावदुरादाय क्वचिदेव जैनाभिपङ्ग दधानो नाटयमर्यादा करोकरोति निर्वाहयति च । दर्शकाना कौतूहलवृत्ति किमने किमग्रे इति विचिन्दती आफलागम क्यात तून ·/६२ सूचयता तदेकमयतां सन्धत्त । वृथा विस्तरैः कथानकं प्रायेण दुन्यू हमेव दृश्यते । भूयसा गुम्फितेषु पद्येषु कतिपयान्येव मनोहारितां भजन्ति- सोदामनी-परिवंगं मुञ्चान्त्यपि पयोमुचः । न तु सौदामनी तेषामभिष्वगं विमुञ्चति ।। इत्यास्ते कोऽपि महिमा महिलाचरित्रस्य चित्रीकृत: । रामचन्द्रो रसवद्वचोऽभिमानं वहति- कविः काव्ये राम: सरसवचसांमेकवसतिः 1१.२। . सत्यहरिश्चन्द्रम् पडक नाटकं सत्यहरिश्चन्द्र लोकचरितस्यौदात्त्यमादर्शयता विरचितं रामचन्द्रेण । कथानिवन्धनदृष्ट्यापीदं नव्यताया भव्यतायाश्च मुकुटमेव । रसानां पौन:पुन्येन दीपनं कवेः स्वभावदोप एवेति विसृज्य नाटकमिदं हरति चेतांसि। पुराण-प्रसिद्धस्य लोकविख्यातस्य प्रतिग्राम प्रतिवृद्धमनुगृहीतस्य सत्यवादिनो हरिश्चन्द्रस्येह नवावतार इव प्रतिभाति- अहो दानमहो धैर्य महो वीमखण्डितम् । उदार-धोर-वीराणां हरिश्चन्द्रो निदर्शनम ॥ ६.११ कुलपति: सुधर्मायां सभायामिन्द्रमुखाद् हरिश्चन्द्रस्य स्तुति न सेहे । नृपस्य सात्त्विकतामन्यथा भावयितुमसो कूटविधानमङ्गीचकार । शुक्रावतार- परिसरे वनपण्डे मुनीनुपरुन्धानं वराह मृगयमाणेन नृपेण मुक्तो वाणो वराह भित्त्वा. गर्भिणीमाश्रम-हरिणीमपि जघान । सा च हरिणी कुलपतेदुहितुर्वञ्च- नायाः प्राणप्रिया सीत् । आश्रमं प्रविष्टोऽभिनन्दितोऽपि राजा कुलपतिना खेटको दण्डनीय इत्यादिष्ट आत्मानमेव दण्ड्य घोषयामास । भ्र णघाती सर्वस्वदानेनैव मुच्यत इति कृतवञ्चनो राजा ददामि स्वं सर्वमपीति कृतवचनो भ्रणहत्यानिष्कृतिमैच्छत् । अथाङ्गारकेण तापसेन सद्वितीयः कुलपतिः राज्ञा सह स्वर्णमुद्रा प्राप्तु गतः। राजकोशाद् वणिग्भ्यो वा नीतं धनं, राज्ञः स्वाभरणानि वा सर्वं ममेवेति कुलपतिर्न स्वीचकार । मन्त्री वसुभूतिः नायं कुलपतिमु निरिति तस्य व्यवसितैतिवान् । राजपरिचारकं कुन्तलं मुनिः शशाप-श्मशान-जम्बुको भवेति । वसुन्धरां त्यक्तु आमासपूर्तेः स्वर्णमुद्रालक्ष दातुच राने करमादिदेश सः ।

·कपटमुनिना बहुविधाभि परीक्षाभि सन्तापितो नायक स्वर्ण
भास्वरता लभतेऽस्मिन्नाटके ।
बहुश पिष्टपेषण, पौन पुन्येन पुरातन घटना-सघटनमतिरञ्जना-
परता च विहाय समीक्ष्यते चेत् तहि रामचन्द्रम्येयं कृति श्लाध्यतामहति ।
म्वस्य कृति स्तुवन् रामचन्द्र सीमानमतिकामति-
व्युत्पत्तिमु खमेव नाटक्गुणव्यासे तु किं वयते
सौरम्य प्रसवा नवा मणितिरप्यस्त्येव काचिद चित् ।
यप्राणान् दशपरम्य सकरोक्षेप समाचक्षते
साहित्योपनिषद्विद स तु रसो रामस्य वाचा परम् ।। १३
नेय कवेगर्वोक्ति सर्वथा साधु तथा हि-
गाहन्ता सरयूनटानि तुरगा स्वैर गण सादिना
त द्रालुबहुताथमक्षितिरह छायासु विश्राम्यतु ।
कुजेषु व्यवधास्थितेषु दधतामाधोरणा कुञ्जरान्
दीक्षता च मगद्य वारवनिता शक्रावतारश्रियम् ॥ १३१
इत्यत्र 'गाहन्ता महिपा निपानसलिलम्' इत्यादिकस्य कालिदासस्य
पद्यस्यच्छायैव गृहीता।
रघुविलासम्
अप्टाङ्के रघुविलामै नाटके कथासूत्राणि स्वयमेव रामचन्द्र कविर्ददौ।
यथा-
सीता काननतो जहार विहितघ्यान पुरा रावण -
स्त व्यापाद्य रणेन ता पुनरयो राम समानीतवान् ।
एतस्मै कविसूक्ति-मौक्तिक-मणि-स्वात्यम्मसे भूभुव
स्वामोहन-कार्मणाय सुक्यारत्नाय नित्य नम ॥
पितुराज्ञया वनाय प्रवसता रामेण सह गच्छन्नी सीता व्योमपयेन
गच्छन् रावणो विलोक्य कामवशगो विराधरूपेणावतीर्ण । परतो रक्षमा
कोलाहलं श्रुत्वा शमयितु गते लक्ष्मणे विलम्बमाने रामोऽपि सीतामेकाकिनी
विहाय गत । विमानेन सीता हरता रावणेन कृतयुद्धो जटायुहत । सुग्रीव.

·६४ प्रेषिताद् दिद्याधराद् रामः 'कूटसुग्रीववपुर्धर. कोऽपि विद्याधरः परमार्थ- सुग्रीवस्य भार्या भुजानो विद्यते' इति श्रु त्वा मायासुग्रीवस्य वधं प्रतिज्ञातवान् । लङ्कायां रावणो मायाभिः सीतावशीकरणे विफलो बभूव । युद्ध रावण- वाणाहतो लक्ष्मणो भरतस्य मातुलेय्या. स्नानजलेनाभ्युक्षितः पुनरुज्जीवितः । युद्ध-रावणो हतः । कविशा रामचरितं वैराग्यफलकं विस्मयफलकं च वर्तते- मध्येऽम्भोधि बभूव विशतिभुजं रक्षो दशास्यं पुन:- स्तत् पाताल-महो-त्रिविष्टप-भटांश्चकाम दोविक्रमैः । मय॑स्तस्य पुनमृणालतलया चिच्छेद फण्ठाटवीं वैराग्यस्य च विस्मयस्य च पदं रामायणं वर्तते ।। कवित्वं चापि क्वचित् क्वचिदेव मनो हरति । यथा शृङ्गार-रसाभास- प्रसङ्ग विक्षिप्तावस्थस्य रावणस्य प्रलाप:- वक्त्राणि हे हसत गायत तार-तारं नेत्राणि चुम्बत विहस्य च कर्णपालीः। दोवल्लयः कुरुत ताण्डवडम्बरं विदेहसुता रिरंसुः ॥ ४.५५ श्रीरावणं ननु राघवाभ्युदयम् रामचन्द्रस्य कृती राघवाभ्युदयं नाम दशाङ्क महानाटकं नाद्यत्वे प्राप्यते । अस्य कथानकं आ सीतास्वयंवराद् गृहीतम् । रघुविलासस्य प्रस्ताव- नायामिदं रामचन्द्रः स्वरचनापंचके श्रेष्ठमुद्घोपयति । कविनैव कृते नाट्य- दर्पणेऽस्योद्धृता अंशा एवेदानीमस्माकं विभवः। सन्ति केचनानोदाहार्याः । यथा- - कलवमपि रक्षित निजमशक्तमात्मान्वय- प्रसूतमभिवीक्ष्य मामहह जात-लज्जा-ज्वरः। प्रकाशयितुमक्षमः क्षणमपि स्वमास्यं जने प्रयाति चरमोदधौ पतितुमेष देवो रविः ।। यस्य वंश्यः कलत्ररक्षणं न क्षमते, तस्य निमज्जनमेव श्रेय इति लोक- मतिमनुसन्दधान एवान रामचन्द्रः कवयति स्म । लक्ष्मणस्य ईपदुद्धतमुत्साह- मालिखन् कविः सुतरां नावीन्यं भजति- .

·सीताया वदन विकासमपता, रामस्य शोकानल शाति यातु, सगीतयश्चलभुजैर्नृत्यन्त शाखामृगा । सघानाय विभीषण प्रयतता लडाधिपत्यश्रिय सौमित्रेदशकण्ठ षण्ठ विपिन काल क्यिाछि दत ॥ इत्यस्ति कश्चिद् वाग्विशेषो रमणीयार्थाभिनिवेशीति दिक् । यादवाभ्युदयम् यादवाभ्युदयमपि रघुविलामप्रस्तावनाया श्रेष्ठस्वरचनापञ्चकेऽन्यतम- मुदघोषयद् रामचन्द्र । तस्यैव नाट्यदर्पणे उदाहरणाष्टकमानमुपलब्ध परिचाययति तत्कृतिसौष्ठवम् । जैनपरम्परामनुसन्धान एव कवि कृष्णं नवमं वासुदेव कलयामास । तस्य राज्याभिषेक फलक हि नाटकम् । अस्य बीजारोपो यथा- उदयाभिमुख्यभाजा सम्पत्त्यर्थ विपत्तय पुसाम् । ज्वलितानले प्रपात वनक्स्य हि तेजसो वृद्ध्यै ।। युधिष्ठिरमुखाद् भरतवाक्ये कविरात्मानमुल्लिखति- कल्याण मभुव स्व प्रसरत, विपद प्रक्षय पान्तु सर्वा सन्त श्लाघा मजन्तामपचयमयता दुर्मतिर्दुजनानाम् । धर्म पुष्णात वृद्धि सक्ल-यदुमन बैरवारामचन्द्र प्राप्य स्वात तय लक्ष्मी मुदमय वहता शाश्वती यादवेन्द्र ॥ निर्भयभीमव्यायोग रामचन्द्रस्य निर्भयभीमाख्यो व्यायोगो पाण्डवाना वन-प्रवास क्या- माश्रयति । उद्धतो भीमोऽस्य नायको द्रौपदी वनश्रिय दर्शयन् प्रविशति- एते निर्झर यात्कृतस्त, मिलित प्रस्योदरा मामृत कि चैत फ्ल पुष्प-पल्लव मरय॑स्तातपा पादपा | चनोऽप्येष वधूमुखादिलितत्ति विधत्ते विसं काता मन्द्रक्तस्तयव परित पारापतो नृत्यति ।। अहो निसर्ग-सौभाग्य-स्वभावोक्ति । अत्रान्तरे प्रविश्य पुरुष प्रतिदिन पर्यायण प्रेपित जन्तुमेक्मश्नन्त वक नामासुर सूचयति । तस्मिन्नहनि कस्य. चियुवकस्य वारो बभूव । पुत्रेण स्नुषया च सह वृद्धा मातरं विलपन्ती भीमो ·। गदया द्रौपदी च पश्यताम् । युवा शिलायामुपाविशत् । स मातरं प्रोक्तवान्-मातः, मरणकालो मे समायातः न मे रक्षकः कोऽपि' इति । तदाकर्ण्य भीम उवाच द्रोपदीम- वस्तांस्त्रात सुदति न सहो यद्यहं गाढबन्ध- स्कन्ध-स्थाम-ग्रहिल-ललिती धिक तदेती भुजो मे । रक्षोवक्षः सपदि चेन्न संचूर्णयामि व्यक्त विश्ववितयविजयी नास्मि भीमस्तदानीम् ॥ आगच्छति वकागमनवेलेति युवा वधू कष्टं-कप्टं विसजितवान् । स भीममायातं राक्षसमेव मत्वा मूच्छितः । द्रौपदी तमाश्वस्तं चकार । द्रौपदी भीमेन मुहुविसृज्यमानापि नातिदूरे वृक्षतलस्था बभूव । बकेन सार्धमायाती राक्षसी तां खादितुकामो भीमस्य विषयेऽपृच्छताम्-किमयं गोपाल इति। युवयोरयं काल इति द्रौपदी सूचितवती । बकासुर: कठोरकलेवरं भीमं दशनदीर्ण कमशक्त उत्याप्य गिरिशिखरमालरोह । भीमस्तु बकासुरं हत्वा तत्रागतानां पाण्डवानामपि सभाजनतां गतः । महाभारतीयेयं कथा नवीनतां भजन्ती व्यायोगेऽस्मिन् भीममादर्शपुरुष प्रतिष्ठापयन्ती पुरुपकाराय प्रेरयति । रोहिणीमृगाङ्कम् रामचन्द्रस्य नाट्यदर्पणे एव तस्य रोहिणीमृगाङ्क-प्रकरणस्य कतिपयांशा लभ्यन्ते । अन्न मृगास्य नायकस्य रोहिणीं प्रति प्रेमा नाट्यायितः । स्त्रीकृतं प्रेम विशिप्यत इति द्रष्टा रामचन्द्र उत्कर्ष धत्त खलु- उन्मत्त-प्रेम-संरम्मादारमन्ते यदङ्गनाः। प्रत्यूहमाघात ब्रह्मापि खलु फातरः ।। मुगाङ्कण कृता सौन्दर्यवर्णनाप्यभिनवामेवाभिख्यां दधाति-- स्वर्गलोकललना-जनर्वाणका वा दिया पयोधिदुहित : प्रतियातना वा । शिल्पाश्रियामय विधे: पदमन्तिमं वा विश्दन्नयी-नयन-संबटना-फलं वा ॥ कौमुदीमित्रानन्दम् कौमुदीमित्रानन्दं नाम दशाङ्क प्रकरणं नाम्नव कोमुद्याः (कुलपति- तत्र ·दुहितु ) मित्रानन्दस्य प्रणयकथा सूचयति । वरुणद्वीप निक्षा पोते भग्ने मैत्रयेण (विदूषकमित्रण) सह मित्रानन्दो दोलारूढा कौमुदी दृष्ट्वा हृत । प्रार्थित कुलपतिस्तेन सुताया पाणिग्रहणमकारयत् । तेन कूटकुलपतिना कौमुद्या सह शयानो पुरषो गर्ते निपात्य मार्यत इति ज्ञात्वा तस्या एव निर्देशेन जागुलीदेव्या हालाहलहरी विद्यामधिगत्य सदयित पलाय्य मित्रानन्द सिंहलद्वीप गत । तन्न चौर इति दण्डित । पश्चात् राजा तस्य सर्व वृत्तं श्रुत्वा त मुञ्चति स्म, किन्तु मन्त्री कामरति कौमुदीकामो बभूव । अन्नान्तरे सर्पदष्टं राजकुमार शशाङ्क जागुलीदत्तया विद्यया निविप विधाय मित्रानन्दो राजमान प्राप्य मन्त्रिणो गृहे सकौमुदीकोऽव- सत्। बहुविधानि नायकसकटानि अत्र वर्णितानि । न किञ्चिन्नव्यत्व भजत इद प्रकरणम् । यत्र कुत्रापि उपदेशा योजिता । यथा- अपयजीवितस्याथै प्राणानपि जहाति या। त्यति तामपि क्रूरा मातरं दारहेतवे ॥ ७७ ।। मल्लिकामकरन्दम् रामचन्द्रस्य पडक प्रकरण मल्लिकामकरन्द नाम भवभूतेर्मालती- माधवमनुहरति ।' मल्लिका चित्रलेखा - वैनतेययोविद्याधरयोदुहिता केनापि पालिता षोडशे वर्षे पितृभ्या ग्रहणीयासीत् । ता च निशीथच्छन्ने काममन्दिरे स्वघातायोद्यता मकरन्दोऽरक्षत् । ततो मकरन्दो छूकरैगृहीतो मल्लिकाया पालकेन मोचित । इत्य नायकयोबहुविधानि सकटानि प्रकरणेऽस्मिन् वर्णितानि । पद्यमस्य सोत्कर्षमास्वादनीयम्- आस्य हास्यकर शशाडूयशसा, बिम्बाधर सोदर पीयूषस्य वचासि मन्मथमहाराजस्य तेजासि च । दृष्टिविष्टपचन्द्रिका स्तनतटी लक्ष्मी नटो-नाट्यमू- रौचित्याचरण दिलाराकरण तस्या प्रशस्यावधे ॥ वनमाला वनमाला नाम नाटिका नाद्य यावत् प्राप्यते। नाटयदर्पणमनुसृत्य नाटिकासु चत्वारोऽवा, युवतिर्नायिका, स्त्रीपानबहुत्व च सन्ति । राजा १ प्रकाशितमिद नाटक सम्बोधि पत्रिकायाम १६७८-७६ वर्षे ·मदुपचार लालिता कपाल ते द्विधा करिष्यतीति । अयमत्र पौरस्त्यो वृत्तान्त --गृहे तो दम्पती मियो दन्नादति, नखानखि, पादापादि, हस्ताहस्ति कलहायमानावास्ताम् । अन्ते च, उल्मुके पीठके भाण्डादिभिश्च प्रयुक्तयुद्धतृप्तमानसं पति विधाय कलहप्रिया व्यसर्जयत् । तस्या वार्धक्यकथितक लेवरत्व सभासलि शल्यमिव व्यथयति स्म । अत एवासौ मदनमञ्जर्या मर्यामिव महकारस्यालि पतित । तत्रोपस्थाय दन्तुरा श्वदष्टा दृष्ट्वा जन्तुकेतु भिषज तदुपचाराया- कारयामास । विशेषज्ञोऽमो स्वं प्राशसत्-~- ध्याघपो मत्युक्तममृत विध मधेत । कि यमेन सरुजा किमौषधं-- जीवहतरि पुर स्थिते मयि १.२२ अजा-पालन-परस्य दिगम्बरम्य जटासुरस्यान्यतमामजा कदाचिद ज्ञानराशिर्वत्मतरी-भ्रमेण भक्षणार्थ निहतवान् । भ्रमेण मारितवाननपराद्ध एवाज्ञानराशिरिति निर्णयो मदनमञ्जर्या सभाया सभासलिना दत्त । अथ मिथ्याराशेर्जाया सुपुवे । अत्रान्तरे मदनमखर्या प्रीतये स्वणमयोमार्हती मूर्ति दातुकाममागत जटासुर मललिप्त दृष्ट्वा दन्तुरा तरक्षण द्वारादेव प्रताड्य अपसारयितुमादिदेश। द्वितीयेङ्के वेश्या-प्रणय समर्पितप्राणा सङग्रामविसर झकटक्सार-- मिथ्याशुक्ल-फुकटमिश्रप्रभृतयो मदनमञ्जरी स्तुवन्ति । यथा मिश्याशुक्ल परमार्थसुन्दरी ता प्रशसति- कि नेवयोरमृततिरिय विधातु-- राद्या पिमद्भुत शरीर-विधान-लेखा। ससार-सारमहह विजगत्पवित्रम - तद् रत्नमेतदुपसर्पति पङ्कजाक्षो । २१८ यथा वा फुटमिश्रम्य सौन्दय दर्शनप्रतिभास्फुरति- लावण्यामृत-सरसो ललितगतिविकच कमलदल-नयना । अस्पन मदन शरासन- विध र-मनस्तापमनुहरति । २२० मिथ्या शुक्ल कलहायित्वा फुकटफुकृत्य शण्ड इव कृशवृप पलायन- शरणं चकार।

·/७० स्थूलां रजकीमुपभोगेन सम्भावयन्तं व्यसनाकरं कलहप्रियो दिगम्बरो जटासुरः कलि कृत्वा दवयांवभूव । जटासुरो दन्तुरयेव कामक्रीडा- परमातुरो बभूव । तयोः परिणयं कारयजङ्गमश्चतुर्वेदी मन्त्रमपठत्- जातस्य हि घ वो मत्युघ्र व जन्म मृतस्य च । तस्नादपरिहार्येऽयें न त्वं शोचितुमर्हसि । २.३४ इति स हरीतकट्टयं दक्षिणां दीयमानां दृष्ट्वा जटासुरेण कलह- चकार । अमो कविनिसर्ग-पर्यवेक्षण-कौशलमपि व्यनक्ति मुखकमलं परिचुम्वन्नलि-भर-दर-दलितपधिनी निवहः । अयमुपसर्पति मन्दचन्दनवनपावन: पवनः । १.१० भरत वाक्येनास्य सदिच्छापि व्यज्यते- । यास्तां विद्वत्प्रकाण्ट-श्रवणपुट-चमत्कारिकाव्यं फवीना- मस्तुव्यामोहशान्तिः मृजतु हृदि मुद निश्चला चन्द्रवृतः ।। हरकेलिनाटकम् महाराजा विग्रहराजदेवः सोमदेवकृतस्य ललितविग्रहराजस्य नायको हरकेलिनाटकं ११५० स्त्रीप्टाव्दमभितोः विरचितवान्, पञ्चमाकस्य तस्य हरगौरीसंवादांश एवावशिष्टोधुना लभ्यते । शिवाभ्यां सह विपकप्रतिहारयो- रुपस्थितिः शिवार्चा च रावणकृतान सूच्येते । शिवस्तसेवकश्च किरातीभवतः । कुतोऽपि प्रसरन्तं सुगन् नातु शिवो मूकमादिशत् । मूकोऽर्जुनेन क्रियमाणं यनं शिवाय न्यवेदयत् । पुनश्च समादिप्टो मूक. किरातरूपेण गतोर्जुनेना- युध्यत । हरकिरातोऽपि तत्र गत्वायुध्यत । अन्ततः शिवोऽर्जुनस्य पराक्रम वहु मानयामास । किरातार्जुनीयमपेक्ष्य हरकेलिनाटकस्य कथावस्तुनि नव्यता दर्शनीया । शिवादयोऽत्र कूटपात्रतां भजन्ति । एतादृशानि नाटकानि परस्तात् छाया- रूपकाणि प्रख्यातानि। चन्द्रलेखाविजय-प्रकरणम् चन्द्रलेखाविजयस्य प्रणेता देवचन्द्रो विख्यातस्य बनविदुपो हेमचन्द्रस्य शिप्यो बभूव । अष्टाङ्कमिदं प्रकरणमजितनाथस्य वसन्तोत्सवै प्रथम प्रयो- । -- ·១។ जितम् । अस्यान्ते कुमारपालेना र्णोराजस्य विजयो वर्णित । अस्य रचना ११५० ख्रीष्टाब्दमभित प्रतिभासते। देवराजेन मानमुद्राभजनमित्यपर नाटकं विरचितम् । न तदद्याव- वधि लब्धम् । - ललितविग्रहराजम् महाकवि सोमदेवो शाकम्भरी-नृपस्य चतुर्थस्य विग्रहराजदेवस्य सभाजनायामिदनाटक ललितविग्रहराज विरचितवान् । ११५३ ई० वर्षे नाटकमिद देवालयभित्तो शिलापट्टेपू.कीयं निवेशितम् । देवालय भक्त्वा मसजिद भित्तो ता शिला जटिता अद्यापि तात्कालिक गौरव गायन्ति । चरितनायको विग्रहराजश्चाहमानवश्याना सम्राजामन्यतमस्तोमरान् दिल्ली विजित्य यवनानपि भूरिशो युद्धेषु पराजयति स्म । अयश्च ११५३ त ११६३ ई० पर्यन्त राज्यपरिपालयति स्म । अस्य कृतिहरकेलिनाटक मन्दिरभिनिपूवीर्ण- मद्यापि "ढाई दिन का झोपडा" नाम्नि मसजिदभित्तो स्वदुर्दशा व्यञ्जयति । नाटकीयकथानुसारेणेन्द्रपुरराजस्य वमन्तपालस्य कन्या देसलदेवी प्रति स्वप्नदर्शन-जन्मा प्रणयो विग्रहराजस्य मानस उदित । तमागता नस्या सखो शशिप्रभा सुतरा समुत्सुकमदर्शत् । सोऽपि कल्याणदत्या देमलदेवी मदिशति स्म तुरष्कान विजित्य त्वा मिलामीति । इत पर प्रणयव्यापार खण्डित एव । विग्रहराजस्य स्कन्धावारे वन्दिनी तुरुष्को प्रति म्लेच्छ-राजस्य चारो निगूढ सैन्यविवरण ददौ । वन्दिनी च राजान प्रशस्य पुरस्कारान् प्रापतु । बलवत्तरेण हम्मीरदेवेन योद्ध मना विग्रहराजो मातुलेन सिंहबलेन मन्त्रिणा श्रीधरेण च विमर्शयामास । अनान्तरे हम्मीरस्य दूतस्तत्रागत । अत परमुन्कीर्णो ले वो नाद्यावधि लब्ध । नाटकमिद मम्पूर्ण नोपलभ्यमिदानीम् । पार्यपराकमव्यायोग. महाभारतीया पार्थकथामनुरुध्य प्रह्लादनदेवेन कुन पार्थपराक्रम- व्यायोगा द्वादश्या रोष्टशताब्दया निर्धायते । अदुंदप्रशस्तो सोमेश्वरी महा- कविरमु स्तोति स्म स्वस्य कार्तिकोषुद्या चापि । यथा कोनिकौमुद्याम् श्री प्रहलादनदेवोऽभूद्वितयेन प्रसिद्धिमान् । पुत्रत्वेन सरस्वत्या पतित्वेन जयश्रिय ॥

·/७२ श्रीभोज-मुञ्ज-दुःखार्ता रम्यां वर्तयता कयाम् प्रह लादनेन साह लादा पुनश्चक्रे सरस्वती ॥ सोमेश्वर एव सुरथोत्सवे एनं लोकोपकारपरायणं श्लाघते- "श्री प्रहलादनमन्तरेण विरतं विश्वोपकारव्रतम्" "देवी सरोजासन-संभवा किं कामप्रदा किं सुरसौरभयो । प्रहलादनाकारधरा धरायामायातवत्येष न निश्चयो मे ।। कोटीश्वरप्रशस्तौ चायं पड्दर्शनावलम्वः सकलकलाकोविदश्च- प्रशंसितः। सूक्तिमुक्तावल्यामस्य काव्यानि संगृहीतानि जणैन । मारवाटे चन्द्रावतीराज्यस्य तदानी गुर्जराधीनस्य राजकुमारः परमारः प्रहलादनः पालनपुरं प्रतिष्ठापयामास । तस्य भ्राता धारावो महाधनुर्धर आसीत् । पार्थपराकमकथानुसारेण दुर्योधनेन हृता विराटस्य गावः । गोपाध्यक्षेण सूचितः कुमार उत्तरः सज्जितो युद्धाय । बृहन्नलारूपधरोऽर्जुन उत्तरस्य कातर्य जानाति स्म । स उत्तरस्य रथे सारथिरभूत् । मध्येभागं शत्रुसेनां वीर प्रवर-वृतां दृष्ट्वा पलायितुमिच्छन् कुमारोऽर्जुनेन धिवकृतः । पश्चात् तं सारथि कृत्वा स्वयं देवदत्तं नाम शङ्खधमति स्म । ध्वजस्थं हनुमन्तं देवदत्तध्वनि च परिनाय भीष्मद्रोणादयस्तमर्जुनं निर्णीतवन्तौ । भीष्मद्रोणयोः प्रणामार्थ तच्चरणयोर्वाणद्वये प्रहितेऽर्जुनेन, अश्वत्थाम-कर्णादिषु च पराजितेपु एकल एव दुर्योधनो रणभुवि स्थितो- पश्यत्- घृतराष्ट्रसुतैदृष्ट: फिरोटी विश्वतो मुखः । एकोऽप्यनेकधा वल्गन्नात्मा नेयायिकरिव ॥ अथ क्षतकाये विराटराजे रणमुखानिरसितेऽर्जुनः सुयोधनं रथस्थं शरैर्जर्जरविग्रहं निष्चेप्टं कृत्वा तत्स्यन्दनमारुह्य, भीमेनायं वध्य इति विचार्य तन्मुकुटमेव गृहीत्वा तत्पताकायां वाणेन लेखमेवं कृतवान् - छला ते जेतुर्जतुमयमगारं रचयितु- गरं दातुः कान्ता-फच-निचय-हतुश्च सदसि । स्वयं गन्धर्वेन्द्रादधिगमितजीवस्य भवत: शिरःस्थाने मानिन् मुकुटमय निन्ये विजयिना ।। तुरुष्कमृदिते देशे गोप्रतीकमुपादाय प्रह्लादनदेव एनं व्यायोगमरचयत्।

·/७३ पार्थमुदाहतु कामो विजिगीपापरता च राजन्याना दोपयितुमना लक्ष्यते लेखक । यथा पार्थमुखेनेव कवि सन्दिशति - द्वार विमुक्ते प्रतिद धमुक्त कोयंगना-नर्तन-रङ्गभूमिम् । फल पियासोरिह जोविलस्य क सगर प्राप्य पराङ्मुख स्यात् ।। प्रह्लादनदेव ममाधि समता-प्रसादगुणप्रियोद्भुतरसनिर्भरश्चाव. लोक्यतेऽमुप्मिमन् वीररमप्रधाने व्यायोगे- यत्र क्षत निकार-कारण-रण प्रेमा कुमार प्रभु सदर्भ सुकवे समाधि-समता गर्भ कुमारस्य च । तवास्माश्मकुण्ठिताद्भुतग्स स्रोत स्तुते रपके चेत कौतुस्लोलुप सपदि तत् सम्पाद्यतामुद्यम ॥ इति प्रस्तावनायामुक्तम् । गजन्याना कृत उपदेशवचनमेवान भरत- वाक्यत्वेनोपनिबद्धम्- तदक्षायु विचक्षणा भितिभुजो राज्यं भजनु स्थिरम ।। धनञ्जयविजयव्यायोग धनंजयविजयस्य रचयिता काशनाचार्यों द्वादश्या शताब्द्या महाविदुपो नारायणोपाध्यायस्य पुत्र आसीत् । अम्याभिनय शारदोत्सवे जयदेवो राजा प्रायोजयत । स कान्यकुब्जाना नरेशो भवेत् । महाभारतीयैव कथानोपानबद्धा। कौरवसेना दुर्योधनस्य संतापत्ये विराटम्य गारपाहरत् । पौराणिकी कथा किंचिदिव परिवान नाट्यायिता । राजकुले नियुक्तोऽर्जुनो तवत्यराजकुमारं सारथ्ये निवेश्य कौरवान् विजितवान्। वोररमभावका मवादा अव मनो हन्ति । यथा दुर्योधन पार्थ प्रनि कथयति-- वनवास परिक्लेगात् कि निविष्णोऽसि जोदने । यदमीहरेक त्वमनेर्योद्घ मुद्यत ॥ ४५ त प्रत्युवाच कौन्तेय एक निवात क्ववान मह कालस्यमस्मीचकार भगिनीमहरच्च शौरे । एकेन प्राण्डववन जुहुवेनलेच पार्थस्य नाभिनव एवं रणेषु पन्या ।। ४६ ·៤៩ अव नेपथ्यस्थितैः पाताणां रंगस्थितपानेः संवादः प्रवतते। नेपथ्यात् सन्देशाः प्राव्यन्ते । नेपथ्यत्य भागद्वयं प्रकल्पितम् । युद्ध रंगे न भवति । मोहराजपराजयम् पञ्चाङ्कं मोहराजपराजयं नाम प्रतीकनाटकं यशःपालेन गुर्जरदेशे महाराजस्थाजयदेवस्य शासनकाले ११७४-११७७ स्वीष्टान्देषु विरचितम् । महावीरयात्रोत्सवे कुमारविहारेऽस्य प्रथमाभिनयो बभूव । यश.पालस्य पिता राजमन्त्री आसीत् । यशपाल आत्मानमजयदेवस्य चरणकमलराजहंस इति वर्णवति । नाटकस्य कथासारः पद्यनेनागीयत- पद्मासन कुमारपालनृपतिजंजे स चन्द्रान्वयी जैन धर्ममवाप्य पापशमनं श्रीहेमचन्द्राद् गुरोः । निवीराधनमुज्झता विदधता छूतादि-निर्वासन येनेकेन भन मोहनृपतिजिग्ये जगकण्टकः ॥ १४ मोहराजपराजयानुसारेण विवेकचन्द्रो राजा जनमनोवृत्तों राजधान्यां सदाचारदुर्गे बसन् मोहराजेनाक्रम्य दुर्गावल्धसंचारः कृतः। दुर्गाय पानीयं नयन्ती धर्मचिन्तां नदी बन्धेन निरुध्य दुर्गवासिनः पिपासाकुलीकृता मोहराजेन । विवेकसैन्येन निर्मितः सदागमकूपोऽपि दुर्गस्यविपक्षिभी रजोनिवर्हः पूरित इति दुर्गवासिना कामनाम्ना वरेण मोहो विनापितः । कथंकयमपि प्रार्य विवेकचन्द्रो धर्मदारेण बहिर्गमनं प्रति मोहेनानुमतः शान्त्या नार्यया कृपासुन्दर्या च दुहिता दुर्ग जहाति स्म । बय कुमारपालो जैनमुनिप्रभावाद् भार्या नीति, दुहितरं कौति- मञ्जरी पुत्रं च प्रतापमत्यजत् । कीतिमञ्जरी व मोहं संमिलति स्म । मोहः कुमारपालपनमुपजापयन् प्रत्यजानात् कुमारपालो वा भवेदहं वा तिष्ठेयं नोभय इति । विवेकल्य दुहितरं भाकृितया भवान् मोहं जयेदिति गुरुणोपदिष्टः कुमारपालो हेमचन्द्रस्य तपोवने तां कृपासुन्दरी ददर्श । तयात्मानं बिनोदयन्तं राजानं दृष्ट्वा महिपी राज्यश्रीर्मानं कृतवती । सा कृपासुन्दर्याः सौन्दर्यक्षयं देवी जगदम्बां प्रार्थयामास । देवीप्रतिमायाः पराक स्थितेनानुचरणेन कृपादृन्दर्या विवाहेनेव रानोऽभ्युदयो विजयश्च संभाविनाविति सन्देशं श्रुत्वा देवीवचनं च मत्वा राज्यश्रीः स्वयमेव विवेक दुहितुर्हस्तं कुमारपालाय याचितुगता। विवेको दुहितुर्विवाहाय समयं पुरश्चकार-निःसन्तानेभ्यो धनादानं पापसप्तकप्रचार च त्यक्त्वा कुमारपाल: कृपासुन्दर्याः पादतामहतीति राजा स्वीकृते ऽनुवन्ये नगरात् पशुहिंसा-बूत-मद्यपानादिकं विलुप्तमेव । न - ·पापण्ड /७५ मोहस्य सैनिका रागो द्वेषोऽनङ्ग क्रोधो गर्यो, दम्भ कलिमिथ्यात्वराशि पञ्च विषया प्रमाद पापकेतु शोक शृंगार , इत्येते चान्ये च बहव आसन् । कीर्तिमञ्जरी प्रतापश्च तेन सगतौ आस्तामेव । ससहायो मोहराज कुमारपालमाचक्राम । कुमारपालो योगकवच-सन्नद्ध- कलेवर पुण्यकेतु विवेकचन्द्रं ज्ञानदपण च सहायोज्य महायुद्धे मोह पराजय- तेति विवेकच द्रो जनमनोवृत्ति स्वा राजधानी पुन प्रपन्न । मोहराजपराजय नाटक प्रतीकपात्रबहुलमपि नैव सर्वथा प्रतीक- नाटकम् । कुमारपालो विषको व्यापारी कुबेर तत्सहायाश्च सर्वे नरा एवेति मिश्रकोटिकमेवेद स्पकम् । चारित्रनिर्माणमेवेदशा स्पकाणा लक्ष्य भवति । अन च यश पाल साफल्यमलभत । काव्यस्य प्रभविष्णुतापि कवि यशस्विन शसति । यथा- उद्यान फलस प्रहेण लवणेनाप्न वर्जीविते नास्य नासिकयेन्दुना वियदलकारेण काव्य पुन । राष्ट्र भूपतिना सर कमलिनीपण्डेन हीन यया शोच्यामेति दशा हहा गृहमपि त्यक्त तथा स्वामिना । विण्टरनित्ममहोदयानुसारेणनेद रूपक केवल काव्यत्वेन रोचतेऽपितु गुर्जराणा तात्कालिकोमैतिहासिकी समाजिकी चावस्था प्रकाशयतीति महत्त्व- पूर्णम् । धार्मिक ,आग्रह प्रतिवध्नात्येव काव्यचारुतामिति विपये नापवादो यशपाल । प्रबुद्धरौहिणेयम् पडङ्कस्य प्रबुदरोहिणेयस्य प्रकरणस्य रचयिता रामचन्द्रो जैनमुनि- दिदेवस्य जयप्रभसूरे शिष्यो द्वादश्या शताब्द्याश्चरमे भागे जन्मना भुवमलकुर्वाण स्वातन्त्र्यप्रेमस्थेमान स्तुवन् कालकूटचतुष्टयी परिभापते स्म- अयासक्ते जने म्नेह पारवश्यमाथिता। अदातुश्च प्रियालाप कालकूटचनुष्टयो।। ५२ विण्टरनित्समहाभागोऽभ्याविर्भावकाल ११८५ खीष्टान्द निर्धारयति । प्रकरणानुसारेण पाटच्चरो लोहपुरा मरणकाले स्वपुत्र रोहिणेयमुप- दिष्टवान् - महावीर-वाणी मा ते कर्णयो पतेदिति कुलव्रत त्वयानुमरणीयम् । तत पर स कुलाचारध्वसिनी जिनवाणी प्रति वद्धवैरो बभूव । रोहिणेय ·/७६ पितरि मृते कदाचिद् वसन्तोत्सवदत्तोल्लासान् नागरान् स्व-स्वप्रेयसी-कण्ठ- निपक्त-बाहून मकरन्दोद्याने सविलासानालोक्य भूयिष्ठा सुन्दरी कामपि स्वार्थ हत्तमचिन्तयत्- वणिग वेश्या कविमंट्टस्तस्कर: फितवो द्विज. । यतापूर्वोऽर्थलाभो न, मन्यन्ते तदहवृथा ॥ १.१३ अथासावात्मानमन्तर्धाय कस्यापि धनिकस्य सदने मदनवतीं नामाङ्गनां रम्यतमां पति-सौभाग्यफलया चारुतया बद्धासूयां निरवग्रह-सौभाग्यसमुन्नयन- परेणोपपतिना सहालपन्तीं कल्लोलिनीमिव सागरं विहाय नदेन संगम्यमाना. मपश्यत् । शीतले कदलीगृहे कामविलासं निर्वोढुकामी ती कृतनिश्चयक्रमे सस्पृहं वियुज्य पुष्पावचयाय मदनशयनप्रयोजनकाय पृथक्-पृथक् दिशौ गतो। एकाकिनी मदनवती मदनाभिष्वङ्गतरङ्गिताङ्गी पुष्पाण्यवचिन्वानां वर्णयति- पुष्पार्य प्रहिते भुजेऽनिलचलन्नीलाडिकाविष्कृतः सल्लावण्यलसत्प्रमापरिधिभिर्दोमूलफूलंकषः । ईपन्मेघ-विमुक्त-विस्फुरदुरु ज्योत्स्ना-भर-म्राजित- व्योमाभोग-मृगाड-मण्डल-कलां रोहत्यमुण्याः स्तनः । १.२६ ततः कियद् दूरंगते भुजङ्ग रौहिणेयः सखायं शवरमादिष्टवान्- व्याजेनोपपतिमस्यास्तत्रैव विलम्बय, यावदहमेनां हरामीति । पश्चात्तां स्कन्धेनोद्वाह्य पलायते स्म । निवृत्य जारो भूयस्तामन्विष्यन्नलभमानः शबरेण प्रोक्त:-परिजन- परिवृतः ऋद्धः कोऽपि निकट एव लतान्तरे मन्त्रयत इति । असौ मदनवत्या यदि पतिर्भवेत्तहि मारयेदेव मामिति सुतरां भीतो जार: पलायते स्म । मदन- वती रोहिणेयेन स्वीकृता। पुनः रमणीकामो रोहिणेयः शवरद्वितीयः श्रेष्ठिगृहस्य समीपे गत्वा नवदम्पती गृहप्रवेशमुहूर्त प्रतिपालयन्ती परिजनं च सोत्साहमुत्सवलग्नम- दर्शत् । प्राक् तावच्छवरी मध्ये परिजनमनृत्यत् । तावदेव रोहिणेय. कपटस्त्री- । वेशः समागतः-- - "कुसुम-मुफुटोपशोभिता पट्टांशुक-कृतनीरङ्गिकानना कुङ्कम-स्तवफाञ्चित- ललाटा युवतिः । कक्षान्तरेऽलक्षश्चौरिकासर्पश्च । श्वश्रूरूपधरो रोहिणेयो वरं स्कन्धमारोप्यानृत्यत्, काप्यनुचरी वधू ·। /७७ स्कन्धे धृत्वानृत्यत् । नर्तकी वामनिका शवरस्य स्वन्धमारुरोह । रोहिणेयो गन्धर्वाश्चादिदेश-तारं वाद्यानि वादयतेति । एवभूते तुमुले मनोरमावेशो रोहिणय स्वकक्षायाश्चीरिकासर्पमपातयत् । वास्तविकमपं मत्वा पलायमाने जने गैहिणेयो वरमपाहरत् । नातिदूर गत्वा पुरुषरूपेण दस्युदर्शनेन रदन्त वर छुरिकया खण्डशस्त्वा छेत्स्यामीति भीपयित्वा गिरिगुहामनयत् । विलम्बन परीक्ष्य प्रेष्ठिना कृत्रिमसर्प परिज्ञाय वरमपश्यन् नाचिरेणेव वोधितो यत् दस्युना केनापि स हृत इति । राज्ञादिष्ट आरक्षको रोहिणेय निग्रहीतु मत्वरो बभूव । रोहिणेयस्तावदुपदण्ड-चण्ड-प्रवाई राजान विदित्वापि तदागारादेव स्वर्णराशि चोरयितुमुपक्रमते स्म । एकदा प्रदोपे भगवन्त महावीर परिपदि समागत दृष्ट्वासो पितृ- वचनानुवर्ती पाणिभ्या पिहितकर्णो निवार्यमाणजिनवचनश्रुतिश्चलन पादे कण्ट- केन विद्घ कर्णाम्या हस्तो विमोच्य कण्टकाकर्षणतिभंगवद्वचनमशणोत्-- निस्वेदाङ्गा अविरहिता नोजोम्लानमाल्या अरप्टोर्वोवलयचलना निनिमेपाक्षिरम्या। गरवद् मोगेऽप्यमलवसना विस्रगधनमुना-- श्चिन्तामानोपजनितमनोवाञ्छिता सुरा स्यु ॥ चौर्योपक्रमे स राजप्रासादस्य निकटे प्रहरीभिराहूत पलायमान चण्डिकायतन-प्राचीरमतिलवयन प्रसृतजाले पतितो गृहीत । राज समक्षमुपस्थापित उपस्थितेऽमा येऽभयकुमारेऽसौ शूलारोपणं दण्डित । तम्रोऽमात्योऽवदत्-नाम्मात् किमपि चोरित वस्तु प्राप्तम् । अत एव नाय शूलामारोपणीय इति । पश्चात् पृष्ट आत्मान शालिग्रामवास्तव्यं कृषक दुर्गचण्डनामान कायंतोत्रायात नगरे सम्बन्धिन क्स्याप्यभावेन चण्डिकायतने सुप्तमारक्षकैध्रियमाण प्राकारलइनकृत-विवशोद्यम निगृहीत विज्ञापितवान् । शालिग्रामे गतो दूतो ग्रामीणदुंगचण्ड इह चसत्यथ कार्यण क्वापि गत इति विज्ञापित । दूतमुखादेतच्छ वा राजा तद्दिदसे न्यायाधिकरणकार्य स्थगयामामा स्वापराध कविद् रोहिणेय एव स्वीकुर्यादिति सकल्प्य राजामात्या नाट्याभिनयलीला कारयामास येन पीतबहुतर मद्यो दस्युरास्मान स्वर्गलोक- गतमनुभवेत् । तत्र राजकीयो नाट्याचार्यों भरत इति वाराङ्गनाश्चाप्मरम इत्यासन् । मावचेतनस्य रोहिणेयम्य दक्षिणेन चन्द्रलेखा-वसन्तलेखे वामेन च ·- ज्योतिष्प्रभा-विद्युत्प्रभे चोपाविशन् । शृङ्गारवत्यां नत्यन्त्यां गन्धर्वेषु । व सङ्गीतं प्रतिपन्नेपु पाटच्चरं लब्धसंनमाकलव्य नटाः फलकलं च. देवलोको. धन्यो यत् स्वामिविहीनाननाथानस्मान् भवामः स्वामी प्रतिपन्न । "अस्मिन् महाविमाने त्यमुत्पन्नस्त्रिदशोऽधुना । अस्माकं स्वामिनतोऽलि त्वदीयाः फिफरा क्यन् ।।" नतश्चन्द्रलेखोवाच-प्राणप्रियो मे त्वं जात इति । विद्युत्प्रभा कामातुरेव जगाद- - । जाता ते दांना मुमग समधिकं काम-दुस्थावस्येति । अत्रान्तरे प्रतीहारेण प्रविश्योवाच-स्वर्लोकाचारं विनेव युप्माभिः नंगीतकनारयमिति । नवागन्तुको देवोऽत्र प्रथमं पुराकृतानि पुण्यानि पापानि च घोपयित्वेव स्वर्भोगाधिकारी भवतीति समुदाचारः। रोहिणेवमुपगम्य मुन्द्रप्रेषितमात्मानं विनाप्य मानवजन्माजितानि शुभाशुभानि कर्माणि धाव- यितुमुत्मायामास । अथ रोहिणेयो विष्वगवलोकमानः रहस्यमजानात् म्विन्नगाना इमे जना नुवं स्पृमन्ति, ग्लान-माल्याष्टितकण्ठाः कथं देवा ? इदं कपट- नाटकमेव मत्कृते रचितं स्यादिति प्रोक्तवान् । दत्तं पात्रेप दानं नय-निचित-घनश्चक्रिरे लफल्पा- न्युच्चश्चत्यानि चित्राः गिवनुखफलदाः कल्पितास्तीर्थयात्राः । चक्रे सेवा गुरूणामनुपविधिना ता. सपर्या जिनानां विन्बानि स्थापितानि प्रतिफलममलं घ्यातनववश्च ॥६.१६ इनानि तावच्छुमानि कर्माणि, अशुमान्यपि वदतु । इति प्रतीहारेण प्रोक्तः म प्रत्युवाच- दुश्चरित्र मया व्यापि कदाचिदपि नो कृतम् । इति श्रुत्वा प्रतीहारः पुनरपृच्छत्-परस्त्रीप्रसङ्ग-परधनादान-शत प्रभृतीना- मन्यतमं सर्व वा स्वभावेन मानव बावरत्येव । तद् भवानपि ब्रवीत कतममेपां पातर्फ कृतमिति । रोहिणेयोऽवदत्-मम स्वर्गतिरेव प्रमाणयति नाहं दुष्प्रवृत्ति कांचना- वरनिनि । ततो राजानमनुगच्छन्नमात्य प्रविश्यावदत्--- प्रपञ्चचतुरो प्युच्चरहनेतेन वञ्चितः। वश्यन्ते वञ्चनादक्षता अपि फदाचन ।। इति प्रमाणाभावेनादण्ड्यममुं सत्यं पृष्ट्वा मुञ्चतु महाराज इति ।

·पत्तन मया। राजामात्याभ्या रहसि पृष्टो रोहिणेयो रहस्यमुदघाटयत् ~~ निशेषमेतन्मुषित भवतो नान्धेषणीय कोऽयम्यस्तर पृथिवीपते ॥ इत्यत्र यत विमपि मया नटित निवेदितवान्-तन्न हेतुर्महावीरो जिन । पूर्ववृत्त स यथा पितुस्पदेशो यथा च कण्टकनि सारणाय हस्तौ कर्णाभ्या मया सारयता जिनवाक् श्रुता, यथा च देवाना नैसर्गिको व्यवहारो निनिमेप- त्वादितिोऽय च कूटदेवलोको विज्ञात इति। असौ मन्त्रिण गिरिंगह्वरस्थानि स्तेयेन सचितानि धनानि प्रत्यपयितुमसूचयत्, स्वय च जिनस्य शरण प्रपन्न । अथ गह्वरादेव मदनवनी-मनोरयकुमारो पुष्कलश्च स्वणराशि प्राप्ता । राजा चान्ते रोहिणेयमभ्यनन्दत् । त्व घय सुकृती स्वमद्भुतगुणस्त्व विश्वविश्वोत्तम- स्स्व श्लाघ्योऽखिलरामप च भवता प्रक्षालित चौयजम् । पुष्य सर्वजनीनता-परिगतौ यो भूभुव स्वोक्तिो यस्तो वीरजिनेश्वरस्य चरणोलीन शरण्यौ भवान् ।। नाटयकथावस्तुनि जैनमतप्रतिष्ठापनाग्रस्तावदन्त एव समापतति । सस्कृत नाट्य साहित्येऽम्य प्रकरणस्य कथानकगता प्रत्यग्रता, सङ्गीतस्य पुष्कलता, रौहिणेयस्य दस्यो यकता कूट-घटना वैचित्यं, न्यायालय- वसन्तोत्सव-समवसरणादीना दृश्यता सुतरा रजकत्व भजन्ति सर्वथाभि नवशिल्पमघटना चोन्मीलयन्ति। सानुप्रासा मङ्गीतमयी प्रसन्न गतिका कविशेली नृत्यन्तीव मनसो मुदे कल्पते- क्वचिन्मल्ली - बल्ली • तरल-मुकुलोमासिन-दना प्रचित पुष्पामोद-प्रमदलिकुलाबद्ध-वलया। पचिन्मत्त जोडत्परमृत - वधू-भवान-सुभगा क्वचित् कूजत्पारावत वितत-लोला सुललिता ।।

·त्रयोदश-शताब्दी ·मत धर्माभ्युदयम् धर्माभ्युदयस्य नामैकादस्य श्रीगदितोपरूपकम्य प्रणेता मेघप्रभाचार्य कृदा कुत्राविभूत इति नाद्यावधि निर्णीतम् । जैननाट्याना बाहुल्यकाल तावद् द्वादशी शताब्दीति मेघप्रभोऽपि तत्रैव निवेशनीय । धर्माभ्युदयस्य हस्त- लिखिता प्रति १२७३ वि० सवत्सरे प्रणीता। तत प्रागेव रचितमिद नाटयम् । पुस्तकान्ते कवि स्वकृति छायानाट्यप्रबन्ध कथयति । पात्रस्थाने प्रतिमादिक निवेश्य कृताभिनय रूपक छायास्पक भवतीति नाविदितचरम् । धर्माभ्युदय प्रथम पाश्र्वनाथजिनेन्द्रमन्दिरे यात्रोत्सवावसरेऽभिनीतम् । इद च श्रीगदित नामोपरूपकम् । तच्च विश्वनाथेन कृतलक्षणम् - प्रख्यातवृत्तमेकाडू प्रख्यातोदात्तनायकम्। प्रसिद्धनापिक गविमर्शाच्या विजितम् ॥ भारतीवृत्तिबहुल धीतिशब्देन सकुलम. श्रीगदित नाम विद्वभिरुपस्पकम् । इत्येवलक्षणलक्षितं धर्माभ्युदय पञ्चविंशतिकृत्व श्रीशब्देन सश्रीक पश्याम । एकात्र पञ्चधा विभक्ने प्रयमे दृश्ये राजा मन्त्री च सवदत । द्वितीये इन्द्र शची वृहस्पतिश्च, तृतीये नन्दनचन्दनौ, चतुर्थे राज- मन्त्रिणो पुनरपि च पञ्चमे मदनो रति प्रोतिस्तथा परस्तात् पुरन्दर- कुतूहलप्रभृतयो दयन्ते । जेनसमय शास्तुमस्य निर्मितिप्रयास । वाराङ्गनाभिरुपासितो राजा दशार्णभद्रो दाने रणे तपसि च लब्धयशा सपरिजन सिहासनमधिष्ठिनोऽमात्यमुवाच- क्दा मुदाश्रुमि प्लाग्यो मिय्यादर्शनकश्मल । देवदेव वीर शुभोदये ॥१७ तदानीमेवोद्यानपालाद् वर्धमानमागतमुद्यानस्थे दशाणकूटे कृतविश्रम- देवैमनुजैश्च स्तूयमान च श्रुत्वा राजा सिंहामनादुत्याय बद्धाञ्जलि- रस्तोत् । ततोऽधिष्ठाय सिंहासन राजा शक्त्या भक्त्या चात्मानमुत्कृष्ट मन्यमान सातिशय सपन्नेन विधिना श्रीमहावीरमभिवादयितु प्रस्थानाया- मात्यमादिष्टवान् । अथागतेन पौरमण्डलेश्वरेणानुयातो सौ करीन्द्रमधिस्ढो- नमस्कृत्य मम ·/४ ऽनुव्रद्भिश्चतुरङ्ग-सैन्य-सहत्नैः प्रस्थितोऽमात्यं पार्श्वस्थमपृच्छत्- सौधर्मेन्द्रो- ऽप्यागतो भवेत् कच्चिदिति । संभाव्यत इति प्रतिवचनेन तममात्यः सम्भा- वयामास। तावदेव सौधर्म इन्द्रो दशार्णभद्रस्याभिमानं विज्ञायेरावतं नाम स्वगजेन्द्र तथा सज्जयामास यथा तं दृष्ट्वैव राजा कातर्य गतः। कमिन्द्र मिलेयं कार्पण्योपहृत इति स चिन्ताकुलो निणीतवान्- न यावदायाति पुरन्दरोऽयं वेगेन तावज्जिन-वीर-पायें गृणामि दीक्षां कृतताघु-शिक्षा पश्चात् तथा दर्गनमस्तु तेन ॥३० इति क्षणादेव दीक्षितः। तदनन्तरमेव यांतवेषः पुत्तलस्तन निधापितो राज्ञः स्थाने। हृदि धत्ते । अथ रति-प्रीतिभ्यां प्रविश्य कामः सगर्व वल्गति स्म -- हरिलक्ष्मीमर्धनारीश्वरो हरः । देवा मदानां फुर्वन्ति मनुष्याणां तु का फया ॥ ३२ इति श्रुत्वा प्रीत्या निवारितोऽपि कुसुमायुधः तं शरव्यं करोति । स काम: राज्ञो ध्यानानलेन तप्तो मूछितः । इन्द्रो विज्ञाय तं पीयूषधारया विगतज्वरं लब्धसंज्ञं कृत्वादिष्टवान्- सात्त्विकव्रतधारिणां चारित्रिणामन्यदापि मा स्म संरब्धो भूः । इन्द्रस्तावद् दशार्णभद्र नमस्कुर्वन् प्रोक्तवान्- अहो मूर्तिरहो मूतिरहो स्फूतिः शमश्रियः । वीतरागप्रमोमन्ये शिष्योऽभूदेष तादृशः ॥ रंगे मूर्तिरेव विराजमानासीत् ।' इन्द्रेण पृष्टो वृहस्पति र्व्याख्यातवान् । दीक्षाक्षणादारभ्य केनापि साकमनामापमाण. समुज्ज्वलगुणकाप्ठतामास्थितः प्रतिपन्नमौनध्यान इवोपलक्ष्यते । इन्द्राज्ञया राजकुमारोऽभिषिक्तः । १. चीनदेशे कबुकीनाटकेपु अभिनयत्य परिणतिविन्दौ नायको मूर्तिवत् प्रतिभातः । तथाहि In Kabuki plays the climax of a piece of acting is accentuated by an impressive pose in which the actor becomes statuelike with his eyes wide open. Mie is the name of this pose which heightens aesthetic appeal. Sobel : The Theatre Handbook, Page 30.

·वत्सराजस्य नाटकानि किरातार्जुनीय व्यायोग, कपूरचरितं भागो, रुक्मिणीहरणमीहामग- स्त्रिपुरदाह डिमो, हास्यचूणामणि प्रहसनं, समुद्रमथन समवकारश्चेति वत्सराजम्य कृतयो विलसन्ति। कालजराधीशेन परमदिदेवेन तत्पुवेण नेलोक्यमल्लेन च सभाजितोऽय कविराज तयोरमात्यो वभूव । परमदिदेव ११६५ ख्रीष्टान्दत १२०२ पर्यन्त कालजर वीरभूमि शशास, ततश्च १२०५ खोप्टान्दत १२४१ पर्यन्त त्रैलोक्यमल्ल प्रजापालकोऽभवत् । नवमी शताब्दीमारभ्य आ त्रयोदश्या कालजरा मध्यदेशे बीरप्रमत. योऽप्रतिमाना काव्यप्रतिभाना भूमयश्चासन् । अन्नत्याना चन्देलगजाना प्रथमस्तावज्जयशक्ती राजाभू यस्य नाम्नाय प्रदेशो जेजाकभुक्तिरित्यगी- मत । द्वितीयो महान् विजेता यशोवर्मा दशम्या शताब्द्या वहून भारतभागान् विजित्य खजूराभोगे विष्णुमन्दिर निरमापयत्, तत्रैव जलाशयमपि कारित- वान् । तम्यात्मजो धङ्ग पितुरपि भूयान् प्रतापेन ६८६ ई० मध्ये राज्यसघ- समवेत 'सुबुक्तगीन' इत्येतेन सह रणलोला चकार, खजूराभोगे देवालया- श्चापि निर्मापयामास । तदात्मजो गण्ड प्रतिहारनरंपति राज्यपाल दण्डयितु १०१८ अब्दे स्वपुत्र विद्याधर ससैन्य प्रस्थापयति स्म। विद्याधरं च १०१६ वर्षे राज्यासोने तच्छासनावधौ ‘महमूदगजनवी' इत्यनेन हि कालिजरा आक्रान्ता । पश्चादेतद्व श्य कीर्तिवर्मा प्रसिद्धिमगाद, यदाश्रयेण प्रबोधचन्द्रोदयस्य प्रथमोऽभिनय सम्पन्न । १२२६ खीष्टाब्दमभितोऽस्य वशस्य प्रदीपो मदनवर्मा गीतविजयश्लोको "महोवा' पुरे मदनसागर नाम बृहत् सरोवर खानयामास। एतेपा राज्ञा परम्परामनुपालयन् ११६५ वर्षे परमदिदेवो राज्यधुर स्वीकृतवान् । बहुश स पृथ्वीराजचाहमानेनायुध्यत । १२०२ ऐबक कुतुबुद्दीन काल जरानाम्य जितवान् । १२०५ वर्षे पुण्यश्लोकप्रतापो विजयश्रीवृतस्त्रैलोक्या वर्मा कालजरान् स्वाधोनाश्चकार । उक्तेन विवरणेन भारतभुवस्तत्समये युद्धजर्जरतानुमीयते । राजामात्य कवि परस्पर विजिगीषून भारतभूमे शासकानव. लोकयन्- ·/८६ . औदार्य-वीर्य-रसिका: सुखयन्त भूपाः । स० म० ३.१४ न्यायोपाय-प्रवृत्ता अवनिमवनिपा: पालयन्तु प्रसक्ताः । किरा० मरतवाक्यम इति सन्दिशति। क्षत्रियाणां कृते धर्मरक्षामुपदिशन्नसी तपःपूतत्वमायुधव्रतं च पुरस्करोति एक: करः फलयति स्फटिकाक्षमालां घोरं धनस्तदितरश्च विति हस्तः । धर्मः फराल-फलिकाल-फदर्यमान: सत्क्षत्रियस्य शरणं किमिवानुयात: ॥ किरा० ३६ मध्यकाले कविरमात्य इति विलक्षणोऽयं मणिकाञ्चन-योगो वत्सराज- मुत्कर्षभाजं विदधाति । काव्यकौतूहलो ह्यसौ समसामयिकस्य कान्यकुब्जाश्रितस्य महाविदुपः श्रीहर्पस्य सनाभितां वहति, सान्धिविग्रहिकश्च भवंश्चाणक्यं स्मारयति । किरातार्जुनीय-व्यायोगः महाभारतीयां कथामाश्रित्य भारविणा कृतं किरातार्जुनीयं नाम- महाकाव्यं वत्सराजस्योत्प्रेरकं लक्ष्यते । श्रव्यस्य प्रवन्धस्य दृश्यतां कवयन्नसौ यथापेक्षं परिवर्तयति, नवं कल्पयति, युगानुरूपं चादधाति स्वादुत्वम् । अस्त्येव कश्चिद् वाग्विशेपो येन रसिकानां मनसि प्रत्यग्रेव कापि रसस्फूतिरुज्जागति सर्वाङ्गीणं परिष्वजमाना। वीररसोचितायां रचनायां कौशलं सन्दर्भयन् वत्सराजः कस्य प्रीतये नास्ति । अहो अस्य प्रसादगुणाग्रह अपार्थः पार्थोऽहं धनुरधिगुणं निगुणमिदं विसारा एतेऽपि प्रसरणपराः सम्प्रति शराः । न यावन्नो राजा समरभुवि फोरव्य-बलव- कवन्धानां नृत्यैरनुभवति नेत्रोत्सवसुखम् ।। अस्त्येव किंचित् कविकर्मलाघवं यद् विरोधाभासेऽपि अविरोधि भवति रससिद्धः । अपि च वराहवर्णने- फुद्दालीयति सान्द्र फन्दपटले, बाढं फुठारीयति स्फन्धानेपु, परश्वधीयति शिखाशाखास सम्पातिनी । दंष्ट्रय विकटाफिटेः प्रतिपदं मार्गद्रुमद्रोणिषु कूरक्रूरपराक्रमप्रणयिनी कि कि न सम्पद्यते ॥ - ·PANमभ्यनीयत प्रात काले। अत्र विदेशादागतस्य कपूरकर्य नाम धूर्तस्य च ज धर्तन सहालाप आकाश- 1८७ इति नामधातूना प्राचुर्येऽपि प्रासादिकता नैव हीयते। अपार्थाधीनामेव कामावाप्निमुद्दिशन् वत्सराज इमं व्यायोग विरचित- वान् । अत एवायं वीररसमेव प्रधानीकृत्य प्रस्तावयनि- येनोत्तम्मित-दुर्मदान्धवतनुच्छन्नम्य दण्डायित यत् प्राप्यायुधमङ्गनापि दनुजवस चाराम्बिका। यद् दृष्ट्वैव विडोजसो लिखितवद् दम्भोलिरासीत करे चन्द्रार्धामरणस्य तद् भगवत शूल शिवायास्तु व ॥ रुपूरचरितमाण कपूरचरिताख्यो भाणो बमयजम्यापग कृतिर्नीलकण्ठयात्रामहोन्सवे समवेताना विदग्धरसिकानाममिलाप भाषितरीत्यावजित । छदात्यामारेणीव मेहान्टि कार्याणि काम-राम विष्णु- प्रमुखा देवा अपि साध्यांचल । इति प्रेमहिमान स्तुवन्नेकाको तशालाममित्रजन् कारवरचन्दत केनाभि धायात माहुतेन छूनागारेनु- पम्यितम्य ते मुखमपि न द्रष्टुमोहे, किमिव स्वमोमप्तादिदममनुपस्थितो द्यून छलयमोत्युक्तो दारिद योपहतत्वान्नागन्तुमुदसहे' इति नमुवाच । विलास- वत्या मर्पित-स्वसुमनोमाल्यस्य किं ते हीयते ? इति चादनकेन प्रेरित करक ब्रोडगता वीणा दर्शयन्नवोचत्- अनया वादिनया में प्रिया गायति- रतिरमणप्रियमुहृदा शशाङ्कसभगेन नितिरेण । पूरण वियोगो मगदति रुद्राणि मा भवतु ॥१० अथ च पौन पुन्येन छूते दत्तपराजया विलासवती समाश्लेषणम- जैपमिति, इय विलासवती चन्द्रमसो व्याजेन मामुपालभत इति च सौभाग्य स्वमुख-कन्दरेण बहिर्गमयामो भूयिष्ठ स्वाचरितपूर्व धूर्ताचार वर्णयितुमारेभे। कविकर्मकौशलमलद्वारनपुणीमनुरुणद्धि । सा च वत्सराजमुनुस्धती चकास्ति । यथा- इहात्ति नून तुह्निायु-विम्बे कलघूमानुमितो हुताश । मस्यायुपूर क्यमययासौ ज्वालादली-डम्बरमातनोति ॥१२ ·/८८ - अनेन भाणेन क विधू र्तवञ्चनाजालादात्मानं रक्षितुमुपदिशति लोकम्- उत्सङ्गे सिन्धुभर्तु वसति मधुरिपुर्गाढमाश्लिष्य लक्ष्मी- मध्यास्ते वित्तनायो निधिनिवहमुपादाय कैलासशैलम् । शुक्रः फल्पद्रुमादीन् कनकशिखरिणोऽधित्यकासु न्यधासीद् धूर्तेभ्यस्त्रासमित्यं दधति दिविषदो मानवाः के वराकाः ॥ रुक्मिणीहरणेहामृगः वत्सराजस्य कृतिरेपा रुक्मिणीहरणाख्य ईहामृगो वर्तते । विरला एवेहा- मृगा लभ्यन्ते । भासस्य प्रतिज्ञायौगन्धरायणमोहामृगो निगद्यते कैश्चिन्न सर्वसम्मतिं दधाति । शास्त्रे पूदाहृतारते न प्रावाश्यमायान्तीति वत्स राजरयेयं कृतिमहत्त्वं भजते। हरिवंशपुराणे भागवतादौ च कथानकमिदमीहामृगोपयुक्तमेव वर्तत इति तत एवादाय वत्सराज ईहामिमां रूपयति । मूलकथायां सुबुद्धि-सुवत्सला- गरुडादीनि पात्राणि चित्रप्रकरणं च विनियोज्य स्वयंवर-गन्तुकामानां राज्ञां यात्रावर्णनं च प्रकल्प्य नवतामभिनयोत्वपं च सम्पादति कविः । एकोक्तयो, निरर्थ क.घटनागुम्फनेन अर्थोपक्षेपवेश्च रूपकमिदं वृहदी- कृतम्। काव्य-योजनालोभोऽपि वत्सराजं विस्ताराय प्रयोजयति । यदि काव्यसौष्ठवमुन्मीलयितुमेवाग्रहस्तहि साफल्यं भजत्येव कविः। यथा गरुडः शक्तिं विकत्थते- - पक्षानिलः प्रसममम्बु निधि धुनोमि त्वं चेदघोभुवनजिष्णुतयोत्सुकोऽसि । उत्कण्ठितोऽसि यदि तेपु तदानयामि तानिन्दुशेखर - विरञ्चि - पुरन्दरादीन् ॥४.२१ त्रिपुरदाह डिमः वत्सराजस्य चतुरङ्कोऽयं डिमस्त्रिपुरदाहं रचितपूर्वस्य कस्यापि डिम- स्यानुपलब्धेरैतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वं भजते। पौराणिक कथावस्तु दृश्यरूपेण प्रणयन् देवानां संघवद्ध प्रयासं निवघ्नन् नारदादीनि कपटपात्राणि कपट- त्रिपुरी च प्रथयन कविः तात्कालिकों रुचि राजनीतिकीश्च स्थितीरनुवदति । दशम्यां शतान्यां राजसंघ निर्माय धङ्गेन यथा सुबुक्तगीनः पराभूतस्तथा देवा अपि संघशक्त्या निपुरं विजेतु प्राभवन्निति ।

·नायर स्यामराणा नाट्यशिल्पमधिकृत्य केचन विशेषा परिलक्ष्यन्ते । यथा त्रिपुरदाहस्य प्रथमयोरड्योरधमपानद्वयकृतोऽर्थोपक्षेपको विष्कम्भकनाम्ना दशित । शास्त्रदृशा तेन प्रवेशकेन भाव्यम् । रङ्गमवतरिष्यत पात्रस्य पूर्वसूचना केनापि व्याजेन ददत् कवि पूर्वनाट्यकारानतिशेते । अत्र चूतिकामि विभूत- घटनाना सूचनापि भूयसी कृता। कपटपाताणा कूटनारद-ब्रह्मादीना प्रयोग किमपि औत्सुक्यं वर्धयन्तीमभिख्या तनोति । तृतीयेऽझे सर्वतापो दानव आग्ने- यास्त्र प्रयुक्त । तन्निबहणाय कुमारेण वाणवर्षा तन्यत इति रंगे युद्धाभिनयो सविशेष एव । किं च स्वप्नशकुनादय पूर्वसूचनायै प्रयुक्ता नव्य तत्त्वमेव । छायानिपुर्या कूटत्रिपुर्या वा समायोगेन छायानाट्यत्व स्पष्टमेव शोभते । हिमालयो.पि मानवस्पो भापते । यथा, अहह किमिह कुर्मो कुलिश-दलित-पक्षा पङ्गवो यत्, कृता स्म । असम-चय-मराठ्या स्वैरमुड्डीयमाना विमुत दनुजसायं खेचर चूणयाम ॥१३५ समेपा राज्ञा सघ एव विजातीयेषु जयिनी श्रियमधिकरोति, नेक कोऽपि प्रभुरिति सामयिक सन्देश दधाति कवि वैकुण्ठ पद्मजन्मा विदशपरिवृद्ध पावर प्रेतनायो रक्षो वारामधीश पवनधनपती सूर्यच द्रो कुमार । धर्म शेषाद् विराजावहमपि तरल पोडश कौतुर्थी मामेवैक किमित्यं विपुरबधविधौ श्लाघसे नारद त्वम् ॥ ४२२ हास्यचूडामणिप्रहसनम् अङ्कद्वयात्मक वत्सराजस्य हास्यचूडामणिप्रहसनमनुत्तमा कृतिभंगवदज्जु- कीयादनन्तर प्रशस्तिमर्हति । नीलकण्ठयात्रोत्सवे प्रभातवेलायामस्याभिनय परमदिदेवेन कारित । प्रहसनकथानुसारेण कपटकेलि म वाराङ्गनामाता प्रातरुन्यिता चेट्या तद्रानो चिरसञ्चितमाभरणराशि चोरैरपहृतमूचे । न द्वार- मनावृतकपाटं न च भित्तो सन्धि कथं केन चोरितमिति चिन्तयमाना सा कल्पयनि-दुहितुरनुरागभाजनेन कालकरण्डेन नाम द्यूतकरेणेद चौर्य कृतं भवेदिति । ततो जीर्णोद्यानमठमधिवसन्त ज्ञानराशि स्तेय-रहस्य ज्ञानायानु- चरेण मुद्गरकेण सार्थ गता। मुद्गरकश्च तद् वृत्तमाकविदत्- जाणताण समक्ख पामरलोमाश मुसदि सव्वस्स । हेलाए अम्ह अम्बे क्धेहि चोरो अबए सरिसो।।

·1६० इति तो मठमधिगती। मठान्तरे ज्ञानराशि पुरुपद्वयेन विवदमानं दृष्ट्वा मुद्गरकस्तमध्यापयन्तं प्राजानात् । प्रतीक्षमाणी तो श्रुतवन्ती- ज्ञानराशि:-श्लोकद्वयं कण्ठगत कृत कच्चित ? शिष्य.-- ज्ञानराशे, न कण्ठगतमेवापित तदुदरमधितिप्ठतीदानीम् । ज्ञानराशि.----कि मां नामग्राहं ब्रवीपि ? शिष्य -कि भवतो नामग्रहणमपि पातकम् ? ज्ञानराशि:--रे रे मूर्ख, गुरोर्नाम न गृह्यते । शिष्यः -- तत् किमिति पर्वतानां नाम गृह्यते ? ते तु गुरुतमा । -- अथ शिष्य श्लोकं पठति स्म- आलोक्य सर्वगात्राणि विचायं च पुन: पुन: । इदमेकं तु निष्पन्नं ध्येयो नारीजनः सदा ॥ नमस्ते पाण्डुरैकाक्ष नमस्ते विश्वतापन । नमस्तेऽस्तु मृपाकोश महागुरुपकूर्चक ।। १.११-१२ पाण्डुराक्ष इति स्वस्यैव परिहासं मत्वा गरु शिष्य ताडयितुमुद्यतः । दुर्भाग्योपहता अध्यापकाः स्वतो मेधीयांसं शिष्यं न सहन्त इत्युक्त्वा ततोऽप- सरन् शिष्यः कथंकथमपि गुरुणा शमितः श्लोकानां परुपाक्षराणां रटनमुपेक्ष्य केवली विद्यां दातुं निवेदयामास । अशुभेयं केवली विद्येति कृताभिप्रायो जानराशिरुवाच- दिव्ये शुद्धिकृता व्यलीफकथनाच्चौरेण तातो हतो म्राता मे विननाश कालफणिना दण्टो निधानं खनन् । युद्धज्ञान-विपर्ययान्नृपतिना हन्त समाफांक्षितो जातोऽहं भगवानियं फुलरिपुविद्या हि नः केवली ।। १.१७ तथापि ते केवल्या रहस्यं वदामि- कि वाग्मिनिफपो हि नः फलमिति स्याद् गूढगर्वग्रहः प्रश्नेप्वाविलमुत्तरं विरचयेन्न व्यारेन्निर्णयम् । सिद्धं कार्यमवेक्ष्य निश्चितमिदं पूर्व मयासीदिति स्फारं स्फारमुदीरयेटुपचरेत् कंचिन्मृषासाक्षिणम् ।। इति दिशा प्रवर्तते कथानकं प्रहसनस्य । हास्यचूडामणि-प्रहसनं परिगणितेपु संस्कृत-प्रहसनेपु चूडामणि चुम्वन्- ·नामसार्यक्यं दधाति ।शृङ्गाराभासोन्त सलिल इव प्रवाही न क्वापि हास्यरम- मतिशयानो मर्यादामतिकाम्यति । इद च रूपकं लोक्म्य दुष्टप्रवृत्तिमलाना भाण्डमिव स्फोटयन् कलुप पुरत एव स्मारयति । क्वचित् क्वत्रिदेकोकायो मनोहरन्ति यया मदनसुन्दरी कामावेशवशीकृता वदति- मुजाना सहकारकोशविर भागन्ति एपध्या कठ कोरितयोषिता नव-सह-शब्दाग्निना दह्यते । धोखण्डानिल-कालकूट-पवनपॅटन्ति नेता लना घि मृत्योरसमर्थता स्मारविद्धापि जीवाम्यहम् ॥ प्रथम समुद्रमयन-समवकार वत्सराजम्याङ्कनयग्रथितं ममुद्रमथननामा समदनारकोटिक रूपकम् । परिमदिदेवस्य परितोपायैप प्रत्यूपेऽभ्यनीयत । क्यानक तु पुराण- प्रमिदमादाय कविना रूपकापितम् । देवा असुराश्च समुद्रमथनेन भूयिष्ठा रत्नोपलब्धिं मम्भाव्य ब्रह्म-हरि- हरै सम्मन्ध मन्द ण मन्यनीकृतेन प्रानामन्त यथाविनियोगम् । विमुपदी ममुद्रपत्नी लक्ष्म्याश्चित्रं विष्णु तन्त्र च ता दर्शयिन्वा परस्परेण म्हणीयता निनाय । जलकुञ्जरमाम्टा लक्ष्मी स्वागी पूजपितु लग्जातिभ्या समुद्रा- दुग्जगाम । अचंन्नी च मा गाथा पपाठ -- तह बच्चिदा सि पदि सच्चोए दिदिहमुसमाचाहि । अच्चेदु तुम पमाना जह कह समपर मलेहिं ।। ११. इत्यनन्तरं परिचरेणापित चिन्ने सा कृष्णमपूजयत् । तनो वान्याचक्र णा- न्धीकृतदशदिशा वृक्षानुत्पाट्न नभो नयता भोपिना लक्ष्मी सागगेमग गता। अय वृत्ते मन्यने लक्ष्मीविष्णुमभि, अमृतममुरानमि, विपं च शिवमभि कृतम् । नाम्ना मोहिनिका क्पटकामिनीम्पो हरिरसुरान् प्रवञ्च्च सुधा ग्रहीनु गरहेन निपुणिकानाम्ना मध्यानुयानो ययो। तत्र च वनि कुजम्मेन परिचरेण मद्वितीय प्राप्त । कामिनो ता प्रेक्ष्योत्वमना स निपुगिना सूचित --- लक्ष्म्या इयं स्वर्मनि । पुनश्च ता स्वप्नदृप्ट युदान प्रत्यासक्नामवोचत्- अाधादि सपा नंपदि का मतांधवह । का जीविद सतम्हा फ्लम मणि सुगइ ॥ २१ - ·६२ किंच, त्वामेव ननु सा स्वप्ने ददर्शति च निशम्य बले रागो ऽवर्धत । अनान्तरे सुधाप्राशनायाहूतो वलिः । तत्र शुक्राचार्यो वलेर्मुखात् प्रणयवृत्तं श्रुत्वा तं सम्यक् प्रोत्साहितवान् । नेपथ्ये तावदेव श्र यते स्म - युद्धे दानवाः सर्वे पराजिता देवेदिशो नीताः, समुद्राच्च लब्धं रत्नजातमाच्छिद्य स्वायत्तीकृतमिति । आकर्ण्य च वलिः सुधाकुम्भं मोहिनिकायां निक्षिप्य देवान् विजिगीषुः स्वसैन्यान् सर्वाश्च सहायानामन्त्रयांवभूव । सा मोहनिकां सप्रणयमवाच-- पीयूषमेतद् दयिते गृहाण त्वमेव पीयूपमिदं वृथा मे । सम्पूर्णकामा फतिचिन्मुहूर्ते- भव प्रिये, यामि रणोत्सवाय ॥ २.१२ इति कलशमादाय सा द्विनाणि मुहूर्तानि त्वां प्रतीक्ष्यानागते त्वयि निरुपायमिदं शरीरमग्निसात् करिष्यामीति तं सान्त्वयांवभूव । गते वली विलम्बिते च तत्प्रत्यागमने मोहनिकाग्निमाहूय कृततत्प्रवेशनिश्चया बभूव शुक्राचार्येण प्रत्यागमिष्यन्तं बलिं प्रतीक्षितुमुक्तापि मैवं वदाचार्य, इति व वती प्रवेशं च नाटयन्ती प्रविलुप्ता । शुक्रोऽशोचत्- धिग् धिक् सुधां वाधि-चिलोडनोत्यां घिग धिक् च तद् दुर्लभ-वस्तु-जातम् । फि नाम नाप्त दनुज-प्रवीर--बँकुण्ठ यत् त्वं महिलोकृतोऽसि ॥ २.१६ ततः शुक्रः शिवरूपमात्मनो विधाय विष्णुं प्रति प्रावोचत्- कृष्ण कृष्ण विलीयन्ते ममाङ्गानि विपोष्मणा । देहि देहि तदेतन्मे पीयूषं किं विलम्बसे ।। ३७ इति शृण्वन् भगवति शिवे कः कालकूटस्य प्रभाव इति विमृशन् ध्यानेन शुक्रं कपटशिवरूपं जानन् निर्भयापसारयामास हरिः । अथ समुद्रः शिवेनानुज्ञातो विष्णवे लक्ष्मी कौस्तुभं च, वरुणाय वारुणी, सभ्यो विपमग्नये च पीयूपं विभज्य ददौ ।

·अत्र कथा - प्रसन्नराघवम् सप्ताङ्कस्य प्रसन्न राघवस्य नाम नाटकस्य कर्ता जयदेव पोयूपवर्ष- कवीन्द्रोपाधिभूषित स्वकृतेश्चन्द्रालोकस्य कृते ख्याति वहस्त्रयोदश्या खोष्ट- शताब्द्या प्रादुर्बभूव । सिहभूपाल (१३३० ई.) स्वकीये रसाणवसुधाकरे स्या- वतरणद्वय सगृहीतवान् । रामविवाहात् रामायणी रावणविजयपर्यन्त विलसति । प्रत्यम, रितसर्वरसावतार नथ्योल्ललत्कुसुमराजिविराजिबन्धम् । धमतराशुमिव धक्तयातिरम्य नाट्यप्रय धमतिमञ्जुलस विधानम् ।। ---इति स्वयमुगिरन्नपि जयदेवो नैव स्वकीये नाट्यप्रबन्धे निर्वाहगन्ध बध्नाति । काव्यबन्धाग्रहो न हृदयग्राही भवति दृश्यकाव्येषु, नापि कार्यव्यापार- मनादृत्य पाठमात्रेण घटतेऽभिनय-नीति । यथा शिवधनुपि स्वबल परीक्षमाणो बाणो रङ्गमनवतार्य मञ्जीरकभापणेनैव सन्ध माणस्य बाहुशिखर परिपोड्यमान नेद धनुश्चलति किञ्चिदपोन्दुमोले । कामातुरस्य वचसामिव सविधान-रभ्ययित प्रकृतिचारु मन सतीनाम् ।। प्ररोचनापराणि वाक्यानि निर्गथ्य निग्रन्थत्व निगृति कवि । यथा कुब्जको वदति-~-"क्यमय मासस्तवकोऽपि पुन सौभाग्यलक्ष्म्या उपधान- गेन्दुक" इति । इय च परिहास वृत्ति कविमसंवतलोम चकासयति । यथा परशुरामो राममाशिपा सवर्धयति- इय चास्ता युष्मच्छर-शमित-लद्धेश्वर शिर श्रितोत्सङ्गा नन्दत्सुर नर भुजङ्गा त्रिजगती ।। ४५८ वीणावासवदत्तम् महानाटकप्रायमष्टाङ्कान्तमुपलब्ध वीणावासवदत्त केन कदाग्चदिति न सुनिश्चितम् । वल्लभदेव पञ्चदश्या शतान्या स्वकृतौ सुभाषितावली वीणावासवदत्तस्य नान्दीमुदाहरीत । तत प्राचीनतामेवास्य सूचति । द्वादश्या शताब्द्या रामचन्द्रेण रचितस्य नलविलासस्य नायकयो समागममनुहति वीणावासवदत्तमिति तत परस्तात् त्रयोदश्या शताब्यामिदं रचित भवेदित्यनु- मीयते। स्थादेतत्-गर्भनाटकं व्यक्तिछे धमौत्सुक्यसातत्यमित्येवमादि वीणा- ·६४ वासवदत्त परां कोटिमाटीकयति । भासस्य रूपकेषु वा मुद्राराक्षसे वा न तथा वस्तुविन्याससामञ्जस्यं गाढनाट्यवन्धनेपुण्यं च पश्यामः । अन्न कथानुसारेणोज्जयिन्या राजा प्रद्योतश्चिन्नमण्डपे मन्त्रिणं शालङ्कायनं सूर्यदत्त वसुवर्माणं भरतरोहतकं च समेत्य स्वप्नमकथयत्- शिवो मम दुहितुर्वासवदत्तायाः सर्वगुणगणालंकृतेन राज्ञा विवाह भाविनम- सूचयत् । वसुवर्मा वत्सराजमुदयनमेव तथा योग्यं निवेदयामास । अभिमानिने तस्मै न कन्या देयेति प्रद्योत उवाच । तस्य गर्वोऽपनेयः । तमन्न निगृह्यानीतं परीक्षेत भवान्- के वा गुणा अवगुणा वेति भरतरोहतकस्य मतमभूत् । हस्तिनो ग्रहीतुं वत्सराजो वनाय प्रस्थित इति विदितवृत्त शालकायन एव तत् सम्पाद- यितुं राजा नियुक्तः । आखेटको वत्साधीशो यमुनातीरस्थं शिलीन्ध्रकवनं प्राविशत् । तन्मन्त्री यौगन्धरायणः कार्यतः कौशाम्व्यामेव विलम्वितः। सैन्याध्यक्षो रुमण्वान् पुलिन्दान् शमयितुं व्याघ्रवनं गतोऽभूत् । यान्त्रिकं नीलगजराजमारूढे शालङ्का- यने सचतुरङ्गसैन्ये तत्रायाते राज्ञः प्रद्योतस्य चरो वत्सराजं संगम्य सालवने योजनद्वये भ्रमन्तं नखदन्तवजित नीलं गजराज प्रति सूचयामास । विष्णुवातं मन्त्रिणं तत्रैव विहाय नीलगजं ग्रहीतुमुदयनः प्रहरशेपेऽहनि सालवनं प्राप्त- श्चरेण नीलगजो दर्शितः। पटहादिकं वाद्यमानं श्रुत्वा कृतकं च गजराजमा- कलय्य प्रद्योतसैनिकान् पुरतो निभाल्य निग्रहीष्यमाणमात्मानं विचिन्त्य वीणामीपगायकाय समर्प्य युद्धाय समुद्यतः । ततो वत्सराज-शालवायनो कूट-वार्ताचर्यायां निष्फलायामयुध्यताम् । सर्वेषु वत्सराजसैनिकेपु पराहतेपु विक्षत उदयनो निगृहीत उज्जयिनीमानीयत । सांकृत्यायन्याः परिव्राजिकायाः पत्रेण हतशेपेण वत्सराजसैनिकेन हंसकेन च निवेदित-वृत्तान्तो योगन्धरायण उदयनस्य मरणं प्रति डिण्डिमघोपमकारयत्, स्वयं च कूटाक्षरवद्ध पत्रं रुमण्वते प्रेष्य मन्त्रवद्धदृष्टीनां जनानां समक्षमात्म- नोऽग्निपातं नाटयित्वा भृशं निगूढ उज्जयिनीं गतः । आपन्नविक्लवां कौशाम्बी पाञ्चालाधीश्वरो हस्तगतविभवां चकार । युद्धात् पलायनमभिनीय रुमण्वान् आ कौशाम्च्या आ चोज्जयिन्याः स्वसैनिकान् कृषिकर्मादिव्याजगूढान् सर्वत्र नियोजयामास । अन्तर्भेदकुशलो यौगन्धरायणो मायाच्छन्नस्वरूप उज्जयिन्यां चारेण सह वसन् विशाखेन सेनानायकेन प्रतिपा- लितानां सैनिकानां पञ्चशतीमाज्ञाप्रतीक्षापरायणान् स्थापयति स्म । प्रद्योतस्य प्रियं गजराजं नलगिरि च तोपर्धमत्तमकारयद्, यथा सोऽतिक्रान्तसकल- ·वन्धनोपायो राजपथे निरातक घावन् सकल पोरजन गतागतव्यापारेषु निखिलेषु च कार्यजातेषु निरुद्यम मातङ्क गृहगुहानिलीनमकाग्यत् । उदयन एब केवलस्त वश्यता नेत प्रभुरिति विज्ञापितोऽअन्तिनाथस्तमेव गजमाधिरह्य जात्वसौ पलायतेति शङ्कमानो निग्रहीतु दशमाहस्री सैन्याना नियोजयामास । इत्येवमुदयन एव नलगिरि वशीकतुं दत्ताधिकारो बभूव । वीणा शिक्षण वासवदत्तायै न कतमापि वीणा रोचते म्म, इति पितरी चिन्तापरावभूताम् । पतिरेवास्य वीणा सम्प्रदास्यतीति पितुरभिमतमासीत् । अत्रान्तरे कञ्चुकिनानीतामुदयनस्य निग्रहावसरे प्राप्ता वीणामवलोक्य वासवदत्ता म्नेहाधीनहृदया तत्पिताकथयत्--तुभ्यमेवेयमानीतेति। नलगिरि वशीक्तु'मियमुपयुज्यतेति कञ्चुकी तामासय गत । कोऽयमुदयनो नामेति पृष्टवती राज्ञी राजा प्रत्युवाच वीणाया अम्या असावेव पतिरिति । तदाकर्ण यन्ती राजपुनी तस्मै स्नेहिनी सजाता। राज्ञी राज्ञा सूचिता--मृगयाव्यसनाद् विमोचयितुमहमिम निगृहीत वास्मि । वातायनेन बत्मराज गच्छन्त पश्यन्ती वासवदता तदायतचिता वभूव । ता चावलोक्यासावचिन्तयत्- सस्नेह सविलास सबाड सेङ्गित सविभ्रान्तम् । दृष्टि निपातयन्ती मयि स्थिताग्ने मणि स्निग्धा ॥४२२ पिनोमुखाद् वासवदत्तेति नाम श्रुतिनिपीत कृत्वोदयन 'वासवेन विना कोऽन्यो दद्यादेनाम्' इति पदनिष्पत्ति प्रति व्याकरण सस्मार-'वासवा देयादिति वासवदत्ता' इति । तस्य दृशा सा हि- अमृतरसमयौव हृधभावा-दतिमदनीयतया सुरामयोव। शशिकिरणमयीव कान्तिलभ्या कुवलयरेणुमयीय सौकुमार्यात् ।। ४२३ प्रशस्त वीर्योऽसौ प्रद्योतेन मनमि पुत्रीकृतो.पि तदजानन् हस्तिना तेन वामवदत्तया सह पलायितु कृत निश्चय उदयनो विक्षिप्तवेपेण यौगन्ध- रायणेन पञ्चभि स्वसैनिकशते कृतमाह्योपसत्तुं सूचितावसरोऽपि सम्र्मात श्रान्तोस्मि प्रतीक्षस्वेति निगद्य तत्वेवारमत । अथ प्रथमेन प्रणयसमावेगेन पतनोत्पतनघूर्णनाकुलहृदया वासवदत्तामस्वस्थशरीरा पितृभ्या भूताविष्टा मत्वा साकृत्यायनी समञ्जसयितुमाहूता। देवकुल नीत्वा सा समन्त्रोच्चार देवावेशमात्मनि दर्शयन्ती तामुपगम्य मनोग्यस्ते पूरयिष्यत इत्या ·- - श्वासितवती। पश्चात् राजानं तां गन्धर्वगृहीतामावेच 'गन्धर्वाचार्य उदयन- स्तुम्बरोः शापेन मनुष्यतां गतः, तत्समीपे गन्धर्वा न प्रभवन्ति' इत्युपायं च प्रशस्य सा वत्सराज स्वतन्वं कारयामास । तत उपचितवात्सल्यस्य प्रद्योतस्य सबसु लब्धबहुमान उदयनो विदूषकः- मकदा नाटकमेकं प्रयोजयितुं प्रोक्तवान् । तत्र यौगन्धरायणः सूवधारस्य, सांकृत्यायनी नट्याः, उदयनो नायकस्य, वासवदत्ता च नायिकायाः पात्रतामभि- नेष्यन्तीति विदूषकस्तद् योगन्धरायणस्यानुमतं विज्ञाप्य नाविकया सह नर्तनच्छां प्रकटयामास । पाञ्चालराजेनाणिनाधिकृतां च कौशाम्बीमनूचयत् । अथ भन्तरोहतकोऽधिगम्य प्रद्योतो भवता गान्धर्वविद्यां शास्यमानां वासव- दत्तामिच्छतीति निवेदितवान् । ततः कन्यान्तःपुरं प्रविष्टाः सर्वे । उदयनश्च वासवदत्ताया अन्तःपुरं भूपयन् गान्धवं शिक्षयति स्म 1 सांकृत्यायनीसमुप- स्थिती प्रथमं वीणां वादयन् राजा संगीतकमारभत- चत मदधि-जलाम्बरां परां फलमर-पिञ्जर-शालि-मालिनीम् । चिरमवत नृपो हताहितां हिमगिरि-विन्टय-पयोधरां धराम ॥ ७.६ हविषा कृष्णवर्मव वीणाशिक्षणेन प्रणयोन्मादः सानुबन्धमवर्धत । विदूषकः सुहृदमाचार्य घोपयित्वा वासवदत्ता तस्य भाविनीमाचार्या सम्भाव्या- नृत्यत । वासवदत्तायाः पारितोपिकाङ्गलीयकात् प्रतिमोदकान् ग्रहीतुकामाय तस्मै मोदकान् प्रदाय नायिकाङ्ग लीयकं स्वीचकार । तेन स्पृप्टेन प्रियास्पर्श- सुखमनुभवन्नसौ चिन्तितवान् प्रणयव्यतिकरोऽयमनुमतो यदि नाम प्रद्योतस्य न. स्यादिति स कामजनितमवसादं च गोपायितु विदूपकेण नर्मदया नाम बन्धक्या सह स्वप्रेमव्यापार प्रचारयामास, तस्ये चोपायनानि प्रेपितवान् । चेटीमुखात् तद् विदित्वा वासवदत्ता तत्प्रियस्यैव लेखमाहरन्ती सांकृत्यायनी पृष्ट्वा रहस्यमजानात् । उदयनो हि सांकृत्यायनी यमुनाहदे निमज्जन्ती- मरनदिति सा राज सदाशयास्ति। राजा तु प्रयोजनवशादेव नर्मदायाँ प्रेमाभिनयं दर्शयतीति सान्त्वयित्वा सा नायिकाये पत्रमर्पितवती। तन च लिखितं पद्ययगभूत्- - दृष्टा यदा त्वम दुरान-समान-वस्त्रे नप्टा तदाप्रति मे क्षपदा मुनिद्रा। सर्वेष्वभूदरतिरेद मनोहरेषु जात निदाघदिवस: स्वसित समानम् ॥

·निर्वापय स्वम् । दहति मदनवह्नि स्नेहव्यो मनो में प्रतिवचनजलेस्त साधु बरतनु तव शय्या वेश्मदाहेत्युपेक्षा भवति हि सुदति त्वा तेन विज्ञापयामि ॥ ८६१० इति प्रकाशितमष्टमावान्त कथानकम्--- उदयनवासवदत्तयो कथा भासेन प्रतिज्ञायौगन्धरायणे स्वप्नवासवदत्ते चादायोत्कर्ष गमिता । कालिदासेनापि 'उदयन क्थाकोविदान् ग्रामवृद्धान्' इति तस्या लोकख्यातिमुररीचक्रे। वीणावासवदत्त तामेव परम्परामनुरुन्धदभि- नयमयेन नाट्यविन्यासेन मवादाश्च कार्यव्यापार समर्थितान् विधायोपनिबद्ध- मित्यनुत्तमं कौशलम् । अयमपरो विशेषो यदिद कूटघटनाभिरोत्सुक्य कौतूहल च जागरयत् म्वान्त तन्मयीभाव नयति । पारिजातमञ्जरी मालवेषु धारावास्तव्यस्य मदनकवे पारिजातमञ्जरी चतुरडा नाटिका विजयश्रीरित्यपि प्रसिद्धाद्वयावशिष्टा धारानरेशस्य भोजस्य सरस्वती मन्दिरे समुत्कीर्णा वर्तते । शेषो द्वावड्डो कुत इति न ज्ञातम् । अर्जुनवर्मणा भोजवश्यस्य प्रशस्तये १२१३ ख्रीष्टाब्दमभित इय नाटिका रचिता । तत्रेव वर्षेऽस्या अभिनयोऽभूदित्यपि प्रायावाद । मदनो गौडदेशे कविराजो बभूव । बालसरस्वतीनि स उपाधि दधार । मदनेन कृतमर्जुनवर्मणस्ताम्रपत्रद्वय १२११, १२१३, १२१५ ई० वर्षाणामुपलभ्यते । एतेन प्रमाणीभूत मदनस्य नाटिका. कर्तृत्वम् । नाटिकाकयानुसारेण सग्रामधुरि गुर्जराधिराज जयसिंह विजयेनाभि- भूय द्विपेन्द्रमारूढो राजाजुनवर्मा देवे पुष्पनिचयेनावकीर्णो वक्षसि निपतिता पारिजातमञ्जरी दृष्टवान् । तेन स्पृश्यमानैव सा सर्वाङ्गसौभगकान्तकलेवरा कुमारी समभूत् । नभसि चाशरीरिणी वागुत्थिता- मनोजा निविशन्नेता पल्याणी विजयश्रियम् । सदृशो भोजदेवेन धाराधिप भविष्यसि ।।१६ इति श्रुत्वा राजा ता कञ्चुकिन कुमुमाकरस्य हस्ते न्यासीकृतवान् । धारागिरिमधिवसन् भायंया वसन्तलीलया सद्वितीय कचुकी प्रमदवनमपा- लयत् । अर्जुनवर्म-पारिजातमञ्जयों प्रणयव्यापारस्तवावर्धत । पौरेषु वासन्ति- कोत्सवे व्यापृतेषु पत्ये देवी राजी सर्वकला वसन्तस्य प्रथमा मञ्जरी दत्तवती। ७ ·कुसुममञ्जरीति नामग्राहेण विदूपकेण स राजा पारिजातमञ्जरी स्मारितस्तामेवा कामयत। वयः ।। २.५१ ततो मृगमद-सिन्द-पाटीरक्षोद-घनसार-मिथरागजिते हिन्दोलक- रागान्दोलितदशदिशि चैत्रोत्सवे राजे सिन्दूरमर्पयन्ती महिपी माधवीसहकार- योरुद्वाह अद्य व सम्पादनीय इति स्मरतिस्म । अथ तत्र विवाहमङ्गलोत्सवे पारिजातमञ्जरीदशंनोत्कण्ठाकुलमानसो विदूपकेण सह स्वाभिलापमालपन् देव्यै दाक्षिण्यं दर्शयितुं गतः । तत्र च राजदर्शनकृतमति निगूढं स्थितां पारिजात- मञ्जरी तत्मखी पालिका एवं स्थापितवती, येन सा देव्यास्ताटङ्क नायकेन दृश्येत छायाद्वारेण । तां राजादर्शत् । दृष्ट्वा च स तामवर्णयत्- उच्छ्वासि स्तनयोदयं तदपि यत् सोमाविवादोल्वणं लोलोल्लेखि गत तदप्यनुपमश्रोणिश्रिया मन्थरम । दीर्घ हग्युगलं तदप्युपगत लास्येन किंचिद् अबो- रेतस्यास्तनुमध्यम विजयते सौभाग्यवीज तदनन्तरमन्याहितमनस्क प्रवञ्चनाञ्चितावस्थानं राजानं परिलाय देवी मानावेशं गता ततोऽपासरत् । नायिकापि दूरं गता। 'यद् भूतं तद् भूतम् । भवानिह नवप्रेयसीमेव सम्भावयतु इति वदता विदूपकेण निर्दिष्टमार्गों राजा मरकतमण्डपं गतः। तत्र राजा पुष्पाणि पुनः पुनरवचित्य नायिकाया उपरि प्रक्षिप्तवान् । पुष्पप्रक्षेपेर्मोहं गता सा वाणैरवकिरन्तं पञ्चवाणमेव तं मन्यमाना सख्या प्रतिबोधिता–नासी पञ्चेपुः साक्षात्ते प्राणप्रियोऽर्जुनवर्मा महाराज एव ते समक्षमिति एनं त्वं प्रणयेन संभावयेति च । परवशस्यास्य कि प्रेम्णेति गन्तुमेव दत्तपदां तां भुजयोरादाय मानं मोचयितु प्रणतो बभूव । यावत् कोऽपि महिण्या: परिजनोन्तरा वाघयेत् तावदेव कण्ठग्रहेण गृहाणेमामिति विदूपकेणोक्तं राजानं परिवङ्गव्यापृतं महिष्याश्चेटी कनकलेखा तदेव ताटङ्कमर्पयितुमुपस्थिता यत्र विजयश्रीः (पारिजातमञ्जरी) प्रतिविम्बिता सती राजा दृष्टाभवत् । राजापि क्षणं वैविध्येन ग्रस्तः प्रेयस्यै प्रणयं निवेद्य देवीमेवानुनेनु निर्गतः। अस्या नाटिकाया ऐतिहासिक महत्त्वं विद्यते, यत्रार्जुगवर्मणो गुर्जरवि- जयस्य भोजकृतस्य गाङ्गे यविजयस्य च प्रासङ्गिकी चर्चा विलसति । अन्न प्रासादिकी शृङ्गारीचित्यं वहन्ती गीतिप्रवणा शेली हर्पस्य रत्नावलीमनुहरति । नायकस्य पूर्वरागगीतिर्यथा- या शारदी शशिकलेव कलेवर में संग्राम-डामर-समुल्लसित-प्रतापम् -- ·स्नपयावशर लावण्यशन्तिसुधया सा मे हृदि स्खलति ममय विह वलागी ॥११६ भवतु, पारिजातमञ्जरी, विजयश्री, कुसुमाकर, वसन्तलीला इत्येवमादीनि नामानि उत्पाद्यतामेव प्रकटयन्ति क्यानकस्य । भोगप्रदया विजयश्रिया संवर्धनमपि प्रतीकार्थमिव द्योतयति । अमूर्तान्येव तत्त्वानि मानवता नीतानि कविनेति तत्प्रतिभा प्राक्तनानतिशेत एव । उल्लाघराघवम् उल्लपराघवस्य नाटकस्य कर्ता सोमेश्वरश्चालुक्यनरपतेभीमदेवम्य सभामणहिलपट्टनेऽलचकार । अत्य मिन्नं धवलक्राजो वस्तुपाल एनम- स्तोत् । यस्यास्तै मुखपजे सुखमृचा वेद स्मृतीबंद य - स्वेता सद्मनि यस्य यस्य रसना सूते च सूक्तामतम् । गजान श्रियमजयन्ति महती पत्पूजया गुर्जरा त तस्य गुणस्तुति जगति क सोमेश्वरस्येश्वर । उल्लाघ०१८ आशुकवि स्वयमात्मान प्रशशंम- काव्येन नव्य पद-पार-रसास्पदेन यामाघमावर्तितेन च नाटकेन । श्रोमोम-ममिपति-ससदि सभ्यलोक- मस्तोक-समद शवदमादधे य ॥ सुरथोत्सव १५४० सुरथोत्सवं नाम महाकाव्यमनेन १२२७ स्त्रीष्टाब्दमितोऽरचयत् । वस्तु- पालमधिकृत्य कृतम्य कीतिकौमुदोमहाकाव्यस्यैनिहामिकमहिमा सविशेष राजने । कर्णामृतप्रपाया २१७ मूक्नान्यमौ स्वरचितान्येव समकलयत् । रामशतनासो ययानाम राममस्तीपीत् । अम्यावुदमन्दिरप्रशस्ति ७४ पद्य रुतीर्णा राजते । धवलके वीरधवलेन निवृत्त वीरनारायणप्रासादम् १०८ परिमो प्रशशस । शेवं शाक्त च धर्ममाश्रितोऽपि मोमेश्वरो वैष्णवा- जेनाश्च सविशेष ममानयति स्म । उल्लाघराघवस्य प्रथमोऽभिनयो द्वारकामन्दिरे प्रबोधिन्यामेकादश्या सम्पन्न । स्वपुत्रण लल्लशर्मणा प्रार्थितोऽसाविद नाटक्मरचयत् । राघवान्त. नामसु नाटकेषु मुरारेरनर्घराघवं माथुराजस्योदात्तराघवं जयदेवस्य प्रसन्न- ·(१०० राघवं सोमेश्वरस्यचेदं नाटकमुल्लाघराघवमायान्ति । उल्लाघराघवस्य रचना- सृती यव तवानगघवस्य शाकुन्तलस्य च प्रभावः परिलक्ष्यतेतराम् । समसाम- यिकं दूताङ्गदं नामच्छायानाटकं पर्यालोच्य जातु सोमश्वरोऽस्य चतुर्याकल्य पुप्पिकायों छायानाटकं घोपयति । मायासीताया अङ्क प्रवेशः रामलक्ष्मण- योश्च चित्रपट्ट के रावणं प्रति समुपस्थापनं छायाम्पकत्वं नार्थयतः । कवेः सोमेश्वरस्य वाग्मिता चारित्र चित्रयन्ती भवं स्तुवती रस- परिपाकं च वितरन्ती सम्यग् विलसति । यथा नायकत्व स्वदपवर्णनम्- न क्रोधे.पि वदत्यसावमधुरं, कृत्वापि लोकोत्तर न स्याधुर-कन्धरो, न विधुरोऽप्यालखते दोनतान् । कि भयः रूयितेन लोचनपथं काकुत्स्यवीर: त चेत् । सन्प्राप्तः कुल्ले रिपोरपि तत: ग्लाघालु घूर्ण गिरः ।।६.१० शकपराभवः शङ्खपरानवव्यायोगस्य यशस्वी प्रणेता वस्तुपालाश्रितानां कवीना- मन्यतमोऽभवत् । कीर्तिकौमुद्यां सोमेश्वरो हरिहरं वर्णयति- स्ववायाकन यो वाचां पाकं शास्त्यपरान् कवीन् कथं हरिहरः सो भूत् कवीनां पाकशाननः । १.२५ हरिहरस्त्रयोदश्याः शताब्याः प्रादुर्भत आत्मानं शङ्ख पगभवं प्रशंसति- एफेनैव दिनेन य: कवयितुं शक्तः प्रबन्धषु य- हाच: फर्फश-तर्क-गाण-निणिताग्छिन्दन्ति वैतप्टिकान् । बनानेकनरेन्द्र-यन्दित-पदन्डेन वन्दोकृता विद्वांसः नुहलफनाजननसावस्मिन् प्रबन्चे कविः । प्रस्तावनुसारेणा सो गोडाभिजनो गोत्रण भारद्वाजः सोमनाथं तीर्थ पर्यट्य निवृत्तो वस्तुपालस्य गुणानुरागवशवद इमं व्यायोगं रचितवान् । अस्य च प्रथमो-भिनयो वस्तुपालस्यैव निर्देशन विजयमहोत्सवमुपलक्ष्य प्रयुक्तः । 'लाटानां राजा शङ्खो देवगिरिभूपतिना सिंहणेन युद्ध-पर आसीत् । तावदेव वीरघवनः स्कम्भतीर्थमधिकृतवान् । स्कम्भादित्यतीर्थ लाटानान- वयव इति कृताभिमानः शङ्खः कटकूपं निकपा वन्तुपालेनायुध्यत । अन्ततो- ऽसौ पराभूतो भरकच्छं प्रति पलायांबभूव ।' इति कथा । - ·/१०१ हम्मीरमदमर्दनम् हम्मीरमदमर्दन नाम पञ्चाङ्क नाटक वीररसप्रधानमस्ति । एतत्त जयसिंहसूरे स्वच्छस्थ-मुनिसुव्रत-मन्दिराचार्यस्य वोरसूरिशिप्यस्य कृति रचनाकालश्चाम्य १२३० स्रोष्टान्दमभितोऽनुमीयते, यदा धवलपुरे राजा वीरधवलो मन्त्रिभ्या वस्तुपालेन तेज पालेन च ससहायो गुजरानपालयत् । एकदा तेज पालो मुनिसुव्रतमन्दिर गत । तत्र प्रभूत च धनमदात् । तेन तुप्टो जयसिंहसूरि प्रशस्तिपर नाटकमिदमरचयत् । वत्सराज-नाटक-पटकस्य स्थाने स्थाने गुप्तचराणा राजपुरुषाणा कापालिकाना च यानि चरितानि दिड्मान निर्दिष्टानि, तान्येवामुष्मिन्नाटके प्रत्यक्षदृष्टानीवालिखितानि । अव मामाजिका राजनीतिकाश्च घटना साक्षात्कृता इव भासन्ते । इतिवृत्त चापि सर्वथेतिहामिकमेवेति दृष्ट्यापि हम्मीरमदमर्दनस्य महिमा सविशेष राजते। अत्र कथानुसारेण धवलपुराधीशो वीरधवलो मन्त्रिणा तेज पालेन मन्त्रयन् वितत शन्न जात प्रति शङ्काभीत इव दृश्यते । तथा हि गुर्जरदेश- मण्डलेश्वरेण सग्राममिहेन लाटाधिपेनोद्योतितो देवगिरिनृपाल सिंहण आक्र- मणाय कृतोद्यमोऽस्नि। अपरतोऽश्वसेना महती पुरस्कृत्य तुरुष्का अपि आक्र- मणकामा लक्ष्यन्ते। अन्यतश्च मालवानामधिपतिराक्रमिष्यन् प्रायादिति । तावदेव प्रविश्य तेज पालाग्रज प्रधानामात्यो निवेदयति-तेज पालतनयेन लावण्यसिहेन नियुक्ताश्चरा परराष्ट्रषु भ्रमन्तो राज्ञा गति जालयन्त्रिता विदधतस्तान् विद्रावयन्ति । कथ नाम हम्मीरो मर्दनीय इति ते विचारयन्ति स्म। हम्मीरस्य चमू मरुणामुपरि मण्डलयन्ती स्वसेनया परिभाध्य वस्तु- पानो मरुदेशस्य नरपतीना मन मु प्रत्याशामाशङ्का च जनयित्वा तान् स्वपक्षे विधाय वीरधवलस्य नेतृत्वेन सोमसिहोदयसिंहधारावान् सगमय्य चतुरोऽमून् सन्धीकरोति स्म । ततस्च सौराष्ट्रो भीमसिंहो महीतटस्य विक्रमादित्यो लाटाना च सहजपालो यदृच्छया राजान वीरधवलने सह मिलन्ति । मन्ये च राजान सघीभूता कूटकौशलेन निपुणको नाम चर सिंहणदेवस्य स्कन्धावार प्राविशत् । तस्थानुज मुवेगो देवपालम्य मालवभपस्याश्वपालो भूत्वा तुरङ्गोत्तम ततश्चोर- यित्वा सिंहणस्य सेनापतये सग्रामसिंहायोपानयत् । इत्थ प्रश्चिते सयामसिंहे निपुणक सिंहणाय हम्मीर प्रति प्रयास्यन्तं वीरधवल ससूच्य तमाकान्तु प्रोत्माहयति म्म । हम्मीर योधयित्वा होनबलमेव धवलकं प्रयातुमर्हति भवान्, तावत्तु ताप्तीवनान्ते कृतसैन्यसन्निवेशस्तिष्ठतु। यतो मालवान् गुर्जराश्च ·१०२/ यातुं राजमागौं मिलत इति। यावत् सिंहणस्तत्र यथोक्तं गतस्तावदेव तापसदेपत्य सुवेगस्य जटाजूटात् कूटपत्रं लब्धवान् । पत्रस्य तात्यपर्वण तु देव- पालो मालबाधिपः संग्रामसिहावाश्वप्रकाण्डमुपहत्य प्रार्ययामान यद गुर्जरान् प्रति कृताक्रमणं सिंहणमवसरमुपलभ्योल्लादयतु। अनुसन्धानन निहोबा- गच्छद् देवपालनामाङ्कमर संग्रामसिंहेनोपयुज्यमानम् । एवमुपजापे सफलता गते निपुणक: मंग्रामसिंहं ततः पत्नायितु परामशद् येनासो स्कम्नादित्यान प्रतम्थे । स्य स्वभुजवीर्यवितो मेल्बाटपतियतलो हम्मीरं क्रियमाणाक्रमण- मपि बुलूबा वीरखवलेन मन्धिं नेवास्थापयत् । मकान्ड एवाजान्तः सोऽपासरत् । हम्मीरस्य चमबाट सर्वयात्सादयामास । तदानीं कमलको नाम धवलकस्य चारो मिश्या प्रवाद सुगपगनास यत् वीरबलक: सेन्ये रायातः । अनेन विधिना हम्मीर सेनां प्रभंशयांकार तं देशं चारक्षत् । धवलकः कण्टकं हम्मी तुदन्तं निप्कातयितुभचिन्तयत् । "यहमेव निगशीकरोमि रिपुनृपति-गृडचर-चक्रवालम्" इति । तत एव तेज.पालो बगदादरानं (खली) प्रति वरं शीव्र नाम वर्षरखाननाम्नी भारतीयशासकस्य दूतं कृत्वा व्यसयत् । ततोली मीलच्ची कारं निगडयन्त्रितं कर्तुमादेशं खलीपस्य ब्याजेन दथित्वा खपरखानं मीलच्छी- कारायाकोपयत, मोलच्छोकारस्य पुत्रं प्रवञ्च्य खर्पराक्रमणं सन्दिश्य स्वयं तड्तत्वमधिगम्य मीलच्छीकारं युद्धस्य वार्ता श्रावयामास । अन्नान्त कुद- लयको नाम बारो हम्मीरपक्षपातिनो गुर्जरमण्डलेश्वरानुपजाप्य बीरधनस्य पले पातयित्वा महासंघनिवृत्ती प्रायस्यत्, सफलश्व बभूव । खपर-प्रगतमात्रेण मीलच्छोकारस्य सैनिका हतोत्साहा अभवन् । खर्पराक्रमणात्पूर्वमेव कृता- क्रमणों बीरधवलो मीलच्छीकारं प्रध्वंसयति स्म इत्येवं हम्मीरस्य सपरिकरस्य मदं हत्वा वीन्धवलो यशसा धवलयति स्म भुवम् । हम्मीरमदमर्दनं नाम नाटकं वस्तुतो विशाखदत्तस्य मुद्रागननेन समानमेव । यत्रापि कूटनीतिप्रवञ्चनाप्रपञ्चस्य तत्रैव विनियोगो दृश्यतेत- सम् । ऐतिहामिकानि विविधानि बृत्तानि संगुम्फन कविनितरां यशो भजते । तुरुकैः कृतो नरसंहारो नापरां प्रतिमां बांगलादेशं विहाय क्वचिदपि बहेत् । ग्रया- "ततो मलिन जन-हस्त-मरणेन न भवति गतिरिति चिन्तयित्वा गलनिदिन- दवालानि कूपेषु पतितानि कान्यपि मिथुनानि ।......:' खनु प्रेक्षिप्य मार्यमाणस्य ·निजजनस्य दुखमिति केऽपि कण्ठ सस्थापित-रज्जुग्रहा कृतक्रन्देषु कुटुम्बेपु मरणं प्राप्ता । " इत्यादि। वस्तेषु तेषु सुभटेषु विमो च भाग्ने मग्नासु कोतिषु निरोश्य जन भयातम् । यो मिन्न - बान्धव - वधूजन वारितोऽपि वल्गत्यरोन प्रति रसेन स एव वोर ॥३,१५ करुणावत्रायुधम् करुणावज्रायुधं नाम श्रीगदितप्राय रूपक बालचन्द्रस्य सूरेवन्तुपाल- समकालिकम्य यशोध्वज इव वर्तते । अस्याभिनय प्राथमिको वस्तुपालस्य वसन्तपालापरनाम्नो गुर्जराणा महामन्त्रिण आदेशेनायोजितम् । अतोऽम्य रचना १२४० खोप्टाब्दत किंचित् पूर्वमभूत् । कथानुसारेण जिनाधिपस्य क्षेमकरस्य पुतो राजा वज्रायुधो मन्त्रिणा मह धर्मचर्चापर मदर्भस्य स्वरूपमुदघोषयत् - एक जैन विना धर्ममाये धर्मा कुधीमताम् । सरता एव शोमाते पटच्चर पटा इव ।।४० विदूषकश्चार्वाकमतमुलासयन् हास सृर्जात । अमात्योऽप्यनुमोदयतीव- प्रत्यक्षमनवेक्ष्यापि किंचित् तत्पलमुगवलम् । हित्वा विषयज शम तप कर्म फ्रोति क ॥५४ तावदेव पूर्ववैरिणो विद्युद्दण्डस्यासुरस्य मायया राश परीक्षावसर- आगत । नायध्व नायध्वमिति कोलाहलो नेपथ्यादथूयन । श्येनेनानुसृत कश्चित् कपोतो राज्ञ उत्मगे शरण्योऽभूत् । राजान श्येनोऽपि कपोतमासेन स्वोदरपूर्तये निवेदितवान् । मूच्छितोऽमो राज्ञा जलेन सिक्त सज्ञामलभत । दत्तान् मोदवान् 'अह मासाशी' इति श्येनो नादत्त ।त राजावदत्-- तुम्य श्येन ददे पारावतेन तुलित पलम । निजम वाधुना तेन सहितीभव मा मया ॥६६ इति श्येन सत्वर स्वीचकार । महिष्या वारितो राजाब्रवीत् - यायावरण रिमनेन शरीरकेण स्वैच्छान्नपान परिपोषण पोवरण ।

·/१०४ सर्वाशुचिप्रणयिना कृतनाशनेन कार्य परोपकृतये न हि कल्प्यते तत् ।।६८ स्वयं कृत्वा तुलायां स्वमांसं ददति महीपतो न पारावतेन तुल्यत्वं गतः। म शरीरेण तुलामारोहत् । तदानीं देवाः पुष्पवर्पण राजानमवाकिरन्तः प्राशंसन् । जैनमतप्रचारस्तावत् तथातिशेते यथा जैनादृते जनस्यादरं न जातु सहते ग्रहीतुम् । अत्र विदूपककोपनिबन्धः सर्वथा वेयर्थ्यमेव पुष्णाति । राजनि स्वमांसं कृन्तत्यपि स पुरोभागी हासयत्येवेति 'सर्वे स्मयन्ते' इति स्वयमेव कविनिव- छनाति । एकाङ्क श्रीगदितमुपरूपकं सदप्यथ सविस्तरेण विष्कम्भकेण नाट्य - शास्त्र व्यभिचरति । रङ्गमञ्चे कपोतश्येनौ संस्कृतेन भापेते उड्ढीयेते चेति न शंनवति न वा परम्परामनुरुणद्धि । द्रौपदी स्वयंवरम् द्रौपदीस्वयंवरस्य कवि: विजयपालो गुर्जरप्रदेशस्य महाकवीनां कुले जातः । तस्य पिता सिद्धपाल: पितामहश्च श्रीपालो बभूवतुः। अयं श्रीपाल- चालुक्यनृपतीनां संमतो जयसिंहसिद्ध राजस्य वालमित्रं विद्वत्परिपत्प्रमुखश्चा- सीत् । वैरोचनपराजयस्य नाम महाप्रवन्धस्य कर्तु: लव्धयशसः श्रीपालस्य यशस्वी पौत्रो विजयपालो भीमद्वितीयस्य काले ११७८-१२४२ ख्रीष्टाव्दमध्ये संबभूव । रूपकं चैतद् भीमाज्ञया वसन्तोत्सवेऽभ्यनीयत । कथानकं तावत् सुपरिचितमपि कामपि नवकल्पनाकमनीयतां वहति । स्वयंवरे राधावेधाय कृष्णोदीरितो भीमो विप्रवेपः कर्ण परशुरामदत्त पु वाणेपु द्वयं याचित्वागतः । कृष्णस्तत्र द्रुपदेन गज्ञा आकारयितुं नियुक्तो द्रुपद-प्रतिनां वेदयांचकार--- सोऽयं गिरिरिव गुरुदक्षिणावर्त मेक विकटमितरच्चक्रमावततेऽत्र । आस्ते लोलस्तदुपरि तिमिस्तस्य वामाक्षितारा- लक्ष्यं प्रेक्ष्यं तदपि निपुणं तैलपूर्ण फटाहे ।। दुरधिरोपमिदं पुरारे- रारोप्य यो भुजवलेन भिनत्ति राधाम् । वामावत" चापं पुरो .

·जगता - तमाल-काल /१०५ रुपातराभ्युपगमा जयश्री पन्चालजा खलु भविष्यति तस्य पत्नी ॥११--1 दुर्योधननिर्देशन राधा भेत्तु गच्छति भूमि पतिते दुशासने शकुनि- ग्ग्रतम्त्वरयामाम, किन्तु कृष्णेन तत्पुरतो वेतालजाल कृतमसो दृष्टवान् । शिराल-बाचाल-जटाल-काल- कराल नडाल-पटाल भालम् । उत्तालमत्ताल वेतालजाल स्खलयत्यल माम् ॥१२॥ इति द्रोण कणं चापि निरधुनोत् कृष्णो मायया । शिशुपालमपि नगूढं चपेटया भ्रशयित्वार्जु नायासौ दत्तवानवसरम् । अर्जुनो वाणाभ्या वर्णदत्ताभ्या माफल्य प्राप्तवान् मत्स्यनेत्रभेदने। वीराद्भ तरसप्रवणेऽत्र रूपके शृङ्गारचेप्टा अपि चमत्कार वहन्ति । वीराद्भुतप्रधानमिद नाटक भ्रान्या समालोच्यते यदिदं जैनमम्प्रदा- यानुमारि वर्तते । नान मनागपि जैनतत्त्वम् । दूताङ्गद छायानाटकम् दूताङ्गदस्यच्छायानाटकस्य चतुरम्य वर्ता सुभटस्त्रयोदश्या शताब्दया पूर्वार्धे गुर्जरेषु भीमद्वितीयस्य शासनकाले (११७८-१२३६ स्रोष्टाब्द- मध्ये) प्रातिभमालोक प्रसारयामास । तदनन्तर त्रिभुवनपाले शासति १२४३ ई० वर्षे कुमार पाल-यात्रामहोत्मवेऽस्य प्रथमप्रयोगोऽभवत् । गुर्जरराज- सभाजित सुभटश्चिर सोमेश्वरेण सुरथोत्सवे नाम स्वमहाकाव्ये कविप्रवर इति प्रशमित । अस्य नाटकस्य प्रस्तावनाया मुभट पद-वाक्य-प्रमाण-पाग- वरीण इति वर्णित । दामोदरो हनुमन्नाटकेन हनुमन्त नायकमुपनिवध्य यथा यशो बेभे तथानेन रूपकेणाङ्गद प्रमुखतामापाद्य सुभट । रूपकम्य कथा युद्धकाण्डस्योत्तरवृत्तमनुसृत्य दृश्यचतुष्टयेन सक्षिप्य निवद्धा। रामोऽङ्गदेन रावण सन्दिशति-सीता प्रत्यर्पय अन्यया रक्षो- वंश उमाद्यते । अन्येधुरङ्गदो रावणं मबोधयति- रे रे रावण रावणा कति, बहूनेतान् वयं शुश्रम प्राने ग्लि मार्तवीर्य-नृस्तेदोदण्ड-पिण्डोकृतम् । एक नतन दापितान-क्वलं दैत्येद्र दासोजने- रेक वक्तुमपत्रपामह इति त्वं तेषु कोऽयोज्यदा ॥ अन्य ·। । १०६ इत्युक्तवन्तमभि रावणेन कृतोपस्थापना मायामैथिली प्रत्युवाच- एपापरि कस्मात् विद्यसे राघय तद् व्रज निज नगरम् । दत्ताहं निजहृदये साक्षीकृत्य मदनमेतस्मै ॥ मदर्थ चिन्तां विहाय राक्षसराक्रान्तं भरतं रक्षेति व रामं प्रति सन्देश जनौ । नैवं सीताऽभिजातवालोचितां लज्जां जातु विसृजदिति वितयत्येव बालिसुते कापि राक्षसी रावणमुवाच-रक्षोराज, रक्ष-रक्ष सीताम् । तत्र लतापाशे- नात्मानं सा घातयति । तदा रावणो दूरं गतः। युद्ध रावणो हतः रामः पुप्पणायोध्या प्रत्यावर्तत । किमिदं छायानाटकं नाम ? सुभटः स्वयमिदं छायानाटकं प्रत्यापयति । मेघप्रभाचार्यो:पि स्वकृतं वर्मान्युदयं नाम रूपकं छायानाट्यप्रबन्धं घोपयतीति कोऽत्र हेतुश्शायाशब्द- सन्निवेशस्य । नेतादृशेष रूपकेप इतररूपकेभ्यो नेदकं किमपि तत्त्वं पश्यामः रङ्गेऽभिनयं छायया कृतं वक्तुमपि न युज्यते । अन्येपामपि हि तादृशोऽभिनयः सम्भाव्यते । इति वितर्क छायाशब्दस्य कोऽयं इति विचारः प्राथम्यं भजते । किन्तु ततोऽपि पूर्वमितराणामाचार्याणां संमतान्यत्र स्मरणमहन्ति । यथा- डॉ० डे महोदय. स्व-संस्कृतसाहित्येतिहासग्रन्ये (पृ० ५०२-४) छायानाटकमिति सर्वात्मना-संशयितं मन्बानोच्छायाभिनेयत्व-वैशिष्टयम- पश्यन् नास्तिच्छायानाटकं किंचिदिति घोपयति । तस्याशयोऽयमास्ते यत् तान्येवच्छायानाट्यत्वं भजेरन् यानि पटप्रतिविम्बिताकारमास्तिरोहित शरीररेव पार्न भिनीयते , विलसनमहोदश्छायाभासेनाभिनेयानि वा रूपरेखामात्राणि वा रूप- काणिछायारूपत्वेन मनुते, येन डेमहोद .ऽपि गड्डलिका–पतितः कृत इति प्रतिभाति कीथमहाभागो नैव दूताङ्गदे विशेष पश्यति येनेदं छायान टिंकनाम्नः नार्थक्यं वहेतु। नेतेऽवनातना मनीषिणः परम्परामनुरुन्धन्ति न वा वितकंयन्ति कथंकारमोदृशानि काणिछायानाटकान्यमन्यन्त तेस्तैः कृतिभिनाट्य- कर्तृभिरिति । अथेदानी रहस्यं विवृणुमः । प्रतिकृति रत्नच्छाया मता नै प्रतिविम्बम् । यथा च श्रुति:- याहगेव ददृशे तादृगुच्यते सं हायया दधिरे-ऋग्वेदे ५.४४.६ - ·१०७ अत्र प्रतिकृति छायामाह । यथा वा- यस्यच्छायामृतं यस्य मृत्यु -~-ऋग्वेद १०१२१२ इत्यमृतमृत्यू हिरण्यगर्भस्य प्रतिकृतिन्वमेव भजत । अपि च- छायेव विश्वभुवनम् - १९३८ इति आडगल-शैडो-पर्यायत्व नैव सर्वयापूरतिच्छायाशन्द । यदि तथा मन्येतापि, नैव हानि । कालिदाम उपमाद्वारेण ममर्थयति- रत्नच्छायाव्यतिकर दव प्रेक्ष्यमेतत् पुरस्ताद । वल्मीशनात प्रभवति धनुष्खण्डमाखण्डलस्य ।। इति रत्नाना छायाकिरणामा निगदिता। सा च प्रतिमारूपैव । अतएव मूतिरपिच्छाया क्थ्यते । प्रतिमापर्यायत्वेऽधिगते भामकृतस्य प्रतिमानाटकस्यापि छायानाटक्त्व स्थितम् । अयो वितन्यने- दिङ्नागस्य कुन्दमालास्याभिनवमविधानस्योदाहरणम् । उत्तररामचरितम्य तृतीयोऽङ्कश्च्छायाङ्गत्वेनोपनिवद्धो भवभूतिना । तन हि सोताछायास्पमनुहरति । दर्शकास्ता पश्यन्ति, किन्तु रामेण मा प्रत्यक्ष नावलोक्यत इति । राजशेखर शाजियामायोज्य स्वकृत्य नाटिका विद्ध- शालभक्षिका संज्ञापयति । सिंहभूपाल कुवलयावली नाटिका रलपञ्चालिकेति नामान्तरेण ध्यवहरनि-तत्र हि प्रतिमानाटक दव रत्नपञ्चालिकाया अभिनव प्रयोग । मायामयी मीतामुपलक्ष्य हनुमन्नाटकमपि छायानाटकमिति निगद्यन इव। उल्लाघराघवे मायासीतापाश्छिन्नशिगे रावणेन रामस्य पुरस्तात् कृत इति तन्नाटकमपिच्छायानाटकमाह सोमेश्वर । यशोवर्मणो रामाभ्युदये रावणो मायासीताया शिरश्छ्निति । सर्वथा प्रतिमा वा प्रतिकृतिर्वा मायाकृतिर्वा पुतलिका वा जयापदेना- भिमता नाट्यकृताम्। अन पौराणिकी परम्पगऽपि सर्वथा पोपपति न सिद्धान्तम्-सूर्यस्य तेज सोटुमपारयन्ती सूयभार्या मंज्ञा गृहादपससार । तया स्वप्रतिकृति 'छाया' गृहे नियोजिता । सूयश्च ता छाया सज्ञाममन्यत । इति मन्स्यपुराणे ११५ वर्णितम् । अत एव इताङ्गदस्यच्छायानाटकत्व प्रति मर्वथाश्वासिमो साधुनामकरणमिति । बन्न हि प्रहस्तो रङ्गमञ्चमधिष्ठापपति मायामैथिलीम्- ·1१०८ "(ततः प्रविशति प्रहस्तेन सह मायामयिली) मैथली-जेदु जेदु अज्जउत्तो (इत्यनिदधाना रावणोत्सङ्गनारोहति)" प्रकाशजनितं प्रकाशाभावकृतमाकाराभासमेव छायां मन्वाना वभ्रमुरेव यच्यानाटकत्वं न कुनापीति । हस्तिमल्लस्य नाट्यानि दाक्षिणात्योऽयं ब्राह्मणो हस्तिमल्लो महाकवितल्लजः, सरस्वती-स्वयंवर- वल्लभः सूक्तिगत्लाकारः इत्यादिभिरुपाधिभिः समलंकृत आसीत् त्रयोदश्यां शताब्द्यां तेन विपुलं नाट्यसाहित्यं संबंधितम् । अयं हि जैनकविश्चतुर्भी रूपकः विक्रान्तकौरवं मैथिलीकल्याणमञ्जनापवनञ्जयमिति नाटकः सुभद्रति नाटिकया व ख्यातः । मल्लयुद्ध वाहुवलेन हस्तिनं भुवि शयानं विधायायं स्वनामाजित- वान् । तथात्वं स्वयं श्लाघते- श्रीवत्स-गोन-जन-भूपण-गोपमट्ट- प्रेमघामतनुजो भुवि हस्तियुद्धात् । नाना-कलाम्बु-निधि-पाण्ड्य-महेश्वरेण ग्लोकः गतेः सदसि सत्कृतयांबभूवे ।। पाण्ड्यभूपसम्भावनमपि अञ्जनापवनञ्जये घोपयति कविः श्रीमन्याण्ड यमहीश्वरे निजभुजादण्डावलम्बीकृतं कर्णाटावनिमण्डलं पद-नतानेकावनीशेज्यति । तत्प्रीत्यानुसरन् स्वबन्धुनिवविद्भिराप्तः समं जैनागार-समेत-संततगमः श्रीहस्तिमल्लोऽवसत् ।। मन्ततगमः, सरण्यापुरं, गुडिपत्तनं, दीपगुण्डिर्वाऽस्य निवासभूमयोऽभूवन् । उदयनराजं, भरतराजं, मेवेश्वरमर्जुनराजं चेति चत्वार्यपराण्यपि रूपकाण्यसो प्रणिनाय यानि नाद्ययावदुपलब्धानि । कर्णाट्या भाषया आदिपुराण-श्रीपुराणे तेन विरत्रिते। अस्य कृतिषु जैनधर्माग्रहलेशोऽपि न लक्ष्यत इत्ययमतिशेते प्रभूता- ज्जैनकवीन् । सर्वत्र पूर्वानुरागं स्वयंवरं च समायोज्य रससिद्धि प्रकर्पन्नसी नाव्यकौशलेन सह परिचाययति काव्यप्रतिभाम् । अनुप्रासप्रियता तावत् कवये सुतरां रोचते । यथा- अद्ध रान् क्सिलयानि कोरफान् कुड मलानि कुसुमानि च क्रमात् ॥ सुभद्रा० १.२४ ·1१0६ शृङ्गारवृत्ति कवि प्ररोचयति । यथा सुलोचनाया सौन्दर्य वर्णने- शृगारस्य गरीयसी परिणतिविश्वस्य समोहिनी विद्या काप्यपरा परा च पदवी सौन्दर्य सार-श्रियाम् । उद्दामो मदनस्य यौवनमद कुल्पा रतियोतसा फेलीविधमतपदामविकलो लावण्यपुण्यापण ॥ विमान्त० १.२४ कविदृशा मर्यादापुरुषोत्तमो रामोऽपि वेशवनिता पश्यति- प्रत्यगोभिद्यमान स्तनमुकुल-कृत - प्रामृताध्यररोभि- दं तोन्मेपोपहार प्रहसितवदनालनीयवचोभि । विनातोत्फुल्लनेना ललित भुजलता-मन्द-विक्षेपलीला पन्दपं दपयन्त्यो भृशमिह गणिका-दारिका सचरन्ति ।। मैथिली. सन्नु नाम गणिकादारिका यथाभूतमेव दृष्टा, स्मरपीडितोऽपि रामो वदति- - रचय कुसुमै शय्या स्वैर विवेष्टन-दायिना सरस-पदलोपन प्रातानिरपवीजय । सविस-वलयान् मुक्ताहारान् मुहमुहुरर्पयन् गुरुतरममु स ताप मे वयस्य लघुकुरु ॥२१२ उआयस्तयोक्तस्तु ताप एव विधो वर्धतेतरामेव । हारास्तावन्मुक्ता- प्रथिता एव भवन्ति, किमेतेन साधित मुक्तापदेनापितेन ? विक्रान्तकौरवम् अन्न कथानुसारेण काशीगजस्याकम्पनस्य दुहितु सुलोचनाया स्वयवरे वह्वो राजान समभ्यागमन् । तेषु मुग्यो जयकुमार कुरुराजो दिनादेकात् प्रागेव स्वयवरयानामहोत्सवे मुलोचनया दृष्ट | सा च तेन दृष्टेति पूवराग- उभयोरन्तरजायत। गगाया सौभाग्यस्नानाय नवमालिक्या सख्या सद्वितीया पुनरपि विदूषकानुयातेन कुरुराजेन ददृशे। स्वयवरे च मर्वान् कृतस्तुनी राज्ञ विहाय सा जयकुमारमवृणोत् । पश्चाद् युद्ध परिणमितम् । तत्र नायको विजयी बभूव।

·/११० मैथिलीकल्याणम् पञ्चाङ्के मैथिलीकल्याणनाटके सीतारामयोल्द्वाहकथा वर्तते । वसन्तो- लवं नानयन्ती काममन्दिरे दोलागृहं गता सीता रामेण इप्टा । तयोः पूर्वरागः सपदि जनि नेभे । सखीभिराहूतायाः सीतायाः पुनदर्शनायोत्सुको रामो विदूपण सह राज4 नादान्तिकस्यं माधवीवनं गतः। तत्र विनीतया सहागता सीता राममनावजितमवधार्य मोहं गता पुनः संनां प्राप्ता रामेणानुनीता। प्रणयपर- वशा सीता केतकीपत्रस्थलेखन कलावत्या रामं संदिशतिम माधवीवनं दक्षिणेन चन्द्रकान्तधारागृहेऽद्य सायं समागम्यतामिति । तस्मिन् विलम्बमाने विनीता कृतगमवेषा सीता च माधबीवनघटनामभिनयन्तिस्म । अस्मिन्नन्तराले मागतो रामः सीतागः पाणिमगृह्णात् । बनन्तरं स्वयंवरे चान्येषु राजसु धनुर- धिज्यं कर्तुमक्षमेषु गतेषु रामः समयं निर्वाह्य सीतां विधिनोपयेमे। रामस्य चारित्रमन्त्र नोत्कृष्टम् । तथापि सत्यमेव वदति कविः श्रुत यद् वा तद् वा नयति मदनोद्दीपनपदे प्रकृत्या यच्चित्त गणयति च तत् तापजननम् । यदेवानी बाछेत् तदनु तदपि देटि सहसा कथं पाश्र्वग्राहो न हमति जनः कामुकजनम् ।। १.. अञ्जनापवनञ्जयम् सप्ताङ्कमञ्जनापवनञ्जयं जनपगम्मरात: कथानकमुपजीव्य थितम् । महेन्द्रपुर संपत्स्यमानस्याञ्जनाकुमार्याः स्वयंवरस्य पूर्वत एव पवनंजयो विद्याधरकुमारस्तां प्रति संसक्तमना बभूव । पवनञ्जयमभिनयन्तीमञ्जनाम- उजनाभूमिका निर्वहन्ती वसन्तमाला कृतकस्वयंवरे यावदेकदा बरमालां वर- कण्ठसात् करोति, तावदेव पबनञ्जयोऽन्तहितपूर्वः स्वं प्रकटय्याजनां पाणाव- ग्रहीत् । अनिच्छन्ती सा मानाहता निर्गता । भूतार्थे स्वयंवरे स्वीकृतामञ्जना- मादाय पवनञ्जय बादित्यपुरं गतः प्रमदवने तया सह विहरति स्म । अथ पाताले वनोपन्दी रावणस्य सेनान्यो रावणकृतेनानुनयेन मुमोचयिपुः पवनञ्जयस्य पिता प्रह्लादः प्रायियासत्, किन्तु पिनानुमतः पवन एव प्रयातवतुरी मासान युदरत एवासीत् । एकदा कुमुद्रत्यास्तटे विश्राम्य- नासो पत्या वियुक्तां चक्रवाकव मुद्विग्नां वीक्ष्य प्रिया स्मृत्वा विमानेन गत्वा जायां संगम्य पातालं प्रत्याययो । तेन चाजना गर्भमादधे। सखीविना न कोऽपि तयोः समागमवृत्तमजानात् । श्वश्रश्च तां पितुगृहं प्रातिष्ठिपत् ।

·[१११ युद्धभूमी लब्धजयो विहितविधेय पवनञ्जय प्रत्यागतो भार्या पितृगृहगतामश्री- पीत् । गर्भवती' ता द्रष्टुकामोऽयौ कालमेघेन गजराजेनोत्पत्य यावन्नाभि- गिरि गत तावद् वनेचरात् ता वन प्रविष्टामवगम्य विद्षक विद्याधरानानेतु निवान्विष्टवान् । ततो हताश त मतङ्गमालिनीवने चन्दनपादपच्छाया- पविष्ट तन्मातुल प्रतिसूर्यस्तमेवान्विष्यन्नागत्याञ्जनया सगमयामास । सा हि गन्धवराजेन मणिचूडेन रक्षितप्राणा पुत्र हनुमन्त प्रसूतवती । सम्प्रति पतिप्राणा पति प्राप्यपुनरुज्जीविताभवत् । अथादित्यपुरेऽभिषिक्ते पवनञ्जये प्रतिसूर्यस्तस्मै हनुमन्त तनयमानीय ददी। सर्वे सुख प्रपन्ना। सुभद्रा सुभद्राया नाटिकाया विद्याधरराजस्य नमे भगिन्या च सुभद्रया सह भरतस्य विवाहकथोपनिवदा । रजताचले परस्पर दृष्ट्वा प्रणयासक्तौ सुभद्राभरतावालपन्तौ वीक्ष्य राज्ञी त व्यनिकर गन्धर्वरीतिविपर्यय मेने । एकदा विपकेण मह नगरी प्रविष्ट भरत सुभद्रा मिलिता। भरतेन च तम्या आलेख पुरस्कृत । तावदेव तन्निर्मितं सुभद्रायाश्चिनमालोक्य राज्ञी सिंही. निपात निपतिताक ध्यत् । तौ च पृथगकरोत् । अन्येद्य प्रियविप्रयोग- कातरामशोकमालतीलतयोविवाह सम्पादयन्ती मपरिवारा तामुपवने भरत पाणिग्राहेण संभावयतिस्म । तथा तो वीक्ष्य पुनरपि राजी कुप्यतिस्म । इत्येव राझ्या सन्निपातितप्रत्यूहावपि तो नमिना विवाहायं दत्तवचनावास्ताम् । आहूनो भरतो राजी क्थ कथमपि मुभद्रापतिश्चक्रवर्ती भवितेति दैवज्ञवचन- च्छलेना नुनीय सुभद्राम्परिगृहीतवान् । रम्भामञ्जरी रम्भामञ्जरी नयचन्द्रेण विरचिता । नयचन्द्रो हम्मीरकाव्य सन् १२८३- १३०१ ई० मध्ये रचितवान् । हम्मीरराज्याश्रित पूग्मञ्जर्या साम्येनेद स्पक सट्टकं भवितुमर्हति, किन्तु प्रणयकथाविन्यासविशेषेण संस्कृतभाषाप्रयोग- प्राचर्येण च नाटिकात्वेनोपनिवद प्रतीयते । सूत्रधारानुसारेण- पडभाषा-सुकवित्व युक्तिकुशलो य शारदादेव्या दत्त प्रौढघरप्रसादवशतो राजा यो य पूर्वेषा क्वीना पाय पथिय एतस्य स कारको विख्यातो नयचन्द्रनामसुविनि शेषविद्यानिधि | रजक ।

·प्रतापरद्रकल्याण सस्कृतनाट्येषु उभयथा वैशिष्टय भजते । प्रथमतस्ता- वदिदमैतिहासिकमितिवृत्त किचित् परिवत्यं यथादेशकालं यथास्थित प्रस्तौति । अन प्रतापरुद्रस्य वशपरम्परा वणिता । गणपते १२५८-५६ ईसवीये वर्षे शासनसाहाय्यमाचरन्ती प्रायेण १२६१ वर्षे गणपतो दिवगते १२६० ई. पर्यन्त शासनसूत्र सञ्चालयन्ती, तदनन्तरञ्च दौहित्रण प्रतापरुद्रेण कृत. साहाय्या स्द्राम्बा वर्णिता । १२६६ ई० वर्षे प्रतापरुद्रस्याभिषेकश्च मुख्यो विषय । अधिकृतशासन एव प्रतापरुद्र शनन् विजेतु नियुक्त । अधिकृत- पूर्वमपि रुद्राम्बा-राजत्वकाले स्तमयभिसन्धेवल्लूरीपट्टनसामन्तमम्बदेव प्रच्याच्य काञ्च्या रविवर्माण, । तस्य द्वादशभ्य शिला- लेखेभ्यो वृत्तमिद समर्थितम्।। अपरञ्च नाटकमिद नाट्यशास्त्रमनुरुध्यैवं, । तथा हि अर्थों पक्षेपकाणामङ्कभ्यो बहिनिवेश प्रवेशकानामुकद्वय निपात कृतोऽन्येषु अर्वाचीनेषु ज्योति प्रभाकल्याणप्रभृतिप्वनुगच्छति मल्लस्य मैथिली- कल्याणमपि तामेव परम्परामनुमति । अन्न नाट्यशास्त्रीयाणि लक्ष्यपदानि प्रतिपद सोदाईगानि स्पष्टी- कृतानि। संस्कृतभाषया प्रणीतेषु विरल विरल-चरितात्मके रूपकेषु नाटकमिद शोभते । योरपीयभाषाभि Biographical नाटकाना परम्परा वर्तत एव ।। कादम्बरीकल्याणम् सौगन्धिकाहरणस्य कवर्धाना, दशविधरुपकप्रणयनदक्षेणतरसिंहेन विरचिते कादम्बरीकल्याणे नाम नाटके बाणभट्टकृता कादम्बरीकथा अष्टा. भिरच रूपकायिता । नाटकमिद सर्वथा प्रकृतिवर्णनादिकं बाणकृतमेवा. नुहरति । पञ्चमेऽ ऽन्तर्नाटिकामुपनिबध्य कादम्बरी चन्द्रापीडयो मगतं वर्णितम् । करुणरसपरिपाको यथाप्रसग प्रभावेनातिशेते। नरसिंहकाकतीयचरितमिति महाकाव्यमरचयत् । मलयवतीति गद्य- काव्यमपि तेन रचिता । तम्य भ्राता सौगन्धिकाहरणव्यायोगस्य रचयिता वार- गलाना काकतीयस्य राज्ञ प्रतापरुद्रस्य सभाकविर्वभूव । उभावपि प्राय १ अस्यौदाहरणम् Brotus by Howard Payne वर्तते । २ कादम्बरीकल्याणस्य प्रकाशन मद्रासनगरत १६३६ सीप्टान्दे वो. कृष्णमापार्यण- सम्मादितमभवत् । .

·/११४ १३०० ख्रीष्टान्दमभितः काव्यप्रतिभाविलासं पुरस्कृतवन्तौ । वेमभूपालेन साहित्यचिन्तामणी कादम्बरीकल्याणस्य पद्यानि उदाहृतानीत्यनेन नाटकस्य प्रतिष्ठा व्यज्यते। सौगन्धिकाहरणव्यायोगः सौगन्धिकाहरणस्य व्यायोगस्य प्रणेता विश्वनाथः प्रतापरुद्रकल्याणस्य कवेः विद्यानाथस्य भागिनेयो बभूव । साहित्यदर्पणस्य लेखकाद् विश्वनाथ- महापात्रादयं कविः प्रायः शतवर्षेः प्राचीनतरः । तथा हि प्रस्तावांत सूत्रधारः । "राज्ञः प्रतापरुद्रेण संभावितैः... "सभासद्भिः सबहुमानमादिष्टोऽ- । स्मि । - विश्वनाथ इति ख्यातः कविरस्ति यदुपतयः । आकाञ्चनमरत्नं च विदुषां फर्ण भूपणम् ॥३ इत्यसौ चतुर्दश्याः शताब्द्या आरम्भ एव क्वचित् स्थिति लेभे । अयं हि कवेर्गङ्गादेव्या गुरुरासीदिति तयैव प्रशंसितः चिरं स विजयो भूयाद् विश्वनाय: कवीश्वरः । अस्य प्रसादात् सार्वरयं समिन्धे माशीप्वपि । मधुराविजय १.१६ इति प्रतापरुद्रस्य समयस्तत्कल्याणनाटकप्रसङ्ग निर्णीतः तेनैव सुधियोऽवधारयन्तु। पाण्डुतनयेषु वने वसत्सु कदाचिद् वातानीतं सौगन्धिकपुप्पं दृष्ट्वा द्रौपदी तादृशमेवान्यल्लव्धुकामासीत् । भीमस्तदभिलापं विदन्नेव तत्पुष्पग- न्यवाहममिसरन् गन्धमादनं गतवान् । तत्र हनुमान् पूर्वोपस्थितो लाङ्ग,लेनास्य मार्ग बाधतेस्म । भीमस्तेन कंचित् कालं विवदति स्म। हनुमान् भीमाग्रज हनुमन्तमेवानिन्दत् । भीमश्चाजानन्नेव तं प्राशंसत् । अन्ततो भीमस्तमभि- ज्ञाय तत्रागमनकारणं जगौ । तेन निर्दिष्टो यक्षान् विनेतु लब्धविद्यश्चासो सरोवरं प्राप्य यक्षरयुध्यत । भीममागतं विज्ञाय कुबेरस्तं प्रत्युद्गतः तावदेव युधिष्ठिरादयोऽपि भीममन्विष्यन्तस्तत्रागताः कुवेरेण सम्मानिताः । सौग- न्धिकं द्रौपद्ये भीमोऽदात् । तदा देवाः पुष्पाणि वर्पन्ति स्म । अत्राल्पीयांसः कार्यव्यापारा भूयांसश्च संवादाः सौगन्धिकाहरणस्य रङ्गमञ्चीयं विफलप्रायत्वं सूचयन्ति । भीमहनुमतोः संवादो हास्यस्फोटकरी यत्र हनुमानात्मानमेव निन्दति, भीमरच तमज्ञात्वा तमेव प्रशंसति ।

·चतुर्दश-शताब्दी ·प्रद्युम्नाभ्युदयम् प्रद्युम्नाभ्युदयनाटकस्य पश्चास्य कर्ता रविवर्मा कुलशेखर कोलम्ब- राजस्य महाराजजयसिंहस्य यादववश्यस्य पुत्र १२६६ ख्रीष्टाब्दे जात । समुन्नतो योद्धा विजेता चेति सग्रामधीरोपाख्य , परस्तात पाण्ड्याश्चोलांश्चाधि- कृत्य सम्राटपदमधिष्ठितवान् । दक्षिणभोज इति उपाधिना भूपित काञ्चीदेवा- लयोत्कीर्णलेखानुसारेण धर्मतस्मूलकन्द सद्गुणालकारश्चतु पष्टिक्लावल्लभ इत्यादिरूपेण प्रसिद्धोऽभवत् । स पद्मनाभस्य यादवकुलेप्टदेवस्योपासकोऽभवत् । समुद्रबन्धेन कविभूषणेन च कविभ्यामाश्रित , स्वय कवि सगीतादिकोविदश्च शोभते स्म । इद च नाटक चतुर्दश्या शतान्या प्रथमे पादे पद्मनाभयात्रा- यसरेऽभ्यनीतम् । हरिवंशपुराणात् कयामादाय नाट्यौचित्येन परिवर्य शृङ्गार- वीर-रम प्रघानेऽन नाटके रविवर्मा भिज्ञानशाकुन्तलमनेक्नोपजीवति । हरिवशगतमन्तर्नाटकं रम्भाभिसार यथावत् प्रयोज्य हमपक्षिण स्थाने हसाख्य चारणं नियोज्य सर्वात्मना परवति' नाट्यक्षु काव्यकौशलेन रङ्गव्यापार- शिल्पेन च गौरवमादधाति । क्यानुसारेण दुष्प्रवेश वज्रपुरमधिवसन्नसुरो वज्रनामस्त्रैलोक्य पीडयनिन्द्रमप्याकारयत्-"देहि मे जगदैश्वर्य नो चेद् युध्यस्व वासव" इति । देवाना दानवाना च पितामह कश्यपो यज्ञ वितन्वान आस्त इति कलहो नोत्पातं दधाति । नारदेन समीरित कृष्ण प्रत्यब्रवीद- प्रद्युम्न एव भगवचिरण दत्सो बाणनिहत्य तमिम पुधि वनणामम् । नेताम्बुमिस्तदवरोध - नितम्बिनीना निर्वापयिष्यति जगत्रितयस्य तापम् ॥ ११७ इत्यार्ण्य नारद कृष्णमुत्युक्यामाम-प्रद्युम्नस्तहि वज्रणामकन्या प्रभावती स्वयवरे पितृविरोधे सत्यपि ग्रहीष्यति । अब कृष्णो भद्रं नाम नटमाहूय प्रोवाच-भद्र, वचारं हि नानादिष्ट प्रविशेदिनि त्वा नियुनज्मि कृताधिकृतप्रवेश प्रद्युम्नं गद साम्ब च प्रवेशय, येन ते वज्रपाभ हल्युरिति । तथादिष्टो भद्रो हतेन नाम चारणेनात्मान वजपुराधी- शम्य पुरतो गीतकीर्ति कारयित्वा लब्धप्रवेश प्रभावत्या सगीताचायपदे नियुक्त । तन एकदावसर प्राप्य प्रद्युम्नस्य रम्या प्रतिकृति चित्रफलके निर्माय ·११८/ कलह सिकया प्रभावतीमदर्शयत् । गोचरीकृतसौन्दर्यातिरेका हृतहृदया प्रभावती बभूवे । कृष्णतनयं प्रद्युम्नं प्रत्यक्षमिव दृष्ट्वा स्वनगरे कृतप्रवेश- मपि तथा तमाजानती प्रणयपराधीना सोत्कण्ठा सासीत् । भद्रनटेनाश्वासिता स्वविद्यामहिम्ना तमिहानयामीति कथं कथमपि नायिका प्राणानधारयत् । अथ प्राप्ते वसन्तोत्सवे वज्रणाभेनादिष्टो भद्रनटो रम्भाभिसरणं नाम प्रेक्षणकमभिनयति स्म । तच्च सकुटुम्वः सपरिवारो वज्रनाभोऽदर्शत् । तत्रैव प्रद्युम्न: प्रभावती भद्रेण संकेतितां वीक्ष्य साक्षात् कामतप्तो रम्भोत्कण्ठितस्य नलकूवरस्य भूमिकामभिनयति स्म। प्रेक्षणकनायकयोर भिसारेण संगम प्रेक्ष्य प्रभावत्यपि अभिसारमभिनिवेशितवती। ततः कमलिनी-तीर-लतामण्डपे तो मेलयित्वा भद्रस्तयोर्गान्धर्वविवाहमकरोत् । वज्रनाभः प्रद्युम्नस्य दूपणं श्रुत्वा तं हन्तुमयुध्यत । युद्धे सुदर्शनचक्रण वज्रनाभो प्रद्युम्नेन हतः । कृष्णात्मजं देवाः पुष्पवर्पण सभाजयांचक्र: । धूर्तसमागमः धूर्तसमागमस्यैकाकस्य रूपकस्य प्रहसनभूयं श्रितस्य रचयिता धनेश्वरस्य पुत्रो रामेश्वस्य पौनो मिथिलायाः कर्णाट-राजं हरसिंह चतुर्दश्याः शताव्दया: प्रथमे पादे शासतं समाश्रितो बभूव । कामशास्त्रीयः पञ्चसायकनामा ग्रन्थो मुदितत्रहसनं च त्यङ्गं रूपकं ज्योतिरीश्वरेण कृतमिति आहुः । धूर्तसमागमस्य नायको विश्वनगरनामा दाम्भिको जङ्गमसाधुर्वभूव । दुराचारोऽस्य शिष्योऽनङ्गसेनां वेश्यां निभाल्यानङ्गवश गतो विश्वनगराय निवेदयां बभूव । उभयोः सा कस्य भवेदिति निर्णतुमनङ्गसेनयैवानुमतो सज्जा- तिमिश्री नियुक्तस्तां स्वेन सहोषितु निर्दिश्याभियोगग्रन्थिं समाधातुं कालाति- क्रमं चकाङः । तावत्येव काले मिश्रमहाभागस्य विदूषकोऽनङ्गसेनां चकमे । अत्रान्तरे मूलनाशको नाम नापित ऋणशोधनायाधमर्णा तां वेश्यामभ्यागतो- ऽनङ्गसेनयोक्त:--अहं तावन्मिश्रस्य संवृत्तेति यदहं तुम्यं धारयामि तत् तस्मा- देवोद्ग्राह्यमिति । शिष्यादृणर्णमादाय तदृणमोकं विधाय मिश्रो नापितं समादिदेश-मां परिचरेति । तेन च पाशैर्वद्धमेनं विदूषको मोचयामास । संकल्पसूर्योदयम् संकल्पसूर्योदयस्य नाम दशाङ्कस्य महानाटकस्य प्रणेता वेङ्कटनाथो वेदान्तदेशिकस्त्रयोदश - चतुर्दश-शताब्दयोः शतादधिकान् ग्रन्थान् रचितवान् । वेङ्कटेशतीर्थोत्सवाहनि लब्ध-जन्मा रामानुजाचार्यस्य भोगिनेयः पड्वर्षदेशी- ·1118 योऽसौ रामानुजगुरोर्वरदाचार्यस्य विद्यालयं श्रीभाष्यगोष्ठी श्रोतु गत । तन्न विस्मृत कमपि प्रस्ताव स्मारयन् वरदाचार्येण दत्ताशी ख्यातोऽभवत्- प्रतिष्ठापितवेदान्त प्रतिक्षिप्तबहिर्मत । भूयास्त्र विद्यमा यन्त्व भरिकल्याणभाजनम् ।। बहीन्द्रनगरे लब्धहयवदनप्रसादोऽयं सर्वतन्न-स्वतन्त्रविरोधिमतानि निराकतु भारतभुव पर्यटत् । तदेव ग्रन्यानपि विरचितवान् । पुनरानगाम श्रीरङ्गम् । तत्र वादेविरुद्धमतावलम्बिनो विजित्य वेदान्ताचार्यपदवीमलभत । तनत्यशास्त्रार्थसचया शतदूपणीग्रन्ये सगृहीता विद्यन्ते। परमतभङ्गनाम्ना स्वप्रन्येनाधिगतयशाश्चाहीन्द्रनगराधीशेन कविताविकसिंहोपाधिनालकृत । स डिण्डिमसार्वभौम पराजित्य त शिष्यता नीतवान् । पश्चात् विष्णु- घण्टावतारोपाधिना तस्य महिमावर्धत । स रामानुजसिद्धान्तान् प्रचारयन् १३२६ खीष्टाब्दे पुन श्रीरङ्गमध्यवसत् । तत्र च १३३६ स्त्रीप्टाब्दै मलिक- काफूरेण श्रीरङ्गमन्दिर लुण्ठिनमिति मन्दिराधीक्षकेण सुदर्शनसूरिणाम्मै श्रीभाष्यव्याख्या श्रुतप्रकाशिका च ग्रन्थो समर्पितो। तो रक्षन्नेष स यादवा- चलमध्युवाम । वेङ्कटोऽसौ वेदान्तदेशिक १३६६ खीष्टाब्दे दिवङ्गत । दशाडून सकल्पसूर्योदयमहानाटकेग प्रबोधचन्द्रोदमयमनुसृत्य वेङ्कटो विशिष्टाद्वैत प्रतिपादयितु ब्रह्मसूत्राध्यायान् रचितवान् । तद्यथा प्रथमेनाङ्कन समन्वयाध्याय, द्वितीयेन विराधाध्याय तत सप्तभिर वैराग्यादिपरक चतुर्था- घ्याय निबध्नाति स्म। वीजनिर्देशो यथा- दुर्जन प्रतिपक्ष च दूरदृष्टिरय जन । विवेवश्च महामोह विजेनु प्रमविष्यत । १२६ यथा च कथानकमक्षेप मूनच्छदमयोज्झितेन महता मोहेन दुर्भधसा कसेन प्रभुत्प्रसेन इव न कारागृहे स्थापित । विष्यातेन विवेक भूमिपतिना विश्वोपकारार्थना कृष्णेनेव बलोतरेण गिनामुक्तथिय प्राप्स्यसि ।। १८६ षष्टेरधिकानि प्रतीपात्राणि विवेकादीनि प्रतीविभिविवेदिभि- रैक्ये भजन्ते । गुरुशिष्यादयोऽपि मध्येवृतमुपनिबदा । प्रबोधचन्द्रोदयमेवानु- हरतीद नाटकं, यन्न विवेक ससैन्यो महामोह ससैन्यं जयति । वैष्णव प्रस्थान- स्थापका आचार्या अप्यन पात्रता भजन्ते । मध्ये मध्ये शास्त्रार्यविवादा ·/१२० गुम्फितः । महामोहेनेव वौद्धजेनादिमतानि प्रतितानीति वेदान्तदेशिकस्याग्रहः। विवेकस्तस्य समस्तां व्यूहरचनां भक्त्वा जयमुपलभ्य मोक्षमार्ग प्रशस्तं करोति वेदान्तदेशिक: शिल्पीव नवनवकल्पनाविकल्पकुशलः काव्यप्रतिभा प्रतिभोन्मेपविशेषेण प्रकाशयति । अनुप्रासच्छटाविकटापि रचना प्रसादं नैव जहाति । यथा- मुधारम्भे दम्भे मयि च मदने मुक्तकदने मितोत्साहे मोहे वृजिनगहने व्याप्तदहने ॥ ४.२५ आत्मीयां भणिति सुन्दरी च स्तौति कविः नितासिलदोपा निरवधि-पुरुषार्थ-लम्भनप्रवणा । सत्कविणितिरिव त्वं सगुणालंकार:भाव-रस-जुप्टा ॥ १.६४ इतीह काव्यपरिभापेव शोभते । रूपकरूपणमपि यथा- पद: पद्माकान्तः प्रणिपतनमस्मिन् हिततमं शुभस्तसंकल्पश्चुलुकयति संसारजलधिम् । झटित्येव प्रज्ञामुपजनयता केनचिदमा- वविद्यावेतालीमतिपतति मंत्रण पुरुषः ।। १.६३ इत्यही संगीतकं, विस्मयकरी निसर्गच्छटा, वर्णनाकौशलं च । तन्न मेघमालाया मनोहारि वर्णनम्- अक्ष्णोरञ्जनतिका यवनिका विद्य नटीनामियं स्वगङ्गायमना - वियज्जलनिवेवेला-तमालाटवी । वर्षाणां कबरी पुरन्दरदिशोऽलंकारकस्तूरिका कन्दप-हिप-दर्प-दान-लहरी-कादम्बिनी जृम्भते ॥ २.८० यथा वा कार्या वर्णनम् - खेलच्चोलक्यू - विधूत-कबरी-शवालितामन्वहं पश्येम प्लबमान-हंसमिथुन-स्मेरा कवेरात्मजाम् ।। आस्तां तावद् वान्तदेशिकस्य वेदान्ताग्रही निर्वेदकलितो रामानुजा- चार्यदर्शनादर : प्रतिभाप्रकर्षः, शब्दार्थयोगनैपुणी पुण्या च रससम्भृतिः कामपि प्रत्यग्रतामग्रे सारयति। पद्यप्राया संवादा उपदेश-प्रधानानि पद्यानि वेदान्त- देशिकाश्चोपदेशारतनूकुर्वन्ति रङ्गमञ्चव्यापारान् । एतानि काव्यसारस्य स्वारस्यमानं तन्वन्ति । .

·1१२१ । उन्मत्तराघवम् भास्करकवेरुन्मतराघवं प्रेक्षणकमेका प्रथमतो विद्यारण्यमहोत्सवे- ऽभिनीतम् । अयं विद्यारण्यो माधव एव चेत् सायणस्य भ्राता, तदोन्मत्त- राघवस्य रचनाकालश्चतुर्दशी शताब्दी भवेत् । अन्नोन्मतराघवे सीतया कियत्काल वियुवतस्य रामस्योन्मत्तालापास्न- थैवोपनिवद्धा यथोवंश्या वियोगेन पुरवसो विक्रमोर्वशीये । रामलक्ष्मणयो- 'मृगया विहाँ गतयो पुष्पाण्यवचिन्वती मीतान्तर्धते । मधुरिकायास्तथा विज्ञाय रामो विलपति । दुर्वासस शापेन हरिणीत्वं गता सीतागम्त्यैन निरस्तशापा पुना राम मिलति । भास्करस्य सानुप्रासा सरणि काव्यपान्थान् सविश्रम गमयन्ती पादन्यासकोमला जातु मनोहरति । यथा मार दालि मलयपवना भन्दमादोलयन्त माजत्यस्या मधुकरयुवा मञ्जरीणा मरदे ।।४ भीमविक्रमच्यायोग मोक्षादित्यो भीमविक्रम व्यायोग १३२८ ई० वर्षेऽरचयत् । तस्य पिता भीमो गुरश्च हरिहरोऽभवताम् । मन्ये शङ्खपराभवस्य कविरेवास्य गुरुभवेत् । मोक्षादित्यो महाभारतमुपजीव्य कथानकमन गृह्णाति । जरासन्धेन भीमस्य युद्धमधिकृत्य कथा प्रसरति । कथानुसारेण जरामधस्य वधाय कृष्णोऽर्जुनो भीमश्च तस्य राजधानी गिरिव्रज गच्छन्ति । तत्न ब्राह्मण परित्यज्य नान्य प्रविशतु इति राजाजानु- सारेण भीमसेन आचार्यश्चन्द्रशेखर इति कृष्णश्चक्रधरस्नातक इनि अर्जुनश्च धवलस्नातक इति ब्राह्मणवेपगृहितात्मानस्ते प्राविशन् । अरुणोदयात् प्राक कृष्णार्जुनयो सिद्धेश्वर देवमाराधयितु गतयो म एकल स्थिन कस्यापि राजकुमारस्यातवाणीमशृणोत्-अहमेवात्मनोऽन्त करिष्ये- चिरमकारि मया मुनिवत तप अतिजपाच समाधिममञ्चता। हुतमन तहविस्तव तुष्टये न हि महेश मनागपि तत्फलम ॥२२ तावदेवास्य माता वधूश्चागच्छनाम् । को म्रियतेति तेषु विवाद शृण्वन् ·/१२२ भीमस्तत्र शिवोऽह विप्ररूपो वो रक्षार्थ तुष्टः सन्नायातोऽस्मि । यूयमितो बजतेति । इदमत्राकूतम्-जरासन्धेन शिवाय होतु गृहीतौ पितरं भ्रातरं च मोचयितु स राजकुमारः शिवतपश्चरन्नपि किमपि फलमनवाप्य प्राणाहुति करिष्यन्नासीत् । भीमेन ते त्रयोऽपि ततो निःसारिताः। तावदेव कृष्णाजनी तत्रागतो। भीमाहूतेन घटोत्कचेन नगरपालिकायां जरायां दूरीकृतायां, दुर्गभङ्गाय चैत्यकगिरिशिखरे च निपातिते ते राजाजिरं गताः । अथ परिचयं पृष्टास्ते यथावदेवात्मानं विनापितवन्तः । तदा पुत्र सहदेवं राज्येऽभिषिच्य राजा युद्धाय सज्जोऽभवत् । जरासन्धः कृष्णमवदत्- त्वं पुरव विजितोऽसि वाक्पटुः फाल्गुनोऽपि किल फल्गुयुद्धकृत । संयुगेषु भुजवीर्यशालिन भीमसेनमहमुद्यतं वृणे ततो मागधराजं तं पराजित्य भीमसेनस्तद्द हितु.पाणिग्रहणं कृतवान् । तदा वन्दीभूता राजानः सर्वे मोचिताः । ॥६४ कुवलयावली कुवलयावल्या नाटिकाया रचयिता सिंहभूपालो रसाणवसुधाकरस्य प्रणेता चतुर्दश्या: शताब्धाः पूर्वार्धेऽभवत् । इयं नाटिका रत्नपञ्चालिकेत्यपि पुष्पिकायां संज्ञिता। पूर्णेयं सिंहमपेन कवितामधुजल्पितैः । रत्नपञ्चालिका नाम नाटिका रसपेटिका ।। यथा भासस्य प्रतिमानाटकं, यथा वा सुभटस्य छायानाटकं तथेयं नाटिका रत्नपञ्चालिकेति संज्ञिता । कथानकेन प्रतिमायाश्छायाया वा योजना स्पष्टतरं प्रतीयते । अस्यां कुवलयावल्यां कृष्णस्य विवाहमालक्ष्य कल्पितेव कथोपनिवद्धा। भूमिरात्मानं कुवलयावली नाम कन्यारूपिणी कृत्वा रुक्मिण्या सहा- वसत् । नारदप्रदत्ताङ्ग लीयकेन सा स्त्रीभिः स्त्रीरूपेण पुरुपैश्च रत्नपुत्तलिका- रूपेणादृश्यत । एकदा सा चन्द्रलेखया सहालपन्ती कृष्णेन साश्चर्य वीक्षिता- ·१२३ कथं नाम रत्नपञ्चालिक्या सहालपति चन्द्रलेखेति । तस्या पतितमङ्ग लीयक प्राप्य कृष्णस्ता स्वरूपतोऽपश्यत् । अयमेव प्रणयोपक्रम । सत्यभामा रहस्य विज्ञाय ना प्रामादे बन्दीकृतवती । तावदेव कोऽपि दैत्यो जहार ताम् । कृष्णस्ता मोचयामास । नारदेन विदितवृत्तान्ता रुक्मिणी ता कृष्णाय समर्पयामास ! कर्पूरमञ्जामिवास्या नाटिकाया गीतसभार प्रचुर कलयामास कवि । कमलिनीराजहंसम् कमलिनीराजहंसस्य रचयिता पूर्ण सरस्वती बहुशो रचनाभि ख्याति गतश्चतुर्दश्या शताब्द्या प्रादुर्वभ्व । अस्य नाटकस्य प्रथमोऽभिनयो राजपरि- बारेण दृष्टो वृपपुर्या (विचूडे कोचीनस्थे) शिवालयेऽभूत् । इद वस्तुनो गीति नाट्यत्वमेव भजते । नाट्यापेक्षया गीतितत्त्वस्य प्राधान्यपत्र विलसति । अन कथानुसारेण कन्या कमनिनी नायिकास्ति राजह सच नायक । कुमुदिनी कलह सश्च तयो सखायौ वर्तेते । एकदा कुमुदिनीमालपन्ती कलहमोऽशृणोत् । कमलिनी राजहसस्य प्रथमदर्शनात प्रभृति मदन-सलप्ता प्रतिभाति । सा कलहम परस्ताद् तद् व्यतिकर न्यवेदयत् । अनान्तरे विध्य- गिरेर्नागराजो दूत्या सन्दिशति स्म मह्य कन्यका दीयतामिति । तरङ्गावली ता दूती ततो विद्रावयतिस्म । इद वृत्त कलह साच्छु त्वा राजह सो गोदावरी- नद-लतामण्डपे मिलित्वा कमलिनी पाणी चकार । आक्रमणोद्यत नागराज पम्पा मकरीभि कृतेन प्रत्याक्रमेण विद्रावति स्म। ब्रह्मणाहूतो राजह सो मानसे (सरोवरे) राज्य कतु मारेभे । कम- लिनीमाश्वासयितु तत कलह स प्रेषयत् । स चावृत्य कमलिन्या विरहगुर्दशा निवेदयामास । उभी ता रक्षितु गती। इह तावत् पम्पाया बह्मलोक गाया राजहंसप्रतिपालके च शरत्काले मानसमधिवसति कालमेघ सन्नद्दएव मयूर राजानमभिषेक्तु सोपद्रव प्रायतत । कालमेघो वदति- शरण किरणा भवतु भानो शरदा सामघोशितू खगानाम् । ननु जोवति वाहिनो घनाना नदराजोदर-पश्य नैगमानाम् ।। मयूराभिषेकसभारो यया-- धारानीपै सरभिरमित सहृता पुष्पलक्ष्मी- र, रम्म पृयतरपीरामृत सागरेण्य । शब्द पुण्यो विसरति दिशश्चातकाना द्विजाना पायोधौत दति च पुरो भमत शृङ्गीठम ॥ ४१६ -- ·/१२४ मयूराभिषेकोद्यते शत्रो कालमेघे चक्रवाक हंस-शुक-कलकण्ठादयो राजहंससेनायकाः ससैन्यं योद्ध मुपस्थिताः । कलह सो राजहंस-सेनां- वर्णयति- वक-शुक - रक-मन-पिक-कौशिक-संकलितां चल-फलविङ्ग कडू-जलरङ्क फुलिङ्ग-फुलाम । चटुल-पतन-पत्रचय-चित्रित-दिग्वदनां कलयितुमोहते इव ते महती पृतनाम ।। ब्रह्मणादिष्ट. शरन्मुनि कालमेघसेना विनाश्य कमलिनीममोचयत् । राजहंसः पुनरायात पम्पया कृतसभाजनो निजया प्रियया सह सुखमुवास । नाडीजचमुखेन नाटकरहस्यं एतदुपस्थाप्यते. कालमेघ-महामोहे शापश्रुत्या निवारिते। हृद्यां कमलिनी विद्या दिल्या शिष्यो ममाप्तवान् ।। कमलिनीराजहंसमिदं प्रथमतयोपलव्धं नाटकं यत्र पशु-पक्षि-वनस्पति- प्रतीकानि मानवा अभिनयन्ति । पञ्चतन्त्रशूलीमनुगतमेतन्नाटकं मानवेतरद वस्तुजातं मानवतां नयति, आध्यात्मिकं च भावप्रभावं भावयति । वर्षा तावदविद्यारूपां शरदं च विद्याल्पां चित्रयन् विद्याया विजयमातनोति कविः पूर्णसरस्वती । वेदान्तोपदेशायास्य रचना प्रस्मृता प्रतिभाति । व्याख्यानप्रायाः प्रलापा अभिनयव्यापार-परिपन्थिनोऽपि उपदेशप्रवणस्य संन्यासिनो लक्ष्य पूग्यन्येव । कतिपये प्रसङ्गाः कवेः लोकानुभवमहिमानं प्रकाशयन्ति । तथाहि - रमयतु सुमनोगणः प्रकानं पिशुन-शुनां वदनैरपितानि । काविभिरुपहृतानि दीप्तजिहदै रतिरसितानि हापि वाङ्मयानि ।। अत्र पिशुनाः श्वभिरुपमिताः कवेक्षिानेपुणी प्रकटयन्ति । स्वस्थ वाणी मङ्गल्यामाशासानोऽयं श्लाघते- - वाणी मनास्त वरणीय-गुणोघ-बन्ध्या श्लाघ्यां तथापि विदुषां शिवमाश्रयन्ती । दासी नृपस्य यदि दारपदे नियुक्ता देवोति नापि बहमानपदं जनानाम् ॥

·१२५ शृङ्गारपूरस्यन्दिनि नाटकेऽस्मिन् मनोहारीणि निसर्ग सुषमा वर्णनानि मनो हरन्ति । यथा, वियति बिततिरषा चत्रिमा चरपा क्लपति पलनाद कर्णयो पूणपात्रम् दिनकर-कर सगे दिग्वधूना स्खल ती विविध-मणि-निबद्धा मेखला-मालिक्व ॥ २१६ यथा वा युद्धवर्णनम्- उप्रै पक्षाप्रपातस्तृणमिव वियति भ्रामयन् सामयोनि अण्डस्तुण्डप्रहार सलिलमिव दया क्षमुत्सोय चक्षु । पाद-तोटो चपेटा-वृटित कट तट-स्फार नियन्मदोत्स सादच्याीपादं पविरिव मलय मातले पातयामि ॥२२९ अपि शृङ्गारवर्णना नैपुणो- मिञ्चन्तो व्यताणामुहिता बाप्पा सा दोलता- मेकेनायतर चीन गुणी सेम्पोडयन्ती, स्तनम् । पाइनकतरेण हातशियिता पायोजिना सस्ता, चित्रस्थेद विमायने मम सखी चित्त गते प्रैयाम ३१ क्वचिन्निसर्गशोभा सालंकारा, ससा वरिवाधिशेते पदशेम् रातभवमणिभूमि संस्पृशं तो करा स्फुरति झरनिगूढा पाराणस्यलोयम् जलविहरणकाले दुग्धमिधो निलोन मधुमयमपकण्ठे मार्गमाणेव सामी ।। पशुपक्षिणा सव्यवहारेण योरपीयदेशेष प्राचीनकालतो नाटकानि प्रणीतानि । कामेडीनाट्यस्याविर्भाव विशदयता सोबेल महोदयेन प्रोक्तम्- Comedy was an outgrowth of the comus or festive procession in honour of Dionysos in which performens disguised as birds and animals wound their way through the streets of the town to the temple ? 'बडंस' इत्याख्ये नाटके कवि पक्षिमुखेन सत्य ख्यापति- The Theatre Handbook p 244 ·/१२६ Is there any one amongst you O spectators who would lead With the birds a life of pleasure ? Let him come to us with speed 'बर्ड स' नाटकस्य रचना ४१४ ख्रीष्टान्दपूर्व अरिष्टाफेन्स महोदयेन निष्पन्ना। जावादेशेऽपि पात्राणि पशु-पक्षिणां भूमिकायां तेषां वेषेणाभि- नयन्ति। कमलिनीराजहंसमपरं केरलीयं नाटकं सुवाला-वज्रतुण्डं सम्यक स्मारयति। सुवाला-वज्रतुण्डम् सुवालावज्रतुडस्य अस्य प्रणेताश्रीरामोऽज्ञातकालकुलवृत्तोऽपि हास्यरस- परायणकविः शोभते । नायको वज्रतुण्डो मूषक एव । तस्य पाणिगृहीती भार्या सुबाला रक्ताङ्गदेन सर्पण बलाद् हृता । वज्रतुण्डो मूषकाणां महतीं सेनां समाहृत्य रक्ताङ्गदमाक्रामति स्म, तं हत्वा स्वपत्नी पुनर्लभते च । विटनिद्राभाण: विटनिद्राभाणश्च तुर्दश्यां शताब्दयां कोचीनराजाश्रये प्रणीतः । अत्र महोदयपुरस्य रामवर्मणस्तन्मातुर्लक्ष्म्याश्चोल्लेखं चर्चयतोऽस्य प्रणेतुर्नाम न विद्यते । अत्रोपनिबद्धो विटो लावण्यमूर्ति कामपि स्तौति- तलोदरि तवापाङ्गः क्रीतमेतज्जगत्त्रयम् । त्वां विना स तु फन्दर्पः कं दर्पमवलम्वते ।। भरतवाक्येन राजा रामवर्मा कृताशीः स्तूयते स्म- यावत् खण्डेन्दुमौलि श्रयति गिरिसुता यावदास्ते मुरारे. वक्षस्थक्षीण-हार-द्युति-मणि-शवले देवता मङ्गलानाम् । यावद् वक्त्रेषु मैत्रीमुपनयति गिरामोश्वरी पद्ययोने- स्तावल्लक्ष्मीप्रसूतिः स्वयमवतु भुवं रामवर्मा नरेन्द्रः ।। - -- १. The Theatre the East p. 210 ley Faubion Bowers. २. पुस्तकमिदं प्रकाशितं लेखकस्य सविधे वर्तते । । P ·१२७ चन्द्रकला चतुरङ्किकाया चन्द्रकलानाटिकाया कवि महापावविश्वनाथ कलि. ङ्गाधिपस्य सान्धिविग्रहिक साहित्यदर्पणकर्तेति सुविदित एव । अस्या नाटिकाया प्रस्तावनामनुरुध्यास्य पिता चतुर्दशभापाज्ञो महापण्डितश्चन्द्र- शेखर आमीत् । परमवैष्णवो विश्वनाथ पितु साहित्यशास्त्रमधीतवान् । राजकीयसेवाया स गजपति सान्धिविग्रहिकश्च बभूव । कविराजकविसूक्तिरत्नाकर-मगीतविद्याविद्याधर-विद्यार्णवकर्णधारकला- विद्यामालतीमधुकर-प्रभृतिभिरपाधिभि विश्वनाथ समलकृत । पाण्डित्यपरा- म्परानुवन्धने अस्य कुले नारायणदास उल्लासदासश्चन्द्रशेखर इति प्रमुखा राज्ञा मता पण्डिता पूर्वतर बभूवु । अन्यामपि प्रभावतीपरिणयनाटिकामसी चकार, राधवविलाम महाकाव्यं कसवध चापि काव्यम् । साहित्यदर्पणे स्वग्रन्यानामु. दाहरणानि नियोज्यासौ स्वप्रातिभज्योनि स्तुवन् प्रतीयते । प्राकृतनिबद्धं कुवलयाश्वचरितं नाम काव्यमध्यस्य चंदुपी तनोति। प्रशस्तिरत्नावल्याममो पोडशभापाविचक्षणस्व प्रकाशयति । इय च नाटिका चतुर्दश्या शताब्याश्चतुर्थे पादे रचिता । अन्न चन्द्र- कला-चित्ररथदेवयो प्रणयो विवाहश्च वर्णितो। भैरवानन्दम् पटवस्य भैरवानन्दस्यापूर्णप्राप्तस्य प्रणेता कविणिको नेपालाधी- श्वरस्य जयस्थिते (१३८५-१३६२ ई.) सरक्षणमाश्रितवान् । मणिको राज- वनस्य पुत्र नटेश्वरस्य शिष्यश्च बभूव । जयस्थिते पुत्रस्य जयधर्ममल्ल- देवम्य परिणयावसर इद प्रथममभिनीतम् । अन्न भैरवानन्दो नाम तान्त्रिको नायको मदनवती नाम नायिका स्वीकर्तुं यतते । गज्ञ क्रमादित्यस्य भार्या नायिका ऋषिशापेन मानवीभता । ना प्राप्तु बहुश कृतप्रयत्नोऽपि नायको विफल सन् दिवङ्गतो बभूव ।

·पञ्चदश-शताब्दी ·जीवति । वामनभट्टस्य-रूपकवतुष्टयम् पार्वती परिणय - शृङ्गारभूषण - कनकलेखा कल्याण - बाणासुरविजय- स्पकचतुष्टयस्य कवि चतुदश्या शताब्दया पम्मिन् पञ्चदश्याश्च पूर्वस्मिन् भागेऽस्थात् । शृगारभूषणस्य प्रस्तावनायामसावात्मानं स्तौति-- सामाग्यस्य निधि श्रुतस्य वसतिविद्यावधूना वरो लक्ष्म्या बेतिगृह प्रसूतिभवन शोलस्य कोतं पदम् । नि सामान्य विकासया कवितया जाति वत्सावय थीमान् वामनभट्ट-बाणसकषि साहित्यचूडामणि || कविना महाकाव्य द्वय नलाभ्युदयं रघुनाथचरित च विरचितम् । पावंतीपरिणयम् पञ्चाङ्क मिद नाटक कालिदासकृतस्य कुमारसम्भवस्यैव कथानकमुप- अभिनयोपयोगिनो निर्देशान् ददद् धन्यतामहति नाट्यकृत् । शृगारभूषणभाण भाणोऽय शृगारभूषणारख्यो वैशवाटवर्णनादिकमाकाशभाषितेन निरूपयन् कामपि प्रौढता वहति । वसन्तोत्सवे विलासशेखरो नाम विटो वारविलासिनीमनगमञ्जरीमभिनन्दयति। कनकलेखाकल्याणम् वामनभट्टवाणस्य चतुरसिकाया नाटिकाया कनकलेखाया वीरवर्मणो दुहितु कनक्लेखाया व्यामबर्मणा सह विवाहो वर्णित । उभी विद्याधरी ऋपिशापान्मानवलोकमवतीर्णावास्ताम् । याणासुर-विजयम् नाटकेऽस्मिन् वामन आत्मान प्रशसति- पचे पटीयान् किल कानिदास गये पटीयान् क्लि वाणमटट । १ नाटकमिदम् अडयार पुस्तकालये वर्तते ।

·/१३२ गद्य च पद्ये च परं पटीयान् वत्सान्वयो वामनमवाण ॥ यथानाम नाटकेऽस्मिन् उषानिरुद्धप्रणयपूर्वकं कृष्णेन विजयो वणितः । . वाणासुरस्य । ज्योति:प्रभाकल्याणम् ज्योति:प्रभाकल्याणनाटकस्य प्रणेता ब्रह्मसूरि ट्याचार्यस्य हस्ति- मल्लस्य वंश्यः प्रतिष्ठातिलकस्य त्रिवर्णाचारस्य च ग्रन्ययोः रचयितासीत् । स चतुर्दश्या: शताब्याः पञ्चदश्याश्चापरपूर्वभागयोराविर्वभूव । शान्तिनाथ: पूर्वभवे विद्याधरोऽमिततेजा ज्योतिःप्रभां विवहति इति कथावस्तु गुणभद्र- कृतादुत्तरपुराणाद् गृहीतम् । शान्तिनाथजन्ममहोत्सवे नस्य प्रथमाभिनय आयोजितः । विवाहाह वय: प्राप्तायै पुत्ये ज्योतिःप्रभाये वरमुपयुक्तं चिन्तयमानं वासुदेवं प्रति बलदेवो विद्याधरममिततेजसं नाम प्रास्तोषीत् । तयोविवाहकथा नाटके वर्णिता । नेदं नाटकं सम्पूर्ण हस्तगतम् । नाटकेऽस्मिन् प्रवेशकविष्कम्भको प्रागळेभ्यो मुद्रितानि। प्रतापरुद्र- कल्याणवदत्रापि नाट्यशास्त्रीय-लक्ष्यपदानामुदाहरणानि प्रस्तावितानि । गोरक्षविजयम् कीर्तिनिककोटिक प्रेक्षणकमिदं गोरक्षविजयं (कीर्तनविरहितं) विद्या- पतिना शिवसिंह-राजेन (१४१२-१४१६ ई०) सभाजितेन रचितम् । संस्कृत- प्राकृतवद्धसंवादमयं मेथिलीभापावढेः पञ्चविंशत्या गीतानां समवायेन नाटक- मिदं शोभते । मैथिली-गीतप्राधान्येऽपि नेदं सजातीयं वा नाटकं मैथिली- रूपकमिति-संज्ञापयितुं शक्यते, यतो हि नाम प्राकृतांशवहुलमपि संस्कृतनाटकं प्राकृतं न भवति । अन कथानुसारेण कदलीपुरे भूमिपतीभूतं भोगलिप्तं मत्स्येन्द्रनाथम- न्विष्यन्तो योगिनी गोरक्षनाथः काननियश्च राजसभाद्वारि प्रवेशं याचमानी दीवारिकेण निपिढी। आवां राजः परिचिती इति तेपां परिचयोक्ति श्रुत्वा १. भरतेन प्रमाणितम्- अथवा छन्दतः कार्या देशभापाप्रयोक्तृभिः । नानादेशसमुत्थं हि काव्यं भवति नाटके ।। ना० शा० १७.४८ ·/१३३ महामन्त्रिणा दत्ताभ्यनुजौ तौ अन्तः प्रविश्य मत्स्येन्द्र रमणीमिरात्मान विनोद- यन्नमपश्यताम् । राजाज्ञया तो लास्य च नृतं प्रदर्शयामासतु । नृत्ते नाद तेन प्रीतोऽपि राजा 'एभिरेव राजकुमारो बौद्धनायो हत' इति पिशुनैनिवेदित. स्ताभ्या प्राणदण्ड घोपयामाम । तदनु नटाश्च राजकुमार पुनरुज्जीव्य राजान प्रमादयामासु । प्रसन्नो राजाद्भुतव्यवसायेषु तेषु गोरक्षनाथं प्रत्यभिजानात् । अथ मत्स्येन्द्रो योगपयत्यागेन कृता हानि परिगणय्यापि युवतीभि प्रसाधितसुकुमा- राङ्गरमणीयाभिरनुनीतो न सहसाशक्नोद् विलासान मोक्तुम् । अन्ते च स्वपुनमपि योगिना सधर्माण हप्टवा क्यमपि राजपदमत्यजत् । एतदर्थ मल्यन्द्रो गोरक्षेण धिकृत "अत्रापि वनिताजनानुरागो न त्यजति' इति । सोमल्लियोगानन्दम् मोमवल्लियोगानन्दमिति प्रहमनस्य प्रणेता अरणगिरिनाथ प्रथम डिण्डिमद्वितीय इति पर्याय विजयनगरस्य प्रोढरायस्य देवराय द्वितीयस्य वा (१४२२ १४४८ ई०) राजसभामलड कृतवान् । अन्न नायको योगानन्द परि- व्राजक मन्नपि सोमवल्लीति नाम कुलटामुढा स्त्रिय प्रणयपाशेनाबद्ध समुत्मुकोदर्शित । नरकासुर-विजयम् नरकासुर-विजयं व्यायोगवर्गीय रूपकं धर्मसूरेधर्मसुधी धर्मभट्टोभया- पराभिधम्य रचना । मन्यासाश्रममधिगम्यासो रामानन्दमरस्वतोति गोविन्दा नन्दमरम्वतीति चाभिध्ये दधौ। अय हि पर्वतनाथम्य पुत्र कृष्णायास्तटे पेदपुल्लिनरुपतने जात । बहुकाल म वाराणमीमधिवसनि स्म । साहित्य-धुरीण स वेदान्नादिपारगो बभूव । अस्य वश्या कुटुम्बिनश्चापि लब्धयशस आचार्या अभूवन् । धर्ममूरे रचनाकाल पञ्चदश्या शताब्या प्रथम पादो निश्चीयते । अन्येऽप्यस्य सप्तग्रन्था सन्तीति विविविषयनैपुण्यमस्य प्रक्टन्ति । तथा हि १ क्वे विशेषण प्रस्तावनापामुल्लिविनमघोवित्र वर्तते -- मल्लालरापक्टरवि-कुलगर्वपर्वतपवि २ प्रचण्डतरकाहलघण्टाडिण्डिमादि रचितोपण । नाटकमिद हस्तलिखिन Trneantal Cat of Skt Mss in or ental library, Madras, Vol 1-~-VII भागे चचितम् ।

·, T १३४ 1-कंसवधरपकम् । २–सूर्यशतकम्। ३-कृष्णस्तुतिः। ४-बालभागवतं। ५-रत्नप्रभा शांकरभाप्यटीका। ६-हंससन्देश: प्राकृतवद्धं दूतकाव्यम् । ७-साहित्यरत्नाकरम् । नरकासुरविजयव्यायोगस्यास्य प्रथमोऽभिनयः शरदुत्तवे प्रातविद्वत्परिषदा आयोजितः। कविर्तास्य व्यायोगस्य भूमिकां विदधाति । यथा- विम्याते जनि पर्वतेश्वरसुधीः श्रीवारणस्यान्वये पप्णां दर्शनकारिणां सुमनसामेकात्मलीलायितः । धर्मान्द्रयन मनीषिणा विरचितस्तसूनुना तादृशो व्यायोगो रसम्मितोऽस्ति नरकध्वंसानिधो नूतनः ।।१३ अस्मिन् व्यायोगे प्राग्ज्योतिपपुरस्य राजा नरकासुरः कृष्णेन हन्यते, यतो हि नाम स देवानपि पीडयतिस्म । कवितालहरीप्रोह्यमानमतिर्नाट्यसंविधामतिवर्तते धर्ममूरिः । वर्णना- वर्तेषु सामाजिकान् निमज्ज्य कृतकृत्यमन्यो सो कार्यव्यापारान् तृणाय मत्वा सानुप्राससंवादच्छामुद्घाटयति । यथा- डारधनुषो हरे: श्रुतिपुटातडावहैविहियां मांकारभुवनक्षयाम्बुद-रवाशडावहैर्दुन्टुभः झंकारैः करिणां समग्रसमराहंकारिणां रक्षता हुंकारैरपि मांसल: कलकल: संफागते साम्प्रतम् ।।४।। विरूपाक्षस्य नाटकट्टयम् उन्मत्तराघवं नाम प्रेक्षणकं रचयित्वा विजयनगराधिपतिविरूपाक्षी यशो लेभे। इदं तृतीयमुन्मत्तराघवम् । प्रथमं तावद् हेमचन्द्रस्य काव्यानुशासने निर्दिष्टमावं नाद्य लभ्यते । द्वितीयं भास्करस्य कृतिरत्र ग्रन्थे प्रागेव वर्णितम् । विन्पाक्षल्यापरं नारायणविलासं नाम नाटकं मद्रासस्य हस्तलिखितग्रन्यागारे - समास्ते। कवीनां विदुषां चाश्रयभूताः स्वयंमपि कवयो विद्वांसश्च विख्याता ·देवोमादाय भूयस्तव ११३५ विजयनगरस्य राजान । तेष्वन्यतमो विरूपाक्ष पचदशशताब्यामुदियाय । महाविजेता कुशलश्च शासकोऽसौ सिंहलान् विजित्य कर्णाट तुण्डीर-चोल- पाण्डयादोन वशे कृत्वा तुण्डीरस्थ मरकतपुर राजधानीमधिवसति स्म । उन्मत्तराघवम् उन्मत्तराघवस्य प्रथमोऽभिनयोऽरणावले तिरुवण्णामलय-स्थाने शिव- रथोत्सवावसरे कृत आसोत् । वाल्मीकि रामायणोपजीव्या कथान किञ्चित् परिवर्त्य योजिता सीताविरहोन्मत्त राम प्रलपन्त चित्रयति । रावणं लक्ष्मणे- नैव हते राम सोतया पुन संगच्छत इत्यन्तमस्य कथानकम् । यथा स्वयमेव निदिशति विरूपाक्ष- वालिन्युन्मूलिते द्राक् प्रमुदितमनस सूर्यपुत्रस्य साह्याद बद्धे सेतो कपीन्द्र लवणजलनिधि लक्ष्मणो लचयित्वा । हत्या पौलस्त्यमाजो सह रजनिचर सेन्द्रजित्कुम्भकर्ण सविधमसावागत पुष्पकेण ॥८॥ लक्ष्मणेनैव लका जिता, रामस्तु समुद्र न ततार न वा रावण जधान। उन्मादप्रधानेन हि नायकनान भवितव्य नामसार्थक्याय । कोऽयमु- न्मादो नाम? उत्प्रेक्षाकारितोमाद सन्निपातग्रहादिभि । अथवा यथा सिंहभूपाल अतस्मिंस्तदिति भ्रान्तिमादो बिरहोदव । इत्येव प्रेक्षणकेत्र विरहतप्तो राम एवोन्मत्तो लक्ष्यते । शृङ्गारप्रधा- नेय रचनेति नात्र विचारमहति । हेमचन्द्र उन्माद लक्षयन् अकारण स्मितं, रुदितं, गीत, नृत्य, प्रधावितं, प्रलापादिक च समावेशयति । तदनुरूपेव रचनात दृश्यते । किन्तु सत्यप्युन्मादे रामो निसर्ग प्रति सचेतन एव लपति । नेव मुधा प्रलापास्तनोति । न वा मूढ इव विचेप्टते । हसमिथुन दृष्ट्वा वदति- अन्योन्य दत्त • मृदु - जग्ध मृणाल-मन- मुत्पकमल - प्रसृत • पक्ष • कृताडूपालि । पदर्प - केलि - कल - जित-कान्तमेत - दामाति हसमियुन सविलासमप्रे ॥७२॥ तत्क्षणमेव जानमीतास्मरणोऽसौ निमर्गव्याप्ता प्रिया पश्यन् ब्रूते-

·सम्मोजं वदनेन सौरममृता, बिम्बाधरच्छायया
वधूकं, कुमुद मितेन, शहरव्यावर्तनं चक्षुषा ।
आलापैः शुकल्पितं स्तनतटीहारेण तारावलि
सा वेलास्वपि वापिकोषु युवयोनिर्माय तुष्टि व्यधात् ॥७४
हंसयूनोरेव तोपाय सीता सृष्टिमातनोन्न तु रामस्य । यथा च कालि-
दासो मेघदूते-
श्यामास्वङ्गं चफितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं
वस्त्रच्छायां शशिनि शिखिनां वह मारेषु केशान् ।
उत्पश्यामि प्रतनुप नदोवीचिषु चू विलासान्
हन्तैकत्यं स्वचिदपि न ते सुभ्र सादृश्यमस्ति ।।(मेघ)
इति च्छायां गृह्यणन्नपि कविर्नवामेव योजनां नवमेव प्रसङ्ग
कलय्यावर्जयति मनः । अनेकन कालिदासं भवभूति त्रानुहरन्ती शैली कयापि
वैदग्ध्यभङ्ग्या प्रौडिमानं भजते । निसर्गे सूक्ष्मेक्षिकापात एव साफल्यस्य हेतुः ।
यथा-
इयं हि नवमालिका तरयं नवश्चम्पको
ययोचितमिमावुमो दयितया कृती दम्पती ।
मियः सति समागमे मधुमिषाद् वधूः स्वेदिनी
पति: पुलकजालकं वहति कोरकव्याजतः ॥
सीतायाः कामपि नवामेवामिख्यां रामो गायति-
तस्या गण्डतले मया विलिखिता पतावली धातुना
वासन्ती पुलके सति स्मितवती ता वञ्चयन्ती सखीम
सोता - निर्झर - मारुतानपदिशत्यभ्यर्ण-रलस्यले
संकान्तप्रतिम निरोक्ष्य च मुखं स्विन्तं मृगं लज्जिता ॥६१
अन्न वासन्ती तावदुत्तररामचरितादेवेह नीता तीताया उत्तमनायिका-
त्वमधिकृत्य प्रत्यग्रतां दधाति । भवभूतेर्गजेन्द्रलीलां नवया छटया संयुनक्ति
कविः
फरधृत - नलिनी- दलातपत्रो
मृदु-तरलोकृत-कर्ण-तालवृन्त. ।
चलदलिवृन्द-चार-गीत-चाटुः
प्रियकरिणीमनुवर्तते गजेन्द्रः ।। ६२

·/१३७ ग्रीवाभङ्गाभिराममित्यादि कालिदासीय पद्यमनुहरन्नपि कवि स्वप्रति- भया नव्यतामदधाति । यथा पुरस्तादांधावत्यतिजवमुदस्ताग्रचरणो विवृत्तग्रीव सन्नसकृदयमालोकयति माम । क्षणाद् दृश्य पाश्वे निवसति करग्राह्य इव मे क्षण भयो दृष्टेरपि न विषय याति हरिण ॥१६ प्रसङ्गान्तरमेवान जयति । शाकुन्तले हि मृगो दुप्यन्ताद् भय नाटयति । अन्न तु तस्य नैसगिकी गतिश्छलयति राम स्वर्णमृगविग्रहेण ! यथा वा तस्मिन्नेव मारीचप्रसाई- मरक्तस्वा ज धाकाण्डेन शालयन महीं कुबलयमयीराशा फवनपाङ्ग-विवर्तने । गगनखिल गात्रौद्योते सविधु दिवावहन् क्नम्हरिण कोऽय मेरो विशोर इवागत ॥११ नारायणविलासम् पञ्चात्मके नागयणविलासमिति नाटके यथानाम नारायणलीला वणिता । नाटकेऽस्मिन् कविरयं वर्णाट चोल-पाण्डय प्रान्ताना शामक आसी. दिति वर्णितम् । अथ च तेन सिंहलद्वीपे विजयश्री स्थापिता।' रामदेवव्यासस्यच्छाया नाट्यानि रामदेवो व्यासस्त्रीणि रूपकाणि सुभद्रापरिणयनम् रामाभ्युदयम्, पाण्डवाभ्युदयम् च प्रणीय स्वयमेव तानिच्छायानाट्यानि कथयति । एतानि छायानाट्यमिति दूतागदप्रस्ताव विवेचितम् । अमौ कविमध्यप्रदेशस्य रान- पुराञ्चले (रायपुर) पञ्चदश्या शताब्या पूर्वार्वे स्थिति लेभे । सुभद्रापरिणयनम् राजनि हरिवमणि क्लचुरिवश्ये रत्नपुर शासति तदादेशानुसारेण रामदेवव्यास सुभद्रापरिणयनमरचयत् । बस्य कथानक महाभारतादेगू होत सुपरिष्कृतश्च। 1. M Krishnamachariat Hist of Classical Sanskrit lit P, 217 ·1१३८ पाण्डवाभ्युदयम् अद्ययात्मकं पाण्डवाभ्युदयं नामरूपकं रामदेवव्यासेन हरिवर्मपौवं रणमल्लदेवमाश्रयता रचितम् । द्रौपद्या आजन्मन आ च स्वयंवरादव कयोपनिवद्धा। रामाभ्युदयम् रामदेवस्य मेरुमहाराजाश्रयं गतस्य रामाभ्युदयं रूपकं लक्षाविजयमारभ्य रामस्यायोध्यां प्रत्यागमनान्तां कयां निवघ्नाति । इदमप्यङ्ग्यात्मकमेव । चन्द्रिका-कलापीडम् चन्द्रिकाकलापीडस्य लेखको रामवर्मा केरलदेशे कोलराज्यस्याधिपति- रासीत् । तस्य रचनाकाल. १४२३ खीष्टाव्दतः १४४३ स्त्रीप्टाव्दपर्यन्तो बभूव । १४४३ स्नोप्टाब्दे स दिवङ्गतः । तस्य मामक्र: केरलवर्मा कोलत नाडस्य राजा वभूव १४२३ स्त्रीप्टाव्दे। तेन मामकेनादिप्टो रामवर्मा भारतसंग्रह महाकाव्यं विरचितवान् । चन्द्रिकाकलापोडस्य प्रस्तावनानुसारेण महाराजस्य रविवर्मणः कनीयसो मूर्तस्येव कोलभूभागधेयस्य केरलवर्मण: सहोदरीतंजातेन रामवर्माभिधेयेन विरचित शृङ्गाररसभूयिकं चन्द्रिकाकलापोडं नाम नाटकम् । पंचाङ्कस्य नाटकस्य चन्द्रिकाकलापीडस्य नायकः काशीवासी राजा कन्दर्पशेखरो नायिका च कलिङ्गराजकुमारी चन्द्रिका स्तः । अस्य प्रथमा- भिनयः पेरिन चेल्लूरपुरस्य नीलकण्ठायतने चैत्रमहोत्सवे आयोजितः । माल- विकाग्निमित्रमुपजीव्य नाटकमिदं प्रतपितं प्रतिभाति । सरलसरला संस्कृत- भापाव विलसति । यथा भरतवाक्यम् । देवि प्रसन्न हृदया सततं मयि स्याः स्वाचारमग्नमनसस्सकला: प्रजा: स्युः । ब्रह्मावलोकरसिका मुनयो भवन्तु राज्ये बसेद स्थिरतरानुपमा च लक्ष्मीः ।। गंगदासप्रतापविलासम् गङ्गदास-प्रतापविलामस्य नामैतिहासिकस्य नवाङ्गस्य नाटकस्य रचयिता गङ्गाधरो मूलतः कर्णाटकवास्तव्यो विजयनगरनृपतेः प्रतापदेव- १. महाकाव्यमिदं कन्नानां मानकीय मंकृत ह० लि. पुस्तकालये ४४८३ मंख्यिक विद्यते ।

·राज्यस्य सभातो गुर्जरानागम्य कश्चित् काल मुहम्मदद्वितीयस्य राजसभा- मलश्चकार। पश्चाच्च जूनागढराजेन गङ्गदासेन सभाजित । सभाव्यते यदमावेव मण्डलीक नाम महाकाव्यमरचयद् यत्र जूनागढस्यान्तिमो हिन्दूनरेशो वणित । अस्मिन्नाटके अहमदाबादसुलतानेन मुहम्मदद्वितीयेन सह चम्पानगर- राज्यस्य गङ्गदासस्य प्रतापदेव्या समहिपीकस्य पावागढदुर्गमधिकृत्ययुद्ध वर्णितम् । गङ्गदासस्य विजयम् १४४६ ई० वर्षीयमधिकृत्य १४५० ई० वर्षेऽम्य रचना कृता स्यादिति प्रतीयते। चम्पानगरस्य महाकालीमण्डपेऽस्य प्रथमोऽभिनय प्रयोजित । अन्न कथानुसारेण मुहम्मदो गङ्गदास तस्य कन्यामयाचत । याञ्चामप- मान मत्वासो युद्धाय कृतसक्ल्पो निष्ठुरमुत्तर प्रेषितवान् । पुरोधसो विजयाय महाकालीमपूजयन् । राजा कालीमस्तोत् । सतया दत्त प्रमादरूप हार प्राप्तवान् । महानवमीपूजनावसरे राजा विदूषकेण मह सभामण्डपे सगीतकेन प्रसादिन । अथ तावदेव बहुरूपो नाट्यकार समागत्य राजानमात्मपरिचयमवदत्- "कर्णाटवेभ्योऽस्मि । राजा मल्लिकार्जुनो विजयनगर शास्ति । स च स्वपितू रिपुद्वय दाक्षिणात्य सुलतान गजपतिमोडाधोशं चाजयत् । एक्दासो परिषद गतो गङ्गाधरस्य क्वेविषये क्यासौ गत इति पृष्टवान् । पारिपदास्त न्यवेदयन-अत्र लहवासौ दिग्विजयाम गुजरेषु सुलतानसविधे षण्मासानुषित्वा सम्प्रति पावाचल नृपति गङ्गासमाधयति । तेज गगदास-चरित माटपायितम् । तदेव नाठक- मभिनेतुमहमनोपस्थित" इति । गङ्गदामस्य यौवराज्यादारभ्य कथा प्रसरति- "युवराजो राजकुमारीमश्वमारोह्यापहरति । एकत्र विश्राम्यन्नसो प्रेयसीमाह -- त्वदेवमनसो मुग्धे न मे स्फुरति किचन । चिदान द कला तत्त्वमाविनो योगिनो यथा ॥२१६ इति नाट्यकारेण टिन पाठं रटन् विनोदशुको महिषी उत्कयति स्म राजान्यामिच्छत्तीति। "यो मामनामन्य किमपि न करोति सोऽध्यायपुत्र कर्णाटनाट्यकारेण बहुरूप कृत्वा वित्तस्थितयवतिरूपाभिनय दृष्ट्वा तामेव चितयति ।" इति निभृत श्रुत्वा राजा ता प्रसादयामास। सम्मान ·- /१४० अथ रणचङ्गन नाम वीरेण सुरत्तानस्य सेनाधिपे नरोजे हते, मुनीरस्य सेनाया अश्वारोहिणां पञ्चसहरुयां क्षयं गमितायां वीरमभूपो नानभूपश्च गङ्गदासाय पत्रे प्रेपयत:-मुहम्मदाय स्वकन्या दत्त्वाधीनोभवेति । तो च प्रागेव तस्मै कन्या दत्तवन्तौ । गङ्गदास. पत्रमुत्तरयति स्म- म्लेच्छाय फायां ददतो स्वस्य जीवनहेतवे । नान-वोरमयोः फस्य सम्पर्को नोपजायते ॥ ५.२ इति वाचयित्वा सुरत्तानः नानवीरमयोरसमानं स्वशिरसि दत्त पादं मन्वान. सेनया पावाचलदुर्गमाक्रामति । पराभवपयेऽपि वीरमो गङ्गदासं सन्दिशति स्म मञ्चाभिमान सवालं यथान्ये पृथिवीभुजः । दत्त्वा निजसुतां मह्यं राज्यं कुरु निरामयम् ।। ८.१२ इति श्रुत्वा गङ्गदास प्रत्याह- समिति मम पाणो देवकन्यां ददाति ।। ८.१३ अथ नानभूपं सहायमुपलभ्य दुर्गे कृताक्रमणं सुरत्तानो विवृद्ध मनोवलः पुनराह- रे गङ्गदात ते दुर्ग पातयाम्यद्य सर्वतः ।। ८.१६ गङ्गदासः प्रत्युवाच- यत् कर्तुं शक्यते तत् कर्तव्यमिति । अन्ततो गङ्गदासो विजयी बभूव । तदा मुहम्मदस्यापकीतिर्वणिता। तं - यथा- स्थिता ॥ एपा काफ-वराह-माहिष-समा मगावली. सोदरा निर्मघाम्बर-सन्निमा निज-मया न्यपर्वती फाडजलम् । मूर्तामावस्यातामसीव खनिौलानां रत्नानां कि संग्राम-प्रविभग्न-महमद-सुरत्तानापकोतिः इदं नाटकं गुजरदेशस्य राजनीतिक-सांस्कृतिक-परिचयं पुरस्करोति । तदा तुरुष्कादयः प्रमुतां प्रतन्वाना आसन् । रङ्गे पात्रपरिचयो निवेदकमुखेन नेपथ्याद् दीयते । यथा आगच्छन्तं सचिव हरिदासं निवेदक: सूचयति- स्फायत्प्रोज्वल-फञ्चुकावृततनुमध्यस्य शोणांशुफा- श्चञ्चन्मस्तकवेष्टितेन्दुकलिफा-संकाश-चीनाम्बरः । -- ·प्रात /१४१ प्रक्षे लेखनिश दधव तदितरे हैम मपीमाजन पाणी पुण्यमतोनृपालसचिव प्रत्यति सतोपवान् ॥ १३२ यथा वा पुरोहितागम -- स्नान पवित्र-गाव-विलसत्क्षालन प्रोल्लसद् घोत्र-स्फारित-यज्ञमूवरचनो दर्भ-प्रगल्भाङ्गलि । गोपीचन्दन - चितालिम - जितादित्यप्रभामण्डल वर्णान्दोलित-कुण्डल समयते रान पुरोधा इह ।। १३५ यथा च नाट्यकारप्रवेश प्रस्तूयते- मुक्ता-कुण्डल मण्डित श्रवणयो कण्ठे च भुक्तावली- युक्त क्णभूषित परयुगे पदमा दधत तोडरौ । पुष्पापूरित-पूण देश-निचय कस्तूरिका-पता- स्ताम्बूल स्फुरिताधरो नरपति प्रत्येति भूपालवत् ॥ २३१ कवि क्वचित् पारसीक्शब्दगर्भा पुरातनी हिन्दीमपि प्रयुञ्जानो दृश्यते । यथा- अको दालम देखता विमु लढोच्छोरि खुदाल्लम्मका बन्दा तीर कमाण लेकरि हिदू दिवाना इहाँ । आया जाय कहाई ताल पगडों पालों गला पागडो विस्ताकी करता खुदालम अगे इर्ता नहीं सम्हक ।। ६१५ वादा तेरा निसन्दा हउ खउस धरों क्यों करो खोद गदा जो मुझ ख मार तिस्खें रउ तह सुगुरे कालिश की दुहाई । क्यू खुन्दालम्मु भूला नहि नहि मुणता बात वाजीर केरी काहां भेज्या हमुखें हय हय विउर जगला माहि पेठा ॥८४ यहमदावादनगरस्य सुलतान - मुहम्मद (१४४३-१४५१ ई.) इति शासकस्य राजसभाप्रीत्यर्थ तस्य नाटकस्याभिनय आयोजित । शमामृतम् शमामृतस्य कर्ता नेमिनाथो जैनानामितिहासपुस्प नेमिनाथमिह नायक वर्णयति । अस्य समयस्तावत् पञ्चशती शताब्दी निश्चीयते । इदमेकाङ्क रूपकहिंसाधर्ममुपदिशति । उग्रसेनस्य कन्यया राजीमत्या सह नेमिनाथस्यो विवाहो भविष्यतीति ·१४२ नायको पूर्वरागान्दोलितचित्ती स्तः। सर्वे परस्परेण स्पृहणीयशोभस्य युगलस्य प्रशंसां गायन्ति । विवाहोत्सवे वरयात्रिणां भोजनार्थ बद्धाः पशवः । अस्मिन् रूपके मानवतां दधतः पशवो नेमिनाथं प्रबोधयन्ति । यथा, "ततः प्रविशन्ति पशवः । ततेको हरिणः हरिण:-(नेमिमवलोकयन स्वग्रोवया हरिणीग्रीवां पिघाय समयौत्सुपर्य यू ते) मा प्रहर मा प्रहर एतां मम हृदयहारिणी हरिणीम् । स्वामिन्नद्य मरणादपि दुम्सहः प्रियतमाविरहः ।। हरिणी एप प्रसन्नवदन: त्रिभुवनस्वामी अकारणवन्युः । ततो विज्ञापय है वल्लम रक्षायं सर्वजीवानाम् ।। हरिणः (मुखम्वीकृत्य) निर्झरणनीरपानमरण्यतृणमक्षणं च वनवासः । अस्माकं निरपराधानां जीवितं रक्ष प्रमो। (इति सर्वे पशवः पूत्कृर्वन्ति) छायानाटकमिदं सुप्रथितं यतो हि नामात्र पशुभूमिकायां मानवा अभिनयन्ति । लोकमिनाट्यमिदं लोकप्रवृत्तेरनुकरणभूयस्त्वात् ।' १. लोक्यमित्वमधोलिम्वितममात्रा-वृत्त न प्रमाणितम् । Teheran Feb 22 (Reuter) -- A Gunman who opened fire on a Teheran street found an original way to conceal his position to disguise himself as a donkey according to the newspaper Kay. han. Eyewitnesses said shooting broke out in South Teheran killing one youth but no body could pinpoint the source. "I saw people running. I heard the shooting but I could not see the Gunman. Then I noticed a donkey in the middle of the road. It shook very time a shot was fired." A small child walked up to the donkey and said the animal was shooting. People rushed to the donkey, discovered a zip in the skin, opened it and found the Gunman. The Hindustan Times dated, 22 Feb 1979.

·कलकण्ठो मृत इति । तदाकर्ण्य मरणोधाल मात समेत्य कलका) मथो रक्षोभिरपहृता मल्लिका सितवादमारतस्तैरपहेत तौर (१४३ मल्लिकामारुतम् दशाङ्कम्य प्रकरणस्य मल्लिकामास्तम्य कर्तोद्दण्ड केरलेषु पञ्चदश्या शताब्दया मध्ये प्रादुरभूत् । जमोरिनमानविक्रपस्य समसामयिको लेखको वैष्णव आसीत् । अत्र कथानुसारेण विद्याधरचक्रवर्तिचन्द्रवर्ममन्त्रिणो विश्वावसो कन्या मल्लिका महायोगीश्वर्या मन्दाकिन्या मारुतेन कुन्तलराजमन्त्रिणो ब्रह्मद- दत्तस्य पुत्र णोदूढा । एव तयो प्रणयवृत्ति पदं चकार । श्रीलङ्कराजोऽपि मल्लिकामकामयत, ततश्च नायकयो प्रणयपथे प्रत्यूहो जात किञ्च मालम्य मिन्न कलकण्ठो विष्णुरावस्य दृष्टित रमयन्तिका मल्लिकाया सीमाकाइक्षत् । सिंहलराजेन मुक्तेशी भयाक्रान्ते नायिके नायकाभ्या रक्षिते । श्रीलङ्कराजस्तन दूतेमात सन्दिदेश--मित्र ते रेश युधि विजित्याजगाम । नतो श्रीलङ्कराजेनापहृता ना मन्दाकिनी मास्वनामिन्छ । कलकण्ठोऽपि रमयन्तिका गृहीत्वान्यतो जगाम इत्यदे, कुसुमपुरे घटनाभि परिसमाप्यते । औत्सुक्य संवर्धयन्त्यो घटना सवैचित्य योगिता मासकामारत विशेषयन्ति । यथा पञ्चमेऽङ्के मल्लिका जन्मान्तरे लिप्सुमारत वकण्ठधृत- कृपाण मल्लिकायाश्चीतारमाक्ण्य ता व्याम्नि पतन्ती क्रोहे चकार । ताम. विष्यन्नागनो राक्षसो मारत ब्रवीति- त्वामेव कोमल कलेवरमानपेष पिष्ट्वा पिवामि मधुर रुधिर यथेष्ट- मिति। तत स्कन्धे निधाय तमेव हरन् राक्षसस्तेन कृतशिरा दिव्यपुरपत्व गत इति कल्पनोत्तररामचरितस्य शम्बूकवधमनुहरति । अनेकन मन्दाकिनी योगविद्यया प्रकटयत्यटितघटना । पाणिनीय काव्यशास्त्रे च जागरूकशेमुपीक उद्दण्डी नेव तदायामे क्वचिदाहण्ड्य भजते । अन सानुप्रामा काव्यसमृतिविभावयति सगीतल- हरीम् यथा- अमी पुनरुदञ्चिता मधुर-गुञ्जदिदिन्दरा सर्गाध मलयानिला मदन-गर्वनाडिन्धमा ।

·करतल - दत्त १४४ अशोक - तरु - ताडन क्वणित-कामिनी-नूपुरा हसव कुल-धूलिफापटलधूसरा वासरा: ॥१.२४ क्वचिद् रूपके रूपयति नील्पं वस्तु कविः । यथा- सा वाला मम हृदयं तस्मिन्नेव क्षणे प्रविष्टाभूत् । लावण्यामृतधारा परिपीता नेवचुलुकाभ्याम् ।।१.१७ क्वचिच्च 'शिव शिव' प्रयोगो हनुमन्नाटकस्य स्मारयति । यथा- एतानस्याः शिवशिव तनुत्यागवद्धोद्यमायाः कल्याणाङग्या करुणमधुराञ्शृण्वतो मे विलापान । दाक्षिण्येन द्रवति दययोल्लीयते मोहवृत्त्या ग्लायत्याा स्फुटति हृदयं हपंत: स्फायते च ॥६.११ यथावा- टूयते शिव शिव यो सरोजताम्रो सैरन्ध्री लाक्षयापि। पादो तो तिमिरविसंप्टुले स्थलेऽस्मिन् संचारं चकितदृशः कयं सहेते ॥८.८ इत्यादिपु भावधारा न क्वचित् सातत्यं जहाति । प्रकारे गुणवचनस्य द्वित्वमपि जातु तनोत्येव सौभाग्यम् । यथा- उत्त नः स्तनमर तान्ततान्त मध्यं विश्लिण्यधन - कच वान्तवान्त सनम् ॥ चवत्राज भ्रमदलि भीतभीत नेत्र मुग्धाक्षी मम धुरि मन्दमन्दमेति ॥८.२० एकोक्तयः प्रायेणोपनिवद्धा भावगम्भीरिमाणं मानयन्ति । ai दुर्ल मामपि तपोभिरनल्पतप्त जर्जाने तयाप्पमिलपामि कुरङ्गनेताम् । नोहार भूधर फिरोट विलासमाली मागीरयोमिव जनो मलयाचलस्थः ॥१.४४ अनोपमा भौगोलिक किमपि तत्त्वं प्रत्यक्षयति भावभूमभूमिम् । यथा वा- यत् तिर्यग वलितं यदश्रुललित यच्चाञ्चले कूणित तत्सर्व किमु दीघंयोनयनयोसगिको विभ्रमः । - .

·/१४५ आहोस्विन्मनुग्रह - व्यसनिनो मारस्य लीलायित घिङ्गमा येन गतवपेण किमपि प्रत्याशया कल्यते ॥१४६ एकोक्लयस्तावद् दीर्घा रङ्गे वरस्यमेव जनयन्ति । तथापि ता काव्य. रूपेण विनोदयन्ति । यथा- उपचित - धनरागो राग -अल्पव्रतत्या प्रसभमखिल विघ्नध्वात - संघस्य वृष्ट्या । कमलमिव करेण प्रातरकों नलिमा कुवलयनयनाया किन्त, पाणि ग्रहीष्ये ॥ लघवो महान्तश्च भावा अहमहमिकामनुबध्नन्त आकाशमरितीव तारका कविवाचि निरन्तरा उद्यन्ति । नासौ तेषामेकतममपि निराशयतीनि क्वेश्चयन-वैधुर्यमेव प्रकाशयति । अयमेव हेतुर्यत् क्वापि नावश्यका मध्येको वनय आपतन्ति । यथा-- पश्याम्बिके प्रपत-कामित-वल्पवहिन सा मल्लिका प्रियतमा यदि दुर्लमा स्यात् । अस्तु स्वहस्त-वरवाल-विदून कण्ठं पदयोस्तव रवतपत्रम् ॥ उद्दण्डस्य काव्ये आनन्दनिष्यन्द इव रस्यते सुधैव स्वाद्यते हृदयतल्प इव शय्यतेऽक्षय्य इव क्वचिदनुभूयते सारम्वतो निधि । गीतिप्रकर्पस्तावद् वियोगप्रस्तावेषु हृद्यता वहति । यथा- उपरि पतति चण्डे पद्रिका श्वेत-बहनों मरुति विनि विस्दा पुष्पधूलोककूतम् । प्रविशतु मदनाग्नि-लुष्ट-शेष उपमें परिचलदलिघूम पल्लवाङ्गार-सल्पम् ॥८३३ यथा वा स्मृनियभिचार्यङ्गता गतस्य सभोगशृङ्गारस्य विप्रलम्भ- विधरस्य सभीहायाताम्-- स्मरामि तव तत् प्रिये जघनमारमन्द गत सखीवचनकाभिस्तदपि सस्मित बौहितम् । चला चलक्नीनिकान्तरलनोत्तरङ्गं च तद् बिलास-शत-मन्परं वलितकधर पीक्षितम् ॥६६ वस्त्र ममाद्य ·१४६ यथा वा पुरूरवसो विलापानुकृतिर्गीतिः एतत तदिन्दुपरिपन्थि नहेन्द्रनोल- सौन्दर्य-चौर्य-चतुरैरलकैः सनाथन् । आकण्ठमग्नवपुषो हरिणेक्षणाया हा हन्त पश्य मुखमम्बुनि कम्पमानन् ।। ६.२ अथवा विरहिणो विलापकलापे प्रकर्प गते प्रलापवचांसि- तन्वङ्गि दाय तदङ्गज-सार्वभौन- माङ्गल्यदाम-मधुरं वदनेन्दुबिम्बम् । किं नेक्षसे महति सन्तमसे पतन्त- मन्धंभविष्णु-सकलेन्द्रियमात्मदासम् विरहावेशे परां कोटि मदनेन नीते स्वाभाविकतां भजते निर्लज्जता, मज्जति व्यामोहीधे विमृश्यकारिता, धृष्यते विवेकः कातरत्वेन, मालिन्यं याति शालीनता, सभ्यासभ्यसंवादं प्रतिपद्यते वाणी । हा मज्जीवित-लल्लिके व नु गतं दासे मयि प्रेम तत् त्यक्त्वा मां शरणागतार्तमदये क्व त्व गताति स्वयम् । पृच्छ त्वं फलकण्ठमुझमति मे चेतो धृतिवंसते चूटाग्रामयमञ्जलि धुरया वाचा सकृत संलप ।। ६.५ उद्दण्डस्य शृङ्गारिणी वृत्तिर्मन्मथोद्भदमेदस्विनी कदाचित् परम्परा- कन्थामवधूय परित्यक्तमन्थरालसगतिस्थलथलायमानसर्वाङ्गा रङ्गे ताण्डवं प्रचण्डयन्ती रसिकेभ्यो हासावतारं वितरति । यथा- "सरतिका-(विलोक्य, संस्कृतमाश्रित्य, स्वगतम्) प्रिय - पाणि - पल्लव - तलानिमुद्रितः सुदृशः स्तनः श्रनफणः करम्वितः अनुयाति नङ्गाल-कुशेशयोल्लसन्- मदनाभिषेक-मणिकुम्भ-इन्वरम् ।। ८.३२ ता जाव अहं लदंदरिदा होमि । मल्लिका-(स्वगतम् ) हन्द ण पखु सत्कुणोमि हत्थकमलादो त्वणं अवहरिद (कथञ्चिदपहरति)। मारत:- (सविपादम् ) हन्त, - ·/१४७ सकृदिव समय बाले मम हस्ते मदनधमतप्तस्य । अपहरसे कुचकुम्भ तृषितकरादमृतकम्ममिव ।" मम्ता तावदुद्दण्डस्तूदण्ड एवं यथा वा तथा वा सरति । पञ्चदश्या वसुमती-मानविक्रमम वसुमतीमानविक्रमस्य सप्ताङ्कस्य नाटक्स्य प्रणेता केरलीयो दामोदर- भटटो मल्लिकामारुतस्य रचयितुरुद्दण्डस्य समसामयिक शताब्दया अपरभागे बभूव । प्रस्तावनायामसावात्मान वर्णयति- “अस्ति दक्षिणापये केरलेषु साक्षादशोकपुरेश्वरो नाम भगवान् पिनाक्पाणि । अस्त्यद्रिकन्यापति पादपीठ विदेष्टमानाशय पुण्डरीक । नारायणाचार्य इति प्रादि प्राप्त परा प्राज्ञधिया पुरोग ।। तस्य चरणारविन्द युगली गलित-रेणु-परमारणु-पात पूत - चेतनासार सारस्वत- निधिना साक्षाददि-समुद्र नायकैनवानेन बाल्यादेवारभ्य वैपश्चिी वृत्तिमधिकृत्य परा काष्ठामारोपित अयं कविरसाधारणमहिमैव ।" इत्येतेनानुमीयते यदस्य दामोदरस्य गुरुर्नारायणाचार्य आसीत् । कालीकटे मानविक्रममाश्रित्य स्थितोऽय द्राविडमुद्दण्ड (मल्लिकामारतस्य प्रणेतार) प्रतिद्वन्द्विनं पराजित्य केरलानविजेयान् प्रतिष्ठापयति स्म । जीणों भवन्नेप सन्यासेन त्यक्तमन्ध्योपासनादिकर्मा सवृत्तो वदतिस्म- हृदाफाशे चिदादित्य सदा भाति निरतरम् । उदयास्तमयो नस्त सन्ध्यामुपास्महे ।। अस्य प्रहेलिका अप्येन मूर्धाभिषिक्त कुर्वन्ति । यथा- क खे चरति, का रम्या, कि च भूषणम् । फोदृशी लड़ा वीरमर्कट फम्पिता। अन वि , रमा, ऋक्, कटकम्, पिता-वीरमटककम्पितेति समाधान चतुर्थे पादे दत्त विद्यते। नाट्यकथानुसारेण मानविक्रमो महाराजो मन्त्रिण कन्या वसुमती स्वप्ने दृष्ट्वा प्रणयासक्तो बभूव । वसुमत्यपि महाराज प्रति प्रणयाकुला जाता। महिषी तद् विज्ञायात्मघातकमतिमात्मान कुर्वन्ती कथकथमपि राज्ञान- नीता जीवितुमुदसहत । अन्ते च वसुमत्या मानविक्रमस्य विवाह समपद्यत। क्थ फि जप्स, को वन्द्य, ·(१४९ । । वृषभानुजा वृपभानुजाया नाटिकायाश्चतुङ्किकायाः कर्ता मथुरादासः पञ्चदशी शताब्दीमलंचकार । अयं चोपप्रयागं सुवर्णशेखरमध्युवास । यथानाम नाटिकायां राधाकृष्णयोः प्रणय-लीला विलसति । कृष्णस्य पाणी कस्याश्चिच्चिवं वीक्ष्य वृषभानजा कुपिता सती परिणामे स्वकीयमेव चित्रं विज्ञाय मानं मुञ्चति । इत्येवं छायानाट्यत्वमिदं विलोक्यते । पेशलप्रणय- केलिमनुहरन्ती शैली सर्वथा वैदर्भीगुणान् दधाति । अत्र गीतगोविन्दस्य प्रभाव: परिलक्ष्यते। मुरारिविजयम् पञ्चाङ्कस्य मुरारिविजयनाटकस्य प्रणयनं जीवरामो यानिक: १४८५. ई० वर्षे कार्षीत् । श्रीमद्भागवतस्य दशमे स्कन्धे वर्णितः कृष्णस्य गोपीभि- विलास एव विपयः। नृसिंहपुत्रेण विश्वरूपेण कृष्णभट्टेनापि मुरारिविजयं नाटकं रचितम् । दानकेनिकौमुदी दानकेलिकौमुदीति भाणिकाया रचयिता रूपगोस्वामी राजवंश्योऽपि कृष्णचैतन्यस्य सम्प्रदाये दीक्षितो भारते वैष्णवसंस्कृतेर्महान् उन्नायकः पंचदशपोडशशतान्योर्मध्ये स्वरचनाभिः काव्यप्रभां प्राकाशयत् । तस्याधिकतरा रचनाः पोडशशताब्द्यां विरचिताः । दानकेलिकौमुदी १४६५ स्त्रीष्टाव्दे प्रणीतेति निम्नलिखितश्लोकेन प्रमाण्यते--- गते मनुशते शाके चन्द्रस्वरसमन्विते नन्दीश्वरे निवसता भाणिकेयं विनिमिता ।। दानकेलिकोमुदी-पुष्पिका अस्यां भाणिकायां कृष्णलीलाचित्रणं सविशेषं वर्तते । जन्मना ·उपसहार. मध्ययुगे सहस्रशो रूपकाणि विरचिनानि । तेषु प्रायशो द्विशती यथा- क्यचिन्मुद्रितरूपेण वा प्राप्ताशेन वा नाम्ना बा मम समक्षं वर्तने। एतेषु मध्ययुगीन भारतीय जीवनं समग्रतो विलसति । भारतीय शिल्प-काव्य-चित्र- मूर्ति वास्तु-मगीतानि, सामाजिकजीवनं-लोकोत्यान-वार्ता मनोरजन- राजशास्तिहासयुद्धादीनि च स्पषु दृष्टमेव वणितानि। नि सन्दिग्धमेत- सत्यमेव पन्न सन्ति सर्वाणि रूपकाणि श्रेष्ठानि। न स्यामपि भापाया सर्राणि पुस्तकानि श्रेष्ठानि भवन्ति । किन्तु मध्यमकोटिकाना पुस्तकानामपि विमपि वैशिष्टय भवत्येव, येन तेषा सुरक्षा समीहिता स्यात् । जान नवदुवदिग्धा एवार्धपण्डिना वदन्ति यन्नास्ति मध्ययुगे मस्कृत- साहित्यस्य प्रकर्ष । भारतीया अपि तथा वदन्त कथं न लज्जन्ते परप्रत्यय- नेयबुद्धीना कृते तु वयं वैदेशिकस्य कोयमहोदयस्येवस्यैव स्पषम्य प्रह्लादन- देवविरचितम्य पार्थपराक्रमच्यायोगस्य विपये सम्मति तस्यैव शब्देनो- दाहराम Prahladanadeva wrote other works of which some verses are presened in the anthologies and must have been a man of considerable ability and menit नैक म कवि तस्य कृतिर्वा पशसामर्हति तत्त्वविदाम्। रामभद्रमुने प्रबुद्धरौहिणेय नाट्यकलादृष्टया न केवल भारतीयेषु नाट्येप, अपि तु विश्वनाट्यमाहित्येऽपि सर्वोत्तमं स्थानमहति । तवाभिनय , कथाप्रपञ्च- कोशल च रमणोयतमे। भगवदज्जुकीय नाम प्रहसमद्यापि रसविदा समाजे- ऽभिनयेन वं न रञ्जयति । यदि नाम साहित्यस्य सर्वोच्चविलासो लोकचरित्र निर्माणाय स्पृहयेतहि क्षेमीश्वरस्य चण्डकौशिक, शोलाङ्कस्य विबुधानन्द, कृष्णमित्रम्य प्रबोधचन्द्रोदयं, रामचन्द्रस्य सत्यहरिश्चन्द्रं, मेघप्रभाचार्यस्य धर्मा युदय, बालचन्द्रस्य करुणावत्रायुध, वेङ्कटनायस्य सकल्पसूर्योदय नेमिनायस्य शमामतं च सर्वोत्तमानि रूपकाणि शाश्वतं महिमान समाद लोकप्रियन्व च मृशमन्ति । मध्य युगे वैदेशिकाना विमिणा च भारतीयसस्कृति विध्वमन प्रवृत्ति बाधयितु लोकजागरणस्यापेक्षामोत् । एतदेव परिप्रेक्ष ललित विप्रहराज, ·/१५० हरकेलिनाटकं, पार्थपराक्रम, किरातार्जुनीयव्यायोगः, हम्मीरमदमर्दनं, भीमविक्रम-व्यायोगः, गंगादास-प्रतापविलासं च रचयित्वा कविभि. सन्दिप्टा भारताः तस्माद्युध्यस्व भारत अनेन विधिना राष्ट्ररक्षाभियोगस्य कृते या स्फूतिळपेक्षिता, तामेव सम्पूरयितुं कवयः सम्यक् प्रयतन्ते स्म । तत्र युद्धघोपोऽश्रूयत- एक: फरः फलति स्फटिकाक्षमालां घोरं धनुस्तदितरश्च विति हस्तः । धर्म: कठोरफलिफालफदर्यमान: सत्क्षत्रियस्य शरणं फिमिवानुयातः ।। - अथ च सन्दिष्टा महाराजाः मौदार्यशोधरसिकाः सुख यन्तु भूपाः । वीरसूरिः यथा नाम वीरं प्रशंसति. वस्तेषु तेषु सुभटेषु विमौ च भग्ने मग्नात कीतिपु निरोक्ष्य जनं भयातम् । यो मित्रगन्धववधूजनवारितोऽपि वलगत्यरीन् प्रति रसेन स एव वीरः ।। वहुविधा: सन्ति रूपकाणामभिनवविधा अस्मिन् युगे प्रपञ्चिताः । तथा हि- छायानाट्यप्रवन्धा: -हनुमन्नाटकं, धर्माभ्युदयं, दूताङ्गदं, उल्लाघराघवं, कर्मालनीराजहंसं, रामाभ्युदयं, शमामृतम् । प्रतीक-नाटकम् --प्रबोधचन्द्रोदयं, मोहराजपराजयं, संकल्पसूर्योदयम् । श्रीगदितम -धर्माभ्युदयम् । प्रेक्षणकम -उन्मत्तराघवम् । समवकारः - समुद्रमथनम् । ईहामृगः-रुक्मिणी-हरणम्। रिम: -त्रिपुरदाहम् ।

·नेतेया नाट्यरूपाणा प्राचीननाट्यसाहित्यपुजे दर्शनं भवति । यदि नामाज्ञानवशान्मध्ययुगस्यैतानि स्पकाणि न समाद्रियन्ते तहि कलात्मक विलासस्य कस्माच्चिदनन्यस्मात् प्रातिभोन्मेपाद् वञ्चिता एवात्मवञ्चका वयम्। मध्ययुगीन भारतीयेतिहास-संरचनाया सस्कृतसाहित्यिककृतीना सातिशयमुपयोगो वतते। तत्रेतिहासिकनाटकानामवतारणा समृद्धव । तेषु कौमुदीमहोत्सव, विद्धशालभञ्जिका, कर्णसुन्दरी, ललितविग्रहराज, हम्मीर- मदमर्दन, शखपराभव, प्रतापरद्र कल्याण, गगादास प्रतापविलास, वसुमती मानविक्रम च सविशेषमुल्लेखार्दा सन्ति । जैनसस्कृतेनटिकानि मध्ययुगीन साहित्य प्रकाम शबलयन्ति । बहवस्ते सन्ति जैनकवयो येपा नाट्यकृतय संस्कृत साहित्य सुसमृद्ध विदधति । करमोराणा न्यायमजरीकृता जयन्तभट्टेनागमडम्वरेणास्मिन्युगे तद्देशस्य नाटपरचनानुपलब्धिया॑हन्यते। इय नाट्यकृति काचिदपूर्वामिव सास्कृतिक- समृद्धि समक्षयति। मध्ययुगस्य नाटयसाहित्येन भारतवर्षस्य प्रादेशिकभाषासु विलिखित माहित्य विशेषतो नाटकादीनि सम्यक् प्रभावितानि । अनुसन्धानदिशाया सस्कृत-नाटकाना महत्त्व तन विलसत्येव । सस्कृतिनिधिरक्षकाणा भारतीयाना गौरवसवर्धनायव मध्यकालिक- नाटकोपमेवनमिति निश्चप्रचम् ।

·प्रथमं परिशिष्टम् प्राप्तांश-रूपकाणि रूपकनाम लेखकनाम अंशदाता ग्रन्थः कोटि: अनङ्गसेना-हरिनन्दि प्रकरण नाट्यदर्पण शुक्तिवास कुमार नाटक अभिज्ञान-जानकी अभिनवराघव वक्रोक्तिजीवित ना०द०, २० सु० नाटक क्षीरस्वामी भट्टेन्दुराज विशाखदेव अभिसारिका-वञ्चितक आनन्दकोश इन्दुलेखा प्रहसन नाटिका वीथी इन्दुलेखा उदयन-चरित प्रकरण उदात्तरापत्र नाटक मायुराज अभिनवभारती,शृ०प्र० भाव प्रकाशन रसार्णवसुधाकर शृंगार-प्रकाश, ना० द० नाट्यदर्पण भावप्रकाशन दशरूपकावलोक, साहित्यदर्पण वक्रोक्तिजीवित, नाट्य- दर्पण, दशरूपकावलोक; शृंगार प्रकाश, सरस्वती कण्ठाभरण, सा० द., सरस्वतीकण्ठाभरण रसार्णवसुधाकर ना. ल. र० को ना० ल० र० को ना० ल० र० को - कनकजानकी क्षेमेन्द्र भारद्वाज अङ्क करुणाकन्दल कलावती कामदत्तापूर्ति कीचकभीम नाटक ·/१५३ भावप्रकाशन भावप्रकाशन गगातरगिका गंगाभगीरथ गौडविजय ग्रामेयी जामदग्न्यजय तरगदत्त पारिजातलता उत्सृष्टिका काव्य नाटिका व्यायोग भा० प्र० ना० ल०र० को दशरूपक प्रकरण दश० अव०, भा०प्र० शृ० प्र० ना.शा. डिम डिम प्रेक्षणक भावप्रकाशन त्रिपुरदाह तारकोद्धरण त्रिपुरमर्दन देवीपरिणय देवीमहादेव भावप्र० नाटक भावप्रकाशन ना० ल० र० को उल्लाप्यक सा०द० ना०द० सा०द० प्रहसन भाण भावप्रकाशन मा०द० नाट्यरासक नाटक भावप्रकाशन ना० ल०र० को नाटक प्रेक्षणक भावप्रकाशन द्रौपदोस्वयवर घूर्तचरित नन्दिमालि नर्मवती नलविक्रम नल विजय नृसिविजय पत्रलेखा पद्मावती परिणय पावतीसम्भोग पुष्पभूषित प्रतिज्ञाचाणक्य प्रतिमानिरद्ध प्रेमाभिराम ना० ल. र० को भाण भावप्र० प्रकरण र० सु० प्रकरण भीम नाटक वीथी रविपति त्रिपुरान्तक सा०द० अभि० भा० व० जी०, ना० द०, अभि० भा० ·/१५४ दुर्मल्लिका सा.द. नाटक ना० ल० २० को ना० ल० र० को विन्दुमती भीमविजय मदनिकाकामुक मदलेखा माणिक्यवल्लिका माधवीवीथिका मायाकापालिक भावप्र० रासक त्रोटक कल्पवल्ली वीथी भावप्र० रसा० मुधा० सा. द०, सल्लापक ना० ल० को ईहामृग २० मु० सल्लापक ना० ल० र० को० अभि० भा० रागकाव्य वीथी सा० द० प्रकरण अभि० भा० मायाकुरंगिका मायामदालसा मारीचवध मालविका मूलदेवचरित मेनकानाहुप मेनकाहित यमलार्जुन-वध यादवोदय राघवविजय राजराजेश्वर व्रोटक ना० ल० र० को० रासक सा०द० गोष्ठी भावप्रकाशन काव्य मा०द० रागकाव्य अभि० ०भा० नाटक Aspects of India's History and culture by K. A Nilkanth - Shastri. राधावीथी ना० ल० र० को० वीथी श्रीगदित रामानन्द भावप्रकाशन अङ्क मावप्रकाशन रामानुज रेवतीपरिणय रवतमदनिका 'ना० ल० र० को० नाटक गोष्ठी सा० द० ·/१५५ भाण भाण ना० ल०र० को मा०द० ललितनागर लोलामधुकर बबुलवीथी वीथी भावप्रकाशन, ना.ल. २० को भावप्रकाशन, ना० ल० मा०द० वालिवध प्रेक्षणक शूद्र विकान्तशूद्रक विलामवती ०प्र० ना०ल०र०को० नाट्यरासक मा०द० वीणावती भाणी वृनोद्धरण डिम भावप्रकाशन, मा० ल० २० को भावप्रकाशन, ना० ल० र० को ना० ल०र० को समवकार अंक मा०६० ना० ल०र० को ना० ल० र० को नाटक प्रह्मन अङ्क प्रम्यानक भावप्रकाशन भटटवाण ना.ल. र0 सा० द. भाण शक्रानन्द शर्मिष्ठा-ययाति शशिकामदत्त शशिविलाम शारदचन्द्रिका शृगार-तिनक शृगारमजरो सत्यभामा समुद्रदत्तवेष्टित ममुद्रमथन सागरकोमुदी सुग्रोवकेलन सैरन्घ्रिका स्तम्भितरम्भक भावप्रकाशन र० मु० ना० ल०र० को गोष्ठी अभि० भा० प्रकरण सा०द० समवकार भावप्रकाशन भावप्रकाशन प्रहमन काव्य प्रह्मन नोटक भावप्रकाशन भावप्रकाशन ·द्वितीयं परिशिष्टम् अप्राप्तरूपकाणि लेखकनाम रूपक नान कोटिः नाटिका समवकार अनङ्गवती अमृतमन्थन अमोघराघव उत्कंठितमाघवकाव्य उदात्तकंजर उर्वशीमर्दन उर्वशी-विप्रलम्भ निर्देशकग्रन्थः नाट्यदर्पण नाट्यशास्त्र रसार्णवसुधाकर ना० ल० २० कोश भावप्रकाशन ना० ल० र० को० उल्लोप्यक ईहामृग भावप्रकाशन नाटक . नाटक उषाहरण कनकावतीमाधव ना० ल० र० को ना० ल० २० को०, सा.द. शिल्पक सा० द० कन्दपंकेलि कलिकेन्लि प्रहसन प्रहसन प्रकरण भाणिका शूद्रक कामदत्त भावप्रकाशन पद्मप्राभृतक, र० १० ना० ल० र० को सा० द० कामदत्ता भा० प्र० कामदत्ता ना० ल० २० को डोम्बी ईहामृग ईहामग हल्लीस कुन्दशेखर विजय कुसुमशेखर-विजय केलिरेवतक - भा०प्र०, सा० द० ना० ल० र० को०, सा०द० भा० प्र० ना० द. भवनुतचूडः कोशलिका क्रीडारमातल नाटिका श्रीगदित को र० ना० ल० सा० द० ·नाटक वृत्यारावण गुणमाला होम्बिका चित्रभारत नाटक चिनोत्पलावलम्बितक प्रकरण चूडामणि होम्बिका छलितराम नाटक ११५७ अभिनवभारती ना. ल. र० को ना.द.सा.द. काव्यानुशासन क्षेमेन्द्र औ० वि० च० शङ्कक ना०६० अभिनवभारती ना० द०, २० जी०, दश० अव० ०प्र० म०३०,सा० द० ना० ल०र०को विशाखदेव अभि० भा०, ना० द०, J०प्र० ना०ल०र०को. ना० ल०र० को ना०ल० र०को०, र०सु० अभि० भ०, दश० अव० ना०द०, त्रिलोचन शृ० प्र० ना० द० सा० द. ब्रह्मयश ना० द० स्वामी, अभिनवभारती,व०जी० चन्द्रशेखर सा०द० नाटक जानकीराघव देवीचन्द्रगुप्त प्रकरण नाटक नरक्वध पद्मावती-परिणय प्रकरण पाण्टवानन्द नाटक नाटक पार्थ-विजय पुष्पदूपितक प्रकरण ०प्र० অমি মা विश्वनाथ सा०द० ना०६० पुष्पमाला पुल्लमक रूपक प्रद्युम्नाभ्युदय प्रभावती प्रयोगाभ्युदय प्रहसन बालिका चितक मदनमजुला मनोरमावत्सराज नाटक नाटिका प्रकरण प्रहमन नाटक रमार्णवसुधाकर विशाखदेवी ना.द. नाटक ना. ल. र० को ना० द. नाटक भीमट ·२०० नाटक ना. द० नाटक . महेश्वरानन्द मायापुष्पक मारचरितक ना० ल० २० को नाटक शृं० प्र० नाटक मुकुटनाडितक सा०द० नाटक ना०६० रामचन्द्र नाटक रामचन्द्र ना० द० ना० ल०२० को . ययानि-विजय यादवाभ्युदय ছুদিন रम्भानलकूवर राघवान्युदय राघवाभ्युदय नाटक नोटक नाटक नाटक रामचन्द्र क्षीरस्वामी नाटक रामकाङ्क भेज्जल नाटक ना० द० ना० ल० २० को साः द० अभि० भा० अमि० भा० ना० ल० र० को काव्यमीमांसा, शृं० प्र० ना० द०, शृं० प्र० ना०द. औ० वि० च० औ० वि० च० अभि० भा० नाटक रामचरित राधाविप्रलम्भ रामविक्रम रामानन्द रामाभ्युदय रोहिणीमृगाङ्क ललितरत्नमाला लावण्यवती वत्सराजचरित नाटक प्रकरण नाटिका यशोवर्मा रामचन्द्र क्षेमेन्द्र क्षेमेन्द्र काव्य नाटक नाटिका ना०द० रामचन्द्र वनमाला सुबन्धु अभि० भा० अभि० भा० शृं० प्र० ना० द. वासवदत्तानाट्यपार नाट्यपार विकटनितम्बा प्रहसन विक्रान्तशूद्रक नाटक विधिविलसित नाटक विलक्षदुर्योधन नाटक वीरभद्रविजम्भण हिम वीरानन्द नाटक शर्मिष्ठापरिणय नाटक ता. द० २० सु० र० सु० . ना० ल. २० को ·१५८ पुस्तक नाम-सक्षेप " " " " " % 3E " " ना०शा० नाट्यशास्त्र ३०० सीष्टान्द- ३०० खीष्टाब्द पूर्वत यावत् व० जी० वक्रोक्तिजीवित अभि० भा० - अभिनवभारती ६८० १०३० दश० अव० - दशम्पक-अवलोक ८७५ १००० शृ० प्र० शृङ्गारप्रकाश १००५ १०५४ स०क० सरस्वतीकण्ठाभरण १००५ १०५४ औ०वि० च०- औचित्य विचारचर्चा १०५० ना०द० नाट्यदर्पण १०६३ ११७३ भा०प्र० भावप्रकाशन ११७५ १२५० प्र०२०२०० = प्रतापरद्रयशोभूषण १२७५ १३२५ सा०द० साहित्यदर्पण १३०० १३४० १० सु० = रमार्गमुधाकर १३४० १३६० ना०च. नाटकचन्द्रका १४०० ११५४ " " " " " ·नाटकानां प्रकाशनादि-विवरणम् नाटकनाम प्रकाशक प्राप्तिस्थानादि अञ्जना पवनञ्जयम्- माणिव चन्ददिगम्बरजैन ग्रन्थमालाया मुम्बईत १६५० ख्रीष्टाब्दे प्रकाशितम् । अनघराघवम्-विद्याभवन सस्कृतग्रन्थमालाया काशीत प्रकाशितम् । आगमडम्बरमा - अनन्तलाल ठाकुरेण प्रकाशितम् । काश्या चौखम्भा विद्याभव- मत प्राप्यम्। आश्चयं चूडामणि -विद्याभवन-सस्कृतग्रन्थमालाया काशीत प्रकाशितम् । उन्मत्तराधवम् -(विरूपाक्षकृतम्) अध्यार लाइब्रेरी-मद्रासत प्रकाशितम् (भास्करकविकृतम्)। उन्मत्तराघवम्-काव्यमाला- १६ तमे प्रकाशितम् । उन्लाघराघवम्-गायकवाड ओ० सीरीज बडौदात प्रकाशितम् । कनकलेखाकल्याणम्- चौखम्भाविद्याभवनत १६८० खीष्टान्दे प्रकाशितम् । कमलिनीराजहंसम्-त्रिवेन्द्रम् नगरे १६४७ खीष्टाब्दे प्रकाशितम् । उज्ज- यिन्या विक्रमकीर्तिमन्दिरे लभ्यम् । करुणाववायुधम्-जैनात्मानन्दसभात ५६ संख्याक प्रकाशितम् । कर्णसुन्दरी-काव्यमाला ७ मंख्याक प्रकाशनम् । कपूरचरित भाण --गायकवाड ओ० सी० बडौदानगरे प्रकाशितम् । कपूरमजरी-१६३६ स्त्रीष्टाब्दे कलकत्ता-विश्वविद्यालयेन प्रकाशितम् । कल्याण-सौगन्धिकम्-(१) मेहरचन्दलच्छमनदास, लाहौर Bulletin of the School of Oriental and African Studies, London III PP. 33-50 प्रकाशितम्, चिरजीव- पुस्तकालये, आगरा-नगरे लभ्यम् । किरातार्जुनीय-व्यायोग --गायकवाड ओ० सी० बडोदानगरे प्रकाशितम् । कादम्बरीकल्याणम्-मद्रास-नगरीत १६३६ स्रोष्टाब्दे प्रकाशितम् । फवलयावली कौमुदी महोत्सवम्-१६२६ खीष्टाब्दे मद्रासत प्रयागत ! भारती भवनपुस्तकालये प्रयागे लभ्यम् । ११ २००८ संवत्सरे ·कौमुदी-मित्रानन्दम् -जैन आत्मानन्दसभा भावनगरत: प्रकाशितम् । बम्बई- नगरस्थभारतीयविद्याभवने लभ्यम् । गङ्गादासप्रतापविलासम् –गायकवाड-मो० सी० १६७३ ख्रीष्टाब्दे प्रका- शितम् । गोरक्षनाटकम् – काव्यमालायां मुम्बईत. वण्डकौशिकम् -बङ्गाल एशियाटिक सोसाइटीतः १६६२ ख्रीष्टान्दे प्रकाशि- तम् । विद्याभवन-संस्कृत ग्रन्थमालातः काश्यां प्रकाशितम् १६६५ ख्रीष्टान्दे। चन्द्रकला-प्रयागस्थ-देवभाषा प्रकाशनेन २०२३ विक्रमसंवत्सरे प्रकाशितम् । चन्द्रलेखाविजयप्रकरणम् -अप्रकाशितमेव हस्तलिखित ग्रन्थागारे जैसलमेरे वर्तते। ज्योति प्रभाकल्याणम्-वंगलौरनगरे १८६३-६४ ख्रीष्टाव्दे काव्याम्बुधि- पत्रिकायामघप्रायं प्रकाशितम् । तपती-मंवरणम्-त्रिवेन्द्रम् सीरीज ११ प्रकाशितम् प्रयाग-विश्वविद्यालय- पुस्तकालये लभ्यम् । तापसवत्सराजम् -साहित्य-भण्डार-मेरठतः १६६६ ख्री० प्रकाशितम् । त्रिपुरदाहम् --गायकवाड ओ० सी० वड़ोदातः प्रकाशितम् । दानकेलिकौमुदी-अप्रकाशिता । लेखकसविधे वर्तते । दूताङ्गदम्-काव्यमालायां प्रकाशितम् । द्रौपदी स्वयंवरम् -जैनात्मानन्द-सभा-भावनगरतः १६१८ ख्रीष्टाब्दे प्रकाशि- तम् । धनञ्जय-विजयम्---काव्यमालायां ५४ तमे प्रकाशितम् । कलिकाताया जीवानन्दविद्यासागरेणापि प्रकाशितम् । धर्माभ्युदयम् -आत्मानन्दसभा, भावनगरतः प्रकाशितम् । चिरंजीव पुस्तकालये आगरांनगरे लभ्यम् । धूर्तसमागमम्-Anthologia Sanscritica इति पत्रिकायां प्रकाशितम् । नरकासुर-विजयम्—हदरावादस्थोस्मानिया विश्वविद्यालयतः १८६१ वर्ष प्रकाशितम् । नलविलासम्-गायकवाड ओरिण्टल-सीरीज वड़ोदातः प्रकाशितन् । नारायणी-विलासम् मद्रासनगरे शा० हस्तलिखित. ग्रन्थागारे। निर्भयभीमम्-यशोविजयग्रन्थमालायां १६ वाराणसीतः प्रकाशितम् । नेपधानन्दम्-हस्तलिखितम् ! Peterson's Report 3. 340 f.

·१६३ पाण्डवाभ्युदयम्-लन्दननगरस्थेण्डियाफिले ४१८७ मख्याकं हस्तलिखित वर्तते। पारिजात मञ्जरी-१६६३ स्त्रीप्टादे भोपालत प्रवाशिता। पारिजात हरणम्-साहित्य प्रकाशने दिल्लीत १६६० स्रीप्टाब्दे प्रकाशितम् । पार्यपराक्रमम्-गायकवाड ओरियण्टल सीरीजे १६१७ नोप्टाब्दे प्रकाशितम् । मंगानाथझाविद्यानुसन्धान संस्थाने प्रयागनगरे लभ्यम् । पावनी-परिणयम्-धीरग-कुम्भकोणत प्रकाशितम् । मुम्बईत काव्यमालायाम् । प्रतापन्द्र-कल्याणम्-त्रिवेन्द्रम सस्कृत मीरीजे प्रकाशितम् । प्रद्युम्नाभ्युदयम्-त्रिवेन्द्रम्-मस्कृत-मीरीजे प्रकाशितम्। वाराणस्या मस्कृत विश्वविद्यालयस्य पुस्तकालये लभ्यम् । प्रबुद्धरौहिणेयम्-आत्मानन्दसभा, भावनगरत प्रकाशितम् । चिरजीवपुस्तका- लये आगरा नगरे लभ्यम् । प्रबोधचन्द्रोदयम् -विद्याभवन-संस्कृतग्रन्यमालाया काशीत । प्रसन्नराघवम्-काव्यमालायाम् । विद्याभवन-मंस्कृतग्रन्यमालाया काशीन प्रकाशितम् । वाणासुर विजयम् - तगारस्य सरस्वती-मल हस्तलिखित ग्रन्यागारे ५२२३ सध्या लभ्यम् । बालभारतम्-काव्यमालाया कर्पूरमञ्जर्या सह प्रकाशितम् । बालरामायणम -जीवानन्दविद्यामागरेण, कलिकाताया प्रकाशितम् । भगवदज्जुकीयम्-मगलोदयम् प्रेम विचूरत प्रकाशनम् । भीमविक्रम व्यायोग-गायस्वाड-ओ० सी० १५१ तमे प्रकाशित । भैरवानन्दम् -१९७३ श्रीप्टाब्दे पीयूप प्रकाशनेन प्रयागे मुद्रितम् । मल्लिकामकरन्दम्-१६७८.१६७६ ब्रोष्टाब्दे मम्बोधिपत्रिकाया अहमदाबाद- नगरे प्रकाशितम्। मल्लिकामास्तम्-जीवान विद्यासागरेण कनिकाताया १८८० वर्षे प्रकाशि- तम्। माारविश्वविद्यालय पुस्तकालये लभ्यम् । मुरारि-विजयम् -हस्तलिखित कलिकाताया शा० सस्कृत-महाविद्यालये वर्तते। मैथिली-कल्याणम्-माणिकचन्द-दिगम्बरजैन-अन्यमाला १६७३ स्रीष्टान्दे प्रकाशिनम् । मोहराजपराजयम् --गायक्वाड-ओरियण्टल-सीरीजे बडोदात मंस्कृतविश्वविद्यालयस्य पुस्तकालये लभ्यम् । रम्भामञ्जरी-काश्या पार्श्वनाथानुसन्धान केन्द्र लया। १८८८ स्रीष्टान्दे निर्णयसागर-प्रेस-मुम्बईत प्रकाशिता। प्रकाशित ·/१६४ रामाभ्युदयम्-लन्दननगरस्थेण्डियाफिसे ४१८७ संख्याकं हस्तलिखितम् । रुक्मिणी-हरणम् -- गायकवाड ओ० सी० बड़ौदानगरे प्रकाशितम् । लटकमेलकम् --संस्कृत-ग्रन्थमालायां, चौखम्भाविद्याभवनतः काश्यां प्रकाशितम्। ललितविग्रहराजम्-इण्डियन ऐण्टिक्वेरी वर्ष २० तमे प्रकाशितम् । वसुमती-मानविक्रमम्-अप्रकाशितमेव कोझिकोटनगरस्थकुट्टयटन सविधे, त्रिचूरे च नारायणपिशरोटी सविधे वर्तते । विक्रान्त-कौरवम् –माणिकचन्द दिगम्बरजेन ग्रन्थमाला, बम्बई १६७२ । विजयश्रीनाटिका-टी० टी० नगर भोपालतः प्रकाशितम् । विटनिद्राभाण:--मद्रासनगरे ३७५५ संख्याकं शासकीय हस्तलिखित ग्रन्थागारे लभ्यम् । विद्धशालभञ्जिका-विद्याभवन-संस्कृतग्रन्थमालायां काशीतः प्रकाशिता। विबुधानन्दम्-चउपन्न महापुरुपचरिये काशीत प्रकाशितम् । हरियाना बुकडिपो, रेलवेरोड, रोहतकात् १६५५. खीप्टाब्दे प्रकाशितम् । पार्श्वनाथ-विद्यालय-रिसर्च-इंस्टिट्य टे लभ्यम् । वीणावासवदत्तम्-कुप्पूस्वामीशास्त्रीरिसर्च-संस्थान-मद्रासतः १६६२ रखीष्टान्दे प्रकाशितम् । वृषभानुजा नाटिका-काव्यमालायां ४६ संख्या प्रकाशिता । शङ्खपराभवम्- गायकवाड ओ० सी० प्रकाशनम् । शमामृत-जैनात्मानन्द-सभा-भावनगरतो मुनिधर्मविजयेन प्रकाशितम् । शृङ्गारभूपणम् --मुम्बईतः काव्यमालायां ५८ संख्याकं १८६६ ख्रीष्टाव्दे प्रकाशितम् । सङ्कल्पसूर्योदयम् - अडयार लाइनरी, मद्रास । सत्यहरिश्चन्द्रम्-काव्यमालायां समुद्रमथ नम्-गायकवाड ओ० सी० वड़ोदातः प्रकाशितम् । सुभद्रानाटिका- माणिकचन्ददिगम्बरजेनग्रन्थमालायां १६५० ख्रीष्टाव्दे प्रकाशिता। सुभद्राधनञ्जयम्-त्रिवेन्द्र-संस्कृत-सीरीज १३ प्रकाशितम् । प्रयाग-विश्वविद्यालय- पुस्तकालये लभ्यम् । सुभद्रा-परिणयनम् – सरस्वती भवन-टेक्स्ट ७७ काश्यां प्रकाशिनम् । 19147 TUTTICH - Triennial Cat of Skt. Mss. in Oriental Library Madras II 2276! सौगन्धिकाहरणम् - विद्याभवन-सस्कृतग्रन्थमालायां काशीतः प्रकाशितम् । हनुमन्नाटकम्-चौखम्भा सीरीज, वाराणसी। हम्मीरमद-मर्दनम् – गायकवाड-आ० सी० बड़ौदातः १० संख्याकं प्रकाशितम् । संस्कृत विश्वविद्यालयस्य पुस्तकालये काश्यां प्राप्यम् । हास्यचूडामणि:- गायकवाड-ओ० सी० बड़ौदातः प्रकाशितः । 1 ·शब्दानुक्रमणिका अगस्य अञ्जनापवनञ्जय अनघरायव अरुणगिरिनाथ आगमडम्बर आश्चर्यचूडामणि ईहानग उदात्तराघव उद्दण्ड उन्मत्तराघव उल्लाघराघव कनक्लेखाकल्याण कमलिनीराजम करुणावचायुध कणमुन्दरी कपू रचरितमाण कर्पूरमञ्जरी कल्याणसौगन्धिक कादम्बरी-कल्याण किरातार्जुनीयव्यायोग किशारिका कुवलयावली कुलशेखर वर्मा कृष्णमिथ कौमुदी महोत्सव कौमुदीमित्रानन्द क्षेमीश्वर गङ्गादासप्रतापविलास गोरक्षविजय चण्डकौशिक ११२ चन्द्रकला १२७ ११० चन्द्रलेखाविजय ७० ७ चन्द्रिकाक्लापीड १३८ छायानाटक १०५,१४२,१४५ ८ जयदेव जयन्त भट्ट ८ ८८ जीवरामयाज्ञिक १९८ १५ ज्योतिरीश्वर ११८ १४३ ज्योति प्रभाकल्याण ૧ ૨ १२१,१३५ डिम ८ई नपतीसवरण १२३ नापसवत्सराज ६ १२३ त्रिपुरदाह १०३ दानकेलिकौमुदी १४८ १२ दामोदरभटट १४७ ८७ दूतागद ३४ द्रौपदीस्वयवर १०४ २५ धनञ्जयविजय-व्यायोग ११३ धर्मसूरि ८६ धर्माभ्युदय ३ धूतसमागम ११८ १२२ नरकासूर विजय १३३ १८ नरसिंह ११३ ४३ नलविलास ३ नारायणविलमित ६६ निर्भयभीम व्यायोग २५ ३४ नीलकण्ठ १३% नेमिनाथ १३२ नेपघानन्द ३५ पाण्डवाभ्युदय ६० - ·/१६६ ११० १२१ ७४ ७४ १२२ ૧૧૧ ११७ १२२ ६४ २८ ५६ १४८ पारिजातमञ्जरी पार्थपराक्रमव्यायोग पार्वती-परिणय पूर्णसरस्वती प्रतापरुद्रकल्याण प्रतीकनाटक प्रद्युम्नाभ्युदय प्रमुद्धरौहिणेय प्रवोधचन्द्रोदय प्रसन्नराघव प्रह्लादनदेव प्रेक्षणक वाणासुरविजय बालचन्द्रमूरि बालभारत वालरामायण विल्हण ब्रह्मसूरि भगवदज्जुकीय भास्करकवि भीम-विक्रम व्यायोग भैरवानन्द मणिक मथुरादास मदनकवि मल्लिका मकरन्द मल्लिकामारुत महानाटक मायुराज मुरारि मुरारि-विजय मेघप्रभाचार्य ६७ मेथिलीकल्याण ७१ मोक्षादित्य १३१ मोहरोज-पराजय १२३ यशःपाल ११२ यादवाभ्युदय ४३ रघुविलास ११७ रत्नपञ्चालिका ७५ रम्भामञ्जरी ४३ रविवर्माकुलशेखर ६३ रसाणव-सुधाकर ७१ राघवाभ्युदय १३५ राजशेखर १३१ रामचन्द्र १०३ रुक्मिणीहरण-ईहामग ३१ रूपगोस्वामी ३० रोहिणीमगाव ५२ रामचन्द्र १३२ रामदेव-व्यान ४८ रामवर्मा १२१ रामाभ्युदय १२१ लटकमेलक १२७ ललितविग्रहराज १२७ वत्मगज १४७ वनमाला ६७ बमुमती-मानविक्रम ६७ वामनभट्ट १४३ विक्रान्तकौरव १ विग्रहराजदेव ५ विजयपाल ७ विज्जका ११८ विटनिद्रानाण ८३ विद्धशालभजिका ७५ १३७ १३८ १३८ ६८ ७१ ८५. ६७ १४७ १३१ '१०६ ७० १०४ ३ १२६ ३२ ·१६७ ६२ ११२ मत्यहरिश्चन्द्र १३२ समवकार २३ समुद्रमयन समवकार १३४ सिंहभूपाल ११४ सुवालावज्रतुण्ड १२७ मुभट 21 १२२ १०५ १११ २१ ६३ मुभद्रा १३७ १३३ विद्यानाथ विद्यापति विवुधानन्द विरूपाक्ष विश्वनाथ विश्वनाथ महापान वीणावासवदत्त वृत्तकोश वृपभानुजा वेङ्कटनाय वेदान्तदेशिक शक्तिभद्र शवधर शह्वपराभव शमामृत शीलाक शृङ्गारभूषणभाण श्रीगदित श्रीराम सकल्पसूर्योदय ८६ ११४ २६ मुभद्रा धनञ्जय १४८ सुभद्रापरिणयन ११८ सोमदेव १८ सोमवल्लियोगानन्द १७ सोमेश्वर ६८ सौगन्धिकाहरण व्यायोग १०० हनुमन्नाटक १४१ हम्मीरमदमर्दन २३ हरकेलिनाटक १३१ हरविलास १०३ हरिहर १२६ हस्तिमल्ल ११८ हास्यचूडामणि १ ૧૦૧ २६ १०८ पर्ट