·No text on this page.

·RĀMĀYANA
OF
VALMIKI
INDIA'S NATIONAL EPIC
For the first time critically edited from original manuscripts
derived from all parts of India
Ву
Raghu Vira
With the cooperation of
SHRIDIANT BALASAHEB PANT PRATINIDIII,
RAJA OF AUNDI
VS SUKTHANKAR, I A, PII D,
GENERAL EDITOR, THE MARIBITRATA, POONA
LAKSHMAN SARUP, NA, D VIIIL,
THE UNIVERSITY, LAHORE
SK DE, MA, D LITT,
THE UNIVERSITY, DACCA
W KIRFEL, PI D,
THE UNIVERSITY, BONN (GERMANY)
SADHU RAM, NA,
THE ACADEMY, L ANORE
Illustrated from ancient reliefs and paintings
Tasciculo 1
July 1939
Clnder ibc prfromage of His Highuess the unrijt of Unsore
and the Bajr of Sundy

·Sarasonti Pihara Scrics
EDITED BY
Raghu Vira, M. A., Ph. D., D. Sitt. et Phil.
DIRECTOR, INTENN:TIONAL ACADENI ON
INDIAN CULTURE, LAJIONE
IN COLLABORATION WITII
OTHER SCHOLARS
Dolunc
RĀMAYANA OF VALMIKI
1. 1-6
Rupces 10!
Shillings 151.
July, 1938
Published by thio Director
for
The International Academy of Indian Culture,
Lahore, India
Printed by Nr. Sadli Ram, N. A., at the Academy's
Oich printing trorks, the Arya Bharati Press
LAHORE

·सरस्वती-विहार-ग्रन्थाः
७
महर्षि वाल्मीकि-विरचितम्
आदि-काव्यं
रामायणम्
आदि-काण्डे सर्गा १६
आचार्य-रघुवीरेण परिष्कृतम्
विक्रमान्दा १९९५
मूल्यं-रूप्याणां दश
प्रकाशिता-सरस्वती-विहारः, लवपुरम्
एतत् काव्य सरस्रती विहार आर्यभारत्य् मभिधे मुद्रण गृहे मुद्रितम्

·No text on this page.

·OUR MANUSCRIPTS Lalchand Library, Lahore, No 4848 Folios 75 Generally 16 lines to a page and 32 syllables to a line Size 281 x 181 cm Written space 21 x 12 cm Devanagari script Neatly written, clean margins no variae lectiones, no interlinear notes, few corrections Red ink generally used for section colophons Yellow pigment used for deletion Stonzas are numbered for every serga separately Sargas not numbered No date There is a beautiful painting on the first page Glazed paper Provenance, Lahore The manuscript has been transcribed from a Sarada original There are scores of corruptions due to muslection of Sarada lugatures, eg पारमीविन्मुनि for यात्मीरिमुनि', महणों for सहरणो', सूर्येन्मु for स्यन्दु', सभ्य for सत्य', ममभ्य for स सत्य', नक्षस् for रक्षए The MS contains the complete Balakanda Lalchand Library, Lahore, No 2959 Folios 64 Generally 12 lines to a page and 52 syllables to a line Size 37 x 15 cm Written space 30 x 10 cm Devanagari script Varunts, additions and corrections are frequent on the margins Nothing interlinear Red ochre rubbed over colophons Yellow pigment for deletion is common Stanzas are not numbered, but the sargas are No date Unglazed paper Some of the follos are coloured yellow Provenance, Bharatpur Complete Balakānda The last sarga is numbered 57 Latchand Library, Lahore, No 1773 rolios 58, the first six damaged at the centre 11 18 lines to a page and 32 50 syllables to a line Size 34 x 18 cm Written space 24x11 to 28 x 13 cm The writing in the earlier part is bolder Gradually it becomes finer and the number of lines in a page as well 78 syllables in a line increases , the watten sprce also widens Devantgarı script Cursite hand Variants, additions and corrections on martins Colophons and dandas in red ink Yellow pigment used for deletion Stanzas and sargas are occasionally numbered Dated l'ikrama Samtal 1783 (Ruma, Vass Nuga, Indu), Alurgalırsa Sila paksa Dasami, Bhrgu tusara Unglazed paper Provenance, Jullundur City has usurped the entire sphere of Complete Rilhanda The last sarga is numbered 50 ·2 RAMAYANA #3 Lalchand Library, Lahore, No. 6167. Folios 38. Generally 21 lines to a page and 40-60 syllables to a line. Size 29 x 15 cm. Written space 22 x 10 cm. Devanagari script. Cursive hand. Occasional marginal corrections and additions, No interlinear notes. Red ink used for dandas on folio 27. Yellow pigment used for deletion. Rcd ochre has been rubbed over colophons. Stanzas are not numbered, though the sargas generally are. Dated Vikrama Samval 1878, Pausa, Sudi, Trtīya. Unglazed paper. Provenance not known. Complete Bālakānda. According to the last colophon it contains 52 sargas. has replaced qaltogether. Lalchand Library, Laliore, No. 2961. Folios 90. Lines 13, 14 to a page and 35 syllables to a linc. Size 39 x 17 cm. Written space 31x11 cm. Devanagari script. Carefully written. Marginal and interlincar additions, corrections and variations are entered by a late hand. Dandas and colophons in red ink. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas are occasionally numbered. No date. Unglazed paper. Provenance, Alwar State. Complete Balakanda. The last sarga is numbered 77. मन Lalchand Library, Lahore, No. 1772. Folios 81. Generally 15 lines to a page and 32 syllables to a line. Size 33x 17 cm. Written space 221 x 11 cm. Devanāgari script. The scribe has taken pains to write beautifully. Clean margins. No interlincar matter. Colophons and dandas in red ink. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas occasionally numbered. No date. Unglazed paper. Provenace, Amritsar. Complete Balakānda. There are two sets of numbers in the colophon at the end : (1) 04 sargas, 2850 stanzas, (ii) 80 sargas, 4170 stanzas. TO Lalchand Library, Lahore, No. 2972. Folios 80. Generally 14 lines to a page and 36 syllables to a line. Size 34 x 20 cm, \Vritten space 23 x 13 cm. Devanāgari script. Very neat hand. Clean margins. The MS. has never been revised or compared. The ink is very gummy and hence the folios show a tendency to stick together. No red ink. No yellow pigment. No yellow pigment. Red ochre rubbed over colophons. Stanzas are not numbered, while the sargas generally are. No date. Unglazed paper. Provenance not known. Complete Bālakāņda. The last sarga is numbered 78.

·RÁMAYANA 3 Lalchand Library, Lahore, No 5942 Folos Gt Generally 15 lines to a page and 38 sillables to a line Size 33 x 16 cm Il ritten space 274 x 12 cm Devanagari script Curstie hand Margins generally clean A fex corrections Nothing interlinear Red ink not used Yellow pigment used for deletion Red ochre has been rubbed over colophons Stanzas and sargas are occasionally numbered Dated Viirama Samiat 1860, Mugha, Sudi 5 Unglazed paper has replaced y altogether Provenance not known Complete Balakanda The last sarga is numbered 78 Lalchand Library, Lahore, No 2970 Folios 70 Generally 13 lines to n pige ind 36 syllables 10 a line Size 32 x 14 cm Written space 27 x 104 cm Desanagari script Cursite hand Margins generally clean A fos corrections Mo interlinear notes Red ink not used Yellon pigment used for deletion Red ochise rubbed over colo phons Stanzas and sargas are occasionally numbered Date Vikrama Samtal 1816 (rasa, bhua, tasu blum) Bludrapada, arha glasre Gorosadhara tethan Unglazed paper Provenance not known #kas replaced altogether Complete Balal anda Lalchand Library, Lahore, No 2973 Folios 111 Generally 10 lines to a page and 36 syllables to a line Size 34 x 15 cm Written space 24 x 91 cm Devanagari script Very Dently written Cican margins and interlincar spaces Alew corrections Stonzas are not numbered, though the sargas are Danilas and colophons in red ink Yellow pigment used for deletion No date Unglazed paper Provenance Ráma mandıra temple at Pancasati, Nasık Complete Balzhanda According to the last colophon it contains 78 sargas 10 Lalchand Library, Lahore, No 2969 Foltos 54 Generally 10 lines to a page and 48 syllables to a line Size 34 x 19 cm Written spice 27 x 13 cm Desanigul script Ncat hand Marginal additions corrections ind vanants in a late hand Red ink not used Yellow piment used for deletion Roel ochre rubbede ser colo phons Stanzas are not numbered, while the sargas occasionally are No dic ·4 RĀMAYANA Unglazed paper. The leaves have grown brittle. Provenance, Kaithal (in Kurukşetra). has invariably been used for 0. Complete Bālakānda, the last sarga is numbered 78. Finn Lalchand Library, Lahore, No. 2971. Folios 1-3 (1st sarga) and 1-85 (from the second sarga up to the end). The first three leaves measure 241 * 133 cm. Written space 23 x 114 cm. There are 18 lines to a page and 40 syllables to a line. The rest measure 30 x 16 cm. Written space 25 x 12 cm. There are 13 lines to a page and 32 syllables to a line. Devanāgari script. Careless hand. Additions, corrections and variants are noted on the margins. Red ink used only for dandas. Red ochre rubbed over colophons and beginnings of sections. Yellow pigment used for deletion. No date. Unglazed paper. Provenance not known. The first sarga belongs to the Kashmirian recension. The last three folios contain the earlier portion of Ayodhyākāņda. The MS. has been copicd by some student, who has analysed every line into separate words by superior vertical strokes. He has also put numbers on words to indicate their sequence in prose. The last sarga is numbered 78. H12 Lalchand Library, Lahore, No. 6155. Folios 54. Generally 16 lines to a page and 43 syllables to a line. Size 34 x 19 cm. Size 34 x 19 cm. Written space 253 x 13 cm. Devanāgari script. Neat hand. Margins clean. A few corrections in a late hand. Red ink not used. Yellow pigment used for deletion. Red ochre rubbed over stanza numbers and colophons. Stanzas and sargas are numbered. No date. Unglazed paper. Provenance, Lahore. Complete Bālakāņda. The colophon at the end records sargas 46 (sic!) and stanzas (granthas) 1850. #13 Lalchand Library, Lahore, No. 4702. Folios 74. Generally 12 lines to a page and 40 syllables to a line. Size 331 x 154 cm. Written space 251 x 103 cm. Devanăgari script. Careful hand. Margins clean. A few corrections. Dandas and colophons in red ink. Yellow pigment used for deletion. Date Vikrama Samvat 1890, J yestha, Sudi 2, Blauma-vāsara. Unglazed paper. Provenance not known. Complete Bālakānda. The last sarga is numbered 57. ai Dacca University Library, No. 593A. Folios 104. Generally 7 lines to a page and 60 syllables to a line. Size 53 x 12 cm. Written space 38 x 53 cm. Bengali script. Careful hand. Additions, corrections and variants are noted on margins. Nothing interlinear, ·RAMAYANA Red ink not used Yellow pigment used for deletion Stanzas and sargas are not numbered Date Saka Samrat 1725 Old Bengali unglazed paper Provenance, Rangpur Complete Balakında The last sarga is numbered 54 EL Dacca University Library, No 4777 Folios 72 Generally 8 lines to ? page and 52 yllables to a line Size 52 x 114 cm Written space 40 x 5 cm Bengali script Cursive hand Additions, corrections and variations noted on margins Nothing interlinear Red ink not used Yellow pigment used for deletion Stanzas and sargas are not numbered Dated Saka Samrat 1698 Old Bengali unglazed paper Provenance not known Complete Balakanda 93 Dacca University Library, No 510 Folios 98 Generally 7 lines to a page and 6+ syllables to a line Size 51 x 10 cm Written space 40 x 41 cm Bengali script Careful hand Additions, corrections and variants are noted on margins Nothing interlinear Red ink not used Yellow pigment used for deletion Old Bengali unglazed paper Date Saka Samiat 1687 Provenance, Malatinagar, Bogra District Complete Balakāņda Clean margins Dacca University Library, No 2087 Folios 4 38 (the first 3 folos missing) 40 205 Generally 6 lines to a page and 35 syllables to a line Size 44 x 11 cm Writica space 33 x 5 cm Bengalı script Careful hand Nothing interlinear Red ink and yellow pigment not used Some of the folios are coloured yellow Date Saka Samtat 1705 Varsukha 15 Old Bengah unglazed paper The leases have grown brittle Provenance, Bagiya, District Faridpur Complete Balahanda Lalchand Library, Lahore, No 5885 Balakandı ends on leal 29 First sesen damaged Generally 12 lines to a page and 100 syllables to a line Size 48 x 5 cm space 43 x 5 cm Telugu script Careful hand No marginal and interlinear notes Stanzas are not numbered, the sargas are No date Palm leaf, old and brittle Provenance not known The last sarga is numbered 77 The colophon at the end gives the number 0090 and of syllables 72960 ·6 RAMAYANA Lalchand Library, Lahore, No. 6328. Bālakāņda ends on leaf 103. 5-8 lines to a page and 32-48 syllables to a line. Size 48 x 41 cm. Written space 43 x 33 cm. Grantha script. Careful hand. Margins and interlinear spaces clean. Stanzas are not numbered, the sargas are. No date. Palm-leaf. Provenance not known. The last sarga is numbered 77. 3 Lalchand Library, Lahore, No. 6329. Bālakāņda ends on leaf 87. 7-10 lines to a page and 50 syllables to a line. Size 373 x 37 cm. Written space 33 x 3 cm. Grantha script. Cursive hand. No marginal and interlinear notes. Stanzas are not numbered, the sargas are. No date. Palm-leaf. Provenance not known. The last sarga is numbered 77. Lalchand Library, Lahore, No. 6210. Bālakāņda ends on leaf 93. Generally 9 lines to a page and 44 syllables to a line. Size 323 x 31 cm. Written space 285 x 21 cm. Grantha script. Careful hand. No marginal and interlinear notes. Stanzas are not numbered, the sargas are. No date. Palm-leaf. Provenance not known. The last sarga is numbered 77. दन International Academy of Indian Culture, Lahore, No. Malayalam 1. Bālakāņda ends on leaf 34. Generally 9 lines to a page and 128 syllables to a line. Size 70x5 cm. Written space 66*33 cm. Malayalam script. Careful hand. No marginal and interlinear notes, Stanzas are not numbered, the sargas are. No date. Palm-leaf, very old. Provenance not known. The last sarga is numbered 77. International Academy of Indian Culture, Lahore, No. Malayalam 2. Bālakāņda ends on leaf 41. The first 6 leaves containing the first six sargas are missing. Generally 9 lines to a page and 100 syllables to a line. Size 70 x 51 cm. Written space 64 x 44 cm. Malayalam script. Careful hand. No marginal and interlinear notes. Stanzas are not numbered, the sargas are. No date. Palm-leaf, very old and brittle. Provenance not known. The last sarga is numbered 77.

·RÅMAYANA Lalchand Library, Lahore, No 2974 Folios 46 14 20 lines to a page and 48 syllables line Size 371 x 164 cm Written spice 30 x 10 cm Devanagari script Careful hand No marginal and interlıncır notes Dandas and colophons in red ink Yellow pigment used for deletion Stanzas and sargas numbered occasionally Date Vikrama Samt at 1897 Pausa, hrs zu 3 Bhrgut isara Vrajendra salat antasım asja ruse Unglazed paper Provenance not known Balakanda complete दा Lalchand Library, Lahore No 6900 Folios 101 Generally 16 lines to a page and 48 syllables to a line Size 42 x 153 cm Written space 33 x 12 cm Devanagari script Cursive hund Additions corrections and variants are noted on margins Nothing interlinear Red ink used for marginal notes Yellow pigment used for deletion Stanzas and sargas are numbered Date Vikrama Samtat 1890 Unglazed paper has replaced q altogether Provenance Bharatpur Complete Bilakanda with Tolaka commentary The last colophon reads प्रन्थसख्या २२५०/व्यारया २८००॥ Lalchand Library, Lahore No 4030 Folios 67 Generally 14 lines to a page and 40 syllables to a line Size 35 x 171 cm Written space 22 x 12 cm Devanagari script Careful hand Margins and interlincar spaces clean Dandas and colophons in red ink Yellow pigment used for deletion Stanzas and sargas are numbered Date Vikrama Samvat 1846 Margasırsa Krsna paksa 2 Vudha Unglazed paper has replaced q altogether Prosenance Bharatpur, Complete Bilakandi The last sarga is numbered 77 10 Lalchand Library, Lahore, No 2977 Folios 130 Generally 16 lines to a page ar syllables to a line Size 32 x 181 cm Written space 241 * 163 cm Des anagari script Neat hand Margins and interlinear sprces clean Dandas and colophons in red ink Yellow pigment used for deletion Stanzıs and sargas are numbered Date Vikrama Samtal 1850 Unglazed paper Prosenance, Bharatpur Complete Bslakanda with a commentary by Maheśvaratirtha The hists 72 ·8 RĂMĂYANA F11 Lalchand Library, Lahore, No. 2976. Folios 126. Generally 9 lines to a page and 35 syllables to a line. Size 32 x 131 cm. Written space 26x8 cm. Devanagari script. Careſul hand. Margins and interlincar spaces clean. A few corrections. Rcd ink not used. Yellow pigment used for deletion. Red ochrc rubbed over dandas and colophons. Stanzas and sargas are numbered. Date Vikrama Samvat 1915, Mugha, Krsnů 13, Ravi-vasara. Unglazed paper. Provenance, Allahabad. The MS. was acquired at Mathura. Complete Bălakāņậa. The colophon at the end reads : 77TÀ Arra fafena i 212 Lalchand Library, Lahore, No. 1217. Folios 60. Generally 13 lines to a page and 51 syllables to a line. Size 36 x 16 cm. Written space 281 * 111 cm. Devanāgari script. Careful hand. Folios 2, 3 are by a late hand. Margins and interlinear spaces clcan. A few corrections. Dandas and colophons in red ink. Yellow pigment used for deletion. Stanzas and sargas are numbered. Date Vikrama Samvat 1895. Unglazed paper. Provenance, Bharatpur. Complete Balakanda. The last sarga is numbered 77. At the end it is my plcasant duty to thank most cordially Pt. Viśvabandhu of the D. A. V. College, Lalchand Library, Lahore, and Prof. Sushil Kumar De of the Dacca University. They have been most liberal in the loan of their MSS. The Rāmāyaṇa collection of the Lalchand Library is particularly good. It was made at great pains by the previous Director of the Library, Pt. Bhagavad Datta.

·अथ
पाल्मीकीये रामायणे
वाल-काण्डम्

·No text on this page.

·बाल-कायम अस्माक हस्त रेखेपु मालादि प्रारम्भ वचनानि- का भोनमो नारायणाय। ओं नम कमल-दल विपुल-नयनाभिरामाय धीराम चन्द्राय नम ॥ भो। जयति रघु वश तिलक कौमश्या हृदय-नन्दनो राम । दश-बदन निधन-कारी दाशरथि पुण्डलीकाक्ष । २ नमस् तस्मै मुनीशाय धी-युताय तपस्विने । सर्व ज्ञान निवासाय वाल्मीकि-मुनये नम । ३ कूजन्त राम रामेति मधुर मधुराक्षरम् । आरय कवितां शाखा वन्दे वाल्मीकि-कोकिएम्। ४ पाश्मीर मुनि सिंहस्य कविता-वन चारिण । पवन राम-कथा-नाद को न यानि परो गतिम् ॥ ५ यः पिबन् मतत लोके रामायण-कथामृतम् । अतृप्तम त मुनि बन्दे प्रचेत -सम विक्रमम्॥ ६ गोष्पदी-कृत-वारीश मशकी-कृतनाक्षसम् । रामायण महा मालापन वन्देऽनिललामजम् ॥ धीनाणेशाय नम ॥ओं। पदिनीया इलोक (पाठान्तर। ज्ञानाधिवासाय) श्री-जानकी-बालभाय नम ॥ श्री रघु-नाथाय नम । -जिन भगवता तेन हरिणा लोक धारिणा। अ-जेन विथ स्पेण निर गुणेन गुणागमनाम बह प्रथम इलेक भों श्रीगणेशाय नम ॥धी गुरु चरण कमलाम्यां नम , भो नम सरस्वत्यै । ओ नमः शिवाय ।। ओं नमः कमल-दल विपुल-नयनाभिरामाय भी-राम पदाय नम ॥ भी नमो नारायणाय ओं। लोका (पाठान्तराणि कविता शाखा वास्मीकि-मुनि भारय ५' मान्ने रामचरितामृत-सागर) भानी-नन्दन बन्दे पानकीशोक-नाशनम् ।

·४ ] वाल्मीकीये रामायणे [ १.१.१ ~ w wwwvvvvvvv V "~ म. श्री-गणेशाय नमः ॥ श्री-रामाय नमः ॥ इह १-६ श्लोकाः ( पाठान्तराणि २३ ज्ञानाधिवासाय ५-५ यः पिबन् सततं राम- चरितामृत-सागरं ५ प्राचेतः-सम-कल्मषं) अञ्जनी-नन्दनं वन्दे जानकी-शोक-नाशनम् ॥ म ॥ श्री-रामाय नमः॥ ओं इह १.६ श्लोकाः ( पाठान्तराणि २३ 'ज्ञानाधिवासाय ३ कविता- ५' प्राचेत- सम-कल्मषं) ८ अञ्जनी-नन्दनं वीरं जानकी-शोक-नाशनम् । कपीशम् अक्ष-हन्तारं वन्दे लङ्का-भयं-करम् ॥ ९ चरितं रघु-नाथस्य शत-कोटि-प्रविस्तरम् । एकैकम् अक्षरं पुंसां महा-पातक-नाशनम् ॥ १० उल्लय सिन्धौ सलिलं सलीलं यः शोक-वह्रि जनकात्मजायाः। आदाय तेनैव ददाह लङ्कां नमामि तं प्राञ्जलिर् आञ्जनेयम् ॥ ११ मनो-जवं मारुत-तुल्य-वेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् । वातात्मजं वानर-यूथ-मुख्यं श्री-राम-दूतं मनसा स्मरामि ॥ १२ रामाय राम-भद्राय राम-चन्द्राय वेधसे । रघु-नाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः ॥ इह सप्तमः श्लोकः ( पाठान्तरं 'महात्मना) अत्र गायत्रीत् इति ॥ म. ओं स्वस्ति श्री-गणेशाय नमः । श्री-राम-चन्द्राय नमः । श्री-गुरवे नमः ॥ओं ॥ इह १-६, ८, ९, ७ इलोकाः ( पाठान्तराणि २३ ज्ञानाधिवासाय ३३ कविता- ५' प्राचेत- सम-कल्मपं . लोकाभयंकरं ९ अक्षरं प्रोक्तं) मह ओं स्वस्ति प्रजाभ्यः । श्रीगणेशाय नमः । ओं श्री-राम-चन्द्राय नमो नमः ॥ ओं नमः सरस्वत्यै ॥ ओं ॥ इह १.६ श्लोकाः ( पाठान्तरे ३३ कविता-शाख ४'वाल्मीकिर मुनि-भृङ्गस्य ) म. श्री-गणेशाय नमः । ओं नमः श्री-राम-चन्द्राय ॥ इह १, ७, २ श्लोकाः ·११.१ वाल काण्डम् (पादातर सर्व ज्ञानाधिशामाय तस्मै वास्मीकये नम ) १३ येनाकारि शिवपुर जल निधी येनोपराम् दारिता केनान्येन पुन स्वकीय नगरी वैकुण्ठम् भासादिता। १४ प्राणान्ते ऽपि ध कस्य नाम शरण ससारि प्राणिनाम् । कारण्यक पते सुधानघु-पते किं किं न शेकोत्तरम् ॥ १३४ इनकी ( पाटावरं कविता) म. ओं थी गणेशाय नम ॥ श्री शारदा नम ॥ नम परमत्मने। भों नम कमल दल विपुल नयनाभिरामाय श्री राम चन्द्राप ॥ श्री ॥ बह १६,८,९, इलोका (पाठातराणि कविता मुनि भृगस्थ ५ प्रात-सम कक्षमा विष्णु रूपेण कपीश मद हतार लोहाभय हर) म. भीनमा श्रीगणेशाय नम ॥ १५ नारायण नमस्कृत्य ना क्षेत्र नोत्तमम् । देवी सास्ती प्यास ततो जयम् उदीरयेत॥ १६ १६,इलोमा (पाठान्तराणि २' 'ज्ञानाधिवासाय कविता 'व पिबन् सतत राम चरितामृत सागर "प्राचेत-सम-कश्मष कीय-रक्ष हन्तार अक्षर प्रोक्त) म. ओं नमो विनइ धी-गणेशाय नमः । श्री गुरवे नम ॥ नमसरस्वरय आँ नमो भगवत वासुदेवाय म xxx रूपाय नमः॥ रह १.६,८,,७ इन्गेका (पाठालराणि प्रताप कविता 'विश्णु रूपण कामय करशर मोग) मा भी नमो नारायणाय ओं नमः कमल दल विगुल नयनाभिरामाय श्री राम जन्माय नमामी १. मोश (पायालाहमीकिन् मुनि भास्प) म धम भुतम् ॥

·वाल्मीकीये रामायणे [ १.१.१ vv ~~~~~ ~~~~~~~~~ ~~~~ ~~~~~~~ म श्रीमते रामानुजाय नमः । श्री-गणेशाय नमः ।। इह द्वितीयः श्लोकः ( पाठान्तरं ३ °ज्ञानाधिवासाय) १६ अ-विरल-मद-जल-निवहं भ्रमर-कुण्डलानेक-सेवित-कपोलम् । अभिमत-फल-दातारं कामेशं गणपति वन्दे ।। १७ या कुन्देन्दु-तुषार-हार-धवला या शुभ्र-वस्त्रावृता । या वीणा वर-दण्ड-मण्डित-करा या श्वेत-पद्मासना ॥ १८ या ब्रह्माच्युत-शंकर-प्रभृतिभिर् देवैः सदा वन्दिता । सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेप-जाड्यापहा । १९ विरमति महा-कल्पनाभीयथैक-निकेतनः ? । त्रि-भुवन-पुनः-शिल्पी? यस्य प्रतिक्षणम् आत्म-भूः॥ २० किम्-अधिकरणा कीदृक् कस्य व्यवस्थितिर् इति । असा उदरम् अविशद् द्रष्टुं तस्मै जगन्-निधये नमः ॥ इह तृतीयः श्लोकः २१ जयति भृगु-वंश-तिलकः प्रथम-कविर् द्विज-वरः स वाल्मीकिः । मृदु-ललित-पद-निबद्धं कृतम् इह रामायणं येन ॥ शह प्रथमः श्लोकः २२ अत्रैव धर्म-विधिर् अत्र पति-चतत्वं सौभ्रात्रम् अत्र निखिला गुरु-भक्तिर् अत्र । वाल्मीकिना कवि-वृष-प्रवरेण गीते रामायणे वदत के इन गुणा न सन्ति । इह सप्तमः श्लोकः -- ओं नमो गणेशाय ॥ ओं नमो भगवते वासुदेवाय ॥ इह १५, १, ७, २ लोकाः ( पाठान्तराणि १५३ सरस्वती चैव १' कौशल्या-नन्दि-वर्धनो रामः २३. सर्व-ज्ञानाधिवासाय वाल्मीकाय नमो नमः) व ओं नमो गणेशाय ॥ ओं नमो राम-चन्द्राय ॥ इह द्वितीयः श्लोकः ( पाठान्तरं ३.४ सर्व-ज्ञानाधिवासाय वाल्मीकाय महात्मने) २३ नीलेन्दीवर-नील-निर्मित-वपुः पद्मायतोद्वीक्षणो धन्वी बाहु-बलावलेप-दलित-प्रख्यात-लकिश्वरः । क्षीरोदार्णव-सेतु-बन्धन-करस् तीक्ष्णांशु-वंशोद्भवो वैदेही-वदनारविन्द-मधुपः श्री-राघवः पातु वः ॥ <icraciKkKaise ·बाल-काणम् ११.१] इह तृतीय श्लोक (पानर राम रामेति जन्त आरूढ कविता-शास) २४ राम रत्नम् बह वन्दे चित्रकूटक-पेटके। कौशल्या शुनि सभूत जानकी कण्ठ भूषणम् ॥ स प्रथमः श्लोक (पाठानर'कौशल्या नन्दि-वधनो राम ) भों नम थी राम चन्द्राय । १,२गेको ( पाठान्तरे । कौशल्या नन्दि वर्धनो राम "सर्व ज्ञानाधि चामाय वाल्मीकाय नमो नम ) पा प्रथमानि श्रीणि पत्राणि मुलानि। श्रीनामाय परम गुरवे नम ॥ शुभम् भस्तु x x x शान्तये । यह ३५,११ श्लोक (पाठाराणि 'कविता-'य पिवन सनत राम चरितामृत सागर ५'प्राचेन मम-कहमप ""शिरमा नमामि) हरि ओं शाति सुषुमता नाडी वीजम् ॥डा शक्ति । मध्यवर्ति सरस्वती कीलक मम चतुर विध पुरुषार्थ-सत्य xxx ग ॥ धर्मात्मा हृदयाय नमः। सत्य सन्धश्च शिरसे स्वाहा रामो दाशरथिए यदि शिखायै वौषट् ॥ पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वः कवचाय हुम् ॥ त जहि नेत्राभ्यो वौषद ॥ राणिम् अस्त्राय फट । भूर भुव स्वर भोम् इति दिक्-वन्ध ॥ ध्यानम् ॥ २५ धारमा सत्य-सन्धभू रामो दाशरथिर पदि। पौरुषे चाप्रतिद्वन्दस् त जहि जहि रावणिम् ॥ २६ सहवादिय-मंकाश पर्व शस्त्र निवईणम् । राम शनिमय प्यायेद् राघव सायकम् ॥ २० मभीप्सितार्थ मिद अर्थ पूजितो य स्वरैर अपि । सर्व विन डिदे तस्मै गणाधिपतये नमः॥ ६३५,६,८गेका (पाठानराणि कविता ५'राम चरितागृन-सागर ५'प्राधेत सम कल्मष) २८ मामिपी-कृत मानन्द गोपदी-कृत-सागरम् । नृणी-कृत दशग्रीवम् भाञ्जनेय नमाम्य अहम् ।

·<++S वाल्मीकीये रामायणे [ १.१.१ NAV AAN M x २९ आञ्जनेयम् अति-पाटलाननं काञ्चनाद्रि-कमनीय-विग्रहम् । पारिजात-तरु-मूल-वासिनं भावयामि पवमान-नन्दनम् ।। रह १०,११ श्लोको (११ पाठान्तरं शिरसा नमामि) ३० रामम् इन्दीवर-श्यामं राजीवायत-लोचनम् । x [ब्रह्मणः स्थानं ब्रह्मणा पूज्यते सदा ॥ ३१ वाल्मीकि-गिरि-संभूता राम-सागर-गामिनी । पुनाति भुवनं पुण्या रामायण-महा-नदी ॥ ३२ यः कर्णाञ्जलि-संपुटैर् अहर् अहस पिबत्य आदरात् । वाल्मीकेर् वदनारविन्द-गलितं रामायणाख्यं मधु ॥ ३३ जन्म-व्याधि-जरा-विपत्ति-मरणैर् अत्यन्त-सोपद्वम् । संसारं स विहाय गच्छति पुमान् विष्णोः पदं शाश्वतम् ॥ ३४ नमोऽस्तु रामाय स-लक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै । नमो ऽस्तु रुद्रेन्द्र-यमानिलेभ्यो नमो ऽस्तु चन्द्रार्क मरुद्-गणेभ्यः । ३५ तद्-उपगत-समास-सन्धि-योगं सम-मधुरोपनतार्थ-वाक्य-बदम् । रघु-वर-चरितं मुनि-प्रणीतं दशशिरसश च वधं निशामयध्वम् ॥ इह नवमः श्लोकः ( पाठान्तरं । अक्षरं प्रोक्तं) ३६ यत्र यत्र रघु-नाथ-कीर्तनं तत्र तत्र कृत-मस्तकालिम् । वाप्प-वारि-परिपूर्ण-लोचनं मारुतिं नमत राक्षसान्तकम् ॥ ३७ रामं रामानुजं सीतां भरतानुजं सुग्रीवं वायु-सूनुं च प्रणमामि पुन: [ पुनः ] ॥ कौशल्या-नयनेन्दुम् ४ x x तमानसहसं रामं राजीव-लोचनं वन्दे ॥ x X द. ३८ शुक्लाम्बर-धरं विष्णु-शशि-वर्ण चतुर्-भुजम् । प्रसन्न-वदनं ध्यायेत् सर्व-विघ्नोपशान्तये ॥ श्री-रामाय नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ।। इह ३-६, ८, २८ श्लोकाः ( पाठान्तराणि ३ कविता- ५'राम-चरितामृत-सागरं ५ प्राचेत- सम-कल्मषं ८ अंजना.) इह १०, ११, २१ इलोकाः ३९ वेद-वेद्ये परे पुंसि जाते दशरथात्मजे । वेदः प्राचेतसादासीत् ? साक्षाद् रामायणात्मना । इह ३३ श्लोकः ४० शृण्वन् रामायणं स भक्त्याथ पारं पदम् एव वा। स याति ब्रह्मणः स्थानं ब्रह्मणा पूज्यते सदा ॥ K ·धार काण्डम् १९३५ इनोक १६ १७, १८, ३६, ८, २८, १०, ११ श्लोका ( पाठान्तराणि २० मुरर् अपि १० श्री-गणाधिपतये नम कविता. ५.य पिवन् सनत राम-चरितामृत-मागर ५. प्रादेत सम-करमप) "धी राघव दशरथारमजम् भप्रमेय सीना-पनि रघु कुटाम्वय रख दीपम् । मा जानु-याहुम् भरविन्द दलायनाक्ष राम निशाचर विनाश-करं ममामि॥ यह ३४, ३१ श्लोको ४२ श्लोक सार-समाकाणं सर्ग-कलोल सकुलम् । कापड-माह-महा-मीन बन्दे रामायणाणवम् ॥ ६ ११,१३, ३३ शोका ४६ दण्डकारण्य-पापाणे भत्तुर वक्षसि कौस्तुभ । समान बरनी व द बैदेना पाद पाठवी। व १,४०,५ोका (पाठान्तरे अक्षर प्रोक्त १०'य पाद-अथ पार) श्रीमते राम चन्द्राय नमः रघुनन्दनाय । मुम्बम् । प्रथम पत्रसुप्तम् दा प्रथमानि पमपाणि तुम्मानि धी महागणाधिपतये नम । श्रीमद् राम चन्द्राय नम ॥ श्रीमवे रामानुजाय नम ॥ श्री शारदायै नम ॥ स,३६,३६, शेका (पाठातराणि सजयति कविता .यपिवन् सतत राम चरितामृत मागर ५' प्राधेत सम-कश्मष) ओं श्री गणेशाय नम ॥ ६. श्री-गणशाय नमः । श्रीमने रामानुजाय नम भों। ह,१६,८,१०-१२, झाका। (पाठातराणि ' कविता ' पिवन सतत राम चरितामृत-सागर मावेन-मम-कदमा 'शिरमा नमामि)

·•SSESS
१० ]
वाल्मीकीये रामायणे
[ १.१.१
V
hvvvv
ለአላኣለ፡
ANMA~~~ vn
VVVVVVVVVVVVVVVVVV
MAA
द..
श्री-राम-चन्द्राय नमः ॥
३६ ३७, ३९, ३-६, ८, १०-१२, ७ श्लोकाः
( पाठान्तराणि ३३ कविता- ५१.२ यः पिवन सततं राम-चरिता-
मृत-सागरं ५ प्राचेत-सम-कल्मपं ७२ विष्णु-रूपण)
द
श्री-गणेशाय नमः । श्रीराम चन्द्राय नमः ॥
द
श्री-गणाधिपतये नमः॥
३६ १, ३, ५, ६, ३६, ७ (प्रान्ते ) श्लोकाः
(पाठान्तराणि १स जयति ३. कविता- ५.यः पिबन सततं
राम-चरितामृत-सागरं ५४ प्राचेत-सम-कल्मषं)

·बाल-काण्डम् दक्षिणापथ विशेषा ११] पाविशेषा "निरतस् * मुनि-पुंगरम् * न् - सांप्रतं - गुणरान कर च वीर्यवान् तपः-स्वाध्याय-निरतं तपस्वी वाग्-पिदां वरम् । नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर मुनि-सत्तमः ॥१॥ को ह्य् अस्मिन् प्रथितो लोके सद्-गुणैर गुणरत्नरः। धर्म-ज्ञशू च कृत-शशु च सत्य-चाक्यो दृढ-व्रतः॥२॥ उदाराचार-संपन्न सर्प-भूत-हितश् च कः। वीर्यांशू च पदान्पश्च कश् चापि प्रिय-दर्शनः ॥३॥ जित-क्रोधो महान् कश च धृतिमान् को ऽन्-असूयकः । म. प्रथम पत्र लमम् ॥ चारित्रेण च को युक्तः सर्व-भूतेषु को हितः विद्वान् कः कः समर्थश्च आत्मान् को जित-मोधो द्युतिमान् * * १, प्रथमे रे तुम ॥ व प्रथमानि १७ पत्राणि तुमानि । प्रथमानि त्रीणि पत्राणि लुमानि ॥ म.५८. तेजस्वी-तपस्वी सर्व-शास्त्र विशारद !' <म,५८...."निरतस् >, घ, <म> सयुक्तम् !' <म,१५८ > मुनि-मत्तम> सांप्रत> व, विदितो-पितो. प,गुण-सत्तमः ६. भारिणव-सारिणी म सद्गुणो ~ सद्-गुगैर म, गुणवत्तर म.गुणवत्तम २''मनारिता म.मुशीलकृत शश सर्वशश्च, म.मय-वाक् मु -मस्य पाक्यो । कम, सद् आचार-सपन्न म. सयुक्त -'सपत्र ।' म, ......<>हिते रत "मनास्ति। वीर्यवान् बलवांश चापि म.सदा च-कर वापि म कम "यचा.~ रतिमान् ।' व नास्ति। ४ नासि।

·१२] पाप्मीकीये रामायणे [ १.१.७ यद-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.७ १.१.९ १.१.१० - कस्य विम्यति देवाशू च जात-रोपस्य संयुगे परं कौतूहलं हि मे महर्षे * * * संजात-रोपात् कस्माच् च देवता अपि विभ्यति ||४|| एतद् इच्छाम्य अहं श्रोतुं त्वत्तो नारद तत्वतः। देव त्वं समर्थो ऽसि ज्ञातुम् एवं-विधं नरम् ॥५॥ काल-त्रय-ज्ञस् तच् छ्रुत्वा वाल्मीकेर नारदो वचः। श्रृयताम् इत्य् उपामन्त्र्य तम् ऋर्षि प्रत्यभापत ॥६॥ वहयो दुर्-लभाश् चैव श्रत्या चैतत् त्रि-काल-ज्ञो * इति चामन्य प्रहृष्टो वाक्यम् अत्रवीत् मधिपाठः उ क उदार समर्थशू घप्रलोक्यस्यापि रक्षण । फः प्रजानुग्रहनतः को निधिर् गुण संपदाम् ॥१॥ ('म... <प,>'फरः~ 'रतः. "म. ऽवधिर् ~ निधिर् . मा. मंयुतः संपा) मममा रूपिणी लक्ष्मीः कम् एकं संधिता नरम् । भनिलानल-सूर्येन्दु-शझोपेन्द्र-समश् च कः ॥२०॥ ('क, म....., एका~ एकं. म.. वरं-नरं. "म, सर्व-काम ~ शझोपेन्द्र) अन उत्तरं म... ८-१० चारिग्रेण च संयुक्तः सर्व भूतेषु को हितः। को विद्वांश च समर्थ च फश चैध प्रिय-दर्शनः ॥३॥ (म, को युक्तः ~ संयुक्तः. 'म.. अप्य् आरमवान् को ऽतिथि-प्रियः) म५.८ भात्मवान् को जित-क्रोधो धतिमान् को ऽन्-असूयकः ॥४॥ भतो ऽप्य् ऽप्य उत्तरं ६' <म, श्रुत्वा चैतत् नि-लोक-ज्ञो> नि-लोक-ज्ञो. द.-१२ ६' क, म,, तोम् ~ तम्. म..५.१ मुनि~ऋषि.

·बाल-कारहम् दक्षिणापप-विशेश ११८] वा विशेषा त्वयैते कीर्तिता गुणाः। श्रयतां तु गुणैर् एभिर् यो युक्तो नर-चन्द्रमाः ॥७॥ ये त्वया * * मुने वक्ष्याम्य अहं युवा तैर युक्तः अयता नर * * जनैः श्रुतः इक्ष्वाकु-वंश-प्रभवो . रामो नाम गुणाकर। संयतात्मा महात्मा च धृतिमान् द्युतिमान् यशी ॥८॥ नियतात्मा महा-धीर्यो धुतिमान् धृतिमान् * म.. स्वयैव-त्यने म. "अपिपाठ 3 एकस्मिा हि नृ-लोके ऽस्मिन् गुणा पते मु-दुर लभा । देवेद् अपि न पश्यामि कचिद् भिर गुणैर युनम् ॥५॥ (व, तस्मिन् - एकस्मिन्) ('क, म, एकोस्मिन् , म.. एकत्र, <>कन त्रिलोके एभिर) मत उत्तर मुनेर ~ मुने किंतु पक्ष्याम्य् भह तुभ्य भविष्यति महा यशा । एतैर् मध्य भधिश गुणर युक्तो महा मना on महा - म.५... 'सत्तम ~ 'चन्द्रमा मश प्रभवा इति दिनीय पत्र प्रारम्भ ८' म, राम भविपाठ उ एतैर् अम्यधिकैश चैव गुणैर युनो महान्युति । (व, पभिर् ~ पर तर शाम्यधिकश व भप्य् ~भम्प) पुरी) 'म..... प्रयुतिमान् महारमा महामति ~ पुतिमान <द, प्रतिमान् धिमान् > म.५१. गुगवान् ~पतिमान् ·१४] याक्षमीकीये रामायण [१.१.१२ पा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.१२ महोरस्को महेप्यासो सु-ललाटः सु-विक्रमः बुद्धिमान् नीतिमान् वाग्मी श्रीमान् शत्रु-निवर्हणः। विपुलांसो महा-वाहुः कम्बु-ग्रीवो महा-हनुः ॥ ९ ॥ महेष्वासो महा-तेजा गूढ-जत्रुर अरिं-दमः। आ-जानु-बाहुः सु-शिरा बलवान् सत्य-विक्रमः ॥१०॥ समः सम-विभक्ताङ्गः स्निग्ध-वर्णः प्रतापवान् । विशालाक्षः पीन-चक्षा लक्ष्मीवान् शुभ-लक्षणः॥११॥ धर्म-ज्ञः सत्य-सन्धशू च जित-क्रोधो जितेन्द्रियः। मनस्वी ज्ञान-संपन्नः शुचिर् वीर्य-समन्वितः ॥१२॥ ९' क, म... प्रीति', ग, क्षांति' दीप्ति नीति'. ९' म........ धीमान् ~ धीमान् . ९' क, म... विपुलांगो, म, विपुलाक्षो, म..५..... विशालाक्षो. पीन-चक्षा विशालाक्षी ग्रजानां च हिते रतः यशस्वी * * वश्यः समाधिमान् म. <घ, १.२.६८.11.2 १०. घ, गृढ-जानुर. १० म.<च, ( प्रान्ने ) 4,>सु-मुग्यो~ सु-शिरा. ५० ब, सिंह-विममः. ११'म,, विपुलाक्षः~विशालाक्षः . पीन-यक्षा विशा. <म..५.८-१० लाक्षो> 1-10.१२ ११'म..५.८-१० कुल-नन्दनः शुभ- लअणः. १२' म, जितात्मा च ~ जित-क्रोधो. १२ च. शौर्य-वीर्य-चलान्वितः , २ अधिपाठः द <म.> प्रजापति-समः श्रीमान् धाता रिपु-निपूदनः । विधाता रिपु-सूदनः, (द.२ ८ ·दक्षिणापय-विशेषा वा विशेषा *जीर-लोकस्य वेद-वेदाङ्ग-तत्व-शो धनुर्वेदे च निष्ठितः वेद रक्षिता सर्व-लोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता। सर्व-वेदाङ्ग-विच् चैव सर्व-शाख-विशारदः ॥१३॥ सर्व-लोक-प्रियः साधुर अदीनात्मा पहु-श्रुतः। सर्वदानुगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः ॥१४॥ स सत्यः स समः सौम्यः * विचक्षणः सर्वदाभिगतः - आर्यः सर्व-समश् चैव <म, निसूदनः>) <मत पर म. रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्व-जनस्य च रक्षिवा 101> (म, प्रान्त) रजिता~रक्षिता म. 'रजिता रक्षिता. । 'छोकानो. "', परिपालिता 'रक्षिता (प्रान्ते 'रक्षिता) 'मविपाठ <म...> रक्षिता स्वस्य वित्तस्य श्रलोक्यस्यापि रक्षिता11001 रजिता- रक्षिता मत्तस्य-विचस्य> धर्मस्य-वित्तस्य '<म., रजिनारक्षिवा> १... स्व जनस्य च रक्षिता) म, 'चेदान्त', मा. 'वेदार्थ- 1 <म, घे सर्व > पचापि-चैव ११ मविपाठ म... मतिमान) व सर्वत्र (म, वेद-वेदा तव शो धनुर्-वेदे च निहित ) सर्व शास्त्रार्थ-तत्व शो मतिमान् प्रतिभानवान् । ('म,...<> नीतिमान (२..<..> स्मृतिमान् - ~मतिमान् म, . प्रतिभावित ~ प्रति') क, म., ससुर ममरः सोम्या म.म मूल्य मन्परः भर स सम्पश् (म..माया) पसमश् चैव म.सशस्य-समरा सौम्य म सभ्यम् च सम स्तुपया सोर्ज (प्राते सौम्य ), व, शूर सौम्यः म.

·marriakur>SecrSSS. १६ ] वातमीकी रामायणे [१.१.१७ ~vvvvv Vvvv vir JN वन-विशेषाः १.१.२१ १.१.२२ दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.१९ ~ सदैव प्रिय-दर्शनः सच* नन्दि० धैर्येण * * स चैक-प्रिय-दर्शनः। रामः सर्व-गुणोपेतः कौसल्यानन्द-वधनः ॥१५॥ समुद्र इव गाम्भीर्ये स्थैर्ये च हिमवान् इव । विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत् प्रिय-दर्शनः ॥१६॥ कालानि-सदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवी-समः। धन-देन समस् त्यागे सत्येऽप्य अन्-उपमः सदा॥१७॥ * धर्म इवापरः १५. <द, स चैक-> द२.३ सदैक- स चैकः, म... क, म.२.६ ७.५१ सदा च, म५.८. १५२ म४.५.८.१०.१२ सौम्यः ~रामः. १०.१२ सौम्यश् च. द, वै~च <म, स च ~ रामः > १७१ क्रोधो, कोपे सत्ये- १७ वर सत्ये ऽप्य . १५' <क, म, नन्दि'> १६. क, म,, इह~इव. १६ व, बुद्धया तुल्यो बृहस्पतिः का मर.१५ धैर्ये च मघवान् इव, मह धैर्य चानुपम: सदा. कम भ७.१०.१२ १७२ क, म., दनदास्य, म... <व...> धन-दस्य. म४.५.८.१०.१२ चार्थे ~ त्यागे. म.., (म, प्रान्ते) मत्येव् . म.४.५ ७-१०.१२ सत्ये च ~ सत्ये ऽप्य. म.५.८ १०.१२ अन्-उपम-द्युतिः, १७' भधिपाठः म रजयामास स्व-गुणैर् उदारैर् य इमाः प्रजाः ।१२। ('व, रञ्जयत्य् एव अयामास. व, स- स्व. म... स्व-गुणे रञ्जयामास. व, रमयामास (प्रान्ते रजयामास) स गुणैर् . 1-3.७.९.१० व तैर् ~ य) व १-५.७-१०.१२ ·[१५ पाठ काण्डम् दक्षिणापथ विशेश ११२५ वा विशेषा तम् एवं-गुण-संपन्न रामं सत्य-पराक्रमम् । ज्येष्ठ श्रेष्ठ-गुणैर् युक्तं पिता दशरथः सुतम् ॥१८॥ प्रियं. यौवराज्येन संयोक्तम् इयेप स महा-द्युतिः। ऐच्छन् प्रीत्या मही-पतिः तस्पाभिषेक-संभारं *संभारान् दृष्ट्या केकय-वंश-जा ॥१९॥ • भार्याथ कैकयी पूर्व दत्त-चरा राज्ञा ** देवी * एतम् * परम् एनम् अयाचत । मत पर म... यस्माद भतो राम इति नामैतत् तस्य विश्रुतम् ॥१३॥ ('च, ततो-मतो 'म नाम सत् ~ नामैवत् म... अस्य-तस्य विश्रुत ) नास्ति। एक-एवं ranराम-स्पष्ट व, मत्र गुणोपेत श्रेष्ठ गुणैर युक्त कम,, अग्रेर गुणेर, म, भार्य गुणैर्, म, : भग्रे (म, भाये) गुणैर्, म., (म. प्रान्ने) सार्थ-गुणैर, और गुणैर १८' म.. राजा-पिता क, म.स्वय~सुत १८ मचिपाठ <म.> प्रकृतीनां हितैर युक्त प्रकृति प्रिय-काम्यपा ११ क,मा, सयुनाम्, म, मयुक्तम्- सयोक्तुम् १९' क, म,, मिहाभूति ~ महा पुति 'पति ~ 'पुतिः (मने 'पुति ) 'युनि 'समारान् > म.५.<,>मति:- ६.मायोनि देवय', म..

·१८ ] वादमीकीये रामायणे [१.१.२४ पा-विशेपास दक्षिणापथ-विशंपाः १.१.२८ १.१.२९ विवासनं च रामस्य भरतस्याभिपेचनम् ॥२०॥ स सत्यवचनाद् राजा धर्म-पाशेन संयतः। विवासयामास सुतं राम दशरथः प्रियम् ।।२१॥ स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् । पितुर् वचन-निर्देशात् कैकेय्याः प्रिय-कारणात् ॥२२॥ तं यान्तम् अनुजो धीमान् भ्रातरं रामम् अग्रजम् । लक्ष्मणो नाम विनयाद् अनुवत्राज वीर्यवान् ॥२३॥ सर्व-लक्षण-संपन्ना भार्या चैनम् अनुव्रता। तं व्रजन्त प्रियो भ्राता लक्ष्मणो ऽनुजगाम ह । स्नेहाद् विनय-संपन्नः सुमित्रानन्द-चर्धनः॥ अनुवबाज वैदेही नारीणाम् उत्तमा वधूः सीताप्य अनुगता राम सीता नाम शुभ-व्रता ॥२४॥ २१ म... सग्य-पाशेन. <.....२ संयुगः, , म......... यनितः . . २." म.......<ध,द,>राजा~राम. २२ म, <a,> फकय्याः. २३ म... माता मातरम् . राम नाम. व मुतं-प्रियं. द, कैकेयी.. २३ म..१२ २३' धिपाटः द<म.> भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रानम् अनुदर्शयन् ॥ रामस्थ दयिता भार्या नित्यं प्राण-समा हिता । जनकस्य कुले जाता देव-मायव निर्मिता ॥१५॥ <व, प्रान्त नारीणाम् उत्तमा सती> चैतम् ~ चैनम्. २४" व... (व, प्रान्ते) पतिव्रता. म.१०.२ राम नाम. <म, सीता प्राण-समा हिता> ·बार-कान्हम वर विशेषा भिणारय-गेरा शशिनं रोहिणी पथा रूप-यापन माधुर्य- शीलाचार-समन्विता। चभौ सानुगता रामं निशा-करम् इव प्रभा ॥२५॥ पौरैर् अनुगतो दूरं पिना दशरथेन च। शृङ्गवेर पुरे सूतं गगा-कूले व्यसर्जयन् ॥२६॥ सो ऽतीत्य वन दुर्गाणि सरितश् च सरांसि च । चित्रकूटं ययौ शैलं भरद्वाजस्य शासनाद् ॥२७॥ ते वनेन वनं गत्वा नदीस् तीयहूदका * अनुप्राप्य २५ च, गुणान्विता- समविता २६ क, म..." गिर २५' क, म, निशाकर शिवा प्रभा २. क, म,,भनुगत गवीर म, सूनो~सूत २६ म...<>'तीरे-'क्ले म.<u> विसर्जयेत् म.<६.> यसर्जयन् २६ मरिपाठदम..." (पपर अपि २७ पूर्वाधार पर, म... मान्न, तर सन् १) 4 (.,माने साहस )> गुहम् भामाच धर्मात्मा निपादाधिपत प्रियम् । गुहेन सहियो रामो एकमणेन च मीनपा.. (' मस <न परेम ते बनेन बन गया नदीम तीवो बहुपका ।> ~ १६.प.(०. प्रान्ते, सर एस्तश्प) उत्ततार ततो गरी बन चैव विवेश ।।१७॥ ("य, सर्व पाप प्रनातिनीम्) ·२० ] वाल्मीकीये रामायणे [१.१.३० वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेपाः १.१.३३ २.१.३५ ** कृत्वा रममाणा वने त्रयः देव-गन्धर्व-संकाशास् तत्र ते न्यबसन् सुखम् रम्यम् आवसथं तत्र कृत्वा रामः स-लक्ष्मणः। उवास सीतया साध वल्कलाजिन-संवृतः ॥२८॥ श्रीमद्भिस् तैस् त्रिभिः साध चित्रकूटो रराज सः। अधिष्ठितो यथा मेरुः श्री-वैश्रवण-शंकरैः ॥२९॥ चित्रकूटं गते रामे पुत्र-शोकार्दितस् तदा। राजा दशरथः स्वर्गम् अगमद् विलपन् सुतम् ॥३०॥ अधिपाठः म........... (म....प्रान्ते, इतर-इस्तश् च ) १६॥ म,... ४.६-१.११.१३ भारद्वाजस्य पुत्र-शोकातुरस् * जगाम* * २ २७. - भ". २८ वर चित्रम् ~ रम्यम्. <म, कृस्वा> <म, रममाणा वन त्रयः> २८२ २८ व चतुर्थ-पत्र-प्रारम्भः ॥ व, उवाच- उवास. साधं क, म., सातकं, म, साकं (म, प्रान्ते साद) संयुतः~°संवृतः. २८ म.१०.१२ २८ अधिपाठः व... (व, प्रान्ते,इतर-हस्तश् च) वास्तु-पूजां च तत्रैव चक्रुस ते सु-समाहिताः। देव-गन्धर्व-संकाशा न्यवसन् प्रथमं त्रयः ॥१८॥ ('व,.. ततश् चक्रे ~ च तत्रैव. 'व, कुसुमैः~ चक्रुस ते ) २९१ व, ततः त्रिभिः. द तथा-तदा. २९* म... श्री-मुकुन्द-महेश्वरैः. ३०१ म, <a,>चित्रकूटे. ३०२ म... ( व्यत्यासेन ३०') राजा दश- रथः स्वर्गम् . <द, 'शोकार्दितः > म... ( व्यस्यासेन ३०२) पुत्र-शोका- दितस् तदा.

·१.१३२] यार काणम् [२१ वा विशपा दक्षिणापथ विशेषाः *तु तस्मिन् - गते तस्मिस् तु भरतो वमिष्ठ प्रमुसैर द्विजै.। प्रचोदितो ऽपि राज्याय निच्छद् राज्यं महा-यशाः ॥३१॥ राजत्वे स पुरस्कृतः मृते पितरि धर्मात्मा राज्य-राए-पुरस्कृतः। राज्य-सोमं परित्यज्य रामं द्रष्टुम् उपागतः ॥३२॥ नियुज्यमानो. ** महाबलः स जगाम वनं वीरो राम-पाद-प्रमादक। गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्य-पराक्रमम् ॥ अयाचद् प्रातरं रामम् आर्य-भार-पुरस्कृत । त्वम् एर राजा धर्म-श इति रामं वचो प्रवीत् ॥ रामो ऽपि परमोदारः सु-मुसः सु-महा-यशा.। न चैच्छ पितुर आदेशाद् राज्यं रामो महा-पलः ॥ 'मरिपाठ, (प, पान्ते, तर इस्तश्च) राम प्रवासन शुस्वा पितुर च निधन तथा। भरतो विसरलातों मातृकाद् भागतो बहु ॥१९॥ <म...गु तस्मिन् > म प्रमोदितो-पचोदितो ३. काम, महा यश म.भरतश्च महा यशा रामदे स पुरस्कृत द, सु परिस्कृत (प्रान्त स पुर) १२' अषिपाठ व भयाचद् भातरं रामम् आय भाव पुरस्कृत । गृहाण राग्य घमारमन् इति रामचचो यत्रीत् ॥ प्रसाधमानो ऽपि पदा नेसद् राय महा-यशा ! (व, नास्ति ।। 'व, 'पुरस्कृत) १२ मधिपाठ मास जगाम स्वारयम योऽपि क्षिणापथ शेषरा ॥ २२ मधिपाठ म. भयाषद्भ्राता रामम् आय भाव पुरस्कृतम् । मण्यत् परम प्रदा राम मोतु महा-यशा ॥२...

·२२] पापमीकीये रामायणे [ १.१.. पन-विशेषाः १.१.४६ दक्षिणापथ-विलोपाः १.१.४२ -an --.Ne ... ~. FunnAM" * ततो राम-पादा उपस्पृशन् पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्वा पुनः पुनः । निवर्तयामास तदा भरत भरताग्रजः ॥३३॥ स कामम् अन्-अवाप्यैव गृहीत्वा राम-पादुके। नान्द-ग्रामे ऽकरोद् राज्यं रामागमन-कासया ॥३४॥ आशकमानशू च पुनः पौर- र-जानपदागमम् । रामो ऽपि हित्वा तं गेलं प्रययो दण्डकं वनम् ॥३५॥ विराधं राक्षस हत्या शर-भङ्गं ददर्श ह। सुतीक्ष्णं चाप्य अगस्त्यं च अगस्त्य-भ्रातरं तथा ॥३६॥ अगस्त्य-वचनाच् चैव जग्राहेन्द्रं धनुस् तदा। आलभ्य परम-ग्रीतस् तूणौ चाक्षय-सायको ॥३७॥ रामस् तु पुनर आलक्ष्य नागरस्य जनस्य च । तत्रागमनम् एकाग्रो दण्डकान् प्रविवेश ह॥ लब्ध्वा स* * शरासनम् सङ्गं च** तूणी * ३३ <द......॥ सदा> ३४ अधिपाठः य गते तु भरते रामो धर्म-पशेिन यन्त्रित. १२२.1 ३४ पिपाठः गते भरते श्रीमान् सत्य-सन्धो जितेन्द्रियः। २३ । ३५ म, भगमद् ~ प्रययो. ३५ मधिपाठः द<a> प्रविश्य तु महारपयं रामो राजीव-लोचनः । २४.। ३६' म... चाप्य ~ प. प्रान्ते, ३७२ <ग....... लब्ध्या च (म, स)> ३७' भधिपाठः व (व, सर्व प्रान्ते)<ग, अतीत्य शर-भदं च अगस्त्यं च महा-मुनिम् ।

·१.१४०] बाल-कागम् [२३ वा-विशेषा दक्षिणापथ-विशेष यसतम् तस्य रामस्य बने पन-चरैः सह । रक्षोभ्यः काम-रूपिम्य ऋपयोऽभ्यागमन भयात् ॥३८॥ रामं कमल-पनाक्षं शरण्यं शरणैपिणः। महेन्द्रम् इव दुर-धर्प चाण-सङ्ग-धनुर-धरम् ॥३९॥ ऋषयो ऽभ्यागमन् सर्वे वधायासुर-रक्षमाम् स तेपा प्रतिशुधार राक्षसानां तथा वने। प्रतिज्ञात च रामेण पधः संयति रक्षमाम् । ऋषीणाम् अग्नि-कल्पाना दण्डकारण्य-वासिनाम् ॥ * तनैव वमता तेन तत्र सह भ्राता जनस्थान-निरासिनी। विरूपिता शूर्पनखा राक्षसी काम-रूपिणी ॥४०॥ सोऽभिवाय ययौ श्रीमान् अनसूर्या च सुमवाम् ॥ देशः पञ्चवटी नाम तन बामम् अकरुपयत् ॥२५॥ ('प,- देश पधावट, व, मानो देश पचवटी) नाति॥ ३४ कम...<a,>तत्र~सस्य काम रूपेम्य, १८ मध्यागमन् पारणेपिणा, मशरणार्थिन ३१ मवारि धेरै इस दुर धाम् ६..... तदा, द, नपो ~तथा <३'सिट समेष प्रतिशुभार राक्षमान सदा बने । प्रनितानम् तु रामण वधः सयति रक्षमाम् ॥२६॥ (प. निधन धुपग-प्रतिगुभा)> 'निवामिना. विज्ञपिता पति तृतीय १३ द दरम्भ 1 संगमी कपिर प्रया शुर्पणखा । सम् उसमापि॥

·२४ ] पानीको समापणे [१.१.४५ F-Amt: दक्षिणाय-गियोगा उक्तान ०विशिरसं. दुपणं चैव गक्षमम् ० रणे गमस् नेपांव पदानुगान् रखनां निहतान्य आमन् एकम ततः शूर्पनग्या-वास्यात् आगनान पर्व-गासान । गरं च दगणं नर रक्षम त्रिशिर एयन ||४|| निजगान गने गमा घोगंग नान गर्म-गक्षगान । नेपाम् अनुपलं नव महमाणि पतर-दा ॥४२॥ रातो जाति-शुत्या गरणः कोष-मुगिः । महापं घरयामाग मागनं नाग गक्षगम् ॥४३॥ पार्यमाणो ऽपि पायो मार्गनेन ग गवणः । "-.'. पार्यमाणः मु-यायो - vi' nt, falarni mul~ falar 107.87 ५०१ <..... > <....." १, मीरा ~ सनम. १६'<.......,पकम् > <. मग नारद पने मन निगमा नम्मान-नियामिना १२001 (प... निवामिना) ----.-day- । म राम राम माना गया नाम को गदा-पर॥ रासमाधिपतिः पूगे।२८. ('म.... ...ANTE , fun . पा, म.......... काम-रूपी) १३' ग... माहारये ~मार्ग, फाननापी मरा-बारः महारये ܕܙ.ܝܙ.ܙ. " कविता. रायणी रक्षमा यो मारी मु-महा-पलम् ।२९.।

·बाल काण्ठम् [ २५ पा विशेषा दक्षिणापप विकोपा तस्याश्रम-पदं तदा * नृपात्मजो गृधं हत्वा. • श्रुत्वा • मैथिलीम् न विरोधो पलवता क्षमो रावण तेन ते॥४४॥ अन्-आदृत्य तु तद्-वाक्यं * काल-देशितः रावणः काल-चोदितः। जगाम सह-मारीचो रामाश्रम-पदं ततः॥४५॥ तेन मायाविना दूरम् अपवाह्य नृपात्मजम्। जहार भार्या रामस्य हत्वा गृधं जटायुपम् ॥४६॥ गृधं च निहतं दृष्ट्वा हृतां भार्यां च दुर्-लमाम् । राघर. शोक-संतप्तो विललापाइलेन्द्रियः ॥४७॥ तत. स न काकुत्स्थो दग्ध्या गृधं जटायुपम् । कबन्धं ददृशे भूयो दनोः पुत्रं महा यलम् ॥४८॥ तं स तेनैव कोपेन कबन्धं घोर-दर्शनम् । ४४* क, म. राक्षसो राधण तेन ते १५.<...... काल देगिता > कम, काल शदित , म.....। क्रोध मूलित अपसायं-अपवाय ४६'भरिपाठ रावणो उमाम भासाध लीनां सुर-मुतोपमाम् ।। <द...हरवा गृध्र> * तेनैर शोफेन गृधं दग्या मार्गमाणो बने सीतां राक्षम मंददर्श ह। करन्धं नाम रूपेण विकृतं घोर-दर्शनम् ॥ काल नोदित <म, मृपारमनी मावलभाम्-दुरसभाम 'मविललाप सुमित, १९ मवृतसतस म., शरेणैव ~स तेनैव ११' म,, कसन्धी यम-दर्शनम् ·PARAN HWANIWANWAL ५११-कम cart- २६ ] धात्मीकीये रामायणे या-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेपाः १.१.६५ निहत्य काठैर् अदहत् तं निहत्य महा-चाहुर सच * * सो ऽभूद् दिव्य-वपुस् तदा ॥४९॥ ददाह स्वर गतशू च सः । कथयामास रामस्य सचास्य कथयामास श्रमणां शवरी ततः। शवरी धर्म-चारिणीम् । तस्यैव वचनाद् रामो श्रमणी धर्म-निपुणाम् लक्ष्मणेन सहानधः । अभिगच्छेति राघव। शवरी धर्म-निपुणाम् सो ऽभिगच्छन् महा-तेजाः अभ्यगच्छद् रघूद्वहः ॥५०॥ शवरी शत्रु-सूदनः॥ शवर्या पूजितः सम्यम् रामो दशरथात्मजः। पम्पा-तीरे हनुमता संगतो वानरेण ह ॥५१॥ हनुमद्-वचनाच चैव म. काष्ठेन दहत् . ४९ <म..५.......स घ> म तथा सदा. म.-१.८.१०.१२ रामायरामस्य. ५०' म.., भावां, म... प्रमाणा,म... <...> श्रवणो. ५०५, ५०६ एतयोः लोकायोर् व्यत्यासः क, म.....१.१३ ५०२ म, तस्य तद्-~तस्यैव. ५०' म महा-रघुः, म. सहायवान्- सहानघः. मा धर्म-निरताम् . द... ऽभ्यगच्छन् ,द.... ऽपि गम्छन् . अभिगच्छ रघूदह. ५०६ <अधिपाठः क, म.-३.७.... अभ्यगच्छन् महा-तेजाः शवरी शत्रु-सूदनः।३31 ('क, म, अभ्यगच्छ, म, सो ऽभि- गच्छन् , म अभिगच्छन्. म महाबाहुः. क, म,, शांभरी)> नास्ति । वानरेण स संगतः, म. मा-३.९.१३ ५, ध, वानरेण स सहितः,व, वानरेन्द्रेण ६. संगतो वानरैः सह. संगतः. <a.> वानरेण समागतः. ४९९ ५०. ~ ५०५ ५०६ म.... १ ·यार-कापटम् [७ वा विशेषा दक्षिणापथ विका सुग्रीवेण समागतः। सुग्रीवस्य च तत् सरं रामो ऽशंसन महा-चलः ॥५२॥ सुग्रीवस् तस्य रामस्य श्रुत्वा याक्यं महात्मनः। चक्रे वानर राजेन वैरानुकथनं महत् ॥५३॥ रामे निवेदितं सर्व प्रणयाद् दु-खितेन च । पालिनश् च पलं तर कथयामाम बानरः॥५४|| प्रतिज्ञाते तु रामेण तदा पालि-चधं प्रति। सुग्रीराय * * * शंसद् रामो सुग्रीपश चापि तत् सरं *रामस्य वानरः ततो * प्रति रामायादितं . प्रतिज्ञातं च रामेण तदा पालि-वधं प्रति। पालिनश् च पलं तर कथयामास वानरः॥ ९. समाहिता-समागत ५३' मातच सगत, म, <घ,> समागम ५३' क, म, राम पृटो-रामो ऽशसन् ५३ मधिपारद भादितश च यथा वृष सीतायाएपरिशेषतः ॥२०॥ ५. व सत्र-तस्य ५. म. महा चल चैव-चारि द, भाग्नि-वानर पर अधिपाद <म ...7 चकार सहय रामेण प्रीत घेवान साक्षिकम् । <म-ततो-> ५. म५६ 'ज्येन- राजेन ५४' मा, प्रसूतेन-दुक्तिन </>हिम, ... <५४ रा ५५पूयोर् पपाम मा बालिन सपल व ५५' के, म, ततो- तदा ·[ १.१.५८ दक्षिणापथ-विशेपाः १.१.६७ on ~ Arvmam00 M nnar *** दृष्ट्रा "म.. समयस्) २८ ] पापणीकीये रामायणे पर-वियोपाः १.१.७१ १.१.६५ राघवे वालि-वीर्यण सुग्रीवः शक्तिो ऽभवत् ॥५५॥ रामः संप्रत्ययं कर्तु सुग्रीवे वानराधिपे। पादेन दुन्दुभेः कार्य चिक्षेप शत-योजनम् ॥५६॥ विभेद सप्त तालांशु च शरेणानत-पर्वणा। गिरिं रसातलं चैव जनयंम् तस्य विस्मयम् ॥५७॥ ततः प्रीत-मनास् तस्य कर्मणा तेन सोऽभवत् । ५६ <फ, म,.........,वा <द.......१.१२ तालाम् सालान् > शरेणकेन राघवः शिर-गिरि. ५७१ म, प्रत्ययम् ~विस्मयम्. ५८ म ............ तस्य तेन. ५८. अधिपाठः उ सुग्रीवो पानर-श्रेष्ठः परं हर्पम् भवाप च ।। ततो वानर-राजेन फुरवा सख्यं महा-बलः। प्रत्ययं जनयामास तदान्योऽन्यस्य घे मिथः ॥ समयं तो ततः कृत्वा नर-वानर-पुंगवी ॥३४॥ प्रणयं-प्रत्ययं. ('व, महात्मना~महा-पलः) ततो तदा. सुग्रीवः शकित चासीन् नित्यं वीर्येण राघवे। राघव-प्रत्ययार्थ तु दुन्दुभेः कायम् उत्तमम् । दर्शयामास सुग्रीवो महा-पर्वत-संनिभम् ॥ उत्स्मयित्वा महा-बाहुः प्रेक्ष्य चास्थि महाबलः । पादागुष्ठेन चिक्षेप संपूर्ण दश-योजनम् ॥ * च पुनः सालान् सप्तकेन महेपुणा FEL जनयन् प्रत्ययं तदा * * तेन विश्वस्तः स महा-कपिः ५५" <म.., सुग्रीवः शक्तिशू चासीत् तद्-यधं प्रति राघवे> ५६ <मर अष्टो पादाः । मापार चत्वार नरमी न दो यथा द, मध्यस्थी तु यथा म> <य, फतुं> ५७१ ५७. म... ५७१ म.. ५८ <म.-........२ तेन> ('म..३ (म.

·बाल-काण्डम् [२९ वा विशषा दक्षिणापथ विशेगा: • राम-साहितो जगाम च.. * हेम-पिङ्गलः * शम्देन- किष्किन्यां राम-सुग्रीनौ जग्मतुस् तौ गुहां तदा ॥५८॥ ततो ऽगर्जद् धरि-चरः सुग्रीवो मेघ-निःस्वनः। तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः ॥५९॥ ततः सुग्रीव-वचनाद् घवा वालिनम् आहवे । सुग्रीवायैव ताज्य राघव' प्रत्यपादयत् ॥६०॥ किष्किन्दा <..'सुप्रीदौ> at.तो यालि रक्षिता, म, वालि पालिता-ौ गुही तदा सुग्रीवम् एव तद्-राज्ये ५८' कम ५८ कम..॥ मा... ५९.(प्राते) -'वर. ५. हरि पिङ्गल ~मध नि स्वनः मा.भीम'-मघ' ५. मणिपाठ नदैन्न् इव स मुभीद पूरयामास रोदसी।३५ (व, पूजयामास, प, प्रान्ते पूर) ५. मरिपाठ २८म.> भनुमाग्य दातारी सुप्रीवेण समागता। निजधान व तत्रैनं शरणकेन राघव 11100 ('व, ततस् ~वदा नाति) वचसा ६.म., सुप्रीवाय प तद् वाक्य १. मचिपाठ म भनुशावर तु रामेण किष्किन्धा प्रविवेश ह। चतुरो वार्षिकान् मासान् उवास समयेन स ॥३.d किष्किन्द परवारो परविश्वा-वास ·Karee+Swas •>S ३० ] वाल्मीकीये रामायणे [१.१.६५ वन-विशेषाः १.१.८१ दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.७५ १.१.७५ स च सर्वान् समानाय्य * * * समानीय वानरान् वानरर्षभः । * * बली * लवणार्णवम् तत्र * * दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर् जनकात्मजाम् ॥६१॥ ततो गृध्रस्य वचनात् संपातेर् हनुमान् कपिः। शत-योजन-विस्तीर्ण पुप्लुवे मकरालयम् ॥६२॥ ततो लङ्कां समासाद्य पुरीं रावण-पालिताम् । ददर्श सीतां ध्यायन्तीम् अशोक-वनिकां गताम् ॥६३॥ निवेद्य चाप्य अभिज्ञानं प्रवृत्तिं विनिवेद्य च । गृहीत्वा प्रत्यभिज्ञानं मर्दयामास नैर्ऋतान् ॥६४॥ पञ्च मन्त्रि-सुतान् हत्वा पञ्च सेनाग्रगान् अपि । कुमारम् अक्षं निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत् ॥६५॥ निवेदयित्वाभिज्ञानं समाश्वास्य च वैदेही * तोरणम् * सेनाग्रगान् * सप्त मन्त्रि-सुतान् * शूरम् * च* ६१ व, ततः~स च. <म, समानीय> ६१ म४-६.८.१०.१२ ६१२ म बलवान् ~ वानरान्. विचेतुं~दिक्षुर्. ६२१ म४.१वचसा. ६२' म,.. पप्लुवे,म५.६.१२.१३ १२.१३ <द..> पुप्लवे. म५-७.९.१० मकराकरम् . ६३३.६४ म५.६.८.१२ ६३' क, म... 'वनिका- ~ वनिकां. अविज्ञानं. नास्ति ।। नास्ति । ६४. क, म ६४२३ क, म ६४. द,-५.१२ च निवेद्य-विनिवेद्य. ६४' काम नैर्ऋतम्. निक्षिप्य-निष्पिण्य. द, निष्पीड्य. १३ ६५. द. समुपागत:. Karn+SSS ·यावहाण्टम् [१ व विजोया दक्षिणापथ विशेषा अस्त्रेणोन्मुक्तम् आत्मानं * पैतामहाद् वरात् राक्षसान् * यन्त्रिणस् तान् . ऋाते सीता रामाय प्रियम् आरयातुं न्यवेदयत् अमेयात्मा * सीतेति तत्वतः अस्त्राद् उन्मोच्य चात्मानं ज्ञात्वा पैतामहान् वरान् । ममर्प रक्षसां पीरो यन्त्रणां तां यदृच्छया ॥६६॥ ततो दग्ध्वा पुरी लवां पुनर् दृष्ट्वा च मैथिलीम् । समाश्वास्य च वैदेही पुनर् आयान् महा-पिः॥६७॥ सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् । निवेदयामास तदा दृष्टया सीता मयेति वै ॥६॥ ततः सुग्रीव सहितो गत्वा तीरं महोदधे। समुद्रं क्षोभयामास शरैर् आदित्य-संनिभैः ॥६९॥ दर्शयामास चात्मानं समुद्रो राघवस्य च। भान प्रमोच्य) विमोच्य व, (मान्ते) नास्त्रान् मोच्यद् | भारमान, अस्त्रान् नोन्मुष्य घारमान, घ, भस्त्रात् प्रमोच्य धारमान ६६' क, म.. श्रुत्वा, म,,<a,> स्मृत्वा (प,माते ज्ञात्वा) ममर्ष यन्त्र सत्र * म,, यन्त्रर ततो, म..... राक्ष सानो-यन्त्रणीता १.कम, दग्धा पुरी सश. मा.पुनर-पुरी हिरवा सीता तु मैथिली नास्ति। व, भार्या ष्ट्वा तु समस्य शीघ्रम् -पुनर 'वर्चसे-'सनिभै म, ४ ...दि. म.ntre समुद्रः सरितां पतिः विमोग्य (प, ६...मर्षयन् पश्चिणस्तान > १० म, पुनर यश च मैथिली 1411 नास्ति।

·३२] वाल्मीकीये रामायणे [ १.१.७३ ~~~~~~~~ ~~~~~ ~ wwwvww वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.८३ १.१.८४ M नलं * * * रावणम् आहवे अभिषिच्य च * समुद्र-वचनाच् चैव नलः सेतुम् अकारयत् ।।७०॥ तेन गत्वा पुरीं लङ्का हत्वा तं राक्षसेश्वरम् । अभ्यसिञ्चत् स लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ॥७१॥ ताम् उवाच ततो रामः परुषं जन-संसदि । अ-मृष्यमाणा तत् सीता विवेश ज्वलनं ततः ॥७२॥ स चाग्नि-वचनात् सीतां ज्ञात्वा विगत-कल्मषाम् ॥७३॥ जल-~नलः. ७१ क, म., नास्ति । * सीतापि * सा * * * सती ततो ऽग्नि * ७० मा ७१२ अधिपाठः द रामः सीताम् अनुप्राप्य परां व्रीडाम् उपागमत् ।३८ । ७१उत्तरार्ध ७५पूर्वार्धात् पर द ॥ ७१उत्तरार्धात् परं ७४-७५२ व..३.४। अत उत्तरं ४ १२ व...॥ ७२ व ४ ७२ क, म,११३ <> नास्ति (व, प्रान्ते, इतर-हस्तश् च) ७२१ म.-...१२ सीताम् ऊचे~ ताम् उवाच. ७२' व, तस्य ~ जन- म,<व...> तत्र~जन- सीता तु, <म१.३.७ सीतापि> ७२ म..३ प्रति ततः. ७२३लोकस्य ७४पूर्वार्थस्य च व्यत्यासः म३.७.१०। ७२ अधिपाठः म. व (व, प्रान्ते ) ततो वायुः प्रादुर् आसीद् वाग् उवाचाशरीरिणी। देव-दुन्दुभयो नेदुः पुष्प-वृष्टिः पपात च ॥३९॥ ('व, उच्चैः, व, वह्निः~ वायुः. म, ततो तदा वायुर् आसीत् , म, तदोत्तमो वायुर् आसीत्. 'व, ह~च) ७३' म, विशनात् ~ 'वचनात् १-१०.१२ व (व. २ द...११ ७३. अधिपाठः अग्रहीद् अ-मलां रामो वचनाच च गुरोस् नदा १४०।

·११७६] बाल-काण्डम् [३३ पा-विशेषा दक्षिणापम विशेगा - Y कर्मणा तेन महता देवा इन्द्र-पुरोगमाः। प्रलोक्यं सचराचरम् स-देवर्पि-गणार तुष्टा गणं तुष्टं राघवं ते ऽस्यपूजयन् ॥७४॥ राघवस्य महात्मनः तथा परम-संतुष्टः घमौ रामः संप्रहष्टः पूजितः सर्व-दैवतैः। कृत-कृत्यस् तदा रामो वि-ज्वरः समपद्यत ॥७५॥ * प्रमुमोद ह देवेभ्यः स वरान् प्राप्य देवताभ्यो वरं - रामः सीताम् अवाप्प च । समुत्थाप्य च वानरान् पुष्पकं च समारा * तत्. नन्दि-ग्रामम् उपागतः ॥७६॥ "प्रामं ययौ तदा -'क्रमो यथा पाकन १४-गतेषु ७१७२-कोक टिप्पा ।। ०४६ कम., तेन, म, तृप्ता~मुष्टा प्रत्य-~ते ऽभ्य ७५' माथिपाठ व तत सीतां समादाय राषवाय परवान् । (प, प्रान्ते सीता समानयामास रामो शोक वनात् ततः) तथा-सदा दनात् धरान् ..' म., राज्य व पुनर् माप्तवान् मविपठाद भयोध्या प्रस्थितो राम पुपकेन मुरद पन । भरद्वाजाभम गावा राम सस्य पराक्रम. भरतस्यान्विक रामो नमन्त यमर्जयत्। पुनर भावपाथिको जन् सुप्रीव-सहितम् तदा (प... भातस्याम्ति द, दूत~रामो) ७६७७ मा नास्ति। "म,... समामाच - समारण .." उपागम ·३४] पाश्मीकीये रामायणे [१.१.८० NurnwwwnwA MAA ~~~~~ वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.१.९२ १.१.९१ .AA~~ ---11vA.. ww १०.4 * जटां छित्त्वा * जटां * * सहितो ऽनघः प्रहृष्ट-मुदितो * * वि-शोक * दुर्-भिक्षापाय-वर्जितः नन्दि-ग्रामे जटा हित्वा भ्रातृभिः सह राघवः। रामः सीताम् अनुप्राप्य राज्यं पुनर् अवाप्तवान् ॥७७॥ हृष्टः प्रमुदितो लोकस तुष्टः पुष्टः सु-धार्मिकः। निर्-आमयो निरोगशू च दुर्-भिक्षायास-वर्जितः ॥७८॥ न पुत्र-मरणं केचित् पश्यन्ति स्म नराः क्वचित् । नार्यशू चाविधवा नित्यं पति-शुश्रूपणे रताः ॥७९॥ न वात-जं भयं किंचिन् नाप्सु मञ्जन्ति जन्तवः। * ह्य् अ-रोग* दुर्-भिक्ष-भय-वर्जितः द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः * भविष्यन्ति पति-व्रताः * चाग्नि-जं * * ७७१ <म.........., जटां. म.-..-११ छित्वा> ७७३ म,.१३ अवाप्याय~ अनुप्राप्य. ७७१ अधिपाठः क, म,-......१३ व इंजे च विविधैर् यज्ञैर् हत्वा तं लोक-कण्टकम् ॥४३॥ ('म, देव-~लोक-) अतः परं क, (२५क, लुप्तं) म, १-3.७...१३ व, ७७ परं 3-8 म.-.........( म. तं) सीतया सहितः श्रीमान् रेमे च मुदितः सुखी । पालयामास चैवेमाः पितृवन् मुदिताः प्रजाः। अयोध्याधिपतिः श्रीमान् राजा दशरथात्मजः ॥१४॥ ('म..... सुखितः~ मुदितः. 'म, रामो~राजा) ७८' मा दृष्ट्वा~हृष्टः. म..५.१.१० लोकस्. ऽक्लिप्टः~तुष्ट:. ७८३ व, निर्-आधारो~वि-शोकश् च. म.-..-.<द. > ऽभिराम ~ <म, वि-शोकश> नि-रोगश . ७४' a, दुर्-भिक्षायास"> ७८३ म..३ द.., प्रहप्टो मुदितो. ७९१ दाकिंचित् ~ केचिद. ७९' म...... भर्तृ~ पति'.

·११८३] बाल-हाणाम् वा विशषा: दक्षिणापथ विशेषाः न चाग्नि-जं भयं किंचिद् यथा कृत-युगे तथा ॥८॥ नैवान्धस् * * न तस्य राष्ट्रे विधवा ना-नाथस् तन ना-युध । न दुर्-गतो न कृपणो न व्याध्य्-आततॊ ऽभवन् नरः ॥८१॥ * वात-जं. नापि ज्वर-कृतं तथा न चापि क्षुद्-मयं तर न तस्वर-भयं तथा। नगराणि च राष्ट्राणि धन-धान्य-युतानि च । नित्यं प्रमुदिताः सर्वे यथा कृत-युगे तथा॥ अश्वमेघ-शतैर् इष्ट्वा तथा यहु-सुवर्णकैः। गगां शत-सहस्राणि बहूनि स हि दास्यति ॥२॥ यहून् वर्षांशू च राज्यं स राघवो वै करिष्यति । • कोटय्-अपुतं दया ब्रह्म-लोकं प्रयास्यति अ-संख्येयं धनं दया ब्राह्मणेभ्यो महा-पशाः। राज-वंश्यान् शत-गुणान् स्थापयिप्यति रायः॥ नास्ति। ८. प, सत्य युगे ८.५ म. 'युग 41 मराज्ये यधिरो ८.५" प.वर भष '< मनवान्धस् > द' रिपाठ 4 न जो नव अधिरो नेवाग्धा प्रिय-साहस ।।५॥ ८. म...२ . दुखितो, म. <क, प्रान्त> दुमना-दुरगतो भवेन्मवन् नाति नास्ति 'सुवर्णक ८३१ म...~ गमिष्यात ६.वियो विधि पूर्वकम् '५, राम पश, राज वश छन राज-शोर गुणान..." ८३१ क, म, वश्यांशप, म, स्व-बश्यान् वाच क.मराज्ञ स्म, म... रासस चमा राय राज्य स हिविधास्थति दे करिष्यति.

·३६] पालमीकीये रामायणे [१.१.८६ AMANA.~~~~~~~~~~~~~ vvvvvinnrn. viv ~~~~~~ चा-विशेपाः दक्षिणापथ-विशेपाः १.१.१०८ १.१.९९ स्वे स्त्रे धर्मे नियोक्ष्यति चातुर्वर्ण्य च लोके ऽस्मिन् स्व-धर्म स्थापयिष्यति ॥८३॥ दश वर्ष-सहस्राणि दश वर्प-शतानि च । रामो राज्यम् उपास्यासी विष्णु-लोकं गमिप्यति ॥८४॥ इदम् आख्यानम् आयुप्यं यशस्यं वल-वर्धनम् । यः पठेद् राम-चरितं सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥८५॥ इदं पठन् सदाध्यायं पुण्य-श्रवण-कीर्तनम् । स-पुत्र-पौत्र-स्वजनो नरः कृच्छ्राद् विमुच्यते ॥८६॥ * * उपासित्वा ब्रह्म-लोकं * पवित्रं पाप-नं पुण्यं दैश च समितम् एतद् आख्यानम् आयुष्यं पठन् रामायणं नरः । स-पुत्र-पौत्रः स-गणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ ८३ प... धमें सं.~ स्व-धर्म. ८४' <म, उपासित्वा ८४<व, प्रम-लोकं> द..१० प्रयास्यति~गमिप्यति. ८४' अधिपाठ: उ <द..,, चरमा पक्तिर् एव > स सर्व-गुण-संपन्नः श्रीमान् अर्जित-शासनः । यन् मां पृच्छसि वाल्मीके राम एभिर् गुणैर् युतः ।। नारदस्य वचः श्रुत्वा बाल्मीकिर् इदम् भग्रवीत् । देवर्षे ये स्वया प्रोक्ता गुणाः पुरुष-दुर-सभाः। तेषां तु समवायस् तं सांप्रतं रामम् भाधितः॥४६॥ (*म, वृतः~युतः . 'क, मुनिर ~ इदम् . म.-१०.१२<द...> एव समावायस् ~ तु समवापस तं. म... समवायं तु ~ समवायसतं. क, म,, आश्रितं) म, नास्ति । ८६३ म..३ ८६ व..<म...> इमं~ इदं. 'प्रवरो~ 'स्वजनो. ८६' ब... प्रमुच्यते. ८६' अधिपाठः उ रामायणम् भ-शेपं च तेनैव धावितं भवेत् । य इदं विदुपांमध्ये पठेच् छुद्धा-समन्वितः ।।४७* ॥ awasie..SHIKCurre<..Srin ·'कमवतन च, मातेन चे, म." [ ३७ बाल-काणम् दक्षिणाय विशेषा १.१८७] ww पर विशेषा. स्पात् क्षत्रियो जनशू.... पठन् द्विजो वाग्-पभत्वम् ईयात् क्षनान्ययो भूमि-पतित्पम् ईयात् । पणिग्-जनः पण्य-फलत्वम् ईयाच् पंश च शूद्रोऽपि महत्चम् ईयाद ॥८७॥ इत्य् आ रामायण मादि काण्ड प्रथम सर्ग ॥१॥ (म.,रामायण विशेष. ब, अ-शेषेण - शेष च तेन ~सव भजेत् ~ भवेत् ६.. पपय पतिषम् -'पहावम् । ८७ म.क्षत्रामजो कम...m<द..>पुण्य' ~ एण्य भवमान वचनम् ॥ सग. व, महर्षि वाल्मीकीय मादि काम्ये चतु विशति-साहरुयो सहितायाम् भादि- काण्डे नारद-वाक्य प्रथम सर्ग, व, वामीकीये भादि काम्ये भादि-कारे नारद-वाक्य नाम प्रथम सर्ग आदि काम्ये धनुर्विशति-साध्या सहितायाम् भादि-काण्हे भारद-वाक्य नाम सपहाध्याय, व,<म.> महर्षि वाल्मीकी ये बादि-काम्ये अनु. विशति साहरुयो सहितायाम् भादि कापदे भारद वाक्यं नाम सग्रहो उय सर्ग ~भादि-का प्रपमः सर्ग . ६, रितम् ॥ द, श्री वाश्मीकिविरचित-मा ६...<म,,> श्रीरामाषणे, द, श्रीमद्नामायणे-रामायणे द, मादि-काम्ये धीमद-बाल का भीमनोभी-राम-वाश्ये भीवाली श्री-सोपो माम, भाषिकाये वाश्मीकीये नारद गस्पेधीमद् पाल कारे धीमक्षेपो नाम, ... पास्मीकीये (द, मारित) मात काम्ये मारद-नापय मक्षेपणे नाम, , भादि-काव्ये धीमद् पाए-का भी सपो माम, प, वास्मीतीये बाए कागे, भादि-काये वाल्मीतीये नारद वापये मनेपो नाम, राम- कागोमार, पारय सभेप-वर्णनोमाम -माहि-काणे क, म,, भादि-काडे मारद-वास्प नाम समहणाध्याय:, म, भादि-काणे नारद-वाक्य नाम सप्रहण आदि काग्ये नारद पाक्य नाम प्रथम (म, प्रथम सर्ग), मा. वाक्ष-काण्डेमादि काण्ड-पर्यापेमारद- वाक्ये (म. वाक्य) सग्रहण नाम प्रथम (म, प्रथम.) मगः, मा... भादि-काण्डे नारद-बाय- (म.वाक्य) सग्रहण नाम प्रथमः (म.प्रथम नास्ति) मर्ग , म, पाल-काले बास्मीकि गिचिताया नारद-वाक्य भाम प्रथमः सर्ग- भादि-काणे प्रथम सर्गः ·३८ ] वाल्मीकीये रामायणे [ १.२.३ on vvvvvi Awinnn Nwhen vvvv वन-विशेषाः १.२.४ दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.३ १.२.४ ~~ नारदस्याथ * * पूजयामास धर्मात्मा सह-शिष्यो महा-मुनिः नारदस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्य-विशारदः। वाल्मीकिः शिष्य-सहितो नारदं प्रत्यपूजयत् ॥१॥ यथावत् पूजितस् तेन देवर्षि नारदस् ततः। तम् आपृच्छयाभ्यनुज्ञातो जगाम त्रिदशालयम् ॥२॥ स मुहूर्त गते तस्मिन् देव-लोकाय नारदे। जगाम तमसा-तीरं वाल्मीकिर् मुनि-सत्तमः ॥३॥ * * तदा आपृष्दैवाभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम् देव-लोकं मुनिस् तदा जाह्वन्यास् त्व् अ-विदूरतः ११ <म,-३.५-८.१०.१३ १३ नारदस्याथ> क, तथा- तु तद्. म४.१.१चतु. २ म., मतिमतां वरः वाक्य-विशारदः. १३ अधिपाठः विस्मयं परमं ययौ ॥ मनसैव च रामाय पूजां चक्रे महा-मुनिः । तं चापि शिष्य-सहितो १८ ('म.-१.२.११.१३ महा-मतिः.) १-२३ क, नास्ति ॥ " म, यथावन् मुनि-सत्तमः १" अधिपाठः म पूजयामास धर्मात्मा देवर्षि नारदं ततः ।४९॥ २१ मा यथा च~ यथावत्. स मुनिर् ~ देवर्षिर. म... <द....> तथा ~ततः. २२ ष, देवर्षिर भथ नारदः. म <म..१०.११.३०तदा> २५ द.<म,,> आपृच्छयैवा', <म, आपृष्ट्वा चाभ्य"> ३१ क,म,... <व,>त्रिदिवालयम् . ३' म... <द.> मुहूर्ते. ३. प. नारदः. ३३ म, तमसा-तीरे. ३' म, करवा परम् इतिः श्रुतिः. ..SundarSacare ·बाल काण्ठम् [३१ बम विशेषता दक्षिणापथ-विशेषा १२ स तु वीरं समामाघ तममाया मुनिस् तदा अकर्दमम् भरद्वाज रमणीयं प्रसन्नाम्यु स च तत् तीर्थम् आमाद्य तमसायां महा-मुनिः। शिष्यम् आह स्थितं पावें दृष्ट्वा तीर्थम् अ-कर्दमम् ॥४॥ नि-शर्करम् इदं तीर्थ भारद्वाज निशामय। पुण्यं चैव प्रसन्नं च सज्जनानां यथा मनः ॥५॥ इदं तीर्थ-वरं सौम्य सु-जलं सूक्ष्म-बालरुम् । अस्मिन्न् एवारगाहिये तीर्थे ऽहं तमसा-जलम् । पल्कलं त्वम् इहादाय शीघ्रम् एए आश्रमात् पुनः ॥६॥ कम.वर-पतत् सन्-मनुष्य-मनो यथा * तीर्थ समं - न्यस्यतां कलशस् तात दीयवां वल्कलं मम । इदम् एवावगाहिये तमसा-तीर्थम् उत्तमम् ॥ प, पूत-च तत् व(म..) ती समामांच> <मतमसाया> " प, तीर्थकम् उत्तमम् . म, नीर-ती म...ाम-कदमपम्-भ-कईमम् <क.म, भरज> ५' <द... भारद्वाज> मा मन इदम्- यथा मन म नास्ति। तीर्य सम> म. सोम्य . म, स-जल, म, सुमन '<मविपाठ म ... 'पर) भ्यस्थती कहार ताठ दीया वश्कल मम । (म, तावन् नीयता ~ता दीपना)> <> तमसा-बले मधिपाठः षषा कालात्पयो न स्यात् तथा साधु विधीयताम् ।५।। ('म... विगायताम् ~ विधीयताम् ) भतार <म. इम एवारगारिष्य तममा-पीम् उत्तमम् । एवम् नो भारदामो वास्मीन महामना।> ·HacksCurde ५२] पातीकीय रामायणे [१.२.१६ -VAN. . पा-विशेपाः दक्षिणापथ-विशेषाः ..२.१७ १.२.१९ Vivharm ~~-~~~~~ * रुदती * रुदन्ती * * * इदं वचनम् अत्रवीत् निशम्य करुणं क्रौञ्ची क्रन्दन्तीं तां जगाव् इदम् ॥१३॥ मा निपाद प्रतिष्ठां त्वम् अगमः शाश्वतीः समाः। यत् क्रौञ्च-मिथुनाद् एकम् अवधीः काम-मोहितम् ॥१४॥ तस्येदम् उक्त्वा वचनं चिन्ताभूत् तद्-अनन्तरम् । शकुनं शोचता एवं किम् इदं व्याहृतं मया ॥१५॥ मुहूर्तम् इव च ध्यात्वा तद् वाक्यं प्रविमृश्य च । शिप्यम् आह स्थितं पार्श्वे भारद्वाजम् इदं वचः ॥१६॥ तस्यैवं त्रुवतश् चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः शोकार्तनास्य शकुनेः चिन्तयन् स महा-प्राज्ञ चकार मतिमान् मतिम् । शिष्यं चैवाब्रवीद् वाक्यम् इदं स मुनि-पुंगवः ॥ AAD गचिपाठः मा भदो पत नृशमेन निपादनाल्प-युदिना । भमंशयं कृतम् इदं लोके कर्म चिगर्हिगम् ॥५४॥ १३. <म १३' य, रुखम्ती च जगाम सम्. म..५.१-१ प्र.ता. रुदती> <म, पुनर वचनम् अग्रवीत् > १४ द,, अवधीत्. < ग यथा द> शोकार्तेनैव शकुनेः> <म १५' म... शकुनि, म.-६.८.......२ शकुन्तं १५ क, एवं, म,.... <a,> एतद् इदं. म,, भापितं व्याहतं. <मतः पर द १६"अषिपाठत्वेन म, अन्य निहितम् > १६. घ, अपि~ इव. क, म ७.18 <व.> तद्-च. १६' क, म..२.१॥ वाक्यं तत् . १६३ म,, उवाच शिष्यं भगवान्. १६५ मा भरद्वाजम्. Sacreen.de KarSasaram KakurSecurachar ·१२१९ ] वाह-कादम् [४३ बा विशेषा रक्षिणापथ विशेष १२१२ पादैश चतुर्भिः संयुक्तम् पाद-बद्धो ऽक्षर-समस् इदं वाक्यं समाक्षरैः। तन्त्री-लय-समन्वितः। शोचतोक्तं मया यस्मात् शोकानस्य प्रवृत्तो मे तस्माच् छ्लोको भवत्व् इति ॥१७॥ | श्लोको भवतु नान्यथा ॥ शिष्यो ऽथ तस्य तथ् छुत्वा शिष्यस् तु वस्य मुवतो मुनेर वाक्यम् अन्-उत्तमम् । तथेति प्रतिजग्राह प्रतिजग्राह संदृष्टस् गुरोः प्रीति प्रदर्शयन् ॥१८॥ तस्य तुष्टो ऽभवद् गुरुः संभाषमाण एवाथ सोऽभिपेकं ततः कृत्वा शिष्येण सहिवस् तदा । तीर्थे तस्मिन् यथा-विधि तम् एव चिन्तयन्न अर्थम् आश्रमाय न्यवर्वत ॥१९॥ उपावर्तत यै मुनिः समायाद् आश्रमं मुनिः १७' मा सहितम् - मयुरुम् . <म, पाद-पदा समम्' १. <मा > 10' म.<a.> समाक्षरं क, भवद्युत , म... on ~ भवर इति भविष्यति <मन पर. 'मरिपाटन म.मरे निहितम् > <म क्यो> १८ म. शिष्यस् तु, म, स शिभ्यस्- शिष्योऽय. <म, प्रतिजमाद सर> दमुनि -गुरु प्रीवो मूत् स जगद्गुरुः> १८' क, प्रति ~प्रीते. क, विदयद, म... <> विदर्शयन् , म., पदर्शयन् , म. दर्शयन्. प. निदर्शयन् १८'मरिपाठ:<म.. सोऽभिषेक वा हत्या ही नदी बधा-क्रमम् ।> 111म,.. <> स भाष', मा स भाष्य,<घ, सभाम> १९-११'नास्ति। ", लोकम-भधम् बारपाया-समायाद माएष- एष ·४४] वाल्मीकीये रामायणे [ १.२.२३ ~~rnwwww -~~ वन-विशेपाः १.२.२६ दक्षिणापथ-विशेषाः १.२.२४ १.२.२६ भरद्वाजस् ततः शिष्यो * महा-मुनिम्- विनीतः श्रुतवान् मुनिः। कलशं पूर्णम् आदाय पृष्ठतो ऽनुजगाम ह ॥ .. * कथाश्चान्याश चकार * * तम् अन्वयाद् विनीतात्मा भारद्वाजो महा-मतिः। पूर्ण कलशम् आदाय शिष्यः परम-संमतः ॥२०॥ स प्रविश्याश्रम-पदं शिष्येण सह-धर्म-वित् । उपविष्टस् ततस् तस्मिन् वभूव ध्यानम् आस्थितः ॥२१॥ आजगाम ततो ब्रह्मा लोक-कर्ता स्वयं प्रभुःपा. तत्र स्वयं-भूर भगवान् ने द्रष्टुं तम् ऋषि-सत्तमम् ॥२२॥ वाल्मीकिर् अपि तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्-यतः । प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा तस्थौ परम-विस्मितः ॥२३॥ स्वयं * * चतुर-मुखो महा-तेजा * * मुनि-पुंगवम् * अथ-*-* २० म... अन्वियाद्. म५.८ भर'. म.-६.८.१०-१२ पयः-~पूर्ण. २०३ व... गुरोः~मुनिः. यथा द> 1-३.७ यथा द> पृष्ठतो मुनि-सत्तमः> २०. <म-3.७.१३ <म, <क, म.३ २१३.४. क, म.,१३ २२ मा क, म. संप्रविश्या'. उपविश्यासने तूष्णीं ध्यानम् एवान्वपद्यत. स्वयं-ततो. क, में, भाजगामाश्रमम् भयो, म, अथाजगाम भगवान् २२१ क, म,... ग्रझा लोक-पितामहः, म..९-१, ततः~ स्वयं. २२ <क, म....१३ स्वयं> <म... चतुर-मुखो महा-तेजा> द, ऋषि-मुनि'. . २२* म....११ मुनि ~ ऋषि म... पुंगवम्. २३. <व, भथ> २३३ म...१३ <व... ३ ... > प्रयत्तो प्रणतो. ~ ·१२२८] बाल-काण्ठम् वा विशेषा दक्षिणापपर्नया पूजयामास चैवैनं * च तस्मिस्तु -तं देवं पाचार्यासन वन्दनः। प्रणतो विधिवच चैनं प्रणम्प.. पृष्ट्वान्-आमयम् अ-व्ययम् ॥२४॥ अथोपविश्य भगवान् आसने परमाचिंते। वाल्मीकये ऽप्य् आसनं स • महर्षये दिदेशान्-अन्तरं ततः ॥२५॥ संदिदेशासनं. उपविष्टे ततस् तस्मिन् .तदा. साक्षाल लोक-पितामहे । तद्-गतेनैव मनसा वाल्मीकिर घ्यानम् आस्थितः ॥२६॥ शोचन्न् इव स तां क्रौञ्ची पापात्मना कृतं कष्ट ततः श्लोकम् इमं पुनः। वैर-ग्रहण-युद्धिना। जगादान्तर्गत-मना यस् तादृशं चारवं भूत्वा शोक-परायण ॥२७॥ क्रौञ्च हन्याद् अ-कारणात् ॥ कृतं पापात्मना कष्ट शोचन्न् एव मुहुः मौञ्चीम् व्याधेनानात्म-बुद्धिना। उपश्लोकम् इमं पुनः। यद् सु-चारु-स्वनं क्रौञ्चम् जगाद् अन्तर्गत-मना अवधीद् आत्म-कारणात् ॥२८॥ भूत्वा शोक-परायणः॥ २३ मषिपाठ म, ऋषिणाभ्यर्चित सम्यग् भासच घरासने १५॥ पाचापांसन' म... चन्दन:- बदन म., पायास इनियमन घ्याधेनानास-बुद्धिना * सु-चारु-रवं २४. पा र निरामपम् २५ ,तत्रो-यो' १५ रिट प्रभणा समनुप्ता सोऽप्य् पारिशर मासने १५॥ २॥ <irtan तरिमस > ·४६ ] पारमीकीये रामायणे [ १.२.३१ पा-विशेषाः १.२.३४ दक्षिणापथ-विशेपाः १.२.३२ १.२.३४ AAMAN AN ~~~ तम् उवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन् मुनि-सत्तमम् । श्लोक एवास्त्व् अयं पद्धस् तव वाक्यस्य शोचतः ॥२९॥ स्व-च्छन्दाद् एच ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती। रामस्य चरितं कृत्स्नं कुरु त्वम् ऋपि-सत्तम ॥३०॥ धर्मात्मनो गुणवतो * मुनि-पुंगवम् * एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा मच्-छन्दाद् * . मच्-छन्दाद् * * * २.१ थ, परा:~म at. म प्रोम्चं <मा एव-इव. क, म..५.॥ घ... मुहुः, म, मुनिः~स वां> २७ म... ६..., जगी ~ पुनः "द... पुनर्~जगाव. पोकम् ~ इलोकम् . म. <प,>इदं~ इमं. म., तम् एवायं पुनः पुनः. २७' फ, न्तकृत मा-५.८.१.११.२ गगादातमना (म... जगादान्तर्मना) भूखा २७' मा.१.१.११.१३ दुःस.~ भूरवा. क, श्लोक'-शोक. २८ म., यथा द॥ २८ मा २८ मा कप्टं कृतं पापवता. निपादेनाप-बुद्धिना. क, स कामातुरं~सु-चार स्वन. २८ <म, सु-धार-र> व...<म.> सघार-रवं. २८ प. भारम-कारणम्. क, म... भवधीत् तम् अ-फारणम् . "द... अ-कारणम्. २८' <अतः परं म. मन्ये द २८ मधिपाठत्वेन निहितम्> ६३....<म>प्रहस्य मुनि-पुंगवम्. २९' म.....सत्तमः. २९' भधिपाठः महर्षे यद् भयं प्रोक्तस् स्वया कौश-यधाश्रयः ॥५६॥ २९ म........१२ स चार ~ एवास्त्व. २९५ मतस्य तव. म... प्रवृत्तेव. ३० म... रच-कुरु. मा....., मुनि'~पि. ३० म... ६..कुरुव-कुरु स्वम् ।

·१२३४] बाए-कायम . घारिशेषा २३१ दक्षिणापथ विशेषा wwwww * कपप धीरस्य - । • सह-सौमित्र लोके रामस्य धीमतः। घृत्तं प्रथय रामस्थ यथा वे नारदाच हत्तम् ॥३१॥ रहस्यं च प्रकारांच यद् वृत्तं तस्य धीमतः। रामस्य स-सहायस्थ राक्षसानां च सर्वशः ॥३२॥ वैदेयाश चैर यद् धृवं प्रकाशं यदि वा रहा। तर चाप्य अ-मिन सा पिदितं ते भविष्यति ॥३३॥ न ते वार अन्-शता काचिद् अर काव्ये भविष्यति। ।' मn<,...> रोकारामस्थ, म, होकाकामस्य .. अ-रिदितं. *** काव्ये काचिद् अर ।' द.पीरप ।' म.,तन्ते ३२१ क, स्व काश्य - प्रकाश म.माश्य -- मह-सौमित्र> . . यातायद् वृत्त मा अपिल चैव. म. नारित ॥ ३३' म... याप्त पाप्यू किंचित्र. वेदित १५' भरिपाठ साष्टेण सदाण गादशाधेन यत् । भासित भारित व गव यर चाप्य अनुष्ठितम् । पर पाप्यम विदित किंचिद् विदित ते मविष्यति ॥५॥ - . नारित ॥ -- ४-८५ मा -- प.सदरेण सप्टेण, व, सदारेण स पुत्रेग "म., , ,तुल्य म, भगित भावित , मतं, मतदान म, कृत चाप्य भनुनिश्चितम् 'मगर ~य, भति-विदित, म, प, मचिद् , म. दिव~ विदित) ·४८ ] यात्मीकीये रामायणे [१.२ या-चिोपा: १.२.४३ दक्षिणापथ-विशेपाः १.२.३९ m VvMMMMA vv * रामायण-कथा कुरु राम-कथां पुण्यां श्लोक-बद्धां मनो-रमाम् ॥३४॥ यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितश् च मही-तले। तावद् रामायण-कथा लोकेपु प्रचरिष्यति ॥३५॥ यावद् रामस्य च कथा त्वत्-कृता प्रचरिष्यति । तावद् ऊर्ध्वम् अधश् च त्वं मल्-लोकेषु निवत्स्यसि ॥३६॥ इत्य उक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्रैवान्तर्-अधीयत । ततः स-शिप्यो वाल्मीकिर विस्मयं परमं ययौ ॥३७॥ तस्य शिप्यास् ततः सर्वे जगुः श्लोकम् इमं तदा । <द, पधा उ> सेन~न ते. * # भगवान् मुनिर विस्मयम् आययौ * * * पुनः ३४" <म, पथा द> ३४१ मत ३४' द...<म> दिव्यां~ पुण्यां. द... स्वत्-कृता~लोकेपु. २५. म.-...-" विचरिष्यति. ३६२ म... <च, द....> नास्ति ॥ २६ म<च, द.> याव च रामस्य कथा. मं, स-राष्टेण म-दारेण. म..५ त्वत्-कथा. चव~च रवं. <म, व, रामायण-कथा> ३६ र, <म,> लोकेपु-यत्-कृता. ३६ मा द...२ ऊर्ध्व-गतिर <म.., गति, ~ऊर्ध्वम् अधश्. द.१.१२<म..१०.१३ >निवरस्यति. ३६ म.....११.१२ मल्-लोके विचरिष्यसि. <द...... वाल्मीकिर्> ३७३ व, ततः स शिष्य-सहितो. ३७" व, वाल्मीकिर विस्मयं ययो. म विस्मये. १३ ययो. ३८ म, ततः~तस्य, तस्य-ततः, 'ततः. ३८२ म... गुरोः~जगुः. हित ~ इमं. म. तथा तदा. म...." चते व... इदं- इमं. म१३ ·बागकाम् दक्षिणापथ-विशयार १२४१) वा विशश: * महर्पिणा मुहुर मुहु. प्रीयमाणा. प्राहुश् च भृश-विस्मिताः ॥३८॥ समाक्षरैश चतुर्भिर् य. पादैर् गीतो महात्मना । सो ऽनुव्याहरणाद् भूयः शोकः श्लोकत्वम् आगतः ॥३९॥ तस्य बुद्धिर् अभूत् तर वाल्मीकेर् अथ धीमतः। कृत्स्नं रामायणं इलोकैर ईदृशै. करवाण्य् अहम् ॥४०॥ उदार-वृत्तार्थ-पदैर् मनो-हरैस् * * इयं जाता * भावितात्मनः ** काव्यम् * मनो-रमैस् क. म. महारमन, म, महा मना ११' म..ऽनुष्याहरणाद् २९' म..<>लोक ~शोक क, म.५८. भागमत् म ततो-तस्य, सस्य-तत्र ५.' क, एव-भय ४.' भषिपाठ म.. कृस्न रामायण काग्यम् एष वै प्रकरोम्य् महम् । अगौ स भगवान् कृत्स्नम् एतद् बीज निगम्य ॥५॥ ४.' क, म., करपाम्प ४.' भदिपाठउ धर्म कामार्थ-सवद बहु चित्राय विस्तरम् । समुदम् व रसाम्य लोक श्रुति परायणम् ॥५९॥ (म.. सर्व ~ धर्म" ५, (व, प्रान्ने) धर्मार्थ-काम' म... 'सयुक-सद भपि~इव क, म. रम्यार्थ, म., रक्षार्थ ~रवाय लोके श्रुति रसायणम्, म, साकेन्द्र भनि रसायणम्, म, सोके श्रुति-रसायणम्, म, शेके तिरसायणम्, व,, रसायणम्) म.<> उदार वृत्तान्त' मनो रम> <म-10 |" ·५०) [१.२.४१ Turmfrim गरम गमय पारीमान। गमारामार मानिनो माग-परकाप उभार-मार मुनिः ॥४॥ kumari FEntir A .:.:... ...... re . ..। . ., Art tri, RA ...... PL TER:- magiranार। Prelign REACHEREITIES... - . F, REERetri, R.. REE ~iter: mi-n.tt. re: K, referent , rani VE it 1:11: iii .. mir. गाने ? Her-fr.fruit. 1 ar - . १.......... पापी. her-feat. htliftruth. HD. 11. RE- ARE (म...." म...... (म.......) भी.गा) Artsynादिना (म...is, गाहा rilaniel आदि (m.) ममं नाम fiin () मग.. Sent ·मापर-स्वग् म.. बालकाणम् दिनीयरमा साद परम् उत्तरापथ हलससेषु सत्राधिपाः प्रास-राज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर भगवान् अपि । चकार चरित चित्र विचित्र पदम् अर्थवत् पवित्र वैष्णव दिग्यम् इदम् माल्यानम् उत्तमम् । घेदैश् चतुर्भि समितम् इतिहास पुरातनम् ॥२॥ श्रावयामास वै विप्रान् सुमतान् नियतेन्द्रियान् । धौम्य माण्डम्य-कुशिकान् सर्टिषेणान् स-कोहलान् ॥३॥ धौ चैत्वाकु-दायादौ मुनि वेशौ कुशीलवी। धन्य यस्यम् भायुष्य स्वयं स्वस्य अयन महत् ॥४॥ कृती चरवतः कीर्ति राघवस्य महामन । इधार्थ ध धर्मश् च निग्निरेनोपपद्यते ॥५॥ दण्ड नीतिश् च विपुला त्रयी वातां च कृत्स्नश । पदणुयान् निग्य यश चेद परिकीर्तयेत् ॥६॥ इह भोगान् परान् माप्य देवैर गच्छति तुक्यताम् । इक्ष्वाकूणाम् इद चैव जनकस्य च धीमत ॥७॥ पुलस्त्यस्य च देवर्षे कीर्तन समुदाइतम् । अश्वमेधावसाने च राघवस्य महात्मन ॥८॥ कथित पुष्टि-जननम् इदम् भाख्यानम् आदिन । भत्र धर्मा-मयुक्त पापानां नाशन शुभम् ॥९॥ २क, आध्यानम् म. उत्तम 'म...व, सहितम् ~ समितम् सर्टिसेनान्, म, मटिं, व सारिणसेनान् सकोसलान् , व, स गोतमान् क, भाववैवाकु म..." तौ तु वाकु 'म. कुशेलवी 'म.. धान्य सौख्यायन ५५ क, म. कृता, म. कृत, म, कृरवा - मातम्वता, म सहता, म, नन्दता-तवत 'म, कामश-धर्मर "क, म, नोपरभ्यते, म., नोपगम्यते म, दण्ड-नीतिश व वर्तते " म...प~यशवचापि चेदक, परिकीर्तितम्, म. परिकल्पयेत् ब, श्रेयान - भोगान् उस्य-च भादि-काण्डम् ६६ प्रोत विस्तर चास्य कप्यते । प्रथम भारद प्रश्नो नदी-गमनम् एव च ॥1.0 प्राणो दर्शन चैत्र वर प्रातिर ५ पुष्कला। पुत्रार्थ च नरेद्रस्य मन्त्रण समुदाइतम् ॥11 अश्वमध क्रिया चैव घर प्रातिश् च पुष्कला। भागार्थिनीच देवानाम् भागम परिकीतिता। रावणस्य वधोपाये मन्यो ऽय परिकी दिग्या च पायसो पति पुत्र-जन्म नृपस्य च । भशावतरण चैव मुरागां समुदाहनम् ॥१३॥ कौसल्यायो रामस्य केकेन्या भरतस्प च। पमयो च मुमित्रायो सभवः समुदाइतः । वानराणांच सर्वेषाम् उत्पति परिकीर्तिता राज्ञो दशरथस्पेह विश्वामित्रण संगम । प्रदान ध रामस्य रक्षणार्थ महा तो 11५ एक्ष्मणानुगमा चैव विधा प्राप्तिश च पुष्कला। भनाश्रम वासा च साका-वनशनम् mu साहकायाश च निधनम् भरत्र-साभरप कीर्यते । मिदाश्रम निवासच सम्बनक्षणम् एव 100 शोकानो परिमाण च यत्रतत् परिकीय। भयोध्या वर्णन चैव राहो दशरथस्य च। अमात्य-वर्णनं चैव कौसल्याया वर्णनम् । ('च, परिकीर्तितः, प.. परिकीर्तितम् 'देशन-वर्णन) 'म..~च 'म.....मन्त्रण म.... सग १२ , प्रान्ने, इतर साशन। कार्याधाना-भागाधिनी समुदाहतपरिकीर्तिन कम,..व, वयोपाय नास्ति 'कम, व, मन्त्रण समुहारनम् मा मन्त्राच समुदाढ़ता नाम्नि॥ कम,...५ पूराचरायोर् परयम कीच्या 'व,, (व, मान) समुहला-पर कीनिता तनो-जो 'म , रक्षणार्थे, म... क्षण- म 'ग-'गम ताटका',कब, तारका 1. क, तारकाया, ताटाया ताका निधन व 'मोनम, म, पीतम् सार्टिषेणान् , म...॥ १५ति म... 'तरणम्. पच्च, म,, जय-अत्र 'क, म,..व पावन- माशन माप महत्-शुभम् विस्तारर 'च, म. com वर मासेश् च वर्णनम् (म, दर्शनम् ) ११ भाषपाठक, म.......(म... मान्न) ·.. ३१. म.व. २३ मत २५. व रोधश्-वधश. म..१-११.१३ च परिकीर्तितः 'म..३ ५२) वाल्मीकीय रामायण सुबाहोर निधनं चान मारीचस्य च भर्सनम् । द्वे सहने शतान्य भष्टौ श्लोकाः पञ्चाशद् एव तु ॥२७॥ विश्वामित्रस्य चैवः स्व-वंश-परिकीर्तनम् ॥१८॥ बाल-चर्या हि यत्रोक्ता राघवस्य महात्मनः । गमायाः प्रभवश् चैव पविग्नः परिकीर्तितः । अतः परं द्वितीयं तु अयोध्याकाण्ड-संज्ञितम् ॥२८॥ दिव्य-गर्भावपतनं कार्तिकेयस्य संभवः ॥१९॥ यनाभिपेक-संकल्पो व्याघातश चैव कीर्यते । विशालस्य च राजपैर वंशस्य परिकीर्तनम् । कैकेय्य्-अनुनयश चैव शोको दशरथस्य च ॥२९॥ अहल्या-शाप-मोक्षश च मिथिलायाश् च दर्शनम् ॥२०॥ धन-प्रयाणं रामस्य लक्ष्मणानुगमस् तथा । दर्शनं यज्ञ-वाटस्य मैथिलस्य च दर्शनम् । विपादः प्रकृतीनां च तथैव च विसर्जनम् ॥३०॥ चरितं चैव कास्न्येन कौशिकस्य महात्मनः ॥२१॥ निपादाधिप-संवादः सूतस्य च विसर्जनम् । कथितं चान रामस्य शतानन्देन धीमता। गङ्गायाश चाभिसंतारो भरद्वाजस्य दर्शनम् ॥३१॥ धनुषो भेदनं चैव कन्यायाश च निवेदनम् ॥२२॥ पास्तु-कर्म-निवेशश च चित्रकूटे महा-गिरौ । राज्ञो दशरथस्येह जनकस्य च संगमः। उपावृत्ते सुमन्त्रे च राज्ञो मोहागमः परः ॥३२॥ सीतादीनां च कन्यानां विवाहः समुदाहृतः ॥२३॥ स्व-शाप-कधनं चैव स्वर्ग-प्रातिर नृपस्य च । वधूर गृहीत्वा नृपतेर् यानं दशरथस्य च । भरतागमनं तूर्ण तथा राज-गृहाद् अपि ॥३३॥ समागमश च रामस्य जामदग्न्येन धीमता ॥२४॥ राम-प्रसादनार्थ च भरतस्य महात्मनः । जामदग्न्यस्य लोकानां वधश चानानुकीर्तितः । गमन कीर्यते चासो भरद्वाजस्य चाश्रमे ॥३४॥ भयोध्या-संप्रवेशश् च प्रवासो भरतस्य च ॥२५॥ दर्शनं चैव रामस्य पितुश च सलिल-क्रिया । भयोध्या-वासिनां चैव प्रमोदः परिकीर्यते । प्रसादनं च रामस्य बहुशः परिकीर्तितम् ॥३५॥ इत्य् एतत् प्रथमं काण्डम् आदि-काण्डम् इहोच्यते ॥२६॥ जायालेर् यन्त्र वाक्यानि वामदेवस्य चोभयोः । सर्गाश चैव चतुः-पप्टिः श्लोकानां चैव कीर्यते । इक्ष्वाकूणां च वंशस्य कीर्तनं समुदाहृतम् ॥३६॥ कीर्तिते. क, मन्त्र, म... तंत्र. म..७.१२.१३ व तद्-तु. नास्ति ॥ ....१, मरणं ~ निधनं. 'क, म.६.७-१ २९ संघातो~ संकल्पो. म....११ वर्ण्यते ~ कीरयते. देवः. 'म,-४.६....-11 कैकेय्यानुनयश (म, कैक०) १९ म, प्रान्ते ॥ म.-६.१.१२ संभवश्. व, 'गर्भावतरणं. ३०२ क, म, लक्ष्मणानुगतिस् . मह...१०.११.१३ तदा ~ विशालस्यापि. 'म..६.९-१२ धर्मस्य-वंशस्य. व, वंशश घ परिकीर्तितः. म..... अहिल्या'. म, अहिल्यायाः शाप-मोक्षो. म...... निर्मोक्षो ~ मोक्षश क. नास्ति ॥ म... निपादाधिप-संवादः (३११ पुनर्- "म....१० मैथिलस्य. उक्तिः) च, चापि ~ चाभि'. क, म. ५.७-१३ भार- नास्ति। म, च, मिथिलस्य. द्वाजस्य. दर्शनं~ चरितं. ३१" अधिपाठ: क, म..३.७ व..३.४ २२ मा प्रान्ते ॥ व, राघवस्यान चान रामस्य. भारद्वाजस्य चैवाज्ञा चित्रकूटस्य दर्शनम् । प्रान्ते ।। क, म, संभवः~ संगमः. "क, समु. ३२२ म... महात्मनो:~ महा-गिरी. तुच. दीरितः, व, परिकीर्तितः. 'म४-१.१३ पुनः, म, ततः~ पर:. २४ मा प्रान्ते समागमं. पूर्व~तूणं. नास्ति। म..... प्रसादनं चाथ, म,...८.१२ प्रवेशो-प्रवासो. 'प्रसादनार्थे च. २६' क, म... अयोध्या-वासनं. 'क, मा परिकीर्तितः. नास्ति । चैव वासो. २७. म. व चान~ चैव. कथ्यते. म.-३.१०.१२.१३ भार. पञ्च-दर्शव तु. म.व, च~तु. नास्ति ॥ "म. परिकीय॑ते. म.६...१२ च~हि. म, या प्रोक्ता ~ यत्रोक्ता. एक, ३६' क, म, राम-देवस्य. "म, वंशस्य कथनं तथा. .. ४ १८ व. १२ २ २०१ वर तथा. म...... संवासः २१ मत प्रान्ते ॥ २ म४.९.१० 'म.. २ ३म४.९. ११ ३ li म..३ ३३ मा ३४ भर.३ २ मर ३० म भरतागमनं तथा. म.-.१-१२ ~ "का 1-3 २ व क, म-3.७ ३५१५ म. २८ ·३७ कम.-1..अप्रतिक्षाघ (वचात्र)-प्रतिज्ञा वेद [५५ बाळ- काम् प्रतिज्ञा व रामस्य गमने कोसलान् पनि । पादुकाहरणं व भरतस्य विसर्जनम् ॥३०॥ नन्दि-प्राम-प्रवेश घ मातॄणां च विमर्जनम् । अयोध्या-सप्रवेशच शत्रुतस्य महात्मन ॥३॥ काण्ड द्वितीयम् इत्य उत्तम भयोध्या-काण्ड-सशिनम् । अशीति सत्यया सर्गा लोकार्ना धान कीर्यते ॥१९॥ श्रीणि लोक-सहवाणि नवलोक-शतानि च। लोकानां दे शत चैव भूय सोकार च सप्तति ॥४॥ अत पर तृतीय तु मारण्यकम् इनि स्मृतम् । या रामो महाबाहुर दण्डक प्राविशद् वनम् ॥४॥ भनसूया समस्या प म शस्य चाणम् । विराध-दर्शन चैव वधश् च समुदाहत ॥४२॥ ऋषीणां दर्शन चैव मैथिक्याश चैव साम्यनम् । कारभाभम प्राप्तिर महेन्द्रस्य च दर्शनम् ॥४॥ सुतीक्ष्णाश्रम-समाप्ति सवाद सह सीतया। मन्दकर्णेन कथित शक्रस्य च विसर्जनम् ॥४४॥ इलालस्य च सवाद कीर्तन च दुरारमनः । भगस्याम वासधू च तथा सपरिकीर्तित ॥१५॥ दर्शन पञ्चवल्यास तु जटायोश् चैव दर्शनम् । जनस्थान निवासच शिशिरस्प वर्णनम् स्मरण भरवस्याप कैग्या चैव गईणम् । सवादः सूर्पनखया विरूप-करण तथा ॥ खास्य च वयो पोरो दूपण त्रिशिरो-वध । लश प्रवेशो राक्षस्याः पूर्पनल्या प्रकीर्तितः ५८ सीताया लोभन चैव रावणस्पानुशरिदतम् । मारीचाश्चम-मप्राप्ती रावणस्य दुराश्मन ॥४९ मारीच च मृगा भूम्या वैदेही समोभयत् । लोभयित्वा च वैदेरी राघवस्थापकर्षणम् ३५.५ मारीचस्य वध चैव एक्ष्मणस्य विगईणम् । सीताया हरण चैव सकर महामन ५11 हताच जानकी मरवा बिरापो राघवस्य च। अायो दर्शन चैव सत्कारच महामन ॥५२॥ गृध राजस्य रामेण कृता क्षेत्र अल किया। कबधस्य वध प्रोक्त स्वर्ग-प्राप्ति र पुष्कला ॥५२॥ करन्धस्य च वाक्येन सुप्रीमान्वेषण परम् । शवरी-दर्शन चैव पपायो पीदेवनम् ॥५॥ इति का ननीय मुभारण्यकम् इति एवम् । सगाणी तुशन चैव सर्गाश चैव चतुर-दश ॥५५॥ चाय-पैक 'कम,,प,पूरीन त्याच म, णल्याप, म.....शुर्पणखया 'म सा-दूपणयोर पैव वधम निशिरम तथा। परिकीर्तितम् ४१' म., रावणस्याप शन्दितम्, म., वर्णिनम् मा राघवस्थापि कर्षणम् , म, . राघवस्यामि' ५१म, नास्ति'म..दुरामताम, म, पगणम, म, सगणम्. मारीचस्प पवादो रायण महा मन व सौमित्र मात्र (क, चानु ~ धात्र) मम म. कैकय्याश मा नास्ति। नास्ति। नासि । म क, धर्मस्य-रामस्य 'म, चापि 'म.. भरतस्यागम पुन द, नन्दि-प्रामे ३. मषिपाठ का प्रसादन च रामस्य पदुश परिकीर्तित । 'वाचानु-चाव गर कीर्तनम् य, कथ्यते मर व अधिपार म... जटायुषो वधर चार सीतायाम् च प्रदेशनम् । एक्ष्मणस्य सवादेराघवेग महामन . (प्रवेशनम् 'व, महा बने ~ महात्मनः) ५२ म.नास्तिक क. सकार-माकार। ५. मा. मग राजस्य 'क, मोनने, म.. . प्रति का ४॥' क, म, व कापड-पर 'व, श्रुतम् ~ स्मृतम् दण्डकान् ४३६ म, अनुसूया म..भनुसूयायमे चापि काम,... धाप्यच ४३'-४३ म., नालि। 'व, चापि-चैव 'म, वैदेपासू-मैथिक्ष्याशू चापि-चैष ४४ म. नास्ति । क, मः। सुतीक्ष्णस्याश्रम प्राप्ति सवास बन्दकर्णेच 'कम,यत्र शत्रु,म.. पत्र शक-शक्रस्य ४५ म., इलुलस्य, म, इलस्य 'म... सदासम्~ वासरच ' क, म, १५... ~तु 'व, पारिव (.8-1) ता, , मनमा 'म, पदनम् ~ देवनम् म....। पापार संघ दर्शनम् .

·६४. म य... पणं- प्रशमो. 'म-१२ व तथा. 'म.. C...-..-..-..-...-..- ५४ ] वाल्मीकीये रामायणे चावारीह मासाणि श्लोकानां कीर्शितानि च। हनुमत्-प्रभृतीनां च विन्य-पर्वत-लहनम् ॥१६॥ शतं वा विशेयं लोकाः पचासद् एव तु ॥५६॥ स्वयंप्रभा-गुहायार च प्रवेश इह कीर्तिवः । भतः काण्डं चतुर्थ तु कैफिन्धिकम् इति स्मृतम् । म-प्रवृती च वैदेपा विपाद गमनं महत् ॥६॥ तप्यमूक-गिरि-प्राप्ती राघवस्य महारमनः ॥५॥ प्रायोपवेशनं चात्र यानराणां महात्मनाम् । हनुमद्-दर्शनं धैव संवादर पान कीर्यते । दर्शनं चान संपासेर गृध्रमाजस्य धीमतः ॥१८॥ भारोहणं च शैलस्य प्यमूफस्य कीर्तितम् ॥५॥ निवेदनं चलाया गृध्र-राजेन धीमता । राम-सुमीव-सरायं च पालि-पौरप-कीर्तनम् । चतुर्थम् एतत् कापडं तु फैफिम्यम् इति संज्ञितम् ॥६९।। सप्तगाल-विभेद प प्रत्ययोत्पादनं सगा ॥५९॥ सगा चपात्र रिशेयार चतु-पष्टिस तु संख्यया । यालि-सुग्रीव-युदं च पालिनो यध एव घ । श्लोकानां वे सहने च भष्टौ श्लोक-शतानि च ॥७॥ भनाःपुर-बिलाप पसारा-फारुण्यम् एप च ॥६०॥ श्लोकानां शतं शेयं पश-विंशतिर् एव च । सुप्रीयस्याभिषेकदा घ करणं चायमस्य च । भतः परं प्रवक्ष्यामि फापदं सुन्दर-संज्ञितम् ॥७॥ विलापो राघवस्यारा लक्ष्मणेन ए सान्त्वनम् ॥६॥ हनुमत्-प्लवनं यन सुरसायार च दर्शनम् । प्रायद्-विसापर चैयाम शरद्-वर्णनम् एव च । भैनामस्य गिरेश चैव दर्शन परिकीर्तितम् ॥७२॥ बिलापर व परदि समयस्य पहरानम् ॥१२॥ निधनं सिंहिकाया च लहा-दर्शनम् एव च । सुप्रीयं प्रनि रामस्य कोपो यस चकीर्तितः । प्रवेशर व लसाया पर्गनं विचयर तथा ॥७३॥ रामस्य कोपं विशाय लक्ष्मणस्प घसंभमः ॥६॥ मागणं घेच यैदेशा रावणान्तःपुरे शुभे । प्रशमो सक्षमणस्याय दीरयेन गमनं तथा। दर्शनं पुष्पकस्येह रक्षसां प्रमदा-बनम् ॥७॥ मुम्रीयस्य यथा घाम गमनं राघपाधमे ॥६॥ दर्शनं राक्षसेन्द्रस्य रावगस्य दुरात्मनः । प्रसादनं घसमस्य वानराणां च संग्रहः । विचयः पुप्पकस्येह जानस्यार चैव मार्गणम् ॥७५॥ पृषिच्या वर्णनं चैव सुप्रीवेण महामना ॥६५॥ भ-दर्शने व देशाः शोकोपगमनं तथा । प्रस्थापनं वानराणाम् भगुलीयस्य चार्पणम् । प्रविश्याशोक-वनिको वैदेसार चैव दर्शनम् ॥७६॥ ५६' म.., चरवारि च, ग, घस्वाराध.. क. ग......." ६६' य, प्रस्थानं पानराणां च. 'व भारीयस्य. कषितानि पै (म,.च). 'म, विशेयः. 'म, संशितम् ६०'म...... प्रवेशः परिकीर्तितः. 'म.., अलवृत्ती. नास्ति । 'य, तथा~ महत्. ~ए तु. 'म... य... परं~ कापदं. म...... प, ६८' व, दर्शनश व. प्रवक्ष्यामि~ चतुर्थ तु. फ, च~ तु. 'क, म.. फैकिन्दिः, म. नास्ति। म. निदर्शनं. 'म, राजस्य. म. ,,. कैल्किन्भ्यम्, म..... किष्किंधाम् , म. कीर्तितम् ~ धीमता. 'म........11.1, स्मृतम्, मर कैफिएम्. म... काण्ड ~ इति, म..:- प... संशितम्. कीर्तितम्. ७.' क, म३-५.६.१२ संशया~संख्यया. 'म, व, सहसे तु, ५८' मा...... ... चैव चान. ७२१ क, म... लंघनं, म..! 'सवनं. म....R ५९' प... सप्त-साल'. म, प, 'प्रभेददा. 'म.. हरेः~ तथा. 'विनाशर, प... 'निवासर. चैव व.. 'विलापं, म पत्र. सिंहिकाया. म. नास्ति । म......नालि ॥ "म... विजय, ६. म,, 'भिषेकस्य ~ 'भिपेकश् च. चिन्तयस्. नास्ति ।। च तस्याना म, विपयर, म, य,लक्ष्मणस्य. वर्णनम् ~ लहनम् . म५.६....२ मार्गण. नास्ति । 'च, तथा~ शुभे. ६२ नास्ति ॥ व आपानस्य च वर्णनम्. 'म.-३.७.13 व, भग~ या. म, व प्रकीर्तितः. नास्ति ॥ 'म५.६.८-11.13 प्रवेशो~दर्शनं. 'म... विजयं, न, दर्शनं~ विवयः. "श्रमम्. ७६१ क, न..... नास्ति ॥ म, प्रान्त ॥ 'म.....११.१२ संगमः. 'काम...-1 'म...... व,-3 अ-दर्शनेन. ५७.५ मा. नास्ति। १ ६९१२ म.. १८ म.... सहसेग. 'क्रमणं, म.२ 'म.......२ ६०१ 12 य, यौवराज्य म. . म... नारित ॥ 'क, ७४ मा ६३१२ Ra ६५' म. प्रसादेन. सर्व-व.

·बालकाण्डम् प्रवेशो रावणस्येह रक्षस प्रमदा-वनम् । प्रलोभन चसीताया रावणस्य च भरसनम् ॥७॥ पर्जन राक्षसीनां च हनुमद् दर्शन तथा । चूहा मणि प्रदान ध प्रतिसदश एव च ॥८॥ वन प्रभा राणा राक्षसानां च गर्जनम् । किराणा वधश चैव मन्धि पुत्र-वधस् नया ॥७९॥ कीर्तित बन्द-युद्ध च हनुमन् मेघनादयो । ब्रह्मास्त्रेण च यन्धो वै मारुते परमाद्भुत ॥८॥ निवेदन च दूतस्य भर्सन च हनूमत । रागुलोदीपन चैव सा-दाहस तथैव घnel सीताया दर्शन भूय प्रत्यागमनम् एव च । जाम्बवत् प्रमुखश् चैव हरिभि सह सगम ॥८२॥ तथा मधुवन प्राप्ति मधूनां च विरोपनम् । दर्शन देव-मार्गस्य भङ्गो मधु-धनस्य च ॥८॥ भगद प्रमुखानां च हरीणां राम दर्शनम् । हनुमत परिवगो राघवेण महात्मनः ॥८॥ प्रवृत्तिश् चैव सीताया मणि दान नथैव च। लाया दर्शन चव दर्शन रावणस्य च ॥४५॥ सीताया दर्शन चैव प्रतिसदेश एव च। दुर्ग-कर्म विधान च राक्षसाना विचेष्टितम् ॥८॥ भशोक-वनिका भा दुर्गस्य च विनाशनम् । यत्रतत् कथयामास हनुमान् राघवाय घे ॥८॥ पत्र मुमीव-सहितो राघवा सइ-लक्ष्मण । नासिक, म, नास्ति। 'म., राक्षोन्द्रस्य 'धने व वैदशा-सीताया ७४' म, प, , सर्जित, प, गर्जिन महता हरिमन्येन प्रययौ दक्षिणा मुम neta सर्वे च सहिता पत्र निश्ष्टिा सागर प्रति । इत्य् एतत् सुन्दर-काट पाम परिकीर्तितम् ।८९० सर्गाणाम् मात्र सध्या च झाडे मुन्दा-सश्तेि। चत्वारिंशत् प्रयभू चैव सगांश्व समुदायका ॥९.॥ लोकाना सहने च सवारिंश च पर। भत पर तु षष्ठ च पुर-काण्डम् इति स्मृतम् ॥९॥ यत्र रामो महा-बाहु सागर समुपस्थिता। पत्र र जिगमिपुर मन्त्रयामास राघव ॥२२॥ प्राप्त चराघवं श्रुत्वा मन्त्रपामाम रावण । शमार्थी यत्र रामेण ज्येष्ठम् माह विभीषणः ॥९॥ मुख्यतो मैथिली राजन् स्वस्त्य भस्नु नगरस्य न । एतद् धि परम धेयो विपरीतो ऽनयो भवेत् ॥१४॥ परम् उतो दशमीक ग्रोध-माज-लोचन । जधान यत्र पादेन भातर वै विभीपणम् ॥१५॥ रावण च परियग्य धनुर्मि सचिव सह । भाग राघवाम्याश गदा पागिर विभीषण ॥९॥ अभिपिन च रामेण लामाश्ये विभीषण । सागरात् तोयम् भादाप प्रयनन महामना ॥९॥ पत्र रामस्य मरम्भ समुद्रस्य च दर्शनम् । नर-मेतु क्रिया चैव सागरानुमते तया ॥९॥ तरण व घोरस्य मागरस्य महामन । सुवलामादन चैव चार प्रशिविर एव च ॥१५॥ प, निवेशनम् पद्-पत्र ८९ मा, वर्ष समाहिता यत्र सवेंच समा हिताम तत्र ब १धम का मुदर वनाम-परि' ८७ म... 1 म५.५ मधिपाठ म सगा सम्यग उदाहता चार चैव विपरीत भभिज्ञान प्रदान सीता-समाषण तथा। राक्षसीना म... तर्जनम्, म ... व भासनम् 'क, म.. सिरीणां.व. समर-सागर पानकी 'म. . मधिपाठ म.. r म." सेनापति या धात्र भनस्य च वधम् तथा (म, चैव-चात्र) 2. कम, दुर्ग-इन्द्र ४२१ क माहपंग~दर्शन म,, जाम्बत् जाम्बवत् 'म, चैव • सह ३' म, ... विनम्, म. मागाभिरोहशच 'क, गा. ४ म नास्ति । 'म., नामसम .५५ व, चापि~य ।। ९६१ कपन, म, स ~ 'क, म्याशे म... काले- भासाप-भादाय प्रयाने महाभुम् "माधर-रार "म, तथा लावरोधन म., (. 1) यान प्रगिनि एव च विलेपनम् ·~~~~ vvvv Vv vnr~ .. 'क, म४.९.१० यत्राश ५६ ] वाल्मीकीये रामायणे शुक-सारण-वाक्यं च वानरानीक-दर्शनम् । मेघनादास्त्र-मोहश च स-सैन्ये राघवे तथा ॥१०॥ मन्त्रणं राक्षसेन्द्रस्य माया-राम-शिरः-क्रिया ॥१०॥ भोपध्य्-आनयनाच् चापि प्रबोधश च हनूमता। वाक्यानि सरमायाश् च सीताश्वासनम् एव च । उक्तं मिहार-युद्धं च वधः कुम्भ-निकुम्भयोः ॥११॥ यत्र माल्यवतो वाक्यं लङ्काया गुप्तिर् एव च ॥१०॥ मकराक्ष-वधश चात्र निर्गमो रावणेः पुनः। मन्त्रणं राघव-बले चराणां च प्रयेशनम् । माया-सीता-वधश चात्र मेघनाद-वधस् तथा ॥११॥ सुवेलारोहणं चैव तथा लकावरोधनम् ॥१०२॥ क्रोधश च राक्षसेन्द्रस्य तथा निष्टानकं महत् । समारम्भश् च युदस्य द्वन्द-युद्ध-प्रवर्तनम् । रावणस्य च निर्याणं विरूपाक्ष-वधस् तथा ॥११२॥ सुप्तन-यज्ञकोपादि-वधो यत्रानुशब्दितः ।।१०३॥ मत्तस्यापि वधश चान उन्मत्त-वध एव च। रात्रि-युद्ध-विधानं च शर-बन्धस् तथैव च । राघवस्य च वाक्यानि भर्सनं रावणस्य च ||११३॥ सुपर्ण-दर्शनं चैव अस्त्र-बन्धस्य मोक्षणम् ॥१०॥ राम-रावणयोश चैव अस्त्र-युद्ध महात्मनोः । धूम्राक्षस्य वधश् चैव तथैवाकम्पनस्य च । लक्ष्मणस्य वधश चैव विलापो राघवस्य च ॥११॥ प्रहस्तस्य वधश् चैव प्रभङ्गो रावणस्य च ॥१०५॥ ओपध्य्-आनयनं चैव लक्ष्मणोत्थानम् एव च । दुर्ग-कर्म-विधानं च कुम्भकर्ण-प्रबोधनम् । प्रदान देव-राजेन रथस्य च महात्मना ||११५॥ दर्शनं कुम्भकर्णस्य संप्रश्नो रावणस्य च ॥१०६॥ मातलेर् दर्शनं चैव शक्र-वाक्य-निवेदनम् । निर्याणं कुम्भकर्णस्य वानराणां च संभ्रमः । संग्रामे राक्षसेन्द्रस्य प्रभजो रावणस्य च ॥११६॥ सुग्रीव-ग्रहणं चैव मोक्षश चान कीर्यते ॥१०७॥ सारथेर भर्सन चैव रावणेन दुरात्मना । वधश् च कुम्भकर्णस्य राधवात् समुदाहृतः । देवानां विग्रहश चैव गगने दानवैः सह ॥११७॥ नरान्तक-वधश् चान देवान्तक-वधस् तथा ॥१०८॥ द्वैरथं च महा-घोरं सप्ताहं शिति-कम्पनम् । महापार्श्व-वधश चात्र अतिकाय-वधस् तथा । वधश च राक्षसेन्द्रस्य निषु लोकेषु विश्रुतः ॥१८॥ १०० म... वानराणां च, म... वानरानेक-. क, म, मन्त्राणां ११० म... अवध्य्-आनयनं, म..९ औषध्य-आनयनश, म, ~ मन्त्रणं. ३"व, नास्ति ।। 'म... संग्रामः शिरसः क्रिया. औषध्य्-आनयनं,म, ओषध्य्-आनयणश. म, चैव चापि. म व. तथा- क्रिया. संप्रबोधो- प्रबोधश च. म, व, उल्काभि- नास्ति ॥ हरणं युद्धं (व, चैव), म... उल्कासिहरिणं युद्धं, वानराणां, व, वलानां. म५.६.१०.१२ उल्का-नीहार-युद्धं, म, उल्कासिहरणं चैव, १०३०२ क, म... नास्ति । 'म...१२ आरम्भश् चैव उल्काभिहार-युद्ध चैव युद्धस्य. 'म... द्वन्द्व-युद्धं प्रवर्तते. क, म.... सप्तन, 'व, निहतो-निर्गमो. म, सुद्युम्नं (प्रान्ते सुप्तन) रावणस्य च. चैव- शब्दितः, व, यत्र विशन्दित:. उन्मत्तमवध एव च. १०४-१०६ व. ११२ म... नास्ति ॥ म....१२ च, वि-~च. १०४१ राम-रात्रि 'म.६.१२ सर्प ~ शर'. म, नास्ति ॥ (म, चैव ~ चात्र. 'व,.. चोन्मत्त ~ सपर्ण-सुपर्ण. उन्मत्त. मा रावणस्य. 'म राघवस्य. १०५३ म. व... नास्ति ॥ १९४'म,.५-०... शस्त्र, व... द्वन्द्व ~ अस्त्र. म, महात्मनः १०६ म..३.६.१२ राघवस्य ~ रावणस्य. व, चापि ~ चैव. हरणं-ग्रहणं. औषध्य. अधिपाठः १०८ व, वधस् त्रिशिरसश चैव. म५.६.१०.१२ नरकान्त ~ नरान्तक. म,.....१२ चव~चान. मन्दोदयास तथा केशाकर्षणं चागदेन च । 'राज्येन. "क, म..९.१० "अधिपाठः म. महात्मनः १-३.५-७.१२ व महोदर-बधश चात्र वधस् त्रिशिरसस् तथा। संग्रामो. १०९' म,.१२ व१.२.४ चैव ~ चात्र. 'म, अतिपाव ~ अति ११७ मविग्रहं. 'म, गहने, म, गमने~ गगने. मोक्षश ~ मोहशू. काय." द्वे. मरथे, म.. रथ्यं. .. 'म५.६.२० १०१ वर १०२क, म..५-७.१२ चाराणां, म..३ . व ११११ म..५.६.१२ म५.६.१२ चान्न. मा चात्र. म १२ 3 नास्ति। 18 म E.१२ १०७३ म ११५'म-३ २ ३क, म४.६.७.९-११.१३ १.२.४ म... ११६व,.२ २ नास्ति ॥ म..५.६ ११४ म. म,...१२ भूमि', KakurSideoskarSide ·[५७ बाल-काण्डम् इति पप्ठम् द काण्ड युद्ध-काण्डम् इनि स्मृतम् । सगाणां तु शत शेय पा सांस तथैव च ॥१९॥ काण्देए अस्मिस् नया सख्या श्लोकानां चात्र शब्यते। चन्दा एवं सहस्राणि पञ्च इरोक शतानि च ॥२०॥ अतस् स्व भयुदप नाम सोत्तर समचाने । यत्र रावण दाराणां विलाप समुदाहृत ॥१२॥ विभीषणाभिपे च सरकारो रावणस्य च । हनुमत् सप्रवेशश् च मैथिल्याश च दर्शनम् ॥१२२॥ सीनाया निर्गमश चैव रामेण च समागम । भर्सन चैव सीताया राघवेण महामना ।।२३॥ परित्याग चैव वैदेशास तथा चाग्नि प्रवेशनम् । अग्नि प्रवेशे च तदा भ-दाइ परमाद्भुतम् ॥२४॥ मनादौना व सर्वेषां देवानाम् इह दर्शनम् । वृषध्वजस्य देवस्य दर्शन चान कीर्यते ॥२५॥ पितामहाद् वरश चापि पितुर दर्शनम् एव च। कैकेय्या शाप नाश चतु पष्टिर् दशरथस्य च ॥१२॥ शकाद् वरस्य समाप्तिर हरीणां प्रतिजीवनम् । रत्नानां सविभागच रामसन्द्रस्य धीमता १२७॥ पुष्फरारोहण चैव राघवस्य महामन । पानराणां च सर्वेषां राक्षमानां तथैव च ॥१२॥ म.भून', व, भूप्रपनम् "म. विधुतम् 11९' म, वश्रुतम् व, उदाहृतम् - इति स्मृतम् प्रतियान कथित विस्तरेण महामन । भाद्वाजाश्रम प्राप्तिर पर दर्शनम् एव च ॥२९॥ नन्दि प्राम प्रवेशच गुरूणा चैव दर्शनम् । भयोध्यायां प्रवेशाच मनस्य च ममापनम् ॥१३॥ अभिपेकर परामस्य प्रमोदो नगरस्य च । यौवराश्य प्रदान च भरतस्य महामन ३n मुनीनाम् इह सप्राप्तिर् उम्पनिर पैर रक्षमाम् । प्रलोक्य विजयारयानम् अहल्या-कीर्तन तथा ॥३॥ मीताश्विासन चैव लक्ष्मणेन महामना । धारमीक्य आश्रम-मप्राप्तिर मैथिल्याश चात्र कीयंत कुशीलव समुत्पत्तिर् इक्ष्वाकु कुल-वृदये लवणभ्य वधर पात्र शमन प्रकीर्तित १m शवुकस्य वध चात्र कुम्भयोनि ममागमः। भलकारस्य सप्राप्ति तोपाख्यानम् एष १५॥ अश्वमेध-समारम्भो गीत श्रवणम् एव च । काग्यस्य चान्ने विज्ञाय स्व पुत्रौ तौ कुशीस्वी ॥१॥ वाल्मीकेश चैव वाक्यानि विद्यापी राघवस्य च । रमातल प्रवेश च वैदेखा परमाद्भुत ॥११॥ राघरस्य च सरम्भो दर्शन परमेष्ठिन । काल-दुवाममो प्राप्ति सम्यागो एमणस्य च ॥१३॥ 'म,,प्रविभागा १२८ मानास्ति। 'म... महात्मनाम् 'म.... तथा नासि। १२९१म. नास्ति । 'म... भयोध्या भार ४ धापि, म . प्रमादो, व, १२.. . 'निवेश সমবায় १३.कम.. प्रमीद, व, प्रमोदी क, राक्षस, माराम "म, , अहिल्या मतदा~ तथा १३३'व, निवामन 'म,.५ पवारमीमाधम धानुचान , कथ्यने १४'म.व, -धात्र 'क, म... नास्तिव, महामना नास। 'म.भाकाम्य १३॥म.. नास्ति ॥ 'क, राग, म, गान गाने विज्ञाय स 'म., वश प्रभवे । पीस पुत्री पापि- যাখা . "व, चापि~ लियो मु- म मा ने-चाने नास्ति। चात्र म., वारयिष्यते ~ चात्र शम्बने 'क, म..., अत्र-एवं "मा, पसगार तथैव च १२॥'क, चक्ष्यते, म, प, वक्ष्यते 'क, म..." 'नारीगो --'दाराणां. १२२'क, म, सकरो, म.,.,, सस्कारो (म, प्रान्ने), न्यकारो १२३'च, चानचैव क, म,, राघवण रामेण च क, महात्मना परिम्यागश मनधैवाप्नि' 'महर व, तथा तदा 'म.१५. अन्नाद परमाद्भुना १२५ मा विष्ण् आदीना म. घास्य-पाय, १२६ काम, पितामह म, वरवश काम, ३.व 'म,पितृ ~पितुर 'मोक्षश ~"नार दवेभ्यो पर शाद् परस्य जीरन १२४म... मीशानयनम् भर म क ममीक्षितम् । व,३ घर प्राप्ति ·५८] वाल्मीकीये रामायणे vy m .. .. सुहृदां चैव पौराणां वानराणां महात्मनाम् । चतुर्विंशति-साहस्रं सर्व-पाप-भयापहम् । महा-प्रस्थान-गमनं स्वर्ग-प्राप्तिश् च पुष्कला ॥१३९॥ आख्यानं वैष्णवं दिव्यं कृतं वाल्मीकिना स्वयम् । इत्य् भाभ्युदयिक काण्ड स-भविष्यं सहोत्तरम् । धन्यं यशस्यम् भायुष्यं पुत्रीयं पुष्टि-वर्धनम् ॥१४३॥ नवतिः संख्यया सर्गाः श्लोकानां चात्र कीर्त्यते ॥१४॥ पठेद् इमां पर्वणि यः समाहितः त्रीणि श्लोक-सहस्राणि नव श्लोक-शतानि च । कथां शुचिर् दाशरथेर् महात्मनः। षष्टिः श्लोकास् तथा ज्ञेयाः काण्डे ऽस्मिन् परिसंख्यया ॥१४१॥ विमुच्यते ऽसौ कलुषेण मानवः सगाणां पट शतानीह विंशतिश चैव संख्यया। सुखं स गच्छेच् च मृतोऽपि सद्-गतिम् ॥१४॥ इत्य एतद् राम-संबद्धम् आख्यानम् ऋषि-संयतम् ॥१४२॥ इत्य् आर्षे रामायण आदि-काण्डे तृतीयः सर्गः ॥ ४.७.९.१०.73 २ २ म,.६.१२ "म सीतायाः~ वैदेयाः. १३९' म, सुहृदो, म. सुहृदम्. घोराणां. म.-७.१२ वर-४ राघवाणां-वानराणां. १२व, सुहृदां चैव सर्वेषां पौराणां च महात्मनाम् . "क, म..९.११ तु~च. १४० म. एतद् ~ इति. 'म, सहोन्नतम् ~ सहो'. 'म...८.१२ शव्द्यते-कीय॑ते. १४१'म....१२ तावंत्य एव~ नव श्लोक-. 'म... 'कीर्तिता:- संख्यया. १४२ म... पट् शतानां हि. 'व, कीर्तिता~ संख्यया. "म, संस्थतम्, म३.३ °संस्कृतम्, म..४.११.१२ सत्तमः संयतम् . १४३'म, पञ्चविंशति. प्रणाशनम् ~ भयापहम्. रुचिरं वैष्णवं. "क, म., प्रजीयं, म, पूजीयं, पूज्येयं. शुचेर ~ शुचिर्. "मह...१३ वर सुखेन, म..५.१०-१२ सुखं च. क, म..१२ संगतिम् . ३म,.१२ म १४४ म५.६.१२ अवसान-वचनम् ॥ अवसान-वचनं म. ग्रन्थे नास्ति ।। म. श्री-महा-रामायणे ~ रामायणे. क, म..., आदि-काण्डे अनुक्रमणिकाध्याये (म... अनुक्रमणिका नाम) तृतीयः सर्गः, म, अनुक्रमणिका, म, वर अनुक्रमणिका नाम सर्गः, म..५.१२ अनुक्रमणिकाध्यायः (म,.१२ °ध्याये ) तृतीय: सर्गः, म.-११ आदि-काण्डे अनुक्रमणिकाध्यायः, बाल-काण्डे वाल्मीकिना विरचिते यनमो नाम सर्गः, व... आदि-काण्डे अनुक्रमणिका तृतीयः सर्गः (व, समाप्ता~ तृतीयः सर्गः)~ आदि-काण्डे तृतीयः सर्गः. व, इत्य् भादि-काण्डे अनुक्रमणिका नाम सर्गः. म . .

·बाक काण्डम् दक्षिणापथ विदा १३२] व विशेषा श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद् धर्मात्मा धर्म-संहितम् । व्यक्तम् अन्वेपते भूयो यद् वृत्तं तस्य धीमतः॥ * पूर्व श्रुत्वा पूर्ण काव्य-चीज देव नारदाद् ऋषिः। लोकाद् अन्विप्य भूयश च चरितं चरित-व्रतः॥१॥ उपस्पृश्योदकं सम्पड् मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः। प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु काव्यस्यान्वेषयन् गतिम् । तपोपलेन चान्विष्य चरितं भूरि-तेजसः ॥२॥ धर्मेणान्येपते गतिम् काव्यस्यान्वेपते * क, ममुनि ~ अपि <म.. क, इलोकम् , म, लोकम् विस्तर चरित तन स्थित्वा चैव- मुनि स्थिवा नास्ति। २' <, धर्मेगान्विप्य वार-यना> चरितन च तेजसा २. मधिरामद राम-सक्षमण-सीतामी राज्ञा दशरथेन च। स भार्येण म-राष्ट्रण पत् प्रतत्रतवन इसित भारित धैध गतिर यच चष्टितम् । तत् सर्व धर्म वीण पथावत् सप्रपश्यति स्त्री-तीयेन तदा यत् मास घाता बने। सम्यमन्धेन रामेण বৰৰ কাল तन पश्यनि धर्ममा तत् सा योगम् भास्थित । पुरा यत् तत्र निर्धान पाणा भामएक पथा। सन् मर्द तावतो या धर्मेण म मा पनि ।

·६०]
वाल्मीकीये रामायणे
[१.३.५
वद्ग-विशेषाः
१.४.५
दक्षिणापथ-विशेषाः
१.३.१२
१.४.५
mmmmmm
v • nvvvvvvv
ANNA
~ivn.
जन्म रामस्य सु-महद्
वीय सर्वानुकूलताम् ।
लोकस्य प्रियतां शान्ति
सौम्यतां सत्य-वाक्यताम् ॥३॥
मिथिला-गमनं चैव
धनुपश् चैव भेदनम् ।
राम-राम-विवादं च
भयं दशरथस्य च ॥४॥
नाना चित्राः कथाशु चान्या
विश्वामित्र-महामुनेः।
* सत्य-शीलताम्
नाना चित्राः कथाश चान्या
विश्वामित्र-समागमे।
जानक्याश् च विवाहं च
धनुपश् च विभेदनम् ॥
राम-राम-विवादं च
गुणान् दाशरथेस् तथा ।
भभिरामस्य रामस्य
चरितं कर्तुम् उद्यतः॥
कामार्थ-गुण-संयुक्तं
धर्मार्थ-गुण-विस्तरम् ।
समुद्रम् इव रत्नाढयं
सर्व-श्रुति-मनोहरम् ॥
स यथा कथितं पूर्व
नारदेन महर्षिणा।
रघु-वंशस्य चरितं
चकार भगवान् ऋपिः ॥६॥
("द.-१२
समवेक्षितं, द, चान्व.
चैक्षितम् .
'द.महा-मतिः,द.... महार्थ-वित्,
द, महा-मुनिः.
द.... तत् सर्व~ चरितं.
संपन्नं 'संयुक्त.
महात्मना~महर्पिणा.
मुनिः कपिः)
द. जन्मा सर्वा
१८
२१
द७.११
दर-१०
द.
.
३. क, म५.६.८.१२
चैवा ~सर्वा.
म, सत्वानुरूपताम् ~ 'कूलताम् .
कान्ति~क्षान्ति.
क्षान्ति ~ सत्य'.
३. वा
३१ म...
३" अधिपाठः व
विश्वामिन्नस्य चरितं
मन्त्रालम्भं तथैव च ।
ताटकायाश च निधनं
यज्ञ-वाट-निदर्शनम् ॥१२॥

·साल-कागहम् वा विशा दक्षिणापथ विशेष तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्ट-मावताम् ॥५॥ व्याघातं चाभिपकस्य रापरस्य निरासनम् । राजः शोकं रिलापंच विघातं * रामस्य च* मिथिला म., बेनकेन विवाह .' म चापि-घेव. '६.,'सहासने, द.. 'सहायने, ६. सहायता विवाद xten 'विवाद म.राम-रामस्य व्यवर "म, पाक्य, म., ना, म....गुण, मम्पवर-मथ 'व, पुण्या, प..(व, प्रान) चयां चान्या विषामित्र सहायन> तदाता 'भावना, भावगम्, 'माविना अपार मा अयोध्यावापिया प्रमोदकीय " या काम मादिशामा मगोपात्रता शाकानीमात्री मन मग गावाग भाजयाना गममा" FERamailhan rammar म.

·६०]
वाल्मीकीये रामायणे
[ १.३.५
~~
~~~~
वङ्ग-विशेषाः
१.४.५
दक्षिणापथ-विशेषाः
१.३.१२
१.४.५
anvvvvvvv
MHA.
vNAAM
www.naranews
~~~~~~ins
wnN~~
जन्म रामस्य सु-महद्
वीर्य सर्वानुकूलताम् ।
लोकस्य प्रियतां क्षान्ति
सौम्यतां सत्य-वाक्यताम् ॥३॥
मिथिला-गमनं चैव
धनुपश् चैव भेदनम् ।
राम-राम-विवादं च
भयं दशरथस्य च ॥४॥
नाना चित्राः कथाशू चान्या
विश्वामित्र-महामुनेः।
* सत्य-शीलताम्
नाना चित्राः कथाशू चान्या
विश्वामित्र-समागमे।
जानक्याश् च विवाहं च
धनुषश् च विभेदनम् ॥
राम-राम-विवादं च
गुणान् दाशरथेस तथा।
अभिरामस्य रामस्य
चरितं कर्तुम् उद्यतः॥
कामार्थ-गुण-संयुक्तं
धर्मार्थ-गुण-विस्तरम् ।
समुद्रम् इव रत्नाढयं
सर्व-श्रुति-मनोहरम् ॥
स यथा कथितं पूर्व
नारदेन महर्पिणा।
रघु-वंशस्य चरितं
चकार भगवान् ऋपिः ॥६॥
("द.-१२ समवेक्षितं, द, चान्व-
वैक्षितम् .
१५ द. महा-मतिः,द.... महार्थ-वित्,
द, महा-मुनिः,
तत्
सर्व ~ चरितं.
संपन्नं संयुकं.
द.., महात्मना~महर्पिणा.
द... मुनि:-अपिः)
जन्मा ~सर्वा'.
.
.
द..१
२५ द.७.११
२६
३. क, म......१२ चैवा' ~ सर्वा.
म, सत्वानुरूपताम् ~ कूलताम् .
कान्ति~क्षान्ति.
३' म... क्षान्ति ~ सत्य.
३३ व
४ अधिपाठः वा
विश्वामित्रस्य चरितं
मन्त्रालम्भं तथैव च।
ताडकायाश च निधनं
यज्ञ-वाट-निदर्शनम् ॥६२॥

·वार-काण्डम् [६१ वा विशषा १४७ दक्षिणापथ विशेषाः तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्ट-भावताम् ॥५॥ व्याघातं चाभिपकस्य राघरस्य निवासनम् । राज्ञ. शोक विलापंच विधा * रामस्य च मिथिला म जनकेन विवाह ध .' म चापि व '६., सहासने ६.. 'सहायने सहायता द... विवाहे . क, मnि 'विवादर ४ म राम रामस्य व्यवर वाक्य, म.नृणां, म मध्यवर- भय मा.चिय व, पुण्या 4,(व, प्रत) पर्या चाया ५. <म, विश्वामित्र सहायन> ५. दातदा तथा "भावना भावनम्, म-४." भारिता ५. अधिपाठ म अयोध्या वासिनो चैव प्रमोद परिकीर्यते । इत्य् एतत् प्रथम काम् आदि काण्डम् इहोप्यते ॥ सगांश धान्न धतु पष्टि इगेकानां चात्र कीर्यते । दे सह शतान्य अष्टौ इलोका पचाशद् एव तुम साल चयां च यम्रोक्ता राघवस्य महारमन । इगेका २८. सगो १४ भत पर द्वितीय तु अयोध्या कापड-सशितम् ॥११॥ याघात 'क, म... रामस्य च (म, म) <म, व, रामस्य > महात्मन ·६२ ] वाल्मीकीय रामायणे [१.३.८ . N वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.३.१५ १.४.८ mmmwww पर-लोकस्य चाश्रयम् प्रकृतीनां * * * विसर्जनम् मोहं मरणम् एव च ॥६॥ प्रकृतीनां विषादं च तथैव च विसर्जनम् । निपादाधिप-संवादं सूतस्य च निवर्तनम् ॥७॥ गङ्गायाश् चैव संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् । भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच सूतोपावर्तनं तथा * चापि * .. ६३ म... <द,> शोक- क, म, विषाद, म, विवाद, म विपादाश् ~ विलापं. ६ <म१३ पर-लोकस्य चाप्रिये> ६.१ मा यत्राभिषेक-संकल्पो व्याघातश् चैव कीर्यते । कैकेयानुनयश चैव शोको दशरथस्य च ॥ विषादश. म, विषादः प्रकृतीनां च. म ہوا व, रामस्य गमनं तथा, व, प्रान्ते तथैव च विसर्जनम्. २ अधिपाठः व..४ तमसायां निवासं च प्रजानां च विसर्जनम् ।६४१ अतः परं व, शृङ्गवेर-पुरे वासं सूतस्य च विसर्जनम् ॥६५॥ ७३५ म. नास्ति ।। ८.१३ <व, निवर्तनम् > <म..... विसर्जनम् > व, गङ्गा-कूले महात्मनः नास्ति । म चाभि-> म. ८'म, तारं च~संतारं. ८ म....१०.१२ भारद्वाजस्य. म, शासनम् ~ दर्शनम्. <> नास्ति । भा. म., भरद्वाजाभ्यनुज्ञां च, म, भरद्वाज- स्थानुज्ञानाच्, म४.९-११.१३ 'भ्यनुज्ञानं. " म५.८ म४.७.९-१२ S ·१३१०] बाल काण्डम् - बा विशेषज्ञ इक्षिणापथ विषा ४११ चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥८॥ वास्तु-कर्म निवेशं च भरतागमनं तथा । प्रसादनं च रामस्प पितुश् च सलिल-क्रियाम् ॥९॥ पादुकास्व अभिपेकं च नन्दि-ग्राम-निवेशनम् । दण्डकारण्य-गमनं पादुकाप्रथाभिषेकं "निवासनम् म... 'निवेशश, म कर्मणि वेश चित्राटे महा गिरी अधिपाठ मा उपावृत्ते सुमन्त्र च राज्ञो मोहागमस् तत। स्व शाप-कथन चैव स्वर्ग माहिर नृपस्य च ॥ भरतागमन पूर्ण तथा राज-गृहाद् अपि। राम प्रसादनार्थे च भरतागमन तथा ॥१६॥ ९२ क, म, ५४ भाश्वासन (म, प्रति प्रमादन), म, दर्शन चैव~ प्रसादन " 'क्रिया अधिपाठ मा प्रसारन च रामस्थ बहुशः परिकीर्तित । जाबालेर या वाक्यानि यशस्य कथन तथा" प्रतिज्ञा चव रामस्य गमने कोसलान् प्रति 10.1 म., पादुकाया। धाभिहरण, म, पादुकास्याभिषेक च 'प्रवेशनम् रामेण-गमन ०, पादुका अभिषेक ध पादुकाहरणं चत्र भरतस्य विसर्जनम् .

·६४ ] पायमीकीये रामायणे hd [ १.३.१२ vvv. .vvv ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ivvaro पा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.३.१९ १.४.१२ ~~~ vvvvv om V~-~~ ..~~~~~~~~~ विराधस्य वधं तथा ॥ दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् । सुतीक्ष्णेन समागमम् ॥१०॥ अनसूया-समस्यां च अङ्ग-रागस्य चार्पणम् । शरभङ्गाश्रमे वासं वासवस्य च दर्शनम् ॥११॥ अगस्त्याश्रम-वासं च अगस्त्याच् च विसर्जनम् । समागमं विराधेन वासं पञ्चवटे तथा ॥१२॥ अनसूया-समस्यां च अङ्ग रागस्य चार्पणम् ॥ दर्शनं चाप्य अगस्त्यस्य धनुपो ग्रहणं तथा। नन्दि-ग्राम-निवेशक्षच माराणां च विसर्जनम् । अयोध्या-संप्रवेशश्च शत्रुरस्य महात्मनः ॥ फाण्डं द्वितीयम् इत्य उक्तम् भयोध्या-काण्ड-संज्ञितम् । भशीतिः संख्यया सर्गाः ८० लोकानां चान कीर्तनम् ॥ प्रीणि श्लोक-महस्राणि नव श्लोक-शतानि च। श्लोकानां द्वे शते चैव पुनः श्लोकाश च सप्ततिः ४१७०॥ भतः परं तृतीयं तु भारण्यकम् इति स्मृतम् । गहाबाहुर दण्टकान् प्राविशद् चनम् ॥६॥ यत्र रामो ५६. समासंगम्. सहास्यं समस्यां. द, समापत्तिम् ~ समस्यांच. 'समीपं द.२ ४.११.१२ १११ म,...13 <द.> अनुसूया. कम “समस्या. म, समासाथ ~°समस्यां च. म, अनुसूयया तु सीताय. ११२ म, शरभङ्गाश्रमाभ्याशे, म,शरभमा- भ्रम-संवासं, म....11.13 शरभन्ना- धमाभ्याशं. शक्रेण सह संगमः. १२' क, म५.६.८.१२ वासश . अगस्यस्य अगस्त्याच् च. ” 13 १२२ म..१.१० द, अगस्त्य-दर्शनं चैत्र शूर्पणख्याश च दर्शनम्.

·१३१६ ] बाल काण्डम् वा विशेषा दक्षिणापथ विशेषाः जटायुपो वध * कबन्ध-ग्रहणं * हास शूर्पनसायाशु च शूर्पणख्याश च संवाद विरूप-करणं तथा। वधं खर-विशिरसोः कथनं रावणस्य च ॥१३॥ उत्थानं *. मारीचस्य विनाशं च * वधं चैव वैदेया हरणं तथा । जटायोर निधनं चैव राघवस्य विलापंच पिलापं राघवस्य च ॥१४॥ गृध्र-राज-नियर्पणम् करन्ध-दर्शन चैव कपन्धस्य वधं तथा। पम्पायाश चापि दर्शनम् शबर्या दर्शनं चैव पम्पाया दर्शनं तथा ॥१५॥ हनुमद्-* * विलापं चैव पम्पायां राघवस्य महात्मनः। क, म कबन्धन, म विदधेन ~विराधेन १३. इल-लेखषु शूर्पनखा शन्दे कापि नकार वापि शरार म, हास्य म,, शूर्पणखा प्रहार च १४ मा नाति (म., अन्त इतर रतन लिसितम्) मारीच म. रावणस्य-मातीचस्य <द, विनाश च> "क, म, वैदेही <व, प्रान्ते जटायु निधनर> १२५ ८२ " 1.क, म५६८ मारीचिन , म <म..जटायुषो वधश > प, लक्ष्मणानुगमन धैव. "पराघवस्य विलापनम् "महण> म.<a,> विलापो. वावी. १५.१६, नारिता पल मूलाशन तथा <म, हनुमद् > प्रलाप चैव दर्शनम् दर्शन तथा . ११ म ..<द.> पम्पाया १६ अश्पिाट म, इति काण्ड तृतीय सु भारण्यकम् इति स्वम् । साणचात चैत्र ·६६ ] वाल्मीकीये रामायण [ १.३.१९ वह-विशेषाः ..४.२० दक्षिणापथ-विशेपाः १.३.२६ १.४.१९ ऋष्यमूकस्य गमनं * चैव तारा-विलाप समयं ऋष्यमूकाभिगमनं सुग्रीवेण समागमम् ॥१६॥ प्रत्ययोत्पादनं सख्यं बालि-सुग्रीव-विग्रहम् । बालि-प्रमथनं राज्ये सुग्रीव-प्रतिपादनम् ॥१७॥ तारा-विलाप-शमनं वर्षा-रात्रि-निवासनम् । कोपं राघव-सिंहस्य बलानाम् उपसंग्रहम् ॥१८॥ दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश च निवेदनम् । अङ्गुलीय-प्रदानं च तथैव विल-दर्शनम् ॥१९॥ सर्गाश चैव चतुर-दश ॥ चत्वारार्ध-सहस्राणि श्लोकानां कीर्तितानि च । शतं चैवात्र विज्ञेयं इलोकाः पञ्चाशद् एव तु ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि किष्किन्धा-काण्ड-संज्ञितम् ।६९ । १७. म प्रत्ययो दर्शनं~ प्रत्ययोत्पादनं. म४.९-११ १७३ मा, राष्ट्रे ~ राज्ये. अङ्गुलीयक-दानं * ऋक्षस्य * चैव ~ सख्यं. १८ द. विलापन चैव, <म, ४ व... विलाप-समय,म...१०.११ 'विलाप-समये, म विलाप-संपन्नं> द, वर्ष-रात्रि, द..९.११ <म.> वर्ष-रान. द, उपसंगमम्. १८ व विवासनम् . क, म..१३<द,..> रात्र'. १४३ म. कोपो, म, कोपाद्. १८ म.-...९.१२ बालानाम् . दिक्षु, म.3 <3 दिशां. ५९१ कर म५.६.८ > म. <> चापि चैव. १९ <म, व, अङ्गुलीयक-दानं> १९' म.... वलि ~ बिल'. म तथा बिल-विदर्शनम् . >< sarSIST ·१३२१] बाल काण्डम् [ ६७ ey~ बनविशेषा दक्षिणापथ विशेषा १४२२ १४१ * चापि *चापि * * चापि प्रायोपवेशन चैन संपातेश चैव दर्शनम् । पर्वतारोहणं चैव सागरस्य च लङ्घनम् ॥२०॥ सिंहिका-दर्शनं चैव लङ्का निलय-दर्शनम् । सिंहिकायाश् च निधन मलय * लङ्का-प्रवेशं च रात्री प्रवेशं लङ्काया रात्रि- * * २.व, प्राते इतर इस्तश् च ॥ २. प. मायोपदर्शन म. प्रायोपवश शोक च <द. > २०'दा चार-चापि २०१११ मत नास्ति। १२ २. मषिपाठ भर निवेदन चरवायां गृध राजन कीर्तितम् । चतुर्थम् एतत् काण्ड वै किरिक धाम् इति सहितम् । सर्गाश चात्र विज्ञया चतु पष्टिस तु सत्यया। श्लोकानाधशत ज्ञेय पश्चविंशतिर् एव च। भत पर प्रवक्ष्यामि काण्ड सुन्दर-सज्ञितम्। हनुमत् प्लवन चैत्र सिंहिकायाश च दर्शनम् ॥७॥ <द, २०"म. मैनाकस्य गिरश चैव दर्शन परिकीर्तितम् । सागरस्यानि २. मधिप:- (उत्तरार्षद नास्ति) समुद्न्दचनार व मैनाकस्य च दर्शनम् । राक्षसी-तर्जन व छापा प्राहस्य दनम् ॥01.॥ २. <म, निधन सिंहिकायार > नास्ति । २॥' महालय निदर्शनम् मा दशनम् एव च <म, .... म, प्रशो ""म, प्रदेश राक्षसन्यस्य रावणस्य दुर-भरमन ।

·६८] घाल्मीकीये रामायणे [ १.३.२३ vvv. viwwwwwwwwwwwwwwwwww rovie Vvvvv या-विशेषाः १.४.२४ दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.२३ vvinvir vwww एकस्यापि विचिन्तनम् चिन्तां हनुमतस् तथा ॥२१॥ आपान-भूमि-गमनम् अवरोधस्य दर्शनम् । अशोक-वनिका-यानं सीतायाशू चापि दर्शनम् ॥२२॥ राक्षसी-जिनं चापि रावणस्य च दर्शनम् । संभापणं च मैथिल्या अभिज्ञानस्य चार्पणम् ॥२३॥ २१ क, म. चिन्ता. म... चिन्ता हनुमतस्य च. २१' अधिपाठः म विचयः पुष्पकस्येह जानक्याश चैव मार्गणम् । अ-दर्शनेन वैदेह्या अशोकोपगमनं तथा ॥७२।। २२१म, नास्ति ॥ २२ म..... मापानु' त्रिजटा-स्वप्न-दर्शनम् अभिज्ञान-प्रदानं च रावणस्य च दर्शनम् म. भूमी. २२२ अधिपाठः द दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् १७३*1 ('द... पुप्पकस्यापि) R २२" का क, म.१३ २२३ म५.६.१२ (२.४ नास्ति 'वनिकायां घ. म.प्रविश्याशोक-वनिकां. २२" म वैदेयाशू~ सीतायाश. म५-६.१२ दv> चैव-चापि. नास्ति ॥ २३' म,.... <व, द. > दर्शनं, <द, भर्सनं>~तर्जनं. म.-४.७.१.३१ <द.> चैव, म. प्रवेशो रावणस्येह. २३." म...१३ व, राक्षसी-दर्शनं चैव (प्रान्ते राक्षसी- तर्जन चापि) २३' मा रराम प्रमदा-बनम्. २३२"म, नास्ति ॥ २३' प..४ चैदेणा~मैथिल्या.

·१३२६] बाल काम् [६९ वा विशपा १४२७ ६क्षिणापथविशेषा १४२७ वृक्ष * * वृक्ष' .. मणि प्रदानं सीवाया वन-भङ्गं तथैव च। राक्षसी-विद्रवं चैव किंकराणां नियहणम् ॥२४॥ ग्रहणं वानरेन्द्रस्य लङ्का-दाहाभिमर्दनम् । प्रतिप्रयाणम् एवापि मधूनां भक्षणं तथा ॥२५॥ राघवाश्वासनं चापि मणि-निर्यातनं तथा। * वायु-मनोशू च 'भिगर्जनम् प्रतिप्लरनम् एवाथ * हरणं * चैव सीतापाश्चापि भाषण म नास्ति ॥ २५१ 'दान प-'प्रदान २. <म, ... वृक्ष'> <५, ६, यन'> म.भनय २४ घ, रक्षसा-राक्षसी. 'विभव-'विद्रव २४* क, मध तथानियहणम् २४'अधिकाठ उ अमात्य पुत्र निधन सेनापति-वध तथा। अक्षस्य निधन चापि निर्याणेन्द्रजितस् तथा ७४.॥ ('प, पान्ने मृत्युर निधनम् एव च "धस् 'काम, ...निर्यात "व, मेघनादस्य निर्गमम्) म., याणगि ~ नियोज- निर्याण मेघ नादितः) २५ २५ म, <a,>'भिगानम् २५३"म,, नास्ति। २५ ब, प्रतिपूरणम् २म, समुद्र तरण चैव राघवस्य च चिन्तनम्। २४' म, नियांण द्रजितस् तथा २६. अधिपाठ 4 २१ मषिपाठाम वत समुदगमम यत्र मुग्रीव-महिवो समुद्रस्य च दर्शनम् । राघव सह-रक्ष्मण । विभीषणागम चैव महता हरि-सन्येन अभिषेक तथव च १७५०॥ प्रययौ दक्षिणा मुख । सर्वे च सहिताम् तत्र निविटा सागर प्रति।

·Lociencetry ७० ] वाल्मीकीय रामायणे [ १.३.२८ vvv ~~y A vvvnr vwwwwww यह-विशेषाः १.४.३० दक्षिणापथ-विशेषाः १.३.३६ १.४.२९ PAN ~~~~rvvvvnwww.vi. vvvv/m. संगमं च समुद्रस्य ** समुद्रेण नल-सेतोश् च बन्धनम् ॥२६॥ प्रतारण समुद्रस्य प्रतारं च * रौद्रं लकोपरोधनम् । रात्रौ लङ्कावरोधनम् विभीपणेन संसर्ग वधोपाय-निवेदनम् ॥२७॥ कुम्भकर्णस्य च वधं * निधनं मेघनाद-वधं तथा। मेघनाद-निवर्हणम् रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिं तथैव च ॥२८॥ * अरेः पुरे इत्य् एतत् पञ्चमं कापट सुन्दरं परिकीर्तितम् ॥ सर्गाणाम् अत्र संख्या च काण्डे सुन्दर-संज्ञिते। चत्वारिंशत् अयर चैव सर्गास सम्यग् उदाहृताः ॥ लोकानां वे सहस्र च चत्वारिंश च पञ्च च । सर्गाः ४३ । श्लोकाः २४.५ ।। अतः परं च पहुंच युन्द-काण्डम् इति स्मृतम् । यत्र रामो महा-वाहुः सागरं समुपस्थितः ॥७६॥ २६ म, संग्राम-संगम. २६-२७ का नास्ति म५ २७ मा नास्ति ॥ २७' म..४.८.९-21 तरणं च,मह.८.१२ प्रभाव प्रतारं च > च-प्रतारणं.म..३ यानं वानरेन्द्रस्य. २७३ म...११ रौद्ध-~रौद्रं. क, लंकोप- मर्दनम् . म...... रौद्र-लोको (म. लोके )परोधनम् . संसर्गः. २८१ म, वधो. म... राक्षसानां वधं चैव. २८२ म... वधस्. म, मेघनाद-निपा- तितम् . २८ म, प्राप्तिस्, म........ वाप्तिस्. ॥ २७१२ नास्ति ॥ <म. २७२ म, ४.९.१ ·१.३.३०] बाल-काण्ड [७१ वा विशा दक्षिणापथ विशेषाः पुप्पकस्य च दर्शनम् विभीषणाभिषेकं च पुष्पकारोहणं तथा । अयोध्यायाश् च गमनं भरतेन समागमम् ॥२९॥ रामाभिषेकाम्युदयं २८ अधिपाठ म द्वैरथ च महा घोर सप्ताह भूमि कम्पनम् । वरच राक्षसेन्द्रस्य त्रिषु लोकेषु विध्रुत ॥ इति षष्टम् इद काण्ड युद्ध काण्डम् इति स्मृतम् । सणां च शत शेय पञ्च सासू तथैव ॥ १.५ सगा। चत्वार्य एव सहस्राणि पच लोक-शतानि च। पुनस सूर्य सहस्राणि युद्ध-काण्डे निदर्शिता ४५..॥ भतम व अभ्युदय नाम सोत्तर सप्रचक्ष्यते। यन्न रावण-दाराणा विलाप समुदाहृतः।७७. भिषेकश २९ <म,,पुष्पकस्य च दर्शनम्> २९ भविपार ६.<म. प्रझादि देवारामत सीताया प्रत्यय प्रति 1001 २९ क, म.-६८...<...> भयोध्याया. २९१ भादाज-समागमम् २१ मधिपाठ ६॥ प्रेषण वायु पुत्रस्य भरवेन समागमम् ।... नास्ति। ३.क, मा. 'भ्युदयः ·७२ ] पापमीकीये रामायणे [१.३.३० vo.u.www.www.warvvvwrive पा-विशेपाः १.४.३२ दक्षिणापथ-विशेषाः १.३.३८ MAMM.nn MM हरि-रक्षो-विसर्जनम् । सीतायाश् च परित्यागं प्रकृतीनां च रञ्जनम् । अन्-आगतं च यत् किंचित् रामस्य वसुधा-तले ॥३०॥ इत्य आर्य रामायण आदि-काण्डे तृतीयः सर्गः ॥३॥ सर्व-सैन्य-विसर्जनम् स्व-राष्ट्र-रञ्जनं चैव वैदेह्याश च विसर्जनम् ३० मधिपाठः क, म,.....१.१४ य,.२.४ भगस्य-प्रमुखानां च मापीणां समागमम् ।८।। ('प, भगस्स्य-प्रभृतीनां) मतः परं य..२.४ राक्षसानां समुत्पत्ति रावणस्य जयं तथा 1८11 ३० ३० म... 13 नारित ॥ परित्यागः. ३०" क, म...... रजनं प्रकृतेस् तथा. ३०५ भधिपाठः द तच् चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर भगवान् कपिः १८२५। अवसान-वचनम् ॥ उत्तरापथ-ग्रन्थेषु नाम सर्ग-समाप्तिः ॥ द, भाऐं वाल्मीकि रामावणे, द... श्रीमद्-रामायणे बाल काण्डे, द, श्रीमद्-रामायणे, द, भाऐं श्रीमद्- रामायणे, द. आईं रामायणे बाल- काण्डे, द.... आपे रामायणे वाल्मी- कीये बाल-काण्ढे (द.. याल-काण्डे नाम ), द,, भाऐं वाल्मीकीये रामा- यणे याल-काण्डे, द, आईं रामायणे ~ आर्षे रामायणे आदि-काण्डे.

·बाल काण्ड [७३ बत विशेषाः १४४० दक्षिणापथ विशेषाः १४४ प्राप्त-राज्यस्य रामस्य चरितं यच च धीमतः। श्रुति-रत्न-चयाकीर्ण काव्य-सागरम् अद्भुतम् ॥१॥ कृत्वा चेदम् अ-शेषण काव्यं रामायणाह्वयम् । चिन्तयामास क इदं लोके ऽस्मिन् प्रथयिष्यति ॥२॥ अथ चिन्तयतस् तस्य महर भावितात्मनः। तदा जगृहतु पादौ वाल्मीनिर भगनान् ऋषि चकार चरितं कसं विचित्र-पदम् आत्मवान् ॥ कृत्वापि तन् महा प्रान. स-भविष्यं सहोत्तरम् । चिन्तयामास को न्व् एतत् प्रयुञ्जीयाद् इति प्रभु.॥ तस्य चिन्तयमानस्य अगदीवां ततः मत पर मा प्रथो न प्रयुक्त ॥ तस्य याच मन८३ १"पर म, ४." व १'मषिपाठ क, म १८२०॥ (पाठान्तर काण्डे ~ काव्ये) मत पर काम अभ्यागमम् ऋषीणां च शत्रुघ्नस्य विसर्जनम् । धने प्रसूति सीताथा लवणस्य रणे षधम् ॥ काल-दुर्वाससो माझि रक्ष्मणस्थ विसजनम् । स्थापयित्वा सुतान् राज्ये यथा रामो दिव गत ॥ प्रैलोक्य दी तत् सर्व तपो योग-बलेन च । ददर्श चैव प्रत्यक्ष पाणाव आमलक यथा। दृष्ट्वा चान् अन्तर चक्रे रामस्य चरित महत् । धर्म-कामार्थ-सयुक्त पुण्य श्रवण-कीर्तनम् ॥८॥ ('व, राम ~दने “म प्राप्तिर 'म., सुत, म. सुती म., राष्ट्र म .. दत्रैकाल्य तन-चैव श्व, तद्री पाश धरौ बने धर्म कमार्थ) 'मयाकी ta "क, म. धर्माध-काम', म, ' धिपाठ: चतुर्विशत् सहस्राणि श्लोकानाम् उक्तवान् अधि । तथा सर्ग शतान् पय पद् काण्डानि त्योत्तरम् 1000 " व, प्रथयेद् इति ·७४ ] वाल्मीकीये रामायणे [ १.४.८ ~~~~~~~~~~vorvar. पा-विशेषाः ..४.४५ दक्षिणापथ-विशेपाः १.४.४४ A..... ~.. ~~~~ tvNA vvv Munro मुनि-वेपी कुशीलवी मुनि-वेप-धरौ वने ॥३॥ वाल्मीकि-शिष्यो तरुणी रूपौदार्य-गुणान्वितौ । कुशीलवाव् इति ख्याती सीता-रामाङ्ग-संभवौ ॥४॥ स तौ मूर्धन्य उपाघ्राय वाल्मीकिर भगवान् ऋपिः । उवाचेदं तदा वाक्यं प्रणता अग्रतः स्थितौ ॥५॥ कुशीलवौ तु धर्म-ज्ञो राज-पुत्रौ यशस्विनौ । भ्रातरौ स्वर-संपन्नौ ददर्शाश्रम-वासिनी ॥ स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ। वेदोपहणार्थाय ताव् अग्राहयत प्रभुः॥ काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाशु चरितं महत् । आपे रामायणं काव्यम् SAKS इदं तावन् मया कृतम् । गृहीतं मन्-नियोगेन पुण्य-श्रवण-कीर्तनम् ॥६॥ पौलस्त्य-ध-संयुक्तं धर्म-कामार्थ-संहितम् । पाठे गेये च मधुरं प्रमाणैस् त्रिभिर अन्वितम् ||७|| तन्त्री-गीतैश च मधुरैर् अन्वितं सप्तभिः स्वरैः । जातिभिः सप्तभिर् युक्तं श्रोत्र-श्रुति-मनोहरम् ॥८॥ पौलस्त्य-वधम् इत्य एव चकार चरित-व्रतः ॥ पाट्ये * * * जातिभिः सप्तभिर् पद्धं तन्त्री-लय-समन्वितम् " व सदा~पने. म. व,.३.४ तथा~तदा. क, म...... तु तायने. ५. ग... मुनिः. ५३ उयाचेमौ. क, म..... ततो- उदा. ६' म... श्राव्यं आप. ६' म,..... गृह्यतां. क, म..५.१. सन् ~ मन् मन्त्र-योगेन. म,, संविधम् . ७. <द..... पाठे >, म... ७' म३.४.१.१, उज्ज्वलम् , म, अर्चितम् ~अन्वितम्. तन्नैर. ७२ घ,.३.४ < म.> संयुतम् . वाल्ये. द, वाक्ये,<a... पाध्ये> e fat <म......> तन्न. २.3 aakaar

·१.४११
बाह काण्डम्
[७५
बत विशेषा
१४५०
दक्षिणापथ विशेष
१४४८
भृङ्गार-चीर-धीभत्स-
रौद्र-हास्प-भयानकैः।
कणाद्भुत-शान्तैश च
युक्तं काव्य-रसैर् अपि ॥९॥
चार-विधेयं ततस् ताभ्यां
कृतं तच च विशेषतः ।
राजीणां पुण्य-कृतां
साधूनां च समागमे ॥१०॥
गुरुणैवम् अनुज्ञाती
ततस तौ देव-रूपिणौ।
हास्य-शृङ्गार-कारुण्य-
धीर-रौद्र-भयानकैः।
चीभत्सादि-रसैर युक्तं
काव्यम् एतद् अगायताम् ।।
वाचो विधेयं तत् सर्व
कृत्वा काव्यम् अ-निन्दितौ ।
ऋपीणा च द्वि-जातीनां
* यदा*
। यथोपदेश तच-चौ
जगतुस् तो समाहिती।
'द युक्तक~बद्ध
क, श्रोतु , म... श्रोत
मा करणा-'वीभरत
म, शृङ्गार बीभत्स रौद
द. ८ ... रसै ~ हास्य
म, हास्य-ौद'
६.-..<म,>हास्य-वीर-
भयानके
द, वीरादिमी रमै
बीभरसाद्भुत
धीरादिभिश च सयुक्त
९
मकाव्य
" भधिपाठ उ
एवम् उक्वा तु तो बारौ भगवान् ऋषि सत्तमः ।
सम्पर अध्यापयामास काव्य राम कथाश्रयम् ॥५॥
(क, म, व, चल्तु
'वीरी बाली कम, मुनि
म, रामायणाश्रयम्)
.
४
६. पाक्यम्-काव्यम्
." अधिपाठ द
तो गान्धर्व वरवको
मूठना स्थान-कोविदी।
भ्रातरी स्वर-सपन्नी
गन्धर्वात् इव रुपिणी॥
रूप-रक्षण-सपन्नो
मधुर स्वर भाषिणी।
बिम्बाद् इबोवृती विम्मी
राम-देहात् तथापरी ।।
तौ राज पुत्री कास्न्येन
धर्यम् भाख्यानम् उसमम् ॥८॥
("द..., अश्विना ~ गन्धर्वाद)
च, यथा-यदा
क,
मतदा-तत
<म.पदा>
१. अधिपाठ उ(म, वर्ज)
पुण्य रामायण काम्य तदा तौ मुनिर भत्रवीत् ।
गीयताम् इदम् भाख्यान भवद्भ्याम् ऋषि ससहि ॥८॥

·७६] वालमीकीये रामायणे [ १.४.१३ ~~~~ ~~~~~~~~~ vav ~~~~~~ वा-विशेपा: १.४.५६ दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.१६ १.४.५४ प -~- v .-.-Vvn vvvvvv * देव-रूपिणी * * मध्ये तौ कदाचित् समेतानाम् ऋषीणां चैव संनिधौ। * भावितात्मनाम् काव्यं रामायणं नाम आसीनानां समीपस्थात् सहिताव् अभ्यगायताम् ॥११॥ इदं काव्यम् अगायताम् । शृण्वतां तु तदा काव्यम् तच् छुत्वा मुनयः सर्वे ऋपीणां हर्प-संभवः। वाप्प-पर्याकुलेक्षणाः॥ सहसाभून महा-शब्दः साधु साध्व् इति ताव् ऊचुः साधु साध्व् इति शंसताम् ॥१२॥ परं विस्मयम् आगताः । सु-प्रीत-मनसशू चैव ते प्रीत-मनसः सर्वे मुनयो धर्म-वत्सलाः। ११२ अधिपाठः द महारमानी महा-भागो सव-लक्षण-लक्षिती।८९॥ चंच ११२ अधिपाठः ३ कुशीलया राज-पुत्री प्रकृया मधुर-स्वरी । रूपानुरूपी रामस्य विम्याद् यिम्यम् इयोवृती ॥ वेद-वेदानेतिहाम-शास्त्रपु परिनिष्ठिती। जगनुम् ती सदा फाग्यं मधुरं मधुर-स्वरी॥ यथोपदिष्टम् प्रपीणां संनिधौ प्रस-पादिनाम् । तयोर प्रक्षाभवत् प्रीतः सेन्दार च सुर-पत्तमाः। गन्धः पन्नगार पतझाश च महर्षयः ॥८॥ (५-८ म,, नास्ति । 'क, म५.८ अनुरूपी च, म, अनुरूपस्य, इयोद्गती. म..४.१-१॥ व तत:~ तदा. य, वाक्यं~काव्यं. 'स्वनी, म.., व, स्वरः. 'क, म, अयो', व ऋपिणा. १म, ग्रमा भवेत्. "म, गन्धर्वाप्सरमश. म., व पताश ~ पन्नगाश. "म,., व पसगार~ पतलाश. म.-१.... व,-3 महर्षिभिः) ११" <म,......, देव-रूपिणी, म.. दिव्य-रूपिणी> मध्ये> ४ च ‘क, म५.६.८ ११' <म,-४.७..... द.... मध्ये सभां~ आसीनानां. ११६ अधिपाटः व राज-धानीपु राज्ञां च समीपेप्च् अभ्यगायताम् ।९० १२' च, तप तृण्वतां~ शृण्वतां तु. १२३ म... संघशो सहसा. स, महान् शब्दः. १२ म, शृण्वताम्, म, शंसिताम्. १३१२म, नास्ति ॥ e ·१४१३] वाल-काण्टम् [७७ वह विशेषा दक्षिणापथ विशेषाः १४६. प्रशशंसु. प्रशस्तव्यो गायमानौ - सहितौ मधुरं रक्तं संपन्नं * भहो गीतस्य माधुर्य श्लोकानां च विशषत । चिर निर्वृत्तम् भप्य . म. म. शशंसुर भ्रातरौ तत्र * व * गायन्तौ तौ कुशीलयौ। संरक्तं चापि रक्तं च परया स्वर-संपदा ॥१३॥ ३' <म, ... तत् > म,,तु-तत्र १३ अधिपाठ क, माबिज सर्वत्र अहो भावानुग काव्यम् अहो गीतम् भविस्वरम् । भहो भगवता सम्यग् रामस्य चरित महत् । चिर-वृत्तम् इव । एतत् प्रत्यक्षम् इव दर्शितम् ॥९॥ (व...<म > सगीतम् ~ काग्यम् (म., अतो~महो भदो भावानुमगीतम् अहो भावानुसगयम् 'व, महा काम्य महा-स्वरम् 'म., अतो- अहो प्रान्ते कृत-महत् भतो~अहो 'च<म,.> दृश्यत) 'म., विनिवृतम् अपि~इव) ५१. पर म.3.1 सस्कृत मधुर चैव समाक्षर पद क्रमम् । प्रयोक्तारा इमो चापि सम्यग् अस्य कुशीलवी ॥१२॥ (म, , समाजन ~ समाभर चास्य ~ चापि) ५२. पर म, 1.... , १३पर क, म. ६८ १० ११. पर मा. कुमारी दव गर्भाभी तरुणौ मधुर स्वरौ । अहो श्राग्यम् अहो स्वाद्यम् अहो गीतम् अविस्वरम् ॥ युक्त च मधुर चव परया स्वर सपदा । पद सधि समायुक्त तार-तान समन्वितम् ॥१४॥ ('य, गीतम् व, साधु व, श्लाध्यम् स्वायम् द्रव्यम्-धाव्यम् "व, भहोस्वायम् अहो स्वरम्) 'क, मासुविस्तरम् ~ अ- 'वृत्त'-'सधि' 'क, म... 'भाव', म... <p, >"तारतान') 1" व, सयुक्त सरक्त म.सवक्नु सरक म.<..> चाति~ चापि म, वा विरक्त चापि रक ९१. परद प्रविश्य तात् उभी मुटु तदा भावम् भगायताम् ॥९॥ ('द, तथा ६, गयम् ~ भावम्) ('म मधुर स्वनी । सपन्नी ·७८ ] पाल्मीकीये रामायणे [१.४.१५ या-विशेषाः १.४.६३ १.४.६२ दक्षिणापथ-वियोपाः १.४.२१ 10 ~~ vvvv * * साधु एवं प्रशस्यमानौ तौ श्लाध्यमानौ महर्पिमिः। भूयो रक्ततर स्वादु मधुरं चाप्य अगायताम् ॥१४॥ ताभ्यां प्रीतो मुनिः कश्चित् पानीय-कलशं ददौ । कश्चिद् वन-फलं स्वादु वल्कलं कश्चिद् ईप्सितम् ॥१५॥ तपा-लाध्यैर् महात्मभिः संरक्ततरम् अत्यर्थ * तान् * प्रीतः कश्चिन् मुनिस् ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ । प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद् ददौ ताभ्यां महा-यशाः॥ १४ व प्रकाशमानो. १४' म, श्राव्यमानी. <द... महर्षिभिः> म....॥ रक्तांतरं. १४६ व... य~ रम. <म.......... साधु> १४" म... चाथ~ चापि. १.३ व.. वन्य-फलं. १५' अधिपाठः ६५.८-११ भन्यः कृष्णाजिनं प्रादाद् यज्ञ-सूनं तथापरः। कश्चित् कमण्डलुं प्रादान मौक्षीम् अन्यो महा-मुनिः ।। वाससी द्वे ददाव् अन्यः कुठारम् भपरो मुनिः। कापायम् अपरो वस्त्रं चीरम् अन्यो ददौ मुनिः॥ जटा-बन्धनम् अन्यस् तु काष्ठ-रज्जु मुदान्वितः। यज्ञ-भाण्डम् ऋषिः कश्चित् काष्ठ-भारं तथापरः॥ औदुम्बरी वृपीम् अन्यः स्वस्ति केचित् तथावदन् । आयुप्यम् अपरे प्रोचुर मुदा तन महर्षयः॥ ददुर् एव वरं प्रीता ऋपयः सत्य-वादिनः॥१५॥ ('द, अन्यः कृतामाजिनम् अदाद्. अथापर:. २द.... ५द.१ ताभ्यां ददौ तदा हृष्टः ·वा विशेषाः * सर्वत्र ताव उपश्रुत्य गायनौ । "द.तदा-तथा. १.४ १८] बाह काण्डम् [७९ दक्षिणापथ विशेषाः १४.६५ १४२९ एवं पूर्वम् इदं काव्यं आश्चर्यम् इदम् आख्यान मुनिभिः प्रतिपूजितम् । मुनिना संप्रकीर्तितम् । वीज-भूतं मनुष्याणां परं कवीनाम् आधार * आपम् अद्भुतम् कवीनाम् उपजीवनम् ॥१६॥ समाप्तं च यथा-क्रमम् ॥ * * एवं प्रशस्यमानौ ताव एतौ कदाचिद् देव-रूपिणौ । * तत्र गायको राज-धानीः राज्ञां च रथ्यासु राज-मार्गेषु समीपेष्व् अभ्यगायताम् ॥१७॥ ददर्श भरताग्रजः ।। अथाश्वमेधे रामो ऽपि स्व-वेश्म चानीय ततो भ्रातरौ स कुशीलयौ । सत्कृत्यानाययामास सत्कृत्यैवानयामास पूजयामास पूजाही पुरुपैर आप्त-कारिभिः ॥१८॥ रामः शत्रु-निबर्हणः॥ वृषीम् भन्यस् तदा प्रादात् कौपीनम् अपरो मुनिः ॥१९॥ (६. बिसीम् ~ श्रृषीम् ) "द, जटि-बन्धनम्. १८. ध्रुवाम्, द.. मम्रीम् ~ वृषीम् •मोचुर. ३. ददुश चैवं परान् सर्वे) १६ म... पूर्व ~ एव, एव~ पूर्व. म. <a.> काव्य ~ पूर्व, पूर्व - कायं. म, वाक्य-काव्यम् जीव ~बीज १६ क, कवीना मतम् अद्भुतम् १६ मधिपाठ.द अभिगीतम् इदं गीत सर्वगीतेपु वोविदो। आयुष्य पुष्टि जनन व, प्रणम्यमानी. सई श्रुति-मनोहरम् ॥९ १८' के, म, १२ सस्कृताव् आ, म, सस्कृत्यो चा, म,, मद्-वृत्तान् भा', म,<व,, (व, प्रान्ते)> सस्कृत्य चा'- सत्कृस्यैवा भत पर दह-१ १७ ·८०] पाएमीकीये रामायणे [ १.४.२१ ...-~- M ~~~~~~~~~~~ -~- ~- ve पग-विशेषाः १.४.७१ दक्षिणापथ-विशेषाः १.४.३२ १.४.७० आसीनः काश्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः। उपोपविष्टः सचिवैर भाभिशू च परं-तपः॥ दृष्ट्वा तु * विनीतौ भ्रातराव उभौ शत्रुघ्नं भरतं तथा रामस् तत्रासने शुभ्रे स्पास्तरण-संवृते । उपविश्य तु शुश्राव तद् आत्म-चरितं महत् ॥१९॥ दृष्ट्वाथ रूप-संपन्नी * * विनीतो * ताव उभौ गायनौ तदा। उवाच लक्ष्मणं रामः सर्वांशू चैव सभासदः ॥२०॥ श्रूयताम् इदम् आख्यानम् अनयोर देव-वर्चसोः । १८' अधिपाठः य, पूजयामास पूतारमा सत्कारंस तो स्प्-अलंकृती ।९८॥ १८ अधिपाठः. २ (९८. परं य,) तात् पदं जगतम् वन काव्यं राम-प्रचोदिती। कर्मान्तरेषु विप्राणां राम-लक्ष्मण-संनिधौ ॥ शाम-भरतादीनाम् अन्येषां च महीक्षिताम् । वसिष्ठानि-पुरोगानां संनिधौ पदा-यादिनाम् ॥१९॥ ('व, प्रान्ते नृप-भूप-महीक्षितः) १९१ व... शुद्ध. म. रामस् तमाश्रमे शुभे. १९' म... मृद्-भा, म.....॥ शुन्दा स्पध्या. व, संवृतः (प्रान्ते 'संवृते) क, म....१२ संयुते ~ संवृते. १९' अधिपाठः उ भाप रामायणं साधं भ्रातृभिर भरतादिभिः । पौर-जानपदेश चैव वृतः शत-सहस्रशः ॥१०॥ (व, काव्यं (पान्ते आपं) व, प्रान्ते श्रुतः~वृतः. म... "सहस्रशः) भतः परं व श्रुत्वा रामस् तदोवाच सर्वास तत्र सभासदः ॥१०॥ द, दृष्ट्वात्म, द. दृष्ट्वा सु-. द,.२.७.१२ ताव उभौ नियतस् तदा. २०' च. २०१ मतु~ अथ. म, भ्रातरौ~ताव उभौ. ब्रीडितो-गायनौ. बालको विनीती. वर विनीती ~ता उभी, ताक् उभी ~विनीतो. म. २१ म .४.२-१, एतयोर् ~ अनयोर. Scordean ·१४२३] बालकाम [1 बत विशेष दक्षिणा विचित्रार्थ-पगम्यग गायतोर मरम्परम् ॥२१॥ गापिनो गार दिया। मौ दिया। नृप-नक्षणान्वित मी मनी पाli-TI हीयो चैन नपी-नाश्रयी। ** मानी। ममनि-गृन फिल गया प्रामां ममा मचान्मीरि-नं प्रगायत: Mirat सनम तु नौ गरमगतिर अगायनां कायम पदारना म चारि गम म मन * * * * वर नारामा प्रगास्पत ** ममागर Trary क मरर armमरन नगमागम" का4-न गये 1ि1000 , न', सोना . नद्र-गगन न - ना ST कम,मामा-गायन ३ मस्ति मनाति व समाग 1 ·८२ ] पाल्मीकीय रामायण [१.४.२३ ~uvvvv या-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेपाः ~~~~~~ -- Vvvw व, नान सर्ग-समातिः॥ प, वृत्तान्त-संग्रहः, प, फाग्योपसंक्षेपः ~ चतुर्थ: सर्ग:. य, हरय् आदि-काले काम्योपमंक्षेपः चतुर्थः सर्गः. अनसान-वननम् ॥ क, म,...याल-काण्टे काम्य-संक्षेपः, म,-.....आदि-काटे कथा-संक्षेप: (म..... काम्योपसंक्षेपः, म...... काव्य-संक्षेपः) ~मादि-काण्डे. म... नाम ~ चतुर्थः. म,.. चतुर्थः सर्गः नारि ॥ म, इति काव्य-संक्षेपः चतुर्थः सर्गः, ग.. रामायणे भादि-काण्टे काव्य- संक्षेप:~ इरय... सर्गः. द,.... आपें रामायणे याल-काण्डे, द, श्रीमद्-रामायणे बाल-काण्डे, द३., श्रीमद्-बाल-काण्डे, द.श्रीमद्- बाल-काण्टे रामायणे, द.श्री-रामायणे वाल-काण्डे, द..॥ आप रामायणे पालगीकीये बाल-काण्डे (१, अधिपाठः नाम)~ आ रामायण आदि-काण्हे. Scene ·१५४] बाल काण्डम् [ ८३ वह विशपा दक्षिणापथ विशेष सर्वा पूर्वम् इयं येपाम् आसीत् कृत्स्ना वसुंधरा । प्रजापतिम् उपादाय नृपाणां जय-शालिनाम् ॥ येपां स सगरो नाम सागरान्ता मही येपाम् आसीद् वीर्यार्जिता किल। आ मनोः पुण्य-कीर्तीनां राज्ञाम् अमित-तेजसाम् ॥१॥ सगरः पूर्व-जो येषां सागरो येन खानितः। पतिः पुर-सहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतो ऽन्वयु. ॥२॥ इक्ष्वाकूणाम् इदं तेषां वंशे कीर्ति-विवर्धनम् । निवद्धं पुण्य-कीर्चीनां रामायणम् इति श्रुतम् ॥३॥ तद् इदं श्रूयताम् आप पुण्यं पाप-भयापहम् । धर्म-कामार्थ-संयुक्त श्रुति-स्मृत्य्-उपहितम् ॥४॥ * * पर्यवारयन् राज्ञा वंशे महात्मनाम् महद् उत्पन्नम् आख्यानं * * वर्तयिष्यामि सन निसिलम् आदिवः। धर्मार्थ-काम-सहित श्रोतव्यम् अन्-असूपया ॥ प्राकपाठ क, म.: ax> ततस ती स्वर-सपन्नी कुमारी सत्र ससदि। अगायतां नव काव्य रामायणम् इति स्मृतम् ॥१३॥ ('क, म... मुर स्वर "म,, स्मृता, म,, स्मृती) १५२१ मा नास्ति। "क, म., भाताना, म,... आरमन , म, भास्ताना-मा मनो य, पष्टिं~पष्टि ११६, नास्ति 'घ, पश-पशे 'ब, इद-इति ३ म,१५८ ययुग्दयुः न, यश -वशे. क, मा ८३<व.> स्मृतम् ४' म,<व.> भाषा प, <म.> काम धर्मार्थ ८६.८... धर्मकामा > <प, सर्व> <क, म... धर्मार्थकाम > भन्-भमूपमा ·८४ ] वाल्मीकीये रामायणे [ १.५.७, vvv wwer वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.५.८ प्रभूत-धन-धान्यवान् ** नगरी तत्रासील * कोसलो नाम मुदितः स्फीतो जन-पदो महान् । निविष्टः सरयू-तीरे पशु-धान्य-धनर्द्धिमान् ॥५॥ अयोध्या नाम तत्रासीन् नगरी लोक-विश्रुता। मनुना मानवेन्द्रेण पुरैव परिनिर्मिता ॥६॥ आयता दश च द्वे च योजनानि महा-पुरी। श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सु-विभक्त-महा-पथा। शोभिता राज-मार्गेण या पुरी निर्मिता स्वयम् राज-मागेण महता सु-विभक्तेन शोभिता। मुक्त-पुष्पावकीर्णेन जल-सिक्तेन नित्यशः ॥ जल-संसिक्त-रेणुना ॥७॥ " म२.३ ५२ म... महत्~ महान्. म... पर ~ पशु म.-४.१-१<व,> °समृद्धिमान. ६३ म.ax> मनु-नाम्ना नरेन्द्रण. ६' म, ४.९-१, <a>यत्नेन ~ पुरैव. द....१०.१२ योजनानां. ७२ व. परि-~त्रीणि. क, म,.....११.१२ चाति--त्रीणि. ७३ अधिपाठः उ नाना-संस्थान-शोभिता सु-विभक्तान्तर-द्वारा ।१०४। ('क, म५.६.८.१२ रत्न, म व नवं ~ नाना म. नाना-स्थान- सुशोभिता. 'म, व... सु-विभक्तान्त-विपणा, व, सु-विभक्तापणा पुण्या) * व, सु-विस्तीर्ण (प्रान्ते सु-विभक्त ) सु-विभक्ता. ७६ व, संक्रान्त ~°संसिक्त. ७६ अधिपाठः उ नाना-वणिग्-जनोपेता नाना-नत्न-विभूपिता। महा-शालान्विता दुर्गा उद्यान-प्रवरैर् युता ॥ दुर्ग-गम्भीर-परिखा नानायुध-समन्विता। कपाट-तोरण-युता उपेता धन्विभिः सदा ॥१०५॥ ६४ ·१५१०] बालकाण्डम् या विशया दभिणापथ-विशेषाः राजा दशरथो नाम तां तु राजा दशरथो महात्मा राष्ट्र-वर्धनः। महान राष्ट्र-निरर्धन। तां पुरी पालयामास पुरीम् आरामयामाम स्व-पुरी मपरान् इव ॥८॥ दिवं देर-पतिर् यथा ॥ दृढ-द्वार-प्रवोरीशं पाट-तोरणरती सु-विमक्तान्तरापणाम् । नाना-यन्त्रायुधपतीं सर्प-यन्यायुधरतीम् नाना-शिल्प-गणान्विताम् ॥९॥ उपेतां सर्प-शिल्पिमि ॥ शतमी-परियोपेताम् उच्चाटाल-घ्यजातीं उच्छित-बज-तोरणाम् । शतमी-त-संकुलाम् । (म, वर्ण-~* 'क, म.... <प... (ब, प्रान्त)> महा-शाला वृवा, म., महा-रवाग्विना 'क, उधानास्तरणान्विना (म. 'वृता) म, उद्यानाम्रपरायुना 'क, म... <a>कवाट म.. 'तोरण प्रमा ‘म, तदा~ सदा) उद्यानाम्र पनायुता (व, 'चनान्विवा), ब, उधान प्रणवायुता (भन्ने भ्रमवायुदा) ', 'गार' 'द, समेटा~ उपेना) म५.८५ कम धमारमा, म .. अधिशाह सूत-मागध-महापा श्रीमतीम् अनुम-प्रभाम्।..... धर्मिष्टो च, मु-विमकान्तरालयाम् के, म १८.सु विमलरापणाम् शिसि च...गुणान्विताम् म, गणायुनाम्, म... गणर् | युनाम् ~गविताम् 'बर क, म, (म, प्राने), ..पर व, ४, १० पर व, हस्य-अश्व-रथ-मपूर्गा नाना-यान-समाकुलम् । माना-पार्थिव मृन्यै च गिग्मिर चोमोमिनाम् ॥१०॥ (का, पार्थिव-दूर, ब, पथिक ('म,. पथिक भूर) दूीर 'च, नानास्त्रश चोपगोभिताम्, प.. (व, प्राने) दगिम्भिर भोलीविताम् ) मा पर मा.व.० ११पर क, म.an निधान-शव-सवार्धा सर्वच विभवेर युनाम् ।।.in (विधान, २, विद्वान) १. कमलमस्ति। 'परियों', म, परितों ..' मारठिा ·KarSKSEKSSi ८६ ] वाल्मीकीये रामायण [ १.५.१३ वन-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः नाना-रत्न-चयाकीर्णा धन-धान्य-समन्विताम् ॥१०॥ देचतायतनैश् चैव विमानैर् इव शोभिताम् । सभोद्यान-प्रपाभिश् च रुचिराभिर् अलंकृताम् ॥११॥ प्रविभक्त-महा-वेश्मा नर-नारी-गणान्विताम् । विद्वच्-ठूराय-पुरुपैर् आकीर्णाम् अमरोपमैः ॥१२॥ महा-प्रासाद-शिखरैः शैलागैर् इव शोभिताम् । उद्यानान-वनोपेतां महतीं साल-मेखलाम् । दुर्ग-गम्भीर-परिघां दुर्-गाम् अन्यैर् दुर्-आसदाम् ॥ वाजि-वारण-संपूर्णा गोभिर् उष्ट्रैः खरैस तथा । सामन्त-राज-सद्धेश् च बलि-कर्मभिर् आवृताम् ॥ नाना-देश-निवासै च वणिग्भिर् उपशोभिताम् । प्रासादै रत्न-विकृतः पर्वतैर् उपशोभिताम् ।। १.२ भधिपाठः द वधू-नाटक-सद्धेश च संयुक्तां सर्वतः पुरीम् ।१०९॥ १०१ अधिपाठः व महा-शालान्वितां दुगाम् उद्यानाप्रय-चनैर् युताम् ॥११०॥ ११२ वर अति-~ [-~इव, 'द...... परिखां. ११ पूर्वोत्तरार्धयोर् व्यत्यासः क, म..६.८.१२॥ क, मह..<व,> उप-, म अभि- -इव. क, मह.८-११ प्रभाभिश, म... प्रजाभिश, म. प्रभिभिश. 'द, खरैर् युताम्. १२' म..३.४.९-११ <व...> 'हया ~ वेश्मा. १२२ म, °समाकुलाम् ~ गणान्विताम्. १२३ व विद्वभिर् आर्य-पुरुपैर. क, म...... बृहच्~ विद्वच्. १२५ अधिपाठः उ आरोहम् इव रत्नानां प्रतिष्ठानम् इव श्रियः ।१११। (व, अधिष्ठानम् ~प्रतिष्ठानम्) ('म, प्रमोहम्, म... प्ररोहम्. 'म, श्रियम्) १३. क, प्रसादक, म....१२<व.> १३. व, शैलानम् . उप-इव. <द,. इव शोभिताम् > ·बाल काण्डम् वा विशपा সি বিষাদ। कूटागारेश् च संपूर्णाम् विमान-चय-संगधाम् इन्द्रस्पेशामरावतीम् ॥१३॥ अष्टापद-पदालेरयै रम्याम् आलिसिताम् इव । नानारत्न-वयैश् चियां हृष्ट-पुष्ट-जनायुताम् ॥१४॥ अ-विच्छिन्नान्तर-गृहा सम-भूमि-निवेशनाम् । मृदङ्ग-वेणु-वीणानां रम्यैः शब्दैर् विनादिताम् ॥१५॥ ब्रह्म-घोप-स्वनरती धनु-स्वन-निनादिताम् । परान्न-पान-सलिला शालि-तण्डुल-भोजनाम् । धूप-माल्य-हविर्-गन्धैर् हृद्येशू चाप्य् अधिवासिताम् ॥१६॥ चित्राम् अप्टापदागर वर-नारी-गणैर् युताम् । सर्व-रत्न-समाफी विमान-गृह-शोभिताम् ।। गृह-गाडाम् अविच्छिद्रां सम-भूमौ निवेशिताम् । शालि-तण्डुल-संपूर्णाम् इक्षु-काण्ड-रसोदकाम् ॥ दुन्दुभीभिर् मृदङ्गश्च वीणाभिः पर्णरस् तथा । नादिता भृशम् अत्यर्थ पृथिव्यां ताम् अन्-उत्तमाम् ।। विमानम् इव मिद्धानां तपसाधिगतं दिवि। कलिला 'शत'--'चय'. ४ म.. ऐरी, म. "लिसिं 'द... 'गणावृता, द... 'गायुना १४१५ म. गास्ति ॥ उन्ना-चिनो 'जनैर युताम् अविग्छिनो 11', निवेशिनीम् १५ क, म<प,> गुहा, म, गुहीं 'निवेशमम्, ग...'निवेशिताम् वीराणां ५५५ मa..>निनादिताम् १५ अधिपाठ उ (म, . , वर्ज) निस्योत्सव-समाजाच्या नित्य हृष्ट-जनायुनाम् । ('क, म... "पुष्ट-जनैर् युताम्, ष, जनाकुलाम्) ११ क, मा.शब्दवती ६' म, ...<agr>विनादिताम् करिला>व, करिता <व, सहिला> "च, 'कुस्पर - गम्भैर व, भप्यू-चाप्य चैव-चापि ·८८] वाल्मीकीये रामायणे [ १.५.१९ वन-विशेषाः १.५.२४ १.५.२३ दक्षिणापथ-विशेषाः १.५.२४ लोकपालोपमैः शरैः सर्व-शास्त्रार्थ-पारगैः गुप्सां योध-शतैश् चापि नागैर् भोगवतीम् इव ॥१७॥ स्वयं चैवेन्द्र-कल्पेन पुरी देव-पुरोपमा । सु-गुप्तेक्ष्वाकु-नाथन राज्ञा दशरथेन सा ॥१८॥ सु-निवेशित-वेश्मान्तां नरोत्तम-समावृताम् ।। ये च वाणैर् न विध्यन्ति विविक्तम् अपरापरम् । शब्द-वेध्यं च वितंत लघु-हस्ता विशारदाः॥ सिंह-व्याघ्र-वराहाणां मत्तानां नदतां वने । हन्तारो निशितैः शस्त्रैर् वलाद् बाहु-चलाद् अपि ॥ तादृशानां सहस्रैस् ताम् अभिपूर्णा महा-रथैः। पुरीम् आवासयामास राजा दशरथस् तदा। ताम् अग्निमद्भिर् गुणवद्भिर् आवृताम् वराग्निवद्भिर् * * सहस्र-दैः * वराग्निमद्भिर गुणवद्भिर अन्विता द्विजोत्तमैर् वेद-पड्-अङ्ग-पारगैः । सहस्रशैः सत्य-तपो-दयान्वितैर् महर्षि-कल्पैर् यतिभिर् यतात्मभिः ॥१९॥ सहस्र-दैः सत्य-रतैर् महात्मभिर् * ऋपिभिश च केवलैः॥ १७' क, म........ सर्व-शास्त्र-विशारदैः. योध-वरैश. १७' मा द...१२ वध्यन्ते ~ विध्यन्ति. "द अवरावरम् , द,. अपरावरम्, नर्दता, द, मदतां~ नदतां. "द....१०-१२ बाहु-बलैर् 5 भोगैर् ~ नागैर्. म५.६.१२ भगवती यथा. १८' म,-3.९-१० <ag> पुरी देव-पुरो- पमाम्. १८३ म, ४.७.१-११<व, > गुप्ताम् ~ सु-गुप्ता. १८' म, ४.९.११ <a> च-सा. वराग्निमदिर> म,-४.९-११ <a,> अन्विताम्. १९२ क, 'वेदाङ्ग ~ षड्-अङ्ग, म..६.८.१२ 'तद्-अङ्ग १९२ क, म,-.... द..> सहस्रशः, १९१ <म-४.९-१२ वराग्निवद्भिर > <ax द, पाठकैः~ पारंगै - < म, सहस-दैः > म... संतुष्ट-दै.. म.-४.६.९ <a..x> 'दमान्वितैर.

·बालकाण्डम् ne वन विशपा दक्षिणापथ विशेषाः इत्य् भार्षे रामायण आदि काण्डे पञ्चम सर्ग ॥५॥ १९ काम २ महात्मभि N यतारमभि अयोध्या वर्णन नाम सर्ग (ब, चतुर्थ सर्ग)-पञ्चम सर्ग प, इरय आदि-काण्डे अयोध्या वर्णनम् अवसान वचनम् ॥ श्री रामायणे-आर्षे रामायणे म.<द.> श्री रामायणे-रामा यण अयोध्या वर्णन नाम भयोध्या-वर्णन नाम (म. नास्ति) पञ्चम (म. , नास्ति) सर्गः (म, नास्ति), म, अयोध्या वर्णन-पचम सर्ग द,, ५ श्रीमद् ,द,श्रीमद्-वाल्मीकि रामायणे, द... आर्षे रामायण पाल्मीकये~मा रामायणे < म...> बाल काण्ड (द.. बाल-काण्ड नाम) आदि-काण्डे सर्ग, म, १५...

·९० ] पाल्मीकीये रामायणे [ १.६.५ या-विशेपाः दक्षिणापथ-विकोपाः Av-rrrrn vMAN.. * नियतेन्द्रियः धन-धान्यर्द्धि-विभवः पुर्या तस्याम् अयोध्यायां वेद-वेदाङ्ग-पारगः । वेद-वित् सर्व-संग्रहः दीर्घ-दर्शी महा-तेजाः पौर-जानपद-प्रियः ॥१॥ इक्ष्वाकूणाम् अतिरथो यज्वा धर्म-भृतां वरः। * धर्म-रतो वशी महर्पि-कल्पो राजर्पिस् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥२॥ बलवान् विजितामित्रो * निहतामित्रो नीतिमान् विजितेन्द्रियः। मित्रवान् * धन-धान्यैश च विभवः धनेश् च संचयेशू चान्यैः शक्र-वैश्रवणोपमः ॥३॥ आदि-राजो मनुर् इव यथा मनुर् महा-तेजा प्रजानां परिरक्षिता। लोकस्य * राजा दशरथो नाम तथा दशरथो राजा बभूव त्रिदशोपमः ॥४॥ वसन् जगद् अपालयत् तेन सत्याभिसन्धेन त्रि-वर्गम् अनुपश्यता। * अनुतिष्ठता पालिताभूव पुरी श्रेष्ठा पालिता सा * * शक्रेणेवामरावती ॥५॥ इन्द्रेणे क, म...भमोघायां~ भयोध्यायां. द...११ तस्यां पुयाम्. * साथ १ द....... सर्व ~ वेद. 'प, पुरी~पुर्या. 'वितमः, य, मान्ने 'पारगः. घ, जित-शोध:~ महातेजाः यश-कर्म-विदर्दा पर 4.3 "घ, धर्म-परो. २२ घ.. द.-१२ ३' < म.-....., नियतेन्द्रियः > <प, ३' म, <य, >'मात्यो~ 'मिनो. म, निर्जितेन्द्रियः. प्रान्ते विजितेन्द्रियः> ३' म...-1, विविधैः~ 'विभवः, क. म५.६.८.१२ धन-धान्यादि-विभवैः, <व, धन-धान्यैश च विभवैः> 'वैध्रवणोपमः ३१ क, म५.१२ ४. द... लोकस्य परिरक्षिता. ५' व, त्रि-वर्ग-प्राप्ठि-कर्मणा, व, प्रान्ते नि-वर्गम् अनुपश्यता. ५. <क, नाथ, म.-८.१२ साथ > ·१६.९ ] बाल-काण्डम् [९१ बा विशेषा दक्षिणापथ विशेषाः १६१० तस्मिन् पुरचरे हृष्टा धर्मात्मानो बहु-श्रुताः। हृष्ट-पुष्ट-जने तस्मिन् पुरे नैना-बहु-श्रुत । कश्चिद् आसीन् नरो नापि कश्चिद् अन्याय-वृत्तिमान् ॥६|| न चाल्प विभव. काश्चिद् आसीत् तत्र पुरे नरः। न चाप्य् आसीद् अ-संतुष्ट कुटुम्बी तन कश्चन ॥७॥ न कदर्यः कश्चिद् आसीन् नान् ऋती न शठो ऽपि वा। न मानी न च संरम्भी न नृ-शंसो न कुत्सित. ॥८॥ नरा. स्व-दार-निरता नार्यश् चासन् पति-व्रता । सु-त्रता वृत्तिमन्तशु च नरा आसस् तथा स्त्रिय ॥९॥ नरास तुष्टा धनै स्वै. स्वैर् अलुब्धा सत्य-वादिन ॥ नाल्प-संनिचय. आसीत् तस्मिन् पुरोत्तमे। कुटुम्बी यो छ् अ सिद्धार्थों गाव धन धान्यवान् ।। कामी वा न क्दों वा नृशंस. पुरुषः क्वचित् । द्रष्ट शक्यम् अयोध्याया ना-विद्वान् न च नास्तिक॥ सर्वे नराश च नार्यश् च धर्म-शीला सु-संयता । मुदिताः शील-वृत्ताभ्यां महर्पय इया मलाः॥ *** फत्थन * धृतिमन्तशू # चषा-साथ म...नाम, म... घ. व. राज्ञा दशरथेन घ व, कश्चिन् नासीन् नरो वापि व, 'नित्य , घ, प्रान्ते 'विभव , ध, 'नियम थ, नर पुरे, ब, . पुरे जन . <माव, न चाप निषय > दापिनापि मन रोगात:-नरी नापि नावाल्पातिवय म. ४.n<a,> जन पुरे नायती, म. नानृते " क, नृ-शस मनु शसी काकु'सन <म बाक्थनः> ' अधिपाठः 3 (म, . वर्ष) ना महारमा म पिशुनो न पर-स्वोपजीवक । न चा वर्ष-सहस्रायुरन दीनो ना बहु श्रुतः ॥1॥ ('प, न रोगी न च दुर-पृतो, घ ('क, म, पर वोपजीवका म.. प्रान्त न घा-वर्ष तहवायुर 'जीविक, म, श्रीविका <म...>नामयी-नदीनो) प्रान्ते)> ना बहु प्रज-ना-बहु-शुवः) <म, तिमन्तv> .' मनराश बासस् ka म En ·९२] पायमीकीय रामायणे [ १.६.११ पह-विशेपाः १.६.१२ दक्षिणापथ-विशेपाः AMILa-nwr N .Aruiwu-rn. न च कु-प्रावृतो वासीद् ना-कुण्डली ना-मुकुटी ना-स्रग्वी ना-विलेपनी। रक्त-वस्त्रावृतो नासीद् दरिद्रो वा पुरोत्तमे ॥१०॥ ना-मृष्ट-भूपण-धरो न चाप्य् आसीद् अ-निष्क-धृक् । ना-हस्ताभरणोपेतो नान्-माती न च नास्तिकः ॥११॥ * नाल्प-भोगवान् । ना-मृष्टो नानुलिप्ताङ्गो ना-सुगन्धशू च विद्यते ॥ ना-मृष्ट-भोजी ना-दाता नाप्य अन्-अङ्गद-निष्क-धृक् । ना-हस्ताभरणो वापि दृश्यते नाप्य् अन्-आत्मवान् ॥ नान्-ऋजुर्* Mohibywayamerama 10' म..<प,> मुकुटो (प, प्रान्त मुकूटी) १.१ प, ना-स्निग्धो (भान्ले ना-पग्वी) फ, म.....in ना-माल्यो-ना- सावी. १०'प, गु~ . फ, म, नाभूद्मासीद. य, रायन प. म,....... राम दुप्-प्रकृतिर् (म,.. दन न-लिप्तादो. कु-प्रकृतिर् ) नासीद् . <य, > नासीद. १. द... सुगंधिश. फ, म...नयाप्य, म,.,..., न पाप्य् ~न चाप्य. क, म........ भासी च निष्ठुरः. म... एकः, म... एत् ~ ए. "" <फ, म...२ नान्-मजुर> ११ अपिपाटक, म........ व सर्वत्र नान्-आहितापिर नान्यज्या विप्रो नाप्य अ-सामन्यः । न क्षुद्रो वा न तस्करः। फश्चिन् नासीद् अयोध्या सद्-गृतनहितो जनः॥ न च निर्वृत्त-संकरः॥ स्व-कर्म-निरता चासन् * नित्यं सर्च तन द्वि-जातयः। माह्मणा विजितेन्द्रियाः। यशाध्ययन-निष्ठाश्च दानाध्ययन-शीलाश च विरताश च प्रतिमहात् ॥ संयताश च प्रतिप्र॥ न नास्तिको नान्-शतवाद न नास्तिको नान्-ऋतको न कश्चित् फ्रोधनो नरः। न कश्चिद् अ-बहु-श्रुतः) न सूचको न चा-शक्तो नासूयको न चाशक्तो ना-शुचिस् तन चाप्य भभूत् ॥११॥ ना-विद्वान् विद्यते तदा ॥ (4 <म.....द...>भासीद् ~ ('द, न चा-निर्वृत्त-संगरः, द..११ नासीद् . ('म..... सु-स्व. न चा-वृत्तो न संकरः. "च, सु-वृत्त-रहितो नरः. "मः .'निरताशु ~ 'निष्ठाश्. परिग्रहे. 'द, ना-कृतिको, <व, 'द,.१.१०.१२ - ·बारू काण्डम् ९३ वा विशेषा दक्षिणापथ विशेषा न दीन क्षिप्त चिसो वा व्यथितो वापि कथन। न दीनो नापि चोदिनो नातुरो न भयाकुल। द्रष्टुं शक्यो ए अयोध्याया नापि राजन्य अ-भक्तिमान् ॥१२॥ वर्ण-श्रेष्ठान् पूजयन्तः पितॄन देवातिथींस तथा । * शस्यम् अयोध्याया यणेष्व् आय-चतुर्थेषु देवतातिथि-पूजकाः। पित- * * मान् ऋतको > .. नास्तिको नान् कतो पापि वित्त) भत बरम 'प, सत्ये व द्वि जातय 'म,, विमुखारविरता 'म.... "व।<म,.> 'निस्या- नास्तिक-वार, मानान् ऋतवान् 'निष्ठा 'व, निरता-विरतार "म, सूयको म, वा पत्तो "म., "व, जन नर) पाप्यू-चाप्य्) 1-7.." ना-पृष्ट भुरन चा दाता ना-घर गन्धो न धान् र १५ ('म. , ना मिट', वा दाना 'व ना भुगमो म, व, पान अज) भत पर म, ..,११४. पर क, म.te न दुखी पुरुषः कश्चिन् न चासीद् अन् अरकृत ॥ रूप चातुर्य-माधुर्य शीलाचार-गुणान्विता । नार्यश चासन्न् अयोध्याया मृष्टाभरण-वासस । नान्-आमवान् न च ब्रो न विरूपो न घालसः । कश्चिद् आसीद् अयोध्यायां ना श्रीमान् मा-महागन 411000 ('व, चापल ~ चालस' ('म , वासीद् "व, ना-महाशय व, प्रात चार ना महारान, व, ना महा धन, प, "म, ...<a..> गुणाधित ना महा मना) 'क, म... भूपिता ~ वासस ना-पद भाविद् भवामीन ना तो ना सहधर.1001 (६... ना वृत्तो ६... मा-सहप्रशान्) . म नास्ति ॥ 'क, म16 म न बालिश वारस न चास) १२ कम 30 प...निहिता-दीन: वोदिनो १२' म, न करो, म. नानरो~नारो म, 1.<ax> भयातुरा वै, भयाचित ११ मा कमिन् परोपामारी गाभीमान् मायूम पसन् 111001 , शो-शश्यो ३' क, म.रव, > वर्ण पेश मा.श्यन्त पूजयता १३' <व, पिन> ग, witwaपा १, पजना.

·Crerancernsane ९४ ] पाल्मीकीये रामायणे [१.६.१६ पन-विवोपास १.६.२४ दक्षिणापथ-विशेषाः १.६.२५ -~- ..nvr.N.VIA/-.-.wunA ~~~~ आसन् दीर्घायुपस् तत्र दीर्घायुपो नराः सर्वे नराः सत्य-परायणाः ॥१३॥ धर्म सत्यं च संश्रिताः ।। एवम् इक्ष्वाकु-नाथेन सा तेनेक्ष्वाकु-नाथेन पालिता साभवत् पुरी। पुरी सु-परिरक्षिता। यथा पुरस्तान् मनुना मानवेन्द्रेण भूर् इयम् ॥१४॥ * धीमता योधानाम् अग्नि-कल्पानां संयुगे अ-निवर्तिनाम् । पेशलानाम् अ-मर्पिणाम् । गुप्ता पुरी सहसः सा संपूर्णा कृत-विद्यानां सिंहर इव गिरेर गुहा ॥१५॥ गुहा केसरिणाम् इव ॥ काम्बोजदेश-जैश चैव काम्बोज-विपये जातैर * वानायु-जैस् तथा हयर हरि-हयोपमः । वाहीकैश च हयोत्तमैः । १३ अधिपाठःद कृत-भारच वदान्याच शूरा विक्रम-संयुताः ।।१९॥ १३. भधिपाठःद सहिताः पुत्र-पौत्रश च नित्यं स्त्रीभिः पुरोत्तमे ।१२०.1 १३" अधिपाठः फ, म....... .., पर्न सर्वत्र (व, प्रान्त, १२०. परंद) मम पयंचरण क्ष भग्नं मस-मुबं चासीद् वैश्याः क्षयम् भनुग्रताः। शूदा चैयापि वास् ग्रीन् शूद्राः स्व-धर्म-निरतास् शुभ्रूपन्तो ऽन्-अस्यवः ॥१२॥ ग्रीन् वर्णान् उपचारिणः॥ (घ, प्रमचयं घर. 'प, क्षेग्रम्) (द..., कर्म ~ धर्म) १३' आधिपाठः फ, म............१२१ • परं म.......... भासीत् क्षयं या-मुगं विट-शूद्रं राज-भक्तिमत् । न योनि-संकरश चापि तन नाचार-संकरः ॥२२॥ ('प. क्षेत्रं. 'य, न तमाचार-संकरः) म. क्षाग्रं. म. <प,> "मुख्यं) १४ च, मुनिना, व, १५ द.. मन्त्रि ~ अग्नि १५' व, संयोगेप्य्, य, प्रान्त संयुगेप्य्. १५१ द, मनस्विनां, द...... महर्षिणां. १६म......., चापि, म, इव~ चैव. १६ <म, वानायु-जैस तथा> वलाकैश च वनायु-जे. १६. अधिपाठः द १६. अधिपाठः व <म.....> नदी-जैर् वाहि-जैश चापि वनायु-जैर् नदी-जैश च की हरि-हयोपमः ।।२३॥ पूर्णा हरि-हयोत्तमः ।१२४॥ नास्ति । (''म... प्रान्ते मनुना. creen-Scaracar- Secure SKIN ·बाल काण्डम् वा विशेषा: दक्षिणापथ विशेषाः १.१ २६ सा योजने च द्वे भूयः विम, ४७५-1 व आ योजनाद् वा भूयो वा साति-धामा व्यकाशत ॥१६॥ सत्य-नामा प्रकाशते॥ व...<म, ,वाद्विकर. व..। (६, सपूर्णा साहयोचम.) <म...>चैव. <म.>सा- पापि. <म..>यर ~ की. १६ मविपाठः क, म... सर्वत्र, १२३. पर म.....१, १२४. परद दिनभ्य-पर्वत जैश चापि दिनभ्य-पर्वत-जैर् गजेर हैमवतस् तथा । मस. पूर्णा हैमवतैर् अपि । सत्व-वीर-गुणोपेतः मदान्वितैर् अवि-पलैर् और ग्याल-चेष्टित । मातहै. पर्वतोपमः। पालन-कुलोद्भूतैर् ऐरावत-कुलीने भद्र-मन्म-मृगान्वये ॥१२५०॥ महापन-कुरैस् तया ॥ (व वि~चापि ("म, , नास्ति ॥ (द, ऐरावत-कुलेश चैव '<म,..> नागैर् ~ गजे. म.., 'कुरोपेतैर् ~ कुलोद्भूतैर् ) पुण्डरीक-कुलैस कथा) 'कुलोम्पोर्-'कुलोद्भूतर) १६. पर क, म, ८ ॥ १२५० परं म, . मतः परं द सापुरी बहुभिः की तथासीद् गन्ध-हस्तिभिः ।।२६.1 भजनाद् अपि निष्पम्नैर् (म. पुरी बहुभिर् भाकीण. धामनाद् अपि च दिप.। 'म....... सदा~तथा) भर मन्द्रर मंगर व भद्र-मन्द्र-मृगैस तथा ॥ भद्-मन्द्रर भद्रनगर सृग-मन्द्रश च सा पुरी। नित्य मत्त. सदा पूर्णा नागैर् अञ्चज-संनिभै ॥२०॥ (द.... निफ्रान्त निष्पन्नेर) १६ म, सर योजने द्वे तु भूता, म....., सा योजन द्वय भूमे. "म, ... सत्य-नामा प्रकाशते, म.,सत्या नाम प्रकाशते वर्ज सर्वत्र सा पुरी यत्र राजासीत् पुरा दशरथो ऽन् अब. ।।२८॥ यस्यां दशरथोराजा वसन् जगत्पालयद । (व राजाभूत, व, प्रान्ते राजासीत्) राजा-पुरा. ('द, सस्यो यस्या) म, दशरथो नृप) मतः परद तां पुरी महा-तेजा राजा दशरथो महान् । १६ अधिपाठ क,म...१३ ·९६] धाल्मीकीये रामायणे [ १.६.१७ ~~~~ ~~~~ वा-विशेषाः दक्षिणापथ-विशेषाः १.६.२८ तां सत्-पथां वै दृढ-तोरणाकुला महर्द्धिभिर् वेश्म-शतैर् अलंकृताम् । पुरी सभोद्यानवतीम् अन्-उत्तमा स कोसलेन्द्रो नृ-पतिर् व्यपालयत् ॥१७॥ इत्य् आर्य रामायण आदि-काण्डे पष्ठः सर्गः ॥६॥ * सत्य-नामां दृढ़-तोरणार्गलां गृहैर विचित्रैर् उपशोभितां शिवाम् । पुरीम् अयोध्यां नृ-सहस्र-संकुलां शशास वै शक्र-समो मही-पतिः ॥ शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥१२९॥ <म, १.१.व, तोरणार्गलाम् , व, प्रान्ते तोरणाकुलां> १७' घ, सत्य-कामां, व,.. सत्य-धाम्नी. म-3.. <a.४ (व, प्रान्ते )> सत्य-नाम्नी, सत्य-वादी- म४.९ सत्-पयां वै. १७२ म, समाकुलाम् ~ अलंकृताम् . १७३ व. प्रान्ते सहोद्यान ~सभोद्यान'. न्यपालयत्. द..१२ नृप-सिंह-संकुलाम् . १७ aa क, म५.११.१२ -व्य. अवसान-वचनम् ॥ क, म५.६ द,-३.५ श्रीमद् -आ. व, राज्य-वर्णनं पञ्चमः सर्गः, व, आदि-काण्डे राज-वर्णना, वर राज-वर्णना नाम सर्गः ~आदि-काण्डे पष्टः सर्गः. व, इत्य् आदि-काण्डे राज-वर्णना. पष्ठः ) सर्गः, म,-४.९.११ वाल-काण्डे अयोध्यायां दशरथ-सौराज्य-वर्णन नाम (म, नाम आदि-काण्डे राज-वर्णनं नाम (म... नाम पठः) सर्गः, म, महर्पि-वाल्मीकि-विरचिते राज-वर्णनं नाम परमः सर्गः, म, वाल-काण्डे x x पठः सर्गः, म.. दशरथ-सौराज्य-वर्णनं नाम सर्गः, वाल-काण्डे दशरथ- पष्ठः सर्गः-आदि-काण्डे पष्ठः सर्गः, द, श्री-रामायणे, द... श्रीमद्- वाल्मीकि-,द.. रामायणे वाल्मीकिये ~रामायणे. द,-५.७-१.१.१२ बाल-काण्डे, द बाल-काण्डे नाम-आदि-काण्डे. x म१२ -वर्णनं नाम