·योगतन्त्र-ग्रन्थमाला
[१२]
त्रिपुरार्णवतन्त्रम्
कुलपतिश्रीविद्यानिवासमिश्रप्ररोचनया
विभूषितम्
श्रीसीतारामशास्त्रिकविराज-श्रीरुद्रदेवत्रिपाठिभ्यां
प्रणीतया भूमिकया च समलड्कृतम्
सम्पादक
डॉ.शीतलाप्रसाद उपाध्यायः
प्राध्यापक,
योगतन्त्रविभागस्य
सम्पूर्णानन्दसस्कृतविश्वविद्यालये
छाराणसी
कि
वाराणस्याम्
२०४८ तमे वैक्रमाव्दे
१९१३ तमे शकाब्दे
१९९२ तमे खैस्ताब्दे

·अनुसन्धान-प्रकाशन-पर्यवेक्षक - निदेशकः, अनुसन्धानसंस्थानस्य सम्पूर्णानन्दसस्कृतविश्वविद्यालपे वाराणसी। प्रकाशक- डॉ.हरिश्चन्द्रमणित्रिपाठी प्रवाशनाधिकारी, सम्पूर्णानन्दसरकृतविश्वविद्यालयस्य वाराणसी - २२१००२ प्राप्तिस्थानम्- विक्रय-विभागः, सम्पूर्णानन्दसस्कृतविश्वविद्यालयस्य वाराणसी - २२१००२ प्रथम संस्करणम्, १००० प्रतिरूपाणि मूल्यम्-९६-00 रूप्यकाणि मुद्रक- रत्ना प्रिटिंग वर्क्स बी २१/४२ ए, कमच्छा, वाराणसी- २२१ ०१० ·प्ररोचना । -- 'त्रिपुरार्णव' तन्त्र नेपुर-सिद्धान्त का अत्यन्त अपूर्व ग्रन्थ है, जिसके प्रारम्भ मे यह लिखा है कि यह एक बड़े ग्रन्य का सक्षेप है । इसका पागलोचनपूर्वक सम्पादन इस विश्वविद्यालय के सरस्वतीभवन पुस्तकालय की हस्तलिखित पाण्डुलिपियों के आधार पर हुआ है । मुख्यरूप से सरस्वतीभवन पुस्तकालय की पाण्डुलिपिसख्या-९०६३७ को इसका आधार बनाया गया, क्योकि यह मातृका अखण्डरूप से प्राप्त हुई । श्रीविद्या-क्रम के परिनिष्ठित विद्वान् तथा साधक श्रीसीताराम शास्त्री कविराज एव डॉ. रुद्रदेव त्रिपाठी ने इसकी भूमिका लिखी है, जिसमे ग्रन्थवैशिष्ट्य और अन्य विषयवस्तु का समुचित प्रतिपादन किया गया है | इस भूमिका से इस ग्रन्थ का गौरव बढ गया है | इस ग्रन्थ के उद्धरण, जैसा कि भूमिका में लिखा गया है अनेक सुविख्यात तन्त्र-ग्रन्थों मे उपलब्ध है | श्रीविद्यार्णव मे विशेषरूप से त्रिपुरार्णव का उल्लेख है । चूकि यह विस्तृततर ग्रन्थ का सक्षिप्त रूप है, अत यह स्वाभाविक है कि त्रिपुरार्णव के नाम से विख्यात अनेक उद्धरण इसमे न मिलते हो, किन्तु जिस प्रकार उपलब्ध स्वच्छन्दतन्त्र विस्तृततर स्वच्छन्द- तन्त्र' का सक्षिप्तरूप है उसी प्रकार त्रिपुरार्णवतन्त्र भी, यह तन्त्रो के सकलन की परिपाटी है। श्रीविद्यार्णव मे मातृकार्णव, त्रिपुरार्णव, योगिनीहृदय-प्रभृति का विशेष उल्लेख है । मातृकार्णव की मातृका का नाम अभी तक जानकारी में नहीं है, किन्तु त्रिपुरार्णव मे जो विषय है, उसके बारे मे यही कहना पर्याप्त है कि उसकी उपासना परशुरामकल्पसूत्र के प्रतिपादन से कुछ अधिक विशद है । दीक्षाविधि का, नित्यसपर्याविधि का तथा पूर्णोपचार पूजा विधि का वर्णन एव मुद्राओं के लक्षण बहुत सटीक दिये गये है। इस सस्करण मे आथर्वण-मन्त्रो का ऐसा सङ्कलन है, जो रहोयाग के प्रसङ्ग में अन्यत्र नहीं प्राप्त होता । परिशिष्ट मे त्रिपुरार्णव के नाम से सहीत मन्त्रो को ग्रन्योल्लेखपूर्वक दिया गया है, जिससे निपुरार्णव की साधना-पद्धति के विस्तार का परिचय मिलता है। श्रीशीतलाप्रसाद उपाध्याय ने मातृका के सम्पादन मे श्रद्धापूर्वक परिश्रम किया है, तदर्थ उन्हें धन्यवाद देता हूँ तया उपरिलिवित पण्डितद्वय ने अपनी भूमिका एव विषय-सक्षेप देवर इस ग्रन्थ का गौरव बढाया है, उसपे लिए मैं हृदय से उनका आभार मानता हूँ।

·(आ)
मुझे पूर्ण विश्वास है कि श्रीविया ये सिद्धाना और आगार दोनों पक्षों को
स्पष्ट करने में इस ग्रन्थ का विशेष मात्त्व होगा और साधवों द्वारा विशेषरूप से
समादृत होगा।
वाराणसी
महाशिवरात्रि,
२०४८ वैक्रमाब्द
(२/३/१९९२ यैस्ताब्द)
वियानिवास मिथ
कुलपति
सम्पूर्णानन्द सरसृत विश्वविद्यालय
चाराणसी

·विषयानुक्रमणिका पृष्ठाङ्का अ-आ १-१२ १-१४ १ १ ४ ६ ८ १० विषया प्ररोचना त्रिपुरार्णवावतारिका त्रिपुरार्णव का प्रतिपाद्य विषय-सक्षेप देव्या ईश्वर प्रति त्रिपुरार्णवविषयकप्रश्न ईश्वरस्योत्तरम् देव्यास्त्रिपुराया दीक्षाविधिदानायैश्वर प्रति प्रश्न ईश्वरेण दीक्षाविधिनिरूपणम् दीक्षाविधौ सविस्तरमङ्गविद्याश्रीचक्रराजादिपूजनक्रमनिर्देश आज्यपात्रप्रणीताप्रोक्षणीच दिहोमद्रव्याणा न्यसनविधि मूलदेव्या हवनप्रकारोपदेश देव्या स्वहृदये ध्यानम् पञ्चदश्या पोडश्या दीक्षासम्प्राप्ति पडध्वविन्यसनपूर्वक मन्त्रविन्यास पूर्णाभिषेककथनप्रकारोपसहार देव्या ईश्वर प्रति नित्यरोगिणा विषयकातिगहनदीक्षाया पृच्छा ईश्वरस्य प्रश्नरत्नत्वपलाघयोत्तरणम् दीक्षाक्रम विना पापभाक्त्वोक्ति श्रीमहापोडशाक्षर्या स्वल्पपुण्यैरलभ्यत्वमुपसहारश्च देव्या दीक्षाप्राप्त्यनन्तरवर्तव्यविषयकप्रश्न ईश्वरेण सुविधेस्तरमुखेन निरूपणम् पट्चक्रभेदनपुर सर परारतेस्लिपुराया सस्मृति सर्वोत्तमश्रीनामस्तोत्रप्रवचनम् चतुर्या प्राणायामविधिक्रम पराशक्ते नास्पपरिचर्यानिधि पट्सहनसख्याकजपार्पणविधि सत्यादिकपात नयोक्त्योपसहार गौर्या सम्योपास्तरनतारकर्तव्यविषयकप्रश्न महेश्वरेण पश्चात्पर्तव्योपदेश श्रीमापादेव्या पन्यध्यानविधिक्रम कचटतादिस्वराणां विन्यमनका निर्देश १२ १४ १५ १५ १७ १७ २२ २४ २५ २८ ३० ·३२ ३५ ४० ४२ ४३ ४३ ४५ ४६ ५० ५१ गृहादीना नागदेवताना ध्यान्यासादिक्रम भूशुद्धयामिवियुपसलार न्यासागरनियाविषयगे देवगा प्रश्न महेश्वरेण तवर्णनम् चक्रराजस्थापनेत मण्उतरावमाशिपला अगदेवताना पूजन विधि एतदनुष्ठानेन वाजपेयपलगम्भोदिश निपुराणवगोचरपूनाधिषिविषयको देव्या प्रश्न महेश्वरेण तद्विधेनिम् पीठशक्त्याचनिनोपराहार निपुराया विविधपूजाविधिविषयो देच्या प्रश्न शिवन राविधिनियंचा सोपचारपत्रिपुरादेव्या पूजोपसार अनन्तरकर्मविषयको गोर्या प्रशश शङ्करेण सद्विधेरुपाख्यानम् शतघा मूलदेव्या यजननिर्देशात् सफलोपसहार देव्यास्तदनन्तरीयप्रश्न महादेवेन तदनन्तरकृत्याय्यानम् यथावत्पूजनादिक्थनेनोपसहार निपुराणवसम्प्रोक्तार्थ्यविधिविषयको देव्या प्रश्न श्रीशिवेन पात्राणामुत्तमावधिधावणम् मध्यस्थापाकादिप्रोक्योगसहा देव्या पार्वत्या कुलद्रव्यविषयक प्रश्न शशिशेखरेण तान्नेर्वचनम् आचार्येण त्रिपुरा द्रव्यादिनिवेदनेनोपराहार महेशार्थ्यविधिप्रोक्तमन्त्रतक्रियाविषयको देव्या प्रश्न वृषभध्वजेन तद्विधिप्रतिपादनम् हेतुसस्तुतिपूर्वकोपसहार साङ्गोपाङ्गसोपचाराया पूजाया अनन्तरक्रियाविषयको देव्या प्रश्न महादेवेनोत्तरसज्ञकपूजानिधिप्रवचनम् शान्तिस्तवपाठेनोपसहार अगजाया बलिमन्त्रविषयकप्रश्न त्रिनेत्रेण बलिमन्त्रादिक्रमा 'र्देश ५४ ५७ ६० ६५ ७० ७१ ७१ ७३ ७४ ७४ ·७९ ८० ८० ८८ ८९ ८९ ९२ ९४ (३) कामबीजविन्यासेनोपसहार गौर्या स्वात्मीकारविधिविषयकप्रश्न महादेवेन तत्क्रमनिरूपणम् कौलमार्गोपासीनस्य शुभगतिप्राप्त्योपसहार गिरिजाया मुद्राणा लक्षणविषयक प्रश्न शिवेन मुद्रालक्षणख्यापनम् मुद्राविवरणोक्त्योपसहार पार्वत्या अशक्तविषयाया पूजाया सन्दर्भे प्रश्न महादेवेन तत्प्रवचनम् उपासकवैशिष्ट्येनोपसहार देव्या नैमित्तिकपूजाविपरकप्रश्न वृषध्वजेन तत्पूजाख्यानम् सर्वपूजाफलोदयनवरात्रपूजयोपसहार देव्या मालामन्त्रविषयक ईश्वरेण तत्प्रवचम् होमद्रव्याहुतिजपान्तेनोपसहार देव्या रहस्यार्चनविषयकप्रश्न ईश्वरेण रहोयागप्रवचनम् मण्डलार्चासु कर्तव्यतया पापविशुद्ध्या चौपसहार त्रिपुरार्णवोक्तोपयुक्तमन्त्रविषयको देव्या प्रश्न श्रीवृपध्वजेनायर्वणमन्त्रपाठविधिनिरूपणम् पूर्णाहुतित्रयाज्यानेन तत्फलनिर्देशेन चोपसहार शैलजया विधिविषयकप्रश्न भेरवेण श्रीसूक्तविध्युत्तरदानम् सविस्तरविधानोक्त्योपसहार श्रीविद्यार्णवे द्वितीयश्वासे दग्धमन्त्रप्रसङ्ग मन्त्रप्रसन ऋतमन्नप्रसस गणितमन्त्रप्रसा मन्यप्रसा असहमन्त्रप्रमझ मन्यपुरश्चरणप्रसस जिसमन्यप्राम ९५ ९५ ९९ १०० १०० १०६ १०७ १०७ १२४ १२५ १२५ १३८ १३८ १४० १४० १४० १४० १४० १४० १४० ·(४) १४१ १४१ १४१ १४१ १४२ १४२ १४२ १४२ १४२ १४२ १४३ मन्त्रप्रसन्न कुण्ठितमन्नास रुष्टमन्त्रप्रसन अवमानितमन्त्रप्रसङ्ग मन्त्रप्रसङ्ग द्वादशश्वासे द्वारपूजाप्रसन चतुर्दशश्वासे कामेश्वरीनित्यायजनप्रसङ्ग भगमालिनी नियायजनप्रसङ्ग नित्यक्लिन्नानि यापूजाप्रसङ्ग भेरुमानित्यामन्त्रोद्धारप्रसङ्ग वह्निवासिनीनित्यापूजाप्रसङ्ग वज्रेश्वरीनित्यायजनप्रसङ्ग शिवादूतीनित्यायजनप्रसङ्ग त्वरितानित्यायजनप्रसङ्ग कुलसुन्दरीपूजाप्रसङ्ग बालानित्यानित्ययोरभेदप्रसङ्ग नीलपताका प्रसङ्ग विजयानित्यार्चाग्रसङ्ग सर्वमङ्गलासपर्याप्रसङ्ग ज्वालामालिनी नित्यापूजाप्रसङ्ग चित्रानित्याय जनप्रसङ्ग कुरुकुल्लासपया प्रसङ्ग वाराहीसपयाप्रसङ्ग पञ्चदशश्वासे त्रिपुरसुन्दरीस्तोत्रम् सन्ध्यावन्दनप्रसङ्ग अष्टादशश्वासे स्नानविशेषप्रसङ्ग पञ्चविशश्वासे भुवनेश्वरीभैरवीप्रकरणम् पञ्चत्रिशश्वासे श्रीचक्रक्रमाभ्यर्चनप्रसङ्ग सौभाग्यभास्करे त्रिपुराम्वरूपम् पुरश्चर्यार्णवे द्वितीयतरा दीक्षाफलनिर्णये नक्षत्रफलप्रसङ्ग टीकाकाराणा विविधप्रसङ्गा सर्वसाधारणक्रमे आदिमातिनिधिप्रसङ्गेन ग्रन्थस्य परिसमाप्ति १४३ १४३ १४३ १४३ १४३ १४३ १४४ १४४ १४४ १४४ १४४ १४४ १४५ १४६ १४८ १४८ १४८ १४८ १४९ १५३ - ·. त्रिपुरार्णवावतारिका त्रिपुरार्णव किल तन्त्रशास्त्राचार्याणा टीकाकाराणाञ्चातीव सम्मान्य श्रद्धेयो मार्गनिर्देशकश्चावर्तत । अत एव बहुषु ग्रन्थेषु टीकासु च प्रमाणत्वेनास्योपन्यास पदे पदे विहित । यथा-तारामक्तिसुधार्णवे, पुरश्चर्यार्णवे, अर्थरलावल्याम्, तन्त्रसारे, परमानन्दतन्त्रस्य टीकाया सोभाग्यानन्दसन्दोहे नित्यापोडशिकार्णवटीकायाम्, ललितासहस्रनाम्नो भाष्ये सौभाग्यमास्करे, सौन्दर्यलहर्याप्टीकाया सौभाग्यवर्धिन्याम्, भास्कररायस्य सेतुबन्धे, ललितार्चनचन्द्रिकाया चैतन्यगिरेर्विष्णुपूजापद्धती तथाऽन्येषु सङ्गह ग्रन्थेषु । श्रीविद्यार्णवे' कादिमतस्य येपा चतुण्णां ग्रन्थाना सूचन विद्यते, तेषु त्रिपुरा र्णव स्य नामापि वर्तत एव । अतो ग्रन्यस्यास्य विशिष्टता स्वत सिद्धा भवति । अय ग्रन्थोऽद्यावधि कुतोऽपि प्रकाशन न प्रापत् । अस्य कापि स्वतन्त्रा सम्पूर्णा च मातृकाऽपि सस्कृत-हस्तलिखित ग्रन्थ-भाण्डागारेषु न लभ्यते । सम्पूर्णानन्द-सस्कृत-विश्वविद्यालयस्य सरस्वती भवनस्य, सङ्ग्रहे सौभाग्यो दयस्यैका मातृका सुरक्षिताऽवर्तत । सम्प्रति ग्रन्थरलस्यास्य वैशिष्ट्य विभाव्य कुलपतिमहोदयै डॉ विद्यानिवासमिश्रमहाभागैरस्य सम्पादन पूर्वक प्रकाश्यता नीतमिति महत प्रमोदस्य विपय । अस्य त्रिपुरार्णवस्य समवलोकनेन ज्ञायते यदय लक्षसङ्ख्यकम्रन्थैर्मण्डित आसीत् । श्रीविद्यार्णवकारेस्त्रिपुराणवस्य नाम्ना येषा मन्त्रादीनामुद्धरणानि दतानि सन्ति, तान्यत्र प्रस्तुतग्रन्थे नोपलभ्यन्ते । एवमेवान्येषु ग्रन्थादिष्वपि यानि पद्यान्युद्धृतानि लभ्यन्ते, तेप्वपि भूयासोंऽशा अत्र न विद्यन्त इति कृत्वैवमनुमातु शक्यते यदय ग्रन्थ पुरातनात् कालात् सुप्रसिद्धस्त्रैपुरसिद्धान्तस्य प्रतिपादकस्तथा सम्मान्य आसीत् । श्रीविद्यासम्प्रदयास्या विधाने श्रीचक्र सर्वस्वभूत विद्यते, तदाधारेणैव सर्वा बाह्या आन्तरिक्यश्चोपासना क्रियन्ते । श्रीचक्रस्याधिष्ठात्री भगवती श्रीललिता महात्रिपुरसुन्दरी विद्यते । तस्या उपासनाया विषयाणा विस्तृत विवेचन त्रिपुरार्णवे वर्णितमस्ति । किञ्च, तन्त्रराज-योगिनीहृदय-परशुरामकल्पसूत्रादित्रैपुरसिद्धान्तस्य ग्रन्थाननुसरन्नय तत्तद्विपयाणा स्फुट व्याख्यानमपि सङ्गृहणाति । नैतावदेव, एतेषु ग्रन्येषु ये विषया सूत्ररूपेण वर्णिता सन्ति, तेपा विशदरूपेण प्रख्यापनमप्यत्र दृश्यते । तन्त्रग्रन्यानामिय परिपाटी वर्तते यत् ते कमप्येक विषय तथा सूचयन्ति यस्य पूर्णताया ज्ञान केषाञ्चिदन्येषा तन्त्रमन्त्रग्रन्याना साहाय्य विना न मम्भवी । एतदर्थमेव कादिमतस्य विषय स्पष्टयदि श्रीविद्यार्णव नथवाररुक्त या- ·। (2) कादिशक्तिमते तन्त्रं तन्त्रराजं सुदुर्लभम् । मातृकार्णवसंज्ञं तु त्रिपुरार्णवसंज्ञकम् ॥ योगिनीहृदयं चैव ख्यातं ग्रन्थचतुष्टयम् ॥ इति । ( ९८-९९ ) एतेषु तन्त्रराज-योगिनीहृदययोस्तु टीकयो. सहमुद्रण सम्पन्न विद्यते । मातृ- कार्णवस्य च मातृका नास्ति सुलभा । त्रिपुरार्णवोऽय साम्प्रत यावत् कुतोऽपि प्रकाशन नालभतेति विज्ञासश्चिन्तातान्ता इवावर्तन्त । अस्योद्धरणानि दर्श दर्श तेपा पूर्णग्रन्थदिदृक्षा दवीयसी प्रावर्तत । जगदम्बाया अनुकम्पया सोऽय त्रिपुरार्णवोऽद्य यथोपलब्ध प्रकाशित इति कस्य वा सचेसो न तोषाय ? तन्त्रराजे योगिनीहृदये च प्रतिपादितस्वैपुरसिद्धान्तानुरूप एव त्रिपुरार्णवस्य प्रतिपाद्यो विषय | ततोऽपि वैशिष्ट्यमिदमत्र दृग्गोचरीभवति यदुपर्युक्तयोर्ग्रन्थयोर्ये विषया. सक्षिप्य सूचितास्तेऽत्र विशिष्टेन विस्तारेण विवृता. । सहैव साधनायाम- नुष्ठीयमानाना मुख्यविषयाणा सुगमेन सरलेन च रूपेण न केवलमत्र निर्देशनमेव विहितम्, अपि तु यत्र तत्र तेषा भेद-प्रभेदा, प्रकार-विशेषा अपि प्रदर्शिता. । अतो ग्रन्थस्यास्य विशेषत उपयोगिता सिद्ध्यति । ग्रन्थस्य प्रारम्भिक्यामवतरणिकाया- मुक्तमस्ति यत्- तत्र प्रोक्तं त्वया नाथ तन्त्रं तु त्रिपुरार्णवम् । पुरा सदाशिव-प्रोक्तं भैरवाय महात्मने ॥ कालपर्यायतो देवि तन्त्राणि त्रैपुराणि तु यदोच्छिन्नानि देवेशि तदा श्रीभैरवेण तु ॥ पृष्टः सदाशिव प्राह त्रिपुरार्णव-संजितम् । त्रिपुराविधिरत्नान्नमर्णवोऽयं महेश्वरि ॥ ग्रन्थतो लक्षगुणितं नानाविधि-समन्वितम् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं बहुधा यत्र संस्थितम् ॥ विस्तारेणापि संक्षेपाद् यत्र सर्व स्फुटं स्थितम् । उपासनानि कर्माणि यत्र नानाविधानि वै ॥ विज्ञानं च महाश्रेष्ठं शाक्तं नानोपपत्तिकम् । तस्यातिविस्तृतत्वात् तु नैदानी प्रब्रवीमि ते ॥ त्रैपुरेषु विधानेषु यद् यत्त्वं श्रोतुमिच्छसि । क्रमेण पृष्टस्तत्सर्व संक्षेपात् कथयामि ते ॥ इत्यादि ( १/४-१० ) एतेषा वचनानामनुसार त्रिपुरार्णवस्य प्रवक्ता सदाशिवेन महात्मने भैरवायैष श्रावित आसीत् । काल-पर्यायतस्तस्य व्युच्छित्त्या पुनराख्यानमस्याक्रियत | ग्रन्थोऽय त्रिपुरोपासनाया विधिरूपरलानामर्णव । अत एवात्र नित्य-नैमित्तिक-काम्यानामर्चा- विधीना समावेशोऽपि विद्यते । प्रत्येकविधेर्वैज्ञानिकेन वैशिष्ट्येन सह नानाविधाना- भुपपत्तीनामपि कथनेन गोरवमस्य शिखरायते ।

·(3) भगवता शिवेन पूर्ववर्तिनस्त्रिपुरार्णवस्य पुनराख्यान प्राप्तवतोऽस्य साम्प्रतिकीषु बह्वीषु पद्धतिषु प्राचुर्येणोदाहृत्योद्धरणप्रस्तुत्या च रत्नाकरता सत्या कोटि श्रयति । अन्यत्रोद्धरणेषु मन्त्र-मन्त्रगतरहस्य-मन्त्रप्रयोगविधान-मालामन्त्र-निरूपणानि प्राप्य' पर तेषु बहूनामत्र प्रकृतग्रन्थे समावेशाभावादनुमीयते यदय महतस्विपुराणव-ग्रन्थस्य कश्चनोपयोग्यश एवास्तीति । एवविधा स्थितिस्तान्त्रिकेषु ग्रन्थेषु प्रायो दरीदृश्यत एव । यथा 'मालिनीविजयतन्त्रे' स्पष्टमुद्घोपित भगवत्या- स्वस्थानस्थमुमा देवी प्रणिपत्येदमब्रवीत् । सिद्धयोगीश्वरीतन्त्रं नवकोटिप्रविस्तरम् ॥ यत्त्वया कथितं पूर्व भेदत्रयविसर्पितम् । मालिनीविजये तन्ने कोटित्रितयलक्षिते ॥ योगमार्गस्त्वया प्रोक्तः सुविस्तीर्णो महेश्वर । भूयस्तस्योपसंहारः प्रोक्तो द्वादशभिस्तथा ॥ सहनैः सोऽपि विस्तीर्णो गृह्यते नान्यबुद्धिभिः। अतस्तमुपसंहृत्य समासादल्पधीहितम् ॥ सर्वसिद्धिकरं ब्रूहि प्रसादात् परमेश्वर । एवमुक्तस्तदा देव्या प्रहस्योवाच विश्वराट् ॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सिद्धयोगीश्वरीमतम् । यन्न कस्यचिदाख्यातं मालिनीविजयोत्तरम् । मया त्वेतत् पुरा प्राप्तमघोरात् परमात्मनः । उपादेयं च हेयं च विज्ञेयं परमार्थतः ॥(मा. वि. तन्त्र-८-१४) एतदनुसार महीयसो ग्रन्थस्य भूयोभूय कथनेन मालिनीविजयोत्तरतन्त्र सक्षिप्त सदपि तत् साम्प्रदायिक सम्पूर्णमूरीक्रियते तथैवायमपीत्यत्र नास्ति विप्रतिपत्ति ! अथ च स्वच्छन्दतन्त्रस्याप्येषैव स्थिति. । यथा- कैलासशिखरासीनं भैरवं विगतामयम् । चण्ड-नन्दि-महाकाल-गणेश-वृष-भृङ्गिभिः ॥ कुमारेन्दु-यमादित्य-ब्रह्म-विष्णु-पुर सरैः स्तूयमानं महेशान गणमातृ-निषेवितम् ॥ सृष्टि-संहारकर्तार विलय-स्थिति-कारकम् । अनुग्रहकरं देवं प्रणतार्तिविनाशनम् ॥ मुदितं भैरवं दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत् । श्रीदेव्युवाच- यत् त्वया कथितं मह्यं स्वच्छन्दं परमेश्वर ॥ शतकोटि-प्रविस्तीर्ण भेदानन्त्य-विसर्पितम् । चतुष्पीठं महातन्त्रं चतुष्टय-फलोदयम् ॥

·(4) न शक्नुवन्ति मानुजा अल्पवीर्य-पराक्रमाः । अल्पायुषोऽल्पवित्ताश्च अल्पसत्त्वाश्च शङ्कर ॥ तदर्थ सङ्ग्रहं तस्य स्वल्पशास्त्रार्थ-विस्तरम् । भुक्ति-मुक्ति-प्रदातारं कथयस्व प्रसादतः ॥ (१-७ ) इत्य शतकोटि-प्रविस्तीर्णस्य चतुष्पीठसहिता-महातन्त्रस्य स्वच्छन्दतन्त्रमिद सारभूत सदपि महातन्त्रत्वेन स्वीकृत विद्यते, भृश प्रमाणकोटि चावहति । तद्वदेव कस्यचित् त्रिपुरार्णवाख्यस्य सुविस्तृतस्य ग्रन्थरत्नस्य सारभूतोऽय सिद्धयति । पुनर्देव्या पृष्ट. कालानुसार श्रीविद्यायास्त्रिपुरोपास्तेरादीक्षाविधान आ च पूर्णाभिषेक श्रीचक्रवरिवस्याया आप्रात स्मरण-नित्य-नैमित्तिक-कर्माणि सुविस्तृत वर्णितानि सन्ति । अत कादिमतप्रतिपादक-योगिनीहृदय-तन्त्रराज-प्रभृतिग्रन्थविषयान् विशद- यन् परमप्रमाणपदवीमध्यारोहतीति नास्ति विचिकित्साऽवसरस्तनीयानपि । 'त्रिपुरार्णव'ग्रन्थोऽयमागमेषु सुप्रथित इति नाविदित श्रीसुन्दरीसेवनतत्पराणा साधकवराणाम् । अत आगम-स्वरूप-निरूपणमपि प्रसङ्गोपात्तमिति मनाक् तत् प्रस्तूयते । आगम-स्वरूपम् 'आ समन्ताद् गमयति अभेदेन विमृशति पारमेश स्वरूपमिति आगमः । स्व- स्वरूपज्ञान येन भवति तज्ज्ञानमेव आगमशब्देन प्रतिपाद्यते । किं नाम तत्स्व- रूपमिति ? अभेदेन पारमेश-स्वरूप-विमर्शनमेव । स्वरूप ज्ञानम्, यद्वा, पूर्णाहन्ता- स्वस्वरूप शिवोऽहमिति भावनम् । तच्च कथ लभ्यते ? तदुक्त श्रीस्वच्छन्दे- गृह्यते हनुमानेन प्रत्यक्षानुभवेन च । अर्थि-प्रत्यर्थिभावेन आगमेन तु लभ्यते ॥ आगमो ज्ञानमित्युक्तमनन्ताः शास्त्रकोटयः ॥ अर्थि-प्रत्यर्थिभावेन-अर्थी प्रप्टा, सशय-घटको वक्ता तयोर्भावोऽनुग्राह्यानु- ग्राहकत्वभावेन य. प्रवृत्त आगमस्तेन लभ्यते स्वरूप-ज्ञानम् । अथ च- आगतं शिव-वक्त्राद् वै गतञ्च गिरिजामुखे। गुरु-शिष्यपदे स्थित्वा स्वयमेव सदाशिवः ॥ प्रश्नोत्तर-परैर्वाक्यैस्तन्त्रं समबतारयत्॥ तदेवागमरहस्य विवृणोति- आगमो ज्ञानमित्युक्तमिति। परशक्ति-स्फाररूपमिति कृत्वा परशक्तिरेवागम | परशक्ति-स्फार पञ्चाशन्मातृकारूप प्राक् सिसृक्षो शिवस्य स्वात्माभिन्ना विश्वघटना- पटीयसी सृष्टि-स्थिति-सहति-तिरोधानानुग्रह-पञ्चकृत्य-कला-कलाप केलि-लोला सकल-ज्ञान-विज्ञान-कल्पित-कलेवरा अग-जगदोकसा देश-कालकलना वैचित्र्य-चिन- चमत्कारिणी-विश्वविजृम्मणशीला भाव्यविश्व-विधान-रचना चातुर्य-परिपूर्णा पराशक्तरेव स्फार शब्दराशिभूत ज्ञानम् आगम' इत्युच्यते । तेन अनन्ता ·॥ (5) शास्त्रकोटय समस्त-वाङ्मयाधिष्ठात्री शास्वस्वरूपिणी शब्द-ब्रह्मेति गीयते । अत एवोक्त श्रीस्वच्छन्दे- शास्त्र शब्दात्मकं सर्व शब्दो हसः प्रकीर्तितः। यत् किञ्चित् क्वचिच्छासनाच्छास्त्रम् । अत एवोक्त वाक्यपदीये- न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके य शब्दानुगमादृते । इति । शास्त्रमन्तरेण च हेयोपादेय-विचारमात्रमपि न भवेत् । सर्व त्रिभुवनमन्ध- मूकवद् भवेत् । तथा चक्तिमागम-रहस्य-स्तोत्रे- साक्षाद् भवान् यदि विधाय न मूर्तिमाद्यां तत्त्वं निज तदवदिष्यदतोऽतिगुह्यम् । नाज्ञास्यत त्रिभुवनं ध्रुवमन्धमूक- कल्पं समस्तमसमञ्जसतामयास्यत् ॥ 'पाड्गुण्यविवेकेऽपि- साक्षात् त्वमेव वा शास्त्र त्वदीयैव हि सा मतिः। शब्दद्वारेण सङ्क्रम्य संस्करोत्यधिकारिण. अत सर्वव्यवहारजात तत्त्वज्ञानञ्च शास्त्रादेव सम्भवति । अत साक्षाद् भगवानेव शास्त्ररूपेण सङ्क्रमते । तच्च शास्त्र शब्दात्मक ब्रह्म- द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्मपर च तत् । शाब्दे ब्रह्मणि निष्णातः पर ब्रह्माधिगच्छति ॥ इति । अत सर्व शब्दात्मक शास्त्रम् । स शब्दश्च पञ्चाशद्वर्णराशिरिति तत्त्वम् । तत्कथ परशक्तिस्वरूपमिति वदति स्वच्छन्दे- 'शास्त्रं शब्दात्मक सर्व शब्दो हसः प्रकीर्तितः । इति । तत कोऽसौ हस इति समुदेति काऽपि बुभुत्सा' तत्समाधान प्राप्यते तत्रैव- 'हसोच्चारस्तथोच्यते। 'हकारस्तु स्मृतः प्राण स्वप्रवृत्तो हलाकृतिः ॥ इत्थ हलाकृतिरनबो हकारोऽनाहतध्वनिरूप । एवम्भूतो हकार स्वयमुच्चरित प्राणरूपेण स्थित [ तथा चोक्तम्- नास्योच्चारयिता कश्चित् प्रतिहन्ता न विद्यते । स्वयमुच्चरते हसः प्राणिनामुरसि स्थितः॥(स्व.७५९ ) मार्कण्डेयपुराणेऽपि- अर्धमात्रा स्थिता नित्या याऽनुच्चार्या विशेषतः॥ अर्धमात्रारूपेण स्थिता सा परमा शक्तिर्वैखरीभावेनानुच्चार्या । यतो हि स्वररहितस्य व्यञ्जनस्योच्चारण नैव सम्भवति । गुरु-प्रबोधितमार्गेणोपासनया च केपाञ्चिद् योगिनामेव तज्ज्ञान भवितुमर्हति । यथोक्तमाचार्यचणेन देशिकप्रवरेण भगवता शङ्कराचार्येण सोदर्य-लहरी-स्तोत्रे- ·(6) समुन्मा तत्सवित्कमल-मकरन्देकरसिक भजे हसद्वन्द्व किमपि महता मानसचरम् । यदालापादष्टादशगुणित-विद्या-परिणति- र्यदादत्ते दोषाद् गुणमखिलमद्भ्य पय इव ॥ हसद्वन्द्व किमप्यनिर्वचनीयम्। शिव-शक्तिस्वरूप महता योगीन्द्राणा मानसचरम् । तस्यालापाद् हसस्वरूपस्य ज्ञानादनाहतध्वने श्रवणादष्टादशगुणितविद्या, दोषरहि- तानि सर्वाणि शास्त्राणि प्रस्फुरन्ति । तदेव सर्वशास्त्राणा निदानम् । अस्यानाहतध्वने रूप स्पष्टयताऽभिहित केनाऽप्यमियुक्तेन- आनन्दलक्षणमनाहतनाम्नि देशे नादात्मना परिणत तव रूपमीशे! । प्रत्यङ्मुखेन मनसा परिचीयमान शसन्ति नेत्रसलिलै पुलकैश्च धन्या ॥ इति । अनाहतनााम्न देशे हृदये नादात्मना परिणत भगवत्या पराया रूप नेत्रसलिलै पुलकैश्च केच। धन्या शसन्ति । अनाहतध्वनि-श्रवणनितेनानन्देन पुलकोद्गम आनन्दाश्रुपातश्त्र सजायते, तेनैव रूपेण शसन्ति कथयन्ति न तु वाचा | एवम्भूतस्य हसस्य न कोऽप्युच्चारयिता न च कोऽपि प्रतिहन्ता वा विद्यते । अशेष वाच्य- वाचकक्रममुल्लड्थ्य परमाभेदसार-महामन्त्रवीर्यात्मना स्फुरति । यतो ह्यस्य सर्व- कर्तृत्व पर-मातृत्व च सिद्ध्यति । अत एवायमनाहत इत्युद्घोष्यते । इतरवर्णवत् स्थानप्रयत्नकरणाभिघाता अनभिव्यक्तत्वादनस्तमितरूपत्वात् प्राणिनामुरसि हृदये जीवितस्यापि जीवभूत स्थित । केचिदेव त्ववधानधना एतत्सत्तामाविशन्तीति स्वच्छन्दोद्योते' आचार्वप्रवरक्षेमराजेन वर्णित स्वयमुच्चरति हस । महामाहेश्वरा अभिनवगुप्तपादास्तु इतोऽप्यधिक वर्णयन्ति तन्त्रालोके- एको नादात्मवने वर्ण सर्ववर्णविभागवान् । योऽनस्तमितरूपत्वादनाहतमिहोदित स तु भैरव-सद्भावो मातृ-सद्भाव एव स । परा सैकाक्षरा देवी यत्र लीन चराचरम् ॥ अनाहतोदितस्यानस्तमितरूपस्याजसमखण्डरूपेण प्रवर्तमानस्य सर्ववर्णसमूहस्य नादात्मकस्य वर्षस्य श्रवर्णन भैरवसद्भावो मातृ-सद्भावश्च प्रादुर्भूयते । एकाक्षरा सा पराशक्तिर्यस्या चराचरात्मक सकल विश्व लीनमस्ति । अयमेव शाक्तसमावेश सर्वज्ञत्व-सर्वकर्तृत्वभाव-विधान मध्यमधाम-प्रवेशरूप-शुद्ध विद्योदय । शुद्धविद्योदया- च्वक्रेशत्व-सिद्धिरिति शिवसूत्रे' वर्णयता श्रीक्षेमराजेन भणित यत्-साधको यदा मितसिद्धीरनमिलापन् विश्वात्मप्रथामिच्छति, तदाऽस्य वैश्वात्म्यप्रथावाल्छया यदा शक्ति सन्धत्ते, तदा 'अहमेव सर्वम् इति शुद्धविद्याया उदयाच्चक्रेशत्वरूप माहेश्वर्यमस्य सिद्ध्यति । तस्मात् पर किमपि नास्ति- ॥ ।

·तथा तस्मात् सा हि परा विद्या यस्मादन्या न विद्यते । विन्दते यत्र युगपत् सर्वज्ञादिगुणान् परान् ॥ अतः शब्दराशिरेव हसोच्चारात्मा हसोच्चारश्च परशक्त्यनुभवस्फारसार इति । एव 'हृदयस्था रविप्रख्या त्रिकोणान्तर-दीपिके ति ललितासहस्रनामस्तोत्रे रविशब्देन प्रोच्यमाना विद्यते । तथा च साम्बपञ्चशिकायामपि तत्त्वमेतदेव चिदर्कशब्देन निरूपितम्। भगवानाद्यशङ्कराचार्योऽपि श्रीप्रपञ्चसारतन्त्रे प्राणात्मक हकाराख्य बीज तेन तदुद्भव' इति हकारस्यैव प्राणात्मकत्व स्वीकुरुते । परात्रिशिका यामपि- यथा न्यग्रोधबीजस्थाः शक्तिरूपो महाद्रुमः । हृदयबीजस्थ सर्वमेतच्चराचरम् ॥ इति । स्पन्दकारिकाया स्पन्दरूपेणैवास्य तत्त्वस्य सुबहु विवेचन विद्यते, तत्तु विस्तरभयान्नैव चर्च्यते । प्राक्सवित् प्राणे प्रतिष्ठिता' इति रीत्या तत्तत्त्व सर्वत्र सर्वदाऽनुस्यूतम् । यथा हि- 'शिवो धर्मेण हंसस्तु सूर्यो हस-प्रभान्वितः । आत्मा वे हस इत्युक्तः प्राणो हस-समन्वितः ॥ इति तन्त्रान्तरोक्तदिशा ‘हस सर्वेपा हृदि स्वत स्फुरन् प्राण प्राणनाऽपरपर्यायो जीव' । स एपोऽविच्छेदेन गुरुपारम्पर्येण ज्ञात सर्वज्ञत्व प्रयच्छति । स हलाकृतिर्हकार समस्त विश्व क्रोडीकृत्य चितिरूप कुण्डलिन्याकार प्रसुप्त- भुजगाकृति परा-पश्यन्ती-मध्यमा वैखरीरूप विधत्ते । अनेनैव सर्वाणि शास्त्राणि समुद्भवन्ति । सर्वत्र सर्वदा चाब्रह्मभुवनमखण्डमण्डलाकारेण प्रस्फुरति । तथा चोक्तम्- अनेनैव च योगेन हसः पुरुष उच्यते । ब्रह्म-विष्ण्वीश-मार्गेण चरन् वै सर्वजन्तुषु ॥ एवम्भूत-प्रमाणकदम्बकै शब्दो हस इति सिद्ध्यति । अत परशिवप्राप्तये शब्दरूपा पराशक्तिरेव हेतुभूता | यथा हि-ज्ञान ज्ञेयस्य झापकम् । ज्ञापक बोधमतुल दीपवद् घोतन यत 1 इत्यनुसार परशक्तिप्रथात्मक ज्ञान दीपवद् वस्तुस्वरूप द्योतयति । उक्तञ्च- दीपहस्तो यपा कश्चिद् द्रव्यमालोक्य चाहरेत् । एव जानेन च जेय तस्मिन् कुर्यात् तु सस्थितिम् ॥ श्रीविज्ञानभैरवऽपि- यथाऽऽलोकेन दीपस्य किरणैर्भास्करस्य च । ज्ञायते दिग्विभागादि तद्वच्छक्त्या शिवः धितः ॥ अत शक्त्युपासनयर ज्ञान गावितुमर्हति, नान्य पन्या । किञ्च- ·(8) न गुणेन विना तत्त्वं न तत्त्वेन दिना गुणः । गुणं गृह्णन्ति मर्वत्र न तत्त्वं गृह्यते क्वचित् ॥ इतिवद् धर्ममुखेनैव शिवो धर्मी प्रथते विशेषत परमशिवात्मा, तस्मिन् विश्वनिर्भरे शक्त्युपाये विना स्वतोऽनुप्रवेशायोगत् । अत आगम एव ज्ञानम्, ज्ञानेनैव शिवो ज्ञायते । तज्ज्ञान च शब्दराशि-सतत्त्वम् । यथा हि शिवसूत्रे ज्ञानाधिष्ठान मातृका । अत आगमस्वरूप पञ्चाशन्मातृकास्वरूपभूता शक्तिरिति सुसिद्धम् । आगमेष्वेव पूर्वोक्त यत्-आगमो ज्ञानमित्युक्तमनन्ता. शास्त्रकोटयः इत्यनन्त- कोट्यागमशास्त्रेषु विविधा उपासनापद्धतय प्रोक्ता सन्ति तासु त्रैपुर-सिद्धान्तस्य शेखरीभूतत्वात् तत्र च त्रिपुरार्णवस्य तद्गतत्वात् त्रैपुरातेद्धान्तस्य विवेचनमप्य- पेक्षतामावहति । तदप्यत्र किञ्चिनिरूप्यते । अथ 'को नाम त्रैपुर-सिद्धान्ती इति जिज्ञासा सर्वेपा स्वाभाविक्येव । अत. सर्वत प्रथममत्र तद्विषय एव किञ्चिद् विद्रियते-- भगवती श्रीललित'महात्रिपुरसुन्दरी तन्त्रागमेषु 'त्रिपुरानाम्नाऽऽम्नाताऽस्ति । ऋग्वेदान्तर्गतसाङ्खायनशाखायास्त्रिपुरोपनिषदि प्रथमायामृचि- तिनः पुरस्त्रिगथा विश्वचर्षणी अत्राकथा अक्षरा' संनिविष्टाः। अधिष्ठायैवमजग पुराणी महत्तरा महिमा देवतानाम् ॥ इत्यादिना श्रीचक्र-परदेवतास्वरूपप्रतिपादनपुरस्सर त्रिपुरा-महिमा वर्णित त्रिपुराशब्दस्य निर्वचन च त्रिभ्यस्तेजोऽबन्नादिभ्य पुराभूता त्रिपुरा इति साधितम् । तेजोऽबन्नादिभ्य पूर्वसत्त्वमेव हि सर्वतत्त्वातीतत्व ब्रह्मण । अत एव त्रिपुरा आद्या शक्ति अनवच्छिन्ना पराभट्टारिका शिवादिक्षित्यन्ता पत्रिशत्तत्त्वमय-सर्वप्रपञ्चा- त्मिका तदुत्तीर्णा चेति सर्वोपनिषत्प्रसिद्धाऽभिधीयते । इय त्रिपथा विप्रकारेति श्रुतिवचनानुसार बिन्दुत्रय-मात्रात्रय-तत्त्वत्रय-व्याहृतित्रय-वाक्त्रय-बीजन्नय-वेदत्रय- लोकत्रय-गुणत्रय-सन्तानत्रय-गुरुत्रय-धामन्त्रय-पीत्रप-शक्तित्रय-मातृकाद्यष्टमूल- त्रिकोणरूपैर्वहुविधेर्विभाव्यते । त्रिपुरानाम्नो महत्त्व प्रतिपादयन्त श्रीलघुभट्टारका देवाना त्रितयं त्रयी हुतभुजा शक्तित्रय त्रिस्वर- स्त्रैलोक्य त्रिपदी त्रिपुष्करमथो त्रिबहा वर्णास्वयः । यत् किञ्चिज्जगति त्रिधा नियमित वस्तु त्रिवर्गात्मकं तत् सर्व त्रिपुरेति नाम भगवत्यन्वेति ते तत्त्वत: ॥ अथ च चतु शत्याम्- त्रिपुरा परमा शक्तिराद्या ज्ञानादित. प्रिये । स्थूल-सूक्ष्म-विभेदेन त्रैलोक्योत्पत्तिमातृका ॥ कवलीकृत-नि:शेष-तत्त्वग्राम-स्वरूपिणी - । ॥

·(9) इत्यादिमि प्रतिपादिता सकलजगत्कारगभूता निपुरा ब्रह्मविद्येति सुसिद्धर्मव । श्रीत्रिपुराया उपासना वेद-वेदाज-पुराणादिप्वनेकत्र वर्णिताऽस्ति । तन्त्रागमाना त्विय सारभूतोपासना मन्यत एव । उपासनान्तर्गताना विषयाणा सम्यग् ज्ञानपुरस्सर तत्तद्विधिनियमोपदेशपालनपूर्वक विचार्यवादजनितनिर्णयविषयार्थ सिद्धान्त इति । स चाय सिद्धान्तो भगवता परशुरामेण कल्पसूत्रेऽष्टादशखण्ड्या निरूपित । यथोक्त तत्रैवान्ते फलश्रुतौ- य इमामप्टादशखण्डी महोपनिपद महापुरसिद्धान्तसर्वस्वभूतामधीते, स सर्वेषु यज्ञेषु यष्टा भवति । य य ऋतुमधीते, तेन तेनास्येष्ट भवति, इति हि श्रूयते | इत्युपनिषत् । इति । अथ च ब्रह्मस्वरूप-प्रतिपादकत्वादुपनिषद्रूपेऽस्मिन् सूत्रे साक्षात् परम्परयेति द्विविधे ब्रह्म प्रतिपादित । साक्षाद् ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनमत्र विद्यते । अत एवेय महोपनिषत् | त्रिपुरासम्बन्धी नैपुर स चासौ सिद्धान्तश्च त्रैपुरसिद्धान्त इति दृशाऽत्र सिद्धान्तस्यास्य सर्वस्वभूत तत्त्व निरूपितमस्तीति स्फुटमेव । त्रैपुर- सिद्धान्तत्वेन परिगणित विषयेषु तत्रैव कल्पसूत्रे सिद्धान्तरूपेण 'तत्राय सिद्धान्त पत्रिंशत् तत्त्वानि विश्वम्' इत्यादिनाऽऽरभ्य आत्मलाभान पर विद्यते, सैपा शास्त्रशैली' इत्यन्त वर्णित । अस्य सारसर्वस्व श्रीविद्यारत्नाकरे प्रतिपादितमस्ति । त्रैपुरसिद्धान्तः भूतानि, तन्मात्राणि, ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि, अहवारबुद्धिमनासि, गुणसाम्यरूपा प्रकृति, शरीरकञ्चुकितपिशवो जीव, (परमशिवगता स्वतन्त्रता नित्यता नित्यतृप्तता-सर्वकर्तृकता-सर्वज्ञता धर्मा एव सङ्कुचितास्सन्तो जीवे) नियति-काल राग-कलाऽविद्या शब्दवाच्या भवन्ति । माया (जगत्परमशिवयोर्भेदबुद्धि ) शुद्धविद्या (तयोरभेदबुद्धि) जगदिदन्तया पश्यन् परमशिव ईश्वर, तदहन्तया पश्यन् सदाशिव, शक्ति परमशिवस्य जगत्सिसृक्षा, तद्वान् शिव, ट्विशत्तत्त्वानि स्वविमर्श पुरुषार्थ, वर्णसमुदायरूपा मन्त्रा नित्या, (मूलविद्यासमसत्ताका व्यावहारिकनित्या) मन्त्राणामचिन्त्यशक्तित्वेन स्वगुरुपरम्परोपदेशैरगम्यधर्मरूपेण सम्पदायेन गुरुशास्त्रदेवतासु विश्वासेन सर्वास्सिद्धय, आचार्योक्तरीत्या गुरुमन्त्र देवतात्मनामैक्य विभावयन् मन पवनयोरेकयत्ननिरोद्धव्यत्वज्ञानाच्च प्रत्यगात्म वेदनम्, भावनादाान्निग्रहानुग्रहसिद्धि । दर्शनान्तरानिन्दनेन स्वोपास्यनिष्ठया मन्त्रार्थानुसन्धानेन कामक्रोधनिन्दापरिवर्जनेन च सिद्धयो भवन्ति | वृत्तिभिर्वेद्य सर्वं हवि, इन्द्रियाणि मुच, सडकोचेन स्वात्मस्थितास्सर्वत्र सर्वकर्तृत्वादय परमशिवशक्तय एव ज्वाला, स्वात्मशिव एव पावक स्वयमेव हा निर्गुणब्रह्मापरोक्ष्य फलम्, स्वपारमार्थिकस्वरूपलाभान्न परमिति सार इी।

·(10) अयमेव सिद्धान्तस्तन्त्रान्तरेषु निपुटीरूपेण बहुधा प्रतिपादित । यया योगिनी- हृदये-(१) परा, (२) परापरा, (३) अपरा इति । एवमेव (१) बुद्ध, (२) प्रबुद्ध, (३) सुप्रबुद्ध। (२) मन्त्र, (२) मन्त्रेश्वर, (३) मन्वमहेश्वरा (१) साधक, सिद्धि, (३) सिद्धि। (१) नर, (२) शक्ति, (३) शिव। (१) आणव, (२) शाक्त, (३) शम्भव-समावेश-प्रभृतीना तन्त्रान्तरोक्तानामेतासा निपुटीना लक्ष्यमेकमैन । साधनापद्धतयश्च पार्थक्य भजन्ते । पर च परमकारुणिकेन भगवता परशुरामेणेषा त्रिपुटी पञ्चधा विभज्य साधकाना परमोपकार ससाधित । पञ्चधा विभागे चाय साधनाक्रम समुपदिष्ट - (१) गणपतिक्रम, (२) श्रीक्रम, (३) श्यामलाक्रम, (४) दण्डिनीक्रम, (५) पराक्रमश्चेति । एतेषु श्रीक्रम प्रस्तुते त्रिपुरार्णव ग्रन्थे महता समारम्भेण निरूपित । साम्प्रत प्रत्यभिज्ञामतस्य महान् प्रचार श्रूयते, तन्मतावलम्बिनस्विकमत सर्वोत्तमोत्तम व्याहरनि । तन्मूलभूतस्य काश्मीरशेवाद्वैत्तस्य प्रचारोऽपि मानतल स्पृशति । परज्वैतत् सर्व महापुरसिद्धान्तरूपमहाहदस्य कुल्यारूपमेव तेनैवानुप्राणि- तञ्चास्ति । गोपीनाथ विराजमहोदया काश्मीरशैवाद्वैत-सम्बन्धिन्या चर्चाया विवेचन पुरस्सरमिदमेव माधितवन्तो यत् त्रैपुरसिद्धान्तस्य मूलमेव प्रत्यभिज्ञा- मतस्याधारभूमिरस्तीति विषये नास्ति कश्चन मतभेद इत्यपि शाक्ताद्वैतदर्शनश्रिय त्रैपुरसिद्धान्त च पुष्णाते। आद्या श्रीशङ्कराचार्या अपि सौन्दर्यलहरीस्तो त्रैपुरसिद्धान्तमेवापूपुपन् । प्रख्यापितस्य वेदान्त सिद्धान्तसारभूतस्याद्वैतमतस्य प्रतिष्ठार्थ शाक्ताद्वैतदर्शन त्रैपुरसिद्धान्तानुगुण च साध्वमन्यन्त । 'सम्प्रदायो हि नान्योऽस्ति लोके श्रीशङ्कराद् अहि म - इति । श्रीविद्यार्णवोक्तरीत्या श्रीविद्यासम्प्रदाय-प्रवर्तका भूत्वा कान्दिशीकाना स्वल्प शेमुषीणा कलिजाना हिताय सुमहतीमुपकृतिरूपा त्रिपुरोपास्ति व्यतानिपु । अत आगमाना सारभूतस्त्रैपुरमिद्धान्त एव सर्वथा समाश्रयणीय इति बुद्धौ समारोहति । वर्ण्य विषयाधारेण ग्रन्थस्यास्यानुबन्धचतुष्टयदृष्ट्या (१) अधिकारि, (२) सम्बन्ध, (३) प्रयोजन, (४) विषयेषु प्रथम-द्वितीय-तृतीयानुबन्ध-विचारास्तु पूर्वोक्तेषु विवेचनेषु पर्यातोचिता एव । इदानीं विषयरूपानुबन्ध निरूपण किञ्चिदत्र निरूप्यते । अस्मिन् ग्रन्ये एकादशतिस्तरङ्गा विद्यन्ते । प्रथमे तरङ्गे दीक्षाविधिर्निपित । तस्य विधे कादिपत-ग्रन्थेभ्योऽतिवैशिष्ट्य चकास्ति । यथा- दीक्षैव मुक्ति-सौधस्य सोपान सुलभ प्रिये । सौधारोहो यथा नास्ति सोपानारोहण विना ॥ तथा दीक्षा विना मोक्षो दुर्लभ शिव-शासने ॥ इति । (१४-१५) ·(11) श्रीमहाषोडशी महापादुकोर्खाम्नायोऽनुत्तराम्नाय च दीक्षाया साधकायोपदिश्यन्ते । अत्रैव षडाम्नायदीक्षाऽपि दर्शिता । ततपर स्त्रीणा मूढानामशक्तानामतिश्रद्धावता दीक्षादान-विधान-विषयक प्रश्नमुपस्थापयन्त्या भगवत्या उत्तररूपेण भगवता शिवेन साधारण-दीक्षाप्रकारोऽप्यत्र वर्णित. । यथा- देव्युवाच- महेश कैलाशपते श्रुता दीक्षा त्वयेरिता । अनेक-मन्त्राङ्गयुता विद्वदेक-समाश्रया ॥ अतिश्रद्धावतां देव! मूढानां नित्यरोगिणाम् । प्रोक्ता दीक्षातिगहना कथं स्याद् वद मे प्रभो ॥(११८७-१८८) इत्यादि । समाधाने च- तेषां यावति शक्तिः स्यात् तावदेव निरूपयेत् । तैर्यावच्छक्यते कर्म कर्तुं तावदुदीरयेत् ॥(११९३-१९४) इत्यादिना सरलो दीक्षामार्गोऽपि सानुकम्पमुदीरित । पुनर्दीक्षाऽनन्तर यत्कर्तव्य तदपि साधु निरूपितम् । एव साधनाया साधकस्य क्रमेण यद्यदीप्सित तत्सर्वमपि प्रश्नरूपेण भगवत्योपस्थापित भगवता शिवेन च पूर्णतया तनिगदितम् । एवमनवच्छिन्नरूपेणात्र प्रोक्तपद्धतिरतिसौष्ठव भजते । एवमेव कौल-विचारऽपि चतुर्विधा कौला अत्र ग्रन्थे वर्णिता । यथा- मध्यमास्तद्वदधमाश्चाधमाधमाः । चतुर्धा कौलिकाः प्रोक्तास्तेषां भेदमिदं शृणु ॥ अशेषजगतामाल-प्रसरत्व सुवेत्ति स कौलिकोत्तमो ज्ञेयो भावयत्यनिशं तु यः ॥ जगद्वेत्त्यात्मनैक्यं स मध्यः कौलिको मतः । योऽन्तराधारचक्रेषु मानसार्चापरः सदा ॥ अधमः स तु विज्ञेयो यो बाह्याचाररतः सदा । अधमाधमः स जेयो भवेदेव चतुर्विधाः ।। १४१६६-७० ) इत्थमेवान्येऽपि भूयासो विषया अत्र नितरा महत्त्वमण्डिता साधकाना सशयच्छेदका उपाहता सन्ति । नैतावानेव, अपि तु साधकेन प्रातरारभ्य कर्तव्य सन्ध्याविधि, भूशुद्धयादि-विधि, न्यास-विधानम्, यन्त्रोद्धार-प्रकार, पीठपूजाविधि, आत्मदेवतायास्विधा पूजने परा-मिश्रापराणा निरूपणेन सहैवावाहनाडुपचारकथनम्, आवरणपूजन च सुस्पष्टतया व्यावर्णितम् । तत परमयविधि, सानुकल्प कुलद्रव्यादि-कथनम्, होम-बलि-विधानम्, पूजोत्तर-विधि, स्वात्मीकार-विधि, मुद्रावितरणम्, सक्षेपपूजाविधि, नैमितिकार्यनानि, मालामन्त्रकथनम्, रहोयागकथनम्, तत्रोपयुक्तानामाथर्वणमन्त्राणा निदर्शनम्, श्रीसूक्तस्य विधिश्च सुतरा सम्प्रोक्त । उत्तमा यः ।

·(12) एतेषु बहवो विषयास्तु वस्तुत इदम्प्रथमतयोपदिष्टा । एतेपा विषयाणा सारोऽत्र हिन्दीभाषया निरूपित एवेति नात्र पल्लव क्रियते । इत्य त्रिपुरार्णवग्रन्थराजोऽय भगवत्या श्रीललितामहात्रिपुरसुन्दर्या उपास्ति-तत्त्वविज्ञापनपर । उपास्तौ यानि यानि तत्त्वानि प्रामुख्येन ज्ञातव्यानि, कर्तव्यानि च भवन्ति, तेषा साकल्येन साररूपेण सारल्येन च सविवेचनमत्र सड्ग्रहो विद्यते । तन्त्रागमेषु बहुशश्चर्चिता विषया अन्यत्र सूत्ररूपेण निर्दिष्टा-सन्ति तेऽत्र विशदरूपेण बोधिता । केचनेदृशा अपि विषया अन प्रादुर्भाविता ये तेषु तेष्वन्येष्वागमादिषु चर्चापदवीमपि नारोहिता । किञ्च, भूयासो विषया अत्रैतादृशा अपि प्रदर्शिता ये बहुत्र विवेचिता सन्ति, किन्तु तेषा स्वारस्य स्फुटता न प्रापत् । इत्थ त्रिपुरार्णव साक्षाच्छिवा- शिवयो सल्लापमाध्यमेन वैपुर सिद्धान्त तदुपासना विधानानि च साधुतया स्थिरयति प्रमाणयति विविनक्ति चेति निगदने नास्ति काचनातिशयोक्ति । एतस्य ग्रन्थराजस्य प्रकाशनार्थं सम्पूर्णानन्द सस्कृत विश्वविद्यालयस्य कुलपतय श्रीमन्तो डॉ विद्यानिवासमिश्रमहाभागा सपरिकरा सन्ततमभिनन्दनीया सन्ति, तानहावा सहस्रश साधुवादै सभाजयाव । दुर्लभ-प्रायस्य महद्वैभवशालिनोऽस्य त्रिपुरार्णव-सार-सर्वस्व ग्रन्थराजस्य भूयो- भूय स्वाध्यायेन सर्वेषा साधनाविधौ प्रवृत्तिर्भवदुत्तरोत्तर च प्रवृद्धिर्भवेदिति भगवतीमिष्टदेवता हृदा प्रार्थयन् विरमाव | विश्वेश्वरपुर्याम्, महाशिवरात्रिपर्वणि, वि स २०४८ दत्तात्रेयानन्दनाथ (पूर्वनाम-सीतारामकविराज) रुद्रदेवत्रिपाठी ·त्रिपुरार्णवतन्त्र का प्रतिपाद्य विषय-संक्षेप करुणासागर भगवान् शिव से भगवती पार्वती ने त्रिपुरा के अनेक तन्त्रो मे अत्यद्भुत त्रिपुरार्णवतन्त्र श्रवण की प्रार्थना की, तब ईश्वर शिव ने कहा कि- हे देवी, मैं त्रिपुराणव तुम्हे सुनाता हूँ, तुम सुनो । पहले यह तन्त्र सदाशिव ने महात्मा भैरव को सुनाया था, किन्तु जब कालपर्याय से त्रैपुर-तन्त्रों का उच्छेद हो गया, तब भैरव को सदाशिव ने पुन इस त्रिपुरार्णव का कथन किया था । यह ग्रन्थ त्रिपुरा-सम्बन्धी उपासना-विधियों का समुद्र है । ग्रन्थ सख्या की दृष्टि से यह लक्षगुणित है । यह नित्य, नैमित्तिक और काम्यप्रयोगों की अनेक विधियों से समन्वित है । विस्तार होते हुए भी सक्षिप्त कथन से पूर्ण होने के कारण यह अनेकविध उपासना-कर्म और विविध उपपत्तियो से युक्त अतिश्रेष्ठ शाक्त-विज्ञान है । यह तन्त्रग्रन्थ अत्यन्त विस्तृत है, अत उस पूर्णरूप से नहीं कहता हूँ । हाँ, तुम त्रिपुरा के नानाविधानों में जो सुनना चाहती हो, उसे पूछो, मैं तुम्हें सक्षेप मे वह सब बतलाता हूँ । इस प्रासङ्गिक सवाद के पश्चात् देवी ने सर्वप्रथम त्रिपुरा-दीक्षा' के बारे मे जिज्ञासा की और शिव ने क्रमश दीक्षा की महत्ता, गुरु की योग्यता, स्त्रीगुरु की विशेषता एव दीक्षा की विधि का वर्णन किया है । दीक्षा के लिये मुहूर्त, दीक्षा के पूर्व कर्तव्य कर्म-निर्देश जिनमे पुण्याहवाचन, नान्दीश्राद्ध, कलशस्थापन आदि की विधियों का उल्लेख किया है । इन क्रियाओं में उपयोगी विधि-दर्शन के साथ ही आवश्यक वैदिक-मन्त्री के प्रतीक भी बतलाये हैं । आचार्यवरण, श्रीयन्त्र-लेखन, कलशस्थापन, प्रधानपूजा और हवन की विधि भी विस्तार से समझाई है, जिसमे छोटी-बडी सभी क्रियाओं का क्रमिक निर्देश किया गया है। पीठ-पूजा मे कामेश्वर तथा कामेश्वरी के सश्लिष्ट स्वरूप के ध्यान से आरम्भ कर वैदिक और तान्त्रिक दोनो ही प्रकारो से हवन-विधि निर्दिष्ट है । इसके पश्चात् दीक्षा का विधान है, जिसमे शिष्य के लिये दन्तधावन और अधिवासन प्रोक्त है। दूसरे दिन प्रात कृत्य के पश्चात् न्यास, चक्रराजार्चन हवन एव सुवासिनीपूजनोत्तर शिष्य का अभिपेचन और मन्त्रोपदेश, मुद्रा-कथन, शाक्त-सम्प्रदाय-सिद्धान्त-कथन हो जाने पर शिष्य द्वारा ब्रह्मादि विनों की पूजा गुरुपूजा का विधान बतलाया है | इतना हो जाने पर पञ्चदशी एव पात्रतानुसार षोडशी मन्त्र का उपदेश करने को कहा गया है । यहीं पूर्णाभिषेक भी किया जाए, तो महापादुका, ऊर्ध्वाम्नाय तथा अनुत्तराम्नाय के मन्त्रादि के उपदेश की चर्चा की है । पूर्णाभिषेक की महिमा असामान्य है । स्वय शिष्य के लिए गुरु की कृतकृत्यता पूर्णाभिषेक से सम्पन्न होती ·(2) है | इस प्रसङ्ग मे पूर्णाभिषेक-कर्म का विधान भी पूर्ववत् विस्तार से वर्णित है | अभिषेच्य शिष्य मे लिये जाने वाले न्यास, पडध्वशोधन, कलादीक्षा, दृग्दीक्षा, वेघदीक्षा, पादुकोपदेश और महापोडशी-मन्त्रोपदेश, मुद्राज्ञापन तथा तत्त्वशुद्धि की प्रक्रियाएँ बतलाकर शिष्य के तन्त्रोक्त पद्धत्यनुसार नामकरण का विधान वर्णित है। भगवती ने पुन प्रश्न किया कि अतिश्रद्धावान् होते हुए भी देवमूढ नित्य- रोगियो की दीक्षा कैसे हो? तब उसके उत्तर में ईश्वर ने कहा कि-मूढ, व्यापृत- व्यस्त, स्त्रियाँ तथा आतुरजनो के लिए उनकी योग्यता का ज्ञान करके मुख्य मन्त्री का उपदेश किया जाए । अथवा गुरुनाम, पोडशाक्षरी, हल्लेखा और पोडशीबीज दिये जाएँ । स्त्री, रोगी आदि जो जितना कर सके, उनको उपदेश करना चाहिए। स्त्रियो के लिये कोई नियम नहीं है, वे तो सभी गुरुरूप ही हैं ! केवल मुख्यमन्त्री- पदिष्ट होने से ही वे गुरुरूप हो जाती है । यहाँ तक कि यदि स्त्रियो को एक मन्त्र मिल जाए, तो शेष मन्त्रज्ञान के लिये उन्हे पुस्तक ही दे दे । पुरुषो को ऐसा अधिकार नहीं है । स्त्री तो स्वय परदेवता है। प्रारम्भ मे बाला और पञ्चदशी की दीक्षा के अनन्तर ही पोडशी-मन्त्र ग्रहण करना चाहिए । इन मन्त्रो के प्राप्त हो जाने पर कुछ समय इनकी उपासना करनी चाहिए, तदनन्तर पूर्ण क्षा ग्रहण करनी चाहिए | इसके पश्चात् पूर्णदीक्षा का विधान भी यहाँ वर्णित है, जिसमे बाला, पञ्चदशी, गुरुत्रय, गणपति, बाला के अङ्ग-मन्त्रिणी, दण्डिनी, नित्याएँ, तिरस्करिणी, सौभाग्यविद्या का उपदेश होता है । पोडशी और पादुकामन्त्र यदि विना दीक्षाक्रम के लिया जाए, तो लेनेवाला पापभागी होता है | विना विधान के देनेवाला गुरु भी दोष का भागी होता है । यह षोडशीविद्या शूद्र को कभी नहीं देनी चाहिए। इस प्रकार २११ पद्यो मे दीक्षाविधि' नामक प्रथम तरङ्ग पूर्ण है। इसके अनन्तर द्वितीय तरङ्ग मे देवी ने दीक्षाविधि के पश्चात् 'प्रात काल से साधक को क्या-क्या करना चाहिए। यह प्रश्न किया है, जिसके उत्तर मे ईश्वर ने कहा है कि- प्रात ऊष काल मे उठकर साधक को गुरुस्मरण करना चाहिए, श्रीगुरु का स्थान सहस्रदल मे है । चन्द्रमा के समान उनका वर्ण है । उनका ध्यान करके सुषुम्ना के नीचे लाल वर्ण के सहस्रदल कमल में त्रिपुरा पराशक्ति का स्मरण करे | तदनन्तर सार्वत्रिवलया कुण्डलिनी का प्रबोधन कर कुम्भक से पट्चक्रभेदनपूर्वक परशिवरूप गुरु मे प्रविष्ट का ध्यान कर उससै सवित सूर्या-धाराओं से स्वयं के आप्तुत होने की भावना करे । इसके पश्चात् सघट्टमुद्रा का न्यास करके मानसिक रूप से गुरुपादुका-मन्त्र का स्मरण करे, जिसमे गुरुनाम भी सयुक्त हो । जए, पूजा, तर्पण आदि मे दीक्षानाम का उपयोग होना चाहिए और अन्यत्र व्यावहारिक नाम का व्यवहार करे । यदि पादुका-मन्त्र प्राप्त नहीं हुआ हो, तो ।

·. (3) अपने गुरुनय का स्मरण करे । यही मानसिक गुरुपूजा तथा पञ्चमुद्रा दिखाने का विधान भी है ! इस प्रसङ्ग में मुद्राओं के लक्षण भी निर्दिष्ट हैं। श्रीनाथ स्तोत्र सात पद्यो मे वर्णित है। यह प्रात स्मरण वा विधान है। तदनन्तर वैदिक एव तान्त्रिक स्नान, तान्त्रिक-स्नान की मुद्रा, मन्त्र और यन्त्र-लेखन आदि का निर्देश, अज-प्रोज्छन, आचमन और वस्त्रधारण, सङ्कल्प, सन्ध्या, प्राणायाम, सङ्कल्प न्यास और पूजा की विधि सूचित है । जल में श्रीयन्त्र की भावना करके उसी की पूजा यहाँ करनी चाहिए | अघमर्षणादि स्नानाङ्ग कर्म और तर्पण भी यहाँ करणीय है । प्रसङ्गवश मध्याह्न और सायकाल के त्रिपुरादेवी के ध्यान भी दिये हैं । अर्घ्यदान, गायत्रीजप, मूलमन्त्रजपपूर्वक सन्ध्याविधि का संकत भी किया है। श्रीविद्या साधको के लिये जो पारायणक्रम वर्णित है, उसमे नामपारायण, घटिकापारायण नवधा अथवा पष्टिधा करने का सूचन करके अजपाजप' का विधान दिया है । अन्त मे उपर्युक्त कर्मों के फल बतलाकर सन्ध्याविधि नामक इस द्वितीय तरङ्ग को पूर्ण किया है। तृतीय तरङ्ग के प्रारम्भ मे भगवती द्वारा सन्ध्या के पश्चात् किये जाने वाले कर्म की जिज्ञासा करने पर महेश्वर ने 'पूजामन्दिर-प्रवेश' की विधि बतलाई है, जिसमे द्वारपूजा, मण्डलेश, मण्डल और इनकी पूजा और तर्पण करके महालक्ष्मी तथा सरस्वती की पूजा द्वार के ऊर्ध्वभाग मे गणपति और क्षेत्रपाल , दोनो पार्श्वभागो मे गङ्गा, यमुना, धात्री, विधात्री, शङ्ख, पद्मनिधि, देहली मे अस्त्रदेवी, ब्राह्मी आदि मातृकाएँ तथा असिताङ्ग आदि भैरवो की पूजा करने के निर्देश हैं। इसी प्रकार अविघ्न आदि द्वारो की पूजा तत्तत् स्थानो पर करनी चाहिए । तदनन्तर मार्तण्डभैरव को अर्घ्य देकर आसन का विधान दिया है । आसनो के विविध प्रकार भी दर्शित हैं, तथा निषिद्ध आसनो के बारे मे भी उपयोगी विचार उपस्थापित हैं । भूतोत्सारण-पूर्वक भूमि-प्रार्थना और पूजन करके आसन पर बैठकर दिग्बन्धन, भूशुद्धि और भूतशुद्धि का विधान विस्तार से दिया है । आत्म-प्राण प्रतिष्ठा-विधि, मातृकान्यास विधि, व्यापक अन्तर्मातृकान्यासविधि एवं वशिन्यादिन्यास वर्णित है। न्यास-प्रकरण मे पोडशी और पञ्चदशी मन्त्रो के ऋष्यादिन्यास, कराङ्गन्यास और उनके लिये मन्त्रखण्डो का सूचन है । इस मूलमन्त्रन्यास के पश्चात् 'चरणन्यास' और षोडशी और पञ्चदशी के ध्यान, लघुपोढान्यास, जिसमे गणेश ग्रह, नक्षत्रादि न्यासो के नाम और न्यास-स्थलादि वर्णित है, वे दिये हैं । यहीं तृतीय तरङ्ग पूर्ण है । इसका नाम 'भूशुद्धयादिविधि' दिया है। चतुर्थ तरङ्ग मे न्यासान्तर क्रिया की जिज्ञासा करने पर महेश्वर ने कहा है कि न्यासविधान सम्पन्न कर लेने पर साधक को जप करना चाहिए तथा उसके पश्चात .

·(4) पूजा करनी चाहिए । पूजा यन्त्र में ही होनी चाहिए, यही पुण्यपक्ष है, अत यन्त्र के निर्माण का यहाँ पूरा विधान दिया है। यन्त मे ४३ नियोण, २४ सन्धियाँ, १८ मर्म, समबिन्दु-नियोणाग्रत्य या विधान उक्त है और यन्त्र बनाने की आधार वस्तुएँ भी दी है। यन्त्र न मिलने पर पीठ पी परिकल्पना का उपदेश किया है। शिव- नामक शालिग्राम में पूजा का विशिष्ट फल बतलाया है और नर्मदोद्गव लिग पर अथवा प्रतिमा मे पूजन का विधान भी सुझाया है। दोपपूर्ण यन्त्रों के लक्षण करके उनकी अपूज्यता व्यक्त की है तथा देवतामूर्ति एव स्थिरचक्र-स्थापना की महत्ता प्रतिपादित करके उनके दर्शन, स्पर्शन, पूजन आदि में फलो का रस भी यहाँ विस्तार से किया गया है। इसी प्रसग मे यन्त्र की स्थापना-विधि भी दर्शित है, जिसमे प्राणप्रतिष्ठा के सभी अजों का निर्देश हुआ है | चर-श्रीचक्र मे पीठ सरकार नहीं होता, तथा स्थिर-श्रीचक्र मे उद्वासन नहीं होता । वारण-विशेप से दूपित होने पर श्रीयन्त्र का पुन स्थापन, खण्डित हो जाने पर उपवास एव विसर्जन, चोर द्वारा अपहृत होने पर अनशन, अमेध्यादि स्पर्श-दोष निवारण के लिये प्रतिवत्सर महाभिषेक तथा उसका विधान दिया गया है । महाभिषेक मे सस्कृत पञ्चगव्य तथा गन्धाप्टक के जल से स्नान कराये और कुशा के जल से १०८ मूलमन्त्र द्वारा उस यन्त्र का प्रोक्षण करे । तदनन्तर यन्त्र का स्पर्श करते हुए मूलमन्त्र, तत्त्वमन्त्र और मातृका से न्यास करे । इसके अनन्तर सिन्दूर से अष्टदल कमल की रचना कर उस पर अक्षत चावल रखे और दीक्षा मे जिस प्रकार कलश रखे जाते है, उस प्रकार रखे । वहाँ इष्टदेवी की पूजा करे तथा एक हजार मूलमन्त्र का जप, आठ बार माला मन्त्र का जप, आठ बार श्रीसूक्त का पाठ, नित्या-मन्त्र, मातृकामन्त्र और मूलमन्त्र से अभिषेक करे और रात्रि मे विशेषपूजा करके सुवासिनी एव ब्राह्मणो की पूजा करे । ऐसा करने से चर और स्थिर यन्त्र अथवा मूर्ति के सर्वदोषो की शान्ति होती है ऐसा प्रतिवर्ष करना चाहिए । महाभिषेक मालामन्त्र और श्रीसूक्त का पाठ ६४ बार होना चाहिए, अथवा आठ बार । तदनन्तर हवन करे । यदि अशक्त हो तो ब्राह्मणों से करवाये । ऐसे एक अनुष्ठान से भी निपुरादेवी प्रसन्न होती है । स्थावर यन्त्रादि पर महाभिषेक करने से वाजपेय का फल प्राप्त होता है और देवी त्रिपुरा का वहाँ स्थायी सान्निध्य होता है। ९० पद्यों मे यहाँ यन्त्रोद्धारादि नामक चौथा तरङ्ग पूर्ण है | पाँचवाँ तरङ्ग पूजा-विधि-वर्णनात्मक है । इसमे यन्त्रराज को पीठ पर कोमल तूलादि के आसन पर बिठाकर, पात्रासादनपूर्वक पीठ के बीच मे स्थापित यन्त्र की पूजा का विधान कहा है | साधक को मुखशुद्धि करना आवश्यक है, क्योंकि मुख दुर्गन्ध से युक्त रहने पर देवता का शाप होता है । अत ताम्बूल, पञ्चतिक्त अथवा इलायची आदि खाने का विधान दिया है। - ।

·(5) पूजा मे पीठपूजा प्रथम है, जिसमे मण्डूकादि आधारो की पूजा है । तदनन्तर पीठस्थल और वहाँ की विभिन्न वाटिकाओं मञ्चपाद देवताओं आदि की पूजाएँ निर्दिष्ट हैं। यह तरङ्ग पीठार्चन की विधि को ३२ पद्यो मे प्रस्तुत करता है। 'पीठपूजाविधि इस तरङ्ग का नाम है । इस तरग के आरम्भ मे महेश्वर ने कहा है कि पीठपूजा के पश्चात् देवता का आवाहन करे और उनकी पूजा करे । पूजा तीन प्रकार की बतलाई है-१-परा, २-मिश्र और ३-अपरा । इन पूजाओं की विधि भगवती के पूछने पर बतलाई है। साधक स्वय को गन्धपुष्पादि से अलङ्घत कर स्व पात्र से परापूजा करे । तदनन्तर परापरा-पूजा (मिश्ररूप) करके बाहर अपरापूजा करे । इनमे सघट्टमुद्रा से मस्तक पर पादुकामन्त्रजप करते हुए स्वय को शिवरूप होने की भावना क्षण भर करे । यह परापूजा है। मिश्रपूजा दो प्रकार की है- १-स्थूल और २ सूक्ष्म । इनमे स्थूल-पूजा मानस- पूजा है, जो गुरुगम्य है तथा सूक्ष्म-पूजा मे जगन्माता और मन्त्र का सामरस्यपूर्वक आत्मचिन्तन होता है । बाह्योपचाररूप बाह्यपूजा को अपरा-पूजा करते हैं | मानसपूजा को षडाधार, त्रिपीठ, भुवन अथवा अध्वक्रम मे जानकर गुरुमार्गोपदेश से उसका जप में उपयोग करना चाहिए । अथवा बाह्यपूजा मे अशक्त होने पर अन्त पूजा करे । समर्थ रहने पर तो सागपूजा ही विस्तारपूर्वक करनी चाहिए । मन्त्रपाठपूर्वक बाद्य- पूजा करने का अनन्तगुणित फल कहा गया है | सूक्ष्म मे सामरस्यरूप आत्मचिन्तन की विधि बतलाते हुए कहा गया है कि- वाच्यो के वाचक रूप का प्रतिभावन पहले होता है । और वाचक मातृकारूप है, जो त्रिखण्डा और त्रिकूटगा है । कूटत्रय स्थूलादि स्वात्मरूप है । बाह्य उपकरणो से की जाने वाली पूजा तृतीया अपरा है। इस प्रकार उस मिश्रपूजा को करके व्यापक न्यास करे । कुण्डली उत्थानपूर्वक विन्दु मे पुष्पाञ्जलिसमर्पण, आवाहनादि ६ मुद्राओं द्वारा देवता के पधारने की विभावना, अङ्गन्यास, सकलीकरण, धेनुमुद्राप्रदर्शन तथा शखजल की बिन्दुओ से मूलमन्त्र द्वारा प्राणप्रतिष्ठा करे । उसके बाद सावरणादेवी के हृदय का स्पर्श करते हुए १०८ मन जप करे । १३ मुद्राएँ दिखाये । विशेषार्ध्य से तर्पण करे । उपचारो से देवी की पूजा करे। ये उपचार १६ अथवा ६४ हो । इतना कहकर उनकी विधि बतलाई है । यन्त्र का उच्चालन अभिषेक के अनन्तर ही किया जाए। ऐसा न करने से देवी कुपित हो जाती हैं । श्रीसूक्त से अभिषेक करना भगवती को अतिप्रिय है, क्योकि यह परावाचक है । यह चतुषष्ट्युपचार अथवा पोडशोपचार पूजा उत्तम भावना से करनी चाहिए । यहाँ आवाहनायुपचारकपन' नामक तरङ्ग पूर्ण है। उठा ·। (6) इस तरङ्ग का विषय आवरणार्चन से सम्बद्ध है ! इसमे मूलदेवी का विधायतन है । सव्य और दक्षिण हस्त का प्रयोग पुष्प और अक्षत के लिये निर्दिष्ट है । तत्पश्चात् नित्याओं की पूजा, गुरुमण्डल, अष्टकोण के पश्चिम और त्रिकोण के पूर्वभाग से चतुरस्र के महाक्षेत्र मे इसकी पूजा होती है । भूपुर में अणिमादि, ब्राह्मयादि तथा मुद्राओं की पश्चिम से चारो ओर पूजा करके, वायव्यादि कोणो मे पार्ष्ण, राक्षस, मध्य मे हरि और शिव कोण मे तथा पुन मध्य मे इस क्रम से पूजा-तर्पण करे । यह सर्वाशापरिपूरक चक्र की पूजा है । पश्चिमादि दल से कामाकर्षिण्यादि सर्वसक्षोभण चक्र में, पूर्वादिक्रम से अनङ्गकुसुमादि और क्रम से तत्स्थानीय परिवार देवताओं की अर्चा करे । अन्त मे तुर्या समष्टिपूजा की जाये । पूजा के पश्चात् १०८ मन्त्र जप करे । शेष पूजाक्रम भी अन्य के समान ही है । यहाँ आवरणकथन नामक सातवाँ तरङ्ग पूर्ण है। इस तरङ्ग मे आवरण-कथन' मे अनुक्त अन्य विषयों के बारे में कहा गया है, जिसमे आवरण-पूजा के पश्चात् त्रिपञ्चिका, पञ्चदश नित्याओं की पूजा की विधि बतलाई है । यह त्रिकोण की तीनो रेखाओं मे ५५ के क्रम से पूजा होती है । यही पूज्य देवियो के स्वरूपो का भी कथन हुआ है । त्रिकोण के बाहर आग्नेयादि दिक्कोण, अग्रकोण और मध्य मे षडङ्गदेवियो की पूजा की जाती है । तदनन्तर भूसदन की तीन रेखाओ की, पञ्च पञ्चिकाओ की तथा लघुषोढान्यास के देवताओं की अर्चना का सूचन है । लघुषोढान्यास के देवताओं की पूजा मे श्रीयन्त्र के स्थानो का निर्देश करते हुए १६ दल मे गणेशादि ५१, बिन्द्रादि नौ आवरणों मे नवग्रह, तथा ३-३ नक्षत्र एक साथ २७, चतुर्दशार के दो-दो कोणों की सन्धि में डाकिन्यादि ७ योगिनियाँ, अष्टदल और उसकी चारो दिशाओ मे १२ राशियाँ, अष्टदल से बाहर के वृत्त मे ५० पीठो की पूजा करने का विधान बतलाया है। इसके पश्चात् चतुर्दारो में तथा एक मध्य मे आम्नाय और त्रिकोण के कोणों मे एव मध्य मे क्रमश कामेश्वरी, भगमालिनी, वज्रेश्वरी तथा तुर्या महात्रिपुर- सुन्दरी की पूजा का क्रम बतलाया है । इस प्रकार यह आवरण-ध्यान-कथन' नामक आठवाँ तरङ्ग ३६ पद्यो मे पूर्ण है। इस तरङ्ग मे अर्घ्य विधि का वर्णन करते हुए पानी की स्थापना-विधि बतलाई है जिसमे १-हेतु, २ सामान्य तथा ३-विशेषार्घ्य पात्रों का विवरण दिया है । इनके अतिरिक्त जल-कलश वा भी विधान है । पात्रो के लिये प्रयोज्य धातु और वस्तु- विशेष के साथ ही उनके आकार-प्रकार सम्बन्ध मे भी विस्तार से समझाया है | पात्रो के नीचे रखने की त्रिपदियाँ कैसी हो? शह का स्वरूप कैसा हो? पात्रों के दउन भी हो इत्यादि बार बतलाकर, यह कहा गया है कि इनके विधिवत् निर्माण एव प्रयोग से उत्तम फल मिलता है जबकि दोषपूर्ण प्रयोग से पुण्य नष्ट होते हैं | ·(7) यहीं अनुकल्प से पूजा करने की विधि बतलाई है, जिसमे सामान्यार्थ्यपान एव विशेषार्घ्यपात्र ऐसे दो पात्र स्थापित होते है । एक पात्र से पूजा वरना निषिद्ध है। आत्मयोग मे अगलोप-जनित कोई दोष नहीं लगता । अत आत्मयोगी एक पात्र का प्रयोग कर सकते हैं । जलपात्र ताम्र का, नैवेद्यपान कास्य का और वस्तिपान ताम्र का हो । पात्रो की स्थापना मे मण्डल-निर्माण, आधारस्थापन, पात्रस्थापन, जलादिपूरण कलशादि-पूजन आदि सभी विधि भी यहाँ निर्दिष्ट है। तदनन्तर हेतुपात्रधरा सुवासिनी की पूजा का विधान है । यहीं सुवासिनी के स्वरूप का वर्णन भी है । हेतुपात्र स्थापनानन्तर वहाँ पथिकापूजन, दोषशोधन, पुष्प द्वारा उद्धृत बिन्दु से तर्पण तथा शापशोधन की विधि दर्शित है । हेतुपात्र मे मातृकाकार त्रिकोण की भावनापूर्वक उससे बाहर चतुरन, त्रिकोण, पट्कोण तथा अष्टदल का ध्यान करने के लिये कहा गया है । पात्र मे पञ्चरत्न, मिथुनत्रय, पञ्च-भूत की पूजा, शक्तित्रय, पीठत्रय, तया कामेश्वरीत्रय की पूजा, षट्कोण मे अङ्ग देवीपूजा, अष्टदला मे भैरवपूजा तथा अन्य देवियो की पूजा करके मालामन्त्र एव श्रीसूक्तपाठ, १०८ मूलमन्त्रजप सुधापूरण आदि विधिवत् सम्पादित करने का निर्देश है। यहाँ 'अर्ध्यविधि' नामक नौवाँ तरङ्ग ४० पद्यों में पूर्ण है। इस तरङ्ग मे 'कुलद्रव्य के सम्बन्ध मे कहा गया है ! साथ ही अनुकल्प और उसके भेदों का भी निरूपण किया है। यथा- कुलद्रव्य पाँच प्रकार का होता है | उसी को म-पञ्चक भी कहते है । ये पाँच मकार त्रिपुरा की प्रीति को बढाने वाले हैं । कुलपथ मे इसके गुह्यनाम भी हैं। इनके द्वारा की जाने वाली पूजा शिवत्व प्राप्त कराने वाली है । १-सदाशिव, २-ईश्वर, ३-रुद्र, ४-विष्णु और ५-ब्रह्मा इन्हीं पाँच के ये प्रतीक हैं। इसीलिये 'पञ्च-म-मय' यज्ञ सर्वोत्तमोत्तम है। इसके पश्चात् सुधा के प्रकार, उनके गुण, गुणानुसार सेवनयोग्य वर्ण, प्रत्येक 'म के निर्माण की विधि तथा इतीयाग-विधि-पूर्वक पञ्चमद्रव्य के विशेषार्घ्य में निक्षेप का कथन हुआ । पञ्चम-विधि की महत्ता एव फल भी यहाँ वर्णित हैं। यह याग अधिकारी को ही करना चाहिए, अन्यथा उसका समूल नाश हो जाता है । ब्राह्मण के लिये इसके पान का सर्वथा निषेध है। इतना कहकर अनुकल्प से पूजा करने के लिये निर्देश है । अनुकल्प-निर्माण की कतिपय विधियाँ भी बतलाई हैं तथा उसमे होने वाले विधि-निषेधो का भी कथन हुआ है। कौन-सा द्रव्य कब पर्युषित होता है। किससे कहाँ अर्चन होता है? उनके सस्कार कैसे किये जाते हैं। तथा उनमे विकृति कैसे आ जाती है? यह बतलाकर पवित्र द्रव्य से अर्चन का विधान है।

·तदनन्तर विशेषार्घ्य ग्रहण की विधि चतलाई है और अन्त मे इसकी महिमा का वर्णन करते हुए आनार्यपूजादि का कपन किया है। यहाँ 'कुलद्रव्यादि-कपन नामक दसवाँ तरज ६५ पद्यो मे पूर्ण है। इस तरल मे अर्ध्यविधि में प्रोक्त अर्चना के मन्त्रों के बारे में कथन करने की प्रार्थना को सुनकर वृषध्वज शिव ने मन्त्रकथन किया है । इनमे धूग्रादि अग्निकला, तपिन्यादि सूर्यकला, छागगायनी, पशूद्बोधन, सद्योजालादि पाँच मन्त्र, 'श्यम्बक तथा तद्विष्णो' इत्यादि मन्त्री का वर्णन हुआ है। इनके पश्चात् सोलह सोमक्लाएँ, वासुदेव, अमृतेशी-मन्त्र, पथिका, शापविमोचन, पञ्चरल तथा मिथुननितय-मन्त्री का निदर्शन है | तदनन्तर शक्तिचतुष्टय, तत्त्व-चतुष्टय, पीठचतुष्टय, ब्राह्मयादि- सहित भैरवाष्टक (अष्टपनो मे पूज्य), मण्डलाय, ब्रह्मकला, विष्णुकला, रुद्रकला, ईश्वरकला, सदाशिवकला तथा इनसे सम्बद्ध वैदिक मन्त्रों का कथन किया गया है। तदनन्तर हेतु-सस्तुति के मन्त्री के कयन से यह तरा पूर्ण है। बारहवे तरङ्ग मे उपचार-सहित साङ्गोपाङ्ग पूजा की क्रिया का वर्णन है, जिसमे ताम्बूलान्त उपचार-पूजा करके आवरणपूजा, पञ्चोपचार, नैवेद्य, आपोशन, प्राणादिमुद्रा-प्रदर्शन, प्रार्थना और कामकला-ध्यान का विधान वर्णित है । तदनन्तर अग्नि-साधनपूर्वक होम की विधि का निर्देश है । होम के पश्चात् बलिपूजा का विधान है, जिसमे बटुक, योगिनी, क्षेत्रपाल, गणपति, तिरस्करणी, वाराही, सर्वभूत, मन्त्रिणी, उच्छिष्ट श्यामला तथा भैरव के लिये बलिपूजा वर्णित है । इस प्रसङ्ग मे प्रयोज्य मन्त्र भी यहाँ सूचित हैं ! बलिपात्र विसर्जन की विधि और अन्तर्यजनपूर्वक पावस्थ जल का अभिमन्वण करके उस जल से अभिपेचन कर शान्तिस्तन-पाठ का निर्देश किया है । यहीं बारहवाँ तरङ्ग पूर्ण है | इस तरङ्ग मे क्रमश बलिमन्त्र, अर्घ्यपानादि का विसर्जन तथा पूजा-समापन विधि का वर्णन है । तदनुसार भैरव, योगिनी, गणपति, तिरस्करणी आदि के मन्त्रोद्धार देकर आरार्तिक, गुरु-पूजन, विशेषार्घ्यसमर्पण, शक्तिपूजा, सुवासिनी- पूजा, सामयिकपूजा, पुष्पाअलिप्रदान, कामकलाघ्यान, जप, गुरुदेवतार्पण, शङ्खजल द्वारा प्रोक्षण, षोडशमुद्रादर्शन, मूलमन्त्र-जप तथा उद्वासन की विधि का वर्णन किया है । इस प्रकार 'पूनोत्तरविधि' नामक यह तेरहवाँ तरङ्ग पूर्ण है। इसमे स्वात्मीकार-विधि, कौलिको के धर्म तथा मण्डल के विधान का प्रतिपादन है । इसमे सर्वप्रथम मण्डल-प्रवेश' और वहाँ कुलद्रव्यसेवन के नियम प्रदर्शित है | सामयिक और स्त्रियों के मण्डल मे बैठने, वहाँ बैठकर पात्र-ग्रहण, गुरु तथा ज्येष्ठजनो की पूजा, पात्र-प्रदान-प्रकार, ग्रहण प्रकार, गुरु-तर्पण, शक्तिशेष और गुरुशेष स्वीकार, पात्रस्थद्रव्य-स्वीकरण-विधि, दक्षिणादिसहित आचार्य को पात्र समर्पण, पात्र-ग्रहण सम्बन्धी अन्य विधि निषेध सूचन आदि का यहाँ विस्तार से विचार किया गया है | यहीं दिव्य, वीर और पशुभाव से तीन प्रकार के पान की - ·किसे स्व- (9) चर्चा करते हुए कहा गया है कि उपर्युक्त तीनो भावों मे पब, स्ववर्णानुसार, पात्र स्वीकार करना चाहिए। कौलियो के चार भेद-१-उत्तम, २-मध्यम, ३-अघम और ४-अधमाधम बतलाये गये है तथा उनके लक्षण भी यहाँ निर्दिष्ट हैं । पान करने के पश्चात् होने वाली स्थिति को ध्यान में रखकर भी यहाँ उनकी जीवन्मुक्तता का उल्लेप किया है । इसके अननार कौलिकसम्बन्धी मण्डलीय धर्मों का भी निर्देश हुआ है, जिसमें रक्षा के लिये वमन, देवता में भक्ति, परनिन्दात्याग, मन्त्रमुद्रा तथा आत्मनाम का शिष्य के अतिरिक्त अन्य कपन-निषेध, सुवासिनियो के समूह को देउकर प्रणाम करना, पशुभाव में स्थित व्यक्तियो के द्वारा कुलपुस्तक का तथा पशुशासन का स्पर्शामाव, कुलशास्त्रचिनान, सुवासिनियो का महत्व, प्रात काल से ही उपासना मे रात्परता एवं करणीय विधान सूचित है। दीक्षा प्राप्त करने के पश्चात् दीक्षित को सदा उपासना में लगे रहना चाहिए और कदापि मृत्यु की कामना नहीं करनी चाहिए । यदि दीक्षित आत्मसन्त्याग की इच्छा, मोक्ष की भावना से प्रयागादि मे भी करता है, तो उसे सद्गति नहीं मिलती । अतः उपासना को कभी नहीं छोड़ना चाहिए। गुरुवचन, सत् शास्त्रों में विश्वास तथा इष्टदेव मे भक्ति ये सर्वोत्तम शिवप्रोक्त धर्म हैं । यह सुख और सिद्धि का दाता है । जितेन्द्रिय के लिये यह सुलभ है । जो ऊदरता, सर्वत्यागी, विरक्तजनों मे स्मरणमात्र से ही क्षणभर मे मोह उत्पन्न कर देते है, वे ही यहाँ सिद्धि के कारण कहे गये हैं । विभिन्न मादक पदार्थों के रहते हुए संयत-चित्त होना आतकठिन है, अत: भयानक सिन्धुमार्ग को पार करके सन्मुक्ति- द्वीपनगरी तक पहुँचने के लिए दृढ श्रद्धा से युक्त पात्र-वाली भक्ति-नौका के विना केवल सदाचारस्प अनुकूल वायु के झोंक के सहारे अन्यान्य उपायो से कैसे पार हो सकता है अत भक्ति और श्रद्धा से युक्त होकर कौलमार्ग मे स्थित साधक ही उत्तम गति को प्राप्त करता है, यह कहा गया है। यहाँ चौदहवाँ तरङ्ग स्वात्मीकारादि-स्पन नामक पूर्ण है । इस तरङ्ग मे १०३ पद्य है। यह तरङ्ग मुद्राओं के लक्षणों का आख्यान करता है । मुद्रा शब्द की व्युत्पत्ति- जिसके दिखाने से (देवता) हर्प प्रदान करते हैं, वह ऐसी बतलाई है । देवता श्रीललिता-महात्रिपुरसुन्दरी के समक्ष दिखाई जानेवाली त्रयोदश मुद्राएँ हैं, जिनमे सक्षोभिण्यादि ९ तथा ४ आयुधमुद्राएँ पाशादि है । ऐसा कहकर प्रत्येक मुद्रा के निर्माण हेतु लक्षण-कथन हुआ है । इनके अतिरिक्त तीर्थावान के लिये अडशमुद्रा, धेनुमुद्रा, तार्क्ष्यमुद्रा आदि पूजोपयोगी मुद्राओं के लक्षण बतलाये हैं । इनमे विष्णु के आयुधो की मुद्राएँ भी सम्मिलित हैं। यहाँ मुद्राविवरण-नामक पन्द्रहवाँ तरङ्ग ४७ पद्यो मे पूर्ण हुआ है।

·- (10) प्रस्तुत तरज की अवतारणा मे भगवती ने जिज्ञासा की है कि पूर्वोक्त विस्तृत पूजा करने मे अशक्त साधको के लिये सक्षिप्त-पूजाविधि किस प्रकार हो सकती है? इसके उत्तर मे महादेव ने गौण-पूजा या वर्णन किया है । इप्समे कहा गया है कि गौण-पूजा मे मुख्य द्रव्य से पूजा मे सक्षेप नहीं किया जाता है, तथापि आपत्काल मे एक से चार अथवा एक से छ राक के आवरणो का अर्चन और मुख्यरूप से पञ्चिकाओं में भी पूजा होती है । आवरण-मन्त्रो से होम, सर्वभूतवलि तथा शान्तिस्तव का पाठ यथाशक्ति करे । यदि तर्पण नहीं करे, तो अनुकल्पेन पूजयामि कह कर अर्चन करे । यह अतिलघु-पूना का क्रम है। यदि इसमे भी अशक्त हो, तो केवल एक सामान्यार्घ्य पात्र स्थापित कर पीठशक्तियों की पूजा, यथाशक्ति आवाहन और विधानपूर्वक आगे बताये हुए क्रम से पूजा करे । इसमे मूलदेवी की तीन बार, तिथिनित्या, पोडशी, महापोडशी, गुरुत्रय, पडङ्ग, तथा त्रिकोण खण्ड-देवता, इन अठारह की पूजा और यथासम्भव अन्य देवताओं की पूजा का विधान है । पुष्प एव अक्षत से मालामन्त्रद्वारा पूजा करने से भी पूजा का फल प्राप्त होता है । यदि पूजोपकरण प्राप्त न हो, तो मानस-पूजा करे अथवा मालामन्त्र का जप ही करे । यह सब बाह्यपूजा मे सलग्न साधक के लिये है । आन्तरोपासना तन्त्रों में बहुत प्रकार की कही गई है। उनमे से एक प्रकार यहाँ दर्शित है। यथा- सुषुम्ना के ऊर्ध्वभाग मे अधोमुख श्वेत सहस्रदल कमल है, वहाँ गुरु का स्थान है । सुषुम्ना के नीचे रक्तवर्णी सहस्रदल कमल है | उसे कुल कहते हैं । वहीं कर्णिका मे कुलकुण्ड है, जिसमे कुण्डली शक्ति अत्यन्त तेजस्वी विराजमान है । ऊर्ध्व कमल मे पूर्णचन्द्र जैसी कान्तिवाले गुरु स्थित है । इन दोनो को अ तथा ह रूप मानकर भावना करे । मूलाधार चतुर्दलपद्म के नीचे विषुव नामक लाल वर्णवाला षड्दल कमल है । वहीं से आज्ञाचक्र तक उस कुण्डलिनी को क्रमश ले जाय । गन्ध आदि पञ्चोपचार, ताम्बूल और प्रणतिपूर्वक यजन करते हुए उसका ध्यान करे । वहाँ शिव से युक्त-सामरस्य को प्राप्त मानकर क्षणभर विश्राम करके उन दोनो का शून्यत्रयमय बिन्दु विसर्गरूप स्मरण करे । वहाँ वे दोनो अ-ह-कार तत्त्वाद्यन्त कहे गये है। इनमे तत्त्वाद्य शून्यरूप है तथा अन्त्य विसर्गरूप है । तभी तेजस्त्रितय महारूप का हृदय मे स्फुरण होता है । ऐसी भावना करने से मनुष्य ससार पर विजय पा लेता है । इस प्रकार की आन्तर उपासना करने वालो के लिये पूजाविधि की अपेक्षा नहीं है । इस प्रकार २० पद्यो मे 'सक्षेप-पूनाविधि' नामक सोलहवाँ तरङ्ग यहाँ पूर्ण है। इस तरङ्ग मे नैमित्तिक पूजा की विधि जानने की इच्छा से किये गये निवेदन का उत्तर देते हुए वृषध्वज शिव ने कहा है कि- ·(11) साधक को नित्य और नैमित्तिक दोनो प्रकार की पूजाएं करनी चाहिए । नित्यपूना में अशक्त हो, तो माला-मन्त्र का पाठ करे राया नैमित्तिक पूजा करे । यदि उसमे भी असमर्थ हो, तो गुरु आदि से पूना करवाये । प्रतिमास में एक यार सो पूजा करवाये ही, यदि उनमे भी अशक्त हो, तो छह माप्त मे एक बार करवाये । आलस्य अथवा लोग से छ महीनों में भी एक बार पूजा नहीं करता, कराता है, तो वह पशु हो जाता है । साधक को उसका सज नहीं करना चाहिए । इनके अतिरिक्त पर्व-पूनाएं भी करणीय हैं । यया पञ्चपर्व, युगादि दिन तथा पुण्याधिक दिन । इसी प्रकार कुल, कुलाकुल, अकुल तिथियाँ, कुलवार, कुलनक्षत्र आदि कुलपर्यों का कथन है । दोनो पक्षो की तिथियाँ एव चैत्रादि मास देवीपर्व कहलाते हैं। उनमे स्नान, दान, जप, व्रत एवं पूजा का महत्त्व है तथा इनसे भगवती प्रसत रोती है। नित्यपूना दिन म और नैमित्तिक पूना रात्रि में करनी चाहिए, जब कि दिवापर्व का योग हो तो दिन में भी पूजा कर सकते हैं । प्राप्तकाल होने पर पहले नित्यपूजा आर तदनन्तर नैमित्तिक पूजा करे । इसी बीच सन्ध्या आदि का समय आ जाए तो मध्य मे अथवा एक अग पूर्ण करके अथवा अन्त में उन्हे सम्पन्न करने का निर्देश दिया है। एक साथ एकाधिक पर्वो का योग आने पर उनका सङ्कल्प मे उल्लेख करके मिश्रित पूजा करे । पूजा के अन्त मे गुरु, शक्ति सुवासिनी आदि की पूजा होती है। इसके पश्चात् चैत्र-पूर्णिमा को दमनकार्पण का पूर्णविधान दिखाया है । यह पूजा चैत्र से ज्येष्ठमास तक भी होती है । श्रावण मे पवित्रार्पण की विधि बतलाई है, जिसमे पवित्र-निर्माण एव पूजाविधान भी प्रदत्त है । आश्विन शुक्ल मे नवरात्र पूजा भी इसी पकार विस्तार से बतलाई है, जिसमें पूजा के साथ-साथ हवन की विधि भी दी है। कार्तिक में दीपपूजा होती है । जिसमे दीपनिर्माण, समर्पण विधि आदि का उल्लेख हुआ है । यहाँ पूजा मे १९८ दीपक समर्पण का मुख्य कल्प है, और अन्त में कहा गया है कि यदि यह सब नहीं कर सके, तो नवरात्र में अथवा नौ दिन के अनुचान मे दमनक और पवित्र अर्पण कर ले । ऐसा करने से सभी पूजाओं का फल प्राप्त हाता है। यहाँ यह तरङ्ग ६१ पद्यों मे पूर्ण है । यह तरङ्ग मालामन्त्र-कयन' नामक है । यहाँ 'मालामन्त्र से तात्पर्य खड्गमाला है। प्रारम्भ मे इसकी महिमा बतलाते हुए इसके श्रवण तथा जप का महान् फल उल्लिखित हुआ है । तदनन्तर इसके ऋषि छन्द देवता और ध्यान का निर्देश करके 'पद्मराग-प्रतीकाशाम इत्यादि साधचतुष्टय पद्यो का ध्यान दिया है | ध्यान के पश्चात् मानसपूजा करके मूल-पाठ दिया है । ।

·(12) यहाँ समग्रपाठ अष्टप्-पद्यो मे ग्रथित है, जिसमे सभी नाम सम्बुद्ध्यन्त हैं | प्रयोग की दृष्टि से कहा गया है कि खड्गहस्त होकर इसका पाठ करने से वह खड्ग सिद्ध हो जाता है और युद्ध मे उसका प्रयोग करने से विष्णु को भी साधक जीत लेता है । यह मालामन्त्र श्रीदेवी के आवरणो से युक्त तथा पूजाक्रममय है । अत पूजाविधि मे अशक्त साधक भी यदि इसका पाठ करता है, तो उसे पूजा का फल प्राप्त होता है। तदनन्तर खड्गमाला मे आये नाममन्त्रो के विभाग को समझाया है, जिसमे श्रीमन्त्रपूजा के आवरणो मे विहित नाम, स्थान आदि की स्पष्टता है । इसमे कुल एक हजार इकत्तीस वर्ण हैं । खङ्गमाला के-१-शुद्ध, २-नमोऽन्त, ३-स्वाहाऽन्त, ४-तर्पणान्त और ५-जयान्त, ऐसे पाँच प्रकार हैं । ये ही १-स्त्री, २-पुरुष और ३- मिथुनरूप से प्रयुक्त नेि पर पन्द्रह प्रकार होते हैं । उदाहरण के रूप में इनके एक-एक स्वरूपात्मक पद भी दिये हैं । जप मे शुद्ध, पूजा मे नमोऽन्त, होम मे स्वाहान्त, तर्पण मे ताणान्त और स्तोत्र मे जयान्त पदो का प्रयोग होता है । यहीं पाठ करने का फल भी निर्दिष्ट है । पुष्पो से अर्चन, होमद्रव्य से हवन, क्षीरादि से तर्पण तथा जप-स्तुति से अनन्त फल प्राप्त होते है । यह तरङ्ग ७६ पद्यों मे यहाँ पूर्ण है। इस तरङ्ग का प्रतिपाद्य 'रहस्यार्चन' है । भगवती की जिज्ञासा के पश्चात् भगवान् शिव ने कहा है कि इस अर्चन को मैंने पहले पूर्णरूप से गुप्त रखा था | तदनन्तर विस्मृत हो जाने से मैंने जानने की प्रार्थना की, परन्तु वह ज्ञात नहीं हुआ । तब १० हजार दिव्य वर्षों तक तप करने पर भगवान् पञ्चवक्त्र ने मुझसे पूछा कि हे वत्स! तुम इस तपस्या से क्या चाहते हो? तब मैने त्रिपुरार्णव मे कथित रहोयाग की विधि कहने के लिये प्रार्थना की । तब भगवान् श्रीकण्ठ ने हँसकर उस याग की महत्ता और दुर्लभता का कथन करके विधि का वर्णन किया है। इस याग को सम्पन्न करने का अधिकार दीक्षित को ही है | यह एकान्तपूजा भक्ति एव श्रद्धा से करनी चाहिए । एकान्त और निर्भय स्थान मे विघ्नेश्वर तथा गुरु-पूजन करके स्वस्तिवाचन, अभ्युदय-श्राद्ध, मातृकापूजा, सङ्कल्प, आचार्यादि- वरण, पूजास्थल मे ८दी निर्माण, मण्डपसज्जा, ध्वजस्थापना, मण्डलपूजन, तिरस्करणीपूजा, सर्वतोभरमण्डलपूजन, यजमान का मण्डपप्रवेश, सविद् याचना, पात्रासादनार्थ पत्र-स्थाषा की विधि, सुवासिनीपूजा, मण्डप से बाहर सस्कार- मण्डप-विधान, 'तुविधि अग्निविधि छागबलि, यन्त्रराजस्थापन, द्वारपूजादि, पात्रप्रतिष्ठा, सविदभिमन्त्रण, आवरणपूजा, पूजागहोम, पात्रग्रहण, यागसमापन, बलिपूजा, सुवासिनीपूजा, पूर्णाहुति, प्रायश्चित्ताहुति, अग्न्युत्तर कर्म, दिक्पाल, तिरस्कृति, भैरव, क्षेत्रपाल आदि के लिये बलि-प्रदान, सामयिको को पात्रदान, तत्त्वशोधन, देवीविसर्जन और शान्तिस्तव-पठन का क्रम विस्तार से दिया है।

·(13) इसके पश्चात् ऋत्विग-पूजन, दक्षिणादान, अभिषेचन और शेष कर्म की परिसमाप्ति करे। इस रहोयाग के विधान को सम्पा करने वाले को जो पुण्य प्राप्त होता है, उसका वर्णन भी विस्तार से करके अन्त मे अझलोपजनित दोष की शान्ति के लिये मण्डलपूना राया विभिन्न दोषो से होने वाली हानि का सूचन हुआ है। इस प्रकार २४३ पयो मे रोयाग-कथन' नामक उनीसवाँ तरङ्ग यहाँ पूर्ण है | यह तरङ्ग पूर्वोक्त अतिगोप्य एकान्त-पूजनादि मे प्रयोज्य मन्त्रो को जानने की इच्छा और उन मन्त्री के कथन पर आधारित है । इसमे रहोयाग मे प्रयोज्य आयर्वण-मन्त्री के बतलाते हुए उस समय करणीय विधि का भी निर्देश दिया है | (इन मन्त्रों के क्रम तथा विधियो की सूची पृथक् सगृहीत है । यथासम्भव वर्तमान मे उपलब्ध सहिता के स्थलो का सूचन भी किया गया है।) इस प्रकार के मन्त्र-कथन से वैदिक एव तान्त्रिक उपासना मे दोनो के ऐक्य का प्रतिपादन भी हो गया है। मन्त्री के मूलपाठ होने से यह तरङ्ग विस्तृत हो गया है, किन्तु सख्या का व्यवस्थापन नहीं है। इस अन्तिम तरन में त्रिपुरार्णव मे प्रोक्त श्रीसूक्त द्वारा श्रीचक्र के अर्चन की विधि के बारे में पूछने पर भैरव-शिव ने वर्णन किया है, जिसमे श्रीसूक्त 'हिरण्यवर्णा आदि मन्त्र से 'पुरषानहम् तक पन्द्रह ऋचाओ को श्रीत्रिपुरा को प्रीति देनेवाली बतलाया है । यह श्रीविद्या का सूक्त होने से ही श्रीसूक्त कहलाता है और श्रीविद्या ही त्रिपुरा है, अत यह त्रिपुरा-सूक्त भी है । इस सूक्त के द्वारा अर्चन मे ६४ उपचारों की योजना एक-एक, चार-चार और तीन-तीन पाठो के क्रम से, १६ ऋचाओं के योग से कर लेनी चाहिए । इस प्रकार की पूजा करने मात्र से सर्वपापो से छूट जाता है। और ऐसा अर्चन करने से कर्मलोप का दोष भी नहीं लगता है। सौभाग्य-विद्या के अक्षरो से प्रतिमन्त्र को सम्पुटित करके जो हवन करता है, उसे भगवती ललिता वाहितार्थ प्रदान करती हैं। इसी प्रसङ्ग मे हवनीय वस्तु-विशेष और उसके हवन से प्राप्य फलों का भी निर्देश किया है । यथा- बिल्वपत्र से पापनाश तथा सौभाग्य-सम्पत्ति मिलती है । सुगन्धित पुष्पो से सौख्य, तिल से पापनाश, धान्य से धान्यवृद्धि, धृत से तेजोवृद्धि तथा अन्य वस्तुएँ जो आगम मे प्रोक्त है, उनके हवन से वहाँ कहे अनुसार फल मिलता है । शतावृत्ति, सहसावृत्ति तथा दस हजार आवृत्ति से सर्वकामसिद्धि, सौख्य एव देवताप्रीति प्राप्त होती है । लक्षवृत्ति से श्रीपुर मे कल्पपर्यन्त वास होता है । अथवा श्रीसूक्त के द्वारा श्रीयन्त्र पर अभिषेक करने से भी उपर्युक्त फल प्राप्त होते हैं।

·(14) श्रीसूक्त की ऋचाओं को वाग्बीज से सम्पुटित करके पाठादि करने से वाक्पतित्व, श्रीवीजसम्पुट से देवतात्मता एव कामवीज सम्पुट से जगद्वशीकरण होता है । पूजा करने मे अशक्त होने पर इस सूक्त के तीन पाठ करने से पूजा-फल मिलता है । श्रीसूक्त के जप से शतगुण फल होता है और त्रिपुरा देवी सर्वार्थ को बढाती है । त्रिपुरोपासक को इसका नित्य पाठ करना चाहिए, यह आवश्यक है । इसके समान अन्य कोई पाठ पुण्यल्प नहीं है | इसके जान लेने पर समस्त पाप कच्चे मिट्टी के घडे मे पानी डालने से जैसे वह नष्ट हो जाता है, वैसे ही नष्ट हो जाते है। यहाँ श्रीसूक्त-विधि नामक इफीसवाँ तरङ्ग १८ पद्यो का पूर्ण है | ·॥ श्रीगणेशाय नम ॥ त्रिपुरार्णवतन्त्रम् अथ प्रथमस्तरङ्गः भगवन् शृणु देवि देव्युवाच सर्वधर्मज्ञ जगत्कारण शङ्कर। करुणाब्धे महादेव भक्ताना हितकाम्यया ॥१॥ त्वया प्रोक्तानि तन्त्राणि नानाविधियुतानि वै। त्रिपुराया महादेव्या अपि तन्वायनेकश ॥२॥ तत्र प्रोक्त त्वया नाथ तन्त्र तु त्रिपुरार्णवम् । अत्यद्भुततर चेति तन्ममाचक्ष्व वल्लभ ॥३॥ ईश्वर उवाच प्रत्यामि तु त्रिपुरार्णवम् । पुरा सदाशिना - प्रोक्त भेरवाय महात्मने ॥४॥ कालपर्यायतो देवि तन्त्राणि त्रैपुराणि यदोच्छिन्नानि देवेशि तदा श्रीभैरवेण ॥५॥ पृष्ट सदाशिव प्राह त्रिपुरार्णवसज्ञितम् । त्रिपुराविधिरलानामर्णवोऽय महेश्वरि ॥ ६ ॥ ग्रन्थतो लक्षगुणित नानाविधिसमन्वितम् । नित्य नैमित्तिक काम्य बहुधा यत्र सस्थितम् ॥७॥ विस्तरेणापि सक्षेपात् यत्र सर्व स्फुट स्थितम् । उपासनानि कोणि नानाविधानि वै ॥ ८॥ विज्ञान च महाश्रेष्ठ शाक्त नानोपपत्तिकम् । तस्यातिविस्तृतत्वार्नु नेदानी प्रब्रवीमि ते ॥९॥ त्रैपुरेषु विधानेषु श्रोतुमिच्छसि । क्रमेण पृष्टस्तत्सर्व सक्षेपात् कथयामि ते ॥१०॥ यत्र यद्यत्त्व ·2 त्रिपुरार्णवतन्त्र देव्युवाच त्रिपुराया महेशान दीक्षाविधिमनुत्तमम् । वद सारं समादाय त्रिपुरार्णवतो मम ॥११॥ ईश्वर उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि त्रिपुरादीक्षणे निधिम्। बहुप्रकार तरेवि दृष्टं श्रीत्रिपुराणेव ॥१२॥ तस्मात्सारं समादाय संक्षेपात् प्रब्रवीमि ते. समीहन् पुरुषार्थ वै जनो दीक्षा समाश्रयेत् ॥१३॥ दीक्षैव मुक्तिसौधस्य सोपानं सुलभं प्रिये। सौधारोहो यथा नास्ति सोपानारोहणं विना॥१४॥ तथा दीक्षां विना मोक्षो दुर्लभः शिवशासने। सांख्ये योगे पाञ्चरात्रे वैदिकेऽपि न सर्वतः॥ १५ ॥ मुक्तिः कुतश्चिदेवेह पूर्णामुक्तिरनाकुला। दीक्षां विना न शाक्तं हि ज्ञानं मुक्तिस्ततः कुतः ॥ १६ ॥ तदिच्छन् स्वात्ममुक्तिं दीक्षामेवाश्रयेद् गुरोः। गुरुर्गरीयान् विज्ञानी तन्त्रमार्गकतत्परः॥ १७ ॥ स्वाशान्त(न)रान्सुम(न्समुदतु शिव एव गुरुः स्वयम् । गुरुः सुलक्षण. शान्तः कामतर्षादिवर्जितः ॥ १८ ॥ ज्ञात्वात्मानं पर यो वै पूर्णाहन्तां समास्थितः। सर्वलक्षणहीनोऽपि स गुरुः सर्वतोऽधिकः ॥१९॥ श्रेष्ठो वर्णवयोज्ञानैर्गुरुमेवं परीक्षयेत् । स्त्रीभ्यः सर्वोत्तमा दीक्षा तत्र मातुः शतोत्तरा ॥२०॥ वयसाऽपि कनीयस्यो नमस्कार्या[:स्त्रियः सदा । योपिदल्पवयस्काऽपि गुरुत्वारे वरानने ॥ २१ ॥ परिचर्य प्रोक्तगुरु धनाद्यैस्तोप्य सर्वथा। दीक्षामासादयेदुक्ते शुभे काले स्थले तथा ॥२२॥ सुगन्धितैलाद्यैर्मान्यैरिष्टैश्च संवृतः। दीसादीनात्तु पूर्वेऽह्नि कृतनित्यक्रियः शुभः ॥२३॥ स्नातः ·प्रथमस्तर 3 यथाविधिः ॥२४॥ प्रिये ॥२५॥ तत्र कुलदेवं गुरुं (रून ) ज्येष्ठान् नमस्कृत्य यथावधिः । देशकालोल्लेखपूर्व संकल्प्य तु पूजयित्वा विघ्नहर पुण्याहं वाचयेत् ततः। श्राद्धमाभ्युदयं कुर्यात् तद्विधान शृणु स्वशाखोक्तं तान्त्रिक वा कुर्यात्तत्र वरानने। प्रस्थतण्डुलकं न्यस्य पाने वै स्वस्तिकं लिखेत् ॥२६॥ तत्रोक्तवत्तु कलशं विन्यसेत् प्रणव जपन् । हृन्मन्वेणापूर्य जलैः पञ्चरत्नानि निक्षिपेत् ॥ २७ ॥ पल्लवैर्मुखमाच्छाद्य पूर्णपानं निधाय तण्डुलेन समापूर्ण वरुणं पूजयेत् ॥२८॥ आवाह्य विधिवत् पश्चादापोहिष्ठात्रयेण च। हिरण्यवर्णा इत्याद्यैश्चतुर्भिरनुवाकतः ॥ २९ ॥ पवमानेति वै जप्त्वा चामृतेश्यादिपञ्चकम् । अमृतं निर्विप कृत्वा तत्तन्मुद्रा प्रदर्शयन् ॥ ३० ॥ आदाय किञ्चित् तोयममृतेश्यै समर्पयेत् । नामतः प्रीयतां चोक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान् यजेत् ॥३१॥ पुण्याहमस्विति प्रार्थ्य तोयेशमुत्सृजेत् । तत्तोयेनाखिलं प्रोक्ष्य गायत्रीमष्टधा जपेत् ॥ ३२ ॥ ततस्तु विप्रत्रितयभोजनान्यूनसम्मितम् । हिरण्यमुत्सृजेद् नादी(न्दी )मुखानां प्रीतये इति स्वस्ति वाच्य नान्दीश्राद्ध कृत्वा यथाविधि। आचार्यादीनासनाद्यैः सम्पूज्य वृणुयात् ततः ॥३४॥ आचार्यमथब्रह्माणं सदस्यमपि वै क्रमात् । दक्षिणावस्त्रभूपादि प्रोक्त्वा तु वरण प्रणमेदेवमन्यतः । मण्डपं पूजयित्वाथ प्रविशेद् ब्राह्मणैः सह ॥३६॥ आचार्यों वास्तुपुरुषं क्षेत्रपाल पूजयेत् । त्रिमेखलायुक्तवेद्या श्रीयन्त्रमालिखेत् ॥ ३७॥ नत्वा शिवे ॥३३॥ समादायाप्रतः स्थित ॥३५॥ दत्वा ·कलश वा त त्रिपुरार्णवतन्त्रे सिन्दूररजसा देवि मण्डयेत् सुविधानतः । वितानकदलीस्तम्भतोरणादर्शकादिभिः ॥ ३८॥ दीपान् प्रज्वाल्य परितो धूपयेच्च सुधूपकैः । सिद्धार्थास्तत्र सङ्कीर्य सप्तास्वपठितांस्ततः ॥३९॥ समूह तानीशकोणे यजेत् तत्रास्त्रदेवताम् । शालयोऽथ यवास्तद्वद्गोधूमा मापकास्तिलाः ॥४०॥ उक्तानि पञ्च धान्यानि पृथक प्रस्थमितानि वै । क्रमाद्यन्त्रीपरि न्यस्य तत्र वै न्यसेत् ॥४१॥ कलशो द्रोणाजलयुक् तदर्धः पाद एवं वा । त्रितन्तुवेष्टित सम्यग् धूपितोऽथाप्यलकृतः ॥ ४२ ॥ कूर्चाधारे धान्यराशौ स्थापयेत् मूलमन्त्रतः । पञ्चरलान्तरो वस्त्रयुगच्छन्नो मनोहरः ॥४३॥ ताम्रजों वा मृण्मयो क्वाथैस्तीर्थतोय.। वोपधिभवैः पूरयेन्मातृका न्यसेन्मुखे पल्लवानि पञ्च दूर्वाङराणि च । पूर्णपात्र मुखे दत्त्वा फलयुक्त सुवर्णजाम् ॥४५॥ प्रतिमा मूर्त्यनुगुणा न्यसेद् गन्धाद्यलकृताम् । देवीं पूजयेदुपचारकैः ॥ ४६॥ स्पृशम्नष्टोत्तरशत प्रजपेन्मूलविद्यया। अगविद्या अपि सकृत् श्रीचक्रराजकम् ॥४७॥ पूजयेद् विधिना देवि आरत्यन्त निवर्तयेत्। ततो होम शिवे कुर्यात् तद्विधान शृणु प्रिये ॥४८॥ कुण्ड वा स्थण्डिल वापि कुर्याच्छास्त्रोक्तवर्मना । प्रोक्ष्य मूलेन गन्धाद्यैरलङ्कत्य पूजयेत् ॥४९॥ तिम्रो रेषास्तु पूर्वान्ता दक्षिणात पश्चिमारदथ । उत्तरान्ताः कुशाओस्तु कृत्वा तन्मध्यतो न्यसेत् ॥५०॥ इत परम् समा सर्वे मप्यनो वा प्रोक्तमानेन सयुत -क | २ मात्तयाक । 2. द्रोगप्रमागमुक्त रहस्याणवे-गुजाभिरष्टभिर्माप कर्षस्तु दशमाषक । पल कुडवक प्रस्थाइक द्रोण एव च ॥ चतुर्गुणोत्तरा शेया पलाद् द्रोणवपि प्रपात इति । श्री विद्यार्गवेऽपि त्रयोदश पटले पूर्गाभिषेकप्रसङ्गे स्कन्दपुराण-वाद- प्युपलभ्यते, यथा-पलद्वय तु प्रमृत कुडद निगुण मतम्। चतुमि कुडयै प्रय पठन् ।॥४४॥ तन्त्र समावाह तत. च -- ·प्रथमस्तरम 5 प्रोच्यते ॥५१॥ यथा मूलेन प्रोक्षितं त्यक्त्वा चाग्निं मूलेन निक्षिपेत् । एतावदेव नित्यादौ विशेपस्त्वथ रेषासु विष्णुमाशं च तथेन्द्र विधिमेव च । यम सोमं प्रपूज्याथ प्रोक्ष्य मूलकुशोदकैः ॥ ५२॥ धेनुं ताय प्रदर्याध प्रोक्ष्यास्त्रेण कुशोदकैः । कुशेन विलिखेत् त्रिकोणं भूपुरान्तरे ॥ ५३॥ पीठपूनां तत्र कृत्वा ध्यायेत् कामेश्वरौ हृदि । जपाकुसुमसच्छायमङ्कुशं पाशमेव च ॥५४॥ पुण्ड्रेक्षुचापं पुष्पास्त्रं दधानं करपङ्कजैः । रक्तवस्वमाल्यभूपायुत त्रिनयनोज्ज्वलम् ॥ ५५ ॥ चन्द्रचूडं च कामेशी सश्लिष्ट हृदि भावयेत् । आवाज़ तत्र सपूज्य शक्तन्युपचारतः ॥५६॥ दधात् कामेश्वरीकामेश्वराभ्यां नमसाञ्जलिम् । कामबीजादियोगेन तेन च ॥५७ ॥ विन्यसेन्मूलविद्याया कामेशी कामुका स्मरेत् । तद्विधिं शृणु वच्मि ते ॥५८ ॥ अरण्याद्युद्भवं वह्निमादायास्त्रेण शङ्करि । त्यजेनिक्रतिभागे तु क्रव्यादांशं फडुच्चरन् ॥ ५९॥ एकमगारक पश्चात् समानेन पेधाय च । धेनुं प्रदर्य मूलेन त्वभिमन्त्रयेत् ॥ ६०॥ विवृत्य भ्रामयेत् त्रि तस्योपॉमितीरयन् । ध्यायन् कामेशवीर्य तु योनौ निधापयेत् ॥ ६१ ॥ त(दद्यादाचमन जठराग्नि नियोजयेत् । आवाहनक्रमेणैव आंसोहविद्यया सह ॥६२॥ वह्नि चैतन्याय इत्येवमभिमन्त्रणात् । चैतन्यमग्नेः मंयोज्य निक्षिपेदिन्धनादिकम् ॥ ६३ ॥ प्राणानायम्य सम्पूज्य स्थापयेदग्नि सप्तधा तस्या ताभ्या नम माढक तैश्चतुर्मुगै ॥ चतुर्गुणो भवेद्रोग कुम्भस्तद् द्वयत स्मृत । कुम्भैस्तै रष्टभि खारी ॥

·6 त्रिपुरार्णवतन्त्रे कामबीजाह्निमूर्तये नमः प्रपठन् शिवे । प्रज्वालयेत् चित्तमलं जपेत् तं समुपस्थितः ॥ ६४॥ अग्निं प्रज्वलित वन्दे जातवेदं हुताशनम् । सुवर्णवर्णममलं समिद्धं विश्वतोमुखम् ॥६५॥ उपस्थायेति मन्त्रण प्रणम्योपविशेत्ततः । आग्नेयमनुना प्राणायाम कृत्वा ततः परम् ॥६६॥ ऋष्यादि विन्यसेत् तस्य ध्यायेतं तु समाहितः । पद्मस्थं च वराभीतिपद्मशक्तिधर शुचिम् ॥६॥ त्रिणेत्रमरुण श्वेतवसन हृदि संस्मरेत् । चित्पिङ्गलेति विलिखेत् द्विर्हन दह वै पच ॥ ६८ ॥ सर्वज्ञा ज्ञापयोक्त्वा स्वाहा सारचतुर्मुखः। वैश्वानरान्ते जातोक्त्वा वेदोक्त्वा च वह ॥६९ ॥ लोहिताक्ष सबर्व )कर्मा विलिख्य च णि साधय । स्वाहाऽयं आग्नेयो भृगस्तु ऋपिरीरितः॥७०॥ गायत्रीछन्द उद्दिष्टं रा रीमित्यादि विन्यसेत् । पात्राण्यासादयेद् गौरि अग्नेरुत्तरभागतः ॥७१ ॥ पश्चात् प्रागन्तक तत्र कुशेषु सुक्सुदौ तथा । आज्यपात्रं प्रणीता च प्रोक्षणी चरु भाण्डकम् ॥७२॥ होमगव्याणि परिधान् दुर्वादिप्रमुखान्यपि । सुगादिपात्रमुत्तान प्रोक्षयेत्तु प्रणीतिकाम् ॥७३॥ कुशेषु न्यस्य पुरतस्तोयमापूर्य तत्र तु । उत्तराग्रपवित्रेण त्रिरुत्पूय निक्षिप्योदकबिन्दु च घृतबिन्दु च वल्लभे । आनासिक तदुद्धृत्य स्थापयेदुत्तरांशतः ॥७५ ।। ततः पुरः ॥ ७४॥ -- अस्य मन्त्रस्य म्वरूपम्-ॐ चिपिङ्गल हन हन दह दह पच पच सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा । ॐ र वैश्वान गातवेद इहा वह लोहिताक्ष सर्वकर्माणि साधय स्वाहा' इति 2.

·7 । - - - प्रथमस्तरम कुशोत्तराधर कृत्वा संरक्षेदासमाप्तितः। पवित्रान्तरसंयुक्त प्रोक्षण्याः पूर्ववद्विधिः ॥७६ ॥ पुरतः स्थापनादीनि प्रोक्षण्युत्पवनान्ततः। दत्त्वा प्रणीता तोयं च तेनाभ्युक्षेत् सुसाधनम् ॥७७॥ पूर्वतस्तु प्रणीताया निषाद्य परिपेचयेत् । परिस्तीर्य परिधिकां न्यस्य मूर्तित्रयं क्रमात् ॥७८॥ यष्ट्वा तेवथ ब्रह्माणं होमार्थे वृणुयाद् द्विजम् । पवित्रान्तरयुक्त तत्पात्रे सम्पूर्य बै घृतम् ॥ ७९ ॥ धेनुं ताऱ्या प्रदर्शाथ मूलं तु नवधा जपेत् । अग्निसूर्यसोमकलाः प्रजपेत् तत्र शङ्करि ॥८॥ अङ्गारेऽधिश्रयेद् दीं ज्वलितौ तत्र निक्षिपेत् । परितोग्न्यैवलद्भिश्च कृत्वा भूयः प्रदर्शयेत् ॥ ८१॥ अखिलान् प्रक्षिपेदग्नावुत्तार्याज्यमुदग्दिशि । अङ्गारानिक्षिपेदग्नौ जल स्पृष्ट्वा पुरो न्यसेत् ॥ ८२॥ उत्पूयाज्यं सुक्सुवयोस्तप्त्वा सम्मानयेत् सम्मायेत् कुशैः। सम्प्रोक्ष्य सन्ताप्य पुनरग्नौ तान् सोदकान् क्षिपेत् ॥ ८३ ॥ प्रजप्य बाला तत्कण्ठे नमसा सूत्रवेष्टनम् । भुवनां प्रासाद च न्यस्य सम्पूजयेत्ततः ॥ ८४॥ पीठमभ्यर्चयेदग्नौ नवशक्तिसमावृतम् । पीता श्वेतारुणा कृष्णा धूम्रा तीव्रा स्फुलिङ्गिनी ॥ ८५ ॥ रुचिालिनीति रं वै सर्वतत्त्वक वै मला। सनाय नमसोपेतमिति सर्व समर्चयेत् ॥८६॥ प्राग् ध्यातं तु समावाह्य वह्नि सम्पूज्य शक्तितः । आज्यं त्रिधा विभक्तव्यं कुशाभ्यां च ततो हुनेत् ॥८७ ॥ नाडीरूपं विचिन्त्याथाज्य त्रिधा भावित पुरा। दक्षाद् वामान्मध्यभागात् सुवेणादाय वै क्रमात् ॥८॥ व्याहृत्या तु त्रिधा हुत्वा नेत्रेवग्निं च सोमकम् । स्विष्टकृत जुहुयात् परमेश्वरि ॥ ८९ ॥ तौ च हुत्वा 1 युक्तप्री-क।

·चतुर्धा वै क्रमात् ॥११॥ विवाहं तु कृष्णवर्णा 8 त्रिपुरार्णवतन्त्र हुत्वेवं नेत्रवक्त्राणामुद्घाट तु विभावयेत् । व्याहृत्याऽपि त्रिधाग्नि च क्रमाद्धनेत् ॥ ९०॥ एतावद्धोमशेष तु प्रोक्षण्यां पातयेदनु । सस्कारार्थ हुनेत् पश्चाद् गर्भाधानादितः गर्भाधान पुसवन सीमन्तं जातकर्म च । नालच्छिदिर्नामकृतिनिफर्म प्राशनं ततः ॥१२॥ चौलं चोपनयस्तद्वत् त्रिवतं समावृतिः । त्रिधा होम एतत्संपत्तये शिवे ॥९३ ॥ ततोऽग्नये सप्तधा तु जुहुयागसनेन्द्रिये । हिरण्या कनका रक्ता स्वयम्प्रभा ॥१४॥ अतिरक्ता बहुरूपा बीजायेन हुनेक्रमात् । यसै ऋतुस्वरगतौ सबिन्दू सप्तधास्थितौ ॥ ९५ ॥ यादिसान्त विलोमेन तेषामादौ निधापयेत् । कामाग्निरिति कर्तव्यं नाम तस्य महेश्वरि ॥१६॥ ततस्ताभ्या घृताक्त तु समिधा पञ्चक हुनेत् । यथा विभवतोऽभ्यर्च्य विसृजेत् तदनन्तरम् ॥१७॥ अग्निमन्त्रेणाष्टधा तु जुहुयाद् गणप ततः। मनुवार तु जुहुयात् तत्प्रकार ब्रवीमि ते ॥ ९८॥ आरम्भादेकवर्णेन द्वाभ्याच त्रिभिरेव च । चतुर्भिः पञ्चभिः पड्भिरेकादशकपोडशैः ॥ ९९ ॥ एकविशतिभिः सर्वैः पञ्चधेति क्रमामुनेत् । अग्निमेव तु ससाध्य श्रपयेदथ वै चरुम् ॥१00 ॥ सम्यक् तण्डुल मूलमन्वितम् । स्थालीमस्त्रेण प्रक्षाल्य निक्षिपेत् तण्डुलं ततः ॥ १०१ ॥ हुमित्याच्छाद्य मूलेन चालयेत् । अत्यन्ता शिथिला शुष्कं श्रपयेच्चरुमद्विजे ॥१०२ ॥ अभिधार्य धृतेनैतत् कुशेषु विनिधापयेत् । अग्नौ तु देनतापीठ सम्पूज्यावाहयेत् पराम् ॥ १०३ ॥ ॥ गोक्षीरे तु पचेत् प्रेक्षयेन्न तु तु ·प्रथनस्तरङ्ग 9 पुनः। वापि मूलेन तु पूजयेत् तु यथाशक्तया सावृतिं तर्पयेत् तथा। अष्टोत्तरशताकृत्या तर्पयन्मूलदेवताम् || १०४ ॥ अग्नये मूलदेव्यै च शतधा हावयेत् पृथक् । अग्निदेवतयोस्तेन वक्क्यं भावयेदुमे ।। १०५ ॥ नाडीनामेकतासिद्धयै हावयेच्छतधा नित्यादिसमयान्तानामावृतीनां तु हावयेत् ॥ १०६ ॥ चरुणा मूलदेव्यै हावयेदप्टधा ततः । दूर्वादिक तु जुहुयाद् घृताक्तं मूलविद्यया ॥ १० ॥ दूर्वा च वटपत्रं च गुडची हेमदुग्धकम् । सोमवल्ली तु प्रत्येकमप्टोत्तरसहस्रकम् ।। १०८ ॥ शतमप्टोत्तरं पृथक् पृथक् । मृद्भिः संस्नापयेच्छिाप्यं मूलाष्टावृत्तिमन्त्रितेः ॥ १०९ ॥ रक्षाबन्धनक कृत्वा पञ्चगव्येन प्राशयेत् । संविदं चापि सम्प्राश्य हुतशेषाज्यमञ्जयेत् ॥११० ॥ व्याहृतीस्तु ततो हुत्वा समर्पणहुति हुनेत् । हुनेत् स्विष्टं कृतं पूर्णाहुति त्रिधा ॥१११॥ स्विष्टकृच्चरुणा पूर्णाहुतिः पुष्पफलाज्यकैः । द्विधावदानमन्यत्र घृतपूर्वोत्तरं तथा ॥११२॥ सकृदबावदानं स्यादभिधारो द्विधा उद्वास्य देवतामग्नेः परिधीश्च परिस्तरम् ॥११३ ॥ अग्नौ विनिक्षिपेत् पश्चात् परिपेकं ततश्चरेत् । प्रणीतापात्रमादाय सस्थाप्य पुरतः पुनः ॥११४ ॥ जलं किञ्चिद् विनिक्षिप्य सम्पूज्य प्रजपेत् विधा । तच्चतुर्दिक्षु तत्तोयं विनिक्षिप्य ततः शिवे ॥११५ ॥ प्राग्विनिक्षिप्ततोयेन सशिष्यं प्रोक्षयेत् उदासयेत्तु ब्रह्माणं यष्ट्वा वासोविभूषणैः ॥११६ ॥ समाप्य होम पश्चात् तु पूजयेन्मण्डलं ततः पाशच्छेदं कुर्यादुपवेश्य स्वदि(दक्षिणे ॥११॥ चैव ततः स्मृतः । स्वयम् । ततः ·10 त्रिधैव तु त्रिपुरार्णवतन्ने उत्तराभिमुखत्वेन विशेपास्थबिन्दुभिः । पात्रत्रयेण क्रमतः समन्त्र कारयेद्धतिम् ॥११८॥ आत्मपाशं तथा विद्यापाशं कर्माख्यपाशकम् । स्वाहान्तेन नान्यत् किञ्चित्समाचरेत् ॥११९ ॥ तर्पणं पूजनं शेषग्रहणं विद्यते । न किञ्चिद् भक्षयेदत्र नश्येत् तस्याधिवासनम् ॥ १२० ॥ भोजयेद्भुतशेषेण शिष्यं देवि ततः परम् । क्षीरवृक्षोद्भवं काठं नमसा मन्त्रितं तु यत् ॥१२१॥ दन्तान् विशोधयेत् तेन कृत्वा गण्डूपणं ततः आचम्य वपडा बदा शिखामधिवसेत् ततः ॥१२२॥ ध्याय देवी स्वहृदये कृतकृत्यौ( त्योऽ )परेऽहनि । अष्टात्रिशत्कलान्यास श्रीचक्रन्यासमेव च ॥१२३ ॥ रश्मिन्यासं तथा पोढान्यास वाग्देवताभिधम् । नित्यन्यासानपि कुर्याच्छिष्यकलेवरे ॥१२४ ॥ समय॑ चक्रराज तु कलशस्थां देवताम् । सहु( हम साधिते वह्नौ तिलैः श्वेतैस्तु हावयेत् ॥१२५ ॥ सुवासिनीमुखानिष्ट्वा वाद्यगीतादिभिः सह पीठे त्वलड्कृते शिष्यमुपवेश्येशदिङ्मुखम् ॥१२६ ॥ पल्लवान्मूर्णि निक्षिप्य मूलमावर्तयन्गुरुः । अभिपिञ्चेत्समुद्धृत्य कलशं सुविधानतः ॥१२७ ॥ अङ्गमन्त्राण्युपदिशेद् देवतासविधे स्थितः । प्राङ्मुखायोपविष्टाय स्वयं सोमदिशामुखः ॥१२८॥ रक्तकौशेयखण्डेन बद्भवा नेत्रं ततो गुरुः । षोडशीमादिशेत् तस्मै मुद्राः सक्षोभिणीमुखाः ॥१२९ ॥ शहाद्या अपि तत्पश्चाद् धर्मानरामयसम्भवान् । उपदिश्याथ शिप्येण भक्तया शक्तत्या प्रपूजितः ॥१३०॥ ब्रह्माद्यान् विगृजेन्सर्वान् दक्षिणायैः सुसत्कृतान् । गुरवे सर्वस्व निवेद्याराधयेच्छिवे ॥१३१ ॥ तथा च स्व च ·प्रथमस्तर 11 एव दीक्षा गुरु शिष्य परीक्ष्य च । पूर्णता वै पञ्चदश्या पोडश्या वाऽपि शैलजे । सम्प्राप्य देवताभक्तया सर्वथोपास्तितत्परम् ॥१३२॥ चिरसेवासुप्रसन्नो अचुम्बकमसन्दिग्धमनास्तिकमकौटिलम् ॥१३३॥ सर्वलक्षणसम्पन्नमान्यशरण धुमे। पूर्णाभिषेकयोगेन योनयेत् तदनन्तरम् ॥१३४॥ तत्रोपास्ति समेत प्राणवलभे । महाश्रीपोडशी यत्र श्रीमहापादुकापि ऊर्ध्वाम्नायोऽनुत्तरश्च प्राप्यते साधकेन ज्ञान शाक्त दिव्यमपि चोपास्तिर्देहसधया ॥ १३६ ॥ अन्तराराधनाख्याना पादुकाप्यात्मनस्तथा । स वै पूर्णाभिषेकाख्यो न तस्यो(स्या न्यो गुरुभवेत् ॥ सम्पूर्णाधिकृतिस्तस्य नान्येपा तु कदाचन ॥१३७ ।। अन्यत्रत्या हि या दीक्षा सा क्षुद्रा सुलभा तथा । पूर्णाभिषेकरूपा बहुदुर्लभा ॥१३८॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कुर्यात् पूर्णाभिषेचनम् । स्वात्मन श्रीगरोदेवि तेनैव कृतकृत्यता ॥ १३९ ॥ पूर्वोक्तवच्छुभे देशे काले च समुपक्रमेत् । तत्रादौ श्रीगुरु देव प्रार्थयेद् ॥१४०॥ भो स्वामिन् गुरुनाथार्य मामात शरणागतम् । ससारसागरात् तीर्ण कृपया कुरु गुरो ॥१४१ ॥ प्रार्थेवमाज्ञया सङ्कल्पादिकमाचरेत् । आचार्यो वेदिकामध्ये सर्वतो भद्रमण्डलम् ॥१४२ ॥ आगमोक्तेन विधिना रचयेच्छुभदर्शनम् । प्रागादिधान्यपुजेषु कलशान् पञ्च विन्यसेत् ॥१४३ ॥ समा सर्वे मध्यमो त्रा(वा) प्रोक्तमानेन सयुत पूर्वाधुत्तरकुम्भान्तमाम्नायाद्या प्रपूजयेत् ॥१४४ ॥ तु महती दण्डवन्नत मा तस्य ·समष्ट्या वापि सम्मुखा । तत 12 त्रिपुरार्णवतन्त्रे ऊर्ध्वाम्नायादिकामध्ये षोडशी कलशे यजेत् । ॥ साङ्गाश्च समयास्तत्र प्रत्येकमद्रिजे ॥१४५ यष्ट्वा सम्पूज्य प्रत्येक कलशेषु वै । पूर्ववन्मुख्यविद्याश्चाङ्गविद्या प्रजपेत् पृथक् ॥१४६ ॥ सर्वा आम्नायविद्याश्च प्रजप्य तु सकृत्सकृत् । चक्रराज ततोऽभ्यर्य महद्भिरूपचारकै ॥१४७ ॥ कलशान्तरदेव्यश्च मुख्यदेव्यास्तु मुख्या तु मध्यमे कुम्भे पोडशीं विद्धि पार्वति ॥१४८ ॥ प्राग्वत् सङ्कल्प्य होम तु कृत्वा नेत्राञ्जनावधि । तन्मूर्जि श्रीचक्रराज ध्यायेन्निश्चलमानस ॥१४९ ॥ सावरणा देवीं यजेन्मानसवर्त्मना । तत्तन्मन्त्रोल्लेखपूर्व स्वात्मानमद्रिजे ॥१५० ॥ प्रदीपकलिकाकार प्रविष्ट भावयेदृशा । तद्धृदिस्थ जीवकला स्वात्मन्येव निवेशयेत् ॥१५१ ॥ निवृत्त्यादि पञ्चकला विन्यसेत् तत्कलेवरे । निवृत्ति पादयो भौ प्रतिष्ठा हृदि मूर्धनि ॥१५२॥ शान्तिमगजे शान्त्यतीता विधेर्विले । नाभौ हृदि मुखे तत्त्वत्रयमात्माख्यतत्त्वकम् ॥१५३ ॥ विद्यातत्त्व शिवाय च पशिद्भेदभेदितम् । भुवननितय तद्वदधोमध्योर्ध्वसस्थितम् ॥ १५४ ।। चतुर्विंशतिसयुक्त द्विशतेन सुसम्मितम् । वास्तु मातृकान्यासपोक्तवद् विन्यसेदुमे ॥१५५ ॥ सत्रिया सदिति पद त्रिविध विन्यसेत् तथा । एकाशीतिविभेदाय भन्न तद्वत् विधा स्थितम् ॥१५६ ॥ बीन पिण्डप्रच सप्तकोटिप्रभेदितम् । एवं पडध्वान् विन्यस्य पुनर्मन्यास्तु विन्यसेत् ॥१५७॥ तत्तन्मन्योनारपूर्व ललाटेच हिमाद्रिने । भुवन तत्त्वसमुक्त तु विलापयेत् ॥१५॥ विद्या च माला बताया ·प्रथमस्तरक 13 ततः मन्त्रं पदेन संयुक्तं वर्णे तु प्रविलापयेत् । कलां वर्णे तं च शक्तौ तामात्मनि विलापयेत् ॥ १५९ ॥ ततस्तिलैरप्टपष्टिमन्त्रों में समाचरै रेत् । अध्वमन्त्रैरष्टधापि प्रतिमन्त्रं हुनेत् तथा ॥१६०॥ विलापितान् प्रागुत्पाद्य हदि जीवं निवेशयेत् । ततः परदिने सर्व पूर्ववत् तु समाचरेत् ॥१६१ ॥ अभिषेकात्पूर्वतस्तु कुर्याद् दीक्षास्तु सप्तधा । मातृकां परमेशानी वर्णक्लृप्तशरीरिणीम् ॥१६२ ॥ ध्यात्वोत्पतिं तु वर्णानां शिष्यदेहे निरूपयेत् । इयं वर्णमयी दीक्षा कलादीक्षामथो शृणु ॥१६३ ॥ पादाज्जान्वन्तक तस्मानाभ्यन्तं तत आगलम् । फालान्तकं तस्माद् ब्रह्मरन्ध्रान्तकं न्यसेत् ॥१६४॥ निवृत्त्यादिकलाः पश्चाद्विलाप्य प्रथम क्रमात् । शान्त्यतीतामात्मनि पुनरुत्पादयेत्क्रमात् ॥१६५॥ कूर्चेन विन्यसेत् पश्चाद्विपरीतन्नामेण कलादीक्षां दक्षिणे करमध्यतः ॥१६६ ॥ ध्यात्वा गुरु मातृकाङ्गमूलविद्या जपन् ततः । मुर्जि स्पृशेत्स्पर्शदीक्षा वाग्दीक्षा प्रोच्यतेऽधुना ॥ १६७ ॥ मन्त्रान् शिवात्मकान् ध्यात्वा ध्यायन् स्वं च शिवात्मकम् । मन्त्रानुपदिशामीति वदेदेपा तु वाङ्मयी ॥ १६८ ॥ मन्त्रामिका परां ध्यायनिर्विकल्पः क्षणं स्थितः । पश्येत् प्रसन्नया दृष्ट्या दृग्दीक्षेयं समीरिताः ॥ १६९ ॥ वेधदीक्षामथो वक्ष्ये भावनैकशरीरिणीम् । प्रविशेन्नेत्रमार्गेण शिष्यदेहान्तरं गुरुः ॥१७०॥ कुण्डलिन्या पडाधारस्थितयोगिनिमुख्यकैः । गणेशादौ योजनेन नयेदूर्ध्व सुषुम्णया ॥१७१॥ क्रमेण ब्रह्मरन्ध्रस्थपूर्णपीयूषवर्षिणि । गुरौ संयोज्य किञ्चित्तु विश्रभ्योन्मनभावकः ॥१७२ ॥ च कृत्वैवं तु ·14 : निपुराणवत ने सुधावः साताप्लाव्य पुनरुत्पादयेत् क्रमात् । देवत्तौघमय शिष्य ध्यायेनिश्चलमानसः ॥१७३ ।। इत्याख्याता वेधदीक्षा मन्त्रदीक्षा ततो भवेत् । क्रमात् पूर्वादिकलशेरमिषिच्योक्तवर्त्मना ॥१७४ ॥ पूर्वाद्याम्नायपट्य क्रमादुपदिशेदुमे । दृष्टिबन्ध विधायैव पादुकामुपदेशयेत् ॥ १७५ ॥ अनुत्तराम्नायशेपमुपदिश्य हिमाद्रि। पुनर्दृष्टि बन्धयित्वा श्रीमहापोडशी पराम् ॥१७६॥ प्रकाश्य पश्चान्मुद्राश्च विदिशेदखिला अपि। सक्षोभिणी विद्राविणीमाकर्पिणी वशङ्करीम् ॥ १७७ ॥ उन्मादिनीमङ्कुशा च खेचरी बीजयोनिके । पाशाङ्कशे चापबाणौ पूजामुद्रास्त्रयोदश ॥ १७८॥ जपमुद्रा जपादो तु सुन्दरीतुष्टिदायिका । शङ्क गदा खङ्ग पद्म योनि त्रिशूलकम् ॥ १७९ ॥ ताय धेनु डमरु शार्टी नाराचकौस्तुभौ । श्रीवत्स मुसल चेति पञ्चदश्या. प्रदर्शयेत् ॥ १८०॥ त्रिखण्डया युताश्चेमा षोडश्यास्तु प्रदर्शयेत् । ततो ज्येष्टकमात्सर्वान् प्रणमेद् भक्तिभावतः॥१८१ ॥ कृतार्थमात्मान गुर्वादीन् पूजयेदथ । शिष्यस्य तत्त्वशुद्धि वै कारयेत्तदनन्तरम् ॥१८२ ॥ हृतर्पणान्ते शिष्येण स्पर्शयेत् तस्य चाङ्गकम् । तन्मातृकावर्णमुख कर्तव्यमद्रिजे ॥ १८३ ॥ आनन्दनाथशब्दान्त पुसामम्बान्तिम स्त्रियः । यक्षरादि विशिष्टार्थ तेन नाम्ना युतेन तु ॥१८४॥ आत्मन पादुकायास्तु मन्त्रणाधारमण्डले । शक्तिशेषा शोधयेत् तत्त्वपञ्चकम् ॥१८५ ॥ प्रयच्छेन्नवरतैस्तु पूर्णपात्र गुरूतमे । सर्वान् सन्तोषयेन्मानपूनावस्त्रधनादिभि । एव पूर्णाभिषेकस्तु कथितो हिमशैलजे ॥१८६॥ चक च मत्वा हि पूर्व तु ·श्रुता दीक्षा त्वया तु योग्यता ज्ञात्वा तथा प्रथमस्तरङ्ग 15 देव्युवाच महेश कैलासपते त्वयेरिता । अनेकमन्त्रागयुता विद्वदेकसमाश्रया ॥१८७ ॥ अतिश्रद्धावता देव मूढाना नित्यरोगिण[]म् । प्रोक्ता दीक्षातिगहना कथ स्याद् वद मे विभो ॥१८८ ॥ ईश्वर उवाच सम्यक् पृष्ट देवि दीनवात्सल्यभावत । योग्यस्तवाय प्रश्नो वै नैव प्रश्नोऽन्यसथय ॥१८९ ॥ परोपकृतिशीलाया प्रश्नरत्नो भवेदयम् । शृण्वत्र तेऽभिधास्यामि समाधान नगोद्भवे ॥१९॥ ये मूढा व्यापृताश्चैव योपितश्चातुरास्तथा। तेषां मुख्यमन्त्रानुदीरयेत् ॥ १९१ ॥ अथवा श्रीगुरोर्नाम श्रीषोडशाक्षरीम् । हल्लेखा पोडशीबीज द्वयमेकमथापि वा ॥१९२ ।। इति योपिन्मूढरोगयुताना ही( दी क्षण भवेत् । लेपा यावतिशक्ति स्यात्तावदेव निरूपयेत् ॥ १९३॥ तैर्यावच्छक्यते कर्म कर्तु तावदुदीरयेत् । दीक्षाकाले मुख्यमन्त्रानुपदिश्याद्रिकन्यके ॥ १९४ ॥ दीक्षाकालेऽनन्तर वा शेषमन्त्रानुदीरयेत् । एवविधाना देवेशि गुरुत्व नैव योषित्सु नियमो नास्ति सर्वास्ता गुरुरीरिता । मुख्यमन्त्रमात्रवती सापि गुरुरुत्तमा ॥१९६ ॥ मुख्यमन्त्रानुपदिशेदन्यत पुस्तकमर्पयेत् । नैव पुसोऽधिकार स्यात् स्त्रीर्यत परदेवता ॥१९७॥ एवविधाना दीक्षाया करण प्रोच्यतेऽधुना। योषिता शक्तिहीनो गुर्यदि महेश्वरि ॥१९८॥ उपदेश विना सर्वमुपाचार्येण कारयेत् । तु कारयेत् ॥१९९॥ विद्यते ॥१९५॥ या वा यथाशक्त्या गुरु कुर्यादन्यत तेन ·आदौ तु 16 निपुरार्णवतन्ने अवशोधन देवि स्पृशन्नाचार्यमीरितम् । एवं देवेशि सम्प्रोक्तः पूर्णदीक्षाविधिः शिवे ॥ २०० ॥ आदौ बाला पञ्चदश्योर्दीक्षा प्राप्यतु तत्परम् । किञ्चित्वालमुपासित्वा प्रोक्तदीक्षाधिकारिता ॥ २०१॥ दीक्षासमर्थ वाला पञ्चदशीमपि । मन्त्रग्रहणरीत्या तु गृहीत्वोपास्य वै क्रमात् ।।२०२॥ पूर्णदीक्षा ततो ग्राह्या तद्विधानं शृणु प्रिये । प्रार्थितो गुरुरा(ट) देवि कलशे यन्त्रकेऽथवा ॥ २०३ ॥ सम्पूज्योपदिशेन्मन्त्रं बालां पञ्चदशी तथा । गुरुवयं गणेशश्च बालाङ्ग प्रोच्यते शिवे ॥ २०४॥ मन्त्रिणी दण्डिनी नित्यास्तिरस्कृतिरित्ति क्रमात् । अङ्गं सौभाग्यविद्याया उपास्यैवं तु दीक्षयेत् ॥ २०५ ॥ दीक्षाक्रम विना देवि पोडशी पादुकामपि । मन्त्रग्रहणरीत्या तु गृहीत्वा पापभाग भवेत् ॥२०६ ॥ पोडशी पादुका चापि मन्त्रग्रहणरीतितः । प्रमादादपि शिष्याय दत्वा पातित्यमाप्नुयात् ॥२०७ ॥ पादुकोपासने देवि द्विजानामधिकारिता । श्रीमहापोडशी विद्या तथैव स्यानगात्मजे ॥२०८॥ न लभ्यते स्वल्पपुण्यैः श्रीमहापोडशाक्षरी। राज्यं देयं शिरोदेयं न देया पोडशाक्षरी ॥२०९ ॥ एतामन्यायतो दत्वा गुरुनः संशयः । इयं न शूद्रे देया स्यादयोग्ये वा कदाचन ॥ २१० ॥ अयोग्ये दानतो यद्वत् तथा शूद्रेऽपि पापभाक् । इति तेऽभिहित सर्व यन्मांत्वं पृष्टवत्यसि ॥२११॥ दीक्षाभेदविधान श्रोतुमिच्छसि ।। स्यान्न च किं पुनः ॥ इति श्रीत्रिपुरावे त्रिपुरासारसर्वस्व दीक्षाविधिः प्रथमस्तरङ्गः ॥

·अथ द्वितीयस्तरङ्गः . भगवान् विस्पष्टं शृणु पार्वति श्रीदेव्युवाच महादेव प्रियतम दीक्षाविधिरुदाहृतः । श्रोतुमिच्छामि चेदानी दीक्षा प्राप्तेरनन्तरम् ॥१॥ कर्तव्यं प्रातरारभ्य साधकेन यथोचितम् । तन्ममाचस्व च यथातथम् ॥२॥ श्रीमहादेव उवाच श्रीदेव्याः साधने सुविधिं बुवे । सङ्ग्रह सारसर्वस्वं यत्प्रोक्तं त्रिपुरावे ॥३॥ साधकस्तु त्यजेन्निद्रामुषःकाले सुपावने । स्थिरपद्मासनः शान्तचित्तः श्रीगुरुमामृशेत् ॥४॥ सुषुम्णोल सुधारश्मिकोटिकान्तिसमप्रभम् । अधोमुख गुरुस्थानं सहस्रदलशोभितम् ॥५॥ तत्रैव द्वादशान्तस्य सुकर्णिक । श्रीगुरु चन्द्रसङ्काशं ध्यात्वा तदनु सुषुम्णाधो रक्तवर्ण सहस्रदलपङ्कजम् । कुलायं कर्णिकासंस्थकुलकुण्डे3 स्थिता हि सा ॥७॥ त्रिपुरा या पराशक्तिः सर्वकारणकारणम् । तां संस्मरेत् तटि(डी)कोटिप्रभाप्रतिमतेजसम् ॥ ८ ॥ कुण्डलिन्यात्मिका सार्धमण्डलत्रयशोमिनीम् । प्रबोध्य कुम्भकेनाथो पट्चक्राणि विभिद्य च ॥९॥ प्रविष्टा श्रीपरशिवरूपे गुरुसुधाकरे। तदुद्गतासारसुधाधाराप्लुतं स्मरन् ॥१०॥ कमलस्य पार्वति ॥६॥ ध्यात्वा 1 पूर्वसुधा-क। इत पर अकुल तद्विजानीयात्...' - खा 3 कुण्डस्थित हि-क। 2 ·शिवे । 18 त्रिपुरार्णवतन्त्र आत्मानं संघट्टमुद्रान्यासपूर्व वराङ्गने । केवल पादुकामन्त्र मनसैव सकृत स्मरेत् ॥११॥ गुरुनामसमायुक्तमन्ते निश्चलमानसः । जपपूजातर्पणादौ दीक्षानाम प्रयोजयेत् ॥१२॥ व्यावहारिकमन्यत्र प्रयोगादो महेश्वरि । अ()पादुकाना तत्स्थाने गुरुत्रयजपो भरेत् ॥१३॥ पादुका तु विमृश्याथ पूजयेन्मनसा गन्धपुष्पधूपदीपनैबेचैः क्रमतः शिवे ॥१४॥ पञ्चमुद्राः प्रदाथ स्तुवीत स्तोत्रमन्त्रकैः स्तम्भन चतुरस्र च मत्स्यकूर्मी . च योनिकम् ॥ १५ ॥ ऋज्वगुल हस्तयुगमूर्खाग्नाङ्गुष्ठपार्श्वयुक् । आद्येयमेव चाग्राना द्वितीया परिकीर्तिता ॥ १६ ॥ वामपृष्ठे दक्षतल सयोज्याधोमुख ऋज्वगुलयुत पावें विरलाङ्गुष्ठयुग्मकम् ॥ १७ ॥ तृतीयेय पुनश्चेय तर्जनी च कनिष्ठिका। अधोमुखी चतुर्थी स्यान्मध्यमाने तु योजयेत् ॥१८॥ तत्पृष्ठेऽनामिकायुग्म वामोर्ध्व व्यत्ययीकृतम् । तर्जनीभ्या धृतान च कनिष्ठे मध्यमोदरे ॥१९॥ सयुक्तेऽङ्गुष्ठयोरनयुते स्यात्पञ्चमी त्वियम् । एवं मुद्रा. प्रदाथ गुरुस्तोत्र समीरयेत् ॥ २० ॥ तद्वदामि गिरितनुले निश्चलान्तरा। श्रीनाथस्तोत्रमेतत्तु सर्वस्मादुत्तमोत्तमम् ॥ २१ ॥ ब्रह्मरन्ध्र स्थित पद्म सहस्रश्वेतपत्रकम् । अधोमुख चन्द्रकोटिप्रतीकाश भजाम्यहम् ॥२२॥ तदन्तादशान्ताख्य पद्म श्वेताष्टपत्रकम् । तत्कर्णिकाया सक्लुप्त भजे मातृत्रिकोणकम् ॥ २३॥ तदन्त पूर्णपीयूपकरकोटिसमद्युतिम् । चिन्तये श्रीनाथपदद्वन्द्वमानन्दमन्दिरम् ॥ २४ ॥ শূন্ত

·19
नाम
द्वितीयस्तरङ्ग
रक्तशुक्लप्रभामिश्रछविछादितदिक्तटम्
माणिक्यपादुकापृष्ठससक्तोदरपल्लवम्
॥ २५॥
नषचन्द्रप्रभापुञ्जमूर्छनाविशदाखितम्
एवविधपदद्वन्द्व शोभित गुरुमामृशे ॥२६॥
चित्पुस्तकवराभीतिकर
नेत्रत्रयोज्वलम् ।
श्वेतचन्दनौशेयभूपापुष्पविराजितम्
॥२७॥
वामानिलयारक्तशक्त्याऽऽश्लिष्टकलेवरम्
श्रीनाथममुकानन्दनाथात्मान
समुल्लिखेत् ॥२८॥
स्तोत्र गुरो कृत्वा देवता चन्द्रमण्डलात् ।
हृदयाम्भोजगा ध्यात्वा वरिवस्येत् तु मानसै ॥ २९ ॥
प्रजप्य मूलविद्या च यथाशक्या मनोमयीम् ।
स्तुवीत सूक्तिभिर्देवी त्रिपुरा
परमेश्वरीम् ॥ ३०॥
मन्त्रे स्तोने तथान्यत्र सामान्यत स्थितम् ।
तत्तनामयोगपूर्वक तु
प्रयोजयेत् ॥ ३१॥
एव प्रात स्मृति कृत्वा
स्नान समाचरेन् ।
कृत्वा तु वैदिकस्नान दिनै( जस्तान्त्रिकमाचरेत् ॥ ३२ ॥
त्रैवर्णिकर्वेदिकान्ते तान्त्रिक क्रियतेऽखिलम् ।
तान्त्रिक व्यर्धमधिकार विना शिवे ॥३३॥
आचम्य तत्वै
स्वाहान्तै कूटाथै
पर्वतात्मजे ।
चतुर्धा
प्राणायाम
कुर्यादतन्द्रित ॥३४॥
कनिष्ठानामिकाहुदैर्नासा धृत्वा तु कुम्भके ।
मूल
निधोल्लिखेदेव प्राणायामविधि
स्मृत ॥ ३५ ॥
सङ्कल्प्य स्वपुरोभागे
समालिखेत् ।
तोये
देवीमावाह्याभ्यर्च
यन्त्रादिलेखने देवि विधान
शृणु सयता
अनामयाऽविशेषे
तु
लिखेत्सर्वत्र शङ्करि ॥३७॥
तीर्थ सूर्यबिम्बादाहुयेद्
हिमशैलजे ।
ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करै स्पृष्टानि
ते रवे ॥३८॥
বন্ন
तत
अन्यथा
च
तत
श्रीयन्त्र तु
तत्र
परा
मानसै ॥३६॥

·स्मरन् देवीं 20 निपुराणवतन्त्र तेन सत्येन मे देव तीर्थ देहि दिवाकर । आकृष्य चामुशेनाथो निक्षिपेद्यन्त्रमध्यतः ॥ ३९ ॥ अमृतीकृत्य धेन्चा तु निर्विपीकृत्य तार्यतः । प्रोक्षेत् षोडशधा मूलैर्मस्तके तत्त्वमुद्रया ॥४०॥ अभिषिञ्चेन्मूर्धभुजहन्मुखेष्वष्टधा क्रमात् । मूलेन कुम्भरूपिण्या मुद्रया गिरिराट्सुते ॥४१॥ मप्सु मग्नः तीर्थरूपां महेश्वरीम् । ततस्तु तर्पयंदौघगुरुन् कामेश्वरीमुखाः ॥ ४२ ॥ एवं स्नानं विधायाऽथ सन्ध्यां कुर्यात्सुसाधकः । रोगाद्युपद्रुतः स्नाने त्वसमर्थों यदा तदा ॥४३॥ वस्त्रेणाद्रेण चालानां कृत्वा प्रोच्छनमादितः । मूलं जपन् सप्तधा तु आपादतलमस्तकम् ॥४४॥ तलाभ्यां सस्पृशेद देवि मन्त्रस्नानं प्रकीर्तितम् । एतत्स्नानमशक्तस्य विहितं शुद्धिहेतवे ॥ ४५ ॥ स्नात्वैवं परिधायाथ वाससी भस्मलाञ्छितः। आमच्य(चम्य) प्राणानायम्य सङ्कल्य न्यस्य पूजयेत् ॥ ४६ ॥ तोये श्रीयन्त्रराज तु ध्यात्वा देवीं समावहेत् । हृदि ध्यात्वा समावाह्य चावृत्त्या सहितां शिवाम् ॥ ४७ ॥ यथोपचारैः सम्पूज्य चावृति कुसुमैर्यजेत् । ततो दामेन हस्तेन जलमादाय साधकः ॥४८॥ गृहीत्वा दक्षिणे हस्ते वामेनाच्छाद्य शङ्करि । मूल जपेत्तु नवधा पुनर्वामेन धारयेत् ॥ ४९ ॥ तच्छाखासन्धिगलितं मुद्रया तत्त्वसंजया । अष्टोत्तरशतावृत्त्या भूर्ध्नि प्रोक्षेन्महेश्वरि ॥५०॥ तु पुनर्नलमादाय शङ्करि । अकुलामृतसंयुक्त तेजोरूप विभावयेत् ॥५१॥ पुरुष पापसजं तु वामकुक्षौ विचिन्तयेत् । अधोमुखं कृष्णवर्ण खङ्गखेटकधारिणम् ॥५२॥ तत आचम्य - स्पृशन् देविका ·21 तत्तोये त विलीन तु अर्घ्य च तु विधा। द्वितीयस्तरङ्ग पातकोपपातकाङ्ग ब्रह्महत्योत्तमाङ्गकम् । स्वर्णस्तेयपार्श्वयुग सुरापानमयोदरम् ॥५३॥ गुरुतल्पपदद्वन्द्व तत्सतर्गतनूरुहम् । अनृतत्वपरिवृतमतिपातककीकसम् एवविध चिन्तयित्वा नासिकाया सुवर्त्मना । प्रविष्ट तज्जर ध्यात्वा पापपुरुषसयुतम् ॥ ५५॥ विरेच्येतरवर्त्मना । वामे कार्णायसभुवि प्रक्षिपेत् तोयरूपिणि ॥५६॥ प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य निरर्थ्य विनिवेदयेत् । गायत्र्या मूलया पश्चात् तर्पण मूलया तथा ॥५७ ॥ तर्पण चैव सूर्यमन्त्रण कालत्रयेऽपि चेतावत्समान शङ्करीरितम् ॥ ५८ ॥ तत कालत्रये मूलानाहताज्ञासु वै वालाबीजत्रय पीतरक्तशुक्लप्रभ स्मरन् ॥ ५९॥ सुपुम्णावर्त्मना न(न्यत आवाह्याकाशसस्थिते । अग्न्यर्कचन्द्ररूपे तु मण्डले तत उत्थितम् ॥६० ॥ वाग्भवीं कानराजी चामृतेशी विमृशे धिया । पीतवर्णा पीतवस्त्रमग्भूपासमलकृताम् ॥ ६१ ॥ जपमालापुस्तहस्ता वाला त्रिनयना स्मरेत् । रक्तवर्णा रक्तवस्त्रनग्भूपासमलकृताम् ॥६२ ॥ पाशाङ्कुशवराभीतिधरा तारुण्यसयुताम् । शुक्लवर्णा शुक्लवस्त्रसम्भूपासमलमृताम् ॥ ६३ ॥ पाशाङ्गुशासन पुस्तधरा वृद्धा विलोचनाम् । ध्यात्वेव मानसैरिष्ट्या भिर परिरल्पयेत् ॥६४ ॥ वाफामशक्तिसनाभिगायत्रीमि प्रमादुमे । नि सन्तर्प सदीगैरापम्प प्रजपेदप ।। ६५ ।। शतया मूलगायी तत्तद गायत्रिका उपतिष्ठेततो देवी स्तोत्रमन्यैपान्तत ॥६६॥ क्रमात् । घ तपा ।

·22 त्रिपुरार्णवतन्ने वागीश्वरी विद्महे च कामेश्वरी च धीमहि। तन्न शक्तिः प्रचोदयान्मूलगायत्रिका त्वियम् ॥ ६७॥ एतत्कूटत्रयादौ तु मूलकूटप्रयं न्यसेत् । वागीश्वरी कामेश्वरी शक्तीश्वरी च धीमहि ॥ ६८॥ मुक्तिः क्लिन्नाऽमृतान्ते तु वदेद् देवि प्रचोदयात् । त्रिपुरा देवि विद्महे सर्वाचं कूटमीश्वरि ॥ ६९ ॥ सर्वादावेकशो बीजभेवं गायत्रिकात्रयम् । एवं सन्ध्यां समाप्याथाचम्य वै प्रजपेदुमे ॥ ७० ॥ नाथात्मकत्वेन तथा घटिकात्मकत्वेन च । नवधा पप्टिधा चैवं पारायणमथापि वा ॥७१ ॥ एवं सन्ध्यामुपासित्वा त्वजपाजपमाचरेत् । प्रातःस्मृत्युत्तरं वापि शुचिर्भूतो महेश्वरि ॥७२॥ प्राणानायम्य मन्त्रेण पूर्वजप्तं निवेदयेत् । सङ्कल्पयेत्तत्र चादौ कालेनैतावता कृतम् ॥७३॥ एतावत्संख्यक देवि उच्छ्रासाद्यात्मकं जपम् । गणेशादिदेवताभ्यस्त्वर्पयामीति शङ्करि ॥७४॥ सङ्कल्प्यैवं देवताभ्यो यथाभागं निवेदयेत् । बादिवर्ण चतुष्फेण(ळ युक्ते पीतचतुर्दले ॥५५॥ आधारे तु गणेशाय षट्शतं जपमर्पये । बाद्रिवर्णाख्यषट्पत्रे विद्रुमाभे स्वयम्भुवे ॥७६ ॥ स्वाधिष्ठाने षट्सहस्रसंख्याकं जपमर्पये । डादिवर्णयुते विद्युनिभे दशदलोज्ज्वले ॥७७ ॥ विष्णवे मणिपूरे पट्सहनं जपमर्पये। काद्यक्षरयुते नीलप्रभे द्वादशपत्रके ॥७८ ॥ अनाहते पट्सहमजप रुद्राय चापये । स्वरयुक्ते धूमवर्णे पोडशच्छदशोभिते ॥७९ ॥ 1 प्रनास्तिका 2 र्णाट्यषट्-क।

·दिने ।
:
द्वितीयस्तरज
23
जीवात्मने विशुद्धाख्ये सहनं
जपमर्पये।
हक्षयुक्त
तप्तहेमनिभे द्विदलसंयुते ॥ ८॥
सहनं
जपमाजायामर्पये परमात्मने ।
अशेषमातृकायुक्त
चन्द्राभे
शतपत्रके ।। ८१ ॥
अकुलाये श्रीगुरने
सहन
जपमर्पये।
अजपाजपमेवं
वै समर्प
परमेश्वरि ॥ ८२॥
श्वासोच्यासः पप्टिसध्यैरेकः प्राणोऽभिधीयते ।
पटनाणेटिका प्रोक्ता पप्टिघट्यो दिनं भवेत् ॥ ८३ ॥
एकविशतिसाहसं पट्शत
कीर्तितं
हंसमन्त्रः प्राणरूपी दिनरात्रं प्रवर्तते ॥ ८४ ॥
प्रोक्तसंख्याजपस्तेन प्राणिनामजप भवेत् ।
अज्ञानान्मोहितः
प्राणी न विनानात्यमु जपम् ॥ ८५ ॥
ज्ञात्वा फल समाप्नोति संकल्पाच्च समर्पणात् ।
अद्यैतत्कालमारभ्य
भावि
कालावधीश्वरि ॥ ८६ ॥
श्वासोच्छासात्मकं प्रोक्तसंख्यं संकल्पयेत् ततः ।
न्यसेद् ऋष्यादिकं
तत्प्रकार शृणु
प्रिये ॥ ८७॥
ऋपिहँसोऽव्यक्तगायत्रीच्छन्दः
सम्प्रकीर्तितम् ।
देवता परमो हंसो हंसमित्यादि वै न्यसेत् ॥ ८८ ॥
एकैकं बीजकं शक्तिः कीलकं चोभय भवेत् ।
विनियोगस्तु मोक्षार्थ ध्यायेत् तदनु शङ्करि ॥ ८९ ॥
चिद्विमर्शमयं
दिव्यं शिवशक्तियुगात्मकम् ।
भोक्तभोग्यस्वरूप च स्वस्वभावमहं
दक्षाने सटिकाभासं
शूलमालालसत्करम् ।
भस्माक्षचर्मसाथै शोभितं जटिलं शिवम् ॥९१॥
वामा) तप्तहेमाभ पाशचापलसत्करम् ।
नवरत्नविभूषादिवस्त्रकोटीरशोभितम्
॥९२॥
तस्य
भजे ॥९० ॥

·24
निगुरागंपतो
अर्धनारीश्वर देवमाद्वारतर्नु स्मरेत् ।
मानसैस्तु ततोऽभ्यर्च
चैवं प्रतिदिन
भवेत् ॥९३ ॥
एवं देवेशि सम्प्रोक्तस्त्वजपाविधिरुत्तमः ।
एवमाचरतां नित्यं मुक्तिः करतले स्थिता ॥ ९४॥
नैतस्य सदृशो देवि जपोऽन्यो भुवि विद्यते ।
एतत्पातकदावानां
प्रलयानलसम्मितम् ॥९५ ॥
सुभक्ताय विरक्ताय साधवे समुदीरयेत् ।
नान्यस्य लोभान्मोहाद् वा चान्यथा नाशमाप्नुयात् ॥९६ ॥
एवं देवेशि सन्ध्यादिकर्त्तव्यं नित्यमेव तु ।
आशौचे सति देवेशि न कुर्यात्पूजनं तथा ॥ ९७॥
सन्ध्यादि सक्षेपतो वै कुर्यात्नेव त्यजेत् क्वचित् ।
मन्त्रोच्चारो मानसः
स्यात् कर्मसन्ध्यादिक चरेत् ॥ ९८॥
आशौचे मुख्यमेव स्यानागमेवं महापदि ।
आलस्येनान्यथा वापि चाङ्गलोपे पतत्यधः ॥ ९९ ॥
जाताऽशौचे न्यामनपौ
यथावत् तु समाचरेत् ।
बुद्धिपूर्वकृतेऽङ्गस्य लोपे साकल्यलोपतः ॥१०॥
यत्पापं तद्भवेद् देवि तस्माद् बुद्ध्या न लोपयेत् ।
अय॑स्तथा मूलदेव्या सन्ध्यासु
मुख्यकम् ॥१०१ ॥
अन्यदङ्ग क्रमाल्लोपे शतधा दशधा जपः ।
सनक्षत्रः समानार्कस्तथार्किस्तु
मुख्यकः ॥१०२॥
प्रातमध्याह्वसन्ध्यायकालो
प्रकीर्तितः ।
द्वितीयकालपर्यन्तो गौणकालः प्रकीर्तितः ॥१०३ ॥
प्रातःसन्ध्या प्राङ्मुखेन कर्तव्याऽन्यत्र वै शिवे ।
उदङ्मुखन सूर्याभिमुखश्चार्य जपं चरेत् ॥ १०४ ॥
इत्येव
कथितं प्रात कृत्य
सन्ध्यादिक तथा ।
सक्षेपादर्णवप्रोक्तं कि
भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥१०५ ॥
जपः
मध्यः
॥ इति श्रीत्रिपुनर्गवे त्रिपुरासारसर्वस्वे सन्ध्याविधिद्धितीयस्तरङ्गः ॥ २ ॥

·- अथ तृतीयस्तरङ्गः गोर्युवाच महेश्वर महादेव सन्ध्योपास्तेरनन्तरम् । यत्कर्तव्य तहदस्व यथोक्तवदतिस्फुटम् ॥१॥ महेश्वर उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि त्रिपुरार्णवसस्थितम् । सक्षेपादेव सन्ध्याया पश्चात्कर्तव्यमद्विजे ॥२॥ निरुक्तविधिना सन्ध्यामुपासित्वाऽथ साधक पूजामन्दिरमागच्छदागमोक्तसुलक्षणम् ॥३॥ तत्र द्वार यजेद देवि तद्विधान बदामि ते । सामान्याय॑स्य विधिना मण्डलेऽध्य प्रपूजयेत् ॥४॥ अखण्डमण्डलाकार विश्व व्याप्य व्यवस्थितम् । त्रैलोक्य मण्डित येन मण्डल तत्सदाशिवम् ॥५॥ इत्यभ्यर्च्य मण्डलेश तर्पयेत् पूजयेदपि । अविघ्न महालक्ष्मी तद्वदेव सरस्वतीम् ॥ ६ ॥ ऊर्खे सम्पूज्य गणपक्षेत्रपालौ तथैव च । पूज्ये च तथा धात्रीविधात्रिके ॥७॥ शह्वपद्मनिधी चैव पार्श्वयोर्दक्षवामत । देहल्यामस्त्रदेवीं ब्राह्मयादिमातृकाष्टकम् ॥८॥ असिताङ्गमुखानष्टभैरवाश्चापि पार्श्वयो । अविघ्नाद्यास्तु द्वारेशास्तत्तत्स्थाने वरानने ॥९॥ नामोऽन्तनामभिश्चा के सन्ता कुसुमोधृतै । सूर्यास्त्रन्यासमन्त्रेण सन्तप्योर्चास्त्रदेवता ॥ १० ॥ एव द्वारे तु पूजयेत्परमेश्वरि । इद तन्मण्डल देवि प्रारभ्यतस्य पूजनम ॥११॥ च गङ्गा यमुने च मण्डल ·शिवे । पृथक् । वा । 26 निपुगवतन्त्र मार्तण्डाभेरवातिं मण्डलं प्रोच्यते सदाशिवात्मक यस्मान्मण्डलं तन्मयत्वतः ॥१२॥ सर्वे सदाशिवात्मानः प्रविष्टास्तस्य गम्यतः । सर्वे द्विजातयस्तर सदाशिवमयत्वतः ॥ १३ ॥ नान्तरं तर वै पश्येत् पश्चात्सर्वे यथा मध्ये भेदं पश्चैिश्य कृत्या पातित्यमानुपात् ॥ १४ ॥ मण्डले ये तु सम्प्रोक्ता धर्मास्तेऽत्रैव सम्मा ततः प्राणस्य मार्गेण वामां सङ्कोचेय( चये तनुम् ॥ १५ ॥ प्रविशेत् पूजनगृहे देवातायास्तु सम्मुखे । कल्पयेदासनं स्वस्य चैलाजिनकटात्मकम् ॥१६॥ कार्पासपोर्णजातं वस्त्रं वेत्रसमुद्भवम् । दर्भ मुअज वापि कटं व्याघ्रसमुद्भवम् ॥१७॥ हरिणं सिंहनं वापि समग्रं खण्डमेव लोमहीनं कीटजग्धं दुर्गन्धिं चापि वर्जयेत् ॥१८॥ ऊर्ध्वपृष्ठं च तत्कुर्यात् समग्रे मस्तके विशेत् । दक्षिणानं वर्जयेद् वै दग्धं च स्फुटितं तथा ॥१९॥ अधश्चर्ममयं चोर्चे वस्त्रज परिकल्पयेत् । भूमौ समाविश्य कर्म विधिनाऽपि कृतं शिवे ॥२०॥ तनिरर्थकतामेति भिन्नकुम्भस्थतोयवत् । भूतानुत्सार्य भूमि तु प्रार्थयेत् पर्वतात्मजे ॥२१॥ भूमि त्वया देवि त्वं विष्णुना धृता । धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ॥२२॥ इति सम्प्रार्थ्य भूभूम्यै नम इत्यर्चयेद् भुवम् । आसनं हीमनन्तासनाय इत्यभिपूजयेत् ॥ २३ ॥ उपविश्यासने पश्चाद् दक्षवामांसयोर्हदि । गुरून् गणपति मूलदेवतां प्रणमेत् क्रमात् ॥ २४ ॥ त्रिमिपाणिघातं तु आसनाधो विधाय च । फडित्ययो पश्चात् सुदर्शनपुरःसरम् ॥ २५ ॥ धृता लोका त्वं च नपः ण्डमण्डलान्ति-ख १२, ·27 शिवे । ध्यात्वा देहं शून्य तृतीयस्तरङ्ग अस्त्रमन्त्रेण विन्यस्य कुर्याद् दिग्बन्धनं ततः। तलभूखेचरान् विघ्नान् त्रिभिरेवं निरस्य च ॥२६॥ विभावयेत् स्वपरितो वह्निप्राकारमद्विजे। भूशुद्धिमेव निर्वर्त्य भूतशुद्धि समाचरेत् ॥ २७ ॥ प्राणानायम्य हंसेन प्राणवायु विचिन्तयेत् । प्रदीपकलिकाकार ततस्तेनाभिधातिताम् ॥ २८ ॥ मूलाधारे संस्थितां तां कुण्डलिन्यभिधां पराम् । प्रोत्थितामूर्ध्वमार्गेण जीवेन सहितां तथा ॥२९॥ देहस्थदेवताभिश्च सर्वो+स्थे परे प्रविश्यैक्यं गतां विचिन्तयेत् ॥३०॥ पूर्वोक्तवद् वामकुक्षौ चिन्तयेत् पापपूरुषम् । तद्युक्तं तं स्थूलदेहं य रं वं प्रोच्चरेत् क्रमात् ॥ ३१ ॥ पुरकुम्भरेचकेषु यावत् स्याद्वेगरोधनम् । संशोषितं विनिर्दग्धं तद्भस्माप्लावितं तथा ॥३२॥ वायुर्वह्नयमृतैर्ल हं सोह चोच्चार्य पूर्ववत् । आचरन् पूरकाद्यं तु घनीभूतं चेतितम् ॥ ३३॥ हृयागतं तथा जीवं भावयेत् प्राणवल्लभे । जीवात्मनो निर्गताश्च स्वं स्वं स्थानं समाश्रिताः ॥ ३४ ॥ देवताः कुण्डलिन्याचा ध्यायेद् देवमयी भूतशुद्धिं विधायाथ प्राणस्थापनमाचरेत् ॥ ३५ ॥ मम प्राणा प्राणा जीव इह स्थितः । मम सर्वेन्द्रियाणीति इह पश्चात् स्थितानि च ॥३६ ॥ मम वाङ्मन इत्यन्ते श्रोत्रत्वक्चक्षुरेव च । जिह्वा-प्राण-पद-प्राणा इहागत्य सुखं चिरम् ॥ ३७॥ तिष्ठन्त्वग्निप्रिया चैव खण्डानां स्याच्चतुष्टयम् । ममादिक तदादौ तु प्रत्येक बीजयोजना ॥ ३८॥ आं ह्रीं क्रों यादिसान्तं तु सबिन्दु हों ध्रुव च क्षम् । सं हं सश्चापि ह्रीं ॐ वै वदेदष्टादशोन्मितम् ॥३९॥ च तनुम् । मम ·28 मनुः । देवी बीजानि तद्वत्तु त्रिपुरार्णवतन्त्र क्षमादिपटक सर्वान्ते प्राणस्य स्थापने ऋपिर्मूर्तिवयं छन्दो वेद-त्रितयमेव च ॥४०॥ प्राणशक्तिर्देवता च नियोगः प्राणसंस्थितौ । आद्यैस्त्रिभि:जशक्तिकीलकानि प्रविन्यसेत् ॥४१॥ हां ह्रीं इत्यादिषट्केन न्यसेत् करपडङ्गकम् । बन्धूककुसुमाभासा त्रिनेत्रां लोहिताम्बराम् ॥ ४२ ॥ अङ्कुशं च तथा पाशं पोण्ड्रं चापं त्रिशूलकम् । कपालं रक्तभरितं दधानां पञ्चसायकान् ॥४३॥ रक्ताम्भोधिस्थ-नौकाया ध्यायेद् रक्ताम्बुजासनाम् । इति ध्यात्वा च सम्पूज्य निर्जपेद्धृदय स्पृशन् ।।४४ ॥ ततस्तु मातृकान्यास कर्यात तद्विधिरुच्यते । ऋपिब्रह्मा गायत्रीछन्दो सरस्वती ॥ ४५ ॥ हलो स्वराः शक्तय ईरिताः। व्यक्तिश्च कीलकं मूर्ध्नि वक्त्रे हृद्गुह्यपादयोः ॥ ४६ ॥ नाभौ च विन्यसेदेतत् क्रमात् साधकपुङ्गवः । अं आं मध्ये कवर्ग स्यादि ई मध्ये चवर्गकम् ॥ ४७ ॥ उ (ऊ) मध्ये टवर्ग तु एं ऐं मध्ये तवर्गकम् । ओ औं मध्ये पवर्ग तु अं अः मध्ये यष(श द्वयम् ॥ ४८ ॥ एवं विन्यस्य ध्यायेन्यूय॑कुलाह्वये । कर्णिकायां तु हसौःकार केसरेषु स्वरद्वयम् ॥ ४९ ॥ कचटास्तपयाः शो ल इति पत्रेषु बर्गकान् । चतुरन बहिस्तस्य व ठः दिक्कोणयोः क्रमात् ॥५०॥ एव श्रीमातृकादेव्या यन्त्र विभावयेत् । मूलाधारात् कुड( ण्ड )लिनी षट्चक्रक्रमभेदतः ॥५१॥ अनुसरुध्य बिलस्थ-विधुगण्डले । प्राणसरोधसद्धात-प्रबुद्धा परमेश्वरीम् ॥५२॥ निविश्य मिलिता तस्मात् प्रनवामृत-विपुषः । मातृकार्णा इति स्मृत्वा न्यसेदाधारवर्त्मसु ॥५३ ॥ ध्यात्वा तन्नाद ·29 तृतीयस्तरङ्ग शुद्धावनाहते पूरे स्वाधिष्ठानेऽथ मूलके । आज्ञायां नृपसूर्याशा पट्चतुर्दिदलं स्मरेत् ॥ ५४ ॥ अकडाधान् बवाद्यांश्च लक्षो च क्रमतो न्यसेत् । प्रादक्षिण्यात् प्राग्दलादि-चतुस्तार-नमोन्तरान् ॥ ५५ ॥ न्यसेदेकैकशो वान पश्चाद् बाह्ये प्रविन्यसेत् । स्वराननां स्पर्शशाखा-मध्यागी यादिसन्धिनीम् ॥५६॥ चन्द्रचूडां चन्द्रनिभा निनेत्रां पद्मवासिनीम् । अक्षमालां सुधाकुम्भ पुस्तक वरदानकम् ॥५७॥ दधानां वाङ्मयीं ध्यायेद् विद्याभेदौ-धमातरम् । एवं ध्यात्वा सुपूज्याथ न्यसेद् वक्त्रादिपु क्रमात् ॥५८॥ मूास्यमण्डले नेत्रश्रोत्रनासाकपोलयोः । ओष्ठदन्तयुगे जिह्वा ब्रह्मरन्ध्र स्वरान् न्यसेत् ॥ ५९॥ स्कन्धादि-सन्धिषु तथा शाखामूलतदप्रयोः । बाह्वोरेवं पादयोश्च पार्श्वपृष्ठेषु शाङ्करि ॥६०॥ नाभौ च जठरे स्पर्शान् क्रमादेकैकशो न्यसेत् । स्कन्धद्विककुदि वान्त चापि प्रविन्यसेत् ॥६१ ॥ हृदयादग्नपर्यन्तं हस्तयोः पादयोस्तथा । नाभ्यन्त शादिषट्क प्रविन्यसेत् ।। ६२ ।। त्रिापयेत्ततः पश्चान्मातृकाविद्यया शिवे । अन्तासस्तु चानामाङ्गुष्ठमध्यमैः ॥ ६३ ॥ दक्षहस्तेन तस्मिन् वामकरण तु । व्यापकं तु तलाभ्यां स्यात् त्क( क )रयोः परमेश्वरि ॥ ६४ ॥ श्रीं चतुस्तारमेतदन्ते मनु पठन् । कर्माणि फल सम्यगभीप्सता ॥ ६५ ॥ एतदीजैरयोगे तु नेप्सित सिध्यति क्वचित् । अवश्य कामनासिध्यै बीजान्येतानि योजयेत् ।। ६६ ॥ ततस्तु वशिनीन्यास मूर्ध्नि फाले भुवोऽन्तरे। कण्ठहनाभिगुह्येषु पादान्मूर्धान्तमेव च॥६७॥ ब्रह्मरन्ध्रान्त मनसा बाह्यस्य कुर्यात् सर्वाणि ·मूलाक्षरान् देहे अ आ 30 त्रिपुरार्णवतन्त्र स्वरान् कचटतान् पञ्च यशौ वर्गान् मनूस्तथा । वशिनी वाग्देवतायै नम एव प्रविन्यसेत् ॥ ६८॥ वशिनी कामेश्वरी च मोदिनी विमला तथा । अरुणा जयिनी सर्वेश्वरी पश्चात्तु कौलिनी ॥ ६९ ॥ ततो देहे मूर्षि फाले दृशोस्तथा । वक्ने कण्ठे हृत्पार्श्वनाभिपूपस्थगुह्ययो ॥७० ॥ ऊरुदयेऽङ्झौ क्रमतो न्यसेत् पञ्चदशक्रमात् । क(कामेश्वरी च वजेशी भगमालिनिका तथा ॥७१॥ आधारानाहताज्ञासु मूर्ध्नि श्रीत्रिपुराम्बिकाम् । समष्टिव्यष्टिकूटान्ते नमोऽन्तैर्नामभिर्यसेत् ॥७२॥ सोरिति द्विधा तु अङ्गुष्ठादिषु' विन्यसेत् । करशुद्धि विधायेत्थ पडङ्गन्यासमाचरेत् ॥७३॥ ऋष्यादिक प्रवक्ष्यामि पोडशी पञ्चदश्ययो आनन्दभैरव ऋपि पङ्क्तिश्छन्द प्रकीर्तितम् ।। ७४॥ देवता त्रिपुरसुन्दरी सौभाग्यादि विद्यका । कूटवयेण क्रमतो बीज शक्तिश्च कीलकम् ॥७५ ॥ न्यासोऽपि च कराङ्गाना पोडश्या शृणु ते दुवे । पञ्चत्रिपञ्चषटवणे चतुर्भि पञ्चभि क्रमात् ॥७६ ॥ ततो न्यसेत् तु चरणान् कूटयष्टिसमष्टिकम् । हसो रक्तात् तु चरणाभ्या नमस्त्वायकूटत ॥७७॥ एवं शुक्लान् मिश्रपदान् निर्वाणाच्चरण वदेत् । अन्ते च युक्ता मन्त्राश्चरणसजका ॥ ७८ ॥ त्रिकोणे मातृकायास्तु प्रविन्यसेत् । श्रीपादुका पूजयामि नम इत्यन्तयोजनात् ॥७९॥ चरणाभिधमन्त्राणां प्रोक्तानां तु महेश्वरि । ध्यान तु ते प्रवक्ष्यामि पोडशीपञ्चदश्ययो ॥८०॥ कुरुविन्दसमानाभामरणाम्बरभूपणाम् चन्द्रचूडा त्रिनयना कोटिकन्दर्पसौभगाम् ॥ ८१ ॥ नमसा मध्ये मूर्णि

·तत्र
तृतीयस्तरद
31
दक्षे वामे करे चाध पुष्पबाणेक्षुकामुक ।
तथैव सृणिपाशौ तु
करयो सस्थयो ॥ ८२ ॥
लघुपोढान्यासमयो शृणु
सयतमानसा ।
ऋषिस्तु दक्षिणामूर्ति पङ्क्तिश्छन्द प्रकीर्तितम् ॥८॥
न्यसेद् बाला द्विरावृत्त्या मुखे षड्वर्गयोगत ।
मातृकान्याससम्प्रोक्तरीत्या
पड्वर्गयोजनम् ॥ ८४ ॥
एव कराने
विन्यस्य ध्यायेच्ट्रीत्रिपुरा पराम् ।
उद्यत्सूर्यसहस्राभा
रक्तमात्याम्बरोज्ज्वलाम् ॥ ८५ ॥
पाशाड्डुशेषु चापाढ्या
त्रिनेत्रा चन्द्रशेखराम् ।
गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिरूपिणीम्
॥८६॥
देवी पीठमयी ध्यायेन्मातृका सुन्दरी
पराम् ।
सम्पूज्य मानसैरादौ गणेशन्यासमाचरेत् ॥ ८७ ॥
ध्यान गणेशाना सशक्तीना निशामय ।
तरुणादित्यसङ्काशान् गजवक्त्रान् त्रिलोचनान् ॥ ८८ ।।
पाशाडुशवराभीतिकरान्
शक्तिसमन्वितान् ॥
तास्तु सिन्दूरवर्णाभा सर्वालङ्कारभूषिता ॥ ८९॥
एकहस्तधृताम्भोजा
इनरालिङ्गितप्रिया ।
ध्यात्वैव मानसैरिष्ट्वा मातृकावत् प्रविन्यसेत् ॥ ९॥
विघ्नेश्वराय श्रिये नम आदौ सबिन्दुकान् ।
एकैकशो मातृकार्णास्तेपा नाम क्रमाच्दृणु ॥९१ ॥
विघ्नेश्वरो विजराजो विनायक-शिवोत्तमौ ।
विजकृद्विजारौ विघ्नराड् गणनायक ॥९२॥
एकदन्तो द्विदन्तश्च गजवक्त्रो निरअन ।
कपर्दी दीर्घवक्त्रश्च सकर्षण-वृषध्वजौ ॥९३ ॥
गणनायो गजेन्द्रश्च शूर्पकर्णस्त्रिनेत्रक ।
लम्बोदरो महानादश्चतुर्मूर्ति
सदाशिव ॥९४॥
आमोदो दुर्मुखश्चैव सुमुखश्च
प्रमोदक ।
एकपादो द्विजिह्वश्च शूरो वीरश्च
षण्मुख ॥९५॥

·चं तथा 32 त्रिपुरार्णवतन्ने वरदो वामदेवश्च वक्रतुण्डो द्विरण्डकः । सेनानीामणीमत्तो विमत्तो मत्तवाहनः ॥९६।। जटी मुण्डी तथा खड्गी वरेण्यो वृपकेतुक. । भक्षप्रियो मेघनादो गणपश्च गणेशकः ॥९७ ॥ श्री स्तुष्टिश्च शान्तिश्च पुष्टिश्चापि सरस्वती । रतिर्मेधा च । कान्तिश्च कामिनी मोहिनी तथा ॥९८ ॥ जटा तीवा ज्वालिनी च नन्दा च सुरसा तथा कामरूपिणी सुभूश्च जयिनी च ततः परम् ॥१९॥ सत्या तथैव विघ्नेशी सुरूपिणी च कामदा मदविह्वला विकटा धूम्रा भूतिस्तथैव च ॥१०॥ भूमि. सती रमा पश्चान्मानुपी मकरध्वजा विकर्णा भ्रुकुटिर्लज्जा दीर्घघोणा धनुर्धरा ॥१०१ ॥ यामिनी रात्रिश्चन्द्रिका च शशिप्रभा लोला च चपलाक्षिणी ततो ऋद्धिश्च दुर्भगा ॥१०२॥ सुभगाथ शिवा दुर्गा कालिका च तत परम् । कालजिह्वा च तत्पश्चाद् भवेद् वै विघ्नहारिणी ॥१०३॥ एव गणेशान् शक्त्यन्तान् न्यस्य ध्यायेद् ग्रहानथ । रक्तं श्वेत तथा रक्त पीत च पाण्डुरम् ॥१०४ ॥ कृष्ण तथा धूम्न ग्रहाने विचिन्तयेत् । रविमुख्यान् कामरूपान् सर्वाभरणभूषितान् ॥१०५ ॥ वामोरुन्यस्तहस्ताश्च दक्षिणेन वरप्रदान् । ध्यात्वैवं मानसैरिष्ट्वा ग्रहानेव मान्यसेत् ॥१०६॥ हृदये भुवोर्मध्ये त्रिनेत्रे हृदयादध तदूर्वेऽथ गले नाभी वक्त्रे चाथ गुदे शिवे ॥१०७ ॥ स्वरैर्यकचटेर्वर्गस्तपशाद्यै लवर्णतः । सूर्यश्चन्द्रो मङ्गलश्च बुधश्चैव बृहस्पति ॥१०८॥ शुक्रः शनैश्चरो पेतुरेवं नवग्रहाः । रेणुका चामृता धात्री ज्ञानरूपा यशस्विनी ॥१०९ ॥ श्याम - . प्राशिमा य ।

·33 : तृतीयस्तरङ्ग शाङ्करी शक्तिकृष्णे च धूम्राम्बान्तास्तु शक्तयः । नक्षत्राणामथ न्यासस्तद्ध्यानं गिरिजे शृणु ॥११०॥ ज्वलत्कालाग्निसकाशाः सर्वाभरणभूषिताः। नतिपाण्योऽश्विनीमुख्या वरदाभयपाणयः ॥१११॥ ध्यात्वैवं मानसैरिष्ट्वा क्रमेण न्यासमाचरेत् । ललाटे नेत्रयोः कर्णनासिकायुगले गले ॥११२॥ स्कन्धकूर्परयुग्मे च मणिबन्ध-युगे तथा । तलयोश्च तथा नाभौ कट्यूरुजानुयुग्मके ॥११३ ॥ जङ्घयोः पादयुग्मे च क्रमेणैव तु विन्यसेत् । अश्वीद्वद्वान्यब्धिचन्देन्दुपक्षेन्द्रश्व्य( श्व )श्विभू( 5 )द्वयम् ॥११४ ॥ नेत्राश्विचन्द्रपक्षाग्निभूरामेन्दुशशिक्षितिः नेत्रभूपक्षरामाब्धिसङ्ख्या वर्णाः सबिन्दुकाः ॥११५॥ स्वरान्त्यौ क्षान्तनिहितौ नामादौ क्रमतो न्यसेत् । अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी तथा ॥११६ ॥ मृगशीर्षमपार्दा वै स्यात्तु पुनर्वसुः । पुष्यस्तथैवाश्लेषा पूर्वादिफाल्गुनी ॥ ११७ ॥ उत्तराफल्गुनी हस्तश्चित्रा स्वाती ततः विशाखा चानुराधा च ज्येष्ठा मूला(लं) ततः परम् ॥११८॥ द्विराषाढा च श्रवणो धनिष्ठा च शताभिषक् । तथा भाद्रपदायुग्मं रेवती सप्तविंशतिः ॥११९॥ ततस्तु योगिनीन्यासं कुर्यात् तद्विधिरुच्यते । सितासितारुणारत्ताश्चित्रां पीता चिन्तयेत् ॥१२०॥ चतुर्भुनाः समैर्वक्त्रैर्युता भूषणभूषिताः । पुस्तकं च कपालं वराभीतिधराः शुभाः ॥१२१॥ ध्यात्वैवं मानसैरिष्ट्वा क्रमेण न्यासमाचरेत् । मातृका योगिनीविद्यामनुविद्या परम् ॥१२२॥ रक्ष धातुनामात्मने नमोन्तकम् । स्वरैः कडबवाद्यैश्च हक्षाभ्यामादिक्षान्तकः ॥१२३॥ ततः च मघा परम् । च च ततः नाम ·रक्ष च च 34 त्रिपुरार्णवतन्त्र ठान्तं यान्तद्वयं खाद्य पान्तयुग्म पषष्ठकम् । षड्दीप बिन्दुसहितं सप्तविद्यास्त्विमाः क्रमात् ॥१२४॥ तत्तद्वर्णोत्तरं मलवरयूं प्रोच्चरेत् क्रमात् । सप्तेमास्त्वनुविद्याः स्युर्धातुनामान्यपि शृणु ॥१२५॥ त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्लानि सप्तधा डाकिनी राकिनी पश्चाल्लाकिनी काकिनी सतः ॥१२६॥ साकिनी हाकिनी याकिनीत्येव(व) योगिनीगणः । अकारादिविसर्गान्तं डा डीमित्यादि षट्कम् ॥१२७॥ डमलाद्वरयूं पश्चात् वगात डाकिन्यै नम इत्येवं योगिनीन्यासमाचरेत् ॥१२८ ॥ विशुन्यनाहते पूरे स्वाधिष्ठाने मूलके । आज्ञायां ब्रह्मरन्ध्र नृमार्कदशपड्दलम् ॥१२९ ॥ वेदपक्षदल ध्यायन् सहस्रारमपि क्रमात् । राशिन्यासं कुर्यात् तद्विधान निगद्यते ॥१३०॥ रक्तं श्वेत हरिद्वर्ण पाण्डु चित्र सित स्मरेत् । पिशङ्ग(पिङ्गलौ कम्बुकर्बुरासितधूम्रभाः ॥१३१ ॥ मेषादिनामसदृशाकारान् ध्यात्वा प्रविन्यसेत् । मेषो वृपोऽथ मिथुन सिहकन्यके ॥१३२ ॥ तुला च वृश्चिको धनुर्मकरः कुम्भमीनको । वेदपक्षाब्यश्विपक्षरसभूतशरास्तथा शरेषु शरभूतात्मसड्ड्यवर्णान् समीरयेत् । स्वरान्ते शादिहान्त तु क्षकार वान्ततो न्यसेत् ॥१३४॥ गुल्फे जानुनि वृपणे कुक्षिस्कन्धशिर'सु च । दक्षगुल्फादिके वाममूर्धादौ च क्रमान्न्यसेत् ॥१३५ ॥ पीठानि विन्यसेत् पश्चाद् राशीनां न्यासतः परम् । तद्विधान प्रवक्ष्यामि शृणु संयतमानसा ॥१३६॥ सितासितारुणश्यामहरित्पीतान्यनुक्रमात् पुनः पुन. क्रमादेव पञ्चाशत्स्यानसञ्चये ॥१३७ ॥ ततः कर्कट: -

·35
तृतीयस्तरङ्ग
पीठानि संस्मरेद् विद्वान् सर्वकार्यार्थसिद्धये ।
अभ्यर्च्य मानसैः पश्चान्मातृकावत् प्रविन्यसेत् ॥१३८॥
कामरूपं वाराणसी नेपालं पौण्ड्रवर्धनम् ।
काश्मीरं कान्यकुब्ज च पूर्णशैलं तथाऽर्बुदम् ॥ १३९ ॥
आम्रातकेश्वरैकाने निःस्रोतः कामकोटकम् ।
कैलासो भृगुकेदारौ ततश्चन्द्रपुरी भवेत् ॥१४०॥
श्रीरोङ्कारस्तथा जालन्धरो मालव एव च।
कुलान्तं
देवकोटं च गोकर्णो
मारुतेश्वरः ॥१४१ ॥
अट्टहासोऽथ विरजो राजगृह
महागिरिः ।
कोलगिरिश्वैलापुरं कालेश्वरो
जयन्तिका ॥१४२॥
उज्जयिन्यथ चरित्रं क्षीरिका हस्तिनापुरम् ।
ओड्डीशोऽथ प्रयागश्च षष्ठीशश्च मायापुरी ॥१४३ ॥
जलेश्वरश्च मलयः
श्रीशैलो मेरुरेव च।
गिरिमहिन्द्रो वामनो हिरण्यपुरमेव च ॥१४४ ॥
महालक्ष्मीस्तथोड्याणं छायाछत्रमिति
मातृकार्णमुखाश्चैते पीठान्ताः क्रमतो न्यसेत् ॥१४५॥
एवं तु लघुषोढाख्यो न्यासः प्रोक्तो हिमाद्रिजे ।
एवं विन्यस्तदेहस्तु देवताभावमाप्नुयात् ॥१४६ ॥
एवं देवेशि सन्ध्यातोऽनन्तरी कथिता क्रिया ।
अकृत्वना तु पूजादि
निष्फलं
सर्वमद्रिजे ॥१४७ ॥
क्रमात् ।
॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वे भूशुक्ष्यादिविधिर्नाम तृतीयस्तरङ्ग ॥३॥

·ब्रूहि में साधक: अथ चतुर्थस्तरङ्गः पार्वत्युवाच महेश श्रोतुमिच्छामि न्यासस्यानन्तरक्रियाम् । त्रिपुरादेव्याः साधकानां विधानतः ॥१॥ महेश्वर उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि न्यासानन्तरसत्क्रियाम् । त्रिपुरार्णवसम्मोक्तां सारं तस्माच्छृणु प्रिये ॥२॥ समनुष्ठाय न्यासान्तं कर्म प्रोक्तवत् । जपादिक विधायाथ पूजनं तु समाचरेत् ॥३॥ तच्चापि यन्ने कर्तव्यं मुख्यपक्षस्त्वयं शिवे । तस्माद् यन्त्रं प्रवक्ष्यामि शृणु सम्यक् समाहिता ॥४॥ स्वेष्टमानेन सद्वृत्तं विलिख्य विभजेत् प्राक्प्रत्यग्ब्रह्मसूत्रे वै नागवेदांशकः शिवे ॥५॥ पड्भिः षड्भिः पञ्चभिश्च त्रिभिस्त्रिभिरगात्मजे । चतुर्भिस्विभिरप्येवं पभिः पभिस्तथांशकैः ॥ ६॥ रेखां कुर्यात्पूर्वतस्तु षट्शेषांशास्तु पश्चिमे । नवरेखास्तिर्यगेवं वृत्तान्तं विलिखेत् ततः ॥७॥ तृतीयरेखाप्रान्ताभ्यां रेखायुग्मं विकृप्य वृत्ते पश्चिमसूत्रे तदग्रयुग्म नियोजयेत् ॥८॥ प्रत्यगग्गं त्रिकोण स्यादेवं सप्तमप्रान्ततः । त्रिकोणमपर पूर्ववृत्तसूत्राप्रमालिखेत् ॥९॥ पट्कोणमेवं डमरुद्वयपार्श्वकम् । आद्यरेषासूत्रसन्धेरष्टमी पार्श्वयोर्नयेत् ॥१०॥ सप्तमीसन्धिभेदेन तथान्त्यब्रह्मसूत्रतः । तृतीयासन्धिभेदेन द्वितीयापार्श्वयोर्नयेत् ॥११॥ तत: : सम्पाद्य ·37 चतुर्थस्तरङ्ग षट्कोणमपरं तेन सिद्ध पूर्ववदनिजे । द्वितीयाष्टमसूत्राभ्यां षष्ठतुर्यद्विपार्वयोः ॥१२॥ अन्तर्डमरुपर्यन्तं कोणं षट्कोणमालिखेत् । सूत्रसप्तमसन्धेस्तु पञ्चमीपार्वयोर्नयेत् ॥१३॥ त्रिकोणमन्तर्डमरुस्पृष्टकोणं भवेत्ततः । पष्ठसूत्रसन्धितस्तु प्रथमापार्श्वयोर्नयेत् ॥१४ ॥ तुर्यतृतीयतत्पूर्वसन्धिषट्क-विभेदतः त्रिकोणमेवमपर तृतीयासूत्रसन्धितः ॥ १५ ॥ अन्त्यपाव द्वय नीत्वा पञ्चम्याद्यष्टसन्धिभित् । त्रिकोणं विलिखेत् सम्यक् समसूत्रप्रपातनैः ॥ १६॥ तेन त्रिचत्वारिंशत्तु त्रिकोणानां भवेच्छिवे । अष्टादश तु मर्माणि चतुर्विशतिसन्धयः ॥ १७ ॥ शोभितं गवभिस्तद्वन्महायोनिभिरदिने । ब्रह्मसूत्रं पार्श्वशेषरेखाश्चापि प्रमार्जयेत् ॥१८॥ मध्ये बिन्दुं लिखित्वा तु तदाह्ये क्रमतो लिखेत् । वृत्तेऽष्टपत्रं तदाहो वृत्ते पोडशपत्रकम् ॥१९॥ वृत्तं ततो भूपुराणां त्रितयं द्वारशोभितम् । समप्रमाणपत्राणि दिक्सन्ध्यग्राणि तानि तु ॥२०॥ मध्ये दशांशक हिवा प्रत्येकं पार्श्वयोर्लिखेत् । तिर्यखात्रयं तेषां प्रान्तेभ्योऽधः समाक्षिपेत् ॥ २१ ॥ रेखामङ्गुलमानेन त्रिचतुःपञ्चसड्ड्यया । परस्पर तु तद्वाद्ये मेलयेत् पर्वतात्मजे ॥ २२ ॥ एवं युक्त्या तु विलिखेद् भूपुरत्रितयं शिवे । पार्श्वद्वयस्थैरष्टाभिः समैडमरुभिर्युतम् ॥ २३ ॥ विभिश्च चत्वारिशद्धिस्त्रिकोणैः सन्धिभिस्तथा । चतुर्विशतिसङ्ख्याकैरष्टादशसुमर्ममि ॥२४॥ समबिन्दुत्रिकोणाग्र विलिखेदतियुक्तित. रेखारूपं समैवोच्चे भूमिकारूपमेव ॥ २५ ॥ - वा दशाल हिवा-क।

·38 विपुराणवतन्त्र मिश्रितं कोणमयं सर्वत्राप्युक्तरीतितः । रले सुवर्णे रजते त्रिलोहे वापि पीठके ॥२६॥ ताने वाश्मनि वा प्रोक्तयन्वं श्रीपूर्वकं भवेत् । कुण्डली शिवनाभं सालिग्राममपीश्वरि ॥२७॥ यन्त्रालाभे पूजनाय पीठं तु परिकल्पयेत् । तिर्यग्रेखा समाकीर्णा सार्धत्रिवलयैर्युता ॥२८॥ अन्तःसूक्ष्मा बहिस्थूला सर्पवेष्टनवत् स्थिता । मध्यगर्ता कुण्डली स्याद् वामावर्ता महाफला ॥ २९ ॥ शिवनाभसमारूढा सालिग्रामेण संयुता । द्वाभ्यां च सङ्गताया तु सा सर्वत्र सुदुर्लभा ॥ ३० ॥ शिवनाभं तु संयुक्तं सालिग्रामेण चेच्छिवे । दुर्लभं तत् त्रिलोक्यां तु तत्र पूजा महाफला ॥३१॥ यवार्धमानं लिङ्गं तु गर्तसंस्थं यदा भवेत् । तद् गौरीशिवनाभं स्यात् त्र्यनगर्त ततोऽधिकम् ॥३२॥ सालिग्रामश्च चक्राव्यश्चक्राधिक्ये महत् फलम् । नर्मदोद्भवलिङ्गेऽपि पूजयेदथवा शिवे ॥३३॥ अरक्तवर्ण प्तच्चापि सक्षतं चिपिट त्यनेत् । सुस्निग्धं वर्तुलं दीर्भ कुकुटाण्डसमं शुभम् ॥३४॥ अथवा प्रतिमायां तु पूजयेदगकन्यके । प्रतिमा ध्यानसदृशी नवरत्नादिनिर्मिता ॥ ३५ ॥ समानाहा सुशोभादमा प्रसन्नवदनेक्षणा । क्रूररूपा कुलं हन्ति दारिद्यदायिनी ॥३६ ॥ अथवा पुस्तके पूज्या यथोक्तविधिना शिवे ! यन्त्रं मूर्ति च गिरिले त्यत् खण्डमयं तथा ॥३७॥ रिक्तगर्भ पूजयेत्तस्य वै मृतिः । प्रतिमा यन्यराज संस्कृत्यैव प्रपूजयेत् ॥३८॥ च यस्तत्र भातु-क। तत्रापि । 2 ·39 प्रिये । पापं चतुर्थस्तरङ्ग स्थापयेद् देवतामूर्ति यस्तस्य शृणु वै फलम् । समस्ततीर्थदानानां पुण्याना शतधा फलम् ॥ ३९ ॥ चक्रस्थिरस्थापकानां फलं वक्ष्ये शृणु तत् प्रशंसन्ति वै देवा ब्रह्मविष्णुशिवादयः ॥ ४० ॥ तीर्थव्रताद्याचरणं पुण्यकर्माखिल शिवे । एकतः संस्थित चापि न समं चक्रसंस्थितेः ॥४१॥ त्रिपुरासाधकानां तु नान्यत् किञ्चिदितो वरम् । संस्थाप्य चक्रराज तु मण्डलेशत्वमाप्नुयात् ॥४२॥ सकृदृष्ट्वा स्थि चक्रमाजन्मकृतपातकात् । मुक्तः सद्यो भवत्येव सत्य प्रतिभृणोमि ते ॥४३ ॥ तस्माद् यत्नेन श्रीदेवीसाधकः सकृदेव वा। चक्रराज स्थिर पश्येत् स्पृशेदपि च पूजयेत् ॥ ४४ ॥ सप्तजन्मभवं स्पर्शनानश्यति क्षणात् । पूजनात् त्रिपुरा तुष्टा वाञ्जितार्थान् प्रयच्छति ॥ ४५ ॥ पत्रं पुष् फल तोय यत्किञ्चिदपि वार्पितम् । फलानन्त्यप्रदं तत्तु तस्माचलेन पूनयेत् ॥४६॥ संस्थापितं यन्त्रं तस्या( स्य) शतकुलोद्भवाः । पितरः पुण्यलोकेषु वसन्त्यगणिताः समाः ॥४७॥ कुण्डल्यादौ पूननं स्यादन्याला तु सर्वपा । मूर्ने पट्टेऽषवा भूमी लिखित्वा वापि पूनयेत् ॥ ४८ ॥ आधयोरप्टगन्धन भूमी सिन्दूररेणुना। पहलान्यूनमिते भूर्जपत्रे समालिपेत् ॥४९॥ पट्टवस्त्रे विलेय स्यादन्यून दादशाहुलात् । भूमी लिपेत् तपा यन्त्र इस्तान्पून महेश्वरि ॥५०॥ अन्यतु यङ्गुलान्यून धातुन शिताभयम् । दादासतश्पोज़ स्पावर तु नामम् ॥५॥ ततो न्यूनमपि पर्य स्थावर यन्त्रमदिने । सत्स्थापनविधि देवि समाहिता ॥५२॥ येन ·40 त्रिपुरार्णवतन्त्र दीक्षादिपूक्तदिवसे स्वयं वाचार्यतोऽपि वा । स्थापयेदुक्तविधिना स्थिरं वा चरमेव चा ॥५३॥ अत्राचार्यो गुरुर्वापि ज्येष्ठो वा भवतीश्वरि। नान्यः कदाचिदथदा स्वयं कुर्यात् तदाज्ञया ॥५४॥ ब्रह्माणं च सदस्य च वृणुयात् सम्भवे सति । कृताहिकः पूर्वदिने सङ्कल्प्य स्थापनं ततः ॥५५॥ स्वस्तिवाच्याथाभ्युदयं कृत्वा नत्वा गुरून् द्विजान् । संस्कृते पञ्चगव्ये तु पात्रे वै मज्जयेत् शिवे ॥५६ ॥ प्रणवेनाथ तस्मिंस्तु जपेदब्लिङ्गमन्त्रकान् । मूलं सहस्रधा जप्त्वा तत उद्धृत्य चान्यतः ॥५७ ॥ मूलाष्टमन्वितैः पञ्चामृतैश्चाप्यभिषेचयेत् । शुद्धतोयैश्च सन्धूप्य चन्दनाष्टकमिश्रिते ॥५८ ॥ वर्णौषधक्वाथजले मज्जयेन्मूलमन्त्रतः । देवतां पूजयेत् तत्र विशेषविधिना ॥ ५९॥ रात्रौ जागरणं कार्य गीतवाद्यकथादिभिः । परेऽह्नि वापि सङ्कल्प्य पद्ममष्टदलं लिखेत् ॥६०॥ तस्मिन् मध्ये चाग्रतश्च कलशानां तु सप्तकम् । संस्थाप्योक्तविधानेन पूजयेदङ्गदेवताः ॥ ६१ ॥ मध्यमे त्रिपुरामिष्ट्वा स्पृशन् कलशसप्तकम् । अष्टाधिकशतं मूलं जपेन्मालामर्नु तथा ॥६२॥ जलादुद्धृत्य तद्यन्त्रं शोधितं दोषजालतः । पी संस्थाप्य विविधवाद्यघोषपुरःसरम् ॥६३ ॥ तत्तन्मन्त्रेण कलशानभिपिच्य क्रमेण शुद्धर्जलश्चाभिषिच्य मायेच्छुद्धवाससा ॥ १४ ॥ पीठं कलशोदेश्चाभिषिच्याऽगतनूद्भवे । अमृतीकृत्य मूलेन प्रजप्यायाप्टधा ततः ॥६५ ॥ पञ्चरत्नं सुवर्ण च बन्धनौषधमेव पीठगर्ते विनिक्षिप्य मूलविद्या मातृकाम् ॥६६॥ तत: च च ·41 शिवे ॥ ६७ ॥ चतुर्थस्तरङ्ग जपन् संस्थाप्य माला तु पठन् वै बन्धयेद् दृढम् । प्रत्यङ्मुखं तु संस्थाप्यमथवा प्रामुखं प्रजप्य मूलाप्टशतं यथाविभवमर्चयेत् । आवाह्य चक्रराजं तु तत्प्राणस्थापनं चरेत् ॥ ६८॥ ततः प्रपूजयेत् বন होम कुर्याद्यथाविधि । संस्थाप्याग्निं सावरणां गायत्रीमष्टधा हुनेत् ॥ ६९ ॥ अष्टोत्तरं सहनं वा शतं वा पायसं हुनेत् । होमशेष समाप्याथ चके देवी प्रपूजयेत् ॥७॥ प्राणान् संस्थाप्य चादर्श नैवेद्यं विविधौदनम् । समर्पयेत् प्रभूतं तु ततः पूजा समाचरेत् ॥७१ ॥ तोपयेच्च गुरून् विप्रान् वटुकॉश्च सुवासिनीः । दक्षिणावस्त्रभूपाद्यैर्भक्ष्यभोज्यैश्च शाङ्करि ॥७२॥ मूर्तिस्थापनमप्येवं चरं चापि हिमाद्रिजे । चरे पीठस्य सस्कार पञ्चरत्नादिक नाहि ॥ ७३ ॥ उद्वासनं स्थिरे नास्ति सकृदावाहन भवेत् । निमित्तेन स्थिरं वापि चर वा स्थापयेत् पुनः ॥ ७४ ॥ तत्ते वदामि संक्षिप्य त्रिपुरार्णवर्णादतः शृणु । रजस्वलाऽन्त्यश्चोरैविण्मूत्रासृकुश्वगर्दभैः ।। ७५ ॥ वराहपतितैः स्पर्श स्थानशेऽग्निदाहके शिलादिशुद्विमुद्धृत्य सस्थापयेत् पुनः ॥७६ ॥ चोरैर्हते खण्डिते वा तद्दिने स्यादभोजनम् । खण्डितं मूलमन्त्रेण चोद्धृत्य प्रक्षिपेज्जले ॥७७॥ पुनः संस्थापयेत् हृते चौरैरपीश्वरि । अमेध्यादिस्पर्शने निरागोलमपूजने ॥७८ ॥ दृष्टादृष्टाशेपदोपशान्तये प्रतिवत्सरम् । महाभिषेक: कर्तव्यस्तद्विधान भृणूच्यते ॥७९॥ संस्कृतैः पञ्चगव्यैश्च गन्धाष्टक-जतैस्तथा । संस्नाप्प कुशतोयेन शतम् ॥८०॥ कृत्वा तत्र च मूलेनाप्टोत्तर

·42
प्रजप्य
त्रिपुरार्णवतन्त्र
प्रोक्ष्य संस्पृश्य मूलेन तत्त्वं
मन्त्रं च मातृकाम्
विन्यस्य सिन्दूरकेन(ण) कुर्यादप्टदलाम्बुजम् ॥ ८१ ॥
तण्डुलोपरि
तस्मिंस्तु
दीक्षावत् कलशं न्यसेत् ।
देवतां
सम्पूज्य
जपेन्मूलं
सहस्रधा ॥८२॥
मालामन्त्र चाप्टधा च श्रीसूक्तं चाष्टधा तथा ।
नित्यामन्त्रॉश्च मातृकामूलमन्त्रतः
।। ८३ ॥
अभिषिञ्चेत् ततो रात्रौ पूजयेत् तु विशेषतः ।
सुवासिनीाह्मणाश्च पूजयेद् गिरिकन्यके ॥ ८४॥
एतेन सर्वदोपाणां चरस्यापि स्थिरस्य च ।
यन्त्रस्य चाथवा मूर्तेः शान्तिः स्याद् गिरिराट्सुते ॥ ८५ ॥
प्रत्यब्दमेतत्कर्तव्यं स्थावरे वा चरेऽपि वा।
दोपसम्भावनायां
तु नूतने
वापि शाङ्करि ॥ ८६ ॥
कर्तव्यं सर्वथा ह्येतत् त्रिपुरास्थितिहेतवे ।
महामहाभिषेके
तु मालामन्त्रं
सूक्तकम् ।।८७॥
नपेच्चतुःपष्टिवारमष्टधा चापि वै
हुनेत् ।
अशक्तेन ब्राह्मणैस्तु कारयेद्धधनं
जपम् ॥ ८८ ॥
एवं सकृदनुष्ठानात्
देवता भवेत् ।
एतत्तु
स्थावरे
कृत्वा
वाजपेयफलं भवेत् ॥ ८९॥
सान्निध्यं त्रिपुरायास्तु नित्यं
महेश्वरि।
इति यत्तु
पृष्टं तदाख्यातमगात्मजे ॥१०॥
..
प्रसत्रा
तत्र
त्चया
॥ इति श्रीत्रिपुरावे त्रिपुरासारसर्वस्वे यन्त्रोदारादिश्चतुर्थस्तरमः॥४॥

·अथ पञ्चमस्तरङ्गः शिवे । अद्रिकन्योवाच विश्वेश श्रोतुमिच्छामि पूजाविधिमनुत्तमाम् । यथावत्तद्वद विभो त्रिपुरार्णवगोचरम् ॥१॥ महादेव उवाच शृणु प्रालेयाद्विकन्ये पूजाया विधिमादरात् । श्रीयन्त्रादौ यथालब्धमेक प्रोक्तसुलक्षणम् ॥२॥ नवरलादिसम्भूते पीठे स्वच्छे मनोहरे। मृदु तूलाद्यासने सस्थाप्य यन्त्रराजकम् ॥३॥ भूमौ वा केवले पीठे आसनादिविवर्जिते । सस्थाप्य देवता रोगी भवेद् दारिद्रयवानपि ॥४॥ पात्राण्यासाद्य तत्पश्चान्मध्ये पीठात्मनो सशोधितमुखो मन्त्री पूजयेत् त्रिपुराम्बिकाम् ॥५॥ जपादौ मुखदुर्गन्धो देवताशापमानुयात् । अतो दुर्गन्धिनाशाय ताम्बूलादिकमिष्यते ॥६॥ ताम्बूल पञ्चतिक्ताढ्यमथवा पञ्चतिक्तकम् । एलाद्यन्यतम वापि मुखशोधनमुच्यते ॥७॥ जातीफल च तत्पत्र कर्पूरैलालवनकम् । पञ्चतिक्त समाख्यात देवता-प्रीतिकारकम् ॥ ८॥ पीठ यजेत् सुपुषाबैरलड्कृतमतीव तु । मण्डूक कालाग्निरुद्र मूलप्रकृतिमेव आधारशक्ति कूर्म चानन्त पश्चाद् वराहकम् । एकैकस्योर्ध्वतश्चैताद क्रमात सम्पूज्य वे तत ॥ १०॥ पृथिवीं दष्ट्राने तच्चतुर्दिक्षु समुद्रानिक्षुमदिराधृतदुग्धमयान् अमात् ॥ ११ ॥ चाग्नत - तस्य ·निपुगवतन्त्र सप्तद्वीप तन्मध्ये नवखण्डविराजितम् । पञ्चाशद्वर्णसहितं तत्प्रागाद्यष्टदिक्षु वै ॥ १२ ॥ वामतः पुष्परागं च नीलवैडूर्यविट्ठमान् । मौक्तिक गोमेदपद्मरागवजांस्तु मध्यमे ॥ १३ ॥ यजेन्मरकतं रत्नान्येतनामप्रपूर्वकम् । नाथवर्गसमायोगान्मध्ये सौवर्णपर्वतम् ॥ १४ ॥ तदूर्वे नन्दनोद्यानं तस्मिन् कल्पद्रुमवाटिकाम् । तस्यामृतून वसन्ताद्यान् तत्प्रत्यक्पूर्वयोः क्रमात् ॥ १५ ॥ इन्द्रियाश्वान् तदर्थात्मगजान् तन्मध्यतः शिवे। विचित्ररत्नभूमि च यजेच्चक्रेश्वरी: क्रमात् ॥ १६ ॥ रत्नवनवकं कालमुद्रामातृश्च देशकम् । रत्नं गुरुं तत्त्वक च ग्रहं मूर्ति च मध्यमे ॥ १७॥ करुणातोयपरिखं स्वर्णप्राकारक तथा । मध्येमणीमण्डपकं कोणेषु राक्षसादितः ॥ १८ ॥ शक्तीः का देशमथाकारं शब्दं च रूपिणीः । सङ्गीतयोगिनी मध्ये तत्र वै मणिवेदिकाम् ॥ १९॥ श्वेतच्छन्नं पूर्वदिशि रत्नसिंहासनं ततः । तद्वायव्यादिपादेषु ब्रह्मादित्रयमीश्वरम् ॥ २० ॥ सदाशिव-महाप्रेतफलक चोपरि । पादोर्चेपु प्राग्वदेव ज्ञानमेव च ॥ २१ ॥ वैराग्यं चैश्वर्यमधर्माद्यान् पश्चिमादितः। मायां विद्यामनन्तं पूजयेत् ॥२२॥ फणापञ्चदशोपेतं मध्यफणे स्मरेत् । अप्टपत्रं सुपग्रं तु तस्मिन्नेव प्रपूजयेत् ॥ २३ ॥ पग्रमानन्दकन्दं संविन्नालमपीश्वरि । प्रकृतिमयपत्राणि विकारमयकेसरान् ॥२४॥ कर्णिका मातृतत्त्वाड्यामर्वेन्दू वह्निरेव प्रणवाये: क्रमाद् देवि यजेत्प्रोक्तत्रिमण्डलम् ॥ २५ ॥ तस्य धर्म च तत्र तत्र तस्य

·पञ्पमस्तरज
45
बोधप्रकृतिमोहोत्थ सत्त्वादित्रिगुण
क्रमात् ।
आत्मानमन्तरात्मान
परमात्मानमद्विजे ॥ २६ ॥
ज्ञानात्मान च ह्रीमाद्य
प्रागादिषु
तु मध्यत
तत्त्वात्मपञ्चक ज्ञान माया तद्वत्
कलामपि ॥२७॥
विद्या पर चादियोगात् पूर्वस्मादष्टपत्रके ।
मोहिनी क्षोभिणी तद्वशिनी स्तम्भिनीमपि ॥ २८ ॥
आकर्पिणी
द्राविणी वै ततश्चाह्लादिनीमपि ।
क्लिन्ना तत
क्लेदिनीं तु मध्ये पश्चात्तु सर्वत ॥ २९ ॥
क्ली
सर्वतत्त्वकमलासनमेवमगोद्भवे ।
एव
समर्चयेत् पीठमथापदि तु
प्रोच्यते ॥३०॥
मण्डूकात् परतत्त्वान्त समष्ट्याभ्यर्च
तत्परम् ।
अर्चयेत पीठशक्त्याद्या प्रोक्तरीत्या
महेश्वरि ॥ ३१ ॥
इति पीठाचन प्रोक्तमाद्यबीजयुतान् यजेत् ।
प्रोक्तान्यत्राथ मूलार्चा वदामि
शृणु
सयता ॥३२॥
॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसदस्वे पीठपूनाविधि पञ्चमस्तरङ्ग ॥५॥

·अथ पप्ठस्तरङ्गः क्रमतः न महेश्वर उवाच एवं पीठं समभ्यर्च्य पूजयित्वाऽऽत्मदेवताम् । आवाह्य त्रिपुरामाद्यां विधा पूजां समाचरेत् ॥१॥ पराख्या मिश्ररूपां चापराख्यां शिवे । गौर्युवाच कथं महेश विविधा पूना तत्र च को विधिः ॥२॥ वद बालेन्दुचूडाल यदि मत्प्रीतिमानसि । शिव उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्याच्च रहस्यकम् ॥३॥ गोपितं सर्वतन्त्रेषु क्वचित् प्रकटीकृतम् । आत्मान गन्धपुष्पाद्यैरभ्यर्च्य शिवरूपिणम् ॥४॥ स्वात्मीकृत्य स्वपात्रात् तु परापूजा समाचरेत् । परापरी कृत्वा बाह्ये कुर्यात् ततोऽपराम् ॥ ५ ॥ सधट्टमुद्या मूर्जि पादुका प्रजपन् आत्मानं शिवरूपं वै क्षणं ध्यायेन्निराश्रयः ॥६॥ एपा परा सपर्योक्ता मिश्रा तु द्विविधा स्थिता । स्थूलसूक्ष्मविभेदेन स्थूल मानसमर्चनम् ॥७॥ सूक्ष्म जगन्मातृमन्त्रसामरस्यात्मचिन्तनम् । बायोपचाररूपा तु बाघपूजाऽपराऽभिधा ॥८॥ मानसार्चा तु या स्थूला सा जेया गुरुमार्गतः । पडाधारे निपोठे भुवनेऽध्व-क्रमेऽथवा ॥९॥ ज्ञात्वोपदेशमार्गेण गपादिपु समाचरेत् । अशक्तो वाहपूजाया कुर्यादन्त प्रपूजनम् ॥१०॥ ततः बुधः । चा - तु पूगा पादपरामिधा-य।

·महेश्वरि ॥१३॥ स्मृता । मूर्ध्नि तस्यास्तु पष्ठस्तरङ्ग 47 समर्थस्तु यथा साग कुर्याद् विस्तारतोऽपि च । मन्त्रपाठ प्रकुर्वश्च तदानन्त्यफल स्मृतम् ॥११॥ सूक्ष्मे तु सामरस्यात्मचिन्तन प्रब्रवीमि ते। वाच्याना वाचक तत्पूर्व प्रतिभासनात् ॥ १२॥ वाचका मातृकारूपा सा त्रिखण्डा त्रिकूटगा। कूटनय स्थूलादिस्वात्मरूप बाह्योपकरणै. पूजा तृतीया त्वपरा एवं तु मिश्रपूनां ता कृत्वा विन्यस्य व्यापकम् ॥१४॥ पुष्पाण्यञ्जलिनादाय बिन्दौ पञ्चशिवात्मके । मञ्चे कामेशवामाङ्के ध्यात्वोक्ता त्रिपुरा पराम् ॥ १५ ॥ उत्थाप्य कुण्डली मार्गाच्छिवेन्दुसहिता स्मरन् । तेजोमयीं तु सयोज्य पुष्पेष्वथ विनिक्षिपेत् ॥१६॥ तत्पश्चात् प्रविष्टा भास्वरूपतः। साङ्गा विमृश्य पूर्वोक्ता मन्त्रपाठप्रपूर्वकम् ॥ १७ ॥ आवाहयेद् ब्रह्मरन्ध्र ध्याता तेजोमयीं तत्प्रकार शृणु परे त्रिपुराम्बामनु पठन् ॥१८॥ महापद्मदानास्थे कारणानन्दरूपिणि । सर्वभूतहिताकारे एह्येहि त्रिपुरे शिवे ॥१९॥ एह्येहि देवदेवेशि त्रिपुरे परमेश्वरि । परामृतप्रिये मात. सन्निधान देवेशि भक्तिसुलभे सर्वावरणसयुते । यावत् त्वा पूजयिष्यामि तावत् त्व सुस्थिरा भव ॥ २१ ॥ इत्येवं प्रार्थयन् तत्र समाबाह्य प्रदर्शयेत् । आवाहनाद्या. पण्मुद्रा. क्रमेण तु निदर्शयेत् ॥ २२॥ आवाहन वै। मुख्यस्य यथोक्तविधिना भवेत् । अन्यत्राङ्गेषु ध्यातानामागताना विभावनम् ॥ २३ ॥ एव विज्ञाय कुर्वीत नान्यथाऽद्वितनूद्भवे । अङ्ग विन्यस्य सकलीकृत्य धेनु प्रदर्य च ॥२४॥ पराम् । प्रिये ॥२०॥ -- वेस्पस्य को चक।

·48 चासनं च शिवे । त्रिपुरार्णवतन्ने त्रिधा मूलेन सम्प्रोक्ष्य विप॒द्भिः शङ्खसंस्थितैः । प्राणान् प्रतिष्ठाप्य पश्चात् सावृतेर्हदि संस्कृशन् ॥२५॥ मूलमप्टशात जप्त्वा ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् । त्रयोदशविधाः पश्चाद् विशेषार्ध्यात् तु तर्पयेत् ॥२६॥ उपचारैस्ततो देवीं पूजयेद् भक्तिसंयुक्तः । घोडशैर्वा चतु-पप्टिविधैर्वापि तु पूजयेत् ॥ २७ ॥ तत्प्रकार ब्रुवे देवि क्रमेण शृणु साम्प्रतम् । आसनं स्वागत चाऱ्या पाद्यमाचमनं ततः ॥२८॥ मधुपर्क चाचमनं स्नानभूमिप्रवेशनम् । स्नानवस्त्र दन्तधावनमेव च ॥ २९ ॥ गण्डूपण मुखस्याथो क्षालनं प्रोञ्छनं आचामोऽभ्यानं केशशोधनं चाङ्गशोधनम् ॥३०॥ उष्णोदकैः पञ्चसङ्ख्यामृतैः फलरसैर्जलैः । आचामोऽङ्गप्रमार्जश्च तत्पश्चादद्रिकन्यके ॥ ३१ ॥ दुकूल कञ्चुकं चान्ते पुनराचमनं तथा । ब्रह्मसूत्र भूपणानां स्थानयानं तथासनम् ॥३२॥ भूषणानि विचित्राणि यागस्थानप्रवेशनम् । कामेश्वराङ्कोपवेश गन्धाक्षतसुमानि च ॥३३॥ धूप दीप च नैवेद्यं पूर्वापोशनमैव च । पार्थनं प्राणमुद्रा पानीयापोशनं परम् ॥३४॥ हस्तक्षालनगण्डूपौ करोद्वर्तनक पाद्यमाचमनीयं पलं ताम्बूलमेव च ॥ ३५ ॥ दक्षिणामारार्तिक परिकामं नमस्क्रिया । पुष्पाञ्जलि स्तोत्रमपि छत्रचामरवीजनान् ॥ ३६ ॥ गीत वाद्य प्रनृत्यं च निवेदनमतः चतु पष्ट्युपचारोऽय त्रिपुराप्रीतिवर्धनः ॥ ३७ ॥ पाद्यार्थ्याचमनस्नानवस्त्राभरणचन्दनम् पुष्पधूपदीपभक्ष्यताम्बूलाऽऽरतिपूजनम् ॥ ३८ ॥ च ततः । च परम् । पाशि स्थाय ·पष्ठस्तरज 49 षोडश। प्रदक्षिणा-नमस्कारावुपचारास्तु गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्य पञ्चपूजनम् ॥ ३९ ॥ पुन. पूजनके तज्जपादौ मानसेऽपि च । धराव्योमवायुतेजोऽमृतरूपा क्रमाद् यजेत् ॥ ४०॥ आसन नवरत्लादि-पीठवस्त्रादिसम्भवम् । गन्धपू( पुष्पाक्षतयवदूसर्पपसयुतम् ॥४१॥ कुशरत्नतिलैस्तोयमध्य स्याद् देवताप्रियम् । कर्पूरतोयै पाद्य च तथाचमनमेव च ॥ ४२ ॥ मधुदुग्धदधिस्वाज्यशर्कराफलसयुतम् मधुपर्क तु कास्ये2 स्यादथवा हैमराजते ॥४३॥ तोयोपचारे सर्वत्र सुवासितजल भवेत् । सुगन्धितैलेरभ्यङ्ग तथा द्रव्यैश्च शोधनम् ॥४४॥ स्नान नानाविधजलैस्तीर्थानीत सुनिर्मलै । कुर्यादचालयन् देवि यन्त्राद्य देवतार्चनम् ॥ ४५ ॥ अभिपिच्यैव यन्त्राचे “पूजयेत् त्रिपुराम्बिकाम् । यत उद्वासनात्पूर्व परा ॥४६॥ श्रीसूक्तेनाभिपेके भवेत् यस्मात्परावाचक तदतो नान्यत्तु तत्समम् ॥४७॥ वस्त्र तु नवरत्नाद्य रक्तकौशेयमुत्तमम् । कौसुम्भमप्यतीवेष्ट देवताया हिमागजे ॥ ४८ ॥ हरिद्रा चापि सिन्दूर कुङ्कुम कज्जल तथा । सौभाग्यद्रव्यक देय देव्यै सौभाग्यमिच्छता ॥४९॥ उक्तोपचारादधिक सम्भवे सति पूजयेत् । केशधूपाङ्गरागादि-श्रेष्ठराजोपचारकै ॥ ५० ॥ चन्दनैरष्टगन्धैश्च नानापुष्पै सुगन्धिभि । शाकसूपौदनापूपभक्ष्यलड्डकसयुतम् कुप्पत्युच्चालने तु कृते प्रीता परा । 1 पः तु का 2 कास्य स्यादक।

·न प्रीता. 50 त्रिपुरार्णवतन्त्र पायसेन समायुक्तं नैवेद्य परिकल्पयेत् । पायसेन विना सर्व श्रीदेव्याः प्रियं भवेत् ॥५२॥ केवलं पायसेनापि भवति सुन्दरी । पञ्चतिक्तसमायुक्त ताम्बूल च मनोहरम् ॥५३॥ तत आरार्तिक कुर्यात् त्रिपुराप्रीतिकारकम् । स्वर्णादिपाने देवेशि पञ्चवर्णैः प्रकल्पयेत् ॥ ५४॥ पद्म वा स्वस्तिक वापि चान्या वा रङ्ग-वल्लिका । सुशोभना कृता तत्र षोडश द्वादशापि वा ॥५५॥ सप्त वापि त्रयं वा दीपपात्रकम् । डमर्वाकारमपि पिष्ट बोदनोद्भवम् ॥५६ ॥ सुवर्णादिधातुजं चैक वाप्युक्तसंख्यया । वर्तिकासयुत तच्चा घृतपूर्ण प्रकल्पयेत् ॥५७ ॥ सर्वतोभद्रसंयुक्त महापुण्यफलप्रदम् । नानाविधसुयन्त्राढ्यं बीजाक्षरसमन्वितम् ॥५८॥ देवताप्रीतिजनकमारार्तिकमिहेश्वरि एवं श्रीत्रिपुरा देवीं पूजयेदुपचारकैः ॥ ५९॥ चतुष्पष्टिविधैस्तद्वदथवा पोडशात्मकः । सर्व सम्यग्भावनया कर्तव्यमगराट्सुते ॥६० ।। नव पञ्च च वा ॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वे आवाहनायुपचारकथन नाम पष्ठस्तरज. ॥ ६ ॥ . - तामा ·अथ सप्तमस्तरङ्गः गौर्युवाच चन्द्रशेखर देवेश सम्पूज्याथोपचारके । हि कर्तव्यमखिल मम विस्तरश प्रभो ॥१॥ तु सर्वादौ तत शङ्कर उवाच शृणु तच्चन्द्रचूडाले विधि तत्पश्चिम स्फुटम्। उपचारैरेवमिष्ट्वा पूजयेदावृति तत ॥२॥ तत्रादौ मूलदेवी च त्रिधा यजेत् । सव्य-दक्षकराभ्या च बिन्दुभि कुसुमाक्षते ॥३॥ द्वितीयायुद्धृत सम्यक् तत्तत्स्थाने विभावयन् । श्रीपादुका पूजयामि तर्पयामि नमो वदन् ॥४॥ तत्तनाम पठित्वा तु एतदुदीरयेत् । प्रतिपत्तिथिमारभ्य पर्वान्त शुक्लकृष्णयो ॥५॥ कामेश्वर्यादिचित्रान्ताश्चानुलोमविलोमत नित्यास्त्रिकोणे रेखासु दक्षपूर्वोत्तरासु पञ्चक प्रतिरेखाया ज्ञात्वा तत्तिथिजा यजेत् । उदयव्याप्तितिथिजा तिथिनित्या प्रपूजयेत् ॥७॥ क्षये नित्याद्वय वृद्धावेका नित्या दिनद्वये । ततो नित्यामण्डल तु पूजयेत् पूर्ववत्क्रमात् ॥८॥ तथैव पोडशीमिष्ट्वा गुरुमण्डलक यजेत् । भिन्ना प्रकृत वै शृणु ॥९॥ अप्टकोणस्य पश्चात् तु त्रिकोणात्पूर्वभागत । चतुरने महाक्षेत्रे गुरूणा पूजन भवेत् ॥१०॥ रेखात्रय तिर्यक् स्मृत्वौघत्रयमर्चयेत् । प्रत्यग्नेखा चौघरेखासु वै क्रमात् ॥११॥ वै ॥६॥ तत्रोधा बहुधा तंत्र समारभ्य

·स्मृताः ।
52
त्रिपुरार्गवतन्त्रे
परप्रकाशोऽथ परशिवः शक्तिस्तदादिका ।
कौलेश्वर
शुक्ला
देवी कुलेश्वरः कामेश्वरी ॥ १२ ॥
भोगोऽथ क्लिन्नसमयौ सहजो गगनस्ततः
विश्वो विमलमदनौ भुवनो लील एवं च ॥१३॥
स्वात्मा प्रियश्चाद्विवेदनागसङ्ख्याः
क्रमात्
दिव्यौपश्चापि सिद्धौधो मानवौघस्ततः
परम् ॥१४॥
एवमोघं समभ्यर्च्य मानवौघस्य चान्ततः
शिवादीतर्पयेज्ज्ञाते नवमाधानथापि
वा ॥१५॥
तृतीयादीन् वापि तथा तत्तन्मन्त्रैस्तु तर्पयेत् ।
रेखात्रये
समष्ट्या तु महाश्रीपादुका यजेत् ॥१६॥
तत्तद्रेवासु सम्पूज्य पुष्पाञ्जलिभिरदिजे ।
तर्पयेत् क्रमतश्चौघान् परांश्चापि
परापरान् ॥१७॥
अपरानपि देवेशि ततोऽङ्गाख्याः
प्रपूजयेत् ।
ततो भूपुररेखासु पूजयेदणिमादिकाः ॥१८॥
ब्राह्मयादिकास्तथा मुद्गाः पश्चिमादिचतुर्वपि ।
वायव्यादिपु कोणेषु पार्णि-राक्षसमध्यतः ॥१९॥
हरीशयोस्तथा मध्ये क्रमेणैव
तु तर्पयेत् ।
त्रैलोक्यमोहन
चक्र पुष्पाभल्यादितोऽर्चयेत् ॥२०॥
तत्तद्रेखा समभ्यर्च्य चाणिमाद्याः
प्रपूजयेत् ।
तत. पुष्पाञ्जलि दत्त्वा सर्वाशापरिपूरके ॥ २१ ॥
प्रत्यग्दलादिवामेन कामाकर्षिणिका यजेत् ।
सर्वमक्षोभण चक्र
पुष्पाजल्या
प्रपूज्य
च ॥ २२॥
पूर्वादितो दलेप्वेवमाग्नेय्यादित
एव
मन्तव्नङ्गकुमुमा-प्रमुखाः
क्रमशस्ततः ॥ २३ ॥
पूजयेत् सर्वमौभाग्यदायक चक्रमद्रिजे ।
प्रत्यपरोणात्तु वामेन
यजेत्
मंक्षोभिणीमुखाः ॥ २४ ॥
मर्वार्थमाधक
तद्वदिष्ट्वा पूर्वक्रमेण
मिद्धिग्दाद्या सन्ता सर्वरक्षाकरे तथा ॥ २५ ॥

·सप्तमस्तरङ्ग
53
सर्वसाधाः सर्वरोगहरेऽा वशिनीमुखाः।
पूर्वक्रमेण तत्पश्चात्
सर्वसिद्धिप्रदायक ॥२६॥
पुष्पाअलि प्रदायेत्थमायुधानि प्रपूजयेत् ।
त्रिकोणकोणेषु ततो कामेश्वर्यादिक
त्रयम् ॥२७॥
तुर्या समष्ट्या संपूज्य सर्वानन्दमयेचयेत् ।
मूलदेवी तु तत्पश्चात् समष्ट्या
चैकरूपतः ॥२८॥
ध्यात्वाऽखण्डा समभ्यर्च्य मूलां तु शतधा यजेत् ।
तत्तदावरणस्यान्ते
चक्रेशीस्त्रिपुरादिकाः ॥२९॥
प्रकटाद्या योगिनीश्चाप्याद्यायाः पुरतो यजेत् ।
वामदक्षिणयोर्देवि चक्रेश्वर्या क्रमेण
तु ॥३०॥
मुद्रा' सिद्धीश्च सम्पूज्या नाथान्पड्दर्शनानि च
पडाधारानध्वपटक
द्विशः सन्तर्पयेत्
क्रमात् ॥ ३१ ॥
समर्पयेत् तत्तदन्ते
पुष्पाञ्जल्या प्रपूजयेत् ।
अभीष्टसिद्धि
मे देहि
शरणागतवत्सले ॥ ३२॥
भक्त्या
समर्पये तुभ्यं तत्तदावरणार्चनम् ।
नित्यामन्त्राः स्वराधाः स्युर्बालाद्याद्यास्तथौधकाः : ॥ ३३ ॥
अणिमास्त्वाद्यबीजाद्या ब्राह्मयाद्या दीर्घसंयुताः।
मुद्रा-बीजादिका. कामाकर्षिण्याद्याः
स्वरादिकाः ॥ ३४ ॥
काद्यष्टवर्गसयुक्तास्त्वनगाद्याः
प्रकीर्तिताः ।
सक्षोभिणीमुखा
सिद्धिप्रदायिकाः ॥ ३५ ॥
माद्यादिकास्तु
सर्वज्ञा वर्गाद्या वशिनीमुखाः ।
एतत्ते सर्वमाख्यात यत्ते शुभूषितं पुरा ॥३६॥
काद्या
णाद्याः
॥ इति श्रीत्रिपुरावे त्रिपुरासारसर्वस्वे आवरणकयने नाम सप्तमस्तरङ्ग ॥ ७॥

·अथाष्टमस्तरङ्गः
देव्युवाच
वृपयाहावृति
ध्यानं
पूजा
तदनन्तरम् ।
अनानुक्त
यत्सर्च
कृपया वद मानद ॥१॥
महादेव उवाच
সূ सर्वाङ्गसुभगे सावधानेन चेतसा ।
पीतशुक्लरक्तवर्णाः प्रत्येक
तु धिपञ्चिकाः ॥ २॥
कामेश्वरीमुखाश्चैव
महाविद्येश्वरीमुखाः ।
तथा
नीलपताकाद्यास्त्वे प्रोक्तास्त्रिपञ्चिकाः ॥ ३ ॥
सृणिपाशवराभीतिकरा
मालांच पुस्तकम्
धनुर्बाणान् दधानाश्च मूलदेव्यायुधाः पराः ॥४॥
तथा वर्णाशुका भूपास्त्रिणेवाश्चन्द्रशेखराः ।
एव नित्याः
सुसम्पूज्या ध्यात्वा निश्चलमानसः ॥५॥
चन्द्रकोटिप्रभानिन्दुभूषान्नेत्रत्रयोज्ज्वलान्
चित्पुस्तकाभयवरकरान्
श्वेतांशुकादिकान् ॥ ६॥
रक्तशक्त्यायवामाकान् ध्यायेदोघादिकान् गुरून् ।
त्रिकोणाद् बहिराग्नेयरुद्रासुरमरुत्सु
च ॥७॥
पुरतश्च
चतुर्दिक्षु चाङ्गदेवी प्रपूजयेत् ।
सर्वज्ञा नित्यतृप्ताऽनादिबोधा च स्वतन्त्रका ॥८॥
तथा नित्यमलुप्ता चानन्ता चापि
क्रमाच्छिवे।
मूलदेवीसमानाभा ध्यात्वा पूज्याङ्गदेवताः ॥९॥
शुक्लरक्तपीतवर्णा
रेखा
भू-सदनस्य
वै।
नृपपत्रमिन्दुनिभमष्टपत्र
नपारुणम् ॥१०॥
मनुकोण दाडिमाभ सिन्दूरकुङ्कुमप्रभम् ।
द्विदशार
तु माणिक्यनिभमप्टानक भवेत् ॥ ११ ॥

·55 शिवे ॥१२॥ अष्टमस्तरा रक्तशुक्लविमिधाभ बैन्दवं चक्रमद्रिजे । अङ्कुश पाशमपि च पराद्वयकराः अणिमाद्या रक्तवर्णा बालेन्दुकृतशेखराः। लोहितोत्पलयुग्म च नृकपालद्वय तथा ॥ १३ ॥ नीलोत्पलनिभाश्चापि नीलाम्बरविभूषणाः । सृणि पाश स्वमुद्रां च दधानाः क्रमशः शिवे ॥१४॥ सर्वसक्षोभिणीमुख्या रक्तागांशुकभूषणाः । अङ्कुश पाशममृतपूर्णस्फटिकपात्रकम् ॥ १५ ॥ वर दधाना. शुक्लाभाः कामाकर्षिणिकामुखाः । पूर्वद्वय चेन्द्रनीलपात्रनीलोत्पल तथा ॥१६॥ दधाना रक्तवर्णाभाश्चानङ्गकुसुमादिकाः । पूर्वद्वय रलमयदर्पणामृतपात्रकम् ॥ १७ ॥ विभ्रत्यो रक्तवर्णाङ्गा सर्वसक्षोभिणीमुखाः। प्राक्प्रोक्तद्वितय भूपी मञ्जूषा रत्ननिर्मिताम् ॥ १८ ॥ सिताङ्गा धारयन्त्यश्च सर्वसिद्धिप्रदा मुखाः । टङ्कपाशज्ञानवरधराज्ञाद्यारुणानकाः पुष्पबाणान् पुण्ड्रचाप विद्यावरलसद्भुना। चशिन्याद्या रक्तवर्णगात्रवस्त्रविभूषणा. ॥ २० ॥ मूर्ध्यासक्तस्वायुधोद्यदूर्ध्वबाहुद्वयास्तथा अभीवरकरा रक्तवर्णाश्चायुधदेवताः ॥ २१ ॥ दक्षाग्राद् कोणे पीतश्वेतारुणप्रभा. । मूलदेवीसुताः कामे(श्व )री-मुख्यारुणप्रभाः ॥ २२ ॥ मूलदेव्याः पुरा ध्यानमुक्तमद्रीशकन्यके । खण्डामपि ध्यायेत् पञ्चिका तु ततो यजेत् ॥ २३ ॥ च पाश्र्धक । तत्राद्या मूलदेवी स्याद् दक्षे वामे प्रदक्षिणेनैव यजेद् महेश्वरि ॥२४॥ लक्ष्म्यम्बापञ्चक चाद्य बालेन्दुकृतभूषणम् । रक्तवर्ण त्रिणयन मुलदेव्यायुधैर्युतम् ॥ २५ ॥ वामतः तथा द्वय ध्यात्वा

·56
निपुरार्गवत ने
सर्वत्र चैव ध्यात्वा वे क्रमेणेव
तु तर्पयेत् ।
लक्षी(क्ष्मी) चापि महालक्ष्मी निशक्त्याद्या ततः परा ॥२६॥
साम्राज्यलक्ष्मी चेत्येव लक्ष्म्यम्बापञ्चक
स्मृतम् ।
पर ज्योतिनिकला च पराद्या शाम्भवी तत. ॥ २७ ॥
अजपा मातृका चेति कोशाम्बापञ्चर्क भवेत् ।
पञ्चकामा
पारिजाता चेश्वरी कुमारिका ॥२८॥
पञ्चबाणेश्वरी चेति पञ्चकल्पलताभिधाः ।
ततश्चामृतपीठेशी
सुधासूरमृतेश्वरी ॥२९॥
अन्नपूर्णा चाद्रिकन्ये पञ्चकामदुधास्त्विमाः ।
सिद्धलक्ष्मी
मातङ्गी ततस्तु भुवनेश्वरी ॥३०॥
वाराही चेति सप्रोक्ता पञ्चरत्नाभिधास्त्विमा. ।
एता समभ्यर्च्य पञ्चपचिकाख्यास्ततः
परम् ॥ ३१॥
पोढा-न्यासोदिताशेपदेवताश्चापि
पूजयेत् ।
गणेश पोडशदलबाह्येऽग्राद् वृत्तरीतित. ॥३२॥
ग्रहान्
बिन्द्रादिनवके नक्षत्राणि त्रय
योगिन्य कोणचक्रेऽश राशयोऽप्टदलाद् द्विशः ॥३३॥
पीठान्यष्टदलाद् बाह्ये वृत्ते त्वेव प्रपूजयेत् ।
आम्नायास्तु चतुर्दारे युक्त्या
स्थान तु पूर्ववत् ॥ ३४ ॥
कथञ्चिदप्यससिद्धस्थानाना
स्थानमीरितम् ।
पूर्वप्रोक्तप्रयुक्त्यैव
स्यात् समयार्चनम् ॥ ३५॥
कामेश्वरीत्रय
तुर्या
महात्रिपुरसुन्दरी।
इत्येतत् कथित देवि यथावत् पूजनादिकम् ॥ ३६ ॥
त्रयम् ।
तत.
॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वे आवरणध्यानकथन नामाष्टमस्तरङ्ग ॥ ८ ॥

·देवेश साधने । अथ नवमस्तरङ्गः देव्युवाच श्रोतुमिच्छामि विधिमय॑स्य त्रिपुरार्णवसम्प्रोक्त तन्ममाचक्ष्व शङ्कर ॥१॥ श्रीशिव उवाच शृणु त्रैलोक्यशुभदे पात्राणां वेधिमुत्तमम् । सर्वन गोपित ह्येतत् सावधानेन चेतसा ॥२॥ हेतुकुम्भ सामान्य विशेषामिति त्रयम् । पानाणामथ तोयस्य कलश पेति शङ्करि ॥३॥ हेतुकुम्भ विशेषाऱ्या सौवर्ण राजत तथा । शिलाशह्वालाबुनारिकेलकाचमहीमयम् ॥४॥ सामान्याय शवमय कुर्यात् तद्विधिरुच्यते । शङ्खोदर स्थितावर्त युक्त्या निसार्य तत्र योनित्रय तथैका वा शङ्ख कुर्याद् विचक्षण । सौवर्ण सौख्यजनन राजत वश्यकारकम् ॥ ६॥ शिलाभव रिपुहर शत ज्ञानप्रद भवेत् । आ( अलाबुज पापहर नारिकेलमरोगदम् ॥७॥ काच मन. शुचिकर मृण्मयं पुष्टिकारकम् । रुचिराणि तु पात्राणि सुप्रमाणयुतानि च ॥८॥ साधाराणि पिधानेन सहितानि महेश्वरि । नारिकेल तु तिर्यक् स्यात् सार्धनेत्रसमन्वितम् ॥९॥ अनन्तयज्ञफलद तस्मादुत्तममुच्यते । अनेत्र वा द्विनेन वा पिशाचाना प्रियङ्करम् ॥ १० ॥ एकनेत्र राक्षस स्यादाधाराण्यथ ते बुवे । वर्तुले वा त्रिकोण सपाद वाप्यपादकम् ॥ ११ ॥ वा ·नैवान्यत्तु 58 त्रिपुरार्णवतन्त्र आवश्यक तद्विना तु सर्व तन... स्मृतम् । आधारेण विना पानं शवस्याप्यशुभप्रदम् ॥ १२ ॥ तथाच्छादनहीनं च सुकृतानां प्रणाशनम् । एवं त्रिपात्रं संस्थाप्य पूनां कुर्याद् यथाविधि ॥ १३ ॥ कुलद्रव्यैः साधितैस्तु शुद्धैर्दोपविवर्जितः। सामान्यार्थ्य-विशेषाावनुकल्पेन पूजने ॥१४॥ एकपात्रं नान्यथा तु कुर्याद्धानिस्ततो भवेत् । विशेपार्ध्यान्न वीराणां शक्तीनां हेतुपात्रतः ॥१५॥ ततो निषिद्धमन्यत्र प्रोक्तमप्येकपात्रकम् । आत्मयोगपराणां तु नागलोपेन हीयते ॥१६॥ तस्मात्तैरेव कर्तव्यं तोयपात्रं तु ताम्रजम् । तथा नैवेद्यपात्रं तु कांस्यमुत्तममुच्यते ॥१७॥ बलिपात्रं ताम्रभवं कदाचन । तथार्थ्यपात्रं देवेशि चैवं पात्राणि साधयेत् ॥ १८ ॥ वृत्तं च चतुरसं च गन्धतोयैस्तु मण्डलम् । कृत्वा तत्र पडङ्गं तु पूजयेत् कुसुमाक्षतैः ॥१९॥ अग्नीशराक्षसमरुन्मध्ये दिक्षु च पूजयेत् । जलपात्रं तु साधारं तत्र निक्षिप्य शङ्करि ॥२०॥ तीर्थ समावाय तस्मिन्नमृतीकृत्य पूजयेत् । मूलं प्रजप्प तद् ध्यायेत् तीर्थरूपं तु पार्वति ॥२१॥ हेतुपात्राधरे तद्वद् वृत्तं चतुरस्रकम् । त्रिकोणमपि कृत्वा तु वृत्ते मण्डलपूजनम् ॥२२॥ चतुरसे पडङ्गानि त्रिकोणे तु त्रिपीठकम् । तत्राधार विनिक्षिप्य तत्राग्निकलया यजेत् ॥ २३ ॥ प्रागादिवृत्तरूपेण दश धूम्रादिकांस्ततः। अलङ्कृतं हेतुपात्रं धूपितं चास्त्रक्षालितम् ॥ २४ ॥ विन्यस्य पूर्ववत् तत्र द्वादशार्ककला यजेत् । सम्पूज्य द्वितीया द्वित्रिपात्रकम् ॥२५॥ पात्रं तत्पश्चाद्

·नवमस्तरम
59
तत्र
तथा
तया
शुभाम् ।
सम्पूज्य तत्पात्रं
सामान्यमण्डले न्यस्य सम्पूज्याग्निकलात्मकम् ।
आधार तत्र पात्रेषु यजेत् सूर्यकला
अपि ॥२६॥
द्वितीय च तृतीयं च मुद्रा क्रमान्यसेत् ।
सम्प्रोक्ष्य कलशोदैस्तु
संशोध्य मन्त्रकैः ॥२७॥
यजेत् सोमकलास्तेषु सामान्यार्थ्य यजेत् ।
आपूर्य कलशोदेस्तु सर्व
पावयेत् ॥२८॥
ततस्तु योगिनी ध्यायेनिर्विकल्पस्वभावतः ।
सुवासिनी हेतुपात्रधरां ध्यात्वा समर्चयेत् ॥ २९॥
अरुणामरुणालेपभूषावस्त्रधरां
मन्दस्मितानन्दमुखां
हेतुपात्रलसत्कराम् ॥ ३०॥
पुष्पाक्षताधैः
संस्पृशन् जपेत् ।
त्रिधा तु मातृका
पञ्चधाऽमृतेशी च सप्तधा ॥ ३१ ॥
वासुदेवं द्वादशार्ण नवधा मूलमीश्वरि ।
आदाय योगिनीहस्तात् कलशं न्यस्य चाग्रतः॥ ३२ ॥
पथिकाः पूजयेत् पश्चाच्छोधनं चापि दोषतः ।
तर्पयेत् पथिकाख्यास्तु कुसुमोवृतबिन्दुभिः ॥ ३३ ॥
पथि नानाविधा दोपास्ते सर्वे द्रव्यसंश्रिताः।
तस्माद् दुष्टेन भागेन पथिकाख्यास्तु तर्पयेत् ॥३४॥
दोषभागविनिर्मुक्तं
द्रव्यं तेन पवित्रितम् ।
एकमेवेति
सम्प्रोक्ताऽऽथर्वणैः
शुकशापतः ॥ ३५ ॥
मोचयेत्तु विभिर्मन्त्रैः संस्पृशन् हि समाहितः ।
हेतोस्तु
बहुधा
शापांस्तत्तन्मन्त्रण
पावयेत् ॥३६॥
अपावितमनई स्यात् पूजनादौ भे(भवेदतः ।
तथैव तान्त्रिकैश्चापि शापेभ्यः शोधयेत्
क्रमात् ॥ ३७॥
सामान्यायें तु तद्विन्दु
दत्त्वा शुयादि पावयेत् ।
तेनापूर्य हेतुपात्रं यजेत्
सोमकलात्मकैः ॥३८॥
त्रिकोण
चाद्रिजे ।
मातृकाकारं भावयेत्
वर्णत्र्यम्राद्
बहिर्देवि चतुरस
ततो
बहिः ॥ ३९ ॥

·त्रिकोणे तु
60
त्रिपुरार्णवतन्त्र
पश्चिमाग्न त्रिकोण च पट्कोण वसुपत्रकम्
एवं ध्यात्वा पञ्चरत्लान्
वर्णव्यसे महीगृहे ॥४०॥
मिथुनत्रितय पञ्चभूतान्यपि समर्चयेत् ।
शक्तित्रयं
तत्त्वपीठत्रयं तथा ॥४१॥
कामेश्वरीत्रयं चापि मध्यतुर्य प्रपूजयेत् ।
पट्कोणे चाङ्गदेवीश्च भेरवान् वसुपत्रके ॥४२॥
समभ्यर्च्य सुधादेवीं ध्यात्वा तत्र समावहेत् ।
पूजयेच्च यथाकामं तदालभ्य ततः
परम् ॥४३ ॥
प्रपठेच्च
देवि ब्रह्मादीनां क्रमेण
तत्तन्मन्त्रांश्चापि विधा मातृका
हेतु-संस्तुतिम् ॥४४॥
अमृतेशी मूलमपि चतुःपञ्चाप्टधा पठेत् ।
मालामन्त्र च श्रीसूक्तं पठेत् तत्र सकृत्सकृत् ॥४५॥
प्रजपेन्मूलविद्या
शतमष्टोत्तरं
ततः
विशेपाऱ्या
शह्ववत्तु हेतुपानात् प्रपूरितम् ॥४६॥
संस्थाप्य
मूलविद्याया जपेदष्टकमद्रिजे ।
एतन्मूलाष्टकजपः
पञ्चमप्रतिरूपकः ॥४७॥
प्रजपेत् तु
विधा देवि प्रत्येक मातृकामपि ।
एतत्ते देवि सम्प्रोक्तमय॑स्थापनकादिकम् ॥ ४८ ।।
कला
च
॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वेऽयविधिर्नाम नवमस्तरङ्ग ॥९॥

·अथ दशमस्तरङ्गः पार्वत्युवाच कैलासनिलय थोतुं कुत्तद्रव्यं समीहित्तम् । अनुकल्पमपि प्रान कथयस्व क्रमेण शशिशेखर उवाच शृणु तेत्र प्रवक्ष्यामि हिमाचलयशस्करि । कुलद्रव्यं चानुकत्यं तभेद ममतः स्फुटम् ॥२॥ कुलद्रव्य पञ्चविधं मपञ्चकमितीरितम् । मद्य मांसं मत्स्यमपि मुद्रा मैयुनमेव च ॥ ३ ॥ एते पञ्चमकाराः स्युस्त्रिपुरा-प्रीतिदायकाः । तत्रायं कारण द्रव्यं हेतुस्तत्त्वमतीति प्रोक्तं कुलपये गुह्यनामानि प्रथमस्प वै। शुद्धिः साधनमाम तर्पणं द्वितीयकम् ॥५॥ वारिज केतनं शल्य निर्निमेष तृतीयकम् । उपयोज्य वैषणवं मुद्रास्वाचं चतुर्थकम् ॥ ६॥ आनन्द: सामरस्यं प संसृत्तिः पञ्चमं भवेत् । एवं सगा( : प्रभेदा हि प्रोक्ताः स्युस्त्रिपुराणवे ॥७॥ एवं केवतं शिवतामयी । आवं सदाशिवरतन्द् हितीमं वरः स्मृतः ॥८॥ स्वस्मृतीयं तुर्य तु विष्णुर्वा तु पश्यमम् । तस्मात्पभ्या ग्राममयो सर्वोतमोत्तमः ॥९॥ समापभेदं বমােদি सम्यक समाहिता । गोदी माधीप विविध इसमीरितम् ॥१०॥ ऐसयौटनातापा गोटी स्मात् मास्चिरी स्मृता । मधुरमुगुमहासातासमादिगम्भवा मपञ्चकैः पूजा पैटीप मदद।

·62 च सुस्वादु निपुराणवतन्ये माध्वीति कीर्तिता तज्जै राजसी सा भवेच्छिवे । पिष्टतण्डुलजाताद्या तामसी पैप्टिकी स्मृता ॥१२॥ सात्त्विकी ब्राह्मणे ख्याता राजसी नृपवैश्ययोः । तामसी चोत्तमा शूद्रे तन्त्रेष्वेवं विनिर्णयः ॥१३॥ अतिबोधसमायुक्त स्वच्छ तैक्ष्ण्योष्ण्यवर्जितम् । रजितं रक्तपीतायैः सुगन्धं तत्र चोत्तमम् ॥१४॥ एवं तु प्रथम प्रोक्तं द्वितीयं शृणु वच्मि ते । ग्राम च तथारण्य भूचर खेचर तथा ॥१५॥ आगमोक्तं पवित्रं सम्यक् संस्कारसंस्कृतम् । मधुराम्लहिगुजीरमरिचाज्यसुपाचितम् सुगन्धं मृदुपक्चं च मनोहरम् । अल्पकण्टकसंयुक्तं सुपक्वं स्वादुसंयुतम् ॥१७॥ लिकुचाम्लादिसंयुक्तं विधिना संस्कृतं तथा । तृतीयमेवं सम्प्रोक्तं चतुर्थमथ वै शृणु ॥१८॥ माषैश्च चणकैस्तद्वद् गोधूमावेरपीश्वरि । घृतादिपक्वै रुचिरैर्मधुरैर्लावणैरपि ॥ १९ ॥ साधित वटकाचं मुद्रात्मक उक्तलक्षणसम्पन्न दूतीमानीय पूजने ॥२०॥ यथोक्तवत् सुसम्पूज्य (तस्या अङ्गेषु विन्यसेत् । पाययित्वा भोजयित्वा तरुणोल्लाससंयुतः ॥ २१ ॥ तथाभूतां तु तां दूतीमक्षुब्धेन्द्रियमानसः । कामपीठ विनिर्मथ्य शिवशक्तिमयं रसम् ॥ २२॥ पञ्चम तु समादाय विशेषाध्ये विनिक्षिपेत् । पञ्चम नाहि सर्वेषां सुलभं पर्वतात्मजे ॥२३॥ योगीन्द्राणामपि तु तद् दुर्लभं सर्वथा भवेत् । समानमिलितं तच्च ग्राह्यं जात्वा यतो भवेत् ॥ २४॥ अतस्तत्तु महायोगिगम्यमेव चान्यथा एव विधानमज्ञात्वा विचलेन्द्रियमानसः॥ २५ ॥ तु ग्राह्यं शिवे । न ·दशमस्तरङ्ग 63 द्विजः । अन्यथाभावमापन्न: समूलं नाशमाप्नुयात् । तस्मात् तु पञ्चमं मुख्यं नोक्तं चानधिकारतः ॥२६॥ अनुकल्पं समासाद्य पूजयेत् त्रिपुराम्बिकाम् । एवमेव कुलद्रव्यं साधितं सर्वमुत्तमम् ॥ २७॥ अन्यथा सेवमानस्तु सुरापो भवति कामान्मोहाद् यदि सुरां पिबेत् सकृदपि द्विजः ॥ २८॥ विद्वानपि स संत्याज्यस्तन्त्र रविचारिभिः । प्रमादाद् यः पिवेत् तस्य प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ २९ ॥ अनुकल्पैरथापि स्यात् पूजा हिमशिलात्मजे । सर्वणः सदा देवी सम्पूज्योक्तविधानतः ॥ ३० ॥ मुख्याभावे चानुकल्पैर्न पूजां लोपयेत् क्वचित् । मुख्य निपिद्धबुध्या तु नानुकल्पैः प्रपूजयेत् ॥ ३१ ॥ निपिद्धबुध्या मुख्य तु योऽनुकल्पैः प्रपूजयेत् । स याति नरकान् घोरान् कुम्भीपाकादिकान् नरः ॥ ३२ ॥ अथानुकल्पं वक्ष्यामि शृणु संयतमानसा। नारिकेलोदकं कांस्ये ताने क्षीर तथैव च ॥ ३३ ॥ गुडोदक तक्रमाध-प्रतिनिधिर्भवेत् । पलाण्डुर्लशुनं वापि द्वितीयस्य तथाईकम् ॥ ३४॥ मूलक गृजनं वापि तृतीये सनिवेशयेत् । मुद्राया नानुकल्पः स्यात्तदवश्य समीहितम् ॥ ३५ ॥ लिङ्गयोन्योस्तु कुसुमं मूलाष्टकजपोऽथवा । अनुकल्पः पञ्चमस्य भवेन्मत्प्राणवल्लभे ॥ ३६ ॥ अलाभे तु तृतीयस्स द्वितीये त्र्यम्बकं जपेत् । प्रथमालाभयोगेषु घुटिकामपि साधयेत् ॥ ३७॥ प्रयमं द्वितीय योजयेदष्टगन्धकम् । एवं तु घुटिकां कृत्वा संशोप्य तु निधापयेत् ॥ ३८ ॥ तथा 1 नधि परास्पान्ध-मा ·पात्रे तु त्रिपुरार्णवतन्ने हेतोरभावे तोयो(ये) तु सघृष्यार्थे निधापयेत् । अलाभे पुटिकायास्तु नारिकेलजलादिकम् ॥ ३९ ॥ घुटिकानन्तरे कल्पे द्वितीय-तृतीयके । पुष्पेण तर्पणं कुर्यादन्यथा पापमाप्नुयात् ॥४०॥ अनुकल्पेन पूजायां गुरुपूजादिमानसम् । कर्तव्यं नित्यपूजायां मन्त्रपाठप्रपूर्वकम् ॥४१॥ तत्त्वशोधनक त्यक्त्वा गुर्वादीनयेत् क्रमात् । नैमित्तिकाने तत्तन्मन्त्रपाठेन भावयन् ॥४२॥ तृतीयस्यानुकल्पत्वे द्वितीयेन सह न्यसेत् । एकस्मिन्नेव संस्कुर्यादपृथक्तया ॥४३॥ एतत्पर्युषितं सर्वमनह पूजनादिषु । तत्पूजया प्रकुप्यन्ति योगिन्यस्त्वतिभीषणाः ॥४४॥ तत्प्रकारं तु ते वक्ष्ये यथावनगराट्सुते । संस्कारैः संस्कृतं तद्वल्लौकिकैरागमेरितैः ॥ ४५ ॥ पूजासमाप्त्युत्तरं तु यामात् पर्युषितं भवेत् । प्रथमादिचतुर्थान्तं सर्व त्याज्यं सुसाधकः ॥ ४६॥ विकृतिमापन्नं मार्जाराद्यैरुपाहतम् । कैशाश्रुनखनिष्ठीवदूपितं परित्यजेत् ॥४७॥ एतत्पवित्रभूतैस्तु साधनीयं द्विजैः सदा । साधित सर्व न पूजार्ह समीरितम् ॥४८॥ मक्तिमद्भिश्चतुर्थाद्यैर्द्वितीयाचं सुसंस्कृतम् । पूजनार्थ तु तत्पवित्रं प्रचक्षते ॥४९॥ पूनानिमित्तं वै प्रथमाधमुपाहृतम् । यज्ञीयं तत्पवित्रं स्याद् दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा शुचिर्भवत् ॥ ५० ॥ तथैव मण्डले प्राप्त सर्व तदमृतं भवेत् । विप्रेणान्येन वानीतं देवतायै निवेदयेत् ॥५१॥ प्रथमाधैः संस्कृतैस्तु युक्तं तत्तदगात्मजे । अविशेषेण सर्वैस्तु ग्राह्यं शङ्काविवर्जितः ॥५२॥ तथा अन्यथा यद् देवि तथा ·सर्वेः पर्वतगोत्रजे ॥ ५५॥ पृष्टमगात्मने । ६५ दशमस्तरङ्ग 65 यस्त्वत्र संशयात्मा स्यात् स दारिद्रयं समाप्नुयात् । तथाऽन्यत् तेऽभिधास्यामि सर्वत्रैव सुगोपितम् ॥५३॥ देव्यै निवेदितं सर्व प्रथमादिकमद्विजे । येन केनापि संस्पृष्टं समानीतं सुसंस्कृतम् ॥ ५४॥ उद्वासानन्तरं वापि मण्डलाद् बाह्यतोऽपि वा। आदरेण समादेयं उपवासपरैश्चापि स्वीकर्तव्यं सुभक्तितः। भोजनादौ सर्वैः स्वीकर्तव्यं तथा प्रसादकम् ।। ५६ ॥ निवेदितं सर्वैरापोशनान्ततः यत् प्रथमं घुलुकेन समादेय मूलं स्वाहां ततोच्चरन् ॥५७ ।। एतत्सर्व तदमृतं करोति शृणु शङ्करि । नैवेद्य तु पराया यतः ॥ यत्तत्ख्यातममृतं ॥५८॥ अखिलव्रतधर्मस्य साधनं वै सुसम्मितम् । निवेदितान्यद्यत्किञ्चित् कामाज्जक्ष(क्ष्य ) सकृ छि(च्छि )वे ॥५९ ॥ व्रतलोपमवाप्नोति दृष्टं तु त्रिपुरार्णवे। मण्डले येन केनापि यत्किञ्चिदुपसंहृतम् ॥ ६०॥ अनिवेद्य परायै तन स्वीकर्तव्यमद्रिजे । प्रमादाद् वा मण्डले प्रथमादिकम् ॥६१ ॥ फलं वा पुष्पमपि वा नाचार्याय समर्पयेत् । निवेदनाय देवेश्य तथैव यच्छति तस्मै क्रुद्धा देवी महाराज्ञी चापदम् । सम्भवेद् देवताद्रोही वहिष्कार्यस्तु रास्माद् यत्किञ्चिदानीतमाचार्याय आचार्यस्त्रिपुराये समर्पयेत् भाजन अन्यथा त्रिपुराकोपादापदां एतत्तेऽभिहितं यत्तत्पुरा यस्तु मोहात् स्वयमाददेत् ॥६२॥ मण्डलात् ॥ ६३॥ समर्पयेत् । तनिवेद्य भवेत् ।

·कथय वै अथैकादशस्तरङ्गः गिरिजोवाच महेशार्थ्यविधावुक्कान् मन्त्रान् क्रमात् । तक्रियामपि वै गूढां कृपया प्राणवल्लभे(भ) ॥१॥ वृषध्वज उवाच निशामय दुवे सर्व यत्पृष्टं पार्वति त्वया। क्रमेण सर्व सुस्पष्ट समाधाय स्वकं मनः ॥ २॥ धूम्रार्चिरथ चोणा वै ज्वलिनी ज्वालिनी तथा । तथैव विस्फुलिङ्गिनी सुश्री चाथ सुरूपका ॥३॥ कपिला चाथ हव्यात्तु वहा कव्यवहेति एतास्त्वग्निकलाः प्रोक्ता यकाराद्यर्णसयुताः ॥४॥ तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिालिनी ततः ॥ रुचिः सुषुम्णा भोगदा विश्वा वै भोगिनी ततः ॥ ५ ॥ धारिणी च क्षमा चेति द्वादशार्ककलास्त्विमाः । काद्याः क्रमेण भाद्यास्तु व्युत्क्रमेण द्विशः स्थिताः ॥ ६ ॥ पशुपाशाय विग्रहे शिरश्छेदाय धीमहि । तन्नश्छागः प्रचोदयादिति त्रिस्तदनन्तरः ॥७॥ शिवोत्कृत्तमिद पिण्डमतस्त्व शिवतां वज। उद्बुध्यस्व पशो त्व हि न पशुस्त्वं शिवो ह्यसि ॥८॥ इत्यपि त्रिस्तु सद्योजातादिपञ्चकमेव द्वितीयस्य त्र्यम्बकेति तृतीयस्य तत्परम् ॥९॥ तद्विष्णोरिति तुर्यस्य मन्त्रा. प्रोक्ता वरानने । अमृता भानदा पूषा तुष्टिवै पुष्टिरेव च ॥१०॥ रतिकृतिश्च शशिनी चन्द्रिका( कान्तिरित्यपि । ज्योत्स्ना श्रीप्रीतिरपि पूर्णामृतान्तिका ॥११॥ - चाङ्गदा ·67 प्रिये । पृथक् । .एकादशस्तरङ्ग.. इमा: सोमकलाः प्रोक्ताः स्वराद्याः पोडशैव तु । तारं नमो भगवते वासुदेवाय चेति वै ॥१२॥ वासुदेवमनुस्तद्वदमृतेशी वाग्भवं प्लूं स्पौं सुधा च बाणान्त्यश्चामृते ततः ॥१३॥ अमृतोद्भवे अमृतेश्वरि अमृतवर्षिणी । अमृतं सावय द्वन्द्वमग्निजायां ततः पठेत् ॥१४॥ अमृतेश्या एप पथिकानथ वै शृणु । पथिकाद्या देवताभ्यो ग्रामचण्डालिनी ततः ॥ १५ ॥ तपिनी चण्डालिनी च निन्दाचण्डालिनी तथा । सर्वान्ते पशुं तत्पश्चाज्जनदृष्टि ततः परम् ॥१६॥ दोपायति पज्प भवेदादावन्ते पृथक पान्तं विलोमतो युग्मं कान्तं पान्तं चलादिमम् ॥१७॥ रुद्रस्वरबिन्दुयुतं जलबीजचतुष्टयम् । वर्मास्त्र च शिरश्चान्ते समानं पञ्चकं भवेत् ॥१८॥ एकमेव पर स्थूलसूक्ष्ममयं कचोद्भवा ब्रह्मत्या तेन ते नाशयाम्यहम् ॥१९॥ सूर्यमण्डलसम्भूते वरुणालयसम्भवे । उमाबीजमये देवि शुकशापाद्विमुच्यताम् ॥२०॥ वेदानां प्रणवो बीजं ब्रह्मानन्दमयं तेन सत्येन ते देवि व्रह्महत्या व्यपोहतु ॥२१॥ शुक्रशापमोचनाख्यो मन्त्रस्त्वेष समीरितः। ध्रुवो नमो भगवति वारुणी जतमूर्तये ॥ २२॥ आमेश्वरि पथि प्रान्तकदेवते गृह्णयम् । सर्वदोषान् मोचय दिलक्ष्मी हीकामवीनकम् ॥ २३॥ वाग्भव शो शी(शी )मित्यादि षट्क तस्या ततः शिवे । शुकशापविमोचीति कायै स्वाहेति वै भवेत् ॥ २४ ॥ तान्त्रिकः शुक्रतापस्य मोचने ईरितः । स्वाधिष्ठयेत्यादि मन्त्रान् पठेद् वै स्वेन आशसः ॥ २५ ॥ घुवम् । यदि ।

·. हतम् । 68 त्रिपुरार्गवतन्ने विष्णुर्योनि कल्पयतु आधत्तां पुष्करमजा । हिरण्य(एमपी अरणी दशमे मासि सूतवे ॥२६॥ त्रिभिष्ट्वं देव सवितर्जातवेदः पुनीहि मा। प्रप्यायस्व प्रस्यन्दस्व देवेभ्य उत्तम हविः ॥२७॥ इमं मे गड़े यमुने ये शृणु यासुपोमया । सितासिते सरिते यसो अमृतत्वं भजन्ते ॥ २८ ॥ ता मन्दसानामनुपोवामप दुर्मति श्रोणामेक उदक गाभ्यः पितरा उपावतु ॥ २९॥ हिरण्यपात्रं मधोः पून आयुस्तेजो दधाति । पवमानः सुवर्जनः दामोनयन्त्या पुनातु ॥३०॥ मधुवाता ऋतायते माध्वीवो भवन्तु नः। एवविधैर्मन्त्रजालैः संशोध्य तदनन्तरम् ॥३१॥ शुक्रशापान्मोचयित्वा हेतुकुम्भे तु पूरयेत् । ग्लू स्यूँ म्यूँ प्लूं न्यूँ च देवि रत्नबीजानि वै क्रमात् ॥ ३२ ॥ गगनस्वर्णमानि पातालं नागमेव च । पञ्चरत्नानि चैतानि मिथुनत्रितयं शृणु ॥ ३३ ॥ आनन्दभैरवो देवि तद्वादानन्दभैरवी । स्वच्छन्दभैरवद्वन्द्वं परभैरवयुग्मकम् ॥ ३४ ॥ हसक्षमलवरयान्संयोज्य पष्ठके स्वरे । विन्दुसंयोजनादेव बीजमानन्दभैरवम् ॥ ३५ ॥ नामान्ते तु शिखा चैवमाद्ययोस्तत्र व्युत्क्रमात् । नेत्रान्त्यं शक्तिपूजायां सर्वनैवं भवेच्छिवे ॥३६॥ इच्छाज्ञानक्रियाशान्ता चेति शक्तिचतुष्टयम् । आत्मविद्याशिवाख्यानि सर्व तत्वचतुष्टयम् ॥३७॥ कामरूपं पूर्णगिरिर्जालन्धरमतः परम् । ओड्याणं चेति पीठानि प्रोक्तानि परमेश्वरि ॥ ३८॥ यजे ब्राह्मयादिसहितानसितागादिभैरवान् । असिताङ्गं चण्ड क्रोधमुन्मत्तमेव ·तत् संहार बीजान्यादौ तु एकादर स्तर 69 कपालिभीषणों भैरवाष्टकम् । ब्राह्मी माहेश्वरी तद्वत् कौमारी वैष्णवी तथा ॥४०॥ वाराही चैव माहेन्द्री चामुण्डा च ततः परम् । महालक्ष्मी चेति शिवे अष्टपत्रे प्रपूजयेत् ॥४१॥ अग्निसूर्यसोमकलाः प्रागुक्ताश्चापि वै पठेत् । वालायाश्चरमे नमसा युतम् ॥ ४२ ॥ ब्रह्मादिषु कलास्वैव तारवर्णानही तया। एवं तत्तत्कलादौ स्यादाधारादिषु पूजने ॥४३॥ बीजान्ते मण्डलायोक्त्वा धर्मप्रददशा ततः । कलात्मनेऽमुकान्ते चाधाराय हृदयं वदेत् ॥४४॥ अग्निसूर्यसोमरूपं मण्डलत्रितय स्मृतम् । धर्मार्थकामा देवेशि पुमर्थाश्च निरूपिताः ॥४५॥ सृष्टिदिः स्मृतिर्मेधा कान्तिलक्ष्मीयुतिः स्थिरा । स्थितिः सिद्धिश्चेति दशकला ब्राह्मयाः परिकीर्तिताः ॥ ४६॥ पालिनी शान्तिरीश्वरी रतिस्ततः। कामिका वरदाह्नादिनी प्रीतिदीपिका दश॥४७॥ विष्णोः कलाय तीक्ष्णा रौद्री मयायो निद्रा तन्द्री । सुधा च क्रोधिनी क्रियोद्गारी मृत्युर्दशेरिताः ॥४८॥ रौद्यः कतास्तथा पीता श्वेता वै चारुणा सिता । अनन्ता पञ्चेश्वरस्थ कला: शृणु सदाशिवाः॥४९॥ निवृत्ति प्रतिष्ठापि विद्या शान्तिरपीन्धिका । दीपिका रेनिका मोचिका ततः परम् ॥ ५० ॥ सूक्ष्मा सूक्ष्माऽमृता ज्ञानामृतायाप्यायिनी तत्तः । व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता पोडश प्रोदिताः ॥ ५ ॥ कटपादिधादि स्वरवर्णयुक्ता महेश्वरि । ईसः शुचिः प्रतद्विष्णुस्त्र्यम्बक घ क्रमात् ततः ॥५२॥ सविणो। विष्णु तत्तदन्ते पठेरिवे । हेतु-संस्तुति मन्वाश्च वक्ष्ये भृशु समाहिता ॥५३॥ परावै योनि

·70
त्रिपुरार्णवतन्त्र
अखण्डै( क )रसानन्दकरे
पर-सुधात्मनि।
स्वच्छन्द-स्फुरणामत्र
निधेद्यकुलरूपिणी ॥५४॥
अकुलस्थामृताकारे सिद्धिज्ञानकरे
परे ।
अमृतत्त्वं
निधेह्यस्मिन् वस्तुनि क्लिनरूपिणी ॥५५ ॥
तद्पेकरस्यत्वं कृत्वाऽध्ये चित्स्वरूपिणी।
भूत्वा परामृताकारे मयि चित्स्फुरण कुरु ॥ ५६ ॥
हेतुसंस्तुतिरेतत्तु
अय
प्रोक्तमगात्मजे ।
इति ते पृष्टमखिल निरूपितमतिस्फुटम् ॥५७ ॥
॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वादिमन्त्रनिरूपणं नामैकादशस्तरङ्ग ॥११॥

·अथ द्वादशस्तरङ्गः पराम् । उमोवाच महेश करुणासिन्धो वद पश्चात्तनी क्रियाम् । पूजायाः सोपचारायाः साङ्गोपाङ्गं सविस्तरम् ॥१॥ महादेव उवाच उमे शृणु प्रवक्ष्यामि पूजामुत्तरसंशिताम् । उपचार समभ्यर्च ताम्बूलान्त ततः परम् ॥२॥ आवृतिं पूजयेत् पश्चात् पुनः पञ्चोपचारकम् । नैवेद्यापोशनं दत्त्वा प्राणाधास्तु प्रदर्शयेत् ॥३॥ चित्पात्रे सद्धविः सौख्यं विविधानेकभक्षणम् । निवेदयामि ते देवि सानुगायै जुषाण तत् ॥४॥ इति प्रार्थ जपेन्मूल ध्यायेत् कामकलां शिवशक्तिमयं यत्तु वर्णयुग्ममह विश्वगर्भ पराशक्ति-शून्याकार-परापरम् । आत्मशक्तिमभिध्यायेत् प्रत्यावृत्त-स्वचक्षुपा ॥६ एतत्कामकलाध्यानं जीवन्मुक्तिप्रवर्तनम् । सूक्ष्मध्यानेऽसमर्थश्चेत् स्थूल ध्यायेद् ययोक्तवत् ॥७॥ बिन्दुप्रये तु तज्ज्ञात्वा तत्परूढौ त्रिकोणकम् । स्तनद्वर्ष योनिर्देवता स्वात्मनोः स्मरेत् ॥८॥ ततो होम विदध्याद् वै संसाध्याग्निं निरुक्तवत् । चह्नि देवी प्रपूज्याप पडा गुरुवयम् ॥९॥ कामेश्वर्यादिक चापि मूतमप्टोत्तर पुनः पूज्योहास्म चान परिपिञ्चेन्गुणान्त्ययोः ॥ १० ॥ बलिपूनां कुर्यात् तद्धिान क्रमाषाणु । ईशादिमारुतान्त प्रामादिप्वपि दिक्षु च ॥११॥ प्रिये ॥५॥ च शतम्। ततः ·च भैरवं च 72 निपुराणवतन्त्र द्वारान्तारवाद्ये बलिदेव्यो दश स्मृताः । वटुक योगिनी क्षेत्रपाल गणपति तथा ॥१२॥ तिरस्कृतिं प चाराही सर्वभूतं प मन्त्रिणीम् । उच्छिष्टाद्या मलां चेति वै दश ॥१३॥ चतुरसे तथा त निकोर्ण प्रकल्पयेत् । तत्रादौ मण्डतानाष्ट्वा वटुकायाश्च पूजयेत् ॥१४॥ उपचारैः पञ्चभिस्तु तत्तदने तु विन्यसेत् । बलिपानं व्यअनान्नाद्यषिलोपेतमदिजे ॥१५॥ विशेषार्थ्यस्थितैनुबिन्दुभिश्च द्वितीयकैः । तत्तन्मुद्रासमायोग' मन्त्रपाठ-प्रपूर्वकम् ॥१६॥ प्रार्थयेत्तत्तदनु क्रमेण प्रणमेत तथा । बलिदानेन सन्तुष्टो वटुकः सर्वसिद्धिदः ॥१७॥ शान्तिं करोतु मे नित्यं भूतवेतालसेवितः । या काचिद् योनी रौद्रा सौम्या घोरतरा परा ॥१८॥ व्योमचरी प्रीतास्तु मे सदा ॥ योऽस्मिन् क्षेत्र निवासी क्षेत्रपालः सकिङ्करः ॥ १९ ॥ प्रीतोऽयं बलिदानेन सर्वरक्षां करोतु मे । सर्वदा सर्वकार्माणि निर्विघ्न साधयन् मम ॥२०॥ शान्ति करोतु सततं विघ्नराजः सशक्तिकः । पशुवाग्दृष्टिचित्तानि समाच्छाद्य तिरस्कृतिः ॥२१॥ बलि गृहणातु सन्तुष्टा पूजिता मे शुभप्रदा । दुष्टान् तीवेण दण्डेन दण्डयित्वा तु दण्डिनी ॥२२॥ प्रीणातु बलिदानेन सङ्कर्षिण्यादिसयुता । सर्वे भूता विघ्नकराश्चोधिो मध्यलोकगाः ॥२३॥ बलि गृह्णन्तु प्रसन्नाः सन्तु मे सदा मन्त्रिणी बलिदानेन सन्तुष्टा वाञ्छितार्थदा ॥ २४ ॥ पूजिता च मया सम्यङ् मातङ्गी गणसयुत्ता । उच्छिष्टश्यामलाय, देवतोद्वासना ततः ॥२५॥ खेचरी भूचरी पूजा च ·तस्यै तु द्वादशस्तरङ्ग 73 नैवेद्यान्न बलियो वरानने । पूर्वदत्तै बलिद्रव्याण्यादायोच्छिष्टभैरवे ॥ २६ ॥ इमं बलि समादद्यादुच्छिष्टश्यामला परा । उच्छिष्टभागिनी देवी प्रीणात्वखिलपूर्तिदा ॥ २७ ॥ बलिद्रव्यर्मया दत्तैः प्रीयता भक्तवत्सलः । उच्छिष्टभैरवो देवो मम सरक्षको भवेत् ॥२८॥ उच्छिष्टभैरवबलि तदन्ते तु प्रदापयेत् । उच्छिष्टभैरवबलिं मण्डले तु विनिक्षिपेत् ॥२९॥ पात्रं तथा हस्तपादौ शङ्करि । तत्पात्रं तोयसम्पूर्ण गृहीत्वान्तर्ब्रजेत् ततः ॥३०॥ उदयोऽस्तु ब्रुवन् तस्मिन् विशेषाय॑स्य लेशकम् । दत्त्वा तदुदकैः सर्वानभिषिञ्चन् यथाक्रमम् ॥ ३१ ॥ पठेच्छान्तिस्तवं पश्चात् कुर्यात् पूजासमापनम् । एतत्ते कथित यत्त्चया प्राग्विचारितम् ॥ ३२॥ प्रक्षाल्याचम्य सर्व । इति श्रीत्रिपुरावे त्रिपुरासारसर्वस्वे होमनतिरपन नाम दादास्तरङ्ग १२ ॥

·अथ त्रयोदशस्तरङ्गः क्रमात् । द्वयं अगजोवाच पुरारे श्रोतुमिच्छामि बलिमन्त्रान् यथाक्रमम् । विसर्जन तथाऽणि तद्वत् पूजासमापनम् ॥१॥ त्रिनेत्र उवाच शृणु गोत्राङ्गजनिते बलिमन्त्रादिक एसोहि देवीपुत्राच्च कपिलान्ते जटा ततः ॥२॥ भारभासुर त्रिनेत्र ज्वालामुख सर्वतः। विघ्नान्नाशय सर्वोपचार वै सहितं बलिम् ॥ ३ ॥ गृह्ण वह्निजाया वटुकस्य बलेर्मनुः । यां योगिनीभ्य. स्वाहा वै सर्वयोगिनीभ्यो हुं फट् ॥ ४ ॥ वह्निजाया तथा चायं योगिन्यास्तु बलेर्मनुः । क्षा क्षीमित्यादिषट्कं च वर्मस्थानं च क्षेत्रपा ॥५॥ धूपदीपसहितं बलिं गृह्ण द्वयं ततः । सर्वकामान पूरय स्वाहा क्षेत्रपतेर्मनुः ॥६॥ गी गूं गणपतये वरद सर्व च। विघ्नान् नाशय सर्वोपचार वै सहितं बलिम् ॥७॥ गृह्ण द्वयं शिरश्चार्य गणपस्य बलेर्मनुः । त्रितार च तिरस्करणिके सर्वपशून् ततः ॥८॥ मोहय द्वितयं चेम बलिं शिरः। तिरस्करणिकायास्तु बलेरेप मनुः वाग्भवं ग्लौं तु वाराहि दुष्टान् दण्डय दण्डिनि । वाराह्यास्तु बलेर्मनुः ॥१०॥ सर्वविघ्नकृद्भ्यः सर्वभूतेभ्यो वर्म वै शिरः। सर्वभूतेभ्य एषोऽयो चलिर्न चेति वै ॥ ११ ॥ गृह्ण द्वयं स्मृतः ॥९॥ बलिं गृहण द्वयं स्वाहा

·न्यस्य
त्रयोदशस्तरङ्ग
75
सर्वभूतबलेमन्त्रः
प्रोक्तश्चैवमगात्मने ।
त्रितारं राजमातङ्गि तथा
वीणा-वनोदिनि ॥१२॥
इमां पूजां बलिं गृह्ण द्विर्मा रक्ष द्वयं तथा ।
वर्मास्वं
वह्निनाया च श्यामलाया बलेर्मनुः ॥ १३॥
वाग्भवं हृदयम् उच्छिष्टचण्डाली च मातङ्गी ।
सर्वननवशङ्करी शिरश्चेति मनुर्भवेत् ॥ १४॥
उच्छिष्टश्यामलायास्तु
भैरवस्यापि
संशृणु ।
त्रितारमुच्छिष्टभैरवबलि गृहण युग्मकम् ॥१५॥
वर्मास्त्रं
वह्निनाया च मनुरेपः
प्रकीर्तितः।
होम बलिं समाप्यान्ते पानीयाद्युपचारकम् ॥ १६ ॥
ताम्बूलं दक्षिणां चापि कुर्यादारार्तिक ततः ।
तत्पात्रं पुरतो
मायया
ज्वालयेदपि ॥१७॥
गन्धपुष्पाक्षतैरिष्ट्वा नवरत्लानि सजपेत्।
ज्योतिर्मुद्रां चक्रमुद्रां प्रदर्य प्रणमेत्
ततः ॥१८॥
पात्रमुत्थाप्य चोत्थाय पादान्पूर्धान्तमीश्वरि ।
विम्यि मन्त्रपूर्व
तु संस्थाप्य प्रणति चरेत् ॥१९॥
समस्तचक्रचक्रेशीयुते देवि नवात्मिके ।
आरातिकमिदं दिव्यं गृहाण
मम
सिद्धये ॥२०॥
एवमारार्तिक सर्वदर्शनीयं
तज्ज्वालां तु स्पृशे देवि हस्ताभ्यां
प्रणमत्ततः ॥२१॥
दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च दौर्भाग्यं पातकं चापि नाशयेत् ।
ततो गुरु घासनाधैरिष्ट्वा नत्वा च पात्रकम् ॥२२॥
विशेषाात् प्रदद्याद्वै
गुरुश्चापि स्वयं
स्वात्मीकुर्याद् विधानेन सन्तर्प
यथाक्रमम् ॥२३॥
असानिध्ये
गुरूणा तु पूजयेत्तत्समान्
गुरोः कनिष्ठाः स्वज्येष्ठास्तया पुत्रादिका अपि ॥२४॥
प्रोक्ता
गुरुसमास्तास्तु गुरुस्थाने प्रपूजयेत् ।
गुर्वादिपूर्वपूर्वेपा
पत्नी स्यात्
प्रयत्नतः ।
ततः।
शिवे ।
सथवा
यदि ॥ २५ ॥

·76 समर्प्य मनसा च गिपुरार्णवतन्ने स्वज्येष्ठा वा कनिष्ठा बा गुरुपूजां समर्हति । गुरोज्येष्ठः कनिष्ठो वा स्वाबरो यदि योनितः ॥ २६ ॥ गुरुप्रतिनिधिर्नेव कदापि भवतीश्वरि। गुर्वादीनामभावे तु ध्यात्वा तान् स्वकलेवरे ॥२७॥ तस्य शेपबुद्ध्या हुनेत् स्वयम् । निर्वर्त्य श्रीक्रम सम्यग गुरवे शिवरूपिणे ॥२८॥ शक्त्यै श्रीमहाराज्ञीरूपायै भक्तितोऽर्चयन् । अलिपात्र प्रदराज्यस्तेन दत्तं न भवेत् ॥ २९ ॥ इप्टास्तेन मखा: सर्वे दत्ताश्चाखिलदक्षिणाः । स्वगुरूणां सन्निने तु यदि शिष्यः प्रपूजयेत् ॥३०॥ न स्वीवति मग्नं वै गुरूणां सन्मुखे क्वचित् । तेषामाजां विना देवि त्वन्यथा गुरुघातकः ॥ ३१ ॥ ततः सुगसिनी पूज्या ध्यायेत् ता त्रिपुरामयीम् । सुवासिनीमसम्पूज्य पूजन वै निरर्थकम् ॥ ३२ ॥ तस्माद् कथञ्चिद् सम्पूज्यादौ सुवासिनी । श्रद्धाभक्तिसमायुक्ता देवतोपासने रता ॥३३ ॥ शुद्धचित्ता दीक्षिता वै शक्तिः श्रेष्ठा सभर्तृका । असान्निध्ये सुवासिन्या तु यथाविधिः । सम्पूज्योद्दिश्य तो त्यजेद् द्रव्यं यथाविधि ॥ ३४ ॥ अलाभे तु गुवासिन्याः सर्वथा हिमशैलजे । तद्रूपां देवता ध्यात्वा पूजयित्वा यथाविधि ॥ ३५ ॥ सन्तर्प्य चाष्टवारं तु शेष भाव्य हुनेत् स्वयम् शक्तिपूजाविधाने तु दीक्षावत्युत्तमा स्मृता ॥३६॥ सर्वलक्षणही रापि प्रशस्यते । अभावे केवलं मन्त्रवती पूज्या महेश्वरि ॥ ३७ ]] सापि चेल्लभ्यते नैव पूज्या हि केवला । तां तु सस्कृत्यैव पूजयेत्तद्विधि शृणु ॥ ३८॥ यथा मनसा तन्त्र । दीक्षायुक्ता तदा सद्यः 1 बलिपात्र-क ।

·77 है शिवे। शिवे । त्रयोदशस्तरङ्ग मूलेन शहतोयेन प्रोक्ष्य तस्याः स्तनौ न्यसेत् । मूास्ये हृदये नाभी श्रिय तत्वत्रय क्रमात् ॥ ३९ ॥ प्रजपेद् दक्षणे सकृत्तस्याः श्रिय सुवासिनी पूजयेत्तु यथाशक्त्युपचारकैः ॥ ४० ॥ प्रदर्श्य मुद्रास्त्वखिला दद्यात् पात्राणि पूर्ववत् । अलिपात्रमिदं तुभ्य दीयते पिशितान्वितम् ॥४१॥ स्वीकृत्य सुभगे देवि श्रिय देहि रिपून दहा एवं प्रार्थ प्रदद्यात् तु पात्रं तस्यै तया ततः ॥ ४२ ॥ तत्वत्रयं विधानेन हुत्वा तुर्य सशेषकम् । पीतशेष प्रदास्यामि वत्स तुभ्य सुधारसम् ॥४३॥ तव शत्रून् हनिष्यामि दास्यामि परमां श्रियम् । दद्यादाचार्याय चैव हुनेत् सोऽपि तदात्मनि ॥४४॥ समवाये बहूना तु एकत्रैवोत्तमे गुरुपूजा शक्तिपूजा कुर्यान त्वखिलेष्वपि ॥ ४५ ॥ सामयिकानिष्ट्वा दद्यात्पात्राणि हेतुतः । स्वात्मीकारविधानेन सर्वोतव्यमद्रिने ॥४६ ॥ सर्वे वर्णा ब्राह्मणाद्या. सधवा विधवाः स्त्रिय. । कुलटाश्च वेश्या मान्या पूज्यास्तथेश्वरि ॥४७॥ मण्डले शिष्यभूताश्च नापाचमान्याः कदाचन । सर्वान् सम्पूजयेन्मानपूर्वक देवताधिया ॥४८॥ एव सामयिकानिष्ट्वा प्रदद्यात् कुसुमाञ्जलिम् । ततः कामकलां ध्यायन् जप कुर्याद् विशेषतः ॥४९॥ अकया जपस्यापि फलानन्त्य समीरितम् । तस्मादालस्यसरहितो चरेत् ॥५०॥ शेषोपचारास्तु कृत्वा पूजा समर्पयेत् । इतः पूर्व प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारत. ॥५१॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थासु वै वाचा । कर्मणा हस्ताभ्या पद्भ्यामुदरेण च वै शिश्ना॥५२॥ तथा यथाशक्त्या जप मनसा ·स्व 78 मिपुरावा यत्स्मृतं च यदुक्तं च यत्तृतं च तत्सर्व गुरदेवतासमर्पितमस्तु शिरश्च माम् ॥५३॥ मदीयं सपल (व) त्रिपुराये समर्पये। ॐ तत्सदिति वै जप्त्वा सामान मान्याात् समर्पयेत् ॥ ५४ ॥ साधु वासाधु कर्म यद्यदाधरित मया । तत्सर्व कृपया देवि गृहाणाराधने मम ॥५५॥ इति शह देवताग्रे त्रि परिभाम्य शेलने । तेनोदकेन देवी सामयिकांश्च प्रोक्षयेत् ॥५६॥ तत पुष्पाअलि दत्त्वा सर्वावरणसयुताम् । तेजोमयीं तु सन्ध्यायन् मुद्रा पोडश दर्शयन् ॥ ५७ ॥ जप्त्वा मूलं यथाशक्त्या समायो प्रदर्शयेत् । सहारमुद्रा तेनैव ग्राह्यं यन्त्रस्थ-पुष्पकम् ।।५८॥ गच्छ परें स्थान स्वस्थान परमेश्वरि। यत्र ब्रह्मादयो देवा. न विदु. परम पदम् ॥ ५९॥ आप्राय कुसुम तेन तेजसा सहित ततः । मूर्षि तेजोमय प्राप्य हृदि देवी समर्चयन् ॥६०॥ मूलाधारे कुण्डलिनी ध्यायन् निश्चल(मानस । आत्मानं तन्मय ध्यात्वा उच्छिष्टवलिमाहरेत् ॥ ६१ ॥ शान्तिस्तव पठित्वाऽथ प्रार्थयेच्छ्रीगुरु शिवम् । देव नाथ गुरो स्वामिन् देशिक स्वात्मनायक ॥ ६२ ।। त्रायस्व मा कृपासिन्धो पूजा पूर्णतरी उत्थाप्य तु विशेषार्घ्य तर्पयेन्मूर्ध्नि वै गुरून् ॥ ६३ ॥ स्वाहान्ता पादुका मूला पठन् स्वात्मनि तद्भुनेत् । शेष शिष्याय प्रदद्यात् तु प्रियाय वै ॥ ६४ ॥ एतन्न देयमप्राप्तषोडशीकाय सर्वथा । यद्यनेके प्रिया शिष्या दत्त्वा ज्येष्ठाय वै गुरु ॥ ६५ ॥ आज्ञापयेत्तु सर्वांस्तान् क्रमेण नगकन्यके । सन्तोष्य श्रीगुरु यस्तु विशेषाय॑स्य शेषकम् ॥६६॥ कुरु। भक्ताय

·त्रयोदशस्तरङ्ग
79
गुरोरासाद्य जुहुयात् तस्यानन्त्यफल भवेत् ।
सहस्रधा
सोमपानफलमाप्नोत्यसशयम् ॥६७ ॥
मार्तण्डभैरवायाय दत्त्वा
पुणोदकादिमि ।
प्राणायाम विधा कृत्वा त्रिपुरा हृदि सस्मरन् ॥ ६८॥
विन्यस्य कामबीजेन निर्माल्य मूर्जि
धारयेत् ।
भुक्त्वा सामयिक
सार्ध विहरेद् देवतात्मक ।
एतत्सर्व
मयोदिष्ट यत्त्वया
प्रविवक्षितम् ॥ ६९॥
॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वे पुनोत्तरविधि म त्रयोदशस्तरङ्ग ॥ १३ ॥

·तथा धर्म तच्छृणु ॥२॥ अथ चतुर्दशस्तरङ्गः गौर्युवाच भव( गवन् श्रोतुमिच्छामि स्वात्मीकारविधि स्फुटम् । कौलिकानां मण्डलस्य च सर्वशः ॥१॥ महादेव उवाच महेश्वरि प्रवक्ष्यामि स्वात्मीकारादिक क्रमात् । सम्यक् तु निर्णयेनैव सावधानेन स्नातः शुचिः सुवासाश्च सपुण्ड्रः ससुसाधनः। सुचित्ती) भावभक्तिश्च विशेग्नमस्तु मण्डे( ण्ड) ले ॥ ३ ॥ अभुक्तश्चाप्रावृत-मूर्धानुष्णीपस्त्वपूजितः अतर्कितो दिवा भुक्तो यदा रात्रौ समागतः ॥४॥ गुर्वाधाज्ञया तु स्नात्वा सेवेत नान्यथा । भुक्त्वा मण्डले गच्छेत् सर्वथा परमेश्वरि ॥५॥ पूजागृहाद् बहिः स्थित्वा देवतादर्शनं चरेत् । कुलद्रव्य भुक्त्वा मोहावापि प्रमादतः ॥६॥ सेवेत स वै देवि देवताशापमाप्नुयात् । फलाद्यभ्यवहारस्तु शक्ताना कदाचन ॥७॥ व्रतोक्तफलहारादिरशक्तातुरयोर्भवेत् एवं सामयिको भक्त्या मानस्तम्भविवर्जितः ॥८॥ अनाहूतोऽपि चाहूतो नजेन्मण्डलमुत्तमम् । प्रविश्यैव गन्धपुष्पाक्षत सम्पूज्य सविशेत् ॥ ९॥ स्त्रीभिश्च पुरुषैश्चापि न स्थेय मिलितैः स्पर्शादिहेतुना कामक्रोधाद्युद्भवहेतुत. ॥१०॥ तदा तथा यः न शिवे । 1 चान्यथा-क । 2. हादपि-ख । 3 वाहूतो-क।

·81 न शिवे। सर्वान् सम्पूज्य शिवे ॥१५॥ चतुर्दशस्तरङ्ग पृथक्स्थानस्थितास्तस्मात् स्त्रियश्च पुरुषा अपि । स्त्री पुरुषस्तिप्ठेन्न स्त्रीपुरुषमध्यगा ॥११॥ भूमौ समाविश्य कर्म विधिनाऽपि कृत तनिरर्थकतामेति भिन्नकुम्भस्थ-तोयवत् ॥ १२ ॥ अतस्त्वासनगो भूयादाचार्यस्तान् प्रपूजयेत् । वर्ण-विद्या-क्रमज्येष्ठान् पूजयेत् पृथगास्थितान् ॥१३॥ पात्राणि दद्याज्ज्येष्ठक्रमेण तु । असम्पूज्य शिष्यमपि यो दद्यात् पात्रमम्बिके ॥ १४ ॥ तस्मै कुप्यति सा देवी यस्मात् सर्व हि तन्मयम् । अदीक्षितोऽपि सन्यासी वनी पूज्योऽग्रत कौलिको यदि सन्यासी तस्योपारितविधि शृणु । सन्ध्या-जपादिक सर्व कर्तव्य प्रोक्तवर्त्मना ॥१६॥ पूजा तु कुर्याद् बाधा वा मानसीं वाऽनुकूलत । आश्रम-त्रितयस्थ तु गुरु न प्रणमेद् बहि ॥ १७ ॥ तथाश्रम-कनिष्ठ मनसैव सदा । उच्छिष्टमपि नो ग्राह्य पादयोर्न च तर्पयेत् ॥१८॥ कुमारी शक्ति शेष तु स्वीकुर्याद् यत्लतो यति । गुरुपल्याश्च मातुश्च नान्यासा तु कदाचन ॥१९॥ असन्यासी गुरुरपि शिष्य प्रणमेत् सदा। नारायणात्मक तेन दोषो न चोभयो ॥२०॥ चतुर्थाश्रमसस्थस्तु गुरुज्येष्ठो यदि स्वत । कर्तव्यस्तु प्रणामों वै तर्पण चापि चर्वणम् ।। २१ ॥ अदीक्षित कनिष्ठ वा पित्रादि पूजयेत् विद्या-सम्बन्धतो योनि-सम्बन्ध प्रबलो यत ॥२२॥ प्रसङ्गात्पूजितश्चादौ स्वात्मीकाराय प्रतीक्षेत स्वात्मनो ज्येष्ठानन्यथा पतितो भवेत् ॥ २३ ॥ नमेत् मत्वा सर्वधा । । क्रमाग्ज्ये-क।

·गुरून् । वा 82 निपुरार्णवतन्ये विशेपार्ध्यात्तु शक्तीनां वीराणां हेतुपात्रतः । अन्यथा पानदानात् तु देवताशापमाप्नुयात् ॥ २४ ॥ विशेषाच्छिक्तिशेप वीरशेपं हेतुतः। स्वीकुर्वन्नैव दुष्येत धीरः शक्तिरपाश्वरि ॥ २५ ॥ प्राचं पात्र दक्षकरे दीक्षावद्धिर्नरः शिवे। अन्यैर्वामेन हरतेन ग्राममेवं विनिर्णयः ॥२६॥ एवं समुपविश्यैव तर्पयेन्मूर्ध्नि वै देवता हृदये तद्वदात्मानं मूलपङ्कज ॥२७॥ हुनेत् कुण्डलिनीवह्नौ द्रव्यशेष समन्त्रकम् । देवतातुष्टये तद्वन्महाफलसमाप्तये ॥२८॥ पूजादिकमकृत्वा स्वीया(य) सामयिकाने । व्रती बापि हुनेदेव न दोपस्तत्र विद्यते ॥२९॥ व्रतादिशडया ब्रजेदाहु(हू तोऽपि व्रत तस्य प्रतिहतमनर्थ समाप्नुयात् ॥३०॥ तस्मात् कनिष्ठाहूतोऽपि प्रविशेदेव मण्डले । गुरूणा सन्निधौ तत्तन्मन्त्रैर्नामयुतैः शिवे ॥ ३१ ॥ चरणे परमेष्ठ्यादींस्तर्पयेत् पूजयेदपि। अदीक्षिताना देवेशि गुर्वादिक्रमतस्तथा ॥ ३२ ॥ मस्तके प्रोक्त न गुर्वाधङ्ग्रिपङ्कजे । स्वगुरून् सन्तर्प्य पश्चाच्छिष्यैस्तर्पणमाददेत् ॥ ३३ ॥ असन्तर्प्य गुरून् स्वीयान् क्रमेण परमेश्वरि। पात्र नापि पूजा वा स्वीकुर्यादपि वै गुरुः ॥ ३४ ॥ एव गुरूस्तु चरणे पादुका मूर्जि तर्पयेत् । गुरूंस्तत्र शिवादीन् वा नवमाधानथ त्रयम् ॥ ३५ ॥ हृदि त्रिकोणवद्देवीमहामाहेश्वरीमुखाः। अष्टोत्तरशत मूलामात्मान चात्मविद्यया ॥ ३६॥ समर्थ्य ओघान् स्वे मूर्ध्नि हृद्याम्नायानपीश्वरि। देवेशि भक्तिभावेन सयुतः ॥३७॥ यस्तु न सन् । तर्पण त्तत उत्थाय

·83
चतुर्दशस्तर
शक्तिशेष
गुरूणा च शेष ग्राह्यमथापि वा।
वीराज्ज्येष्ठात् तथाचार्याद् ग्राह्यं शेषं तु चर्वणम् ॥ ३८ ॥
तद-भावेऽपि चान्यस्माज्ज्येष्ठाद् ग्राह्य हिमाद्रिजे।
कथञ्चिदादी
तु गुरोरगृहीते
शेपके ॥ ३९ ॥
सर्वान्ते वा गुरो
शेषो प्राध एव नगात्मजे।
आज्ञा होण्यामीति तत प्रार्थयेत् पात्रहस्तक ॥४०॥
प्रार्थन
चाभ्यनुज्ञान
ज्येष्ठेपूत्थाय वै
भवेत् ।
अन्यथा चाप्यवज्ञानाद् देवताशापमापुमात् ॥४१॥
आचार्यमेवाद्रिकन्ये कनिष्ठमपि प्रार्थयेत् ।
त्रिखण्ड
मातृकायास्तु
अकथाद्य यथाक्रमात् ॥ ४२ ॥
आत्मविद्या शिवाज्यं च
तत्तत्समूहकम् ।
प्रकृत्याद्य
च मायाद्य शिवाद्य त्रितय सथा ॥४३॥
शरीराणा स्थूलसूक्ष्मकारणाना तथा त्रयम्।
ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपग्रन्थीनामगदेहने
॥४४॥
मिथुनत्रितय वाणीवल्लभौ श्रीहरी तथा ।
विद्याशङ्कररूपी
त्रितय हेतु-सस्तुते ॥४५॥
मूलबीजत्रय तत्तत्क्रमेण तु विशेषितम्।
ब्रह्मविष्णुपशुपतिभ्यो हुने वह्निशक्तित ॥ ४६॥
मूलमध्यशिखारूप-कुण्डल्यग्नौ
शिवात्मके ।
एव पात्रत्रय हुत्वा पात्र प्रक्षालयेत् सुधी ॥४७ ॥
तत्वत्रयान्तरे यस्तु
पात्र पाणिद्वय तथा
क्षालयेदनिमित्तेन तस्य
कर्म निरर्थकम् ॥ ४८ ॥
सदाशिवाय
तत
समष्ट्या तुर्य पात्रकम् ।
हुत्वाऽन्ते क्षालितेनैव पूर्णपात्रं हुनेच्छिवे ॥४९॥
हिरण्यपात्रमन्त्रेण तत प्रक्षाल्य शङ्करि।
शक्त्या
पात्रमम्बिके ॥५०॥
स्वर्णादिसयुक्तमर्पयेत्
यत्किञ्चिद्वापि
पात्रस्थ
दत्त्वाऽनन्तफल
भवेत ।
सुवासिन्या कुमार्या त्रितत्त्वान्ते
महेश्वरि ॥५१॥

·84 त्रिपुरार्गवतन्त्र आचार्याय प्रदातव्यं सावशेष पात्रकम् । एवं प्रोक्तविधानेन छुत्वा पात्राणि वै कमात्॥५२॥ उच्छिष्ट तु समादेयं हेत्वादेज्येष्ठतः क्रमात् । विद्यासम्बन्धतो वापि योनिसम्बन्धतस्तथा ॥ ५३ ॥ ज्येष्ठानामपि पोच्छिष्टं दीक्षिताना तु भक्षयेत् । पूर्वं दीक्षायुतो ज्येष्ठो महादीक्षायुतश्च वै ॥५४ ॥ नान्यो( न्ये ) ज्येष्ठाः समाख्याता वयो-विद्या-विशेषतः। वयोहीनं योनिमात्रज्येष्ठ च परिवर्जयेत् ॥ ५५ ॥ दीक्षाहीनस्य चोच्छिष्टं जनकस्यापि दीक्षितः । न भक्षयेत् सकृद्वापि भुक्त्वा पातित्यमाप्नु(या? यात् ॥५६ ॥ तथा गुरुसमेभ्यश्च सम्प्राोच्छिष्टमाददेत् । गुरोर्गुरुमुखास्तद्वद् गुरुज्येष्ठा अपीश्वरि ॥ ५७ ॥ सर्वे ते गुरवः प्रोक्तास्तेषां शिष्योऽपि स सुवासिनीभ्यः 'शिष्याभ्यो देयं नान्यत्र शेषकम् ॥५८॥ विद्यासम्बन्धहीनोऽपि ज्येष्ठ आचार्यसत्तमः । शक्तिशेषानन्तरतस्तस्माद् ग्राह्यं तु चर्वणम् ॥ ५९॥ एव पात्राणि स्वीकुर्यादुल्लासे योग्यताक्रमात् । आरम्भस्तरुणस्तद्वद् यौवनः प्रौढ एव च ॥६० ॥ प्रौढान्त्यश्चोन्मनस्तद्वदनवस्थ इति क्रमात् । एतद्भेदस्तु विजेयो बोधानां तारतम्यतः ॥ ६१ ॥ यौवनान्तेषु सर्वेषामधिकारो वरानने। आचार्यस्य चतुर्थान्तमन्ये त्वभ्यासशीलिनाम् ॥ ६२ ॥ पानमेतत् निप्रकार दिव्यवीरपशुक्रमात् । विशेषायॊद्वासनान्त दिव्यपानं प्रकीर्तितम् ॥ ६३ ॥ ततः पश्चाद् वीरपानमन्यत् स्यात्पशुपानकम्। दिव्यमेव ब्राह्मणे तु वीरं 국 क्षत्रवैश्ययोः : ॥६४ ॥ स्मृतः। स्यात् इत्यस्य स्थाने यत्-क ।

·निर्णयः । शृणु । स चतुर्दशस्तरक 85 शूद्रस्य त्रितयं ज्ञेयमेवं शास्त्रस्य एवं यथोक्तबोधान्ते जपध्यानादिक चरेत् ॥ ६५ ॥ अभ्यासस्यानुरोधेन नात्यन्तं स्याद् बहिर्मुखः । उत्तमा मध्यमास्तद्विदधमाश्चाधमाधमाः ॥ ६६ ॥ चतुर्धा कौलिकाः प्रोक्तास्तेषां भेदमिम अशेष-जगतामात्मप्रसरत्वं सुवेत्ति यः ॥ ६७ ॥ कौलिकोत्तमो ज्ञेयो भावयत्यनिशं तु यः। जगद्देव्यात्मनामैक्य मध्यः कौलिको मतः ॥ ६८॥ योऽन्तराधारचक्रेषु मानसा परः सदा। अधमः स तु विजेयो यो बाह्या रतः सदा ॥ ६९ ॥ अधमाधमः स जेयो भवेदेवं चतुर्विधाः। एवमभ्यासानुरूपाद् ध्यानाचं तु समाचरेत् ॥ ७० ॥ उत्तमः कुलयोगो हि यल्लाभानानुशोचति । तमेव सर्वथा जन्तुः साधयेद् गुरुमार्गतः ॥ ७१ ॥ स्वविकल्पैक-संसिद्धिसारं जगदशेषकम् । स्वशक्तिमात्र जानीयात् कुलयोगस्त्वयं शिवे ॥७२॥ एवमभ्यस्य सुचिरं शाम्भवीमुद्रयान्वितः। यथेच्छं सर्व सर्वत्र भक्षयन् ॥७३॥ वसन् वेश्यासु सततं जीवन्मुक्तो संशयः । पिबन् मुहुः पतन् भूमावुत्थाय च पुनः पिबन् ॥ ४ ॥ करेणादाय कलशमागलान्तं पिबन् वमन् । शीतोष्ण-सुखदुःखादि-द्वन्द्व पश्यन् सम सदा ॥७५ ॥ जपपूजाविहीनोऽपि स जीवन्मुक्त उच्यते । अन्तर्लक्ष्य बहिर्दृष्टिः सन्तुष्टो निश्चल-स्थितिः ॥७६ ॥ एषा तु शाम्भवी मुद्रा जीवन्मुक्ति-फलप्रदा । अथ वक्ष्ये मण्डलीयान् धर्मान् कौलिकसम्भवान् ॥७७ ॥ तु पिबन् मद्यं ·न च दृष्ट्वा सदा 86 त्रिपुरार्णवतन्ने गुप्त्यै नतिर्देवतायां भक्तिः कार्या सदा बुधैः । गुरु-दैवत-मन्त्राणां समयाचारवर्त्मनः ॥७८ ॥ निन्दां शृणुयात् क्वापि न तिष्ठेत् तत्र सर्वथा । मन्त्रं मुद्रामात्मनाम शिष्यादन्यत्र नो वदेत् ॥७९॥ सुवासिनी-समूह भक्त्या नतिं चरेत् । पशुहस्तगतं नैव कुर्याच्च कुल-पुस्तकम् ॥ ८० ॥ न गछे च्छे )त् पशुसङ्गं वै पशुशास्त्र विवर्जयेत् । पशवस्तु परज्ञानभक्तिश्रद्धाविवर्जिताः ॥८१ ॥ सच्छास्त्रनिन्दकास्तेपां शुष्कतकनिर्मितम् । पशुशास्त्रमिति प्रोक्तं साधकस्तु तत्स्पृशेत् ॥ ८२॥ सर्वदा कुलशास्त्र तु चिन्तनीयं प्रयत्नतः । मण्डले शिवरूपं तु सर्व विभावयेत् ॥ ८३ ॥ विशेषेण तु शक्तीश्च भावयेद् देवतात्मिक़ाः। कुर्यादपमानं नाज्ञा तासामसंश्रयेत् ॥ ८४ ॥ कुलद्रव्ये निषेवेत मण्डलान्तर्न चान्यथा । मण्डलाद् बाह्यतो यस्तु कुलद्रव्यं निषेवते ॥ ८५ ॥ पशुपान तेन कृतं सत्यं देवि ब्रवीमि ते। मण्डलाद् बाह्यतोऽप्येताः सुवासिन्यस्तवांशजाः ॥ ८६ ॥ निपेवन्त्यः व्यं दोपं प्राप्नुवन्ति ताः। प्रातःस्मृत्यादिसन्ध्यान्तं भूशुझ्यादिकमेव कुर्याज्जपेन्मुख्यमन्त्रानन्यामन्त्रान् सकृत्पठेत् । पूजयेत् तु कथंचिद्वा शक्तिप्रज्ञानुसारतः ॥ ८८॥ स्तोत्र च कवच नाम्नामावलिं चापि नित्यशः । नैत्यकधर्मस्तु साधकानां सुसंमतः ॥ ८९॥ दीक्षा प्राप्य तु यो मर्त्यः सुकल्पश्चाप्युपासने । त्यक्तुमिच्छेत मोहेन स्वदेह पतितो हि सः ॥९० ॥ न न च ॥ ८७॥ याा मन्या-क । . स्व देह क ।

·चतुर्दशस्तरङ्ग
87
उपासन: विहत्यासौ न दीक्षाफलमश्नुते ।
समानां शतक जीवेद् देवतोपासनाय वै ॥९१ ॥
इतीच्छेत सदा मयों न स्मृति दीक्षितः क्वचित् ।
दीक्षितस्यात्मसन्त्यागस्तस्मानव
विधीयते ॥१२॥
आत्मानं त्यक्तुमिच्छेत मोक्षार्थमपि यो नरः।
प्रयागादिष्वपि शिवे दुर्तभा
तस्य सद्गतिः ॥ ९३ ॥
तस्माद् दीक्षायुतो नैव उपास्तिविहति चरेत् ।
उपास्याचरणादेव भवेत् साधकसम्मतः ॥ ९४॥
एवं गुरूक्ति-सच्छास्त्र-विश्वासाद् भक्तियोगतः।
सर्वमात्मवता कार्यमन्यथा नाशमृच्छति ॥ ९५॥
अयं सर्वोत्तमो धर्मः शिवोक्तः सुखसिद्धिदः ।
जितेन्द्रियस्य सुलभो नान्यस्यानन्तजन्मभिः ॥९६ ॥
यदूर्ध्वरेतसा
सर्वत्यागिनामनिकेतिनाम् ।
क्षणेन
स्मृतमात्र तु मोहमुत्पादयत्यलम् ॥९७ ॥
तदेवात्र हि ससिद्धौ कारणं सर्वमीरितम् ।
इतो मद्यमितो मासं भक्ष्यमुच्चावचं तथा ॥ ९८॥
तरुण्यश्चारपाड्या
मदपूर्णितलोचनाः।
तत्र संयतचित्तत्त्वं सर्वथा ह्यतिदुष्करम् ॥ ९९॥
भक्तिश्रद्धाविहीनस्य कथं स्यादेतदीश्वरि।
महाविजसहस्रौधमकरग्राहसङ्गुलम्
॥१00॥
सन्मुक्ति-द्वीपनगरी सिन्धुमार्ग भयानकम् ।
दृढश्रद्धाकर्णयुता
भक्तिनौका विना जनः ॥ १०१॥
सदाचारानुकूलोद्यद्वायुमात्रेण
शङ्कर।
न सन्तरेदुपायानां सहस्रैः
प्रगुणैरपि ॥ १०२॥

·88
तस्मात् सदा
कौलमार्गमुपासीनः
एतत्त्चया तु
त्रिपुरार्णवतन्त्र
भक्तियुतः श्रद्धाभावन-संयुतः।
शुभां गतिमवाप्नुयात् ।
यत्पृष्ट तदाख्यातमगात्मजे ॥१०३ ॥
॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वे स्वात्मीकारादिकथनं नाम चतुर्दशस्तरङ्ग ॥१४॥

·अथ पञ्चदशस्तरङ्गः गिरिजोवाच महेश करुणासिन्धो मत्प्राणप्रियवल्लभ । मुद्राणा लक्षण ब्रूहि त्रिपुरार्णवसस्थितम् ॥१॥ शिव उवाच शृणु प्रियतमे वक्ष्ये मुद्राणा लक्षण परम्। यद्दर्शनान्मुद राति मुद्रा तस्मात्प्रकीर्तिता ॥२॥ त्रिपुरार्णवसम्प्रोक्तविधिना सशृणु प्रिये। सक्षोक्षि(भिणी विद्राविण्याकर्षणी च वशङ्करी ॥ ३ ॥ उन्मादिनी महाडशा खेचरी बीजरूपिणी। योनि पाशाङ्कुशौ चापबाणाश्चेति त्रयोदश ॥४॥ त्रयोदशविधा मुद्रा देवताया प्रदर्शन। मध्यादित्रितय चोर्ध्वमुख सम्मिलित द्वयो ॥५॥ अङ्गल पृष्ठमिलितमङ्गुष्ठाग्रयुत तथा। ऋजुरूपे तर्जन्यावग्रदेशसुयोजिते ॥ ६ ॥ सक्षोभिणी नाम मुद्रा प्रथमा परिकीर्तिता । अत्रैव मध्यमाद्वन्द्व तर्जनीवत् स्थित तथा ॥७॥ तत्पाव तर्जनीयुग्म द्वितीयेय प्रकीर्तिता। अङ्गुष्ठादित्रय प्राग्वद्युक्त स्यात्परमेश्वरि ॥ ८ ॥ अनामा च कनिष्ठा च ऋजुरूपा च पूर्ववत् । तृतीयेय करयो सम्प्रोतान्यङ्गुलानि च ॥ ९ ॥ मुष्टिरूपकरद्वन्द्वोदरसस्थानि तानि तु। चतुर्थीयन्तु विख्याता कनिष्ठाद्वितय तु यत् ॥१०॥ दक्षोपरि स्थिता वामेत्येव व्यत्यस्य तवयम्। प्रसारिते ॥११॥ मध्यमाभ्या धृतेऽनामातन्यो च ·90 पुनः। . त्रिपुरार्णवतन्त्र मध्यमाग्रयुताङ्गुष्ठे मुद्रेयं मता । वक्रतर्ननिकायोगादिय पष्ठी प्रकीर्तिता ॥१२॥ वामानामाकनिष्ठोलस्थिते तदितरद्वयम् । तर्जनीभ्या(मवष्टब्धद्वयार्ग मध्यपाश्व( वयोः ॥ १३ ॥ तदनद्वितयं युक्त तदन्तःसनिधापितम् । अङ्गुष्ठानद्वयं हस्तद्वयवेष्टनतः कृतम् ॥१४॥ सप्तमी मध्यमायुग्ममनामावत् तथा अनामा मध्यमावत्स्यादकुशवाष्टमी भवेत् ॥१५॥ नवमी तु पुरा प्रोक्ता तर्जन्यौ मुष्टिनिर्गते। वेप्टिते व्यत्यस्य करौ मध्यच्छिद्युत तथा ॥१६॥ वामस्कन्धे तु विन्यस्ता दशमी सम्प्रकीर्तिता । वक्रतर्जनिका मुष्टेर्निर्गता चाङ्कुशा मता ॥ १७ ॥ तीर्थाऽऽह्वाने तु सम्प्रोक्ता कोंबीजेन तु संयुता । दक्षस्कन्धे सन्निविष्टा तीर्थाऽऽह्वानामुशा परा॥१८॥ वाममुष्टिर्हत्समीपे द्वादशी परिकीर्तिता। तदने दक्षिणा मुष्टिश्चरमा सम्प्रकीर्तिता ॥१९॥ वाम-मध्यानामिक ऊर्ध्वस्ये दक्षयोस्तयोः। दक्षमध्यानामिकाग्रे तथा वामस्थयोस्तयोः ॥२०॥ तर्जनी च कनिष्ठां योजयेद् वामदक्षयोः । अधोमुखी धेनुमुद्रा प्रोक्तैपा परमेश्वरि॥ २१ ॥ दक्षतर्जन्यूर्ध्वतस्तु कनिष्ठायास्तथैव च । वामाभ्यां बेष्टयेत् जितेभ्यामङ्गुष्ठाने सुयो ॥२२॥ करपृष्ठद्वयं युक्तं मध्यमानामिकाद्वयम् । सुयुक्त तार्क्ष्यमुद्रेयमीरिता ॥ २३ ॥ अमुलाग्राणि सयोज्य कुम्भमुद्रा तु कुम्भवत् । दक्षोध्व( र्ध्व )रीत्या सवेष्ट्य करौ प्रोतागुलौ शिवे॥ २४ ॥ पृष्ठतः परिवाथ मध्यमादित्रयं तथा । मुष्टी स्थित तर्ननिकाङ्गुष्ठी बाह्ये ऋजूयुते ॥ २५ ॥ वक्ररूप ·पञ्चदशस्तरङ्ग 91 तु सम्प्रोक्ता मध्यमे ॥३०॥ च सहारमुद्रा सम्प्रोक्ता देवतोदासकर्मणि । तर्जनी मुष्टि-निर्मुक्ता भ्रामयेत् त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ २६ ॥ ज्योतिर्मुद्रा नियुक्तारार्तिक शिवे। वामाङ्गुष्ठं दक्षमुष्टौ दक्षानुष्ठानयोजितम् ॥ २७ ॥ वामामुलाग्र चैपा तु शङ्खमुद्रा प्रकीर्तिता। दक्षोलक्रमयोगेन तलोपरि तलं न्यसेत् ॥ २८॥ पृथक् कृतान्यङ्गुलानि कनिष्ठामूलदेशके। अगष्ठमूलयोगेन चक्रमुद्रा समीरिता ॥ २९॥ दक्षानुष्ठादिकं वामामुष्ठसन्ध्यादिषु पेत् । अमुलाग्राणि संयोज्य करपृष्ठे तु ऋजूर्वाग्ने योजिते कूपरान्तं करद्वयम्। संयोजित समाख्याता गदामुद्रेति शङ्करि ॥३१॥ दक्षे कनिष्ठामूले तु अङ्गुष्ठानं विनिक्षिपेत् । ऋजुयुक्तो;ङ्गुलानि खगमुद्रा भवेदियम् ॥३२॥ करयोस्तलमूल कनिष्ठाङ्गुष्ठमस्तकम्। सयोज्य चेपद्वक्राणि पृथगू;ङ्गुलानि च ॥ ३३॥ परस्पर सम्मुखाग्राण्येपा पद्माभिधा भवेत् । पुरा प्रोक्ता योनिमुद्रा सैवात्रानन्तरा मता॥ ३४ ॥ दक्षमुष्टि-विनिर्गच्छत्तर्जन्यायझुलत्रयम् पृथगृजूर्वाग्रक तु त्रिशूलाख्या भवेदियम् ॥ ३५ ॥ तार्थ्य-धेनुद्वयं प्रोक्त भृणु तत्पश्चिमं शिवे । दक्षमुष्टि-विनिर्गच्छत्तर्जन्याद्यलयम् ॥३६ ॥ तर्जनी-पृष्ठदेशे तु मध्यमोदर-योजनात् । ऊर्जाडलाना सम्प्रोक्ता मुद्रा डमरुसजिता ॥ ३७ ॥ मुष्टिद्वय कनिष्ठायां तु योजितम् । कृत्वा चाङ्गुष्ठद्वितय ऋजु॥ ३८ ॥ दक्षोत्तरानक कुर्यान्मुद्रा शाहिया मुष्टिद्वयं विनिर्गच्छदङ्गुष्ठ चोर्ध्वमस्तकम् ॥ ३९ ॥ च करभान्त उत्तान तु तल भवेत्।

·92
त्रिपुरार्णवतन्त्रे
प्रागना
तर्जनी कुर्यादियं नाराच-संज्ञिता।
दक्षहस्तोर्ध्वयोगेन वेष्टयित्वा कनिष्ठिके ॥४०॥
वाममध्यानामिकयोरग्रभागे
तु वेष्टयेत् ।
तर्जन्या दक्षया वामतर्जन्यग्रेण योजयेत् ॥४१॥
दक्षाङ्गुष्ठा मध्यमाग्रमनामानं नभोमुखम् ।
वामागुष्ठं दक्षपृष्ठे मुद्रा कौस्तुभ-संज्ञिता ॥ ४२ ॥
अधोमुखं दक्षहस्तमुत्तानं वामहस्तकम् ।
दक्षतर्जनिकां वामकनिष्ठोपरि निक्षिपेत् ॥ ४३ ॥
वामतर्जनिकायाञ्च कनिष्ठां दक्षिणां क्षिपेत् ।
वामतननिकापृष्ठाद् बामाङ्गुष्ठोदरे क्षिपेत् ॥४४॥
दक्षमध्याऽनामिकाग्रे दक्षाङ्गुष्ठोदरे क्षिपेत् ।
वाममध्यानामिकाने मुद्रा
श्रीवत्ससंज्ञिता ॥ ४५ ॥
दक्षमुष्टिदक्षिणाने
मुद्रा मुसलसंज्ञिता ।
कनिष्ठाङ्गुष्ठयुगलकरपृष्ठानयोः
पृथक् ॥ ४६॥
एवविधा योनिमुद्रा त्रिखण्डा सम्प्रकीर्तिता।
एता मुद्रा
जपादौ
तु
प्रदा देवतामुदे ।
एतन्मुद्राविवरण प्रोक्तं शुश्रूपितं तु
ते ॥४७॥
॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वे मुद्राविवरणं नाम पञ्चदशस्तरङ्ग ॥१५॥

·अथ षोडशस्तरङ्गः
पार्वत्युवाच
शङ्कराऽशनाविषया
वद दयानिधे ।
असमर्थस्तथा मन्दै पा कर्तु प्रभाविता ॥१॥
महादेव उवाच
शृणु देवि
प्रवक्ष्यामि पूजा गौणा लघीयसीम् ।
मुख्य-द्रव्येण
पूजाया न सक्षेपो
विधीयते ॥२॥
आपत्काले त्वावृति तु चतुर्थाद्यामथापि वा।
पष्ठाद्या
वापि कुर्वीत मुख्या वै पञ्चिकास्वपि ॥ ३ ॥
होम
समावृत्त्या सर्वभूताभिध बलिम् ।
शान्तिस्तुति राथाशक्त्या चैवमन्यत्र शङ्करि ॥४॥
अनुकल्पेन
पूजायामपीत्थ तु लघीयसीम् ।
अत्राप्यशक्तो वक्ष्यामि समाहिततया
शृणु ॥५॥
सामान्याधयेकमेव पीठशक्तीश्च पूजयेत् ।
यथाशक्त्या
समाचाही सम्पूज्योक्तविधानतः ॥ ६ ॥
मूला
त्रिस्तिथि-निन्या च षोडशी तत्परामपि ।
त्रिगुरुन्
पादुकामङ्गत्रिकोणाखण्डदेवताः ॥७॥
अष्टादशेमा.
सम्पूज्य चान्याश्चापि तु देवताः ।
माला-मन्त्रोकनाम्ना तु
प्रत्येक कुसुमाक्षतैः ॥८॥
पूजयन्नपि पूजायाः
फल प्राप्नोत्यसशयम् ।
अलब्धे चोपकरणे मनसार्चा समाचरेत् ॥९॥
माला-मन्त्रजपो वापि कर्तव्य
परमेश्वरि ।
सर्वमेतद् बाहारते चान्तरोपासनेन
तु ॥१०॥
आन्तरोपासना देवि तन्त्रेषु बहुधा स्थिता ।
तत्र किञ्चित्
प्रवक्ष्यामि सावधानमना शृणु ॥११॥

·- सा 94 त्रिपुरार्णवतन्त्र सुषुम्णोर्ध्व सुधारश्मि-कोटिकान्तिसमप्रभम् । अधोमुख गुरुस्थान सहस्रदलशोभितम् ॥१२॥ सुषुम्णाधो रक्तवर्ण सहस्रदलपङ्कजम् कुलाख्यं कर्णिकासंस्थं कुलकुण्डे स्थिता हि ॥ १३ ॥ कुण्डलीशक्तिरित्युक्ता तटिकोटिनिभारुणा । अकुले पूर्णचन्द्राभः श्रीगुरुः परमेश्वरः ॥१४॥ अहकारात्मनावेतौ भावयित्वा व्यवस्थितौ । चतुर्दलाधारपद्मादधःस्थाद्विपुवाख्यकम् ॥ १५ ॥ पट्दलं रक्तवर्ण स्यात् तदाज्ञा द्योत-सप्तके । क्रमेण ता नयेद् देवीं गन्धाथैः पञ्चभिर्यजन् ॥ १६ ॥ ताम्बूल प्रणति चापि ततस्तु शिवसंयुताम् । ध्यायन्क्षण तु विश्रम्य शून्यत्रयमयी स्मरेत् ॥१७॥ अहकारौ तौ तु तत्त्वाद्यन्तौ प्रकीर्तितौ । तत्त्वाद्यः शून्यरूपौ वै विसर्गस्त्वन्त्य ईरितः ॥१८॥ अहकारी तु तस्माद् वै शून्यत्रितयरूपको । तदेव तेजस्त्रितयं(य) महरूप हृदि स्फु( स्मरेत् ॥१९॥ एवमादिप्रकारेण भावयन् भवजिज्ननः एवविधोपासकाना पूजादिर्विधीयते । एवं ते सर्वमाख्यात किमन्यच्छ्रोतुमिच्छति ॥२०॥ : तन्त्र न ॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वे सक्षेपपूजाविधिर्नाम पोडशस्तरङ्ग ॥ १६ ॥ ar

·अथ सप्तदशस्तरङ्गः
देव्युवाच
पूजा
नैमित्तिकाभिधाम् ।
युक्तो
वल्लभा ॥१॥
महादेव
ब्रूहि विभो
कृपया
परया
यद्यह
तव
बुधः ।
वृपध्वज उवाच
निशामय महादेवि वदतो
मम
तद्विधिम् ।
नित्या नैमित्तिका चापि साधकस्त्वाचरेत् सदा॥२॥
अशक्तो नित्यपूजाया
मातामन्त्रं
पठेच्छिवे
नैमित्तिका सर्वथैव कुर्यात् साधकपुङ्गवः ॥३॥
तबासमों गुर्वायैः कारयेदर्षनं
प्रतिमासं चैकवारमपि वार्चा कारयेत् ॥४॥
तत्राप्यशक्तः पड्मिस्तु मासैर्वा कारयेत् तु ताम् ।
तत्रोक्तविधिना
हेतुमुखैईव्यस्तु
भक्तितः ॥ ५ ॥
यथाशक्ता पराशक्तेः पूजा वै कारयेत् सुधीः ।
आलस्यादथवा लोभात् पड्भिर्मासैरनर्चयन् ॥ ६ ॥
पशुर्भवेत्
सङ्ग साधकः परिवर्जयेत् ।
पञ्चपर्वयुगाधादौ तथा पुण्याधिक
दिने ॥७॥
तत्तवव्यै. पूजयेद् वै कुलपर्वस्वपीश्वरि ।
समातिथिः कुलतिथिर्द्धितीया
दशमी तथा ॥८॥
कुलाकुलतिथि. षष्ठी चान्या स्यादकुला
तिथिः ।
कुलवारी भौमशुक्रौ
कुलाकुलमयो
बुध ॥९॥
कुल स्यात्
समनक्षत्रं रौद्रवारुणमूलभम् ।
कुलाकुल चाभिजिव तथाऽन्यदकुल स्मृतम् ॥१०॥

·शुक्ले 96 त्रिपुरार्णवतन्त्र कुलतिथ्यादिक देवि कुलपर्वप्रकीर्तितम् । कृष्ण त्रयोदशी तृतीया दशमी तथा ॥११॥ असितद्वादशी चामा शुक्लषष्ठी सितेतरा । चतुर्दशी तथा शुक्ल नवमी कृष्णपञ्चमी ॥१२॥ पूर्णमासी शुक्लगता चतुर्थी कृष्णपक्षगा एकादशीति चैत्रादिमासेवेकैकशो भवेत् ॥१३॥ एतानि देवि( वी )पर्वाणि पूजयित्वा महाफलम् कुलपर्वस्वपि तथा स्नानं दानं जपो व्रतम् ॥१४॥ पूजनं चाप्यनन्तं स्यात् त्रिपुराप्रीतिकारकम् । नित्यपूजा दिवा कुर्याद् रात्री नैमित्तिकीं तथा ॥ १५ ॥ दिवापर्वसमायोगे दिवाऽपि परमेश्वरि । काले प्राप्ते नित्यपूजां पश्चात् कुर्यादगाङ्गजे ॥१६॥ एव सन्ध्यादिक सर्व मध्येऽन्त्ये वा समाचरेत् । मध्ये त्वावश्यक प्राप्ते समाप्यैकाङ्गमीश्वरि ॥ १७ ॥ पात्रादिस्थापनारूपं कुर्यादावश्यकक्रियाम् । एकदा पर्वणां योगे चाङ्गाधिक्ये च कर्मणाम् ॥१८॥ उल्लिख्य तु निमित्तानि सङ्कल्पे त्वखिलानि तु । आवर्तयेत् पूजनं वै तत्तदनेन मिश्रितम् ॥१९॥ तदभाचे तु चैक( के न पूजनेन कृतार्थता । गुरु-शक्त्यादि-पूजा तु 4सर्वान्ते भक्तीश्वरि ॥२०॥ पूर्णिमाया चैत्रमासि त्रिपुरा दमनैर्यजेत् । पूजयेद् देवि तथैव कुसुमाक्षतैः ॥२१॥ शिवप्रसादसम्भूत ! अत्र सन्निहितो भव । शिवकार्ये समुच्छिद्य नेतव्योऽसि शिवाजया ॥ २२ ॥ रतिकामौ यजेद् यथाविभवविस्तरम् । समूलं गुच्छमाहरेदस्त्रमन्त्रतः ॥ २३ ॥ दमनं वा तथा 2 प्या प्रयो-का क्ला तृती-का पला नव-का सर्वान्ते भवतीश्वरि इत्यस्य स्थाने पूजो कुर्यात् सर्वान्तत शिव-या।

·सत्तदशस्तरम 97 तु क्रयक्रीत सयुतम् । च अलाभे सम्पूज्या हृत्य पूजयेत् । पात्रे सस्थाप्य सम्पूज्य नववस्त्रेण छादयेत् ॥ २४॥ जपेदघोरमन्त्रण धेनुमुद्रा प्रदर्शयेत् । अघोरे वाक्तया घोरे ह्रीं सर्वत सर्व शर्वे-1 भ्यो घोरतरे श्रीं नमस्तेऽस्तु रुद्ररूपेभ्य हीं श्रीमादौ वेदमुख प्रोक्षयेदिति मन्त्रत ॥ २५-२६ ॥ दीक्षोक्तवत्तु कलश पूर्णपात्रेण तण्डुलैभरित पूजयेत्रिपुराम्बिकाम् ॥ २७ ॥ वसुपत्र कर्णिकाया नवयोनि बाह्मत भूपुर सिन्दूरकृत तत्कलश क्षिपेत् ॥२८॥ तक्षिणेऽष्टपत्रस्य कर्णिका शोकगर्भिता । नानावणे सुरुचिरा तरुमुते त्रिकोणकम् ॥ २९॥ त्रिकोणे कामदेव तु रति-प्रीतियुत यजेत् । पूजयेत् त्रिपुरा तद्वत् कलशे पर्वतात्मजे ॥३०॥ यन्वादावपि सम्पूज्य सर्वत्र दमनैर्यजेत् । पञ्च-पूजादिहोमाद्य ततो निर्वर्तयेत् क्रमात् ॥३१॥ तथाग्नि बलिदेवाश्च गुर्वाद्य दमनैर्यजेत् । पूजान्ते तस्य निर्माल्य धारयेन्मूर्जि भक्तित ॥३२॥ सवस्त्र-दक्षिणायुक्त यत्प्रपूजितम् । शिवे ॥३३॥ दद्यात् तत्तु सुवासिन्यै ब्राह्मणायाथवा चैत्रादिज्येष्ठपर्यन्त नागाङ्केन्द्र(न्दु )दिनेऽथवा । दमनै पूजयेद् देवीं भक्तिश्रद्धासमन्वित ॥ ३४ ॥ पवित्रैस्विपुराभच्छ्रवणे प्रोक्तरात्रिषु । आश्विनान्तेषु पर्वतात्मजे ॥ ३५ ॥ पवित्र पूजा सुवर्ण-रौप्य-कौशेय-कापसि-शण मुञ्जकै दर्भेनिमि(मि) तसूत्रेण पवित्र तु विधीयते ॥३६॥ कलश वा ·98 त्रिपुरार्णवतन्त्र प्रोक्तेषु शणमुजादि वनस्थानामुदीरितम् । भूभुजा तु सुवर्णादि सर्वेषा पट्टसूत्रजम् ॥३७॥ रक्तकौशेयसूत्रोत्थ त्रिपुरा-परमप्रियम् । वितस्तित्रितय मालाकारवद्वेष्टयेत् क्रमात् ॥३८॥ तदर्धान्यूनमपि वा वित्तशाठ्य विवर्जयेत् । तत्रान्त्यसूत्रेण समप्रदेशे ग्रन्थयेद् दृढम् ॥३९॥ सयोज्य सूत्रान्त्ययुग ग्रन्थयेच्चरम दृद(म्) । ग्रन्थिभि पण्णवतिभिस्तावत्सूत्रैर्विनिर्मितम् ॥४०॥ एक पोडशरूप तु द्वयमेक तदात्मकम् । तत्तदावृतिसख्यानि सामान्यान्यानि पार्वति ॥४१॥ बलीना तु त्रिसख्यानि गुर्वादीनामपीश्वरि । अष्टगन्धेनानुघृष्य पात्रे शुद्धेऽधिवासयेत् ॥ ४२ ॥ महत्पवित्र कलशे तत पोडशरूपकम् । चक्रराजे सुवासिन्यामग्नावेकात्मक तथा ॥४३॥ अन्यानि तत्तदावृत्ती बल्यादिष्वपि वै क्रमात् । पूर्ववत्वलश दद्यात् पविरिति एवमन्येषु तद्रव्यैर्देवतामग्निमेव सुवासिनीसामयिकानयेद्विधिवच्छिवे ॥४५॥ आश्विनशुक्लप्ततिपत्समारभ्य महेश्वरि । नवरात्रव्रत कुर्यात् तद्विधान निगद्यते ॥४६ ॥ सम्पूज्याधतियौ कुर्याज्जप होम शत शतम् द्वितीयादौ द्विविशतजपहोमो समाचरेत् ॥४७॥ नवम्यामधिक चैक शत स्याज्जपहोमयो । एका सुवासिनी तद्वदधिका पूजने भवेत् ॥४८॥ दुर्गामुमा तथा गौरी पमामपि रमा तथा । लक्ष्मी भारती तद्वन्मेधामपि परम् ॥४९॥ स्व( सरस्वती नवम्या महात्रिपुरसुन्दरीम् । पूजयेत् तु सुवासिन्या नवम्यन्त यथाक्रमात् ॥५०॥ पूजनम् ॥४४॥ च तत ·सप्तदशस्तरज 99 तु शतं कुमार्या वापि तद्वत्तु पृथड्नैवेद्यमाचरेत् । मुद्गस्तिलैस्तथा मापैहरिद्राधैर्गुडैरपि ॥५१॥ दधिभिश्च घृतैर्दुग्धैः संस्कृतानेश्व पायसैः । आवृत्यन्तं निर्वर्त्य नैवेद्यस्य जपान्तत. ॥५२॥ जपेत्तु होमान्ते शतधा च पृथग हुनेत् । एवमेव द्वितीयादौ तथैव तु सुवासिनी ॥५३॥ पूनाङ्गतोऽन्या सम्पूज्या चालामे पूजयेत् तु ताम् । इयं पूजा महापुण्या त्रिपुराप्रीतिकारिणी ॥ ५४ ॥ एतां विना हीयते वै त्रिपुरोपासकः शिवे । कार्तिक(तु )प्रकुर्वीत दीपपूजामगात्मजे ॥५५ ॥ घृतपक्वपिष्टनेषु डमरु-प्रतिभेषु पाने तु दीपान् प्रज्वाल्य क्रमेण तु समर्पयेत् ॥ ५६ ॥ अम्य( भ्यर्योक्तविधानेन यन्त्रराज महेश्वरि । आवृत्त्यन्तं समभ्यर्च्य ततो दीपान् समर्पये(त् ) ॥५७ ॥ दीपोपचारमन्त्रण तत्तन्नामान्ततोऽपयेत् । अवृत्तौ पूजिताना तु क्रमेण प्राणवल्लभे ॥५८ ॥ नागनन्देदुन्दु संख्याता दीपा: स्युर्मुख्यकल्पकाः । सकृत् प्रपूजनादेवं वाञ्छितार्यान् समा लभेत् ॥ ५९॥ एव प्रोक्त-निमित्तेपु कुन्नैिमित्तिकार्चनम् । सर्वपूजाया दमन पवित्रकम् ॥ ६॥ पूजयेन्नवरात्रञ्च सर्वपूजा-फलोदयम् । एतत्त्रयमकृत्वा तु भवेदखिलं एतत्ते सर्वमारपात किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥६१ ॥ अशक्तः न फलम् । ॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वे नैमित्तिकपूजाकथन नाम सप्तदशस्तरङ्ग ॥१७॥ - 2. द्राभिर्गु-क। त्यन्ते तु-के । च-क। 3 ·100 त्रिपुरार्णवतन्त्रे अथाष्टादशस्तरङ्ग देव्युवाच देव देव महेशान परिपूर्ण सनातन । पुरा यः सूचितो मालामन्त्रस्तं कथयस्व खड्गसिद्धिप्रद नृणां महासाम्राज्यदायकम् ॥१॥ तस्य ईश्वर उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि । श्रवणमात्रेण ललिता प्रीतिमाप्नुयात् ॥२॥ इदं रहस्यं तन्त्रेषु गोपितं परमार्थदम् । वक्तव्यं . कस्यचिद् वा लोभान्मोहादपीश्वरि ॥३॥ म()लामन्त्रं महापुण्यं जप्त्वा सिद्धिमवाप्नुयात् । ऋपिस्तु वरुणादित्य उपस्थाधिष्ठितात्मकः ॥४॥ गायत्रीछन्द इत्युक्तं ललिता देवतेरिता । मूलवत् तु प्रविन्यस्य ध्यायेत्तां परदेवताम् ॥५॥ पद्मरागप्रतीकाशा त्रिनेत्रां चन्द्रशेखराम् । नवरत्ललसद्भूपां भूपितां पादमस्तकाम् ॥६॥ पाशाखशौ पुष्पशरान्दधतीं पुण्ड्रचापकम् । पूर्णतारुण्य-लावण्य-तरङ्गितकलेवराम् ॥ ७॥ स्वममानाकार-वेप-कामेशाश्लेपसुन्दराम् ध्यात्वैवं मानसैदेवीमाराध्य प्रपठेत् ततः ॥८॥ मालामन्त्रमिह प्रवक्ष्यामि शृणु प्रिये । व(लज्ना श्रीः समुच्चार्य तारं हृदयमेव च ॥९॥ त्रिपुरा-शब्दतः सुन्दरीति प्रोक्त्वा। दयाचिछरसस्तद्वच्छिखा-फवचनेत्रतः ॥१०॥ अथ ततः परम् । प्रस्ता त्यस्य स्थाने ता-ग।

·अष्टादशस्तर 101 सुन्दर्यथ तु च । अस्त्राद् देवि समालिख्य कामेश्वरि भगात् ततः । मालिन्यथ नित्यक्लिने भेरुण्डे वह्निवासिनि ॥११॥ महाविधेश्वरि शिवदूति वै त्वरिते कुलात्। नित्ये नीलपताके च तत्परम् ॥ १२॥ विजये सर्वतो मङ्गले ज्वालान्ते तु मालिनि । चिने महान्ते नित्ये परमेश्वर-शब्दतः ॥१३॥ परमेश्वरि मित्रीशपष्ठीशोड्डीशशब्दतः । चर्यानाथाच्च लोपामुद्रागस्त्यात्कालतापनात् ॥१४॥ धर्माचार्यानगुक्तकेशीश्वरादीपकलादिकात् नाथान्मयि पठित्वा तु विष्णोरथ प्रभाकरात् ॥ १५ ॥ तेजसश्च मनोजाच्च कल्याणादपि रत्नत्तः । वासुशब्दाद् देव मयि 2श्रीरामानन्दतो मयि ॥ १६ ॥ अणिमा-लधिमाशब्दान्महिमेशित्वशब्दतः वशित्व-प्राकाम्य-भुक्तीच्छाशब्दात्प्राप्तिशब्दत' सर्वकामपदात् सिद्ध ब्राहिा माहेश्वरीति च । कोमारि वैष्णव वाराहि माहेन्द्रि ततः परम् ॥ १८ ॥ चामुण्डे च महालक्षिा सर्वशब्दान्ततः पठेत् । संक्षोभिणि विद्राविण्याकर्षिणि वशङ्करि ॥ १९ ॥ उन्मादिनि महाशब्दादशे खेचरीति च । बीजे योनौ त्रिखण्डे च त्रैलोक्यान्मोहनादथ ॥ २० ।। चक्रस्वामिनि तद्वत्तु प्रकटादपि योगिनि । कामाद् बुद्धेरहवाराच्छब्दात्पर्शाच्च रूपतः ॥२१॥ रसाद्गन्धाच्चित्तधैर्यस्मृतिनामाच्च बीजत. । आत्मामृतशरीराच्चाकर्पिणीति पठेत्क्रमात् ॥२२॥ सर्वाशापरिपूरकाच्च चक्रस्वामिनीति वै। गुप्तशब्दाद्योगिनीति ततोऽनङ्गपदात् क्रमात् ॥२३॥ - 2. 3 करा-मूलपुस्तके । रामानन्दामयीलि च-ग । घोतिनी-मूलपुस्तके ।

·102 त्रिपुरार्णवतन्त्र कुसुमे मेखले तद्वन्मदने मदनातुरे । रेखे वेगिन्यकुशे च मालिनीति च सर्वतः ॥२४॥ संक्षोभणात्तु चक्रान्ते स्वामिनीति च गुप्ततः । तरयोगिनि पश्चात्तु सर्वशब्दान्ततः क्रमात् ॥ २५ ॥ सक्षोभिणि च विद्राविण्याकर्षिणि च वै ततः । आह्लादिनि च सम्मोहिनि स्तम्भिनि च नृम्भिणि ॥२६॥ वशङ्कर रञ्जिनि चोन्मादिन्याच्च साधिनि । सम्पत्तिपूरणि मन्त्रमयि द्वन्द्वक्षयङ्करि ॥ २७ ॥ सर्वसौभाग्यदायाच्च कचक्रस्वामिनीति सम्प्रदायाद्योगिनि च सर्वशब्दान्ततः क्रमात् ॥२८॥ सिद्धिप्रदे सम्पत्प्रदे प्रियङ्करि वै ततः। मङ्गलात् कारिणि तथा कामशब्दात् प्रदे तथा ॥ २९ ॥ दुखाद् विमोचि( च )नि तथा मृत्युप्रशमनीति च । विघ्नान्निवारि( र)ण्यगात् तु सुन्दरीति ततः परम् ॥ ३०॥ सौभाग्यदायिनि तथा सर्वार्थात् साधकान्ततः चक्रस्वामिन्यथ कुलोत्तीर्णयोगिनि वै ततः ॥ ३१ ॥ क्रमात्सर्वपदान्ते तु जे शब्द(क्ते)च ततः परम् । ऐश्वर्याच्च प्रदे ज्ञानमपि व्याधिविनाशिा श)नि ॥ ३२ ॥ आधाराच्च स्वरूपे वै पापादपि हरे ततः । आनन्दमयि रक्षास्वरूपिणीप्सिततः प्रदे ॥३३॥ सर्वरक्षाकराच्चक्रस्वामिनीति ततः परम् । निगर्भाद् योगिनि तथा वशिन्यथ ततः परम् ॥ ३४॥ कामेश्वरि मोदिनि च विमले चारुणे ततः । जयिनि सर्वेश्वर च कौलिनीति सर्वतः ॥३५॥ रोगान्ते हरचक्रात्स्वामिनि रहस्ययोगिनि। वाणिन्यथ चापिनि पाशिन्यङ्गुशिनी(नि) ततः ॥३६ ॥ - 2 वैगेन्य-ग। माशी-ग। र वै-मूल-पुस्तरे । मोहिधी-ग। 3 ·परम् । अष्टादशस्तरह 103 महान्ते कामेश्वरीति वज्रेश्वरि भगान्ततः । मालिनी(नि) श्रीसुन्दरि सर्वसिद्धिप्रदादथ ॥ ३७॥ चक्रस्वामिन्यतिरहस्याद् योगिनि श्रीद्वयम् । महाभट्टारिके सर्वानन्दान्ते मयचक्रतः ॥ ३८ ॥ स्वामिन्यथ परापररहस्याद्योगिनी ततः । त्रिपुरे त्रिपुरेशीति रेश्वरि) त्रिपुरासुन्दरी तथा ॥३९॥ त्रिपुराद्वासिनि तथा त्रिपुराश्रीस्ततः त्रिपुरामालिनि तथा सिद्धेम्बत्रिपुरा ततः ॥४०॥ क्रमान्महाशब्दतस्तु त्रिपुरात् सुन्दरीति वै । महेश्वरि महाराज्ञि शक्त गुप्ते महापदात् ॥ ४१ ॥ महाज्ञप्ते महानन्दे महारस्पन्दे महाशये । श्रीचक्रनगरात् साम्राज्ञीत्यन्तेऽथ नमस्तु ते ॥४२॥ नमस्ते शिरो लक्ष्मीर्माया वाग्बीजमेव च । मालामहामन्त्रः सर्वमिद्धिप्रदायकः ॥४३ ॥ एकत्रिशत्सहस्रार्णः सर्वसामाज्यदायकः । पठित्वैतत्खड्ग हस्तस्तेन खगेन सयुगे ॥४४ ॥ देवेन्द्र विष्णुमपि जयत्येव संशयः । श्रीदेव्यावरणैर्युक्त. पूजाक्रममयः शुभः ॥४५॥ पूजाविधावशक्तोऽपि साधकः सकृदुच्चरन् । पूजाफलमवाप्नोति नात्र शङ्का महेश्वरि ॥४६ ॥ एतद्भेदं प्रवक्ष्यामि सावधानेन तणु । आदौ बीजचतुष्कं स्यात् ततो नम इतीरितम् ॥४७॥ मूलदेव्या नम तत्तः पडक्षरमुदाहृतम् । ततो हृदयदेवीति चास्त्रदेव्यवसानकम् ॥४८ ॥ एप 1 2 3 गिनीति च-11 महातप्ते-मूलपुस्तके । पदे-मूलपुस्तके । हस्ते हस्ते सकेन-ग । व्या नाम-ग। 4 5 ·104 : त्रिपुरार्णवतन्त्र अङ्गावरणकं पटकं भूतपक्षा(ञ्चाक्षरं स्मृतम् । कामेश्वरी समारभ्य महानित्यावसानकम् ॥ ४९ ।। नित्यास्तु नृपसंख्याका भूततर्काक्षरात्मकाः परमेश्वरीमारभ्य रामानन्दमयीति वै ॥५०॥ गुरुमण्डलमेकोनविंशतिः स्यान्महेश्वरः । भूपक्षचन्द्राक्षरकमणिमासिद्धितः शिवे ॥५१॥ तद्वत्प्रकटयोगिन्या सहितं भूपुरावृतिः । त्रिंशत्सङ्ख्यं पक्षवेदचन्द्रसंख्याक्षरात्मकम् ॥५२॥ कामाकर्षिणिमारभ्य गुपायोगिनिकावधि । नृपपत्रावरण वसुचन्द्रोन्मितं शिवे ॥५३॥ वसुनन्दाक्षरं तद्वदनङ्गकुसुमादितः । तथा गुप्ततराद्योगिन्यन्तमष्टदलावृतिः ॥ ५४ ॥ दिसंख्यानन्दभूतार्णा सर्वसंक्षोभिणीत्यतः । सम्प्रदाय योगिनीति मनुकोणावृतिर्भवेत् ॥ ५५ ॥ नृपसंख्या नेत्रपक्तिवर्णा स्यात् तदनन्तरम् । सर्वसिद्धिप्रदा-नाम्नः कुलोत्तीर्णात् तु 6योगिनि ॥५६॥ इत्यन्तं दशकोणस्य सूर्यसङ्ख्यकाः । वसुनागाक्षराः सर्वज्ञामारभ्य निगर्भतः ॥५७ ॥ योगिन्यन्तं दशारस्य देवताः सूर्यसंख्यकाः । मुनिपर्वतवर्णाः स्युर्वशिनीतो रहस्यत:7 ॥ ५८॥ योगिन्यन्तमप्टकोणदेवता दशसङ्ख्यकाः नेत्रवेदाक्षरा बाणिनिनाम्नोऽतिरहस्यतः योगिन्यन्तं त्रिकोणस्य दशसङ्ख्यकाः भूतबाणाक्षरा श्रीश्रीमहाभट्टारिकापदात् ॥६०॥ देवताः - देवता -- परमेश्वरमारभ्य यामुदेवमयीति वै-ग । श्वरि-ग । 2 3 4 3 दायायो-ग। गठनों नेत्र-ग। योगिनी-ग। . 7 ·अष्टादशस्तरह 105 परम् । परापररहस्याद् योगिन्यन्तं बिन्दुदेवताः । रामसङ्ख्यानन्दनेत्रवर्णाथो त्रिपुरा पदात् ॥ ६१॥ महात्रिपुरसुन्दर्यन्तं स्याच्चक्रेश्वरीगणः । नवसङ्ख्यः षट्समुद्रवर्णश्चाथो महामहात् ॥६२ ॥ ईश्वरीति समारभ्य महाश्रीचक्रतः नगरात् साम्राजिनामपर्यन्तं ललिता भवेत् ॥६३॥ नवसङ्ख्यानन्दभूतवर्णाः पश्चात् पडक्षरः । स्वाहा विलोमबीजानां अयमेवं समीरित:2 ॥६४ ॥ एकमेकत्रिंशता च सहस्रार्णोऽयमीरितः । एप मालाम(नु देवि तिथिभेदेन संस्थितः ॥६५॥ तत्प्रकार शिवे सावधानेन चेतसा । शुद्धो नमोऽन्तः स्वाहाऽन्तस्तर्पणान्तो जयान्तकः ॥६६॥ स्त्री-पुं-मिथुनभेदेन पुनः प्रत्येकतस्त्रिधा। सम्बुद्ध्यन्तस्तु शुद्धः स्यात् तद्वै त्रिपुरसुन्दरि ॥ ६७ ।। सुन्द नम इत्येवं नमोऽन्तो भवतीश्वरि । सुन्दर्य स्वाहेति रीत्या स्वाहान्तः समुदीरितः ॥६८ ॥ सुन्दरी तर्पयामीति तर्पणान्तः प्रकीर्तितः । अथैवं सुन्दरि जयेत्येवं स्यात् तु जयान्तकः ॥ ६९ ॥ एवं सुन्दरदेवेति पुम्भेदस्तु प्रकीर्तितः । स्त्रीभेदस्तूक्त एवेह मिथुनाख्यमथो शृगु ॥७०॥ सुन्दरात् सुन्दरीत्येवं देवाद् देवीति वै क्रमात् । एवं रीत्या पञ्चदशप्रकारस्तु समीरितः ॥७१॥ जपे शुद्धस्तु पूजायां नमोऽन्तो होमकर्मणि । स्वाहान्तस्तर्पणान्तस्तु तर्पणे समुदाहृतः ॥७२॥ 1 पुरेप-1, 2. रितभ-ग 3 पैद सु-ग ·106 त्रिपुरार्णवतन्त्र स्तोत्रे जयान्त उदित स्त्वथैतस्य फलं शृणु । सकृज्जप्त्वा तु देव्यग्ने महापापात् प्रमुच्यते ॥७३ ॥ शतावृत्त्या तु ललिता प्रसन्ना तस्य सर्वतः । आवृत्तीनां सहस्रेण साक्षादेवी स्वरूपवान् ॥ ७४ ॥ सुगन्धिपुष्पैरभ्यर्थ महापूजाफलं भवेत् । होमद्रव्यैस्तथा हुत्वा क्षीराद्यैस्तर्पयेत् तु यः ॥७५ ॥ जपान्तेनापि संस्तुत्वा तस्य पुण्यं न गण्यते । इति ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं पृष्टवत्यसि । एवं मालामनुः प्रोक्तः पुनः किं श्रोतुमिच्छसि ॥७६ ॥ ॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वे मालामन्त्रकपन नामाष्टादशस्तरङ्गः ॥ १८ ॥ - जरान्त-ग। तस्तपैतस्य-ग। इति... सरल इत्यस्य स्याने इति श्रीत्रिपुरावे मालामन्त्रोद्धारो नामाष्टा- दास्तरना। 3

·अथैकोनविंशतिस्तरङ्गः
देव्युवाच
महेश्वर प्रियतम प्रोक्तं
यत् त्रिपुरार्णवे।
रहस्यार्चनक श्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि तद्वद ॥१॥
ईश्वर उवाच
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहोयागं
महत्तरम् ।
यच्चत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते
संपायः ॥२॥
पुरा झेतन्मया देवि परमेण सुगोपितम् ।
विदित्वा संजया पश्चात् प्रार्थितो बहुधा मया ॥३॥
तथापि न
मया प्राप्त ततस्तप्तं महत् तपः ।
दिव्यवर्षसहस्राणां दशक तु तदा परः ॥४॥
श्रीकण्ठं प्रेषयामास स दृष्टो भगवान्भग(व)।
पञ्चवक्वस्विनयनो
वालचन्द्रावतंसकः ॥५॥
तेनाहमुक्तो देवेशि
तपसेच्छसि ।
ततः
प्रणम्य साष्टाङ्गं मया श्रीकण्ठ ईरितः ॥६॥
भगवन् यदि सन्तुष्टो ययनुमानता
मयि ।
रहोयागविधि बूहि यदुक्तं त्रिपुरावि ॥७॥
प्रहस्प श्रीकण्ठः प्रोवाच
मपुरावारम् ।
शृणु वत्स त्वया घाघ
महत्तरम् ॥८॥
अध यावन्न केनापि मत्तोऽन्येन श्रुतं त्विदम् ।
आजया श्रीपरेशस्य तुष्टस्य तपसा तव ॥९॥
पदामि भक्ततोकानां सिल्थै
संयतः ।
श्रीपुरावाससंसिरमा कैवत्य-प्राप्तये
एकान्तपूजा
कर्तव्या भक्तिरसायुतेन थे।
दीक्षायतोऽधिकारोऽत्र नान्यस्य तु
पदापन ॥११॥
तपस्तप्तं
शिवे ॥१०॥

·108 अपि सम्पूज्य तथा : त्रिपुरार्णवतन्त्र दीक्षायुक्तदिने पुण्यदेशे तीर्थादि-सन्निधौ । एकान्ते निर्भये देशे दुष्ट-कण्टकवर्जित ॥ १२ ॥ विघ्नेश्वरं समाराध्य गुरुं चापि प्रपूजयेत् । स्वस्ति-वाचनक कृत्वा श्राद्धमभ्युदयं तथा ॥ १३ ॥ मातृका ततः सङ्कल्पमाचरेत् । गुर्बाद्याज्ञानुरोपेन आचार्यादिवृत्ति चरेत् ॥ १४ ॥ आचार्यश्च ब्रह्मा होता स्तोता पुरसरः । पञ्चविनो वृत्तास्तत्र पाद्याद्यैः सुप्रपूजिताः ॥ १५ ॥ यागागारे चतुरि मध्ये हस्तमितोच्छितम् । चतुर्हस्तमिता वेदि ईशान्ये योनिकुण्डकम् ॥ १६ ॥ वितान-कदली-स्तम्भ-मण्डितं यागमन्दिरम् । रङ्गवल्ली-पुष्पगुच्छ-सुधूपातिमनोहरम् ॥१७॥ पूर्वद्वारबहिर्देशे हस्तत्रितयतो बहिः । ध्वजस्तम्भस्तु बैल्वो खादिरः पैप्पलोऽथवा ॥१८॥ अष्टहस्तसमुच्छ्रायः स्थूल: अष्टाङ्गलात्मना । समः श्लक्ष्णोऽतिरुचिरो वृत्तो वाच्यम् एव वा ॥१९॥ हस्तसम्मित-तत्काष्ठत्रयं तिर्यङ्निवेशितम् । ऊर्ध्वाधः काष्ठयुगले चतुष्कोष्ठतया स्थितम् ॥२०॥ काप्ठत्रये होकपार्वे छिद्रयुक्तं ध्वजाग्रगे । हस्तमिते प्रोतं पताकाकारतां गतम् ॥२१॥ पश्चिमदिशि वेदी हस्तमितां शुभाम् । वेदाङ्ग( मुलसमुत्सेधां त्रिकोणां मण्डपोन्मुखाम् ॥२२॥ मृण्मयी प्रतिमा तत्र ध्यानोक्तालमृताकृतिः तिम्) । तु संस्थाप्य मण्डपाभिमुखां शुभाम् ॥२३॥ कुर्याद् ध्वजारोपणं वै प्रयतस्ततः । दक्षिणद्वार-वेद्योस्तु मध्ये होता झुदङ्मुखः ॥२४॥ पद्मासनेन चासीनः कृताञ्जलिपुटः शुचिः । एवं स्तोता झुदाभागे पूर्वाभिमुषतः स्थितः ॥२५॥ दा तदधः अश्वारूढा आचार्यः ·एकोनविशतिस्तरज 109 पश्चिमद्वारदक्षे तु यजमानस्तु प्राङ्मुखः । ब्रह्मा दक्षिणतस्तस्य तथासीनो महेश्वरि ॥ २६ ॥ आचार्यः पृष्ठभागे तु संस्थितः स्यात् पुरःसरः । कर्मकाले तु सर्वेषां नियमस्त्वेवमीरितः ॥ २७ ॥ आचार्य आदौ सर्वत्र कर्मणां परमेश्वरि । कृताञ्जलिः प्रार्थयेद् वै ब्रह्माणं चोत्थितः स्वयम् ॥२८॥ प्रत्युक्तस्तेन तत्पश्चात् कर्म कुर्याद् यथाविधि । देवतानां पूजनादावाह्वाने विनियोजयेत् ॥ २९॥ होतारं च ततः पश्चात् स्तोतारं स्तोतुमेव च । ब्रह्माज्ञा तु समादाय ध्वजारोप समाचरेत् ॥३०॥ ध्वज सम्पूज्य पुष्पाद्यैः कुशयुड्नववाससा । दशसहस्रसुदीर्घेण वैष्टयेन्मूलतः शिवे ॥३१॥ चूडा मूर्ध्नि दृढां बवा मन्त्रपाठान्ततः शिवे । प्रलम्बयेद् वस्वशेष पताकां पश्चिमोर्ध्वतः ॥ ३२ ॥ पृथिव्या हस्तमात्र तु समाविष्ट दृढात्मना । मण्डपाभिमुखं ध्वजारोपणमाचरेत् ॥३३॥ पुरःसर तु विसृजेदादो सम्मारसम्भृतम् । पुर'सरस्तु निर्गच्छेत् प्रत्यग्द्वारेण सर्वदा ॥ ३४॥ दक्षद्वारेण होता वै स्तोता चोतरद्वारतः । यजमानब्रह्मणोस्तु प्रारद्वारेणैव निर्गमः ॥ ३५ ॥ आचार्यः सर्वतो यायाद् नान्यथा तु कदाचन प्रविशेयुः सर्व एव तत्तत्सम्मुखतारतम् ॥३६॥ पुर'सरस्तु सामग्नी सस्थाप्य ध्वजसन्निधौ । आचार्य सन्दिशेत् सोऽपि तत आचार्य वित्तम कुर्याद् ध्वजारोपण तु सम्यगुक्त-विधानतः । ध्वजमभ्यज्य तैलेन स्नाप्य घोणेन वारिणा ॥३८॥ पुष्पालङ्कृत कृत्या समारोप्य पुर सर. । सन्दिशेदथ आचार्यो वेष्टयेद् बाससोक्तवत् ॥ ३९ ॥ तन्त्र ·पुरसरेण 110 विपुराणवतन्वे आहूतं संस्तुतं चेन्द्र यजेद् देवसमावृतम् । विसर्जयेत् सर्वतश्चाप्यादौ सम्मारसम्भृतम् ॥४०॥ पुरःसरं सोऽपि तत्र गत्वा सर्व प्रकल्पयेत् । पानादिक यथा युक्तमाचार्यमथ सन्दिशेत् ॥४१॥ आचार्यस्तत्र गत्वा तु विसृजेदनकर्मणि । सन्दिष्टो मन्दिरासुरकोणके ॥ ४२ ॥ तन्मण्डले क्षेत्रपालं बहिरभ्यर्च्य वै क्रमात महिषं पिष्टरचितं हस्तोच्वं समलवृत्तम् ॥४३ ॥ कृष्णवर्ण तत्पुरतो दक्षिणाभिमुखं न्यसेत् । पूजयेदुपचारैश्च रक्तमाल्योपहारक (कैः) ॥ ४४ ॥ ततस्तु मण्डपान्त वेदिकाधः प्रपूजयेत् । श्रीदेवीमुक्तविधिना कुलद्रव्यैरनुक्रमैः ॥४५॥ सुवासिनी ऋत्विगाद्या. स्वात्मीकुर्युर्यथाविधि । ततो निशीथसमये यजमानमुखाः शिवे ॥४६ ॥ स्व-स्व-स्थान-गताश्चापि कर्म कुर्युर्यथाविधि । ब्रह्माज्ञया च सङ्कल्प्य तिरस्करणिकार्चनम् ॥४७॥ सन्दिष्टश्चापि तन्मूर्तिपुरतः पात्रसंस्थितिम् । कृत्वा समभ्यर्च्य तथात्मानमपीश्वरि ॥४८॥ आहूता स्तुता मूर्ती तिरस्कृतिमथार्चयेत् । नीलै पुष्पाक्षतैर्गन्धैनैवेद्यैर्वस्त्रभूषणैः ॥४९ ॥ पूजयेदावृति तस्याः परितो मण्डले सिन्दूरेण कृते देवि त्र्यसवेद्युपरिक्रमात् ॥५०॥ पत्रिकोणे पडङ्गानि मोहिनी स्तम्भिनी तथा भयङ्करी महाभीमा परुषां दृष्टिदर्पहाम् ॥५१॥ नेत्रनीं श्रोत्रहन्त्री पूजयेदग्रतः क्रमात् । अष्टत्रिकोणके पश्चादश्व खङ्गं च पूजयेत् ॥५२॥ आरत्यन्त कृत्वा नीलवस्त्रविभूषणाम् । तरुणी चारसर्वाङ्गी पूजयेत् तु सुवासिनीम् ॥५३ ॥ पीठ पृथक् । ततः ·111 तत. एकोनविशतिस्तरङ्ग उद्वासरहितां पूजा समाप्योत्तरद्वारके । बहिः सुवेदिका-मध्ये रक्तचन्दनमण्डले ॥५४॥ त्रिकोणे भैरवं चोक्तरीत्या सम्पूजयेच्छिवे । मध्ये महाभैरवं भैरवीसंयुतं ततः ॥ ५५ ॥ तदष्टदिक्षु ब्राह्मयादियुक्ताश्चाप्यष्टभैरवाः । पूज्याश्च सदहि देवि बटुकत्रयमर्चयेत् ॥ ५६ ॥ सम्पूज्य बटुकं तन्त्र भैरवीं च सुवासिनीम् । तिरस्करणिकायाश्च भैरवस्य च शङ्करि ॥५७ ॥ आवृत्त्यर्चनकाले तु स्तोता तत्स्तुतिमीरयेत् । प्रातर्महशानि कृतनित्यक्रियास्तु ते ॥५८॥ आजया वेदिकामध्ये सर्वतोभद्रमण्डले । आहूतान् सस्तुतान् देवान् पूजयेदद्रिकन्यके ॥ ५९॥ कोणश्वेत-चतुके मध्यश्वेत-चतुष्टये । शृङ्गलानां चतुष्के च कृष्ण कोणस्थिते ततः ॥ ६०॥ तत्पार्श्वस्थ-हरिद्वर्णाष्टके रक्ताष्टके तथा । पीत-वीथी चतुष्के प्रोक्त-द्वात्रिशस्थानके ॥६१ ॥ मङ्गलादिकोटिसङ्ख्ययोगिनीसहितान् शिवे । तन्नाथान् पश्चिमस्रोतः प्रोक्तानेकन युग्मशः ॥६२॥ मेखला-त्रितये दिक्पान् हेतीर्हेतुकभैरवान् । सम्पूज्यैवं समष्ट्या तु विश्वमूर्ति मनोन्मयीम् ॥ ६३ ॥ आहूय पूजयेत् स्तुत्वा ततस्तदुपरि विन्यसेत् । धान्येषु कलश पूजयेत् परमेश्वरीम् ॥ ६४ ॥ आह्वानस्तुतिपूर्वेण उपचारैः सुविस्तृतैः । वेदी-दक्षिणतो देवि कुशेष्वासादयेत् क्रमात् ॥ ६५ ॥ काष्ठपात्राणि ध्वजस्य सजातीयानि शङ्करि । चतुरम तु क्षेत्रपस्य त्रिकोणकम् ॥६६॥ तिरस्कृतेर्वर्तुलं तु भैरवस्य पडतकम् पूर्वादि-पश्चिमान्त सदृशाधारके न्यसेत् ॥६॥ तत्र ·: प्रणम्य 112 त्रिपुरार्णवतन्वे हेतुपात्रसमानानि तत्तदाकारमण्डले मन्त्रपूर्व समासाद्य संविदेवीं समाह्वयेत् ॥६८॥ ततः सविद्धरां देवि तरुणी तु( सुवासिनीम् । वेणुपात्रस्थितां तन्त्र संविदं दक्षहस्तके ॥६९ ॥ धारयन्ती मण्डपस्य बाह्याद् दक्षिणभागतः । क्षेत्रपालभैरवयोर्मध्येनैव पुरःसरः ॥ ७० ॥ हस्ते धृत्वा स्वयं बाह्यादुदग्दारात् प्रवेशयेत् । ततो वेदीपूर्वभागे संस्थितामासनोपरि ॥७१॥ अनुगच्छेदथाचार्यो दक्षद्वारा विनिर्गतः । क्षेत्रपालभैरवयोर्मध्ये नैव पुरःसरः ॥७२॥ प्रवेशयेद् गृहीत्वा त स तु तां ततः मन्त्रेण संविदं या चेत् प्रत्युक्तिः स्तुतया ततः ब्रह्माणमाहूयेत् सोऽपि स्वद्वारनिर्गतस्तथा । पुरःसरेणैव तथा प्रादक्षिण्यात् प्रवेशितः ॥७४ ॥ याचितश्चापि प्रत्युक्तः होता स्तोता तथैव च ततस्तु यजमानो वै पुत्रदारधनादिभिः ॥७५ ॥ याचेत् तां संविदं तत्र प्रत्युक्तस्तु तया तथा स्वात्मदानेन ता याचेद् दत्वा तां संविदं ततः ॥ ७६ ॥ गृहीत्वाऽथ निर्गच्छेत् तु सुवासिनी । आचार्योऽथ गृहीत्वा वै सविदं स्वासने विशेत् ॥७७ ॥ पूर्वद्वारक्रमेणेव निर्गच्छेद् यावदेव सा । यजमान-युता तावद् ब्रह्माद्यास्त्वगराट्सुते ॥७८ ॥ स्व-स्व-द्वारस्थितास्तां तु मन्त्रेण प्रतिरोधयेत् । क्रमेणैवमुदग्द्वारे स्तोता प्रतिरुध्यतु ॥ ७९ ॥ स्तुवीत पश्चादाचार्य: सुराग्रहप्रतिक्रयात् । यजमान समादाय शक्त्या वस्त्रधनादिभिः ॥८०॥ पूनयित्वोत्तरद्वाराद् विसृजेत् तु सुवासिनीम् । सविदं वेद्या दक्षे न्यस्य कुशेषु वै ॥ ८१॥ । । यजमान ता ततश्च ·113 एकोनविशतिस्तरङ्ग सदशेन नूतनेन वस्त्रेणाच्छादयेत् ततः । ततः पात्राणि सर्वाणि क्रमेणासादयेच्छिवे ॥८२ ॥ वेद्याः पश्चिमदिग्भागे पूजा-पात्राणि सादयेत् । तूष्णीमेव धातुजातमयान्यथ महेश्वरि ॥८३ ॥ वेद्युत्तरे वर्तुलं तु पानं हेतु-चतुर्गुणम् । मृण्मयं तदाधारण युतमासादयेत् तथा ॥८४॥ तत्पूर्वतः पञ्चसङ्ख्य-पात्राणि मृण्मयानि वै। वर्तुलं मध्यपानं तु त्रिकोणानीतराणि तु ॥८५ ॥ बाह्याग्राणि समाधारे सादयेन्मन्त्रपूर्वकम् । तत्पश्चिमें पात्रयुग्म पद्माभ दीर्घभूनिभम् ॥ ८६ ।। पञ्चिकानां पञ्चपात्रं मन्त्रिण्याः पद्मसन्निभम् । दण्डिन्याश्चतुरसं स्याद् विशेपार्यसमानि वै ॥८७॥ वेदिका पूर्वदिग्भागे नित्यापात्रं नृपाम्रकम् । गुरुपात्रं त्रिकोण तु आवृतीनां नवासकम् ॥८८॥ पडनं बलि-देवानां कुमार्यै तु त्रिकोणकम् । वटुकाय वर्तुलं चण्डं दिक्संस्थानि सादयेत् ॥ ८९ ॥ अथ हेतुविधि कुर्यात् तद्विधानं शृणु प्रिये । समावहेत् सुराधात्री संविद्धात्रीविधानतः ॥९० ॥ प्राग्द्वारेण विशेत् सा तु अग्रपूजा वरेण तु । गृहीत्वा हेतुकलशं पूजयेद् विभवेन ताम् ॥११॥ दक्षिणावस्त्रभूषाधैर्विसृजेत् तां सुवासिनीम् । मण्डपाद् वहिराग्नेय्यां कुर्यात् संस्कारमण्डपम् ॥ ९२ ।। तत्र चुल्ली-चतुष्कं तु प्राक्संस्थं स्यादुदाखम् मूलेन प्रोक्ष्य तोयेन कुशैश्चुत्लीः परिस्तरेत् ॥१३॥ प्रयं पालाशसमिया न्यसेच्दुल्लीपु पण्डपे पुनरागत्य वेद्याः पश्चिमतः शिवे ॥२४॥ कुशानस्त्रेण संस्तीर्य पानं महत्तरम् द्रोणान्यूनं क्षालित तु अस्त्रेणाय महेश्वरि ॥९५ ॥ चैकशः । तत्र ·114 त्रिपुरार्णवतन्त्र मूलेन विन्यसेत् तस्मिन् पञ्चरत्नानि विन्यसेत् । मन्त्रेण नमोऽन्तेन पन्चतिक्तमपीश्वरि ॥९६ ॥ मूलेन निक्षिपेत् तत्र ततो हेतुं च निक्षिपेत् । यजमानधृत तस्मिन् मन्थानं सन्निवेश्य च ॥९७॥ पुरःसरस्तथाचार्यः पूर्वपश्चिमतः स्थितौ । निर्मधेत् तां सुराबानं तत्स्तुतिं चापि शृण्वतः ॥९८॥ हेतुसूक्तनप(पं कुर्वन्ना)चार्यः परमेश्वरि । आच्छादयेत् ततः पात्रं वरुणाह्वानपूर्वकम् ॥१९॥ पुर सराहृत तोयं शुद्धं स्रोतः-समुद्भवम् । वायुकोणे समास्तीर्य कुशान् पात्रे सुविन्यसेत् ॥१०० ॥ तस्मिन् पवित्रसहिते वस्त्रपूतं क्षिपेज्जलम् । परिस्तीर्य समाच्छाद्य आपोहिष्ठां पठेत् सुधीः ॥१०१॥ हिरण्यवर्णामपि च पवमा (नं च सूक्तकम् ) न वाकक । गङ्गामाहूय चावाह्य पूजयेदुपचारकैः ॥१०२ ॥ तेनोदकेन प्रक्षाल्य अरणीयुगलं ततः कुशान् कृष्णाजिनं चापि समास्तीर्याग्निकोणके ॥१०३ ॥ मन्त्रेणारणियुग्म तु विन्यसेत् तस्य चोपरि । पुरःसरस्तथाचार्यों निर्मथेत् क्रमेण तु ॥१०४ ॥ अग्नि सम्प्रार्थयन् होता स्तोता चापि समाह्वयेत् । स्तूयात् त्रिवारमेव तु अग्निं निष्पाद्य शङ्करि ॥१०५ ॥ कुण्डे सस्थापयेदग्नि दीक्षोक्तविधिना आग्नेयादग्निमन्त्रेण उद्धृत्याङ्गारपञ्चकम् ॥१०६ ॥ अग्निनामसमायुक्त्या गच्छेत् सस्कारमण्डपम् । स्तोता स्तोत्रन्तु पृष्ठतः ॥१०७॥ मध्ये पुर सरेणाग्नि नयेदाचार्यसत्तमः । च यजमानश्च दक्षिणवामयोः ॥ १०८॥ तामपात्रस्थित धाग्नि काष्ठत्रिपदिका धृतम् । स्व-स्व-द्वारेण निकान्ता दक्षिणद्वारसङ्गताः ॥१०९ ॥ - ता ततः । होताऽग्रतः समाह्वान ब्रह्मा तस्य ·115 एकोनविशतिस्तरङ्ग मण्डपस्य प्रकुर्वाणाश्चान्वारब्ध प्रदक्षिणम् । संस्कारमण्डपे गत्वा प्रत्यक्चुत्या विनिक्षिपेत् ॥११०॥ शकलैर्योजयित्वा ज्वालयेन्मन्त्रपाठतः । ततः पुनः समागत्य चैवं हेतुपट नयेत् ॥११॥ तत्तद्वारस्य पुरतस्त्रिपा विनिधाय च। पञ्चोपचारैरभ्यर्चन् निक्षिपेच्चुलुकोपरि ॥११२॥ तक्रियाकुशाल विप्रं वृणेत् तत्र महेश्वरि । साधकाचार्यमिति वै सम्पूज्य कुसुमादिभिः ॥११३॥ मण्डपे प्रविशेत् पश्चादाचार्यादि महेश्वरि । हेतोर्विधि चाग्निविधि कृत्वा पश्चान्महेश्वरि ॥११४॥ कुर्यात् संविद्विधि देवि वेद्यां वायव्यकोणके। जलपात्रं पूर्वभागे मृत्कुण्डेऽस्त्रेण सविदम् ॥११५ ॥ क्षिप्वा प्रक्षाल्य तूष्णीं तु तीर्थतोय विनिक्षिपेत् । मन्त्रेण तोय सङ्गृह्य मन्त्रेणानुप्रपूरयेत् ॥११६॥ आचार्यो निर्मषेत् त तु पठन् भैरवसूक्तकम् । ततो दृषच्चोपदृपत्प्रक्षाल्य कलशोदकः ॥११७ ॥ তরঙাম तु निक्षिपेत्तदुदङ्मुखम् । प्रक्षाल्य संविदं नूत्नवस्त्रेण परिपीडयेत् ॥११८॥ वंशपात्रे विनिक्षिप्य मन्त्रेण दृपदि न्यसेत् । ततश्छागं समानीय क्षेत्रपालस्य दक्षतः ॥११९॥ तरुणं चित्रवर्ण पुष्टं सर्वाङ्गसंयुतम् । संस्नाप्य तीर्थतोयेन वस्त्रेण परिवेष्टयेत् ॥ १२० ॥ गन्धाधैश्चाप्पलकृत्य तदङ्गान्यभिमन्वयेत् । तद्गायत्रीं विधा कर्णे जप्त्वा तत्पृष्ठमालभन् ॥१२१ ॥ त्रिर्जप्त्वा रज्जु तत्राभिमन्य शङ्को निवेश्य मन्त्रेण बन्धयेत् तद्गले ततः ॥१२२॥ भूमौ तु नियनेच्छडु ध्वजजातीय तथा । अरनिसम्मित पश्चात् खड्ग झुरिकामपि ।। १२३ ॥ तेद् बोधमन्त्र च ·116 त्रिपुरार्णवतन्त्र क्रमेणादाय मात्रेण तथा तीर्थेन क्षालयेत् । मन्त्रण कुपारज्जु तु तन्मुष्टावभिवेष्टयेत् ॥१२४ ॥ गन्धायैस्तु समभ्यर्थ जप्त्वा तु विन्यसेत् । क्षेत्रपाल-दक्षपार्वे ततो मत्स्यात् समानयेत् ॥१२५॥ जलकुण्डे विनिक्षिप्य क्षेत्रपालस्य वामतः । जीवयुक्तास्तु विपमसख्यातेवेकमद्रिजे ॥१२६ ॥ तीर्थोदकेनाभिपिच्य तद्विन्दु तन्मुखे क्षिपेत् । मन्त्रेण योजयित्वा त छादयेद् वाससा ततः ॥१२७॥ ध्वजजातीयके हस्तमात्रसुदीपक । पोडशाङ्गलविस्तारे वह्निकोणे निवेशिते ॥१२८॥ त्रिकोण चापि षट्कोण विलिखेन्मण्डलद्दयम् । सुराधान्यास्तथा सविद्धाच्या अपि महेश्वरि ॥१२९॥ रक्तचन्दनकेनैव तत्पश्चात्पुलकान्तरे। मन्त्रिण्याश्चाथि दण्डिन्या पोक्तमष्टदलान्तरम् ॥१३० ॥ मण्डलद्वितय कुर्यात् तथा तद्दक्षत शिवे । दिगुणे फलके देवि मण्डलानि प्रकल्पयेत् ॥१३१ ॥ पञ्चसहयस्रोतसाना पक्तिपञ्चकरूपत । वैदभूतबाणरामवेदसख्यानि तानि तु ॥१३२॥ त्रिकोणानि सर्वाणि उदक्सस्थानि शङ्करि । प्रत्यङ्मुखानि सर्वाणि तेष्वाहानादिपूर्वकम् ॥१३३ ।। देवतानि सम्पूज्य उपचारैस्तु पञ्चभिः । तत. सपर्या श्रीचक्रे कुर्याद् वै सुविधानतः ॥१३४॥ श्रपयित्वाऽथ नैवेद्ये विनियोजयेत् । इन्द्रादीनावाहितास्तु सर्वान् पञ्चोपचारकै ॥१३५ ॥ सम्पूज्य विस्तर्पयेच्न ततो होमादिक सामयींश्चापि सम्पूज्य समाप्यानक तत ॥१३६॥ यजमानो सात्विजश्व तुर्यु पायमोजनम् । मुविधायाय कुर्यु पवित्रत ॥१३७ ॥ पायस शिवे । रक्षण ·117 रात्रौ तु तस्मै गले । एकोनविशतिस्तरङ्ग तु साधकाचार्यः प्रथम सुविधानतः । यन्त्रविद्यासु कुशलों यन्त्रात् समवतारयेत् ॥ १३८॥ ततोऽर्धरात्रसमये प्रोत्यायविङ्मुखाः शिवे । पवित्रभूतास्त सर्वे कर्म कुर्युर्यथोक्तवत् ॥१३९॥ ततस्तु शमितारं वै सच्छूद्र विनियोजयेत् । उपासनायुतं भक्तिश्रद्धायुक्त महेश्वरि ॥१४० ॥ दद्यान्मन्त्रण खङ्गं प्रत्यङ्मुखस्ततः । शमितोदइगुखः छाग प्रार्थयेत् प्राङ्मुखं पशुम् ॥१४१ ॥ ततोऽस्त्रमुच्चरंश्छिन्यात् सकृद्घातेन वै गतप्राणं पृष्ठ-प्राङ्मूर्धान विनिक्षिपेत् ॥१४२ ॥ मस्तकेन च संज्य ततस्तु छुरिकां तथा । दद्यात्तस्मै मत्स्यान् घातयेदखिलानपि ॥१४३ ॥ तांश्चापि वस्त्रे निक्षिप्य शमितारमुपस्थितम् । सम्पूज्य बस्त्रमन्नं च दत्त्वा तं तु विसर्जयेत् ॥१४४ ॥ पुरःसरर) पशोरङ्गे सिञ्चेत् कलशतो मन्वैः प्रोतक्रमेणैव आचार्येण सहैव गृहीत्वा पशोर्विशसनं चरेत् । बदवा विसृज्य तच्चर्म चाङ्गानि प्रविभागशः ॥१४६ ॥ उपलक्ष्य तु सूक्ष्मेण मत्स्यानप्येवमेव निवेदयेत् पाशालामध्ये मन्त्रण शङ्करि ॥१४७॥ प्रदर्शयत् साधकाचार्याय सोऽपि पचेत् पृथक् । एकत्र वापि देवेशि तदङ्गान्यभिसंजया ॥१४८ ।। आचार्यः पुनरागत्य पशोर्मत्स्यस्य शोणित पतितं भूम्यै तद्देव्यै तु समर्पयेत् ॥१४९ ॥ निखनेत् चास्थीनि मलपित्तकफादिकम् । खुरचर्मादिकञ्चापि ततो मण्डपमध्यतः ॥१५० ॥ घणकास्तुं समादाय मन्वेणोलूखले क्षिपेत् । मन्त्रेण कण्डयेच्चापि निस्तुपात्तीर्थतोयतः ॥१५१ ॥ यतः । : छुरिका मन्त्रैः चैव तु । तत्र ·118 मिश्रयेत्तु सर्वतः । च त्रिपुरार्णवतन्त्र निपिच्य पश्चान्मन्त्रेण पञ्चतिक्तसमायुताम् । संविदं पेपयेत् त्रि तत्पश्चात्तु पुरःसरः ॥१५२।" पेपयेत् सूक्ष्मरूपेण गालयेद् वाससापि अर्धमानेन सितया प्रमाणतः ॥१५३ ॥ तीर्थ तोयेन ससाध्य न्यसेत् काष्ठस्य भाजने । त्रिकोणरूपे साधारे चणकान् पेपयेत् ततः ॥१५४॥ निवेदयेत् साधकाचार्याय तु संविदः । वेद्यधश्चोत्तरदिशि कुशेष्वाच्छाद्य साधयेत् ॥१५५॥ ततस्तु साधकाचार्यः प्रागन्ते चुल्लिकात्रये । द्वितीयादित्रयं कार्य तत्पिप्टेनान्यपिष्टकम् ॥१५६ ॥ सम्मेल्य मुद्रां संसाध्य पशोरङ्गानि सुपक्वानि पृथङ् न्यस्य पलान्यून सुपात्रके ॥१५७ ॥ मूर्धानं वपां मेद्र वृषण समग्रकम् । अन्यत्सर्व मेलयित्वा संस्कुर्याल्लवणादिभिः : ॥१५८॥ तृतीयं चापि सस्कुर्याद् विधिना सुविधानवित् । अथाचार्यमुखाः सर्वे नित्य निर्वर्त्य वै ततः ॥१५९ ॥ स्व-स्व-स्थानस्थिताः सर्वे कर्म कुर्युर्यथाविधि । वेदिकायां पश्चिमतो यन्त्रराज निधाय तु ॥ १६०॥ द्वारपूजादिपात्राणां प्रतिष्ठान्त निवर्तयेत् । मण्डलेशाह्वानपूर्व पाने तु काष्ठजे ॥१६१ ॥ चतुरने हस्तमिते गर्तेष्वाज्यमुपस्तरेत् । मन्त्रेण तत्तदङ्गानि क्रमेणैव विनिक्षिपेत् ॥१६२॥ अग्नेरुत्तरतस्तद्वै कुशेष्वासादयेच्छिवे । प्रार्थ्याथ सम्यगाच्छाद्य कुशैर्वस्त्रेण चोपरि ॥१६३ ॥ ब्रह्माग्निमध्ये गर्ते तु महुलदयनिम्नके । अङ्गुलद्वितयोच्चात्ममेखला-सुविराजिते ॥१६४॥ प्राक्-प्रत्यक्-दीर्घरूपे वै सार्ध-हस्तप्रमाणके । इस्तमात्र-सुविस्तारे प्रोक्ष्यास्त्रेण कुशान् न्यसेत् ॥१६५ ॥ ततः ·119 प्रागग्र शिवे । विधा ॥ १७१॥ एकोनविशतिस्तरज तेषु पात्राण्यासादयेत् सूत्र सुवमेव हस्तदीर्घ दक्षिणतः पूर्वतः ॥१६६ ॥ चतुरङ्गुलविस्तार मध्येऽष्टाङ्गुलसम्मितम् । पार्वयोर्दीर्घवृत्तं बै द्वादशाङ्गुलमानतः ॥१६७ ॥ शेषपात्रं च संसाद्य सस्कुर्यादुक्तरीतितः। प्रत्यग्भागे द्वयं चैव द्वादशाङ्गुलदीर्घकम् ॥१६८ षडङ्गलसुविस्तारमुच्च स्याच्चतुरङ्गुलम् । संविद्ग्रहणिकाख्यं सुराग्रहणिकाख्यकम् ॥ १६९ ॥ एव सर्व तु सस्कुर्यात् शेषपात्रात्त्रय चतुरङ्गुलदण्डेन पार्श्वयोरुभयोर्युतम् ॥१०॥ सविभैरवसूक्ताभ्यामभिमन्य तु सविदम् । आकाशे तर्पयेत् तत्त्वमुद्रया भैरव इन्द्रस्य पात्रादारभ्य पात्राणि स्थापयेत् क्रमात् । हेतुद्रव्येण सम्पूर्य यजेत् तत्तन्मनुं क्रमात् ॥१७२॥ उपचारान्मूलदेव्याः सम्पूज्य तदनन्तरम् । वेद्याः प्राङ्नैर्ऋतमरुद्भागे पीठत्रयोपरि ॥१७३॥ चतुर चाष्टदले वृत्तेषु क्रमतो यजेत् । ब्रह्मविष्णुपिशवान् सूर्यपावकेन्दूश्च पूजयेत् ॥ १७४॥ आवृति तु समाप्याथ पूजाङ्ग होममेव च। प्रवर्तय इन्द्रादिक्रमतः शिवे ॥१७५ ॥ पूजयित्वा उपचारैस्तु पञ्चभिः। तिरस्कृति क्षेत्रपाल भैरवमेव च ॥१७६॥ विश्वमूर्ति सविदाख्या देवताम् । वरुणज्वैव मन्त्रिणी दण्डिनी तथा ॥१७॥ नित्याश्चौघगुरूंश्चापि पडझायखिलावृतीः। ब्रह्माद्यान् सूर्यमुख्यांश्च तयाम्नायस्थ देवताः ॥१७८॥ क्रमेणैता यजेद् देवि आह्वानस्तुतिपूर्वकम् । होतुर्यागस्य मन्त्रान्ते स्वाहान्त पठन् ॥१७९॥ ततः याग सुराख्यामपि च नाम वै

·120
त्रिपुरार्णवतन्त्रे
यजेत् क्रमेण त्वाचार्यो ब्रह्माज्ञादि-क्रमेण वै।
क्रमेण सुक्त्रये देवि उपस्तरणपूर्वकम् ॥ १८० ॥
मन्त्रेण संविदं
हेतुं पश्वगमगकन्यके ।
द्विधाऽवदानं पश्वङ्गेऽभिपारः पुनरेव च ॥१८१ ॥
संविद्धत्वोश्चतुर्धा तु
ग्राह्य दा महेश्वरि ।
तत्तत्पात्रात् तु गृह्णीयाद्धेतुं सामान्यतोऽन्यतः ॥१८२ ॥
श्रीपात्रान्मूलदेव्यै तु पश्वगहविषः
शिवे ।
ऊर्चे हेतुसुचं न्यस्य वामे संवित्सुचं नयेत् ॥ १८३ ॥
पुरःसरेण
पात्राणामुद्घाटनपिधानकम् ।
कुर्यादादौ सुवेणाज्यं जुहुयात् क्रमतः
शिवे ॥१८४॥
सुत्रयं क्रमतो
न्यस्य स्थाने पश्चाद् घृतं हुनेत् ।
इन्द्रादि-मुख्यदेवांस्तु विधा
हुत्वा तदावृतिम् ॥१८५ ॥
प्रोक्तेषु सकृदाज्येन हुत्वा पश्चात्
तु संविदम् ।
हेतुं पश्वङ्गक चापि
जुहुयात् प्रोक्तरीतितः ॥१८६ ।।
संविच्छेषं हेतुशेष
हुतस्य
शेषपात्रके।
क्षिपेदेवमङ्गशेष प्राक्पानेऽपि
महेश्वरि ॥१८७॥
एवं भैरवपर्यन्तानिष्ट्वा शेषन्तु संविदः ।
पोडशाङ्गुलदीर्थे
तु अष्टाङ्गुलसुविस्तृते ॥१८८ ॥
चतुरङ्गुलनिम्ने
पात्रे शेषे विनिक्षिपेत् ।
पूर्वद्वारवेदिकयोर्मध्ये दर्भान् परितस्तरेत् ॥ १८९॥
सवित्पानात् सविदं
तु तत्पाने
सुप्रपूरयेत् ।
मन्त्रेणानीय दर्भेषु तेषु मन्त्रेण विन्यसेत् ॥१९॥
उदग्दक्ष-सुदीर्पण शक्ति
सुपूजयेत् ।
भैरवी वस्त्रभूपायैः
प्रत्यङ्मुखतया स्थिताम् ॥१९॥
दक्षिणोत्तरयोस्तस्य
आचार्ययजमानको ।
प्रत्यग्दिशि
तथा ब्रह्मा तक्षे चोत्तरेऽपि च ॥१९२॥
होता
स्तोता शक्तिदसे निषीदेच्य पुरःसरः ।
यजमानस्य पत्नी तु स्याञ्चेत् तद्वामतः स्थिता ॥ १९३॥

·121 एकोनविशतिस्तरङ्ग मन्त्रण पात्रदण्डे तु गृहीत्वा पात्रमुद्धरेत् । आचार्यो यजमानश्च शक्तिमन्त्रेण पाययेत् ॥१९४॥ अन्वारब्धाः सर्व एव द्विस्तूष्णीं पाययेदनु । ततस्तस्येच्छया सम्यक पाययित्वा ततः परम् ॥१९५॥ पत्नी तथा पाययेद् बै ब्रह्माचार्यस्ततः परम् । होता स्तोता चापि पुरःसरश्च यजमानकः ॥१९६ ॥ तथा पिवेयुः सर्वे वै आचार्ययजमानयोः । पाने ब्रह्मा दण्डधर आदौ शक्तिमुखे सकृत् ॥१९७ ॥ ब्रह्मा पिबेत् स्वस्य मुखेऽनन्तर ब्रह्मणोऽपि च । आचार्यः स्वमुखे पश्चादेवमन्येषु वै क्रमात् ॥ १९८॥ प्रादक्षिण्येन सर्वेषां पाने पानमुदाहृतम् । विच्छेदो नैव कर्तव्यो यजमानस्तृतीयकम् ॥१९९ ॥ पत्नीसत्त्वे तन्मुखेन पानं दक्षे स्थितः पिबेत् । सर्वत्रैव सशेषन्तु भैरवाने समुत्सृजेत् ॥२०॥ मन्त्रेणाचार्यकः पश्चाद् यागं कुर्याद् यथाक्रमम् । तलेन दक्षिणेनैव पात्राध: संस्पृशन् पिबेत् ॥ २०१॥ सुवासिनी वस्त्रभूपादक्षिणाद्यैः सुपूजयेत् । पश्चात् तु विश्वमूर्त्यादीन् क्रमेणैव यनेच्छिवे ॥ २०२ ॥ नित्याद्या आवृति-प्रान्ता घृतेन जुहुयात् पोडशी सप्तदशकां त्रिगुरून् पादुकामपि ॥ २०३ ॥ चक्रेश्वरीमखण्डा पश्चिकाद्याः क्रमाद् यजेत् । तुरीय-समयामाम्नायानां समया तथा ॥२०४ ॥ यजेत् ततस्तु ब्रहादीन् प्रोक्तरीत्यागकन्यके । एवं यागं समाप्याथ बलिपूनादिक चरेत् ॥ २०५ ॥ सुवासिनीपूजनान्ते कुर्यात् पूर्णाहुति शिवे । श्रयेऽपि च धृतसविहेतु-प्रपूरणात् ॥ २०६ ॥ मुख्यानेनापि संयोज्य कमेण परमेश्वरि । माहानस्तुतिमन्त्रांस्तु सकृदाधे दुर्य सतः ॥२०७॥ पृथक् । च

·122
त्रिपुरार्णवतन्त्र
स्वाहान्तनाम्नैव देवि ततोऽग्नेस्तु
प्रपूजनम् ।
प्रायश्चित्ताहुतीश्चैव चाग्नेरुत्तर-कर्म च ॥२०८ ॥
दिक्पालाना बलि दद्यान्मन्त्रैश्च तिरस्कृते ।
भैरवाय बलि दत्त्चा क्षेत्रपालाय चेश्वरि ॥ २०९ ॥
तिरस्कृत्यादिके देवि पुरुषाहारसम्मितम् ।
हेतुपात्रमित हेतु बलि
दद्यात्पृथक्
पृथक् ॥ २१०॥
दिक्पालेषु बिल्वफलमितान् पिण्डान् बलि हरेत् ।
भैरवस्य बलि श्वभ्य शूद्राय क्षेत्रपालजम् ॥२११ ॥
तिरस्कृतेर्बलि दद्यात्
सर्वेभ्योऽपि महेश्वरि।
तत खड्ग समादाय अस्त्रान्त बलिमन्त्रकम् ॥२१२॥
पठन् पिष्टलुलाय तु सम्पूज्य
छेदयेत्
सकृत् ।
तत
सामयिकी कृत्वा सवित्प्रपानके ॥२१३ ॥
पात्रे
तु सविच्छेपन्तु गृहीत्वा किञ्चिदेव
तु
सकृत् पिबेत् पुरोक्तव पुन प्रक्षाल्य
तु ॥२१४॥
हेतुशेष समापूर्य सर्वपात्रस्य शेषकम् ।
निक्षिप्य तत्र सस्थाप्य सवित्पात्र समुद्धरेत् ॥२१५॥
सामयीभ्य समाथ शेष भैरवसन्मुखे ।
उत्सृजेद् भुवि तत्पात्रे तोयमापूर्य विन्यसेत् ।। २१६ ॥
ततो
हेतुप्रपाणन्तु परित पूर्ववत् स्थिता ।
सुवासिनीस्तु
क्रमश पाययेदेकवक्त्रत ॥२१७ ॥
ततस्तस्मात् समुद्धृत्य सामयिभ्य समर्पयेत् ।
सर्वे सामयिकास्तत्र पिबेयुयॊवनान्तकम् ॥२१८ ॥
ततो
ब्रह्ममुखा
सर्वे पिबेयु पूर्ववच्छिचे ।
तत
पपवनशेपाणि भक्षयेयुर्महेश्वरि ॥ २१९ ॥
ब्रह्माङ्ग ब्रह्मण दद्याच्छेप सर्वं विमिश्य तु ।
आचार्याद्या सामयिका भक्षयेयु
पृथक् पृथक् ॥ २२० ॥
ततो देवी विसृज्यैव क्रमादन्या विसर्जयेत् ।
शान्तिस्तवान्तं निर्वर्त्य ऋत्विन पूजयेत् तत ॥ २२१ ॥

·स्यात् तदर्ध ततो एकोनविशतिम्तर 123 यजमानो दक्षिणां तु प्रदद्यात् क्रमश. शिवे । पल सुवर्णमाचार्य ब्रह्मणे तत्सम भवेत् ॥२२२॥ होतुः स्तोतुस्तदर्ध तु पुरःसरे । सुवासिनी हाणाश्च दक्षिणायेः सुपूजयेत् ॥२२३ ॥ ध्वजाधः पीठे तु यजमान महेश्वरि । कुम्भोदकेनाभिपिच्य शेष कर्म समाप्य च ।।२२४॥ सम्पूज्य साघमाचार्य दक्षिणायैः सुतोपयेत् । वस्त्रपात्रादिसामग्रीमाचार्यायाखिला ददेत् ॥२२५॥ पूजा समाप्य देव्यै तु कर्म सर्वं समर्पयेत् । एतत्ते सर्वमाख्यात रहोयागविधानकम् ॥ २२६ ॥ एतकर्तुर्यतु पुण्यं तत्तशृणु ब्रवीमि अश्वमेधसहमें না राजसूयशत तथा ॥ २२७॥ वाजपेयायुतमपि नेतस्य सदृश मवेत् । महादानानि सर्वाणि महातीर्थ-व्रतानि च ॥२२८॥ क्रतवोऽप्यखिलाश्चैतत्कला नाहन्ति पोडशीम् । मनुष्य-देव-गन्धर्व-सिद्ध-विद्याधरादिषु ॥२२९॥ एकान्तपूजकसगो मान्यो भवति कश्चन । एव धन्यो नगति य एकान्तार्चको भवेत् ॥२३०॥ ब्रह्मादीनां दर्शनीयः पूजनीयः स एवं सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वदुःषविवर्जितः ॥ २३१॥ सर्वसौज्य-समायुतो देशान्ते श्रीपुर द्वनेत् । वर्षाणामयुतं दि दिबदेतो निवस्य तु ॥२३२॥ भुक्त्वाभीष्टान् मुविपुलान् दुर्तभस्तित्र महरि । मनो धीरण्ठमुपतः गानं मातरम् ॥२३३॥ पर निर्वाणमानोति सत्व महेश्वरि। पोपत्र গাবাল पिवेगिरावे ॥२३४॥ योपिका पुरपो यापि लगेपमपापि मागेर यापि भवेत् ॥ २३५. वै । तपा

·124
त्रिपुरार्णवतन्त्रे
सर्वपाप-विनिर्मुक्त
शतपूजा-फल
लभेत् ।
अश्वमेध-वाजपेयफल
प्राप्नोत्यसशयम् ॥ २३६ ॥
यजमानस्य तुर्यांशमाचार्य सुकृत लभेत् ।
अन्येपामष्टमाश तु फल भवति निश्चयम् ॥ २३७ ॥
अन्ते मण्डलपूजा तु कुर्यात् तत्र महेश्वरि।
अङ्गलोपादिदोषाणा शान्तये परमेश्वरि ॥२३८॥
अग्निनाशे पात्रनाशे हवि शेऽपि शङ्करि।
अयुत प्रजपेत् पश्चात्
तद्विधि पुनश्चरेत् ॥ २३९॥
अन्यत्र
युक्त्या
प्रजपेत् सहर
शतमेव
वा ।
न
बुध्या लोपयेत् किञ्चित् सर्वथा पर्वतात्मजे ॥ २४० ॥
अन्यथा दण्डिनी देवी दण्डयत्यतिभीषणा।
जिह्वाच्छेद मन्त्रलोपे करच्छेद
क्रियाहतौ ।। २४१ ॥
करोति दण्डनाथा सा तस्मात् कुर्यात् समाहित ।
ऋत्विजा
यस्य
तु भवेत् स्खालित्य तेन शङ्करि॥२४२ ॥
मण्डलार्चा सुकर्तव्या
पापाद्
विशुद्ध्यति ।
इत्येतत् ते
समाख्यात
कि
पुन श्रोतुमिच्छसि ॥ २४३ ॥
तत
॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारमर्वस्वे रहोयागवथन नामैकोनविशतिस्तरङ्ग ॥ १९ ॥

·शृणु अथ विंशतिस्तरङ्गः गिरिजोवाच वृपध्वज महादेव प्रोक्तमेकान्तपूजनम् । अतिगोप्य महापुण्यं त्रिपुरार्णवसस्थितम् ॥ १॥ महाश्चर्यमयं सर्ववाञ्छितार्थt-प्रदायकम् । तत्रोपयुक्तमन्त्रांस्तु कथयस्व कृपामय ॥ २॥ श्रीवृषध्वज उवाच देवि प्रवक्ष्यामि रहोयाग-समुद्भवान् मन्त्रानाथर्वणानेकस्वर्यास्तान्प्रपठेच्छिवे ब्रह्मन् ध्वज रोपयिष्ये इत्युत्थाय तु प्रार्थयेत् । सर्वत्र कर्मनाममार्थन समुदीरयेत् ॥४॥ ॐ रोपयेति प्रत्युक्तिः कृताललिपुटो वदेत् । एव सर्वत्र कर्मादौ সার্থন प्रतिवागपि ॥५॥ मन्दमध्योच्चभेदैस्तु स्वरैर्मन्त्रान् पठेत्तथा । विलम्बमध्यद्रुतकैरुच्चारैरगनन्दिनि होतरिन्द्रमावहेति स्तोतरिन्द्र स्तुहीति होतुः स्तोतुश्च गिरिजे विनियोगमुदाहरेत् ॥७॥ वानस्पत्य वनमते हि महान्महत्तर। त्वं वेस्थ तूनन्यान् क्रतुराजानममृतवहम् ॥ ८ ॥ त्वं वासुदेवगनो मीदुष्टमस्य वृपस्य देवानाम् । क्रतूनां ऋतुराज्ञां सदन त्वा वाससाभि सवृणोमि ॥९॥ त्वं यजमानस्यामु. भ्रातृव्यानपनयामु० यजमानमुन्नय। यथा त्वमुन्गृभणोस्येवममु. बिपुरुपनाम अमुकस्य व्रतुवरं मुन्निनीहि ॐ ॥१०॥ क्रमस्वरेण मन्त्रोऽयं पठितव्यो ध्वनावृतौ। पुरःसरवणविधि पुर. प्रतिविधेहि॥११॥ त्व

·126
मन्त्रः
त्रिपुगणवतन्त्र
पुरःसरविसर्गे तु
प्रोक्तो हिमाद्रिजे ।
आचार्योऽयं प्रतिविहितो
ध्वजविधिः ॥ १२ ॥
मध्यस्वरेण सर्वत्र मध्योच्चारण पठेत् ।
विसर्गश्चापि सन्देशः सर्वत्रैवं महेश्वरि ॥१३॥
आयाहि दिवस्पते
सहसाक्ष शचीपते ।
यजमानस्या, वीति जुपाण वृत्रहन्तम ॥१४॥
वानस्पत्ये शतवल्शेनिषण( पण ) अमु वीतिं वर्धय सुरयाप्यायितः।
यजमानस्य कतुं ये समीयुरसुरा अरातयः ॥ १५ ॥
तांस्त्वं वज्रेण वृत्र राणुददेवरजोऽस्मभ्यं सभाजित ।
सर्ववाहानमन्त्रं तु तारान्त्य समुदीरयेत् ॥ १६ ॥
त्वं सोमपा असि देवानां समभिष्टुतः ।
त्वा हि विद्वांसः सोमनाभि यजन्ति संस्तुतं देवगणैरभीपुभिः॥ १७ ॥
महत्तरेषु ऋतुषु त्वमीड्यो यजमानस्यामृतत्वं वितन्वसे।
त्वं हि पुरादिति गर्भशयानमिन्द्रशत्रुमभिजजिवान् वजेण ॥१८॥
पुनस्तान्देवान्विदधास्यभिष्टुतो लोके स्वर्गे सततं समिन्धसे ।
इन्द्रस्तुतिरियं देवि
ध्वजयागविधी
स्मृता ॥ १९ ॥
आयाहि क्षेत्रपते चतुर्भुजेमं यजं वह मण्डलस्थितः ।
भूतान्प्रेतान्बिप्रन्शाकिनीश्चेमं क्षेत्रं विदधीहाशत्तमम् ॥ २० ॥
अयं ते वीतिकृयजमानः संसहोत्रो बलिमुद्यच्छतीमम् ।
सैरिभोयं समभिश्लिष्टवर्मा उद्यतस्ते वीतये तं समेहि ॥ २१ ॥
संकल्प्यास्ते संविदः गुनपाणाः परिस्तुताः पुरुधा प्राणवेशाः।
अभि तान् पाहि सुमनसा अपामरेमं यजे यजमानामृताय ॥ २२ ॥
त्वं हि क्षेत्रपालो भूतपतिर्योगिनीराट् रोचसे वर्मणा नीतभासा ।
शूल दण्ड नृकरोटिं च विभमभीतिदो भनतां भूतिदानः ॥ २३ ॥
इमं यजमवसाम्य स्यानां युक्तो विदधीमृतं पारयास्मान् ।
एतत्त्वामृते यवसादमीयानताः स्मो वयं नापय नाथ पास्मान्॥ २४ ॥
आपातु धीरसूर्याजिनी बानयित्री तिरस्कृतिः।
सर्वतः स
समस लोकमोप वितन्वती ॥ २५ ॥

·127
विशतिस्तरङ्ग
इमं मखं मखकृतं समेहि मृत्योर्धातृव्यान्मोचनाय ।
मोहिन्याधाभिः संवृता मोहनाय तान्यान्वयं द्विष्मो येऽपि चास्मान्॥ २६ ॥
त्वं देवि भैरवि भीपणाभे सप्तिप्रोढे वेगगम्ये सुवेगे ।
कालाकल्पावासवर्णप्रकाशे विभ्रती कृपाणिं चपलाभं सुकल्पम्॥ २७ ॥
सौदामिनीव भजमानं द्विषां वै चभूपि त्वमचिरं संवृणोपि ।
नेमं वीति रक्षयिनी त्वदन्या तां न प्रज्ञासिषुः सूरयोप्यादिमायाम् ॥२८॥
आयाहि भीमोग्र महाट्टहास सह प्रोग्रेलिभुरभूतसंधैः ।
आयाह्ममुं यजमानस्य सुक्रतुं सुकृत चास्य पारयितुं समीहितम्॥ २९ ॥
मन्त्राहूतोऽस्मभ्यं समीहितं सुवर्तुर्यथा साधयितुं स्म भैरव ।
वत्सानिव सौरभेय्यो चिराय प्रैहि प्रीत्यान् भजमानाबिभर्तुम्॥ ३० ॥
त्वं कालवर्मा धृतदण्डोरुणाक्षो ज्वालावकत्रो लेलिहन् दिक्तटानि ।
अनुयातैलिभुग्भिः समेतो धनस्वनीषणैीषयन् गाम् ॥ ३१ ॥
सटाभिः पिङ्गाभिळपयस्यन्तराल द्यावापृथिव्योनृत्यमानः सूनृतम् ।
रुद्ररादित्यैः समरुद्धिरश्विभ्या देवासो विश्चे सततं समीडिरे ॥ ३२ ॥
तिरस्कृतैभैरवस्य
परिवारसमर्चने।
प्रोक्तस्तोत्रद्वयनैव त्रिः स्तुवीत
क्रमेण वै ।
स्वरोच्चारदिनेदेन प्रत्येक
गिरिनन्दिनि ॥ ३३ ॥
आयान्तु ते सिद्धनाथाः सयोषा यासां गणाः कोटिशो भीषणा गाम् ।
चंक्रम्यमाणा अपि सर्वाः समेता समागच्छन्तु मण्डले सुप्रधानाः ॥ ३४ ॥
अवन्तु ते सिद्धनाथाः सयोपास्विम ऋतु यनमान मण्डलन।
याभिनिचिताः सर्वलोका अलोका लोकालोकाः सगमाश्चागमाश्च ॥३५॥
आयाहि विश्वमूर्ते त्वं विश्वस्य विभावनः।
धावा-पृथिव्यावपि सरितः सागरा गिरयस्तैः समेतः॥३६ ॥
इमं वीति सुनिगूढं च कर्तुं समाहतो देवः समेहि ।
वर्षिष्टेषु श्रेष्ठतमैह यहं प्राकम्यारं यजमानस्य भूतये ॥ ३७ ॥
त्वं विश्वमूर्ते भव तुकतो नो विश्वान्पङ्गानि पुरुषा ते विभान्ति ।
चौस्ते मूर्धा दिशः श्रुतिर्योतीष्यक्षिणी वदनं धाशुशुक्षणिः ॥ ३८ ॥
उदर नभो वारिपश्य कुक्षी विदिशो वाहा अघ्रयो वै तलानि॥ ३९ ॥

·128 ऋचा चन्द्रा ऋचा इम त्रिपुरार्णवतत्रे अस्थीनि शैना ओषधयो वनस्पतयो लोमानि नाडय सरितो वेगवाहा । सर्वं वपुरधिदेवासश्च सर्वे त्वयीप्टे सर्वमिष्ट सुमसें ॥ ४० ॥ इम ऋतु परि सर्वै सुपर्वभिर्भरस्व सर्वानधियज्ञ कृणुष्व । आयाहीम वीतिमीश प्रेष्ठेमनोन्मनि त्वा यजमान प्रकामम् ॥ ४१ ॥ विश्वशक्ति विश्वजन्यामभिराद्ध समुद्यत सह होत्रै समीह । मनोन्मनीं त्वा विश्वमूर्तेर्भवित्री विश्वप्नाणा विद्युदादित्यवर्णाम् ॥ ४२ ॥ विश्वप्रह्वा विष्णुमाया विराजीमभिकुर्मो वयममृताय लोके। हिरण्यवर्णामित्यादि पह्वये श्रियमन्तकम् ।। ४३ ॥ चतुष्टय मूलदेव्याह्वाने समीरयेत् । प्रभासारामत्यादि चैव (चतुष्टये ॥४४॥ मे गृहादिति पर्यन्त स्तोता स्तोत्रमुदीरयेत् । त्वा देवराज्येन्द्राय भूतराजाय क्षेत्रपाय ॥४५॥ तमो राज्यै तिरस्कृत्यै बलिभुगराजाय भैरवायासदे । पात्रासादनेमी क्रमतोऽम्बिके ॥४६ ।। आयाहि सविद धारयित्रि कतुमेत पारय त्व हविर्भि । अस्मभ्यमभिदुर्मति कृणुष्व विधात्री ॥४७॥ त्व शेमुपीणामधिपत्नी त्व वै नीहारस्य प्रहीं सङ्गतानाम् । त्व याज्याना प्रसवित्री सुपोष्ट्री सुनेत्री कामानामसि बोधयित्री॥ ४८ ॥ देवि नो देहि तवे पारणायेमा सविदमभिपूत्यै सुनीताम् । वर यत्ते प्रेक्षित प्राप्नुहीममाचार्योऽहन्त्वा प्रपन्नोऽभि याचे ॥४९॥ आचार्या कापु यद्वेत्थाद्य मौल्य मूल गरिष्ठम् । तेनाह सविदमिमा विक्रीणे क्रतुपारिणीम् ॥ ५० ॥ ब्रह्मनेहि सविदमभियाचस्व चेति वै । समाहानं सर्वेपा शिवे ॥५१॥ याचेयुमन्ययोगत । तत्तनामसमायोगात्प्रत्युक्ता अपि ते तया ॥ ५२ ॥ पुत्रा दारा अपि गेह धनानि पशवोऽध्या यच्च विञ्चित्वमस्ति । सर्वेरेतेर्मोत्यमू अतूनां विग्रीणीहीमा सविदं यामतो मे ॥ ५३ ॥ मन्त्रा चत्वार हत श त्व तत्तनाम्ना क्रमत ब्रह्मादय स्व स्वनाम्ना ·129 विशतिस्तरङ्ग न मे पुत्रैर्धनगेहादिभिर्वा यन्मुख्य स्व ऋतुपूपयुक्तम् । तदेकं दातुं प्रतिजानीहि तेन विक्रीणेऽहं संविदं ते समिप्टाम् ॥ ५४ ।। प्रब्रूहि तन्मे प्रतिजाने ददानि प्रत्तं तद्विद्धि न ादेय तवास्ति । असुभ्योऽपि यद्गरीयस्त्वमृच्छ नाह प्रव्रजे सन्तमसं दुरन्तम् ॥ ५५ ॥ क्रतुवेको यजमानो गरीयान् येन स्विदृतेन कतवी भवन्ति। तं त्वां गृहीतमभिजानीहि सुक्रतो क्रमेणैनामीप्सतां ते स होता॥ ५ ॥ नेदं द्वारमभिनिर्गन्तुमर्ह मया ब्रह्मणा समभिक्रान्तवम॑ । निवर्तस्वान्यद्वारेण नाहं स्व मार्ग दमि नहि तेऽनाभिसंक्रमः॥५७ ॥ होता पुरसरः स्तोता त्विममेव समीरयेत्। स्व-स्वनामसमायुक्त द्रुतमुच्चस्वरेण च ॥५८॥ त्वं सविदं धारयन्ती सुधात्री ऋतुष्वेवं हविषः प्रापयित्री। देवीं त्वां हविषो धारयित्रीमृते यजा ह्यवसन्ना भवेयुः ॥५९ ॥ इन्द्रस्त्वामभिराध्य वृत्रहन्तमो अभिराध्यो वितायिभिः । स्तोमन्ते शतधृत्तिर्विश्वमूर्तिरचि( ची लुपत् ॥ ६० ॥ अमृतास्त्वामनुजग्मुः सुवीति' समीडिता हैमवती सुजानिना। छन्दासि मन्त्रास्त्वयि संसृज्यमानाः समीयिवासो महिमान महान्तम् ॥ ६१ ॥ वयं सास्ते धनुचरास्तारयास्मान्सुवर्चसे । यजमानं निष्कीणीमहे छन्दितेन तव निष्क्रयेण ।। ६२ ॥ ओमित्युदाहृत्य पश्चात्सा बूपान्मन्दमध्यत्तः । आचार्यों मे सुराग्रहं समभिष्टुतम् ॥ ६३॥ देबि संविधारयित्रि नः सुराग्रहमभिकल्पयामो वयम् । समाहूतमभिष्टुत विश्वमेध्नं पाहीमं सुकतु यजमानोऽभिराधति॥ ६४ ॥ देव्यत्र प्रस्तरे निपीदास्मान् क्रतुं मुसमृद्धान् विधेहि । एतेन त्वां सदशेन दामहे यजमानस्य विवृति त्व समारद ॥६५॥ इमं त्वां देवताभ्य. पिताम्य. श्रीदेव्यै मूलरूपाये । रमिरूपाभ्यो लक्ष्मीभगः कोशाभ्यः कल्पलताम्प. बामदुपाभ्यो रलाम्प ॥६६॥ देबै मन्त्रिप पण्डिन्यै तिपिदेवताम्मो नित्याभ्यः । नाम्य ओपनरभ्यो रश्मिभूताम्म आवृतिभ्यः ॥ ६ ॥ कल्पय ·सुराह्वानं 130 त्रिपुरार्णवतन्त्र देवेभ्यो बलिदेवेभ्यो बालायै कुमार्य नाथाय वटुकायासदे । संवित्स्थाने सुरेत्युक्त्वा समीरयेत् ॥ ६८॥ अभियाचनमन्त्रेऽपि तथा संयोजयेच्छिवे । तथा स्तोत्रा स्तुता चापि यजमाने सुरापदम् ॥६९ ॥ सुराग्रहे चाग्रपूजां विनिवेश्य च शङ्करि । इमा त्वामाद्य-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थसंस्काराय ॥ ७० ॥ भूः परिस्तृणामि भुवः स्वर्भूर्भुवः स्वः परिस्तृणामीति प्रत्येकम्। एता आद्याय सदाशिवाग्नये समिधो निक्षिपामि ॥७१ ॥ एता द्वितीयाय तृतीयाय चतुर्थायश्वररुद्रविष्ण्वग्नये इति । त्वं सुरे निर्जरोभिर्निधीनां सम्राज्ञी अभिनिर्मिता ॥७२॥ त्वां पूरयामि तवेऽस्य पूरय स्वकामान्याननु देवासः। अमृतस्येव मन्दरस्त्वं मयासि धृतस्त्विह ॥७३॥ पयसीव सारं मन्थानाभिनिर्गम यशंवह। सुरा सदित्वं विनिविश्यमानोऽस्मान् पुषाण हविषः पारणेन॥ ७४ ॥ सन्तर्प्य देवीः सुगुणैर्हविर्भिरियाम तत्स्वाराज्यं समीड्यम्। स्तोत्रे सुवर्चसेऽन्ते तु निर्मथ्नतस्त्विमौ गुणनिर्मोचनाय ॥ ७५ ॥ हेतुस्त्वं शर्मणः खलु देवासस्त्वामभीवृताः। ऋतं यद्ब्रह्म भुवनस्य प्रेष्ठं तद्धेतुस्त्वमभिष्टुता ॥ ७६ ॥ वीर्ये मुनीना तपसाभि सम्भृते हेतुर्विप्राणामपि सत्यवाचि । लोकचक्षुर्महत्तमस्त्वयि प्रेष्ठश्च धारकः ॥ ७७ ॥ तवान्तराये देवासश्नाभवन्शर्मगर्धाः। हेतुस्त्वं तेषां वृपमा जनायेम सधीचीनमभिसं विधेहि ॥७८ ॥ अपिधानेनामुना सवरस्व स्तोमं गुणानां नातियादितोन्ये । अनेनैव सुक्रतोररातीनभिरोधामि श्रेयसे॥ ७९ ॥ आयाहि वरुण क्रतुपारणायाप्यायय हवींषि वर्धमानः । सोतोभिः समुद्रैरपि चोदपानैः समेतोत्र वीसिं निभृतं पुनीहि ।। ८०॥ इमं मे व. प्रियासः ४ इमं त्वां सुक्रतवेऽभिवर्धनाय सदे पवित्रं पावनाय पवित्रपते । संवर्धस्व सन्निवर्तस्वाहीन सुक्रतुं पितरो मनुष्या यजमानस्य कुरु ।

·131 पतेः। विशतिस्तरङ्ग संवर्ता इन सागर पात्रेऽभि पूरयामि । इम त्वाभिवर्धनाय भूः परिस्तृ. । आयाहि गङ्गे सरितां वरिष्ठे क्रतोरस्य पावयितुं हवींपि । यथासुपेरुपरिष्टाद्धि भिन्नादर पुरा पावयितु हि लोकान् । त्व देवि गङ्गे महति खे निपण्णा पुरमाजगतीः पातुमारात्प्रवृत्ता। सहस्रमोऽङ्गुष्ठभेदात्पुनाना शतधृति मीढुष विश्वमूर्तिम् । द्यावा भूमि संवृता ते पृषकैस्तमोहन्त्री लघुसस्पर्शनेऽपि । तीर्थान(मधिपत्नी सम्राज्ञी सरिता त्र्यम्बकं हरिमात्मभुवं पुनासि स्पृष्टैकान्ते लोकयात्रा वरिष्ठम्। परमे व्योम्नि पतितानात्मनोऽङ्गेन यश्चरन्तः परिपाहि सुक्रतुम्। अग्निगर्भमरणि पूर्वमभि मृजामि तथोत्तरम् । अग्नि पाये कुशानसंस्तरामि तथा कृष्णाजिनम् । त्वां क्षेत्रमसि वीतीना त्वामभि संसदामि । हिरण्मयः प्रस्तरराडिवाभि विशस्व यज्ञानां सुक्रतूनां सत्राणामुत कव्यानाम् । देवानामपि जीवातुरसि वैश्वानर सुप्रसीद । अग्न आयाहि. बर्हिपि । अग्न आयाहि मुकतु पारयस्व समेधितः। अभितर्पय देवान्हविषास्मान्सुपुष्टिमि । आयाह्यग्ने वीतिमलड्कृधि सुपुष्टः पुष्टिमान्कृधि । नो यजमान बर्हिपोऽस्मादजीजन,। अग्ने त्वनो. रविन्दा त्वां हविनिर्वप्तये कामाग्निमाददे। तथा सदाशिवेश्वररुद्रविष्णून् । निर्वप्तये हविधी निर्वप्तिम् । हवि. प्तिम् । इत्याहानान्ते. सवर्धस्व समेधस्वाग्ने एविषो निर्वप्तये सदधामि। इमानि वानस्पत्यान्याच्छिमानि सदधामि । योनौ। इम ·निर्दह । 132 त्रिपुरार्णवतन्त्र अभिवर्धस्व वैश्वाना( नर हविषां साधनाय । काष्ठानीव यजमानस्य पाप्मनो आयाहि वीतये यजमानस्य श्रेयसे । आह्वयाम सुरे मन्त्र-कृतैरुशत्तमै स्तोमैः । आयाहि त्व शतधृतिना समीडिते अभीष्टुतैरुरुभिरुक्थशंसैः। यजमानस्य कामान् पुप रायस्पोपाय सन्नता । .. अपा देवैरध्यर्णव निर्गतासि निर्वप्तये सुरे त्वामधिश्रये। गन्ध रस चाक्ष विपमं विमुञ्चानर्ह यत्ते मादनम् । सुधारस यत्ते पुरा स्कन्नं तेनाभि निर्गच्छ । वैश्वानरस्त्वामुन्नयतु सुश्लोक्यामश्लोक्यामपनोदतु । मध्य यज्ञियं तदभिगृहणामि । आपस्तन्वो मा भवन्तु पुनर्नः प्रतिपूरिताः भैरवस्तुतिः- दृपदसि वीतिसाधन त्वामभिनिक्षिपामि । उपदृप०/त्वा दृपदि निक्षिक येऽत्र वे कृता दोपा देवानामवमोददाः। तीर्थेन तान्निर्गुदाम. सुहिता भव सबिदे । अभिपीडितान्तर्दोषान्प्रविमुञ्चीयेत आसन्भैरवीयैः प्रेतै सगतिना । सुवशे पात्रेऽभिप्रसृता यजमान सु शं कृणु । आसादिता दृषदि वायुना गर्भदोपानिर्गमय । पशुरसि क्रतुपारगः r. एभिस्तीधैरभिपावितो भव । एत सवृणोमि तेनासुरैः संवृतो भव। देवाना तर्पण सुमेध्यो ब्रह्मभावनः । मूर्धा ते क्षेत्रपतये भूयात् । ग्रीवा तिरस्कृत्ये । हृदय मूलराजे(ज्ये )। दक्षपार्श्व मन्त्रिण्यै । वाम दण्डिन्यै । उदर पञ्चिकाभ्यः । नामिर्नित्याभ्य । वपा अग्नये । वस्तिर्गुरूणाम् । आन्त्राणि भैरवाय । ब्रोडमावृतिभ्यः । दक्षभुज कुमार्य । वास ·133 भव । । विशतिस्तरङ्ग वामभुलं वटुकाय । ककुदं बलिदेवताभ्यः । मेदूं ब्रह्मणे । वृषणमिन्द्राय । दक्षजङ्घा गङ्गायै । वामं वरुणाय ! अन्यान्यन्येभ्यः। पशुपाशाय दयात् । शिवोत्कृत्तमि० ह्यसि । इमामगृभ्ण कव्या। मेढी भव खचक्रस्य ध्रुवो बध्नामि त्वा रशनया मान्यत्र पराक्रम । देवैरुपयुक्तोऽमृतमहि निखनामि त्वामगराजे वाचालो भव। कृपाणिं करालं नैरृतोद्यतम् । समाददे विशसनाय पशोरस्य सुक्रतो । तीर्थेनाभिनिर्णितः सुदृढाशमलान् जहि । बद्धो मेखलया विकृतोऽभिसविश । कृपाणिं त्वामभिमन्त्रये दुर्गा त्वामभिसविशतु वरेण्या । छुरिकां त्वां करालामित्यादि । राजीवारोहितवक्षः स्रोतो देवताभ्यः । कामद्रवः श्यावमुखाः । अमुस्मिन्सविशध्व सुहितास्थो वीतये । मीनोसि सु. भव । एतत्तीर्य संपिबामृतत्वमधिगच्छ । संयुजामि त्वाममीपु पावितः पुनीहीमान् । एतं वासः भावनः आयाहि सुरांधार पारय पूनिता त्वं धात्री । व शेमु० धयित्री। त्वं सुरां धारयन्ती, महिमानं महान्तम् । एवं सविद्धायाः। आयाहि मन्त्रिणि गन्त्रवता वरिष्ठे गीतैस्वैिरभिराध्नुमो वयम् । आयाहि मन्त्रकृताहता सवृता रश्मिगणैर्महीपुभिः । त्वं मन्त्रमा मन्त्रिणि मातृमूर्तिीतैर्वाचैरपि नर्मवाभिः । सभाजिता शुकवाक्संश्रुतीना रसज्ञा महाराजी प्रेयसी मूलशक्ति। मणेर्मेचकस्वाङ्गकान्त्यावहा सा तन्वीयुक्ता कच्छपी धारयन्ती। विद्याबलानां शेमुपीणां विधात्री पायस्मान् पूरय सुऋतूक्यम् । आयाहि दण्डिन्यमुमीडित वै विधातुमत्र समावृता स्वीयसवारवेशः। विताय तुमभिरायो बलानि भवस्वेमं यजमान शरण्या। त्वं दण्डिन्युप्रदण्डप्रचण्डा मन्यूना राजी किरिवक्त्राभिरम्या । अधिक्षिपस्यनुगत प्रतीपान् जगदण्डेने(ननयसि त्वमेका। त्वया हीनास्तूत्पपा सविशेषु सर्वेऽन्योन्यं प्रविशेयुर्वपूपि।

·134 सुकतवे त्रिपुरार्णवतन्त्रे सीरं मुसलं प्रहिणाण्यातिवेलान् हिरण्मयेन वपुषा सूर्यवर्चसा। आगच्छतामुं वीतिं गुरवः सुमेधसः पूर्व स्रोतः सन्निधाना वरेण्याः। समाधाय सुक्रतुं पारयं त्वस्मान् प्रपन्नानभिराधमानान् । पूजनीया गुरवः सर्वतश्च समीडिता सर्वगुणप्रधानाः। शिवात्मानः संवरणाः समीहासुशेवधयः काम्यमानस्य लोके। अत्रैव गणपतिं पीठानि समयदेवा( व तां योजयेत् । एवं दक्षिणस्रोतसि भैरवान् सिद्धान् बटुकान् पददेवते समयदेवताम्। पश्चिमस्रोतसि दूतीर्मण्डलानि वीरभैरवान् नाथान् समयदेवताम्। उत्तरस्रोतसि मुद्रा वीरावलीः समयदेवताम्। मालिनी मन्त्रराजं मण्डलगुरून् समयदेवतां योजयेल्लिङ्गादिविपरिणामश्चेति शमनोसि शामित्रमभिगमय । इमं खड्गमभिसंगृहाणेम पशुं वीतये सन्नियच्छ । पशूनां त्वा पशुराज संयुनज्मि 1 मा हिगीमें हिसितः सुकृतेन त्वोनयामि । छुरिकामुक्तवद्दद्यात्मार्थ मत्स्य चरेत् । इदं वासोभि ददामि ते शमित्रे व्रीहीना द्रोणमभिसंगृहाण । तेनेममभि मा हिंसन्तु रायस्पोषाः सन्तु पशवः क्रतूनाम् । मूर्धान्ते क्षेत्रपतयेऽभिषिञ्चामीति आददे त्वामसि-पुत्रीं शर्मकी यजमानस्य । त्वं विशसितः शर्मकृद्यजमानस्य भूयाः । तत्ते बध्नामि रशनाभिनियोत्रैः मीनानां विशसनं च प्रोक्त भवतीश्वरि। मूर्धानमिम क्षेत्रपतये शंसामीति सर्वतः । क्षेत्रपते. परिचरा लोहितपाः सुतीक्ष्णधियः । पातवे क्षतजेनाभिप्रीणयामि । समाददे वोऽत्र वीसिदेवांस्तर्पयितुं संस्करणायोलूखले निक्षिपामि। भरस्वेमाश्चणकानुलूगलोऽभियाचितः । आददे त्वां मुसलं कण्डनाय तेनारातीः कण्डिताः स्युः समन्तात् । भूरभिहनि भुवः सुवर्भूर्भुवः सुवरभि हनिष्ये । मा तथा सर्वतः। अनया ये तान् यजमानाय ·- मण्डय फलम् । विशतिस्तरङ्ग 135 अभिपिञ्चामीमान्सुवीतयोऽभिसंयुनज्मि भूरभिपुणोमीत्येवं संविदि पेपणम् । पेपयेत्तद्वदेवात्र चणकानपि शङ्करि । त्वं सुक्रतूनां विदधासि वै फलं देवान्तोषय हविषा स्वेन सविदे। निषीदात्र प्रस्तरे सर्वकामान् यजमानस्य वर्धय सुप्रणीता। आयाहि मण्डलेशान क्रतु मण्डले । देवताभिरभिसंवृतोऽभिगमय तोः त्वं मण्डलेशो मण्डलानि मण्डलेस्युशत्तमः । यजमानस्य सुक्रतुं पारय रायसोपः सर्वतः समभिष्टुतः। क्षेत्रपतेर्मूर्धानं निक्षिपामि सर्वत एवम् । नैऋत्यादिषु कोणेषु दिक्षु प्रागादितोऽपि चा विदिक्षु तत्तदग्रेऽपि बहिः प्रारदक्षिणोत्तरे मध्ये च निक्षिपेदङ्गान्युक्तरीत्या क्रमेण तु । निपीदात्र प्रस्तः । र्धय सुप्रणीत त्वं सुक्रतूनां हविषा पाशवेन। इमां त्वां संविद्ग्रहणी हेतुग्रहणी हविर्गहणी सुचं सुवमासदे । तथा संविदादिशेषग्रहणीमासदे त्वं शेमुग्णा० बोधयित्री व सविदं धा० नं महान्तम् ॥ त्वं कालवर्मा.तं समीडिरे ॥ हिरण्यगर्भः सम. द्यामुते मां तं देवमिहावहे । इति ऋक्त्रयम् । तस्मै देवाय हविषा विधेमेति स्तुतिः । आयाहि विष्णोऽत्र अतुपारणायेमं यज्ञ विततं पाहि चास्मान् । देवैः सम्यक् समीरितोऽत्र लोके लोकानवसि द्रुतमायाहि चात्रा तद्विष्णोः परमं पदम् विष्णोर्नुकं बी. गवं त्वा आयातु देवो भगवानीलकण्ठ इस यज्ञ वहतु सर्वतः। गिरिव्रजो गिरिजाजानिरीशोऽस्मान् यजमान पातु विद्विपः।। त्र्यम्बकं यजामहे. मृतात् । अवतत्य धनुस्त्व. नाभव ।। आयाहि सूर्य प्रतुषु त्वमीश. सर्व सोकं वहसि स्वमहिम्ना। धाम्नामस्युरुतरदेवपूज्य तुमिमं लोकमूर्त। मायामग्ने सोमेत्यादि । उद्बर तम: रुत्तमम् ॥ उदुत्यं ना० सूर्यम् । ॥ पारय ·136 त्रिपुरार्णवतन्त्रे अग्ने त्वं पारया. शंयोः । अग्ने त्वं. रयिन्दाः ॥ आप्यायस्व सङ्गथे ॥ सोमो राजा नक्षत्राणामोषधीनाम् । अपां रसो रसमयः आप्यायकः । आयात्वमुकयनमागस्य यशं पारयितुं पारणीयः । देवैरीड्यः क्रतुराजे समिष्टः श्रेष्ठः पुष्टिं विदधीह्याशु रायः॥ त्वं यज्वनां श्रेय ओजो बलं च रायः पुष्णासि यजमानं पाहि सर्वतः। तं त्वां हविषा यजामहे सुकृतं लोकं नयामुकास्मान् ॥ अनुक्ते सर्वतस्त्वैतदाह्वानं स्तुतिमीरयेत् । इमं हविः पशोरङ्गनामेन्द्रायते बर्हिपदे हवामः । तेनास्य यजमानस्य सुकृतं काममभिवर्धताम्॥ प्रत्येक यागमन्त्रोऽयं तत्तन्नामाङ्गसंयुतम् । इन्द्रो मे रिपुहा भूयाद्धविषा हुतेन संप्रीत इन्द्रायेदं न मम । तिरस्कृतिः पशुदृष्टिघ्नी । क्षेत्रपालः क्षेत्रपो । भैरवो भयहन्ता । विश्वमूर्तिः विश्वबोधनः । संवित्संवेदयित्री । सुरा सौमनस्यदात्री। गङ्गा पावयित्री । वरुण आप्यायनोः । मन्त्रिणी मन्त्रदात्री। दण्डिन्यरातिदण्डदात्री । नित्या नित्यार्तिहव्यः । गुरवो ज्ञानप्रदाः। मङ्गदेव्यङ्गपोष्ट्री । त्रिपुराद्यावृतिदेव्यः पृथक् सम्पत्कर्यः । ब्रह्मा ब्रह्मवर्चसदः । विष्णुरोजोदः । शिवः शुभदः । सूर्याद्यास्तेजोदाः। आम्नायगा अशुभहरा इति । सागान्ते उदाहृताः । देवानां हविपामभिसन्नयामि संविदम् ॥ मभ्यासदे। मभिसंगृह्णामि । मभिपिबामि । उच्छिष्टभाग्भ्योभि समुत्सृजामि यजमानस्य पातवे ॥ हिरण्यवर्णामित्यादि तथाह्वानं स्तुतिभिर्भवेत् । गन्धद्वारादि सप्तच पठित्वा शिवे ॥ सुपूर्णा पूरयित्रीं स्वां प्रपद्ये सुन्दरी श्रियम् । सुपूर्ण विदधीहि श्रीमति प्रेतसविशे॥ हविषा सविदा पारिसुतेन वसुधारया सर्वानः पूर्णानभिसविधेद्यागस्कृते मयि शान्तिं विधत्स्व ।। द्वाभ्यां विधा वृत्वा पूर्णाहुतित्रय यत् । मुन्दर्य त्रिपुरा ये फामदायै त्यजेत्तथा ॥ .. यजमानस्य त्यागमन्त्रा त्वा कमत: च । युत

·137
इति
मन्त्रास्तु
पाठमात्रेण
विशतिस्तरम
ते प्रोक्ता अथर्वणसमुद्भवा ।
मन्त्राणा तत्पूजाफलमाप्नुयात् ॥
॥ इति श्रीत्रिपुरार्णवे त्रिपुरासारसर्वस्वे मन्त्रकपन नाम विशतिस्तरङ्ग ॥२०॥

·अथैकविंशतिस्तरङ्गः .. परम् । तत् ॥ ४॥ शैलजोवाच भगवन् श्रोतुमिच्छामि श्रीसूक्तस्य विधि त्रिपुरार्णवसम्प्रोक्तं वद कृपया विभो॥१॥ भैरव उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि श्रीसूक्तविधिमुत्तमम् । यस्य श्रवणमात्रेण त्रिपुरा वाञ्छितप्रदा ॥२॥ हिरण्यवर्णामित्यादि पुरुषानहमन्तकम् । तिथिसंख्यर्चसंयुक्तं श्रीदेवीप्रीतिदायकम् ॥३॥ श्रीविद्यायाः सूक्तमिदं श्रीसूक्तमिति कीर्तितम् । श्रीविद्या त्रिपुरैव स्यात् त्रिपुरासूक्तमेव उपचारेपु मन्त्राणां योजनं समाचरेत् । एकैकशश्चतुर्धा चतुर्भिस्विस्त्रिभिस्तथा ॥५॥ चतुःषष्ट्युपचाराणां योजनै प्रकल्पिता । एकैकशः समस्तेन पोडशेषु प्रकल्पनम् ॥६॥ एवं पूजनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । न कर्मणां लोपदोषो भवतीति सुनिश्चितम् ॥७॥ सौभाग्यविद्यावर्णेस्तु पुटित प्रतिमन्त्रकम् । यो हुनेतस्य ललिता वाञ्छितार्थान्प्रयच्छति ॥८॥ बिल्वपत्रैः पापनाशो भवेत्सौभाग्यसम्पदः । सुगन्धकुसुमैः सौख्य पापप्रणाशनम् ॥९॥ धान्यवृद्धिर्भवेद्धान्यहोमैस्तेजो धृतेन अन्यैरप्यागमप्रोक्तहोमस्तत्तत्फलाप्तये ॥१०॥ शतावृत्त्या सहस्रैर्वा तथा दशसहस्रकैः । सर्वकामास्तथा सौख्य देवता-प्रीतिमाप्नुयात् ॥ ११ ॥ च तिलैः तु ।

·एकविशतिस्तरङ्ग
139
लक्षावृत्त्या श्रीपुरे तु वास स्यात्कल्पकावधि।
तथाभिषेकः श्रीचक्र प्रोक्तवद्वा
महाफलम् ॥१२॥
वाग्बीजसम्पुटजपात्
प्रतिमन्त्रमगोद्भवे ।
वापतित्व तु श्रीबीजपुटितैर्देवतात्मता ॥ १३ ॥
कामबीजेन
पुटितादशीकुर्याज्जगत्त्रयम् ।
पूजने यस्त्वशक्त स्यात् त्रिधा सूक्तप्रपाठत ॥ १४ ॥
पूजाफलमवाप्नोति हीयते
कथञ्चन ।
(श्रीसूक्तस्या स्य जपत फल शतगुण भवेत् ॥१५॥
श्रीत्रिपुरादेवी ( भवेत्सर्वार्थवर्द्धिनी।
एतदावश्यक देवि सर्वथा प्रपठेदिदम् ॥१६॥
त्रिपुरोपास( को देवि तस्मालित्य पठेदिदम् ।
एतस्य सदृश पुण्य
किञ्चित्पर्जतात्मजे ॥ १७ ॥
(पाप ज्ञा त्वैतदखिल
सश्यत्यामघटाम्बुवत् ।
इति ते देवि सम्प्रोक्त विस्तरेण विधानकम् ॥ १८ ॥
न
न
॥ इति श्रीत्रिपुरावे त्रिपुरासारसर्वस्वे श्रीसूक्तविधिर्नामैकविशतिस्तरङ्ग ॥ २१ ॥

·140 त्रिपुरार्णवतन्त्रम् परिशिष्टम् त्रिपुरार्णवस्य विभिन्नतन्त्रग्रन्थेषूझनां पद्यानां निदर्शनानि श्रीविद्यार्णवे द्वितीयश्वासे दग्धमन्त्रप्रसङ्गे- आदौ कूर्चद्वयं मध्ये कूर्चबीजद्वयं तथा । अन्ते कूर्चद्वयं यस्मिन् मन्त्रराजे प्रदृश्यते ॥१॥ स तु पट्कर्णको मन्त्री दग्ध इत्यभिधीयते । जपतां सिद्धिरोधः स्यात् त्याज्यः सर्वेः सदा बुधैः ॥ २॥ द्वितीयश्वासे मन्त्रप्रसङ्गे- हुङ्कारस्यैव नामानि कूर्च माया सरस्वती। जलं नीर तथा कर्ण तट कूले महेश्वरी ॥१॥ द्वितीयश्वासे ऋतमन्त्रप्रसङ्गे- आदावन्ते मध्ये वाप्यधिकाक्षरयोगतः। सोऽभिहितो मन्त्री जपतामशुभप्रदः॥ द्वितीयश्वासे गर्जितमन्त्रप्रसङ्गे- मोहाद्वा लोभतो वापि विधिमुत्सृज्य यो जडैः। दीयते स तु मन्त्रस्तु गर्जितो गर्हितः सदा ॥१॥ द्वितीयश्वासे मन्त्रप्रसङ्गे- स्वतन्त्रोक्तं परित्यज्य ज्ञात्वा वाऽतृप्तितोऽपि वा। स्वगुरुप्रोक्ततो वापि सिद्धिभ्रमादपि ॥१॥ जपतर्पणहोमार्चामार्जनानि पुनः कुर्वतो मन्त्रराजः स्यान्निर्जितो गर्हितः सदा ॥ २ ॥ द्वितीयश्वासे असहमन्त्रप्रसङ्गे- नियमस्य च भङ्गेन मन्त्रः द्वितीयश्वासे मन्त्रपुरश्चरणप्रसङ्गे- वीर्यहीनो देही स्वकर्मसु न पुरश्चरणहीनो यो मन्त्रः प्रकीर्तितः ॥१॥ नित्यनैमित्तिकाद्यैश्य पुरश्चर्यादिगिर्मनुः । भवेत् मत्त्वगुणोपेत. सेवया नृपतिर्यथा ॥२॥ त्रस्तः । मन्त्राः पुनः । स्यादसह: सदा । यया क्षमः । तथा ·श्रीविद्यादि 141 कल्पलतासमः। सत्त्व गुणं समापन्नो मन्त्रः द्वितीयश्वासे छिन्नमन्त्रप्रसङ्गे- पल्लवाद्येविलोपेन स्वरवर्णविलोपतः। अपूर्णत्वं मन्त्रश्छिन्नसज्ञकः ॥१॥ द्वितीयश्वासे मन्त्रप्रसङ्गे- सानुनासिकवर्णेन समापन्नः सयुक्ताः स्तम्भिता मता:। x x स्वरप्राप्ते ऋणप्राप्ते कालेषु विनियुज्यते। अन्यदा विनियुक्तश्चेन्मन्त्रो मत्त उदाहत. ॥१॥ x स्वापकालो वामवहो जागरो दक्षिणावहः। स्वापकालजपान् मन्त्रोऽप्रवुद्धो हन्ति मन्त्रिणम् ॥ १ ॥ x x x पुस्तके लिखित दृष्ट्वा जपेद् यः साधकाधमः । चत्वारि तस्य नश्यन्ति आयु: कीर्तिर्यशः श्रियः ॥१॥ जपात्पनेषु मन्त्र स्यात् कुद्ध. सन् हन्ति साधकम् । x x दुःखितास्ते समुद्दिष्टा वैरिवर्णेश्च सयुता। द्वितीयश्वासे कुण्ठितमन्त्रप्रसङ्गे- प्रयुज्यन्ते सदा मन्त्रास्तत्तच्छान्ति विना नरै. । ते मन्त्रा. कुण्ठता यान्ति तस्माच्छान्ति समाचरेत् ॥ १ ॥ द्वितीयश्वासे रुष्टमन्त्रप्रसङ्गे- मौन विना जपेन्मत्र राक्षसैद्यते मन्त्रोऽपि रष्टता याति सिद्धि नैव प्रयच्छति ॥१॥ द्वितीयश्वासेऽवमानितमन्त्रप्रसङ्गे- मन्त्र गुरौ देवतायामुपेक्षा क्रियते वैषम्यान्मन्त्र. म्यादवमानित ॥१॥ जप 1 अवस्पया ·142 स मन्नस्य त्रिपुरार्णवतन्त्रम् द्वितीयश्वासे मन्त्रप्रसङ्गे- मधुमत्यां महादेव्यां ऋणशोधो विशिष्यते। कालीमते तु मालिन्यामंशकाद्य प्रशस्यते ॥१॥ कथं ऋणित्वं मन्त्राणां साधकानां च मे वद । पूर्वजन्मकृताभ्यासे पापस्याफलाप्तिकृत् ॥२॥ पापे . नप्टे फलावाप्तिः काले देहक्षणादृणी । मन्त्रः सम्प्राप्तिमात्रेण प्राक्तनः सिद्धये भवेत् ॥३॥ सिद्धमन्त्राद् गुरोर्लब्धमन्त्रो यः सिद्धिभाङ्नरः । लक्ष्मीमदादनादृत्य मन्त्रभोगमवाप्नुयात् ॥ ४ ॥ ऋणी ज्ञेयो भजनं तस्य पूर्वगम् । तस्मादृणविशुद्धिस्तु कार्या सर्वैस्तु सर्वतः॥५॥ द्वादशश्वासे द्वारपूजाप्रसङ्गे- वामपादं पुरस्कृत्य प्रविशेद्यागमण्डपम् । चतुर्दशश्वासे कामेश्वरीनित्यायजनप्रसङ्गे- ऋषिः सम्मोहनः प्रोक्तस्त्रिष्टुप्छन्द उदाहृतम् । कामेश्वरीदेवता स्याद् ब्रह्मबीजं तु बीजकम् ॥ १ ॥ शाक्तिः कामकला प्रोक्ता घराबीजं तु कीलकम् । चतुर्दशश्वासे भगमालिनीनित्यायजनप्रसङ्गे- ऋषिरस्यास्तु सुभगो गायत्रीच्छन्द उच्यते । देवतेयं तु हरब्लेमात्मकं प्रिये ॥१॥ शक्तिः श्रीबीजमन्त्यं तु कीलकं परमेश्वरि । चतुर्दशश्वासे नित्यक्लिन्नानित्यापूजाप्रसङ्गे- ऋपिब्रह्मा समुद्दिष्टो विराट् छन्द इतीरितम् । नित्यक्लिन्ना देवतोक्ता वनिता द्राविणी परा ॥१॥ बीजमाद्यं बहिनायां शक्ति-मतम् । चतुर्दशश्वासे भेरुण्डानित्यामन्त्रीद्वारप्रसङ्गे- ऋपिरस्या महाविष्णुर्गायत्री उच्यते । देवनेय शरारोहे तृतीयं बीजमुच्यते ॥१॥ यहिनाया तु शक्तिः स्यात् फीलकं सृणिरेव च । तु वीनं छन्द ·143 श्रीविद्यार्णवे चतुर्दशश्वासे वह्निवासिनीनित्यापूजाप्रसङ्गे- ऋपिर्वशिष्ठश्छन्दः स्याद् गायत्री देवता त्वियम् । आयन्तं बीजशक्ती स्यात् कीलकं मध्यमेन च ॥ चतुर्दशश्वासे वजेश्वरी नित्यायजनप्रसङ्गे- ऋपिर्वमा गीयते । गायत्री आख्यातं देवता परमेश्वरी॥१॥ आद्यन्ते बीजशक्ती तु वाग्भव कीलकं भवेत् । चतुर्दशश्वासे शिवादूतीनित्यायजनप्रसङ्गे- ऋषी रुद्रो गायत्रीछन्दस्तद्देवता शिवा। आद्यन्ते बीजशक्ति च मध्यं कीलकमुच्यते ॥१॥ चतुर्दशश्वासे त्वरितानित्यायजनप्रसङ्गे- ऋषिः सोरिविराट् छन्दो देवतेयं च पार्वति । कवचं स्त्री शक्तिवीजे क्षे च कीलकमीरितम् ॥ चतुर्दशश्वासे कुलसुन्दरीपूजाप्रसङ्गे- ऋपिस्तु दक्षिणामूर्तिरह शिरसि विन्यसेत्। छन्दः पतिस्तु विज्ञेय मुखे विन्यस्य देवताम् ॥ १ ॥ हृदये परमेशानी विन्यसेत् कुलसुन्दरीम् । वाग्भवं बीजमित्युक्त शक्तिस्तार्तीयमीरितम् ॥२॥ कामबीजं कीलकं स्यात् पुरुषार्थे नियोजितम् । चतुर्दशश्वासे बातानित्यानित्ययोरभेदप्रसङ्गे- नित्यानित्या चे..... चतुर्दशश्वासे नीलपताका_प्रसङ्गे- ऋपिः सम्मोहनश्छन्दो गायत्रं देवता मनो। नित्या नीलपताकाख्या ह्रीं बीज हीं च शक्तिकम् ॥१॥ कामवीज कीलक स्यात्... चतुर्दशश्वासे विजयानित्यार्चाप्रसङ्गे- ऋपिरस्या अहिश्छन्दो गायत्री देवता स्वयम् । - तु बाला ·144 निपुरार्णवतन्त्रम् चतुर्दशश्वासे सर्वमङ्गलासपर्याप्रसङ्गे- ऋषिश्चन्द्रो महेशानि गायत्री छन्द उच्यते । देवतेयम्... चतुर्दशश्वासे ज्वालामालिनीनित्यापूजाप्रसङ्गे- ऋषिस्तु कश्यपश्छन्दो गायत्रं देवता त्वियम्। रेफास्त्रे बीजशक्ती तु कीलक कवचं प्रिये ॥१॥ चतुर्दशश्वासे चिनानित्यायजनप्रसङ्गे- ऋपिब्रह्मास्य मन्त्रस्य गायत्री छन्द उच्यते । विचित्रा देवता...... चतुर्दशश्वासे कुरुकुल्लासपर्याप्रसङ्गे- ऋपिस्तु दक्षिणामूर्तिः पङ्क्तिश्छन्द उदाहृतम् । देवता कुरुकुल्ला. चतुर्दशश्वासे वाराहीसपर्याप्तसङ्गे- ऋपिस्तु दक्षिणामूर्तिर्गायत्री छन्द ईरितम् । पञ्चदशश्वासे प्रातःकालस्य त्रिपुरसुन्दरीस्तोत्रम्- प्रातर्नमामि जगतां जनन्याश्चरणाम्बुजम् । श्रीमत्रिपुरसुन्दर्या जगतां सदा ॥१॥ प्रसन्नायाः स्वभक्तानां नमिताया हरादिभिः । प्रातस्त्रिपुरसुन्दर्या नमामि चरणाम्बुजम् ॥२॥ हरिहरो विरिञ्चिश्च सृष्ट्यादीन् कुरुते यया । प्रातस्त्रिपुरसुन्दर्या नमामि पदपङ्कजम् ॥ ३॥ यत्पाद्यमम्बु शिरसि भाति गङ्गा महेशितुः । प्रातः पाशाङ्कुशशरपाशहस्तां नमाम्यहम् ॥४॥ उद्यदादित्यसङ्काशा श्रीमत्रिपुरसुन्दरीम् । प्रातर्नमामि पादानं ययेदं भासते जगत् ॥५॥ तस्यास्त्रिपुरसुन्दर्या यत्प्रसादान्निवर्तते। श्लोकपञ्चकमिदं प्रातर्नित्यं पठेन्नरः ॥६॥ तस्मै दद्यादात्मपदं श्रीमत्रिपुरसुन्दरी । जनन्या यः ·145 श्रीविद्यार्णवे पञ्चदशश्वासे सन्ध्यावन्दनप्रसङ्गे- सन्ध्या चतुर्विधा शेया बाला कौमारयौवना । प्रौढा च निष्कला चेति सन्ध्या देवि प्रकीर्तिता ॥१॥ प्रातकाले महादेवी विद्या बागीश्वरी मता । कामेपबरी च मध्याह्ने सायाते पुरभैरवी ॥२॥ मध्यराने महादेवी ज्ञेया त्रिपुरसुन्दरी। सर्वदा । प्रातःसन्ध्येयमीशानि सर्वकर्मसु कर्तव्या मन्त्रिणा नित्य मन्त्रसिद्धिसमृद्धये ॥१॥ प्रातःसन्ध्या परित्यज्य देवतापूजन चरेत् । अशुद्ध दुराचार सर्वकर्मबहिष्कृत ॥२॥ प्रात्त सन्ध्या परित्यज्य देवपूजादिक चरेत् । होमान् मृत्वा महेशानि नारकी नायते नर ॥३॥ प्रात सन्ध्या परित्यज्य होम वा तर्पण शिवे । कुर्वन्नकारण विप्रस्त्यजन् श्वा च भवेद् धुवम् ॥ ४ ॥ पिशाचो जायते देवी अपि वेदाङ्गपारग । सिन्धानामपि सर्वासा प्रातामन्ध्या गरीयसी ॥५॥ तस्मात्ता न त्यजेद् विप्रस्त्यजन्नरकमाप्नुयात् । x x - सन्ध्याहीनोऽज्यमन्ध्याया पूर्वसन्ध्याक्रियामथ । विधायोत्तरसन्ध्याया क्रिया कुर्यात् समाहित ॥१॥ पञ्चदशश्वासे कालनित्याजपप्रकरणे द्वितीयवर्गारम्मात् पूर्व स्तोत्रम्- माम्बग्नीरणषार्केन्दुयष्ट्रप्राययुगस्वरै माभैरवगा बन्दे देवी त्रिपुरभैरवीम् ॥ ॥१॥ कादिवर्गाष्टकाकारसमस्ताष्टकविग्रहाम् अष्टशक्त्यावृता वन्दे देवी त्रिपुरभैरवीम् ॥२॥ मया मानुपाशी पार अपनात विचारण्या श्रीरा दीपिकापामपि भयो । तर गप्पा मयागा इत्यस्य क्याो गर्यामी सामानशी पर दन।

·146 त्रिपुरार्णवतन्त्रम् स्वरपोडशकानां तु पत्रिशद्भिः परापरैः । पत्रिंशत्तत्त्वगां वन्दे देवीं त्रिपुरभैरवीम् ॥ ३ ॥ पट्त्रिंशत्तत्त्वसंस्थाप्यशिवचन्द्रकलास्वपि कादितत्त्वान्तरां वन्दे देवी त्रिपुरभैरवीम् ॥४॥ षडध्वपिण्डयोनिस्थां मण्डलत्रयकुण्डलीम् । लिङ्गत्रयातिगां वन्दे देवीं त्रिपुरभैरवीम् ॥५॥ स्वयम्भूहृदयां बाणभूकामान्तःस्थितेतराम् । प्राच्या प्रत्यक्चितिं वन्दे देवीं त्रिपुरभैरवीम् ॥ ६ ॥ अक्षरान्तर्गताशेषनामरूपां क्रियां पराम्। शक्तिं विश्वेश्वरीं वन्दे देवीं त्रिपुरभैरवीम् ॥ ७ ॥ वर्गान्ते पठितव्यं स्यात् स्तोत्रमेतत्समाहिते । अष्टादशश्वासे स्नानविशेषप्रसङ्गे- विधाय वैदिकं स्नानं ततस्तान्त्रिकमाचरेत् । मृदमस्त्रेण चादाय तेन तामभिमन्त्र्य च ॥१॥ शिखामन्नेण संशोध्य मन्त्रयेन्मूल मन्त्रतः । मूर्धादिपादपर्यन्तं विलिप्य सम्मुखीकरणी मुद्रां बद्ध्वा 4प्राणान् निरुध्य च । निमज्य तूष्णीमुत्थाय नाभिमान जले स्थितः ॥ ३ ॥ 6प्राणायाम ततः कृत्वा मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् । विन्यस्य षडङ्गानि कल्पयेत् तीर्थमग्रतः ॥४॥ ततः सम्प्रार्थयेत् तीर्थ सूर्यात् तन्मण्डलं ततः । घृणिमन्त्रेण मन्त्रजो भित्त्वा चाङ्कुशमुद्रया ॥५॥ च तया वपुः ॥२॥ च -- 2. 3 4 ताराभक्तिमुधार्णवेऽपि पञ्चमतरङ्गे स्नानप्रसङ्गे प्रकरणमिद किञ्चित्पाठभेदेन त्रिपुरार्णवतन्त्रवचनादुपत्तभ्यते । विपाय माचरेत् इति पाठस्तत्रैव तर्पणप्रकरणेऽपि स्मति । मध्यत-तनैव । प्रागान् इत्यस्य स्थान प्राण-तत्रैव । माने जले-तत्रैव । प्राणायाममय हत्या-ताराभत्तिमुपाणचे । मन्त्रचित्-तव । सूर्यमण्डलग तत -तत्रैव । सृणिमन्येण-श्रीयाणवे। S 7 8 9 ·147 च श्रीविधार्गवे तीर्थावाहनमन्त्रण तीर्थमावास्येत् प्रिये । मूलमन्त्रेण संयोज्य कत्पिते तीर्थमण्डले ॥६॥ तीर्थशक्ति तत्रैव समावाधार्कमण्डलात् । ध्यात्वा तन्मतुनाभ्यर्य गङ्गामन्त्रेण मन्त्रयेत् ॥७॥ सप्तकृत्वः शिवे विमि शृणु मन्त्रद्वयं प्रिये । जलस्थं व्योमषड्दीर्घस्वरमिन्नं सबिन्दुकम् ॥ ८॥ सर्वानन्दमये तीर्थे शक्त चैहियुगं द्विठः । ३(एकविंशाक्षरः प्रोक्तस्तीर्थशक्तिमनुः प्रिये) ॥९॥ तार नमो भगवति ब्रूयादम्बे ततोऽम्बिके । अम्बालिके महामालिन्येोहि भगवत्यथ ॥१०॥ अशेषतीर्थालवाले मायाधी बीजयोरप । शिवजटाधिरूढे च गङ्गे गगाम्बिके द्विठः ॥ ११ ॥ गगाविद्येयमाख्याता त्रिपञ्चाशद्धिरक्षः। भुवनेश्या 5समालेख्यामृतीकृत्य सुधाणुना ॥१२॥ कवनावगुण्ठयाथ संरक्ष्याऽस्त्रेण मन्त्रयेत् । मूलेन देयतां तत्र साङ्गा सावरणां.प्रिये ॥१३॥ समावार जले तत्पदद्वयनिर्गतम् । 9ध्यात्वा तीर्थ स्मरन् • मूलमन्त्रं मन्त्रेण तर्पयेत् ॥ १४ ॥ विधा देवीं समुत्तीर्य जलाद् धौते 10सुवाससी । परिधायाथ तिलकं कृत्वा सन्ध्यां समाचरेत् ॥१५॥ ध्यात्वा 2. 3 4 5 6 7 8 वमि इत्यस्य स्थाने चास्मिन्-ताराभक्तिसुधार्णवे। चैहि इत्यस्य स्थाने एढेहि-तत्रैव । 'एक-प्रिये नास्ति-श्रीविद्यार्णवे। बीजमुच्चरेत्-ताराभक्तिसुधार्णवे । समालोड्याऽमृतीकृत्य-तत्रैव । मन्त्रवित्-तत्रैव । प्रिये' इत्यस्य स्थाने तथा-तत्रैव । तत्पादद्वय-तत्रैव। 'ध्यात्वा . तर्पयेत्' इत्यस्य स्थाने पाठोऽय दृश्यते ताराभक्तिसुधार्णदे- व्यात्वा तीर्थ स्मरन् मूलमन्व स्नायाज्जले विश । उन्मज्ज्य मूलमन्त्रेण सिम्पेत् क कुम्भमुद्रया। आचम्प विधिना पश्चान्मूलमन्त्रेण तर्पयेत् ॥ सुवाससी इत्यम्य स्थाने शुभाम्बरे-तत्रैव । 9 10 ·148 त्रिपुरार्णवतन्त्रम् पञ्चविंशश्वासे भुवनेश्वरीभैरवीप्रकरणे- हसास्ययो दन्त्यसकाररूढा बस्वब्धिपतिस्वरसविभिन्ना । आधी सविन्दू परतो विसर्गो मध्य विरिञ्चीन्द्रराग्नियुक्तम् ॥ १ ॥ पञ्चत्रिंशश्वासे श्रीचक्रामाभ्यर्चनप्रसङ्गे- मध्यत्रिकोणे रेपासु नित्याना मण्डलायम् । पञ्च पञ्च विभागेन मध्ये श्रीललिता यजेत् ॥१॥ यदिने या यजेत् ता तु सर्वावरणसवृताम् । पूजयेत् सर्वसौभाग्यहेतवे ज्ञानसिद्धये ॥२॥ सौभाग्यभास्करे- नाडीत्रय तु त्रिपुरा सुषुम्णा पिङ्गला इडा । मनोबुद्धिस्तथा चित्त पुरत्रयमुदाहृतम् ॥१॥ तत्र तत्र वसत्येपा तस्मात्तु त्रिपुरामते। पुरश्चर्यार्णव- द्वितीयतरङ्गे दीक्षाकालनिर्णये नक्षत्रफलप्रसङ्गे- अश्विन्या सुखमाप्नोति भरण्या ध्रुवम्। कृत्तिकाया भवेदुखी रोहिण्या वाक्पतिर्भवेत् ॥ १॥ मृगशीर्षे सुखावाप्तिरार्द्राया बन्धुनाशनम् । पुनर्वसौ धनाढ्य स्यात् पुष्ये शत्रुविनाशनम् ॥ २॥ आश्लेषाया भवेन्मृत्युर्मघाया दुःखमोचनम् । सौन्दर्य पूर्वफाल्गुन्या प्राप्नोतीति न सशय ॥३॥ जान चोत्तरफाल्गुन्या हस्ताया च दली भवेत् । चित्राया ज्ञानसिद्धि स्यात् स्वात्या शत्रुविनाशनम् ॥४॥ विशाखाया भवेत् सौख्यमनुराधा च बुद्धिदा । ज्येष्ठाया सुतहानि स्यान्मूलाया कीर्तिवर्धनम् ॥५॥ पूर्वापाढोत्तराषाढे भवेता कीर्तिदायिक । भवेदुखी धनिष्ठाया दरिद्रता ॥६॥ मरण श्रवणाया 1 कृष्णानन्द आगमवागीशवृते बृहत्तन्त्रसारे द्वितीयपरिच्छेदे भुवनेश्वरीभैरवी प्रकरणे श्लोकोऽय दृश्यते ।

·149 वाग्भव कामराज पुन । वाग्भव प्रथम यत। श्रीविद्यावि बुद्धि शतभिपाया स्यात् पूर्वभाद्रे सुपी भवेत् । सौप्य चौतरभाद्रे स्याद्रेवत्या कीर्तिवर्धनम् ॥ ७ ॥ कैवल्याश्रमकृत-सोभाग्यवर्धिनीनाम-सोन्दर्यलहरीटीकायाम्- प्रथमश्लोकस्य टीवाया विद्यानासादपदोद्धारप्रसङ्गे- प्रथम बीन द्वितीयकम्। तृतीय शक्तिकूटाज्य निगमत्रितयोद्धृतम् ॥ १॥ कुमारी विधाया धीनत्रयमुदीरितम्। नृतायश्लोकस्य व्यायायाम्- हरत्यज्ञानमज्ञानान्जडिमानमत कामान्वितनुते कैवल्य कलया विधो ॥१॥ बीज वेदाना पुरतो त्रिपुरासजया भद्रे त्वद्रूपा विश्वविग्रहा॥२॥ वाच्यवाचवरूपेण व्याप्नोत्यमितवैभवम् । विद्यानन्दकृतार्थरलावलीनाम नित्यापोडशिकार्णवटीकायाम्- चतुर्थपटले ४५ सूत्रस्य व्याख्यानावसरे कामस्थ इत्यस्य विवेचनप्रसङ्गे- प्राण प्रकर्तव्य मन्मथ कारयेत कन्दर्प मन्दिर कृत्वा विधाभूत च पार्वति ॥१॥ मकरध्वज न्यसेंद देवि पटस्थानेष्वस्य सुव्रते। मोहनाभ्यन्तरे कृत्वा वेष्टयेत् तस्य मायया ॥२॥ रामेश्वरकृत-परशुरामकल्पसूत्रव्याख्यायाम्- प्रथमखण्डे दीक्षाविधौ शूद्रादौ केवलतान्त्रिककर्मप्रमाणप्रसङ्गे तथा तृतीयखण्डे श्रीक्रमे तान्त्रिकस्नानसन्ध्याप्रकरणे च- त्रैवर्णिकर्वेदिकान्ते तान्त्रिक क्रियतेऽखिलम् । तृतीयखण्डे श्रीक्रमे तर्पणप्रोक्षणप्रसङ्गे- मन्त्रानुक्तौ मूलमन्त्र योजयेत परमेश्वरि । तत्रैव श्रीचक्रस्वरूपतत्साधनद्रव्यप्रसङ्गे- वृत्त तता भूपुराणा त्रितय द्वारशोभितमा काम तनुम।

·150 निपुरार्णवतन्त्रम् तत्रैव ब्रह्मरन्धस्थितायोमुखसहस्रच्छदपप्रमपि अकुलमिति प्रसङ्गे- सुपुम्नोल सुधारश्मिकोटिकान्तिसमप्रभम् । अधोमुखं गुरुस्थानं सहस्रदलशोभितम् ॥ १ ॥ अकुलं तद्विजानीयात् .................... । तत्रैव द्विपात्रविधिमुख्यत्वसमर्थनप्रसङ्गे- आत्मयोगपराणां तु नाङ्गलोपेन हीयते। तत्रैव कुलद्रव्यस्वीकारविधिसमर्थने- कामान्मोहाद्यदि सुरां पिबेत् सकृदपि द्विनः । विद्वानपि संत्याज्यः तन्त्र रविचारितम् ॥१॥ x गौडी माध्वी च पैप्टी च त्रिविधं द्रव्यमीरितम् । ऐक्षवक्षौद्रजानाऽऽद्या गौडी स्यात् सात्त्विकी स्मृता ॥१॥ मधूककुसुमद्राक्षातालवृक्षादिसम्भवा माध्वीति कीर्तिता तज्जैः राजसी सा भवेच्छिवे ॥२॥ पिष्टतण्डुलजाता या तामसी पैप्टिकी स्मृता । सात्विकी ब्राह्मणे ख्याता राजसी नृपवैश्ययोः॥ ३ ॥ x x x पूजनीया कलौ सर्ववर्णैः केवलमासवैः x अयं सर्वोत्तमो धर्म: शिवोक्तः सुखसिद्धिदः । जितेन्द्रियस्य सुलभो नान्यस्यानन्तजन्मभिः ॥ १ ॥ यदूर्ध्वरेतसां सर्वत्यागिनामनिकेतिनाम् । क्षणेन स्मृतिमात्रेण मोहमुत्पादयत्यलम् ॥२॥ तदेवात्र हि संसिद्धौ कारणं सर्वमीरितम् । इतो मद्यमितो मांसं भक्ष्यमुच्चावचं तथा ॥३॥ तरुण्यश्चारुवेपाढ्या मदपूर्णितलोचनाः । संयतचित्तत्व सर्वथा ह्यतिदुष्करम् ॥ ४॥ भक्तिश्रद्धाविहीनस्य कथं स्यादेतदीश्वरि ।

·श्रीविद्यावे 151 पूजनम् । चतुर्थखण्डे ललिताक्रमे चतुःषष्ट्युपचारविधिप्रसङ्गे- उक्तोपचारादधिकैः सम्भवे सति पूजयेत् । पञ्चमे खण्डे ललितानवावरणपूजायां कामकलाध्यानप्रसङ्गे- सूक्ष्मध्यानेऽसमर्थश्चेत् स्थूलं ध्यायेग्रथोक्तवित् । त्तत्रैव बलिदानप्रसङ्के- बलिपात्रं ताम्रभवं नैवान्यत्तु कदाचन । तत्रैव मण्डललक्षणपसङ्गे-- इदं तन्मण्डलं देवि प्रारभ्यतस्य मार्तण्डमण्डलान्तिं. ॥१॥ तत्रैव हविशेषप्रतिपत्तिप्रसङ्गे- पूजानिमित्तं वै प्रथमाधमुपाहृतम् । यज्ञियं तत्पवित्र स्याद् दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा शुचिर्भवेत् ॥ १ ॥ तथैव मण्डले प्राप्त सर्व तदमृतं भवेत् । विप्रेणान्येन वाऽऽनीतं देवतायै निवेदयेत् ॥२॥ प्रथमाधैः सस्कृतैस्तु युक्तं तत्तदगात्मजे । अविशेषेण सर्वस्तु शङ्काविवर्जितैः ॥ ३ ॥ तत्रैव भुक्तलनिए: अतर्कितो दिवा भुक्तो यदा रात्रौ समागतः । तदा गुर्वाधाज्ञया तु स्नात्वा सेवेन्न चान्यथा ॥१॥ ग्राह्य -- x x x भुक्या न मण्डलं गच्छेत् x x धावत्या स्वर्णादिसयुक्तमर्पयेत् पात्रमम्बिके । यत्किञ्चिद्वाऽपि पात्रस्थ दत्वाऽनन्तफल लभेत् ॥१॥ x x x x वीराज्येष्ठात् तथाऽऽचार्याद् ग्राह्यं शेष घ चर्वणम् । सदभावेऽपि चान्यस्मात् ज्येष्ठाद् ग्राह्य नगात्मने ॥१॥ x x x x

·152
निपुरार्णवतन्त्रम्
अयं सर्वोत्तमो धर्मः कौलमार्गो
महेश्वरि ।
असिधारावतसमो
मनोनिश्चलहेतुकः॥१॥
तत्र संयत्तचित्तत्वं सर्वथा ह्यातिदुष्करम् ।
भक्तिश्रद्धाविहीनस्य..
॥२॥
x
x
एवं सामयिको भक्त्या
मानदम्भविवर्जितः।
अनाहूतोऽपि वाऽहूतो व्रजेन्मण्डलमुत्तमम् ॥१॥
व्रती वापि हुनेदेव न दोपस्तत्र
विद्यते।
ब्रतादिशङ्कया यस्तु
बजेदादृतोऽपि सन् ॥२॥
व्रतं
तस्य प्रतिहतमनर्थ समाप्नुयात् ।
तस्मात् कनिष्ठाहूतोऽपि प्रविशेदेव
मण्डले ॥३॥
च
X
विद्यासम्बन्धतो वाऽपि योनिसम्बन्धतस्तथा ।
ज्येष्ठानामपि चोच्छिष्टं दीक्षितानां च भक्षयेत् ॥१॥
दीक्षाहीनस्य चोच्छिष्ट जनकस्यापि दीक्षितः ।
न भक्षयेत् सकृद्वाऽपि भुक्त्वा पातित्यमाप्नुयात् ॥२॥
x
x
X
x
पष्ठखण्डे श्यामाक्रमे मन्त्रस्नानप्रसङ्गे-
वस्त्रेणाण
चाङ्गाना कृत्वा प्रोज्छनमादितः।
मूलं जपन् सप्तधा तु आपादतलमस्तकम् ॥१
तलाभ्यां संस्पृशेद् देवि मन्त्रस्नानं प्रकीर्तितम् ।
एतत्स्नानमशक्तस्य विहित शुद्धिहेतवे ॥२॥
तत्रैव द्वितीयप्रकृतिप्रसङ्गे-
मधुराम्लहिमुबीजमरीच्याज्यसुपाचितम्
सुगन्धं मृदुपक्वं सुस्वादु च मनोहरम् ॥१॥
तत्रैव तृतीयप्रकृतिप्रसड़े-
अल्पकण्टकसंयुक्तं सुपक्व स्वादुसंयुतम् ।
लिकुचाम्लादिसयुक्त विधिना सस्कृतं तथा ॥१॥

·153 श्रीविद्यार्णवे तत्रैव चतुर्थद्रव्यप्रसङ्गे- एतत्पर्युषितं सर्वमनह पूजनादिषु । तत्पूजया प्रकुप्यन्ति योगिन्यस्त्वतिभीषणाः ॥ १ ॥ दशमखण्डे सर्वसाधारणक्रमे आदिमप्रतिनिधिप्रसङ्गे- गुडोदकं तक्रं... [एकमेव परमानन्दतन्त्रस्य टीकाया श्रीमहेश्वरानन्दनाथेन शताधिका श्लोका प्रमाणत्वेनोदाहृता यथायथ विद्यन्ते, पर श्रीविद्यार्णवे ये मन्त्रास्त्रिपुरार्णवनाम्ना मन्त्रभागे निर्दिष्टास्तेऽत्र न सन्ति, तेनेद सिद्ध्यति यत् त्रिपुरार्णव कोऽपि महान् ग्रन्थोऽवर्ततेति ] तथा ।