·No text on this page.

·No text on this page.

·BHAGAVATPADABHYUDAYAM
1
BY
MAHAMAHOPADHYAYA
Lakshmana Suri
With a Foreword
BY
K.S.RAMASWAMI SASTRIGAL B.A, B.L.
Sub-Judge, Tanjore.

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥
॥ॐ नमः परमगुरुभ्यः ॥
॥श्रीभगवत्पादाभ्युदयम्॥
श्रीमहामहोपाध्यायलक्ष्मणमूरिविरचितम् ।
श्रीरङ्गस्थ
श्रीवाणीविलासमुद्रायत्रालये
समुद्रितम् ।
१९२७.
मूल्यम्
[ एकरूप्यकम्

·No text on this page.

·FOREWORD. feel highly honoured, nay, purified and ennobled, by the request of Mahamahopadhyaya Pandit Lakshmana Suri Avergal to write a foreword to his valuable and excellent work on Sri Sankaracharya entitled "Bhagavat- Padabhyudaya." The hero cf the poein is the master-mind of the world of men ; and the author of the poem is the master-poet in Sanskrit today. It would be presumptuous on my part to appraise the value of such a poein by such a poet on such a theme and on such a hero of the realm of spiritual life which is within us and about us but is only imperfectly known and would not be known at all but for the largesse of light showered by him with an abundant hand and a benignant heart. We can never understand Sri Sankaracharya aright unless we recognise and realise that he is a universal genius as well as the summation and incarnation of the Indian spirit. He is a universal genius because he is the ideal hero as a thinker.

·ii Before the clear and unflinching flame of his vision all darkness of unreason flies. Veil after veil of Maya is seen and shown and snatched away till at last we are face to face with the Oversoul and realise the oneness of the soul and the Oversoul. As I have observed elsewhere, “His philosophy is that dazzling integrated white light which includes and combines the coinponent and variegated and lustrous colours of other systems of religious thought. Being inclusive and comprehensive it has no quarrel with any other religion or philosophy." While such is the inclusive and universal character of Sri Sankara's thought, what is of even greater interest and attractiveness in our eyes is the fact that he is the summation and culmination and incarnation of the genius of India. What is the distinctiveness of the Indian spirit? It is to use the words of Rabindranath Tagore “the Realisation of the Infinite." This Realisation of the Infinite is not a mere affirmation of the intellect but is a fact of consciousness, an experience of the soul. "That fair Beauty which no eye can see And that sweet Music which no ear can measure" has become an obsession with the Indian mind not ·111 because the mind of India is forgetful of the realities of life but because the vision of God revealed in the Veda and entrusted to the safe custody of the Indian genius has become an abiding possession of the Indian spirit. रसोऽप्यस्य परं दृष्टा निवर्तते. This longing for the Supreme and Infinite Being and Beauty and Bliss has never been a mere forinula or a muere creed or a mere longing. It has been within us and about us. It breaks forth in our poetry and song; it invests Nature with a newer meaning and a more radiant charm ; and it trans figures the totality of human conduct; Swami Vivekananda says: “That society is the greatest where the bighest truths become practical." If the Indian peasant is to a large extent philosophical behind the plough, it is because Sri Sankaracharya and bis forerunners and successors have scattered the precious truths of the Veda all over the land. Such being the universality and the thorough Indianness of the genius of Sri Sankaracharya, we can easily realise how his life and his message are of unique value and importance to India and to the world at large. If humanity yearns to-day for a pacific and co-operative, and at the same time re fined and spiritual, civilisation, it can achieve such a consummation only with the aid of Sri Sankara, ·ir His method is not that of displacement but that of fulfilment. His message never seeks to overturn this faith or that institution, but dowers man with a new temper, a new outlook, and a new vision. It makes every one manly without ferocity, independent withoat loss of love, and thoughtful without sacrificing practicality. In India its value is even greater. As I have observed elsewhere: "India is today in the pangs of a new birth. In India we find a blend of many races and many religions, of many creeds and many cultures. India is the great laboratory of the future co-operative civilisation of the world. On the anvil of variety with the hammer of Advaitic unity we must forge the new co-operative harmonious spiritual civilisation of the future. The Advaita alone tolerates all levels of attainment and links them all to the vivifying and illuminating central unity. All other reconstructions are on the basis of carnivorous or cannibalistic reconstruction the reconstruction of destruction and assimilation. In the Advaita alone we find the reconstruction of combination into a higher unity, the re-integration of all the colours of the spectrum into the white light. In and through the Advaita and the Advaita alone, India will discover and realise and attain the wider and deeper and higher spiritual unity, from ·V which and from which alone will come the reintegrated and perfect social and industrial and political unity which will usher the dawn of a new era of peace and plenty and prosperity in India and through Iudia's inspiration all over the world. I conceive such to be the mission of the Advaita in India and the mission of India in the world" The poet has divided his poem into two partsone part dealing with Sri Sankaracharya's life and the other part dealing with his thought. 1 think that this method has the great advantage of clarity and condensation and that in this respect the poem has an advantage over the older lives of the Great Teacher. As the book now published deals only with the life of Sri Sankara it will be out of place for me to enter into the details of his thought and so I refrain from going into the intricacies of the doctrine of the Advaita. It may be asked what need there is for a new poem on Sri Sankara when the land abounds in his biographies which, however, are largely diluted by wbat Max Muller calls the dialogic process. Each age must make its own summation of the past both as a measure of gratitude and as a means of inspiration. The beauty and excellence of such a work are its own justification. The present poem ·vi verse. has such abiding beauty and such varied excellence as surely form its secure basis of self-justification, The verse has a clear and smooth and harmonious flow and the poem has a depth of meaning commensurate with the limpidity and lucidity of the I am sure that the public will appreciate the poem and that the book will be read on the Sankara Jayanti day year after year. I am sure also that the author will give us soon the second part of the poem and also other works summing up the past and guiding the present and ushering in the great future that is to be, because in the case of a mind like bis which is so full of the auspicious music of the pure and perfect life and so dedicated to the acquisition and dissemination of the elements of uplift and salvation, every achievement will lead to a greater achievement and every auspicious act is a herald of further auspicious acts to come. To use his own words in this poem लोकेऽपि भावि कल्याणं संपन्नं दैवसंपदा । भद्राण्यभिद्रवन्त्याशु निम्नमाप इव स्थलम् ।। Tanjore 27th April 1927 K. S. RAMASWAMI SASTRI.

·॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
॥ उपोवातः ॥
श्रीकैलासे महाशैले महीयसि महीय माम् ।
शृद्धसत्त्वैकगम्यत्वद्योतके रजनात्मनि ॥ १॥
अभूरितपसां मां मनसापि दुरासदे ।
सकृच्छवणमात्रेण सर्वपापप्रणाशिनि ॥ २ ॥
महामणिमयस्तम्भसहस्राचिविराजिते ।
सुमेरुशिखरस्पर्धिनानाप्राकार संवृते ॥ ३
सर्वाश्चर्यमये तत्र विशाल मणिमण्टप
मूले कल्पतरोदिव्यमोंकारमयमासनम ।। ४ ॥
अध्यासीनं महादेवमुमयोंकाररूपया ।
अन्वास्यमानं पुत्राभ्यां गणेशेन गुहेन च ॥ ५ ॥
प्रद्धेनाधिष्ठितद्वारं नन्दिना वेत्रपाणिना ।
प्रतीक्ष्यमाणसमयं सेवार्थ भक्तकोटिभिः॥ ६॥

·उपोद्धातः । उपासांचक्रिरे देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । देवर्षयो नारदाचा: सनकाद्याश्च योगिनः ॥ ७ ॥ एवं निषेव्यमाणोऽयं सर्वज्ञः परमेश्वरः । जानन्नपि स पप्रच्छ नारद विनयान्वितम् ॥ ८॥ विवनुरिव भासि त्वं देवर्षे ब्रूहि हद्तम् । अपि स्वस्त्यय लोकानां त्वं वायुरिव सर्वगः ॥ ५ ॥ इति पृच्छति देवेशे संप्राप्तावसरा: सुराः । नारदं चोदयामासुब्रूहि कार्यमितीङ्गितः ॥ १० ॥ तस्मै निवेदयामास स च नत्वा कृताञ्जलिः । अन्तश्चरसि भूतानां त्वं सर्वज्ञश्च सर्ववित् ॥ ११ ॥ त्वदनुपहलेशेन भ्राजन्ते ज्ञानिनोऽपरे । किं नामाविदितं तेऽद्य जनेनानेन बोध्यताम् ॥ १२ ॥ तथाप्याज्ञा गुरुतग प्रभोरिति निवेद्यते । यः प्रणीतस्त्वया पूर्व सर्वभूतानुकम्पिना ॥ १३ ॥ धर्मार्थकाममोशाख्यपुरुषाथैकसाधनम् । येन लोकाच देवाश्च पितरश्च प्रतिष्ठिताः ॥ १४ ॥ अनुतिष्ठन्ति यद्धमै धर्मज्ञा ये बुभूषवः । स निःश्वखितभूतस्ते वेदो निःश्वासवत्प्रियः ॥ १५ ॥ ।

·उपोद्धातः ।
पृथिव्यामधुना पापैः पीड्यते इन्त सर्वशः ।
न कोऽपि मन्यते तस्य नित्यत्वं न्याय सावितम् ॥११॥
प्रतियन्ति न तद्धर्म प्रत्यक्ष शरणा: खलाः ।
अप्रत्यक्षफले वेदे को विश्वसितुमर्हति ।। १७ ।।
ये मन्दा मन्दमतयः पशुप्राया नराधमाः ।
तेषां श्रद्धास्तु निगमे नास्माकं धीमतामिति ॥ १८ ॥
प्रहसन्तः स्वगोष्ठीषु विरलानपि वैदिकान ।
आहुश्च ते सर्वे धर्मो यः प्रत्यक्षफलोदयः ॥ १९ ॥
इत्यादिवादकुशलैर्वञ्चिताः कलिपूरुषः ।
हुर्हाणा इवाकार्याद्धर्म शेषा अपि क्रमात् ॥ २० ॥
केचिच्छृतिविरुद्धेषु तन्त्रेषु प्रवणा अपि ।
कल्पयन्ति हठात्स्वैरमै कार्य श्रुतितत्रयोः ॥ २१ ॥
यत्प्रणीतं भगवता व्यासरूपेण विष्णुना।
शास्त्रं शारीरकं नाम मुमुक्षूणां परायणम् ॥ २२ ॥
तदशामद्य किं वक्ष्ये प्रजापतिवचो यथा ।
विरोचनेनान्यथैव गृहीतं चोपपादितम् ॥ २३ ॥
तथेदं पारमर्ष च ब्रह्मात्मैकत्वदर्शनम् ।
गृहीतं वैपरीत्येन विरद्धं च परस्परम् ॥ १४ ॥

·उपोद्धातः। तदेव चानुधावन्ति परप्रत्ययिनो जडाः । किमद्य बहुना पृथ्व्यां जागांसुरदर्शनम् ॥ २५ ॥ प्रजापतेरिव मुनेः प्रयासो विफलीकृतः । आक्रान्ता च मही कृत्स्ना निर्भरं सौगतादिभिः ॥ २१ ॥ तत्प्रसीद यथा धमों भुवि स्यान्निरुपलवः । यथा च मार्गगा माः खाधिकारानुरूपतः ॥ १७ ॥ सेवमानाः स्वस्वधर्म कल्पेन्श्रेयसे क्रमात । यथा च नातिको नश्येदास्तिकत्वं भजेत वा ॥ २८ ॥ तथाविधमुपायं नस्त्वमेवास्थातुमईसि । इत्युक्त्तवन्तं देवर्षि भगवानाह सस्मितम् ॥ २९ ।। तपस्यतः शिवगुरोरहमेवात्मजो भवन् । कालेनाल्पेन सद्धर्म स्थापयामि महीतले ॥ ३० ॥ सर्वतत्रस्वतत्रो यो मण्डनो धातुरंशजः । वादच्छलेन तं शिष्यं करिष्यामि सुदुर्जयम् ॥ ३१॥ अवश्यमेव जेतव्यः कर्मपारम्यवाद्यसो। अजितेऽस्मिन्श्रुतेब्रह्मपरत्वं स्यान्नु कम्पितम् ॥ १९॥ अवैदिकान्विनेष्यामि खेलेनैव तदुक्तिभिः । वित्तकाण्डत्रयीधर्म यथावत्सुप्रतिष्ठितम् ।। १३ ॥

·उपोद्धातः । इत्युक्त्वान्तहिते देवे विष्णुराह दिवौकसः । मुव्यहं पद्मपादः सन्नुपसत्स्यामि शंकरम् ॥ ३४ ॥ प्राभाकरिः सन्नंशेन हस्तामलकतां व्रजन् । वायुरेष गिरिभूत्वा यातु तोटकतामपि ॥ ३५ ॥ मण्डनः शिष्यतां प्राप्य प्रणेष्यति हि वार्तिकम् । सुरेश्वराचार्य इति ख्यातिमेष्यति च स्वयम् ॥ ३६ ॥ साह्य सर्वात्मना कार्यमिहास्माभिरतन्द्रितैः। इत्यादिष्टाः सुरगणास्तथेत्युक्त्वा ययुर्मुदा ॥ ३७ ॥ भों तत्सत् ॥

·॥ॐ नमः परमगुरुभ्यः॥
॥श्रीभगवत्पादाभ्युदयम्॥
नमः परमहंसेन्द्रपरित्राजकमूर्तये ।
गुरवे सर्वजगतां महिने शंकरात्मने । १ ॥
भतिगम्भीरवाग्गुम्फैः पूर्वाचायग्नेकधा ।
वर्णितं परमाचार्यवैभवं परमाद्भुतम् ।। २ ।।
तदहं न स्तुवन्नध जिहेमि मितवागपि ।
भक्त्यैव प्रीयते देवो न पाण्डित्यादिभिस्तथा ॥३॥
न च तायपथे व्योनि न यान्ति चटकादयः ।
शक्त्या वा ह्यतो वाचां शुद्धये महतां गुणाः ॥ ४ ॥
इति बुद्धया प्रवृत्तस्य स्तोतुं श्रीगुरुवैभवम ।
क्षन्तुमर्हन्ति सुधियो ममेदमतिसाहसम् ॥ ५ ॥
अस्ति श्रीमान्केरलाख्यः स्फीतो जनपदो महान् ।
पारावारी समाश्लिष्यन्नुभौ दक्षिणपश्चिमौ ॥ ६ ॥

·प्रथमः सर्गः। यत्र न प्रभवत्युप्रस्तापच्छायाद्रुमैर्घने । तत्त्वज्ञानामृतास्वादतृप्तेष्विव भवोद्भवः ॥ ७ ॥ न यत्र समशीतोष्णे व्यथा वा जाड्यसंभवा । यथा तितिक्षासारेषु महत्सु द्वन्द्वकारिता ॥ ८ ॥ निकामवर्षिणा यत्र पर्जन्येनावसीयते । ऋतुमुख्यै रिहाजनमिज्यन्ते देवता इति ॥ ९ ॥ यः सदा ब्रह्मघोषेण मुखरीकृतदिबुखैः । विभाति श्रोत्रियग्रामैब्रह्मलोक इवापरः ॥१०॥ सवनेषु निखातानां यूपानां यत्र पतयः । स्वर्गसोपानपङ्कीनां श्रियं पुष्णन्ति यज्वनाम् ।। ११ ॥ पूर्णा नाम नदी नत्र प्रसन्नामृतवाहिनी । आप्याययति वियेव सर्वान विषयगोचगन् ।। १२ ।। तस्यास्तटे विभात्युच्चवृषभो नाम सानुमान् । श्रीकैलासादपि श्रेष्टं कुरुते यं वृषध्वजः ॥ १३ ॥ भूधरस्यास्य निकटे भूसुररभिभासुरः । ग्रामोऽस्ति सुकृतग्रामः पृथिव्या इव मूर्तिमान् ॥ १४ ॥ 1. चूर्णी नदीति चिद्विलासीये ।

·८ श्रीभगवत्पादाभ्युदये जन्तोर्यदाश्रिताकालष्टीकते भयविह्वलः । इति हेतोर्वदन्त्येनं कालटीति विचक्षणाः ॥ १५ ॥ तत्र कश्चिहिजवरश्चतुर्वेदविदग्रणीः । जझे विद्याधरो नाम तपसा पावकप्रभः ॥ १६ ॥ तस्माछिछवगुरु म जातो शिवगुरुर्हि मः । सर्वज्ञत्वाच्छिव इव गुरुत्वाद्योगिनामपि ।। १७ ।। सोऽधीत्स सामानानायान्सरहस्यान्यथाविधि । समावृत्तो गुरुकुलान्मखिपण्डितनन्दिनीम् ॥ १८ ॥ कुलशीलादिसंपन्नामात्मनः सदृशीं द्विजः । उपयेमे यथान्यायं सती नाम सतीमणिम् ॥ १९ ॥ आयेंत्यम्बेति चाहुर्यामुमावत्सर्वमालाम् । सुशीलया तया नित्यं छाययेवानुयातया ॥ २० ॥ स यथाशयं यथाकालमुपस्थानेषु दक्षया । धर्मानाचरन्मेने गृहाश्रममनुत्तमम ॥ २१ ॥ 1. यत्तु चिदम्बरक्षेत्रे सर्वज्ञनानो विप्रस्य पत्न्यां कामाक्ष्यां श्रीभगव- त्पादातार इत्यनन्तानन्दगिरिकृते शंकरविजये, तद्बहुप्रन्थविरोधात्प्रत्य क्षविरोधाच्चापेक्ष्यम् ।

·प्रथमः सर्गः । ९ तस्यैवं वर्तमानस्य धर्मनित्यस्य धीमतः । जगाम सुमहान्कालः प्रजातन्तुमनिन्दतः ॥ १९ ।। जग्या स्मारित: पश्चाजायया चानुबोधितः । संतानार्थी तपस्तेपे सभार्यः स वृषाचले ॥ २३ ॥ नद्यां त्रिषवणस्नायी भस्मरुद्राक्षभूषितः । जपन्पश्चाक्षरमनुं रुद्राध्यायपरायणः ।। २४ ।। सकृद्धिल्बोदकं प्रानन्दध्यौ देवमहर्निशम् । एवं तपस्यतस्तस्य महान्कालोऽत्यवर्तत ॥ २५ ॥ अथ प्रसन्नो भगवान्भक्तकामितकामधुक् । आरुह्य वृषभं दिव्यं ग्जताचलसंनिभम् ॥ २६ ॥ देव्यालंकृतवामाङ्कः प्रादुरासीन्महेश्वरः । कोटिसूर्यप्रतीकाशमनाद्यन्तं सदाशिवम् ॥ १७ ॥ प्रसादसुमुखं देवं मनोवाचामगोचरम् । प्रणम्य शिरसा योगी तुष्टाव कृतसंभ्रमः ॥ २८ ॥ तमाह शंभुर्वत्स त्वं श्रान्तोऽसि तपसा भृशम् । जाने मनोगतं तेऽङ्ग मत्तः पुत्रमभीप्सयसि ॥ २९ ॥ 2. स्वप्न एव महेश्वरदर्शनमिति चिद्विलासीये ।

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये
किं सुतोऽल्पायुरेकोऽस्तु सर्वज्ञो लोकपूजितः ।
उत दीर्घायुषो मन्दा बहवस्ते मतं वद ॥ ३० ॥
इति पृच्छति देवेशे प्राह भूयः प्रणम्य सः ।
वर क्षणं क्षणरुचिर्नोल्कामुखशतं चिरम् ॥ ३१ ॥
तद्भवानिव सर्वज्ञोऽस्त्वल्पायुरपि मे सुतः।
प्रहस्य देवोऽप्यस्त्वेवमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ ३२ ॥
एवं लब्ध्वा वरं तुष्टौ समाप्य नियम ततः ।
दम्पती
गृहमागत्य
प्रतीतो
सुखमूषतुः ॥ ३३ ॥
अपश्यन्नथ सर्वज्ञमात्मनोऽयं जगत्त्रये ।
वरदानं च देवेभ्यः संस्मरन् करुणानिधिः ॥ ४ ॥
भाविवेश सती गर्भ शंकरो लोकशंकरः ।
अन्तर्वत्रीमथ ज्ञात्वा पत्नीं शिवगुरुर्मुदा ॥ ३५ ॥
गर्भसंस्कारकर्माणि चक्रे शास्त्रेण शास्त्रवित् ।
वर्धमाने ततो गर्भ गर्दा वेदाद्विषां गृहे ।। ३६ ॥
अकस्मात्प्रच्यवन्ती स्म क्षीणपुण्या यथा दिवः ।
गृहेषु सौगतादीनामद्वैतद्वेषिणामपि ॥ ३ ॥
फेरवा दुःश्रवारावा रोरूयन्ते स्म सकशः ।
ये धर्मप्रवणा नित्यं ये च वेदान्तशालिनः ॥ ३८ ॥

·प्रथमः सर्गः।
प्रसेदुराशयास्तेषां शरदीव जलाशयाः ।
गर्भालसाऽपि सा नासीत्वधर्मेऽवलसा मनाक् ॥ ३९ ॥
श्लथादरा तु भोगेषु शनैर्मिथ्या त्वबोधतः ।
मेने स्वप्नोपमं सर्व यत्किचिद्वयावहारिकम् ॥ ४० ॥
जहौ च क्रमशस्तृष्णामहिकामुष्मिकार्ययोः ।
सा ददर्श मुहुः स्वप्ने वटमूलनिवासिनम् ॥ ४१ ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशं त्रिनेवं चन्द्रशेखरम् ।
चिन्मुद्रालक्षणं देवं युवानं स्मरसुन्दरम ॥ ४२ ॥
दवानं मौक्तिकीमक्षमालां शिष्यः समावृतम् ।
ततः प्रबुद्धा सा देवी तमेव स्वप्नगोचरम् ॥ ४३ ॥
ध्यायन्ती मनसा देवं तन्मयीं धारणां दधौ ।
अथ चानेहसाऽल्पेन यत्किंचित्सचराचरम् ।। ४४ ।।
अचट तच्छिवाकारं योगारूढेन चेतसा ।
व्यावहारिकं यत्सत्यं यत्सत्यं पारमार्थिकम ॥ ४५ ॥
यत्प्रातिमासिकं सत्यं तत्सर्व नेतच्छिवात् ।
शिवः कर्ता शिवो भोक्ता शिवो भोग्यं शिवोऽमृतम् ।।
शिवोऽगतिर्गतिश्चेति प्रतीता निवृतावसत् ।
गर्भवासिनि देवेशे सत्यसंकल्प ईश्वरे ॥४७॥

·१२ श्रीभगवत्पादाभ्युदये मुदा परमया युक्ता देवाः साकं महर्षिभिः । प्रणम्य प्रार्थयामासुगर्भस्थं परमेश्वरम् ॥ ४८ ॥ देवदेव जगन्नाथ करुणाकर शंकर । जय देव महादेव जय भक्कार्तिभजन ॥ ४९ ॥ जय मृत्युंजय जय जयान्धकरिपो जय । जय त्रिपुरसंहारिन् जय हालाहलाशन ॥ ५० ॥ सन्त्येव बहवो नाथाः सुखस्थानां जगत्रये । न कोऽपि त्वहते शम्भो विपन्नस्याभयप्रदः ॥५१॥ तथा ह्यस्मान कालकूटपुरेदैत्याद्युपप्लुतान् । कस्त्वां विनाऽन्यः सहसा मा भैष्टत्यभ्यपालयत् ।। ५२ ।। अतो हि त्वामामनन्ति विश्वाधिक इति प्रभो। योऽयं वेदपथः पुंसां श्रेयसे निर्मितस्त्वया ॥ ५३ ॥ स बलाल्लुप्यते दृप्तरधुना हेतुवादिभिः । यावद्भुवि स्थितो धर्मस्तावदस्मस्थिििदवि ।। ५४ ।। यावदस्मत्स्थितिस्तावज्जगच्चक्र प्रवर्तते । तत्पृथ्व्यां वैदिक धर्म प्रतिष्ठाप्य यथापुरम् ।। ५५ ॥ धर्ममूलं जगत्सर्व परिपालय शंकर । यथा वृषो गामुपैति चतुष्पादृषवाहन ।। ५६ ।।

·प्रथमः सर्गः । १३ तण कुरुष्व देवेति प्रार्य देवा दिवंययुः । अथ कालस्तु संपातो जगदानन्ददायकः ॥ ५७ ॥ गमनाम्नी हि यो विष्णोर्महीमवतितीर्षतः । स एव समयः सर्वो भिटोते तिथिमे परम ।। 'मधुमासे मिते पक्ष उच्चस्थे ग्रहपश्चके । नक्षत्रे रुद्रदेवत्ये रुद्रांशत्वावबोधके ।। स्योकत्वात् , पूर्णात्मज्ञानपिशुने पूर्णाख्ये पञ्चमीतिथौ । त्रय्यात्मन्युश्चमारूढे त्रयीमूर्तित्वलक्ष के ॥ ६ ॥ जगद्गुरुत्वं वदतोगुर्वोच्चमुपेयुषोः । मन्दारयोश्वोच्छ्रितयोः श्रितमन्दारतेरिणोः ।। ६१ ॥ 1. निधिनागेभवह्नयब्दे विभवे मासि माधवे । आर्द्रायां शुक्- पञ्चम्यां शंकरस्योदयः स्मृतः ॥” इति माधवमासे भगवत्पादावतार- कथमिह मधुमासे” इत्युक्तिन विरुद्धेति चेत् , चान्द्रमानरीत्या माधवत्वेऽपि तदा भानोर्मेषराशिस्थितत्वेन मधुत्वमपि न विरुध्यते ॥ Vide also Encyclopaedia Britannica 11th Edn. Vol. 24, P. 151%3; Vol. 13, P. 506, under 'Hinduism': Vol. 24, P. 174 under 'Sanskrit poetry': Vol. 14, P. 397 under 'India--Hindu period.' Vide also 'Decline of Buddhism.' It is seen from the above that Sri Sankaracharya tlourished about 789 A. D. to820 A. D.

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये
एवं महामहिमनि समये शोभनोदये ।
सा देवी सुषुवे पुत्रं कुमारसमतेजसम् ।। ६२ ॥
संसारतापतप्तानां पीयूषसलिलाशयम ।
हंसं श्रुत्यन्तपद्मानां ज्ञानवैराग्यविग्रहम् ।। ६३ ।।
द्वादशात्मानमज्ञानतिमिग्ध्वस्तचक्षुषाम् ।
श्रेष्टं परमहंसानां गुरूणां परमं गुरुम् ॥ ६४ ।।
तेन सा शुशुभे देवी कुमारणार्कवर्चमा ।
तत्त्वमथैक्यबोधेन यथा भगवती श्रुतिः ।। ६५ ।।
जयशब्दो नमःशब्दः स्वस्तिशब्दश्व खेऽजनि ।
दिव्यदुन्दुभिघोषश्च रोदसी प्रतिनादयन् ।। ६६ ।।
आविर्भूते जगन्नाथे शंकरे लोकशंकरे ।
सर्वमेव जगत्सद्यस्तमोमुक्तमिवाबभौ ॥ ६७ ॥
शिवप्रसादजं पुत्रं लब्ध्वा शिवगुरुर्मुदा ।
नात्मानमपि सस्मार ब्रह्मानन्दगतो यथा ॥ ६८ ॥
स विप्रैर्विधिवत्कुर्वन् जातकर्मादिकं पिता ।
ददर्श सूनोरङ्गानि हर्षविष्फारितेक्षण : ।। ६९ ॥
तत्र चन्द्रकलाचिह्र लक्षयामास मूर्धनि ।
तथाऽखिलक्ष्म भ्रूमध्ये शूललक्षणमसयोः ॥ ७० ॥

·प्रथमः सर्गः ।
१५
नागयज्ञोपवीताङ्गमुरसि स्फुटमैक्षत ।
शुद्धस्फटिकसंकाशं विग्रहं चातिभासुरम् ॥ ७१ ।।
चक्रध्वजादिरेखाढ्यं पाणिपादं च वीक्ष्य स: ।
मेने स्वयं प्रसन्नो मे सकृत्प्रणत सर्वदः ।। ७२ ।।
भगवान्शंकरः साक्षात्पुत्रत्वं प्रत्यपद्यत ।
इति निश्चित्य पुत्रं स नाना शंकरमभ्यधात् ।। ७३ ॥
क्लेशादि दूरतर ईश्वर ईश्वराणां
यः सर्वकारणमजः स्वयमित्यजत्रम् ।
जोघुष्यमाणमहिमा निगमैः स बालो
भूत्वा द्विजस्य ववृधे जगतां विभूत्यै ॥ ७४ ।।
इति श्रीमहामहोपाध्यायमहाकवि लक्ष्मणसूरिप्रणीते
श्रीभगवत्पादाभ्युदये अवतारवर्णनं नाम
प्रथमः सर्गः॥

·द्वितीयः सर्गः ॥ सा ददर्श सुतं माता दिव्यमङ्गलविग्रहम् । सिंहसंहननं सिंहस्कन्धं सिंहावलोकनम् ॥ १ ॥ डद्यन्तमिव भास्वन्तं नृसिंहमिव तेजसा । सुधांशुमिव पीयूषं वर्षन्तमिव चक्षुषि ।। २ ॥ चक्षुष्मद्भाग्यनिष्पत्तिमिवासेचनकाकृतिम् । वितरन्तमिवार्तेभ्यो जनेभ्योऽभयदक्षिणम् ।। ३ ।। ताग्यन्तमिवोद्धृत्य जनता जनिसागरात् । सुभगं च गभीरं च तं दृष्ट्वा हृषिताभवत् ।। ४ ॥ प्रेक्षणीयतमं सूनोरङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवम् । प्रेक्षावतामपि प्रेक्षावहमुत्प्रेक्षते म्म मा ॥ ५ श्रुत्यन्तव्यापिनी सौम्ये विशाले चास्य चक्षुषी । श्रुत्यन्तव्यापि चक्षुष्वं व्याचक्षाते निरङ्कुशम् ॥ ६ ॥ प्रवृत्त्या च निवृत्त्या च द्विधा त्वं व्यङ्गुमात्मनः । अतिरेव नु संवृत्ता शोभने श्रवसी इमे ॥ ७ ·द्वितीयः सर्गः। अधरोष्ठमिदं वल्गु सुश्लिष्टं च निदर्शनम् । मविता तत्त्वमस्यैक्ये महावाक्योपपादिते ॥ ८ ॥ नासाद्वयमिदं चारु वीक्ष्य स्मरति मे मनः । भगवद्धचम: शुक्लकृष्णाख्यमृतिदर्शिनः ॥ ९ ॥ इमौ विद्याविलासिन्या विलासमणिदर्पणौ । कपोलदर्पणौ वेति नाध्यवस्थति मे मतिः ॥ १० ॥ रेखाश्चतस्रोऽङ्गुष्ठस्य मूले वीक्ष्याइ सा पतिम् । नाथ त्वदात्मजोऽप्येष सर्ववेदो भवानिव ॥ ११ ॥ एवमुत्पश्यति स्मान्यदप्यङ्ग ब्रह्मवादिनी । यथाप्रकृति लोके हि वस्तु तत्त्वमुदीक्ष्यते ।। १२ ।। चरत्यस्मिन् सजानुभ्यां पाणिभ्यां भवनाङ्गणे । तपःसत्यदयाशौचान्यचरन् भुवनाङ्कणे ॥ १५ ॥ चत्वारो राजदन्ताश्च यदोद्विभिदिरे शिशोः । वृष्ट्येव बीजमुद्भिन्नं चातुर्वर्ण्य समं तदा ॥ १४ ।। यह्येष प्रथमां वाचं व्याजहार शुभाक्षराम् । तर्हि श्रदधिरे विप्रा मन्त्रे व्याहृतिपूर्वके ॥ १५ ॥ तस्मिन् प्रस्थातुमनसि पादाभ्यां मुनिदारके । श्रुतिस्मृत्युदितौ धर्मों जगत्यां सुप्रतिष्ठितौ ॥ १६ ॥ B.P.2 ·श्रीमगवत्पादाभ्युदये अब्दपूर्तिमहे प्राप्ते सुताभ्युदयकृत्पिता । वृषाचलेशमानर्च पूजाद्रव्यविशेषतः ॥ १७ ॥ यदर्पितं तत्र लिने भूषामाल्याम्बरादिकम् । तत्सर्व स्वसुताङ्गस्थं सद्यो वीक्ष्य सविस्मितः ॥ १८ ॥ ब्रह्मोत्सवे रथस्थं तौ दम्पती दर्शको हरम् । भागतौ स्वमुमाके च स्वाङ्के चापश्यतां सुतम् ॥ १९ ॥ जातु वात्याऽऽकुले ग्रामे त्वपश्यन्तस्तमर्मकम् । तत्र तत्र विचिन्वन्तो जनाः संभ्रान्तमानसाः ।। २० ॥ दिष्टया लब्धोऽयमित्युक्त्वा तमेवैकं पृथक्पृथक् । युगपगृहमानिन्युस्तानष्टौ वीक्ष्य विस्मिताः ॥ ११ ॥ पिताऽप्यन्विष्य जग्राह तमेक हारसंनिधेः । पित्राऽऽनीतेऽर्भके दृष्टे नाहश्यन्तेतरार्भकाः ॥ २१॥ एवंविधाभिळीलाभिर्दिव्याभिर्दिव्यमात्मनः । योतयनैश्वरं भावं विजहार स बालवत् ॥ २३ ॥ पितुरगतो नित्यं स्तोत्राणि स महात्मनाम् । कीर्त्यमानान्युषत्काले शृण्वन्ननुजगौ स्वयम् ॥ २४ ॥ अग्निहोत्रादिकालेषु गुरोः मंनिहितोऽन्तिके । सर्व यथावदुबुधे मन्त्रतन्त्रक्रियादिकम् ।। २५ ॥

·द्वितीयः सर्गः। स पूजावसरे कृत्वा यत्किश्चित्प्रतिमादिकम् । स्वयं चार्चति पार्श्वस्थो भक्तिप्रणिहितेन्द्रियः ॥ २६ ॥ एवंविधानि कर्माणि प्रत्यहं तस्य पश्यताम् । बालानां वासना मैव जाता न क्रीडिते मनाक् ।। २७ ॥ शुभोऽशुभो वा संसर्गात्स्वभावोऽपि विवर्तते । पुष्पादिद्रव्यसंसर्गादबादीनां यथा गुणाः ॥ २८ ॥ श्रूयते शुकशाबो द्वावेकयोनिभवौ यमौ । विप्रव्याधालयावासात्तत्सयूथ्यगिराविति ॥ १९ ॥ नूनं ते बालकाश्चीर्णपुण्यपुजा हि जन्मसु । अन्यथा क नु वेदान्तवेद्यः शंभुः क चार्भकाः ॥ ३० ॥ इतिहासपुराणानि सकृच्छत्वोपपत्तिभिः । वयस्यांश्चोदयन् धर्म तेषामाचार्यतां गतः ॥ ३१ ॥ स्मरन्ति विद्वान् बालोऽपि वृद्धः शेषास्तु बालकाः । विद्यैव वार्धके हेतुर्हायनाद्यप्रयोजकम् ॥ १२ ॥ किं बहूक्त्याऽऽतृतीयाब्दाजग्राह निखिलाः कलाः। स रुद्धोऽनुपनीतत्वादानाये न त्वशक्तितः ॥ ३३ ॥ नैतचित्रं महेशाने लीलामनुजविग्रहे । सकच्च्छ्रवणमात्रेण यत्सर्वं चाध्यगीष्ट सः॥

·२० श्रीभगवत्पादाभ्युदये शिष्टाचारानुरोधार्थ विभूतिं ख्यापयन्विभुः । शुश्राव शिष्यवत्साक्षी तत्रास्ते यदुपुंगवः ॥ ३५ ॥ कदाऽयं पञ्चवर्षः स्यादुपनीतः कदा भवेत् । कदा वेदध्वनि वत्समुखाच्छोष्यामि निर्भरम् ॥ ३१ ॥ ध्यायन्नेवं शिवगुरुरनवाप्तमनोरेथः । कालेन चण्डवेगेन हा निन्ये कीर्तिशेषताम् ॥ ३७ ।। शिवलोकं गतं दृष्ट्वा पति सा शोकमुत्थितम् । निजग्राह विवेकेन शिशोः खेदापनुत्तये ॥ ३८ ॥ क्रियां निवर्तयामास यथाविध्यौलदेहिकीम् । माहिताग्निविधानेन सती भर्तुः सबान्धवा ॥ ३९ ॥ अथ संवत्सरे याते प्राप्त वर्षे च पश्चमे । सुतस्य कारयामास मातोपनयनक्रियाम् ॥ ४० ॥ उपनीतो गुरुकुले विद्यार्थी शंकरो वसन् । नप्राह वेदानाचार्याच्चतुर्वेदविदां वरात् ॥ ४१ ।। अधो यन्नयमध्यायानुपाध्यायैरितान् सकृत् । जग्राह न ददौ चास्य पुनरुच्चारणश्रमम् ॥४२॥ चिद्विलासीये तु शिवगुरुरेव पञ्चमेऽन्दे स्वपुत्रं शंकरमुपनीय स्वरमेव बेदानध्यापयामास ततः कालधर्मणायुज्यतेति ।

·द्वितीयः सर्गः। स ब्रह्मचारिणः पूर्व येऽस्यासंस्तत्र ते क्रमात् । अस्यैव शिष्यतां प्राप्ताः संदेशादेशिकस्य तु ॥ ४३ ॥ तथेत्यध्यापनक्लेशं गुरोः परिहरन्सुधीः । स्वयमध्यापयामास तान्सर्वान्गुरुसंनिधौ ॥४४॥ वेदेष्वनर्गलं तस्य मौस्वयं च सुशब्दताम् । परिपाटी च निर्बाधां पश्यन्प्रमुमुदे गुरुः ॥ ४५ ॥ अथाहोभिः कतिपयैर्वेदानां पारदश्वनः। मेधां च प्रतिभां चास्य निरीक्ष्याचिन्तयद्गुरुः ॥ ४६ ॥ अहो अन्यादृशं ह्यस्य बालस्य मतिवैभवम् । यदेष सर्ववेदानामीशोऽभूत्प्रमितैदिनैः ॥ ४० ॥ अपारांश्वातिगम्भीरानाम्रायान्सागरानिव । पिबन्खेलेन नन्वेष द्वितीयः कुम्भसंभवः ॥ ४८॥ नायं संमृतिभाक्कश्चिन्जीवो भवितुमर्हति । नूनमीशान एवैवं स्वैरं विहरति प्रभुः ॥ ४९ ।। अहो स्वधीतं मेऽधीतं जन्म चैव सुजन्म मे । यदहं लोकनाथस्य गुरुत्वं सुकृतैर्गतः ॥ ५० ॥ इति निश्चित्य मनसा शंकरं शंकरात्मकम् । अनिशं भावयत्नास्त तच्चेष्टासु चमत्कृतीः॥५१ ।।

·१२ श्रीभगवत्पादाभ्युदये तस्य मेधाविनः कीर्तिः शोभयन्ती दिशो दश । हन्त कायॆ मुखाब्जेषु दधे पण्डितमानिनाम् ॥ १२ ॥ कदाचिदेष मध्याहे कस्यचिगृहिणो गृहम् । प्रविश्य भवती भिक्षां देहीत्यनमभिक्षत ॥ ५३॥ श्रुत्वा तदृहिणी सद्यः प्रम्लानवदनाम्बुजा । मुञ्चन्त्यणि नेत्राभ्यां निःश्वसन्ती मुहुर्मुहुः ।। ५४ ।। लज्जयावामुखी प्राह मन्दमन्दवरा वटुम् । भिक्षां प्राहुर्मासमानं तां दातुं ब्रह्मचारिणे ॥ ५५ ॥ यथा कालमुपस्थात्रे या न शक्ता कुटुम्बिनी। विग्धिक्तजन्म दुर्जाता का नु स्यान्मादृशी भुवि ॥ ५६ ॥ नूनं मया प्रागर्हन्यो न किंचित्प्रतिपादितम् । देहीति याचते नास्तीत्युक्ता वागतिनिष्ठुरा ।। ५७ ।। तदिदानी मया प्राप्तं दोर्गसमतिदारुणम् । कृतं यदिह सर्वोऽपि तदेव प्रेत्य चाश्नुते ॥ ५८ ॥ अथाप्यामळकं तेऽद्य मिक्षार्थमिदमिष्यताम् । यथाशक्त्यर्थिने यच्छन्नापराध्यति वै जनः ॥ ५९ ॥ 1. “प्रासमानं भवेद्भिक्षा अय्यं मिक्षाचतुष्टयम् । अग्र्यं चतुर्गुणी- इल हन्तकारोऽभिधीयते ॥” इति स्मृतिः।

·द्वितीयः सर्गः।
२३
इत्युक्त्वा सा महाभागा प्रदायामलकीफलम् ।
अनेन प्रीयतां शंभुरिति चाह विलज्जिता ।। ६० ॥
निध्याय तस्यः कार्पण्यं सौमनस्यं च शंकरः।
तुष्टाव लक्ष्मी तद्भूयै कारुण्यरसमेदुरः ।। ६१ ॥
॥ कनकलक्ष्मीस्तवः।
'म हरेः
: पुलकभूषणमाश्रयन्ती
भृङ्गाङ्गनेव मुकुलाभरणं तमालम् ।
मङ्गीकृताखिलविभूतिरपागलीला
माङ्गल्यदास्तु मम मङ्गलदेवतायाः ॥१॥
मुग्धा मुहुर्विदधती वदने मुरारेः
प्रेमत्रपाप्रणिहितानि गतागतानि ।
मालादृशोर्मधुकरीव महोत्पले या
सा मे श्रियं दिशतु सागरसंभवायाः ॥ २॥
भामीलितार्धमधिगम्य मुदा मुन्द-
मानन्दमन्दमनिमेषमनतन्त्रम् ।
आकेकरस्थितकनीनिकपक्षमनेसं
भूत्यै भवेन्मम भुजगशयाङ्गनायाः ॥ ३ ॥
बान्तरे मधुजिनः श्रितकौस्तुभे या
हारावकी च हरिनीलमणी विभाति ।
कामप्रदा भगवतोऽपि
कटाक्षमाला
कल्याणमावहतु मे कमलालवाः ॥४॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये
स्तुति तामतिगम्भीरामाकर्ण्य हृदयंगमाम् ।
बालके कृतवात्सल्या प्रादुरासीत्स्वयं रमा ॥ ६२ ॥
स्वभासा भासमानां तामिन्दिरां वीक्ष्य शंकरः ।
भक्तिप्रवणधीनीचैः प्रणनाम पुनः पुनः ॥ ६३ ॥
कालाम्बुदालि ललितोरसि कैटभारे-
र्धाराधरे स्कुरति या तटिदङ्गनेव ।
मातुः समस्तजगतां महनीयमक्षि
भद्राणि मे दिशतु भार्गवनन्दनायाः ॥ ५ ॥
प्राप्तं पदं प्रथमतः खलु यत्प्रभावा.
न्मङ्गल्यभाजि मधुमाथिनि मन्मथेन ।
मय्यापतेत्तदिह मन्थरमीक्षणार्ध
मन्दालसाक्षि मकराकरकन्यकायाः ॥ ६ ॥
विश्वामरेन्द्रपदविभ्रमानदक्ष-
मानन्दहेतुरधिकं मधुविद्विषोऽपि ।
ईषन्निषीदतु मयि क्षणमीक्षणार्ध
मिन्दीवरोइरसहोदरमिन्दिरायाः ॥७॥
इष्टा विशिष्टमतयोऽपि नरा यया द्रा-
ग्दष्टास्त्रिविष्टपसदथ पदं भजन्ते ।
दृष्टिः प्रहष्ठकमलोदरदीप्तिरिष्टां
पुष्टिं कृषीष्ट मम षुष्करविष्टरायाः ॥ ८॥

·द्वितीयः सर्गः ।
२५
हस्ताभ्यां सा तमादाय स्वाके कृत्वोपगृह्य च ।
प्राह त्वं शारदेवासि लीलया पुरुषाकृतिः ॥ १४ ॥
अहो ते भारती वत्स गभीरमधुरोदया ।
ययाहं तोषिताम्यद्य यथाकर्षणविद्यया ॥६५॥
दद्याद्दयानुपवनो द्रविणाम्बुधारा-
मस्मिन्न किंचनविहंगशिशौ विषण्णे ।
दुष्कर्मधर्ममपहाय चिराय दूरा-
नारायणप्रणयिनीनयनाम्बुवाहः ॥ ९॥
गीर्देवतेति गरुडध्वजभामिनीति
शाकंभरीति शशिशेखरवल्लभेति ।
सृष्टिस्थितिप्रलयसिद्धिपु संस्थितायै
तस्यै नमस्त्रिभुवनैकगुरोस्तरुण्यै ॥ १० ॥
श्रुत्यै नमोऽस्तु शुभकर्मफलप्रसूत्यै
रत्यै नमोऽस्तु रमणीयगुणाश्रयायै ।
शक्त्यै नमोऽस्तु शतपत्रनिकेतनायै
पुष्टयै नमोऽस्तु पुरुषोत्तमवल्लभायै ॥१॥
नमोऽस्तु नालीकनिभाननायै
नमोऽस्तु दुग्धोदधिजन्मभूत्यै ।
नमोऽस्तु सोमामृतसोदरायै .
नमोस्तु नारायणवल्लभायै ॥ १२ ॥

·श्रीमगवत्पादाभ्युदये
किं तु व्यवसितं तेऽद्य मन्ये वत्स सुदुर्घटम् ।
यदेभिहि जनैः पूर्व श्रेयो दारिद्र्यनाशनम् ॥ ६६ ॥
न किंचिदभ्याचरितं येन प्रीयेय तेष्वहम् ।
वृणीष्वान्यं वरं तात जहीहीमं दुराग्रहम् ॥ ६॥
श्रियमेवं भाषमाणां प्रश्रितः प्रत्युवाच सः ।
मातर्मयि प्रसन्नासि यदि दित्ससि वा वरम् ।। ६८ ॥
कुरुष्वेमं गृहजनं त्वदपाङ्गेकभाजनम् ।
आविर्भावोऽम्ब तेऽमीषां व्यनक्ति प्राक्तनं शुभम् ॥ १९॥
नमोऽस्तु हेमाम्बुजपीठिकायै
नमोऽस्तु भूमण्डलनायिकायै ।
नमोऽस्तु देवादिदयापरायै
नमोऽस्तु शाायुधवल्लभायै ॥ १३ ॥
नमोऽस्तु देव्यै भृगुनन्दनायै
नमोऽस्तु विष्णोरुरसि स्थिताय ।
नमोऽस्तु लक्ष्यै कमलालयाय
नमोऽस्तु दामोदरवल्लभायै ॥ १४ ॥
नमोऽस्तु कान्त्यै कमक्षणायै
नमोऽस्तु भूत्यै भुवनप्रसूत्री।
नमोऽस्तु देवादिभिरर्चितायै
नमोऽस्तु नन्दात्मजवल्लभायै ॥ १५ ॥

·द्वितीयः सर्गः । अलक्ष्मी नाशयत्वेषामिदमामलकीफलम् । इत्युक्त्वा कमलापादकमले तत्फलं बधात् ॥ ७० ॥ तद्गुणैः प्रमिता पद्मा पश्यतस्तस्य तहम् । कनकामलकासारैः पूरयित्वा तिरोदधे ॥ ७१ ॥ इत्थं फलवपि यत्किचित्पृथुकामलकोपमम् । भक्त्यार्पितं महेशाने प्रसूतेऽक्षय्यमीप्सितम् ॥ ७२ ।। अतो हि शाति भगवान्भक्तिपूर्व यदर्प्यते । फलपुष्पादि तत्सर्व संप्रीणयति मामिति ॥ ७ ॥ श्रीदश्रियैवमनुगृह्य कुटुम्बिनी ता- मासप्तमाब्दमयमाप्तसमस्तविद्यः । स्वं प्रीणयन्गुरुमभीप्सितदक्षिणाभिः पर्युत्सुकस्वजननीचरणौ ववन्दे ॥ ७४ ।। इति श्रीमहामहोपाध्यायमहाकवि लक्ष्मणसरिप्रणीते श्रीभगवत्पादाभ्युदये कौमारवर्णनं नाम द्वितीयः सर्गः॥

·तृतीयः सर्गः॥
वन्दमानं तमाशिष्य चिरविश्लेषजं प्रमः ।
विजहो दुःसहं तापं प्राहं प्राप्येव निता ॥१॥
हिरण्यगर्भाधानन्दा मात्राः स्युर्यस्य तं च सा ।
ब्रह्मानन्दं सुतारलेषानन्दमात्राममन्यत ॥ २॥
घ्राणेनेवोपजिघ्रन्ती लिन्तीव च जिह्वया ।
पिबन्तीव च चतुभ्यो प्रेम्णा परवशाभवत् ।। ३ ।।
स नैकविद्याभ्यासावप्युकस्वजनसेवनम् ।
मन्यते स्म परं धर्म धर्मव्याधवचः स्मरन् ॥ ४ ॥
माशुश्रूषणपरः सायंप्रातरतन्द्रितः ।
अग्न्यादित्याग्रुपस्थायी भिक्षाशी स्थण्डिलेशयः ॥ ५ ॥
वसानो वसनं शाणमैणेयं बोचरीयकम् ।
दधानो मेखला लक्षणां त्रिवृतं मुजनिर्मिताम् ॥६॥
कमण्डलु तथा बैल्वं दण्डं केशान्तिकं दधत् ।
नित्यस्वाध्यायनिरतः सम्यग्विनियतेन्द्रियः ॥७॥

·तृतायः सगः । ब्रह्मवर्चसनिवृत्ततेजमाग्निग्वि ज्वलन् । प्रथमाश्रममाहात्म्यं स बभौ ख्यापयन्निव ॥ ८॥ किमेष भगवान्साक्षाद्वामनः स्याद्वहद्वती। अथ बा नैतदेवं स्याच्छद्मनैव स तापप्तः ॥ ५ ॥ अयं तपस्यतितरामुच्चैरुपाधिवर्जितः । अतः साक्षात्तपः क्रीडत्येवंरूपेण भाग्यतः ॥ १० ॥ इति प्रवादो लोकानां संजज्ञे कौतुकोदितः । तदन्वभ्यागताच्छम्भुतेजसस्तापसोत्तमात् ॥ ११ ॥ दुर्वाससः सुप्रसन्नान्मत्रप्राममविन्दत । तथा योगविधिं कृत्स्नं सिद्धीरप्यणिमादिकाः ।। १२ ॥ लोकेऽपि भाविकल्याणं संपन्नं देवसंपदा । भद्राण्यभिद्रवन्त्याशु निम्नमाप इव स्थलम् ॥ १३ ॥ किमु वक्तव्यमीशाने विभूतीनामधीश्वरे । उपातिष्ठन्त ताः सर्वा विद्या भानुमिव प्रभाः ॥ १४ ॥ कदाचिद्धर्मतप्ताया 'मातुः स्नानार्थमापगाम् । तदाकर्षणमन्वज्ञस्तुष्टावाऋष्टुमन्तिके ॥ १५ ॥ 1. अत्राचार्यविरचितो महापगास्तवो बहुषु पुस्तकालयेषु अन्विष्य- माणोऽपि न लभ्यते। उपलभ्यते तु संक्षेपशंकरविजयादिभिः स तवो- ऽस्तीति । “अम्बाथै यदियं नीता तटिनी सद्म संनिधिम् । अम्बा ·३. श्रीभगवत्पादाभ्युदये स्वववश्याऽऽपगा सापि स्रवन्ती निकषागृहम् । तर्पयामास पयसा धेनुर्वत्समिवानिशम् ॥ १६ ॥ अप्राकृताभिलीलाभिर्विकसन्या दिने दिने । गुणोपहूतैर्जनताशृङ्गजेंगीयमानया ॥ १७ ॥ आमोदभरवाहिन्या दिक्षु तत्कीर्तिमालया । कर्णपूरीभवन्त्याऽऽपीद्राजा तदर्शनोत्सुकः ॥ १८ ॥ सचिवः प्रेषितस्तेन तदानयनकाक्षिणा । प्रणम्य शंकरं भक्त्या प्रश्रयेण व्यजिज्ञपत् ॥ १९ ॥ विद्वन् केरलभूपालो गुणगृह्यो गुणाकर । दिदृक्षते त्वाऽऽन्यभूपदिदृक्षितपदाम्बुजः ॥ २० ॥ इत्युक्तवन्तं तं राजभृत्यं स प्राह सस्मितम् । वयं हि भिक्षवो धीमंस्तृप्ता भिक्षानमात्रया ॥ २१ ॥ किं नस्तपस्विनां कार्य मदमोहास्पदैर्धनः। क मण्डलेश्वराराध्या दुराराध्या महीभुजः ॥ २२ ॥ कच विद्या धनाराध्या वयं शमदमाश्रयाः । न धनेनार्थिनोऽर्थी यो राजद्वारि स तिष्ठतु ॥ २५ ॥ तरङ्गिणीत्येव कथ्यतेऽचापि सा खलु ॥” इति चिद्विलासीवेन तस्या अम्बानदीति प्रसिद्धिरिति च ।

·तृतीयः सर्गः ।
३१
यदा धनार्थिनः स्याम तदा पश्याम भूपतिम् ।
संमानाद्राह्मणो नित्यमुद्विजेत विषादिव ॥ २४ ॥
राजानं तेज आदत्त इति च स्मयते खलु ।
वयं ब्रह्मकुलोद्भूताः प्राक्तनैः पुण्यसंचयः ॥ २५ ॥
तन्नः क्षपयितुं नालं दुर्लभं ब्रह्मवर्चसम् ।
भद्र गत्वा स्ववित्तेन सेव्यतां स्वामिसंनिधिः ॥ २६ ॥
ततः प्रतिनिवृत्तेन मन्त्रिणोक्ते यथायथम् ।
श्रुत्वा रोमाञ्चितो राजा न्यमजद्विस्मयाम्बुधौ ॥ २७ ।।
अहो बतैष सुमहान्यच्छ्यिं स्वयमागताम् ।
जही जनोऽयं यल्लोभादम्भ्रमीति दिवानिशम् ॥ २८ ॥
अभिगम्याहणीयोऽयं श्रेयस्कामैर्यथेश्वरः ।
इति निश्चित्य मनसा राजा परिजनैः सह ॥ २९ ॥
पद्भयामेव समासाद्य शंकरस्य निवेशनम् ।
किरीटरत्ननिकरैः कुर्वन्नीराजनामिव ॥ ३० ॥
मूर्धा गुरुपदाम्भोजे पस्पर्श विनयान्वितः ।
प्रससाद गुरुश्चास्मिन्भक्तिप्रवणचेतसि ॥ ३१ ॥
इयं हि महतां शैली यत्प्रपन्नेष्वनुग्रहः ।
राझोऽनपत्यता दुःखं पुढेष्टया शमयन्विभुः ॥ १२ ॥

·३२
श्रीभगवत्पादाभ्युदये
समंतानस्य तस्यादाद्ध नित्यरति वरम् ।
शाम्भवा मुनयो जातु शंकरं द्रष्टुमागताः ॥ १३ ॥
उपमन्युरगस्त्यश्च गौतमोऽन्ये च तापसाः ।
देदीप्यमानांस्तपसा तान्मुनीन्द्रान्गृहागतान् ॥ ३४ ॥
यथाई पूजयामास सोऽर्घ्यपाद्यासनादिभिः ।
सभाजनीयमहसं शम्भोरपरविग्रहम् ॥ ३५ ।।
सभाजयन्तं विनयात्तं सर्वे बहु मेनिरे ।
सुतस्य श्रेयसि सदा प्रसक्तहृदया सती ॥ ३६ ।।
कृतातिथ्यान्मुनिवरान् विश्रान्तानिदमब्रवीत् ।
अद्य धन्याऽस्मि भवतां पाविता पदपांसुभिः ॥ ३७ ॥
यद्यपि प्रेष्ठविश्लेषादुर्भगा नष्टमङ्गला ।
ब्रह्मकल्पा भवन्तो यत्पावयन्ति कुटीमिमाम् ॥ ३८ ॥
अतो मन्येऽस्य बालस्य पूर्वैस्तप्तं महत्तपः ।
प्रस्तुतं किमपि प्रष्टुं प्रत्ययादुत्सुकं मनः ॥ ३९ ॥
तत्प्रसीदत वत्सस्याशंसे ज्ञातुं शुभाशुभे ।
इत्येवमनुयुजानां कुम्भयोनिरुवाच ताम् ॥ ४० ॥
धन्यधन्यैव भद्रे त्वं यदनेनानि पुत्रिणी।
जायापत्योः संगतयोविप्रयोगो ध्रुवः सति ॥ ४१ ॥

·तृतीयः सर्गः । तस्मिन्नपरिहार्येऽर्थे जनो नाईनि गर्हणाम् । अन्यथा गमजननी कोमल्या शोभना कथम् ॥ ४२ ॥ तदलं त्रिजगत्पूज्येऽप्यात्मन्येवमयज्ञया । इमं हि वेदगर्भाश इति वेदविदो विदुः ।। ४३ ॥ तत्तच्छास्त्रप्रणेतारो विवरीतुं स्वमाशयम् । जाता एकात्मनेत्याहुः सर्वशास्त्रविचक्षणाः ॥ ४४ ॥ अयं मश्रेषु दुर्वासा योगेष्वेव पतञ्जलिः । बुद्धया बृहस्पतिसमः काव्ये काव्यसमो ह्ययम् ।। ४५ ।। ज्ञानवैराग्यसंपत्तौ समान: सनकादिभिः । मेधाप्रतिभयोदेवि त्वत्सुतम्त्वत्सुतोपमः ।। ४६ ॥ बहुना किमिमं जानीह्या धिकारिकपूरुषम् । एवं महामहिम्रोऽस्य वायुग्द्यावसीयते ॥ ७ ॥ वयं नदभिवृद्धयर्थ संप्राप्ताः स्मः शिवाज्ञया । अष्टवर्षोऽयमधुना दीयन्तेऽष्टौ पुन: समाः ॥ ४८ ॥ एवं षोडशवर्षः सन्नेष श्रेयो विधान्यति । भविष्यत्यस्य पश्चाच्च श्रेयः कल्याणि मा शुचः ॥ ४९ ।। इत्युक्त्वा तेषु यातेषु माता पुत्रायुषोऽल्पताम् । म्मृत्वाऽऽर्ता विदधे तेन वीतशोकाऽऽत्मविद्यया ॥ ५० ॥ B.P.8 ·३४ श्रीभगवत्पादाभ्युदये दारार्थमात्मनो जातु व्यग्रां तां पुनरूचिवान् । अम्ब तत्त्वविदां मान्याऽस्यतो वक्ष्यामि ते शृणु ।। ५१ ।। विरक्तः प्रव्रजेद्धीमानसरक्तस्तु गृहे वसेत् । यथाधिकारं विहिताविति न्यासगृहाश्रमौ ॥ ५२ ॥ रागो मूलं गृहत्वस्य वैराग्यमितरस्य तु । इति व्यवस्थितं देवि रागगन्धोऽपि नास्ति मे ॥ ५३ ॥ श्ववान्तानोपमान्मत्वा विषयान्धीह॒णीयते । विवेकी को नु वा रज्येद्वीभत्से बीकलेवरे ।। ५४ ॥ महो भ्रान्तिरहो मौढ्यं लोकस्य पशुधर्मणः। यदयं दुर्भगे मांसयन्त्रपङ्के निमजति ॥ ५५ ॥ मांसपाश्चालिकायास्तु यत्रलोलेजपरे । नायबस्थिप्रन्थिशालिन्याः खियाः किमिव शोभनम् ।। इत्यादिश्रुतिपोषेषु बधिरा हन्त कामिनः । न मे कामलवोऽप्यति येन स्त्रीमृत्यताऽस्तु मे ॥ ५७ ।। न च प्रजां चकमिरे वीतरागाः पुरर्षयः । ब्रह्मणः स्थानमापुते श्मशानमितरे जनाः ।। ५८ ॥ 1. नारदपरिव्राजकोपनिषदि तृतीयोपदेशे । 2. महोपनिषदि तृतीयाध्याये । तथा याज्ञवल्क्योपनिषदि च ।

·तृतीयः सर्गः । तदलं देवि निबंध्य मां व्युत्थानकृतोद्यमम् । अनुजानीहि भद्रं ते भूयाच्छेयस्तवोत्तमम् ॥ ५९ ॥ श्रुत्वैव निपपातैषा हा हताऽस्मीति मूर्छिता । आश्वास्य चाह हा किं मे क्षते क्षारं निषिञ्चमि ॥१०॥ कथं मां भर्तृशोका हातुमिच्छसि पुत्रक । गृहिणो हि वसिष्ठाया महान्तः किमकोविदाः ॥ ६१ ॥ गृहस्थ एवाश्रमिणां सर्वेषां कारणं विदुः । यथा तव पिता तात यथा वा ते पितामहः ॥ ६२ ॥ तथा वर्तख तदलं शप्तोऽसि त्वं ममोपरि । निरुद्धः प्राज्ञयाऽप्येवं मात्रा विश्लेषभीरुणा ।। ६३ ॥ वेलयेव पयोराशिः कुण्ठितप्रसरोऽवसत् । अथैकदाऽवतीर्णोऽसौ स्नातुं सरिति तत्क्षणम् ॥ १४ ॥ गृहीतपादो नक्रेण ययाचेऽम्बां ससंभ्रमम् । इदानीं वाऽनुजानीहि जीवन्तं मां यदीच्छसि ॥ ६५ ।। प्राहमहाद्विमुच्येय संन्यासग्रहणे ध्रुवम् । साऽप्यन्वजानात्संभ्रान्ता जीवितं रक्ष पुत्रक ॥ ६६ ॥ येन केनाप्युपायेन जीवन्भद्राणि पश्यति । मया संन्यस्तमित्याह सोऽप्युच्चैस्त्रिरविक्लवंः ।। ६७ ॥

·३६ श्रीभगवत्पादाभ्युदये तत्क्षणं स तु नक्रत्वान्मुक्तो गन्धर्वतां भजन् । प्रणम्य यमिनां श्रेष्ठ गतवांस्तदनुज्ञया ॥ ६८ । स हि पुष्परथो नाम गन्धर्वोऽन्तजले वसन् । तत्रावतरतः स्नातुं चकर्ष पदयोजिान ।।१९।। तच्छापाद्वाहतां प्राप्तो मुक्तः शंकरतेजसा । सान्त्वयित्वाथ जननी स्मृत्युपस्थानसंविदा ॥ ७० ॥ आप्तेषु बन्धुवर्गेषु तां निक्षिप्य धन: समम् । प्रस्थातुकामः शुश्राव स वाणीमशरीरिणीम् ॥ ७९ ॥ तरङ्गिण्यास्तरङ्गौघेराकृष्टाया गृहान्तिकम् । ममालयस्य प्राकारो मृण्मयो भिद्यतेऽनिशम् ॥ ७२ ॥ तस्य रक्षा समीचीनां कृत्वा स्वैरं ब्रजेरिति । तत: कृष्णालयं किंचिद्दरदेशे निरीतिके ॥ ७३ ।। यथाविधि प्रतिष्ठाप्य दिव्यवाचानुमोदितः । सहसाऽऽकाशमार्गेण प्रपेदे नर्मदातटम् ॥४॥ विविक्तमृषिभिर्जुष्टं सुप्रशान्त मृगद्विजम् । गोविन्दभगवत्पादयोगी यत्र तपस्यति ।। ७५ ।। 1. नाना पुष्परथः ख्यातो गन्धर्वाणामधीश्वरः । अहं शप्तः पुरा धात्रा इति ब्रह्मणा शप्तत्वमुक्त चिद्विलासीये ॥ 2. बदरिकाश्रमे श्रीगोविन्दभगवत्पादवसतिरिति चिद्विलासीये कथ्यते । बहुप्रन्थानुराधात्तस्य नर्मदातटे एव वसतिरिति गम्यते ॥

·तृतीयः सर्गः । तमात्मनो गुरुं योग्यं निश्चित्य प्रत्य पद्य त। प्रादेशमात्रविवगं तद्गुहां पश्यतो सुनेः ॥ ७६ ॥ प्रादेशमात्रमात्मानं गुहास्थं निजसंस्थया । व्याचष्टेऽसौ गुरुरिति हल्लेखः समजायत ।। ७७ ।। तनुहां त्रिःपरिक्रम्य शेषांश तं स्तुवन जगौ । ब्रह्मविद्याभिलाषी त्वां प्रपद्ये भगवन्निति ॥ ७८ ॥ कस्त्वमित्यनुयुञ्जाने तस्मिन् योगीश्वरे कविः । हुयर्न भूमिरित्यायैः पद्यः प्रत्युत्तरं ददौ ॥ ७९ ॥ न भूमिर्न तोयं न तेजो न वायु- नं खं नेन्द्रियं वा न तेषां समूहः । भनेकान्तिकत्वात्सुपुप्त्येकसिद्ध- स्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥१॥ : न वर्णा न वर्णाश्रमाचारधर्मा न मे धारणाध्यानयोगादयोऽपि । अनात्माश्रयाममाध्यासहाना- त्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ २॥ न माता पिता वा न देवा न लोका न वेदा न यज्ञा न तीर्थ अवन्ति । 1. दशश्लोकीति निर्वाणदशकमिति चैतेषां श्लोकानां नाम ।।

·३८
श्रीमगवत्पादाभ्युदये
सुषुप्तौ निरस्तातिशून्यात्मकत्वा-
त्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ ३॥
न सांख्यं न शैवं न तत्पाशरावं
न जैन न मीमांसकादेर्मतं वा ।
विशिष्टानुभूत्या विशुद्धात्मकत्वा-
तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ ४ ॥
न बोर्व न चाधो न चान्तर्न बाह्य
न मध्यं न तिर्यङ् न पूर्वाऽपरा दिक् ।
वियब्यापकत्वादखण्डैकरूपं
तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ ५॥
न शुझं न कृष्णं न रक्तं न पीतं
न कुजं न पीनं न ह्रस्वं न दीर्घम् ।
भरूपं तथा ज्योतिराकारकत्वा-
त्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ ६ ॥
न शास्ता न शास्त्रं न शिष्यो न शिक्षा
न च त्वं न चाहं न चायं प्रपञ्चः ।
सरूपावबोधो विकल्पासहिष्णु-
स्तदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ ७॥
न जाग्रम मे स्वमको वा घुसुप्ति-
नं विश्वो न वा तैजसः प्राज्ञको वा ।
अविचात्मकत्वात्रयाणां तुरीयं
बदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥ ८॥

·तृतीयः सर्गः। अपि व्यापकत्वाद्धि तत्वप्रयोगा. स्वतः सिद्धभावादनन्याश्रयत्वात् । जगत्तुच्छमेतत्समस्तं तदन्य- सदेकोऽवशिष्टः शिवः केवलोऽहम् ॥९॥ न चैकं तदन्यड्वितीयं कुतः स्या- न वा केवलत्वं न चाकेवलत्वम् । न शून्यं न चाशून्यमद्वैतकत्वा- कथं सर्ववेदान्तसिद्धं ब्रवीमि ॥ १० ॥ श्लोकैरुपनिषत्साररुपश्लोकितवत्यसो। स्वपादौ दर्शयामास पूजयामास सोऽपि तौ ॥ ८० ॥ गुरुपादस्य पूज्यत्व नियमं दर्शयन्नृणाम । भगवानपि निध्याय ध्यानेनैनमभाषत ।। ८१ ॥ धर्मसंस्थापनाय त्वं जातोऽसि मुवि शंकरः । सर्वज्ञः सर्वविद्यानामीशानोऽपि विडम्बयन् ॥ ८२ ॥ जनतां सर्वलोकानां गुरुर्गुरुमपेक्षसे । मा भूदगुरुका विद्येत्याचारं परिरक्षितुम् ॥ ८५ ॥ इति प्रशस्य भगवान् संन्यासं तस्य मानसम् । कर्मणा विशदीकृत्य महावाक्यचतुष्टयम् ॥ ८४ ॥ व्यासप्रार्थनया सदाशिवः शुकाय ध्यानन्यासपूर्वकं महावाक्यचतुष्टयं दिदेशेति रहस्योपनिषदि । तद्विशेषास्तु गुरूपदेशकमेण ज्ञातम्याः।

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये
उपादिशद्यतीन्द्राय ध्यानन्यासादिपूर्वकम् ।
अब्रवीच पुनर्विद्वन्नेतां विद्यां सदाशिवः ।। ८५ ।।
विततार स्वशिष्याय शुकाय व्याससूनवे ।
स व वैयासकिः प्रादागौडपादाय योगिने ॥ ८६ ॥
तस्मादियं मां संप्राप्ता गौडपादमहामुनेः ।
इत्युक्त्वा चन्द्रमौलीशं रत्नगर्भ गणाधिपम ।। ८७ ॥
शिवाक्रमादिहायात ददौ तस्मै स देशिकः ।
अथ च ब्रह्मसूत्रार्थ व्याचष्टे स्म यथायथम ।। ८८ ॥
स तु पारमहंस्येन तया च ब्रह्मविद्यया ।
रेजे यथाग्निगदित्यतेजोयोगे समिद्धतः ॥ ८९ ।।
उत्कूलेन प्रवाहेण सीददाश्रममण्डलम् ।
ररक्ष शंकरो गृहंस्तदोघ स्वकमण्डलौ ।। ९० ।।
गोविन्दभगवत्पादस्तदाकातिविस्मितः ।
शंकरं सदसि प्राह व्यासवाक्यमनुस्मरन् ।। ९१ ॥
आवेदितो मुनिगणः कृष्णद्वैपायन: पुरा ।
भगवन् जानकी सीता राममायाँ पतिव्रताम् ॥ ९२ ॥
प्रसह्य स्ववशे कर्तु दशग्रीवो यथोद्यत: ।
तथैवोपनिषदी विद्यां प्रत्यग्ब्रह्मैक्यतत्पराम ॥ ९३ ॥

·तृतीयः सर्गः। ४१ द्वतिनः स्ववशीकर्तु प्रहाँ चोस्थिता मिथः । प्रमाणयन्ति तादात्सूत्राणि निरङ्कशाः ।। ९४ ।। हा हन्त दुर्दशां प्राप्ता विद्या ह्यद्वैनदर्शिनी । मलिम्लुचान्तरंगता साध्वीव कलिराक्षसैः ॥ १५ ॥ मदीयेति मदीयेति कृष्यत सर्वतो हठात् । रक्षा विधेहि सीदन्त्या विद्याया भगवनिति ॥ ९६ ॥ तान्बभाषे स भगवान्कोऽप्योघं शमयिष्यति । कुम्भेन कुम्भज इव सागरं मागरोपमम् ॥ ९७ ॥ स एव भाज्यं सूत्राणां यथावत्संप्रणेष्यति । परिश्रमं मे सफलं करिष्यत्यचिगदिति ।। ९८ ॥ मन्ये त्वामेव निर्दिश्य प्रोक्तवान् बादरायणः । वाराणसीमधिवसन् गुरुशासनपालकः । मन्दाकिनीमिव जगत्पावनी कीर्तिमाप्नुहि ॥ ९९ ।। मूर्ना वहन् गुरुतरं गुरुशासनं त. च्छेयोऽनुशासनकृने भवमाश्रितानाम् । निर्वोढुमेष कृतधीहंगराजधानी वाराणसी परमहंमगुरुः प्रपेदे ॥ १० ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायमहाकवि लक्ष्मणसूरिप्रणीते श्रीभगवत्पादाभ्युदये पारमहंस्यवर्णनं नाम तृतीयः सर्गः ॥

·चतुर्थः सर्गः॥
स विवेश पुरी काशी काशमानां स्वया श्रिया ।
अवतीर्णामिव ब्रह्मपुरी भुवि रिरंसया ॥ १ ॥
उछि ताभिः पताकाभिस्तजयन्तीमिवान्तकम् ।
विना ज्ञानश्रमं जन्तोरन्ते कैवल्यदायिनीम् ॥ १॥
पूरयन्ती कर्णरन्धं ब्रह्मघोषैरनारतम् ।
नानाशाखार्थचर्चाभिमुखरीकृतदिमुखाम् ॥ ३ ॥
भगवत्या च जाहव्या प्रणयिन्या महशितुः ।
जले कूले च हंगौघैः शोभनः शोभमानया ॥ ४ ॥
सर्वपापप्रणाशिन्या सकृन्मजनमात्रतः ।
दयिताया पुरी शंभोः सखीवल्लाल्यतेऽनिशम् ॥ ५ ॥
देव्या यत्र विशालाक्ष्या सदा क्रीडति शंकरः ।
गणीभूय कृपा शंभोर्यत्र जागर्ति मुक्तये ॥ ६ ॥
तां यमीन्द्रऽधिवसति तद्गुणैरधिवासिताः।
सद्यः काष्ठाः ससौरभ्यहमतामरमैरिव ॥ ७ ॥

·चतुर्थः सर्गः । । श्रीकाशी मुक्तिनगरी श्रीगुरुर्मुक्तिनायकः । मुक्तिप्रदा ब्रह्मविद्या हन्त भाग्यं जनुष्मताम् ॥ ८॥ अध्यात्मविपासाम्राज्यचक्रवर्त्यनुपालिताम । तां पुरीं भेजिरे नाना दिग्भ्यो लोका मुमुक्षवः ॥ ९ ॥ तेषु श्रीगुरुपादाब्जच्छायाशान्तभवार्तिषु । प्रागल्भ्यं कुण्ठितं मृत्योः कृपणेषु निरङ्कुशम् ।। १० ।। ब्रह्मचार्यथ कोऽप्येत्य प्रपद्ये शरणं गुरो। स्वामित्युक्त्वा नमस्तेन पृष्ठोदन्तो व्यजिज्ञपत् ॥ ११ ॥ अहं सनन्दनो नाम चोलदेशोद्भवो द्विजः । वेदवानकृतोद्वाहो विरक्तोऽस्मि गृहाश्रमात् ॥ १२ ॥ लब्ध्वा मानुष्यकं देवाद्ब्रह्मण्यं च विशेषतः । अधीत्य विधिवद्वेदान सुकल्य करणश्च सन् ॥ १३॥ कथं नु रमते विद्वान् गृहेषु पशुधर्मसु । विरक्तन्द्रियवर्गोऽहमैहिकामुष्मिकार्थतः ।। १४ ॥ अन्विज्य सद्गुरुं तत्र तत्राहं पर्यटश्विरम् । यहच्छया प्रपन्नोऽस्मि कुरु मृत्समिम जनम् ॥ १५ ॥ 1. अहोबलक्षेत्रनिवासिनोलक्ष्मीमाधवनाम्नोजियोः पुत्रो विष्णु- शर्मा नामायं ब्रह्मचारी आचार्येण संन्यासप्रदानानन्तरं सनन्दन इति कृतनामधेम इति चिद्विलासीये ॥

·४४
श्रीभगवत्पादाभ्युदये
तस्मिन्नावेदयत्येवं ध्यान वेक्षित तद्गुणः ।
योगी तं कृतसंन्यासं शिष्यं चक्रे सनन्दनम् ।। १६ ।।
स चान्तेवासिषु श्रेष्ठयं गुरुभक्त्याऽऽनशे क्रमात् ।। १७ ।।
सर्वलोकसमस्यापि भजमानेष्वनुग्रहः ।
स्वभावो नात्र वैषम्यमीश्वरस्येव सद्गुरोः ॥ १८ ॥
इति तत्त्वमविज्ञाय छात्रेवन्येष्वसूयुषु ।
अन्यादृशीं तस्य भक्तिं प्रचिख्यापयिषुर्गुरुः ॥ १९ ॥
गङ्गायास्त्वपरे पारे तिष्ठन्तं स सनन्दनम् ।
शीघ्रमेहीत्याजुहाव सर्वेषामपि पश्यताम् ।। २० ।।
तथाऽऽहूत: स गुरुणा स्रोत स्विन्या अगाधताम् ।
अनाहत्यर्जुमार्गेण गन्तुं गुर्वन्तिक जवात् ॥ २१ ॥
अवातरजले सद्यस्तद्भक्त्या साऽपि निम्नगा।
पादन्यासेषु विन्यस्य पद्मं पद्ममधात्पदम् ।। २२ ॥
स च सत्वरमभ्येत्य तीरं गुर्वन्तिक स्थितः ।
आसन्नपत्रपानम्राः सर्वेऽपि तदसूयकाः ।! २३ ॥
एवं च गुरुभक्तेषु प्रीतिं बघ्नन्ति देवताः ।
असाध्यमितरः कार्य तेषामीपत्करं भवेत ॥ २४ ॥
ततः प्रभृति तं प्राहुः पद्मपादं विपश्चितः ।
इति शिष्येषु मुख्योऽभूत्पद्मादः मनन्दनः ॥ २५ ॥

·चतुर्थः सर्गः। अथान्यः कोऽपि शिष्योऽभूगिरिनाम महागुरोः । अन्वर्थनामा गिरिवद्गरौ भक्त्याऽप्रकम्प्यया ॥ २६ ॥ यथा शुश्रषया मिद्धिन नथा श्रवणादिना । इति निश्चितधीरेप केकर्य निरतो गुरोः ।। २७ ।। इतरेऽमुं मन्दमति विद्यानई च मेनिरे । एकदा पाठसमयेऽभ्यागतेऽनागते गिरौ ॥ २८ ॥ प्रतीक्ष्यतां क्षणमिति वदस्तदवहेलनम् । बुद्धाऽस्मै सकला विद्याः प्राहिणोन्मनसा गुरुः ॥ २९ ॥ वेधदीक्षोपदेशं यं कथयन्ति विचक्षणाः । ।। ३० । स चादित्यकरोद्भिन्नपद्मकोश इव क्षणात् ! तत्कृपोद्बुद्धहृत्पद्मो वाग्झरीमकरन्दवान् ।। ३१ ॥ श्रुत्यन्तासारनिष्यन्दः लोकेस्तोटकलक्षणः । गायन्ननुभवानन्दं प्रपदे चरणो गुरोः ॥ ३२ ॥ . स्पर्शदीक्षा, दृग्दीक्षा, वेधदीक्षेति दीक्षालयम्-तत्र यथा पक्षी क्षाभ्यां शिशुं स्पृष्ट्वा पोषयेत्तथा हस्तमस्तकसंयोगेनानुग्रहः स्पर्श ता; यथा मत्स्यः स्वापल्यानि वीक्षणेनैव पोषयेत् तथा दृष्टवाऽनुग्रहो शक्षा; यथा कूर्मः स्वापत्यानि ध्यानेन पोषयेत्तथा ध्यानेनानुग्रहो दीक्षो .

·४१ श्रीभगवत्पादाभ्युदये भगवन्नुदधौ मृतिजन्मजले सुखदुःखझषे पतितं व्यथितम् । कृपया शरणागतमुदर मामनुशाध्युपसन्नमनन्यगातेम् ॥ ३॥ विनिवर्त्य रतिं विषये विषमां परिमुच्य शरीरनिबद्धमतिम् । परमात्मपदे भव नित्यरतो जहि मोहमयं भ्रममात्ममते ॥२॥ विसजानमयादिषु पञ्चसु तामहमस्मि ममेति मतिम् । हशि रूपमनन्तमजं विगुणं हृदयस्थमवेहि सदाहऽमिति ॥३॥ जलभेदकृता बहुतेव रवर्घटिकादिकृता नभसोऽपि यथा । मतिभेदकृता तु तथा बहुता तव बुद्धिहशोऽविकृतस्य सदा ॥ दिनकृषभया सदृशेन सदा जनचित्तगतं सकलं स्वचिता । विदितं भवताऽविकृतेन सदा यत एवमतोऽसि सदेव सदा ॥ पद्मपादादयः श्रुत्वा तदुक्तीविस्मिता जगुः । अहो कृपाविवर्तोऽयं शासतोऽस्मान्महागुरोः ।। ३३ ।। प्रथतेऽस्म तदारभ्य तोटकाचार्य इत्यसो। स एव भगवत्पादभाष्याथै हृदयंगमम् ।। ३४ ।। हृदयको विवृण्वन् सन्नानन्दगिरिरुच्यते । प्रभाकरो नाम कश्चिच्छ्रीपलिग्रामजो द्विजः ॥ ३५ ॥ 1. त्रोटकाचार्य इति चाहुः ॥ "इह तोटकमम्बुधिसैः कथितम् । इति तोटकवृत्तकरणोदितत्वात्संज्ञायाः" " तोटकाचाय" इत्येव समी- चीनम् ॥

·चतुर्थः सर्गः ।
४७
जडेन सूनुनाऽत्यर्थ दूयमानो दिवानिशम् ।
आकर्ण्य परमाचार्य सर्वशक्तिसमन्वितम् ॥ ३६ ॥
स्वपादमूलं भजतां सर्वाभीष्टफलप्रदम् ।
अभ्येत्य नत्वा योगीन्द्रपादे पुत्रं निपातयन् ।। ३७ ॥
निवेदयामास गुरो पुत्रोऽयं तपसाऽऽर्जितः ।
पूर्णत्रयोदशाब्दोऽपि न शृणोति न पश्यति ॥ ३८ ॥
न वक्त्येकामपि गिरं मूकान्धबधिरोपमः ।
वरं विभोऽनपत्यत्वं न जडेन सपुत्रता ।। ३९ ॥
विभूतयो भगवतः श्रूयन्ते ह्यद्भुताद्भुताः ।
तदेनमजडं कृत्वा पाहि मां करुणानिधे ॥ ४०॥
निपातितः स्वपदयोन!त्पपात यदा तदा ।
कस्त्वं जडेत्याह गुरुः सोऽप्युत्थायेदमब्रवीत् ॥ ४५ ॥
नाहं जडः किं तु जडः प्रवर्तते मत्संनिधानेन न संदिहे गुरो।
पडूमिपड्भावविकारवर्जितं गुखैकतानं परमस्मि तत्पदम् ॥।॥
निमित्तं मनचक्षुरादिप्रवृत्ती
निरस्ताखिलोपाधिराकाशकल्पः ।
रविलोकचेष्टा निमित्तं बथा यः
नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥२॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये यमग्न्युष्णवन्नित्यबोधस्वरूपं मनश्चक्षुरादीन्य बोधात्मकानि । प्रवर्तन्त आश्रित्य निष्कम्पमेकं स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ३ ॥ मुखाभासको दर्पणे दृश्यमानो मुखत्वात् पृथक्त्वेन नैवास्ति वस्तु । चिदाभासको धीषु जीवोऽपि तद्व. त्स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ४ ॥ यथा दर्पणाभाव आभासहानी मुखं विद्यते कल्पनाहीनमेकम् । तथा धीवियोगे निराभासको यः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ५ ॥ मनश्चक्षुरादेवियुक्तः स्वयं यो मनश्चक्षुरादेर्मनश्चक्षुरादिः । मनश्चक्षुरादेरगम्यस्वरूपः स मित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ६ ॥ य एको विभाति स्वतः शुद्धचेताः प्रकाशस्वरूपोऽपि नानेव धीषु । शरावोदकस्थो यथा भानुरेकः स निस्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ७ ॥ यथाऽनेकचझुः प्रकाशो रविन क्रमेण प्रकाशीकरोति प्रकाश्यम् ।

·चतुर्थः सर्गः । अनेका धियो यस्तथैकप्रबोधः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥८॥ विवस्वत्प्रभातं यथा रूपमक्षं प्रगृह्णाति नाभातमेवं विवस्वान् । तथा भात आभासयत्येकमक्ष स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमान्मा ॥९॥ यथा सूर्य एकोऽप्यनेकश्वलासु स्थिरास्वप्सु चैकोऽग्निभाव्यस्त्ररूपः । चलासु प्रभिन्नः स्वधीप्वेक एवं स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमान्मा ॥ १० ॥ धनच्छमदृष्टिनच्छ समक यथा मन्यते निष्प्रभ चातिमूढः । तथा बद्धवद्भाति यो मूढदृष्टेः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥१॥ समस्तेषु वस्तुष्वनुस्यूतमेकं समस्तानि वस्तूनि यं न स्पृशन्ति । वियद्वत्सदा शुद्धसत्वस्वरूपः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥१२॥ इति दत्तोचरो देवस्तनिदानमत्रोचत । कविहिजबरः पूर्व सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥४१॥ B. P. 4

·५०
श्रीभगवत्पादाभ्युदये
वीतरागस्तपरतेपे संयमी यमुनातटे ।
तव प्रभाकर वधूढेिहायनमिमं सुतम ॥ ४२ ॥
तदने न्यस्य भगवन् क्षणं पश्येममित्यगात् ।
तस्मिन् ध्यानपरे बालो निपत्य सलिले मृतः ॥ ४५ ॥
स च निध्याय तत्कर्म न्यासनाशातुरो घृणी ।
विवेशास्य वपुर्योगी त्यक्त्वा स्वीयं वपुर्जले ॥ ४४ ॥
स एवायं पुनर्बन्धभिया जड इव स्थितः ।
असमजस एव स्यादितःपरमपि त्वयि ॥ ४५ ॥
अयं मत्संनिधावेव महात्मा वस्तुमर्हति ।
इति तं विप्रमाश्वास्य भगवान् स्वानभाषत ।।
महो अतिगभीगर्था अहो निगमसंमिताः ।
अहो हस्तामलकवदेते श्लोका : स्फुटाशयाः ॥ ४७ ॥
इत्याचार्य श्लाघमाने सर्वेऽपि तदनूदिरे ।
तादृक् श्लोकप्रणयनात्त हस्तामलकं विदुः ॥ ४८ ॥
पद्मपादस्तोटकार्यों हस्तामलक एव च ।
तुर्यः सुरेश्वराचार्यस्तत्कथोपरि वर्ण्यते ।। ४९ ।।
एत मुख्यतमाः शिष्या बहवः सन्ति चापरे ।
चिद्विलासः समित्पाणिः कृष्णदर्शनभानवः ॥ ५० ॥

·चतुर्थः सर्गः। ज्ञानकन्दः शुद्धकीर्तिबुद्धिवृद्धिमरीचयः । विष्णुगुप्तादयश्चान्ये चितथ्याश्च 'परःशताः ॥ ५१ ।। कदाचिदभिषेकार्थ मध्याह्ने मस्करीश्वरः । विशालाक्ष्यालयद्वाग जगाम मणकर्णिकाम् ।। ५२ ।। मध्येमार्ग सचाद्राक्षीदागदायान्तमन्त्यनम् । वसानं कच्चरं वासो दधानं मूनि वामणीम् ।। ५३ ॥ धावतोऽप्रे विश्वकद्रून बिभ्रतं चतुरः करे । अन्वीयमानं मातङ्गथा दारकद्वययुक्तया ॥ ५४ ।। मदालसं प्रनृत्यन्तं घूर्गमानं पदे पदे । तथाविधं विलोक्यारे गच्छ गच्छेत्यशाद्यतिः ॥ ५५ ॥ मोऽपि संस्कारवत्येव वाचा प्रत्याह योगिनम् । अन्नमयादन्नमयमथवा चैतन्यमेव चैतन्यात् द्विजवर दूरीकर्तुं वान्छति किं ब्रूहि गच्छ गच्छेति ॥१॥ किं गङ्गाम्बुनि बिम्बितेऽम्बरमणौ चण्डालवापयः पूरेऽप्यन्तरमस्ति काञ्चनघटीमृत्कुम्भयोश्वाम्बरे । प्रत्यग्वस्तुनि निस्तरङ्गसहजानन्दावबोधाम्बुधौ विप्रोऽयं श्वपचोऽयमित्यपि महान् कोऽयं विभेदभ्रमः ॥ २ ॥ 1. आनन्दगिरीये । अस्य मनीषापञ्चकस्य श्रीगोपालचालवतीन्द्र- रचिता मधुमन्जर्याख्या प्राचीनव्याख्या वर्तते । तस्याख्या चान्त इयित्वा प्रकटीकरिष्यते ॥

·५२ श्रीभगवत्पादाभ्युदये श्रुत्वा परमहंसस्तद्वाक्यं हृद्यं मनीषिणाम् । नीराक्षीरमिवोद्धृत्य जहर्ष च जगाद च ।। ५६ ।। मनीषापञ्चकम् ॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिपु स्फुटतरा या संविदुज्जृम्भते या ब्रह्मादिपिपीलिकान्ततनुपु प्रोता जगत्साक्षिणी । सैवाहं न च दृश्यवस्त्विति दृढप्रज्ञाऽपि यस्यास्ति चे- चण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येषा मनीषा मम ॥ १॥ ब्रह्मवाहमिदं जगच्च सकलं चिन्मात्रविस्तारित सर्व चैतदविद्यया त्रिगुणया शेषं मया कल्पितम् । इत्थं यस्य दृढा मतिः सुखतरे नित्य परे निर्मले चण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरुरित्येषा मनीषा मम ॥ २ ॥ शश्वमश्वरमेव विश्वमखिलं निश्चित्य वाचा गुरो- नित्यं ब्रह्म निरन्तरं विमृशता निर्व्याजशान्तात्मना । भूतं भावि च दुष्कृतं प्रदहता संविन्मये पावके प्रारब्धाय समर्पितं स्ववपुरित्येषा मनीषा मम ॥ ३ ॥ या तिर्यनरदेवताभिरहमित्यन्तः स्फुटा गृह्यते यद्भासा हृदयाक्षदेहविषया भान्ति स्वतोऽचेतनाः । तां भास्यैः पिहितार्कमण्डलानेभां स्फूर्ति सदा भावयन् योगी निर्वतमानसो हि गुरुरित्येषा मनीषा मम ॥ ४ ॥ यत्सौख्वाम्बुधिलेशलेशत इमे शक्रादयो निर्वृता यश्चित्ते नितरां प्रशान्तकलने लब्ध्वा मुनिर्निर्वृतः ।

·चतुर्थः सर्गः ।
५३
यस्मिनित्यसुखाम्बुधौ गलितधीब्रह्मैव न ब्रह्मवि.
द्यः कश्चित्स सुरेन्द्रवन्दितपदो नूनं मनीषा मम ॥ ५ ॥
एवं वदन् स नाद्राक्षीदतिश्चण्डालरूपिणम् ।
अदर्शच्च विशालाक्ष्या देव्या देवं पुर: स्थितम् ॥ ५७ ।।
सेव्यमानं सुग्गुणैः स्तूयमानं महर्षिभिः ।
महाककुदि राजन्तं वृष कैलामसंनिभे ।। ५८ ॥
सद्यः कृत्तिरभूद्वानः कच्चरं कृत्तिवाससः ।
श्वानस्त्वाम्रायरूपेण तम्य पावमुपाश्रिताः ।। ५९ ।।
सुरा सपदि गङ्गाऽसीद्गङ्गाधरजटातटे ।
दारकावपि संवृत्तौ गजाननषडाननौ ।। ६० ।।
स्वपरीक्षार्थमायातं शम्भुं ज्ञात्वाऽन्त्यजात्मना ।
नत्वा स्तुत्वा चाह भूमन्ननुग्राह्यो ह्ययं जनः ॥ ६१ ॥
देहदृष्टयाऽस्मि दामस्ते जीवदृष्टयाऽस्मि तेशकः ।
तत्त्वदृष्ट्या त्वमेवास्मि यथेच्छमनुशाधि माम् ।। ६२ ।।
सश्लाघमूचे भगवान् यते साधूदितं त्वया ।
तत्त्वदृष्टयाऽहमेव त्वं तथापि श्रूयतामिदम् ॥ ६॥
वेदो ब्रह्मपरः कृत्स्नो ब्रह्म चाखण्डमद्वयम् ।
तदन्यथैव व्याख्यातं कणादकपिलादिभिः ॥ ६४ ॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये गतानुगतिकोंकैस्तत्तहानुगम्यते । भद्वैतार्थमहीत्वेवं ममा द्वैतिमताम्बुधौ ॥ ६५ ॥ तामुदधार पोत्रीव गां व्यामः सूत्रदंष्ट्रया । तत्रापि चान्तरीभूय खलैः स्वैरं विशृङ्गलैः ॥ ६६ ।। बहुधा छिद्रितं सूत्रं द्वैतिभिर्मूषकैरिव । अतस्त्वं ब्रह्मसूत्राणां प्रत्यग्ब्रह्मक्यवादिनाम् ॥ ६७ ।। अतिसर्वस्वभूतानां भाष्येणार्थ स्फुटीकुरु । मतानि वेदबाह्यानि निरस्यन्नुपपत्तिभिः ॥ ६८ ॥ यथार्थभूतमद्वैतं स्थापयन् पालय श्रुतिम् । ततश्च विपुलां कीर्ति वितन्वन्मामुपैष्यसि : ६५ ।। इत्यादिश्य गते शम्भौ यतिनिर्वतितक्रियः । ययो नारायणमुनेम्तीर्थ बदरिकाश्रमम् ॥ ७० ॥ भासितं जितषड्वर्गेजिंतश्वासैजितेन्द्रियैः। तपोधनानधनासिभितिकल्मषैः ॥ ७१ ।। यत्रानभिज्ञा हिंसायाः श्वापदाः किं पुनर्जनाः । सर्वे ब्रह्मपरा यत्र मर्वे शमदमाकराः ॥ ७२ । सर्वे च मैत्रीपरमाः सर्वे दीनदयालवः । तदाश्रमपदं पुण्यं यावद्विशति शंकरः ।। ७३ ॥

·चतुर्थः सर्गः। तावद्विदितवृत्तास्ते ध्यानेन परमर्षयः । अभिगम्यायामासुमहेश्वरधिया यतिम् ॥ ७४ ॥ तान् स वृद्धान्वयःशीलतपोविद्यादिभिर्यतिः । नत्वा सूत्रार्थविवृतीः पश्यन्नन्याः पुनः पुनः ॥ ७५ ।। तासां श्रुत्यर्थ सूत्रार्थवाह्मनां विमृशन् सुधीः । वैयासिकानां सूत्राणां भाध्यम प्रणीतवान् ॥ ७९ ॥ ब्रह्मर्पयो ये तवासन् ब्रह्मविद्याविशाग्दाः । निमत्सरा: सुनिपुणा गुणागुणविवेचने :: ७७ ।। ते सर्वे च सभां कृत्वा प्रेक्ष्य तद्भाष्यमान्ततः । हर्षगद्गदया वाचा सुश्लाघमि दमूचिरे । ७८ ॥ अहो भाष्यमहो भाष्यमहो अद्वैतभाष्यकृत् । अहो 'प्रसादगाम्भीर्ये महामायादिहोदते ॥ ७९ ॥ क नु षोडशवर्षोऽयं क्व चेदं भाष्यमुत्तमम् । अथवा नाद्भनमिदं सर्वज्ञेऽस्मिन् सदाशिवे ।। ८० ॥ सूत्रार्थवर्णनेनेदं पदैः सूत्रानुकारिभिः । स्ववाक्यवर्णनेनापि भाष्यलक्षणलभितम् ॥ ८१ ॥ 1. अष्टवर्षे चतुर्वेदी द्वादशे सर्वशास्त्रीवत् । षोडशे कृतवान् भावं रात्रिंशे मुनिरभ्यगात् ॥ इति ।

·५१ श्रीभगवत्पादाभ्युदये इदमर्हति भाष्यत्वं नेतरद्भाव्यसंमितम् । अयं श्रुत्यन्तनिष्यन्दो मुमुक्षूणामिदं धनम ॥ ८२ ॥ भलं गोप्तुमिदं वेदं नानादुर्मतिदूषितम् । अव सफलोद्योगो भगवान् बादरायण: ॥ ८३ ॥ उदयाद्रेः शंकराख्यादुदिते भाष्यभास्करे । सद्यो विलिलियरे सर्वा द्वतिदुदिपेचकाः ॥ ८४ ।। इति प्रशंसितगुणो गुणगृह्येमहात्मभिः । भूतार्थशंसनपरैविज्ञैः प्रोत्सादितो गुरुः ॥ ८५ ॥ स द्वादशोपनिषदां गीतादित्रितयस्य च । तेने भाष्यं मुमुक्षूणां पुण्यपुखप्रचोदित: ।। ८६ ॥ एवं श्रुतिस्मृतिन्यायप्रस्थानत्रिनयस्य च । भाज्यषोडशकेनावीद्गुरुर्वेदांश्च वैदिकान ॥ ८७ ॥ अध्यापयामास ततो भाष्यं शिष्टानुमोदितम् । स्वान् शिष्यानितरांश्चैव ये स्युस्तत्राधिकारिणः ॥ ८८ ॥ इत्थं तीर्थस्वफणितिसुधासारपूरजनौचं तीर्थीकुर्वन् सुरसरिदिवाघौषममं प्रपन्नम् । काशी शिष्यैः पुनरवतरंस्तीर्थपादाधिराज: श्रेयो भूयः किमिति विमृशन्नाम्त भाध्यप्रणेता ॥ ८९ ।। इति श्रीमहामहोपाध्यायमहाकवि लक्ष्मणसूरिप्रणीते श्रीभगवत्पादाभ्युदये भाज्यप्रणयनवर्णनं नाम चतुर्थः सर्गः॥

·पञ्चमः सर्गः॥
अथ भागीरथीतीर निवमन्मुक्तिमण्टपे ।
श्रीशारीरकमीमांसाभाष्यं नागयणाश्रमे ॥ १ ॥
पूर्वमुत्थापितं सम्यगपि तच्छवणोत्सुकान ।
पुनरध्यापयामास पद्मादमुखान् गुरुः ॥ २ ॥
सुप्रसन्नतरं भाष्यं ते च सम्यग्विचक्षणा: ।
तथाऽप्यतिगम्भीरत्वात्तस्य गङ्गाप्रवाहवत् ।। ३ ॥
उत्सुकत्वाच तत्सारं पातुं गुरुमुखाम्बुजात् ।
रमस्यायातयामत्वात्स्वायत्वाच्च नवनवम ॥ ४ ॥
शृण्वतामपि शुश्रूषा जाता तेषामतृप्यताम् ।
भूरिवात्सल्यवान् सोऽपि मुहुस्तानध्यजीगपत् ।। ५ ॥
कदाचिद्ब्रह्मसूत्राणि व्याचक्षाणे महागुरौ ।
व्याख्यासिंहासनारूढे शिष्यमण्डलमण्डिते ॥ ६ ।
आजगाम द्विजः कश्चिजगजर्जरिताङ्गकः ।
कम्पमानवपुः शुक्लकेश: कम्प्रमुखागलि: ।। ७ ॥
मन्दमन्दं चरन् यष्ट्या प्रवलंश्च पदे पदे ।
आगच्छन्नेव सोऽपृच्छत्के यूयं किमिदं सदः ॥ ८ ॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये किमत्र पठ्यते को वा ब्रूत पाठयितार्थतः । व्याससूत्राक्षराणीव श्रुतान्यद्याक्षराणि वः ॥ ९॥ तथा चेद्ब्रह्मसूत्रार्थवक्ता कः कथ्यतामिति । सभाजयित्वा तं वृद्धं पद्मपादोऽभ्यभाषत ॥१०॥ इयं विद्यासभा ब्रह्मन् व्याख्यासिंहासने स्थितः । य एष मोऽस्मदाचार्यः शंकरो नाम योगिराट् ॥ ११ ।। बादरायणसूत्राणामेष भाष्यं प्रणीतवान् । एतदेवातिगम्भीरमेते वयमधीमहि ।। १२ ।। स तदाकर्णयन्नुचैः प्रजहाम जगाद च । अहो कालस्य वैषम्यमहो कलिविजम्भितम् ॥ १३ ॥ सर्वे ब्रह्म वदिष्यन्ति संप्रान तु कलौ युगे । इत्यादिकमिदानीं तु वचः सत्यायितं बत ॥ १४ ॥ पारावारातिगम्भीरं शास्त्रं शारीरकं क नु । क चायं तस्य शास्त्रस्य भाष्यकर्ता स्तनधयः ॥ १५ ॥ "मत्त ऐगवतो बद्धः सर्षपीकोणकोटरे । मशकेन कृतं युद्धं मिहोघेणुकोटरे ।। पद्माक्षे स्थापितो मेहनिंगी! भृङ्गसूनुना ।" * मत्त ऐरावणो बद्धः इत्याद्यर्धत्रयं महोपनिषदि चतुर्थाध्याये ।

·पञ्चमः सर्गः।
इति वाक्यार्थसदृशं भाष्यप्रणयनं त्वया ।
यद्वाऽधिकरणे
ब्रुत
भाष्यं वो यत्र कुत्रचित् ॥ १६ ॥
श्रुत्वा ब्रूमः प्रयतनमिदं वः साध्वसाधु वा ।
कुत्राधिकरणे भाष्यं पठ्यतामित्युदीरयन् ॥ १७ ॥
पद्मपादस्तदन्तरप्रतिपत्ताविति स्थले ।
ब्रूहीत्युक्तः स तद्भाष्यं श्रावयामास तं द्विजम् ॥ १८ ॥
तदर्थ खण्डयामास बहुधा पूर्वपक्ष कृत् ।
समादधे भाष्यकारस्त
स्तत्सर्वमुपपत्तिभिः ॥ १९ ॥
तत्प्रसङ्गेन संजज्ञे विवादः सुमहांस्तयोः ।
उभाभ्यामथ ताटस्थ्ये पद्मपादो व्यधीयत ॥ २० ॥
जीवभेदो जगन्जीवमेदो जीवेशयोभिंदा ।
जगदीश्वरभेदश्च मिथो भेदो जगत्यपि ॥ २१ ॥
इति पञ्चविध भेदं वास्तवं प्राह स द्विजः ।
एकविज्ञानत: सर्वविज्ञाननियमश्रुतेः ॥ २२ ॥
तदन्याधिकरणपर्यालोचनया भिदा ।
मिथ्या न वास्तवी वाचारम्भणश्रुतिशासनात् ॥ २३ ॥
इत्याद्यक्त्या पूर्वपक्षं निराचष्टे स्म देशिकः ।
आक्षेपान् कृतवान् भूयोऽप्यात्मानमधिकृत्य सः ॥ २१ ॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये
विस्फुलिङ्गश्रुते : सांशो जडः सुप्तावभानतः ।
दुःखित्वदर्शनाद्बद्धो वालाग्रत्वश्रुतेग्णुः ॥ २५ ॥
बाल्याद्यवस्थाकालुष्याजीवात्मा हि विकारवान ।
अनित्यश्चैव न प्रेत्य संज्ञेति श्रुतिशासनात् ।। २६ ।।
इति द्वैतावलम्बेन पूर्वपक्षयति द्विजे ।
समाधत्त स्म सिद्धान्ती निरंशो निष्कलस्वत: ! २७ ।।
सांशत्वे तु विकारित्वानित्यत्वादि प्रसज्यते ।
अविकार्यत्वनित्यत्वबाचनात्तदसंगतम् ।। २८ ॥
नास्यावस्थाकृतो दोषोऽप्यनन्वागतलाश्रुतेः ।
न प्रेत्यान्यपरं वाक्यविनाशित्वशासनात् ।। २९ ॥
व्यापकोऽसौ विभुत्वोक्तग्णुत्वं स्यादुपाधितः ।
उत्थिते प्रत्यभिज्ञानाच्चेतनोऽसौ न वै जडः ॥ ३० ॥
दोषान् परिजहारवं श्रुतियुक्त्यनुभूतिभिः ।
ततश्चैवं बहुविधमाक्षिप्तवति भूसुरे ॥ ३१ ॥
सर्व समादधे चैष न्याय्याभिरुपपत्तिभिः ।
उत्तरोत्तरमित्येवं वाचोयुक्तिपटिष्ठयोः ।। ३२ ॥
दिनाष्टकं व्यतीयाय तयोर्विवदमानयोः ।
तदन्तरे तु मतिमान् पद्मपादो व्यचिन्तयत् ॥ ३५॥

·पञ्चमः सर्गः । ६१ अयं न विप्रो यः कश्चित्कृष्णद्वैपायनो ध्रुवम् । नान्योऽभियोक्तुमीष्टेऽम्मद्गुरु सिंह यथा मृगः ॥ ३४ ।। मन्य होन भाष्यण प्रीणितो बादगयणः । इति मत्वा कुशाप्रीयमतिस्तो प्रणमन् जगौ ।। ३५ ।। शंकरः शंकरः साक्षाध्यासो नागयणः स्वयम् । तयोविवादे संप्राप्ते किंकर: किंकरोत्वयम ॥ ३६ ।। इति सूचिततत्त्वार्थो भाष्य कारः ससंभ्रमम । नमो भगवते सूत्रकारायेति ननाम तम ।। ३७ ॥ तावदेव तपोवह्निशिखांशुभिरिवोद्गतः । जटाकलापः कपिशैः पिशङ्गीकृतदिङ्मुखः ॥ ३८ ।। भ्राजमानो यथा भानुरुदयाचलमूर्धगः । मुग्वेन सुप्रसन्नेन सोमवप्रियदर्शनः ॥ ३९ ।। प्रशान्तात्मा घनश्यामो ददृशे स तपोधनः तपोमयीं ज्ञानमयीं तान्तिदान्तित्रयीमयीम् ॥ ४० ॥ तनुं दधानं महसा सहस्रांशुमिवोज्ज्वलम् । प्रणम्य पुनरप्यूचे भगवन् भवताऽधुना ॥ ४१ ।। इदं परीक्षतां भाऽयं मामकं साध्वसाधु वा । आचार्यहृदयं ज्ञातुं मनोबलवदुत्सुकम ।। ४२ ॥ 1. शंकरः शंकर इत्यादिश्लोक आनन्दगिरीय :

·६२ श्रीभगवत्पादाभ्युदये इति पृच्छन्तमाचार्यमालिङ्गयाह महामुनिः । जाने त्वां वेदरक्षार्थमवतीर्ण महेश्वरम् !! ४३ ।। अद्यास्मि सफलोद्योग: सूत्रभाष्यकृता त्वया । मन्दानल्पायुषो लोकान्दुर्वलांश्च विदन् कलौ ।। ४४ ॥ व्यास्थं सुविपुलान् वेदान् सुखग्रहणहनवे । प्रायेण तत्र विमुखान् ब्रह्मबन्धूर्निशामय ॥ ४५ ॥ हन्ताद्वैतं श्रुतेरथ विपर्यस्यन्त्यनेकधा । ये वेदबाह्या जैनाथा जैमिन्याद्यास्तदान्तराः ॥ ४६ ॥ लोकान् विप्रतिपन्नार्थान् विप्लुतार्थरुचीन्विदन् । ब्रह्मसूत्राण्यकरवं निघूनाभासदर्शनम् ॥ ४७ ॥ तेषु प्रविश्य कुधियः प्रतिपाद्यार्थमन्यथा । सूत्रकारस्य हृदयमिदमेवेति वादिनः ॥ ४८ ॥ स्वयं विनष्टा यत्नेन नाशयन्तः परानपि । तिमिरे ताम्यतां हन्त कालिकां समृजुः खलाः ॥ ४९ ।। एवं वन्ध्योद्यमेऽनास्थां गते मयि महामते । दिष्टयाऽद्य रक्षितं सत्यं शिक्षितं च तथेतरत् ॥ ५० ॥ प्रसाद्य ब्रह्मपरतामाम्नायानां समन्वये । क्रियापरत्वं वदतां मतं विदन्निराकरोः ।। ५१ ॥

·पञ्चमः सर्गः।
तथाऽऽनन्दमयः कार्यः पयान ब्रह्म पुच्छगम् ।
इत्यात्मनस्त्वया धीमन् साधिता निर्षिशेषता ॥ ५२॥
एकस्योभयलिङ्गत्वासंभवात्मविशेषता ।
औपाधिकी निर्विशेषमतो ब्रह्मेति सुस्थितम् ।। १३ ॥
ममैव हृद्गता विद्या भाष्यरूपेण ते मुखात् ।
प्रवृत्ता दिव्यतटिनी यथा हिमवतः सुता ॥ ५४ ।।
सप्रशंसं भगवता व्यासेनेत्यनुमोदितः ।
प्रभुः परमहंसानां परिव्राजकशखरः ।। ५५ ।।
व्यासमभ्यर्थयामास भगवन् स्थीयतां क्षणम् ।
त्यजाम्यवसितायुष्वात्तीर्थे वपुरिद मम ॥ ५६ ॥
तदाकर्ण्य विहस्तषु समस्तेषु मुनीश्वरः ।
मेघगम्भीरया वाचा हर्षयंस्तानभाषत ।। ५७ ।।
नत्वाऽनुमन्ये योगीन्द्र प्रयान्तं कीर्तिशेषताम् ।
जेतव्या बहवो लोके सन्ति ह्यद्वतशत्रवः ।। ५८ ।।
अजितेषु हि तेषु स्याद्वन्ध्य मेवास्मदीहितम् ।
इतश्च षोडश समा: प्रदीयन्ते हि ते मया ॥ ५९॥
न हि मदर्शनं पुंसां जातु निष्फलतामियात् ।
महत्तेनायुषाऽऽयुष्मन्मण्डनादीन् वशीकुरु ॥ ६० ॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये विजित्य द्वैतिनो धर्मः स्थाप्यतामित्युदीरयन् । व्यासस्त्वाकर्षयामास ब्रह्माणं मृष्टिकारणम् ॥ ६१ ॥ ब्रह्माऽप्यवादीदेवं हि म्वतन्त्रः शंकरं प्रभुः दुष्टाचारविनाशाय प्रादुभूतो महीतले ।। ६२ ।। स एव शंकगचार्यः माताकवल्यनायकः । यावदिच्छाब्दमुा हि स्थित्वा पश्चाद्गमिष्यसि ॥ ६३ ।। इत्युक्त्वाऽन्तर्हितो ब्रह्मा व्यामश्च मिषतां नृणाम् । ततो मुमुदिरे सर्वेऽप्यायुर्वृद्धया महागुरोः ॥ ६४ ॥ तथेत्यगात्प्रयागंस भट्टपाइजिगीषया । यं कुमारिल इत्याहुः कुमारांशोद्भवं बुधाः ॥ ६५ ।। शिष्योऽसौ जैमिनेः पूर्व निर्ममे नन्त्रवार्तिकम् । प्रभाकरादयस्तस्य शिष्यास्तत्ममतंजसः ।। ६६ ।। वासवांशे सुधन्वाख्ये भूपे बुद्धमतानुगे । तत्रस्थान सौगतान जित्वा वादेन च परीक्षया ॥ ६७ ॥ तान्विद्राव्य महीपालं वेदनिष्ठं व्यधात्सुधीः । तादृशः सुमहान भट्टः कर्मपारम्यवाचसौ ॥ ६८॥ 1. रुद्धाख्यपुरे भट्टपाददर्शनमिति चिद्विलासीयादिषु । व्यासस्त्वाकर्षयामास इत्यादि आनन्दगिरीये।

·पञ्चमः सर्गः । अवश्यमेव जेतव्य इति कृत्वा मतिं गुरुः । सितासिताभिधे गङ्गायमुने यन मंगते ॥ ६९ ॥ सरस्वत्याऽन्तर्वाहिन्या त्रिवेणीति च यं विदुः । यत्र भट्टस्य वसतिस्तं प्रयागमगाद्गुरुः ।। ७० ॥ तत्र स्नानादिकं कृत्वा निर्वनित निजक्रियः । सस्मार जननी तीर्थमाहात्म्येन प्रसक्तधीः ॥ ७१ ॥ तां तदाऽऽसन्नमरणां निध्याय ध्यानचक्षुषा । सहसाकाशमार्गेण मातुरन्तिकमेयिवान् ॥ ७२ ।। कृच्छ्रेण मा तमित्याह धन्यधन्याऽस्म्यहं त्वया । यन्मामभ्युपपन्नोऽमि मुमूर्षु मातृगन्धिनीम् ॥ ७३ ।। पुरस्तिष्ठ क्षणं यावन्मय॑नीडं जहाम्यहम् । मातुरुत्तमलोकार्थी सोऽपि तुष्टाव शंकरम् ॥ ७४ ॥ शिवभुजङ्गप्रयातस्तोत्रम् ॥ गलहानगण्डं मिलापण्डं चलचारुशुण्डं जगत्राणशोण्डम् । लसहन्तकाण्डं विपद्भाचण्ई शिवप्रेमपिण्डं भजे वक्रतुण्डम् । अनाद्यन्तमायं परं तत्वमर्थ चिदाकारमेकं तुरीयं त्वमेयम् । हरिब्रह्ममृग्यं परब्रह्मरूपं मनोवागतीतं महःशैवमीडे ॥ २ ॥ स्वशक्त्यादिशक्त्यन्तसिंहासनम्थं मनोहारि सर्वाङ्गरत्नादिभूषम् । जटाहीन्दुगंगास्थिशम्याकमालिं परं शकिमित्रं नुमः पंववस्त्रम् ॥ B. P.5

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये
शिवेशानतत्पूरुषाघोरवामादिभिब्रह्मभिन्मुखैः पट्भिरः।
अनौपम्य पत्रंशतं तत्त्वविद्यामतीतं परं त्वां कथं वेत्ति को वा
प्रवालप्रवाहप्रभाशोणमधैं मरुत्वन्मणिश्रीमहःश्याममर्धम् ।
गुणस्यूतमेकं वपुश्चैकमन्तः स्मरामि स्मरापत्तिसंपत्तिहेतुम् ॥५॥
खसेवासमायातदेवासुरेन्द्रा-
नमन्मौलिमंदारमालाभिषिक्तम् ।
नमस्वामि शंभो पदाम्भोरुहं ते
भवाम्भोधिपोतं भवानीविभाज्यम् ॥ ६॥
बगलाम मनाथ गौरीसनाथ प्रपन्नानुकपिन्विपनातिहारिन् ।
महःस्तोममूर्ते समस्तैकबन्धो नमस्ते नमस्ते पुनस्ते नमोऽस्तु ॥
महादेव देवेश देवादिदेव
सरारे पुरारे यमारे हरेति ।
ब्रुवाणः मरिष्यामि भक्त्या भवन्तं
ततो मे दयाशील देव प्रसीद ॥ ८ ॥
विरूपाक्ष विश्वेश विधादिकेश
अवीमूल शंभो शिव त्र्यम्बक त्वम् ।
प्रसीद स्मर त्राहि पश्यावमुक्त्यै
क्षमस्वाप्नुही त्र्यक्ष मां रक्ष मोदात् ॥९॥
त्वदन्यः शरण्यः प्रपत्रस्य नेति
प्रसीद स्मरनेव हन्यास्तु दैन्यम् ।
नचेते भवेमकवात्सल्यहानि-
सता मे दयालो दयां संनिधेहि ॥ ३० ॥

·पञ्चमः सर्गः । भयं दानकालस्वहं दानपात्रं भवानाथ दाता स्वदन्यं न याचे । अवधिमेव स्थिरां देहि मह्यं कृपाशील शंभो कृतार्थोऽस्मि तस्मात् ॥७॥ पशुं वेस्सि चेन्मां त्वमेवाधिरूढः कलंकीति वा मूर्षि धस्मे स्वमेव । द्विजिह्वः पुनः सापि ते कण्ठभूशा स्वदङ्गीकृताः शर्व पर्वेऽपि धन्याः॥११॥ न शक्नोमि कर्तुं परद्रोहलेशं कथं प्रीयसे त्वं न जाने गिरीश । तथा हि प्रसनोऽसि कस्यापि कान्ता- सुतद्रोहिणो वा पितृद्रोहिणो वा ॥ १३ ॥ स्तुति ध्यानमर्ची यथावद्विधातुं भजनप्यमानन्महेशावलम्बे । असन्तं सुतं त्रातुमने मृकण्डो. येमप्राणनिर्वापणं स्वत्पदान्जम् ॥१४॥ भकण्ठे कलादनले भुजङ्गा- दपाणौ कपालादभालेऽनलाक्षात् । नमौली शशावादवामे कलत्रा. दहं देवमन्यं न मन्ये न मन्ये ॥ १५ ॥ इति स्तुवति योगीन्द्रे मुदिताः शिवपार्षदाः। जग्मुः सविमानास्तां शिवलोकं निनीषवः ॥ ७५ ।।

·श्रीमगवत्पादाभ्युदये
त्रिशूलहस्तांस्तान्
दृष्ट्वा
जटिनः कृत्तिवाससः ।
भुजाभूषणांरुयक्षान् बिभयामास सा भृशम् ॥ ७६ ।।
भीतां मातरमाश्वाथ सान्त्वनेन प्रयाप्य तान् ।
तुष्टाव स पुनर्योगी निनीषुस्तां हरेः पदम् ॥ ७७ ।।
विष्णुभुजङ्गप्रयातस्तोत्रम् ॥
चिदं विभुं निर्मलं निर्विकल्पं
निरीहं निराकारमोंकारगम्यम् ।
गुणातीतमव्यक्तमेकं तुरीयं परं
ब्रह्म यं वेद तस्मै नमस्ते ॥ १ ॥
विशुदं शिवं शाम्तमाद्यन्तशून्यं
जगजीवन ज्योतिरानन्दमूर्तिम् ।
अदिग्देवाकालव्यवच्छेदनीयं
प्रयीवर्ति यं वेद तमै नमस्ते ॥३॥
महायोगपीठे परिभ्राजमाने
धरण्यादि सत्त्वात्मके शक्तियुक्त ।
गुणाहस्करेन्दुमिनिम्बेन्दुमध्ये
समासीममोंकर्णिकाष्टाक्षराजे ॥३॥
समानोदितानेकसूर्येन्दुकोटि-
प्रभापूरतुल्ययुति दुर्निरीक्षम् ।
न शीतं न चोष्णं सुवर्णावदातं
प्रसनं सदानन्दसंविस्वरूपम् ॥ ॥

·पश्चमः सर्गः । सुनासापुटं सुन्दरभ्रूबलाट किरीटोचिताकुञ्चितस्निग्धकेशम् । स्फुरत्पुण्डरीकाभिरामायताक्षं समुत्फुल्लरत्नप्रसूनावतंसम् ॥ ५ ॥ कसल्कुण्डलामृष्टगण्डस्थलान्तं नपारुण्यचाराधरं चारुहासम् । भलिव्याकुलामोदमन्दारमालं महोरःस्फुरत्कौस्तुभोदामहारम् ॥ ६ ॥ सुरत्नाङ्गदैरन्वितं बाहुदण्डै- श्चतुभिश्चलत्कङ्कणालंकृतात्रैः । उदारोदरालंकृतं पीतवस्त्रं पदद्वन्दनि—तपद्माभिरामम् ॥ ७॥ खभक्केषु संदर्शिताकारमेकं सदा भावयन् संनिरुद्धेन्द्रियाश्वम् । दुरापं नरो याति संसारपारं परमै परेभ्योऽपि तस्मै नमस्ते ॥ ८ ॥ भिया शातकुम्भद्यतिस्निग्धकान्त्या धरण्या च दूर्वादलश्यामलाङ्गया । कलनद्वयेनामुना तोषिताय त्रिलोकीगृहस्थाय विष्णो नमस्ते ।। पारीरं करून सुतं बन्धुवगै बयस्यं धनं सन्म भृत्यं भुवं च ।

·भीमगवत्पादाम्युदये
समस्तं परित्यज्य हा कष्टमेको
गमिष्यामि दुःखेन दूरं किलाहम् ॥ १० ॥
जरेच पिशाचीव हा जीवतो मे
मृजामति रकं च मांसं बलं च ।
महो देव सीदामि दीनामुकम्पिन्
किमयापि हन्त त्वयोदासितव्यम् ॥ १ ॥
कफच्याहतोष्णोल्बणश्वासवेग-
म्यथाविस्फुरत्सर्वमर्मास्थिबन्धम् ।
विचिन्याहमन्यामचिन्त्यामबस्थां
बिमि प्रभो किं करोमि प्रसीद ॥ १२॥
कपनच्युतानन्त गोविन्द विष्णो
मुरारे हरे नाथ नारायणेति ।
यथाऽनुमरिष्यामि भक्त्या भवन्तं
तथा मे दयाशील देव प्रसीद ॥ १३ ॥
नमस्ते जगन्नाथ विष्णो नमस्ते
नमस्ते गदाचक्रपाणे नमस्ते ।
नमस्ते प्रपनातिहारिन् नमस्ते
समस्तापराध क्षमस्वाखिलेश ॥१४॥
मुखे मन्दहास नखे चन्द्रभास
करे चारुचक्रं सुरेशाभिवन्धम् ।
सुषले शयानं भजे पद्मनाभं
हरेरन्यदेवं न मन्ये न मन्ये ॥ १५॥

·पश्चमः सर्गः।
स्तुत्याऽनया सुप्रसन्नाः स्रग्विणः पीतवाससः।
चतुर्भुजाः शङ्खचक्रचारिणो विष्णुपार्षदाः ॥ ७८ ॥
भागत्य तस्य जनीं बहुमानपुरःसरम् ।
विमानमधिरोप्यैनां निन्युर्विष्णोः परं पदम् ॥ ७९ ॥
तत्रत्येष्वथ विप्रेषु प्रेतसंस्कारकर्मणे ।
आहूतेष्वप्यनायातेष्वतिक्रुद्धो गुरुः स्वयम् ॥ ८ ॥
मातृहस्तात्सृजनग्निं मथितात्तत्कलेबग्म् ।
दहंस्तत्रैवाशपस्तान् द्विजांस्तद्देशवासिनः ॥ ८१ ।।
यदेवं स्वजने प्रेते तत्संस्कारेऽप्यनादराः।
तद्रमवन्धवो यूयं दुगचारा दुराशयाः ॥ ८१ ॥
शिष्टानामपरिग्राह्याः कर्मभ्रष्टा भविष्यथ ।
निजावासश्मशानाश्च यूयं स्वजनदृषकाः ॥ ८ ॥
इति शप्त्वा गुरुर्भूयः प्रयागक्षेत्रमाययो ।
यावत्स तत्र विधिवत्स्नात्वा शिष्यैः समागतः ॥ ४॥
सावन्महान् भट्टपादस्तुषाग्निं प्रविशत्यहो ।
इत्यभूतुमुलः शब्दो नृणां तमनुशोचताम् ॥ ८५ ।।
आचार्योऽपि तदाकण्यं तद्देशं सत्वरं गतः ।
तं तुषाग्निपरीतांगं स्पृश्यमानं पदेऽमिना ॥ ८६ ॥

·१ श्रीभगवत्पादाम्युदये प्रभाकरादिभिः शिष्यैः सर्वतः परिवारितम् । तदवस्थं निशाम्याशु समीपं प्राप्य देशिकः ।। ८७ ॥ अहो महात्मन् किमिदमारब्धमिति चाब्रवीत् । शिष्यैर्विदित्वा तं योगिन् श्रूयतामित्युवाच सः ॥ ८८ ॥ भघवानस्मि बलवक्रियते तस्य निष्कृतिः। नान्यथा मे विशुद्धिः स्याच्छ्यतां यदि मन्यसे ॥ ८९ ॥ तुकामः पुरा बौद्धास्तद्रहस्यं बुभुत्सया । तदन्तेवासितां बिभ्रत्तद्ग्रन्थानभ्यजीवयम् ॥ ९० ॥ एकदा तु सभामध्ये वेदे तैर्बहु निन्दिते । सहमा मम नेत्राभ्यामपतनश्रुबिन्दवः ॥ ९१ ॥ ततो निश्चित्य मां विप्रं सौगताः सौधश्रृंगतः। न्यपातयनिष्करुणत्यक्ताहिंमाख्यसद्वताः ॥ ९१ ।। यदि प्रमाणं वेदाः स्युस्ते मां पान्तु विपत्तितः । इत्याक्रोशं पतन्नुच्चैस्ततो मे न रुजाऽजनि ॥ ९३ ।। शतजादि न मे किंचिच्चक्षुरेकं परागतम् । यदीति वेदप्रामाण्ये संदिग्धोक्तेः फलं नु तत् ॥ ९४ ॥ महो भ्रुतीनां महिमा यत्प्रत्ययबलादहम् । गोपायितोऽस्मि महतो मात्रैव विनिपाततः ॥ ९५ ।।

·पञ्चमः सर्गः ।
ततो वेदद्विषः सर्वान् सौगतान् सर्वमर्मवित् ।
विद्रावयामि निर्जित्य वादेन क्षितिपाश्रयः ॥ १६ ॥
लब्वैवं सौगताद्विद्यां तया तानेव घातयन् ।
बहि किं विदुषां श्रेष्ठ प्रायश्चित्तीयते न वा ॥ ९७ ॥
भयमेकोऽपराधो मे द्वितीयमपि मे शृणु ।
जैमिनीयमधीत्याहं शाखं द्वादशलक्षणम् ॥ ९८ ॥
अत्यासक्तमनास्तस्मिन्नीश्वरास्तित्ववादिनीः ।
जानन्नपि श्रुतीर्दानास्तिक्यं प्रत्यपादयम् ॥ ५९ ॥
एवं द्विधाऽऽत्मनि प्राप्तमधित्वं शोधयाम्यहम् ।
दिष्टया भवन्तमद्राक्षमद्य दुर्लभदर्शनम् ॥ १० ॥
एतदेव परं मन्ये प्रायश्चित्तं यतीश्वर ।
क भवान् ब्रह्मविद्धर्यो धूम्रतान्तः क चाप्यहम् ।। १०१ ॥
महावाक्योपदेशेन मां कृतार्थय देशिक ।
अस्ति मण्डनमिश्राख्यो मच्छिष्यः कर्मणि स्थितः ॥१०॥
तस्य भार्याऽपि विदुषी प्रख्यातोभयभारती ।
तां वाणी विद्धि दुर्वासःशापान्मानुषतां गताम् ॥ १.३॥
धाताऽपि मण्डनो जातः प्रियाविश्लेषकातरः ।
विश्वरूप इति ख्यातो माहिष्मत्यां वसत्यमौ ॥ १० ॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये तं वशीकुरु वादेन मध्यस्थत्वे निधाय ताम् । प्रोकतानतां नीते तस्मिन् कृत्स्नं जगजितम् ॥ १०५ ॥ इति प्रपन भट्ट महावाक्योपदेशतः । कृतार्थयिस्था भगवत्पादा माहिष्मतीमगुः ॥ १०६॥ दधदिति मुनिशाणोल्लीढमच्छं गुणाव्यं तिमिहरमन भाष्यकृद्राध्यरत्नम् । पदमहिममशोक भट्टपादं स्वमात्रा सममुपगमयन सभिर्ययो दिग्जयार्थी ॥ १०७॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायमहाकवि लक्ष्मणसूरिप्रणीते भीमगवत्पादाभ्युदये श्रीन्यासानुग्रहादिवर्णनं नाम पञ्चमः सर्गः॥

·षष्ठः सर्गः॥
मथ माहिष्मतीमेत्य सह शिष्यो यतीश्वरः ।
गृहं मण्डनमिश्रस्य पप्रच्छ पथि संगतान् ॥ १॥
ते
प्राहु
शारिका यत्र विवदेरन् परस्परम् ।
स्वतः प्रमाणं किं किं वा प्रमाणं परतो भवेत् ॥ १॥
फलप्रदं किं नु कर्म किमुतेश्वर उच्यताम् ।
जगत्सत्यं नु मिथ्या वेत्येवमादि कुतूहलात् ॥ ३ ।।
द्वारसा अनुयुजीरन् ब्रह्मन्नागन्तुकान् जनान् ।
सुगृहीताभिधानानां मिश्राणां विद्धि तद्गृहम् ॥ ४ ॥
तद्वाक्यं श्रवणानन्दं श्रावंश्रावं मुदा गुरुः ।
गच्छन् कवाटपिहितद्वारं तद्गहमक्षत ॥ ५ ॥
प्रविश्यान्तर्गृहं योगी सहसाऽऽकाशवर्त्मना ।
भ्राजमानं तमद्राक्षीहितीयमिव वेधसम् ॥ ६ ॥
परमर्षी स्वतपसा प्रीणितौ व्यासजैमिनी।
भावे निमंत्र्य तत्पादाववनिज्यानोन्मुखम् ॥ ७ ॥
म पूर्वोत्तरमीमांसाप्रणेतृभ्यां सभाजितः ।
विष्टरे स्वयमेकस्मिन्नासामास यतीश्वरः ॥ ८॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये काषायवसनं दण्डकमण्डलुपरिप्रहम् । देदीप्यमानं वपुषा वैश्वानरमिवौजसा ॥ ९ ॥ युवानमतिगम्भीरं सुप्रसन्नमुखांबुजम् । ज्वलन्तं ज्ञानशिखया ज्ञानयज्ञोपवीतिनम् ॥ १० ॥ तं विलोक्यैव सामर्ष क्षिपन् पप्रच्छ मण्डनः । वक्रोक्त्यैव यतीन्द्रोऽपि तस्य प्रत्युत्तरं ददौ ॥ ११ ॥ कुतो मुण्ड्या गलान्मुण्डी पन्थाले पृच्यते मया । किमाह पन्थास्त्वन्माता मुण्डेत्याह तथैव हि ॥ १२ ॥ पन्थानं त्वमपृच्छस्त्वां पन्थाः प्रत्याह मण्डन । त्वन्मातेत्यत्र शन्दोऽयं न मां ब्रूयादपृच्छकम् ॥ १३ ॥ भहो पीता किमु सुरा नैव श्वेता यतः स्मर । किं त्वं जानासि तद्वर्णमहं वर्ण भवान् ग्सम् ॥ १४ ॥ मत्तो जातः कलखाशी विपरीतानि भाषसे । सत्यं ब्रवीति पितृवत्त्वत्तो ज्ञातः कलशभुक् ॥ १५ ॥ कन्यां वहमि दुर्बुद्धे गर्द भेनापि दुर्वहाम् । शिखायज्ञोपवीताभ्यां कस्ते भारो भविष्यति ॥ १६ ॥ 1. अत्र "कुतो मुण्डी इत्यादि जातः कलजमुक्" इत्यन्तं पयवातं माधवीये "कन्यां वहाँस" इत्यादि आनन्दगिरीये च वर्तमानमिति धेयम् ॥

·षष्ठः सर्गः । कन्यां वहामि दुर्बुद्धे तव पित्राऽपि दुर्भराम् । शिखायज्ञोपवीताभ्यां श्रुतेर्भारो भविष्यति ॥ १७ ॥ "सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् । ते व सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः ॥ १८ ॥ झानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा ॥ १९॥ स शिखीत्युच्यते विद्वान्नेतरे केशधारिण: ।' इति ब्रह्मोपनिषदं पण्डितमन्य संस्मर ॥ २० ॥ 'त्यक्त्वा पाणिगृहीती स्वामशक्त्या परिरक्षणे । शिष्यपुस्तकभारेच्छोाख्याता ब्रह्मनिष्ठता ॥ २१ ॥ गुरुशुश्रूषालस्यात्समावर्त्य गुरोः कुलात् । स्त्रियः शुश्रूषमाणस्य व्याख्याता कर्मनिष्टता ।। २२ ।। खितोऽसि योषितां गर्भ ताभिरेव विवर्धितः । महो कृतघ्नता मूर्ख कथं ता एव निन्दसि ॥ २३ ॥ यामां स्तन्यं त्वया पीतं यासां जातोऽसि योनितः । तासु मूर्खतम स्त्रीषु पशुवद्रमसे कथम् ॥ १४ ॥ यः स्तनः पीतपूर्वस्तं निष्पीड्य मुदमश्नुते । यस्माजातो भगात्पूर्व तस्मिन्नेव भगे रमन् ॥ २५ ॥ 1 त्यक्त्वा पाणिगृहीतामित्यादि रमसे कथमित्यन्तं माधबीये।

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये
या माता मा पुनर्भार्या या भार्या मातृकव हि ।
इति त्वं योगतत्वोपनिषदर्थ निभालय । २६ ॥
इत्यादिभिर्दुरुक्तैस्तं क्रोधाचिक्षेप कर्मठः ।
प्रतिचिक्षेप कर्मन्दी क्रोधमुद्दीश्यन् शमी ॥ २७ ॥
तदन्तरे मुनीन्द्राम्यां विनीतप्रातघो गृही।
भिक्षार्थमर्थयामास वादं भिक्षुभिक्षत ॥ २८ ॥
तथेति मिक्षां दत्वाऽस्मै श्राद्धं नित्य मण्डनः ।
वादे युवाभ्यां माध्याथ्ये स्थेयमित्याह तो मुनी ॥ २९ ॥
नन्वास्ते शारदा देवी गृहे तव विलासिनी।
मा करिष्यति माध्यस्थ्यं वादे वामिति तो गतो॥३०॥
कताहिको यथान्येस्तो वादाय समुद्यतो ।
माक्ष्ये निधाय तत्पत्नीमम्बामुभयभारतीम् ॥ ३१ ।।
प्रतिज्ञा चक्रतुस्तत्र भगवानाह शंकरः ।
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या भातीदं रज्जुसर्पवत् ॥ ३२ ॥
रज्जुझाने यथा सर्पभ्रान्तिः सयो निवर्तते ।
तथैव ब्रह्मविज्ञानातं तत्रैव लीयते ॥ ३३ ॥
सजातीयविजातीयस्वगतात्यभिदातिगम् ।
अखण्डकरसं ब्रह्म पच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ ३४ ॥

·षष्ठः सर्गः ।
तज्ज्ञानेनैव मुक्तिः स्यात्कर्म त्वस्योपकारकम् ।
ज्ञानस्योत्पत्तये नास्य फले मोक्ष मनागपि ॥ १५ ॥
अरणेमन्थनं वहेरुत्पत्तावुपकारकम् ।
नोत्पन्नस्य फलेऽप्यस्य दाहादौ च यथा तथा ॥ ३ ॥
कर्मणा संस्कृतात्माऽथ शानेनामृतमश्नुते ।
एवं पूर्वोत्तरीभावसंबन्धः काण्डयोर्द्वयोः ॥ ३७ ॥
तत्र प्रमाणं वेदान्ता ह्येषोऽस्मन्मतसंग्रहः ।
पराजितः स्यां यचत्र सद्यस्यक्त्वेममाश्रमम् ॥ ३८ ॥
पुन: संस्कारवान् भूत्वा तव शिष्वत्वमाप्नुयाम् ।
प्रतिजझे मण्डनोऽपि कमैव श्रेयमे परम् ॥ ३९ ॥
साधनं न पुनर्जन दुःखित्वस्यानिवर्तनात् ।
तुषितस्य भुजिज्ञानमात्रात्तुन निवर्तते ॥ ४० ॥
भुजिक्रियातः धुच्छान्तिर्विज्ञानं स्वप्रयोजकम् ।
तत्र प्रमाणमाम्नायासे तु कारास्क्रियापराः ॥११॥
नाक्रियार्थोऽस्ति तद्भागः स्यावेत्स स्यादनर्थकः ।
मा भूदानर्थक्यमिति विधिवाक्यकवाक्यताम् ।। ४१ ॥
प्रतिपाद्यार्थवादानामर्थवत्वं समर्थितम् ।
षेत्वेत्यादिवाक्यानां छेदनानिक्रियार्थता ॥ ४३ ॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये
वाक्यान्तराणामप्येवं क्रियार्थत्वं हि साधितम् ।
इष्टे प्रवर्तयच्छास्त्रमनिष्टाच्च निवर्तयत् ॥ ४४ ॥
न भूतार्थपरं सप्तद्वीपा वसुमतीतिवत् ।
हेयोपादेयोपदेशविधुरस्य न शास्त्रता ॥ ४५ ॥
तत्वमस्यादिवाक्यानि कादिस्तावकान्यतः ।
आवश्यकं हि गार्हस्थ्यमृणत्रितयशासनात् ॥ ४६ ॥
यावज्जीवश्रुतिबलान्नव्युत्थानं ततो भवेत् ।
अन्यथा वीरहत्यादि बहुदोषप्रसङ्गतः ॥ ४७ ।।
पग्वन्धबधिराद्या ये कमस्वनाधिकारिणः ।
तेऽधिक्रियन्तां संन्यासे न समर्था इति स्थितम् ॥ ४८ ॥
एषोऽस्मन्मतसिद्धान्तो यद्यत्र स्यां त्वया जितः ।
सपः संन्यसनं कृत्वा तव शिष्यत्वमाप्नुयाम् ।। १९ ।।
इत्थं संधां सुनिर्बन्धां कृत्वा कर्मन्दिकर्मठौ ।
चक्रतुः श्रुतिवाक्येषु बलाबलविचारणाम् ।। ५० ॥
अनुल्लयतया भर्तृशिष्टेहभयभारती।
भूत्वा तटस्था द्वे माले तयोः कण्ठे निधाय च ॥ ५१ ॥
इयं माला यदा यस्य कण्ठस्था म्लायति स्वयम् ।
तदा स विजितो झेय इत्युक्त्वा गृहकर्मकृत् ॥ ५२ ॥

·षष्ठः सर्गः। प्राप्त मध्याह्नसमये भर्तारं बोधयत्यसौ। प्रदाय भिक्षेव भिक्षां भुज्यतां भवतेति च ॥ ५३ ।। तौ कृतावश्यको वादमासायं कुरुतः पुनः । विवादे प्रचलत्येवं द्वयोराम्नायशूरयोः ॥ ५४ ॥ आजग्मुबहवो दिग्भ्यस्तदर्थश्रवणोत्सुकाः । मीमांसमानयोरेवं श्रुत्यर्थेषु बलाबलम् ॥ ५५ ॥ दिनानि षडतीतानि न विशेषोऽध्यदृश्यत । सप्तमेऽहनि संप्राप्ते वादे सति यथापुरम् ।। ५६ । मण्डनस्य गले माला म्लायति स्म न सा यतेः । ततः प्रणम्य सा देवी शारदेदमयाचत ।। ५७ ।। उभाभ्यामपि भिक्षुभ्यां भिक्षा स्वीक्रियता मिति । मालाग्लान्या तदुक्त्या च मत्वाऽत्मानं पराजितम् ॥ ५८॥ नमन्नुवाच शिष्यं मां गुरो शाधीति मण्डनः । तमुत्थाप्य गुरुः प्रेम्णा सश्लाघमिदमूचिवान् ॥ ५९ ॥ नूनं मण्डनमिश्र स्वं वेदवेदाङ्गपारगः । मेधावी प्रतिभावांश्च वाग्मी शूरश्च कर्मसु ॥ १०॥ शान्तिदान्तिप्रभृत्याऽसि संपन्नो देवसंपदा । भहस्त्वं ब्रह्मविद्याया इति मे निश्चिता मतिः ॥११॥ B. P. 8 ·श्रीभगवत्पादाभ्युदये अतस्त्वत्संग्रहेऽस्माकं यत्नोऽयमिति निश्चिनु । गुणलुब्धस्य कौटिल्यस्येव राक्षससंग्रहे ।। ६२ ॥ तदन्तरे यियासन्ती ब्रह्मलोकं वराङ्गना ॥ ६३ ।। उवाच शारदा देवी तावाभाष्य यतीश्वरौ । अहं दुर्वाससः शापाद्ब्राह्मी जातास्मि मानुषी ॥ ६४ ॥ उक्तस्तेनैव शापान्तस्ताटस्थ्यकरणावधिः । साऽहं निवृत्तशापाऽद्य गन्तुकामा स्वकं पदम ।। ६५ ।। आपृच्छ वां यतिवराविति प्रस्थातुमुद्यता । अरण्यदुर्गामन्त्रेण तां निबध्याह शंकरः ।। ६६ ।। त्वया जितोऽस्मीति वद वादं वा कुरु शारदे । देवि त्वय्यजितायां मे कथं सर्वज्ञता भवेत् ॥ ६७ ।। सा पुनः प्राह भो विद्वन् पत्यो संन्यासमास्थिते । असांप्रतं मही स्पष्टुमिति व्योम्नि स्थिताऽस्म्यहम् ॥६॥ कथं वादो दिविष्ठाया भूमिष्ठेन त्वया भवेत् । दशाङ्गुलोन्नते व्योम्नि देवि तिष्ठेति योगिना ।। ६९ ॥ अभ्यर्थिता गामस्पृष्टा तत्प्रेम्णा खे तथा स्थिता । ततः प्रववृते वादो भारतीपरहंसयोः ।। ७० ॥

·षष्ठः सर्गः ।
८३
आम्नायेषु तदङ्गेषु तद्रहस्येषु सर्वशः।
उपवेदेषु तन्त्रेषु न्यायवैशेषिका दिषु ॥ ७१ ।।
धर्मार्थशास्त्रयोः कायाकाव्यभैषज्ययोरपि ।
अन्वतन्त्रप्रयोगेषु सिद्धिवप्य णिमादिषु ॥ ७२ ।।
इतिहासपुराणेषु सांख्ययोगादिकेष्वपि ।
दिनानि सप्त दश च व्यतीतान्यविशेषतः ॥ ७३ ।।
अष्टादशेऽहनि प्राप्ते तं सुदुर्जयमन्यथा ।
मत्वा भगवती कामतन्त्रे प्रश्नानचोदयत् ।। ७४ ॥
तस्मिन्निरुत्तरे तत्र सा जहास जगाद च ।
शृङ्गारो हि ग्सष्वग्रयो विद्धि तं मम जीवितम् ॥ ७५ ।।
अतः सरसवाणीति मामुशन्ति मनीषिणः ।
यः शृङ्गारानभिज्ञस्तमनभिज्ञं विदांकुरु ॥ ७६ ।।
अनाघ्रायैव तद्गन्धं कथं मां विजिगीषसे ।
स तामाकर्ण्य गम्भीर भारती भारतीरिताम ॥ ७७ ।।
देवि व्युत्थितवानस्मि ब्रह्मचर्याद्विरक्तधीः।
मन्यमानः सुखं फल्गु शारदे कामभोगजम् ॥ ७८ ॥
तदज्ञानेन सार्वज्ञयनूननां यदि मन्यसे ।
मासमात्रं प्रतीक्षस्व देवि प्रत्युत्तराय
ते ॥ ७९ ॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये इति मन्दप्रतिष्ठासां तां विधाय सुरेश्वरम् । भमन्दबोधं विदधे श्रुत्यन्तार्थविनिर्णये ॥ ८० ।। इत्थं विनीय गुरुराडथ विश्वरूप स्वात्मावबोधयुतकर्मपरत्वमोहम् । सर्वज्ञपीठमधिगेढुमनाः प्रतस्थे तवाभ्युपायमनघं सगणो विचिन्वन् ॥ ८१ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायमहाकवि लक्ष्मणसूरिप्रणीते श्रीभगवत्पादाभ्युदये सुरेश्वरलाभवर्णनं नाम षष्ठः सर्गः॥ चिद्विलासीये तु सर्वज्ञपीठारोहणकथाऽन्यथा हि वर्ण्यते । श्रीकाञ्च्यां श्रीकामाक्षीसंनिधौ श्रीचक्रप्रतिष्ठापनानन्तरं सर्वज्ञपीठमारुरु- क्षनाचार्यः "हला प्रसनं विद्वद्भिर्जिवा तानखिलानापे । सर्वज्ञराठमा. रोदुमुचितं ननु भूतले॥" इत्यशरीरिण्या वाण्या निबद्धोऽभूत् । ततस्ता- नेपांतरािदागतान् विदुषो विजित्य तदनुमोदितः श्रीकाञ्च्या सर्वज्ञ- पाठमाउरोहति ।

·सप्तमः सर्गः॥
स गत्वा दूरमध्वानं सबीभूय पथि कचित् ।
जनौघान् शोचतो वीक्ष्य कारुण्येन प्रवर्तितः ॥ १ ॥
पृच्छन् शोकनिदानं तैः प्रत्यवादि यतीश्वरः ।
अमृताख्यं पुरं खामिन् रशन्नमरुकाभिघः ॥ १॥
राजाऽऽखेटप्रसक्तः सन्मृतोऽकस्माद्वनान्तरे ।
न मृतेलक्ष्यते लिङ्ग वर्तते ह्येष सुप्तवत् ॥ १
दीर्घनिद्रामसौ प्राप्त इत्येव भिषजा मतम् ।
तस्येमा ललनाः सी रूपेणाप्सरसां समाः ॥४॥
मदोत्कटेन करिणा लता इव सुपुष्पिताः ।
दुर्विदग्धेन विधिना क्षणादुन्मूलिताः शतम् ॥५॥
अप्युज्जीवयितुं शक्य भगवन् भवता नृपः ।
भाग्यान्मृत्युंजयं प्राप्तं त्वां हि मन्यामहे वयम् ॥ ६ ॥
तथा प्रसीदतु भवानिति तत्पादयोर्जना: ।
न्यपतन् स्रोऽपि तानाह निष्पन्नात्मप्रयोजनः ॥७॥
भो भो मा भैष्ट नृपतिर्न मृतः किं तु मूर्छितः ।
मुहूर्त रक्षत नृपं ततो जीविष्यति स्वयम् ॥ ८ ॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये
इत्युक्त्वा स ययौ तेऽपि प्रतीक्षन्ते स्म तद्विरा ।
अथावेक्ष्य गिरिं नातिदूरे तस्य गुहां विशन् ॥ ९ ॥
रक्षतेदं शरीरं मे मासमात्रमतन्द्रिताः ।
तावद्राज्ञः शरीरेण साधयित्वा समीहितम् ॥ १० ॥
शीघ्रमेष्याम्यहमिति पद्मपानमुखान् स्वकान् ।
मंदिश्य स्वां जीवकलामण्वीं योगेन निहरन् ॥ ११ ॥
शिष्यसंरक्षितवपुः प्राविशन्नृपतेर्वपुः ।
अथ सुप्तोत्थवद्राजन्युत्तिष्ठति मुदाऽन्विताः ॥ १२ ॥
प्रायश्चित्तादिभिः पूतं तममात्याः समं जनैः ।
पुरे महोत्सवोपेते निन्युस्ते राजमन्दिरम् ॥ १३ ॥
अथ सिंहासनारूढः शशास वसुधां विभुः ।
मनुप्रभृतिमान्यानां मर्यादामनुपालयन् ।। १४ ।।
दानमानादिभिः सर्वाः प्रजावद्रजयन् प्रजाः ।
यथा हि पूजयामास प्रतीक्ष्यान् संप्रतीक्षया ॥ १५ ॥
शास्त्रज्ञांश्चाहयामा
मास ज्ञाततत्तत्परिश्रमः ।
बहु मेने च सश्लाघं कलासु सुविचक्षणान् ॥.१६ ॥
अन्तःपुरे तु वनिता रमयन् रतिपण्डितः ।
मनांस्यावर्जयामास कामोद्दीपनविभ्रमैः ॥ १७ ॥

·सप्तमः सर्गः।
ताश्च तत्तद्रसासक्ता नास्मार्पविषयान्तरम् ।
एवं प्रजार्थे राज्यार्थे विद्यार्थेऽर्थे च मान्मथे ।। १८ !
चतुर्धा चातुरी तम्य प्रत्येकप्रतिशायिनी।
नासीदेवं पुरा गजा मृतप्रयागतो यदा ।। १९ ॥
तदा प्रभृत्यसावेवमद्भुताद्भुतचेष्टितः ।
मतिः सर्वपशीनाम्य न विनतत्र कारणम् !! २० ॥
इति प्रवादः समभूत्पुरे चान्तःपुरे समम् ।
कदाचिद्राजमहिषी प्राज्ञा कनकम खरी । २१ ॥
अमात्य मुख्यमाहूय रहम्येनमवोचत ।
वेत्स्येवास्मत्प्रभोश्चेष्टां प्राक्तनी चाधुनातनीम् ॥ २२ ॥
उभयोः सिंहशशवदन्तरं महदन्तरम् ।
पत्युच्छन्दानुरोधेन भोगेच्छाऽऽसीत्पुरा मम ॥ २३ ।।
साहमस्म्यधुना तात सातं भोगलालसा।
राज्ञोपच्छन्दिताः प्राग्या रत्यर्थ चाटुकारिणा ॥ २४ ॥
तास्त्वच कलहायन्ने ह्यपूनिकया तौ ।
तन्नैषोऽमरुको गजा गतस्तु गत व सः ।। २५ ।।
किमप्यत्सद्भुतं सत्त्वं सर्वशक्तिसमन्वितम् ।
स्वैरमाविश्य तदेहमेवं खेलत्यसंशयम् ॥ २६ ॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये अहो भाग्यमहो भाग्यमस्य लाभो यदद्य नः । मरीचिकायां प्रमतः पिपासोरमृतागमः ॥ १७ ॥ तदेशस्य यथा वृत्तिरत्रैव स्यात्तथा कुरु । स चाह तां महाराज्ञि श्रूयतां किंचिद्भुतम् ।। २८ ।। खिलीभूतो मनोः पन्थाः पुनरय परिष्कृतः । कालस्य कारणं राजेत्येतदद्य स्फुटीकृतम् ॥ २९ ॥ गुण्यमेतत्कृतयुगं विदुर्लोका न वै कलिम । अद्यानुधावते नीतिधर्म साध्वीपतिं यथा ॥ ३० ॥ धर्मोऽतिप्रीतिमानीतौ दयितायामिव प्रियः । वात्सल्यवन्तौ तौ कामे स्वतोके दम्पती इव ॥ ३१ ।। नातिकामति तौ कामः सुपुत्रः पितगवित्र । मोक्षमार्गे त्रयोऽप्येते स्वामिनीवोपजीविनः ।। ३२ ॥ गुणीभूय प्रवर्तन्ते राघवे भरतादिवत् । लोकेष्वल्पेन कालेन स्वस्वधमैकवृत्तिषु ॥ ३३ ॥ दण्डाधिकारः संवृत्तो नीतये न विनीतये । नूनमेष महायोगी साक्षादीश्वर एव वा ॥ ३४॥ तदस्य संग्रहोऽवश्यं कार्यो राष्ट्रस्य वृद्धये । इत्यावेदान्तपालं स सचिवोऽशादुपहरे ।। ३५ ।।

·सप्तमः सर्गः ।
८९
गष्टं विचीयतां दूतैः कृत्स्नं सगिरिकाननम् ।
यत्र कुत्रापि दृष्टं चेच्छरीरं मृतकोपमम् ॥ ३६ ॥
सपयेव तदादाय वह्निसास्क्रियतामिति ।
ते तथेति विचिन्वन्तो गुहायां वीक्ष्य तत्तनुम् ।। ३७ ॥
रक्षिणस्तानसत्कृय ज : सचिवशासनात् ।
चितामारोप्य ते देहं वहिना तमदीपयन् ॥ ३८ ॥
पद्मपादादयस्तूर्णमत्याहितसमाकुलाः ।
गजदेहप्रतिच्छन्नं तदासङ्गात्प्रमादिनम् ॥ ३९ ॥
कान्तामण्डलमध्यस्थं तौर्यत्रिकनिषेविणम् ।
लब्धप्रवेशाः कथमप्यन्तर्गायकदम्भतः ॥ ४०॥
गीतिच्छलेन स्वगुरुं बोधयामासुरातुराः ।
न त्वं देहो न च प्राणो न धीक्षिाणि नो तमः ।
सर्वाधिष्ठानभूतं यद्राजस्तत्त्वमसि स्मर ॥ ४१ ॥
न त्वं जाग्रन ते जाग्रन्न स्वप्नो न सुषुप्तकम् ।
निर्विकार तुरीयं यद्रजंस्तत्त्वमसि स्मर ॥ ४२ ॥
न त्वं राजा न ते राष्ट्र न ते कान्ता न ते धनम् ।
सर्वोपाधिविमुक्कं यद्राजंस्तत्त्वमसि स्मर ॥ ४३ ॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये न ते स्थूलं न ते सूक्ष्मं न च ते कारणं वपुः । अशरीरमसङ्गं यद्राजंस्तत्त्वमसि स्मर ॥ ४४ । राजपुत्रो मातृवाक्याद्वेद स्वं मङ्गविस्मृतम् । आप्तवाक्यात्तथाऽऽत्मानं राजंस्तत्वमसि स्मर ॥ ४५ ॥ स्वतोऽन्यतो वा विश्लिष्टः पुनरेयास्वकं पदम् । गान्धारवत्तद्धि दाक्ष्यं राजस्तत्वमसि स्मा ॥ ४६ ।। त्वं हंसः परमः पद्मपादन्यास विहारभृत् । कथं गृध्रेषु रमसे राजंस्तत्त्वमसि स्मर ।। ४ ।। प्रमादहेतुः प्रमदा सुग्रीवो यत्सुधीरपि । विसस्मार स्खसमयं राजतत्त्वमसि स्मर ।। ४८ ।। गजवेषे न राजा स्यान्न भृत्यो भृत्यवेषभृत् । प्रत्यापत्तिहि कार्यान्ते गस्तत्त्वमास स्मर । ४९ ।। गुहा हितं सुदुष्प्रापं पदं सर्वज्ञतापदम् । शीघ्रमभ्युपपत्तव्यं राजंत्तत्त्वमसि स्मर ॥ ५० ॥ इति संस्मारितो गीतिच्छलेन बुबुधे स्वयम् । आत्मानं परमं हंसं सर्वज्ञत्वार्थमुद्यतम् ।। ५१ ॥ गुहान्यस्तं शरीरं स्वं पद्मपादादिरक्षितम् । राजदेहप्रवेशं च योषित्सनेन विस्मृतिम् ॥ ५२ ।।

·सप्तमः सर्गः।
जेतव्यायाः शारदायाः कालातिक्रमणं तथा ।
संस्मृताग्विलवृत्तान्तः सद्यः तंजातमंभ्रमः ॥ ५३ ।।
निद्राच्छलादुजिहानो गजदेहाद्गुहान्तरम् ।
अनालक्ष्य वपुस्तत्र विचिन्वन्दितु सर्वतः ॥ ५४॥
कचिद्वाप्पायमाणैः स्वैः समन्तात्परिवारिताम् ।
चितास्थां स्वां तनूं स्पृष्ठां वामाङ्गुष्ठ कृशानुना ॥ ५५ ॥
प्रविश्यास्तौनरहरि प्रपन्नातिहरं यतिः ।
॥ श्रीलक्ष्मीनृसिंहस्तुतिः ॥
श्रीमत्पयोनिधिनिकेतनचक्रपाणे
भोगीशभोगिमणिरञ्जितपुण्यमूर्ते ।
योगीश शाश्वत शरण्य भवाब्धिपोत
लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ १ ॥
ब्रह्मेन्द्ररुद्रमरुदकिरीटकोटि
संघट्टिताविकमलारुणकान्तिकान्त ।
लक्ष्मीलसत्कुचसरोरुहराजहंस
लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ २ ॥
संसारचोरगगने चरतो मुरारे
मारोग्रभीकरमृगप्रवरादितस्य ।
आर्तस्य मत्सरनिदाघनिपीडितस्य
लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलम्बम् ॥ ३ ॥

·९२ श्रीभगवत्पादाभ्युदवे संसारकूपमतिघोरमगाधमूलं संप्राप्य दुःखशतसर्पसमाकुलस्य । दीनस्य देव कृपणापदमागतस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलंबम् ॥ ४॥ संसारसागरविशालकरालकाम- नक्रप्रहप्रसननिग्रहविग्रहस्य । व्यग्रस्य रागरसनोमिनिपीडितस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलंबम् ॥ ५ ॥ संसारवृक्षमघबीजमनन्तकर्म- शाखाशतं करणपत्रमनापुष्पम् । मारुह्यदुःख फलितं पततो दयालो लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलंबम् ॥ संसारसर्पधनवक्त्रभयोग्रतीत्र- दंष्ट्राकरालविषदग्धविनष्टमूर्तेः । मागारिवाहन सुधाब्धिनिवास शोरे लक्ष्नीनृसिंह मम देहि करावलंबम् ॥ ७ ॥ संसारदावदहनानुगभीकरोरु- ज्वालावलीभिरतिदग्धतनूल्हस्थ । स्वत्पादपसरसीशरणागतस्य लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलंबम् ॥ ८॥ संसारजालपतितस्य जगनिवास सर्वेन्द्रियार्थबडिशार्थझषोपमस्य ।

·सप्तमः सर्गः ।
प्रोस्खण्डितप्रचुरतालुकमस्तकस्य
लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलंबम् ॥ ९॥
संसारभीकरकरीशकराभिघात-
निष्पिष्टममवपुषः सकलातिनाश ।
प्राणप्रयाणभयभीतिसमाकुलस्य
लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलंबम् ॥ १०॥
अन्धस्य मे हतविवेकमहाधनस्य
चौरैः प्रभो बलिभिरिन्द्रियनामधेयैः
मोहान्धकूपकुहरे विनिपातितस्य
लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलंबम् ॥ ११ ॥
लक्ष्मीपते कमलनाभ सुरेश विष्णो
वैकुण्ठ कृष्ण मधुसूदन पुष्कराक्ष ।
ब्रह्मण्य केशव जनार्दन वामुदेव
लक्ष्मीनृसिंह मम देहि करावलंवम् ॥ १२ ॥
इति स्तुत्या सुप्रसन्नो भगवान भक्तवत्सलः ॥ ५६ ॥
खात्पतन्त्या विष्णुपद्या शमयन् जातवेदसम् ।
भाविश्वकार स्वं रूप स्तंभादिव दिवःपतन् ॥ ५७ ॥
उत्थाय प्रणमन्तं तं प्रहादमिव योगिनम् ।
आपादमस्तकं स्पृष्ठा पाणिनाऽमृतवाहिना ॥ ५८ ॥
तमोमुक्तमिवादित्यं भ्राजमानं स्वतेजसा ।
समीडितस्य शेषं च साधयेति ययौ हरिः ॥ ५९॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये ततः प्रहर्षविवशैमण्डितः शिष्यमण्डलैः । तमागास पुनर्देशं यत्र सोमयभारती ॥६० ॥ दत्तोत्तरा सा चोद्यानां कामतन्त्रे निर्गलम । विस्मिताबीडिता चासीत्स प्रशंसं शशंस च ।। ६१ ।। जान त्वामहमीशानं सर्वविद्याधिनायकम् । अवतीर्ण ऋतुभुजां याचया धर्मगुप्तये ।। ६२ ।। ज्ञानं सर्वपथीन ते मनीषिन् जगतीतले । दिदर्शयिणा सेयं परीक्षाद्य कृता मया ॥ ६३ ॥ त्वमेव त्वत्समो नान्यः सर्वज्ञ यतिशेखर । अनुजानीहि मां ब्रह्मन् ब्रह्मलोकसमुत्सुकाम् ॥ ६४ ॥ गुरुरप्याह तां प्रीतः स्वस्ति तेऽस्तु विधिप्रिये । देवि त्वां शृजगिर्यादिविद्यास्थानेषु शारदे ।। ६५ ॥ मोहान्धकारामणिमारिराधयिषाम्यहम् । तत्र तत्र प्रपन्ना त्वं सांनिध्यं कर्तुमर्हसि ।। ६६ ।। इति संप्रार्थिता विश्वजनीनोदय शंकर । कार्येऽस्मिन् लोकभूत्यर्थे भागिन्यस्मि भवानिव ॥ ६७ ॥ अनन्तानन्दगिरीये तु सरसवाणी जितां मन्त्रेण निबध्य तया सहैव मागिरि गतवानाचार्य इति ।

·सप्तमः सर्गः
९५
तदलं बहु मां प्रार्थ्य भवान् खल्वाधिकारिकः ।
मां तु सर्वात्मना विद्धि तव च्छन्दानुवर्तिनीम् ।। ६८ ॥
इत्युदीर्य गिरा देवी सहसाऽदृश्यतां गता ।
सोऽपि सर्वज्ञतामेव लब्ध्वा मण्डनमब्रवीत् ॥ ६९ ।।
यथा सुरेश्वरो ब्रह्मा सर्वविज्ञानशेवधिः ।
तथा त्वमसि तेन त्वां वदिष्यन्ति मुरेश्वरम् ।। ७० ।।
इति नाम च संन्यासं प्रदायास्मै यथाविधि ।
उपदिश्यातिगोप्याथै महावाक्यचतुष्टयम् ।। ७१ ।।
मुख्येषु पद्मपादादिशिष्येष्वन्यतमं व्यधात् ।
मुरेश्वगेऽपि निध्याय तस्यास्तस्य च वैभवम् ।। ७२ ।।
आत्मानं कृतिनं मने तल्लामादाश्रमद्वये ।
वशीकृतायां भारत्यां मण्डने च वशीकृते ॥ ७३ ।।
दुर्मतध्वंसनं कृत्यशेषं मेने महागुरुः ।
उप्त्वा बीजमनुत्तमं श्रुतिशिरोऽखण्डार्थबोधात्मक
कृत्वा चाङ्कुरितं फलेग्रहितया संवर्धयिष्यन् विभुः ।
रक्षन द्वतिवराहसौरभमुखात्सस्यादयूथाजवा.
दाशां कुंभजपालितां प्रति ययो शिष्यः सुरेशादिभिः ।।
इति श्रीमहामहोपाध्यायमहाकवि लक्ष्मणसूरिप्रणीते
श्रीभगवत्पादाभ्युदये सर्वक्षपीठारोहणवर्णनं नाभ
सप्तमः सर्गः॥

·अष्टमः सर्गः ॥
ततः प्रियतमं शम्भोः श्रीशलं प्राप्य शङ्करः ।
वराहनद्यां स्नानादि वर्तयित्वा पहानुगः ॥ १ ॥
आरुह्य शिखरं तस्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम् ।
भ्रमराम्बासहचर प्रणाभीष्टदायकम् ।। २ ।।
श्रीमल्लिकार्जुनं देवं नत्वा तुष्टाव भक्तितः ।
ततः पाशुपतान् वीरशैवानमाहेश्वरानपि ।। ३ ।।
वैष्णवांश्च यतीन्द्रेण प्रत्यवस्थातुमागतान ।
तन्त्रैकशरणान् वेदेवाह्यान भाषाप्रमाणकान् ॥ ५ ॥
सुरेश्वरादयः शिष्या वेदैकप्रवणान् व्यधुः ।
तत्र कापालिकः कश्चिद्वादे जेतुमशक्नुवन् ।। ५ ।।
छद्मना हन्तुकामस्त शिष्यभावेन संश्रितः ।
कदाचिच्छिष्यवर्गेषु बहिर्यातेषु दुर्मतिः !!
प्रणम्य गुरुमेकान्ते साभ्यर्थनमयाचत ।
पुराऽहं तपमोग्रेण प्रीणयित्वा कपालिनम् ॥ ७ ॥
आविर्भूतं प्रसन्नं तं वरं याचितवानिमम् ।
स्वशरीरेण कैलासं प्राप्तुं पर्युत्सुकं मनः ॥ ८॥

·अष्टमः सर्गः । ९७ तथा मयि कृपासिन्धो प्रसीद भगवनिति । स चाह यदि मल्लोकं स्वदेहेनाप्तुमिच्छसि ॥ ९ ॥ शीर्षोपहारेणेष्टा मां समीहितमवाप्नुहि । सम्राजः शिरमा कार्य परिव्राजोऽथ वा भवेत् ॥ १० ॥ इत्युक्त्वान्तर्हितो टेवस्ततःप्रभृति मे मनः । कैलासशिखरे भ्राम्चन्नाद्यापि विनिवर्तते ॥ ११ ॥ यदि शिष्ये मयि प्रीतो यर्थिध्वपराङ्मुखः । तदा गुरो ममोत्कण्ठां प्रपूरयितुमर्हसि ॥ १२ ॥ इति नत्वा याचमानं क्षुरप्रहदयं शठम् । जानन्नपि मनस्येवमकरोत्स महामनाः । १६ ! नूनं जिह्मस्वभावोऽयं तथाप्यभ्यर्थितोऽस्म्यहम् । अभ्यर्थितप्रदानं हि महापुरुषलक्षणम ॥ १४ ॥ दधीचिर्भगवानस्थि विबुधेभ्योऽर्थितो ददौ । कर्णः स्वकवचादीनि जानन्निन्द्राय दत्तवान् ॥ १५ ॥ औशीनरस्तु श्येनाय स्वामुत्कृत्य ददौ तनुम् । एवमन्ये च बहवो गजन्ते कीर्तिवर्मणा ॥ १६ ॥ इति निश्चित्य योगीन्द्रः कापालिक शिरो मम । तुभ्यं ददामि तेनेष्टं साधयेति वदन शमी ॥ १७ ॥ B. P. 7

·९८
भीमगवत्पादाभ्युदये
प्राणादीन्मूर्ध्नि संयम्य निष्क्रम्पः स्थाणुवस्थितः ।
तत: स पापो निशितं खड्गं स्वहदयोपमम् ॥ १८ ॥
कोशादाकव्य तरसा तदन्तिकमुपागमत् ।
सनन्दनस्तु सत्कर्म निध्याय ध्यानचक्षुषा ।। १५ ॥
नृसिंहं मनसा दध्यो प्रसादितमहोबले ।
सोऽप्याविवेश तस्यान्तः स्तम्भादिव कृतत्वरः ॥ २० ॥
तदाविष्टः स चोत्पत्य निपात तदन्तरे ।
तत्करात्खङ्गमाथि तस्यैव शिर आहरत् ॥ २१ ॥
स पापो निपपातोव्यों हिरण्यकशिपुर्यथा ।
एवं महात्मसु द्रोहः प्रयुक्तोऽल्पोऽपि कल्पते ॥ २१ ॥
स्वनाशायाश्मनिशितलोष्टपतिक पुनर्महान् ।
भाचार्यस्तु सपणेवमुग्रं नरहरि स्तवैः ॥ २३ ॥
शमयित्वा स्वशिष्यस्य भक्त्युत्कर्षेण पिप्रिये ।
ततः स तुगभद्रायाखटप्रान्तमुपागतः ।। २४ ॥
तत्र पूर्व महानासीन्मुनिर्मात्रा विभाण्डकः ।
तपसोऽस्य विनार्थमूर्वशी वापवेरिताम् ॥ १५ ॥
विलोक्य तुभितलाशु वीर्य चस्कन्द पाधषि ।
तत्पीत्वर्यमृगी साम्बु गर्मिणी सुपुवे सुतम् ॥ २६ ॥

·अष्टमः सर्गः ।
एक नरं तस्मादृश्यशृङ्गोऽभवन्मुनिः ।
सोजदेशं सुवृष्टयाऽऽवोहारवर्षपतिबन्यतः ॥ २७ ॥
इष्टयाऽपत्यप्रतीबन्धादपादशरथं नृपम् ।
मुनेस्तस्य निवासेन पावनं तत्तपोवनम् ॥ १८॥
तनाना शृङ्गगिर्याख्यो देशः सगिरिकाननः ।
यत्र सत्त्वानि शान्तानि वैरीण्यपि निसर्गतः ॥ २९ ॥
काकोलकं केफिनागं गोतरक्ष्योतुमूषकम् ।
एवमादीनि निर्मुक्तगणीत्येव नाद्भुतम् ॥ ३० ॥
स्निनन्ति स्वेवित्र मिथो दयन्ते च विपत्तिषु ।
आगच्छस्तत्र सोऽपश्यच्छालूरी प्रसवोन्मुखीम् ॥ ३१ ॥
पाश्वासयन्तमुरगं निवार्य फणयाऽऽतपम् ।
समीतमाणस्तद्वृत्तं गुरुः स्वानाह विस्मितः ॥ ३२ ॥
बहो पश्यत माहात्म्यमृश्यशृजमहामुनेः ।
यायं भेदभुग्भेकीमार्तामभ्युपपद्यते ॥ ३५ ॥
सुप्रशान्तोऽत्र नियतं यत्किचिमुक काम् ।
फलत्यमोषं सुशेने बीजमुप्तमिवानघम् ॥ ३४ ॥
तत्रैव विधातव्यं निधानं श्रेयगो नृणाम् ।
कार्यमध्यवसायैवं गुरुस्तदेशभूना ॥१५॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये
मलहानिकराख्यस्य लिङ्गस्य सविधे व्यधात् ।
सुविशालं मठं रम्यं यजुर्वेदप्रधानकम् ॥ ३६ ।।
स्मरणात्कृतसांनिध्यां तत्र संस्थाप्य शारदाम् ।
शारदामठ इत्येव नाम चके विशारदः ॥ १७ ॥
पूर्वस्यां भैरवं देवमुत्तरस्यां च कालिकाम् ।
दक्षिणस्यां महादुर्गा प्रतीच्यां दिशि मारुतिम् ॥ ३८ ॥
प्रतिष्ठाप्य समासत्र द्वादशोवास देशिकः ।
व्याख्यासिंहासनाधीश कृत्वा तत्र सुरेश्वरम् ॥ ११ ॥
चन्द्रमौलीश्वरं देवं ग्नगर्भगणाधिपम् ।
पूजयेमावुभौ देवी शारदां च यथाविधि ॥ ४० ॥
इत्यर्पयित्वा जगतीमज्ञानतिमिराहताम् ।
अध्यात्मविद्यया ज्योतिर्मयों कर्तुममन्यत ॥ ४१ ॥
गुरुभक्त्याऽथ विद्यायाः साफल्याय समुत्सुके ।
भाष्यव्याख्याकृतेऽनुज्ञां याचमाने सुरेश्वरे ॥ १२ ॥
दत्तानुमतिराचार्यः पद्मपादकभक्तिभिः ।
चित्सुखाः शिष्यवगैः प्रणम्यावेयुपहरे ॥ १३ ॥
सर्वतवस्वतत्रोऽयं सुरेशो नात्र संशयः ।
किं तु कर्मपरोभूत्वा जितो ब्रह्मणि वर्तते ॥ ४४ ॥

·अष्टमः सर्गः । १.१ निर्विशेषं परं ब्रह्म तच्च ज्ञानकगोचरः । इत्येवमर्थकं भाष्यं व्याप्तेनाप्यनुमोदितम् ॥ ४५ ।। ब्रह्मणः सविशेषत्वं तस्य वा कर्मशेषताम् । कदाचित्स्थापयेत्कर्मवासनावासितो ह्यसौ ॥ ४६॥ तदा महाननर्थः स्याद्वयाचष्टां तत्सनन्दनः । ब्रह्मचर्यात्स हि प्राप्तसंन्यासो ब्रह्मणि स्थितः ॥ ४७ ।। भगवदनाम्भोजास्त्रि व्यार्थामृत पपौ। व्याचष्ठां वाऽऽनन्दगिरिः प्रथितस्तोटकाख्यया ॥ ४८ ॥ शेषे प्रमाणमाचार्य इत्युक्त्वाऽमी व्यरंपिषुः । अथाचार्यः समाहूय सुरेशाचार्यमब्रवीत् ।। ४९ व्याख्याने भवदीयेऽमी शकुन्ते कर्नासाविति ! तस्वया वार्तिकं कार्य बृहदारण्यकस्य तु ॥ ५० ॥ जानाम्यहं तव मतं निष्कले ब्रह्मणि स्थितम् । कि तु न प्रतियन्येते वार्तिके स्फुटयाशयम् ॥ ५२ ॥ इत्याज्ञया गुरोरेष विरराम मनोरथात् । चिरप्रेप्सितमप्यर्थ जधुर्मुर्वर्थमुत्तमाः ।। ५२ ॥ बृहदारण्यकस्याथ गुरुशासनशेखरः । वार्तिकं चाथ नैष्कर्म्यसिद्धिं च विदधे सुधीः ।। ५३ ॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये उभयं चातिगम्भीरं विस्पष्टाय च देशिकः । समीक्ष्य सम्यक् शिष्यांश्च भावयित्वेदमब्रवीत् ॥ ५४॥ कास्न्येन वार्तिकमिदं भाष्यसंवादि सुम्फुटम् । नैष्कर्म्यसिद्धिस्त्वद्वैतसिद्धान्तमकुटीमणिः ॥ ५५ ॥ यावती व्याख्यया कीर्तिस्तावती चाधिका च ते । इति प्रशंसनीयं तं प्रशशंस महागुरुः ॥ ५६ ॥ भन्येष्वपि प्रतीतेषु तैत्तिरीयकवार्तिकम् । प्रणीय भगवत्पादपादाब्जे स समापिपत् ॥ ५० ॥ पद्मपादः सूत्रभाज्यटीकां वै पचपादिकम् । वृत्ति चोत्तरभागस्य गुर्वादेशेन निर्ममे ।। ५८ ॥ भानन्दगिरिमुख्यास्तु भाष्यव्याख्यानमालया। भन्यांभिबन्धनग्रन्थानपि कृत्वा न्यवेदयन् ॥ ५९॥ तदन्थजातं भाज्यानुकारीत्यभ्युपगम्य सः । सुरेश्वराचार्यवर्ज सर्वैः शिष्यगणैर्वृतः ॥ ६ ॥ जगाम वेंकटगिरि श्रीनिवास निषेवकः । शेषप्रीत्यै वसन् यत्र भूवैकुण्ठ व्यवाद्धरिः ॥ ३१ ॥ कृताभिषेकस्तत्र श्रीपुष्करिण्यां गुरूत्तमः । नस्वा तुष्टाव वाग्गुम्फैः श्रीनिवासं सह श्रिया ॥

·अष्टमः सर्गः १०३ तत्र वैखानसान प्राप्तांस्तान्त्रिकान् वैदिकान् व्यधात् । ततः कश्चिडिजवरो वैराग्यादिगुणान्वितः ॥ १३ ॥ विवेण सर्वाङ्गीणेन कूश्माण्डसरशाकृतिः। एणीयमानः सदसि प्राक्तनं स्वमचं स्मरन् ॥ ३४ ॥ पर्यश्रुनयनः प्राह प्रणमन् गुरुपादयोः । मादृशामधिनां ब्रह्मानन्धे तमसि मन्जताम् ॥ १५ ॥ तरणिस्त्वं निसृष्टोऽसि पाहि मां करुणानिधे । इति शोचन्तमाश्वास्य चाक्षुष्या 'दीक्षया गुरुः ॥६ अनुगृह्याबभाषे तं महात्मन् सौम्य मा शुचः । न स्वं देहो न च प्राणो नेन्द्रियं न मनो न धीः ॥ १७ ॥ स्वयंज्योतिस्वमात्मासि शरीराद्यवभासकः । कथमस्मि स्वयं ज्योतिः कथमस्म्यवभासकः ।। १८॥ इति पृष्छन्तमेकेन लोकेन प्रत्यबोधयत् । ॥ एकश्लोकी॥ "किं ज्योतिस्तव भानुमानहनि मे रात्री प्रदीपादिकं स्थादेवं रविदीपदर्शनविधौ कि ज्योतिराख्याहि मे। यथा मत्स्य : स्वापत्यानि चक्षुषैवाप्याययति, तथा प्रपत्रस्त चक्षुषेवानुगहश्चाक्षुषी दीक्षा 1 ·श्रीभगवत्पादाम्युदये चक्षुस्तस्य निमीलनादिसमये किं धीर्धियो दर्शने किं तबाहमतो भवान् परमं ज्योतिस्तदमिन् प्रमो।" इति प्रबोधितस्तत्त्वं गुरुणा करुणाधिना । देहाभिमानजं दुःख विमुख्य मुदमाप सः । ६९ ।। ततः काशीपुरी पृथ्वीकान्ताकाधीमुपाययौ। सप्तस्वेकतमामाहुर्बुधा मोक्षपुरीषु याम ॥ ७० ।। "अयोध्या मधुरा माया काशी काश्विरवन्तिका । पुरी द्वारवती चैव सप्तता मोक्षदायिकाः ॥ ७१ ॥" कामाक्षीति परा शक्तिः सांख्यायनमहामुनेः । सपसा स्वयमुद्भूता यत्रै कामेश्वरप्रिया ॥ ७२ ॥ कटाक्षपूरवि ड्भिर्जीववश्चितुर्विधान् । यह मनुगृह्णाति चतुर्वर्गफलोदयः ॥ १ ॥ यस्यां वरदराजाख्यः सांनिध्यं कुरुते हरिः । पूजां यज्ञरतिगृहन् यजमानस्य वेवस: ।। ७४ ॥ तत्रागतो गुरुर्विष्णुं शंकरं शंकरीमपि । सात्वा कम्मासरतीर्थे स्तुत्वा तत्रत्यभूभृता ॥ ५ ॥ राजसेनेन सुमहत्पृथग्देवालयत्रयम् । प्राकारगोपुराधान्यं दिव्यगर्भगृहोज्वलंम् ।। ७६ ॥

·अष्टमः सर्गः ।
अर्धमण्टपसंशोभि मणिमण्डपमण्डितम् ।
कारयामास सर्वज्ञः सर्वलक्षणलक्षितम् ।। ७ ।।
तथा पूजोत्सवादींश्च तत्र तत्र प्रवर्तयन् ।
भक्तिं प्रवर्धयामास जनानामधिकाधिकम् ।। ७८ ।।
श्रीचक्र स्थापयामाम श्रीकामाक्ष्याः पुरो गुरुः ।
मठं च स्थापयामास तत्र विद्याभिवद्धये ॥ ९ ॥
श्रीचक्रलक्षणं तु-
चतुर्भिः शिवचक्रैश्च शक्तिचक्रैश्च पञ्चभिः ।
नवचकैश्च संसिद्धं श्रीचक्रं शिवयोर्वपुः ॥ इति ॥
तत्र चत्वारि शिवचक्राणि
बिन्दुश्चाटदलं पद्म तथा षोडशपत्रकम् ।
चतुरभ्रं चतुरं शिवचक्राण्यनुक्रमात् ॥' इति ।
तथा पञ्चशक्तिचक्राणि-
"त्रिकोणमष्टकोणं च देशकोण यं तथा ।
चतुर्दशारं चैतानि शक्तिचक्राणि पञ्च च ॥" इति ।
ततश्व--
"विन्दुत्रिकोणवसुकाणदशारयुग्म.
मन्वश्रनागदलसंयुतषोडशारम् ।
वृत्तत्रयं च धरणीसवनत्रयं च
श्रीचक्रमेतदुरितं परदेवतायाः ॥” इति श्रीचक्रनिष्पत्तिः।
"त्रिकोणे बैन्दवं श्लिष्ठमारेऽष्टदलाम्बुजम् ।
दशारयोः षोडशारं भूगृहे भुवनाश्रकम् ॥३॥

·श्रीभगवत्पादाभ्युदये अत्रान्तरे ताम्रपर्णातीरादभ्यागतान् द्विजान् । भेदवाइपरान्यायैः कुर्वन्नद्वततत्परान् ।। ८० ॥ ततश्चिदम्बरं प्राप हुन्मध्यं यद्विदुर्बुधाः । यत्र श्रीशिवकामाम्बादयितो नटनच्छलात् ॥ ८१॥ मग्नान् संसृतिदुःखाब्धौ समुद्धृत्य चराचरान् । आनन्दयत्यपि जडानटराजः कृपानिधिः ॥ ८२ ।। यत्कृपाम्बुलेशेन जात्या नीचोऽपि भक्तिमान् । सौः पदमगानन्दो योगीन्द्ररपि दुर्लभम ॥ ८३ ।। मादित्योपासकांस्तत्र विप्रान् द्रष्टुमुपागतान् । नौकतानधिषणान् कृत्वा मध्यार्जुनं गतः ॥ ८४ ।। शैवानामपि शाक्तानां चक्राणां च परस्परम् । भविनाभावसंबन्धं यो जानाति स चक्रवित् ॥ २॥ त्रिकोणरूपिणी शक्तिविन्दुरूपः सदाशिवः । अविनाभावसंबन्वस्तस्माद्विन्दुत्रिकोणयोः ॥ ३ ॥ एवं विभागमज्ञात्वा श्रीचक्रं यः समर्चयेत् । न तत्फलमवाप्नोति ललिता का न तुष्यति ॥ ४ ॥" इति ॥ 1 "श्रीपर्वत शिरःस्थाने केदारं तु ललाटके। कुरुक्षेत्रं कुचस्थाने प्रयागं हृत्सरोरुहे ॥ चिदम्बरं तु हृन्मध्ये आधारे कमलालयम् । इति दर्शनोपनिषदि चतुर्थखण्डे ।

·अष्टमः सर्गः। १०७ स्नास्वा कवेरकन्यायां महालि स्तुवन् गुरुः । शृण्वतां सर्वलोकानामातस्थे शिवसंनिधौ ॥ ५ ॥ सर्वोपनिषदर्थोऽसि सर्वशोऽसि महेश्वर । श्रुतेस्तात्पर्यमद्वैत इति मे निश्चिता मतिः ॥ ८६ ।। बहूनामत्र संदेहः कुरु तस्य विनिर्णयम । आविर्भूतो महालिङ्गाद्वेदरक्षाकृतत्वरः ॥ ८७ ॥ दक्षिणं बाहुमुद्यम्य जगर्न परमेश्वरः । सत्यमतमद्वैतं सत्यं सत्यं त्वया कृतम् ॥ ८८ ।। भूतार्थवादी त्वद्भाष्यं नात्र कार्या विचारणा । इत्युक्त्वाऽन्तर्हितः शम्भुस्ततस्तान् शरणागतान् ॥ ८९ ॥ यथाधिकारमाचार्यः सर्वाननुशशास हि । ॥ सोपानपञ्चकम् ॥ "वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्म स्वनुष्ठीयतां तेनेशस्य विधीयतामपचितिः काव्ये मतिस्त्यज्यताम् । पापौधः परिधूयतां भवसुखे दोषोऽनुसंधीयता- मात्मेच्छा व्यवसीयतां निजगृहात्तुणे विनिष्कम्यताम् ॥ ५ ॥ समः सत्सु विधीयतां भगवतो भक्तिढाधीयतां शान्त्यादिः परिचीयतां रढतरं कर्माशु संस्यज्यताम् ।

·१०८
श्रीभगवत्पादाभ्युदये
सद्विहानुपसप्यंतां प्रतिदिनं तत्पादुके सेव्यता
ब्रीकाक्षरमयतां श्रुतिशिरो वाक्यं समाकर्ण्यताम् ॥ २ ॥
वाक्यार्थश्च विचार्यतां श्रुतिशिरःपक्षः समानीयता
दुस्तात्तु विरम्यतां श्रुतिमतस्तर्कोऽनुसंधीयताम ।
ब्राझवास्मि विभाव्यतामहरहर्गर्वः परित्यज्यतां
देहेऽहंमतिरुझ्यतां बुधजनैर्वादः परित्यज्यताम् ॥३॥
क्षुश्याधिश्च चिकित्स्यतां प्रतिदिनं भिक्षौषधं भुज्यतां
स्वाद्वखं न तु याच्यतां विधिवशात्प्राप्तेन संतुष्यताम् ।
शीतोष्णादे विषमता न तु वृथा वाक्यं समुच्चार्यता-
मौदासीन्यमभीप्स्यतां जन कृपानष्ठुर्य मुत्सृज्यताम् ॥ ४ ॥
एकान्ते सुखमास्यता परतो घेतः समाधीयतां
पूर्णामा सुसमीक्ष्यतां जगदिदं तद्बाधितं दृश्यताम् ।
प्रार्म प्रविलाप्यतां चितिवलामाप्युत्तरः लिष्यतां
प्रारब्धं स्विह भुज्यतामथ परब्रह्मास्मना स्थीयताम् ॥५॥
इत्येवमनुशिष्टास्ते नित्यकर्मपरायणाः ॥ ९० ॥
पञ्चयज्ञपरा नित्यं देवतातिथिपूजकाः ।
वेदमार्गकनिरता जाता: सर्वे मुमुक्षवः ॥ ९१ ॥
श्रीमत्परमहंसेन्द्रभगवत्पादपादयोः ।
अद्वैतभावना ब्रह्मण्यप्येषां समभूत्ममम ॥ ९२ ॥

·अष्टमः सर्गः ।
।
मार्गेऽवतार्य ताने नतो रामेश्वरं ययौ।
संभेदं गच्छतो यत्र रत्नाकरमहोदधी ॥ २३ ॥
अन्वर्थयन् यदश्मानः प्राप्लवन्त इति श्रुतिम् ।
सेतुर्विगजते कीर्तिकेतुः पौलम्त्यघातिनः ।।
धूमकेतुर्महापौधतूलानां श्रीनिकेतनम् ।
सीमन्त इति यं क्षोणीसीमन्तिन्या विदुर्बुधाः ।। ९५ ॥
तत्र स्नात्वा रामसेतो गुरुराजो यथाविधि ।
देव्या पर्वतवर्धिन्या रामनाथमपूजयत् १ ९६ ॥
तत्र शेवापदेशेन षड्विधा द्वतिन: स्थिताः ।
वरौद्रोग्रभक्ताख्या जङ्गमास्तदनन्तरम् ॥ ९७ ॥
षष्ठः पाशुपतो ज्ञेयः षडेते वेददृषकाः ।
प्रत्यवस्थातुमायातांस्ताननायासतो गुरुः ।। ९८ ॥
विनीय. त्याजिताशेषतत्तलिङ्गान विधाय सः ।
प्रवर्तयन् वेदमार्गे ततोऽनन्तपुरं ययौ ॥ ९९ ॥
तत्र भास्करतीर्थेऽब्धौ कृतस्नानादिनत्यिकः ।
भगवन्तं वासुदेवं सान्द्रधागधरघुतिम् ॥ १० ॥
शेषमूर्धमणिवातघृणिरजितविग्रहम् ।
उदयाद्रिमिव प्रोगदिवाकरकराषितम् ॥ १०१ ॥

·११०
श्रीभगवत्पादाम्युदये
शयानमपि लोकानां जाग्रतं शिवतातये ।
प्रमादसुमुख देवं तुष्टाव विविधैः स्तवैः ॥ १०२ ।।
शेववद्वैष्णवास्तत्र षड्विधाः परिकीर्तिताः ।
भक्ता भागवताश्चैव वैष्णवा: पाचरात्रिणः ॥ १०३ ।।
वैखानसाः कर्महीना इति तानप्युपागतान् ।
"ब्राह्मणानां च गायच्याः संवादोऽभून्महान् पुरा ॥
भतस्तया हि ते शप्ताः पाषण्डा भवतेति च ।
वेदोक्तकमहीनाश्च तान्त्रिकाचारतत्पराः ॥ १०५ ।।
यूयं कलौ भवन्त्वेवमिति तानाह सा रुषा ।
अतः कलियुगे प्राप्ते भविष्यन्ति द्विजाधमाः ॥ १.६ ॥
शङ्खचक्राङ्किताकारा ऊर्वपुण्डललाटकाः ।
इत्यादिव्यासदक्षादिस्मृत्यर्थ दर्शयन् गुरुः ॥ १०७ ॥
वांस्त्यक्वावैदिकाचारान् शिष्टाचाररतान् व्यधात् ।
ततो गोकर्णमामाय कोटिती ताहिकः ॥ १० ॥
महाबळेश्वरं देवं मद्रकर्ण्यम्बया सह ।
स्तुत्वा मूकाम्बिकाक्षेत्रं गच्छन् देव्याः संनिधौ ॥
बः कृत्वा मृतं बालं रुदती ब्राह्मणी गुरुः ।
निशाम्य करुणापूर्णः प्रतिमोऽम्बिकापुरः ॥ ११० ॥

·अष्टमः सर्गः। ११ यद्यस्ति ब्रह्मचर्य मयखण्डितमविप्लुतम् । ब्रह्मण्येव च मे निष्ठा तर्हि जीवत्वयं शिशुः ॥ १११ ॥ इत्यं परमहंसेन्द्रपरिव्राजकपार्थिवे । अम्बिकासंनिधावुच्चैहस्तमुगम्य गर्जति ॥ ११२ ॥ सुप्तोत्थितवदुत्तस्थौ स बालः पश्यतां नृणाम् । तेन चित्रीयमाणायां जनतायां मुनीश्वरः ॥ ११३ ।। सुब्रह्मण्यगियावासं सुब्रह्मण्यस्थलं ययौ । नयां कुमारबारायां तत्र स्नात्वा गुरूचमः ॥ ११४ ।। कुमाराद्रि पमारुह्य षण्मुखं तारकान्तकम् । शरण्यं सर्वलोकानां देवतानां परायणम् ॥ स्तुत्वा शिष्यैः समं तत्र श्रुअर्थ बोधयन् स्थितः । हेरण्यगर्मास्तके सौगताश्च तथाऽपरे ॥ ११६ ।। तत्राद्यान् वैदिकांश्चके वीतद्वेषान् श्रुधौ परान् । मन्यांश्च शाळगाणेशभैरवारीततस्वः ॥ ११७ ॥ प्राप्तांस्तत्तन्मते दोष दर्शयित्वा जिगाय तान् । मत्रान्तरे पनपादस्तीर्थयात्राप्रसङ्गतः ॥ ११८ ॥ स्वमातुलगृहं गत्वा स्वपन्यास्तत्र निक्षिपन् । समाप्ततीर्थयात्रः सन् याबदावर्तते पुनः ॥ ११९ ।।

·श्रीमगवत्पादाभ्युदये तावब्याजेन तदन्यकोशा दग्धा दुगत्मना । सनष्टकोशसर्वखो नष्टकोश इत्र प्रभुः ॥ १२ ॥ दुःखितः पुनरेत्यैतदाचार्याय न्यवेदयत् । सच प्रत्साह भगवान्मा भैषीस्वं मनन्दन ॥ ११ ॥ कोशो दग्धो न ते ग्रन्थः स मे मनसि वर्नत। तां तथैव स्मराम्या यथोक्ता पचपादिका ।। १२२ ।। स हि मुख्यतमो प्रन्यस्त्वदन्थेषु स जीवति । इत्याश्वास्य स तदन्थं तथैव पुनरूचित्रान् ।। १२३॥ तेन प्रणष्ठलामेन पद्मपादः प्रहृष्टवान् । इत्यन्योन्यं विमतविमतात्प्रेक्षकादिवृन्दै- रंन्धीभूते जगति तु गजप्रेक्षकान्धाविशेषैः । श्रुत्या युक्त्या महदनुभवैर्ध्वस्तमेदान्धकारो गोमिओखानिव विशदयामास नत्त्वं यतीन्द्रः॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायमहाकवि लक्ष्मणसूरिप्रणीते श्रीभगवत्पादाभ्युदये दिग्विजयवर्णनं नाम भटमः सर्गः॥

·नवमः सर्गः॥ एवं वेदविरुद्धानि विरुद्धानीतरेतरम् । विरुद्धानि सति क्षोदे निजाभ्युपगमैरपि ॥१॥ अवैदिकानि तान्येष मतानि द्वैतवादिनाम् । धर्मशाखरथारूढो वेदखङ्गधरो विभुः ॥ २॥ यथा श्वापदयूथानि लीलयाऽऽखेटयेन्नृपः । तथा विद्राव्य विज्ञानचक्रवर्ती यतीश्वरः ॥ ३ ॥ जगभिरीतिकं चक्रे शंकरः शंकरहितः । निर्विशेशं परं तत्त्वं गोचरीकर्तुमक्षमाः॥४॥ ये भक्तिमन्तः श्रद्धाढ्या मन्दास्तेष्वनुकम्पया । षण्मतस्थापनं कृत्वा सर्वानन्वग्रहीद्विभुः॥ ५ ॥ शिवविष्ण्वम्बिकाभानुगणाधिपकपालिषु । यत्र यस्य भवेत्प्रीतिर्देवतायामुपासितुम् ॥६॥ स देवतां तां भजतां श्रद्धाभक्तिपुरःसरम् । श्रुतिप्रसिद्धाः षडिमा देवताः कामितप्रदाः ॥ ७॥ फलाभिसन्धिमुच्छिन्ना भजतां मोक्षदाम वाः । श्रुतिस्मृतिसदाचारविरुद्धान्यत्र यानि वा ॥ ८॥ B.P. 8

·११४
श्रीभगवत्पादाभ्युदये
लिङ्गचकाङ्कमांसासृगुच्छिष्टास्थिमुखानि तु ।
वर्जनीयान्यवद्यानि तानि तन्त्रोदितान्यपि ॥ ९ ॥
तानि पाषण्डमोहार्थमूचुहरिहरादयः ।
श्रुतिघण्ठापथे मोक्षमाभिनिष्कामति स्थिते ॥ १० ॥
किमर्थ वाऽतिदुर्गेण चचूर्यध्वे कदध्वना ।
अनुशिष्टाः षडप्येवं भजन्तः स्वेष्टदेवताम् ।। ११ ।।
तमेव परमाचार्यममन्यन्त पृथक् पृथक् ।
तत: श्रीशंकराचार्यों जगद्गुरुरितीर्यते ॥ १२ ॥
भूचक्रवाले संस्थाप्य श्रौतमद्वैतदर्शनम् ।
रक्षार्थ प्रचयार्थ च तस्य योगी व्यचिन्तयत् ।। १३ ॥
भय निष्कण्टकीभूता समुद्भूतेन सर्वतः ।
सस्येनेव विराजते ॥ १४ ॥
तत्त्वज्ञानेन वसुधा
एतावता न मन्येऽहमात्मनः कृतकृत्यताम् ।
गते तु मयि सर्व च पुनरप्याकुली भवेत् ॥ १५ ॥
तस्माद्विद्यामठानन्यानपि काष्ठासु कारयन् ।
विद्याप्रवचनं शिष्यैरास्माकैस्तत्र तत्र च ॥ १६ ॥
प्रयोज्यास्मसंप्रदायमविच्छिन्नं च कुर्महे ।
पारंपर्यागते सम्यगुपदेशक्रमे सति ॥ १७ ॥

·नवमः सर्गः।
न विच्छियेत सद्धर्म इति कृत्वा मतिं गुरुः ।
जगन्नाथ पूर्वसिन्धुतरजालिङ्गितं ययौ ॥ १८ ॥
सांनिध्यं कुरुते निखमत्र श्रीपुरुषोत्तमः ।
इति क्षेत्रं तदप्याहुः पुरुषोत्तमसंशया ॥ १९ ॥
तत्राम्बोधौ कृतस्नानो जगन्नाथेश्वरं हरिम् ।
तुष्टाव करुणासिन्धुं निमग्नः संमदाम्बुधौ ॥ २० ॥
तदालयोपकण्ठे दिश्यैन्द्रयामिन्द्रगृहोपमम् ।
मठं गोवर्धन नाम कृत्वर्वेदप्रधानकम् ।। २१ ।।
पद्मपादं नियम्याव व्याख्यासिंहासनेश्वरम् ।
द्वाभ्यां च हस्तामलकतोटकाभ्यां समन्वितः ॥ २२ ॥
प्रत्यक्सागरकल्लोलवेल्लितां द्वारकामगात् ।
मध्येपदव्युजयिन्यां महाकालेश्वरं हरम् ॥ २३ ॥
महाचण्डी भगवती स्तुत्वा स्कन्दं च भक्तितः।
द्वारकां रुक्मिणीकान्तविहारमहितामगात् ॥ २४ ॥
कालिकाख्यं मठं तत्र सामवेदप्रधानकम् ।
निर्माय गोमतीतीर्थे श्रीसिद्धेश्वरसंनिधौ ॥ २५ ॥
निधाय हस्तामलकं तत्र व्याख्यानदेशिकम् ।
तोटकेनाप मधुरामरिष्टगृहमीशितुः ॥ २६ ॥

·११६
श्रीमगवत्पादाम्युदवे
तत्र श्रीबालकृष्णस्य बाललीलायितेषु यत् ।
एकान्तसाक्षी तत्साक्षात्कर्तु गोकुलमाययौ ॥ २७ ॥
बृन्दावनं बालकृष्णपाधूडीपवित्रितम् ।
दर्शदर्श कुतुकितस्तत्तल्लीलागतस्मृतिः ॥ २८ ॥
कुरुक्षेत्रं ततः प्राप कुरुपाण्डवसेनयोः ।
यत्रासीत्सुमहद्युदं सर्वलोकक्षयावहम् ।। १९ ।।
स्मृत्वा स्मृत्वा तनिधनं पोरं प्रलयसंनिभम् ।
कृपया विमनीभावं मनागाप महामनाः ॥ ३०॥
ततो जगाम बदरी भाष्यप्रणयनस्थळीम् ।
नयामलकनन्दायां निर्वर्तितनिजक्रियः ॥ ३१ ॥
तपस्वन्तावृषी तत्र नरनारायणो स्तुवन् ।
श्रीमठं नाम निर्माय तत्रापर्वणमुख्यकम् ॥ ३२ ।।
विदधे तोटकाचार्य व्याख्यातारं जगद्गुरुः ।
दचात्रेयोऽथ भगवान् द्रष्टुमभ्यागतो गुरुम् ॥ ५॥
पमानितस्तेन सम्यकशृण्वस्तहाध्यमान्यतः ।
सलाघमाह कुतुकी भोः शंकर जगद्गुरो ॥ ३४ ॥
इवं श्रुत्यन्तमञ्जूषासमुद्घाटनधिका ।
रमजातमिदं सूत्रप्रथितं कष्ठभूषणम् ॥ ३५ ॥

·नवमः सर्गः ।
११.
इयं हि नौनिमनानामपारे भवसागरे ।
अयं हि चण्डमार्ताण्डो गाढे तमसि ताम्यताम् ॥ ३६ ॥
इदं भाष्यमिदं भाष्यं भूषितानेन भारती ।
इत्यानन्दाम्बुपूर्णाक्षः स्तुत्वा मुनिवरो ययौ ॥ १७ ॥
तदन्तरे सुमहती किंवदन्ती समुत्थिता।
काश्मीरे शारदादेव्याश्चतुरिं महागृहम् ।। ३८ ॥
प्रतिद्वारं च निहिता बहवो मतवादिनः ।
जित्वैव तांस्तत्कवाटमुद्धाट्यान्तमहागृहम् ॥ ३९ ॥
सर्वज्ञपीठमास्थेयमित्येवं नियमे स्थिते ।
पाश्चात्या औत्तराहाश्च पौरस्त्याश्च विपश्चितः ॥ ४० ॥
तत्तत्कवाटमुद्धाट्य संप्रविष्टा यथाश्रवम् ।
दक्षिणद्वारमद्यापि नोद्घाटितमिवैक्ष्यते ॥ ४१ ॥
कवाटोद्धाटने दक्षो दाक्षिणात्येषु नास्ति वा ।
इत्याकर्ण्य यतीन्द्रस्तु सपद्याकाशवर्मना ।। ४२ ।।
तच्छारदागृहं प्राप्य सहसाऽऽरोदुमुखतः ।
सांख्यपातखलौ तत्र काणादन्यायकोविदौ ॥ ४ ॥
उभौ मीमांसको तद्वदाईतः सौगता अपि ।
अन्ये च चोदयामासुः सर्वेऽप्येकैकशो गुरुम् ॥ १४ ॥

·१९८
श्रीभगवत्पादाभ्युदये
जिगाय नयैः अष्णैस्ते च तूष्णीकतामगुः ।
ततः कवाटमुद्धाट्य द्वारपालैः प्रवेशितः ॥ ४५ ॥
शारदामन्दिरं दिव्यं शारदेशगृहोपमम् ।
जाम्बूनदमयं तत्र नानारत्नविचित्रितम् ॥ ४६ ॥
पीठमारोपयामासुस्तदध्यक्षा जगद्गुरुम् ।
तमासीनं सहस्रांशुप्रतिमाने वरासने ॥ ४७ ।।
भानुमण्डलमध्यस्थं मेनिरे पुरुषं परम् ।
अथ मूर्तिमती देवी शारदा तमभाषत ॥ ४८ ॥
सर्वज्ञस्त्वं महाप्राज्ञ प्रागेवासि परीक्षितः।
न ते समोऽस्ति विषायां बुद्धौ वा धिषणोपमम् ॥ ४९ ॥
अज्ञानसागरे मना विद्या पृथ्वीव सागरे ।
क्रोडात्मनेव हरिणा त्वया सा क्रीडयोद्धृता ॥ ५० ॥
मेदवादिगणो भनो हिरण्याक्ष इवाहवे ।
त्वया रबेन विदुषां रत्नगर्भाऽद्य रत्नसूः ॥ ५१ ॥
जगत्सनाथं नाथेन मृत्योर्मोचयता त्वया ।
नारायण श्रीमन् कीर्तिमाप्नुहि शाश्वतीम् ॥ १२ ॥
इति सर्वज्ञतां तस्य सा प्रत्याप्य तिरोदधे ।
कृतकर्तव्यशेषोऽथ हिमवत्सांनुनि स्थितम् ॥ ५३ ॥

·नवमः सर्गः।
११९
केदारक्षेत्रमासाद्य केदारेश्वरमर्चयन् ।
जनैरभ्यर्थितः शेत्यबाधया स्नातुमक्षमः ॥ ५४॥
मानसौकर्यकृनृणां तुष्टाव स महेश्वरम् ।
ततः सुनाव सलिलमुष्णं गङ्गाधराक्तिः ॥ ५५ ॥
अद्यापि सकते हन्त तत्रोष्णं वारि लिङ्गतः।
अथ गोविन्दभगवत्पादाचार्यगुरुः स्वयम् ।। ५६ ॥
अन्तेवामी व्याससूनोगौडपादो महामुनिः ।
प्रशिष्यं शंकराचार्य द्रष्टुकामः समाययौ ॥ ५७ ॥
भाचार्यस्य तमाचार्य वन्द्यं भुवनवन्दितः ।
प्रणम्योवाच भगवन् शिष्यशिष्योऽस्मि शंकरः ।। ५८ ॥
गभीरोदारचरितं तममानुषवैभवम् ।
जगद्वितंकव्यापारमसङ्गं नियंपाश्रयम् ॥ ५९ ॥
प्रश्रितं प्राह भगवान् गौडपादो महागुरुः ।
भौमसेतुः कृतोऽम्भोधौ रामेण कपिसाह्यतः ॥ ६० ॥
एकाकिना त्वया धर्मसेतुः क्लसो भवाम्बुधौ।
चारितार्थ्य तु तस्यासीदुत्तीर्णे सागरेऽस्य तु ॥ ११ ॥
अर्थवत्त्वं मुमुक्षूणां भवत्याभूतसंप्लवम् ।
सूत्राणि प्रणिनायास्मत्प्राचार्यों बादरायणः ॥ ६ ॥

·श्रीमगवत्पादाभ्युदये
मया प्रणीता माण्डूक्यकारिका प्रसितात्मना ।
सूत्राणि कारिकाश्चेति द्वयमद्वैतदर्शनम् ॥ ६३ ।।
प्रसह्य द्वैतिभिः स्वैरं रचितं मृतकोपमम् ।
दिष्टयेदानीं त्वया धीमन् भाष्येणोजीवितं पुनः ॥ ६४ ॥
जननं ते सुजननं जीवितं ते सुजीवितम् ।
त्वदन्यो नास्ति जगति महायकान्तजीवितः ॥ ६५ ।।
यावत्तिष्ठति पानीयं चतुःसागरमेखला ।
यावत्तिष्ठति खे ज्योतिश्चक्र सेन्द्वर्कतारकम् ।। ६६ ।।
तावत्कीर्तिरिय तात तव स्थास्यति शाश्वती।
इति प्रेम्णा तमालिङ्गय गौडपादो महागुरुः ।। ६७ ।।
जगद्गुरो चिरं जीया इत्याशास्य तिरोदधे ।
अथ श्रीशंकराचार्यः केदारेश्वरसंनिधौ ॥ ६८ ॥
वसनिःशेषितं मेने स्वावतारप्रयोजनम् ।
ततो दुन्दुभिनिर्घोषः शुश्रुवे घोषयन् दिशः ॥ ६९ ॥
ददृशे च सपधेव रजताचलसंनिभः ।
क्षीराम्बुराशिडिण्डीरसंघात इव मूर्तिमान् ॥ ७० ॥
महाहनुर्महाग्रीवो महोच्छ्रायो महातनुः ।
देवर्षिसिद्धगन्धर्वैस्तुवद्भिः परिवारितः ॥ ११ ॥

·नवमः सर्गः । १२१ वेयकादिभिर्दिव्यैर्भूषणौधैः सुभूषितः । ककुदा च विषाणाभ्यां त्रिकूटाचलसंनिभः ॥ ७२ ।। भोपवाह्यो महेशस्य श्रीवृषो नन्दिना सह । ततस्ते सत्यसंकल्पं देवा लब्धमनोरथाः ।। ७३ ॥ भूतार्थवादिभिः स्तोत्रस्तुष्टुवुः श्रीजगद्गुरुम् । जय श्रीशंकराचार्य शर्वात्मन् सर्वशंकर ।। ७४ ॥ शिवयोगितपःपाक श्रीसतीशुक्तिमौक्तिक । कालटीक्षेत्र निक्षेप लीलामानुषविग्रह ॥ ५५ ॥ कल्याणदायिन् कल्याण कल्याणाभिजनप्रिय । स्तवप्रीणितलक्ष्मीक श्रितदौर्गत्यनाशन ॥ ७६ ॥ सर्वज्ञ सर्वशास्त्रज्ञ सर्वतन्त्रज्ञ मात्रिक । कलाज्ञ कामतन्त्र निष्कामाखिलकामद ॥ ७ ॥ आपगाकर्षणपटो वटो कुम्भजलालित । मातृवाक्यैकनिरत ग्राहशापविमोचन ।। ७८ ! वर्षाष्टकात्तसंन्यास निघूतभवबन्धन । नर्मदातीरसंचारिन् निर्जितारातिषङ्गण ॥ ७९ ॥ गुरूपसदनाभिज्ञ गुरुपादप्रसादक । गोविन्दभगवत्पादपूज्यशिध्यागमान्तग ।। ८० ॥

·१२२
श्रीभगवत्पादाभ्युदये
गुरुशुश्रूषणकान्त संप्रदायविचक्षण ।
महोघहारिन्नार्तिन गुरूश्लाधितवैभव ॥ ८१ ॥
गुर्वाज्ञापालनव्यप्र श्रीमद्वाराणसीप्रिय ।
साक्षात्कृतश्रीविश्वेश विश्वनाथानुमोदित ॥ ८२ ॥
मनीषापचककवे मनीषिगणपूजित ।
बहुशिष्यपरीवार पद्मपादप्रियकर ॥ ८५ ॥
हस्तामलकतत्त्वज्ञ तोटकारहितान्तर ।
बदरीवासकुतुकिन् भाष्यषोडशकेश्वर ॥ ८४ ।।
षोडशाब्दोज्वलद्भाष्य निर्धाताखिलभाष्यक ।
श्रीवेदव्याससंवादिन् वेदव्यासानुमोदित ॥ ८५ ॥
भट्टपादगुरो वादजितमण्डनपण्डित ।
सुरेश्वरगुरो लक्ष्मीनृसिंहप्रीणनक्षम ॥ ८६ ।।
लक्ष्मीनृहरिशान्ता परितोषितशारद ।
शारदादत्तसार्वज्ञ स्ववशीकृतशारद ॥ ८७ ॥
शारदामठनिर्मातः शारदाराधनोत्सुक ।
तुजभद्रातटोलासिन् श्रीशृङ्गगिरिवल्लभ ॥ ८८ ॥
चन्द्रमौलीशपूजोत्क रनगर्भेश्वरार्थक ।
भाराधितश्रीशैलेश श्रीनिवासनिषेवक ॥ ८९॥

·नवमः सर्गः । १२३ श्रीचक्रस्थापक श्रीमन् श्रीकाशीपुरकारक । श्रीकाचीवासरसिक स्तुतभ्रसभापते ॥ ९० ॥ महालिङ्गोद्धृष्टभाष्यगाम्भीर्यादिगुणावले । योगिन् परमहंसेन्द्र वादिमातङ्गकेससिन् ॥ ११ ॥ शाकमाथिन् सौरहारिन् सर्वतान्त्रिकतन्त्रभित् । तीर्थीकृतानेकतीर्थ नानादुर्मतखण्डन ॥ ९१ ।। कापालिकमतध्वंसिन् बौद्धतूलकुलानल । निरस्तसांस्यकाणाद ध्वस्तमीमांसकारह ॥ ९३ ।। गोवर्धनमठाधीश प्रसीद पुरुषोत्तम । कालिकामठनिर्मातरकान्तर्विहारक ॥ ९४ ॥ सेवितालकनन्दाक स्थापितश्रीमठोत्तम । विशुद्धाद्वैतसिद्धान्तिन् रक्षिताम्नायमस्तक ॥ ५५ ॥ दत्तात्रेयश्लाषितात्मन् गौडपादाभिनन्दित । सर्वज्ञारूढकाश्मीरशारदापीठ कीर्तिमन् ॥ १६ ॥ षण्मतस्थापनाचार्य षाड्गुण्यपरिपूरित । उष्णाम्बुसर्गचतुर श्रीकेदारेश्वरप्रिय ॥ ९७ ॥ जगदीश जगद्वन्ध जय सर्वजगद्गरो। भगवनद्य नः कार्य सत्यसंकल्पं साधितम् ।। ९८ ।।

·१२४ श्रीभगवत्पादाभ्युदये जगत्यां स्थापितो धर्मों वेदवेदान्तगोचरः। निरस्तानि समस्तानि विमतानि मतानि हि ॥ १९॥ अनाकुलतया लोकाः स्वस्वधर्म प्रवर्तिताः । नियोजिताश्चार्चयितुं वेदेनैवेष्टदेवताः ॥ १०० ॥ उपर्युपरि विद्याभिवृद्धयर्थ स्थापिता मठाः । अशून्यो मध्यमो लोको भवतो यशसाऽधुना ।। १०१ ॥ अशून्यं कुरु देवेश श्रीकैलासमहाचलम् । तथेति वृषमारुह्य कृतकृत्यो महेश्वरः ॥ १०२ जयघोषेण महता मुखरीकृतदिखे । प्रेक्षमाणे सुरगणे सहस्रार्चिःसमद्युतिः ॥ १०३ ॥ स्वभासा भासयन् विद्युत्पुजपिचरया दिशः । परात्परतरं दिव्यं कैलासं प्राप शंकरः ॥ १०४ ।। गीर्वाणाभ्यर्थनात: शिवगुरुगृहिणीशुक्तिमुक्ताफलं यः संप्राप्ताशेषविद्यः कतिपयदिवसैर्दुग्धलक्ष्मीप्रसादः । अङ्काकष्टप्रवाहो नृपतिकुलकरोऽपास्तगन्धर्वशाप. स्तं पारिव्राज्यदीप्तं भुवनगुरुवरं शंकराचार्यमीडे ॥१०५॥ आप्तन्यासीकृताम्बो वरिवसितमहायोगिगोविन्दपाद. स्तत्संक्रान्तात्मविद्यो निजकरकरकापीतरेवाप्रवाहः ।

·नवमः सर्गः १२५ यः श्रीकाशीनिवासप्रथितगुणगणः पद्मपादादिविद- त्सेव्यस्त विश्वनाथप्रसदनसदन शंकराचार्यमीडे॥१०६॥ गम्भीरोदारभाष्यप्रणयनमुदितव्यासविस्तारितायु. वश्यश्रीमण्डनार्यों नरहरिकरुणापूरितः शारदेड्यः । आशासु ब्रह्मविद्याप्रवचननिगमश्रीमठस्थापको य- स्तं दृप्यद्वारिमत्तद्विरदमृगपति शंकराचार्यमीडे ॥ १०६ ॥ काणादो येन काणः समजनि सुगतो दुर्गतोभूत्कपाले भिन्नः कापालिकोऽभूत्कृतिरतिरकृती कापिलः कापि लिल्ये। शक्तोऽशक्तो विवासा विरहितवसतिभैरवो स्तं मिथ्याष्टिसर्वकषमृतपरमं शंकराचार्यमीडे ॥ १०८॥ काष्ठाः सम्यग्रजाढ्यातिमिग्मपहतं सुष्ठु मार्गाः प्रकाशा नष्टा दुर्वादिघूका विलयमुपगता दर्शनाभासताराः । श्रुत्यन्ताम्भोजषण्डं विकचमभि रसं साधुभृङ्गाः पतन्ति भ्राजन्ते राजहंसा उदयमुपगते शंकराचार्यसूर्ये ॥ १०९ ।। नमस्ते महादेव देवेश शम्भो नमस्ते समस्तामरस्तोमवन्ध । नमस्ते निरस्तस्वभक्ताखिलाते नमस्ते गुरो शंकराचार्यमूर्ते ।। असद्धूमकेतो त्रयीधर्मकेतो नमः शंकराचार्य सद्धर्मसेतो। तमः पद्मबन्धो सदाचारबन्धो नमः शंकराचार्य कारुण्यविन्धो। नमः शान्तिदान्तिक्षमासत्यधाने नमः पापपुषाद्रिदम्भोलिनाम्ने ।

·२२९ भीमगवत्पादाभ्युदये नमस्ते स्वयंज्योतिरानन्दभूने नमः शंकराचार्यनाम्ने महिने ॥ ११२ ॥ अपारे गमीरे भवाब्धी निमग्न विनकं गुरुं कः समुदतुमीष्टे । भतस्त्वां प्रपत्रस्य मे दीनबन्धो विलम्धं विना देहि हस्तावलम्बम् ।। ११३ ।। पिता स्वं सुहृत्त्वं परा देवता त्वं त्वमेवाखिलं नाथ नाथस्त्वमेव । भवनावमेनं जनं वैतरण्यां पतन्तं गुरो रक्ष रक्ष प्रसीद ॥ ११ ॥ क ते वैभवं शारदाभावनीयं क चायं जनोऽकिंचनः किंपचानः । प्रवृत्तस वक्तुं गुणांस्तावकान्मे धमखापराचं नमस्ते नमस्ते ॥ ११५ ॥ जयति निगमशीर्षे पुष्पिता वाक्यमाला जयति कुसुमगुम्फ गुम्फिता सूत्रमाला । जयति च मधुधारास्यन्दिनी भाष्यमाला जयति च परमार्थाखण्डतात्पर्यमाला ॥ ११६ ।। इति श्रीमहामहोपाधायमहाकवि लक्ष्मणसूरिप्रणीते भीमगवत्पादाभ्युदये कैलासयात्रावर्णनं नाम नवमः सर्गः॥

·शुद्धपत्रिका शुद्धम् पृष्ठं पङ्क्ति अशुद्धम् शुद्धम पृष्ठ पङ्क्ति अशुद्धम् 9 8 सश 5जः 15 रज ... + ताश 4 प्रणा 2 निन्दत विन्दतः 12 करुण ष्कष्णा 9 16 पयसि प्ससि 73 12 धूम्र धूम 10 15 च्यवन्ती च्यवन्ते 78 11 कोय कौव 11 14 रिकंयत्स रिकसत्यं यत् 79 सद्य 18 10 वोच्छि श्चोच्छि 86 14 यथा तथा 14 18 सिलक्ष्म क्षिलक्ष्म 89 22 4 भवती भवति 30 तामृ 98 17 रूप रूप 35 10 भीरुणा भीतया 94 8 यिणा यिषया 36 18 विधि विवि 96 प्रणता 43 11 ब्रह्मण्यं ब्राह्मण्यं 8 वेदे वेद 51 4मणक मणिक 99 14 भेद भेक 14 लाप लाठीप 110 13 त्यक्त्वा त्यक्ता 53 9 शेषं सेशं 113 15 छिन्ना च्छिद्य 56 116 2 साक्षी साक्षि 58 12 त्यायितं त्यापित 118 16 नारायण नारायण इत्र 59 10 व्यधीयत न्यधीयत पमम् 15 तदन्या तदनन्या 120 6 महा0 महाथै 61 17 परीक्षां परीक्षितं 123 9 सीदपु सीदत्यु 72 8 नस्यजीवयं नस्म्यधीतवान् 125 11 व्यालि व्यास्ति ... 1 रद्धा 10 पाम ...

·No text on this page.

·No text on this page.

·SRI VANI
VILAS PRESB,
SRIRANGAM.

·No text on this page.

·No text on this page.