·HAYA" पृष्टा लि. १० १० १४ ... 20 REG ... ... ३४ عر ... १ विषय. रजकंधीतस्योधीतस्य वस्त्रस्य निन्दा उपवीतधारणस्य नित्यता ब्राह्मणस्योपवीतनिर्णयः परिमाणादिकच्च कम्मविशेपे उपवीतधारणस्य विशेषः अगुरीयकधारणस्य कर्तव्यता कर्मविशेपे दर्भविपस्य धारणम् वावय॑दर्भनिर्णयः दौंचयकालः पवित्रस्य निरूपणधारणादिकम् तिलकधारणम् (कई पुण्डविष्यायुधादिधारणस्थान- निर्देशफलकथनादिसमेतम् ) रुद्राक्षधारणम् पद्मावधारणम् धात्रीफलधारणम् ५२ तुलसीकाधारणम् विष्णुनिम्माल्यधारणम् ५३ शिखाबन्धनम् तत्र प्रसङ्गात् होरकम्मविषयक विधिनिषेधौ काला- कालनिरूपणच कमेकाले निषिद्धकम्मणि कथञ्चित् कृते मति अप्- स्पर्शनविष्णुस्मरणयोः कर्तव्यता ५० ... ४७ ५१ २ ... ५२ ६ ५४ ... ५४ १७ ...

·पति विषय रक्षा कम्पकाले सानकाले वा कस्यापि पोडाकर- कमाण करणनिषेध दानप्रतिग्रहहोमभोजनबलिकर्मणामाचमनकम्म १३ १० ३ णय करणप्रकार मानदानादिक्रियाणा कालनिर्णय कम्मविशेपे मोनित्वस्यावश्यकता फलच्च सकामनिष्कामद्विविधकम्मणोरव कर्तव्यता कम्मफलाधिकारिनिर्णय ५८ बाचिन्तकमायणाना का निर्णय ५८ अविधिकृतकमण फलाभावत्वम् छन्दोदेयतादिक विदित्वैव अपहोमादिक कर्तव्य नान्यथेति कयनमुखन छन्द प्रभृतीना स्वरूप निर्णय जाने फलकथनच देवपिवादितीर्थाना निरूपण कम्मविशेपे तेपा विगेपनिरूपणच चक्रियाविचार प्रसङ्गात् कम्मणो मुख्यगोणानस्य दियेचन तस्य करणाकरणे फनाफनादि- निर्णयय अयनभेदेन कम्मनिरूपणम् दिवणमामादानां निरूपण कम्मविगेपे तपा विगेपनिप्पण ५ ३ ·ग ... ... ७४ ५ ७८ ११ ३ १३ ८४ १८ ... विपय. पोपादिशब्दानां घ्युत्पत्तिमभिधाय तेषां पूर्णिमा- न्तत्व एव मुख्यत्वमिति प्रतिपादनं कम्मविशेषे दर्शान्तादिमासविवेचन .. तिथिध तत्तत्तिथिविहितकम्मणां कालनिर्णयः देवपिटकृत्ययोः पूवाहापराभेदेन तिथ्यादरः तिथिवेधे तत्तत्तिथिविहितकर्मणां कालनिरूपणम् ७८ पारणनियमः ८४ एकभक्तवतलक्षणं तस्य कालय नक्तवतलक्षणं तस्य कालय सूर्यव्रते विशेपः नक्षवीपवासादिकालनियमः ८५ यादर्भदे पचमेदव्यवस्था देवकार्ये युग्मादरस ८६ तिथिलक्षणम् ८५ कर्मभेदे पूवातादिविधानं तिथिविभागद्य ८६ कुतपनिर्णयः प्रत्याब्दिकपाळणकालनिर्णयः दयाहकालनिर्णयः प्रय कम्मानहकालाः (तत्र मन भानुनहित क्षयमास-गुरुशमास्तादिकालेयु कर्तव्याकर्तव्यकम्मनिरूपणम्) ट्रयादिः ८३ १ ... ... ८ ... २. ... ८७ ८७ १५ ८९ ...

·विषयः पा ८४१ ४ ... ... १०४ ... १२ भूहिः (प्रसङ्गाबानाविधद्रव्यदिश्च ) चय कर्तृशदिः । अर्थात् कम्मकर्तुंदि विधाशौचाच्छो- धनश्यापारः।मन्नयुक्तरूपवाद्याशोचात् सपिण्ड- जमनमरणजन्याभ्यन्तराशौचाच्च। तत्र मस- सपिण्डसमानोदकविवेचनं तेषां जननमरणेऽशोचविचारः साग्निनिरग्नि- भेदेनागीच व्ययस्था देवपित्रादिकम्वधि- कारादिकथनच अहार्गाचम् ११४ प्रय गुदिः (अगोचतः) ११५ थानायगीचम् कन्यागौचम् (प्रमहादुभयजनितपुत्रायाः पुनननन. मरणार्गाचच) १२० १२३ पिवगाधषि विशेषः १२० विरावागारम् १२८ पषिदीयम् एकारागापम् पय गानम् ... ११८ ... प्रगानमार व्यवस्था ... ... ८ ... ८ ... १ .. ... नापति पदम् ... ... १७ ·विषय पञ्चभन्नः .. ... १३८ ४ ... ... ... ... १४ पञ्चगव्यम् १३८ परिमाणानि १२८ भूमानम् १४० मन्त्रदीक्षाद्युपयुक्तामण्डपादिविचारः १४२ दीचामहादानलाहोमाधुपयुक्तमण्डपे शारदानु- सारेण वास्तुपूजा मण्डपकरणप्रकारय १४४ पथ कुण्डानि अय कुण्डनिम्माणम् १४८ इत्तकुण्डः १५३ १४७ e ... १ १५४ ८. पद्मकुण्डम् अष्टास्रकुण्डम् ... १५ १५६ ... १५७ १५८ १२ पचासकुण्डम् सप्तास्रकुण्डम् कण्ठमानम् प्रथ योनिः विस्तादिकुइविधिः पादचन्द्रकुण्डम् प्रय इत्तकुष्पम् पाकुण्डम् पथाटासकुण्डम् १६४ ४ ... १६८ ७ १ ... ७ ·विषयः ग -पंकि अथ मण्डलम् ... ... १७०। १७२ १४ ... ... १७४ १ मुक्-सुवलक्षणम् श्रौतस्मानयोः मुवलक्षणम् सुलक्षणम् अथ जपधम्माः पासनानि " १५ १७४ ... ... १७७ १ ... ... ... १ अचमाला ... 2. ... ... १७८ ८ १८४ १ १८७ १ अक्षमालाग्रयनम् १२ अक्षमालाप्रतिष्ठा अपभेदाः अथ होमपरिभाषा ... १८. (तत्र होमस्य नक्षणं मुद्रा द्रव्यनिर्णयथ । वहे- वर्षध्वनिशिखानां निरूपणं समिधः परिमाण- लक्षणयोर्विचारः।) प्रधानुकल्पप्रतिनिधिविचारः अथ प्रतिनिध्यपवादः १८६ বিশ্ব १८८ मधुपर्कपाद्या विष्टरादिकम् कम्मविगेपे भोजयितुं ब्राणानां मुख्यानियमः २०५ दक्षिणापूर्णपानादिकम् २०६ अथारापविधिः ... १४ ... ... ४ १२. ५ ... १३ १ .... ... १ ·SN... AVAN टा पंकि BRARY ... ... ३ - ... . ... १३ ... १० ... ... ३ ... ... ४ १० तर,- प्रयोगः २२१ पाचार्यको आवाइमम् (धानसमेनम् ) २१६ अधिदेवतावाहमम् २१७ पोडशोपचाराः स्तुप्तिममस्कारी २१८ कालसस्थापमम् २२१ प्रत्यधिस्यत्तहोमः २२५ विमायकादीमा होमः २२५ पूर्णाहुतिः २२६ (इति परिभापा) यानणस्य प्रतिदिगकर्तव्यकर्मनिरूपणम् २२८ रारम्सिम याम जयनादुस्थाय कर्तव्यम् । २२३ (सप भूमौ पादग्यामप्रकारः मारायपमरणं ग्राम- मुहर्तमिर्णयः भगवतम्मरण कोर्सनी नयोः फर्म भतिविशेषः मनसयतुदमच ) मनोसर्गविधि: २४० गीपपिधिः २५२ माधमगम् २५० ७ १५ ३ ... ... ... ... ४ २ ·विषय: पठा प्रति ५ १ ... ... १३ ... १ १ पाचमनमः ... २६५ पाचमननिमित्तामि पुरुषार्धाचममनिमित्तानि दिराचममनिमित्तामि २७४ आचमनानुकल्पाः २०८ प्राचममापवादा: ... २८० दन्तधापनप्रकरणम् २८२ प्रातःस्त्रामप्रकरणं प्रसङ्गात् विविधस्नानविचारच २८० अथ मानामानि ( अर्थात् मानकमणि निषिद्ध- विहितानि) सानतिकर्तव्यता । मगङ्गात् शाड जलस्तान सानभेदाः सपममिमित्तानि च .. ४ १५ १४ ५ सानानुकल्पा: ३२४ १६ .. ... १ ... ... ३३० ४ ... १ ... ३४० ५ माने यप्रायत्यनिमित्तानि मानापवादः अथ प्रातःचानुप्रयोगः वारुणमानम् भीमनानम् माग्नेयमानम् वायव्यधानम् दिव्यम्रानम् ... ... ३४३ १२ ... ૨૨ ... ... ३४५ ६ ... ११ ·ट्ठा ... ३ ... १ ... विषय अग्निहोत्रमायचित्तानि परिगिटभरधानमूवादिनिष्ठो मण्डलव्यासः पक्ष- होमविधिः ... प्रायश्चित्तोपताधानप्रमझेन प्रथमाधनम् ४६२ मातीधानप्रयोगः अयाटचमचोमः योताधानन् ४७३ पूोतिः ४७८ भांप्रयम् ४६२ पारिताम्नः परामविधिः ४८२ aurat fधारणम् च४ मामा ४८६ रमि मध्याकानीनकम्माणि । पर स्यिमध्य प्रथमभागसत्यम् १ ११ ? १० ". १४ ४८० ६ ... ४८५ मूर्खायाधनिप्रदान, गुरुमानवोचणं, मामयमुपिपेचनं, अपनोमयो. कप्तचता, गणेशमूर्यगिगाना म्तयमक्ष । पथ दियोः तीवालि मापातरः देवामानापाठ शुगतानमामय. ... १० १ ·पनि विषयः स्कन्दपुरापीयः सरस्वतीस्तकः ५१३ नवग्रहस्तोत्रम् ५१५ प्रय सामान्यतो देवानाग्रहसम्मानननिम्माल्यापमयन- सामनसिनमवारमदक्षिणादिदेवमार्याणि ५१८ तव,- सूर्यस्य १२० नियस्य ८ - १ १ ... ... १ १ ५५८ १ ... " D " ५७२ ४ " ५०३ १ " १ विष्णोः वाहुयेन विष्णोः सामं तदितिकर्तव्यता च ... दुर्गायाः सूर्यस्य दर्शनादिफसम् ... शिवस्य विष्णोः दुर्गायाः पघ मर्चदेवमाधारणप्रियाएि पियोः प्राधाम्यस्थापनम् ... भगयदपराधास्तपा मायपित्तानि च पूजासम्पपिमिर्षयः पयानुलेपनम् ... पय यजनम् ... "" १ ५८८ १ ५५५ ५८२ १३ ... ... १ १ ...

·पृष्ठा पंक्ति ... ... १५ ... ... २६ ... ... विषयः मूर्यप्यामुलेपमध्यजमे शिवप्य मन्धः ब्रह्मणो गन्धः विष्णोर्गन्धः दुर्गाया गन्धः सूर्यस्य पुष्पाणि गियस्य पुष्पाणि पिप्णीः पुष्पाणि दुर्गायाः पुष्पाणि १ ... ... ११ ६१२ १ ६१५ ६२८ १ ६४२ ८ ... अध धूपाः पियस्य धूपः ... ... C. पिणोधूपः ६४३ ६४४ ७ दुर्गाया धूपः ... ... ६४० प्रय दीपाः ... ... ६४८ ६४८ ५४८ ... १२ ... ६५६ ४ निपश्य दीपः पिणोर्दीप: दुगाया दीपः पप नैयेयामि गिपर भेषधम् वियोमपेयम् रारपुरागोमामि रिणामयेद्यानि ४ ... १५८ १४ ... ... ६ ·पृष्ठा ... १ १० ... ... ६७८ १ विषय विष्णोनिपिपनैवेद्यानि विण बलिदामम् घिणवे नाम्बूलदानम् विष्णवे कुम्भदानन्। दुर्गाया नेवेद्यम् ब्रह्मणो नैवेद्यम् अथ सूर्यस्य नानाविधद्रव्याणि अथ सौरमाः अघ भिषप्रदेयामि ... ४ तत्र- शिवस्य महामानम् १० ... ... ... ६८४ १ ... ६८४ .. ६८५ १ ... ... ६८५ १० विषय तकम्बलविधिः । विपस्य ताभिपफ: शिवस्य प्रसधारा पघ विषमजागरः शिवाचारा पर विरामदेयानि विष्योर्मशानानम् महायामप्रयोगः पयाधिजलयानम् पपदीधा ( वराहपुराणोका) ... ५ ७०४ १ ... ७.८ ४ ०१.

·रठा शि ... ... ... विषय दीक्षानमः पवाभिपेकः यद्यनिर्णयः पशयकर्तब्वच ७१६ अघ दुर्गासम्पदेयानि ૨૨ देवीधर्माः ७२४ प्रणधजपस्येतिकर्तव्यता प्राणायामप्रकारथ ७२७ अष्टाक्षरविधामम् " ७२८ प्रपञ्चयागविधिः प्रपञ्चयामम्यासः ७३८ प्राणाग्निधोयविधिः मुमुक्षूणां मम्बराजामछुम नृसिंहाकारग्रह्मविद्यो- पासनस्य कर्तव्यता ७४३ अथोपासनामः ७५४ तव प्रामादिकम् पघ तान्त्रिकतर्पणम् ... २ ... १ ७४० ७ ... १२ ... पय पूजारम्भः ७५७ प्रय करणधिः मायकान्वाभः .. तत्वन्यामः ८ प्राणायामः तवाधारभापमा ५ ६ ·टा पनि विषय ... .. ... ७६८ ३ हदयभावना ७६८ १० .. ... करन्यासः १ ... ... अथ देहभावना ... अथावरन्यासः ... अथ हाक्षरन्यासः ७७१ १ अथ पदन्यासः .. ७७१ ७७१ ७ अथ चतुरचरन्यासः अथ पादन्यासः अथाईन्यासः ... ७०१ ... ७७१ १२ ... ७७२ ७७२ ७७४ ७७५ ... अथ उग्रन्यासः पथ मन्त्रार्थोतो हरिन्यासः अक्षरसकलीकरणम् पदसकलीकरणम् पादसकलीकरणम् ... साकारध्यानम् (शान्तरूपस्योग्ररूपस्य च) मानसपूजा देहपूजा यहिः पीठे पूजा आवाहनादिकम् पायम् अध्यः ३ ४ ... ... . ५ . ... ७६१ ७८३ ७८३ ·. (१८) विषय एटा ... ७८३ १४ ... ७८४ ... ७८५ याचमनम् मधुपर्कः पुनराचमनम् नानम् वस्त्रम् उत्तरीयम् यज्ञोपवीतम् भूषणम् ७८५ ७ ... ७८६ ४ ८. ७८६ ७८६ १४ ७८७ जलधारा. १२ गन्धः ७८८ ७८ १४ ७८८ . .. ७८१ ... ૦૨ ३ ७८२ पुष्पम् आवरणपूजा धूपदानम् दीपदानम् नैवेद्यहोमवलिजपगडूपताम्बूलनीराजनानि सुतिः तापनीय श्रुत्यनुसारेण नृसिंहोपासना विस्वरसाना करन्यासः अनुष्टुपमाम पटखरसागभिरङ्गन्यासः इति। ७६७ ... ... ८०१ ५ ... ८.३ ८०३ १२ ·३२२ पेवात ५२ पत्राणि सूर्यस्य दर्शनादिफलनामक- विषयस्य पूजाखरूपविनिर्णयनामकविषयस्य सूर्यस्य गन्ध-पुष्प- धूप-दीप-नैवेद्य-नानाविधद्रव्यदाननामकविषयाणां सौरधर्मेति नामकविषयस्य च पाठान्तरार्थ द्रष्टव्यानि । ५३५ पनात् ५५२ पत्राणि शिवस्य घतकम्बल विधि- इतकम्बलाभिषेक-पृतधारा-महामान-दर्शनादिफल-गन्ध-पुष्प-धूय -दीप-नैवेद्येत्यादिनामकविषयाणां शिवप्रदेयशिव-धर्मेतिनामक- विपयदयस्य च पाठान्तरार्थ ट्रष्टव्यानि । ५५४, ५५५ पत्र व्रह्मणी गन्ध-व्यजन-पुष्प-नैवेद्यतिनामक- विषयाणां व्रद्धधम्मति नामकविषयस्य च पाठान्तराथें द्रष्टव्ये । ५६६ पवात् ५७० पचाणि विष्णोर्महाम्रान-महा- मानप्रयोगाटविधजलखानेतिनामकविषयत्रयस्थ पाठान्तरायें द्रष्टव्यानि। तान्येतेषां पाठान्तराणि प्रायशः प्रमादबहुतानि ।

·नित्याचारप्रदीपः। श्रीमत्रीलाट्रिपतये जगवायाय नमः । श्रीशिवाय नमः। शाखाभिः सकलाभिरुतमहिमा नीलाद्रिमूलस्थितिः पोनस्कन्धतप्रसूनविभवः खानन्दकन्दोदयः । यः शोणाधरपनवोऽथ विधः सेव्यः थिया शोभितो भतीभ्यो वितरन् फलं विजयते कोऽम्येप कल्पद्रुमः ॥ १ ॥ एकचूतविपिनस्य नायकं दर्शनचयितपुष्पसायकम् । पुवभावगतसिडिनायक' संशयेऽभिमतसिदिदायकम् ॥ २ ॥ रूपं दक्षत्यतिमनोहरनारसिंह देतेयदारणपरं पुरुषे पुराणे । येयः समादिशत सागरसम्भवायाः .सानन्दसस्मित'ससम्भुमनिपात: ॥ ३ ॥ कालिन्दीपुलिने कदम्बसुनरोमले मनोजागग- ज्वालाभिः कवनीसतोऽपि कयमप्याधाय धोरं मनः । सरं देण्मुदीरयवय दृया साफूतमालोकयन् गोपसोपरिर्वेष्टितो दिमत नः ययः थियो नायकः ॥४॥ 10 •राया १) शिकत ·२ निसाचारप्रदीप 1 प्रमत्सरः सत्समयप्रणेता कोत्सस्य वंशो वसुधावतंसः । प्रासादमीमांसकयजयपै- येनीकलो भूपित एप देश. ॥ ५ ॥ प्रासादे स्खलते हरि' परिचरन्नासोदमुमिन् कुले मौमासार्णवकर्णधारतरुणो मृत्युञ्जयः पण्डितः । विद्याभिः सकलाभिरुज्वलमतियः शडिमुक्ताबली- ग्रन्येनाखितमेव पूतमकरोत् खौयं कुलश्वेज्यया ॥ ६ ॥ अमुष्ष पुत्र. किल गोपिनाथ- मिथो गुणैर्यस्य वशे वसन्ती। जन्नशनारायणनामयोगात् पुत्रौ त मित्रावरुणावुपेतौ ॥ ७ ॥ अष्टान्दे सुकविर्ग च नवमे तर्काधिपारङ्गमो मीमामाइयसत्प्रपञ्चरचनासम्मूर्तिकद द्वादशे । 'यबैरन्पदिनैर्विजित्व विदिशो यः पोडशे वत्सरे योगाभ्यासरत: पुराणपुरुपं नारायणः प्राविशत् ॥ ८॥ सिडेखरीदत्तवरा स्वतन्वा पड्दगनी यस्य कुले चलासीत् । कापौवन हीनमखें ऽग्निचेता जलेसर. सत्यपरायणोऽभूत् ॥ ८ ॥ r MR.. .) C अलै. (al A B मानि।

·वेदाभ्यासप्रयासो परिपदि विजये यः कृतः परि।
'किमु संवत्सरदीक्षया क्रतोत्र.
निन्नाचारदोष ।
नरसिंहधनञ्जयाभिधावय' गङ्गाधरतोऽन्वखण्डलः।
तनयाः किल वाजपेयिनोऽस्य च मृत्युञ्जयपञ्चमानिन ।
अहैतागममुकलेऽवतरयन् संक्षेपशारीरके
कृत्वा वार्तिकमध्वरेष निरतः षण्मासदीक्षानती!
मीमांसा यत एव वृद्धिमगमत् काश्यां नृसिंहवा-
स्रोतवत्युदकैकजीवनविधिर्योगेन सिदि गतः ।।
देवानन्दः सुतोऽस्याजनि कृतचयनो यनविद्यावर
नानादेशादुपेताः सुनिपुणमतयः सङ्कगो बनाया
मीमांसातर्कविद्याश्रुतिशिखरमतं प्रौदमध्यान
अनुजोऽस्य च पौण्डरीकयबा ,
बलभद्रो विदितः श्रुतो नन।
सदृशः श्रुतिमोलिभट्टतन्ने

·. नियाचारप्रदीप । ने वामदेवाभिधवईमानौ समाधवी ती भुवनेशवीरौ। धराधरस्थानु गदाधराहो' रविय तेषामिह चाहमोऽभूत् । १७॥ धराधराख्याप्रथितस्य जैमिने- जगन्निवासैकजुपो दशामजाः । गरिठविखरनामसंकृती वशिष्ठ एव व्यजनिष्ट पूर्वजः ॥ १८ ॥ मुरारि-पीताम्बर-वासुदेव- नारायण-योपति-कश्यवाख्याः । यक्रेश्वर-थोजयदेव-कृष्णाः स्त्राचारविद्यास्तनया नवान्ये ॥ १८ ॥ "मुरारिपूजार्जितविधयोर्जितो मुरारिरासीत् श्रुतिमौलिपारगः । निरन्तरं श्रीनरसिंहमेवया नृसिहनामानि तस्य चात्मजः ॥ २० ॥ यीमदवि खरगुरोः प्राप्त विद्येन तेन च । नित्याचारप्रदीपोऽयं नृसिंहन प्रणीयते ॥ २१ ॥ तव निमित्तोहेगेन विहितं कम्म नैमित्तिकम् । तन्मध्ये 'नियतनैमित्तिक यत् तपित्वमुच्यते। तब यावज्जीवमग्निहोत्र . (1) नरापरासी। 1) C पुरारि.1 • (निहिनिषिहई।

·निवाचारप्रदीप । ५ जुहुयात् । अहरहः सन्ध्यामुपासीत। अहरहर्जुहुयादाकाष्ठात् । अहरहभूतेभ्यो बलि हरेत् । इत्यादि नित्यम् । नियतनिमित्त- खात् । यसनियतनिमित्तकं तत् ग्राहदाहे क्षामवत्या यजेत । रविचंक्रमणे मायात् । चन्द्रसूर्यग्रहे मायात् । इत्यादि । तदनि- यतनिमित्तलावैमित्तिकमात्रम् । तत्र यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयादित्यादी धातुसम्बन्धाधिकारविहिततन्मूलश्रुत्वा धात्वर्थयो- र्जीवनहोमयोः सम्बन्धः प्रतीयते। सच नाङ्गाङ्गिभावो जीवनस्य कर्तृत्वनिर्बाहकत्वस्य लोकसिदत्वात् । न च 'जीवनलक्षित- कालस्थानत्वं लक्षणादोपात्। न च जीवनस्य होमोऽशवयात् । परिशेपानिमित्तनैमित्तिकभावः सम्बन्धः । ग्टहदाहादेव कचित् सप्तमीश्रुत्या नित्यनैमित्तकत्वमतीतिः। क्वचित् यत्शब्दोप- बन्धनादनुवादबुद्धौ परिशेषादेव निमित्तताप्रतीतिः। निमित्तस्य चैतदुरूपं यत् तस्मिन् सति नैमित्तिकमवश्यं कर्त्तव्यम् । नचैव- रूपत्वे मानाभावो वेदव्यास्यासम्प्रदायस्यैव मानवात् । यञ्चावश्य कर्तव्यं तव नानियतकामनाया विषयं स्वर्गादि फलं भवितुमर्हति विरतस्य वर्गमनिच्छो जीवने ग्रहदाहे वा निमित्ते सति होम धामवत्योरकरणे निमित्तश्रुतिवाधात् । न च सरतविषयेयं श्रुतिन चैकं प्रतिशिष्यत इति न्यायात्। विक्षजिदादौ निमित्त- अत्यभावेन लाधवेन भावरूपवर्गफलकल्पनात् । तेन सर्वेषां सब्वेदापेक्षित उपात्तदुरितक्ष्य एव फलन् । यत्तु वैवानरं - at c जीवनस होमादितस कानसागव। (२) निमित्तवप्रनोति।

·। दिल्याचारप्रदोष । हादशकपानं निपेत् पुत्र जाते यस्मिन् जाते एतामिष्टिं निर्व- पति पुत्र एव म तेजसीत्यादिफलमार्थवादिकं । तवार्थवाद- प्रामाखादेव फलान्तरमिति नैमित्तिकत्वेऽपि नोपात्तदुरितक्षय- फलं । नैमित्तिकस्य च होमस्येतिकर्तव्यताकादायां प्रकरणा- दग्निहोत्रेतिकर्तव्यता चामवत्यादिष्वतिदेशादैष्टिको विध्यन्तः । तत्र निमित्तयुत्या अवश्यकर्तव्यत्वेन ज्ञातायां भावनाया- मङ्गानि सम्बध्यमानानि न सर्वाणि सम्बन्धयोग्यानि। न हि गृहदाहे जाते तत्काल सागसम्पत्तिः सर्वस्य । वाक्यान्तरोता- सायंप्रातःकालावछिन्ने वा निमित्ते जीवन सोङ्गसम्पत्तिः सर्वस्व । तेन यथाशक्तिकतानसहितानीति सम्बन्धः । ययान-विनियोग-मधिकार-कल्पनात् सर्वान-विनियोगानन्तरं साङ्गसम्बन्धस्यैवाधिकार इति । यथान्धपादिव्यतिरिक्ताना- मधिकारः। एव गृहदाह-सायं-जीवनादि-निमित्ते काले यस्य सागसम्पत्तिस्तस्यैवाधिकार इति किं न स्यादिति वाच्यम् । स्थादेव यद्यविनियोगानन्तरमवश्यकर्त्तव्यतान्वयः स्यात् । समानवाक्ययुतेन निमित्तेन प्रथम भावनाया अन्वये वाक्यान्तर- श्रुतानामगाना पद्यादेवान्वयात् । तेनावश्यकर्त्तव्यतान्विताया भावनायामङ्गानि सम्बध्यमानानि यथाशक्तिकतान्येय सम्बध्यन्ते । किञ्च यदि निमित्त सति किञ्चिदशहानौ नैमित्तिक व कर्तव्यं कोर्योऽवश्य कर्तव्यमिति। अकरणव्यावृत्तिहि अवश्यशब्दार्थ । न च निष्फल कर्तव्यं भवति। तनावश्य'शब्दार्थमहिमा || e कर्तव्यार्थ महिमा। न च ·नित्याचारमदीप । तघाच इति। अकरणव्यावृत्तिः। कर्त्तव्यताप्रतीत्या च फलवत्त्वं निमित्तश्रुत- रेव गम्यते इत्याययानहीनेऽपि फलम् । 'अतएवाकरणव्या- वृत्तिरकरणे भयात् भयञ्चानिष्टन्नानादित्वकरणादनिष्टरूप दुरिता- पूर्वहारकानरकादिकल्पनमपि निमित्तऋतिमूलकमेव । स्मरन्ति, अकुर्वन् विहितं कर्मा निन्दितच समाचरन् । अनिग्रहाचेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ नचैतदवाक्यमामाण्यादेव नित्याकरणे प्रत्यवाय इति वाचम्। काम्यस्यापि विहितत्वेन काम्याकरणेऽपि प्रत्य- वायापत्तेः । न च दुरितानुत्पाद एव नित्यकन्मणां फलं स्यादिति वाच्यम्। धनादित्वेन कारणानपेचत्वात्। उत्पादनामिकायां भावनायासुत्पाद्यस्यैवान्वयात्। तस्मादुपात्तदुरितक्षय एव कम्मा- नुरूपेण नित्यनैमित्तिककर्मणा फलम् । यत्तु भविषपुराणे,- फलं विनाप्यनुष्ठानं नित्यानामीप्यते स्फुटम् । काम्यानां वफलार्थन्तु दोपघातार्थमेव च ॥ नैमित्तिकानां करणे विविधं कम्मणां फलम् । भयं केचिदुपात्तस्य दुरितस्य प्रचचते । पनुत्पत्तिं तया चान्ये प्रत्यवायस्थ मन्यते। नित्यक्रियां तया चान्ये अनुपशफला युतिम् । ( C यावर.! | B दुरितारक रसादि।

·८ निन्याचारपदीय 1 दोपधाता फल विना स्वर्गादिकाम्यफल विना। विद्यमानादियजाना ययापापचयार्यम् । नैमित्तिकानामित्वन नैमित्तिकपद निमित्तविहितत्व'साम्यानित्यनैमित्तिकोभयपरम् । भय केचिदुपात्तस्येति सिद्धान्तः। अन्यत् पक्षविकल्पमात्रम् । अनुपग फल प्रायुरादिवक्ष्यमाषफलं तेन भविष्यपुराणस्वरसादप्यु- पात्तदुरितक्ष्य एव फलम् । तच्च यथाशक्तिश्रुताङ्गसहितानाम् । नचैवमाधानमध्ययन विना । शूद्रस्यापि नित्याग्निहोत्राधिकार स्यात् । पाहवनीयकम्मन्नानयोरम्यङ्गत्वेन तत्त्यागेनाङ्गान्तरसहि- ताना फलजनकत्वादिति वाच्यम् । नैमित्तिकविधिना हि यः कुादित्युच्यते तत्र यथाशक्तीतिसम्बन्धः । न चाग्नि विद्ययो- नित्यप्रयोगविधिनानुष्ठानमुच्यते किन्वाधानाध्ययनविधिसिद्धयो- रनेन स्वीकरणम् । ग्राहदाड़े साङ्गा दामवती कुर्याद् यथा- शक्तीत्युक्तोऽग्नि विद्ययो, कर्तव्यवाप्रतीतेरेव न यथाशक्त्या सम्बन्ध । एव शौचयनोपवीतशिखादेरपि विध्यन्तरसिद्धत्वात् तवापि न यथागत्युपबन्ध । एव देशकालयोरपि स्वत.सिक्योरेवाङ्गत्वेन खोकारण कर्तव्यत्वमिति । तत्रापि न यथाशक्तीति सम्बध्यते । ब्राह्मणोऽग्नीनादधीतेत्यादी जातेरनुपादेयत्वात् तत्रापि न यथा मनोति । विभृतमपि चाङ्गमरणाशलेरेव विस्मृतमिति तत्त्यागेऽपि भवत्येव फलम् । कदाचित् कस्यचिदशस्य हानिरित्यवा (1रितिवे। 1८ यसच यथायनिहताद्रसहितानाम् ।

·नित्याचारपदीप 1 नुगमकमशक्याङ्गत्वमिति न शक्यानहानी फलम् । प्रधानस्य तु यूयमाणखात् तवावश्यकर्त्तव्यलं प्रतीयत इति प्रधानकदेशाकरणे न फलम् । अतएव सर्वाङ्गत्यागेन प्रधानमावानुष्ठाने श्रुतप्रधाना- करणस्यैव दुरितहेतुत्वात् दुरितानुत्पत्तिः । नत पापचयरूपं फलम्। साङ्गादेव फलोत्पत्तेः । यत्तु गौतमम्मरणमशक्ती मनसाप्येनमाचारमनुपालयेदिति नानेन प्रधानानुष्ठानाभावे फलं प्रत्यवायानुत्पादो वा कप्यते । किन्तु प्रधानाङ्गेषु च सर्वथा सामर्थामावे मनसा तत्काभचिन्तनं तात्याम्नायवेन विधीयते । पशुसोमाभावे वैवानरीवत्। तेन सर्वथा सामाभावदमायाँ कम्मानुसन्धान स्यानुकल्परूपत्वमुच्यते । सामर्थ्ये सति तु प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते । न साम्मरायिकं तस्य दुर्मत विद्यते फलम् ॥ इति न्यायेन न फलं न वा प्रत्यवायपरिहारः । नियतनिमित्तानि कर्माणि सन्ध्यावन्दनाग्निहोत्रादीनि नित्यानि। नैमित्तिके वशक्तिलताङ्गत्यागेऽप्यधिकारः। प्रधानमावकरपेऽपि प्रत्यवायानुत्पत्तिः । काम्ये तु सर्वाङ्गसम्पत्तावधिकारः । प्रारब्धे काम्येऽङ्गहानी यस्तप उपेत्य न यथार्थ तपस्थति असमाप्तो वा विरमेत तत्राग्नेयो विधियान्द्रायण वेति। युतिय यो यक्ष्य इत्युका न यजते तत्र वैधातवी प्रायथित्तिरिति । प्रायश्चित्तविधिकल्पित- प्रारबमवश्यं समापयेदिति विधी भाव्यापेक्षाया तत्फल कामना- सत्त्वे तदेव कल्पाते। तदभावे दुरितक्षय इति पहतन्वरने निर्णीतमङ्गहानात्तु फलं न्यूनम् । तद यथा पुनकामस्य मनो- तत् सिई - ·नित्याचारप्रदोष । रिष्टी होतरपंचारादिलानामकन्या जन्न इति पुराणेषु नि दर्शनम् । अन्यथा विगुणकाम्यस्य निष्फलत्वे तव भिन्ने जुनीति सन्चे जुहोति यदुलो या धातिमियाद गाई पत्य चरद भूः स्वाहेति जुहुयादित्यविधियर्थ स्यात् । एवं कालस्यानुपादेयत्वे- नान्यावैलवरयेऽपि काले प्रारब्धस्य दैवात् कालातिप्रमेऽकाले- ऽपि समापनम् । तच्च फचजनकम् ।' अन्यथा सान्तपनीयातूत्कार्ये- दग्निहोत्र पोडशीचोकथ्यसंयोगादित्यादी विचितकालातिक्रमे क्रमविचारो व्यर्थ: स्यात् । नदि निष्फलस्य मोऽङ्गम् । एवं मुख्य काले करणायती गौग्यकालेऽपि कर्तव्यत्वम् । यदाह मण्डन', मुख्यकाले यदावश्यं कर्म कर्तुं न शक्यते । गोपकालेऽपि कर्तव्य गौणोऽप्येताहशो मतः ॥ गोणकालस्तु काचिद वाचनिकः । यथा स्मार्तहोम पासाय- माहुते. प्रातराहुति त्येति । कचिवद्यायमूल: । सायमाहुत्या हुताया चेदुर्बल: स्यात् तदैव प्रात_म इत्यादौ । अतएव योगि- याज्ञवल्का -- (1) AC जननम् । (1 Edds tere यथाह दृड्वमनु . मुख्य कामोनुकल्पय सर्वसनपि কর্ম। ঔষ অমরাবনি আয় (ল্পী দাদাবান নী স্বাৰ্থীৰ বুনি নিয়ন্ত্ৰী অঙ, নলবামঃ আধাস্কায তীব্দালন रातो प्रमो विधवाफन्त्यम्। (a) • Adde here यदावाहिका शिष्येषु. सनातीयसम्मानरकाहप्राप्ति पर्यनपूर्णपोयो गोएबास । समिति प्राप्ने पूर्थभन्मेपोतिपातपरिभवति ।

·- अज्ञानाद यदि वा मोहात् प्रत्यवेताध्वरेषु यत् । स्मरणादेव नदियोः सम्पूर्ण स्यादिति श्रुतिः । स्कान्दे,- यस्य स्मृत्वा च नामोजा तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यून सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् । तथा राह्यान्तरे,- यत्र मलबंशो यतवंशो वा तत्र पुरुषं चिन्तयन् तसूक्तं जपेदिति प्रायश्चित्तं विदधाति । मुख्यकालगौणकालयोरकरण-- मेव दुरितहेतरिति इयोरतिक्रमे। एतेषामाचाराणामेकैकाप- चारेण गायत्राष्टमहसूजपेन पूतो भवति । वेदोदितानां नित्यानां कम्ण समतिक्रमे सातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तममोजनमिति वा सामान्येन प्रायश्चित्तम् । विशेषेण तु तव तव वक्ष्यते । यत्तु बौधायनः,- माणाग्निहोत्रमन्त्रांस्तु निराजे भोजने जपत् । वेताग्निहोत्रमन्यांत व्याभावे यथा जयेत् । इति । तवात्यन्तागतस्थ महाविपदि मलजपमालेगाग्नि- होवलीयमत्ववायपरिहार इत्याशयः । मण्डनमियाच गोयले कर्म मरे पारितकर पोलो निकृतिमाचरेत् प्रायश्चित्तमहत्या का वर्म चोदितमाचरैन निन्मिनिहोत्र वा भारद्वाजीयभारत । (1) B मृतिः।

·नित्याचारदीप ।
विष्णुपुराणे,
वर्णाश्रमाचाखता पुरुषेण परः पुमान् ।
विष्णुराराध्यते पन्या नान्यस्तत्तोपकारकः ॥
यच मनु,-
पाचारामभते द्याथुराचारादौसिताः प्रजा ।
आचाराइनमचय्यमाचारो हन्यलक्षणम् ॥
तथा सर्वसातकधम्मानभिधायाह मनु',-
अनेन विप्रो वृत्तेन वर्तयन् वेदशास्ववित् ।
व्यपेतकल्मषो नित्यं ब्रह्मलोके महीयते ।
इत्यादिक सन्ध्यावन्दनादेः सयोगपृथक्त्वेन फलान्तरम् ।
--
यत्तु गौतमः-
-
वर्णाथमाः स्वधम्मनिष्ठाः प्रत्येककम्मफलमनुभूय ततः शेषेध
विमिष्टदेशजातिकुलरूपासु युतिवित्तहत्तमुखमेधसो जन्म प्रति-
पद्यन्ते विखच्ची विपरीतानि विनश्यन्ति। मेधी वीर्यम्। विखच्ची
यथेष्टचेष्टाः। विनश्यन्ति पापफलमनुभवन्ति । अत्र तच्छेषेणेति
तस्यैव नित्याचारकर्मण: शेषेणेति मन्यन्नः । तेन दुरितक्ष्यादि
फलान्तर जन्मान्तर विशिष्टजन्मलाभ इति तस्य मतम् ।
भट्टाचार्योस्तु प्रथमपादे तस्मादन्येन कम्मति । गोतमौथे तु
तछेप स्तम्माच तदपेक्षयेत्याहुः । तेन नित्यकम्मणा पापचये
(1) Bधारणम् । 1 না বলায়।
( प्रतिमपद्यन्ने।
AC D माविाद्यमे शमन्या ।

·नित्याचारप्रदीपः।
प्रतिबन्धविगमात् कर्मान्तरेण विशिष्टजातिलाम इत्याशयः ।
एतेन ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण जातिं रूपं बलं मेधां प्रज्ञां
प्रतिपद्यन्त इत्यापस्तम्बीयं व्याख्यानम् ।
अन च नित्यकर्मीयां
नानाफलसम्बन्धेऽपि योगसिद्धाधिकरणन्यायेन एकस्मिन् प्रयोग
एकमेव फलम् ।
यत्तु,
काम्ये ते नित्यमनुष्ठितं स्यात् ।
इति नित्यकाम्याग्निहोवयोः सझदनुष्ठानम् । तत्रायं न्यायः ।
काम्याग्निहोत्रे 'स्वर्गफलार्थमनुष्ठिते तत्कालेऽग्निहोवाकरणा-
भावादकरणनिमित्तदुरितानुत्पत्त्या नित्यसिदिन तु पापक्षयरूयं
नित्यफलम् ।
स्वताले यदकुवस्तु करोत्यन्यदचेतनः ।
प्रत्यवायोऽस्य तेनैव नाभावेन स जन्यते ।।
इत्यस्मिपि पचे काम्याग्निहोत्रकालेऽन्यकरणाभावादेव न
दुरितोत्पत्तिः।
भगवद्गीतायाम्,-
यत्करोपि यदनापि यज्जुहोपि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कोन्तेय तत्कुरुष मदर्पणम् ।
(W D सफलार्थमनुड़िते भरति । तत्काले.
१२) D इरिवानुमाया
(1) नित्वं सिद्धम् ।

·नियाचारप्रदीप ।
तथा,
यनार्थात् कम्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कमबन्धनः ।
--
अत्र स्वाध्यायो-
नया,
भवकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मदव्यपाययः ।
मत्प्रसादादवानोति गाश्वतं पदमव्ययम् ॥
तेन सखिव कम्माणि भगवति यौलणे समर्पितानि
भगवद्भक्तिरूपत्वेन पापक्षयप्रकर्ष कुर्वन्ति ।
ध्येतव्य इति स्वाध्यायस्याध्ययनसंस्कार्यवावगमात् सस्कारस्य च
फलाभावे वैवात् भक्षणयुक्तफलं चमसे यागसम्बन्धद्वारा
फनसम्बन्धवत् अधीतस्य
स्वाध्यायस्य
फनापेक्षायां यत्
शक्यते तत्कुयादिति न्यायेन फलकल्पनादशायामक्षरावाप्ले-
रानन्तर्येऽपि विनाप्यचरग्रहणं शिक्षादिना कर्म ज्ञानेनानु-
ठानन फलसिद्धेय भिचारेण फलसाधनवेगञानात् स्वतचा-
पुरुषार्थत्वादप्यचरावाप्तिनाध्ययनफलम् । न च तव्यमत्ययस्य
कम्मणि विधानात् प्राप्यकम्मणि प्राप्ते शाब्दखेनाक्षराव्यामिः
फलं स्यादिति वाच्यम् । गाब्दलेऽप्यपुरुषार्थसाधनले नाफलत्वात् ।
यया श्रीहीन् वहन्तीत्यत्र शुतानामपि बीहीणां वैतुष्यस्य वा न
फनत्व किन्तपूर्वसाधनरूपस्येति तन्नन्यवाक्यार्थीभूतकर्मज्ञानस्य
तु लिङ्ग्रेन शाखा कर्माणि कुर्वी तेति स्मृत्वा यद विद्यया करोति
यहयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति शुत्वा च ऋतुफलं प्रति
पारम्प व्यंगा माधनत्व प्रतीत्वा-धरा-वाप्ति-दाराथयन जन्यत्वाञ्च
फनल कम्पाते। यस्य तु भागस्यार्यशान नानुष्ठानोपयोगि

·नित्याचारमदीप । नं वा ब्रह्मभागजन्यत्रज्ञानवत् खतः पुरुषार्थ तदंशेऽध्ययनस्या- क्षरावाप्तिद्वारा ब्रह्मयजपारायणापयोगिसंस्कारयाटवरूपादर- धारणमेव फलम् । अध्ययनेन यत् शक्यते तत्कादित्येवमेकरूपेण ज्ञानधारणयोः : फलनम्। तथाच सति ब्राह्मणादीनां बयाणा- मुपनयनत्रुतेः कांस्यभोजिन्यायेनाध्ययनस्यापि ब्राह्मणादिवय- गामित्वम् । एवञ्च विधिसिइन्जानं वर्णवयं लधा कृतार्थाः कम्म- विधयो न शूद्रस्य प्रकारान्तरेण कम्मज्ञानमाक्षिप्याधिकारमापा- दयन्ति तेनार्यात् शूद्रायधिकारनिवृत्तिरध्ययनविधिफलं पर्य- वस्यति । येषान्वक्षरग्रहणमेवाध्ययनफलं तेषामक्षरग्रहणे स्वाध्याय- नियमेऽपि कन्मज्ञानेऽध्ययननियमाभावेन शूद्राधिकारप्रसङ्गी दुवारः। अग्न्यभावे-ऽम्यनग्निसाध्यवैदिक-कर्मखधिकारापत्तेः। रवकारस्योत्तरकत्वधिकारापत्तेचेति । एवञ्च स्वाध्यायपदस्थ स्वशाखापरत्वात् स्वशाखाविहितं यत्का वेदादेव ज्ञात्वानुष्ठेयम् । इतरत्तु परिगणितधर्मशास्त्रेभ्यो गुरुशिक्षया । वेदमध्यापयेदेनं शौचाचारांश्च शिक्षयेत् । इति याज्ञवल्कावचनात् । मानवे च,- विदुपा ब्राह्मणेनेदमध्येतव्यं प्रयत्नतः । इत्यादृत्ववचनम् । योगियाज्ञवल्करः,- वेदाश्चैव सवेदान्तान् वेदानानि तथा स्मृतीः । प्रधीयाद ब्राह्मणः पूज्य शक्तितोऽन्यानि वा पठेत् ॥ पात्मज्ञाननिमित्तानि सिद्वान्तानि च चिन्तयेत् । M

·नित्याचारप्रदीपः।
तथा
--
अनन्तच्चाप्रमेवञ्च वेदशास्त्र समानवम् ।
अध्येतव्यं प्रयविन चतुर्वर्गफलप्रदम् ।
सहस्पतिः-
वेदमव्यापयेत् यत्नात् शास्त्र मन्वादिकं तथा ।
वशिष्ठः,-
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपतयेत् ।
एवञ्च वेदवेदाङ्गपुराणेतिहासपचरावादिसिद्धान्तधर्मशास्त्रेभ्यो-
ऽधीतेभ्यो नावा धर्मोऽनुठेयः । भट्टाचार्य्याः,--
तस्माद यान्येव शास्त्राणि धेदमुद्रानतिक्रमात् ।
अवस्थितानि तेरेव जातो धमः फलप्रदः ।
वेनैवाभ्यनुजाता पाभेव प्रवक्तृता।
नित्यानामभिधेयानां मन्वन्तरयुगादिषु ।
तेषां विपरिवत्तेषु कुर्वतां धम्मसंहिताः ।
वचनानि प्रमाणानि नान्पामिति निश्यः ।
ते च परिगणिताः । यदुक्तं जैमिनिना न शास्त्रपरिमाएत्वा-
दिति । परिगणनञ्च यथा मनुः,-
वेदोऽखिली धमेमून स्मृतिशीले च तदिदाम् ।
पाचारयेव साधूनामामननुष्टिरेव च ॥
पसिना मारः। स्मृतिमन्वादिः। गीलं स्मृतियुति
-
।
{1} यति॥

·नित्याचारपदोप। यतु भारते सङ्कल्पः। प्रत्यक्षदृष्टनिषेधपरिपालन' खभावकृतम् । अद्रोहः सर्वभूतानामित्यादि शीललक्षणमुक्तम् । यच हारीतेन ब्रह्मरखता देवपिटमताता सौम्यताऽपरोपतापिताऽनसूयता मृदुताऽयारुमित्याद्युक्तं शोलखेन। तत्र ब्रह्मखताऽब्रह्मण्यता- व्यावत्तिरियेवं निषेधपरिपालनपरमेव । उपलनणवेतत् । निषेधव्यावृत्तिमात्रं शोलमित्येव तत्त्वम् । अतएव याज्ञवल्कोन सम्यक् सङ्घल्पजः काम इति शीलस्वरूपमुक्तम् । सङ्कल्पो निवृत्ति- तजन्यः कामो निवृत्तीच्छा। आचारः श्रुतिस्मृति- प्रत्यक्षदृष्टव्यतिरिधर्मानुष्ठानं पात्मतुष्टेधम्मसन्देहे निर्णायक- त्वम् । भट्टाचार्यस्तु शिष्टात्मतुष्टिविषयत्वेन पूर्बमसदेव धमत्व- मुत्पद्यते नकुलदन्तस्सृष्टौपविवत् [इत्युक्तम् ।] एतन्त्र प्रत्यक्षश्रुति- स्मृत्वविरोधिविषये । याज्ञवल्का:- पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रानमिथिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ विष्णुपुराणे,- आयुर्वेदो धनुर्वेदी गान्धर्बो दण्डनीतयः । इत्यधिकम् । पुराणान्यष्टादश । विष्णुपुराण,- ब्राह्म पानं वैष्णवञ्च शैवं भागवतं तथा। तथान्यं नारदीयञ्च मार्कण्डेयच्च सप्तमम् । (a). B.ED. • प्रत्यक्षदृष्टनिषेधव्यतिरिनिषेधपरिपासनं । (२) [ ] c omits the portion bracketal ·१८ निन्याचारमहीप आग्नेयमष्टमञ्चैव भविथं नवमं मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवत्त लैङ्गमेकादशं स्मृतम् ॥ वाराहं द्वादशचव कान्दव त्रयोदशम् । चतुई वामनच कौमी पञ्चदर्श स्मृतम् ॥ मात्यञ्च गारुड़चैव ब्रह्माण्डञ्च ततः परम् । मात्स्ये,-- पाझे पुराणे यत्प्रोता नरसिंहोपवर्णनम् । तदष्टादशसाहस्र नारसिंहमिहोच्यते है प्रसिद्धनारसिंहस्याष्टादभसाइनसंख्या यद्यपि नोपलभ्यते किञ्चित्कालक्रमालुममिति प्रतिभाति । तथा, नन्दाया यव माहात्मा कार्तिकेयेन वर्यते। नन्दीपुराणं तझोके नन्दायमिति चोच्यते । तच स्कान्दैकदेशः। यत्र शास्त्रं पुरस्कृत्व भविष्णेऽपि कथानकम् । मोचते तत्पुनौके शाम्वमेव मुनिवतैः । एवमादित्यसंज्ञा च तवैव परियायते । अष्टादीभ्यस्त पृथक् पुराणं यत्तु दृश्यते । विजानीय मुनिग्रेष्ठास्तदेतेभ्यो विनिर्गतम् ॥ विनिर्गत समुद्भूतम् । यथा कालिकापुराणादीनीति लक्ष्मी- धरः । एपश्च सति भगवत्या इदं भागवतमिति कालिकापुराणं भागवतपदेनीसमिति के पदन्ति ते निरस्ताः। यदि पर प्रसिब- (1) Dपरावादीसि।

·नित्याचारमदीप भिन्न पुराणान्तरं भागवतं शरत। यच्च वायुपुराएदेवीमुराणादि तदप्येतेश्चन्तर्गतम् । भविष्योत्तरं भविष्यपुराणस्यैकदेशः'। कूम्म- पुराणे उपपुराणान्यष्टादशोत्यानि। अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि वे। अष्टादशपुराणानि शुत्वा संपतो दिजा । इत्युक्ता गणितं सनत्कुमारीयं नारसिंह नन्दीपुराणं शिव. धमाख्यं दुर्वास:पुराणं नारदीयं कापिलं वामनं प्रौशनसं ब्रह्माण्डू वारुणं कालिका माहेखर शाम्ब सौरं पराशरोक्तं मारीचं भार्गवाख्यम् । ब्रह्मपुराणश्च कल्पतरौ यदाक्यान्याहतानि ताति- रिक्तब्रह्मपुराणं पुरुषोत्तममाहात्मयोपहितं हेमाद्रग्रादिनिबन्ध- परिग्टहीतं शिष्टपरिग्रहादेव प्रमाणं तदप्युपपुराणान्तर्गतमेव । न्यायपदं न्यायवैगेपिकपरम् । मीमांसा कमब्रह्मविषया। धर्म- शास्त्राणि च याज्ञवल्काः, वतारो धर्मशास्त्राणां मनुर्विधायमोऽगिराः । वशिष्ठदक्षसम्बर्तशातातपपरामराः । प्रापस्तम्बोशनोव्यासाः कात्यायनास्पती। गौतमः हलिखितो हारीतोऽविरई तथा । (1) प. पुरापदेश । (२) R दिजा। tc.nul पानारदीयाराntine place of गन्दीपुराणम् । () I c वर्मा (UTC भागड्या ·नित्याचारमदीप । 'गलिखितस्मृती प्रचेता गणितः। यममृती देवलसुमन्तु- जैमिनि-जमदग्नि-प्रजापति-विश्वामित्र-पैठीनसि-पितामह बीधा- एते यन-छागलेय-ज्ञावाल-च्यवन-मरीचि-कश्यप-नारद-दयाः । पविंगत् । भविष्यपुराण,- मन्वादिस्मृतयो याम्नु घटविंशत् परिकीर्तिताः । इत्यभिधानात्। योगियान्नवल्का-हन्मनु-शातातप-प्रभ- तीनि तैरेव कतानि । एतद्यतिरिक्ता या स्मृतय उपलभ्यन्ते शिष्ट- परिस्टहीताः शुनागेफशनःपुच्छकार्णाजिनि-व्याघकण्ठ-जत- कर्ण-लोगाक्षि-व्याघ्रपाद-गर्ग-गाय-नाडीजल पुलस्य-पुलह-गु- गोतम-गोनक-यन्नपार्ख-वैजवाप-शाघ्यायन-भौमसीक-- भस्मकतु- স্বঘে-মিলালায়ন সীনাম্বাৰামরি নয়া মূত্রন चेत्यनेन भविष्यपुराण एव परिगणनम् । योगियाज्ञवल्काः, साडये योगः पञ्चरात्र वेदाः पाशुपत तथा । अतिप्रमाणान्येतानि हेतुमिन विरोधयेत् ॥ साङ्ख्यस्य वक्ता कपिल: परमपिः स उच्यते। हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः ॥ पश्वरावस्य सत्यस्य वक्ता नारायणः स्वयम् । . PA (मनिषिती प्रचेता। NA.Cadd here नारद । (1) पिहोता। (A. पात्रा KA.C. भीत।

·नित्याचारपदीप । ११ T ओंकाराधिकार तत्रैव,- पञ्चरावे स्थितो ह्येष भगवदवाचकः स्मृतः । देवीपुराणे च,- पञ्चरात्रार्थकुशलो माटचक्रविशारदः । स भवेत् साधक श्रेष्ठः इत्युक्तम् । यच्च भट्टाचार्यः साख्ययोगपञ्चरात्रशाक्य- निर्यन्येत्यायुदाहृत्याप्रमाणमध्ये गणितम् । वेदविरोधीपक्रमाद वैद'विरुदवामाचारादिपरपञ्चरावपरमेव । साङ्ख्ययोगस्य तु वैधहिंसानिषेधप्रतिपादनांशेन वेदविरोधादेव तदंशेऽनामाण्य- परम् । अतएव स्मृतिप्रामाण्यप्रसने एतेन सामुद्रिकवास्तुविद्यादि- व्याख्यातमिति वास्तुविद्यारूपघटनामप्रामाण्यं भट्टाचार्यैरेव कथितम् । न तन्मत्स्यपुराणविषयम् । पुराणप्रामाखेन साधित- वात्। यच्च कल्पतरौ पाञ्चरात्रिकयूजाघटनादिकं न लिखित तत्प्रस्थानान्तरलेन । कथमन्यथा मुत्वा तु मम शास्त्राणि शास्त्रमन्यत् प्रभापते । तथा- मम शास्त्र वहिष्कृत्व अस्माकं यः प्रपद्यते । इति वराहपुराणीयं भागवतापराधे पञ्चरात्रमिति कल्पतरावेव व्याख्यातम् । तेन यशोयमयसन- मम शास्त्रं मदुक्तं (1)AC निर। (२) B पुराणादिविषयम् ।

·सर्व्वदेशीयाविगीताचारविषया नित्याचार प्रदीप । हादिघटनाशास्त्राणि प्रपञ्चसारमारदादिमागमाच पञ्चराव- बेन महाजनपरियहोता. प्रमाणमेव । भविष्यपुराणे, अष्टादश पुराणानि रामस्य चरितं तथा । विशुधर्मादिशास्त्राणि शिवधनाथ भारत । का पञ्च पञ्चमी वेदो यन्महाभारतं स्मृतम् । सोराय धमा राजेन्द्र मानवीता महीपते । तब विष्णुधर्मोत्तर विष्णुधर्मस्य भेद इति न पृथक् निर्दिष्टम् । विष्णुधर्मोत्तरे, एते ये वैष्णवा धम्मा दालभ्येन प्रकीर्तिता । उत्तर कथित तुभ्य मयैतत् परिपृच्छवे । विष्णुरहस्यशिवरहस्यादिक एस्त्राणि पञ्चरावाणि च । भविष्य- पुरागे तथा मृत्यन्तरेषु चैत्यनेनेयोपात्तानि। शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुती छन्दो ज्योतिपञ्चैत्वनानि । कल्पपद कल्पसूत्री भयपर माणकादिक कल्प. कात्यायनलाव्यायनादिकं सूत्रम् । बचाव स्मृतिरत्र लोक इति प्रामाषिकाना लिखनं तदपि प्रमाण श्लोका स्वाणीति काखपाठात्। महाभाष्ये च भाजा नाम लोका इति प्रमाणमुपन्यस्य किन्तु खलु भी लोका अपि प्रमाण- मिति पृक्षा महाजनपरिग्रहात् प्रामाण्य प्रतिपादितम् । यत्तु पतिमन्मतादि तत् कैरिदेव परिग्रहाद विगानाचारमाणमिति विनानगरादियोगीवरलिखनात्तु तदाक्यान्य- नमोधर । प्याट्रियन्ते । तवाम्प्रदादिप्रवत्तावामतुष्टिग्य प्रमाणम् ।

·निन्नाधारपदीय ।
२३
[च्याञवल्करा]
चत्वारो वेदधम्मन्नाः पर्षत् विद्यमेव वा ।
सा ब्रूते यं स धम्मः स्वादेको वाध्यात्मावित्तमः ॥
तनाला धर्मोऽनुष्ठेयः। यत्तु स्मृतिवाक्यसदृशवाक्यान्तरं
पुरुषसतं स्मृतिवाक्यालोचनात् पूर्व न प्रमाणं ततः परं तदेव ।
तदुक्तं भट्टाचार्य,
प्रतिकञ्चुकरूपेण पूर्वशास्त्रार्थगोचरम् ।
यदन्यत् क्रियते तस्य धर्म प्रत्यप्रमाणता ॥
इति । एवञ्च स्मात्तेष्वपि कर्मस्पनयनानन्तरमेवाधिकारः ।
याज्ञवल्क्यः-
उपनीय गुरुः शिष्यं महाव्यातिपूर्वकम् ।
वेदमध्यापवेदनं शौचाचारांश शिक्षयेत् ।
इत्युपनयनानन्तयं शौचाचारान् दर्शयति । पठे जैमिनि:,-
अपि वा वेदतुत्यत्वादुपायेन प्रवत्तेरन् । स्मृतीनां वेदतत्यत्वात् ।
उपायेन उपनयनादूई स्मात्तधर्माः प्रवत्तेरनित्यर्थः । दक्षः
अनुपनोरमधिकृत्य
मच्याभक्ष्ये तथा पेये वाचावाच्थे तथानृते ।
तस्मिन् काले न दोषोऽस्ति स यावत्रोपनीयते ॥
उपनौतस्य दोपोऽस्ति क्रियमाणैर्विहितः।
अनुपनीताधिकार मनु,-
नाभिव्याहारवेद ब्रह्म खधा निनयनाहते।
-
(1) Domits the portiou vrackle

·नित्याचारपदीय । बहुतादः गोतम',-प्रागुपनयनात् कामचारवादभक्ष्यः । ब्रह्मचारी। नास्थाचमनकल्पो विद्यते । अन्यतापमार्जनप्रधावन- प्रोक्षणेभ्यः । न तदुपस्पर्शनादगोचम् । नत्वेवैनमग्निहवन बलिहरणयोर्नियुञ्जयात् । अहुतादः । न हुतशेपभोजननियमः। ब्रह्मचारी मैथुनं वर्जयेत्। मूवपुरीपे न दिनियमाद्यपेक्षा आचमनधम्मकं करोति । अपमार्जनमुच्छिष्टानाम् । सोदकन पाणिना प्रधावनं चालनं भूत्रपुरीपयोः । अशुचिस्पृष्टस्योदकेना भ्युक्षणम् । एष कृतेऽस्य स्पर्यनेनाशौचम् । ब्राही,- मातापित्रीरथोच्छिष्टं बाली भुजन् न दूष्यति । हगतातप', प्राक् चूडाकरणाद वाल. प्रागन्नप्राशनाच्छिशः । कुमारः स तु विजेयो यावन्मोजीनिबन्धनम् । गिगोरभ्युक्षणं प्रोक्तं वालस्याचमनं स्मृतम् । रजस्वलादिसस्पर्श सातव्यं तु कुमारकः ॥ गौतमः,-मद्यं नित्य ब्राह्मणो वर्जवैदित्यर्थो जातिपुरस्कार- प्रवृत्तत्वादनुपनीतस्यापि निषेधः । इदमपन्नदणं यान्यत्र पतनी- यानि तानि वर्जयेत् स्मृत्यन्तर प्रायश्चित्तदर्शनात् । वस्तुतो हिज- मधिक्षय वे निपधारापूपनयनादूईमधिकार. । जातिमाव- पुरस्कारण ये प्रतिषेधाम्तेप्पनयनात् पूर्वमपि। भक्ष्याभक्ष्यादिषु वचनात् पर्युदामाजातिपुरस्कारप्रवृत्तिनिपेधा यपि न प्रव- सन्ते। मोद्योविवादादूई स्मार्तविधिनिषेधा.! तत्पूर्व-

·नित्याचारमदीय।
मनुपनीतधर्मा इति। विष्णुमारणतनामकीर्तनादिधग्मस्य तु
तत्तत्युराणेभ्यः सर्वदशाखधिकारः । किं बहुना
नाशौचं कीर्तने तस्य स पवित्रकरो यतः ।
इति वचनादगौचमध्येऽपि ।
अथ परिभाषा।
म्मृतिः--
सर्वमङ्गलमङ्गल्यं वरेण्यं वरदं शुभम् ।
नारायणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेत् ॥
तधा-
.
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स वाद्याभ्यन्तरे शुचिः ॥
छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः,-
यत्रोपदिश्यते कर्म कर्तुरङ्गं न चोयते ।
दक्षिणस्तव विजेयः कर्मणां पारगः कर:
यत्र दिनियमो नास्ति जपहोमादिकम्मसु ।
तितस्तत्र दिशः प्रोक्ता ऐन्द्री सौम्यापराजिताः ॥
सोम्या उत्तरा। अपराजिता ऐशानी। यया-
आसीन जईः प्रह्री वा नियमो यव नेदृशः ।
तदासीनेन कर्त्तव्यं न प्रवन न तिष्ठता।
(1) D. • तूचते।
(२) रा. मात्रा
"

·१६ नित्याचारदीप । तथा, - मानक्रियायामुक्तायामनुक्ते मानकर्तरि । मानसद यजमान: स्यादिति शास्त्रविनिश्चयः । यजुर्विधाने,- अनादेगे तु संख्याया अयुतं परिकीर्तितम् । शिष्टाः पठन्ति,- अनिर्दिष्टे शतं प्रोक्तं सहस्रमपि वा पुनः । एपा शक्त्यपेक्षयानुष्ठानम् । संख्यानूती गतं साष्टं सहस्रं वा जपादिपु । नारायण्यामिदं प्रोनं मानं पुरस्कियां विना ॥ तापनीयश्रुती, - यः प्रणवमधीते स सर्बमधीते । अत्र सर्व- मन्त्रजपं प्रत्यानातत्वेन प्रणवजपो विधीयत इति शद्धराचार्य- व्याख्यानम्। ओंकार इत्युनुष्कृत्ती आपस्तम्बः,-यज्ञेषु चैतदादयः प्रणवाः। प्रणव त्याद्यनुजावचनानि च । तस्मादोमित्युदात्य यन्नदानतपःक्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ विमानस प्रयोदव्यः कम्ारम्भेषु सर्वगः । विसः सा तु कर्तव्या मात्रा तत्वार्थचिन्तकः देवतामानकाले त भुतं कुर्यात्र संगयः । ॥ A B माता पिमिपय । (01.प्रा. (81EF प्रपये ज्या। tar C D • पिन..

·नित्याचारमदीप
.
लोके भूतिकमसु चैतदादीन्येव वाक्यानि स्युः। यथा पुरयाहं
स्वस्ति डिमिति । भूतिकम्मर पाणिग्रहणादिषु ओंकारादीनि
स्वस्यादिवचनानि भवेयुः । यमः,-
पुण्याहवाचनं देवे ब्राह्मणस्य विधीयते ।
एतदेव निरोद्धारं कुर्यात् क्षत्रियवैश्ययोः ।
'सम्पूज्य गन्धमाल्यार्या ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत् ।
धम्झेर कम्मणि मागत्ये सङ्कामा तदर्शने ॥
ब्रह्माण्डे,-
आदावन्त पञ्चभिर्विमवस्य:
पुण्याहञ्च खस्ति ऋडिच्च वाच्यम् ।
दद्यात्तेभ्यो दक्षिणां जातरूप
वासो धान्यं भोजयेद ब्राधणांथ ॥
वशिष्ठः-
--
खातोऽधिकारी भवति देवे पित्रे च कम्मणि ।
पवित्राणां तथा जाप्ये दाने च विधिचोदिते ।
सानं प्रातः सान तदभाव सानान्तरम् ।
वायुपुराणे,-
कियां यः कुरुते मोहादनाचम्यैव नास्तिकः ।
भवन्ति हि या तस्य क्रियाः सर्बा न संशयः ।
(1) I.C सटा ।
{) AC क्रियते।
(३) A.C • अम्बेदन
(a) AC भनितु तया वस।

·नित्याचारप्रदोष ।
वशिष्ठः-
अपहोमोपवामेषु धोतवस्वधरी भवेत् ।
अलङ्कत. शुचिर्मोनी थाहादो विजितेन्द्रियः ।।
विष्णुपुराण,-
होमदेवार्चनाद्यासु क्रियाखाचमने तथा ।
नैकवस्तः प्रवर्तत दिजो वाचनिके जपे ।।
भातातपः,-
सव्वादशात्परिन काटिदेशे धृताम्वरम् ।
• एकवस्त्रन्तु त विद्याद देवे पित्रे च वर्जयेत् ॥
योगियान्नवल्का',-
परिधानाद वहि कक्षा निबद्धा ह्यासरी भवेत् ।
धम्ये कम्मणि विद्वद्भिवजनीया प्रयत्नतः ।।
-
व्यासः--
आर्द्रवासास्तु यः कुर्य्याज्जयहोमप्रतियहम् ।
सर्व तद राक्षस विद्याद वहिर्जानु च यत् छतम् ॥
बोधायन',-
कापायथासा: कुरुते जपहोमप्रतिग्रहान् !
न तहेवगम भवति हव्यकव्यवथो इवि. ।
प्रवाईवम्बनिषेध म्पनकम्मेमात्रविषयः । तथा वलिहा,--
जले च गुणवत्रेण म्यते चैवार्दवासमा ।
अपो भोमनया दान तमचं निष्फल भवेत् ।

·नित्याचारप्रदोषः। २८ . - जपादिपदं वैदिककम्ममानोपलक्षणम् । कापायवस्वपदं कोपोनाद्युपलक्षणम् । तथा च स्मृत्वन्तरे,--- नग्नः कापायवासाः स्थावग्नः कौपीनवानपि। नम्नी मलिनवासाः स्यान्नग्नथाई पटस्तथा ! नग्नी हिगुणवासाः स्याबग्नः स्यूतपटस्तथा । अकक्षोऽनुत्तरीयच नग्नी वयॊ विवस्त्रवत् ॥ वज्य: कम्माधिकारी। मनुधौधायनपैठीनसयः, अग्न्यागार गवां गोठे ब्राह्मणानाञ्च सविधी। खाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुडरेत् । प्रापस्तखः,- देवागारे तथा थाई गवां गोठे तथाध्वरे। सध्ययोरुभयोः साधुसङ्गमे गुरुसविधौ ॥ अग्न्यागारे विवाहेषु स्वाध्याये भोजने तथा । उद्धरेहक्षिणं पाणिं ब्राह्मणानाञ्च सविधौ ।। सशे वस्त्र निधाय दक्षिणं बाहुमुत्तरीयाद वहिः कुर्य्यादि- त्वयः। एवञ्च द्वितीयाथुत्या वस्वाद बहिः करणं दक्षिणपाणि- संस्कारः स कम्भसौकधि:। न च निष्फलस्म संस्कारविधि- रर्थात् कम्माङ्गदक्षिणपाणिसंस्कार इति कल्पनादशायां देवा- गारादिपदोपस्थाप्यदेवार्चनादिकम्मसम्बन्धित्वलाभात् । एतद्- वाक्योपात्तव्यतिरिक्त कन्स नायं नियमः । तथा शीतवाणार्थ- वस्त्रान्तरादप्युदरणमविशेषात् । न तवस्त्रसंस्कारो वस्त्रस्था- - (1) Bहम्नसंस्कार 6 (२) B D सघ मौकार्य ।

·३० नित्याचारप्रदीप । शुतत्वाद् येन फल लाभाय कमानमुत्तरीयमेव गच्छेत् । 'वस्त्र सस्कारस्तु लोकिकेनाप्यविशेषात् । अतएवाचमने कण्हनावरण 'निषेधातिवारणार्थ शीतवस्त्रस्थापि दक्षिणांशाद वहिःकरणम् । भोजनेऽपि प्राणाहुत्यनमेव संस्कारः । महाभारते,-- अन्यदेव भवेद वस्त्रं शयनीये सदैवहि । अन्यद रण्यासु देवानाम_यामन्य देवहि ॥ अत्र शयन कालीनरण्यापदोकायथेष्टलोकिकाचारकालीनवस्त्र- योरन्यत्व विधी फलकल्पनाप्रसङ्गात् तदनुवादार्थ देवार्चनोप- लक्षितवैदिक कम्मकाले ताभ्यामन्यद वस्त्रं विधीयते । तेन शयन- कालीनवस्त्रं यथेष्टाचारकालीनवस्त्र कम्मकाले त्यत्रा वस्त्रान्तरं धार्यम् । तथा,- स्वयं धोतन कर्तव्याः क्रियाः सा विपथितां। न निजकधोतन नाहतेन कदाचन ॥ अब सय धोतस्य कम्माङ्गखेन विधी निर्णेजकधीतस्य प्रसङ्गा. भावात् तनिषेधो नित्यानुवादस्तुत्यर्थः । न च प्रतिनिधिलेन प्राप्तस्य निषेधार्थो वाक्यभेदापत्तेः। नापि पुरुपार्थवस्त्रधारण निषेधी वाक्यभेदादेव । कारुहस्तः सदा शुचिरिति दीपाभावाच्च । केवल रजकधीतपरिधान कम्मवैगुण्य पुत्रादिधीत इव स्वयं धोतत्वाभावानाधमः। यत्तु भट्टाचार्य, रजकधीतगईभारुढ- यमापरिधान दुराचारमध्ये गणितं तदगईभस्पर्गदोपमभिप्रेत्य । OLD TRaार.1 tr/ IF निषेधातबार ।

·नित्याचारप्रदीपः।
गईभस्यास्पृश्यत्वात् । नचास्पृश्यत्सर्गने पुरुषस्यैव दोप न वस्त्रस्येति
वाच्यं 'चण्डालादिस्पृष्टवस्त्रस्य पुरुषवर्दव दुष्टलोः । तदुक्तां
भ:-
पुरुषस्य सचेलस्य मानं यस्मादिधीयते ।
तस्मात्पुरुपवद वस्त्रं न गवाखादिवन्मतम् ॥
कैवलं मूत्रपुरीपलेपानवलेपानुच्छिष्टलपान् रेतसी लेपान्
प्रक्षाल्याचम्य प्रयतो भवतीत्यापस्तम्बवचनादनपदस्य मूत्रपुरीपादि-
साहचर्येणाभोज्यानपरत्वाद रजकाबलिप्तञ्चाधीतं न ग्राह्यम् ।
-
कात्यायनः,
सदोपवीतिना भाव्यं सदाबद्दशिखेन तु।
विशिखी व्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम् ॥
श्रुतिः, यज्ञोपवीत्येवाधीयोताध्यापयेहा जपेद यजेञ्च ।
मनु:-
कार्पासमुपवीतं स्याहिप्रस्योर्द्धवतं विवत् ।
विता ग्रन्यिनैकेन तस्यैको ग्रन्धिरिप्यते ॥
छन्दोगपरिशिष्टे,-
जई तु विकृतं कायं तन्तुवयमधोहतम् ।
विलतञ्चोपवीतं स्यात् त्रिहता ग्रन्यिना युतम् ॥
पृष्टवंशे च नाभ्याञ्च तं यद् विन्दते कटिम् ।
यज्ञोपवीतं तज्ज्ञेयं नातिइखं न चोच्छितम् ॥
(1) D चण्डालादिस्पृष्टय वनय ।

·३२ । नित्याचारप्रदीप । वामावर्त त्रिगुणं कृत्वा दक्षिणावर्त नवगुणं कुर्य्यात् । तदेव च विसर कार्यम् । वामकन्ये धृत नाभिपृष्ठवंशयोधृतं यथा कटि- पर्यन्त प्राप्नोति तावत्परिमाणं कत्तव्यमित्यर्थः । आपस्तम्ब,- उपासने गुरूणा दानामतिथीनां होमे जपकम्मणि भोजने च आचमने च खाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात् । निगमपरिशिष्टे,- वाम स्कन्धे यज्ञोपवीत देवे। प्राचीनावीतमितरथा पिटपक्षे । नाभ्यादिकण्ठावस तमभिचारे निवीतम् । आपृष्ठदेशावलम्ब ग्राम्यधर्मे । कण्ठपदेन लक्षणया स्कन्ध उक्तः। विस्कन्धावसक्त- मित्यर्थः। ग्राम्यधर्मो मैयुनम् । गोभिल',-दक्षिण बाहुमुद्धृत्य सये प्रतिठापयति दक्षिणं कक्षमवलम्ब भवति एवं यज्ञोपवीती भवति । सव्य वाहुमुद्दत्व शिरोऽवधाय दक्षिणेऽ'शे प्रतिष्ठापयति सव्य कक्षमवलम्व भवति एवं प्राचीनावीती भवति । मनु',-नियोती कण्ठमज्जने। शिष्टाः पठन्ति,- यज्ञोपवीत हे धाय॑ यौते स्माते च' कम्मणि । वतीयमुत्तरीयार्थे वस्त्राभावे तदिप्यते ॥ लघुहारीतः,-- जपे होम तथा दाने स्वाध्याये पिटतपणे । अगून्यन्तु करं कुर्यात् सुवर्णरजतैः कुगै.॥ मुवी रजतबहुत्वमवयवापेक्षम् । कुगे तु बहुत्व वाक्यान्तर- पर्यानोचनया हस्तयाभिप्रायम् । अव न सुवर्णमनग्रंग धारवे- दिति पयुदामादमा गहमेय सुवर्ण कम्मादम् । 13 D. सात. - ।

·नियाचारदीप'1
१३
कालिकापुराण,-
कायस्थेन त हेम्रा च काम यत्कुन्सितं नरः ।
आचरेत् तस्य तत्पापं वजलेपं भविथति ॥
अनामिकायां तद्धार्य दक्षिणस्य करस्य तु ।
तेनानामिकाव्यतिरिक्तस्थाने वर्णधारणे देवात् पापकरणे
तस्य गौरवम् । बहुप्रायश्चित्तापनोद्य भवति । शुभे रौको च
कुण्डले इति मनूतकुण्डलइयधारणम् ।
न वहिर्माल्यं धारये-
दन्यत्र रुक्ममय्या इति वशिष्ठोक्तनातकम्मरुक्ममालाधारणम् ।
गुरुणानज्ञातोऽलद्धरणादीनि ग्रहीयात् यथार्थ चैतानि विभ्या-
दिति हारीतीती: पापाचरणकाले परिहार्यम् ।
अनामिकायाः प्रथमं पर्व स्वर्णेन पूरयेत् ।
इति वाक्यदर्शनात् प्रथमपर्व्वस्थाने सुवर्ण धार्यम् । तथा,-
तर्जनी
रूप्यसयुक्ता हेमयुक्तात्वनामिका ।
इति वाक्यात् समाचाराच्च तर्जन्या रजतधारणम् ।
अथ कुशाः । छन्दोगपरिशिष्टे,-
हरिता यजिया दर्भाः पीतका पाकयजिया:।
समूनाः पिळदैवत्या. कल्माषा वैखदेविकाः ॥
इस्खाः प्रचरणीयाः स्यु' कुश दोघांव वहिपः ।
दर्भाः पवित्रमित्युक्तमतः सन्ध्यादिकम्मसु ॥
यजिया दर्शादियज्ञार्था ।
दोलविधिस्तदन्यत्र प्रचरणेऽनुठाने इवाः। यतः कम्मविशेषे
-
-
वर्हिपि वेद्यास्तरमादिकुशे

·१४ इखवन्तु हस्खत्व- नियापारप्रदीप । दर्भविशेा हरितादयो दिहिता अतः सन्ध्यादिकम्मर दर्भमान पवित्रञ्च यथोकलक्षणं सध्याप्रकरणे उत्तम्। तत्र, सव्य, सोपग्रहः कार्यो दक्षिणः सपवित्रकः । इत्यभिधानात् तथाविधकुशमा ग्रामित्यर्थः। श्रादि- पदेन यत्रपाकयनपिनाव्यतिरिक्तानि कर्माणि । सध्यादावपि । वहि:कार्यव्यतिरिक्तानुष्ठानरूपत्वात् । मरविन्यूनत्वम् । दीर्घत्व तदधिकलम् । गोकर्णदीर्घहरिताः थाई सायाः समूलका.। इति वायुपुराणात् थाहे गोकर्णमावलहवलम् । पर्व प्रतिलुनातीति श्रुतेः पित्राव्यतिरिक्त सनाभिदलग्रहणम् । पित्रेऽप्युपमूले छेदितं भवतीति पिण्डपिढयने महापिढयजे च श्रुतेजिसनेयिना मूलसमीपे च्छिवस्य ग्रहणम् । यत् समूल तत् पितृणामिति तैत्तिरीयतिमूलं छन्दोगपरिशिष्टीयं भाखान्तरविषयम् । यद्यपरिशिष्टम् - दर्भाः कष्णाजिन मन्बा बाधा हविरग्नयः । पयातयामान्येतानि नियोज्यानि पुनः पुनः । ये त पिणास्तृता दर्भा ये. कृत पिटतर्पणम् । पमेधाराधिलिमा ये तेपा त्यागो विधीयते । उभारीत, (UB •पयत्वात (1) B D मापरिशिटीयम् । NDLF गोमाबल हुपलम् ।

·निवाचारमदीप । १५ चिती दर्भाः पथि दर्भा ये दर्भा यज्ञभूमिषु । स्तरणासनपिण्डेषु षट् कुशान् परिवर्जयेत् । मूवोच्छिष्टी वृता ये च तेषां त्यागो विधीयते। शिष्टाः पठन्सि,- वल्मीकोदकछायासु भूमिदग्धाच ये कुयाः । शूद्रोत्याटितगोदुखा प्राप्नुता छेदिता' नखैः । ब्रह्मयज्ञेच ये दर्भाः ये दर्भा: पिटकमणि। ते त्याज्या इत्यर्थः। दर्भमावस्यायालयामलोतो तवाय- मपवादः । लघुहारीत',- नीवीमध्ये च ये दर्भा ब्रह्मसूत्रे च ये स्थिताः। पवित्रांस्तान् विजानीयाद यथा कायस्तथा कुशाः ।। 'अनन्तमयनादूई न पठेत् सप्तमं प्रातुम् । छेदनं वहिरिमाना नारोहेच पादुके । नकारः काकाविन्यायन उभयवान्वेति । अयं च निषेधः कम्पसम्बन्धममाणाभावात् पुरुषार्थः। तेन पुरुषदोषमतिलय छेदने कम्यविनियोग न वैगुण्यम् । मरीचि,- मासे नभस्यमावास्या तस्यां दौसयो मतः । अयातयामास्ते दर्भा विनियोन्याः पुनः पुनः । - 1114 C D सोधिरे बताए। fr/ AC थानादिता ।। (81EFida here पिता भन्नि,- ·। तस्यैव मुख्य अयातयामखोक्तियों नित्याचारमदीप । नभस्यमावास्या कृष्णादिमासाभिप्रायेणेव त्वात् । तेनानन्तगयनमध्ये तस्याममावास्यायां छेदने न पुरुष- दोषः। अत्र छेदिता दर्भा अयातयामा इत्युक्ते अनन्तशयनमध्ये अन्यतियो छेदिता यातयामा इत्युक्तं भवति। अन्यथा दर्भमात्र- स्यायातयामखावभस्यामावास्याच्छित्रेषु स्यात्। न च सामान्यस्य विशेषणोपसहारः। लक्षणादोपस्थागतो खीकारात् । तद् यथा दीक्षित: क्रोतराजको' भोज्यान इत्युक्तम् । पुनशाग्निपोमीये संस्थिते यजमानस्य रहे भोक्तव्यमित्युक्तम् । नानयोरुपसहारः । किन्तु मध्ये निषेधान्तरकल्पनया व्यवस्थापद- प्रापद विषयत्वेन । तदुक्तं भट्टैः,- द्वितीयानाशनानुनादर्शनादनुमीयते । भोजनस्य विधिमूल'मस्त्वन्योऽप्यान्तरालिकः ॥ अथवानन्तशयनमध्ये छेदननिषेधस्यातिक्रमेऽनिष्टफलकल्पना- दशायां तत्र छेदितानां यातयामत्व दोष. कल्पाते। नभस्या मागास्याच्छिवानामयातयामत्वविधानसामर्थात् । अतएवास्म- हेगे चातुमास्यच्छिन्न कुणैः सद्य एव कम्म कुर्वन्ति न दिनान्तरे । तेन 'सामर्थ्यादितस्य पवित्रोपग्रहादे होमादौ विनियोगेन निरिष्टिकविनियोग इति सिद्धम् । शिष्टा:- माहाद वसर यावच्छुद्धिः स्यादिभवहिपाम् । पत.पर न ग्रहीयाद यन्नादो जपकम्मणि ॥ ०८ श्रोतराजदो। ("L I fifv - (1) B सन्ध्यादिनस्य ।

·निन्ताधारपदीप ! छन्दोगपरिशिष्ट- अनन्तभिणं साग्रं कौशं हिदलमेव च । प्रादेशमा विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् । एतदेव च पिचल्या लक्षणं समुदाहृतम् । यत्तु चतुर्भिदर्भपिचलेाह्मणस्य पवित्रकम् । इति तच्छन्दोगपरिशिष्टविरोधात् प्रामाण्यसन्देहाच नादेयम् । एवम, पतवयेण वा कार्यमेकपत्रेण कर्हिचित् । इति क्षचिप्लिखितमनादेयम् । पराशरः, - साने दाने जपे होम देव पित्रा च कम्मणि । सव्यापसव्यो कर्तव्यो सपवित्रकरो हिजः ॥ शिष्टा',- सन्त्यज्य वैष्टर मार्ग ब्रह्ममार्गविनिर्गतम् । सक्वत्प्रदक्षिणीकृत्य पवित्रमभिधीयते । "दशावत्ततॊ भवेदा वामावर्तस्तु विष्टरः। इति ग्रन्थिमार्गदयम् । तत्र सादिति वचनाद्धग्रन्थिरूपता नास्ति । दिवेष्टने हि ब्रह्मग्रन्थिप्रसिद्धिः। तेन ब्रह्मपन्थि- व्यतिरिक्लयन्यियुलपविवइयं सर्चकम्माड़ कुशवटरूपम् । यत्,-- उभाभ्यामेव पाणिभ्यां विप्रैर्दर्भपचित्रको। धारणीयी प्रयत्न ब्रह्मग्रन्यिसमन्वितो। {/ D E F काय कपख । {३) D. सपक्लिो करौ।

·निल्यापारमदीप । ति। तत् ब्रह्मयन्ने जपे होनेवाग्रन्थिविधीयते । इति विधी कुत्र ब्रह्मग्रन्यिरित्यपेक्षायाम् । हस्तइयपवित्रयो- मान्यिविधिपरमिति न कुशवटुरूपे सर्वकम्मानपवित्र ब्रह्म- ग्रन्यिप्रसङ्गः। एवम् भोजने वर्तुलं प्रोतमेवमाचमने स्मृतम् इति वटुपरमेव । ग्रन्थिर्यस्य पवित्रस्य न तेनाचमनं चरेत् । इति निषेधो ब्रह्मग्रन्थिविषयः । न भुञ्जीयावचाचामेत् ब्रह्मग्रन्थो करे स्थिते । इति वचनात् ब्रह्मयन्त्रजपानाचमने ब्रह्मग्रन्येः प्रधानानु- जानादनुना। शिष्टा,- अनामिकायाः प्रथम पर्व वर्णन पूरयेत् । द्वितीयं दर्भसंयुक्त कार्य विप्रेण नित्ययः । इति मध्यपर्वणि कुभधारणं पुरुषार्थ कम्मानचाविशेषात् । कामनाभेदे त, अग्रपवस्थिते दमें तपःसिद्धिः सदैव हि। मध्ये चैव प्रजाकामो मूले सर्वार्थसाधनम् ॥ छन्दोगपरिशिष्टे,- सय्ये पाणी कुगान् कृत्वा कुर्यादाचमनक्रियाम् । भय्यः मोपग्रहः कार्यो दक्षिणः सपवित्रकः ॥ रदय सन्ध्योपक्रमेऽभिधानात् सन्ध्यानमेव । तवायमर्थः ।

·मित्याचारपदीय । ३८ अन्यत्र 'सव्यपाणावपि पवित्रकम् । इह तु सन्ध्याकर्मणि सव्य- पाणौ बहवः कुशा: करणीयाः । आचमनक्रियामिति सध्योप- क्रमाचमनानुवादादाचमनादिकां सन्ध्याक्रियामित्यर्थः । तेन दक्षिणकरे कुशनिवृत्तिः। तस्यैव विवरणं सव्यः सोपग्रह इति । उप समीप रह्यन्ते मार्जनाद्युपयोगिनः कुशा इत्युपग्रहः । तेन बहुकुयधारणं दृष्टार्थमित्युक्तम् । दक्षिणः सपवित्रक इति तु ग्रन्थिपुलपवित्रनिहत्त्यर्थं पुनर्वचनम् । अत्र यद्यपि ब्रह्मयनजप- होमेषु ब्रह्मपन्थियुक्तपवित्रस्य विशेषविधिस्तथापि दर्भः पवित्रमित्युक्तमतः सन्ध्यादिकम्मणि । इत्यवादिशब्दोपादानादादिशब्दस्य च प्रकारान्तरेण बुद्धिस्थ- वाचकवाद वुद्धिस्थस्य च सर्वनामवविशेषात्मनोपस्थितेः वाम- हस्तबहुदर्भाः दक्षिणहस्तपवित्रचादिशब्दोलोषु जपहोमखाध्याया- दिषु विहितमिति ब्रह्मग्रन्धियुक्तपवित्रदयं पवित्रीपग्रहरूपच्च तुल्यबलत्वाद वैकल्पिकमेव । तेन ब्रह्मपन्यि विनापि पवितोप- महाभ्यां ब्रह्मयज्ञाद्यवैगुण्यम् । केवलं ब्रह्मयन्त्रजपहोमव्यतिरिक्तन ब्राग्रन्थिप्रसङ्गः। अशून्यन्त करं कुर्यात् सुवर्णरजतैः कुशैः । इति वचनात् करदयकुशधारणस्य कर्माङ्गलम् । आचमनेऽपि वामहस्तस्थिते दर्भे दक्षिणेनोदकं पिवेत् । रक्तपानसमं जयं प्रायथित्तीयते दिजः ॥ इति व्यासवाक्यं केवलवामइस्तगतकुशनिपेधकम् । (1) D सये पायावपि ।

·३० यत्तु कात्यायनः,-साधे हस्तैकसाधे गिन्यापारमदीप । उभयत्र स्थिते दर्भ समाचामति यो दिजः । सोमपानसम नेयं भुतो यन्त्रफलं तथा । इति तस्यैव वचनात् । समाचाराच ग्रन्धिरहितकुशधारणं मध्यमानामिकयोः । क मेणि वेदोपहः । अन्यत्र सोपग्रहः। कुगैरसत्स। इति असमु वेदस्करपु' कुगोपग्रहविधिः । स चौताग्निहोत्रादिस्मार्त्त- स्थालीपाकादिविषयः । इदं पुरुषार्थमपि कुशधारणम् । कुशहस्तः सदा तिष्ठेद ब्राह्मणी दम्भवर्जितः । इति वचनात् । तथा मनुः धारयेदित्यनुवत्ती, यज्ञोपवीतं वेदश्च शभे रोक्ने च कुण्डल्ले । अत्र वेदः कुशमुष्टिः । अत्र ब्रह्मयज्ञादाविन्द्रियोपस्पर्शनं दर्भरित्याद्युपयोगार्थम् । तेन वामहस्ते कुशमुष्टिः पुरुषार्थधारण । तिलकधारणम् । सातथ वर्णकं हृद्य नित्यं कुर्याद विशांपते । प्रियगुचन्दनाभ्या वा बिल्वेन तगरेण वा । तथा- अशचिर्वाप्यनाचार: पाप वा यदि चिन्तयेत् । शचिरेव भवेत्रित्वमूईपुण्डादितो नरः ॥ (1) E F दसफे।

·मित्याचारमदीपः। तथाच शौचसम्मादकलेन सर्बकम्माङ्गलम् । फलवत्त्वात् पुरुषार्थवञ्च । यच्छरीरं मनुष्याणामूर्खपण्डविवर्जितम् । द्रष्टव्यं नैव यत् किञ्चित् श्मशानसदृशं हि तत् ॥ आईपुण्ड्राशितो नित्यं ब्रह्मलोके महीयते । आपस्तम्बः, दादशाङ्गुलदोध दशाङ्गुलदीर्घ वा पड़गुल- विस्तृत मस्यामति कुम्माक्षति वा। एतच्च फलातिशयार्थम् । सामान्यतस्तु उत्तमो मध्यमो हीनयतस्त्रिामुलैः क्रमात् । वर्तिदीपाशतिं वापि वेणुपत्राति तथा । पद्मस्य मुकुलाकारं कुमुदस्योत्पलस्य च । अथवा- ललाटे दण्डवत् कुर्यात् हृदये कमलाकृतिम् । वेणुपवातति बाह्रोः कुर्यादन्यव दीपवत् । इत्याकाराणि। ललाटे केशवं विद्यानारायणमथोदरे। माधवं हृदये चैव गोविन्दं कण्ठकूपके । हृदये दक्षिणे पाखें विष्णवे नम उच्यते । 'तदवत्या बाहुमूले स्मरेद वै मधुसूदनम् ॥ I AC तत् । १५) LC वितरम्। 1३/ D उदरे दलिखे .1 (9) B D. वत्या मामूळे त मरेदु ।

·निमाचारमदीप - विविक्रम करपा वामे कुक्षीच वामनम् । थीधरं वाहुके वाम ध्पीकेगन्तु कणके । पृष्ठतः पद्मनाभं तु दामोदर फकुद्यपि । लक्ष्मी वक्षस्थले देवीं वासुदेवश्च मूनि । नामानि द्वादशैतानि नमस्कारयुतानि च । प्रयुनीत इरि ध्यात्वा वासुदेवेति मूर्दनि । इत्येवं विहितस्थानमन्बाणि। पत्र गनामृत्तिकाद्येव तिलक- द्रव्यम् । महाभारते,- जाह्नवीतीरमम्भूतां सदं मूर्हि विभर्ति यः । विभर्ति रूप सोऽर्कस्य तमोनागाय केवलम् । विष्णुधर्म- तुलसीकाष्ठसम्भूतचन्दनेन विलेपनम् । तथा- - चन्दन धूपरीपश्च सर्वपापापहारकः । इति। एतदपि तिलकरूपत्वेऽप्यविरोधात् तिलकार्थे प्राचाम् । स्मृत्वन्तरे,- चन्दनेन मृदा वापि कुर्यात् पञ्च ललामकम् । ललाटकण्ठदबानोः सर्वकल्पनाशनम् । ललाटे वासुदेवायं कर विष्णुमथाव्ययम् । प्रद्युम्नश्चानिरहच बाछो ईदि तथाच्युतम् ॥ (1) B, • कुशीत •ासम् । E F रोगापहार । (0A.CD

·नित्याचारपदोप।
४२
।
-
तथा,-
गङ्गातीरमदा चैव सावा कुर्य्याल्ललामकम् ।
ललाटे वासुदेवाय कठे श्रीपुरुषोत्तमम् ।।
नामी नारायणं स्मृला
सर्वपापैः प्रमुच्यते।
तत्र तिलकद्रव्ये हारवतीमृतिकारूपे फलविशेषः। कमाणि
फलातिशयथ । तथाच स्कन्दपुराणे,-
यो धारयेद् द्वारवतीसमुदभवां
सदा पवित्रां कलिकल्मषापहाम् ।
नित्वं ललाटे हरिमन्त्रसंयुता
यमं न पश्येद् यदि पापसंयुतः ।
ग्रहा न हिंसन्ति न रक्षसां गणाः
यक्षाः पिशाचोरगभूतदानवाः ।
यस्थान्तकाले खग गोपिचन्दनं
बाहौ ललाटे हदि मस्तके च ।
प्रयाति लोकं कमलालयाप्रभोः
स बालपाती यदि ब्रह्महा नरः।
यो मृत्तिका हारवतीसमुदभवां
कर समादाय ललाटपट्टके ।
करोति नित्यं तनुशडिहेतोः
क्रियाफलं कोटिगुणं लभेत सः ।
.
(1 D ग्रंपारियर

·मिन्याचारप्रदीप ।
क्रियाविहीन यदि मन्ववर्जित
यहाविहीन यदि भक्तिवर्जितम् ।
सवा ललाटे यदि गोपिचन्दन
करोति तत्कम्म सदासय बुधा !!
तुलसीप्रक्रमे,
तन्मृदा रचित पुण्ई ललाटे सर्वसिद्धिदम् ।
मुमुचुम्त सदा कुर्यात् प्रदेशिन्या ययाक्रमम् ॥
इति वचनात्
.
सर्वान् कामानभिलपन् सदानामिकया वुध ।
इति वाक्यदर्शनात् प्रदेशिन्यानामिकया वा ग्रहणम् ।
*नारायणायुधैर्युक्त कृत्वाकान कलो युगे ।
कुरुते पुण्यकम्माणि मरतुल्यानि तानि तु ।
বাত্ত্বিননামুল য আ ন বৰ।
तसव्व प्रतिग्रहाति गयायान्तु गदाधर ॥
इति वचनात् सर्वकर्मानुष्ठाने फलातिशयाध शहचक्रादि
धारणमङ्गभूतम् । वचनान्तरात् पुरुषार्थञ्च । तथाच स्मरन्ति,-
नारायणायुधैर्नित्य भूपितो यस्य विग्रह ।
पापकोटिप्रयुक्तस्य तस्य कि कुरुते यम ।
यत्तु निषेधवचन पठन्ति,---
एकनातरय धर्मो न दिजाते कवचन।
10 DAdds here स्कन्दपुरा-
1th D Adas here एवम -A E r पद्मपुराणे-

·नित्याचारप्रदोपः। ४५ दूति । उपवीतादिवरायाः शङ्खचक्रादयः सदा । ब्राह्मणस्य विशेषेण वैणवस्य च तद्भवेत् ॥ चकाशिततनुर्विप्रो भुते यस्य च वेश्मनि । तदनं खयमत्राति पिटभिः सह केशवः ॥ इति वचनाद ब्राह्मणव्यतिरिक्तहिजातेः क्षत्रियवैश्ययोनिषेधः । तेनैक जातेः शूद्रस्य ब्राह्मणस्य च चक्रादिधारणं विहितं न क्षत्रिय- वैश्ययोः। तयोरपि विहितप्रतिषेधाद विकल्पः । एतैर्भागवतैश्चिः कलिकाले दिजातयः । इति लिखनात्। तलिखनञ्च। विलिखेटू देवचिह्नानि तुलसीगोपिकामदा। इति वचनात् तुलसीमृदा गोपीचन्दनेन वा। यच्च,- शहूं चक्रञ्च यः कुर्यान्मृदा कार्णायसेन च । स शूद्रवद वहिष्कार्यः सर्वस्माद हिजकर्मणः । तत्रापि कार्णायससाहचर्यान्मृत्पदमपि विम्बपरम् । तेन कला काष्ठमयं विम्वमिति विहितकाष्ठमयविम्वाभावे प्रतिनिधि- खेन प्राप्तयोर्मुन्मयलोह विश्वयोर्निपेधः । तेन ताम्बादिना प्रतिनिधित्वेन करणे न दोपः । तेन,- दक्षिणे तु करे विप्रो विभ्याद वै सुदर्शनम् । सध्ये मान्य विभृयान्दवं अन्यविदो विदुः ।। (1) A.C. D. इति लिजात। (३) D Omits the portion brackered (V. तहमा

·नित्याचारदीप
गहोपरि सते पये प्रत्यई दचिणे करे।
वामे गदाधरयम वासुदेवः स्वयं भवेत् ॥
इति वचनादुभयोभयं धाय्यं न च विकल्पः । एकार्या-
नानात् । तया,-
सर्बानं चिहितं यस्य नारायणकरायुधः । ]
वैष्णवत्वं कृतं तस्य पापं न प्रविणेद इदि ।
इति वचनात् सङ्गेि ग्राह्यम् ।
अवमन्त्रः।
पाञ्चजन्य निजध्वानध्वस्तपातकसञ्चय ।
वाहि मां पापिनं धीर संसारार्णवपातिनम् ।
सुदर्शन निमज्योतिर्वस्तपातकसलय ।
अज्ञानावस्य मे नित्यं विष्णोर्माग प्रदर्शय।
संसारभयभीतानां योगिनामभयङ्करः।
पद्महस्तेन यो देवो योगेशस्तं नमाम्यहम् ।
पग्रमन्त्रः।
ब्रह्माण्डभुवनारम्भमूलस्तम्भगदाधर'।
कौमोदकी करे यस्य तं नमामि गदाधरम् ।
गदामन्त्रः।
(a) B पलाय.1
१२) A B C द्योतनत •
() B.C गदाधरा
(a) AC गदाधरमन्ना।

·नित्याचार प्रदीप ।
४७
'कृष्णमुद्राधारणम् ।
सपनामाज्ञिता मुद्रा अष्टाक्षरसमन्विता।
शहाद्यैरायुधैर्युता स्वर्णरौप्यमयी तथा ॥
यस्य पुंस: करे नित्यं तत्समो नास्ति वैष्णवः ।
कृष्णमुद्रामयुक्ताय करोति पिटदैवतम् ।
नित्यं नैमित्तिक काम्यं सर्व भवति चाक्षयम् ॥
[इति वचनात् पुरुषार्थ कर्मागच्च।'
अथ रुद्राक्षधारणम् ।
रुद्राक्षं धारयेत्रित्वं सन्ध्यादिषु च कम्मस ।
अरुद्राक्षधरी भूत्वा यद् यत् कम्मं च वैदिकम् ॥
करोति जपहोमादि तत् सबै निष्फलं भवेत् ।
इति वचनात् सर्ववैदिककमाझं रुद्रावधारणम् । पुरुषार्थञ्च
संयोगपृथक्त्वात् । तथाच शिष्टा',-
पुण्यानां परमं पुर्य पवित्रं पापनाशनम् ।
रुद्राक्षधारण श्रेष्ठमिहलोके परत च ।
मूर्ती वाम्यन्त्यजातो वा युक्तो का सर्वयातकः ।
रुद्राक्ष धारयेद यस स रुद्रो नाव संशयः ।
A B.Cणसा।
1) A.C निल नैमिचि वाम्यं यत् सर्व.।
(V A B C Oost the portion bracketed

·नित्याचारप्रदीप ।
धारणस्थानञ्च ।
हस्ते वाही तथा कर मूनि रुद्रावधारणात् ।
अवध्य सर्वभूताना रुद्रवद विचरेद भुवि ॥
सर्वपापविनिर्मुत 'स याति परमा गतिम् ।
यज्ञोपवीतस्थाने च विप्राण धारण हितम् ।
दशकौटिगुण पुण्य धारणालभते जपे ।
तत्र विप्राथा यज्ञोपवीतस्थाने धारण जपाययम् । [तच्]
दयकोटिगुवफलरूपकास्यफलार्यम् । तेन पुरुषाधारण कम्मा
तरानधारणे जपेऽप्युक्तकामना विना धारणे न यज्ञोपवीतस्थान
नियम । तत्र वियप,-
यावत् पोडगवतान्तमकवक्तादित स्थिता ।
दुर्लभम्त्वेकवक्तस्तु तथैकादश पोडश ॥
विचत पञ्चमुखा सुलभा शेपाथ मध्यमा ।
एकवत शिव साक्षाद् ब्रह्महत्या व्यपोहति ।
भक्तरन्धनकाले तु स्थाल्यूई स्थाप्यते यदि ।
अग्निस्तम्भस्तदा नूनमकवक्तस्य लक्षणम् ॥
स्रोतसि प्रतिस्रोतश्च स च याति मुहुर्मुडु ।
सच यावच्छरीरस्थस्तावन्मृत्युनं बाधते ॥
दिवलो गोवधं हन्यात् त्रिवत्र स्वीबध तथा ।
चतुर्वत्रो नरवध मोचयेबान सशय ॥
.
(HO BP स गच्छति पर गतिम् ।
(
WA C On t the post on bracketed
(३) B
• पला । सुख्खा ।

·१४
निवाचारमदोपः।
॥
अगम्यागमनश्चैव अभक्ष्यस्य च भक्षणम् ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः पञ्चवक्तस्य धारणात् ।
'पड़वक्त्रं कार्तिके यस्तु धारवेद दक्षिणे करे।
ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुचते नात्र संशयः ॥
सप्तवक्त्रमैश्वर्यदं महापातकनाशनम् ।
जीवेद वर्षशतं साष्टमष्टवक्तस्य धारणात् ।
नश्यन्ति सर्वपापानि न विनः कुवचिद् भवेत् ।
नववक्त्रं वामवाही धारणान्मुक्तिदं मतम्
लक्षकोटिसहस्रञ्च ब्रह्महत्यां करोति यः ।
तत्सर्व दहते शीघ्रं दशवस्य धारणात् ।
तथैकादशवक्तस्य शिखायामेव धारणात् ।
नश्यन्ति वाजिमेधसहस्रजम् ॥
तथा द्वादशवक्तस्य कण्ठदेशे च धारणात् ।
नचैवाग्निभयं तस्य न च व्याधिः प्रवर्तते ।
गोमेधफलसौभाग्ये हिंसापापक्षयस्तथा ।
तत्त्रयोदशवनस्य कण्ठदेशे च धारणात् ।
सर्वकामफलावाप्तिः सर्वपापक्षयस्तथा।
वक्त चतुर्दशं यस्य पुण्येन प्राप्यते यदि ॥
सर्वे दुष्टाश्च
(1) A B C पडूब गसिके यस धारपाद ।
(1) B.D सहनकम्।
सौभाग्य।
.

·नित्याचारदीप ।
२.
धारचेत् सततं मूड़ि सर्वपापप्रणाशनम् ।
अमन्वधारणादेपां गुणा एते प्रकीर्तिताः ।
समन्वं धारयेद यस्तु फलं वक्तु न शक्यते ।
एवज्ञामन्त्रधारणेऽप्युतफलसिद्धिः। फलवाक्ये [ सर्वकाम
दच ]' मन्चसम्बन्धाश्रवणेनामन्त्रधारणफलवाक्यस्य सुतित्वा-
योगात् ।
यत्तु,
.
विना मन्त्रेण यो धत्ते स याति नरक ध्रुवम् ।
इति तत्समन्वकविधिप्ररोधनार्थममन्त्रकनिन्दारूपमेव ।
उदितहोमप्रशसायमनुदितनिन्दा यथा ।
प्रातः प्रातरनृत ते वदन्ति
पुरोदयालुद्धति येऽग्निहोत्रम् ।
इति । तदुक्तं नहि निन्दा निन्यं निन्दितुं प्रवर्तत अपि
तईि सत्य स्तोतुम्।
अमन्वधारणापि प्रतिष्ठा कार्या। साचैवम्,---
पच्चारतं पञ्चगव्यमधीरय तथा मनु. ।
एतेः प्रतिष्ठा रद्राचे धारयेत्तु जपच्च तान् ।
अधोरमन्त्रेण पञ्चामृतपचगव्याभ्या सापन पूर्वकं धारयेत् ।
अपघमाला वा कुर्यादित्ययः ।
(1) B D Omat the portion bracketed.
ts) C. प्रा.॥
12) सताना
1) B.CP सान।

·निमाचारपदोप।
+
.
-
।
समन्वधारणे उक्त प्रतिष्ठानन्तरं मन्त्रेण धारणन् । मन्त्रः,
ॐ ईङ्गीं। इ: इंलं गं माझा यो ल मां च मां ईॐ
ह्रीं। श्री वी ओ हो ह्रीं। यों हां इङ्गीं। ऋऋ। श्री
ईओं श्री। पी ई ओ मौं ओं झीं। वा ई सं नमः। ओं ऐं
ओं श्री ओं ह्रीं ओं ई ओं ऋ । ॐ ओं इंओं स्वः। ओं चीं।
ओं ओं श्री क्षे! इति मन्त्रान् प्रत्येकमष्टोत्तरशतं तदई वा जया
धारयेत् । तथा,
रुद्राक्षान् कण्ठदेशे दशनपरिमितान् मस्तके विंशती हे
पट पट कर्णोपकण्ठे करयुगलगतान् दादशहादशैव ।
बाहोरिन्दोः कलाभिः पृथगभिगदिता ये कमेकं शिखायां
वक्षस्थष्टाधिक यः कलयति शतकं स स्वयं नीलकण्ठः ।
पद्माक्षधारणम् ।
तदपि कम्माङ्गं पुरुषार्थञ्च । तथाच शिष्टाः,-
पद्माक्षं धारयेद यस्तु विशेषेण जपादिषु ।
अखमेधफलं प्राम्य विष्णुलोके महीयते ।
ये शहचक्रपरिचिह्नितबाहुमूला:
कण्ठावलखिसरसोरहबोजमाला।
ये वा ललाटफलको सदूईपुण्डा-
स्ते वैष्णवा भुवनमा पवित्रयन्ति ।

·नित्याचारमदीप ।
इति वचनाकण्ठे धारण कम्मान फलार्थञ्च ।
अथ धावीफलधारणम् ।
धात्रीपालकतां मालां करके वहति मानवः ।
सोऽश्वमेधायुतं पुण्यं यामे याम लभेवरः ।।
इति वचनात् फलार्थमेव ।
अथ तुलसीकाष्ठधारणम् ।
तव शिष्टाः,--
तुलसीकाष्ठमालया भूपित: पुण्यमाचरन् ।
पितृणां देवतानाच्च कृतं कोटिगुणं भवेत् ।
इति वचनाद यत्र कापि धारणं कमाङ्गम् । शिरसि बाही
च धारणं फलार्थम् ।
तुलसीकाष्ठसम्भूतं शोर्षे बाहौ च भूषणम् ।
वहते यनु थे मत्यों देहे तस्य सदा हरिः ॥
इति वचनात् । तच विष्णवे समयं धार्यम् ।
निवेद्य केशवे मालो तलसीकाठसम्भवाम् ।
यहते यो नरो निय॑ तस्य वै नास्ति पातकम् ।
B D पापम्।
(२) B. तत1

·नित्याचारपदीप)
११
तुलसीकाष्ठमालान्तु कण्ठे लग्नां वहत्तु यः ।
प्रशचिर्वायनाचारी' मामेवेति न संशयः ।
कन्दपुराणे,-
तुलसीकासम्भूता माला धार्या सदा मया।
इति चन्द्रशमणा प्रतिज्ञानाद वैष्णवेनावश्यं धार्या । प्रधारणे
च दोषः,-
धारयन्ति न ये मालां तुलसीकाष्ठसम्भवाम् ।
नरकान निवर्तन्ते दन्धाः कोपाम्निना हरेः॥
अथ विष्णुनिम्माल्यधारणम् ।
तदपि धम्माचरणे फलातिपयार्यम् । [स्वान्दे,-'
यः कला तुलसीपत्रं शिरसा विष्णुतत्परः ।
करोति धम्पकादि फलमानोति चाक्षयम् ।
इति वचनात् । पुरुषार्यञ्च फलश्रवणात् ।
विष्णमूनि स्थितं पुष्पं शिरसा यो वहेबरः।
पपर्युषितपापः स्थाद यावद युगचतुष्टयम् ।
विष्णोरडात् परिभष्टं मालतीकसम खग।
यो धारयति गिरसा सर्वधर्मफलं लभेत् ।
mc , अनाशनो।
(aj A BD कार्यापि।
10...B.D मया पदा
(U D दरसोङ्गामा
(a) ... Omit the portion Cracksted

·नित्याचारप्रदीमः।
यस्य नाभिस्थितं पर्थ मुखे गिरसि कर्णयोः ।
तुलमीसम्भवं नित्वं तीर्थस्तस्य मखेर किम् ॥
तुलसीदलमालान्तु कणोत्तीणों वहेत्तु यः ।
पत्रे पोखमेधाना दशानां लभते फलम् ॥
अहोरात्रस्थितं यस्य पत्रं तुलसीसम्भवम् ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥
इति वचनादहोरावधारणे मूत्रपुरीपादिकालेऽपि धाय॑म् ।
द्रोणालपत्नयोहचपत्र मूनि न धारयेत् ।
न च जिनेवचाकामेत् तबीज न च भक्षयेत् ॥
स्कान्दे,-
निर्माल्य शिरसा धायं त्वदीयं सादरं मया ।
इति वैष्णवप्रतिघ्रालिखनात् तेनावश्यं धाय॑म् ।।
.
पिसाबन्धनम्।
विगिखो व्युपवीतय यत्करोति न तत्कृतम् ।
इति कात्यायनवचनात् शिषावन्धन कांद्रम् । अतएवं
कात्यायनः मान बहमियीत्वनुवादः । एवञ्च सति
गायां भास्करचे मातापिमोशनि ।
मुण्डनवोपयासय सर्वतीर्थवषं विधिः ।
पनि यन्मुण्डनविधान सवापि शिखायजनमेव मुण्डनम् ।

·निवाचारप्रदीपः। अंतएव कात्यायन:- केशश्मथू वपते वाशिखमिति शिखां वर्जयिखा केशश्मशुवपनस्य दर्शाङ्गत्वमाह । सर्व्वदेशष्विस्थमेव समाचारः। यत्र तु यते ब्रह्मचारिणो मुण्डनं शिखा वेति विकल्पथवणं तब पचे तदभावात् कम्मसु तदीयेषु वदशिखल पक्षे नागन् । एवं नीचकेशनखश्मयुः तथा कप्तकेशनखश्मशुरिति मनु- यान्नवल्कयोतोः अनूढश्मयुर्नाकरमादिति च स्मृतेः सातकधम्मत्वेन केशनीचत्वाधे वपने कर्तव्ये शिखावर्जितमेव' कर्त्तव्यम् । ननु संवत्सरं ब्रह्मचर्यमवपनञ्च केशान्त इति पारकरेण याव- जीवमवपनमुक्तं केशान्तादूई कथमन्तरा क्षौरम्। मैवम् । संवत्सरपदस्य ब्रह्मचर्यवदवपनेऽपि सम्बन्धात्। अतएव हादश- रात्र पडूरावं विराजमन्तत इत्यादावपि ब्रह्मचर्यावपनयोरपि सम्बन्धः। तेनावपने यावज्जीवपदाध्याहारे मानाभावः । स्तम्ब:-~न समावृत्तौ वापवेदन्यत्र विहाराद वापयेदित्येक इति विकल्पमाह। कुप्लकेशनखशरित्यत्र मेधातिथिना कल्पनं छेदनमिति व्याख्याय तञ्च न नियमतः किन्तु सानादिसौकर्थि- मतएव शुचिरित्युक्तम् । एवञ्च दीर्घकेशत्वेऽपि मानसहिणीन वपननियम इति व्याख्यातम् । दानधर्मे,- केराश्मधारयतामग्रा भवति सन्ततिः । इत्यभिधानादवपन काम्यम् । अतएव ज्योतिःशस्त्रे नित्य- प्राप- वर्जनमेव .1 . ७) B D यापस्तम्बस्तु । (U B (२) D. अपनयोईयो ।

·मियाचारदोषः।
चौरेऽनुकूलविधानम् । धम्मंगास्ने च तिथिविशेष चौरनिषेधः ।
कमानेवप्यसम्भवात् पुरुषार्थ प्राप्तक्षीरविषयः। पैठीनसिः,-न
पर्वसु तैलं चौरं मैथुनं मांसमित्युपेयात् । वृशातातपः,
पष्म्यष्टमी अमावास्था उभे पक्ष चतुर्दशी ।
अत्र सनिहितं पापं तैले मामे चुरे भगे।
वामनपुराणे,-क्षोरं रितासु वर्जयेत् । तथा [ चौरं शक्र
वयमित्यर्थः । तथा,-]
चौरं विशाखाखभिजित् वयम् ।
देवकार्ये पिटबाडे रवेशपरिक्षये।
क्षुरकम्मे न कुर्वीत जन्ममासे च जन्मभे ॥
न चैवमादिपु विशेषनिषेधो दोपातिशयार्थः । दोपातिशय.
कल्पनाया अष्टकल्पनात्वेन तदपेक्षया पारकरवाक्ये अवपनविधी
संवत्सरपदसम्बन्धकल्पनाया एव लघुत्वात् । तद् यथा नामार्था-
स्यातार्ययोः फलपदान्वयविचार नामार्थस्य फलान्वये धात्वर्थस्य
नामा प्रति दृष्टीपकाराभावेनादृष्टद्वारा तदुपकारकत्वासन
बल्वदृष्टान्तरकल्पनाभिया धात्वर्यस्य फलान्बयो नामार्थस्त धात्वर्थ
निययन् तदुपकारक इति कस्पाते । तदुल्लम,-
बष्टप्रसदाहि धम्मों नेष्ट: पदे पदे।
नामः फोन सम्बन्ध परिधारी न तस्य च।
(1) A C.सौरव रिसाए परिया।
(14, D Omit the portion bracketed.

·नित्याचारदीपः।
• इति । एवमिह । बौधायन:,-कम्मयुक्तो नाभेरधः स्वधनं
वर्जयेत् । करेणेत्यर्थः । योगियानवल्काः
रौद्रपैत्रासुरान् मन्त्रान् तथा चैवाभिचारिकान् ।
व्याहत्यालभ्य चामानमपः स्पृष्ट्वान्यदाचरेत् ॥
छन्दोगपरिथिटे,-
पितामन्वानुद्रवणे आत्मालम्भे अवेक्षणे ।
अधोवायुसमुत्सर्गे प्रहामेऽनृतभापणे ॥
मार्जारमूषिकस्पर्श पाकुटे क्रोधसम्भवे ।
निमित्तेवेषु सर्वेषु कम्म कुर्बत्रपः स्पृशेत् ॥
पिवामन्वानुद्रवणे पितामन्त्रोचारणे। प्रात्मालम्भः पामा-
धिष्ठानहदयालम्भी यन्नादौ । प्रवेक्षणं वृदयस्यैव। भाक्रुष्ट
परुपभाषणे। योगियाज्ञवल्करः,-
यदि वाग्यमलोप: स्याद व्रतादिषु कथञ्चन ।
व्याहरैद वैष्णवं मन्त्रं स्मरेद वा विष्णुमव्ययम् ।
--
तथा,-
न कुर्य्यात् कस्यचित् पीड़ा कम्मेणा मनसा गिरा।
पाचरवभिपेकन्तु कम्मायन्यान्ययाचरन् ।
यायुपुराणे,-
दानं प्रतियहो होमो भोजनं बलिरेख च ।
साङ्गुष्ठेन सदा कार्यामसुरेभ्योऽन्यथा भवेत् ।

·नित्याचारप्रदीप
साष्ठेन पॉलिसहिताङ्गुष्ठेन ।
एतान्येव च कार्याणि दानादीनि विशेषतः ।
अन्तर्जानु विदिपेण तहदाचमनं नृप ।
अन्तर्जान जानुनीमध्ये यथा बाइ भवतः । बौधायन,
भोजनं हवनं दानमुपहारः प्रतिग्रहः ।
वहिर्जानु न कार्याणि तहदाचमन स्मृतम् ।
-
-
थाध्यायनः-
दानमाचमनं होम भोजनं देवतार्चनम् ।
प्रौढ़पादो म कुर्वीत स्वाध्यायपिटकम्मणी'।
आसनारूढ़पादत जान्बोर्वा जइयोस्तथा ।
कृतावसधिको यस्तु प्रौढपादः स उच्यते ।
मार्कण्डेयपुराणे,-
सूर्योदयं विना नैव सानदानादिकाः क्रियाः ।
अग्नेविहरणचैव क्रत्वभावय लक्ष्यते ॥
अव सूर्योदयपदेन उपःकालो लक्ष्यते । तं विना रानी
घानदानादिकं न कार्यमिति लक्ष्मीधरः ।
पाकालीनप्रभातकत्ये वियपविहिततरकम्मम'
सध्यासीनोचिनियमनई: सर्वकम्मसु ।
वस्तुत: सूर्योदय
(1) B. •
पिक
(a) पिरितिभातरम्।
पिसाबरमत।
p • सूर्योदयमामा

·नित्याचारपदीयः। . इति नाधिकार इति सूर्योदयपदेनोषःकाललक्षणाबीज प्रयोजनं च न दृश्यते । प्रङ्गिराः,- सन्ध्ययोरुभयोर्जप्ये भोजने दन्तधावने। पिळकार्ये च दैवे च तथा मूत्रपुरोपयोः ॥ गुरूणां सबिधौ दाने योगे चैव विशेषतः । एषु मौनं समातिष्ठन् स्वर्गमाप्रोति मानवः । भविष्यपुराणे,--- सम्यक्संसाधनं क कर्जयमधिकारिण। निष्कामिन सदा पार्थ काम्यं कामान्वितेन तु ॥ प्राचारयुक्तः बदायान् देशिकोऽध्यात्मवित्तमः । कम्मणा फलमाप्नोति न्यायार्जितधनय यः । सम्यक्संसाधनं यथाविहितसाधनम् । अधिकारिणा प्रत्य- वायपरिहारार्थिना। निष्कामन वर्गपखादिकाम्यानभिलापु- अध्यात्मवित्तमः परलोकफलभागिन्यात्मनि दृढ़प्रत्यय- वान् । योगियाञवल्करः,- ॐकारो व्याद्वतयो गायत्री सशिरास्तथा । वैदिकञ्च तथा ब्रह्म अन्तिङ्गान्यघमर्पणम् ॥ प्राणायामस्तथा सन्ध्या मार्जनान्तर्जलं जपः । सर्थमेवहि कर्तव्यं ब्राह्मणै बधचिन्तकैः वैदिकच तथा ब्रह्मेत्यन्चदपि यद अगमतिपादक मन्त्र- केण । (1) RD पवोजनंसते।

·निवाचारदीय । तेन वाक्यम् । प्रवीद्वारादिपदैन तत्साध्य कर्म लक्ष्यते । सञ्चक मणां ब्रह्मचिन्ताइत्वेन विधान सायुज्यफलाय । विधिदृष्टन्तु यल्लम्म करोत्यविधिना तु यः। फन्न न किनिदानोति संशमात्र हि तस्य तत् ॥ छन्दोगानुक्रमस्थाम,-छन्दोदैवतमार्पश्च विज्ञाय यत्किच्चि ब्जपहोमादिक करोति तस्य फलमगुते । मन्त्राणा देवता वैदितव्या। योगियान्नवल्काः,-- तया कम्भारम्भ आप छन्दय देवत्व विनियोगस्तथैव च । वेदितव्यं प्रयत्नेन ब्राह्मणेन विशेषतः ।। अविदित्वा तु य कुर्य्याद याजनाध्यापन जपम् । होममन्तर्जलादीनि तस्य चाल्पफल भवेत् ॥ आपद्यते स्थाएगति स्वयश्चापि प्रमीयते। यातयामानि छन्दासि भवन्त्यन्पफनानि च । तेन छन्दोदेवतार्पविनियोगमात्रज्ञाने सम्पूर्ण फल तदनाने ऽन्पफन नतु फलानुत्पत्तिः । स्थाणुगतरापत्ति: प्रमौतत्वञ्चार्थवाद भावकम् । यत्तु ऋष्यादिमरणकाले गिरसि मुखे हृदये च हम्तन्याम कुर्वन्ति तसमाचारमूलकम् । ऋपि गुरुत्वान् गिरसैव धार्य- दोऽघरवाद रसनागत स्यात् । धियायगन्तव्यतया मदेव अदि प्रदिटा मनुदेवताः ·निस्याचारपदीयः। ६॥ . इति प्रपञ्चसारवाक्यं प्रस्थानान्तरत्वेपि समाचारादेवाद्रियत इत्याहुः । यत्तु तव यस्तु जानाति तत्वेन आर्ष छन्दय दैवतम् । विनियोगं ब्राह्मणव मन्त्रार्थज्ञानमेव च ॥ इति ब्राह्मणमन्चार्यज्ञानयोरपि ज्ञानमुपयोगित्वेनोती तत् थियञ्च लभते सोऽत्र धम्ममायुश्च विन्दति । दिव्यं वर्षसहस्रन्तु स्वस्थाने ऋपिभिः सह ॥ मन्तिठते तु तैः साई तत्तुल्यश्चैव जायते । इति फलविशेषार्थमेव यद्यपि ऋष्यादिनानं 'क्रियारूयफल- साधनाय नाश्रयमपेक्षते । तदुक्त आत्मनो ह्यक्रियारूपैर्गुणैराथियते किया। इति । तथापि एवं पदविध योगं जयकाले धनुस्मरेत् । होम चान्तर्जले योग स्वाध्याये याजने व्रते। इति फलार्यस्यापि ऋष्यादिपञ्चयोगज्ञानस्य जप्यादिकाल एवं कालः। तद यथा यो वृष्टिकामी योऽबायकामो यः खगकामः स सीभरेण तवीतति क्रियारूपस्यापि सीभरस्य फलसाधनायाययानपेक्षणेऽपि वाक्योपात्तसोमागसतिकालीनस्थ फलसाधनत्वम् । तत्र येन यद्दपिया दृष्टं सिदिः प्राप्ता च येन वै। मन्त्रेण तस्य तत् प्रोखर वस्तदापकम् । । R. D. निवासमात्रयमेशापहने। (३) B.D..सा ·नित्याचारप्रदीपः। छन्दोगायनादिरक्षरन्यासः । यं मन्त्रः प्रधानन वदति सा देवता। विनियोगस्त,- पुराकल्प समुत्पन्ना मन्त्राः कम्मार्थ एव च । अनेनेदन्तु कर्तव्यं विनियोगः स उच्यते ॥ इति वचनात् प्रस्तुते यौते स्माते वा कर्मणि विनियोगः । न च पुराकल्प इति वचनात् योतविनियोगस्यैव स्मार्तेऽपि स्मरणं स्मार्त विनियोगस्यापि पुराकल्पे समुत्पनत्वादनादित्वाविशेषात् । यत्तु तत्रैव वचनम्,- अश्वमेधावभये विनियोगोऽस्य कथ्यते । इति तदुदाहरणमात्रप्रदर्शनपरम् । न हि दृष्टे सत्वदृष्ट- कल्पना। अन्ये तु,-सन्ध्योपक्रमे तैत्तिरीययुतिगतगायत्राादि- कथने उपनयने 'विनियोगकथनात् श्रौतविनियोग एव विनि- योग इत्याहः । निरुक्तं यत्तु मन्त्रस्य समुत्पत्तिप्रयोजनम् । अधिष्ठानं भुतियैव वाघ्याणचाभिधीयते ॥ निरुतं निर्वचनम् । अधिष्ठान आथयः। एतत् प्रत्येकयुक्तां याक्य वानग्यम् । एतमानमदृष्टार्थद्वारा मन्त्रार्थनानलिनादेव कम्मानम्। योगियानवल्कावचनस्यान्यपरत्वेऽपि पविदित्वा तु मन्वायं यत् किश्चित् कम्म नाचरेत् । (DA पिण्यास 1 (1) AC. विनियोगसु उच्यते। (VB D नियोग रवि मातीतपिनियोमपदेन उचते न्याउ !

·नित्याचारण्टीमा २३ पति स्मृत्यन्तरात्। न च श्रोतकमखेव मन्त्राधिकरणोक्लनीत्यामन्चार्यजानीय- योगो न स्मातकम्मखिति वाचम् । तल्लिरिचयेन्मन्वैरित्यादौ तलिङ्गायदादिवैवायत्तेः । यथाकथञ्चित् दृष्टसम्भवेऽदृष्टकल्पना- नुपपत्तः। विनियोगवलेनाव्यतिलिझानामिपेलेत्यादिना छिनौ- त्यादिपदाध्याहारकल्पनेन दृष्टार्थत्ववत् । ऐन्द्रया गाईपत्यमुप- तिष्ठत इत्यत्र गौखाहत्यार्थपरत्ववच। स्माभलपि यया- कञ्चित् कमेन्मारकत्वं सर्वतः कल्पनीयम् । शनीदेवीरित्यस्य शनिपूजायां विनियोगे शनेरस्मारकलेऽपि पूजाफलगान्ति- प्रकायकलेन कम्मारकत्वसम्भवात् । तेन मन्त्रार्थनाने वैगुण्यं स्थादेव। यच यात्रिकाः पठन्ति,- खाते लूने तथा चिन्ने सावाये मार्तिले तथा । पयान्मन्त्रा: प्रयोजच्या मन्वा यन्नार्थसाधकाः ॥ इति। नैतावता मन्त्राणामदृष्टायता किन्तु दृष्टानां क्रियाशं खननादीनां कार्यस्य पूर्वनितलेऽपि कियदम्यंग- मसिई कर्तुमिदानीं किया। तब मन्त्रस्य दृष्टार्यतैव । क्रिया- याय मिऽपि कायें नियमाहरसिहायं पुनरनुछानमिति । हारीतः,-पाचमनहोमतर्पयानि प्राजापत्येन कुर्यात् । मार्जनाचनवलिकरभोजनानि देवेन। प्रसिपदमाग्नेयेन प्रतिनीयात् । पिकाच पित्रोण। {1D पूर्णतयोपि..

·नियापारमदीप ।
कमालूपस्पर्शनं दधिमाशनमेव था ।
सोमतीर्थेन राजेन्द्र सदा कुर्याद विचक्षणः ।
मार्कण्डेयपुराणे,--
नान्दोमुखाना कुर्चीत प्राज्ञः पिण्डोदकक्रियाम् ।
प्राजापत्येन तीर्थेन यज्ञ किञ्चित् प्रजापतेः ।
-
मनः
वाणि विप्रस्तीधेन नित्यकालमुपस्पशेत् ।
कायवैदशिकाभ्यां वा न पित्रण कदाचन ॥
ब्राने, लाजादिहवनं सोमतीर्थेन विहितम् । बोजवपनं
चयनादौ च । यान्नवल्काः-
कनिष्ठादेशिन्यनुष्ठमूलान्यग्रं करस्य यत् ।
प्रजापतिपिरब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमात् ।।
हारीतः,-पगुठस्योत्तर रेखा वाय तीर्थन् । कनिष्ठिकायाः
पद्यात् प्राजापत्यम् । अग्रेगुलीनां दैवम् । अगुठप्रदेशिन्यो-
'रन्तरा पित्राम् । मध्ये आग्नेयम् । [ मध्ये पाणिमध्ये । ]
अडल्यग्रेषु मानुथम्।
अगुष्ठमूले च तथा प्राजापत्वं प्रकीर्तितम् ।
योगियाञवल्करः,-मध्ये सोम्यं प्रतिष्ठितम् । बौधायनः,--
पानीमूलं दैवमत्ययमार्पम् । एवं कनिष्ठिकामूलस्य प्राजा-
पत्वकायदेवमन्ना। इस्तमध्यस्थाग्नेयसौम्य तीर्थसंज्ञा । पडः
(VA.Cतरा।
(3} B Omala the portwo bracketed
.

·निवाचारप्रदीपः।
स्पग्रस्य दैवमानुष्यार्पसंज्ञा। तर्जन्यपृष्ठमध्यस्य पिटतीर्थसंजे-
त्युक्तम् । छन्दोगपरिशिष्टे,-
अक्रिया त्रिविधा प्रोता विदभिः कम्मकारिणाम् ।
प्रक्रिया च परोक्ता च हतीया चान्यथाक्रिया ।
खशाखाययमुत्सृज्य परशाखाअयन्तु यः ।
कर्तुमिच्छति दुर्मेधा मोघं तस्य तु चेष्टितम् ॥
यन्नाम्नातं स्वशाखायां पारक्यमविरोधि यत् ।
विद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादिकम्मसु ॥
परोता परशाखोता। अन्यथाक्रिया विहितेतरप्रकारेणा-
नुष्ठानम् । परशाखोताकरणे शाखान्तराधिकरणविरोधमाशङ्कयोक
खगाखाययमुत्सृज्येति। तेन स्वशाखोतसम्भवे तदुविरोधि
परशाखोतां न ग्राह्यम् । तस्यैव व्याख्या यत्रामातमित्यादिना ।
यद्यपि शाखान्तराधिकरणे स्वशाखाविहितमन परशाखाविहितञ्च
तुल्यबलमेवीतम् । तवाच उदितहोमे प्रायश्चित्तविधान विरोध
माशय प्रायश्चित्तं विधानेन प्रक्रमाङ्गाद विनियोगेन इति
सूत्राभ्यां येनानुदिते होपामोति प्रकान्तं तेनोदये सति प्रायश्चित्तं
कर्तव्यम् । न त्वनुदितहोमिनामुदयकालो नाङ्गमित्युक्तम् । तथा
न चैकं प्रतिशिष्यत इत्यत्र न च यत् काठके अग्निहोत्राङ्गं तत्
काठकीयमग्निहोत्रे प्रतिशिष्यते किन्तु तैत्तिरीयस्यापीत्युक्तम् ।
(1) D. • यच.1
(२) D नत् तस्य चेष्टितम् ।
(३A B निमिनेन।
{) B प्रकारानरेपोदये सति ।

·यदा तैत्तिरीयागतमप्य भति सम्भवे क्रियमाणं फलातिथयार्थ नित्याचारमदीप तथापि न्यायतस्तावदेवमेव । कैवतं परमाखागतकम्पनिषध- पचनस्य निरवकाशत्वात् । 'स्वशाखानुष्ठानसम्भवे [ परगाखावित नानुठेयम् । अनुदितहोमानुष्ठानसम्भव ] उदितहीमो नानु- हेयः। तदसम्भवमालोचोदित होण्यामीति प्रक्रम्योदितहोमऽपि वाजसनेयिनां न च कम्मवैगुण्यम् । अतएव बलाबलाधिकरणे खचाखाययेण परशाखाययं बाध्यत इति यदुक्तं तदपि मुख्याधु- कल्पपरमेव । स्वशाखाययसम्भवे परथाखायं न कर्तव्यमित्यर्थः । यथाग्निपोमीयस्य पशोरतिदेगेनाबाहार्यदक्षिणा यद्यम्यङ्गं तथापि सोमदक्षिणया प्रसङ्गसिहेरननुष्ठानमेव । थितस्याङ्गवेऽपि स्वशाखायितसम्भवे नानुष्ठानम् । यद्यप्येकमत मध्वर्युशाखानां सहस्र सामशाखानामिति तावतां जानाभाव कथं कर्मानुष्ठानमिति भाति तथापि कल्याध्ययनस्यापि विहित- खात् तस्य दृष्टद्वारकापने परमाखागताङ्गोपसंहारस्वशाखा- गतसन्देह निवृत्तिपरत्वात् । कल्पसूत्रेषु यावदनमुपनिवडं ताव तापि कसादगुण्यम् । वाजसनयिपञ्चदशशाखोप- संहारेण कात्यायनसूत्रं तदुक्तानानुष्ठानन काखमाध्यन्दिनादि वाजसनेयिना कर्मप्रसाद्गुष्यम् । यजुःशाखान्तरे तैत्तिरीयादी शाखान्सरन्यायः पञ्चदराशाखाविषयः। परशाखा- तथा गृतमप्यई त्याज्यम् । 10 B क्षमावाणयानुठान.. (2) B D Omit the portion bracketed. (0 R. भोपदशिपायां प्रभामिनकाममेव । ( D तामामुलानेन ।

·नित्याचारमटोर । शांखान्तरन्यायप्रयोजनम् । मतएव कात्यायनेन भक्षेहिमेवेति वा यथालिङ्गमिति तैत्तिरीयमत्यमन्त्री वैकल्पिकत्वेन 'सौम- भक्षये दर्शितः। यत्तु काखती वैकद्धतीनुवाः कविताः कात्यायनेन शाखान्तरानुसाराद वारुणादहोमसंयुक्तानीति वारुणी कधिना। तथा दीक्षायामदीक्षिष्टाऽयं ब्राह्मण इति काख श्रुतौ कात्यायनेन दीक्षितोऽयं ब्राह्मण इत्युच्चै स्विर्जपैदिति मन्वान्तरमुक्तम् । तथाविधेषु मुख्यत्वात् स्वशाखाश्रयं कर्तुमुचित कल्पसूत्रस्य वाजसनेयिशाखान्तरे सावकाशत्वादिति प्रतिभाति । तदुत्सृज्य सूत्रोक्तकरणे च शाखान्तरीयखानुकल्परूपरवान्मुख्या- सम्भवे चानुकल्प स्थापि कार्यवात् स्यादेव फलम् । कथं मुख्या- सम्भवे इति चेत्-इस्थम्,-कि खशाखागतत्वात् कल्पोजल्यागेन श्रुत्युनं कार्य किं वा वेदार्थो यः स्वयं ज्ञातस्तवाजानं भवेदपि । ऋषिभिनियिते तत्र का शद्धा स्यान्मनीषिणाम् । इत्यादिव्यासवचनरीत्या स्वशाखागतस्य कल्पानुपसंहतत्वेन निर्विचिकित्थमज्ञानान काये वैति सन्देहेन खशाखोक्त मुख्य करणासामर्थ्यमस्त्वेवेति स्थादेव फलम् । यस्य तु निर्विचिकित्स्यः 'श्रुत्युक्तेन कर्तव्यतानिश्चयो व्यासवचनस्य 'स्मृतिप्रशंसाधवचनत्वात् च परम्परानुष्ठानाभित्रयानिकनिवारणप्रतिबन्धोऽस्ति स - !! B. सोम 1 (२) D. गुन्युके। th) D मृतिपयंसाक्षात् ।

·एवञ्च सति
नित्याचारप्रदीप ।
कुर्यादेव वैकड़ती युवा दोचाया [ चादीनिष्टाय ] ब्राह्मण इति
मन्वजपम् । मुख्यानुष्ठानाच्च प्राप्नुयादेव फलम् । यत्तु
येनास्य पितरो याता येन याता पितामहा ।
तेन गच्छेत् सता मार्ग तेन गच्छन् तरिष्यति ॥
इति मनुवचन तद वैकल्पिकपु समेषु पूर्बपरिग्टहीतग्रहण
विपद नतु मुख्यानुकल्पविषयम् । श्रुत्यर्धव्याख्यासन्देहेऽन्यतरपक्ष
परिग्रहविषय चेति मेधातिथिना व्याख्यातम् ।
बहुवेदगतन्यायविवेकन्नो यदब्रवीत
कात्यायनी न तद् वाच्यमन्याय्यमिति मार्श ।
वेदादृतेऽपि कुर्वन्ति कल्प कम्माणि याचिका ॥
इत्यादिवार्त्तिकमप्यनुकल्याभिप्राय व्याख्येयम् । स्मृतीना
तु सर्वासा सव्व प्रति प्रामाण होनाकाधिकरणे प्रतिपादितम ।
तत्र सर्चगाखाखेकाग्निहोववत् कि सर्वस्मृतिवेकमेव सन्ध्याकर्म
कि वा भिन्नमिति सन्देहे सर्वस्मृतीना तुल्याध्ये टकत्वेन क्वाचित
सभ्याकर्मोत्पत्तिविधी स्मृत्वन्तर तद विधिवयान च शाखान्तर
चाय तुन्याध्येळकतावशात् ।
मबंगाखाविधिल हि स्थितमध्येवभेदत
इचुकदिगा प्रतिस्मृतिभिवमेव कम्मेति प्राप्ते अभेदहती
प्रचभिमानम्य मत्वेन कचित कम्मानुवादेन गुणविधिरिति ।
यया विश्वपि यदेषु सुन्धाध्ये केवेकमेव न्यौतिष्टोमकम्मभूय
(1) Buty lie lizlivi I raditi

·नित्याचारप्रदोपः। ६४ स्वेनोभयश्रुतीति न्यायात् तथा सर्वस्मृतिवेकमेव सन्ध्याकर्म । तदङ्गानि सर्वेभ्यो जाला कार्याणि । न चैवं सति सर्वस्मृत्यनु- सरणं विना सन्ध्याकम्माद्यकरणप्रसङ्गः। श्रुत्वर्थोपसंहारे कल्प- सूत्रवत् स्मृत्यर्थस्थाप्यनुष्ठानाय पूर्ध्वपूर्चभिष्टनिबन्धानामेवोप- संहारफलानामादरणीयत्वात्। तथाच मनुः,- दशावरा वा परिषद् यं धर्म परिकल्पयेत् । वावरा वापि इत्तस्थास्तं धनं न विचालयेत् ॥ [परिकल्पयेदिति । ] अनुष्ठानक्षमनिर्णयविषयं कुर्यात् । पर्पजक्षणं तत्रैव,-- विद्यो हैतुकस्ती नैरतो धर्मपाठकः । वयवाथमिण: पूबै पर्पदेषा दशावरा ॥ त्रयवाथमिणः पूछे वृद्धा ब्रह्मचारिणं विना। ब्रह्मचर्या- अमादूईमित्यशिरोवचनात् । धम्मपाठकः अनेन धर्मशास्त्रज्ञः प्रोचते धम्मपाठकः । इत्यङ्गिराः। एवं सति पूर्वपूर्वधर्मशास्त्रनिपुणमहानुभाव- पर्वद्भिर्यावदगोपेतं नानास्मृतिपालोचनया निर्णीतं तदधिकमङ्ग- क्षेत् प्रामाणिक स्मृत्यन्तरे संप्रति दृश्यते तदकरणेऽपि न वैगुण्यम् शाखान्तरन्यायाङ्गत्वादशाधिक्यात् करणे फलातिश्यः । एतदेवा- भिप्रेत्य भवियपुराणे स्मयंते अदृष्टार्थविकल्पस्तु व्यवस्थासम्भवेऽसति । स्मृतिशास्त्रविकल्पः स्यादाकाहापूरण सति । (१) BP सन्यादिकर्म। - (a) B. Omit: the pertson bracketed ·वल्कास्यानुसारेण सन्ध्याकम्मणि क्रियमाणे शङ्कमृतिर्मार्जनानन्तरं इति पन्तपरसोत्यादि मन्वविधानं साकाइत्वावित्यवदेव विकल्पः । तदयथा क्रियमाएस्य कण आकाहापूरणे सति । यथा योगियान- इति ब्याहतित्रयप्रणवजपविधानम् । न हि प्रणवव्याहृति- जपं प्रत्याकाहास्ति मानाभावात् । श्राकाहायान्त्वपूणोयाँ स्मृत्व इति यात्रवल्करन सध्याप्राणायामानन्तरमाचमनमात्रमुलं न तव मन्त्रः। अस्ति चाचमनस्य जलसाध्यस्य स्मारकमन्ता- निन्यापारमदीपः। व्यवस्थायाः सम्भवः सम्भावना तस्यामसत्त्वामदृष्टार्थस्य स्मृत्वर्थस्य कुर्यात् कृतास्त्रलिपि जईबाहुरथापि वा। इति सूर्योपस्थाने विकल्पयुतावपि सायंप्रातःप्राञ्जलिर्मध्याई ऊईवाहुरिति वाक्यान्तराद् व्यवस्था । यत्र तु न व्यवस्थासम्भवः अधमर्पणसूती त्रिः सक्लद वा जपेदित्यादौ तत्र यथेच्छविकल्पः । तथा स्मृतिशास्त्रस्याधिकबोधकस्य विकल्पः स्यात् पूर्वस्मृत्वा व्यातीः कीर्तयेदेवं तथैवाक्षरमव्ययम् । न्तरोक्तं नित्यवदनुष्ठेयम् । तद् यया योगियाञवल्कयीये प्राणस्यायमनं तखा आचामत् प्रयतोऽपि सन् । कादा तेन समस्मृती उपसमेत् ततः पथानमन्त्रणानेन मन्त्रवित् । पानम् । एवमन्यव कल्पनीयम् । उपनयनादिगोधकम्मविषये तु ग्यपरिमिष्टम,- ·नित्याचारपदीया। बद्धल्यं का वयोक्तं यस्य यावत् मफोर्तितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे खते सर्वः कृतो भवेत् ।। रायोक्तानामपि स्थालीपाकादीनां शाखान्तरन्यायेन सर्बो- पसंहारः। कपानं भगालमिति बूयादित्यादिनातकव्रतानां होलाकाधिकरणन्यायेन सर्वसाधारणवान्तवाक्यविषयत्वं परि- शेषात् । यच्छाखीयस्तु संस्कार संस्कतो ब्राह्मणो भवेत् । तच्छाखाध्ययनं कुर्यात् इति स्मृतेः संस्काराणं स्वणखाध्ययनाङ्गवादितरशाखा- संस्कारं परिरह्यान्तरगतानस्यानङ्गत्वादेव नापेक्षा। तेन न्याय- भूलमेवेदं वचनं '[विकल्यं वेत्युपनयनादिकम्र्मविषयम् । ] छन्दोगपरिशिष्टे,- प्रवृत्तसन्यथा कुर्य्याद यदि 'मोहात् कथञ्चन । यौतदन्यथा जातं तदारभ्य समापयेत् । समाते यदि जानीयान्मयतदन्यधासतम् । तावदेव पुनः कुर्य्यावात्तिः सर्वकर्मणः । प्रधानस्याक्रिया यन साङ्गं तत् क्रियते पुनः । तदङ्गस्याक्रियायान्तु नावृत्ति न च तक्रिया । (1) B D Omit the portion bracketed. JAC होमारि किचन। (३) C. समाचरेत् ।

·नित्याचारदीप अन्यथा 'मन्चक्रमाद्यन्यत्वम् । क्रियायाः करणे सत्वेष। प्रधानन्याक्रिया प्रकरणम् । अवापि समाप्त इति सम्बन्धः । कममध्ये प्रधानाकरणे तावन्मावं फत्वा तदुदीच्या प्रभृतिकरणं न पूर्वागावत्तिः। तदपि क्रमान्यत्वादन्यथाकरग्यरुपमेव । समाप्ती तु प्रधानाकरणाने सागप्रधानस्य पुनः करणमित्यर्थः । अङ्गा- करणं समाप्ती नातं चेवायत्ति न च तक्रिया किन्तु प्रायश्चित्त- मित्यर्थः । मध्येलगाकरगनानमन्ययाकरणमेव । यत्तु शतपथ. शुतो स यदि मन्येत न्यूनं मे 'यन्नमभूदिति प्रजननं म एतत् प्रज- निष्य इत्येव तदुपामीत । अथ यदि मन्येतातिरित मे यत्रेऽभू- दिति थिय म एतदामायोस्तेजसा ययसा बमवर्चसेन परिवती गमिप्यामीत्येव तदुपासीतेति चोकान्ते सयौवमेतां यज्ञस्य समृद्धि वेद सबसमृद्धेनेवास्त्र यन्त्रेनष्टं भवति । तेन एतादृशोपासना. विगेपादेव न्यूनादिसमाधानमुपासनाद्भाययणात् “ तदुतामिति न्यायाद यापज्जीवम् । भास्कराचार्यमर्तन मंवरसरं वा । जैमिनिः, उदगयनपूर्वपचारापूछिपु देवानि स्मृतिरूपान्यायदर्शनात् । प्रोपनयनादीन्युदाहरणमिति गवरखामी। अव दक्षिणायन कृष्णपक्षादिपु विगेपविहितकामव्यतिरकेणाविर्यपविहितानीति 10A मन्त्रजपाद्यन्यत्यम् । 1) A B D यम्भूदिति • (b) A तनपामोत तनुपामोत। (s) D. lteals here- यसव्यं म रतन पगुमान् भविम्यामीत्येव तदुपामीनाथ यदि मन्येत समर्व में याभूदिति ।

·निवाचारपदीय। ७३ - - सम्बध्यते । वस्तुतो यान्येवोदगयनादिषु विहितानि स्मृत्वन्तरेषु तविषयमे वेदम् । तथा इतरेषु तु पित्राणि । दक्षिणायनकृष्ण- पक्षापराहेषु काम्यानि पित्राणोत्ययः । ज्योतिशास्त्र,- तिथिनैकेन दिवसचान्द्रमानन कीर्तितः अहोरात्रेण चैकन सावनो दिवसः स्मृतः रविराश्यंशभोगेन सौरी दिवस उच्यते । चन्द्रनक्षत्रयोगेन नाक्षत्रो दिवसः स्मृतः ॥ चतुर्विधैच दिवसै मासोऽपि स्याञ्चतुर्विधः । सौरः संक्रान्त्यवच्छिन्नः सावनस्त्रिंशता दिनः । चान्द्रो राकान्तदर्शान्तौ नाक्षवो भान्त उच्यते । रवेदशराशीनां भोग: सौराब्द उच्यते ॥ शतानि वीणि पठान्तदिवसानां तु सावनः । विंशत्तिथ्यात्मकैश्चान्द्रो मासै दिमि भवेत् ॥ सप्तविंशतिभै र्भाब्दी मासै दशभि भवेत् । वृहस्पतेरेकराशिभोगोऽब्दश वृहस्पतेः ॥ तथा,-- वेदव्रतपोत्सर्गमेखलोहाहमङ्गलम् । सौरमानन कर्तव्यमभिषेक नवाब्दिकम् । अन्दायनन्तु पहचारकर्म सौरेण। सवाणित मावनेन । सवान्दोऽवाहःसंस्थावच्छिवयन्नपरः । अहो मुइर्ता यामाः प्रायश्चित्तोपवासाच आयुर्दायच नृणां गमनागमने च सावनान्मा- नात्।

·७ नित्यागरमदीप C शतानन्दः, [चूडार्वाक मङ्गलं कम्म मलमासेऽपि कारयेत् । तेपा सावनमानेन ऋषिभिः परिकीर्तितम् ॥ जाते मृतौ चाशौचस्य दिनमात्रं च सावनम्। नक्षत्रवतकल्येषु नाचवं मानमिष्यते ॥ पष्टाग्दादिविधानच 'बार्हस्पत्याच दृष्यते । पितामहः,- प्राब्दिके पिटकायें च मासयन्द्रमसः स्मृतः । तेन सोरसावनविहितं यत् कम्म तव्यतिरिक्तां यदाब्दिक वर्षविहितं व्रतपूजादिकं पिळकार्यञ्च थाहादिकं चान्द्रमासे कर्तव्यमित्यर्थः । तथा यत्तावत्तिथिविशेषविहितमुपजीव्य विहित यच्चैत्रादिमासपुरस्कारेण विहितं तनावश्यं चान्द्रमासादरः। तिथेशान्द्रत्वात् । चैत्रादिपदच्च चान्द्र एव मुख्यम् । लोकप्रसिडेः व्याकरणस्मृतेय । नक्षत्रेण युक्तः काल इति विहिताणप्रत्ययेन मघायुक्ता माधी व्युत्पाद्य सास्मिन् पौर्णमासीति विहिताण- प्रत्ययान्तरेण माघी मास इति व्युत्पत्तेः पुष्पयुक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यन सा । नाना स पोपो माघाधारीवमेकादशापरे । इति कोपाच । यद्यपि कदाचिन्माघपोर्णमास्यां न मघा- (1) D. Oants the portion bracketel (२) D हिमपान.॥ (1) D. गसम्बाद उचते। .

·मियाधारंप्रदीपः। . योगः कदाचिच्च फलान्यामपि मधायोग इति व्यभिचारस्तथापि मघायोगयोग्यतैव निमित्तम् । योग्यता यद्यप्यन्यत्र तयापीह तावदस्ति । यथोद्भिदादिपदस्य योगरूदत्वम् । तदुतमर्थापत्ति- वगेन एतद्गतमेवोद्भेदनं निमित्तम् । चान्द्रस्य दर्शान्तलेऽपि दान्तचान्द्रो न मघादिशब्दवाच्यः। माघी पौर्णमासी यत्र स माघ इति 'यो नाम तस्य दर्शान्ते बाधात् । सौरस्य त 'माधादि- शब्दवाच्यत्वसमर्थनसाहसं लोकवेदाधिकरणविरोधमपश्यतामतीव भान्तिविजृम्भितम् । यत्तु,-गमेझै गच्छतीति गौरितिवत साधुत्वार्थमनुशासनमिति तदपि मन्दम् । यवार्यस्य विसंवादः प्रत्यक्षेण प्रतीयते । स्वरसंस्कारमात्रात् तत्र व्याकरएमृतिः ॥ इति भट्टाः। न चावार्थविसंवादः पौणादिकेषु हि यया- कथञ्चिव्युत्पादनं स्वरसंस्काराय 'नार्यपरत्वनियमस्तदित' 'सर्व- . वार्थपरत्वमाश्रितमिति खमनीयामारेण निराकरणमशक्यमेव । प्रसिदयौगिकाहीनप्रोक्षणीशब्दादिष्वपि व्यभिचारस्य दर्शयितुं शक्यलेनायौगिकोऽहीनो वा प्रकरणाद गौणः। प्रोक्षणीवर्ध- संयोगादित्यधिकरणविरोधः स्यात् । एवञ्च सति श्रुतिस्मृतिपु दर्शान्तचान्द्रे माधादिशब्दयोगो गौण एव यथा ते शब्दार्थ लोकादवगते व्यक्लो प्रयोगो वैदेऽपि लाक्षणिकः । यासो वैशाखस्य सामावास्या रोहिखा सम्पद्यत इति शुतो दन्त- (1) D योगस्य दाले.॥ {} D माशादिवशमम । (३) B नान्यपरत्व । 9B. सवान्यपरत ॥

·नित्याचारप्रदोप। वैशाख एव रोहिण्यमावास्यायोगाद वैशाखशब्दो गोणः । एषा वै संवत्सरस्य प्रथमा रात्रिर्या फालानी पौर्णमासी योत्तरा एपी- तमा या पूति पूर्वाया पोर्णमास्यां मुख्य एव फाल्गुनीशब्दः । ब्रह्मपुराण कार्तिकपोर्णमासीपर्यन्तवल्यम भिधाय मार्गशीर्षस्य मासस्य प्रारम्भे प्रतिपद्यपि। नववर्षसमारम्भो देवैः सतयुगे कृतः ॥ इति पोर्णमास एव मुख्यः कथितः । श्रुतिय,-चतुर्यु चतुर्यु मासेषु 'चातुर्मासय्य या इति पोर्णमासान्तमासमभिमत्व । एव "तथास्वन्ते हिजोऽध्वरे"रिति मानवे । ऋबन्ते चातुर्मासस्य विधानं पोर्णमासान्त एव पौर्णमासान्ते मधुय माधवच वास- न्तिको ऋतरिति श्रुते ऋतुगदः । दयार्य सर्वभूताना वर्षाप्वेकव संवमेत् इति मनुना यतिधमें वर्षाशब्दोऽपि पोर्णम्यन्ते प्रयुती लक्ष्यते । अग्नमेधप्रकरणे च वसन्त एवाभ्यारभेतत्युपक्रम्य सा या फाल्गुनी पोर्णमासी भवति तस्यै पुरस्तात् पड़है वा सप्ताह वलिजः उपसमापयन्तीति पोर्णमास्यन्ते वसन्तशब्दः प्रयुक्तः । तेन मेषगरविसक्रान्तिर्मासि यत्र तचैवम् । एवं वैशाखाद्या कृपादि- सक्रान्तियोगेनेति ब्रह्मगुप्तवचनम्। चैत्रादिपदस्य कृदिशक्ति- प्रदर्शनपर न योगनिषेधपरं योगरूटित्वद्योतनाय। सौरपरले मेकान्तिपवययम् । मेयगरवित्वेन सोरत्वात् । 10 पावामाश्यानोति पौषमासान्तभिप्रेस्य ।

·नित्याचारदीयः। किञ्च एकमंज्ञौ यदा मासौ स्यातां संवत्सरे क्वचित् । आपादस्त हिमो मासः । दिरापाढ़ः सविन्नेय इत्यादिनिर्देशाः सौरे न घटन्ते। नहि सौरे मासद्धिरस्ति । एवञ्च तपश्च तपसय शैशिराहतू । मधुच 'माधवश वासन्तिकातू । शुक्रश्च शचिव ग्रैमावत् । अयैतदुदगयनं देवानां दिनमिति श्रुतिनिर्देशे सौर तपस्तपस्यादि- पदं गौणपरमेव । लोकवेदाधिकरणानुरोधादित्यवधेयम् । यद वा चान्द्रमासे होता पडू ऋतून कल्पयतीति श्रुतेः ऋतोविस्तरेण चैतद वर्षप्रदीपे प्रपञ्चितमस्माभिः। एवञ्च सति माधकार्तिकयोश्चैव चान्द्रमासो विधीयते । इति वचने मुख्यत्वात् पौर्णमास्यन्तमासग्रहणम् । माघ- सानादिक कृष्णादिमासे कार्यम् । यत्तु पारस्करः,- अमावास्यापरिच्छिन्द्रो मासः स्याद् ब्राह्मणस्य तु । संकान्तिपौर्णमासाभ्यां तथा क्षत्रियवैश्ययोः । इति तत्कम्भविशेषमासव्यवस्थावचनविरोधादव' कम्मणि दर्शान्तमासविधिः । माघासिते पञ्चदशी कदाचि- दुपैति योगं यदि वारुणेन । यथा- (३) I B. दारखेन। ( 1A.C. मावस्यानम् । {२} , B.D : टू यत।

·नित्याचारपदीप । इति। शतभिपायुलमाघदर्श श्राइविधानं तद ब्राह्मण- स्थाधिकारार्थक'मित्यर्थः । एवं सौरे यद विशेपविहितं क्षति- यस्य प्रसस्तम्। पोर्णमास्यन्तमासकर्तव्यं वैश्यस्याधिकफलद- मित्वर्थ. । हारीतः, मासि संवत्सरे चैव तिथिईध यदा भवेत् । तत्रोत्तरोत्तमा ग्राह्या पूर्वात् तस्मान्मलिम्लुचः ॥ मासादितिथे वर्षादितिधेय देधे यत्कम्मारब्धव्य तत्कर्मयुक्त- कालस्य दिनदये सम्भव इत्यर्थः । वृदयान्नवल्कर',- कम्मणो यस्य यः कालस्तकालव्यापिनी तिथिः । तया कम्माणि कुर्वीत ह्रासदी न कारणम् ॥ तथाच लमीधर, देवपिढचत्ययोः पूर्वाधापराजयोर्षि हितत्वात् तत्काले विहिततिथ्यादर । यत्तु वराहपुराणे,- सा तिथिस्तदहोरात्रं यस्यामभ्युदितो रविः । वईमानस्य पक्षस्य हासे त्वस्तमुपस्थिते । इति वईमानस्य पक्षस्येति तिथिहद्धावित्यर्थः । तेनोदय- कालीना तिथिरहोरात्र कार्यक्षमेत्यर्थः। एव यास्तमन तिथि: सा तिथिक्षयेऽहोरात्रकार्यचमेत्यर्थः । 'इट्च्चीपवासाद्यहोरात्र- माध्यकम्मविषयम् । यवत' या तिथि समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः । मा तिथि, सकला या नानदानजपादिपु । 17) ] D चनिमित्यर्थ । (७) 19 O giri (३) B D एवो.. (1) C बता ·+ एतद् व्यस्तं महादोषं इन्ति पुरवं पुराततम् ॥ नित्याचारपदीपः। दिनहये कम्मकालाभावे बोदव्यम्। वैधन्त तिथेन यथाकथ- चित् किन्तु विमुइतादिरूपत्वेन । पैठीनसिः - पक्षहयेऽपि तिथय स्तिथि पूर्जा तथोत्तराम् । त्रिभिर्मुहत्त विध्वन्ति सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ स्कान्दे,- नागो द्वादशनाडीभिर्दिक पञ्चदशमि स्तथा । भूताष्टादशनाडीभि पयत्युत्तरां तिथिम् ॥ चतुर्दशी पञ्चदशी दशमी च तथा तिथिः । पूर्वी तिथिं दूषयति विभिरेव महतकैः । एकादशीविषये तु निगमे,-- सर्वप्रकारवेधोऽयमुपवासस्य दूषकः । साईसप्तमुइतन्तु वैधोऽन्यत्र व्रतान्तर ॥ शिवरात्रिजन्माष्टमीविपये वैधो वक्ष्यते । थावण्यां पौर्णमास्यां वा प्रतिपत् षण्मुहर्तकः । विडा स्थाच्छन्दसां तवोपाकर्मोत्सर्जनं भवेत् ॥ एवं वैधे निर्णयः । निगमः,- युग्माग्नियुगभूतेषु षण्मुन्योर्वसुरन्धयोः । रुद्रेण हादशीयुक्ला चतुर्दश्या च पूर्णिमा । प्रतिपदाप्यमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलम् । 1) D. • प्रौपद्या.

·- नित्याचारप्रदीपः। युग्मं द्वितीया । अग्निस्तृतीया । युगं चतुर्थी । भूतं पञ्चमी। पट् पष्ठी। मुनिः सप्तमी। वसुरष्टमी। रन्, नवमी। रुद्र एकादशी। एषु सप्तयुग्मेपु पूर्वतिथिरुत्तरविद्या ग्राह्या । उत्तर- तिथिथ पूर्व विद्या पाया। ब्रहस्पतिः,-- एकादश्यष्टमी षष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी । अमावास्था द्वितीया च ता उपोषाः परान्विताः ॥ गावः,- कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी । पूर्वबिद्धा तु कर्तव्या परषिद्धा न कुत्रचित् ॥ पैठीनमिः,- पञ्चमी सप्तमी चैव दशमी च वयोदशी । प्रतिपद्रवमी चैव कर्तव्या साम्मुखी तिथिः ॥ साम्मुखी मायाव्यापिनी। कौम्में,-- नागविहा तु या पठी रुद्रविडो दिवाकरः । कामविडो भवेद विष्णु ने ग्राह्यास्ते तु वासराः । कामस्त्रयोदशी। विष्णुर्दादशी। एतानि चोपवासविषयाणि । पूर्व विद्वायाम्- यां तिधिं समनुप्राप्य प्रस्तं याति दिवाकरः । मा तिथि: सकला भेया दानाध्ययनकम्मम ॥ दति देवनवचनात् प्रातःकाले तिष्यभावेऽप्यारम्भः । पाधपानावग्रहमोकाः,- अव

·निवाचारप्रदोषः।
सोदय विमहायां कुर्याद दानं व्रतानि च ।
उभयत्व तथात्वे तु पूर्वयुस्तदनुष्ठितम् ॥
परतेय तयात्वं चेत् पूर्वा ग्राया तिविषये।
तिथेः साम्य च वृद्धौ च रयतां तिधिरत्तरा।
पूचेयुरसती प्रातः परास्विमुर्तगा।
सा हितोया परोपाथा पूर्वविडा ततोऽपरा ।
रम्भारतीया पूर्वा स्यादुत्तरा स्याद व्रतान्तरे ।
परेऽडि नास्ति चेत् पूर्व विदाम्यस्तु व्रतान्तरे ।
मुहर्गमात्रसत्वेऽपि दिने गौरीव्रतं परे।
शुद्धाधिकायामम्येवं गणयोगप्रशंसनात् ॥
चतुर्थी तु परोपाप्या गणनायव्रते पुनः ।
मध्याह्नव्यापिनी पूज्या तटुवबागचतुर्यपि ॥
परेयुरेव मध्याहव्याप्ती विघ्नस्य सोत्तरा।
अन्यथा पूर्वबिदेव माढयोगप्रशस्तितः ।
पूबेधुरेव तव्याप्तौ पूर्वा सर्पप्रिया तिथिः ।
नोचेत् सर्वस्य पञ्चम्या योगोऽत्यन्तं मयस्यते ।
सर्व्वव पञ्चमी पूर्खा याद्या स्कन्दव्रते परा।
नागविहा स्कन्दपठी सा निषिद्धा व्रतान्तरे ।
(1) B. निविश्वेन .)
रतदितः।
(३) B पूर्णविहां ततोपराः।
(01 भावयोम।

·८१
निवाचारपदीप ।
उत्तरस्या अलामे तु नागबिदापि ग्राह्यते ।
सप्तमी पूर्व बिदेव व्रतेषु निखिलेष्वपि ॥
अलाभे पूर्बबिडायाः परविदापि यद्यताम् ।
व्रतमात्रेऽष्टमी कृष्णा पूर्जा शुक्लाष्टमी परा॥
दूर्वाष्टमी त शक्लापि पूर्वबिदा विधीयते ।
पचहयेऽप्युत्तरेव शिवशक्तिमहोत्सवे ।
नवमी पूर्वविद्धव पक्षयोरुभयोरपि ।
कष्णा पूर्वोत्तरा शुक्ला दशम्येवं व्यवस्थिता
कलाकाष्ठादि वेधोऽपि ग्राह्य एकादशीव्रते ।
अरुणोदयवेधोऽपि व? वैष्णवदीक्षितः ॥
साईसममुइतस्तु वेधोऽन्यत्र व्रतान्तरे ।
दादशी पूर्वविहेव व्रतेषु निखिलेष्वपि ।
एका वयोदशी पूबा परा कृष्णनयोदशी।
पलामे सापि पूव पराननत्रयोदशी ।
या एका ग्यते पूर्बा गृह्यतां सा पराज्ञिकी।
चतुईयुत्तरा शक्का पूबा छष्णचतुर्दशी ।
"[उदये दिमुह पि ग्राधा नव्रते तिथिः।]
एकापि राबियुत्ता स्थाच्चैत्रथावणमामयोः ।
(1) Dोपि।
AND.घोडा.
(1) D Orulta the portion braskelau

·नित्याचारपदोपः।
शल्ला सदापि पूर्दैव यदि स्यादापराहिकी।
पर्वप्रतिपदोः सन्धिमध्याई वा ततः पुरा ।
अन्वाधानं पूर्वदिने यागः सन्धिदिने भवेत् ।
अहं मध्याह्नतः सन्धावन्वाधानं च तद्दिने ।
इष्टिं परदिने कुर्यादन्यो वाजसनेविनः ।
यस्तु वाजसनेयो स्यात् तस्य सन्धिदिनात् पुरा ।
न काप्यन्वाहिति: किन्तु सदा सन्धिदिने हिसा।
सन्धियेत् सद्भवादूईमर्वागावर्तनाद रवः ॥
सा पोर्णमासी विनेया सद्यः कालविधी तिथिः ।
हादिः प्रतिपदो यास्ति तदई पर्वणि धिपेत् ।
यस्या तथा हिला सन्धिनिीयता' सदा ।
इटादि विसतिः सर्धा पर्वखेवेति निययः ।
यविस्त मियाद भानुसबक्षवमुपोषणम् ।
मुख्यं तस्यासम्भवेन यहीतव्यं निगोषयुक् ।
उपवासे यदृचं स्यात् तहि नकभनयोः ।
उदये विमुइतसं नक्षत्रं प्रतदानयोः ।
दिनये नयात्वे तु पूर्व स्वाद बलवत्तरम् ।
ययणन्तूतर पानमुपाकरणकम्मणि ।
1. पिरोता।
BHARAT पो. 'तमा सोग
Na."

·८
नित्याचारप्रदीपः।
'पित्रेऽपि तिथिवत् सर्बो नक्षवस्य विनिर्णयः।
पूचे स्यादुपवासादावुत्तरो व्रतदानयोः।
करणं यददिने तत्तु ग्राह्यं रात्रौ यदा तदा ।
दिनहटकभक्ताभ्यामुपवास: प्रसिध्यति ।
वारेषु संगयाभावात् ग्रहीतव्यं यथास्थितम् ।
स्कन्दपुराण,-
तिथीनामेव सवासामुपवासव्रतादिषु ।
तिथ्यन्ते पारणं कुर्यात् विना शिवचतुर्दशीम् ।
[ पूर्वबिद्धायान्तु'
तिष्यन्ते चैव भान्ते च पारणं यत्र चीयते ।
यामत्रयोईवर्तियां प्रातरेवहि पारणम् ॥
देवन्नः,-
दिनाईसमयेऽतीते भुज्यते नियमेन यत् ।
एकभक्तमिति प्रोक्तं न्यून ग्रासवयेण तु ।।
बाटो,--
मध्याहव्यापिनी ग्राह्या एवभक्तवत तिथि: ।
भविष्यपुराणे,-
मुदतॊनं दिनं नक्तं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
नचवदनावतमहं मन्ये गणाधिप ।।
-
1) ID पिक्रान्त | D. पिवाद."
३) F Ouuu the wortion bracketed.

·नित्वाचारपदोपः ।
-
श्रृंत्वन्तरे,-
नतं निशायां कुर्बीत ग्टहस्थो विधिसंयुतः ।
यतिय विधवा चैव कुर्यात् तत्सदिवाकरम् ।।
वत्सः,
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या सदा नक्तवते तिथिः ।
स्कान्दे,-
-
प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या दिवा नक्तं विधीयते ।
आत्मनो हिगुणां छायामतिकामति भास्करे ।
सूर्यव्रते विशेषः कौमें,-
नरस्य दिगुणां छायामतिकामेद् यदा रविः ।
तदा सोरं चरवक्तं न सतबिशि भोजनम् ॥
उपोपितव्यं नक्षत्रं यस्मिवस्तमियाद रविः ।
युज्यते यत निशि वा शशिना सहितं यदा।
स्कान्दे,--
तदेवोपवसेट्टक्षं यविशीथादधो भवेत् ।
उपवासे यथैव स्यात् तथा नोकभक्तयोः ।
पद्मपुराणे,-
दिवाराविव्रतं यत् स्यादेकस्यामेव चेत् तियो।
तस्यामुभययोगिन्यामाचरच व्रतं व्रती।
(1) पुराये।

·नित्याचारप्रदीप
-
व्यास
एकोद्दिष्टादिवयादी हचिहासादिचोदना ।
हितीयादिकयुग्मानां पूज्यता नियमादिषु ॥
[ 'पित्री चयदिप्राधान्येन निर्णयः। दैवे युग्माग्नीत्यादि-
शास्त्रनिर्णय.। गोभिल,-
खा दर्पा तथा हिसा त्रिविधं तिथिलक्षणम् ।
खर्चद परे ग्राह्ये हिसा स्यात् पूर्वकालिको ॥
मात्स्ये,-
देवकार्याणि पूर्बाद्धे मनुष्याणान्तु मध्यमे ।
पितॄणामपराढे तु कार्यायेतानि यत्नतः ॥
बेधा विभागो नायं पक्ष: । ] पञ्चधाविभागं व्यास पाई,
मुइतस्तु वय' प्रातस्तावानेव तु सङ्गवः ।
मध्याह्नस्त्रिमुहतः स्यादपरालय तादृशः ।
सायास्मिमुहतः स्यात् सर्वकम्भवहिष्कृतः ।
विधाविभागोऽमावास्यायादादो। प्रत्याब्दिक पवधाविभाग।
हारित',--
धामयाइन्तु पूर्खाहे एकोद्दिष्टन्तु मध्यमे ।
पार्वणश्चापराधे तु प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् ।।
मास्ये,-
पनी मुहतो विख्याता दश पञ्च च सर्वदा ।
तत्रादमी मुहत्तों य म काल' कुतप. स्मृत. "
} } Outs tle pition bracketel

·55
नित्याचारप्रदीपः।
जई मुहर्तात् कुतपाद यन्मुहर्तचतुष्टयम् ।
मुहर्तपञ्चकं वापि वधाभवनमिप्यते ॥
प्रत्याब्दिकपार्बयविषयमिदम् । माधवाचार्यव्यवस्था
एकोद्दिष्टे तु मध्याहे युक्ता स्याटेकभुक्तिवत् ।
एकदेशे समायाप्तौ चये पूर्वान्चथोत्तरा॥
कुतपायपराह्नान्तव्याप्तिरब्दिक उत्तमा ।
तदभावेऽपराहस्य व्यापिका गृह्यतां तिथिः ॥
क्षये पूर्वोत्तरा वृहौ व्याप्तिशेदपराह्नयोः ।
न पायौ तिथिगी वहिक्षयाई तिर्थस्तु तौ ॥
साम्ये तूई तिथि द्या परबिंडा च इहिमत् ।
न स्मशत्वपराह्री चेत् पूर्वा स्यात् कुतपा था ।
वैपयेणेकदेशस्य प्राप्ती अाद्या महत्वतः ।
साम्येन चेत् चये पूर्वा परा स्याद डिसाम्ययोः ॥
वृद्धिसाम्यक्षमा ग्राह्या स्तीथंगा नोडगा इह ।
दर्शयाडे छन्दोगपरिशिष्टे,-
पिण्डान्याहार्यकं बाई चीणे राजनि शस्यते ।
वासरस्य टतीयेशे नातिसन्ध्यासमोपतः ।
चतुर्दश्यष्टमांगे क्षयः। अमावास्याप्टमांगे हमारम्भः ।
(1) B देकभवत् ।
{२) A. डिसाम्यक्षया पायतिचिनाईगा रह।
cरिसायचया
पायतिथिना चोईगा ११ । D. दिसाम्यया पायाम्मिथिगानोईगा रह।

·८८ नित्याचारमहीपा। चतुश्यष्टमांश मारभ्याष्टमांगात् पूवं थाइकालः । मार्गशीर्षामा- वास्यायां न्यैष्ठामावास्यायां] चतुर्दश्यष्टमाशेन क्षयः । किन्वमा- वास्यायामेव। अधिकमाससंवरसरे तु तयोरप्यमावास्ययीयत- ईश्वष्टमांश क्षयारम्भः । एवञ्च सति चन्द्रक्षययुक्तापराओं यादम् । तदुक्तम्,- अमावास्यां प्रतीक्षेत तदन्ते वापि निर्वपेत् । तदन्ते चतुर्दश्यन्ते। तथा- वईमानाममावास्यां लचयेदपरेऽहनि । यामांस्त्रीनधिकान् वापि पिढयन्त्रस्ततो भवेत् ॥ चन्दचयाभावेऽप्युत्तरदिने विशेषवचनात् । अथ कनिकाला। ब्रह्ममिहान्ते,- चान्द्रो माम्रो धमकान्तो मलमासः प्रकीर्तितः । ज्योति:मिदान्ते,- प्रसंक्रान्तमामोऽधिमामः स्फुरः स्यात् दिमकान्तमासः घयायः कदापि । (1) D • भारभ्यामावाशामामात । (२) 0 Ouits the portion bracittel,

·नित्याचारपदीप ।
-
॥
क्षयः कार्तिकादिनये नान्यदा स्यात्
तदा वर्षमध्येऽधिमासहयं स्यात् ॥
अधिमासहयं-प्रसंक्रान्तमासहयम् ।
अत्र माधवीये,--
अधिमासो दिसंक्रान्तः सोऽन्तर्भवति चोत्तरे।
असंझान्तावेकवर्षे दी चेत् संसर्य आदिमः ॥
क्षयमासो दिसंक्रान्त: स चांहस्पतिसंजकः ।
त्रयस्याज्या विवाहादी संसपीहस्पती उभी
शुद्धौ थोते, तथा स्माते मलमासो विवियते ।
काम्यारम्भं तत्समाप्तिं मलमासे विवर्जयेत् ॥
पारब्धं मलमासात् प्राक् कळं सवादिकञ्च यत् ।
तत् समाप्यं सावनस्य मानस्यान्यत्र लानात् ॥
प्रारम्भस्य समाप्तेश्च मध्ये स्थाचेन्मलिम्बुधः ।
प्रहत्तमखिलं काम्यं तदानुष्ठेयमेव तु ॥
कार्यादि तु यत् काम्यं तस्यारम्भसमापने ।
कार्य कालविलम्बस्य प्रतीक्षाया असम्भवात् ॥
अनन्यगतिकं नित्यमग्निहोवादि न त्यजेत् ।
गत्यन्तरयुतं नित्यं सोमयागादि वर्जयेत् ।
अगति ग्रहणम्रानं जातेष्टिर्मतस्तकम् ।
इयं (वयं] नैमित्तिकं तस्य व्यवस्था निब्धवन्मता।
In) 1 B C D •मतिसूतिका

·१०
नित्याचारपदीप ।
सकलकाम्यवर्जना-
शुद्धमासन्तानां स्याम्मलिने प्रथमाब्दिकम् ।
मलमासमृतानान्तु मले स्यादाब्दिकान्तरम् ।
वृहस्पतिः,-
वाले वा यदि वा वृहे शुक्र चास्तमुपागते ।
मलमास वैतानि वर्जयेद्देवदर्शनम् ।
अत्र मलमास वैतानि वर्जयेदितिदृष्टान्तीयादानात्
मामे यावनिपिई तत्सर्वमिह निपिध्यते ।
दिकमपि । [तथा ]
अपूर्वदेवतां दृष्ट्वा शुचः स्युनंदभार्गवे।
मलमामेऽप्यनाहनतीर्थयात्रां विवर्जयेत् ॥
गोनक',-
घानं तीर्थगतं व्रतक्षुरमहादानप्रतिष्ठादिकं
सिहस्ये विवुधार्चिते न शुभदं कर्तुंस्तथा सूर्यगे ।
विबुधार्चित रहसतो। सूर्यगे गुर्खादित्वे । शातातपः,
माघ एव यदा माघी सिहे चैव यदा गुरुः ।
वत चोर तबोदवाई ग्रहकम्म च वर्जयेत् ॥
मतानन्दन,
माघे च माघी यदि पोणमासी
तस्या तियो सिहगत च जीये।
(1) A C Onit the portioa bracketed
(
NCC पियो

·नित्याचारमदोग।
र
नोहाइकमान च कामरूपे
समाचरेद याम्यदिशि मशस्तम् ॥
महामाघी विनवाह माण्डव्यः सिंहगे गुरी।
विवाहवले कम्माणि कुर्य्यादिति वचः मृण ॥
श्रुतिवेधव्रतचूड़ानवग्रहयज्ञप्रतिष्ठार्धाः ।
रविभवनचे जीवे कार्या वयों विवाहह।
कल्पतरौ त,-
सिंहसंस्कं गुरु शक सर्बारम्भेयु वर्जयेत् ।
प्रारधञ्च न सिध्येत महाभयकर भवेत् ॥
पुरनाटकलवाणि हन्यात् शोनं न संशयः ।
कारको व्रजते नाशं सन्तानः धीयते चिरात् ॥
देवारामतड़ागेषु प्रपोद्यानग्रहेषु च ।
सिंहस्थं मकरस्थञ्च गुरु यत्नेन वर्जयेत् ॥
इति प्रतिष्ठादौ मकरहहस्पतिरपि वर्जनीय उक्तः ।
पुनः शतानन्दः,-
गुरुभार्गवयोरेको यदि स्यादुदितो युवा ।
विवाहवयंमन्यानि कुर्य्यादित्वाह चाङ्गिराः ।
एतदुतं भवेद यत्र बाले वृद्धेऽस्तगे भृगौ।
अग्न्याधियादिकं सर्व वर्जयेन्मलमासवत् ।
.
प्रतिधार्थी।
(३) Er. Aud here देवोइराणे-

·८२ नित्याचारप्रदीप गुरावस्तं गते वाः प्रतिष्ठोदवाहमेखलाः । गृहारम्भप्रवेशौ च चूडेत्येवं पड़ेव त। अग्न्याधेयादिकं सर्व गुरावस्तं गतेऽपि च । कुर्वीत तनिषेधोतरभावादिति निश्चितम् ॥ रविस्थराशि सन्त्यज्य उदित, स्याद युवा गुरुः। रविराशिसमेतोऽपि कदाचिदुदितो युवा । गुर्बादित्येऽपि गुरूदये कार्य गृहादीति गम्यते । उत्तर- सौरे,- गुरोर्मध्यमसंक्रान्तिहीनश्चान्द्रोऽधिवत्सरः । वानि तत्र यन्ना-प्रतिष्ठादीनि नाकिनाम् ॥ स्फुटसक्रान्तिहीनयेल्कोऽप्याहुरधिमासवत् ॥ चान्सवरसरमध्ये मध्यगणनया स्फुटगणनया गुरुसच्चाराभावे इदं बोध्यम् । ज्योतिः शास्त्रे, रुत्वातिचारं यदि पूर्बराशि नायाति मन्त्री विबुधाधिपस्य । दानं विवाह व्रतबन्धगई सर्व तदा इन्ति मतं मुनीनाम् ॥ यतानन्द, जीवस्य पूर्वरामिफलप्रदत्वेन कम्मानईत्वं तनु लुप्तमवसरत च नास्तीत्याच,- - B. दिसा.. . सजाई। (a) B, D पछाधिपस।

·निवाचारपदोप। ६२ सत्वं विवाहयनादिविषयं वचनं च तत् । किन्तु नष्टहृतावाप्तौ मनोरयवचः शृण । ययाचारगताः सबै ग्रहाः स्युः स्वफलप्रदाः । नष्टप्राप्तौ तु फलदः पूर्वराशिगतो गुरुः ॥ लुससंवत्सराधिकसंवत्मरमकरवहस्पतिषु कम्मकरणसमाचाराः शिष्टाचारमूलवादाट्रियन्ते। सर्वकाङ्गत्वेन द्रव्यशुद्धिरभिधीयते। द्रव्यशहिय कमाङ्गद्यसंस्कारः प्रक्षालनादिक्रियाजन्यी- ऽदृष्टरूपोऽतिशयः । शालनादिक्रिया विधया। शोधनक्रिया च न कमाझं प्रकरणाद्यभावात् । नचैवमाधानवत् । स्वकृतशोधन- जन्याया एव शुद्धः कम्माङ्गत्वप्रसङ्गः। प्रादधीतत्वात्मनेपदवदिह नियामकाभावात् । न च शास्त्रफलं प्रयोक्तरीतिनीत्या विधेष खगामिफलवावगमात् पररुतशुद्धेर्न कमाइत्वम्। विधिवणद्धि कत्तुंः स्वकीयं फलम् । तचेहापि । परद्रव्यशोधनकर्तुर्दासस्य ट्रव्यशुद्धिरूपं फल खस्य वेतनलाभोपयोगित्वात् स्वकीयमेव मेधातिथिस्तु नात्र शोधनक्रियाविधिविध्ययवशात् किन्तु सव्या- एसयविभागवत् साखतीदिनभनपक्षप्रस्रवणादिदेश विभागकचनr (1) EF • यत् । (२) A B C. विशित् । ३) BD तसं ॥ (a) A B C सन्दापपविभाग • 10 B ग.।

·खैः शुद्धिः। यत्र मनुष्या जायन्ते वा नियन्त यत्रात्यन्त- नित्याचारपदीपः। वत् कम्मापेक्षितत्वात् सिद्धार्थकथनमप्येतत् प्रमाणम् । शुद्धः कम्म कुर्यादित्युक्ते न जायते के शुद्धा इति तत्रैवमुपतिष्ठते भस्मनाद्भिर्मदा चैव शद्धिरित्यादि। भूशुद्धिः। देवलः,- यत्र प्रसूयते नारी मियते दह्यतेऽपि चाण्डालाध्युपितं यच्च यत्र विष्ठादिसङ्गतिः ॥ एवं कश्मलभूयिष्ठा भूरमेध्या प्रकीर्तिता। खशूकरखरोष्ट्रादिसंस्पृष्टा दुष्टता ब्रजेत् ॥ अङ्गारतुषकेशास्थिभस्माद्यमलिना भवेत् । एवं शोध्या भूमिम्बिधा। तव शुदिमाह। यत्र मनुष्या दद्यन्ते यत्र चारदातर धुपितं तयोर्दइनकालचेपगोक्रमणमेकी- - - उष्ट्रग्रामकुकुटादिभि- विष्ठादिसङ्गतिः तासा दाइवर्जितैस्तैरेव शहिः। खशूकरखरैथिर मध्युपिताया गोक्रमणमेकोलेस्विभिः । यिरमध्युपिताया: सेकोलेखाभ्या अदिः । सेकचोदकेन गोमूत्रेण वैति मेधातिथिः । प्रनारतुपादिभिचिरमपिताया उमेषनेन । मार्जनानुलेपने सर्वत्र समुच्चीयते । याज्ञवल्करः,-गृह मार्जन- लेपनाम् । पृथगुपादानात् प्रत्वई तयोः मियेति विनानगरः । 'मृत्यन्ती,-प्रतिगयोपाने तक्षण सूर्यररमानुप्रवेगोऽग्निज्वाला- ·- नित्याचारमदोमः। ८५ दर्शन मिति मेधातिथिः । बौधायनः, अनेकोडायें दारुगैले भूमिसमे इष्टकाय सदोलिताः। अनेकरेव पुरुषैरुत्तोलयितुं यद-दारुणि वा शिलायां शक्तिरित्यर्थः । मनुः,- ग्रामाद् दण्डशतं त्यका नगरान्च चतुर्गुणम् । भूमिः सव शुद्धा स्याद् यत्र लेपो न दृश्यते ॥ शिष्टाः,- ब्राह्मणावसथे भूमिर्गवां गोठे च या भवेत् । मेध्या वै सर्वदा भूमिदेवागारे तथैव च । अत्र देवागारशुद्धत्वोत्या सुधालिप्तस्यापि शुद्धत्वमुक्तं गोमय- लिप्त इव सुधालिप्तेऽपि भूशानपायात् । अतएव मार्जनोपार्ज- नैवेश्मेति मानवीये। उपार्जनं सुधागोमयादिभिरुपलेपनमिति मेधातिथिः । चूर्णस्यास्थिमयत्वात् पञ्चनखब्यतिरिक्तास्था क्षालनादेव शुः कहित्वम् । याज्ञवल्करः- रथ्याकहमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यजवायसैः । मारतेनैव शुद्धान्ति पोष्टकचितानि च ॥ धवलटहादीनि । नाच प्रोक्षणं तपादिग्रहे प्रोक्षणम् । 'सौवर्णराजतानानामूईपाचग्रहाश्मनाम् । भाकरज्जुमूलफलवासोविदलचमेणाम् । पात्राणां चमसानाञ्च वारिणा शुद्धिरिष्यते । (1) B. D सुवर्थराजता ।

·-- नित्याचारप्रदीप । अन्न मुक्ताफलगनशत्यादि । वैदलं वैणवसूर्यादि । चरुख़ुस्रुवसनेहपात्रायुष्णेन वारिणा । स्फासूाजिनधान्यानां मुपलोदूखलानसाम् ॥ मन:- निलेपं काञ्चनं भाण्डमभिरेव विशुधयति । अलमश्ममयञ्चव राजतच्चानुपस्कृतम् ॥ अत्यन्तानुपहतम् । प्रोक्षणं संहतानाच बइनां धान्यवाससाम् । सहताना कठिनानाम् । रूपाणाम् । वासोग्रहण गाकचांदेरप्युपलक्षणम् । स्मृतिः, वस्त्रधान्यादिराशीनामेकदेशस्य दूपणे । तावन्मात्र समुद्धृत्व पं प्रोक्षणमहति ॥ अल्पानान्तु चालनमेव । अनेक पुरुषवाह्याना धान्यराशिवस्त्र- ग्रहप्रभृतीना प्रोक्षणमेवेति प्राञ्चः । अथवा 'सजातीयद्व्यसमुदाय सलेपाना शुद्धिमाह तेजसाना मणीनाच सर्वस्याश्ममयस्य च । भमनाद्भिर्मदा चैव शहिस्ता मनीपिभिः । तवा,--- तामाय कास्यरेत्याना वपुषः सीसकस्य च । गौच ययाई कर्तव्य धारामोदकवारिभिः । ममतोयपदायपाषाम् ।

·नित्यासारपदीयः। वपुरङ्गम् । कृष्णशकुनिमुखावमुष्टं निर्लिखेत् पात्रम् । खापदमुखावमृष्टं न प्रयुञ्जीत पात्रम् । मार्जारमुखावमृष्टे मार्जारथैव दर्ती च मारुतय सदा शुचिः । इति वचनाव दोषः । मनुः,- गवाघ्रासानि कांस्थानि खकाकोपहतानि च । [शुद्धान्ति दशभिः क्षारैः शूद्रोच्छिष्ठानि यानि च । ] अङ्गिराः,-गण्डूषपादशौचयोः कास्यपात्र करणे पण्मासं यावद् भूमौ निक्षिप्य पुनरग्नौ करणम् । शूद्रभोजने कास्यस्य चतुर्भिर्मार्जनः । अग्नौ च निक्षेपात्। अप्रक्षालितहस्तेन ग्रहण गोशृङ्गेण स्पर्शनाच्छुद्धिः। बौधायनः,-मूत्रपुरीपरेतःप्रभृत्युप- हतानां पुन: पाको गोमूत्रेण वा सप्तरावं वासो महोमयानाम् । हारीतः,--खचाण्डालोदक्यादिस्पर्श निर्लेपयोरपि त्रिः सप्तसत्व: परिमार्जनम् । शड्डः, तैजसानां कुणपरेतीमूत्रपुरीपोपहताना- मावर्तनमुल्लेखनमथवा त्रिः सप्तकलः परिमार्जनम् । पावर्तनं चिरकालं मूत्रादिसंसर्गे। [आकारनाशः सद्यः । अवाम्मादीनां न नियमो यस्य येनोपहन्यत इति शास्त्रान्तरात् । [विष्णुः,- शारीरैमलैर्मयैः सुराभिर्वा यदुपहतं तदत्यन्तोपहतम्। सर्व- - (8) A C. निलिमेत् ।। E F न मयुनोत.। (*) Omits the portion bracketed (1) C. बर्माजमै.। Acadd here महामहानद्या वा। (0. Onuts the partion bracketel, ·धीमवदेव गाणस्य समानयोनित्वात् । हारीतः,-आदित्ये. अस्थिपदं दन्तस्याप्युपलक्षणम्। 'स्पृश्यानां शृङ्गास्थिदन्तानां नित्याचारप्रदीप लोहमयभाण्डमग्नो प्रतप्तं शुध्येत् । अनमयमश्ममयं मणिमयच सप्तरात्रं महीनिखननेन। दन्तशृङ्गास्थिमय तक्षणेन। दारवं 'अत्यन्तोपहतस्येव वस्त्र क्षालितं यन वय॑ते तच्छिन्द्यात् । लोहभाण्डं यन्नादृष्टधातुमयम् । ] यात्रवल्करः, तक्षणं दारुशृङ्गास्थां गोवाः फलसम्भवाम् । मृन्मयं च जह्यात् । हस्तिमहिपादिसम्बन्धिनाम् । तथा,- उपरोदकगोमूत्रः शधात्वाविककौशिकम् । सथीफलेरंशपर्ट सारिष्टैः कुतपं तथा ॥ उपरमृत्तिकासहितेन उदकेन गोमूत्रेण वा प्राविकमूर्णा- भवं कम्बलादि कौशिकं कमिकोशोत्य' पट्टादि। अंशपर्ट वल्कल- तन्तुकतम् । कुतपः पर्वतीयछागरोमनिर्मित: कम्बलः । सगोरसप्पैः क्षोमम् । अल्पोपघाते तु देवलः कर्णकौशेयकुतपयट्टचौमदुकून्तजाः । अल्पशोचा भवन्त्येते योपणप्रोक्षणादिभिः । तथा नोमियानाम् । [ यमः,- (1A.C अत्यनोपपतय व शारित यति तजिन्यायात । खोर" (*) B. Ourut the portion bracketed, (NAAC मसापां ·मित्याचारमटीप.। कृष्णानिनादीनां बालैर्वालानामड्डुराम्भसा । वालानां चामरादीनाम् । ] मनः,- क्षीमवत् शडशृङ्गाणामस्थिदन्तमयस्य । शुदिविजानता कार्या गोमूत्रणोदकेन वा । देवल:- तूलिकामुपधानस पुष्परक्ताम्बरं तथा। शोषयित्वातपे किश्चित् करैः 'सम्मार्जयेन्मुहुः । पयाच वारिणा प्रोक्ष्य नियुजीत खकमणि । तान्यायतिमलिष्ठानि यथावत् परिशोधयेत् । पुष्परतानीति हरिट्रारतस्याप्युपरक्षणम्। राक्षः-राग- द्रव्याणि शुचीनि प्रोषितानि। एतच्च रागलोयभयान्मानिष्ठादी तु क्षालनमेव । मनुः,-पुन: पाकाम्महीमयम् । शङ्कः- मोवपुरीपर्वा ठोवनैः पूयशोणितः । संस्पृष्टं नैव शुद्यत पुन: पाकामहीमयम् । तत्र परित्याग इत्यर्थः । तथा, वाणाश्चैव सर्वेषां शुद्धिरुत्पवनं स्मृतम् । कीटाटुपघाते च वस्त्रेणाच्छाद गालनम्। प्रशान्तरे शुदिलावो दूवस्थ निति जले भाण्डस्यैव मजनम् । माड्दो - (1) B D. Omit the portion bracketed. (२) B. D सम्पायन । 11) B शुसान 1

·मित्याचारमदीपः।
बोधायनः,-मधूदकपयस्तविकाराः पानात् पानान्तरनयने
शुद्धाः । मनः,-
प्रोक्षणात् टएकाठच्च पलाशचव शुद्धाति ।
[ देवला,-
सर्व्ववाणां' पक्कानां लवणस्य गुडस्य च ।
नान्यत् प्रोक्त परित्यागादशदानामिति स्थितिः ।
तदत्यन्तीपघात । वृद्धघातातपः,
तापनं ततैलानां सावनं गोरसस्य च ।
तन्मावमुद्दतं यत् कठिनञ्च पयो दधि ।
अविलीन तथा सपिविलीनं थपणेन च ।
आये-
द्रवद्रव्याणि भूरीणि परिणाव्यानि चाम्भसा ।
गस्यानि नोहयथैव गाकमूलफलानि च ।
त्वला त दूपितं भागं परिभाष्य जलेन तु ।
'विश्णुः,--मोक्षणेनैव
पुस्तकम् " यानवल्काः
रश्मिरग्नीरजम्शया गोरखो वमुधानिन्तः ।
विग्रुपो मचिका स्सगे वसः प्रसवणे शुचिः
रजः सादिव्यतिरितस्य ।
1A अयथ्याला ।
(R} B D Ouut the pation bracketed.

·नित्याचारमहोप । सकाकोष्ट्रखरोलूकशूकरपाम्बपचिणाम् । यजाविरेणुसंस्थादायुर्लक्ष्मीच हीयते ॥ सम्माजनीस्त्रीपादरजथैवम् । अश्वग्रहणं हस्तिनोऽवतरस्या- प्युपलक्षणम् । विगुपः क्षीरादिविन्दवः । एते स्पर्गे शुहाः । अजावं मुखतो मेध्यं न गौ न नरजा मला:। पन्यानय विशुद्धान्ति सोमसूर्याशमारतः । मुखजा विग्रुषो मेध्यास्तथाचमनविन्दवः । श्मशु चास्थगतं दन्तलग्नं त्यका ततः शुचिः ॥ - [तया,- कारुहस्तः शुचिः पखं भक्ष्य योपिन्मुखं तथा । मनः,-शकुनिः फलपातने खा मृगग्रहणे शुचिः ।'] शकुनिरमध्यभंगव्यतिरितः। खपदं व्याघ्रादेरुपलचणम् । तथा,- पक्षिजम् गवाघ्रातमवधूतमवतुतम् । दूषितं केशकीटच मृत्प्रक्षेपेण शद्धाति ॥ एतदवविषयम् । अवधूतं मुखखासहतम् । अवत्तं तुत- सविहितम् । सजल भस्म मृदापि प्रक्षेप्तव्यमिति याज्ञवल्काः । (1) B Oats the portion brackcted (VACमविप्रितम ।

·१.३
।
नित्याचारमदीप ।
यावत्रापैत्वमेध्यातो गन्धो लेपच तत्कृतः ।
तावन्मृदयाघुपादेयं सास ट्रव्यश्वहिए ।
वेपस्तकृत इति वचनात् कुडुमादिगन्धलेपस्य पूर्वस्यस्य
सत्वेऽपि नागौचम् ।
तथा,-
वीणि देवाः पवित्राणि वाणानामकल्पयन् ।
अदृष्टमद्भिनिर्णितं यच्च वाचा प्रशस्थते ।
यदृष्टत्वेनादृष्टमजातम् । केनापि प्रमाणेन यत्र दोपो न
ज्ञात इत्यर्थः । दोपशवायां निर्णिक्त क्षालितम् । शुद्धौ कृताया
मपि शडायां वाचा प्रशसायां शद्धिरित्यर्थः ।
यान्नवल्काः,-
शुचि गोटप्तिकत्तोयं प्रकृतिस्थं महीगतम् ।
प्रकृतिस्यं रूपरसान्तरमनापन्नम्। महीगतं नाशवभूमि-
गतम् । आकाशस्वमपि शुद्धमेव । इदं गोदप्तिचर्म चेत् शुचि ।
पाचमनाई देवलः,--
उदृता अपि शुद्दान्ति शुद्धः पावः
एकरातोपिता आपस्याज्याः शुद्धा श्रपि स्वयम् ॥
[तया,-
करमलाशचियुक्तानि तीर्यतः परिवर्जयेत् ।
कश्मसान्दादियुप्तं यत्र तत्र तीर्थान्तराजलं ग्राद्धम् ।']
घमुद्दताः।
(D) B. D) Omsla Llis portion bracketcu.

·निवाचारपदीयः।
..
गावातपः,-
अन्त्यैरपि कृते कूपे तड़ागेपु सरासु च ।
एयु सात्वा च पीत्वा च प्राययित्नं न विद्यते ।
'मृत्वन्तरी,-
वापीकूपतड़ागेषु दूपितेषु सरःसु च ।
उद्धृत्व वै कुम्भशतं पञ्चगव्येन शुद्धाति ॥
मृतपञ्चनखात् कूपादत्यन्तोपड़तात् तथा ।
अपः समुहरेत् सर्वाः शेषं वस्त्रेण शोधयेत् ॥
[ शनिदाल कलर ये एकष्टकररिते।
पञ्चगव्यं न्यसेत् पचाबवतोयं समुद्धरेत् ॥ ]
जलाशयेषु चान्येषु स्थावरेषु चरेषु च ।
कूपवत् कथिता शदि महत्सु च न दूपणम् ॥
दिशरात्रेण शुदातीत्यधिकृत्य यमः, भूमिठच्च नवोदकम् ।
बाहो,-नवखातजलं दारावेण शुदाति ।।
तया,-
प्रासनं गयनं यानं जायापत्वं कमण्डतुः ।
शुचीन्यामन एतानि परेपामचीनि तु॥
गोतमः,
.
--
(1) E F. Here add :-
रशिरशिरमवस्नोरयोमाभेक,
एमित दूपिते पे इम्मानो पहिसार।
(A) B D Omot tho partigius bracketed

·नित्याचारपदोपः। आसनं शयनं यानमन्त य समाचरेत् । परकीयमित्यर्थः। वस्त्रे निर्णिज्याशताविति परकीयस्य निर्णजने नाधिकारः। तथा पादौ शुचित्रीमणानाम् । एतच्च पदा स्पृष्टञ्च कामत इति यदशहलं तस्थापवादः। इति ट्रव्य- शुद्धिः। अथ कर्तृ शुद्धिः। देवल:- जनने मरणे नित्वमशौचमनुधावति । सपिण्डान् पिटवन्धूंय यत्र क्कचन तिष्ठतः ।। अशीचं विविध प्रोक्तं वाद्यमाभ्यन्तरं तथा ।। तवाभ्यन्तरमुपलक्षणम् । वाझशरीरस्य कम्मानहत्वम् । 'तदीयस्खत्वाथयद्रव्याशदिति द्विविधा। सपिण्डाय मात्स्ये, लेपभाजयतुर्थाद्याः पिवाद्याः पिण्डभागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्इंध साप्तपौरुषम् ॥ मनः- सपिण्डता तु पुरुपे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदकभावय जन्मनाम्रोरवेदने । (1) RD (५) EP होमसत्तात्रयपालिदिभा।

·नित्याचारप्रदीपः। - स्वप्रपितामहस्य यः प्रपितामहस्तदन्वये यावन्तः सप्तमास्ते स्वस्य सपिण्डा इति मेधातिथिः । बहस्पतिः, समानोदकभावश्च निवर्त्तताचतुर्दशात् । एतत् मन्वविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते । इति वृहस्पतिवचनादनादेयम् । चतुर्दशपुरुषादूई जन्मनाम- जानेऽपि न समानोदकभाव इति विकल्प इत्येके । इदच जननं मरणञ्च जातमेवाशौचनिमित्तम् । आदित्यपुराणे,- अपि दाढ़ग्रहोत्रीय सूतके मृतकऽपि वा। अविज्ञाते न दोप: स्यात् श्राद्धादिषु कथञ्चन ॥ न चैवं विदेशमरणे ज्ञानावधिदशरात्रप्रसङ्गः । अन्य देशमृतं ज्ञातिं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च । अनिर्गते दशाहे तु शेषाहोभिर्विशद्धाति । इति ब्रहस्पतिवचनात् । एवञ्च सति-- एकेनापि परिज्ञाते भीतर्दोषमुपावत् । इति दातुरञानेऽवस्यादुष्टत्वेऽपि वचनादोषः । एवम्,-- अनग्निमत उत्क्रान्ते: साग्नेः संस्कारकम्मणः । शुद्धिः सञ्चयनं दाहान्मृताहस्तु यथातिथि ॥ इत्यशिरःस्मरणादम्निमतो दाहात् पूर्वमशौचाभावः । प्रतिभाते । १४ ·नियाधारणदीप.। जातकखः,- एकाम्नमरणादूईमयीच बाइमेव च । यस्य तु त्रयमग्नीनां तस्योई दाहकमाणः । अई त्रिपक्षाद यत् याई मृताइन्येव तद् भवेत् । 'अधस्तु कारयेद दाहादाहिताग्नेदिजन्मनः । एवञ्च पुवस्व दाहादूईमशीचं मातीनाज मरणादूईमिति व्यवस्थापक्षोऽपि शुद्धिगुच्छलिखितो नादयः । एवमाहिताग्नेर्दे- वालोकिकाग्निना दाहेऽपि पश्चात् योताग्निना यदाविदाहस्ततः प्रभृत्येवाशोचम् । तत्पूर्वमगौचं नास्ति। एवञ्च दम्पत्योः पूर्वमृतस्य वैतानेन दाहेऽपि पश्चान्मृतस्येति वचनान्तरेणारणि जन्यलौकिकाम्निना दाहेऽपि मरणदिनावध्येवागौचम् । अशीचे च कम्मणां न निषेधो येन विहितप्रतिषेधे विकल्पः स्यात् किन्तु पर्युदासः । तदयमर्थः। यन्सन्ध्यामुपासीत तदन्यवाशीच- दिनेभ्यः। कर्मविधीनां शेपः । [ जावाल:,-] सन्ध्यां पञ्चमहायचं नैत्यिकं स्मृतिकम्म च । तन्मध्ये हापयेत् तेषा दमाहान्ते पुन: क्रिया । नेत्यिक ऋतिकम्त्यनेन नैमित्तिकमप्युपलक्ष्यते कालिदासचयनिनः स्मार्तञ्च कम्म विधा त्याज्यमिति । विधा नित्वं नमित्तिक काम्यञ्च । एवञ्च सति न च नैमित्तिकोयोदः कत्र्तव्योहि कथञ्चन । (1) D Omits the portion bracketal तथाच 10 D थपसातबार.. (2) 0 पचामनुस्मनान्तरेषा ।

·नित्याचारपदीप । इति वाक्यस्य प्रामाण्येऽपि सूतकादिमध्यपतितजातकम्मादि- सञ्चयनादियाडपरमेव । यमण्डौ,- दानं प्रडिग्रहो होमः स्वाध्यायः पिटकर्म च । प्रेतपिण्डक्रियावर्जमशोचे विनिवर्तते। तेनाटकामावास्यादिवाई पिटकम्मत्वाविवर्तते । 'मासिक- वार्षिकथाइयोर्वचनान्तरादशौचानन्तरं क्रिया। ऋष्यशृङ्गः, शुचीभूतेन दातव्यं या तिथिः प्रतिपद्यते । सा तिथिस्तस्य कार्या वै नत्वन्या तु कदाचन । इति । तथा,- मासिकार्थे तु समासे कदाचिन्मृतसूतके । वदन्ति शुद्धी तत्कायें दर्श वापि मनीषिणः । विपक्षाघुपलक्षणचैतत् । ग्रहणे मानं दानं वचनान्तरादशी- चेऽपि स्यादिति वक्ष्यते । संक्रान्तिमानदानादिक वर्णम् । यत्तु,- प्रसाताशी मलं भुक्तो अजपी पूयशोणितम् । বুনি वाक्याद भोजननिमित्तयोर्जपमानयोरशोऽपि कार्यत्वमिति तव नैमित्तिकानामपि निपिडत्वात् । सूतके मन्त्रवत्कम्मे स्मार्त नैव समाचरेत् । पापोगानदयं मुमा तथा प्राणाहुतीरपि । - BRD. मासिवमानियो बाइयो। (1) IRD रानूनम.। {" .पि."

·नित्याचार प्रदीप ।
इति सर्चत्यागस्मरणच विगमूवीमर्गनिमित्तशौचचण्डा
लादिसर्यननिमित्तस्य च
खानस्यामन्सकलान प्रतिप्रसव ।
किञ्च मक्ताविपये न मुइतमप्यप्रय
न मुहर्तमप्यप्रयत: स्वादित्वापस्तम्ब
स्मृतः निषेधपरिपालनरूपेण शौचस्य कर्तव्यत्वम् । [नतु
नैमित्तिकत्वात् । ] एतेन कृत्वा वा ब्रह्महा शचिरित्यादौ महा
पापप्राययित्ते' शोचपदप्रयोगात्र मुहर्तमप्यप्रयत: स्यादिति
निषेधपरिपालनरूपेशाशीचेऽपि प्रायश्चित्तमिति निरस्तम् ।
गौचनचयमिन्याहुद्दम्भोगोमयादिभिः ।
इत्यादिना शोचस्य मलचालनाचमनरूपत्वेन पापप्रायश्चित्ते
शोचवाभावात्। नहि कमाईतापादकमात्रं शोच' सपिण्डी
करणे शोचपदाप्रयोगादगोचनिरासमतोक्षणाञ्च ।
पितरौ प्रमिती यस्य देहस्तस्याशचिर्भवेत्।
न दैव नापि पित्रा स्वाद यावत् पूर्णी न वत्सर. ।
इति कन्मानहतावचनात् ।
सपिण्डीकरणादूई प्रेत. पाणभाग् यत. ।
हहिपूष्टियोग्यथ ग्रहस्थच ततो भवेत् ॥
इति मपिण्डीकरणस्य कमाईतापादकत्वात् । शौचरूपत्वे
चाम्यागचिवविलम्वनिषेधभयेन सूतकेऽपि
कार्यतापत्तिः।
(1) D Onits the portion vrachetel.
(३) B D प्राषिते ।
hi
मामौषम्
II.D •ण्याहवाचार
.

·नित्याचारप्रदोषः। 18 जातेष्टेचाशौचायगमप्रतीक्षाविचारचतुर्थाध्याये विरुद्धः' स्यात् । नैमित्तिकस्य वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतेत्यस्याशीचे कर्तव्यल स्यादिति। छन्दोगपरिशिष्टे,- सूतके कम्मणां त्यागः सन्ध्यादीनां विधीयते । होमः श्रोते तु कर्तव्यः पकानेनाथवा फलैः ॥ अकृतं हावयेत् स्मातें तदभावे लतालतम् । कृतमोदनशनादि तण्डुलादि कताकतम् ॥ बौह्यादि चालतं प्रोक्तमिति हव्यं विधा बुधैः । सूतके च प्रवासे च स्वाशक्ती थाइभोजने । एवमादिनिमित्त हावयेदिति योजयेत् । सन्ध्यानिपेधे पैठीनसिः, सावित्रधाञ्जलिं प्रक्षिप्य प्रदक्षिणं सत्वा सूर्य नमस्कुर्यात् । एतावत् कार्यम् । देवलः,- जन्महानौ वितानस्य कर्ममत्यागो न विद्यते । शालाग्नौ केवलो होमः कार्य एवान्यगोत्रजः ॥ केवलशब्दाद यज्ञादिपिण्डपिढयजयोर्निषेधः । पिण्डयनं चरु होममसगोत्रण कारयेत् । इति जातूकर्यवचनात् चरुपिण्डयन्त्रयोविकल्पः पौर्ण- मासे चरौ कृते त्वमावास्यायामशौचपाते त्वारब्धत्वात् समा. 7 (1) B. विण्ड' .. (३) B. हावये विनियोजयेत् । ३) B • वेबखे । (D.. पशादिपिण्डयनयोधेिध

·पनमेव।
नित्याचारपदीपः।
पारस्करः,-नित्यानि निवत्तेरन् वैतानवर्जम् ।
वैतानिकानि नित्यानि दर्शपोर्णमासाययणाग्निहोत्रचातुम्माया
दीनि। निरूढ़िपशुबन्धहोमयोः पान्तरसावकागत्वान्नाशीचे
ऽनुष्ठानम्। पाथयणमप्यन्तिमपळपयन्ते गतमनन्यगतिकत्वा-
दन्ते कार्यम् । व्याघ्रपादः,
थोते कम्मणि तत्कालं म्रातः शुदिमवाप्नुयात् ।
अगोचमध्ये ऋत्विक यजमानश्चेत्यर्थः । मनुः,
न च तत्कन्म कुर्बाण: सनाभ्योऽप्यनुचिर्भवेत् ।
सनाभ्यः सपिण्डः । तत्कम चौतेष्वालिज्यम् । प्रवासश्चाशीचे
निपिड एव।
प्रात्ययिककार्ये च शुदिविधानादेव विपत्ती
प्रवामे कार्येऽग्न्युपस्थानं कार्यम् । प्रवेशोपस्थानच्च पादि-
सविधावावश्यकत्वात् कार्यमेव । स्कान्दे चन्द्रशमयी वैष्णवा;-
प्रतिनायाम्,-
मया भक्त्या प्रकर्तव्य प्रत्यहं पूजनं तव ।
इति यावजीवसङ्कल्पनात् विष्णुपूजाऽभौचेऽपि कार्या ।
असपिण्डरहे नीला पूजनीयः सदाशिवः ।
अति प्रामाणिकलिखनात् 'देवतान्तरपूजान्येन कारयि.
नया। यद्यपि इयगी,-
प्रतिष्ठितार्चा न त्याच्या यावज्जीवं तदर्चनम् ।
-
•रनुबानमा
(c देवान्नर.॥

·(a) प्रतिक्रिया B यापासपरिकिया।
नित्याचारप्रदीपः।
इत्यविशेषेणोतं तथापि देवतान्तरपूजनं ब्राह्मणान्तरद्वारैव ।
छन्दोगपरिशिष्टे,-
न त्यजेत् सूतके कम्म ब्रह्मचारी स्वकं कचित् ।
न दीक्षणात् परं यजे न कच्छादितपश्चरन् ।
आदिपदं प्रारब्धकर्मोपलक्षणम् । विष्णुः,-न देवप्रतिष्ठा-
विवाहयोः पूर्वसतयोः । याज्ञवल्करः,
ऋविजर्जा दीक्षितानाञ्च यन्ने कम्माणि कुळताम् ।
यतिव्रतिव्रह्मचारिदाब्रह्मविदां तथा।
दाने विवाहे यज्ञे च सङ्ग्रामे देशविनवे ।
प्रापद्यपि तु कटायां सद्यः शोचं विधीयते ।
ब्राो,-
निमन्वितेपु विप्रेषु प्रारब्धे याडकर्मणि ।
देहे पिळपु तिठत्सु नाशौचं विद्यते क्वचित् ।
इदच सहस्रनामादिजपकर्मणि वरणस्वाप्युपलक्षणम् ।
तवापि तस्य नागौचम् । मृतिः,-
प्रारम्भी वरण यागे सङ्कल्पो व्रतजापयोः ।
नान्दीमुख विवाहादौ थाडे तु स्यात् पचिक्रिया ।
(1) D बाक्षयान्तरहारेणेव ।
१२) B C D. सती.
(३) B य.

·नित्याचारग्रदीप ।
बाहो,-
अकालमृत्ववो शान्त्यर्थ महादाने च रोगिणाम् ।
महादानपद शान्तिमात्रोपलक्षणम् ।
दुर्भिक्षे प्राणरक्षार्थ कतयज्ञस्य देहिन ।
राष्ट्रभने स्थितस्याथ पुत्रदाराय रक्षत ॥
ग्रहोपतापशान्त्वयं क्रियमाणे च कम्मणि ।
तयोपसर्गात् सन्देह रक्षमाणस्य नो भवेत् ॥
नित्य व्रतपरस्थापि कच्छ्रचान्द्रायपादिपु ।
निवृत्ते कच्छहोमादौ ब्राह्मणादिपु भोजने ॥
सतत कृच्छ्राद्याचरणशीलस्य क्लच्छारम्भेऽप्यशौच नास्ति
रुच्होमादिसमाप्ती ब्राह्मणभोजनकम्मणि दातुर्भीलच न
गोचम् ।
पैठीनमि ,
विवाहदुर्गयन्त्रेषु यावाया तीर्थकम्मणि ।
न तत्र सूतक तद्वत्कम्म यज्ञादि कारयेत् ॥
पनापद्यपि । प्रजापति ,-
अगोचे त समुत्पन्ने पुवजन्म यदा भवेत् ।
कत्तुम्तात्कालिको गडि पूवागोच न बाधकम् ॥
एव प्रेतक्रिया या त पूज्वागीच न बाधकम् ।
भारीत ,-प्राइनाडीच्छेदनात् संस्कारपुण्यार्थान् कुर्वन्ति ।
भेम्झार जानकम् । पुण्यार्थी दानादय । गानिखिती,-कुमार

·नित्याचारप्रदोपः।
+
प्रसवे नाद्यामच्छिन्द्रायां गुड़तिलहिरण्यवस्त्रप्रावरणगोधान्यप्रति-
ग्रहेष्वदोषः। मनुः,-
उभयन इशाहानि कुलस्यान भुज्यते ।
यदवमति तेषान्तु दगाहेन विशुद्धाति ।
यमः,-
सूतके तु कुलस्याबमदोष मनुरववीत् ।
खकुलस्य स्वयं भोन्यमित्यर्थः। पट्त्रिंशन्मते,--
विवाहोत्सवयचेय त्वन्तरा मृतसूतके ।
परैरवं प्रदातव्यं भोक्तव्यच विजोत्तमैः
भुञ्जानेषु तु विप्रेषु त्वन्तरा मृतसूतके ।
प्रन्यरोहोदकाशता मर्चे ते शक्यः स्मृताः ।
अङ्गिराः,-
अशीचं यस्य संसर्गाजायते ग्रहमेधिनः ।
क्रियास्तत्र न लुप्यन्ते ग्याणां न च तद भवेत् ।
'अन्यगोवमातुलादिनिमित्तामौच परकीयशवस्मर्यादिनिमि-
त्तायौ यस्य तत् तस्य स्वस्यैव न त तपस्थपुवादीनाम् ।
वैखदेवक्रिया च न लुप्यते पुनादिनव कार्या सर्वार्थलादित्यर्थः ।
एवम्,-
पितरौ प्रमिती यस्य देहस्तस्साशचिर्भवेत् ।
न देवं नापि पित्रा स्याद यावत् पूर्णो न वत्सरः ।
(UB D समगोय.
(b) पर्यो.

·नित्याचारदीपः।
!
पितुरब्दमशोचं स्यात् पण्मासान् मातुरेव च ।
मासवयन्तु भार्यायास्तदई भ्रादपुवयोः ।
इति सामान्यतोऽशौचस्मरणेऽपि
तथैव काम्यं यत्कम्म वासरात् प्रथमाते ।
इति स्मृतेः काम्येष्वनधिकारो न नित्यनैमित्तिक । सपिडी-
करणादूई काम्येऽधिकार संवन्सरमध्येऽपि ।
सपिण्डीकरणादूचे प्रेत: पावणभाग यतः ।
बतिपूष्टियोग्यय गृहस्थय ततो भवेत् ॥
इति वचनात् । केवलम्
दीपदानं गयाबाई 'पिण्डच्चापरयाक्षिकम् ।
प्रथमेऽप्दे न कुर्वीत योजनेऽपि कृते सति ।
अदाशौचम्।
मम्वः,-
ततः मञ्चयनादूईमनमर्गो विधीयते ।
ततः पूर्वमशागौचमुहम्। अधिराः,-
चतुर्थशनि कत्र्तव्यः संम्नयों याघ्राणस्य सु।
भवस्य पञ्चमे प्रेयः मसमे च तथा विमः ।
ग्दा दगम्य सागाचे विभागतः ।
-

·निमाचारमहीर ।
देवला,-
अशौचकालाद विजेयं स्पर्शनन्तु विभागतः ।
अशौचयोः सबिपातेऽप्यनाशौचम् । ब्राझे,-
सर्वमङ्गमसस्पृश्यं तत्र स्थात् सूतके सति ।
सूतकमध्ये सूतके नितरा मृतकमध्ये मृतौ। अङ्गिराः,-
सूतके सूतकीवर्ज संस्पर्शो नैव दूप्ति ।
शङ्कलिखितौ,-सानोपस्पर्धनादेव पिता शुचिः ।
--
अथ शुद्धिः।
मनुः,
शुद्धेपद विमो दशाहेन हादशाहेन भूमिपः।
वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुदाति ॥
बाझे,-
शोचाशोचं प्रकुर्बीरन् शूद्रवद वर्णसङ्कराः ।
सद्धरा अनुलोमजाः । प्रतिलोमजास्तु विध्यनधिकारिणः ।
मूत्रपुरीपोन्सर्गवत् मलापकर्ष कुर्युरित्याहुः । अङ्गिराः,-
सयामेव वर्णाना सूतके मृतके तथा।
दशाहाच्छुद्धिरयवा इति गातातपोऽब्रवीत् ॥
पराशरः-
एकाहाछुवाते विप्रो योऽनिवेदममन्दितः।
-

·नगनुपनारम्बारिमायोपोरोमा थम मरणय बमो. -- तामामिति बहुवचनात् स्वजात्यु तामितिलिङ्गात सर्ववर्ष- नित्याचारदीयः। याहात् केवलवेदस्तु निर्गुणो दशभिर्दिनः । तथा सम्पर्कहत्तानां न प्रेतं नैव भूतकम् ॥ मनः,- दगाई शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते । अर्वाक् सञ्चयनादस्यां वाहमेकाइभेव वा ।। एते च कुसूल-कुम्भी-धान्यक वाहिकाखस्तनिकक्तिमत्- अमेयाशौचकालाः । ब्राझे,- • यण्मामाभ्यन्तरं यावद गर्भस्रावो भवेद यदि । तदा माससमैस्तासां दिवस: शुद्धिरिष्यते ॥ प्रत कहें खजात्युक्तमशौचं तासु विद्यते । सन्धःगौचं सपिण्डानां गर्भस्य पतने सति ॥ साधारणमिदम् । तेन पञ्चमषष्ठयोगर्भपाते कुलस्य सद्यः शदिः। हारीतः,-जातमृते मृतजाते वा कुलस्य विरात्रम् । इदं सप्तमाष्टममासविषयं जातशदात् । स्मृतिः- पाचतुर्याद भवेद सावः पातः पञ्चमपष्ठयोः । पपप्रसवसंना तु सप्तमाष्टममासयोः । "D Here adda- एका गावाविषयम्। हारोत:- हमार एष प्रिन सपिएरपरणे ति। बसानराथि कक्ष बनोसामोविसिषो। पुरवियर ·नित्याचारपदोप। - तेन जातशवलिङ्गात् सपिण्डानां विरानाशोचं सप्तमाष्टम. मासविषयमेव । नावचनान्मातुः [पष्ठादूई, दशरा सर्वत्र । सप्तमाष्टमयोरपि बालजीवन सर्वेषा दशरावम् । पुनर्हारीतः,- जातमृते मृतजाते वा सपिण्डानां दशाहम् इदं नवम- दशममासविषयम् । सप्तमाटममासयोस्वाहाशौचविषयत्वात् । नवमादिमासविषयमृतजाने पारस्कारः,-- गर्ने यदि विपत्तिः स्याद दशाहं सूतकं भवेत् । नवमादिमासजातमृतौ कौमें,- जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणं पितुः । मातश्च सूतकं तस्मात् पिता त्वस्पृश्य एव च ॥ सद्यःशौच सपिण्डानां कर्तव्यं सोदरस्य च । प्रत्र पित्रोदेशरानं सपिण्डानां सत्यः । वचनात् पितुरप्यङ्गा- शौचं दशाहान्तम् । कात्यायनः,- पनिवृत्ते दशाहे त पञ्चत्वं यदि गच्छति । सद्य एव विशतिः स्यात्र प्रेतं नैव सूतकम् ॥ प्रचेताः,- मुइत जीवितो वालो यदि पञ्चत्वमृच्छति । मातः शदिर्दशाहेन सद्यःशौचास्त गोविणः ॥ - (1) D, Dmits the portion bracketed, (1) EF मममममारिमा । (२) F F अवमादिषिषममाममतजाते.।

·नित्याचारमदीप । मुहर्तपदं नाडीच्छेदोपलक्षणम् । नाडीच्छेदनात् पूर्वन्तु वालमरणे जातमृते मृतजाते वा सपिण्डानां दशाइमिति हारीतोते दशाहाभ्यन्तरे वाले प्रमिते तस्य बान्धवैः । शावागौच न कर्तव्यं सूत्यशौच विधीयते । इति बृहन्मनुवचनाच सपिण्डानां दशरानमेव । जातमात्र- स्येति कोम्भवचनात् नाडीच्छेदनात् पूर्वमपि सद्यःशौचमिति विकल्पो देशकुलाचारव्यवस्थितः । विज्ञानेश्वरेण तु पञ्चमषष्ठयो- गर्भपाते कुलस्य विराव सप्तमाष्टमादिषु जातमृते मृतजाते वा विपाद दशरावम् । दशराबिर्बालमरणऽपि कुलस्य सूतका शोचमिति स्मृत्वन्तरसवादेन व्यवस्थापितम् । यमजजननेऽप्येकस्य जीवनेऽन्यस्य मृतो समानो न्यायः । जातमृती पित्रोदशाई सपिण्डानां सद्यः शुद्धिर्मृते बलीयस्वात् । गर्भनाये तु पितुः मानमात्रम्। पेठीनसिः,--सूतिका पुत्रवती विशतिरावेण कम्म कारयेत् मासेन स्त्रीजननीम् । एकस्य मृतजननेऽन्यस्य बालाद्यशौचम्। को- पजातदन्तमरणे पिवीरकाइमिप्यते । जातद विराध स्यादिति शास्त्रविनिययः । प्रयत.. १३) 3 D भतभाति ।

·नित्याचारप्रदोष । सपिण्डानान्तु शहा, प्राङ्नामकरणात् सद्यःशौचम् । याज्ञवल्करः,- आदन्तजन्मन: सद्य आचूड़ानैशिको स्मृता। विरात्रमावतादेशाद दशरात्रमतःपरम् । अत्र दन्तजन्मादयः कालोपलक्षका इति लक्ष्मीधरः । पण्मासी दन्तजन्मकालः । तत्र दन्तानुत्पत्तावपि बालमरणे- ऽहरशोचम् । एवं टतीयोऽब्दयूड़ाकालः । तत्र चूड़ाया अकरणेऽपि विरात्रम् । प्रथमवर्षस्य चूड़ाकालत्वेऽपि दन्तजन्मा- नन्तरं.[ तब ] चूड़ाकरणाभावेन विरात्रम् । दन्तजाते वसत- चूड़ेऽहोरात्रमिति विष्णुस्मृतः । प्रतएव- यद्यप्यकतचूड़ोऽपि जातदन्तश्च संस्थितः । दाइयित्वा तथाप्येनमशोचं वाहमाचरेत् ॥ इत्यद्भिरःम्मरणं विवर्षचूड़ाकरणाभावे बोध्यम् । एवं दिमासाधिकपडूवर्षादूईमुपनयनकाम्नः । ततोपनयनाभावेऽपि सम्पूर्णाशोचम् । तथा च बाभ्रे,- अनुपनीतो विप्रस्त राजा वैवाधनुर्यहः । पग्टहीतमतीदस्त वैश्यः शूद्रस्ववस्नधक । मियते यत्र तत्र स्थादशीचं वाहमेव तु॥ दिजन्मनामयं कानम्वयापान्तु पड़ास्टिकः । पवाप्दिकस गूदाणा खजान्युजमतःपरम् । M (1) D) Imut the posts i la batal ·पाक्षिकः । दाहपचे उदकदानमपि । द्विवर्षादूर्द्ध दाहनियम.। नियापारमदोषः। अन्न हि गर्भाष्टमवर्षे ब्राह्मणादित्रयाणामुपनयनधनुर्ग्रहण- प्रतोदग्रहणकालः। [ शूद्रस्य षष्ठे वस्त्रग्रहणकालः । ततः पूज्य बालमृतौ विरात्रम्। तदुई बान्तमरणे सम्पूर्णाशीच मित्युक्तम् । एवनोपनयनस्य कालोपलक्षकत्वमुक्तं भवति । एवं दन्तजन्मादिषु बोध्यम् । यदि तु,- चतुर्थपञ्चममासे दन्तजन्म संदृश्यते चूड़ोपनयनयोरपि निमित्तान्तरण स्वकालात् पूर्व करणं यथा ब्रह्मवर्चसकामस्य पञ्चमे । तब जावाला, व्रतचूडादिकानान्तु प्रतीतिषु यथाक्रमम् । दशाहबाहएकाहः शुद्ययन्त्यपि हि निर्गुणाः ॥ अकालेऽपि तत्प्रतीतो यथोक्तायौचम् । अद्विवर्षस्य दाइ कन्याशौचम् । कौमें,- प्रजातदन्तमरणे पित्रोरेकाहमुच्यते । यत्तु याज्ञवल्कीयं अहस्त्वदन्तकन्याविति तदपरिनीतकन्या- मृती सपिण्डायोचपरमिति। शहिचन्द्रिकाकारस्थाजातदन्त कन्यापरत्वव्याख्या किंमूलेति न विद्मः। दन्तजन्मोड़े स्मृत्य- स्तरे- - ( 1 Outs the ]»»rtion bracketed.

·नित्याचारपदीय ।
-
अप्रत्तास च प्रत्तास संस्कृतासंस्मतासु च ।
मातापिनोस्विरावं स्यादितरेषां यथाविधि ॥
कन्यामरणाधिकारे कौमें,-
आदन्तात् सोदरे सद्य चूड़ादेकरावकम् ।
आपदानात् विराचं स्यादिति शास्त्रविनिययः ।
सपिण्डानान्तु ब्राझे,-
आजन्मनस चूड़ान्तं सद्य:गौचं विधीयते ।
ततो वाग्दानपर्यन्तं भवेदेकाहमेव च ।
अतःपर प्रदाना विरामिति निययः ॥
वाग्दानोत्क वाग्दानात् पूर्व तकालेऽपि विरात्रमित्यर्थः ।
वागवाने त सते तव जयं चोभयतः समम् ।
उभयतः पिटकुले भर्तृकुले च । वृहस्पतिः,---
पाणिग्रहणिका मन्ना भर्तृगोतापहारकाः ।
भगोषेण नारीणां देयं पिण्डोदकं ततः ।
सप्तपदीकरणानन्तरम्। तत्पूर्व विरावमुभयमः ।
यद्यप्यादिपुराणे,-
सापिण्डा स्यात्तु कन्यानामदत्तानां विपूरुपम् ।
इत्युकं तयापि मन्वर्यविरोधादनादरसमाचारः। ब्रानो,
पिता दत्ता तु या कन्या खातन्वादन्यमाथिता।
-

·नित्याचारमदीप
-
यं यं चितवती भूयस्तस्याशौचं भवेत् त्राहम् ।
मृतायां वा प्रसूतायां नान्येषामिति निययः ।
पदे च सप्तमे 'काचिद वलाद यदि धृता भवेत् ।
स्वामिगोवं भवेत् तस्थास्तञ्च भूयो विशिष्यते ।
पेटकत्वं प्रसूतायां ततः पौर्विकभर्तकम् ।
तथा-
आदावन्यस्य दत्तायां कुवचित् पुत्रयोईयोः ।
पितुस्तन विरावं स्यादेकरावं सपिण्डिनाम् ॥
पुवयोरिति 'वचनादुभयजनितपुत्रायाः पुनमरणे प्रसवे
दितीयपितुचिरानम्। मरीचिः,-
मात्रकया हिपिटको भ्रातरावन्यगामिनी ।
एकाहः सूतके प्रोक्तं विरात्र मृतके तयोः ।
पित्रा सह तिष्ठतो: पैटकम् । मात्रा सह मारकम् ।
[अविभक्तयोरपि माकम् । ] ब्राह्मे,—अपरिणीता या
रजस्वला तन्मृतौ पितर्दशराबम् । [विष्णुः,-पत्नीनां दासीनां
दासानामानुलोम्येन स्वामितुत्यमगौचम्।] मृतिः,-
-
-
(1) D.• बाहिबाबा यदि।
(२) B. D कदाचित ।
(RJA.B.C. वचनादुभयन बनित •
13) A B. C. Omit the portion brachetai.
IU B D.Omit the portion bracketel.

·नित्याचारपदोष । १२३ मृते सूते च दासीनां दासानाश्चैव कामतः । खामितुल्यं भवेच्छोचं मृत खामिनि तत्' खकम् ॥ वाझे शहा, - अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यावन्यगतासु च । 'परपूर्बासु च स्त्रीषु विरात्रात् शुद्धिरिष्यते ॥ कचिच- पुत्रिकायान्तु दत्तायाः प्रसवे मरणे तथा । पिवीच दशरात्र स्यादेकाहश्च सपिण्डिनाम् ॥ व्यानपादः, तुल्यं वयसि सर्वेषामतिकान्ते तथैव च । उपनीते तु विपमं तस्मिन्नेवातिकालजम् ॥ वयोनिमित्ताशौचास्पन्नम् । दशाहातिक्रमे विरावाय- शौचम् । अतिकालजं पुरुषपरम्परातिकमजं समानोदका- शोचम् । तथातिकालजं अन्तरा जन्ममरणाशीचं प्रोपितशेष- कालाशोचञ्चोपनीतविषयेऽपि । सर्वमेतत् सर्ववर्णसाधारणम् । उपनीताशौचमेव वर्णक्रमेण विषममित्यर्थः। समानजातीया- शौचसत्रिपाते विष्णुः, -जननायौचमध्ये यद्यपरं जननं स्यात् पूर्वाशौचव्यपगमे शतिः। राविशेषे द्वाभ्यां प्रभाते दिनक्रयेण । अशोचमध्ये जातिमरणेऽप्येवम् । ज्ञातिमरणमध्ये मृतकान्त- 11.

·नित्याचारप्रदोष । रेऽपि पूर्बशेषेण शधिः। राविशेपे हाभ्यां प्रभात दिनत्रयेण । राविशेपो दशमाहः । प्रभातपदेन तदहः कल्यम् । एवं दशमेऽ- हनि तदुपसि सजातीयनिमित्तग्रहणे द्विविदिनद्या शुद्धि यद्यपि स्मृतिषु विहिता तथापि न वईयेदघाहानीति मनुना निपिडा। तथाच विहितप्रतिषेधादिकल्पः । तदुक्लं भहै, अथवान्तयंदाशौचनिमित्तं किञ्चिदापतेत् । तत्र शेपेण या शदिस्तछेपोऽयं भविष्यति ॥ न वईयेद दशाहानि निमित्तादागतान्यपि । विकल्पे च सति यथादेशाचारं व्यवस्थेति । अस्महे दशमाह स्तप्रभातथवणे हित्रिदिनधिर्नाद्रियते । देवलः,- परत: परतः शुदिरघदौ विधीयते । स्याञ्चेत् तत्पञ्चमादनः पूर्वेणाप्यनुशिष्यते । सपिण्डाशोचमेव विविधं भवति। किञ्चिदघटविरहितं किञ्चिदधिमत् । सपिण्डमध्येऽपि सहोदरभाटपिढय- तत्पुवसूतकमन्तरङ्गम् । तथा भार्यायाः, पत्युः। पत्युच भायर्यायाः। तथा सपिण्डत्वाविशेषेऽपि विद्यायनसदाचार- वयोवदत्वादिगुणवतः जननमरणे गुरुतरमशौचम् । रहत्वष्ठतं गुणवत्त्वकतचायौचस्य गुरुत्वम्। एषध सति पूर्वस्याध- हहिरहितस्यागौचस्योत्पन्नस्य पूर्वभागे मदगोचान्तरपाते पूर्वेण राशिः। द्वितीयभागे तामाधवडि मदगौचपाते दितीवेन रद्धिः । एवमन्त- कथितविधाघवधि- तदुत्तरभागपतितमप्यमीचं my , ५मिना ·मित्याचारयदीप । १३५ - विधाकला तदभागद्दये तदपेक्षयाधिकाघधिमदशौचपाते पूर्वे चेत् पूर्वेण परतः परेणेत्येवं शुदिः। एवं ततः परमपि विचार्यमिति परत: परत इति वीसया दर्शितम् । तथा च बाझे,-- 'आधं भागहयं यावन्मृतकस्य तु सूतके । हितीये पतिते चाधामृतकात् शहिरिष्यते ॥ अत अर्द्ध द्वितीयात्तु सूतकात्तु शुचिः स्मृतः एवमेव विचार्य स्यान्मृतके मृतकान्तरे ॥ एतदपि न वईयेदधाहानीत्यनिन निषिद्धवाद वैकल्पिकं यथा- चारं देशेषु व्यवस्थितमिति नामद्देशे विचार्यते। अन्तरगगुण- भावेन शद्धिविचारः कलौ नास्तीत्यप्याहुः । अङ्गिराः,- अनिर्दशाहे जनने पथात् स्यान्मरणं यदि । प्रेतमुद्दिश्य कर्त्तव्यं तताशौचं स्ववन्धुभिः । -- मरणोत्पत्तियोगे तु गरीयो मरणं भवेत् । ब्राह्मे,- शवेन शुद्धाते सूति न सूतिः शवशोधिका । तदेतत् सर्वमालोयोलम्,- दोर्खाल्पापि पुरा परापि सततं सूतेम॒तिः शोधिका । (1) E F बाद्य भागइय यावत सूतकस्य व सूतके। हितीये पतित पाद्यात् सूतका राजिरिष्यते । (२) L D गुणवद भावेन .।

·सर्वत्र पूर्वागौचेन शुद्धौ सूतिकां रजखलां क्रियाकर्तारं
नियाचारप्रदीपः।
[ इति ।
खल्यागौचस्य मध्ये तु दीर्घायोचं भवेद् यदि ।
न च पूर्वेण शुद्धिः स्यात् स्वकालेनैव शाति ॥
इत्युशनसोक्तं सजातीयविषयम् । स्वल्पकालीनमरणाशीचस
दीर्घकालसूतकं बाधकमिति हारलताकारण्यवस्था नादेया ।
वहन्मनः,-
गुरुणा लघु शुद्धात लघुना नैव तद्गुरुः ।
सजातीयदीर्धाल्पकालीनशौचविषयमिदमपि। वृद्धानि,
सूतकाद द्विगुणं गावं शावाद द्विगुणमार्तवम् ।
आर्तवाद द्विगुणा सूति स्ततोऽधि शवदाहकः ॥
दाहकः दाहादिप्रेतकम्मकर्ता । स्मृत्यन्तरे,-
पाहोभिर्विशुद्धात उदक्यां सूतिकां विना।
त्वकान्येषां शदिरित्यर्थः । विगतन्तु विदेशस्थं कौमें,
देशान्तरगतं श्रुत्वा सूतकं गावमेव च ।
तावदप्रयतो मर्ची यावत् नेपं समाप्यते ।
गेपं अगोचदिनपम् ।
पटियोजनाद्यात्मकदेगान्तरमरणे सद्यःशोचविधानं तदत्र समा
धारावाद्रियते । मनु:-
प्रतिक्रान्ते दगाहे तु विरावमशुचिर्भवेत् ।
यत्तु स्मृत्यन्तरे गिरिनदीव्यवहित.
) ( Omit the portion brackslal
(a) " मात्राधि ."

·+ नित्याचारपदोप । १२० वृद्धवशिष्टः,- मासत्रये त्रिरात्रं स्यात् परमासे पक्षिणी तथा। अहस्तु नवमादागूई मानेन शुद्धाति ॥ इति । एतच्चातिकान्तागौचं मृतके न सूतके। अस्मदेशे समाचाराभावाब व्यवस्थाप्यते । अतएव विज्ञानेश्वरी नानादिवस- शोधकवाक्यान्युदाबल्य समाचाराभावादेतानि न व्यवस्थाप्यन्त इत्युतम् । - पिनमाद्यमाचे विशेषः। पैठीनसिः,-- पितरो चेन्मृतौ स्यातां दूरस्थोऽपि हि पुत्रकः । श्रुत्वा तहिनमारभ्य दशाहं मृतको भवेत् ॥ आग्नेये,- 'पिटमाटप्रपात तु प्राईवासायुपोषितः । अतीतेऽन्देऽपि कुर्चीत प्रेतकार्य यथाविधि । स्मृत्यन्तरे,- मातर्यग्रे प्रमीतायामशद्धी म्रियते पिता। पितुः शेपण शुद्धिः स्यान्मातः कुर्यात्तु पक्षिणीम् । मातरि मृतायां पश्चात् पिळमरणे उत्तरभाविनापि पिळ- मरणेनैव शुद्धिः। दयोरेकादशाहलत्वं पितरेकादशाहे कार्य- - . {} D पिटमानुपधाते तु ।

·दोहित भगिनीपुत्र विरानम्। एतेषां मातामहादिभगिनी
F
नित्याचारप्रदीप ।
[मिति विज्ञानेखर । ]' पिटमरणाशौचमध्ये पचान्मादमरणे
ऽपि पितुरगौच समाप्य पश्चात् पक्षिणी प्रक्षिप्य शद्धि । न पूर्व
शेषमात्रेण दशाहानन्तरम् । स्मृति,
पिळपत्नयामतीतायो माळवर्ज विजोत्तम ।
सवत्सरे व्यतीते तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥
सवसरात् पूर्व दशावमित्यर्थ । अभिरा यमथ,-
दिसन्ध्य सद्य इत्याहु स्त्रिसन्ध्यमहरुच्यते ।
एकरात्रिर्दिने हे च पक्षिणीत्यभिधीयते ॥
-
विरावाशौचम्।
हारीत, एकाहमसपिण्डत । अनुपनीतपरम् । जावाल ,
समानौदकाना
वाहम्।
बिराचम् । प्रचेता,-माळश्वसमातुलयो ऋत्विजि विरावम् ।
गोतम,-'पाचार्यमूर्ध्वस्नीयान्यशिष्येषु चैवम्। अगिरा,
कौम्मे, मातामहखखएरमरणे
।
(1) A CD Om t the portion Tracketed
(a) D • मरणे."
(w B D Add hero ofaut quis kaldarinirana trifaſer
पियर।
on D चावार्थ सम्पूर्ण ।

·नित्याचारपदोप। १२८ सुतान्तानां खग्रहे स्थिताना मरणे विरात्रम् । 'खग्टहे त बिरा स्यादित्य शिरोवचनात् । एतेषामेव खग्रहादन्यत्र मृतानां संस्कृत पक्षिणी राधिरिति तहचनबलादेव पक्षिणी। मनुः,- थोत्रिये तूपसम्मन्ने त्रिरावमशुचिर्भवेत् । अथोत्रियत्वहः कृत्स्नं उपसम्पने स्वग्रहस्थे। वशिष्ठः,--मत्तानां स्त्रीणां त्रिरात्र- मगौवम् । पित्रोरित्यर्थः। ब्रहम्पतिः,-पितोमरणे विनानां स्त्रीणां विरात्रम् । कश्यपः, अनशनजलाग्न्यादिप्रमादहतानां विरावाराशिमाह । तथा 'रणे परामुखहते लोष्टलगुड़ादिडिम्बा- हवहते त त्राहम्। सम्मुखहतस्यापि कालान्तरमृतौ वाहम् । अग्न्यादिना विपद्रस्य चातुर्वर्णस्य रोगिणः । सपिण्डास्तस्य शुद्धान्ति विरात्रण न संशयः ॥ गोतमः,---प्राणान्तिकमायश्चित्ते वाहम् । ममादादग्न्या- दिना मरणे सम्पूर्णाशौच मद्भिरसोत सगुणमृतविषयम् । (1) D खम्टहेषु विरान.. (२) D • तदुपचनादेष । १२) D इलिया। (# D मरणे. (4) D प्रमादादग्न्यादिपरखे। (६) D. मङ्किर प्रोक्त 2.

·मित्याचारपदीप ।
पक्षिणी।
--
बान्धवानाई
-
श्वशुरयोगिन्याच मातुलान्याञ्च मातुले ।
पिवोः खसरि च प्रेते पक्षिणी क्षपयेनिमाम् ।
मनुः,--शिप्पलिक्वान्धवेषु च पक्षिणीत्यर्थः ।
कात्यायनः,-
प्राममातुः खमः पुत्रा आत्मपितुः वसुः सुताः ।
आममातुलपुत्राय विज्ञेया श्रामबान्धवाः ॥
पितुः पितुः स्वसः युवाः पितुर्मातः स्वसः सुताः ।
पिटमातुलपुवाय विजेया पिळवान्धवाः ।।
मातर्मातुः स्वसुः पुत्रा मातः पितुः स्वसः सुताः ।
मातुर्मातलपुवाय विनेया माळबान्धवाः ।
एतेषु पक्षिणीत्यर्थः
.
-
एकाहा।
विष्णः,--प्राचार्यपत्रीपुत्रोपाध्यायमातलमातःस्वसहराए
'महान्यायिनिष्येष्वेकरावेण । अत्र वशरादिपदं विदूरपरम् ।'
पहरित्यनुत्ती जावान,-
मावची गुरी मित्र मण्डलाधिपती तथा ।
O D.रा."
(२) । दूरसरमा

·नित्याचारपदोपः। 11 मनुः- सत्रवाचारियेकाहमतीते क्षपणं स्मृतम् । प्रेत राजनि सज्योतिर्यस्य स्थादिषये स्थितिः। सूर्यज्योतिर्मती यावत्सू-लोकमशौचम् । एवं नक्षत्र- ज्योतिषि मरणे यावनक्षत्रदर्शनम् । सद्यः। डिवाहवहतानाच तथैव प्राणसचिणाम् । नदीखापददष्ट्रिभ्यः सद्यःशौचं विधीयते । सद्यःगौचं मानमानम् । हे सन्ध्ये सद्य 'इत्यस्य नादरः । एतच्च वुद्धिपूर्बमरणे । पराशरः,- विपोइन्धनशस्त्रेण आत्मानं योऽभिघातयेत् । मृतोऽमध्येन लेप्तव्यो नान्यं संस्कारमईति। पतितानां न दाहः स्थानान्त्येष्टिन च सन्धयः । न चाश्रुपात: पिण्डो वा कार्या: वादादिकं तथा । पत्रिंशन्नते,- गोब्राह्मणहतानाञ्च पतितानां तथैव च । (t) B न्यनारस। D रति नादर। (२) D Here adds.-ब्राझ~-पतितानां । स्थिमय।

·१३ - नित्याचार प्रदीप । जई संवत्सरात् कुर्यात् सर्वमेवोईदेहिकम् । नारायणबलिपूर्वकमित्यर्थः। सुमन्तुः,-अग्निजलसङ्काम- देशान्तरस्थसन्यास्यनशनिमहाध्वनिकानामुदकदानं कार्य सद्य गोचं भवति। सत्रासिमरणे पुत्रस्यापि तहिने उदकदानमात्र' श्रवणे सद्यःगोचमेव । महाध्वनिको महाप्रस्थानमृतः । विष्णुपुरा,- मित्र जामातरि प्रेते दोहित भगिनीपती। श्यालके तत्सुते चैव सद्यः शौचेन शुध्यति ॥ मित्र वैवाहिकव्यतिरिक्त। कौम्मे,- देशान्तरमृते चैव क्लीवे वैखानसे यती। सद्यः मौचं समाख्यातं स्यान्नादिमरणे तथा ॥ पादिशब्देनाभिचारमृताना ग्रहणम् । ब्रह्मचारिणि भूपे च गवी शिल्पिनि दीक्षिते । नामोचमित्यर्थः । कात्यायनः, अशीच कम्मणोऽन्ते स्यात् वाह वा ब्रह्मचारिणाम् । [तथा,- प्रादिष्टा नोदक कुर्यादाव्रतस्य समापनात् । समाप्ते तूदक कृत्वा विरात्मशुचिर्भवेत् ॥ तथा,- पाचार्यपिनुपाध्यायान् नित्यापि व्रती व्रती। गकटायच नायीयाय च तैः सह संवसेत् ॥ (1) \ एमावरान ·नित्याचारमदीप.. in . -पर- पादिष्टा ब्रह्मचारी। पिटपदमेकशेषात् पिटमाटपरम् । 'प्राचार्यादिव्यतिरिक्तप्रेते कार्य न कार्यम् । शकटानं प्रेता- बम् । पराशर:- कारवः शिल्पिनो दासा वैद्यामात्यास्तथैव च । राजानो राजभृत्याच सद्यःशौचाः प्रकीर्तिताः । दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्ब्रह्मचारिणौ। दातारो नित्यदातारः। एवं नियमाः । बौधायन:,- शवोपस्पर्शनेऽनभिसन्धिपूर्वकं सचेलोऽपः स्पृश्वा शुचिर्भवति । अभिसन्धिपूर्बके विरात्रम् । अभिसन्धिर्धनग्रहणादि । पुष्पवतीशवस्पर्शने विरानम् । मनः, - शवं ततस्पर्गकञ्चैव स्पृष्ट्वा नानेन शुद्धाति । याज्ञवल्करः- प्रवेशनादिक कम्म प्रेतसंस्मर्थनामपि । नारं स्पृधास्थि समेहं सवासा जलमाविरीत् ॥ पाचम्यैव त निःनेई गामालभ्यार्कमीक्ष्य छ । विजातीयास्थि वशिष्ठः,-मानुपास्थि निग्धं स्पृष्टा विरात्रम् । अमिग्धे त्वहोरात्रम्। गोतमः, -अवरयेत् पूर्व वर्णमुपसृगत् तथा . (1) E F याचारितिरिलतया तत् कार्य न कार्यम् । (UUD. Omit the portion bracketal NAC नियमा। ta) D. •मियम। (UD भिमते . मीयते। {8) मौतम ·वत् । मूल्येन सजातीयं परजातीयं सर्वथा । मनः, -प्रेतानुगमने नित्याचारमदीप पूर्बो वाऽवरं तदा खजात्युक्तमशीचम् । उपस्पर्शनं निहरणम् । वहस्पतिः,- यस्तैः सहासपिण्डोऽपि प्रकुर्यात् शयनासनम् । सदशाहेन शहाति। सजातीयविषयमिदम् । सर्वे वर्णः सजातीयं दधा वाहमशीचिनः । विजातीयञ्च निर्दधावरजाति- मानतः शुचिः॥ सचेलम्रानं वङ्गुरपस्पर्शनं घृतप्राशनम् । शूद्रशवानुगमने पराश- रोक्त विराबायोचम् । क्षत्रियवैश्यवानुगमने वशिष्ठोतमेकाहः । बाहो,- मृतस्य यावदस्थीनि ब्राह्मणस्याहृतान्यपि । तावत् तद्दान्धवस्तव रौति चेत् अर्द्धमाचमनम् । अस्थिसञ्चयनात् पूर्व क्षत्रवैश्ययवे रोदने- ऽहः । तदुई सलमानम् । अनस्थिसंस्थिते शूद्रे रोदने विरावं त(ईमेकाहः। कात्यायनः, अस्थामलाभे पर्णानां गकलान् पूर्बया वृता। दाहयेदस्थिसंख्यानि ततः प्रभति सूतकम् ॥ इदमाहिताग्निविषयम् । दाहादूईमाहिताम्नेरगौच'मित्य- स्यैवानुवादः। [ यत्तु ] ब्राझे,अनाहिताग्नेर्देहम दाही याधाग्निनेत्युपक्रम्य पर्णनरदाइमुजा D •मित्ययाबाद। (1) D Omits the portion bracketed ·नित्याचारपदीप। एवं पर्णनरे दग्धे विरावमाचिर्मवेत् । इति वचनं पर्णदाहे निमित्ते विरानाशौचविधायकम् । श्रोताग्नेरपि 'पर्णदाहोत्तराशौचस्य समान विषयत्वेन वाधकम् । निरग्नेस्तु दशाहमध्ये पर्णदाहे सरगन्नानावधिकस्याशौचस्य भिन्न- विषयकतया पर्णदहन निमित्ताशौचेन बाधः । किन्वशीच- सन्निपातन्यायेन दशरावस्य बहुकालीनत्वेन दाहनिमित्तविराव- बाधकत्वम् । न च दाहनिमित्तकविरा दशराबवाधकं किं न स्यादिति वाच्यम् । निरग्नेर्दशाहोईपतितपर्णदाहसावकाश- खेन भिन्नविषयतया वाधकत्वासम्भवात् । श्रोताग्नेस्तु दाहावय- शौचस्य समानत्वाद वाधकलमित्युक्तम् । आतुरसबवासिमरणे- ऽपि सद्यः शौचमिति केचित् । वस्तुतः सुमन्तुवचने सन्नवासिपदो. पादानेऽपि सवास्ते सद्यःशौचं विधीयत इति वचनात् । सन्त्रास्त- पदे निष्ठान्ते सागप्रधानक्रियोपरमप्रतीतः । दीक्षितनियम साङ्गदीक्षाव्यापारोपरमप्रतीतिवत् । सबैतिकर्तव्यतायुक्तसन्यास- स्थापवर्ग सवास्तवमिति। तदुक्तं परेण,-वेदनादौचितः स्यात् सबै र्दीक्षाभिः सम्बन्धादित्यत्र पञ्चमे । तथाहिताग्निधम्माः सामाभिधानाभिनिवृत्त्यनन्तरमेव । तदुक्तं संस्कृत कम्मसंस्काराणां तदर्थवादित्यपि पञ्चमे। प्रेषोञ्चारणमात्रे सवास्तत्वाभावादप- वादाभावेन दगाहाशौचमेव । अतएव साङ्गप्रधानाभिनिवृत्त्या. । ( D. पर्णदाहे विरालय समान विषवलेन । (२) 4. •विषयवबाधकम ।

·नित्याचारप्रदोष ।
हिताग्नित्वमिति तन्मव्यमरणे नाहिताग्निविधिः । एवं समन्तु
वचने सन्नवासिपद सत्रास्तपरमिति प्रतिभाति ।
सर्वोपधिगणः।
विष्णुपुराण,-
बोहयः सथवा मापा गोधूमा अण्वस्तिला. ।
प्रियमुसप्तमा ह्येते अष्टमाः सकुलत्थकाः ॥
स्यामाकास्वध नीवारा 'जतिलाः सगवेधुकाः ।
तथा वेण्यवाः प्रोतास्तथा मर्कटका मुने ।
'ग्राम्यारणास्तृता येता औषध्यस्तु चतुर्दश ।
जर्तिलाः पर्वततिलाः । स्कान्दे,-
यवगोधूमधान्यानि तिलाः कद्भुकुलत्यकाः ।
मापा मुद्रा मसूराच निष्यावाः श्यामसर्पपाः ॥
गवेधुकाः सनीवारा प्रादयोऽथ कुलत्यिकाः ।
चणकास्तिलकायेति धान्यान्यष्टादव तु ॥
.
(१) B डा .1
{२} . F. पाम्यारण्या पृता झेवा ।
(३)। जम्मना।
ts) | निप्पागायत्यमपा ।

·नियाचारग्रदीप ।
--
निष्यावः सितसिविः। आढ़की तितुड़ी। छन्दोगपरि-
शिष्टे,-
बोहयः शालयो मुद्गा गोधूमाः सर्पपास्तिलाः ।
यवाशीषधयः सप्त विपदो प्रन्ति धारिता: ।
तथा,-
कुष्ठं मांसी हरिद्रे हे मुरा शैलेयचन्दनम् ।
शठीचम्मकमुस्तञ्च सौपधिगणः स्मृतः ॥
गारड़े,-
करं चन्दनं दर्प कुछमञ्च समासकम् ।
सर्वगन्धमिति प्रोक्तं समस्तमुरदुर्लभम् ॥
दर्पः कस्तूरिका।
कर्पूरमगुरुथैव कस्तूरी चन्दनं तथा ।
कक्कोलञ्च भवेदेभिः पञ्चभिर्यज्ञकद्दमः ।
कस्तूरिकाया दो भागौ चत्वारचन्दनस्य च ।
कुद्यमस्य वयश्चैकं शशिनः स्थाचतुः समम् ॥
शशिन: कर्पूरस्य । कालिकापुराणे,-
कनकं कुलिशं नील पद्मरागञ्च मौक्तिकम् ।
एतानि पञ्चरत्नानि। आदित्यपुराणे,-
कनक रजतं मुक्ता राजावर्त्तप्रवालकम् ।
-
() • धारिख ।
१८

·१३८
नित्याचारपदोप.।
पञ्चरत्नमुखम् । तवा,-
अभावे सवरत्नानां हेम सर्वत्र योजयेत् ।
ब्रह्माण्डे,-
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षचूतन्यग्रोधपल्लवाः ।
पञ्चमझा इति प्रोताः सर्वकम्मसु शोभनाः ॥
शिवधर्मा,-
पञ्चामृतं दधिचीरशितामधुटतं नृप ।
गोमूवं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।
पञ्चगव्यमिति प्रोक्तं सर्वपापप्रणाशनम् ।
याज्ञवल्करः,-
जालसूर्य्यमरीचिस्यं वसरेणू रजः स्मृतम् ।
तेऽटो लिख्या त तास्तिस्रो राजसपंप उच्यते ।
गौरस्ते तु त्रयः पट् ते यवो मध्यस्तु ते त्रयः ।
कृष्णलः पञ्च ते मापस्ते सुवर्णस्त पोड़श ॥
पन्नं सुवर्णायत्वारः पञ्च वापि प्रकीर्तितम् ।
हे कृष्णले रूप्यमापो धरणं पोड़गव ते ।
गतमानन्त दशभिर्धरणैः पलमेव च ।
निष्कं सुवर्णाश्चत्वारम्तानिकः कार्षिक: पणः ।
मप्यस्य सुवर्णमानाद्भिवं मानमित्यभिप्रायेणाह दे झणले
रूप्यमापः । सुवर्णम्य द्वितीया संज्ञा कर्पक इति सुवर्णमानमितं
नामं पण उच्यते। तामकर्पश्चता मुद्रति बहमतिवचनात् ।

·नित्याचारपदोपः।
नारदः,-
'कापणो दक्षिणस्यां दिशि रौप्ये प्रवर्तते
पणैर्निबहः पूर्वस्यां पोड़शैव पणस्य तु ॥
एवं ताम्रपोड़शकर्षण कार्षापणः। लौकिकमाढवात्रिंश
मित ताम्रमित्यर्थः।
काकणी तु चतुर्भागो माषकस्य पलस्य च ।
मापकचतुर्भागे पलचतुर्भागे च काकणीशब्दो मानार्थ
इत्यर्थः। विष्णुगुप्तः,-रूप्यपलं दश धरणिकं तत्पलानां शतं
तुला तुलाविंशतिभिर्भारः। अष्टादमितं रूप्यं पलं तच्छत
तुलेयर्थः । तथा,-
दीनारो रोपकैरष्टाविंशत्या परिकीर्तितः ।
सुवर्णस्य 'सप्ततितमो भागो रोपक उच्चते । विष्णु-
धर्मोत्तरे,-
पलञ्च कुड़वः प्रस्थ आढ़को द्रोण एव च ।
धान्यमानेषु बोडव्याः क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः ।
द्रोणैः पोड़शभिः खारी विंशत्या कुम्भ उच्यते ।
कुम्भस्तु दशभिर्वाहो धान्यसंख्याः प्रकीर्तिताः ।
।
(1) The orignal text of भारदमृति published by the A.S.P.
rands
कापियो दक्षिणमा दिशि रोयः प्रवर्तते।
पनि पूर्चसा विशतिस्तु पणाः सता
Sce page 239 rorse 57.

·नित्याचार प्रदीप ।
गोपथब्राह्मण,-
पञ्चकृष्णलको माषस्तयतुःपञ्चभिः पलम् ।
पलैात्रिंशभिः प्रस्थो मागधेषु प्रकीर्तितः ॥
आढ़कस्तयतुर्भिस्तु द्रोण: स्याचतुराढ़कः ।
अत्र लौकिकाष्टादमितपलं तेन द्वाविंशत्यल: प्रस्थम्
एवञ्च प्रस्थपोड्यपलत्वं पोडशमात्रात्मकपलाभिप्रायम् । वैद्य
शास्त्रे तथैव
व्यवहारात् । तथा,-
खारिद्रोणाटक: प्रस्थः कुड़वय पलं पिचुः ।
माशको मापकायेति यथापूर्ब चतुर्गुणाः ।
द्रवद्रव्यविषये स्वान्दे,-
पलदयेन प्रसृतं द्विगुणं कुड़वं मतम् ।
चतुर्भिः कुड़वैः प्रस्थ ाटकस्तैथतुर्गुणैः ।
चतुर्गुणो भवेद द्रोण इत्येतद् द्रवमाणकम् ।
.
भूमानम् ।
पागमे,--
घसरणरथ रेर्वालाग्रं तदनु लिख्या च ।
यूका यवोऽजुलमिति परिमाणानि क्रमयोऽरगुणानि ।
पादित्यपुराणे-एताद्वयममुचिमुका
हादगाकुलमानो वै वितस्तिस्तु प्रकीर्तितः ।
पठस्य प्रदेगिन्या व्यासः प्रादेग उच्यते ।

·नित्याचारमदीप
182
ताल: स्मृतो मध्यमया गोकर्णाख्यस्वनामया।
कनिष्ठया वितस्तिस्तु हादशाङ्गुलिकः स्मृतः ॥
रनिस्त्वगुलिपाणि विजेयस्त्वेकविंगतिः ।
चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्थादमुलानि तु ॥
किष्कुः स्मृतो दिरबिस्तु विचत्वारिंशदगुलिः ।
पट्नवत्यङ्गुलेश्चैव धनुईण्डः प्रकीर्तितः ॥
धनुहण्डयुगं नाली वेदा न्यूने यवागुलैः ।
धनुपा विथतानल्पमाहुः संख्याविदो जनाः u]
धनुःसहसे हे वापि गव्यूतिरुपदिश्यते ।
अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनन्तु प्रकीर्तितम् ॥
मार्कण्डेये,-
क्रोशो धनुःसहस्रे हे गव्यूतिय चतुर्गुणा ।
[वृहस्पतिः,-
'दशहस्तेन दण्डेन त्रिंशद्दण्डानि वर्तनम् ।
दश तान्येव गोचर्ममानमा प्रजापतिः ।
वशिठा-
दशहस्तेन दण्डेन दशवंगान् समन्ततः ।
पञ्चकाभ्याधिकान् दद्यादेतद् गोचम्म पोच्यते ।
(i) B. Omits the portion bracketed.
12) D Omits tho portion brackcted
(५) C . वर्तकम्।

·नित्याचारप्रदीप मन्वदीचाद्युपयुक्तामण्डपादिकं लिख्यते । तवादी दिक्साधनम् । कात्यायना,-समे शझं 'निखाय गडुसम्मितया रज्ज्चा मण्ड्यं परिलिख्य यत्र रेख्योः शङ्जय- च्छाया निपतति सा प्राची। घटनागमे, सारदखदिराद्येन दारुणा हादशाङ्गुलः । मूले पड़ङ्गलस्थूल: शङ्खः स्याद दादशाङ्गुलः ॥ कामेण इस्खयाग्रेऽसौ यवमात्रः प्रकीर्तितः। नं समे भूतले न्यस्य शशें तत्परितः क्रमात् ॥ हादशाङ्गुलमानेन वृत्तान्यष्टौ समालिखेत् । शइच्छायां हत्तरेखां प्रविशन्तीं प्रतीचीतः ॥ प्रायां विनिष्क्रमन्तीं चाप्यद्धयेद विपुवे गुरुः । प्रथमे मण्डले चिन्नात् प्राची स्याद विपुवैऽन्यदा । पणवत्य[लिमिते त्वष्टमे मण्डले क्रमात् । पणवत्वाध्रुवा' प्राची ततो होना चलत्यपि ॥ बिन्दुदये सूत्रदानात् पूर्वरेखा प्रसिद्यति । विन्दुद्दयान्तरालस्यं सूत्रं नीवास्य मूलकम् ॥ पूर्वविन्दो च संस्थाप्य तदग्रान्मण्डलं लिखेत् । एवं परािमविन्दो तन्मूलं दत्वा च मण्डन्नम् । 1) " विधाय । (३) ..ता..

·, निवाचारमदीयः। १४३ मण्डलयोर्यत्र योगो दक्षिणोत्तरयोर्भवेत् । तव सूत्रप्रदानेन रेखा स्याद् दक्षिणोत्तरा॥ सूर्यसिद्धान्ते,- शिलातलेऽम्बुसंशहे ववलेपेऽपिवा समे। तत्र शङ्खजुलैरिटेः समं मण्डलमालिखेत् ॥ तन्मध्ये स्थापयेच्छर्ल्ड कल्पनाहादशाङ्गुलम् ॥ तच्छायाग्रं स्पृशेद यत्र वृत्ते पूर्बापरार्धयोः । तत्र विन्दू विधायोभौ वृत्ते पूीपराभिधौ ॥ तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तरा। याम्योत्तरदिशोमध्ये तिमिना पूर्बपचिमा ॥ दिडमध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तहदेव हि । यत्र छायायसंस्पर्शनस्थानस्थविन्दुद्दयान्तरालम्बितसूत्रेण विन्दु- हये मण्डलदयं तत्र मण्डलद्दयसम्बन्धान्मत्स्यो दृश्यते तन्मत्यमुख- पुच्छसूवा दक्षिणोत्तरं रेखा । विन्दुहयान्तरा तस्यां रेखायां चिई कृत्वा तचिह्ना दक्षिणोत्तरयोविन्दुद्दयान्तरालम्बितसूत्राईमाननव- चिह्रदयं तचिङ्गहयान्तरालम्बितसूत्रे तचिङ्गायवेष्टनेन मण्डलद्दयं कायं तन्मण्डलहयसत्रिपातेन मस्यो दृश्यते तन्मत्स्यमुखपुच्छ्यो रेखा कार्यासा पूर्वापररेखा । विदिक्साधनं वक्ष्यते । स्मृत्वन्तरे,- कृत्तिकारोहिणीपुष्पाचिवाखात्योर्यदन्तरम् । एतत् प्राच्या दिशो रूपं युगमावोदितऽम्बर । युगमा पड़शीत्वगुलम् । उदोची ध्रुववेधेन मत्स्यवेधेन वा भवेत् ।

·मम्पत्करः। तत्र दोचायां प्रपञ्चसारानुसारेण पञ्चसप्तनवहस्त- पयोऽनेन बलिदानम्। ब्रह्मादिभ्यः क्रमेण एप पयोऽवबलि- पुराणोखो वास्तुबलिः । सोऽग्ने वक्ष्यते । अयं वास्तुबलिः सर्च निवाचारपदोप। दीक्षामहादानलक्षहोमाापयुक्तमण्डपे शारदानुसारेण वास्तुपूजा आचार्यस्तु पष्टिपदमितं मण्डलं कला कोणसूत्रयं दखा पञ्चवर्णेनालङ्गत्य मध्यकोष्ठचतुष्टये ब्रह्माणं तत्पूर्खादिषु कोष्ठ. इन्दचतुष्के क्रमेणार्यमणं विवस्वन्तं मित्रं महीधरं ब्रह्मचतुष्पदा ग्न्यादिकोणाईकोष्ठहन्देषु क्रमेण सावित्रं सवितारं इन्द्रमिन्द्रजयं रुद्रं रुद्रजयं पापं पापवत्सं तदहिःकोणाईकोष्ठसहितकोष्ठइन्देषु प्राच्यां शव गुई दक्षिणेऽर्यमणं जम्भक पचिम पिलिपिनं चरक उत्तरे विदारौं पूतनाम् । अन्तिमपंती कोणाईकोष्ठमादायाघाट- पदेषु ईशानपर्जन्यजयन्तशकभास्करसत्यभृशान्तरीक्षान् अायाम्। अग्निपूपवितथ्यगृहक्षतगन्धर्वभृङ्गराजमृगान् दक्षिणे । निति दोवारिक सुग्रीववरणपुष्पदन्तामरणोपरोगान् पधिमे । नागमुख्यसोमभल्लाटार्गलमुख्यदित्यदितय उत्तरे । बयाणे नम इति मन्त्रैः। एतावन्मात्रम्। एह्यादी मन्स - पूजयित्वा मितो वा मण्डप: । अयुतादिहोमवये अष्टपोड़शचतुर्विशति हस्तः । प्रतिष्ठामु,- दगाटहस्त हीनन्तु मध्यं हादगपोड़गम् । चतविगतिहम्त स्यादुत्तमं हिजपुङ्गव ।

·नित्याचारमदीयः धूमनिर्गमनोपेतं विचित्रस्तम्भनिर्मितम् । शारदायाम- पोडशस्तम्भसंयुक्तं चत्वारस्तेषु मध्यगाः । अष्टहस्तसमुच्छ्रायाः संस्थाप्या हादशान्ततः ॥ पञ्चहस्तप्रमाणास्ते निश्छिद्रा ऋजवः समाः । यदा मण्डपविस्तारस्थाह चत्वार उच्छ्रिताः ॥ चूड़ान्विताय तपाञ्च बलीका मूईि सुस्थिताः । मण्डपस्य त्रिभागेण स्तम्भा द्वादश चान्ततः। तत् पञ्चमांशं निखनेन्मेदिन्यां मन्त्रवित्तमः । चूड़ान्विता बलीकाप्रवेशनोचितशिखान्विताः। बलीका च श्रेणीस्थापनोचितान्युत्तरासादारुणि। द्वारेषु तोरणानि स्युः क्रमात् क्षीरमहीरुहाम् । अखत्योदुम्बरप्लक्षवटभाखाकृतानि च ॥ पञ्चहस्तममाणान्ते सप्तहस्तास्तथोत्तम । तिर्यक्फलकमानं स्यात् स्तम्भानामूर्द्धमानतः ॥ अर्द्धमानं पञ्चांशं प्रोतं त्यका दृश्यमानस्तम्भस्योर्डमान- मित्यर्थः। हिहस्तमन्तरालं स्यान्मध्वमे च पड़गुलम् । अधिक चोत्तमे तद्दद् द्वादशगुलमुच्यते । हयगो, १८

·नित्याचारप्रदीप ।
वर्तुलं चतुरस्र वा तोरणं परिकल्पयेत् ।
चतुःपञ्चाङ्गुलं कुर्याद देगु तोरणस्य च ।
नवाष्टदशभिर्वापि कुाद हादशभिस्तथा ।
बैगुस्खमित्यर्थः ।
मस्तके हादशाशेन गडचक्रगदाम्बुजम् ।
प्रागादिक्रमयोगेन न्यसेत् नेपां खदारत. ।
हयगी,-
विभागेनायवाउँन कुर्याद वेदी सुशोभनाम् ।
हादगाङ्गुलमुत्सेधा विन्यसेत् परिकीर्तिता ॥
चतुरगुलया वृदया मध्यमोत्तमयोर्भवेत् ।
पोष्टकचिता वेदी सुधालेपेन सुप्रभाम् ।
योगशिवीये,-
विस्ताराकाशत. कुर्यादैष्टिकोमुपजति काम् ।
मण्डपप्रान्तेषु स्तम्भवक्षिरित्यर्थः । मण्डपे पूर्बादिषु धजा ।
अरुणोऽग्निर्नभरीव कृष्णः शक्लोऽय पीतकः ।
रक्तवर्णस्तथा खेत. सर्ववर्णस्तथैव च ।
मध्ये सिन्दूरमश ध्वज 'समभिकल्पयेत् ।
'पञ्चहस्ता धजा. कार्या विस्तारै पोड़गामुलाः ।
मय',-
हादगाइन्नविस्तीर्ण विन्यसेत् विकरायतिः ।
1) पुस्य ।
(1) • सुवा..
(9) B D सम्या प्रासयन् ।
(a) , पहचत्रा

·नित्याचारमदीप
एते च मण्डपस्य वाद्ये तोरणवहिः सप्तहस्तदण्डे 'भूमिगे
वचनीयाः। तथा प्रतिस्तम्भ लोकेशवर्णाः सप्तहस्ताः पताकाः
हादशाङ्गुलविस्तीर्ण भूमिप्रोतदशहस्तदण्डेन बन्धनीयाः ।
ध्वजपताकयोर्दण्डा वंशमयाः। नवचित्रवस्त्रेण वितानं शुक्लेन
मध्ये पद्मभूपितं मण्डपमानमुत्तमं वेदीमानं मध्यमं मण्डलमान
कनीयसम्। कलशाः,-सुवर्णरोप्योडुबराः स्युर्जलातकसुपू-
रिताः (१) । 'अष्टाविंशत्यधिकशतपलपूराश्च भृन्मयाः । अवकाः
स्फोटरहिताः। कालमण्डलवर्जिताः ।
।
अथ कुण्डानि।
देवीपुराणे,-
वेदोषादान्तरं त्यका कुण्डानि नव पञ्च वा ।
कुण्डवेद्यन्तरालं वेदीचतांशमितमित्यर्थः। शारदातिलक
वेदीवायु मण्डलावशिष्टं विधा विभज्य मध्ये कुण्डानीयुक्तम्।
[नारदीये ] कुण्ड़वेद्यन्तरालं सपादकरमावमुक्तम् ।
चतुरस्रं योनिमईचन्द्रं न्यस्तं सुकृत्तकम् ।
पड़स्रं पङ्कजाकारमष्टानं प्राक्क्रमेण त।
प्राचार्यकुण्डं मध्ये स्थाद गौरीपतिमहेशयोः।
चतुःकुण्डानि दिक्षु स्युरीशाने पञ्चमो भवेत् ॥
(१) भूमिगते । D. • दण्डेयु नमिए ।
(PAR अशापिंगाधिक।
(V E D Onuts the portion brochetei

·१४८
।
छन्दोगपरिशिष्टानुन स्मात्तग्रहयज्ञादिविषयम् । मध्यपर्वा-
इन तान्त्रिकविषयम् । पट्यवाहुल यौतमानविषयम् । यवाटा.
नित्याचारप्रदीप ।
मन्त्रागमे,-चतुरस्रादचन्द्रवासपद्माकाराणि [ दिच्छु
घटनागमे,-चतुरस्राईचन्द्रहत्तपनाकाराणि प्रागादिदित्तु
अथ प्रपञ्चसारे,--अथवा दिशि कुण्डमुत्तरस्था प्रविदध्या'चत
ईम्तमेकमेव
अथ कुण्डनिर्माणम्।
छन्दोगपरिगिटे,-
अगुष्ठाङ्गुलिमानन्तु यत्र यत्रोपदिश्यते ।
तत्र तत्र बहत्पर्धग्रन्धिभिर्मिनुयात् सदा ।
गारदातिलके,-
कर्तुदक्षिणहस्तम्य मध्यमाहुलिपर्वणः ।
मध्यस्थ दीर्घमानेन मानानुलमुदीरितम् ॥
अडलस्य प्रमाणन्तु पट्यवा' 'पार्षसङ्गताः ।
अ॒नन्तु साधारणत्वादनारभ्य विधानात् सर्वत्र वैकल्पिकम् ।
मध्यमालिकूपरयोमध्ये प्रामाणिकः कर इति बौधायनोत
कात्यायन',-
(1) 1 Onits the portion bracketců
1) D
प्रागादिषु।
(D.
चतरप्रमरमे।
पासमिता।
.

·नित्याचारपदोपः। १४४ स्माविषयमेव । यत्तु कात्यायनवचनम्,-यजमानेनोर्द्धबाहुना समस्थितेन प्रपदस्थितेन वा पुरुषसम्मितरज्जुमित्वा तस्य पञ्चमांश: करः तस्य चतुर्विगाङ्गुलमिति तदग्निचयनस्थलमानाधिकारात् तविषयमेव अत्र सबकुण्डानां ऋजुस्थानज्ञानाय मण्डपे हारमध्ये शङ्ख, दत्त्वा दक्षिणोत्तरसूत्रदानम् । { एवं पूर्वपथाद- हारमध्ये भोः सूत्रदानेन पश्चिमोत्तरसूखदानम् । एवं कोण. सूत्रद्दयदानम् । तेषु सूत्रेषु च वेदीपादान्तरं त्यक्ता वेदी- वाह्यं विधा विभज्य मध्यभागे वा दिक्षु विदिक्षु च कुण्डानि । 'चतुरखं शारदायाम्,- हस्तमात्रमितां भूमि पूर्ववत् परिसूत्रयेत् । समन्तात् कुण्ड मेतस्थासतुरस्रं सुशोभनम् ॥ दिकसाधनोतरीत्या प्राचौरेखादक्षिणरेखयोः साधनं मध्य- द्वादशाङ्गले चतुर्दिन लान्छनम् । तल्लान्छनोपरिसूत्रमूल- दानेन हादशाङ्गुलमितरज्जुभ्रामणेन चतुर्दितु मण्डलं मण्डल- इयसत्रिपातस्थाने कोणचिह्नम् । तेषु सूत्रचतुष्कदानाचतुरस्रम् । एतदेवोक्तं सूर्यसिद्धान्ते दिङ्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिश इति हबशीर्ष च पूर्वस्यां दियुदङ्मुखयोनिकम् । आग्नेये योनि- - कुण्डम् । तत,- (1) A Omits the portion bracketed. (} A मेव स्था। (१! 1 हादगाङ्गमितावदानेन चढाई नुमण्डल ·समन्ततः। - युक्तं चतुरस्रस्यास्य शास्त्रस्य कुगड़ान्तरे सावकाशत्वानिरव- बाधभवेन पदे जुहोतीत्यादावपि पदस्थाहवनीये जुहोतीत्येवं नित्याचारदीपः। चतुरस्र करमिते 'प्रगुलाना पसप्तत्युत्तरा पञ्चशती क्षेत्रस्य विद्यते । तथा योन्यादिकुण्डानि तावत्क्षेत्रमितानि च । मूलभूतमतस्तेषां चतुरनं लिखेद बुधः ॥ तथाच तन्त्रराजे,- चतुरनेऽभिती या च व्यता भूमान्यतस्तथा । लभ्यते सर्वकुण्डेषु तेन सर्वाणि सर्वतः ।। तयाच शारदातिलकादी योन्यादिकुण्डलक्षणं चतुरसं न्यूनक्षेत्रत्वादनादेयमिति रामवाजपेयिदेवेन्द्रायमादयः । तत्त्व कागशारदातिलककाठिन्ययुक्तयोन्यादिकुण्डलक्षणस्य वासम्भवात् तइलेनान्यथा व्याख्यानादिपरत्वकल्पनानुपपत्तेः। अन्यथा यज्जुहोति तदाहवनीय इत्यादि सामान्यस्य शास्त्रस्य बाधक- लक्षणाकल्पनापत्तेः । तेन सम्भवे चतुरस्र साम्य विकल्पो वा। गारदातिलके योनिकुण्डम्,- चतुरस्रीरुतं क्षेत्र पञ्चधा विभजेत् सुधीः । न्यमेत् पुरस्तादेकांशं कोणार्डिप्रमाणतः । (11B . लानान्तु समन्नत.। D ग्लानाञ्च समन्ततः । (२) D • दनादरणीयमिति । (1) B चतुरषम्य च साम्नस्य." 13) • ID सामान्ययावस्थ."

·नित्याचारदीपः ५१ - भ्रामयेत् तेन मानेन तथान्यदपि साधकः । स्वयुग्मं ततो दद्यात् कुण्डं योनिनिभं भवेत् ॥ चतुरस्रीकृतचेवस्य ब्रह्मसूत्रं चतुर्विंशाङ्गुलम् । तस्य पञ्चमी- शो यूकावयाविरुषट्-यवसहितमगुलचतुष्टयम् । पूर्वमागे ब्रह्मसूत्रेण तावद वन्धनीयम् । नैतकोणे कोणसूत्रचतुधाश लान्छ यित्वा तल्लान्छनन्यस्तमूलसूत्रस्थानचतुरसपश्मिरेखामध्ये दला परिभ्राम्य मण्डल कार्यम्। [ एवं वायव्ये मण्डलं कार्यम् । पश्मिरेखामर्थ मण्डलहयसबियातस्थानम् । कोणस्था च मण्डलरेखा। ब्रह्मसूत्रप्रागग्रामण्डलइयस्पर्शरेखा- यं दक्षिणोत्तरयोः। एवमखयपत्राभं योनिकुण्डम् । अत्र दचिणे योनिरुदडमुखी प्रागस्नियाम्यकुण्डेषु प्रोक्ता योनिरुदड्मुखी । इति वचनात् । एवञ्च ब्रह्मसूत्रे यूकानयाधिक्यं परित्यज्या- टविंशयवईनं घेण्योथोनविंशतियववईनन मण्डलं वाजपेयिनो देवेन्द्राश्रमस्य च नादरणीयम् । योनिकुण्डम् । शारदायाम्, चतुरस्रीसतं क्षेत्रं दशधा विभजेत् पुनः । एकमेकं त्यजेदंशमध अईच मन्ववित् ॥ ज्यासूत्रं पातवेदने तन्मानाद मामयेत् ततः। अहंचन्द्रनिभं कुण्ड रमणीयं ततो भवेत् । राम- (1) A B C Omut the portionbracketed,

·१५३
नियाचारमहो।
चतुर्विशाडुलमितदक्षिणोत्तरकुण्डस्त्रस्य दशधाभार्गन दशमी
गः। पञ्चलिख्याधिकैकयूकायुक्तयवबयसहितमङ्गुलदयमिति
न दक्षिणोत्तरयोरेकैकाशत्यागे मध्यसूत्रं लिख्यापञ्चकयुक्लयूका-
धिकोनविशाङ्गुलमितं भवति। उदड्मुखस्य कर्तुरग्रे मध्य
दक्षिणोत्तरसूत्रस्य दक्षिणाग्रे पूर्वपश्चिमायत ज्यास्त्रम् ।
[दक्षिणोत्तरायतसूचदक्षिणपात सूत्रमूलं दत्वा तस्य सूत्रस्योत्तराग्रे
सूवाग्र दत्वा भ्रमणेनाईचन्द्रम् । ] [दक्षिणे मण्डलमुत्तरे।
देवेन्द्रायमेण ज्यासूत्र पश्चिमे मण्डलं पूर्वे दर्शितम् ।
दक्षिणस्था उदमुखी योनिः। शारदातिलके,-
चतुर्दा, भेदित क्षेत्र न्यमेदुभयपायोः ।
एकैकमश तन्मानादग्रती लाञ्छयेत् ततः ।
सूत्रद्दय बुधः कुर्यात् वास्र कुण्डमुदाहृतम् !
पयिमसूत्रस्य दक्षिणे पडडुलवृड्या चिह्नम् । एवमुत्तरे ।
बधा पूर्वापरायतकुण्डमध्यसूत्रस्य पूर्वदिशि पडद्भुलाइ।
चिकम् । तेषु सूत्रत्रयदानात् चास्रम् । अस्य पश्चिमे योनि ।
-
(1) A B C Ooit the portion bracketed
(2) D Omits the portion bracketed

·नित्याचारदीपः। १५२ दृत्तकुण्डः । । त्रिपुरासारे,- दिग्गजाभ्यधिकपंक्तिभागतः क्षेत्रतो निशितधौर्वहिन्यसेत् भागमेकमनन सर्वतो भ्रामयेद् भवति वृत्तमुत्तमम् ॥ दिग्गजाधिकपंक्तिभागः अष्टादशभागः। पञ्चयूकाधिकयव- ययुक्तमकाङ्गलम्। चतुर्दिक्षु तावद् वर्डयित्वा कुण्डमध्ये सूत्र दत्वा वर्दितांश सूत्राग्रं दवा भ्रामणेन हत्तं कुण्डम् । पश्चिमेऽस्य योनिः । शारदातिलके, अष्टधा विभजेत् क्षेत्र मध्यसूत्वस्य पार्खयोः । भागं न्यसेदेकमेकं मानेनानेन मध्यतः । कुर्यात् पार्खये मस्यचतुष्कं तन्ववित्तमः । सूत्रपटकं ततो दद्यात् पड़स्रं कुण्डमुत्तमम् ॥ हस्तमितकुण्डस्य दक्षिणोत्तरमध्यसूत्रञ्चतविशाङ्गुलं तस्याष्ट- मांशमङ्गलत्रयम् । दक्षिणोत्तरपार्खयोः प्रत्येक वईयित्वा चिङ्गं कार्यम् । तत्र दक्षिणचिढ़े सूत्रमूल दत्वा कुण्डमध्ये सूचान्तर- दानेन पञ्चदशाङ्गुलमितरज्जुधामणेन वृत्तम् । एवं कुण्डमध्ये सूवमूलं दत्वा । दक्षिणचिढ़े सूवाग्रं दवा ] भ्रामयित्वा वृत्तं कार्यम्। तथाच वृत्तहयसन्निपातस्थाने पूर्वाग्नेयमध्ये एको मस्यः । नैतपश्चिममध्येऽपरो मत्स्य इति मत्स्यहरसिद्धिः। पुनय उत्तरचिहे सूत्रमूलं दत्त्वा कुण्डमध्ये सूत्राग्रप्रदानेन धाम- 10 D Outs the portion bracketed, ·चिहात् 'पूवंशानमध्ये मत्स्य प्रतिसूत्रम् । तत् सूत्रपटकमध्ये मित्याचारदीपः। यित्वा वृत्तं कुण्डमध्ये सूत्रमूलं दत्वा उत्तरचिसूत्रागं दला भामणेन • वृत्तम्। वृत्तव्यसन्निपातस्थाने पूर्वेशानमध्ये एको मस्यः । वायव्यपशिममध्ये चापरो मस्यः। एवं मत्स्यचतुष्टयम् । मत्स्ययोरुपरि एक सूत्रम्। मत्स्याद दक्षिणचिहं यावत् सूत्रम् ! दक्षिणचित्रात् पश्चिमतमध्ये मत्स्यपर्यन्तं सूत्रम् । मत्ययोरुपरि सूत्रम् । तन्मत्स्यादुत्तरचिई प्रतिसूत्रम् । प्रतीचा उत्तर- पड़स्रं कुण्डम् । 'एवं वायव्ये पश्चिमे योनिः । पद्मकुण्डम् । गारदातितके,- चतुरस्रीकृतं घेवं विभन्याटादशांशतः । 'एक भागच्च विन्यस्य भ्रामयेत् तेन व लम् । वृत्तानि कर्णिकादीनां वहिस्त्रीणि प्रकल्पयेत् । पद्मकुण्डमिदं प्रोक्तं विलोचनमनोहरम् । अव खाताद वहिः केशरादिपवान्तं खातन्तु कर्णिकास्थाने । तद वहिः कण्डमेखलादि। "यदाह कामिके, - (1) D. पूर्वगानमध्यमत्स्य प्रतिसूलम् । (३) 4. B. D. ई. (1) D. एवं मागं वहिमाय भामयेत A.CD बहा।

·नित्याचारप्रदीपः। थि चतुरस्राष्टभागेन कर्णिका स्थाद विभागशः । बहिस्त्वेकेन भागेन केशराणि प्रकल्पयेत् । तीये दलमध्यानि तुरीये दलकोटयः । धामणात् पद्मकुण्डं स्याद दलाचं दर्शयेहहिः । वहियतुरस्रवाद वहिरष्टमांगेन दलायाणि हत्तरेखा च। एवञ्चाष्टमांगवद्या मण्डलं त्वा तन्मध्ये कर्णिका भागहयेन वृत्तम् । केशरायमुभयतो भागहयेन वृत्तं दलमध्यार्थ- मुभयतो भागहयेन वृत्तं दलकोव्यर्थमुभयतो भागदयेन वृत्तमिति कृत्वा कर्णिकास्थाने खननकाले एकांशेनोचता कार्या। अतएव पद्मकुण्डे नाभिर्नास्ति। पवाकारपरित्यागन केशरस्थानावधि- खननम् । पत्रमध्ये केशरयदर्शनम्। अनुपातरीत्या खनने दलायं कण्ठसमभूमौ दर्शयित्वा तत्र कण्ठस्ततो मेखला। पदमुत्तरे पथिमेऽस्य योनिः। हेमाद्रिदानप्रकाशादिस्वरसादेवं लिखितम् । अटाम्। भारदातिलके,- पूर्वोतं विभजेत् क्षेत्रं चतुर्विशतिभागतः । एकभार्ग वहिन्यस्त चतुरस्र प्रकल्पयेत् । अन्तस्थचतुरस्रस्य कोणाईप्रमाणतः । वायस्य चतुरस्रस्य कोणाभ्यां प्रतिलाधयेत् ॥

·धनुारूतिभिः पञ्चसूत्रः पञ्चास्नकुण्ड कम् ॥ हस्तकण्डमध्य.
१५६
दाने कोणप्रोझनम् । अस्य पश्चिमे योनिः । अथ विज्ञानललिते
नित्याचारमदीप ।
दिशं प्रति यथान्यायमष्टी सूत्राणि पातयेत् ।
अष्टास्रं कुण्डमेतद्धि तन्वविद्भिरुदाहृतम् ॥
कामिके तु हादशभागस्यैकं भागं वहिन्यस्येत्युक्तम् ।
टाविंशत्वगुलं वाह्यचतुरस्रम् । शारदामते पडूविंगाङ्गलम् । तर
चान्तस्य चतुरस्रकोणाई चतुर्यवाधिकमगुलाष्टकम् ।
तन
मानेन कोषपार्योपु चिनाष्टकम् । अन्तस्यचतुरस्र मार्जयित्वा
वाह्यचतुरस्रस्य पूर्वचिङ्गाद दक्षिणचिहं प्रतिसून दत्ते वह्नि
कोणं त्यांना कुण्ड स्याग्नेये सूत्रम् । एवं प्रतिकोणं विदिक सूत्र
तेना.
त्रिपुरासारसमुच्चये चाधिकं कुण्डदयम् ।
पञ्चासम् ।
विज्ञाननलिते,-
सप्तमांगं वहिन्यस्य कला वृत्तमिह भ्रमात् ।
चतुर्यभागन्यूनन पूर्वोत्रेण सम्भितेः ।
स्त्रम्य सप्तमो भागः । अझुलवयं त्रयो यवा यूकात्यञ्च । चतुरन
चतुर्दिषु दत्वा तव सूवापदानेन उत्तं कार्यम् । पूर्वक्षेत्रस्य
चतुर्विमागुलम्य चतुर्थभागन्यूननाष्टाङ्गुलेन सम्भितानि पर
सुवाणि [इत्तम्पृष्टीभयान्तानि धनुरितीनि समन्ताद ,
(1) • हमनम् ।

·मित्याचारपदीपः।
मध्ये दवा सूत्रदयस्थाने कोणं कल्पयित्वा वृत्तरेखां चतुरनां च
माजयित्वा पञ्चसूत्रं रक्षयित्वा पञ्चसूत्रपरिच्छिवं पञ्चास्रकुण्ड]
वृत्तमध्ये दवा यत्र वृत्तथं सूत्रहयसन्निपातस्थान तकोणमिति
पञ्च कोणानि तानि च सूत्राणि धनुषाकाराणि । वृत्तरेखा
धनुः।
हत्तरेखाञ्च प्रोञ्झयित्वा पञ्चसूचलक्षणेन वृत्तं पञ्चधा
विभाग सत्वा पञ्च चिह्नानि सत्वा तेषु चिह्नात् चिहान्तरं यावत्
एकसूर्व [एवमन्यानि चत्वारि मूत्राणौति । पञ्चसूत्रपरिच्छिन्द्र
पञ्चास्रं कुण्डं वायव्यकोण वैकल्पिकम् । भूतग्रहशान्त्यर्थहोमे
शस्तमिदम् ।
सप्तास्वम् ।
विपुरासारसमुच्चये,-
क्षेत्र व्यासे दशांशैर्वहिरिह विनिधायकमंशच वृत्तं
मानतेन त्वा पुनरपि च चतुःपष्टिभागीकृते तु ।
"उला यावप्रमाणं दृढ़मतिरमुना सविकस्त्रिंशदशै:
कुर्यात्समासकुण्डं भवति हि तदिदं सप्तसूत्रप्रयोगात् ।
A B D Omit the portion bracketed
(३) D. धतर्गयामारापि।
(R) D Omits the portion bracketed,
(a) लिपुरासारसमश्य Published by Rasik Mohan reads पडायाम
प्रमाणंदमति• See rive 30 verss no. 11

·नित्याचारप्रदीप हस्तचतुरस्रस्य साहयकाधिकयवनययुक्तालुलइयं दयमांश चतुरस्रं वहिर्विन्यस्य तब सूत्राग्रदानन वृत्तं कृत्वा चतुरस्रस्य चतुःपष्टिभागान् कवा यवनयमितस्य तस्य भागस्य त्रयस्त्रिंशता यवत्रयाधिकद्दादशाङ्गुलमानेन सप्तसूत्राणि वृत्तरेखास्पृष्टोभया- तानि धनुालतीनि वृत्तमध्ये समन्ताद दत्वा सूत्रदयसविपात- स्थाने कोणं कल्पयित्वा 'मण्डलं रेखाञ्च चतुरसच्च सम्माज्य सप्तास्रम् । विज्ञानललितेऽप्येवम् । तन्वान्तरऽपि,- चतुःपष्टिषु भागेषु वयस्त्रिंशांशमानतः । वृत्ते निधाय चिहानि सप्तसूत्राणि पातयेत् ॥ इदमीशानेऽष्टासेष सह वैकल्पिकम् । पश्चिमेऽस्य योनिः । अभिचारणात्यवहोम शस्तमिदम् । कण्ठमानम्। कान्दोत्तरे,-- खाताहाघेऽगुलः कण्ठः सर्यकुण्डेष्वयं विधिः । दिहस्तादिकुण्डेषु 'कुण्डचतुर्वियांगोङ्गुलम् । एवं मेघना- दावपि । तया च मोहनचूड़ोत्तरे,-- चर्षिगतिम भागमगुलिं परिकल्पयेत् । चविगाडलं हस्तं कुण्डानां परिकल्पयेत् ॥ (1) D. जयडररेषादरपत्र सम्पाय। (1) Drafia (OTA. 1 मोरपूरोता te) D..परिसता

·नित्याचार प्रदीप ।
१५
-
हस्तमा खनत्तीर्यगूई मेखलया सह।
एवञ्च कण्डाद्यड्डुलमानं कुण्डचतुर्वियांशरूपपारिभाषिका-
गुलपरम् । खातं वैधम् । शारदादिमते 'मेखला विना।
यावान् कुण्डस्य विस्तारः खननं तावदीरितम्
मेखलासहितः खात: 'पक्षी बहुससम्मतः ।
प्रतिष्ठासारे,-
यञ्चतिमेखलोकायं मावा शेपमधः खनेत् ।
विषकमा,-
व्यासात् खातः करः प्रोक्तो निम्रस्तिथ्यगुलेन तु ।
तिथ्यतानि पञ्चदभाद्लानि । मेखलोच्छायो नवाझुलाभि-
प्रायेण । वशिष्ठसंहितायाम्,-
वितस्तिद्दयखातं यत्कुण्डः स चतुरनुलम् ।
विप्राणां क्षत्रियाणां तदडुलिवयसंयुतम् ॥
वैश्याना हाडलाधिक्यं शूद्राणां हस्तमात्रकम् ।
इति तत्वावस्थपरम् । सामान्यवचनानां वैयध्यप्रसङ्गात् ।
मेखलालवणमुक्तं कामिके,-
'क्षेत्राकाशन तस्यौठस्तथा वेद भागतः ।
मेखला पृथुतोफ्रायः कुण्डाकारा तु मेखला ।
सर्वेषां सात कर्तव्या मेखलेका च लाघवात् ।
10 D. मेषतादिना।
(1) D • पोरस सम्बत.।
(HD पलायन ।

·- - इत्यविशेपेण वायुसंहितापाठात्। वैश्यः सप्तदशसामिधेनी- नित्याचारप्रदीपः। अस्य मते इस्तकुण्डेलयं कण्ठः। षड़गुलविस्तृतचतुर- गुलीच्छाया चैका मेखला सबकुण्डेषु । पिङ्गलामते तु,- एका पड़झुलोत्सेधविस्तारा मेखला मता । उच्चतापि पड़गुला। 'वित्रिमेखलं क्रियासारे, नामियोनिसमायुक्तं कुण्डं श्रेष्ठं विमेखलम् । मध्यं हिमेखलं कुण्डं नीचं स्यादेकमेखलम् ॥ एतेनाशक्तविषयत्वेनैकदिमेखलपक्ष: दिति कम्मलाघवं प्राप्यैका मेखला । एकमेखलक कुण्डं शस्त संक्षेपकम्मणि । इति ग्रन्थान्तरात् । यत्तु सोमशम्भुतन्त्रे,- 'विमेखलं द्विजे कुण्डं क्षत्रियस्य दिमेखलम् । मेखलेका तु वैश्यस्य इति । तत् तेषां विशेषफलदमित्येवं 'रूपमेव । मेखलानां वयं वापि हयमेकमयापि वा। कामिके तु लाघवा. हिमेखलापचे च वि. - रनुयादितिवविरवकागत्वाभावात् । मेखलस्य हितीयवतीयमेखलाइयमिति सम्प्रदायः । सेपहे,- प्रथमा डलव्यासा उद्रता सा 'नवागुता । मध्या तु वाजुना वाचे वतीया झुला मता। A. D भिषसम् । D. विभेपनम् । परमे। (VC. रिमेय. (3) D. • नया (1) D..

·नित्याचारमदीप । एकहस्तविहस्तादिसर्व कुण्ड पु कुण्डविस्तारचतुर्वियभागा- त्मकेनाङ्गुलेन प्रथमा । कुण्डसनिहिता मेखला हागुला चतुरङ्गल- विस्तृता। नवागुलोचा। मध्या वायपाखें वाड्लविस्तृता पड़गुलोत्सेधा। तीया हागुलविस्तारा वाड्मुलोत्सेधेत्यर्थः । तदुक्तमन्यत्र-खाते चतुर्विशतिधाविभाजित समन्ततः कण्ठवहिथ मेखला 'तिस्रयततः दयभागविस्तृता नवत्युत्तरायत उनता मताः। तथा पञ्चमेखलापचे तव मेखलाः पञ्च वा कार्य्या षट्पञ्चदित्रिपक्षकः। भागैविस्तारतो या उद्रता या नवामुलैः ॥ तत्पञ्चमाशोना द्वितीया पञ्चमांगहयोना बतीया पक्षमां- शत्रयोना चतुर्थी पश्चमांशचतुष्टयोना पञ्चमोत्याहुः । धथ योनिः। - प्रपञ्चसारे, योनिस्तत्पचिमस्यामय दिभि चतुरस्रस्खलारब्धनाला' तन्मध्वोलासिरन्धोपरि विरचिताखस्थपत्रानुकारा। (१) उत्सधायामकाभ्या प्रकृतिविततिसंभ्रामुलाष्टाद्भुला स्या- विस्तृत्वाद्दादशाडाझुलमितनमिताया निविटे च कुणे । C तिपयवस्तवभाग 1 • उभजासा.बनानाc. मार्था ।

·नित्याचारमदीपः। शारदायाम्,- अटारनाकहस्तानां कुण्डानां योनिरीरिता। पट्चतुर्दी लायामविस्तारोवतिगालिनी । एकागुनन्त योन्यग्रं कुर्य्यादीपदधोमुखम् । 'तया- कुण्डानायता योनिस्तविभागप्प विस्तृता । कुण्डाष्टमांशेनोच्चा सा मूले कुम्भदयोपमा । क्रमात् सोचमायना बोधिपत्रनिभा च सा । योनेरन्तवलं वाोऽजिनांधकतमेखला । स्वलादारभ्य नालं स्यात् योनिमूलस्य धारणे । नाचमेस्खलयोर्मध्ये र योनेरधस्तथा । रन्ध्र परिधिमार्गायं द्वितीयमेएलोपरि। तथा- कुणानां कल्पयेदन्त भिमम्बुजसत्रिभम् । तत् तत् कुण्डानुरूपं का मानमस्य निगद्यते । प्रटारबाकहस्तानां नाभिको धतारतः । नववेदाङ्गलोपता कुण्डेश्चन्येषु वयेन् । योनिकुणे योनिममकुणे नाभिच वर्जयेत् । भारदायाम- (1) E. F. Kewis before it-,- पर्षहरो' बोम सात पणा दोन ।

·नित्याचारपदोपः।
१६३
।
सर्वसिदिकरं कुण्डं चतुरसमुदाहृतम् ।
पुत्रप्रदं योनिकुण्डमई चन्द्रं शुभमदम् ॥
शत्रुक्षये जास्रम् । वर्तुलं शान्ती। छेदने मारणे पड़सम् ।
पद्मामं पुष्टिदम् । पटाखं रोगमान्ती। इदच गुणफलार्थम् ।
तथासत्याययाला वाक्येनाश्रयदाने वाक्यभेदायत्तेः। किन्तु
यथा हिंसीति दृष्टिंकामाय निधनं कुर्याद दुर्गत्यबाद्यकामायेति'
तत् तत् फलकसौभरे निधनव्यवस्था। एवं तत् तत् फलकहीमे
कुण्डव्यवस्था।
विप्राणां चतुरस्र स्याद रानां वर्तुलमियते ।
वैश्यानामईचन्द्राभं शूद्राणां ताम्रमीरितम् ।
वैश्यः सप्तदशसामिधेनीरनुयादितिवत् कर्तुविशेपनिमि-
तेन विशेषविधिः।
चतुरनन्तु सर्वेषामिति
वचनाद
वैकल्पिकम् । एतेन
स्त्रीणां वर्णानि राजेन्द्र योन्याकाराणि कारयेत् ।
इति लैनीती व्याख्यातम् । स्त्रीणां यजमानरूपाणाम् ।
तथा मुष्टिमानं शतार्डे शतेऽरनिमितम् । सहने हस्तमितम् ।
दिहस्तमयुते। चतुर्हस्तं लक्षे। दशलचे पट्करम् । कोव्या.
मष्टकर स्मृतम् ।
अथवा
(1 D. Mero adds स्वर्गकामायेति।
(२) D • कुण्डानि.1
१३) मोलम्।

·तस्य कुण्डविपयशास्त्रलाभावात् । कुण्डविषये विहस्तादिविधि'
हस्तमात्रचतुरस्रस्य कोणसूनं मध्यसूत्रं कृत्वा दिहस्तक्षेत्र
कृत्वा तस्य कोणसूत्रेण मितं चतुरस्र विहस्तक्षेवमुक्त तथापि
नित्याचारदीप ।
एकहस्त मितं कुण्डमेकलक्षे विधीयते ।
हस्ताना दशक यावत् तावडस्तेन वईयेत् ॥
'दशहस्तमित कोटिहोमे ।
हिहस्तादिकुण्डविधिः ।
समचतुरस्त्रस्याक्षयारज्जुईि करणीति कात्यायनेन यद्यपि
साधितम् । तथा प्रमाणे तिर्यक् हिकरणायामस्तस्याक्षयार:
स्त्रिकरणीति। यस्य क्षेत्रस्यैकहस्तादिरूपस्य वैगुण्य चिकीर्पित
तत् प्रमाण तिर्थक्सूत्र तत् कोणसूत्रञ्चायामसूत्रं कृत्वा चतुरस
एकहस्तबैगुण्यपर इति ।
हस्तक्षेत्रे बगुलाना पट्सप्तत्या सहेव हि ।'
शतानि पञ्च विद्यन्ते तम्मूल मध्यस्वकम् ॥
'चतुर्विमत्वगुलानि विदध्याद दिकर पुनः ।
भड्नानि विपवागदेकादमयतानि च ॥
तन्मूनमुच्यते दीचा चतुष्क चाईसयुतम् ।
(1 D इयरचमित बोरिडोमे।
(a) D तडेगुण्यपररति
(e) c • सहेपनि
tay cायित्वाखानि ।

·नित्याचारमदीपः। 'चतमश्च यथा यूका यवाः सप्त तथैव च । अमुलानि चयस्त्रिभन्मानं सूत्रे तु मध्यमे । एवं विहस्तस्य मध्यसूत्रम् । अङ्गुलान्येकचत्वारिंशत् चतुर्यवा यूकाचतुष्टयं किञ्चिदूनं लिण्याचतुष्टयं चतुर्हस्तक्षेत्रस्य मध्य- सूत्रम्। अटचत्वारिंगदगुलानि। पञ्चहस्तचे। मध्यसूत्र त्रि- पञ्चाशदगुलानि । पञ्च यवाः पट लिख्या: । षट्करे अष्टपक्षाशद- गुलानि। पट्यवाः किञ्चिदभागाधिकयूकाइयं सप्तहस्ते मध्य- सूत्रं विषयगुलं चतुर्यवाः । अष्टकर मध्यसूत्र सप्तषध्यङ्गुलानि सप्तयवाः किञ्चिदूना: । नवहस्ते ब्रह्मसूत्रं दिसप्तत्यगुलानि दश- हस्ते ब्रह्मसूत्रं पञ्चसप्तत्यद्भुलानि सप्तयवाः एका यूका लिख्या- चतुष्टयञ्च । न्यूनाधिक्यपरिहाराय तथा यनः कार्यः। विश्व- कम्मा,- खातेऽधिके भवेद रोगी होने धेनुधनक्षयः । वक्रतुण्डे तु सन्तापो मरणं छिवमेखले। मेखलारहिते शोकोऽभ्यधिके वित्तसंचयः ॥ भाऱ्यांविनाशनं कुण्डं प्रोक्तं योन्या विनाक्ततम् । अपत्यध्वंसनं प्रोक्तं कुण्डं यत् कण्ठवर्जितम् । मानाधिके भवेन्मृत्युर्मानहीने दरिद्रता । न्यूनाधिकप्रमाणं यत् कुण्डं झर्भरमेखलम् ॥ झाररहित पर यजमानविनायकत् । (1) B ततस्तय.। (२. D. दिनस.1 ·नित्याचारप्रदीप । शृङ्गारपदं योनिपरम् । क्रियासारे,- क्षत्रियोऽथ समर्थो यः कुण्ड तामेण बन्धयेत् । तदभावे इष्टकाभिर्वा सम्बध्य सुवृत्तं तथा समर्थो बाह- पादिरपि। त्रिपुरासारे,- 'नित्यनैमित्तिके होमे इस्तमात्राणि वालुकाः । स्थण्डिलानि चतुरङ्गलोचान्येकाङ्गुलोचानि वा चतुरस योनिटत्ताधाकाराचीत्वुशाम् । थारदातिलके,- नित्यं नैमित्तिक 'होम स्थण्डिले वा समाचरेत् । हस्तमात्रेण तत् कार्य बालुकाभिः सुशोभनम् ॥ अद्भुलोत्से धसंयुक्त चतुरस्र मुशोभनम् । महादानाधिकारे लैङ्गे स्थण्डिलं केवलन्तु वा। होमे स्थण्डिलस्यापि विस्तादिहडिरूहनीया । कम्ममु इयगीर्षातकुण्डानि चतुरसाईचन्द्रवृत्तपद्माष्टास्राधि । सोरकाण्डे चतुरस्रसाधनमुखा खातं कुण्डस्य कर्तव्यं मेखलोच्झायसम्मितम् । अङ्गनहितयं त्यका मेखला चतुरझुला ॥ कर्तव्या प्रयमा रम्या चतुरङ्गुलमुच्छ्रिता। अङ्गुलहितयं त्यक्षा मेखन्ना कर्तव्येतिच्छेदः । तेन चतुरङ्गला प्रयमेति सम्बन्धः । प्रथमा च प्रथमवहिरावरणरूपा। अष्टानुला द्वितीया च दृतीया हादगागुला। 1 D मिस्ये नाशिक अयुतादि- प्रतिष्ठादि- (U) BD . . .. भयुवम्।

·या कुण्डपार्श्वस्था।
सीसामेव विस्तारं कुर्वीत चतुर लम् ।
केचित्तु यथाश्रुतशब्दस्वरसात् कुण्डपाचे चतुरङ्गुलोच्चेति
न्ति। [अन्येतु]
योनि दंगामुला कार्या पश्चिमाशाव्यवस्थिता।
अश्वत्यपत्रसदृशा पट्चतुग्गुलाग्रका ॥
किञ्चित्कण्ठे निविष्टा सा गजाष्टसदृशीमता।
नाभेर्भागं परित्यज्य कार्या कुण्डस्य मेखला ॥
भिरत्र योनिः ।
एकमेखलकं कुण्डं शस्तं संक्षेपकम्मणि ।
अघाईचन्द्रकुण्डम् ।
नौर,-
चतुरस्र समे क्षेत्रे चतुःकोठीवते गुरुः ।
मध्ये सूत्रन्तु संस्थाप्य कोणे संस्थापयेत् ततः ॥
ततो यदतिरिच्येत तदई ग्राह्य लान्छयेत् ।
पूर्वतः पथिमे चैव त्यक्वोदीचीच भामयेत् ॥
अयमर्थ:-हस्तमात्रं चतुरस्रं चतुःकोठं कृत्वा तस्य मध्ये
हस्तमात्रसूत्रं दत्वा तदेव सूत्रं कोणे दत्वा ततयविशाङ्गुलमूधान
कोणपर्यन्तं सूत्रशून्यं यावत् क्षेत्रमवशिष्टं दशाङ्गुलामकं तदह
(1) A, C D Omit the portion bracheted D Reals here 0911
{२} D Here reds तेन दक्षिणे धाराकार उत्तरे या सूत्रम् । अयम
.

·[ बादशाङ्गलमिते ] [कर्णभागाई ] चतःकोष्ठकरणसामr. वतःकोठेककोठकोणसूत्रस्य भागयतुर्थोऽशस्तदर्द यवागुलहयरूप नित्याचारप्रदीपः। यञ्चाङ्गुल सूत्राद ग्रहीत्वा सूत्रशून्यक्षेत्र प्रवेश्य सूत्रे लान्छयेत् । [तयाचोनविंयागुते सूत्रे लान्छन भवति । तयाचोनविभागुल- मितरज्जुमूले चतुरस्रोत्तरसूत्रमध्ये दत्वा तत्सूत्रायेण पूर्वतः पथिमपर्यन्तं मण्डलम् । एवञ्चोत्तरे 'रजुसूत्रमष्टत्रिमात धनुविस्तार अनविंशाङ्गुलं भवति। चतुःकोष्ठकरणं सूत्रस्य कोणपात्रे रजपनानार्थम् । अथ त्तकुण्डमा मोरकाण्डे,- चतुरस्रसमे कुण्ड़े पूर्ववत्परिकल्पयेत् । कुण्डाइँ कर्णभागाई दिपि स्याप्य विचक्षणः । भ्रामयेत्पूर्णचन्द्राभं कुण्ई स्थात् सुमनोहरम् ।। अयमर्थ:-चतुरस्रं चतःकोष्ठं छत्वा कुण्डाइँ कुण्डप्रान्तसूत्रे कुण्डमान्तसूत्रात् वयित्वा यवाधिकचतुर्दगाङ्गलसूत्रमूलं चत रनमध्ये स्थाप्य तदग्रं दिगि स्थाप्य भ्रामयेत् । (11 D.Onits the portion bracketed. (1) D यासूखमष्ट." (VL. C. D), Omit the portion bracketed, A Oruut the portion bracketed. D करभागा महादगार

·नित्याचारप्रदीप ।
-
पद्मकुण्डम् ।
तत्रैव,-
वर्तुले मेखलायाञ्च कुर्यात् पद्मदलानि च ।
पोडशातिसुरम्याणि यथाशोभान्वितानि च ।
पद्माभमेव कुण्ड तदभवेदतिमनोहरम् ।
अस्य पथिमे योनिः।
अधाष्टास्त्रम।
ईशान । तत्रैव,-
चतुरस्र समे क्षेत्रे परिधीकर्णभूषिते ।
घटास वईयेद येन विधिना तच्छृणुष्व में ।
कर्णकर्णगत सूवं समस्याल्पात् समं बुध ।
कुण्डाईसूत्रमानेन कर्णसूत्राणि लाब्येत् ॥
एकन लान्छन स्वाप्य सूर्य कुण्डाईसम्मितम् ।
लाश्येज्जीवरेखास ततस्तेन विचक्षणः॥
लान्छनाविगतान् दिक्षु ततोऽन्यानि समालिखेत् ।
परिध्यावानि सूत्राणि दिग्विदिचु समन्तत. ॥
पटासमेव कुण्ड त कथित तन्ववेदिभिः ।
पचवा पनमानिय हस्तमात्र समन्ततः ।
पद्मवत् खातयेत्कुएएमास 'सुमनोहरम् ।
दमनारा
(1) • ."
(३) IF इमाम्बाल.

·नाभिविधानाभावात् नाभिर्नास्ति । अन्यत् सबै मन्त्रागम- नित्याचारप्रदीप । कर्ण वाणीतिबहुवचनात् कुडमध्वात् कोणसूत्रोपरि कुण्डाईसूत्रं पातयित्वा तदन्ते चिहं कार्य्यम् । एवं चतु.कोषे कात्वा तेषु चिन्ने कुण्डाईसूत्रस्य मध्यं यथा भवति एव विदिक्ममरेखयोः पातयित्वा चतुरस्राद वहिर्यत्र सूवाग्र तत्र लाञ्छयेत् । जीवरेखाखिति निमित्तसप्तमी जीवरेखानिमित्तम् । क्षेत्र- वृद्धार्थत्वात् करिष्यमाणरेखा जीवरेखा। ततस्तेषु चिङ्गेषु दिनु सूत्रचतुष्टय विदिक्षु च सूत्रचतुष्टयमिति सूत्राष्टमिति । कोणपोछनेन जीवरेखामध्यरेखापोछनेनाष्टास्रं भवति । नात्र चतुरस्रसमानवतानियमः । पद्मवत्खातपक्षे सर्वयाऽसम्भवात् । इत्वष्टास्रम् । अब पद्मवत्खातपक्षेऽपि मेखला वृत्तरूपैव न त पद्मदलानुरूपण पद्मनिर्गतत्वात् । प्रतिष्ठागमे च कुण्डमध्ये वदवगन्तव्यम्। स्थण्डिल घटनागमेनोक्तमेव । मन्दागमादेवानुसत्तव्यम् । अत्यन्तासम्भव अथ मण्डलम्। शारदातिनके पूर्वापरायताः सप्तदश रेखाः पश्चिमोत्तरायता म्तापत्यः । तचभितः पोडकोठव्ययस्यया पट् पञ्चागदधिकशतः दयमितानि पदानि जायन्ते । मध्ये पमित्पदैः पद्मम् । पद्मपा १ पम्प नभिia | B D पानिमनत्वात् ।

·नित्याचारदीपः। एकपत्याभितः पीठं तदाद्ये पंक्तियेन वोथिम् । अवशिष्टपद्माभ्यां मध्ये दारं यट्यदः । तत्याखहये च चतुर्भियतुर्भिः शोभा। पद- पटकन कोणमेवं चतुर्दिक्षु । पद्मक्षेत्रस्य हादशभागमभितः सन्त्यज्य मध्ये हत्तनयं समान्तरम् । 'हत्तमध्ये कर्णिका। द्वितीयं केशरस्थानं तोयं पत्रस्थानं त्यकांशेन दलाग्राणि। मध्यवृत्त युग्मग: केगरपोडशकरणम् । वाह्यहत्तेः केशराग्रे सूत्रमूलं दत्वा वृत्तवाह्यरेखायां सूत्राग्रं दवाई चन्द्राकृतिकरणम्। अर्डचन्द्राष्ट- सन्धिस्थान मध्यत्ते रज्जुरेखाकरणम् । त्यक्तांशप्रान्त हत्तं कला दलाग्राष्टलिखनमनुपातरीत्या। पद्मपाखं अपीठपंतो [पदत्रय- मुपान्ते । ] कोणचतुष्के पनत्रयमेकीकृत्य पीठपादकरणम् । अव- शिष्टपदैरेकोलतेः प्रतिदिशं पीठपात्राणि। वीविपदपंक्तिदयस्य पदानां प्रतिपंतयेकीकरणम् । अन्त्यपंक्तौ " पदचतुकमुपान्ने पंतो] पदहयमिति पट्पदैरम् । हारपार्खयोरुपान्त्यपंक्षी पदवयमन्त्वपली च पदमिति चतुष्पदैः शोभा। तत्पार्खयो- रन्त्यपंक्ती पदत्रयमुपान्ते पदमेकमिति चतुःकोष्ठेनोपशोभाइयम् । पंक्तियपाखं पदद्दयसहित कण्ठकोठे कोणम् । एवं चतुर्दितु । रजसांगे विशेषः । कर्णिकाः पीतवर्णाः केशराः पीतरताः . (1) D. मध्यवत्ते. (२) B. • चन्द्रावतिकरणपक्षाईचन्द्रार (a) A C Omit the portion bracketed. (a) D, Omits the portion bracketed. (५) A B. D प्रक्रियशार्थपदइयसहितशेषकोन कोषम् । (11. रजसा पाले विशेषः।

·पुराणे तु माईहम्तं मुग। तस्य पद्धिंगता भागः । विश
दण्डः । वेदी चाष्टभिः। एकागन कण्ठः । सप्तभागेन मुखम् ।
१७२
शोमा रताः।
नित्याचारप्रदीप।
केवलारुणवर्णा वा। शलानि पत्राणि पनसन्धीनि श्यामलानि ।
पौतरतकर्णिकापक्षे कृष्णवर्णदलसन्धयः ।
पवाखरुणानि।
पीठपादा अरुणाः । पीठपवाणि 'पीतानि शुक्लानि कृष्णानि वा ।
वीविषु पत्रपुष्पफलयुक्तकल्पलता नानावर्णेन । हाराणि शक्लानि ।
उपयोभाः पीताः। कृष्णानि कोणानि ।
शुक्लरतरुणवर्णा रेखास्तिस्रो वहिः । अगुलोसेधविस्ताराः ।
समा रेखाः शक्लाः । एतत् सर्वतोभद्रमण्डलम् । मण्डलरजासि
तत्रैवोक्तानि। पीतं हरिद्राचूर्ण ब्रीहियवादितण्डुलचूर्ण मूर्त
कुसुमचूर्ण रक्तं दग्धपुलाकज कृष्णं विल्वादिपनजं श्यामम् । यत्तु
मण्डलाधिकारे देवीपुराणे, मुक्ताफलचूर्ण शक्तं प्रबालचूर्षे
मरकतचूर्ण वा र पुष्यरागचूर्ण कुटुमचूर्ण वा पीतं नीलमधि-
चूर्व का मरकतचूर्ण श्याममित्युक्तां तन्महाब्यविषयमेव । तव
थालिपिट कचूर्णा यवगोधूमरित्यादिप्रकारान्तरकथनात् ।
खुकसुवलक्षणम् ।
गारदातिलके, देवीपुराणे च,-अखत्यपलाशयकतखदिर
भयं तदन्यचारणाखिभव वा काई हस्तमितं ग्राह्यम् । देवी
।
100 यरपानि शानि.

·नियाज्ञारमदोप। १७३ 'दण्डस्य मूने विभागण कुम्भः । तथा दण्डमूलाश्रयो खण्डी। कण्ठो युगाशेनाशइयेन। यमाशेनाशइयेन तथा दण्डस्य वादो वेष्टनरज्जुपरिमाणम् । पभिरशंवेदी। मध्ये एकाशेन वृत्तरूपा कर्णिका। तदहिग्शेन खातरूप वृत्तम् । खातस्य गभीरता वागेन । तदहिरदायेन हत्तम् । वहि पद्मदलान्यशेन । अदाशन परितो मेखला। [पड्भरशै ] वेद्या पृष्ठे कूक्तिति । कण्ठस्य विस्तारो वेदीवाशेन । वेदीविस्तार विधा विभज्य तस्य मध्यभागसम. कण्ठविस्तार । मुखस्यापि कण्ठसमो विस्तार । मुखे वेदोगप्रतिकनिष्ठाङ्गलिमितो तनिर्गम- मार्ग । मुखस्य परितोऽशिन मेखला। मुखपृष्ठभागे हसस्य हस्तिनो वराहस्य वा मुख लेख्यम् । सुचतुर्भिरश सुव । देवी पुराणे, हस्तमित । अस्य हाविशत्यशेन दण्ड । तस्या वाहो वेष्टनमशचतुष्टयेन। अशयेन शिर । तन्मध्ये तकर्षपूर योग्य खात पढे मृगपदाकारम् । मध्ये भित्ति । दण्डमूलाग्रयो- गण्डश्च स्यात् । अशद्दयेन कङ्कणभूषिता च सा । खण्डीशब्दश कतणावच्छिन्नदण्डैकदेशवाचक । {}} D Here reads टण्डस्य मूले लिभागेण मुखम । दण्डस्य भूले विभागण कुम्भ । दण्डस्याये चतुर्थभागेन कुम्भ । तथा दण्डस . (j i Om ts the portion bracketed . ta) D कपयोभिता च सा।

·१७४ विलञ्चमसवत् संवृत्तं वारुणमेवारविमानम्। स्मोऽस्यारुति दाहुल वर्तुल कृत्वा तन्मये यज्ञे गोप्पदाकार मध्यभित्तिसहित नित्याचारप्रदोष यौतस्मात्तयोः सुवलक्षणम् । सुयोरबिमानोऽगुठपर्वमात्रः पुष्करः। बाहुमात्रः सुद पाणिमात्रा पुष्करा। त्वग्विला हसमात्रप्रसेका । वैकङ्कतो यत्र- कर इति वचनात् वैकड़ती। प्रणीतापात्रं वारुणम् । चतुरनुल खादिरोऽरबिमात्र उल्लेखनार्यः । उन्नूखलं जानुमाचं वारुपम् । मुपल वारुणमेव यथेच्छमानम् । प्रतिष्ठाद्यर्थन्तु हवशीर्ष,- हस्तभावं स्रुव कुयाच्चटुकेन समन्वितम् । तस्मात् तदङ्गुलं वत्तं कार्य निम्नं यथा भवेत् ॥ यन्ने तु गोष्पदं यावत् कुर्यानिम्नं तथाकतिम् । अङ्गुष्ठकपरीणाहं सुवदण्ड प्रकल्पवेत् ॥ चटुकेनेति सुवशिरसि मण्डलाकारं चटुक खा तदुपरि । खात कुर्यादित्वर्थः । सुलक्षणम्। तवैव,-- मुच कुर्यात्तु होमार्थ वाहुदण्डमितं सदा । माताहुलमविस्तार चतुरस्र समन्ततः । (3) शालो यार. D नो वर. ( OD अपनार्थ ।

·नित्याचारदोपः।
पञ्चाङ्गुलानि विस्तार' कुर्याद वा चतुरस्रकम् ।
विभागेण ततो वृत्तं कुर्य्याद गर्तन्तु मध्यतः ॥
खनेत् वियगुलं निम्नं तिर्यगूढं समन्ततः ।
यवयं परित्यज्य कुर्याद वै मेखलावयम् ॥
अहागुलप्रविस्तारं तहाचं शोभयेत् ततः ।
तथा शोभानुरूपेण चतुः 'कोठेषु सर्वत: ॥
विभागविस्तरं कड सुचोऽपृष्ठ समायतम् ।
तत्सम विस्तृतञ्चाग्रे मुखं तस्य पड़ङ्गलम् ॥
आयामे च तथा कुर्य्यात् कण्ठान्तेन विविस्तरम् ।
आज्यनिगमणं मध्ये तडि कुर्यात् पड़गुलम् ॥
तन्मानेनैव तत्रिमं क्रमाद यावहिरडुलम् ।
कुर्यात् कण्ठे तु शपिर विशेद यावत् कनीयसी ॥
स्रुच एवं कृतायाच मूलं कुर्यात् सुशोभनम् ।
दण्डन्तु कारयेच्छेपमवर्क निर्बणं शुभम् ॥
कलसं कारयेन्मूले वेष्टनञ्च पड़गुलम् ।
सुड्मूने मकरास्थन्तु कारयेत् सुमनोहरम् ॥
शेपमन्यच कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः ।
खुगर्थे सप्ताङ्गुलपञ्चाङ्गुलान्यतमविस्तारं चतुरस्रं वेदो
.
14 FD पञ्चाङ्गलप्रविस्तार• 30. .
• कोणेषु
२) BD • वृत्तच.
(३) D. तद्दारं योभ.
कण्ठान्ने वितिवितरम्।
(B) D. यथा.
अल .
.

·नित्याचारपदीया। ततस्विभागण हतीयांशन मधे वृत्तरूपं खातम् । गतस्य मभीरत्वं वाङ्गुलम् । गर्तविस्तारोऽपि पक्षे वाङ्गलः । गतस्य समन्ततः यवद्दय परित्यज्य मेखलावयम् । अ गुलविस्तृता मेखला। कोणेषवशिष्टस्याने पुष्पादिलिखनेन शोभा। वेदीद्वतीयांश- विस्तृत वेदिलग्नं कण्ठम् । दैर्घ्यमगुष्ठमितम् । तदनन्तरं षड़- गुलदीर्घ मुखम् । मुखस्य विस्तारोऽग्रे कण्ठसमः। भूले पञ्चागुलवेदीपचे गुलं सप्ताङ्गुलवेदीपशे चाकुलम् । तद्धि मुख- रूपं पड़गुलम् । मध्ये भाज्यनिर्गमणम् । आज्यं निर्गम्यते अनेनेति व्युत्पत्त्या तदुपयोगिखातमित्यर्थः । मुखस्य हरगुल- पर्यन्त खातं तन्मानेन तविनम् । तन्मानविस्तारं तन्माननिमञ्च । उपरि खातस्य निम्नविस्तारयोरनियमः। कण्ठे शुषिर कनिष्ठा- [लिमितम् । स्रुचो दण्डस्य वेष्टनं पड़गुलम् । तत्रैव,- सुवार्थे खदिरं शस्त चन्दनं मधुकं तथा । चम्पकं चूतकं सोप पालाशं समिदेव च ॥ अन्येऽपि याज्ञिका वृक्षाः शस्यन्ते सारवदृदाः । हादशाङ्गुलविस्तारं कारयेच्च सम बुधः ॥ मूले पड़ङ्गलं दण्डं कुर्यात् समतल शुभम् । अष्टाङ्गुलप्रविस्तारं हादशागुलमायतम् ॥ उल्लेखनार्थ कुर्चीत खड़हस्तमितं शुभम् । (1) B सन्तु.

·नित्याचारप्रदीपः।
अथ जपधाः।
योगियाज्ञवल्करः,-
ग्रहेष्वेकगुणं जाप्यं नद्यान्तु विगुणं स्मृतम् ।
गवां गोष्ठे दशगुणमग्न्यागारे दशाधिकम् ॥
सिद्धक्षेत्रे पुण्यतीर्थे देवतायाय सविधी।
सहस्रशतकोटीनामनन्तं विष्णु सविधौ ।
पञ्चरावे,-
पुण्यक्षेत्र नदीतीरं गुहा यवतमस्तकम् ।
तीर्थप्रदेशाः सिन्धूनां सनमः पावनं वनम् ॥
उद्यानानि विविक्तानि बिल्बमूलं तटं गिरः ।
तुलसीकाननं गोष्ठं वृक्षशून्यः शिवालयः ।
अखत्थामलकौमूलं गोशाला तीर्थ मध्यतः ।
देवतायतनं तीरं समुद्रस्य निज ग्यहम् ॥
गुरूणां सबिधानञ्च चित्तैकाग्रस्थलं तथा ।
.
(11 B. हिगुणं. D. नद्यादौ द्विगुणं
(३) B.D..
शताधिकम् ।
(३) B. D..शिव
(A. . जख.
कून।
.

·१७८
नित्याचारप्रदीप 1
शासनानि ।
पञ्चराने,-
सर्वसिर व्याघ्रचम्म मोक्षसि मृगाजिनम् ।
वस्त्रासनं रोगहर वेत्र वैश्यकम्मणि ॥
'विदेपे जाम्बुकं प्रोक्तं कम्बल टु.खमोचनम्
अभिचार कृष्णवर्ण रक्तं वश्यादिकम्मणि ॥
शान्तिके धवलं प्रोक्तं चित्रकं सर्वकम्मम् ।
स्तम्भने गजचम्म स्यान्मारणे माहिपं तथा ॥
मेपचम्म तथोचाटे खनिजं वैश्यकम्पणि ।
विद्देथे जाम्बुकं प्रोक्तं भवेद गोचम्म शान्तिक ।
वंशासने च'दारिट्रय दौर्भाग्य दारजासने ।
धरणां दुःखसम्भूति. पापाणे व्याधिसम्भव ॥
ढणासने यगोहानि. पल्लवे चित्तविभ्रमः ।
इष्टकायामथाधिः स्यादेतत् साधारणे जपे ॥
"कुगाजिनाम्बरेणापि चतुरस्र समन्ततः ।
एकहस्त विहस्तं वा चतुरगुलमुबतम् ॥
.
(1) ABD
रोविवईनम् ।
(२) ED कौशेय घिद प्रोक्त कम्बल दु खमोचनम् | A कौशय परिद
मोक.
(३) ABD सम्पत्ति .
() खप्याधि ।

·नित्याचारपदोप। SE 'पद्मकं स्वस्तिकं वीरं सिद्धञ्चेति चतुष्टयम् । जपे प्रशस्तमित्युक्तमासनं मुनिसत्तमः ॥ स्मृतिः,- सहस्रगुपितो ज्ञेय जईपुण्डवतो जयः । ब्राह्मणस्योपुण्डू स्यात् नवियस्थाईचन्द्रिका । वैश्यः पुण्ड तथा कुर्य्याकूट्रस्यापि त्रिपुडकम् । अव ब्राह्मणस्योर्द्धपुण्ड जपानतया विधीयते। तेन पुरुषार्थ- भस्मत्रिपुण्डकस्य न वाधः । अक्षमाला। योगियाञवल्क्यः,- स्फाटिकेन्द्राक्षरुद्राक्षेः पूतजीवसमुद्भवः । अक्षमाला प्रकर्त्तव्या प्रशस्ताद्युत्तरोत्तरा ॥ कोव्यादिका भवेद निरक्षमालाविशेषतः। जपस्य क्रियमाणस्य तस्माठः परः परः । स्फटिकापेक्षया इन्द्राक्षे कोटिगुणं फलम् । रुद्राक्षे इन्द्रा- शादर्बुदगुणमित्यादिरूपेण । तया धभावे बक्षमालायाः कुशग्रन्याय पाणिना। इति। शिवपुराणे- (D. Adds तवा-

·नित्याचारमदीप ।
असल्या जपसंख्यानमेवमेकगुणं स्मृतम् ।
रेखयाष्टगुणं विद्यात् पूतजीवेर्दशाधिकम् ।
शतं स्यात् शड्डमालाभिः प्रवालय सहस्रकम् ।
स्फाटिकैर्दशसाहस्रं मौक्तिकर्लक्षमुच्यते ॥
पद्मादशलक्षन्तु सौवर्ण: कोटिरुच्यते ।
कुशग्रन्याथ रुद्राक्षेरनन्तगुणितं भवेत् ॥
अन्यत्र च,-चतुवर्गाप्तये पद्माक्षमाला गवनाशाय वा
[अणिमादिगुणाप्तये वा मोक्षाय च । सर्वकामाप्तये रुद्राक्षाणि
मोक्षाय च । स्फाटिकर्मोक्तिकैरक्षमाला राज्यदा सोभाग्यदा च ।
रुद्राक्षमाला राज्यदा। पूतञ्जीवमाला पुत्रदा। कुशग्रन्थया
पापक्षयो मोक्षश्च । अरिष्टरूप्यमाला शान्तिक । स्वर्णरजतमाला
सर्वकामदा। प्रबालमाला धनलाभाय । मुक्ताभिः पुचाथ ।
तानमाला मेधावीर्यतेज.प्रदा। रविभूतिः ।
तथा नारदकल्पे--अष्टाक्षरे विशेषः,-
शड्ढयशः।
कुप्रबन्धैर्जपेद विप्रः सुवर्णरजतैर्नृपः ।
पूतनोवैजपेद् वैश्य. पद्माः शूद्र एव च ॥
40
(1) D Omits the portion bracketed
12) A B D सीपुत्राय।
(1) A तथा अष्टाक्षरे विशेष,-कुमाविम धारअनुप पूतलीवयम्स
पमा सई। वारसिहे.
(४) B D सर्व एव च

·नित्याचारपदोप । १८१ नारसिंहे,-कोटिर्भवेत्तु रुद्राक्षपद्माः। वैष्णवे तुलसीमाला गजदन्तैगणेखरे इन्द्रास्त्रिपुरायाः । सारखते पद्मरागैः प्रबालेर्वा । गद्दभाखवराहाणां दन्तस्तैराभिचारिके। नीलसारस्वते महाशः। सरुद्राक्षादिभिर्मोक्षाय । माटकया मन्वसिद्धिः। अत्र कोव्यादिका वृद्धिरिति याज- वल्कीयगुणफलमविरुद्धसर्वपापक्ष्याणां वृद्धिमभिप्रेत्य । अन्यत्र कामनाभेदेन व्यवस्थितानां न हद्धिः सजातीयापेक्षत्वात् । भविष्यपुराणे,- स सामक्षमालानां जपे यत् फलमुच्यते । तत् फल मतमादेयं जपेनाङ्गुलिपब्र्वभिः । एतत् सर्वमङ्गलामन्त्रपरम् । तत्प्रकरणादित्याहुः । अभावे वक्षमालायाः कुशग्रन्ययाय याणिना। इत्यनुकल्पवविधानात्। अवाइलिजपादष्टगुणो रेखाभि- जप इति पाणिजपो इंधा। रेखापदमन पर्चपरमेव । अनामिकाया मध्यादि मध्यादयः क्रमेण तु । तजन्या आदिपर्वन्ति अक्षमाला प्रकीर्तिता ॥ इति स्मृत्यन्तरात्। रेखासु चैव सर्वासु न च मध्यमाद्य- पर्धयोरिति रेखानिषेधाच । तेनालिभिरविशेषात् पञ्चभि- गणनम् । पर्वभिर्वा यथोक्तम् । मध्यमाद्यपदयं मेरुः । अनुलीन वियुञ्जीत किञ्चित् सहोचयेत् तलम ' ·१८२ नित्याचारदीप । इति वचनादमुलीनां निःसन्धिता सम्पाद्य पर्वगणना कार्या! रुद्राक्षे विशेषः, एकवतौस्त्रिवत्रीच चतुर्वतीय पञ्चभिः । पड़वक्त्री थि कर्तव्यं तस्मान्मियैस्तु वर्जयेत् ॥ अनुलोमविलोमस्थैविन्दुयुड्माटकाचरः । सविन्दुकैः साष्टवर्गः लप्तया वर्णमालया ॥ प्रत्येकं वर्णयुड्मन्त्रा: क्लृप्ताः स्युः क्षिप्रसिद्धिदाः । अक्षमालाग्रथनम् । कतनित्य क्रियो यथोक्तान्यक्षाणि कीटादिदोपरहितानि नातिस्थन्नकशानि रुद्राक्षाणि कपिलानि वृत्तानि दृढ़ानि 'कर्कट- संयुतानि अष्टोत्तरशतान्युत्तममालाधैं शताई मितानि मध्यमे तदर्द मितानि कनिष्ठे । धम्माघ त्रिंशत् । मोक्षार्थ पञ्चविंशतिः । अभिचार पोड़ा। पुष्टायें सप्तविशतिः । चतुःपञ्चाशत् काम्य- कम्मणि। अष्टोत्तरशतैः सर्वसिद्धिः । कचिद्ध गतं वाय तदई वा सर्वसाधारणे जपे । एतानि सम्पाय सूरञ्च मांसामक्षमालानां सूत्र कार्यासिकां स्मृतम् । शुलं रुपण तथा रत गान्तिवश्वाभिचारिके ॥ (1) वाई विशेष । (२. D मितानित

·नित्याचारप्रदोया
१८३
पद्मसूत्रं पट्टसूत्र क्षोम कार्यासिकं तथा।
दिजस्तन्निम्मितं सूवं त्रिगुणं त्रिगुणीकृतम् ॥
इति सूत्रञ्च सम्पाद्य पञ्चगव्यैः सूत्रमक्षांश्च प्रक्षात्य नवभि-
रखत्थपौनिम्मिते पद्माकार पवे स्थापयेत् । प्रणवं शतिबीज
माढको सूचे मणिषु च विन्यसेत् । मूलमन्त्रेण सवे मणिपु
निजेष्टदेवस्य पूजनम् । तेनैव तिलसर्पिपा होमः। होमाशक्ती
दिगुणजपः ।
ततो ग्रथनम्।
मुखे मुखन्तु संयोज्य पुच्छे पुच्छन्तु योजयेत् ।
[एकैकमणिमध्ये तु ब्रह्मगन्धिं प्रकल्पयेत् ॥ ]
इत्येवंरूपेण गोपुच्छसदृशी सर्पाकारा वा कार्या। तत्-
सजातीयमेकं मरुत्वेन कल्पयेत् । कालोत्तरे तु,
मेरुहीनाक्षमाला वा कर्तव्या च प्रयत्नतः ।
भवेच्छतगुणं पुण्यं न दोषो मेरुलङ्कने ।
आग्नेयेऽपि,-
समेरु मेरुहीनं वा जप्यसूत्रन्तु कारयेत् ।
11)A. •तुवा।
() D D Omut the portion bracketed

·नित्याचारप्रदोष ।
अथाक्षमालाप्रतिष्ठा।
विरात्र पञ्चरात्रं वा पञ्चगव्येऽधिवासनम् ।
शुभदिने पञ्चगव्येन प्रोक्ष्य गन्धतोयेन प्रोक्षणम् । शुभपावे
अवस्थाप्य कवचेनावगुण्य धेनुमुद्रयामतीकत्यास्त्रेण रक्षणम् ।
मूलमन्वस्याक्षमालाया न्यासः । तेनैव तवेष्टदेवतापूजनम् ।
तिलसर्पिषा होमः । होमाशती जपः । तत्वसारसहितायाम्,-
प्रतिठामसूत्रषु रक्षा विद्यासु च शृणु ।
आलिख्य चतुरस्रन्तु रजसा मण्डलं भुवि ।
पद्ममध्येऽत्र वा लिख्य पूज्यस्योपरि विन्यसेत् ॥
सोवर्ण राजतञ्चान्यद विपुल पानमुत्तमम् ।
अन्यत् तामादि।
पावन्तु तव यत्तत्वं तेन सर्वा. क्रिया भवेत् ।
यत्तत्त्वं या या देवता तत्तन्मन्त्रेण सर्वा वक्ष्यमाणक्रियाः ।
अस्त्रेय पूरयेत् पात्र गालितण्डुलकः शुभे. ॥
तस्योपरि लिखेत् पनमष्टपत्र सकर्णिकम् ।
पम्वत्यस्य तु पवाणि पद्मपत्रेपु विन्यसेत् ॥
निषितपमाटपत्रपटाववत्यपवाणीत्यर्थः ।
तत् पुनर्गन्धपुष्पायैः पूज्य तन्मयतो न्यसेत् ।
[पहरबानि म वा पचस्व ततो न्यमेत् ।
(110 Oasits the rrrrion raktitd.

·नित्याचारप्रदोप। 14 . अभ्युक्ष्य मूनमन्वेण पुनः शुद्धोदकेन च । सम्पूज्य मूलमन्वेण तत्त्वन्यासच कारवेत् ॥ प्रतिग्रन्थि प्रतिमणीन् विकृत्वो वैकशोऽपि वा। स्मृगन् मन्त्रजपं कुर्यात् तत्त्वन्यासोऽयमीरितः ॥ पुनः पञ्चोपचारेण पूज्य मुद्रां प्रदर्य च । अक्षमाला समादद्याइम्मकामार्थमोक्षदाम् । मुद्रा च तत्तद्देवतामुद्रा । अवाप्यधिवासनप्रहत्तिः । तदिधिः । त्रिदिनं पञ्चदिनं वा पञ्चगव्येऽधिवास्य शुभदिने स्वस्ति वाय संकल्पा उपलिप्ते चतुरसमध्ये यथोतं पद्मं लिखित्वा पद्माय नम इति पूजयित्वा तदुपरि सौवर्ण राजतं तदभावे तामादिपात्रं वा विन्यस्य तत्पाचं शुभैः शालितलैर्वस्त्रेणापूयं यालितण्डुलोपरि सकर्णिकमष्टदलपद्मं लिखित्वा तत्पद्मपत्रेष्वष्टावखत्थपत्राणि विन्यस्य तत् पत्रं पद्माय नम इति गन्धपुष्पाद्यैः पञ्चभिः सम्पूज्य तत्र पञ्चरत्वं स्वणे वा विन्यस्य तदुपरि अक्षसूत्रं विन्यस्य पञ्चगव्येन शुद्धोदकेन च क्रमात् प्रोक्ष्य तन मूलमन्त्रेणेष्टदेवं सम्पूज्य प्रति- ग्रन्यि प्रवचञ्च स्पृशन् सलत् विर्वा मूलमन्वं जया तत्र पुनरिष्ट- देवं पञ्चोपचारः सम्पूज्य तन्मुद्राः प्रदर्शयेत् । ततोऽक्षमाला गुरुहस्ते दत्वा गुरुदत्तां प्रतिष्ठहीयात् । शान्तिकरणमच्छिद्राक- धारणच। शैवे तु विशेषः,- चालयेद पञ्चगव्यन सयोजतिन सजलैः चन्दनागुरुगन्धाद्यैर्वामदेवेन घर्षयेत् ॥ (1) 1. • चात् । । २४ ·१८६ निल्यापारादीप । 'पूजयेत् तामघोरेण लेपयेत् पुरुषेण तु । मन्वयेत् पञ्चमेनैव प्रत्येकन्तु गतं शतम् ॥ मेरुन पञ्चमेनैव मन्त्रेणैव च मन्त्रवेत् । इति । जीर्ण सूत्रे पुन. पवे ग्रथयित्वा शतं जपेत् । नवे सूत्रे तथा च्छिवे सहस्र जप उच्यते ॥ जपान्यकाले ता माला पूजयित्वा तु गोपयेत् । अक्षमालाच मुद्राञ्च गुरोरपि न दर्शयेत् ॥ प्रमादात् पतिते हस्तात् शतमष्टोत्तर जपेत् । तथा करनशे गन्धवारिणा चालनम् । गायत्री शतं जया नमस्कृत्य स्थापनम् । अशुचिस्पगें तीर्थोदकैन क्षालनम् | नोच्छि- प्टेन स्पर्श स्वीणा हस्ते न कारयेत्। शूट्रस्पर्श तु पुन सस्कार। आकाशे स्थापन कुर्याद यदीच्छेत् परमा गतिम् । अङ्गुष्ठेन जपजाप्यमन्त्रैरालिभि, सह ॥ अन्याङ्गुलयस्तर्जनीवर्जिता । तर्जनीवर्जिताभिरिति प्रपञ्च- सारात् । अतएव,- तर्जन्यद्गुष्ठयोगेन जप कुर्य्याच्च वाचिकम् । वाचिकजपस्य हेयोच्चाटनादिगतस्य तर्जनीयोगोऽङ्गम् । कचिच तर्जन्यपृष्ठयोगेन विद्देपोच्चाटने जपेत् । (1) धूपयत्ता .

·नित्याचारमदोपः।
तथा
इति स्फुटं वाक्यम् ।
अङ्गुष्ठस्थामक्षमालां चालयेमध्यमाग्रतः ।
तर्जन्या न स्पृशेत् सोऽयं मुक्तिदो गणनाक्रमः ॥
भुक्तौ मुक्तौ तथाकटो मध्यमायां जपेत् सुधीः ।
अनामिकाङ्गुष्ठयोगात् स्तम्भने। कनिष्ठापृष्ठयोगान्मारणे ।
तथा,-
अनामागुष्ठमाक्रम्य जपं कुर्यात्तु मानसम् ।
मध्यमानष्ठमाक्रम्य जपं कुर्यादुपांशकम् ।
जपभेदाः।
नरसिंहपुराणे,-
यदुचनीचस्वरितैः स्पष्टशब्दवदक्षरैः ।
मन्त्रमुच्चारयेद व्यक्तं जपयज्ञः स वाचिक:
शनैरचारयेन्मन्वमीपदोठी प्रचालयेत् ।
'किचिच्छब्दं स्वयं विद्यादुपांशः स जपः स्मृतः ।
धिया यदक्षरथेण्या वर्णाद वर्ण पदात् पदम् ।
शब्दार्थचिन्तनाभ्यासः स उलो मानसो जपः ।
वयाणा जपयज्ञानां यः स्यादुत्तरोत्तरम् ।
शब्दचिन्तनं जपः। अर्थचिन्तनं तदङ्गम्। मानसं इंधमुक्त्वं
C. स उच्यते।
(२) 1. B.C. कपिधद
.

·नित्याचारप्रदोष ।
पुरचरणचन्द्रिकायाम्,-
जिह्वया चिन्तन्मन् मनसा केवलेन वा ।
योगिवाजवल्काः-
उपाशुजपयुक्तस्य संख्या शतगुणं भवेत् ।
साहस्री मानस: प्रोक्तो यमाहानसमो हि सः ॥
--
अन्यत्र
-
उर्जपाद विशिष्टः स्यादुपाशर्दशभिर्गुणैः ।
जिद्वाजप. गतगुण साहस्रो मानस स्मृत' ।
[एवञ्च सति
मानस: सिडिकामैस्तु पुष्टिकामरुपांशुकः ।
वाचिको मारणे चैव प्रशस्तो जप ईरितः ।
इति प्रागम्त्यपर न व्यवस्थापरम् । योगियान्नवल्का',-
न चक्रमन् न विहसन् न पाखंमवनोकयन् ।
न चायितो न जल्पय न प्राकृतशिरास्तथा ।
न पदा पदमाक्रम्य न चैव हि तथा करी।
न चासमाहितमना न च संयावयन् जपेत् ॥
उत्तिष्ठन् वीक्षमाग्योऽक जप कुर्यात् समाहितः ।
अन्यथा प्रामुखः कुर्यात् वक्ष्यमाणक्रमेण तु ॥
मानेपु कुरोवेवमासीनः स्वासने शुभे ।
नया,
(1) B D Oat the portion bracketed

·नित्याचारप्रदीप
१८६
-
ध्यायेत्तु मनसा मन्त्र जितोष्ठौ न च चालयेत् ।
न कम्पवेच्छिरोग्रीवं दन्तानव प्रकाशयेत् ॥
तथा,-
स्त्रीशूद्रपतितांश्चैव रासभञ्च रजखलाम् ।
जपकाले न भापत व्रतहोमादिकेयु च ॥
तूष्णीमासीत च जपंचाण्डालपतितादिकान् ।
दृष्ट्वा तान् वार्युपस्पृश्याभाय नात्वा पुनर्जपेत् ॥
आचम्य प्रयतो नित्य जपेदशचिदर्शने ।
सौरान् मन्लान् यथोत्साहं पावमानोश शक्तितः ॥
यदि वाग्यमलोपः स्याद् व्रतादिषु कयञ्चन ।
व्याहरेद वैष्णवं मन्वं स्मरेट वा विष्णुमव्ययम् ॥
कौम्में,-
गुद्यका राक्षसाः सिहा हरन्ति प्रसभं भयात् ।
एकान्तेषु शुभे देश तस्माजप्यं समाचरेत् ॥
अङ्गिराः,--
असख्यातन्तु यजम्यं तत् सर्व निष्फलं भवेत्।
इति जपसाधारणधम्माः । [तान्त्रिकाः साधारणधमा वक्ष्यन्ते ।'
ID) B. D Omit the portion bracketed.

·18.
नित्याचारप्रदीप ।
अघ होमपरिभापा।
होमो नाम देवतोद्देशेन व्यत्यागः प्रक्षेपार्थकः। तदुत्ता -
'यदा तु चोदनाद्रव्यदेवताक्रियासमुदाये कृतार्थत्वात् तदुक्त
यवणाज्जुहोतेरामेचनार्थकत्वात् न्यदेवताक्रियाणां समाहारः ।
द्रव्यदेवताक्रिया क्रिया च त्यागः । आसेचन प्रक्षेपः। तेन
जुहोतीत्युतो एतदुक्तं भवति । देवतां चतुर्य्यन्त्यपदेनाभिधाय द्रव्यं
न ममेति बुद्धि कृत्वाग्नो प्रक्षिपेदिति। तदन्यत् सर्व तदङ्गम् ।
छन्दोगपरिशिष्टे,-
आज्य चमनादेशे जुहोतिषु विधीयते ।
'मन्वस्य देवतायाश्च प्रजापतिरिति स्थितिः ॥
मन्त्रस्य देवतायायानादेश प्रजापतिर्देवता प्राजापत्यो मन्त्रच
समस्ता व्याहतय । मन्त्रविधाने देवताना साने मन्त्रवर्णको'
देवता। मन्त्रस्यास्पष्टलिङ्गत्वे तु देवतानामनादेश अग्निरिन्द्रः
प्रजापतिरिति याज्ञवल्कयोत पाद्यम् । देवताजाने मन्त्रानादेशे
त गारुडे,-
प्रणवादिनमोऽन्तञ्च चतुर्यन्तञ्च सत्तम ।
देवतायाः स्वक नाम मूलमन्त्रः प्रकीर्तितः ॥
विष्णुधर्मोत्तरे,
D यजन्ति
(1) । यजति चोदना देवता C यजन्नि येजना द्रव्य .
चोदना • रामेघना स्यात् । ट्रव्य • समाचार ।
(२) BD Here read रति। मन्त्रण .
• वषिका.

·नित्याचार प्रदीपः।
१६॥
मन्वेणोद्धारपूर्तन स्वाहान्तेन विचक्षणः ।
मन्त्रावसाने जुहुयाद ध्यायन् वै मन्चदेवताम् ॥
छन्दोगपरिशिष्टे,-
पाण्याहुतिर्दादशपर्वपूरिका
ट्रवादिना चेत् अवमावपूरिका।
देवेन तोर्धेन च इयते हविः
खगारिणि खर्बिपि तच पावके ।
गोभिल:,-
गोवतावकारं कुर्यात् तर्जनीकन्यसादृते ।
अधोमुखेन तेनैव व्रोह्यादीन् होमयेत्ततः ॥
पक्षरावे,
होमे मुद्रावयं प्रोक्तं मृगी हंसीच शूकरी।
करसङ्कोच; शूकरी हंसी मुक्तकनिष्ठिका ॥
मुन्ना कनिष्ठातर्जन्यौ मृगीमुद्रा प्रदर्शिता ।
यान्तिपौष्टिककम्मायें मृगी हंसी प्रकीर्तिता ।
आभिचारिककम्मार्थ शूकरी कथिता बुधैः ।
कर्पमात्रं तं होमे शुक्तिमावं पयः स्मृतम् ।
उक्तानि पञ्चगव्यानि तत्समानि मनौपिभिः ।
तत्समं मधुदुग्धानमर्ध्वपात्रमुदाहृतम् ।
दधि प्रमृतिमा स्यान्लाजाः स्युर्मष्टिसम्मिताः ॥
पृथुकास्तप्रमाणाः स्युः शतवोऽपि तयोदिताः ।
गुड़ पलाईमानं स्यात् शर्करा हि तथा स्मृताः ॥

·१६२
नित्याचारप्रदोमा।
ग्रासाई चस्मानं स्यादिक्षुः पावधिः स्मृतः ।
एकैकं पत्रपुष्पाणि तयापूपानि कल्पयेत् ॥
कदलीफलनारङ्गफलान्येकैको विदुः ।
मातुलुङ्गं चतुःखण्इं पनसं दगधाकृतम् ।
अष्टधा नारिकेलानि खण्डितानि विदुर्बुधाः ।
विधाकतं फलं वैल्वं कपित्वं खण्डितं विधा ।
'उर्वारुकफन होमे गदितं खण्डितं विधा।]
फनान्यन्यानि खण्डानि समिधः स्युर्दशाङ्गुलाः ॥
दुबीवयं समुद्दिष्टं गुलुची चतुरडुला ।
ब्रोहयो मुष्टिमात्राः स्युर्मुद्रा मापा यवा अपि ॥
तण्डुलाः स्युस्तदडींगाः कोद्रया मुष्टिसन्मिताः ।
गोधूमरताकलमा,विहिता मुष्टिमानतः ॥
तिलायुलुकमात्राः स्युः सर्पपास्तन्प्रमाणकाः ।
मुक्तिप्रमाणं लवणं मरीचान्चेकविंगतिः ॥
पुरं वदरमानं स्याद्रामठं तसमं स्मृतम् ।
पुरै गुग्गुनम् ।
चन्दनागुरुकपरकस्तूरीकुटुमानि च ।
तिन्तिडीनीज'मानानि समुद्दिष्टानि देगिकैः ।
.
(1) D Omits the gorlion bracketed.
३) B. • माना.."
LL • फर।

·नित्याचारमदीप ।
१४३
वैवानरं स्थितं ध्यायेसमिडोमेषु साधकः ।
भयानमाज्यहोमेषु निषसं शेषवस्तुषु ।
पास्ये त होमयेहङ्गेर्विपशिसवकम्मसु ।
कर्णहोमे भवेद्याधिवेऽन्यत्व'मुदाहृतम् ।
नासिकायां मन:पीड़ा मस्तके धनसक्षयः ।
तवा,
स्वर्णसिन्दूरबालार्ककुड्गमक्षोद्सन्निभः ।
। हिरण्यरेतसो वर्णः योभना परिकीर्तितः ।
भैरोवारिदहस्तीन्द्रध्वनिर्व: शुभावहः ।
नागचम्पकपुवागपाटलीयूधिकानिमः ॥
पद्मेन्दीवरकल्हारसर्पिर्गुग्गुलसन्निभः ।
पावकस्य शुभो गन्ध इत्युक्तं तन्ववेदिभिः ।
प्रदक्षिणाचिनिष्कम्पश्चामः श्वसनः शिखी।
शुभदो यजमानस्य राज्यस्यापि विशेषतः ॥
कुन्देन्दुधवलो धूमो वह्नः प्राप्तः शुभावहः ।
कृष्णः कणगतेवों यजमानं विनाशयेत् ॥
श्खेतो राष्ट्र निहन्यात्तु वायसवरसनिमः ।
खरखरसमो व ध्वनिः सर्वविनाशनः ।
पूतिगन्धो हुतवही होतुःखप्रदो भवेत् ।
छिन्त्रा वृत्ता शिखा कयान्मृत्यु धनपरिक्षयम् ॥
मुदीरितम्।
(1) D
.
२२D मिहत्यार.
२५

·१८
नित्याचारमदीप ।
शुकपक्षनिभी धूमः पारावतसमप्रभः ।
हानि तुरगजातीनां गवाञ्च कुरुते चिरात् ॥
एवविधेवरिष्टेषु प्रायश्चित्ताय देशिकः ।
भूलेनाज्येन जुहुयात् पञ्चविशतिसख्यया ॥
छन्दोगपरिशिष्टे,-
अङ्गठादधिका ग्राह्या समित् स्थूलतया क्वचित् ।
'न विशीर्णा स्वचा चैव न सकोटा न पाटिता।
प्रादेशाबाधिका नोना न तथा स्याददिशाखिका ।
न सपर्णा न निUि होमेषु तद्दिजानता ॥
ब्राझे,-
पलाशावत्यन्यग्रोधलक्षवकतोद्भवाः ।
काश्मर्योदुम्बरो बिल्वश्चन्दनः सरलस्तथा ॥
सालय देवदारुय खदिरयेति यानिकाः ।
मरीचिः,-
प्रागग्राः समिधी जेयास्ताय कामेषु पाटिताः ।
शान्त्यापु सगल्कार्दा विपरीता जिघासतः ।
विशीर्ण विदला इस्खा वक्राः 'मशुपिराः कुशाः ।
दीर्घा स्थूला 'युगैर्जुष्टाः सर्वसिद्धिविनागकाः ।
'नागष्कलिवपूतिभिरभिरग्निसिडितः ।
(10 IR विवरार (a) D Here reads हारीव, नाराय.
(३) ८ पिपरा:. D मिणगिरा •
(६LC • गुर्थ ।।

·नित्याचारप्रदोपण
१८५
-
.
आपस्तम्बः -नाप्रोक्षितमग्नावादध्यात् । भविथपुराणे,-
भूमो स्थितेन पावेण विष्टब्धेन च पाणिना।
वामेन यदुशार्दूल 'नान्तरीक्षण इयते ॥
छन्दोगपरिशिष्टे,-
योऽनर्चिपि जुहोत्यग्नो व्यङ्गारिणि च मानवः ।
मन्दाग्निरामयाशी च दरिद्रयाभिजायते ॥
जुइपंच हुतश्चैव' पाणिसूर्पस्य दारुभिः ।
न कुर्यादग्निधमनं कुर्यात्तु व्यजनादिना।
मुखेनैव धमेदग्नि मुखाद ह्येपो व्यजायत ।
नाग्नि मुखेनेति तु यलौकिके योजयन्ति तत् ।
कोन्में,-वस्त्रेण नैवोपधमेत् । आदित्यपुराणे,-
क्षुत्क्रोधत्वरायुक्तो मन्त्रहीनं जुहोति यः ।
यमहदे सधूमे वा सोऽन्धः स्यादन्यजन्मनि ॥
अचानुकल्पप्रतिनिधिविचारः।
अनुकल्पो नाम यत्र साधनमविशेषेण विधीयते तदसम्भवे
साधनान्तर विधीयते । यथा खादिरो यूपो भवति इति विधाय
खादिराभावे पालाम इति सोमे । यव ग्रीहिभिर्यजेतैति
11 B. C. D. • मानरीहे।
(३) In D. • ते ।

·१८६ नित्याचारप्रदीप । बीयादिसाधनविधी तदसम्भवै कम्मलोपप्रसने तत्सदृशं ट्रया- न्तरं साधनमुपादीयते स्त्रोत्प्रेक्षया तत्र प्रतिनिधिः। यया नित्य- कम्मणि ब्रीह्यपचार नीवारादिः। तत्र प्रतिनिधी विधिव्यापारी नाम्ति अनुकन्ये वस्ति । यत्र त सीमाभावे पूतिकानभिपुणुया- दिति यूयते तत्र सोमाभावे सादृश्येन पूतिकाः प्राप्ता एवं किन्तु पूतिकावदन्येऽपि सोमसदृशास्तत्र पूतिका नियम्यन्ते। एवं कान्येषु यद्यपि सवाङ्गसम्पत्ताधिकार इति न प्रतिनिधि सम्भवम्तवाप्यारम्भानन्तरमवश्वसमापनीयत्वात् प्रतिनिधिप्रवेगः । अनुकल्पस्य तु शास्त्रीयसाधनबादनुकल्पमादायाप्यारम्भः । कैवन,- प्रभुः प्रयमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते । न साम्परायिकं तम्य 'टुम्मतर्विद्यत फन्नम् ॥ इति मुग्यकल्पसम्भवे नानुकल्पाधिकारः । इन्दोगपरिशिष्टे,- यथोक्तवस्त्वमम्पत्तो कार्य तदनुकारि यत् । यवानामिव गोधमा व्रीहोणामिव गानयः ॥ बौहयः पष्टिकाः। पेठीनमिः,-काण्डमूनपर्ष पुष्यफल- प्ररोहरसगन्धाना सादृश्येन प्रतिनिधि कुर्यात् । सवालाभे यवः प्रतिनिधिर्भवति। काण्ड नालं प्ररोहा अडुराः। मैत्रायणीय- परिगिटे,-एतमाज्याचे प्रतिनिधिः । तदभाव दधि पयो वा " ! H.C.त.। 12) D. मन्मादीना।

·। नित्याचारपदोप कटा- तण्डुल पिष्टयवपिष्टनाभिः सममाज्यार्थान् कुर्वन्ति । दर्भास्तरणार्थे काश: प्रतिनिधिस्तदभावे 'यववतीभिः काण्डवतीभिरोपधीभि- स्तरणार्थान् कुर्वन्ति । कटोशोरबन्दनीपनलवल्वजावोलय (?) वर्जम् । इधार्थे पलाशावत्थखदिरलोहितकोदुम्बराणाम् । तद- भावे सर्बवनस्पतीनाम् । तिन्दुकनीपबिल्वराजवृक्षशालानीरजतक- कपित्थकोविदारहरीतकश्लेष्मातकसर्वकण्ट किवर्जम् । दयस्तुणविशेषाः । राजवृक्ष: करवाल इति कान्यकुब्जे प्रसिद्धः । तथा बौहियवौ पुरोडाशार्थे तदभावे तुषवतीभिस्तण्डुल- वतीभिरोपधीभिः पुरोडाशार्थान् कुर्वन्ति । कुशूलशाकमास- मसूरकुरवक(?)कोद्वकोरदूपकवर्जम् । दक्षिणालाभे फलानां मूलानां दक्षिणां ददाति न त्वेवं यजेत । बोधायनः,- आज्यहोमेषु सर्वत्र गव्यमेव धृतं स्मृतम् । तदभावे माहिष्यन्तु आजमाविकमेव वा । तदभावेऽपि तेलं स्यात् तदभावेऽपि जर्तिलम् । तदभावेऽपि कौसुम्भं तदभावेऽपि सार्षपम् ॥ इति। पराशरः- . ( B B यव () प्रतिनिधिः । ताभि काण्डवतीभि ।। (२)D विभीतकोमा । (२३1. B. C. यथा । 18) D तदलाभे ।

·12
निवाचारपदोप।
दर्भोहितदर्भय कागवीरणवल्बजे:
शुकधान्यापि दर्भ काय बिये वुधैः ॥
एवञ्च वखनादिनिषेधस्तरणकार्ये न सर्वत्र कुशकायें ।
अथ प्रतिनिध्यपवादः।
जेमिनिः,-'न देवाग्नियदक्रियमन्धार्यमयोगात् 'देवता-
वधिगम्यासादृश्येन न प्रतिनिधिः । स्मरण स्वेवास्मरण माश्यान्नान
कः प्रतिनिधिः । अग्नेराहवनीयादेरलौकिकस्य सादृश्यानानात्र
प्रतिनिधिः । अग्न्यभावे विप्रपाणिजन्नाको विधानमनुकल्पमेव ।
गन्दी म बो नास्य प्रतिनिधिः स्मरणास्मरणवीर्वयात् । क्रियाणां
यागहोमादीनां न प्रतिनिधिः । अदृष्टार्थत्वात् ।
कप्ताना पशुमोमाना निष्कृत्यर्थमसम्भवे ।
इष्टि वैवानरी कुर्यात्
इत्यनुकन्परूपमेव । तथा प्रतिपिइन्च न प्रतिनिधीयो ।
दो ग्रीहिययविधेरैव मापादिनिवृत्तरयन्निया मापा इति
निषेधः प्रतिनिधिप्राप्तम्यैव । तथा स्वामिनः फन्नसमवायात्
फलम्य कम्मयोगित्वात् स्वामिनः प्रतिनिधिनास्ति। सो त
यजमानमरणे मतदशमग्यपुस्पकर्तृत्वस्याङ्गत्वेन कर्तृत्वायन
प्रतिनिधिः ।
तथा प्रतिनिधिना कोपक्रमे प्रतिनिध्धपचारे
।
.
11B नदेवतानि
(UB ताधिगम्यात् सारो देशवाधिगम्यात तयार .'

·नित्याचारदीपः। १६ तसदृशं नोपादेयम् । किन्तु मुख्यसदृशं प्रतिनिध्यन्तरम् । तदुक्तं न प्रतिनिधी समलात्। दैकल्पिके तु ब्रीहिणा कर्मोपक्रमे ब्रीद्यपचारे यवलामेऽपि न यवादरः किन्तु व्रीहिः प्रतिनिधिर्यवस्य तन्मयोगेशवात् । प्रतिनिधिना कम्प्रारम्भे प्रतिनिधी कतिपय- संस्कारऽपि मुख्यलाभे मुख्लेनैव प्रधानकन्ये । प्रधानसमाप्ती मुख्यनामेऽपि न संस्कारलाभाय मुस्यादरः । द्रव्यसंस्कारविरोध ट्रव्यं तदर्थत्वात्। संस्कारसमर्थस्थापि मुख्यस्य ग्रहणम् । मुख्यप्रयोजनासमर्यत्वे प्रतिनिध्यादरः । 'तया हि व्यवधान- मानयोग्यत्रीहिलामऽपि न प्रतिनिध्यादरः । तथा- मुख्यकालानुरोधेन गौणमप्यस्तु साधनम् । न मुखद्रव्यलाभेन गोणकालप्रतीक्षणम् ॥ सद्धिथाइम्। . मातातपा, नानिष्ट्वा त पितॄन् याहे वैदिक फिविदाचरेत् । तवापि मातरः पूर्व पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥ विष्णुपुराणे,- कन्यापुष विवाहपु प्रग नववैश्मनः । नामसम्मणि यानानां चूड़ाकग्मादिश नवा ! (D. बारदानमारयोग्य । १३) D कवि ·नित्याचार प्रदीप । सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने । नान्दोमुख पिटगणं पूजयेत्प्रयतो रही । चूडाकम्भादिक इत्यादिशब्दः संस्कारमानोपलक्षणः । तेन वहिनिकामणानप्राशनचूडादिकेष्वपि च थाधम् । तथा, यजोहाहप्रतिष्ठास मेखलाबन्धमोक्षयोः । पुवजन्मपोत्सर्गे इद्धिधाई समाचरेत् ॥ अत्र महादानादौ यज्ञशब्दप्रयोगाद् वृदियाइमित्याहुः । यद्यपि शातातपेन वैदिककदमात्रे इद्धियाइमा तयापि विष्णु पुरणीयवाक्योपात्तवैदिककर्मपर वैदिकपदम । पुरोडाशं चतुर्डी करीतीत्याग्नेय चतुही करोतीत्येतेनोपसंहारवत् । एवञ्च छन्दोगपरिशिष्टे,- नाटकास भवेत् याड न थाढे चाइमिप्यते । न सोचतीजातक मनोपितागतकम्मसु ॥ बहसवक्षुद्रपापुथ्यर्थ परिविश्यती। सूर्येन्दोः कन्मणोये च तयोः याद न विद्यते ॥ इति प्रतिपधोऽत्वन्ताप्राप्तविपयत्वावित्यानुवादः। श्रतएव ययाप्राप्तानुवादखाजातकम्मणि तिलपूर्णपाषयाइविधानादन्न- याइप्रतिपेधात् तम्यानुवाद । 'इन्ना अतितिष्ठया सन्तिष्ठत इत्युकेनियाजान यजन्तीत्वस्य नित्यानुवादत्ववत् । तथा- 11p रानानिध्या मन्निा.

·नियाचारपदीप ।
विवाहादिः कम्मंगणो य उत्तो
गर्भाधानं शुशुम यस्य चान्ते ।
विवाहादावेकमेवाब कुर्या-
छाड़ नादौ कम्मण: कम्मणः स्यात् ॥
इति गर्भाधान निषेधोऽपि नित्यानुवाद एव । केवलं
असलंद यानि कम्माणि क्रियन्ते कम्मकारिणा ।
प्रतिप्रयोग नैताः स्युम्मातरः श्राइमेव च ॥
आधानहोमयोश्चैव वैखदेवे तथैव च ।
बलिकमणि दर्श च पौर मासे तथैव च ॥
नवयन्ते च यन्नागा वदन्त्येवं मनीषिणः ।
इति वाक्योपात्तकम्मणां पुन: प्रयोगे न यादम् । सोमयागे
तु,-पुनः पुनः प्रयोगेऽपि यादं भवत्येव । तथा,-
प्रदोपे थाइमेकं स्याद योनिष्कालप्रवेशयोः । (१)
न बादं युज्यते कर्तुं प्रथमे पुष्टिकम्मणि ॥
इलाभियोगादिषु त पट्कं कुर्यात् पृथक् पृथक् ।
[न दशाग्रन्थिके नेव विपवद्दष्टकम्मणि ॥
कमिदष्टचिकित्सायां नैव शेषेषु विद्यते ।
एबपि निषेधो नित्यानुवाद एवं' 1] तथा,-
गणश: क्रियमाणे तु मातृणां पूजनं सतत् ।
इति । यानि कम्माणि विधिवशेनार्थवशेन वा एकस्मिन्नेव
(11 B Omits the portion bracketed.
58

·- नित्याचारप्रदोप। दिने क्रियन्ते । यथा आधानं होमश्च यद्दोत्कृष्य क्रियमाणं जात- कम्मादि तत्र न्यायेन सक्कदेव करणं प्राप्तमनूद्यते । वहिः प्रयोगगतत्वेन सान् प्रत्यवशिष्टत्वादिति । वस्तुतोऽथातो गोभिलोतानामित्युपक्रमेऽभिधाय छन्दोगपरिशिष्टे,- कम्मादिषु च सर्वेषु मातरः सगणाधिपाः । पूजनीयाः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः । यत्र यत्र भवेच्छ्राद्धं तत्र तत्र तु मातरः ॥ इति गोभिलोतरायकम्ममात्रे वृदियाई विधीयत इति । श्राद्धादिष्वपि तदुक्ते. प्रसगानिषेधः । गृह्यान्तरकम्मणां शाखान्तर- न्यायेन तदभिन्नान्वेति तत्रापि थाइविधिनिषेधौ। एवं विष्णु- पुराणीय स्मृत्वन्तरं कतिपयेषु प्रापकमिति न तदतिरिक्तग्राह्य- कम्मखप्राप्तिरिति । भविष्यपुराणे,- गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया । देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमातरः ॥ ति. पुष्टिस्तथा तुष्टिरामदेवतया सह । प्रामदेवता कुलदेवता इति पाठस्तु बहुसम्मतः । पूज्याचित्रेऽथवार्चायां वरदाभयपाणयः । इति । 'अक्षतपुञ्जषु वा छन्दोगपरिशिष्टात् । सगणाधिप। इति वचनाद गणपतिना सहाष्टादश। बचपरिशिष्टे,- पादो विनायकः पूज्य: अन्ते तु कुलदेवता । 1101 यशवपुष्पेषु वा • A यशतयुकेषु वा । (NIC D ...।

·नित्याचारपदोपः। छन्दोगपरिशिष्टे, कुद्यलग्नां वसोर्धारा सप्तवारान् धृतेन तु । कारयेत् पञ्चवारान् वा नातिनीचां न चोछिताम् ॥ आयुष्याणि च शान्त्वयं जमा तत्र समाहितः । अव मधुपर्कः । तब पारस्करः,-पड़ा भवन्ति आचार्यो ऋत्विक् वैवाहो राजा प्रियः स्नातक इति । प्रतिसंवत्सरानहेंयुयक्ष्यमाणास्तु ऋत्विजः । आसनमाहााह साधु भवानास्तामर्चयिष्यामो भवन्तमिति ! प्राहरन्ति विष्टरं पाद्यं पादार्यमुदकमयमाचमनीयं मधुपर्क दधिमधुटतमपिहितं कांस्यं कांस्येनेति। अन्यस्त्रिस्त्रिः प्राह विष्टरादीन् । विष्टरं प्रतिग्टहाति वर्षोऽस्मि समानानामुद्य- तामिव सूर्यः । इमं तमभितिष्ठामि यो माकयाभिदासति । एनमभ्युपविशति पादयोरन्यं विष्टरमासनाय । सव्यं पाद प्रक्षाल्य दक्षिणपादं प्रक्षालयति ब्राह्मणश्चेद दक्षिणं प्रथमम् । विराजी दोहोसि विराजो दोहमसीय मयि पाद्यायै विराजो दोह इति । अध्यं प्रतिग्टह्वाति प्रापः स्व युमाभिः सवान् कामानवाप्नुवानीति निनयनभिमन्वयते समुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां योनिमभिगच्छत अरिष्टास्माकं वीरा मापरासेचि मत्वव इति। 'आचामति 10 D आचमन मिति ।

·२.४ नित्याचारपदोप। अामागन् यशसा संसृजवर्चसा तं माकुरु प्रियं प्रज्ञानामधिपति पशूनामरिष्ट तनूनामिति । मित्रस्य त्वेति मधुपर्क प्रतीक्षते । देवस्यवेति प्रतिग्रहाति । सव्ये पाणी सत्वा दक्षिणस्यानामिकया त्रिः प्रचालयति नमस्यावास्यायान्यशने यत्त आविदं तत्ते निष्कृ- न्तामि अनामिकयामुष्ठेन विनिक्षिपति । तस्य त्रि: प्रानाति । यन्मधुनो मधव्य परमं रूपमन्त्राद्य तेनाह मधुनो मधव्येन परमेण रूपेणाबायेन परमो मधव्योऽवादोऽशानीति। मधुमतीभिर्वा प्रत्वृचम् । पुत्रायान्तेवासिने चोत्तरत आसीनायोच्छिष्टं दद्यात् । सब प्राश्रीयाद वा। सचर निनये वाचम्य प्राणान् संस्पृशति वान प्रास्ये नसोः प्राणोऽक्षणोश्चक्षुः कर्णयोः थोत्रं वाह्रोबलं उर्बोरोजो मेऽरिष्टानि मेऽङ्गानि तनूस्तन्वा मे सहेत्याचान्ती- दकाय गा समादाय गौरिति त्रिः प्राह । प्रत्याह माता रुद्राणां दुहिता वसूना स्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः प्रनुवीचं चिकितपे जनाय मा गामनागामदिति बधिष्टेति ! मम चामुष्य च पापानि हतोसीति यद्यालभेत। यद्युत्सृजत मम चामुष्य च पाप्माहत योमुत्सृजत टणान्यत्तु इति ब्रूयात् । नचैवामागुंसोय: (१) स्यात् अधियन्नमधिविवाहं कुरुतत्येव ब्रूयात् । यद्यसकत् सवत्सरस्य सोमेन यजेत कृतार्या एवैनं याजयेयु कता• इति श्रुतेः । तव साधु भवानिति यजमानस्य वचनम्। अयतेत्युत्तर धामने उपवेगन विष्टरः पादार्घमुदकं पुनर्विष्टरः अयः श्राच- मनीय मधुपर्क इति। स्यापयित्वा। अन्येन यजमानपुरुपेण विष्टरी विष्टरो विष्टर इति त्रिरत प्रतियतामिति यजमानः ।

·नित्याचारप्रदोपः। २०५ प्रतिम्टहामीति विष्टरग्रहणम् । मन्त्रेण तत्रोपवेशनम् । एव- मन्यत्र । नसो, प्राणोऽस्त्वित्यादिप्रयोगः । यज्ञविवाहादन्यत्र गोरुत्सर्गालम्भयोर्विकल्पः । यन्ने विवाह चालम्भनियमः । कैवलं निषेधात् कलो वर्जनम् । उत्सर्गपरे गोरिति विरक्षा गोरुप- स्थानम् । माता रुद्राणामित्यादिमन्त्रस्य ओमुत्सृजत तृणान्य- त्त्वित्वस्य जपः । यजविवाहयोन गोरुपस्थानं न वा जपः। - छन्दोगपरिशिष्टे,- कतिभिस्तु भवेद ब्रह्मा कतिभिर्विटरो मतः । पञ्चायद्धिर्भवेद ब्रह्मा तदन तु विष्टरः । अईकेगो भवेद्रह्मा लम्बकेशन्तु विष्टरः । दक्षिणावर्तको ब्रह्मा वामावर्तस्तु विष्टरः ॥ यजपाखें,- गर्भाधानादिसंस्कार ब्राह्मणान् भोजयेद दग । पावसध्ये वयोविंशमग्न्याधये शतात् परम् । पाग्रयणे प्रायथित्ते ग्रामणान् दग पञ्च च । सहस्रं भोजयेत् सोम ब्राह्मणानां शतं पयो । चातुर्मास्ये च चत्वारि तया पच सुराग्रहे । पयुतं वाजपेये तु पम्नमेधे चतुर्गुणम् ॥ चत्वारि मतानि सुराग्रहे सोनामखाम् । मैवावणीवपरि- शियाम,-दचिणाभावे फलानां मूलानां भक्ष्याणां या दद्याव- त्वेवं यत । एवं पदचिणम् । उत्तदपिणासम्भवे मनुकत्यः ।

·नित्याचारप्रदीप । छन्दोगपरिशिष्टम्,- ब्रह्मणे दक्षिणा देया या च यत्रोपदिश्यते । कम्मान्तेऽनुच्यमानायां पूर्णपानादिका भवेत् ॥ यावत्तावत्तु भोतुश्च प्तिरत्रेन जायते । नापराईमतः कुर्यात् पूर्णपानमिति स्थितिः ॥ [गोभिल.,- अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिः कुञ्चयोऽष्टौ तु पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि पूर्णपानं प्रचक्षते ॥ तघा, कांस्यं चमस वाबस्य पूरयित्वा कृतस्य वाऽकृतस्य वा अपिवा फलानामेव एकं पूर्णपात्रमाचक्षते । इति शत्यपेक्षया परिमाणविशेषाः । छन्दोगपरिशिष्टे,- विदध्यादौत्रमन्यद्दक्षिणाईहरी भवेत् ।] खयञ्चेदुभय कुर्यादन्यस्मै प्रतिपादयेत् ॥ यत्र कम्मणि या दक्षिणा सा ब्रह्मणे देया। अन्यश्च दौत्र कुर्यात् होम कुर्य्यात् तदा पानातदक्षिणाई ब्रह्मणे देयम् । अईच होमकचें। स्वयमुभयं ब्रह्मत्वं होटत्वञ्च यदि यजमानः कुर्य्यात् तदा अन्यस्मै ब्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात् । तेन स्मात- कम्मसु स्वयं कर्तृव मुख्यमित्युक्तं भवति । (1) A B Read the portion bracketed after etig anent (२) D.च. (३) D पञ्चानामेव पूर्ण पाल .

·नियाचारदोपः।
१०७
अथाङ्कारार्पण विधिः।
-
गारदातिलक,-
दीक्षायामभिपके च नववश्मप्रवैगने।
उत्सवेषु च सर्वेपु विददादारापंणम् ॥
मण्डपम्योत्तर भागे गानां पूर्वोत्तरायताम् ।
'गूढां कुर्यात् ततस्तस्यां मण्डनं रचयेत् सुधीः ।
पञ्चहस्तप्रमाणानि पञ्चसूत्राणि पातयेत्।
पूर्वापरायतान्येपामन्तरं हादगागुनम् ।
दक्षिणोत्तरसूत्राणि तहदेकादगार्पयेत् ॥
पदानि तव जायन्ते चत्वारिंगत् प्रमार्जयेत् ।
पंया पीयीयतम्रनु चतुष्कोभयपासंयोः
पोप्पी हे हे चतःकोठवयमवायगिपत
पदानि रपयेत् तानि मेतपीतारुणामितः ।
रजोभिः सामनाय योगीरारपयेत् सुधीः ।
पावापि 'विविधान्यग्निवाराणकामेति।
पानिका: पश मुम्बाय मरावाप पतामात् ।
मोबा: मतब रिवनमियाममाः ।
एपामुमेध उययः पौड़गादगारमिः ।
पाने: समयसानि गभान्यापय ननुना।
" Atre mo.
-

·२०६
नित्याचारपदोपः।
प्रक्षाल्य देशिकस्तेषु पादेवाहितशालिए।
सगन्धदर्भजूचेपु पचिमादि निवेशयेत् ॥
करीपवालुकामद्भिस्तानि पात्राणि पूरयेत् ।
सुधाबीजेन वीजानि दुग्धे प्रक्षाल्य मन्त्रवित् ॥
मूलमन्वाभिजतानि पञ्चघोषपुरसरम् ।
आशीर्वादेदिजातीनां मङ्गलाचारपूर्वकम् ॥
निर्वपेत् तेषु पावेषु देशिको यतमानसः ।
शालिश्यामाढकोमुगतिलनिष्पावसर्पपाः ॥
कुलत्यकगुमापाय बीजान्यगुरकम्मणि ।
हरिद्राभिः समभ्युच्य वस्त्रराच्छाद्य देशिकः ॥
बलिं त्रिविधपात्राणां दिन्तु पूर्खादितः क्षिपेत् ।
'प्रणवाद्यैनमोऽन्त्वय रात्रौ रात्रीशनामभिः ॥
भूतानि पितरो यक्षा नागा ब्रह्मा शिवी हरिः ।
सप्तानामपि रात्रीणां देवताः समुदीरिता: ॥
भूतेभ्यः स्यु लाजतिलहरिद्रादधिमतावः ।
सानाः पिलभ्यः सतिलास्तण्डुलाः परिकीर्तिताः ॥
करम्भलाजा वक्षेभ्यो नारिकेलोदकान्वितम् ।
शपिष्टञ्च नागेभ्यो ब्रह्मणे पद्धजावतम् ॥
सापूपमत्र शब्बीय विष्णवे स्याद गुडोदनम् ।
सतो लोकेखरेभ्योऽपि विधिवहिकिरदलिम् ।
A B C पशादिममो.

·नियाचारप्रदीपः। [सप्तदिनात्पूर्वमारी सप्त देवताः क्रमेण । नव दिनात्पूर्व- मारम्भे हरयेऽधिकदिनहये बलि: 13 - अध ग्रहयतः स च बहुप्रयाससाध्यकम्मानम्। ग्रहयनाधिकार मत्स्य- पुराणे- विवाहोत्सवयन्नेषु प्रतिष्ठादिषु कम्मस । निर्विनाथ मुनियेष्ठ तथोगाद्वेषु च ॥ यात्रवल्काः- एवं विनायक पूज्य ग्रहांश्चैव विधानतः । कम्मणा फलमानोति थियञ्चानोल्यनुत्तमाम् ॥ पइयजयतविधः। ग्रहातियोऽयुतहोमो लक्षहोमः कोटि होमरा तव ग्रहातिप्यो यान्नवल्काकात्यायनवचय द्यायुक्तः । तव यद्यपि याज्ञवल्कीय धान्यहोमोऽधिदेवत प्रत्यधिदैवतहोमय नोसस्तयाप्ययुतहोमादेवातिदिश्यते। न च निराकाइत्वेनाति- देगानपेयत्वम् । ग्रहवणे यहस्थान ग्रहस्थापन-दिगभिमुखत्वा- दीना याज्ञवल्काानुम्यत्वेन तदर्यमतिदेयापेक्षायामधिदेवतादीना- मम्यतिदेयात् । नयं व्याप्रतिकरएकतिल होमानिदेशप्रमाः (1) LL. D. Dout the lotivu bracaciel 1) पिपातो." 11 मारपणः। २० ·निग्याचारपदोपः। 'प्रधानत्वेनातिदेशायोग्यत्वात्। अधिदेवतहोमादीना लगत्वे- नातिदेशसम्भवात् । अतएव कल्पतरकारणोतं ग्रहातिथ्यो ग्रहाणा स्थापनदेशाथ मध्ये तु भास्कर विद्यादित्यादिनाऽयुत होमे वक्ष्यत इति । अतएव यावत्सन्निपातसमाम्नानलक्षण- मपूर्वतालिन ग्रहातिथ्ये नास्ति ग्रहवर्णवेशादीनामनामानात् । यथाहि प्रयाजादो यावत्सन्निपातिद्रव्यसस्कारविधिसत्त्वादव्यक्ती- चोदनात्वेऽपि न सोमधम्मातिदेश' । नैवमिह । यथाहि दर्श- पोर्णमासपशुसोमप्रवर्यादो यावत्सबिपातिसमानानानपेक्षवाब कस्यचिइन्भग्राहकत्वमिह स वैषम्यम्। चोदनालिङ्गमूलयुक्त- । मस्त्वेव। स्मृतिभास्वविकल्पः स्यादाकाहापूरणे सति । तवापीयमेव युक्तिः । किञ्च 'ग्रहातिथ्ये बहुचयो एक- कस्याटसहस्रमष्टयतम् । अष्टाविशति समिध आज्यञ्च हुत्वीय- हारान् दद्यादित्यान्यहोमः समिद्धोमसमो विहित.। अपिच दानविवेके ग्रहातिथ्ये कात्यायनोक्लत्वेनाधिदेवतप्रत्यधिदेवता दर्शिता । आखलायनेनाग्न्यादयोऽधिदेवता रुद्रादयः प्रत्यधि- देवता इति क्रमभेदेन दर्शिता.। एवञ्चाटहस्तशालाडिवाड- मधुपर्कहस्तमाकहस्तकुण्डकलसस्थापनवितानबन्धनाभिषेकादि- (1) Ab D तस्य प्रधानत्वे.1 (३) पदानिय्ये । पहाणा. (३) D Here reads-शाखान्तराधिकरपन्यायेन बहृचण्टा कम्मन भिद्यत । अस्ति च बचटही एक कसा ।। याजवलीय ·नित्याचारप्रदीपः। कमवाप्यतिदेशेन प्रवर्तत एव । अधिकदक्षिणा न प्रवर्तते दक्षिणाम्नानात्। भूर्धनुर्दक्षिणेत्यादावधिकदक्षिणा न प्रवर्तते । किञ्च नारदेन ग्रहमन्त्रेण पत्रिंशत्संख्यकः समिधोमः । अधिदेवतमन्त्रेण तावत्संख्यरतहोमः। प्रत्यधिदैवतमन्त्रेण तावां- थरुहोम इति पक्षान्तरं दर्शयताधिदेवतादिसद्भावो ग्रहातिया दर्शितः। अत्र दाक्षिणात्यनिवन्धेषु ग्रहेभ्यः शतहोमेऽधिदेवता- दिभ्यो दश दश तिस्रस्तिस्र इतिग्रहापेक्षयाधिदेवतादिभ्यो न्यूनपचो दर्शितः। अथ प्रयोगः। यजमानताराचन्द्रशुद्धी राभलग्ने कार्यः। ग्रीसुक्ये शुभ- मूहत्तेऽपि वा प्रारम्भः । पूर्वदिने ऋत्विक-यजमानानां हविष्य- भोजनम्। प्रातमित्वसत्यानन्तरं गणपत्यादिपूजा स्वस्तिवाचनं साल्पः-अमुककामोऽई ग्रहातिप्याख्यग्रहयजेन यक्ष्य इति । माटपूजा। वसोर्धारा। पायुप्यमन्त्रजपः। हडियाडम् । नामगोवोधारपेन पम्मिन् ग्रहयने ऋत्विक भवति इयोवरणम् । मधुपर्कः। आचार्यकर्म। यजमानगहेगानप्रदेश गवायतने या प्रागुदरप्रवरे मम- चतुरस्राटहस्तमइपकरणम् । वामत्योदुसरणपटगापाभि- ·नित्याचारपदोपः। । स्तोरणचतुष्टयम्। तस्येशाने हस्तमात्रखातविस्तार समचतुरसं कुण्डम् । तघ 'चतुरडुलोच्छ्रायविस्तारा सर्वत्र समा एका मेखला। पथिमे मेखलोपरि द्वादशाङ्गुलदीर्घा पट्सप्लान्य- तमागुलविस्तृता कूर्मपृष्ठोवतमध्यागुलोच्छ्रितप्रान्ता गजोष्ठसदृशी अखत्यपवनिभा वा योनिः । कुण्डेशाने देवस्थापनाय वेदी । हस्तविस्तता वितस्त्युच्छ्राया चतुरस्रा उदक्-प्रवणा वप्रहय हता' कार्या। प्रथमो वनो घड्लोछायः द्वितीयस्वगुलोछायः । हावप्यगुलविस्तारौ। आत्ययिककायें गृहादावेकशाला कल्प- थित्वा हस्तमात्रे चतुरगुलोच्छ्रिते [वा, बालुकास्थण्डिले होमः । ग्रहवेदिएकरूपैव। कुण्डमुपलिप्य बालुकाभिः 'प्रपूर्य देवीपुरा- णोतमन्त्रैः परिसमूहनादिपञ्चभूसंस्कारं कृत्वाग्निस्थापनम् । अथ वेद्या: पश्चिमे उपविश्य पूजा। वेद्या मध्ये पूर्वापरायतसूत्रयं दक्षिणोत्तरायतसूत्रद्दयञ्च दत्वा नवधा विभागः । 'मध्ये तामवर्ण- तण्डुलमण्डलाकारं कृत्वा सूर्यस्थापनम् । आग्नेये शकतण्डुले शतरनं सोमस्य । दक्षिणे रक्ततण्डुलैस्त्रिकोणं भौमस्य । ईशाने A. B C चतुरङ्गलोचविसारा । RIA सवत • D सध्यवेका भेषवा। 1) B. D • युता। (a) A B C. Out the portion bracketel, D. प्रबोय। (0 D. मध्यमागे।

·नित्याचारदीप २१३ पीततण्डुलैर्बाणाकारं बुधस्य । उत्तर पीततण्डुलै र्दीधचतुरस्र गुरोः । पूर्वे शुक्लातण्डुलैः पञ्चकोणं शुक्रस्य । पश्चिमे कृष्णतण्डुलै- धनुराकति शनेः। नैर्ऋते कंणतण्डुलैः सूर्पाकति राहोः । वायव्ये धूम्रतण्डुलैजाकृति केतोः। एवं स्थानं कृत्वा मध्ये ताममयपूर्वाभिमुखसूर्यप्रतिमास्थापनम् । स्फटिक [रजत रक्त- चन्दनखर्णमयरजतलोहसीसकांस्यमयानां सोमाद्यष्टप्रतिमानां सूर्याभिमुखानां वस्त्रमण्डले स्थापनम् । चित्रघटानां वा स्थापनम् । खखगन्धैर्वा लिखनम् । ग्रहदक्षिणेऽधिदेवताः । वामे प्रत्यधिदेवताः । राइत्तरे विनायकः । शनेरुत्तरे दुर्गा । सूर्योत्तर वायुः। राहुदक्षिणे आकाशः । केतुदक्षिणेऽखिनी। एताः प्रतिमा: शिल्पशास्त्रप्रसिद्धद्रव्यमयाचित्रलिखिता गन्धमया वा। अथावाहनम्। परततण्डुलपुष्पाण्णादाय पद्मासनः पद्मकरः पद्मगर्भसमद्युतिः । सप्ताखरयसंस्थश्च हिभुजः स्यात् सदा रविः । (1) A, B, C. Omit the portion bracketed. {२} D राहोईक्षिणे झाकाय । देवोदक्षिणे., (NABC सित।

·नित्याचारप्रदीप ।
इति ध्यात्वा पो भूर्भुव व कलिङ्गदेशोद्भव काश्यपगोत्र
धनिष्ठानक्षत्र रक्तवर्ण ईखराधिदैवत अग्निप्रत्यधिदैवत कपिल
नामाग्निक सूर्यभट्टारकमावाहयामि सूर्यभट्टारक इहागच्छ
इह तिष्ठ
कलिनदेशसम्भूत दाडिमौकुसुमप्रभ ।
काखपान्वय मार्तण्ड मण्डलेऽत्रागतो भव ॥
एव खेत खेतवस्त्र दशावरथ हेमभूषण गदावरदपाणि
द्विभुज सोम ध्यात्वा ओं भूर्भुव स्व यमुनातीरसञ्जातमात्रेय
गोत्र रोहिणीनक्षत्र खेतवर्णमुमाधिदैवतमप्प्रत्यधिदैवत पिगल
नामाग्निक सोममावाहयामि सोमभट्टारक इहागच्छ इह
तिष्ठ
भिण्डीरपिण्डसकाश यमुनातीरसम्भव ।
आत्रेयगोत्र शीताशो मण्डलेऽत्रागतो भव ॥
'एव रतामाल्याम्बरधरं शक्तिशूलगदाधरपाणि मेपस्थ भीम
ध्यात्वा ओं भूर्भुव व अवन्तीपुरसञ्जात भारद्वाजसगोत्र खाती-
नक्षत्र रत्नावणे स्कन्दाधिदैवत क्षितिप्रत्यधिदैवत धूम्रनामाग्निक
भोमभट्टारकमावाहयामि भीमभहारक इहागच्छ इह तिष्ठ
(1) भयहार• B. भिकार.
( D रमत एटुन मडीया दक्षिणे भौम मेघम स्थ रकमाल्याम्बरधर
पभुत शिपाध ऋमण परपत्रिगदाधर अन्नादशमलात स्वातीचर्स
मसाजगोव पदाधिवत भूभिमन्यधिदेत धूमनामाग्निक • ।

·नित्याचारपदोप । २१५ 'सुरेन्द्रगोपवर्णाभ अवन्तीदेशसम्भव । भारद्वाज महीपुत्र मण्डलेऽवागतो भव ॥ एवं पीतमाल्यावरधरं कर्णिकारप्रभं खजचम्मंगदावरकर बुधं ध्यात्वा ओ भूर्भुवः स्वः मगधदेशसञ्जातमात्रेयगोत्रं विशाखा- नक्षत्रं पीतवर्ण हयंधिदैवतं विष्णुप्रत्यधिदैवतं जठरनामाग्निक बुधभधारकमावाहयामि बुधभट्टारक इहागच्छ इह तिष्ठ इत्यावाह्य विशुद्धकाञ्चनाभास मगधोद्भव सोमज । आवेयगोत्र सर्वज्ञ मण्डलेऽवागतो भव ॥ एवं पीतं दण्डवराक्षसूत्रकमण्डलुधरं बृहस्पति ध्यात्वा ओं भूर्भुवः स्वः सिन्धुदेशसञ्जातं आशिरसगोवं उत्तरफलानौनक्षत्र पीतवर्ण ब्रह्माधिदैवतमिन्द्रप्रत्यधिदैवतं शिखिनामाग्निकं बह- स्पतिमद्वारकमावाहयामि बहस्पतिभट्टारक इहागच्छ इह तिष्ठ दूत्वावाद्य गुरो गोरोचनाभास सिन्धुदेशसमुद्भव । अशिरोऽन्वयसम्भूत मण्डलेऽवागतो भव । एवं खेतवर्ण दण्डाक्षसूत्रवरकमण्डलुधरं शुक्र ध्याला ओं (1 D को भुभव स । बरेन्द्रगोस । (२) D विष्णुधिदैवतं । 1३) B. पीताम्बराचसलकमण्डलुधर • D. पीत बराक्ष .. (BA सित दण्डाद , C.पीत दण्डा ·- नित्याचारप्रदीप भूर्भुवः स्वः 'भोजकट(क)देशसञ्जातं भार्गवसगोत्रं पुथानक्षत्रं शुक्लवर्णमिन्द्राधिदैवत मिन्द्राणीप्रत्यधिदैवतं हाटकनामाग्निक शुक्रभट्टारकमावाहयामि शुक्रभट्टारक इहागच्छ इह तिठेल्यावाह्य महिपोक्षीरवर्णाभ भृगो न्यग्रोधसम्भव । भार्गवान्वय दैत्येन्द्र मण्डलेऽवागतो भव ॥ एवं इन्द्रनीलवर्ण शूलवरवाणधनुरं गभ्रस्थं शनि ध्यावा श्रो भूर्भुवः स्वः सोराष्ट्रदेशसञ्जातं काश्यपसगोत्रं हत्तिकानक्षत्रं कृष्णवर्ण यमाधिदेवतं प्रजापतिप्रत्यधिदैवतं महातेजोनामाग्निक शनैश्चरभद्दारकमावाहयामि शनवरभट्टारक इहागच्छ तिष्ठेत्यावाद्य नीलाञ्जनचयाभास सौराष्ट्रदेशसम्भव । काश्यपान्वयसञ्चात मण्डलेऽवागतो भव ॥ करालवदनं खनशूलाभयवरहस्तं नीलसिंहासनस्थं राहुं ध्यात्वा ओं भूर्भुवः स्वः मलयाट्रिसञ्जातं पाठीनसगोत्रं भरणीनक्षत्र कृष्णवर्ण कालाधिदैवतं सर्पप्रत्यधिदैवत हुताशन- नामाग्निक राहुभद्दारकमावाहयामि राहुभट्टारक इहागच्छ यह तिष्ठेल्यावाद्य- (1) B भोजरावरदेश | D भोगवट्ट। (३) B • मिन्द्राग्निमत्य • • मिन्द्राक्षीप्रत्य। (३) B D माहिषक्षीर। (s) A देयेन्ट्रनीलवर्ण । (UA पाठोनगोलं.

·नित्याचारप्रदीपः। रुष्णाम्बुधरसद्धाश मलयाचलसम्भव । पाठीनगोत्र सोमारे मण्डलेऽवागतो भव ॥ धूम्र विकताननं गदावरहस्तं टनस्थं केतुं ध्यात्वा ओं भूर्भुवः खः अन्तर्वेदिसमुद्भवं जैमिनिसगोत्रं अलेपानक्षवं धूम्रवर्ण चित्रगुप्ताधिदैवतं ब्रह्मप्रत्यधिदैवतं 'रौद्रनामाग्निक केतुभट्टारक- मावाहयामि कोतुभधारक इहागच्छ इह तिष्ठेल्यावाच्य पलालधूम्रवर्णाभ अन्तःदिसमुद्भव । जैमिन्यन्वयसम्भूत मण्डलेऽवागतोभव ॥ इति ग्रहावाहनम् । अथाधिदेवतावाहनम् । ओं भूर्भुवः ख ईखरमावाहवामीति सूर्यदक्षिणभागे । एव- मुमास्कन्दहरिब्रह्मेन्द्रयमकालचित्रगुतानामधिदेवतानां सोमादि- ग्रहदचहस्तभागे आवाहनम् । एवम्,- अग्निरापः चितिर्विष्णुरिन्द्र ऐन्द्री च देवता। प्रजापतिथ सर्पाच ब्रह्मा प्रत्यधिदैवतम् ॥ इति सूर्यादिग्रहाणं वामभागे क्रमेण प्रत्यधिदेवतावाहनम् । राहोत्तरे विनायकावाहनम् । शनेरत्तरे दुर्गावाहनम् । सूर्यो (1) धूमनामानि । १२) C. पठाधूमसहाय , २८ ·२१८ मित्याचारप्रदीप । तर वायोः । राहोदक्षिणे आकाशावाहनम् । केतोदक्षिणेऽखि- नयोरावाहनम् । सर्वेषां शलपुष्पावते यातिभिरावाहनम् । ग्रहाणां यान्नवल्कयोतमन्त्रैः पूजा। अधिदेवतादीनां मस्यपुरा- णोतमन्. । सर्चपां स्वनामचतुर्दान्त्यमन्त्रण का। पोडशोपचाराः। खा- पाच- श्रासनं सम्भवे स्वस्त्रमण्डलाकारं यथासम्भवं वा। गतम्। पाद्यं-श्यामाकाजविष्णुकान्ताभिः । गन्धपुण्या- चतरवकुशाग्रतिलखेतसर्पपापय.फलयुक्तमुदकमयः । मनीयम्-जातिलवङ्ग ककोलयुक्त जलम् । दधिमधुटतं कास्ये कास्यापिहितं मधुपर्कः। पुष्पगन्धयुक्तजल पुनराचमनीयम् । गन्धपुष्पयुक्तमुदकं मानीयम्। सम्भवे पञ्चामृतञ्च। वस्त्राणि । रखे रक्त चन्द्रशुक्रयो' शक्ल 'भौमस्यातिरक्त बुधगुर्चीः पीतं शनिराधोः कृष्ण केतोषूमम् । आभरणम्-ययावर्णरत्ननिर्मि- तम्। सोवर्ण वा सर्वेषाम् । गन्ध., -सूर्यभौमयो रक्त- चन्दनम्। चन्द्रशुक्रयोः शुक्लचन्दनम् । बुधगुवाः कुझुम- चन्दनम् । गनिराहुकेतूनां कस्तूरिकागन्धः । यथालाभं वा सर्वेपाम् । जवापाटनिपलाशादिरतपुष्पाणि रविभौमयो. । शुक्लाजातिमलिकादीनि सोमशक्रयोः । पीतकुरुण्टकादीनि बुधवहस्पत्योः । कृष्णापराजिताकपणतुलसीप्रभृतीनि शनि- 1) D भौम रतन ·नित्याचारपदोपः। 218 रातोः । धूम्रवर्णसिन्धुवारजवाविशेषार्क वकुलानि केतोः । कुन्दु- रुधूपो रवः । मयूरशिखा विधोः। सर्जरसो भौमस्य । अगुरु- वुधस्य । हसतेस्तुरस्कम् । शुक्रस्य वित्तसारम् । गनेर्गुग्गुलुः ।। राहोर्मदः । केतोाक्षा। एवं विधानामसम्भव सर्वेषां गुग्गुलुः । दीपो घृतेन तिलतैलेन वा। नैवेद्यानि यथावणं वलय इति वच- नात् रक्तवर्णपिष्टादियुक्तमन्नं गुड़ाबञ्च रवः । शुक्लवर्णपिष्टकादि- युक्तमन्नं पायसञ्च सोमस्य । हवियानं रक्तवर्णपुलिकादिभत्य- सहितं भौमस्य । पीतवर्णपिष्टकादियुक्त क्षीरोदनं बुधस्य । पीतवर्णपिष्टकयुक्तमन्द्रं दध्योदनं गुरोः। शल्लवर्णपिष्टकादियुक्ता- मेव मापानसहितमन्नं शुक्रस्य । कृष्णवर्णपिष्टकादियुक्तमेव तिल- पिष्टमिथमन्नं सटतं शनेः। कृष्णवर्णफलपिष्टकयुक्तं छागमांस- युक्तमन्नं राहोः। धूनवर्णफलपिष्टकयुक्तमन्द्रं चित्रावञ्च केतोः । अजाचीरखितिलतण्डुलसपिपा अजाकरता युक्तं चित्रान- मधिदेवतानाम् । वस्त्राणि। शुद्धगन्धपुष्पधूपदीपा यथासम्भवं शास्त्रोक्ताः । नैवेद्यं यथालाभफलमूलभक्ष्यादिमृष्टानम् । ताम्बूलं सर्वेषाम् । पूजाच सर्वेषां पदार्थानसमयेन। ग्रहानन्तर- मधिदेवतास्तत: प्रत्यधिदेवतास्ततो विनायकादयः पूजनीयाः । वक्ष्यमाणनवग्रहस्तोत्रण स्तुतिस्तत: प्रथामः । [तव मन्ताः,- - 17 BD , कुबाहीनि । (३) D राहो। (३) D. . बुडचिवाद केठो. । अधिदेवतादोनों वकापि राछ । (8) D Ouits the portion bracketed,

·२२.
नित्याचारमदीप ।
दाडिमीपुष्पसद्भाश काश्यपेय कलिगजम् ।
धनिठातारक देव मार्तण्ड प्रणमाम्यहम् ॥
यमुनातीरसञ्जातमात्रयं चीरसम्भवम् ।
रोहिणीतारक देव सुधाशु प्रणमाम्यहम् ॥
अवन्तीदेशसम्भूतं भारद्वाजसगोत्रकम् ।
लोहित स्वातिनक्षत्र भूसूनु प्रणमाम्यहम् ।
विशद्धकाञ्चनाभासमात्रेयसमगोत्रजम् ।
विशाखातारक देव सोमज प्रणमाम्यहम् ॥
अङ्गिरोगोत्रसम्भूतमुत्तराफाल्गुनीयकम् ।
सिन्धुदेशोव पुण्यं वाक्पति प्रणमाम्यहम् ॥
'भोजकटकसम्भूतं भार्गवेय सिताङ्गलम् ।
पुष्षतारोद्भव देव दैत्येन्द्र प्रणमाम्यहम् ।
सौराष्ट्रदेशसम्भूत कष्ण काश्यपगोत्रजम् ।
कृत्तिकातारक देव सौरि त प्रणमाम्यहम् ।
'मलयाचलसम्भूत पाठीनामयसम्भवम् ।
भरणीतारक देव वर्भानु प्रणमाम्यहम् ॥
"पलालधूमसद्धाभ्यमन्तवेदिसमुद्भवम् ।
प्रश्नपातारक देव केतु त प्रणमाम्यहम् ।
(1 D भोगवसमत..!
1. D सौराष्ट्रदेशजनन कृष्ण •।
(३) B D मायाद्रिससत ।
(e) D जैमिन्दमयसम्भूत कुमहोपपटुभवम् ।

·नित्याचारमटोयः। इति मन्वैः प्रत्येकं दण्डवत् प्रणामः । वेद्या उपरि फलपुष्प- युक्तपञ्चवर्णवितानबन्धनम् । अथ कलसखापनम् । तत्र तीर्थ- धान्यमसीति मन्त्रेण धान्याधारकल्पनम् । जलपूर्णकुन्भस्थापनम् । कलशश्च कालमण्डलरन्ध्रशून्यः । वहि- दैध्यक्षतविभूपितः । भूरसीति सप्तमृत्तिकाप्रक्षेपः । अश्वस्थान- गजस्थान(रथ्या)वल्मीकनदीसङ्गमारुत्रिमजलाशयरूपइदगोगोष्ठ-- सम्भवाः सप्त मृदः । यदा वननिति पञ्चरत्नप्रक्षेपः । या ओषधी- रिति सौंपधिप्रक्षेपः । गन्धदारति चन्दनम् । श्रीश्चत इति पुष्पम् । वनस्पतेव सृजोप इति (चूत)वटाखस्योदुम्बरप्लक्षपलवानां निधानम् । यदखाय इति वस्त्रहयेनावेष्टनम् । पूर्णादीति कुम्भोपरितण्डुलपूर्णशरावस्थापनम् । याः फलिनीति नारिकेल- फलम् । वरुणस्योत्तम्भनमिति वरुणस्थापनम् । गङ्गायाः सरितः सर्वाः समुद्राय सरांसि च । पायान्तु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः ॥ इति तोर्यावाहनम् । देवीपुराणोकमन्वैस्तदुक्नदेवतास्मरण- पूर्वकं ब्रह्मोपवेशनाद्याज्यभागान्तं तत्र ब्रह्मोपवेशनप्रणीतामण- (1) B. मलयाद्रिसमुद्भूतं. (१) A B काबमण्डत रबन्य ·निन्याचारदीप । यनपरिस्तरणं कृत्वा पावासादनम्। सूप हविर्यहो। पवित्रच्छेदनानि पवित्रे आज्यस्थाली हालिंगचरुस्थाल्याः सम्मा- र्जनकुशा: उपयमनकुशा. तिस्रः समिधः सुवः आज्य बीइयो यवा वा दक्षिणा। सूर्प ग्टहीत्वा सूपै हविग्रहणों दत्वा वामहस्ते गृहीत्वा ब्रीहिभ्यः 'प्रतिदैवतं चतुर्मुष्टिग्रहणम् । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽखिनोर्बाहुभ्या पुष्णो हस्ताभ्यां सूर्याय जुष्ट गृहामीति मन्वेण मष्टिवयं तूटों चतुर्थम् । एवमन्येषा ग्रहाणाम् । ततोऽधिदेवतानां ततः प्रत्यधिदेवताना ततो विना- यकादीनाम्। भूमौ स्थापनम् । पवित्रकरणम् । प्रोक्षणी संस्कारः। एवमाज्यप्रोक्षणानन्तर सूर्याय वा जुष्टं प्रोक्षामी- त्यादिवात्रिंशन्मन्वैवि प्रोक्षणम् । कृष्णाजिनमास्तीर्य तदुपरि उदूखलं निधाय हविनिर्वाप.। मुषलावधानम् । नि पवनम् । 'तुषनिरसनम् । त्रिः फलीकरणम् । 'हात्रिंगधा विभज्य इद सूर्यस्येत्यादिमन्वैर्यथादैवतं निर्देश: । आज्यनिर्वापः । सोदकचरुपावेषु चरुतण्डुलप्रक्षेप' । आज्याधिययणं 'ब्रह्मण, । सूर्यचरोराचार्येणाधिथयण विशेषचरूणा ब्राह्मणान्तः पय॑ग्नि- अवघात:। (1) B D हविर्घहणी सूर्य । (२) B D प्रत्यधिदैवत! (३) D ततोऽधिदैवतप्रत्यधिदैवतविनायकादोना प्रत्येकम । भूमौ । (a) A.C षनिरास । WD दानिशद्विभज्य। (६) B D बलवा पचरुणा बानणान्तर पय॑ग्निकरण शुव • ·निवाचारमदोपः। करणम् । सुवं प्रतप्य संमृज्य पुनः प्रतप्याभ्युच्याज्यमुद्दास्योत्- पूयावेच्य प्रोक्षणोनामुत्पवनम् । अभिधायंचरूनुदास्योपयमन- कुशानादाय समिधोभ्याधाय पर्युक्ष्याग्निं संयुज्य प्रजापतये इन्द्रायाग्नये सोमायान्तरीक्षाय हुला 'भूः स्वाहा भुवः स्वाहा स्वः स्वाहेति होमः । इत्यग्निमुखम् । पुण्याहवाचनम् । आदित्य- होमाङ्गत्वेन कपिलनामाग्निपूजनम् । मध्वाज्यदध्यताना मध्वाज्यपयोतानां वा वक्ष्यमाणसमिधां होमः। अर्कसमिधा- मटसहस्रमष्टयतमष्टाविंशति वा होमः। आशष्टेन इति मन्त्रण। समिडोमसमाप्तौ आज्यादपि समित्ममानसंख्यो होमः। आज्यहोमसमाप्तौ चरोरपि समित्समानसंख्यो होमः । अनामिकामध्यमातर्जन्यग्रपळभिरधोमुखैथरुहोमः । सोम- होमागत्वेन कपिलनामाग्नि पूजा। इमं देवा इति मन्त्रण पलाशसमिधां पूर्ववत्संख्यो होमः। 'चरुहोमश्च तत्संख्यः । भौमहीमाङ्गत्वेन धूम्रनामाग्निपूजनम् । अग्निदिव इति खदिरसमिद्धोमः । तत आज्यचरहोमो । बुधहोमाइत्वेन जठर- नामाग्निपूजनम् । उबुध्यतिमन्त्रेण पूर्ववदपामार्गसमिद्धोमः । आज्यहोमथरुहीमच। हहस्पतिहोमाङ्गलेन शिखिनामाग्नि- पूजनम् । वृहस्पतेऽतीति मन्वेण पिप्पलसमिडोमः । श्राज्यहोम- 1 D भूभव सरितिव्यातिलबहोम । इत्यनि ।। (७) D. पूजनम्। (३) D तवाज्यहोमपरहोमय तावत्यक । भौम । tal D तलाग्य 1 ·मिन्याचारपदोपः। थरुहोमय । शुक्रहोमागत्वेन हाटकनामाग्नि पूजनम् । अनात् परिस्रुत इति मन्त्रेण उदुम्बरसमिडोमः। आग्यचरुहोमी। गनिहोमागत्वेन महातेजो नामाग्निपूजनम् । शबोदेवीरिति शमीस मिडोमः । आज्यचरहोमो। राहुहोमागत्वेन हुताशन- नामाग्निपूजनं काण्डात् काण्डा'दित्यनेन दूासमिडीमः । तत याज्यचकहोमी।] केतुहोमागत्वेन रोद्रनामाग्निपूजन केतु सखनिति मन्चेण कुशसमिडोमः । प्राज्यचरुहोमी। एवं ग्रहहोम समाप्य अधिदैवतप्रत्यधिदेवतहोमः । समिधः सर्वपाम्। सम्भवे ग्रहहोमसमसंख्योऽधिदेवताहोमः । असम्भवे ग्रहेभ्यः सहस्रहोमोऽधिदेवादिभ्यः गतं ग्रहेभ्यः शतहोमेऽधिदेवतादिभ्योऽष्टाविशतिः । अष्टाविंशतिहोमेऽधि- देवतादिभ्यस्तिस्रः। एकैका वा । दुस्थग्रहस्य सहस्रहोमेऽन्येपा शतम्। अधिदेवतादीना ततो न्यूनत्वम् । 'आवोराजानमिति ईश्वरस्य चरुणा होम । आपोहिष्ठेत्युमायाः । स्योना इद विष्णुरिति हरे। 'त्वमित्सुप्रथा पलाश- पृथ्वीति स्वान्दस्य। (1) D . दितिमन्त्रेण दूर्वा । (a) D Omits the portion bracheted (३) B. समीशानमिति मन्त्रेण रश्वरस्य सामदाज्यहोम | D तमीशानमिति मन्त्रण एवरय समिदाज्यदरहोम । (a) A. सभिदान्यपरहोम । (0 D प्रावधाविति अक्षण 1 ·२२५ नित्याचार प्रदोपः। इति ब्रह्मणः। [वातारमिन्द्रमितीन्द्रस्य । आयं गौरिति यमस्य । ब्रह्मजिन्वतमिति कालस्य। अनाज्ञातं यदनातमिति चित्रगुप्तस्य। अथ प्रत्यधिदैवतहोमः। अग्नि दूतमित्यग्नेः। उदुत्तममित्यपाम । पृथिव्यन्तरीक्ष- मिति क्षितः। सहस्रशीर्षेति विष्णोः। इन्द्रायेन्द्र इतीन्द्रस्य । उत्तानपणे सुभगे इतीन्द्राण्याः। प्रजापते नवदिति प्रजापतेः । नमोऽस्तु सर्पेभ्य इति सर्याणाम् । एष ब्रह्माय ऋत्विज इति ब्रह्मणः। अथ विनायकादीनाम् । आतेन इन्द्र इति विनायकस्य । जातवेदसे सुनवाम सोममिति दुर्गायाः। क्राणा शिशर्महीनामिति वायो। 1) BReads in the place of bracketed portin सृजोनि इन्द्रस्य यमेन दत्तमिति यमस कालय कर्षिवसीति चित्रगुप्तस शिवारसो रति अग्नि दूत- मित्यग्ने । उटुत्तमित्यपां । भूरमीति भूमे । सहसपीति विष्णो । लातार- मिन्द्रमितीन्द्रस्य। इन्द्राण्यैवीरितीन्द्राण्या । प्रजापते नदिति मजायते । नमोस्तुमभ्य रति मी ब्रह्मयज्ञानमिति बनाए । गणाना ति विना- यकस्य । उहख देवीति दुर्गाया । कोनोनियुभिरिति वायो । तमोगामित्या- काशस्य विवे कसा त्यत्रिन्यो। तवा • D सजोषा इन्द्र रति रन्द्रस्य । यमेन दत्त रति यमस। वासोवा इति वायो । कालय कार्षिरमोति) चित्र- गुप्तचिलायोरिति । अग्नि दूतामयम्म then follows the reading of Ms B. (IC इन्द्रमिन्द्र गात इन्द्रस। २८

·२२६
नित्याचारप्रदीप ।
'तमीगान इति आकाशस्य । विखे अस्था इत्यखिनयोः ।
अबाधिदेवतादीनां पलायसमिध एव भूपालादिनिबन्धप्रामा-
खात्। अधिदेवताप्रत्यधिदेवतादीनां स्वखग्रहसमिधः [इति
केचित् । ] दानप्रकाशादो दिक्पानहोम उक्तः क्वचिदस्मद्देशेऽपि
'समाचार' । सर्वचरूणामुत्तराईभ्यः सोमं राजानमिति विष्ट
छडोमः। ततो भूरादिप्राजापत्वान्ता नवाहुतयः ।
।
पूर्णाहुतिः।
चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा अक्पूरणम् । गन्धपुष्पाक्षतसमिद्-
ग्रहणम् । मूान दिव इत्यनेन स्वाहावोपडन्तेन होमः। वैदी-
शान उपविष्ट यजमानं हेमस्रग्भूपण स्थापितकलसोदकेन
सापयेयुः। ओ
सहस्राक्ष शतधारमृषिभिः पावन कृतम् ।
तेन त्वामभिपिञ्चामि पावमान्यः पुनन्तु ते ॥
भगन्ते वरुणो राजा भगं सूर्यों बृहस्पतिः ।
भगमिन्द्रय वायुय भग सप्तर्पयो दटु ॥
यत्ते केशेषु दौर्भाग्य सीमन्ते यक्ष मूनि ।
ललाटे कर्णयोरक्ष्योरापस्ते घन्तु ते सदा ॥
IA.C आदिप्रयवय रेतस इति द्यावाशय।
२) c सप उषा रविनयो । E F शो उपाय .
D Omats the portion bracketed.
1) 1 B. C. सभातरात्।

·नित्याचारपदोपः।
सुरास्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहखराः ।
वासुदेवो जगनाथस्तथा सङ्कपर्णः प्रभुः ।
प्रद्युम्नथानिय भवन्तु विजयाय 'ते।
आखण्डलोऽग्निभंगवान् यमो वै नैऋतस्तथा ॥
वरुणः पवनचैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः ।
ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पान्तु ते सदा ॥
कोतिर्लक्ष्मी तिर्मेधा बुद्धिलज्जा क्रिया मतिः ।
पुष्टिः था क्षमा शान्तिस्तुष्टिः कान्तिय मातरः॥
एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु धम्मपत्नाः समाहिताः ।
आदित्यचन्द्रमा भौमी बुधजीवसितार्कजाः ।
ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतश्च तर्पिताः ।
देवदानवगन्धा यक्षराक्षसकिनराः ॥
ऋषयो मुनयो गावो देवमातर एव च ।
देवपत्नयो ध्रुवो नागा दैत्याचप्सरसा गणाः ॥
अस्त्राणि सर्वशास्त्राणि राजानो वाहनानि च ।
औपधानि च रत्नानि कालस्यावयवाय ये॥
सरितः सागराः शैलास्तीर्यानि जलदा नदाः ।
एसे त्वामभिपिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥
(1) D. च।
(२) D. ब्रह्मणा सहिताः शेषा दिक।
(1 D • पदगाः।
। ओषधीनि

·नित्याचारप्रदोय। अखिन्यौ भैषज्येन । इत्यादिना। एवं मन्त्रण नापयित्वा नूष्णी सर्वोपधिसर्वगन्धजलैः नापयेयुः । यजमान: शुक्माल्या- बरधरो गन्धानुलेपनी दक्षिणां दद्यात् । धेनुः शइस्तथानड्वान् हेम वासो हयस्तथा । कणा गौरायसम्झाग एता दे दक्षिणा क्रमात् ॥ अविशेषोतऽपि रत्ता धेनुः । रक्तोऽनड्वान् । पीतं वासः। बवृचाटह्यपाठात् । बुधे रजतस्वर्णयोर्विकल्पः । इमां रत्नां धेनुं भवभ्यां ददानि सूर्य: प्रीयतामित्यादिवाक्येनाचार्य- ब्रह्मणोरेकस्य दानम् । प्राचार्याय वा देयम् । दक्षिणा ब्रह्मणे किञ्चिहेयमित्येके । एतद् दक्षिणासम्भवे भूहिरण्यादि- द्रव्यान्तरं वा। इदं हिरण्यं भवभ्यां ददानि सूर्यादयः प्रीयन्तामित्यादि। वस्त्रमाल्यादिभिराचायंब्रह्मणोस्तोषणम् । यज्ञोपकरगण्माचार्य स्य । अथ यजमानोऽग्नि प्रदक्षिणीलत्य वैदी- समीपे उपविश्य ग्रहाधिदेवप्रत्यधिदेवविनायकादीन् पूजयेत् । [ नमस्कुर्य्याञ्च ।] यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवात् । इष्टभोगप्रदानाथं पुनरागमनाय च ॥ (1) A एकमाल्यानुलेपनो दक्षिा • :D शक्तमाल्याम्वरगन्धानुलेपनो' (२) D भवद्भयो। (३) A. B C नाझपयो । (a) D. सूर्य प्रीयता (५) B D Oinst the portion brackeled.

·नित्याचारमदोषः। ३२८ यथाशक्ति ब्राह्मणभोजनम् । शान्तिकरणम् । 'इति ग्रहा- तिथ्याख्यग्रहयज्ञः। यदा तु खल्पवित्तः सर्वग्रहदक्षिणादानासमर्थः सर्वग्रहहोम- सम्भारासमर्थश्च दुःस्यग्रहं दो वा बीन् वा दुःस्थग्रहान् विशेषेण होमबलिदक्षिणादिभिः सन्तोप्य पेभ्यः स्वल्पपूजाहोमादि कुर्यात्। अथवा दुःस्वदिविचतुर्ग्रहमावस्खस्वाधिदैवतप्रत्यधि- दैवतविनायकादिपञ्चकसहितं होमादिभिः पूजयेत् न ग्रहान्तरं मात्ये वचनात् । दानप्रकागे,- तस्माद्दात्मशक्तोऽसो दक्षिणाचानमेव च । जपैः प्रणामः स्तोत्रय तोषयेत् तर्पयेद ग्रहान् ॥ जपप्रणामस्तोवतर्पणानि ग्रहपूजापूर्वकाणि ब्राह्मणद्वारा कार्याणि होमतुल्यसंख्थानि। तदन्ते ग्रहदक्षिणा। यथाशक्ति हिरवादि धा। इति परिभापा । दक्षः,- उदयास्तमयं यावत्र विमः क्षणिको भवेत् । नित्यनैमित्तिकैर्युक्त: काम्ययान्यैरगतिः । खक कम्म परित्यज्य यदन्यत् कुरते द्विजः । प्रज्ञानाद 'यदि वा लोभात् स तेन पतितो भवेत् । तत्र कालविभागक्रमच स एवाह 17 B. D. Here add छिद्रावधारणम् । (2) D अथवा..

·नित्याचार प्रदीप । उक्त कम्म क्रमोनोको न कालस्तत एव हि । हिजानान्तु हितार्थाय दक्षस्तु स्वयमत्रवीत् ॥ दिवसस्याद्यभागे तु 'कत्वं तस्योपदिश्यते । हितीये च हतीये च चतुर्थे पञ्चमे तथा । पहे च सप्तमे चैव अष्टमे च पृथक् पृथक् । विभागप्वेयु यत्कम्म तत्प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यदा यदा । तदा तदा तु कार्याणि न कालस्तु विधीयते ॥ उक्त कम्म मन्वादिभिः । क्रमो नोसस्तरेव ! यतः कर्ममान- मुक्तमतएव कालोऽपि नोक्तः । दक्षस्तु स्वयमब्रवीत् कालं क्रमञ्च । अव दिवसस्थाद्यभागे तु क्षत्वं तस्योपदिश्यते । इत्यनेन उपदिश्यत इत्याख्यानन तत्तद् वक्ष्यमाणकर्मणां क्रमो विधीयते । क्रमवता स्वरूपं वक्ष्यमाणवचनैः द्वितीये च तथा भागे वेदाभ्यासो विधीयते । इत्यारेिवावगम्यते । [विभागप्वेषु यत्कन्म तत् प्रवक्ष्या- मोति साकाइत्वात् । ] वक्ष्यमाणवचनम्नु कानविधिः । तत्र क्रमम्यापि विधान प्राप्ते 'कम्मएनेकगुणविधानाद वापरभेदा- HD D सेयं बम्योपादयते । n/ D. सतवार । (1) I, c. On it the portiou brackclud. (a) D नेताना ·नित्याचारमदीप पत्तेः। न च तत्र क्रमोऽर्थप्राप्तः । इहोपक्रमे मकालयोदयो- विधेयत्वप्रतीतः। अतएव क्रमविधाने कालोऽर्थप्राप्त इति निरस्तम् । नित्येषु कालविधानाभावे नैमित्तिककाम्येपु "न कालस्तु विधीयत" इति वचनासङ्गतः। नित्यकर्मणा- मेवाटधाविभागकालोऽङ्गं न काम्यनैमित्तिकयोरित्येव हि तस्यार्थः । न चानुपादेयकालं प्रति प्रकरणान्तर कम- विधाने कमभेदप्रसङ्गः। उक्तं कर्मत्यनेन मन्वाद्युतकमप्रत्यभि- ज्ञानात् । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यजेन दानेन तपसाऽनाशकेनेत्यादौ यथा कम्मान्तरले रूपालाभ एवमि- हापि फलकल्पनाप्रसङ्गशाधिकः । किञ्च उक्त कर्मेलनेन मन्बाद्युक्तक नुवादो विधेयसम्बन्धार्थ इति जातम् । तदुद्दिश्य किं विधेयमित्येव नावगतम् । तच्छब्दान्तरा क्रमकालरूपमित्यव- गम्यते । तचैकवाक्येनाशक्यमिति नानावाक्यरित्ववगम्यते । तेन न कम्मभेदसम्भावनापि । यथा तस्मात् तपस्ते पनात्(?)बयो वेदा अजायन्त इत्युपक्रम्य वेदस्य युतौ तदुद्दिश्य किञ्चिद् विधेयमित्या- कादायां उच्चरुपक्रियत इति निगमनैरुच्चस्त्वविधिमा रह्यते । रूपादिपदं वेदपरमेव वेदा एवोद्देश्यकोव्यो न रूपादयः । एवमि- हापि मन्वायुक्त कर्मणामेवाप्राप्तक्रमकालविधानम् । पारणादी भोजनापकर्षेऽपि स्वकाले तर्पणादिक्रियाप्रसङ्कः न चैव (1) D कर्मशाल । (२) B. D इति निशम्य नैतविधिमावं. 11) B D जन्मणामेव । प्राप्तकमकाले विधानम् ।

·रियाचारप्रदोष । क्रमस्य विधेयत्वेऽपि 'कान्नदुर्बलत्वादिति वाचम् । वोधायनेन सवावश्यकावमाने भोजनविधानात् । न चैतदपि क्रमरूप कानाद दुचन्न सविसकपदस्य भोजनप्राकालीननित्यकम्म- परखादावश्यकत्वेन दक्षस्मृतिसापेक्षत्वात् तेनैव भोजनस्य तदुः त्तरस्थ सिहो यस्य वैयर्यभयेन भोजनप्रकरणवाधेन तत्पूर्वकर्मसु भोजनाभावस्याधिकारसम्पादनपरत्वात् । एवञ्च दैवात् तर्पणादि- विनम्वे पञ्चमभाग भागते तर्पणात् पूर्व भोजनप्रसङ्गः प्रत्युक्त. । अव दिवसस्याद्यभाग इति वचनात् उदयास्तमयं यावदिति वचनाच दिवसस्याष्टधा विभाग. [ न तूपःकानप्रदीपप्रवेशने- नाटधा विभाग'।] अतएव,- प्रष्टमे नोकयात्रा तु वहिः सन्ध्या ततःपरम् । इत्व टमभागानन्तर सन्थ्योता। न चैवम,- उप काले तु सप्राप्ते गोच तव विधीयते । इत्युप.कानादिषु कम्मविधानमप्रतिन्नातोक्त याच्यम्। विभागकयनात् पूर्वमेव प्रातरुत्याय कर्तव्य यद दिजेन दिने दिने । तत् सब सप्रवक्ष्यामि स्यादिति . mc बाबा दुर्थडया (२) B. बारदुर्षचं. 1) I BD Out the portwn bruclctud ·नित्याचारपदोपः। ३३३ इति सर्वेपामादावेव प्रतिज्ञानात् । अन्यथा यामदयं भयान इति रावेरष्टधाविभागभिवायाः कम्मकथनस्थासङ्गतः । तत्र रावेरन्तिमे यामे शयनादुत्यानम् । नमोऽस्तु प्रियदत्तायै तव चेति दिने दिने । भूमिमाक्रमते प्रातः शयनादुस्थितञ्च यः । स सर्वकामप्तात्मा सुखं याति यमालयम् ॥ इति मन्त्रपाठपूर्वकं भूमौ पादन्यासः । वस्त्रान्तरं परिधाय 'लालादिप्रोन्छनपादप्रक्षालनादिशुद्धिसम्पादनम् । सर्वमङ्गलमङ्गल्यं वरेण्यं वरदं शुभम् । नारायणं नमस्कृत्य सर्वकम्माणि कारयेत् ॥ इतिवचनात् प्रथमं नारायणनमस्कारः । ययनादुत्थितो यस्तु कीर्तयेन्मधुसूदनम् । कीर्तनात् तस्य पापानि नाशमायान्त्यशेपतः ॥ इतिवचनान्मधुसूदननामकीर्तनम् । करिषमाण- यावत्-कर्मणां भगवते समर्पणम् । यदुच्छ्रासादिकं कम्मं तत् त्वया प्रेरितो हरे। करिप्यामि त्वदाजेयमिति विज्ञापन मम ॥ साधु वासाधु वा कम् यद् यदाचरितं मया। तत् सर्वं भगवन् विष्णो ग्रहाणाराधनं परम् ॥ अध (1) A उचारादियोभन .

·नित्याचारपदीप । . प्रात. प्रबोधितो विष्णो हृषीकेशन यत् खया। यद यकारयसोगान तत् करोमि तवान्नया । त्रैलोक्यचैतन्यमयादिदेव श्रीनाथ विष्णो भगवन् प्रसीद । प्रातः समुत्याय तव निवाथ ससारयात्रामनुवर्तयिये॥ ससारयावामनुवर्तमान खदाच्या श्रीनहरेऽन्तरामन् । 'स्पातिरस्कारकलिप्रसाद- भयानि मा नाभिभवन्तु भूमन् ॥ जानामि धन्न न च मे प्रवृत्ति- र्जानाम्यधर्म न च मे निवृत्ति.। केनापि देवेन दि स्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करिष्ये । दक्ष प्रदीपपथिमो यामो वेदाभ्यामन तो नयेन् । इति वचनाद वेदाभ्यासः कार्य: । ब्राधे मुइत्त वुधेत धमार्यो चानुचिन्तयेत् । कायकेवाय तन्मूलान् वेदतत्वार्यमेव च । 11) B चातिरपार..

·नित्याचारमदीपः। 'ब्राम्रो मुहतों राः पश्चिमयाम इति स्मृतिरत्नमालाकारः । विष्णुपुराणे,- ब्राह्म मुहर्त स्वस्थे च मानसे मतिमान् नृप। विवुद्धचिन्तयेदम्भमयं तदविरोधनम् । अपीड़या तयोः कामं तेन पश्चिमे यामे किञ्चिद वेदाभ्यास सत्वानुष्ठानार्थ धर्म सोपायं चिन्तयित्वा धर्माविरोधेनार्धं सोपायं चिन्तयित्वा तयोर- विरोधेन कामं चिन्तयित्वा वेदतत्त्वार्यस्य ब्रह्मणो ध्यान [ कर्त्तव्यम् । ] अतएव तस्य वाम इति समाख्या ब्रह्मणोऽयं ध्यानीपायिकस्तेन ब्राह्मः। समाख्यापि प्रमाणमङ्गविनियोगे। यत्त,- रात्रेस्तुरीययामस्य मुहर्तो यस्तृतीयकः । स वाद्य इति विज्ञेयो विहित: संप्रबोधने ॥ इति तद् रोगादिना प्रदोधासहत्वेऽनुकल्परूपं बोध्यम् । निराकारध्यानायतस्य साकारस्य विष्णोईयानम् । योगाभ्यास- यात्र वक्ष्यमाणविधिना 'कर्त्तव्यः । । (1) B. माझे सहते रातः पश्मेि याम इति स्पति. (२) B. D. कार्यम् । 4. Omits the portion bracketed, (२) D. रावेः पविमयामस्य । (8) B. • साधारस्य ध्यान योगाभ्यासस्य पक्षमापविधिना कर्तव्यं यथा बाझे गइर्ने। 1) 1 बजाव्य । -

·---
૨૨
नित्याचार प्रदीप
तथा-
ब्राझे मुहतें बुध्येत स्मरेट् देववरान् ऋषीन् ।
एवञ्च प्रातरुत्थाय यः पठेदित्यादिरूपेण यत्र स्तोत्रेषु
तदपि पठनीयम् । भगवत्रामकोर्त्तनं कियकालं कर्तव्यम् । एषां
मन्त्रविशेषविहितत्वात् सन्ध्याहीनोऽशचिरित्येतदोषाप्रसङ्गः ।
महाभारते,-
सततं कौतयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तथ मा भत्तया नित्ययुक्ता उपासते ॥
विष्णुपुराणे,-
यन्नामकीर्तनं पुंसां विलायनमनुत्तमम् ।
मैत्रेयाशेषपापाना धातूनामिव पावकः ।
तथा,-
यस्मिन् न्यस्तमतिन याति नरकं स्वर्गोऽपि यञ्चिन्तने
विघ्नो यत्र निवेशिताममनसो व्रामोऽपि लोकोऽल्पकः ।
मुक्ति चेतसि यः स्थितोऽमलधिया पुंसां ददात्यव्ययः
किं चित्रं यदधं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते ॥
विष्णुधर्मोत्तरे,--
पार्ता विशीर्ण विपयाभिभूता
घोरषु च व्याधियु 'पद्यमानाः ।
(1) BD Out 24 1
वर्तमाना

·नित्याचारपदोपः।
१३७
सङ्घीय नारायणशब्दमानं
विमुक्तदुःखाः सुखिनो भवन्ति ।
तथा,
-
-
मङ्गल्यं सर्वपापघ्नमायुष्यं कीर्तिवर्दनम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां वासुदेवस्य कीर्तनम् ॥
ध्यायन् कृते यजन् यन्तैस्त्रेतायां हापरेऽचयन् ।
यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ सद्धीवं केशवम् ॥
विष्णुधर्वे,-
नामसङ्कीर्तनं विष्णोः चुतप्रसवलनादिषु ।
यः करोति महाभाग तस्य तुष्यति केशवः ॥
कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति झेको महान् गुणः ।
कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तबन्धः परं व्रजेत् ॥
विष्णुपुराणे,-
कमलनयन वासुदेव विष्णो
धरणिधराच्युत गडचक्रपाणे ।
भवशरणमितीरयन्ति ये वै
त्वज भट दूरतरेण तानपापान् ॥
तथा,-
अवशेनापि यानि कीर्तिते सर्वपातकः ।
पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहवस्तैमूंगैरिव ॥
(1) D
• भवन्तु।

·नित्याचार प्रदीप । - कचिच्च,- सायं पारिहास्यं वा स्तीभ्यं हेलनमेव वा। वैकुण्ठनामग्रहणमशेपाघहर विदुः ॥ तेन भक्तियडाव्यतिरेकेण कीर्तनमावादेव पापक्षयः । यावज्जीवं प्रणवमथवा व्याइरेट् रोट्रियं वा 'याजुवंद्य वसतिमथवा वारणस्था विदयात् । त्यत्का लज्जा कलिकलुपमलच्छेदकानीरयेद वा विष्णोर्नामान्यनिशममृतप्राप्तिरेपा चतुर्दा ॥ अत्र नामकीर्तनस्य मुक्तिहेतुत्वं सत्वशुद्धिद्वारा ज्ञानोत्पादक- खेन बोध्यं तच्चायोवेऽपि कार्यम् । तदुक्तम्, चक्रायुधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् । नागोचं कीर्तने तस्य स पवित्रकरो यतः ॥ नारविहे,- इति सीर्तिते विष्णो नारकर्भनिपूर्बकम् । नारको यातना सा देपा नष्टा च तत्क्षणात् ॥ प्रत्चन्ता चीना नारकिणामप्यधिकारदर्शनात् । मिट्ट- कल्ये,- यदि स्यादचिस्तव स्मरेन्मन्त्रं न तूचरेत् । मनो हि सर्वजन्तूना सर्बदैव शुचि स्मृतम् " यावलोव इति. (e) E यदुवा भरि. । यानगई.

·नित्याचारदीय।
इति मनसा वामोचे। लेपागोचे मनसा। सूतकादौ
नैवेति व्यवस्था। तेन नाशुचिर्देवर्षिपिटनामानि कीर्तयेदिति
लेपायोचविपयम् ।
प्रोषधे चिन्तयेद विष्णु भोजने च जनाईनम् ।
भयने पद्मनाभच्च मैथुने च' प्रजापतिम् ॥
सदामे चक्रिण देव प्रवासे च त्रिविक्रमम् ।
'नारायणममुत्याग यीधरं प्रियसभमे ।
दुःस्वप्रे मर गोविन्द विपत्ती मधुसूदनम् ।
'कानने नरसिंहन्तु पीते रघुनन्दनम् ।
जनमध्ये च वाराहं पावके जनगायिनम् ।
मायासु वामनं देव सर्वकार्ये च माधवम् ।
इति पोडशनामानि प्रातरुत्याय यः पठेत् ।
सर्वकार्यमवाप्नोति विष्णुलोक "च गच्छति ।
एपां 'तत्तत्काले विधानादेव नामीचदोपः। तया,-
पासुदेवायुतानन्त सत्याज पुरुषोत्तम ।
परमेपरवायय म्तीति नामभिरयुतम् ।
विभभाष भगवान् पिमुली यायधोधनम् ।
(
(uncD पारायमापन."
Ll मारेगारे पन्दनम्।" f. असमर्थ
cts.
toDATN1

·२४०
नित्याचारप्रदोपः।
-
विष्णुधमें,-
धर्मगुप् धम्मक्लइर्मी धम्मात्मा धम्मवित् शचिः ।
शुचिपहिणुयन्त्रायः पुष्कराक्षो धधोक्षजः ॥
शुचियवाः शिपिविष्टो यज्ञेशो यजभावनः ।
नानामित्येवमादीनां समुच्चारणती नरः ॥
धर्म महान्तमाप्नोति पापबन्धक्षयं तथा ।
यौदः यौशः यौनिवास: श्रीधरः यौनिकेतनः ॥
थियः पतिः श्रीपरमः श्रीमान् श्रीवासलाब्छनः ।
नृसिंहो "दुष्टशमनो जयो विष्णुस्त्रिविक्रमः ॥
स्तुतः प्रयच्छते चार्थमेवमादिभिरच्युतः ।
कामः कामप्रदः कान्तः कामपालस्तथा हरिः ॥
अानन्दो माधवयैव कामसंसिद्धये जपेत् ।
रामः परशुरामय नृसिंहो विष्णुरेव च ॥
विविक्रमचैव मादीनि जम्यानि विजिगीपुभिः ।
विद्यामभ्यसता नित्यं जप्तव्यः पुरुषोत्तमः ॥
दामोदरं वन्धगतो नित्यमेव जपबरः ।
केशवं पुण्डरीकाचं नेतबाधासु संस्मरेत् ॥
(1) B. • मादीनामशरण्युतो नरः।
(२) BD..श्रीनिधिः ।
(2) Aघिय प्रोति ।
•इसपपी.
10A परभरामा ।
UC • भादोन जण्यामि।

·नित्याचारप्रदोपः।
२४१
भयेष्वन्येषु सर्वेषु हपोकेशं सदा स्मरेत् ।
अच्युतञ्चामृतश्चैव स्मरेदौषधकम्मणि ॥
भाजिष्णुमग्निहानौ च 'जपेदालम्बने स्थितः।
सनामाभिमुखो गच्छन् संस्मरेदपराजितम् ॥
पाताले नरसिंहच्च जले कोड़तनुं स्मरेत् ।
चक्रिणं गदिनञ्चैव शाङ्गिणं खनिनं तथा ।
क्षेमार्थी प्रवसद्रित्वं दिक्षु प्रायादिषु स्मरेत् ।
अजितं गदिनं सव्वं सर्वेशं व्यवहारतः ।।
व्यवहार ऋणादिप्रयोगविवाद।
नारायणं सर्वकालं क्षुतप्रसूखलनादिषु ।
ग्रहनक्षत्रपोदा चौरव्याधादिसटे।
अटवीष्वन्धकारे च नरसिंहमनुस्मरेत् ।
तरत्यखिलदुःखानि तापातॊ जलगायिनम् ।
गरुड़ध्वजानुस्मरणादिपवीय प्रणश्यति।
म्राने देवार्चने होमे प्रणिपाते प्रदक्षिणे ॥
कीर्तयेद्भगवद्राम वासुदेवेति नित्ययः ।
स्थापने चाव धान्यादरपधाने च दुष्टजे ।
क्रियेत तन्मना भूत्वा अच्युतानन्तकीर्तनम् ।
नारायणं गाधरं योधरं पुरुषोत्तमम् ।
(104D
जदालम्वनस्थितः। B. • जपेदाम्पनस्थिति।
(RUBD .
वादे।
A. • शतधान्यादे।

·नित्याचारपदोप।
वामनं गनिनञ्चैव दुःस्वप्नेषु च कीर्त्तवेत् ।
एकार्णवेऽहिपर्यढे शयानं हि परं स्मरेत् ।
वायग्निरहदाहादिप्रकृतिमुपलभ्य च ।
विद्यार्थी मोहविभान्तचित्तो हाश्वशिरः स्मरेत् ।
बलभद्र सम्मदर्थी मारकर्मणि 'चिन्तयेत् ।
जगस्थितिमपत्यार्थी सुप्रजाख्यं विवाहकृत् ।
श्रीशं सर्वाभ्युदयिके सर्वानिष्टेप्वशोककम् ।
मृत्युकाले च तञ्चित्तो वासुदेवं जपेद्बुधः ।
सगिक्तियुक्तस्य वासुदेवस्य चक्रिणः ।
यधाभिरोचते नाम तत् साधेपु कीर्तचेत् ।
सायेतानि नामानि परस्य ब्रह्मणो यतः।
एवम्,-
कृष्णेति मङ्गलं नाम यस्य वाचि प्रवर्तते ।
भस्मीभवन्ति राजेन्द्र महापातककोटयः ।
तया,-
प्राणकान्तारपाथेयं संभारव्याधिभेपनम् ।
दुःखशोकपरित्राण हरिरित्यक्षरदयम् ।
[जित तेन जिते तेन जित निति निश्चितम् ।
जिद्वाग्रे वर्तते यस्य हरिरित्यक्षरयम् ॥ "
(2) A Omit the portion bracketed
100 • कोर्तयेत् ।
(२) बगविमपत्या."
(1) 0 • तेन निषितम् ।

·२१३
--
10 दिभार ID बदिभार प्रतिस्मादाय
निवाचारप्रदीप ।
नरसिंह नरसिंह नरसिंह जनाईन ।
वासुदेव हपोकेश बाहि मां भवसागरात् ।
योगदपूर्व 'जयभव्दमध्य
जयदयानन्तरमेतदेव।
त्रि:मप्तकलो नरसिंहनाम
'जपबिहन्याद हिजकोटिहत्याम् ।
तया,-
ध्यायन् रूते जपन् यस्तायां वापरऽर्चयन् ।
यदाप्रीति तदापोति कलौ सद्धीज़ केशवम् ॥
तया,-
तनास्ति कमजं लोके वाग्जं मानसमेव च ।
यत्तु न धीयते पापं कली गोविन्दकीर्तनात् ।
गोविन्दति तथा प्रोत भतया वा भतिवर्जितः।
हरत सर्वपापानि कल्पान्ताग्निरिवोत्थितः ॥
पर भनिराराध्यत्वज्ञानपूर्वकमाराध्ये स्वात्मसमर्पणम् ।
च भज सेवायामिति स्मृतः मेवैव भक्तिः। भतया समाराधयते
भन्या पूजयने भन्या स्तीतीत्यादी पीनरुध्यापत्तेः । 'नापि भावः
मोतीरतिरित्यादिपर्यायवायः पदार्थविशेपो भनिर्गोपीनां न
1) B C • अयमदपूर्ण।
बादाद ।
.

·२४४ - नित्याचारप्रदीप यथा श्रीकृष्ण इति वार्य लोके कामिन्यादी तथाभाववतं भक्तत्वाप्रसिद्धेः । लोकवेदाधिकरणन्यायविरोधापत्तेः। अतए। तदेकगरणत्वं भक्तिरिति गीताभाथे गवराचार्याख्यातम् । यत्तु विष्णुपुराण,- या प्रीतिरविवेकानां विपयेष्वनपायिनी। वामनुस्मरतः सा मे हदयावापसर्पत यच्च पाने,- युवतीना यथा यूनि यूनाञ्च युवती यथा । मनोऽभिरमते तदन्मनो मे 'रमतां ववि ॥ इति । गीतायाम्,- कथयन्तय मां नित्यं तप्यन्ति च रमन्ति च । इति। नैतावता रक्तित्वं किन्तु रतेरनवच्छिन्द्रतचिन्ता- ध्यायकत्वेन बहुतरपापक्षयहेतुत्वात् भक्तित्वाभावेऽपि पुरुषार्थ साधनलेन स्वत: प्रियरूपत्वेन च प्रार्थनीयत्वम्। यथा शिशु- पालस्य निरतिशयद्वेषः योकणसन्ततानुस्मरणहेतुत्वात् तस्य मुक्तिप्रदोऽपि न भक्तिः। एवं गोपीनां प्रेमापि सन्ततानुसारण- हेतुलाद भक्तिरूपत्वाभावेऽपि । तचिन्ताविपुलाद्वादक्षीणपुण्यचयास्तथा । तदमाप्तिमहादु.खविलीनायेषपातकाः । C D • रमते.

·नित्याचारदीपः। २४ चिन्तयन्ति जगत्सूतिं परब्रह्मस्वरूपिणम् । निरुच्चासतया मुक्तिं गतान्या गोपकन्यका ॥ इतिविधया मुतिरूपफलसाधनम् । अन्यथा शिशुपालद्देष- स्थापि भतिवापत्तेः। किञ्च साहित्यशास्त्रे,- सञ्चारिणः प्रधानानि देवादिविषया रतिः । उडुदमावस्थायी च भाव इत्यभिधीयते ॥ इति देवादिविषयरतेरेव भावत्वम् । गोपीनां पुनः श्री- कृष्ण विपवरतनिरुपमरमणीयप्रियतमविषयत्वेन तच्चरितासादस्य सम्भोगविप्रलम्भशृङ्गारमध्यपातित्वमिति न भक्तित्वसम्भावनापि । न चाराध्यत्वज्ञानमेव भक्तिरिति वाच्यं निर्यापारस्य परमेखर भाराध्यत्वज्ञानापि भक्तित्वाप्रसिडेः। नापि स्वामसमर्पणमात्र भतिः कार्यानुरोधेन नीचे खामसमर्पये मलित्वाप्रसिडेः। तथा च भगवदवाक्यम्, सर्वधमान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं बां सर्वपापभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः । तथा, भत्त्या त्वनन्यया यक्य पहमेवंविधोऽर्जुन । जातुं द्रष्टुच तलेन प्रवेटुव परन्तप । तया,- माश योऽव्यभिचार ठियोगन मेवते । स गुणान् ममतीवंतान् नमभूयाय कल्पते । - ·२०६ नित्याचारप्रदीप । . यत्तु,- ये च धम्मामृतमिद ययोक्त पर्युपासते । यद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे मता ॥ इति । नानेन धम्माणा भक्तित्वम् । खात्मसमर्पणापरपर्याय तत्परमवस्य 'धम्मानुष्ठानत्वे तु फलजनकत्वेनातिशय भक्तित्वा दतीवभक्तखम् । एव जानित्वात् सैव मे मत इत्यादीनि व्याख्ये वानि। तदेवविधभक्तियोगेन कृतस्य नामकीर्तनस्य बहुतरयाय क्षयहेतुत्व भक्ति विनापि कृतस्य पापक्षयहेतुत्व वचनप्रामाखा देवावगम्यते । नचावुद्धिपूर्वकृतस्यानिच्छाकृतस्य भगवनाम कीर्तनस्य पापक्षयहेतुले उपदेशवयय शास्त्रस्य ज्ञानच्छाद्वारा प्रतिफलत्वादिति वाच्यम्। हितैषिभिर्जावा कस्यानिच्छो रपि प्रवर्त्तयितु शास्तव्यापारात् । यया स्वाध्यायविधे पिळद्वारा माणवक प्रवृत्तिफन्नत्वमिति सञ्चैतदस्माभिर्विस्तरेण भक्तिप्रदीये प्रपत्रितमिति नेह प्रणीयते । तदेव नामकोतनरूपाणि मानस ध्याद्यधिकार सम्पादनानपेक्षणाच्छयनादुत्यानमा कर्त्तव्यानि । यानि तु स्तोत्ररूपाणि जपरूपाणि वा प्रातरुत्याय कर्तव्यत्वेन विहितानि तानि (1) D धम्मानुशनखरेवफरवना । (२) B • पडयोगेमातिराय । (L• विवादती .. | ( तानशानियो। (Ub.सम्पादकापेक्षा."

·नित्याचारमदीप । सातोऽधिकारी भवति देवे पित्रा च कम्मणि । सध्याहीनोऽशुचिर्विप्रो नित्य-~- मित्यादिवाक्यात् सन्ध्योत्तरं कर्त्तव्यानि । उत्थानानन्तर- मात्रकर्तव्यत्वेन लेपाशौचापनयनवस्त्रपरिवर्तनादिव्यवधानस्यापि दोपत्वापत्तेः। नहि सवादुदवसाय पृष्ठसवनीयेन यजेरनित्यादौ कालयोचाद्यनादरेणानन्तर्यमाट्रियत इति । छन्दोगपरिशिष्टे,- पापिष्ठं दुर्भगां दीनं नग्नमुत्कृत्तनासिकम् । प्रातरुत्थाय यः पश्येत् तत्कालेरुपलक्षणम् ॥ थोत्रियं सुभगां गाच अग्निमग्निचितं तथा। प्रातरुत्थाय यः पश्येदापदभ्यः स प्रमुच्यते ॥ एवम्,- कल्यमुत्थाय यो मयैः संस्मृगेद गां हतं दधि । सर्पपांच प्रियगुच्च कल्मपात् स प्रमुच्यते ॥ कल्यमुत्यायेति वचनादुपसि मानायप्रतीक्षाप्रतीतिः । विष्णुपुराणे,- ततः कल्यं समुत्याय कुर्यात्मैवं नरेखर । नैर्ऋत्वामिविक्षेपमतीत्वाभ्यधिक भुवः । मैवं विड-विसर्गः। मिवोऽपाने समायित इति वचनात् । पत्र भोजनाथितदिनियमवद देगकालनियमः पुरुषार्थः। 'म च नित्यकममध्यपाठातवायेन दुरितचयफनः। न 'परिमस्या हर पुरान। (२) . • परिपप्लातिरोपरमादेश।

·२३८ नित्वाचारप्रदोप। प्राप- विदोपदुष्टलादेव। अतएव देवलेन सन्ध्याकाले निषेधः स्मय॑ते । अन्यया कन्यचतिरिकाले निषेधादेव सन्ध्यावामपि निषेधात् पृवनिषेधो दोपातिगयायः कल्पात तच्च गौरवम् । एवञ्चान्य- दाकरणे दोपाभावः । सन्ध्यायामप्यावेगे कर्त्तन्यम् । 'पक्वाथयाख्य स्थानव्युतस्यावेगकरत्वात् । स्थानाचैव मलायाता इत्वगौचकर- लात्। नाशुचिः क्षणमपि तिठेदिति शोचस्य विधेयत्तेनावेगे सति सध्यायामुन्मर्गस्य विहितत्वाब 'निषेधविषयत्वम् । स्तम्बः,-'दूरादावस्यान्मूवपुरीपे कुबाद दक्षिण दिशं गत्वेति शेषः। अतमिते वहिर्यामादाराचावसयान्मूत्रपुरीये वर्जयेत् । बाराद् दूरे। विष्णुपुराप,- अयन्निवस्तृग्यैः काठः पौटेरवापि वा। आम्तीय वमुधाव वम्वप्राकृतमस्तकः । हारोतः,-वाणास्ये संवेष्टयित्वा मूहानं ग्रीवायामासन्य 'दक्षियवाहुपाकमण्डलुमाधाय उमगं कुर्यात् । घ्राणास्ययो- वंटनं वम्नादिना। साहायनप्रद्यम्, यद्येकवस्नो यज्ञोपवीतं कणं कृत्वा । एतैनाव नोत्तरीयनियमः । मनु,- तिरस्कृत्वोचरेत्काउं पर्व लोटं लगानि वा । नियम्य प्रयतो वाचं मंत्रीताङ्गोऽवगुण्डितः । 3- " A सिन्दापयास.! (1) D. निषेधरितवम् । (३) D. दरारामपामि भव (a) D. गडक्षिा कमण्डलुमादाय टनुमा • 1 ·एतपामुसर्गमार्गाभिमुखं वयम् । यमः,-प्रतिपन्यानमेव च । (1) I, RC. Omat the portion trackridi, प्रामुखत्वं मध्याह्ने उदमुखवं रात्री दक्षिणामुखसमिति। नित्याचारप्रदीपः। संवीतानः कण्ठसक्तयज्ञोपवीतः । संवीतं मानुपमिति तैत्तिरीयश्रुतेः। बौधायनः,--शुष्कळणमयन्नियं काठं लोष्टं वा तिरस्कृत्य । मेहनानुवृत्तौ वायुपुराणे,- शुष्कस्तृगा काटेर्वा पवैर्वेणुदलेन वा । मृन्मयैर्भाजनैपि अन्तदीय वसुन्धराम् । यमः, प्रामुखस्तु पूर्वाह्ने अपराहे तु प्रा खः । उद खस्तु मध्याह्ने निशायां दक्षिणमुखः ॥ [देवन्नः- सदैवोदड्मुखः प्रातः साया दक्षिणामुखः । ] विरमूवमुत्सृजेनित्यं सन्ध्यासु परिवर्जयेत् ॥ अवेयं व्यवस्था--३ --देवलवचनात् विमुइत्मिकप्रात:-सार्य- कालयोरुदग्दक्षिणामुखत्वम् । यमस्मृतेस्त्रिमुइत्तांदूई पूर्वाद्ध- घटिकाइये प्रत्यमुखत्वम् । - सायात्रिगुहर्ताधोघटिकाइये गौतमः, गाय प्रतिपसन् मूव- -न वायग्निविमादित्यापोदेवता पुरीपामध्यान्युत्सृजेत् । एतत्-सम्मुखो न कुर्यादित्यवः । याचवल्करः- न प्रत्यग्न्यर्कगोसोमवावग्निसोदिजन्मनः ।

·नित्याचारप्रदीप - मेहयन्ति य एतांच ते भवन्ति गतायुषः । अत्र पूबा हे प्रत्यडमुखत्वे आवरणादिना व्यवधानमित्येव- मन्यन'। मनुः,- छायायामन्धकार वा रानावहनि वा दिजः । यथासुखमुखः कुर्यान्प्राणबाधभयेषु च । धारीतः,- आहारश्च रहः कुर्यानिहारञ्चैव सर्वशः । निरि--मूत्रपुरीपोत्सर्गम् ! मनुः,-- न मूवं पथि कुर्बीत न भस्मनि न गोव्रजे । न फालकष्टे न जले न चित्वां न च पर्ववे ॥ चित्वामग्निचयने । न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन । ससत्वेषु च गर्तपु न गच्छत्रापि च स्थितः । गमनस्थाननिषेधे प्रवत्वस्यानिषेधः। उपविष्ट एव कुर्य्या- दित्यर्थः । न नदीतीरमासाद्य न च पर्बतमस्तके । पुनः पर्वतमस्तकनिषेधो दोपातिगयार्थः । चतुर्दा करोतीति शुत्या यया पुरोडाशं चतुर्दा करोतीति सामान्यतिराग्नेये विर्यप उपसनियते तयेह किं न स्यादिति . नचाग्नेयं (UD • मन्यता ·नित्याचारमदोप २५१ -- वाच्यम् । तत्र शाखाइयवाक्ययोः पुरुषभेदेन सार्थकत्वात् तथा इह लेकग्रन्थे वाक्यहयमित्येकवैयर्थंभयेनादृष्टातिशयकल्पना । पर्वतमस्तकयोरवयवावयवित्वभेदाच नोपसंहारः। देवलः,- वापीकूपनदीगोष्ठचैत्याम्भःपथिभस्मसु । अग्नौ काम्ये श्मशाने का विण्मुत्रं न समाचरेत् ॥ चैत्यो ग्रामप्रसिडो वृक्षः । काम्यः कमनीयप्रदेशः । यमः,- पलवलानि तड़ागानि नदीप्रस्रवणानि च । नखगोमयभस्मानि फालकृष्णञ्च वर्जयेत् ।। तुपाङ्गारकपालानि देवतायतनानि च । राजमार्गश्मशानानि वाणि च मलानि च । उपरुद्धी न सेवेत च्छायादृश्यं चतुष्पथम् । दृश्यं शोभितम् । उदकञ्चोदकान्तञ्च पन्थानञ्च विवर्जयेत् । वर्जयेद वृक्षमूलानि चैत्यभ्रविलानि च । राजमार्गचतुष्यनिषेधो दोपातिशयार्थः । हारीतः,-न चत्वरोपदारयोर्मूबपुरीपे कुत्। न तीर्थे न शस्यपूर्णे न यज्ञ- भूमौ यनियानां वृक्षाणामधस्तात्। तीर्घ जलावतरणमार्गः । वशिष्टः,--नोप्ते न शाहलोपजीव्यच्छाया । थाइल: हरितः निग्धो भूभागः। विष्णुः,-नोपर न परशुचौ तथा नाकागे। आकाशे अट्टालिकादौ। यद्दा यथाकाशः स्मृतो भीमस्तस्मानासहते क्वचित् । कुयान्मूवं पुरीपं वा न भुञ्जीत खपेन च । -

·माच्छिद्य मूवपुरीपयोः गोधन वर्जयेत् । गीतमेन पणेन निघर्षप
૨૨
नित्याचारमदीप ।
इति वायुपुराणवचनादसंवृतदेश एवाकागपदार्यः। शया-
धिकारे आपस्तम्ब',-खाच न मेहत। खां छाया प्रतीत्यर्थः ।
न सोपानको मूवपुरीपे कुर्यात्। यमः,
प्रत्यादित्यं न मेहेत न पसेदात्मनः यवत् ।
दृश सूर्य निरीचेत गामन्निं ब्राह्मणं तथा ।
तच्च योचानन्तरम् । अशचेन्तु सूर्यादिदर्शने
दृट्वेतानशचिनित्यमशिः प्राणानुपस्पृशेत् ।
गावाणि चैव सवाणि 'नाभिं पाणितले नहि ॥
इति प्रायश्चित्तं मनूतम् । कामतोऽधिकप्रायश्चित्तम् ।
शौचम्।
-गुद लोटेन प्रमजीत शुष्ककाठेन वा ।
हारीत
यम,-
,
शुद्वार्थञ्च विभि काठस्तृणैर्वापि निघर्पयेत् ।
आपस्तम्ब,-'अम्मान क लोष्टमाोपधिवनस्पतीन् दूबी
निपिदम् । व्याम
अगममूलफलाहारगन्मृज्यावास्थियहिपाम् ।
(1 D नाभिपापितरनदा
मामान्यतिराम्नेये वियप
प्रतोदामाभिद्य मूवपुरीभयो
-. D अन्य।

·नित्याचारप्रदीपः।
२५२
एवं शुष्ककाठेन गुदमार्जनम् । तदभावे अश्ममूलफलाङ्गा-
रास्थिकुशाद्रौपधिवनस्पतिर्बालोष्टव्यतिरिक्तेन द्रव्येण । तदभावे
लोष्टेन गुदमार्जनम् । लोष्टस्य विहितनिषेधादनुकल्पत्वम् ।
ब्रह्माण्डपुराण,-
उद्धृतोदकमादाय मृत्तिकाञ्चैव वाग्यतः ।
उदड्मुखो दिवा कुर्याद् रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः ॥
शौचमिति सम्बन्धः।
आहरेन्मृत्तिकां विप्रः कूलात् ससिकतां तथा ।
नाखूत्कृष्टान्न वल्मीकात्र पांशलान्न कस्मात् ॥
न मार्गानोपराञ्चैव शौचशिष्टात्परस्य च ।
विष्णुपुराणे,-
वल्मीकमूषिकोत्खातां मृदमन्तर्जला तथा ।
शौचावशिष्टां गेहाच नादद्याल्लेपसम्भवाम् ॥
अन्तःप्राण्यवपनाञ्च हलोत्खातान पार्थिव ।
शातातपः,
'शुचौ देशे तु संग्राह्या शर्कराश्मादिवर्जिता।
रक्ता गौरा तथा खेता मृत्तिका विविधा स्मृता ॥
न मृदं नोदकं वापि निशायां न च गोमयम् ।
(2) D गुचौदे त संपाझाः शर्करासादिवर्जिताः।
रला गौरातथा वेता मृत्तिकास्विविधा मता..
(२) D च न गोमयम्।

·२५४
नित्याचारदीपः।
न गोमूत्रं प्रदोये च गृतीयाद बुद्धिमान् नरः।
अष्टाङ्गुलानि खानित्वा उडरेत्तु मृदं ततः ॥
इति पठन्ति तस्य प्रामाखेऽपि दृष्टार्थवाय यवाद्विशता
'तत उद्दरणे तबोध्यम् । 'प्रकरणाविशेऽपि दृष्टार्थत्वाय बीयादि.
सम्बन्ध वावधातादेः। यन्यवा शौचशिष्टादिनिषेधोऽप्राप्तत्वाद
व्यर्थ: स्यात् । देवलः,-
आशौचात्रोत्सृजेत् शिथं प्रमावोच्चारयोः स्वयम् ।
यानवल्काः,-गृहीतपियोत्याय अन्यत्रोपविश्य शौचं
कुर्यादित्यर्थः । शिष्टाः,-
धम्मविद दक्षिणं हस्तमधःशौचे न योजयेत् ।
तवैव वामहस्तेन नाभेरूद्रं न शोधयेत् ॥
वामहस्तेन गौचम् । वाझे,-
सुनिर्णितो मृदं दद्यान्मृदन्ते त्वप एव च ।
सुनिणिते काष्ठादिघपणेन सम्यकचालिते। दक्षः,-
एका लिङ्गे तु सव्ये विरुभयोर्मुवयं स्मृतम्।
सव्ये वामे। उभयोईस्तयोः । एतत्
मूवे शोचं समाख्यातं शुक्र तु हिगुणं स्मृतम् ॥
(1) B..तथा
(२) D. तसा
(३) D. प्रारपविणे.
(a) C. एतत् ।

·नित्याचारदीपः। [मनुः, एका लिड्ने गुदे तिस्रो दश वामकरे तथा। उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिमभोसता॥ दक्षः,- अईप्रमृतिमावा तु प्रथमा मृत्तिका भवेत् । द्वितीया च हतीया च तदहाईप्रमाणतः। "लिनेऽप्यत्र समाख्याता विपर्ची पूर्यते यथा। आमलकमानेन मृदं गावविशोधनम् । इति वाक्यात् शेषमत्तिकापरिमाणं तन्मानम् । हारीत:,- पट् पृष्ठे। "पृष्ठे वामहस्तपृष्ठे। शड्डः,- तिस्रस्तु मृत्तिका देया कृत्वा नखविशोधनम् । मङ्गः,-लिङ्गे हे एकन गन्धलेपानुवृत्तौ। एवमुत्तरवाधिक- संख्यले बोध्यम् । पैठीनसिः,-अपाने पञ्च । शङ्खः,-मेहने सप्त । 'वयेणाशुचौ पञ्च । पञ्चभिः शुशभावे सप्त देया इत्यर्थः । यम:--- वामे पाणौ चतुर्दश । शङ्खः,- एकस्मिन् विंशतिहस्ते योदयायतुर्दश। () A B. C. Omit the portion bracketed. (२) D •तिसतथा शाभकरे दश। (अप्रतिमामान प्रयभा. (a) D विड्थईसमा ID वामइस्तस्य ठे। (1 A B सयेशाण्डौ । .

·नित्याचारप्रदीपः। बाये,- 'हाविंश वामहस्ते तु । योः पोड़श पुनः सप्त च । देवल:- यावत् साध्विति मन्येत तावत् शौचं विधीयते । प्रमाणं शौचसंख्याया न शिष्टेरनुमन्यते ॥ [संख्यामात्रेण न तुष्टिः।] गन्धलेपानुवृत्तौ न्यूनसंख्यां त्यकाधिकसंख्याश्रयणम् । तावता- प्यनुवृत्तौ पुनरन्तिममृत्संख्या' ऽभ्यसनीया । न्यूनसंख्यया गन्ध- लेपक्षये विहितसंख्यापर्यन्तं कर्त्तव्यम् । तदुक्तं दक्षेण,- न्यूनाधिकं न कर्त्तव्यं शौचं शुद्धिमभीसता । हारीतः,-तिसृभिः पादौ प्रक्षाल्य गोमयेन मृदा कमण्डलु परिमृज्य पूर्ववदुपस्पृश्य आदित्यं सोममग्निं वीक्षेत । शड्ड- लिखिती, प्राचम्य ईशानं मनसा ध्यायेत् । ईशानः सर्वेश्वरी विष्णुः । स्मृत्वा विष्णुं सनातनमिति ब्रह्मपुराणात् । सोमसूर्याग्नि- वीक्षणं यथासम्भवम् । विष्णुस्मरणञ्च विणमूत्रशुक्रशौचाङ्गम् । नत्वाचमनमाने । दक्षः, - - - यथोक्तन्तु दिवाशौचमई रात्री विधीयते आतुरस्य तदई स्यात् तदईञ्च पथि स्मृतम् ॥ आतुरोऽत्र जलसंसर्गवर्डिप्णुरोगवान् । स्वस्थस्य चतुर्थांश (1) D द्वात्रिंशदु वाम . (२) A. B C Omit the portion bracketed. (1) A B C. Omit the portion bracketel.

·नित्याचार दोपः। आतुरस्य दिवा रात्रौ च । एव पथिकस्थानातुरस्य दिवा रात्री च तदष्टमाशेन शुद्धिः। मनु', एतत् शौचं ग्रहस्थाना द्विगुण ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुणञ्च वनस्थाना यतीनाञ्च चतुर्गुणम् ॥ शह', शौचमेतद् ग्राहस्थाना तथा गुरुनिवासिनाम् । हिगुण स्याद् वनस्थानां यतीना त्रिगुण भवेत् ॥ एतच्छौच विण्मूबोत्सर्गनिमित्तम् । 'विण्मवलेपे त मृज्- जलाभ्या शुद्धिः न सख्यानियमः। मनुः-मृद्वाश्रूदेयमर्थव- दित्युका दैहिकाना मलानाञ्च शद्धिपु हादशस्वपि । तथा,- वसाशक्रमसृड्मज्जामूत्रविट्कर्णविन्नखाः । श्लेष्मादूपिकाखेदो हादशैते नृणा मलाः । अत्र,- पणा क्रमेण चैतेषां शुद्धिरुता मनीपिभिः । सृवारिणा तु पूर्वेषामितरेषान्तु वारिणा ॥ इति वाक्यात् समाचारः । अत्रोवृतोदकासम्भवेऽनुद्धृतेनापि । तथा च पठन्ति,- कुादनुदृतेनापि यदि निर्जन्तुक जलम् । वितस्तिमात्र सन्त्यज्य कुर्यात् शौच जलाशयात् ॥ D विमलपने व मजडाभ्यां एपि . ३३

·२१८
नित्याचारदीप ।
कचिए,-
'अरनिमात्र सन्त्यज्य कुर्याद वारिण्यनुते ।
इति । केवलम्,-
चियाग्नावचिद्रव्य तथैवाम्भसि वा पुन' ।
मासमात्र व्रत कुर्यात्
इति गुरुदोपाजले शौचोदकपरिहाराय यन्त्र कार्य ।
मृन्मयकमण्डलुसम्भवेऽप्येतन्त्र कार्यम् । कमण्डलुशब्दो हाकार
निमित्त । तथा च मेधातिथि ,-आकारनिमित्त कमण्डलुशब्दो
न जातिनिमित्त । तेन मृन्मयस्य सोवर्णस्य राजतस्य वा तथैव
शुद्धि । ताम्रगडुकादिकमपि कमण्डलुरेव। केवल तस्य शौचे
यन्न कार्य । बौधायन,
कमण्डलु परिहरेत् सावस्थोऽप्यगौचत ।
न चैव कुत्सयेद विद्वान् न च शङ्ग्रेन दूपयेत् ॥
-
तया,-
तस्माच्छोच तत कृत्वा परिमृज्य कमण्डलुम् ।
पर्यग्निकरण 'येतदूईन्तपरिमार्जनम् ।
हस्तपरिमार्जनमुच्छिष्ट पुरुपयोग निमित्त
मस्कार । मूत्रादिलेपे तु कमण्डलुर्यद्रव्यजातस्तदुक्ता गौचम् ।
कमण्डलु-
10 D बिनिभाव .
1) H D शोषदृषयेत् ।
a) D ताक्षरिमायit

·निवाचारपदोपः।
२५४
एवञ्च सति धारणञ्च कमण्डलोरिति निषेधः काष्ठस्य समा-
चारमूलकः।
इति शोचम् ।
अधाचमनम् ।
देवलः,-
-
शौचलक्षणमित्याहुम॒दम्भोगोमयादिभिः ।
लेप मेहे च गन्धे च व्यपलटे मुदूरतः ।
पथादाचमनं वापि शौचाथ वक्ष्यते विधिः ।
गोमयेन गरीरोपघातशुद्धिर्वक्ष्यते। तहिषयं गोमयग्रहणम् ।
एतेनाचमनानन्तरमेव काईतालक्षणं शौचं सिद्धं भवति ।
देवलः,-
प्रथमं प्राङ्मुखः स्थित्वा पादौ प्रक्षालवेच्छनैः ।
उद खो वा दैवत्वे पैटके दक्षिणामुखः ।
देवकर्माचमनागपादप्रक्षालने प्रामुखत्वमुद खत्वञ्च
कल्पिकम् ।
एवं पिवयाचमनागपादप्रचालने दक्षिणामुखत्वं
प्रामुखत्वचैव वैकल्पिकमित्यर्थः ।
प्रत्यक्पादावनेजनमिति
खापम्तमीयमाचमनार्य क्रियमाव्यतिरिक्तविषयम् ।
तवा,-
इत्येवमद्भिराजानु प्रचात्य चरणो प्रयक् ।
हती चामणिबन्धाभ्यां पयादामीत संयतः ।
-

·नियाचारप्रदोप।
तया,-
शिखां बड्वा वसिवा हे निर्णिते वाससी शुभे।
तूष्णीं भूत्वा समाधाय नोहच्छन् न विलोकयन् ॥
उहच्छन् उत्तिष्ठन् विलोकयन् दिश इति शहस्मृतेः ।
न गच्छन्न गयानच न चलन परान् स्पृशन् ।
न हसन् नेवाकलयन्त्रात्मानं न विलोकयन् ॥
आकलयन् कम्पमानः। प्रात्मानं हृदयं विलोकयविति
खायें निन् ।
कैगानीवीमधः कायमस्मृगन् धरणीमपि ।
" सोपानको जलस्थो वा मुक्त केशोऽपि वा नरः ।
उणीपी वापि नाचामेद वस्त्रेणावेध्य वा शिरः ॥]
अयातः प्रथमात् तीर्थाद दक्षिणात् तिः पिवेत् समम् ॥
अगदमनवसावमवहिर्जान्ववुवुदम् ।
प्रयमात् तीर्थात् ब्रानतीर्यात् ।
हिस्ततोऽङ्गमूलेन परिमृज्यात् ततो मुखम् ।
नापाडल्या न पृष्ठेर्वा परिमृन्यात् कयञ्चन ।
पापम्तम्बः,-तिठन् प्रद्रो वा नाचामेत् । मरीचि:-
न यानासनस्यो न पादुकस्यः । मरीचिः,-
भुखामनस्वीऽप्याचामेवान्यकाले कदाचन ।
(1) 4. EU. Orgut the portioa brackoted

·नित्याचारपदोप । २६॥ व्यासः,- शिरः माहत्य कण्ठं वा मुक्तकक्षशिखोऽपि वा । अक्रत्वा पादयोः शौचमाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् ॥ तथा, सोपनको जलस्थी वा मुक्तकेशोऽपि वा नरः। उणीपी वापि नाचामेद वस्त्रेणावेध्य वा शिरः ॥ 'गोतमः, वाग्यतो हृदयस्पृशस्त्रियतुर्वा अप आचामेत् । विचतुर्वेति भावशुद्धापेक्षया। हृदयगामिन्योऽपः । 'भविणे,- समौ च चरणो मला तथा बडशिखो वृप । धनानुलिकरं कृत्वा एकाग्रसुमना द्विजः । नारसिंहे,- दक्षिणन्त कर कृत्वा गोकर्याक्कतिवत् पुनः । विः पिवेद वीचितं तोयं प्रास्यं हिः परिमार्जयेत् । दच,- संतृत्वानुष्ठमूलेन दिः प्रमच्यात् ततो मुखम् । संहताभिस्त्रिभिः पूर्वमास्थमवमुपस्पृशेत् ॥ ॥ 1) D. गौतम,- (३) D favdति भारएमचायाम्। at B. D भविषारा। (३) 0 एशाप मना.

·२६२
नित्याचारपदोप।
-
मुखं संतृत्व 'प्रमच्यात् । एवम्,-संस्त्यास्यमुपस्पृशेत् ।
आपस्तम्बः,-विरोठो परिमृजेत् दिरित्वेके । सक्दुपस्पृशत्
दिरित्वेके । दक्षिणेन पाणिना सव्यं प्रोक्ष्य पादौ शिरश्चेन्द्रिया-
न्युपस्मृगेत्। पादो गिरथ प्रोक्षयेदित्यन्वयः । सकृदुपस्सगेदोष्ठा-
विति सम्बन्धः । अोठ स्पशीदनन्तरं दक्ष',-
अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या वाणं पद्यादनन्तरम् ।
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यान्तु चक्षुः यो पुनः पुनः ।
नाभिं कनिष्ठागुष्ठाभ्या हृदयन्तु तलेन वै।
सर्वाभिस्तु गिरः पवाद बाइ चाग्रेण संसशेत् ॥
प्रदेशिनी तर्जनी। अन्न आस्यं स्पृष्ट्वा पश्चाद प्राणं तदनन्तर
चक्षुपी पुन: थोत्रे पुन भिमित्यर्थः। नतु चक्षु.थोत्रयोः
स्पर्गनावृत्तिरिति 'भ्रम: कार्यः । नाभिस्पर्शानन्तर व्यास',
पुनरपच मस्पृशेत् । हृदयस्पर्णादनन्तरं चामान्नम्भादुदकस्सननम् ।
भविष्ये,-
यद्भूमावुदकं वीर समुत्सृजति मानव. ।
वासुकिप्रमुखान् नागान् तेन प्रोणाति पार्थिव
गिटा: पठन्ति,-
तावनोपस्मृगेद विहान् यावमञ्चेन न स्मगेत् ।
-
(0 D समधात्।
(२) BD सम्पर्धनानन्नर छ ।
NिD मोभिय.
(ar Bc अनन्नर.
0 | LCमभप

·नित्याचारपदीप । २६३ मनु', - ब्राह्मेण विप्रस्तीर्थेन नित्यकालमुपस्पृशेत् । कायवैदशिकाभ्यां वा न पित्रण कदाचन ॥ ब्राह्मतीर्थस्य व्रणादिदोषे इदमनुकल्परूपं कायवैदशिकाभ्या- मिति। अपः पाणिनखस्मृष्ठाः पिवेदाचामति विजः । सुरापानेन तत्तुल्यमित्येवमृपिरब्रवीत् ॥ इति वचनानखस्पर्शपरिहारः कार्यः। कमण्डलूपस्पर्मनं सोमतीर्थनेति 'हारीतवचनादुद्दतोदकेन कमण्डलोहीतेनाचमने सोमतीर्थ्याख्येन करमध्येन । 'कमण्डलुशब्दश्च संस्थानवचन इत्यु तं तेन तामपानादिभ्योऽपि ग्रहणे तथा मन्तव्यम् । अतएव स्मरन्ति, कास्येनायसपात्रेण त्रपुसीसकपित्तलैः । आचान्तः शतकत्वोऽपि नैव शडिमवाप्नुयात् । कांस्यादिपावाणामाकारण 'कमण्डलुत्वेन प्रसझे निषेधः । अन्यथा प्रसङ्गाभावात् । आचामेदित्यनुत्ती शवलिखितो,-उद्धृत- परिपूताभिरभिरेवेक्षिताभिरनधियिताभिरबुबुदाभिः शूद्राशुच्येक पाण्यावर्जिताभिः शूद्रावर्जिताभिरशुच्यावर्जिताभिरेकपाखावर्जि- (1) BD . हारीतस्य वचनाद 1 (२) A कमएडलगन्दर यस्कारमियतम् । (३) । कमण्डलुपसदनिषेध । D कमण्डनुप्रसझेनिषेध ।

·। नित्याचारप्रदीप । ताभिश्च नाचामेत् । परिपूतत्वमपद्रव्यनिरामेन । आपस्तम्ब', भूमिगतास्वप्नाचम्य प्रयतो भवति यहा प्रयत आचामेत् । एतेन स्वयमाहुतेनाचमन नाशदिहेतु । वशिष्ठः,- तस्मादुदकपाणिभ्यां परिमृज्य कमण्डलुम् । पर्यग्निकरण ह्येतत् मनुराह प्रजापति ॥ करवा चावश्यकााणि अाचामेत् प्रयतस्ततः । तत. कमण्डलो'। आपस्तम्ब ,-न वर्षधारावाचामत् । तथा मदरोदके। तमाभिश्वाकारणात् । प्रदर. स्वय दीर्णो भूभागः । अकारणाद् व्याधिव्यतिरेकेण। वमिष्ठः, --प्रदरादपि या आप- स्तर्पणसमर्थाः स्युन वर्णरसदुष्टा या. स्युरशुभागमाः। बौधायन',- पारप्रक्षालनात् पेण नाचामेत् यदाचामेद भूमौ स्रावयित्वाचा- मेत् । आपस्तम्ब',-अग्न्युदकशेषेण वृथा कर्माणि कुर्यात् । आचामेद वा 'पाणिसक्षुब्धोदकेन नाचामेत् । अग्निपर्युक्षणार्थो- पान्तजलशेषेणेत्यर्थः । विष्णु,- द्वत्कण्हतालुगाभिस्तु यथासख्य विजातयः । शवरन् स्त्री च शूद्रय सकतस्पृष्टाभिरन्ततः ॥ अन्ततः पोष्ठप्रान्ते। बाये स्त्रीशूद्राधिकारे,-क्षालनाच करोष्ठयो.। शूद्राधिकार 'गोतम,-आचमनायें पाद प्रक्षालन- मेवेक। (1) D पापिनुभोर नाचामेन् । {) D पहा मृतादि. 11) D गौतम (1) D चाबम.

·मित्याचारपदोप। आचमनक्रमः। दक्षिणपूर्वक्रमेण पादप्रक्षालनं प्रामुखत्वेन । 'पित्रर्थाच- मनाङ्गपादप्रक्षालनमुदड्मुखत्वेन वा। आमणिबन्धात् पाणि- प्रक्षालनम् । शिखाबन्धनम् । यज्ञोपवीतानुसन्धानम् । वासो- इयधारणम् । उष्णोषशिरःकण्ठमावरणपरीहारः । उपानत् पादुकत्यागः। भोजनान्तराचमनव्यतिरिक्ताचमने प्रासनत्यागः । न प्रौढ़पादत्वम् । शुचिदेश पादहयदानम् । ] दिशां हृदयस्य चानवलोकनम् । गमनोस्थानप्रद्वताशयनकम्पनहासत्वरात्यागः । केशनीवीनाभ्यधोभागपरदेहभूमीनां हस्तेन स्पर्शनपरीहारः । स्रानाशाचमनेऽन्तरेक वहिरेक पादं दत्वा। पुरुषार्थाचमने- ऽप्यावस्त्रस्य जलमध्येऽपि जानुदन्ने तदधिक वा। वाग्यतः समाहितचित्तः प्रसन्न वेता भवेत् । उर्बोररनिकरणम् । संहता- अलि गोकर्णाकृति हस्तकरणम् । कांस्यायसनपुसीसपित्तल- व्यतिरिक्तस्त्रकीयदारमृत्तजसान्यतमकमण्डलोरसम्भवे सन्मृज्य परकीयस्य वामहस्ते धारणम् । तत्र वामहस्तशूद्रानौतव्यति- रिक्तपरजनानीतजलधारणम् । दिवोदृतमेव । असम्भवे अग्नि- दर्शनपूर्वक रात्रुाद्धृतमपि । क्षोदवुवुदवर्षधाराद्रव्यान्तरसंसर्ग- (1) D पित्राचमनाङ्गपादप्रक्षालनं दक्षिणाभिमुखत्वेन का। देवकम्मान- माचमनार्थ पादप्रक्षालनसुदड्मुसवेन वा । यामाण । (3) D Omits the portion brichetců (३) D वामहस्तम्भूदव्यतिरिकापरजमानीतजनधारपम् । (9) D. रालयानीतमपि । ३४ ·२६६ नित्याचारपदोप । दूपितपादक्षालनपञ्चतिरिक्षम् । असम्भवे पादक्षालनपमव- स्रावितवादेश नखससृष्टाग्निपर्युक्षणशेषप्रदरोदकभित्र प्रदरादपि गोटप्तिसमर्यादविकतरसगन्धं जलं कमण्डलोईस्ते कार्यम् । वामहस्तेन दक्षिाहस्तस्पर्शनम्। तोयस्य वीक्षणम् । करमध्येन सोमतीर्थन पानम् । यथा हृदयं यावद् गच्छति । एव विरपरं वि। भूमिष्ठादीदृशोदक गोकर्णाऋतिहस्तेनादायाङ्गुष्ठकनि- ठाभ्या किञ्चिदवसाव्य ब्राह्मतीर्थेन पानम् । तदसम्भवे प्राजा पत्येन। तस्याप्यसम्भवे नखस्पर्शपरीहारेण देवतीर्थेन पानम् । कमण्डलोराचमने सोमतीर्थनियमः । मुखं संवृत्यामुष्ठमूलेन विः परिमार्जनं विर्वा । भोक्ष्यमाणस्य विरेव । ततः सव्यपाणः पादयोः गिरसः क्रमेण प्रोक्षणम् । मुख संवत्व संहतमध्यागुलित्रयेण विः ससद वा स्पर्शनम् । भोक्ष्यमाणस्य सकृत् । तर्जन्यङ्गुष्ठाभ्यां नासिकयो.। अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां नेत्रयोः योवयोश्च । कनिष्ठा- झुठाभ्या नाभि स्पृष्ट्या जन्नपर्यनम्। सर्लानुलिभिः गिरः अमुल्य- येण बाहुमूनदयस्पर्शनम। भूमो किञ्चिदुदकप्रक्षेपः । इन्द्रिय- स्मगनशेयजन्नस्य सव्यपाणी प्रक्षेपः । ततः सबैखरस्य विष्णोः स्मरणम् । आदित्यमोमाग्नीना यथासम्भवमोक्षणम् । एतच्च पुरीपोत्सर्गाचमनाझं 'न सर्वत्र । देवला,- रिलोमूत्रगमन्मोचे भोजनेऽध्वपरियमे । गोचमेवविध प्रोतामीपघान्यत्र वर्तने । . - ॥ (1) D सन।

·नित्याचारदाप । उक्त निमितपञ्चकातिरिक्तनिमित्ते किञ्चिदनसहितमण्याच- मनं सगुणं भवति केवलं शिरःकण्ठप्रावरणमुक्तकक्षशिखायनोय. वीतलपादशोचानामावश्यकत्वम् । एतैर्विनाचमनं शुद्धिकरं न भवति। उक्तपञ्चनिमित्ते सर्वानादर इत्याहुः । अधाचमननिमित्तानि । ब्राझे,- क्षुते श्लेमपरित्यागेऽधीते वा भक्षिते सति । अववर्णस्य सलाप स्वप्ने वा दन्तधावने ॥ आचम्य प्रयतो भूत्वा ततः शुद्धो भवेबरः । अधीते पाठे। 'अववर्णस्य चण्डालादेः। हारीतः, -रथ्या- माजम्य कृतमूत्रपुरीपो भोक्ष्यन् (भोक्ष्यमाणः ) वा पाणिपादं प्रक्षाल्याचामेत् । पैठीनसिः, --उच्छिष्टरेतोनूत्रस्पर्श उत्सृज्याचम्य प्रयतो भवति त्रि: प्रक्षाल्य च तं देशम् । त देशमुच्छिष्टादि- लिप्तम् । बोधायन:,-नौवी विशंस्य परिधायोपस्पृशेत् । वायुपुराणे,- निष्ठीविते तथाभ्यने तथा पादावसेचने । उच्छिष्टस्य च सम्भापादशुच्यप्रयतस्य वा ॥ सन्देहेषु च सर्वेषु शिखा मुका तवैव च । विना यज्ञोपवीतन नित्वमेवमुपस्पृशेत् ॥ . (1) B. D अधर्मशाण्डालादि।

·नित्याचारदीपः।
सन्देहः आचमनं क्षतं न वा। आचमननिमित्तं नवेति च ।
आपस्तम्बः,-रिक्तपाणि-
-
तथा,-
उच्छिष्टस्य च संस्पण 'दर्शने चान्त्यवासिनाम् ।
मनुः, - अध्येष्यमाणयाचामेत् ।
यसमुद्यम्य अप उपस्पृशेत्। तया, स्यावातपर्यन्तावोष्ठी
चोपस्पृश्य । स्यावातपर्यन्तावलोमको । यमः,
उत्तीर्योदकमाचम्य अवतीर्य उपस्पृशेत् ।
उत्तीयं जनानिष्कम्य । अवतीर्य जले प्रविश्य । हारीत',
"नोत्तरीदनुपस्पृश्य" उत्तरेत् सन्तरेत् । देवल:;-
यदम्भः शौचनिर्मुक्त क्षितिं प्राप्य विनश्यति ।
प्रक्षाल्याशचिलिप्तञ्च स्पृष्ट्वाचम्य विशुद्धाति ॥
शोचनिर्मुक्त शोचस्थानादन्यत्र गतम् । संवत',
चमार रजक वेणं धीवरं नटमेव च ।
एतान् स्पृश्वा नरो मोहादाचामेत् प्रयतोऽपि सन् ॥
आपस्तम्बः,-सिंहाणिकाद्यालम्भे लोहितस्य केशानामग्ने
गवां ब्राह्मणस्य स्त्रियायालम्भे महापथं गत्वाऽमध्यञ्चीपस्पृश्या-
प्रयतञ्च मनुष्यं नोवौं च परिधायाप उपस्पृशेत् । आई वा शक
दोपधि भूमिं वा । अमेध्यं चतुर्विधम् । देवलः,--
दूपितं वनितं दुष्टं कश्मलञ्चेति लिनिनाम् ।
चतुर्विधममेध्यं स्यात् सर्व व्याख्यास्यते पुनः ।
-
.
10 B.D
दर्पनेपन्नवासिनाम् ।
(२) D शोचगालादन्यगतम् ।

·नित्याचारपदीप । २६४ शुच्यप्य शुचिसंस्पृष्टं द्रव्यं दूपितमुच्यते । अभक्ष्याभोज्यापेयानि वर्जितानीह चक्षते ॥ त्यताः पतितचाण्डाला ग्रामकुकुटशूकरी। खा च नित्य विवाः स्यु पडेते धम्मतः समाः ॥ सवणः सूतिकासूतीमत्तोन्मत्तरजखलाः । नृतवन्धुरशुञ्च वाचाष्टौ खकालतः ॥ नेत्रानु विग्रुपः केशा निरस्त नखलोम च । पाई चर्मासमित्येतद् दुष्टमाहुर्मनीषिणः । मानुपास्थि शव विठा रेतो मूत्रावानि च । कुणपः पूयमित्येतत् कश्मल समुदाहृतम् ॥ दूपिते प्रोक्षणेनापि शुद्धिरुता विधानतः । दुष्टे मार्जनसस्कारै. कश्मले सर्बया भवेत् ॥ लेपापकर्पणादिभिर्य थोक्तशुद्धेः पूर्व स्पर्शनमाचमननिमि- त्तम्। सत्रणोऽत्र कुष्ठभगन्दरादिरोगयुक्त। सूती प्रसवकार- यित्री। मत्ती मादकभक्षणेन । उन्मत्त उन्मादरोगी। मृतबन्धु- म॒तकाशौची। 'एतपा यथोक्तगद्धे पूर्व स्पर्शनमाचमननिमि- त्तम् । अत्र सव्रण इति वचनात् क्षताशौच केचिदिच्छन्ति तय दुष्टबणविपयत्वेनोपपत्ती व्रणमात्रेऽशौचकल्पनानवकाशात् । दन्त- लग्नाधिकारे च देवलवचनम्,-- 1 D एषां । (1) D • जम्नाधिकारे देवर ।।

·नित्याचारपदोपः। न तत्र बहुगः कुाद यत्नमुद्धरणे पुनः । भवेदशीचमत्यर्थ तृणवेधाद व्रणे कृते ॥ इति रुधिरस्य मुखप्रवेशादत्यन्तागोचप्रतिपादनार्थम् । कालिकापुराणवचनात्तु न क्वचित्रिवन्धे क्वचिद्देशे चादरो दृसत इति 'क्षेपग(िब)नावतिष्ठते। देवलः, ततः शरीरयोवेभ्यो मलनि:स्यन्दविसवात् । अन्नादीनां प्रवेशाच स्यादशुद्धिर्विशेपतः ॥ तथा,- शौचलक्षणमित्याहुर्मूदग्भोगोमयादिभिः । लेपे मेहे च गन्धे च व्यपक्लष्टे सुदूरतः ॥ पवादाचमनं चेति शौचार्थ कथ्यते विधिः । शरीरयोवेभ्यः शरीरच्छिद्रेभ्यः । मलं हादश विधम् । नि:स्यन्दो लालादि। तयोविनवः स्वानाञ्चलनम् । अन्नादीना प्रवेशो मुखद्वारा। "तेन भोजनादावशुडिराचमनेनापोह्यते । एतदाचमनं विविधम्,-शुद्धार्थ नैमित्तिका कम्मानञ्च । सहार्याचमननिमित्तानि,-खकीयविणमूत्ररेतसामुन्सर्गः। तेषा स्पर्शनम् । अगोचोदकतदाईभूमिस्पर्शनम् । सुतम् । वेपत्यागः 1 भोजनम् । पानम् । चाण्डालादिभाषणम्। निद्रा । दन्तधावनम् । अमृतभाषणम् । [परुपभाषणम् । ] वस्त्रपरिवर्तनम् । रथाक्रमt) 1. B C क्षेपवानियते। (8) D तत्र न भोजनादा। (२] D परोरमोतोभ्या। 21 D शरीरसोतोभ्य । V D Omits the portion Vrachetcu ·नित्याचारप्रदीपः। रणम्। हादविधमलानां स्वस्थानात् प्रच्यवनम् । मानुपेतरनिः- स्नेहपञ्चनखास्थि स्पर्गनम्। निलीमोष्ठादिदेशस्पर्शनम् । उच्छिष्ट- ब्राह्मणस्पर्यनम् । बुद्धिपूर्वकातिशुद्रनिःस्नेहमानुपास्थि स्पर्शनम् । चाण्डालादिमनम्। चाण्डालादिस्पृष्टस्य बुद्धिपूर्व स्पर्शनम् । अमेवलेपप्रदेशस्य विक्षालनपूर्वकमाचमननिमित्तत्वम् । अस्थि- सञ्चयनादूई रोदनम् । जलाशयप्रवेशः । तत उत्तरणम्। भुक्ता- मात्रवमनं चाण्डालोदक्यासूतकीपतितशवतत्पृष्टस्पर्शनम्। पर- कीयशुकादिहादश विधमलस्पर्शनम् । रथ्याकईमस्पर्थनम्। भास- काक-वलाक-वानर-मार्जारखरोष्ट्र-न-शूकर-कुकुट-वराह-चेल- निर्णजक-रजक-चमकदव्याधकैवर्ततेलकत्सुराविक्रयिनटनपुंसक- वैश्यानां स्पर्शनम्। नाभेरुड करी मुक्ता यदसमुपहन्यते । तत्र वानमधस्तात्तु क्षालनेनैव शुद्धाति । इति वचना'दुत्तमाले मानमधिकम् । एवञ्च,- एभिर्यदनं संस्पृष्टं शिरोवज्यं द्विजातिषु । इत्यत्र शिरःपदं नाभ्यू ईभागपरमेव । तथाचमनकताहत- हः। आचमननिमित्तसन्देहय । एतानि 'शुद्धार्थाचमन- निमित्तानि । (1) D •दुत्तमादक्षान । (२) D राधान्याचमन • ।

·नित्याचारमदीप शयनारम्भः। श्मशाना अथ पुम्पार्थाचमननिमित्तानि । व्यासः, यमकतविकतखासः । ब्राह्मणस्पर्शनम्। अग्नि- स्पर्शनम् । गोस्पर्शनम् । लोष्टादिरहितस्य हस्तस्य पक्षिणं प्रत्युदयमः । पादप्रक्षालनम् । शिखाबन्धनम् । नीवीवियंशनम् । वस्त्रपरिधानम् । यज्ञोपवीतवहिष्करणम् । म्रानं भोजनारम्भः । उच्छिष्टदोपरहितताम्यूनादिभक्षणम् । क्रमणम्। अभ्यङ्गस्याशुचिकरले मानाभावादेव तत्राचमनं पुरुषार्थः । 'श्मथानाक्रमणं नाशुद्धिकरम् । न च मेध्यतरं किञ्चित् श्मशानादिह विद्यते । इति दानधन्भवचनात् । एतेषु निमित्तेष्वाच'मनस्य दुरित- क्षयः फलम् । कर्माद्भाचमनञ्च सामान्यतः क्रिया यः कुरते मोहादनाचम्येह नास्तिकः । इति वायुपुराणोतम् । विशेषतच प्राणस्यायमनं कृत्वा आचामत् प्रयतोऽपि सन् । इत्यादौ सध्यान्तर्गतप्राणायामस्थ निमित्तत्वम् । तत्त्वसागर संहितायाम्,- अर्चयित्वा महेभानमनाचम्य क्रियान्तरम् । कुर्वन् किल्लिपमाप्नोति सत्यमोखरभाषितम् ॥ I) D श्मयानाक्रमणमपि नाशद्धि। (RID मनस्योपात्तरित | .

·नित्याचारपदोपः। तया,- आदित्यच्च गणाध्यक्ष क्षेत्रपालञ्च पार्वतीम् । पाराध्याचमनं कार्य सुधिया 'कार्यसिदये। लायित्वा च निम्माल्यमेतेपां विदशाधिप । सद्य आचमनं कार्य कम्मान्तरविड़ये । इत्यादी कांगमाचमनम् । तथा याहे पिण्डदानादौ कमीनमाचमनम् । अतएव पैटके दक्षिणामुख इति पादक्षालने दिनियम उक्तः। यत्तु शुद्ध्यर्थाचमनमेव कन्मानं न पृथक कांगमाचमनमस्ति । अतएव शिष्टाः कोपाधिकरणे,- वेदिरेव धनाचम्य कुर्वतो विगुणी भवेत् । तामेव सगुणां कर्तुं शुद्धा न व्यवधास्यते ॥ इति शुद्धार्थाचमनस्य क्रमविरोधी विचारितः। तदुयुक्त तत्र तत्र कामानाचमनमध्ययनाङ्गमेव । एवञ्च सुतादौ शुद्धार्थाच- मनस्यापि न व्यवधायकत्वमित्यतिशयार्थम् । शुद्धेः कङ्गित्वेऽपि तदर्याचमनस्य न कम्माङ्गत्वम्। आहवनीयस्य कम्माङ्गत्वेऽप्या- (1) D. • कर्मसिइये। (२) D कागाचमनम् । (३) D पिण्डदानार्घ्यदानादौ कमानाचमनम्। (8) B. क्रमविशेषो । D. क्रमविशेषो विचारितः। तदुक्तं तत्र कर्माना- সন্তু কবি। অনবৰ মাহাদী ন জ্বলমিলুভিয়াজ্জেল बोध स्मरणमित्युदाहृतम्। वार्तिककारेण ब्रह्मयज्ञानमाचमनं जपमालाङ्ग- मित्युक्तम् । अतएवाध्येध्यमाणशारम्भे प्रयतः पवित्यध्ययनारम्भे आचमन- मध्ययनामेव । एवञ्च • । ३५ ·नित्याचारप्रदीपः। धानस्य न कम्माङ्गत्ववत्। अतएव विध्यन्तरसिद्धत्वादशौचस्य च यथाशक्त्युपबन्धविषयवमिति। ब्रौद्याद्यपचार इव शौचायचार न कम्माधिकारः। न चैवं निरग्नेरिवाशुद्धस्याधिकाराभावादग्नि- होत्राद्यकरण दोपाभावः स्यादिति वाच्यम् । शक्तिविषये न मुहर्तमप्यप्रयत: स्यादित्यापस्तम्बवचनादशुचेरेव स्थानस्याधर्म- हेतुत्वादग्निहोत्रादिलोपवत् । शौचविलम्बे विरात्रीपवासादि- विधानाच्च । एवञ्च दैवान्मुख्यगौणकालयोः शौचाभावे कश्मं- लोपदोपो नास्ति। अशुचवस्थानदोपः स्यादेव । नाशचित्वदोषोऽपि। मुख्यकाले शुद्धाभावे गौणकाले शुद्धी कर्माधिकारः स्यादेव। मुख्यकालेऽसनिहिताग्नेर्गीणकालेऽग्नि- होत्रवत् । यथा च शौचस्य 'वैदिककर्मत्वेऽपि जननाद्यशौचेऽपि कर्तव्यलं तथा च तत्रैवोत्तम् । अशक्ती अथ हिराचमननिमित्तानि । याज्ञवल्का:- सात्वा पीत्वा तुते सप्ते भुक्त रथ्योपसर्पणे । प्राचान्तः पुनराचामेत् 'वासोऽपि परिधाय च ॥ आपस्तम्बा, भीष्यमाणस्तु प्रयतोऽपि दिराचामत् । दि परिमृजेत् । सकदुपसमेत् । भोजनपूर्वाचमने दिः परिमार्जन- नियमः। अन्यत्र दिस्त्रिा। पोष्ठस्पर्शनमत्र सझदन्यत्र सतत (1) c पिडितकम्। (२) B कामोम्पदः ·नित्याचारमदीया। २92 - । 'विर्वा। पैठीनसिः,-कलिलकासखासापगमे रथ्याचत्वरश्म- शानामान्तेवाचान्तः पुनराचामेत् । कलिलं कठिन सेभ । श्वासो व्यायामादिकाले विकतः । चत्वरं भृत्यादीनां वलिदान- स्थानम्। शङ्कलिखितौ, मूत्रपुरीषष्ठीवनादिषु शक्तवाक्याभि- धानेषु पुनरुपस्पृशेत् । शक्तं परुषम् । आदिपदं शक्रोत्सर्गस्याप्युप- लक्षणम् । हिराचमनाधिकारी वशिष्ठः,- ओष्ठौ संस्पृश्य च तथा यत्र स्यातामलोमको। खानम् । पानम् । जुतम् । खासः । भोजनान्तः । रथ्योप- सर्पणम् । वस्त्रपरिधानम् । भोजनारम्भः। कठिनलेमत्यागः । कासः। विकतखासः। चत्वराक्रमणम्। श्मशानाक्रमणम् । मूत्रोसर्गः । पुरीपोत्सर्गः । ठीवनम् । शुक्रोत्सर्गः । परुषवाक्याभि- धानम्। इत्यष्टादश हिराचमननिमित्तानि। शुद्धार्थे नैमित्तिके च यथासम्भवम् । तत्र हिराचामेदिति हित्वविधी विधेस्त्रांश- विशिष्टभावनाविषयत्वादितिकर्तव्यताया अपि हिलं विधीयत इतीन्द्रियस्पर्थनमपि वि. कर्तव्यमित्याहुः। वस्तुतो विधर्भावना- विपयत्वेऽपि हिराचामेदित्यवेतिकर्तव्यतांशस्यायवर्णन धाबर्थ- 'मानोपदेशेनैव हित्वविधिः । न चाचमनानुवादेन द्वित्वविधा- वाचमनेऽङ्गसाहित्यमुद्दिश्य विशेषणं विवक्षाम् । तथा च सति न तो पशौ करोतीत्याज्यभागनिषेधस्य पवनपुरोडाशे प्रसद्भात् । (1) D. हिर्वा। (२) A. B.C. विस्तृतः।. (३) | भूपादीना। (a) D. व्यव। (U D. मात्रोद्देशनर ।

·नित्याचारप्रदीपः। किञ्च यथायणादी काम्या इष्टयस्ता उपांशु कर्तव्या न तो पशो करोति। दीक्षाः सोमस्य दक्षिणाः सौमस्येत्यादी सर्व्ववेति- कर्तव्यताकप्रधानभावनायां विध्यन्वयेऽङ्गानामप्युपांश त्वमान्य- भागनिधी दक्षिणासम्बन्धय स्यादिति तत्तदधिकरणविरोधः । ननु चाचान्तः पुनराचामेदिति क्तप्रत्ययस्य क्रियोपरमवाचिले सागाचमनक्रियोपरमवतः पुनराचमने कर्तृत्वविधानात् पूर्वी चमनस्येन्द्रियस्पर्शदिसमाप्तावैव पुनराचमनं विधीयत इति चेत् न कृदन्तानां भावनानभिधायित्वेन धावांपवर्गविशिष्टस्यैव कर्तृत्वात् । नयभिपुत्व हुत्वा भक्षयतीत्वाद्यभिपवहीमक क्षण- विधानेऽपि साङ्गहोमभावनोत्तरं भक्षणम्। किन्तु होमाभिपव- धात्वर्थमाजोत्तरत्वेन विध्युपपत्तावर्थाधिप्तभावनोत्तरत्वं विधीयते । यखम्नि चित्या सौत्रामण्या यजेतेत्यत्र सानामि निवत्ति. शन्दावस्तत्राग्निमिति हितीयायुत्वा चयनसंस्कार्यत्व मग्निस्थलस्य ज्ञातमिति सागादेव सस्तारोत्पत्तेस्तवात्वम् । एव- माहिताग्निर्नानृतं वदेदिति कम्मणि निष्ठाप्रत्ययात् सानाधान- निवृत्तिः गदार्थः । यत्तु दीक्षितधर्माणां साङ्गदीक्षापवर्गेऽनुष्ठान- मिति तव दीक्षितत्वस्यालोकिकसंस्काररूपत्वात् साङ्गक्रियोपरम एर तत्सकारादिति विशेषः। नाचान्त त्वमलौकिक माना- भावात् । किञ्च तथा सति पादप्रधाननमयावत्त । न च वहि.- (1) A B C ग्राचमन." (२. c धावोपसर्गशिशिष्ट | D धावर्धापवर्गावमर्षमावविषिः । Dोषितत्वम्य लौकिक ।

·मित्याचारमदीप प्रयोगाङ्गलादनाहत्तिः । तथालेऽपि भावनान्तर्गतलेन विरात्ति- विधी तत् तत्रानुपपत्तेरिति । देवला,- रेतोमूत्रशलन्मोचे भोजनेऽध्वपरियमै । शौचमेवंविधं प्रोक्तमीपञ्चान्यत्र वर्तते ।। शौचमाचमनम्।] रेतोमूत्रकृमोक्षे भोजमाध्वगमनेषु यथोक्ता सबाङ्गोपेताचमननियमः। उत्तपञ्चनिमित्तादन्यत्र किनि- दङ्गसहितानुष्ठानेऽप्यवैगुण्यम्। यद्यपि नित्यत्वेन यथाशप्त्यगोप- संहारः सिद्ध एव तथापि वचनात् शक्तिवतानहानेऽप्यवैगुण्यम् । केवलम्,- शिरः प्राहत्य कण्ठञ्च मुक्तकक्षशिखोऽपि वा। अक्षवा पादयोः शौचमाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत ॥ इति व्यासवचनात् । तथा,-विना यज्ञोपवीतेन, बहिर्जानु- रकहस्तापितेर्जले. सोयानकस्तिष्ठत्रैव शुद्धिमवाप्नुयादिति भविष्य- पुराणादिति। कास्येनायसपात्रेण पुसीमकपित्तलैः। आचान्त: शतकत्वोऽपि नेव शुद्धिमवामुयात् ॥ इति च । एतेषामङ्गानां सर्वनावश्यकत्वमित्याहुः । अङ्गाना- चरणनिन्दाया अर्धवादत्वेन कथमेवमिति विचारणीयम्। [इत- रागाणां शतावपि त्यागो बदशिखबादीनामशक्ती त्यागेन दोप रति वा । (NA PC.सर्वानाचमन 1 (1) DOmits the portion bracketed. (३) BD Omit the portion brarletel, ·२०८ नित्याचारपदोप। अधाचमनानुकल्पाः। आपस्तम्वः, -स्वप्ने क्षवधी 'सिंहाणिकालम्भे लोहितस्य केशा- नामग्नेर्गवां ब्राह्मणस्य स्त्रियायालम्मे महापचं गत्वाऽमध्यवोप- स्मृग्याप्रयतं मनुष्यं नौवीच परिधाय अप उपस्पृशेत् 'बाद वा मरुत् प्रोपधिं भूमिं वा। उक्त निमित्तेप्वाचमनासम्भवे आई- गोमयम्पन्नम् । तदभावे आईटणम्पर्शनम् । पराशरः,- क्षुते निठोविते चैव दन्तलिटे तथानृते । पतितानाच सम्भापे दक्षिणं यवणं स्मृगेत् ॥ प्रभासादीनि तीर्थानि ] गङ्गाद्याः सरितस्तथा । विप्रस्य दक्षिणे कर्ण सन्तीति मनुरब्रवीत् ।। आदित्यो वरुणः सोमो,वायुरग्निस्तथैव च । विप्रस्य दक्षिणे कणे नित्य तिष्ठन्ति देवताः ॥ एददाक्यशेषात् सर्ववाचसननिमित्त दक्षिणकर्णसर्शन- मनुकल्पः । 'ए' निमित्तेप्ववश्यमनुकल्परूपमिति वाक्यान्तरे- पाचमनस्यैव विधानात् । दन्तनिष्टेचाचमनविध्यभावात् कर्ण- सर्गनं मुख्यम् । 1 D मिहाणिशायुचम्भे । (२) D Omta the portion bracketed. (1) B. याईचा सक्षन .1 (a) B C D. • मोम इग्नियुसदेव च । 10. B. C एषु च निमित्तववामनरल्सहममिति वाक्यानरेगाच- मनोवेव विधानात् । इन्नविष्टेयापमनविधानामागत् कर्ण, ·नियाचारप्रदोपः। मार्कण्डेयपुराणे,- क्षुला निहीव्य वासय परिधायाचमेद वुधः । कुादाचमनं स्पमें गोपृष्ठस्यार्कदर्शनम् ॥ कुर्चीतालम्भनं वापि दक्षिणथवणस्य च। अविद्यमाने पूर्बोते उत्तरप्रातिरिष्यते ॥ . क्षुतठीवनवस्त्रपरिधानेषु प्रथमकल्प आचमनम् । तदसम्भव गोष्ठस्पर्शनम् । तदसम्भवे सूर्यदर्शनम् । तस्याप्यसम्भवे दक्षिण- कर्णस्पर्शन मिति । यत्तु] स्मृत्वन्तरे,- गगा व दक्षिण कणे नासिकायां हुताशनः । "उभावपि च स्पृष्टव्यौ तत्क्षणादेव शुदाति ॥ इति तदुतानिमित्तादन्यत्राचमनानुकल्परूपमित्याहुः । सुते निष्ठीवितै सप्ते परिधानन्युपातने । कम्मस्थ एपु नाचामेद दक्षिणं थवणं स्मृशेत् ॥ इति रवाकरलिखितवास्यात् कर्ममध्ये एषु नाचमनं कर्णस्य स्पर्मनं मुख्यकल्पः । (11D •चापि.. (२) AD •तु। G D Omits the portion Lrichutech 1) B. उभारपिद.। UD अनुस।

·२६० नित्याचारपदीप'। अथाचमनापवादाः। अवाङ्गिरसौ,- मधुपर्के च सोमे च अप्सु प्राणाहुतिषु च । नोच्छिष्टस्तु भवेद विप्रो यथार्वचनं तथा ॥ अवापखेति प्राणाहुतिसाहचर्यादापोशानविषयमिति लक्ष्मी- धरः । तदन्यजलपाने 'वाचमनम् । शातातपः, दन्तलग्ने फले मूले भच्यनेहे तथैव च । ताम्बूले चेक्षुदण्डे च नोच्छिष्टो भवति दिजः ॥ फले मुखशुद्धार्थे कटुतिक्तकपायादौ । अत्र शुद्धार्थमाचमनं नास्ति । नैमित्तिकं स्यादेव। अतएव भट्टाः,-परस्परस्पृष्ट- ताम्बूलभक्षणं तदवसानानाचमनञ्च दुराचार इत्याहुः । गोतम', दन्तलिष्टे दन्तवदन्यत्र जिद्वाभिमर्षात् । प्राक्च्युतेरित्येके युतेराखाववन्निगिरनेव तत् शुचि'। अव च जिह्वाभिमर्षणात् यावज्जिह्वया दन्तेभ्यो भेदो नोपलभ्यत इत्यर्थः । सत्यपि जिद्वाभि- मर्षणे यावन्द्र यवते तावत् शुचिरित्येके मन्यन्ते। च्युतरानाववत् लालावत् । निगिरनेव तत् शुचिः । देवलः,-- भोजने दन्तलग्नानि निहत्याचमन चरेत् । दन्तलग्नमसंहार्य लेपं मन्येत दन्तवत् ॥ वशिष्ठ,,-न श्मशुगतलेपः । अशुचिरित्यर्थः । तथा, यञ्चाप्यन्तर्मुखे आचान्तस्यावशिष्ट निगिरत्रेव तत् शुचिः। प्राचा (1) Dथाचमनम् । (३) 0 मुषाय यवाचमनं नास्ति।

·नित्याचार प्रदीपः। २८! परामृष्टाः स्पृष्टाः। तस्य यदवशिष्यते मुखे दन्तलग्नातिरिक्तमपि तदपि निगिरनेव शुचिरित्यर्थः । पैठीनसिः,-भूमिगता विन्दवः परामृष्टाः पूताः । विपुषः शुद्धाः। दौरोमल्लिन्नेवाचामेत् । विन्दवः आचमन- विन्दवः । पूता 'नामयत्यहेतवः । अङ्गे पतिता अपि रोमहयाद्रभावमापादयितुं समर्था एवाचमन- निमित्तं भवन्ति । याज्ञवल्करः, मुखजा विग्रुषो मेध्यास्तथाचमनविन्दवः । श्मशु चास्यगतं दन्तनिष्टं त्वला ततः शुचिः । - मनः- स्पृशान्ति विन्दवः पादौ य प्राचामयतः परान् । भूमिगास्ते समाजेया न तैरप्रयतो भवेत् ॥ हहस्पतिः,- प्रचरबनपानेषु यदोच्छिष्टमुपस्पृशेत् । भूमौ निधाय तद द्रव्यमाचान्तः प्रचरेत् पुनः ॥ भरखेऽनुदके रात्री चौरव्याघ्राकुले पथि । कला मूत्रपुरीपन्तु ट्रन्यहस्तो न दूधति ॥ शौचन्तु प्रथमं कुर्यात् पादौ प्रचालयेत् ततः । उपस्पृश्य तदभ्युक्ष्य ग्रहीतं शुचितामियात् ॥ मनुः,- उच्छिष्टेन तु संसष्टो द्रव्य इस्तः कवचन । पनिधायैव तद्रव्यमाचान्तः शचितामियात् । 1 D. मामन्ययतिर ·१८२ नित्याचारप्रदीप । इदमनव्यञ्जनादिव्यतिरिक्तद्रव्यविषयमिति विश्वरूपः । इत्यग्निचिद-वाजपेयिनरसिंहविरचिते नित्याचारप्रदीप 'पाचमनकल्पः। दन्तधावनम् । हदशातातपः,- मुखे पथुपिते नित्यं भवत्यप्रयतो नरः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन भचयेद दन्तधावनम् ॥ अत्र भक्षयेदिति पूर्वोत्तराचमनरूपभक्षणधम्मप्राप्तार्थमिति लक्ष्मीधरः। यद्यपि भोजनस्य दृष्टार्थस्याचमनं नाङ्गं तथाप्य- दृष्टार्थप्राणाहुत्वङ्गत्वादतिदेशः । छन्दोगपरिशिष्टे,- नारदाद्युक्तवायमष्टाङ्गुलमपाटितम् । सत्वचं दन्तकाष्ठं स्यात् तदग्रेण प्रधापयेत् ॥ उत्याय ने प्रक्षाल्य शुचिर्भूला समाहितः । परिजम्य च मन्त्रण भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ पायुर्वल यशो वचः प्रजापशवसूनि च। वध प्रनाश्च मेधाव त्वं नो धेहि वनस्पते। (1) B. याचारबस । D याचमनारस । 11) C तथापि ।

·नित्याचारमदोरः। २८१ - - नारदेति नारदशिक्षामन्योलबक्षसम्भवम् । नारदः,- आम्रपालागविल्लानामपामार्गशिरोपयोः । वदरस्य कदम्बस्य करवीरकरनयोः । सबै कण्टकिनः पुषाः क्षीरिणय यमखिनः । 'नरसिंहपुराणे- खदिरच करजय कदम्बय वटस्तथा । तिन्तिड़ी 'वेणुपृष्ठच्च प्रामनिम्बी तथैव च । अपामार्गय विलय पर्कयोदुम्बरस्तथा । तथा,- पष्टाङ्गलेन मानेन तप्रमाणमिहोचते। प्रादेगमानमथवा तेन दन्तान् विगोधयेत् ॥ -न दक्षिणापरागामुखः। उदमुखः प्रामुखो वा। वटाथनार्क-खदिरकरन-करवीर-सारिमेदापामार्गमालतीवकुल- कुरुविन्दानामन्यतमं कपायं कटुतिलं वा कनीनिकास्वोल्प सकूध हादमाशुलं प्रातर्भुझा च यतवाक् भक्षयेद दन्तधावनम् । हारोतः,-काले पानायकोविदारमातकतिस्यफगाकक्ष- गिउण्डीरावर्जम्। अधमासकपदरीकरनगम्यगनकानीत्येके । दधित्यहरीतकासकर्षमानागनकानीत्यपर। पिस्वरादिराम- पानामगिरीपापामार्गापामेऊतममनाने नातिराफ नातिनमा- 1CD पालि. (1) ...पुरेखा वालोर। विष्णुः, ·नित्याचारप्रदीप'1 शाकहः - पोथिताग्रमनोठग्रन्युादड्मुखो वाग्यत आसीनो दन्तकाष्ठं भन्न- येत्। काले उपःकाले । तिल्खक: बिल्वकः । भागवन इति प्रसिद्धः । शिखण्डी मयूरशिखा । दधित्थः कपित्यः । एके अपर इत्युभयवापि 'वर्जयित्वेति शेषः । पलाश: आनातक- हक्षः। आई सद्यस्छिन्नं ततोऽन्यदनाद्रम् । आपोथिताग्रमोप- चूर्णिताग्रम् । अनोष्ठग्रन्यि दन्तधावनकाले प्रोष्ठसमीपग्रन्थि- रहितम् । विष्णुः,-- --न पालाशं दन्तधावनं स्यात् । न श्वेमातका- रिष्टविभीतकवधन्यनवय॑म् । न कोविदारशमीपीलुपिप्पलगुद- गुग्गुलवय॑म् । बन्धुकनिर्गुण्डीतिलतिलुकवचम् । न पारिभद्रा- लिकामीचशालालीपणवय॑म् । न मधुरम् । ना, नोर्द्धशष्कम् । न शपिरम् । न पूतिगन्धम् । न पिच्छिलम् । दन्तकाष्ठं भक्षये- दित्यर्थः । धन्यन. धमनः । पौलुः गुड़फलः । पारिभद्रः पाल- घोणा इति प्रसिडः। अम्निका तिन्तिड़ी। ऊईशुष्कं वृक्ष एवं शुष्कम् । शपिरं छिद्रयुक्तम् । अथनः अशन इति प्रसिधः । महाभारत,-- प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च मुखच सुसमाहितः । दक्षिणं वाहुमुहृत्य कृत्वा 'जान्वन्तरालतः ॥ चीरिणी उचगुल्माद्या भववेद दन्तधावनम् । त्वज्यं सपत्रमन्नात मूईशुष्कच पाटितम् ॥ । HD वयित्यय । • धावन्नराहत । (1 • मनुष्यभमारिनम् ।

·नित्याचारप्रदीप ।
२८
त्वराहीनं ग्रन्विमुखं तथा पालाशशीशपम् ।
ऋजु वितस्तिमावञ्च कीटाग्निभिरदूषितम् ॥
विद्याकरपद्धती,-
गुवाकस्तालहिन्ताली तथा ताड़ी च केतकी।
खरं नारिकेलच्च समते ढणराजकाः ॥
तृणराजपलागैय न कुर्य्यात् दन्तधावनम् ।
तया,
इष्टकालोष्टपापाणे वरलिभिस्तथा ।
मुळा चानामिकाष्ठौ वर्जयेहन्तधावनम् ॥
इराना,-नागुलीभिर्दन्तान् प्रक्षालयेत् । अव ये सीरिणः
कण्टकिनः प्रतिषिध्यन्ते तव विहितनिषेधे विकल्पापत्तेः पर्यु-
दासः । एवं तितकटकपायाणां येषां निषेधस्तेषां पर्युदासः ।
तेनैतेषां निषेधाभावाद विहितासम्भवे प्रतिनिधित्वेनोपादानम् ।
ये तु न चीरिणो न कण्टकिनो न तिलकटुकवाय'सुगन्धिनम्तेषां
मासरभावात् प्रतिनिधित्वेन प्राप्ताना प्रतिषेधः । यवा ब्रीहि-
यवविधानादेव मापनियती 'मयनिया मापा इति निषेधः
प्रतिनिधिप्राप्तिविषयः । 'तनपां न प्रतिनिधित्वेनापि यहएम् ।
पालायेत विशेषतः
पासनं गयनं यानं पादुके दन्तधावनम् ।
वर्जयेद भूतिकामनु पनागं नित्यमाप्तवान् ।
1) D. नेता
गुगन्धब..
(३) पायाभापा.

·२९६ नित्याचारदीप आसनादिसाहचर्यात् कपायचीरित्वेऽपि न पर्युदास किन्तु निषेध एवेति न प्रतिनिधिलमपि। पारस्कर', प्रचालनादीनि नित्यमपि अवाद्यायेतिमन्त्रस्तु न दन्तधावनानम् । छन्दोगपरिशिष्टे तु परिजप्य च मन्त्रणति काठसंस्कारत्वेन मन्त्र- जपविधिरिति भिन्नार्थवाद इयोः समुच्चयः । विष्णुः,-- प्रक्षाल्य भंका तज्जयात् शुची देशे प्रयत्नत' । महाभारते,- प्रक्षाल्य च शुचौ देशे दन्तधावनमुत्सृजेत् । पतितेऽभिमुखे सम्यक् भोज्यमानोत्यभीप्सितम् ॥ ऐश्वर्यभङ्गमाप्नोति क्षिप्ते तदशुची भुवि । नरसिहपुराणे,- प्रतिपद्दपिष्ठीषु नवम्याच्चैव सत्तमा । दन्ताना काठसयोगो दहत्यासप्तम कुलम् ॥ अलाभे दन्तकाठस्य प्रतिपि तथा दिने । अपा बादशगण्डपमुखशुद्धिर्भविष्यति । अत्र दन्तकाठकायें मुखशुद्धौ गण्डूपविधाने परिधी पण नियुञ्चीतेति यूपकार्ये पशनियोजने परिधिविधौ 'पश्यूपनिवृत्ति वत् दिन्तकाष्ठनिवृत्ती प्रतिपदादितिथिपु दन्तकाष्ठनिन्दा गण्डप- भरोचनार्या । न च प्रतिपिढे दिने इति वचनात् प्रतिषेध एवायम् । अर्थानिवृत्ती प्रतिपंधर्वयात् । 'गिरा गिरेति वूयाईर वोदय ( C यूपनित्तिवत् । (VCDults the portion brac eted (३) A निगिरा."

·नित्याचारमदोप। मिति गिरापदविधानादेव गिरापदे निवृत्त गिरापदनिषेधस्यार्थ- वादत्ववत् । तेन सचेपेणार्थवादीसतिधिचतुष्टयानुवादायें प्रतिषि पदम् । न च मुख्यार्थदन्तधावने काष्ठनिषेधपरमिदं वच- नम् । नित्वदन्तधावनप्रकरण बाधापत्तेः । 'यदि तु,- कुहपष्ठयोनवम्याच पक्षादौ दन्तधावनम् । प”रन्यत्र काठः स्थाद जिह्योल्लेखः सदैव हि ॥ तत्र पत्राणां धावनसाधनत्व गण्डूपेण सह 'वैकल्पिकमुच्यते । तब व्यतां काष्ठस्यान्यदिनविषयत्व न निषेधः । तेन प्रतिपदादिषु काठेनापि मुखार्थदन्तधावने भोजनोत्तरादृष्टार्यदन्तधावने वा न कविहोयः । यच्च महाभारते, भक्षवेच्छास्त्रदृष्टानि पर्चस्वपि च वर्जयेत् । इति तवायं पञ्चपर्वसु शास्त्रदृष्टानीतिपदोताकाष्ठानां प्रतिषेध इति। न दन्तधावनप्रतिषेधः । तेन पर्व गण्डूपरेव मुखशतिः। प्रतिपिई तथा दिन इति 'नरसिहपुराणे स्मृत्यन्त- रोखप्रतिपिडदिनस्यापि ग्रहणात् । यद्यपि स्मृत्यन्तरी, या जन्मदिने चैव विवाहे मुखपिते । प्रते योपवाये च वर्जयेद दन्तधाव न भषयेद्दन्तकाठमेकादवा नरंतर । पादित्यदिवसे व तमादेनो महद भवेत् ॥ (11. भु. 1. यरि- (e•स•D .स.1 ID TAाधि 1) 0 नकारापोमवमरोज।

·२८८ नित्याचारदीप । इत्यत्रापि काङ्गत्वेन दानहोमादिप्रतिषेधवत् थाहा द्यालेन दन्तधावनं काष्ठकरणकं प्रतिपिघात 'इति वचनविहित निषेधे विकल्पापत्तिभयेन सुखार्यदन्त'धावनस्य निर्वधकल्पना । - एवञ्च भोजनोत्तरदन्त- प्रत्र दन्तधावनस्य अतएव,- व्रतोपवास दिवसे खादित्वा दन्तधावनम् । गायत्रीशतमपूता अपः प्राय विशयति । इति कम्मागभशत्वे प्रायश्चित्तम् । धावन स्यापि तत्र निषेध.। सुखार्यदन्तधावनस्य भोगत्वादेव निषेधः। सर्वभोगविवर्जित इति वचनात् । प्रायत्याख्यकम्माधिकारसम्पादकादृष्टसिद्धार्थत्वात् तदनानां तदुप कारकत्वात् तभ्रशे वैगुण्य नाधम्म'। नित्यकम्मान्तरवदशक्तिी- कृताङ्गहानेऽपि फलोदयात् । एवमाचमनानानामपीत्युक्तम् । तदुः विधि,-प्राड्मुखतयोदड्मुखतया वोपवेशनम् । हस्तपादमुख क्षालनम् । आचमनम् । जान्वन्त स्थदक्षहस्तेन दन्तकाष्ठधारणम् । आयुर्बन यशो वर्च प्रजापशवसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञाञ्च मेधाञ्चल नो धेहि वनस्पते ॥ इति काष्ठाभिमन्वणम् । अन्नाद्याय व्यूबध्वं सोमो राजा यमागमत् । स मे मुखं प्रमाय॑ते यशसा च बलेन च ॥ . (1) A D रति च विहित D इति च विहितप्रतिषेधे विक। (२) D • धापन इत्यस्य निषेधकल्पना। भगेना ·Rus 1+ 10 14 12 8 8 12 0 1 2 0 . Tattra 16/ each Vayu Vidhar Visuuksia F12 123 Text) Fasc 13/6/ Pangala Parrau, Text) Fasc 1 5 / each 1 Prakrita Pangalam Fase 1-7 @ lo each 2 1 Pnthnurij Risi (Text) Part II Pase 1-5 /o/ eacla Ditto 0 (English) Part II, Fasc, 1 Prikrla La sanam (Text) Fasc. 1 1 Pariçara Smçtı (Text) VOL. 1, Fasc 1-8, Vol II Fasc, 1-6, Vol III, Fane. 1-6 @ 76/ each 7 Parāçara Instatutes of (English) Pralandhacintamani (English) Faoc 1-3/12/ each Sima Vala Sa neta (Test) 101: 1, Fase 5-10 II, 1-6, III, 1 7, 12 11,1 6, V 18 è /6/ench Fasc Säpllura Sutra ptti, (l ext) Fasc 1 1 @ 15 each (Ei glish) Fase 1-3/12f each Sucruta Sarlatá (eng) Iaso 1 @ 112 each Sraddha Lruyå ha mudi. Fasc. 11/8/ Tattereya sa nbits ("lext) Faac 11 45/6) each Isudya Brahmana, (leiu) Fase 1 19 @ 16 each Tantravarteka (English) Fase 1 (Text) Vol 1, Faxc 19 Vol II, Fasc 1 10, Tot. III Fase i vol IV Fase 1, Vol. V, Fase 1-5, Part IV, Vol. II, 112 1 Sutram Pasc. 1 packs tallava praj añica Latha (Text) Faac. 16 @ 18) each Liiangularão, (Text and Faglialı) Fasc 1-6/12/ Hariha Purana (l'ext) Fasc. 1-14/6/ eacli hrya hautuudi Fasc 1-5 316) each Purinn, (Text) lol I Fasc.26 VOL. II, Fasc 1-7, /8/ cach (Text) tasu 1 2/6/ each Vaularatukara, (Text) 1 adc 17/6) each ranniruliga 1 itina, (Text) Fasc 1-6,0 Vrhac brayanlla Purina, lasc 1-6 Tibetan Series PA Sam TUS10 Fasc 1-4 @ 1/ cach Sher l'hy112, Vol. I, Hase IS, Vol II, Faro 1-3, Vol. III, Fasc. 1-5, @ 17 ench 13 Ittog bryr drug aburi Saa (T.b & Sans.) Vol. I, Fasc. 1-5, Vol II 1 1 3 1/ each Aralio al Persa Serics Alungirnimal, with Index, (Text) acc. 1 13 18 each Alului (English) Vol 1 kso 1-3 @ 1121 Aidi ikbari, (Text) 1. 1 22@1/ cael Ditto (Inglish) VOL I, CI 7, VOL II, Fasc. 1-5, VOL IIT, Akturu mal, with les (Text) Farc. 1-37 1/cach I) tlu (i nglul) Faxe 1-91/esch Arabic graphy Dr Ayrriger 121.134nm with tú lex, (Text) Fanc. 1-19 ©/8/ each Catalogue of Aral o Lwia and Manuenit Catalogue of the leraan Be 2011 Januscripts in the Lalrary of the Amauc hucie'y, (Bengu c. 1--3 @ 1/ each Dictionary of Arabie Sabnical Terms and pads, uc 1-21 3/ nach 21 Furbing i lubit Text20 1-14 1/ each kunoti Tal wr) Tanye list of Shy Buk (Text) Fuc. 1-1/12/ Ach Futab uue W UJI (Text) . 1-981 inch (WIL (Test) av 1-3/ exch 11 Alo 11:et 17 of 11 1. da VAWt. (Text): tot ry that all inclusive 1-6 1191 escla 176.nu. Jelioni, Teat) - 13241 *** 1.mkv the Sulturnt (Text) 31 *** d112 exch ultura ILIII111,1 Will 110 Imies til uke 11 Todos los III, IL 11 12, inios 101: 4 L WALL (13!.. (Ten) II's stens Theodorp wat time show wit of mank, au**, Ogut ADL $ OT 10 14 19 14:35 & 1/12/enche 3 40 3 htta 3 10 ·5 } JZ 2 0 1 Vu laklab it-la vår kl (Text) Fase 1 15/8) each Yatakhab at Ta vartkl.), (Ingi sh ) Yol ] Tasc 1 7 Vol II, FH 1 3 an l II dex Voi IId 180 1 /12/ cach Vi takkaull Tab Text) l'asc 1 19/6/ ench, Haão r i Alan, r (Iext) I asc 16/6/ each Nukhbatu i bikr (Text) 1 180 1 N tamis Abaradnamabi Iskandarı (Text) Fasc. 1 2 @/12) erch R jāzu-s Salātıp (Text) Fase 1 5f /5/ench Dtto Caglish) Fase 1 3 Tabaqat- Wapiri (Text) Taso I 5/6/ cach Dtto (inglizli) Fasc 1-14/12/ each D tto I des Tarikh Tiruz Sbabı of Z zan-d-dīn Barnı (Text) Fanc 1 7/6/ vacla Tarikh 1 Firuz ha! of Slama 1 Siraj Arf (Text) Fase 1 6/6/ each I en Ancient Arab e Poems FC 1 21/8) each W1o Rarain (Text) Fasc I 5 @ 8) each Zafarnāmah Vol I Fast. 1 9 Vol II Casc 1 8/6/ each Tuzuki Juliauguî (Eng) Fasc. 1 10 1 2 2 $ 1 6 0 0 10 + 0 6 12 O 4 9 0 4 Q 2 0 ASIATIC SOCIETYS PUBLICATIONS 1 ABIATIO RESEARCÍLS Vol VII Vols XI and XVII and Vols XIX and XX @ 10 each 50 2 PROCEEDINGS of the Asunt c Society from 1865 to 1869 (anci) @/8/ per NO and from 18 0 to date @18/ per No 3 JOURNAL of tho Asaiat c Suciety for 1843 (12) 1844 (12), 1845 (12) 1846 (5) 1817 (12) 1848 (12) 1866 (7) 1867 (6) 1868 (0) 1869 (8) 1170 (8) 1871 (7) 1872 (8) 1873 (8) 1874 (8) 1875 (0) 18,6(7) 1871 (8) 1878 (8) 1879 (7 1880 (87 1881 (7) 1982 (6) 1883 (*) 1984 (8) 1885 (6) 1886 (81 1887 (7) 1888 (7) 1869 (10) 1890 (11) 1891 (7) 1892 (8) 1893 (11) 1894 (8) 1895 (7) 1896 (8) 1897 (8), 1898 (8) 1899 (8 1900 (7) 1901 (7) @ 1/8 per lo to Biernbers and @21 per No to Von Membera VB-The fuperes enclosed in bralets , e the number of Vor in each V lume Centenars Review of the Researchca of the Suc cty from 1784 1883 A Sketch of the, Turki language as spoken an Eastern Turkistan by RB Shaw (Extra No TASH 1878) Theobald Catalogue of Rejt lex in the Musoum of the Asatro Society Catalogue of Jammals and Birls of Burmab by e Biyth (Cxtra do, Introduction to to the Maithili Langurge of North Char_by G A. Grierson Part 1, Chrestomathy and Vocabulary (Extra No JASB 1882) Anis ul Unsharrahia Catalogue of Fuse I Vertebrata 7 Catalogue of u e Library of the Anlatıc Soc ety Bengal by W. A Bion 8 Iniyali, a Commentary on the II day ab yola II, and IV 6/ each. 3% 9 Jawämlu 1 lm rigaçı, 168 pages with 17 plates to Part 1 Mabubbärata Yolo III and IV @ 20/ each for 50 eu? Hexataon & Deacrtions of New Indian Lepidoptera, 1 arti l-III with 8 coloured lates, 4to @ 6/ each 13 araya-ol Islan 14 Tibetan Dictionary, uy Cooma de horos 15 Ditto Grammar Kaçsincalzitorta, Parts I XII 1/8) 37 A descrotre catalogue of the grant nga, statues, &c, in the rooms of the Asiatic Sochty of Der gally C. R Hulkan 18 Memo un cos i atrating the Ancient Geography of Kami by MASte DJI Extra lo 2 of 1899 5 6 0 0 3 10 11 2 OOOO 40 18 4 16 10 8 S 0 0 0 20 0 Noton of San-nt Manuscripts Fase 1 29 1/ each Tepelena B will ist auknt Literature by Dr K L Mitra -All Chauen Money Onler, ka, inurl be tonle payalls w the Treasures, wale Sexsy sly 17-1-04 Booke to supplied by VPP.

·३८ट मित्याचारदीप । इति मन्त्रमुपांश पठित्वा दन्तधर्षणम् । काठं ज्ञालयित्वा भंवा सम्मुखशुचिदेशे पातनम् । काष्ठान्तरेण जिद्घोल्लेखः । तोय गएडूपैर्बहुशो मुखक्षालनम् । आचमनम्। दन्तकाएं प्रत्याबात- बेन गण्डूपकरणे सलदेवाभिमन्त्रणम् । न प्रतिगण्डपम् । मन्त्र स्य साधनसंस्कारवाद हादशसंख्यावच्छिन्नस्य गण्डूपस्य च साधन- खात् । तव वनस्पतिपदस्य वृक्षपरस्य काष्ठे गौणत्वेऽपि साधन- खरूपपरित्यागात् प्रकृती धान्यमसीति मन्वस्य तण्डुलपरत्वेऽपि तरमेमा सममील्यूहवत् जलगण्डूष इल्यूहः कर्त्तव्यः । न च जप- स्यार्थानपेक्षणान्मोहः। द्वितीयाश्रुत्या काष्ठस्य मन्त्रसंस्कार्य- वादर्थन्नानरूपदृष्टदारैव मन्त्रस्य काष्ठसंस्कारत्वम् । धावनमन्व- स्त्वविकत एव प्रयोक्तव्यः। अव चायुरादीनां फलत्वं यद्यपि मन्त्रवर्णात् कल्पितं तथापि मन्दस्य नित्यवदाम्नानात् तत्कामना- विरहेऽम्यतुष्ठानम्। तथा च पठे, तथा भत्यमेयाच्छादनसंचम- होमवेषमित्यवाधिकरणे योऽस्मान् हेष्टि वच्च वयं द्विम इति मन्त्रः देप्याभावेऽपि नित्यवदानानात् प्रयोक्तव्य इति । न च कामनाविरहेऽपि मन्त्रलिङ्गीताफलं किं न स्यादिति वायम् । मन्त्रस्य 'स्वयमप्रमाणवेन विध्यनुमानहारा तथालम् । विधिव प्रवर्तनारूपो नाकाम्यसाधने प्रवर्तयितुं शमोतीति कामनायां सत्यामेव फलम् । यया मुमुक्षोरग्निहोत्राद्यनुष्ठानेऽपि न स्वर्गादि- फलं कामनाविरहात्। यथा वा योगसिही फलान्तरस्य । (स) D. सबमममापयोपिक विध्यम।

·7 12 ne ! 15.101 euch Just Hantaklal Tu varikly ( 21 xh) Vol 1 taxc 17 Vol II, FC 15 ani fi lex Vol ili Fusc1@1./ each I takhull T&L Lest) I 190 1 19 / each Vaasid Alamglta 1 ext) I BAC I B/0) cach khbatu llikr (Text) take I zimss kbira li imals 1 Inkan lan (Text) t nec. 1-2/12/ each Razu s Salat n (Text) Fase I 5 à c/ cacla Dtto I tugitoh) lase 13 1 baquát Vár) (Text) Fasc. 1-5/6/ cach Dtto (Fullish) 1280 1-11/12/ each Ditto In les Tarikh 1 Firuz Shabı 14 jand-Ja Barna (Text) FABO 1 7/6/ wach Tarikh Firūzsbal of SS ráj Auf (Texttaso 15/6/ ench I cu Anc ent Arabic Poemde sc. 1 21/8/ Lach 11240 Rimun (Text) Fnac 1 5/8/erch Tafan anal, Vol I 'Fasc, 1-9, VOL II Pisc 1-8/6/ each Tuzuk 1 Jalusogul (Eng) l'asc 1 6s #tะง-- -- -- 10 3 1 2 30 3 * 4 ASIATIC SOCILTIS PUBLICATIONS ABIATIO PESEANCIES Vol VII Vols XI an VII, and Vols XIV and XX @ 10/cach PROCEEDINGS of the As atic Society from 1865 to 1869 (incl ) @ 78/ per JoonkaLof the Asnatic Society for 1843 (12) 1941 (12) 1845(12). 1840 (w) 1847 (12) 1848 (12) 1868 (s) 1867 (6) 1868 16) 1869 (8), 1170 (8). 1871 (7) 1872 (8) 1863 (8) 1874 (8) 1876 (1) 1876 (7) 1877(8) 1848 (81 1879 (7. 1880 (8) 1881 (7) 1982 (6) 1883 (C) 1184 (0) 1883 (6) 1886 81 1887 (7) 1888 (7) 1889 (10) 1890 (11) 1891 (7) 1892 (8) 1893 (11) 1894 18) 180. (7) 1896 (8) 1897 ( 81898 (8) 1899 (8: 1900 (7) 1901 (7) @ 1/8 per No to Mernbers and @ 27 per no to VB-T1 c fimeres enclosed in brakete, e the number of lor in each i lume Centenary Restew of the Researches of the Soc cty from 1781 1893 A sketch of the, Turki language as spoken in Eastern Turkitsa, by R Shaw (Fxtra Vo JASR 1878) Theobaldle Catalogue of Reptiles in the Museum of the As atic Society (Extra No JAS B 1868) 2 sue of Grammals and B rds of Burmah by E Blylle (Extra 1º. Introduction to the Ma thill Langurge of North Dihir_by G A JASR 1882) Part II Chrestomathy and Vocabulary (Extra AO., Anis-ul Musbarrahin Catalogue of Fosal Vertebrata Catalogue of ti tle Library of the Asiatic Soc ety Bengal by V A BON Indyah, a Commentary on the Hidayah Vol. 11, and IV @ 20/cach. Jawimulim ir nyazi, 168 pages with 17 plates Ato Part I kh zanat 1 lm Alaballarata, Vols 1II and IV @ 20/ each Moore an 1 Hewithoua Descriptions of New Indian Lepidot 1 arts ! III w the coloured Plates 4to @of each Sharaya-ool Islam 14 Tibetan Dictionary by Csoma de Korus Ditto Grammar Kaçta raçabdámta, Parts I & II @ 1/8/ 17 A descriptive catalogue of the paint ng statues &c. in the re the Asiatic Society of Bengal by C. R. Wilson 18. Memoir on tape ulu atrating the Ancient Geography of Ko 31 A Steia Pu DJI Extra lo 2 of 1892 4 7 9 10 11 12 13 15 16 . Notices of Sansknt Manuscripta Faso. 1-29 @ 1/ each epalese Buddh st Sa sknt Literature by Dr N L Mitra MD-All Cheques Money Orders &c., ingat ba tasde payablet Asiatic Society." opis Books are supplied by VPP ·नित्याचारप्रदीप । २६. १ - [ तथा च-योगियाज्ञवल्करः,-] अनात्वा नाचरेत् कम्म जपहोमादि किञ्चन । प्रातःस्नान प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकरं शुभम् । सर्चमईति शुद्धामा प्रातःस्नायी जयादिकम् । दृष्टं मलायनयनदारा शुद्धिः । अदृष्टं नित्याचरणात् पापक्षयः । विष्णुः,- नातोऽधिकारी भवति देवे पित्रेर च कम्मणि । पवित्राणां तथा जाप्ये दाने च विधिचोदिते ॥ अलक्ष्मीः कालकर्णी च दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तितम् । अम्मात्रेणाभिपित्तास्य नश्यन्तीति च धारणा ॥ कालकर्णी दुःसहदुरिता बालविधवा । दुर्विचिन्तितं खानिष्ट- चिन्तनम् । अम्मात्रेण उद्धृतानुइतसाधारणेन । याम्यं हि यातनादुःखं प्रातःसायो न पश्यति । नित्यनानेन पूयन्ते येऽपि पापकतो जनाः ॥ शङ्का नित्यं नैमित्तिक काम्यं क्रियानं मलकर्षणम् । क्रियानाने तथा पठं पोढ़ानानं प्रकीर्तितम् ।। अमातस्त पुमान् नार्हो जप्याग्निहवनादिषु। प्रातःमानं तदर्थन्तु नित्यम्रानं प्रकीर्तितम् ॥ 1) I D. Oput the portion brucheted

·कियाचारदीप ।
विष्णुपुराण,--
स्वाचान्तय तत कुर्यात् पुमान् कैगमसाधनम् ।
आदर्याञ्जनमानल्यदूर्वाद्यालम्भनानि च ।
मैत्र प्रसाधनञ्चव दन्तधावनमञ्जनम् ।
पूर्वाह्न एव कुर्वीत देवतानाच पूजनम् ।
देवीपुराण,-
नेत्रालन निवेत्तु दन्तधावनपूर्वकम् ।
दन्तधावनानन्तर केशप्रसाधनम् ।
ग्रहणम् । आदर्यादि पद्यात् । अञ्जन सौवीराजनमिति लक्ष्मी
घर । म्रातकधर्मवाच नित्वम् । अत्रैव वैद्यशास्त्रोक्ताननान्तर
ग्रहणमित्याहु ।
तदनन्तरमञ्चन
इत्यग्निचिदुवाजपेयिनरसिहविरचिते नित्याचारप्रदीप
दन्तधावनप्रकरणम् । श्री।
तत सम्यगरुषकिरणदर्शने प्रात मानम् । दक्ष ,--
खेदसमाकीर्ण शयनादुत्थित पुमान् ।
मलिन कायो नवच्छिद्रसमन्वित ॥
टियारात्री प्रास मान दिशौधनम ।

·मित्याचारदीय । [तया द-योगियान्नवल्काः,-~] अनात्वा नाचरेत् कम्मं जपहोमादि किञ्चन । प्रातःस्रानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकर शुभम् । समईति शुद्धामा प्रातःस्त्रायो जयादिकम् । दृष्टं मलापनयनहारा शुद्धिः । अदृष्टं नित्याचरणात् पापक्षयः । विष्णुः, - सातोऽधिकारी भवति दैवे पितर च कम्मणि । पवित्राणां तथा जाये दाने च विधिचोदिते ॥ अन्त मोः कालकी च दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तितम् । अम्मात्रेणाभिषिक्तस्य नश्यन्तीति च धारणा । कालकों दुःसहदुरिता बालविधवा । दुर्विचिन्तितं खानिष्ट- चिन्तनम् । अम्मात्रेण उद्धृतानुडुतसाधारणेन । याम्यं हि यातनादुःखं प्रातःसायी न पश्यति । नित्यनानेन पूयन्ते येऽपि पापकतो जनाः ॥ नित्यं नैमित्तिक काम्य क्रियानं मलकर्षणम् । क्रियानानं तथा पष्ठं पोढ़ानानं प्रकीर्तितम् ॥ अम्रातस्त पुमान् नार्थी जप्याग्निहवनादिए । प्रातःस्रानं तदर्थन्तु नित्यनानं प्रकीर्तितम् ॥ AD, Omt the portion bracketed ·१८२ मित्याचारदीप । - प्रक्षाल्ये छन्दोगपरिगिटे,- ययाहनि तथा प्रातर्नित्य सायादनातर. । दन्तान् प्रक्षाल्य नद्यादौ रहे चेत् नदमन्त्रवत् । घल्पत्वाडोमकालस्य महत्वात् नानकम्मंण. । प्रातर्न तनुयात् मान होमलोपो विगहित. ॥ ययाइनीति मध्याहनाने कर्तव्यतानिर्देश' । दन्तान् दन्तधावन स्य प्रायत्यार्थत्वात् कृतार्थयोस्तु सयोगे देशकालोपलक्षणम् । इति दन्तधावनानन्तर्य प्रात.मानस्योताम् । अनातर' मान वदिष्णुरोगरहित ग्रहे चैदिति तत्मात मान यदि केन चिनिमित्तेन रहे क्रियते तदा सानागमन्त्ररहितम् । अन्तर्जत जपमन्त्र स्यादेव। न च सागमानस्य मन्त्रनिहत्ति. कथञ्चनति वाच्यम् । तच्छन्दवैयर्यभयेन प्रधानमात्र परामर्पितच्छम्देन मात्र मन्वाधानविधे । एवञ्च प्रात सान नद्यादी गृहे वोकृती दकेनेति विकल्प । तथा च दक्ष', -सन्ध्याखानमुभाभ्यान्त सध्याम्रान प्रात नानम्। उभाभ्यामुद्धृतानुवृताभ्याम् । तनुयादिति प्रात सक्षेपविधिना मान कुर्यात् । विस्तारे होम लोपप्रसङ्गादतिविस्तरनिन्दया सोपस्तुति । तथा च व्यास प्रात सक्षेपत स्रान होमार्थ तद विधीयते । मृन्मात्रविधिनिष्पाद्य मध्याझे तत् मुविस्तरम् ॥ प्रधान । प्रातर्न (1) D মরিস সালাম জামাতি।

·नित्याचारप्रदोप।
०६३
एवञ्च
अवापि होमार्थ तविधीयत इत्यर्थवादः । यथा जामिवा
एतद् यन्जे क्रियते यदन्यथैव पुरोडागावपांशयाजमन्तरा
यजतीति पुरोडाशयनैरन्तयंदोपसमाधानार्थत्वेनान्तरोपांच्या-
जविधी दोषसमाधानस्यार्थवादत्वेनैकपुरोडागोया(नामप्युपांशु-
याजमहत्तिः ।
तयेह 'होमार्थत्वस्यार्थवादत्वाविरग्नेरपि प्रातः संक्षेपविधिः ।
न च वाक्यशेषेण साग्निविषयलनिर्णय: सन्देहाभावात् ।
प्रातःसंक्षेपविधिरेव। मव्या विस्तराशतस्य सक्षेपविधिः। एवं
काम्येऽपि तीर्थम्रानादौ विस्तराशतस्य संपविधिरनुकल्पः ।
अनुकल्पस्याप्यतिदेशात् । अयन्तु विशेषः, काम्ये विस्तरविधि-
सामर्थे संक्षेपकरणे न फलम् । नित्ये तु विस्तरसामर्थ्येऽपि
संक्षेपकरणे प्रत्यवायाभावः। किन्तु न पापक्षयरूपफलम् । प्रभुः
प्रथमकल्पस्येत्यत्र दुम्मतेविद्यते फलमिति 'फलाभावस्य कथनात् ।
तथा च स्मरन्ति,-
सातस्य वहितप्तेन तथैव परवारिणा।
शरीरशुद्धिर्विन्नया न त सानफलं लभेत् ॥
योगियान्नवल्करः,-
उपस्युपसि यत् म्रानं सन्ध्यायामुदिते रवी।
प्राजापत्येन तत्तुल्यं महापातकनाशनम् ॥
उपस्यरुणोदये। सन्ध्यायां सूर्योदयाप्राक्। एवञ्चोदित
.
(1) D होमार्थस्थाई।
(२. C फलाभावकथनात्।

·२६४ नित्याचारप्रदीप । रवावित्वनुकल्पः । विष्णुः,- -प्रात:स्राय्यरुणकिरणग्रस्तां प्राची मवलोक्य मायादिति। [अत्र च य इच्छंद विपुलान् भोगान् चन्द्रसूर्य ग्रहोपमान् । प्रात:सायी भवेवि च हो मासो माघफाल्गुनी ॥ इति विष्णूत मासदयविहितं प्रातःस्रानम् । यच्च- तुलामकरमेषेषु प्रातःसायी भवेवरः । इति प्रातःसानम् । यच्च- प्रातःस्रात्वा मुनिश्रेष्ठ शिवतीर्थेपु मानवः । अश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोकच गच्छति ॥ इति काम्यतीर्थनाम् । एवमादियु प्रात.म्राय्यरुणकिरणग्रस्ता प्राचीमवलोक्य सायादिति ] विष्णुना सर्व्वतः स्नानोद्देशेनारुणो- दयकालविधानात् प्रातःस्रानादूर्द्ध सन्ध्यात: पूर्वमनुष्ठानम् । न तु काम्यम्रान नित्यस्य बाधक गोदोहचमसवदेकदारत्वाभावात् । दर्शपूर्णमासात् पूर्वप्रयुक्त प्रणयननिवत्तिगोदोहचमसयोरिम् । तनावश्यमेकस्य बाध्यत्वमिति साधकाशदूरफलत्वाभ्यां बाधः। नचेह तथा द्वार किञ्चिदस्ति योरदृष्टार्थत्वात् । किच्च प्रात.मानस्य शरीरशद्विद्दारा कर्माधिकारसम्पादकत्वात् काम्य मानान्तरस्यापि 'प्रात.म्रानानन्तरमेव काल इति कालभेदात्र काम्यनित्यप्रात.म्रानयोस्तन्त्रेणानुष्ठानसम्भवः । न च- चमस- (1) 1 Omits the portion bracketed (२) D साम्यमात मानाकरखे सूर्योदयावधिजपरूपसन्ध्यापध्यापत्ते । मुख्या अन्नरमेव काल रति कानभेदाच काम्यमित्यप्रात मानयोसन्नेणानुगनसम्म ।

·२९५ • वदितरथा वचनाभावन सन्यावाधवासम्भवात् .1 नित्याचारमदीप । सध्याहीनोऽशुचिर्विप्रो डनहः सबकम्मसु । इति वचनात् सन्ध्योत्तर काम्यप्रात.सानप्रसङ्गः । सन्ध्यायाः सूर्योदयावधित्वात् सूर्योदयोत्तरकालीनकम्मणामेव सन्ध्योत्तर- वाधिकारसम्पादकत्वात् सूर्योदयात् पूर्व सन्ध्या शत्वा [काम्य]' प्रात.सानकरणे सूर्योदयावधिजपरूपसन्ध्याबाधापत्तेः सन्ध्या- होनत्वेन सुतरामनधिकारः । नचाग्निहोत्रवनिरवकागत्वम् । सन्ध्याकावसाने ४ स्वय होमो विधीयते । इत्यादिवाक्यान्तराडोमस्य सन्ध्योत्तरत्व'वदिह तथावचना भावेन सन्ध्याबाधकत्वाभावात् सन्ध्यात: पूर्वमेवानुष्ठानम् । नित्यकाम्याग्निहोत्रयोरककम्मत्वात् स्वर्गार्थमग्निहोत्रकरणकाले- ऽग्निहोत्रकरणाभावस्य प्रत्यवायहतोरभावात् । तत्कालेऽन्यकरणा- भावाद्दा प्रत्यवायाभावो नत्पात्तदुरितक्षयरूप नित्याग्निहोत्रफल योगसिद्धाधिकरणविरोधादित्यु तमेव । एव माघस्नानमप्यनुदिते रखाविति पद्मपुराणवचनात् सध्यात पूर्व प्रात.म्रानादूईमनु- छानम् । यत्तु,- कार्तिक सकल मास 'वहि सायो जितेन्द्रियः । जपन् हविष्यभुग दान्त सर्वपापैः प्रमुच्यते । इति विणून काम्यमानम् । तस्य प्रात कालविध्यभावात् (1) D Omits the portion bricheted 12) D 1) D • प्रात नायी।

·नित्याचारदीप ।
सन्थ्योत्तर यदाकदाचिदनुष्ठानमिति 'लक्ष्मीधरादय । यदा
त,--
कार्तिकऽह करिष्यामि प्रात मान जनाईन
इति मन्तवर्णाच्छागो वा मन्त्रवर्णादितिन्यायेन प्रात काल
अवधार्यते यदा (तदा) तस्यापि सन्ध्यात पूर्वमरुणोदयेऽनुष्ठान
मिति । यत्तु शड्डेन,-
नित्य नैमित्तिक काम्य क्रियाग मलकर्षणम्
क्रियास्नान तथा षष्ठ
इति सानपटकमध्ये नित्य प्रात मान कर्माईतापादक मुला
क्रियामानमुक्ता
जप्तु काम पवित्राणि अर्चिष्यन् देवतापितॄन् ।
मान समाचरद यत्तु क्रियान तत्प्रकीर्तितम् ॥
इति यदत्र कमाङ्गलेन मान पृथक् विहितमस्ति तस्यानुवाद
इति सन्ध्योत्तरमेव तस्यानुष्ठानम् ।
नित्य नैमित्तिक काम्य विविध सानमुच्यते ।
तर्पणन्तु भवेत्तत्र अङ्गत्वेनेति निथितम् ॥
इति वचनाविये प्रात मान मध्याहनाने तर्पण काम्य
तीर्थादिमाने च।
न त क्रियाङ्गमलापकर्पणम्रानयोरिति ।
अतएव प्रात घानमधिकृत्य मार्कण्डेयपुराणे,-
HD समाधर ।
(१) प्रियाभार ।

·नित्वाधारपदीयः। शिरः सातस्तु कुर्वीत दैवं पित्रामथापि वा । इत्यत्र प्रातःसाने काम्यमाने च मध्याहस्रानाङ्गत्वेन विहि- तानां नद्यादीनामेव मानदेशत्वमलिदेशात् । तथा च मध्याज- खानदेशाः,- नदीषु देवखातेषु तड़ागेषु सरस्सु च । मानं समाचरेत्रित्वं गर्त्तमस्रवणेषु च । देवखातपदं देवसम्बन्धित्वेन प्रसिद्धपरम् । यथा भुवनखरे विन्दु- इदः। तड़ागः सहस्रधन्वन्तरमितः सहस्रेण तड़ागः स्यादिति' वचनात्। सरांसीन्द्रद्युम्नाच्छोदप्रतीनि। गाः,- धनुःसहस्राण्यष्टौ च गतिासां न विद्यते । न ता नदीशव्दवहा गर्नास्ताः परिकीर्तिताः ॥ इति छन्दोगपरिशिष्टोतालक्षणाः । शड्डः, सरस्सु देवखातेषु तीर्थेषु च नदीषु च । मानमेव क्रिया यस्मात् मानं पुण्यफलं स्मृतम् ॥ खानमेव क्रियेति मध्यागमानपोढ़ानाने क्रियापदवाच्य- त्वा'दित्यर्थः । यानवल्करः, खायावदीदेवखातहदेषु च सरस्सु च । विष्णुः,-उद्धृताद भूमिष्ठमुदकं पुण्यम् । स्थावरात् प्रसव- णम् । तस्माबादेयम् । तस्मादपि साधुपरिग्टहीतम् । सर्वव एव गाड्रम् । (1) D • दियाघवः। ३६ ·२६८ नित्याचारमोप। मार्कण्डेयः,- भूमिष्ठमुद्धृतात् पुखं तत: प्रस्रवणोदकम् । ततोऽपि सारसं पुण्यं ततः पुखं नदीजलम् । तीर्घतोयं 'ततः पुखं महानद्यम्बु पावनम् । ततस्ततोऽपि गङ्गाम्खु पुण्यं पुखस्ततोऽम्बुधिः ॥ शनः सबै प्रस्रवणाः पुखाः सर्वे पुस्याः शिलोचयाः । नद्यः पुरखा: सदा सव्वा जाह्नवी च विशेपतः ॥ भविष्यपुराणे,- भास्करायतनाभ्यासे यत्तीयं पुरतः स्थितम् । सूर्यगद्देति तज्ज्ञेयं तव मात्वा दिवं व्रजेत् ॥ तघा, शिवलिङ्गसमीपस्थं यत्तोयं पुरतः स्थितम् । शिवगनेति तज्ज्ञेयं तव सात्वा दिवं व्रजेत् ॥ 'तघानाविशेषोपादानात् कृत्रिमस्यापि जलस्य सूर्यगद्गात्व गिवगङ्गाखञ्च । अव 'जन्नसामीप्यं पुरस्थत्वञ्च सूर्यगढ़ावं शिव- गडावश्च । यत्तु,- [) . • महापुण्यम् । . भनय 1 सुन्नेय .. . 1. नवनाविषयो• D यायियो । ७८ अपामाये ।

·नियाचारप्रदीपः। २६६ शिवलिङ्गसमीपस्था नद्यः साथ भारत । वापीकूपतड़ागाच शिवतीर्या इति स्मृताः ॥ इति तत्रापि पुरस्थत्वं बोध्यं सामान्यस्य विशेपे उपमंहारात् । योगियाज्ञवल्करः- विरात्रफलदा नद्यो याः काश्चिदसमुद्रगाः। समुद्रगास्तु पक्षस्य मासस्य सरितां पतिः ॥ एवं देव्यां विंशत्सहस्रजलधिगतनदीनानमन्योन्यतुल्यम् । विद्याकरपद्धती,- नदीमानमवाप्नोति म्रातः सेतुजलाशये। बाहुखाते जले नातो गङ्गाम्रानमवाप्नुयात् ॥ अत्र नद्यादीनां नानागत्वेन विधानेऽपि विरात्रफलदा इति संयोगपृथक्त्वेन गुणफलसबन्धः । खादिरी यूपो भवतीत्युक्तो खादिरं वोर्यकामस्येतिवत् । यद्यपि मध्यानसान एव गुणफल- सम्बन्धो न तदविकार प्रातःसाने गुणफलस्थानतिदेशात् । तयापि भाष्यकारमते तस्मिंस्तु प्रवर्तमाने तदाथितः कामोऽपि प्रवर्तते इति नीत्या भवत्येव गुणफलम्। वार्तिककारमते अत्र यद्यपि त्रानञ्चाशत्रिमे जल इत्वसविमस्य साना- दत्वमुक्तं तवापि विष्णुना उद्धृताद भूमिठमुदकं पुरसमित्यविशेपेण सविमालविमसाधारणभूमिठमावस्याङ्गत्वबोधनात् । प्रभूते विद्यमाने वा उदके सुमनोहरे। नाल्पोदके दिजः सायाबदोश्चोत्सृज्य सधिमे ॥ . नास्ति।

·नित्याचारपदोप ।
इति याज्ञवल्करवचनात् नद्यादावपि प्रभूतोदकसम्भवे
अल्पोदकस्य यया नाङ्गले 'एवमकृत्रिमसम्भवै विमस्य नाज
त्वम् । तेन सानचावविम इति नद्याद्यनुवादो न छविम
निषेधः । अतएव स्वकारिते तु न विरोध इति लक्ष्मीधरः ।
विष्णुः,--परनिपानेषु न मायात्। आचरेद वा पञ्चपिण्डानु
इत्यापदि। आपदि जलान्तरासम्भवे ।
अव परनिपानपद
परकर्तृकनिपानपरम् । तथा च
-
परकीयनिपानेषु न मायादि कदाचन ।
निपानकतुं. 'खात्वा तु दुष्कृतायेन लिप्यते ।
योगिवाजवल्का',-
परकीयनिपानेषु यदि सायात् कदाचन ।
सप्तपिण्डान् समुहृत्य ततः स्नान समाचरेत् ॥
भइलिखिती,--सायात् तडागोदकनिपानकूपेयु सप्त पञ्च
च बीन् पिण्डानुवृत्व देवपितृव तर्पयेत् । बौधायन,-
सवन्तीप्वनिरुद्धासु त्रयो वर्णा दिजातयः।
प्रातरुत्याय कुर्बीरन् देवर्पिपिटतर्पणम् ॥
निकहासु न कुर्बीरनगमाक् तब सेतुकृत् ।
तस्मात् परकृतान् सेतून् कूपाय परिवर्जयेत् में
I D
एवमखिमजनसम्भो।
(३)
.

·नित्याचारप्रदोप। ३०१ उदृत्य वापि तीन् पिण्डान् कुर्यादापत्सु नो सदा। निरुद्धासु तु मृत्पिण्डान् वींस्त्रीनम्बुघटांस्तथा । अत्यं व्यवस्था, -परकततड़ागेषु शवलिखितयोगियान- वल्कावचनाहा सप्तपिण्डोडरणम् । कूपतड़ागातिरिक्तपरकत- जलाशये शहलिखितविपणुयाज्ञवल्कावचनैः पञ्चपिण्डोडरणन् । परसतकूपेषु पिण्डवयोडरणम् ] 'प्रवाहमेतुकरणेन जलाधिक्यं यत्र तत्र मृत्पिण्डवयोहरणम् । अम्बुघटत्रयोइरणञ्च । अव च,- चतुर्विभाडुलैहस्तचतुर्भिर्धनुरुचते । एकधन्वादितुर्यान्तं कूपमानमुदाहृतम् ॥ शतधन्वन्तरा वापी पुष्करिणी चतुर्गुणा। सहस्रेण तड़ाग: स्यादयुतेन तु सागरः॥ इत्युक्तालक्षणाः कूपादयः । एवं परकृतेषूत्सृष्टेष्वनुत्सृष्टेषु निषेपिण्डोधरये। इह च निपानकर्दुष्कृतांशभागित्व- दोपस्यार्थवादलं परकृतनिपानमानाङ्गलेन पिण्डोहरणं विधी- यते । अत्र दानदीपजलोदरकीर्तनस्य वामएचतःकपालविधि- प्ररोचनायवदित्याहुः । वस्तुतो मनुना खानप्रकरणाद बहिरेव सातकवतप्रकरणे "परकीयनिपानेषु नानं 'निपिध्य तद- C Dmits the portion bracketed. D प्रवाहाविरोधार्य सेवारखेन । C यवदान ." •परवत.1 D निधिारते हुन । 1) AD ·३०२ नित्याचारप्रदोष । तथा च - । दुष्कृतभागित्वदोपकथनात् पुरुषार्थोऽपि निषेधोऽस्ति । तन ऋतुमध्येऽनृतवदनेककत्वर्थपुरुषार्थ निषेधद्दयातिक्रमवत् वैधम्राने परकतजले कृते नानाग निषेधातिकमवत् पुरुषार्थ निषेधाति- क्रमोऽप्यस्ति तदुभयसमानार्थत्वेन पिण्डोडरणविधि, । योगियानवल्काः पिण्डोहरण विधायाह,- अनुकृत्य तु यः कुर्यात् परकीयजलाशये । तथा स्नानफल तस्य कर्तुः पापेन लिप्यते ॥ मानवैगुण्यं 'पुरुपदोष च पिण्डोदरणाभावे दर्शयति । अर्थात् पिण्डोदरण तदुभयदोपसमाधानार्थमित्युक्त केवलं जलान्तर- सम्भवे परक्तजले वैधनानकरणे न सानफल न वा पुरुषदोष- परीहार। शरीरशुद्धि प्रत्यवायपरीहारश्च स्यादेव । तदुक्तम,- नातस्य वह्निततेन तथैव परवारिणा । शरीरशुद्धिविनेया न तु सानफल लभेत् ॥ एव सक्रान्तिग्रहणादिनैमित्तिकस्राने बोध्यम् । कम्मान- मानस्य जलान्तरासम्भवेऽवैगुण्यमेव । जलान्तरसम्भवेऽपि तत्र मानधम्मानतिदेशात् परकृतेऽपि मानस्वरूपनिर्वाहादवैगुखमेव पुरुषार्धनिपेधातिक्रमदोष. स्यादेव। निपानकर्नु काशीमरणेन मुखले पापाभावे न पुरुपार्थदोपः । सानाङ्गापिण्डोडरणं 1 D पुरषादोषञ्च । ॥ मरोरपपिरोहारय।

·नित्याचारमहोप 1 स्यादेव । न च यद्येकं युगपत् 'स्पृशेदेप ते वायो इति बबादिति पायचित्तस्य लोकिकस्यविषयत्ववदिह न वैधै दोपः परतते विधभावात् । स्वक्षततड़ागादौ विक्रयादिना परकीये कृते नदी- सेतुबन्धादिना गत्तै परकीये जाते परकीयनिम्नभूमौ वर्षोंदक- पूणे च जलस्य परकीयत्वेऽपि परकतत्वासावाब'] पिण्डोडरणम् । म्रातस्य वद्भितप्तेन तथैव परवारिणा। इत्यत्र परवारिपदस्य परवारिकत्रिममतविमञ्च परेणी- पार्जितमिति लक्ष्मीधरव्याख्यानानिषेधः । शरीरशडि; प्रत्यवाय- परीहारच स्थाताम् । नाव पिण्डोडरणम् । योगिवानपत्कारः,- न ग्राह्यास्वागता ह्यापो नद्याः प्रथमवेगिताः । प्रक्षोभितान केनापि याय तीर्थाहिनि.सूताः ।। प्रयमवेगितानिषेधः शुष्कनदीविपय इति लक्ष्मीधरः। प्रशो- भिता हस्तिमहिपादिना। तीर्थादिनिःसृतास्तीर्थाविच्छिवा- स्तत्तीर्यागतत्वेनाप्रत्यभिज्ञायमानाः । छन्दोगपरिशिष्टे,- मासहयं यावणादि सर्वा नद्यो रजस्वलाः । तासु सानं न कुर्वीत वर्जयिखा समुद्रगाः। समुद्रगाः सादाप्रत्यभिज्ञायमानसमुद्रप्रवेयाः। 'यत्तु, । . स्मृदेने वायो। ID .महादिना । 10 D Outs the partion bracketes try D बन बाबार -।

·नित्याचारमहोय । भागीरथी च कालिन्दी नर्मदा च सरखती। विशोका च वितस्ता च गोतमी रुणवेणिका । तगभद्रा भीमरथी तापी चैव पयोणिका। हादशैता महानद्यः 'प्राणिन: पावयन्ति याः ॥ इति वचनात् समुद्रगापदं द्वादशनदीपरमिति तन्न समुद्रगा- पदस्य प्रसिद्धयोगत्यागेनाप्रसिहरूढ़िकल्पनायां मानाभावात् । तथा,- आदी कर्कटके नद्यः सवा एव रजखलाः । विदिनन्तु चतुर्थेऽह्नि शुद्धाः स्युर्जाह्नवी यथा ॥ इति तेन सर्वा इति वचनात् समुद्रगाणामपि विरात्रारद्धि- न गगायाः शडो दृष्टान्तलेनोपादानात् । ये चान्ये नदसनका इत्वपवादात् गोणादिनदेषु न रजोदोपः । तत्र माननिषेधस्य सुखार्थनानपरत्वे उपाकम्मादिष्वपवादवैयर्थ्यापत्तेः । विहितमान- निषेधे विकल्पापत्तेरगत्या सानप्रकरणाभावेऽपि पर्युदासत्वम् । वनुतो दर्गप्रकरणेऽनृतवदननिषेधवत् मासयसम्बन्धिखानाङ्गत्वेन नदीनिषेधः । [न च विकल्पः । ] अनृतवदनवद्विशेषाकारण मामइयमानाङ्गवेन नदीविध्यभावादिति । तेन लोकिकमानादौ न दोपः। रजस्खलागदलिझात् तवापि दोप इत्यन्ये । छन्दोगपरिगिटे,- . पापिन . (1AD या. " " Ontatlt atm brncktled

·नित्याचारप्रदीप।
अन्त
तघाच
लोप ।
विरोधात् । तेन साङ्कजलसयोग एव 'मानशब्दार्थ ।
जलनपथ तोयकुम्भेनाभिपिचमानस्य स्यादेव। एवञ्च प्रात
सानप्रकृतिषु माघनानादिषूद्धृतजलस्थापि प्राप्ति ।
सानाङ्गमन्चलोपोऽप्यतिदेशात् प्रवर्तते । प्रात नानातिरिक्नेऽवश्य
कर्तव्ये ग्रहणादिनाने उद्धृतजलस्थानगत्वेऽपि प्रतिनिधिन्चार्थन
क्रियमाण प्रारब्धकाम्यखाने वोद्धृतजलखानत्वेऽपि न स्नानागमन्त्र
अनारब्धकाम्यमानस्य 'नोद्धृतोदकेन प्रसङ्ग ।
माध्याडिकखानेऽप्यनुतासम्भवे भूमिष्ठमुद्धृतात् पुखमिति
वचनादुइतनावैगुण्यम् । अनुतसम्भवे वैगुण्यनव । अथ मनु
न वानमाचरद भुक्ता नातुरो न महानिधि |
न वासोभि सहाजन नाविज्ञाते जलाशये ॥
कृतभोजनस्य यदृच्छाम्राननिषेध । नित्यस्य प्राप्ताभावा
चाण्डालादिस्पर्गनिमित्तकस्यावश्यकर्त्तव्यत्वादिति मेधातिधि ।
एवमातुरस्य । महानिशायामनवरतञ्च लोकिकमेव निपिड़ाते ।
अविज्ञात इत्यस्य वैधविषयत्वे विकल्पभयेन पर्युदासत्वे 'दूरशुति
लक्षणापत्तरव लोकिकविषयत्वम् ।
निन्दितविपयलेन च । 'जावाल
अविज्ञातव गाधवेन
। सानस्य गन्दाथ ।
{. D अन्तर्जनपसोय .
(ND एव पात .
(a) | नानोरके प्रमत ।
(५) ! ( यूपति.
" जागति

·नियाचारप्रदोपः। - त्रयोदश्यां तीयायां दशम्याञ्च विशेषतः । शूद्रविटक्षत्रिया: म्रानं नाचरेयुः कथञ्चन । शूद्रादीनां यथाक्रम रागप्राप्तस्य । विद्याकरपडतो, दशमी नवमी चैव टतीया च पयोदशी। प्रतिपञ्च विशेषेण मानमत्र विवर्जयेत् ॥ हादश्यां कृष्णपक्षे तु न सातव्यं कथञ्चन । दरों मानं न कुर्वीत मातापितास्तु जीवतोः ॥ 'न वजाच नवम्यां तनिमित्तान्तरसम्भवे । अयमपि सुखार्यमानस्य कालविणेपानियतकाम्यखानस्थात्र- निषेध इत्येके । वस्तुतः, भोगाय क्रियते यत्तु मानं यादृच्छिक नरः। तविपिडं नवम्यादी नित्वं नैमित्तिक न तु। प्रापस्तस्यः,-शिरोमजनमप्मु वर्जयेदस्तमिते च मानम् । अध सानाङ्गानि। बोधायना, न नग्नः मायात् । एतेन मानाङ्गत्वेन नग्नता. निषेधः । दमकरपेत वदननिषेधवत् । यत्तु पठन्ति,- नम्नः कोपीनयामा वा दिवामा साति यो नरः। हया सानफन तस्य निरागाः पिलदेवताः।

·नित्याचारपदीय ।
.
सायात।
[ इति ]' तदधोवस्त्र दिवे बोध्यम् । उत्तरीयस्थानत्वात् ।
सानाधिकार जावाल
नाईमेकञ्च वसन परिदध्यात् कवञ्चन ।
शहलिखितो, -अनशननग्न सायात् । नाम मेहनोदर्पण(ए)
कुर्यात् । न पादेन पाणिना वोदकमभिहन्यात् । न स्रवन्ती
वृयातिकामेदनवसिच्य। अमेध्योदक परिहरेत् । अल्पोदके न
न समुद्रोदकमवगाहेत ।
अनशन् ताम्बूलादिक
मभक्षयन्। मेहन मूवोत्सर्ग । अनचालनार्यमुद्दर्पणञ्च जले
न कुयात् । अनवसिय तर्पणमसला नदीमतिक्रम्य न गच्छेत् ।
एतच्च तर्पणकाले दृष्टार्थत्वात्। अमेध्योदक परिहरत् सर्वजल
काय्यपु। नाल्योदके सायात् प्रभूतोदकसम्भवे। समुद्रोदक
नावगाहेत न वहुदूर गच्छत् । इहानघर्पणजलमहनाल्पोदक
सानसमुदमध्यदूरप्रवेशाना निषेध सानाङ्गप्रकरणादतवदन
निपेधस्य दर्याङ्गत्ववत् ।
वचनान्तरवारिताना भक्षणमहना
मेयोदकाना निषेधो न कम्माङ्गम् । कमणि प्राप्ताभावात् ।
किन्तु न मलवदिवासमी सह सवमेदितिवत् पुरुषार्थ इति
भाष्यम् । योगियान्नवल्का ,
(1) D On ts tlc fort on lockete!
(1) " जावारि-
६0 मविहितासाचस्वात् ।

·नित्याचारमदोप पादेन पाणिना वापि यध्या वस्वेण चोदकम् । न हन्धान च बात न च प्रक्षोभयेत् 'तथा ॥ न कुर्यात् कस्यचित् पीड़ा कमेणा मनसा गिरा। आचरबभिषेकन्तु कर्माखन्यानि नाचरेत् ॥ अन्यानि पूर्बोलानि पादघातप्रतिपरपीड़ापर्यन्तानि नाचरदिति लक्ष्मीधरः। एतदपि स्नानागम्। देवनः,- न नदीषु नदी ब्रूयात् पर्वते न च पर्वतम् । नान्चत् प्रशंसेत् तत्रस्यस्तीवायतनेयु च ॥ तथा न चत्वरोपदारयोः सायात् । चत्वरं पखादिवलिदान- स्थानम् । उपहारं हारसमीपम्। बोधायनः,--श्मशानमापो देवग्रहं गोठं यत्र च,ब्राह्मणा अप्रक्षाल्य पादौ नान्तः प्रवेष्टव्यम् । तयात्रिः,-पादी प्रक्षालयेदिति। इदमनुतनानाम् । विष्णुः, न बानवर्णकयोरा प्रयच्छेदन्य(ब)देवगुरुबाह्मणेभ्यः । सानं खानसाधनं कुगादि। वर्णकं सुगन्धिद्रव्यम् । गडः,- उदकास्थाप्रदानाडि खानपाटीं न पीड़येत् । योगियान्नवल्करः,- यावद्देवानृपोंयेय पितथैव न तर्पयेत् । तावव पोड़वेद वस्तं येन सातो न चोदके। " पाय.

·नित्याचारप्रदोष ।
वेन वस्त्रेण सातस्तर्पणात् पूर्ब [तद् वस्त्रं न पीड़येत् ।
[ उदके न च पौड़येत् । ] एतदपि नानाङ्गम् । तत्प्रकरणात् ।
नरसिंहपुराण,
नद्यां सवत्सु च सायात् प्रतिस्रोत स्थितो विजः ।
तड़ागादियु तोयेषु प्रत्यर्क सानमाचरेत् ।।
योगियाज्ञवल्करः,-
नरादापः प्रसूता वै तेन नारा इति स्मृताः
अयनं तस्य ताः पूवं तेन नारायणः स्मृतः ॥
यो हि व्रतानां तपसां यमस्य नियमस्य च ।
भोला च यजतपसां योगिनां ध्येय एव च ॥
स्मरेत्रारायणं देवं सानादिपु च कर्मसु ।
प्रायश्चित्तेषु सव्वेषु दुष्कृतान्मुच्यते पुमान् ॥
प्रमादात् कुर्वतां कम प्रचवताध्वरेषु यत् ।
स्मरणादेव तहिणो. सम्पूर्ण स्यादिति 'श्रुतिः ॥
एवञ्च सम्रानाङ्गभ्रंशे प्रायश्चित्तमिदम् ।
विधानात् । अन्यकर्मभ्रंशेऽपि वाक्यसंयोगात् ।
यत्तु
यनः,-[ नामु सत: प्रयमणं विद्यते । ] न वाससः पल्ललनं
नोपस्पर्शनम्।
यापरुडाः स्युरेतेनोपतिष्ठते नमोऽग्नयेऽमुमते
विशेषणाव
बौधा-
(1) COmits the portion bracketed.
(P) Omits the portion bracheted.
५) D • पृति।
(1) DOutsthe artun bracketsl.

·(३) D. इति नानाडकालान्यनानि Then adds स्नानोत्तराट्रानि। नित्याचारप्रदोषः। नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वारुखै नमोऽद्भाः। प्रयमणं प्रवनम् । वासःपन्नलनं वासोमलक्षालनम् । '[उपस्पर्शनं देहमल- क्षालनम् । ] अज्ञानाद यदि प्लवनादिभि[रेमि]राप उपरुद्राः स्युर्योतत् क्रियत इत्यर्थः । इति मानकालीनान्यगानि । सानेतिकर्तव्यता च । योगियाज्ञवल्काः,- मान मन्तर्जलञ्चव माजनाचमने तथा । जलाभिभ्रमणञ्चैव तीर्थस्य परिकल्पनम् ॥ अघमर्षणसूतोन त्रिरात्तेन नित्वमः । अन्यान् वा वारुणान् मन्वान् कामतः संप्रयोजयेत् ॥ असामन्त्रि कुयाचेत् तवायं विधिरुच्यते । इति प्रथमतोऽभिधाय नित्यश 'इत्यभिधानात् प्रातःस्राने नित्यं संक्षेपविधिर्मध्याजे विस्तरासामर्थे सतीति वाक्यार्थस्तेन १) C Omits the portion bracketel. (a) C Omits the portion bracheted अच,- म शिरो निघुनुयात् । न वासो विधु- हारीत.,-म स्नात्वा गालमत्रमज्यात् । नयात् । (3) D. . मन्तर्ज चैव. (0 D रति पुनरभिधाय मात ·नित्याचारमदोप ।। निरग्नेरपि प्रातःसंक्षेपविधिरिति प्रतिभाति। अबचासामात्र कुर्यादित्युतविस्तरासामर्थे निमित्त प्रात:काले वा निमित्त स्रान- कार्यमुद्दिश्य पदार्यपटके मन्त्रविधानर्थात् पदार्थान्तनिवृत्तिः । नह्युलपदार्थपके मन्त्रसम्बन्धन स्रानकार्यसिद्धावन्यापेक्षास्ति । न चैवं पदार्यपटकस्य ययायुत एव तमः स्यात् । पदार्यषट्कस्य विस्तरविधिगतस्येहानुवादेन तवत्यक्रमबाधे मानाभावात् । तत् खरूपस्यहोत्पत्तिविधेरभावेनावश्यं तत्रत्वानुवादात् । मनस्तातत्रित्वञ्च कयमेकस्य विधेयं प्राप्त कन्मयनेकविध्यभावा- दिति वाच्यम् । अघमर्पणसून प्रयोजयेत् त्रिरात्तेन प्रयोजये- दिति क्रियापदस्योभयत्रानुपङ्गेण वाक्यद्दयस्य स्पष्टत्वात् । तथाच मन्दस्य विवारपाठपूर्वकं तोर्यपरिकल्पन-तीर्थावाहनं, जलाभि- मन्वणं-जन्नस्य मन्त्रेणावर्तन, आचमन-मन्त्रेण जलभक्षण, मार्जनं, अन्तर्जले निमन्च जपः, पुनर्मजनमिति पदार्थ- पटकम् । यन्यान् वारुणान् मन्दानित्यत्रापि पूर्वपूर्वप्रकृत- पदार्थपटकाङ्गमन्त्रानुवादेन वारुण्त्वं विस्तरासामर्थ्यनिमित्ते प्रातःकाले वा निमित्त विधीयत इति पदार्थान्तरनिवृत्तिः । 'क्रमपदो विस्तरखानगत एव । अवान्यानधमर्पणभिवान् । कामत इति वचनात् सानप्रकरणगतानन्यप्रशारणगतान् वा । तनाग्नेयोन्यायस्य प्रसनः। खन्नः मत्वव इत्येतयोनिरपेक्षवरुण- देवतावाभावाद वारुणपदेनाग्रहणम् । यहत्वाने तु गृष्टि- - ·नित्याचारपदोप। न्यायेन वारुणावारुणेषु वारुणशब्दः । वारुणानिति 'बहुवचनञ्चा- नुवादः । सत्रादुदवसाय पृष्ठसवनीयेन यजेरबितिवत् । दक्षिण- वर्तगहादिना खानं मध्याह्न एव नेह काम्यत्वात् । विष्णुपादोदकं मूर्डि कल्यमुत्थाय धारयेत् । इतिवचनात् प्रातःमानकाले कार्यम् । तस्य च फलम,- स चैवावभृतम्रातः स च गाजलाप्नुतः । विष्णुपादोदकं कृत्वा शङ्ख यः साति मानवः । स्थानं नैवास्ति पापस्य देहिनां देहमध्यतः । सवाह्याभ्यन्तरं यस्य व्याप्त पादोदकेन वै ॥ इति सामान्यतो विष्णुप्रतिमासु । स मातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । शालग्रामशिलातोयोऽभिषेक समाचरेत् ॥ इति शालग्रामपादोदकफलम् । अब मन्त्रः- रूपण कण महावाहो भक्तानामार्त्तिनाशन । सर्वपापप्रशमन पादोदकं प्रयच्छ मे। अत्र विशेषः,-. तुलसीदलसम्मिथ तोयं यत् (यः) शिरसा 'वहेत् । सर्वतीर्याभिषेकस्य तेन प्राप्तं फल ध्रुवम् । (1) D . • बहुरधनमनुवाद । (२) D सताइवमोनीयर (३) ८. जपेत् । ४.

·नित्याचारदोष ।
अव च,
-
नित्य पादोदक मूडा मया धाय॑ प्रयत्नत. ।
इति वैष्णवधमनियमात् चित्रप्रतिमादौ मुख्यपादोदका
सम्भव पञ्चरात्रीताविधि. कायं । स चैवम,-
शङ्ख पात्रन्तु सक्षाल्य गन्धपुष्य तत. क्षिपेत् ।
आपूयं गन्धतोयेन पुनर्गन्धादिनार्चयेत् ॥
पिण्डिकोपरि देवस्य सविधाने निधापितम् ।
गगादिसर्वतीर्यन्तु शड्डे न्यस्य जपेदिदम् ॥
त्रिविक्रम क्रमाकान्त त्रैलोक्येश्वर केशव ।
त्वप्रसादादिद तोय पाद्य तेऽस्तु नमो नम ॥
इत्युक्का प्रणिपत्याथ देवदेव थिय पतिम् ।
शड्ढे व्यवस्थित तोय वैष्णवेभ्यो निवेदयेत् ॥
ईदृश पादोदक सहीयात् । अत्र पादोदकस्य कल्ये ग्रहण
विधानात् पर्युपितस्यैद कल्ये सम्भवात्
एकरावीपिताम्ताम्नु त्यजेदाप समुद्धृता..
इति निषेधापत्ति । यत्तु,-
न नतोदकपुप्याद्यैरर्चन मानमाचरेत् ।
इति देवपूजादेवयानयोग्व पर्युपितजलनिषेधी न 'ख
.पाव.
(३) D
..
संयन् सान.

·नित्याचारपदोप। मानादाविति तन । 'देवस्यार्चनपदेनेव माननिषेधे सानपदस्य खसानपरत्वीचित्यात् । शहः, नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रिया मलकर्षणम् । क्रियाम्रानं तथा षष्ठं पोढ़ाम्रानं प्रकीर्तितम् ॥ असातस्तु पुमान् नार्हो जप्याग्निहवनादियु । प्रातःम्रानं तदर्थन्तु नित्वसानं प्रकीर्तितम् ॥ चाण्डालचितियूपादि स्पृश्शास्रातां रजखलाम् । स्रानान्तु यदा नाति सानं नैमित्तिकं हि तत् । पुष्यमानादिकं यत्तु दैवज्ञविधिचोदितम् । तद्धि काम्यं समुद्दिष्टं नाकामस्तु प्रयोजयेत् ॥ जमुकामः पवित्रागि अर्चियन् देवतापितॄन् । सानं समाचरेद यस्तु क्रियानं तत् प्रकीर्तितम् ॥ मलापकर्पणं नाम सानमभ्यनपूर्वकम् । सरित्सु देवखातेषु तड़ागेपु सरस्सु च । सानमेव क्रिया यस्मात् स्रानात् पुण्यफलं स्मृतम् ॥ इति तत्र नित्वम्रानं प्रातःसाननुक्तम् । क्रियाम्रानं चतुर्थे भागे वच्यते । कम्मामानञ्च तत्तत्कर्मानमान च्छ्राद्यङ्ग- विपवणचानादिरित्युक्तम् । मलापकर्यएखानं मनक्षयहेतुत्वाना- दृटार्यम् । नावेतिकर्तश्चतापेक्षा। पुप्यमानादिकाम्यमानमपि दृष्टार्यत्वादेव नेतिकर्तव्यतापेक्षम् । यत्तु तीर्थादिपु काम्यसानं 1 D. देवमानस्साचन. (1) ... D चतुःभागे.

·१६
नित्याचार प्रहोप ।
तह(त)टायनादितिकर्तव्यतापेक्षं सत् प्रातःस्नानवद वाच
निकातिदेशाभावपि चोदनालिझातिदेगेनैव मध्यानानधनान्
ग्रहाति।
तथा च ब्रह्मपुराणे,-
कृत्वा चाव्दैवतैमरभिपकञ्च मार्जनम् ।
इत्यादि समुद्रमाने लिङ्गदर्शनम् । यत्तु ग्रहोपरागसंक्रान्ति-
लब्धयोगादी नैमित्तिकमानं तदप्यदृष्टार्थत्वादेव 'तीर्थमानवत्
सधम्मकम । तथाचैवमादिकाम्ये ब्रह्मपुराणे तर्पणविधि
सधम्मकत्वे लिङ्गम् । यत्तु चाण्डालादिस्पर्शननिमित्तं म्रानं तत्र
निषेधादेव नेतिकर्तव्यताप्रवृत्तिः ।
अजीर्णऽभ्युदिते वान्ते श्मयुकम्मणि मैथुने ।
दुःस्वप्ने दुर्जनस्पर्श मानमा विधीयते ॥
अजीर्णेऽभ्युदिते अशुदोहारादिना'भिव्यक्त । एतचीत्तरकात
सानप्राप्तार्थमजीर्णावस्यायां माननिषेधात् ।
कर्तव्यतारहितम् । आपस्तम्बर,
अस्टश्यस्पर्शने वान्ते अयुपाते चुरे भगे।
म्रानं नैमित्तिक कार्य देवपित्राविवर्जितम् ।
मानमात्रमहष्टाति
पूति।
नित्य नैमित्तिक काम्य विविध मानमीप्यते ।
तर्पणन्तु भवेत् तत्र अङ्गत्वेनति नियितम् ।
1 1) नोमा विधिमधम्कम्
भिव्य।
D
.

·३१७ नित्याचारप्रदीप । अतएव इतिह्मपुराणविहितस्य तर्पणस्याभावेनादृष्टातिकर्तव्यता- मात्रनिहत्तिं बोधयति । तथा योगियाज्ञवल्का', तूणीमेवावगाहेत यदा स्वादराचिः पुमान् । आचम्य प्रयत: पथात् सानं विधिवदाचरेत् ॥ इह मध्याह्नसानप्रकरणागधाय स्नानं विधिवदाचरदिति मयामानानुवादः । तूणी मे त्वेतावविधीयते । अनुवाद- प्रयोजनञ्चाशु'म खाद्युञ्चारणानधिकारात् स्पर्शननिमित्तमानस्य मध्याहनानेन सह तन्वानुष्ठानं नास्तीति 'ज्ञापनम् । प्रातःस्नानस्यापि दृष्टादृष्टकरत्वेन शरीरशुद्धार्थत्वान्माघकार्त्तिकादि काम्यस्त्रानं न प्रात.स्त्रानेन सह तन्वेपानुष्ठेयमित्युक्तं भवति । 'तस्माचाण्डालादिस्पर्शननिमित्तशुद्धार्थनाने न धमापेक्षा। नात्र नद्यादिनियमः। उद्धृतेनानुवृतन वा सव्वागजलयोगरूपसान- "पदार्थानुष्ठानरूपमाचमेय। एवं 'मलापकर्पणे काम्यपुष्यादि- दृष्टार्थनाने च बोध्यम् । तथा च शह', नित्यं नैमित्तिक काम्य क्रियाङ्गं मलकर्षणम् । तीर्थाभावेऽपि कर्तव्यमुष्णोदकपरोदकः ॥ इति। एवं कम्माङ्गमानस्यादृष्टावेऽपि तत्र तर्पर विध्य- भावलिङ्गेन नमानेतिकर्तव्यतानिर्देशः । मानाङ्गतर्पणन्तु वक्ष्य- . . 1) D.. मन्नानुञ्चार (३) D ज्ञापनार्थमा Igl D पदार्थमालानुमान (1 D मलापवर्षे (६. D Units the rution bracheted (३) D तथा चाण्डाला.

·नित्याचार प्रदीय । माणतर्पराविधिना 'कार्यम् । सन्ध्याकालविलम्व शनायान्तु सक्षेपतर्पण कार्यम्। तच्च प्रात मानप्रयोगे वक्ष्यते। 'मानान तर्पणञ्चाङ्गखादेव मानसमकाल कर्त्तव्यम् । तदसम्भवात् 'पूर्व पवाद वा कर्तव्यम् । 'पूर्वकरणमादित्य(त्व)वचनाभावन युक्ती मितिमानसमनन्तर कार्यम् । [किञ्च स्रानस्य कम्मान्तराधिकार- सम्पादकखमपूर्वदारकम् । अपूर्वञ्च तर्पणाद्यगसहितात् खानाव नानमावात्। तेन सध्या धिकार सिद्धार्थ पूर्व तर्पण मान कार्यम् ! ] "स्मरन्ति स्मृतिरत्नमालायाम्,- आचम्य प्रयत पूर्व मान प्रात समाचरेत् । स्नात्वा सन्तर्पयेद देवानृपीन् पिटगणास्तथा । आचम्य मन्त्रवनित्य पुनराचम्य वागयत । सम्माज्य मन्त्र इत्यादिना तर्पणानन्तर सन्ध्योता। ननु च प्रकृतीभूत प्रधानतपणे सभ्योत्तरत्व दृष्टमिहापि तदतिदिश्येत । तर्पण हि अङ्गिनम नुपादेयमुद्दिश प्रकरणान्तर विधीयमान प्रकरणान्तरन्चायेन भिन्न सत् नित्याग्निहोत्रविकृतिकुण्ड याज्य सानाड्न " कमव्यम। . • यहा महेप १) घानातवन्तु . {11 प्रकरण द्याइत्य वचनाभान ।। 10 ID Onit tlie portion bricheted (0 D सरनि च प्रतिरबमानाया गोम्म tah ) पृयश पचाद F .पाय.

·नित्याचारप्रदीपः। ग्निहोत्रवत् प्रधानभूततर्पणधम्मग्राहित्वात् सन्ध्योत्तरं कार्य स्यात्। मैवम् । चतुर्ये च तथाभागे सानं, अनाताशी मलं भुंके, सध्यावयं कर्तव्यं, प्रत्यहं तर्पणं कुर्य्यात्, तर्पणं पियन इत्यादिवाक्यैः मानसन्ध्यातर्पणानां पृथगेव फलसाधनत्वेन पुरुषार्थ- त्वात् क्रमपाठो नान्तरोयकः क्रतूनामिव पृथक्फलानाम् । तदुक्त मङ्गत्ववत् क्रतूनामानुपूर्वामित्वाशकंर न वाऽसम्बन्धादिति । न च दर्गपूर्णमासाभ्यामिष्वा सोमेन यजेतेतिवद् वाचनिकः सन्ध्यातपणयोः क्रमोऽस्ति बेन सोमयिकारे इध्यन्तरत्वमिवान- तर्पणे सध्योत्तरत्वमिति सन्दिश्येत। तेन यथा] सोमस्याधाना- नन्तर्यविधी इष्टिपूर्खत्वं सोमस्यार्यसिदमिति सोमविकार नाति- दिश्यते तथा सन्ध्योत्तरत्वं तर्पणे । न च पाठक्रमानादरे सन्ध्यातः पूर्व तर्पएप्रसद्गः। गढलिखितो,-- आचम्यैवं पुरा प्रोक्तास्तीर्थसम्मार्जने तु ये । मन्त्रास्तैर्मन्वितं तोयं मूट्टि भूमौ तथा क्षिपेत् ॥ इति सानान्याचमनानन्तरं सन्ध्योपकमाभिधानामध्ये तर्पणा- नवकाशात् । न च शहमते मध्याह्वसन्ध्यामुना एप एव विधिज्ञेयः सन्ध्ययोग द्विजातिषु । इति मध्याइसन्ध्यायाः प्रातःसायंसन्ध्यामहतित्वेन प्रातः सध्यायां मानानन्तयातिदेशे मध्ये मानाङ्गतर्पणानवकागः । (1) D. Ornits the portion brichetel. (२) । D. समतो,- ·नित्याचारमदीप । माणतर्पणविधिना 'कार्यम् । सन्ध्याकालविलव शङ्कायान्तु सचेपतर्पणं कार्यम्। तच्च प्रातःस्रानप्रयोगे वक्ष्यते । 'सानाग- तर्पणञ्चाङ्गलादेव स्नानसमकाल कर्तव्यम् । तदसम्भवात् 'पूर्व पश्चाद वा कर्तचम्। 'पूर्वकरणमादित्व(त्ववचनाभावेन युक्त मितिमानसमनन्तर कार्यम् । [किञ्च सानस्य कमान्तराधिकार- सम्पादकत्वमपूर्वहारकम् । अपूर्वञ्च तर्पणाद्यङ्गसहितात् स्नानान्न सानमावात् । तेन सन्ध्याधिकारसिदार्य पूर्व तर्पण मानं कार्यम् । ] स्मरन्ति स्मृतिरत्नमालायाम्,- आचम्य प्रयत: पूर्व मान प्रातः समाचरेत् । सात्वा सन्तर्प येद देवानृपीन् पिळगणास्तथा । प्राचम्य मन्त्रवत्रित्व पुनराचम्य वागयत. । सम्माज्य मन्त इत्यादिना तर्पणानन्तर सन्ध्योता। ननु च प्रशतीभूत प्रधानतर्पगे मध्योत्तरत्व दृष्टमिहापि तदतिदिश्यत। सानाङ्ग- तर्पण हि अङ्गिनमनुपादेयमुद्दिश्य प्रकरणान्तर विधीयमान प्रकरणान्तरन्यायेन भिन्न सत् नित्याग्निहोत्रविकृतिकुण्ड याज्य " कर्मयम। (0 + पुरण याइत्य वपनामावन ) • गायां नमशेष . ( ! D Dmit the portion br uchctel " भामाशापयन्त • D सन्नि अतिरत्वमाया की- t) पापा. (८) I.. 0 •पाय.

·३१४ नित्याचार प्रदीपः। . ग्निहोत्रवत् प्रधानभूततर्पणधम्मग्राहित्वात् सन्ध्योत्तर कार्य स्यात् । मैवम्। चतुर्थे च तथाभागे मानं, अनाताशी मलं भुक्तो, सन्ध्यावयं कर्तव्यं, प्रत्यहं तर्पणं कुर्यात्, तर्पणं पिटयज्ञ इत्यादिवाक्यैः मानसन्ध्यातर्पणानां पृथगेव फलसाधनत्वेन पुरुषार्थ- त्वात् क्रमपाठो नान्तरोयकः ऋतूनामिव पृथक्फलानाम् । तदुक्तमत्ववत् क्रतूनामानुपूर्वामित्याशय न वाऽसम्बन्धादिति । न च दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेतेतिवद् वाचनिकः सन्ध्यातर्पणयोः क्रमोऽस्ति येन सोमविकार इध्यन्तरत्वमिवान- तर्पणे सन्ध्योत्तरत्वमिति सन्दिश्येत। तेन यथा सोमस्याधाना- नन्तर्यविधी इष्टिपूर्खत्वं सोमस्यार्थसिद्धमिति सोमविकार नाति- तथा सध्योत्तरत्वं तर्पणे । न च पाठक्रमानादरे सन्ध्यातः पूर्व तर्पणप्रसङ्गः। शवलिखितो,-- आचम्यैवं पुरा प्रोक्तास्तीर्थसम्मार्जने तु ये । मन्त्रास्तैर्मन्वितं तोयं मूईि भूमौ तथा क्षिपेत् ॥ इति स्रानान्याचमनानन्तरं सन्ध्योपक्रमाभिधानान्मध्य तर्पणा- नवकाशात् । न च शड्डमते मध्याह्वसन्ध्यामुक्षा एष एव विधिजेयः सन्ध्ययोश्च दिजातिषु । इति मध्याइसन्ध्यायाः प्रात.सायसन्ध्यामहतिलेन प्रातः सन्ध्यायां सानानन्तयातिदेशे मध्ये मानाङ्गतर्पणानवकाशः । दिश्यते (1) D Onits the portion brichetel. १३) : D. समतो,- ·नित्याचारप्रदोय । तर्पणन्तु भवेत् तवाङ्गत्वेनत्वनावस्थानन्तर्यघटितवेनातिदेशिक- त्वेन दुबलस्य सन्ध्यानन्तव्यस्य वाधात्। योगिवाजवलीये च म लवत् नानभोजनमिति सानोत्तराचमने मच्चं विधाय आचम्य 'साव्य चात्मानं त्रिराचम्य शनैरसून् । इति स्रानानन्तव्यं मन्याइसन्ध्यायामुक्ताम्। 'जैन मध्याह- सध्यातः पूर्व तर्पग्णप्रसङ्गो नास्ति । यत्तु तत्रैव,- यदैव तर्पयत्वद्भिः पितॄन् म्रात्वा हिजोत्तमः । तदेव सर्वमाप्नोति पिटवन्नक्रियाफलम् ॥ इति तर्पणस्य मानानन्तय्यवचन तस्य पद्यात्तनत्वादनुवाद- वाच सानोत्तरत्वमानमर्थः । स च सन्ध्याव्यवधानऽपि । बानोत्तरत्वस्याविधेयस्यानतर्पोऽनतिदेशात् । सन्ध्योत्तरखमर्थमिदं न स्रानानतर्पणेऽतिदिश्यते। केवलं मान- विनम्बे तर्पणकरणे सन्ध्याकाननोपगडायां संक्षेपतर्पणम् । संक्षेप. तर्पणेऽपि सन्ध्याकानबाधगवायां सान्तपनीयाग्निहोत्रन्यायेना- मम्बन्धात्तु नोत्कर्षः । प्रापणाच निमित्तस्येति न्यायेन सम्बन्धोत्तरं कार्यम् । इदञ्च सानाङ्गतर्पणं शिरःस्रातस्यैव । सर्वाङ्गजन- मयोगस्यय सानगन्दार्थवादित्युक्तम् । तथाच स्मरन्ति, - गिरःसातम्न कुर्वीत दैवं पितामयापि वा। तिन तर्पणस्य दिसामान .. (1) एतन .. र मर्य..

·नित्याचारमहौष । इति । '[ यत्त, ] वामनपुराण,- लत्वा शिरसम्रानमथानिक वा सत्तार्थ तोयेन पितॄन् मनुष्यान् । इति तदनुवादत्वात् गिर.सानपत्रे सन्तप्यदेवम्मरम् । व्याविडागडुश हट्यादिकालदोषण जलाशयगमनासामर्थे सासंयोगक्षमजलासम्भवे वा मन्वस्रानादयोऽनुकल्पाः । ते च प्रकाणाविरोपामाव्याकिमानस्थाप्यतुकल्या एव । "एवं पश्यले मान 'मित्युपक्रम्य माध्याहिकमानं सविस्तरमुधा मध्ये च “न नात्वा नाचरेत् कम्मे, लालावेदनमाकोण" इत्यादिसाबाद- विधिना, तस्मात् प्रात: प्रशंसन्ति सानमेव हि नित्ययः । अति प्रातःसान विधाय, यन्ते च 'एप वोऽभिहितः कृत्सः मानस्य परमो विधिः । गुणाय तस्याचरणे दोषास्तस्यानिविणे इत्युपसत्य, पसामाचारीरस्य कालमायाद्यपेधया। मन्दसानादयः मम चिदिशान्ति सूरयः । तिघानानुकल्पविधेः प्रात:मानवअधारमानेष्यपिदेपान प्रतः । सन्ध्याप्रकरणेच, 1) D Dauta 18+ (xito Lecheiat hirirat. A पो ।

·१२१
दिना वा। तयाच बोधायन:,–“अथातः सन्ध्योपासनाविधि
निलाचारप्रदीप ।
उभे सन्ध्ये च सातव्यं वाहाणेच महाश्रितः ।
तिसृष्वपि तु सध्यासु सातव्यन्तु तपस्विना ॥
इति सन्ध्याङ्गत्वेन सानमुका
कालदोपादसामर्थ्याव शनोति यदा यसो।
तदा ज्ञात्वा ऋषिभ्यस्तु मन्दृष्टन्तु मार्जनम् ॥
इति मार्जन खानफले सध्यासाद्यानुकल्यत्वेनोक्तम् ।
अप्रायत्वे समुत्पत्रे सानमेव समाचरेत् ।
इति चाण्डालादिस्प लालादिसर चाप्रायत्ये मानमेव न
मार्जनम् । तेनायमर्थः,- [सानस्य फलदयं] अप्रायत्यनिवृत्तिः
सन्ध्यासागुण्यञ्च । नन कम्मसाइएवं मानेन मार्जनाद्यनुकल्पेन
वा। अप्रायत्यनिवृत्तिस्तु स्रानादेव । लालादिलेपाशडी चालना-
व्याख्यास्यामः । तीर्थ गत्वा प्रयतोऽभिपिताः प्रचालितपाणिपादः
पप प्राचम्य अग्निय मामन्युयेति सायमपः पीत्वा सूर्यय
मामन्युयेति प्रात सपवित्रेण पाणिना सुरभिमतीभिरसिद्धा
भिहिरण्यवर्णाभि: पायमानीभिर्व्यातिभिरन्यय पयितरामानं
मप्रोष्य प्रयतो भवति ।" नयाप्युदाहरति,-
---
पिवभ्यनु.
tx) (", Olalla tho portion tricketer
समारोपायना
(1) Clicre wid want to fuf* rufen.
100 .पोराnिlf.

·मित्याचारप्रदोष । ३२२ —'इदञ्चा अम्भोऽवगाहन सान विहित सार्ववर्णिकम् । मन्ववत् प्रोक्षण वापि दिजातीना विशिष्यते ॥ सबकन्मणाञ्चारम्भे प्राक् सन्ध्योपासनाकालाचतेन पवित्र- समूहेनामान प्रोक्ष्य प्रयतो भवति । 'अत्र लक्ष्मीधर, ग्निव मा मन्युनत्यादिपवित्ररित्यन्त्य (स) पवित्र मार्जन, याज्ञ वकीयञ्च गन्न आप इत्यादि,अघमर्पणसूक्तेन वेत्यत्य मलमार्जन, प्रयतस्यैव कांगमुख्यमानामती बोध्यम् ।' सर्वकम्मणाञ्चारम्भे याडादीनामपि मार्जन साहुण्यार्यमित्यर्थ । अत्र च प्रयतो भवति (इति) कि कोि भवति] न तु प्रायत्वशून्यो भवती त्यर्थ । तथा च प्रात मानस्य लालाखेदादिलेपाप्रायत्यनिहरणार्थ त्वेऽप्यगतस्य शिर प्रोझनपूर्वक अशिरक भवेत् सान मानाशती तु कग्मिणाम् । आद्रेण वाससा वापि मार्जन दैहिक विदु ॥ (इति) जावालोक्त मानदयमप्रायत्यनिहरणार्थम् । तथा,- नाभेरध प्रविश्यामु कटि प्रक्षाल्य मृजन । जनाकपटेनाइपोझन कापिल विटु ॥ एतदपि सगिरकमानामभवनमोइनन्। पातुरम्य वारुणमानासमयम्य चाण्डानादिलनानिमित्ता जाने यम ,- ·निम्याचारपदोपः। आतुरनानसम्प्राप्तौ दशवत्वस्वनातुरः । सात्वा सात्वा स्पृशेत् क्ष्मि तत: शुद्धात् स आतुरः ॥ 'इञ्च तव (ततः) शुद्यत् स आतुर] इति वाक्यशेपात् शुहार्यम् । कर्माशमान कार्यन्तु मार्जनादिना कर्तव्यम् । आतु- रस्य शुद्धा सान'ममन्चकमेव प्राप्नोतीति सात्वा सावेति स्पष्टुः खानमम वकमेव । अमेध्वलेपव्यतिरित्तासर्वप्रकारामायत्ये मानस- सान नेवाग्रायत्यनिवर्तकम् । तदसामर्थ्य नान्येन दशकत्वः सात्वा स्प नमिति विद्याकरवाजपेयिनः । तेषामभिप्रायः,–'मानसं प्रवरं वान'मिति मानसनाने प्रवरत्वं कम्मसागुण्यकरत्वेना- प्राययनिवर्तकलेन च। एकार्य ले प्रवरत्वासनतेः, यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स वाह्याभ्यन्तरः शुचिः । इति स्मृत्यन्तराक्ष। 'तत्व ज्ञानानुकल्पाः । बोधायनोतम नमानमुक्तमेव । योगियाज्ञवल्काः, कालदोपादसामर्थ्याव मनोति यदा ह्यसौ। तदा चावा ऋषिभ्यम्त मन्टन्त मार्जनम् ॥ [इति । (D) Omits the portion bracketed (ND •ममन्त्र तमेव. . Sce Bibliotheca Iudica & S B. famivityTPA Part 11 piti (३). तेग सामा. Aनेचधामा. (s) 1. C Onut the portion bracketed ·नित्याचारप्रदोष । शन प्रापस्तु द्रुपदा आपोहिष्ठाघमर्पणम् । एतैवभिड्मन्त्रमनमानमुदाहृतम् ॥ मानमव्दैवतर्मन्नर्मार्जनं प्राण संयमः । अघमर्षण तूर्तन अश्वमेधावभृत्समम् ॥ मानमव्दैवते[मन्]परित्यव्दैवतैः शब-श्राप, द्रुपदा, पापो हिष्ठा इति तिसृभिर्मार्जनत्रयम्। अघमर्षणसूक्तेन प्राणसंयम इति सानमखमेधावभृत्सममित्यर्थः । अत्र मन्दसाहुए रूप- मानकार्येण शन्न-आप इत्यादिमन्व चतुष्टयस्य निरपेक्षविधानान्न बौधायनोतसुरभिमत्यादिपु समुच्चयः । वौधायनेऽपि सुरभि- मत्याद्यनन्तर मन्येन पवित्र रिति तच्छाखानामेव मन्दाणां निरपेक्षेण सन्ध्यानत्वविध: "शव आप” इत्यादीनामप्रवेशः । केवलं इयोः सन्ध्याप्रकरणस्यत्वेन मन्त्रभेदेऽपि मार्जनक्रियारूपप्रत्यभि- जानादेकक मत्वेन वौधायनोक्तमन्त्रमानेऽङ्गत्वेन विहित मग्निय मा मन्चुये” त्यवभक्षणमिहापि प्रवर्त्तते । माइसन्ध्याया सन्ध्या- प्रकरणे “उभे सध्ये(च) सातब्ब"मिति मध्याइम्रानस्य सन्ध्यात्व- मिति पुरुवार्यत्वञ्च मानस्यास्ति तेन पुरुपार्यमानकायें सन्ध्या- दिसागुखरूपमानकायें चाविषेप मार्जनं विधीयते। विगे- पादनावत्यररोहाररूपवानकार्यमावपर्युदासादिति । “तर्पणन्तु शुचिः कुर्या 'दित्यत्र “शुचिमन्दसानादिनापी"ति पतएव (U D Omits thorrt.on Incheta (२) Ic.बाई. AC मापामरोगापामा मनाया.

·३१६
च
नित्याचार प्रदीप ।
लक्ष्मीधर ।
एवञ्च साय सन्ध्याया वचनादेव पुनर्मार्जनविधि
प्राक्सन्ध्योपासना 'दिति बौधायनोक्ते । थादादिपु
वचनादेव पृथगङ्गाखमिति ।
अग्निहोत्रपञ्चमहायज्ञादावपि
यद्यपि एयड्मार्जनप्रसङ्गस्तथापि 'सबकम्मणाञ्चारम्भ इति यत्र
पृयक मानमन तवैव थादादो नानकाय्ये मार्जनविधिरिति
प्राय(यो)दर्शनादवगतमिति नाग्निहोत्रादौ पृथक प्रसङ्ग ।
योगियाज्ञवल्का ,
असामाच्छरीरस्य कालशक्त्यायपक्षया।
मन्त्रनानादित सप्त कचिदिच्छन्ति सूरय ॥
आपो हिष्ठेति वै मान्न मृदालम्भस्तु पार्थिवम् ।
आग्नेय भस्मना सान वायव्य गोरज स्मृतम् ॥
'यत्तु सातपवपेण सान तद्दिव्यमुच्यते ।
वारुणञ्चावगाद्यन्तु मानस विष्णुचिन्तनम् ॥
कालदोषादसामर्थात् सव्व तुल्यफल स्मृतम् ।
[इति ।
मानस प्रवर सान कोचिदिच्छन्ति सूरय ।
पामतीर्थप्रशसाया व्यासेन गदित यया ॥
'[पापो हिठेति मार्जनमन्चमात्रीपलक्षणन् । सच तुल्य
फलमिति वद्यपि वारुण मुख्य मन्चनानादिकमपि तदसम्भव
त कार्यकारित्वात् तुल्यफलम् ।. प्रामतीर्थप्रयसायाम् -
.
" D यत् क्षातप .
.) Contstle port oriracket !
"""
to the prl on bracketed

·२२० निवाचारमदोपः। प्रात्मा नदी संयमपुखतोया सत्यद्दा शोलतटा दयोभिः । तबावगाहं कुरु राजपुत्र न वारिमा गुडाति चान्तरामा । इति व्यासवाक्यम् । ] 'तेनैव तहाक्यशे पाद ब्रह्माकारान्त:- करएहत्तिरूपनिराकारविष्णु चिन्तनं मानसम्। साकारचिन्तन तदसामर्थे। शिष्टाः,- खस्थितं पुण्डरीकाक्षं मन्त्रमूत्तिं प्रभु मरेत् । तत्पादोदकधाराञ्च निपतन्ती स्वमूर्दनि ॥ चिन्तयेद व्रह्मरन्धेण प्रविशन्ती खकां तनुम् । नया (तया) संक्षालयेत् ममन्तदेहगतं मलम् । इदं सानवरं मन्वमानाच्छतगुणं स्मृतम् । एवच मानदं सर्वोत्कृष्टमिति। तदसम्भवऽनुकल्पान्तरम्। पत्र हारोतः, (हारीतेन) पाग्नेयं वारुणं माझं वायव्य दिव्यमेव च । अति पवमानान्युका पतय मन्चत: सात्वा तीर्यानां फलमाप्नुयात् । इत्यु लम्। तत्र तोयंशानफलत्वेन विधान प्रकरणपाठे यदि कम्मभेदम्तदा हारीतोलस्य मधम्मकले प्रश्त्तत्वात् यामवस्यीय- याग्नेयादिखाने भमन्यकत्वमतिदेगात्। स्योरेरे मुतग ममन्वकत्वम् । सान्द,--- OR THEIRREAR Pापार.

·मित्याचारप्रदोषः। पुण्यं कनखले यच्च प्रयाग यच्च सुन्दरि! तत्फलं सकलं देवि भूतिमानेन लभ्यते ॥ उच्छिष्टं वा प्रमत्तं वा नरञ्च हरनन्दिते । भस्मच्छवं नहि सदा धर्पयन्ति विनायकाः ॥ (इति) आग्नेयमानस्य फलान्तरम् । विष्णुपुराण,- आकाशगङ्गासलिलं समादाय गभस्तिमान् । 'अनन्तगतमेवासो समुक्षिपति रश्मिभिः ॥ तस्य संस्पर्शनिहूतपापपको विजोत्तमः । न याति नरकं सद्यो दिव्यनानं हि तत् स्मृतम् ॥ (इति) दिव्यस्नानस्य,फलान्तरम् । एते चानुकल्पा नित्ययोरेव प्रातर्माध्याङ्गिकमानयोस्तदुभय- प्रकरणपाठात् । काम्यनैमित्तिकमाने त नयां प्रवृत्तिः। कात्तिकमानाद्यसामर्थेऽनन्तप्रतिनिधिकर्तृहारा वारुणमानमेव कारयितव्यम्। पुत्रादीनां प्रतिनिधिकर्तृत्वस्य दक्षिणादानादिना ब्राह्मणान्तरद्वारा वा वारुणमानमिति । वक्ष्यमाणत्वा. (1)AC पम्यवमत।

·प्रत्र वर्तमान- यप्रायत्ये समुत्पत्रे नानमेव न मार्जनादीयुक्त तत्वाप्रायत्यनिमित्तान्युच्यन्ते । गोतमः, -पतितचाण्डालसूनिकोदक्याः शवसृष्टतत्स्सृष्टोप- स्पर्शने सचेन उदकोपस्पर्धनात्यूतो भवति। उपस्पर्शनं मान सचेल इतिलिङ्गात् । अत्र तत्स्पृष्टपद शवस्पृष्टपरमित्येके । अन्ये खेकपदोपात्तत्वाविशेषान्मर्वत्र सम्बन्ध इत्याहुः । चाण्डालस्सृष्टस्य स्पर्शने नानम् । अतीतचाण्डालादिस्पर्श स्वासत- मानस्य स्पर्शने तु शातातपः, प्रशचिं सस्पृशेद यस्तु एक एव स दुप्यति । 'तं स्मृट्वान्यो न दुप्येत सर्बद्रव्येप्वयं विधिः । [इति । ] देवलः,-- उपस्पृश्याशचिस्पृष्ट तीयं वापि मानवः । तवैव हस्ती पादो च प्रक्षाल्याचम्य अाति । चण्डाल: प्रथमः तत्स्पर्शाद द्वितीयः तत्स्पृष्टस्पति बतीयः । पवातीतचण्डालस्पर्शस्य द्वितीयस्य स्पर्श यदाचमन तदकामत: कामतस्तु तनापि सानमेव । तत्पृष्टिन स्मृगेद यस मान तस्य विधीयते । कईमाचमन प्रोक्ल द्न्याणां प्रोक्षण तथा ।

·मित्याचारप्रहो।
--
पुरष कनखले यश प्रयाग यच्च सुन्दर ।
तत्फल सकल देवि भूतिनानेन लभ्यते ॥
उच्छिष्ट वा प्रमत्त वा नर हरनन्दिते ।
भमच्छन्न नहि सदा धपयन्ति विनायका.॥
(इति) आग्नेयमानस्य फलान्तरम् ।
विष्णुपुराणे,-
आकाशगङ्गासलिल समादाय गभस्तिमान् ।
'अनन्तगतमेवासो समुक्षिपति रश्मिभिः ॥
तस्य सस्पर्गनि तपापपडो विजोत्तम. ।
न याति नरक सद्यो दिव्यमान हि तत् स्मृतम् ॥
(इति) दिव्यमानस्य, फलान्तरम्।
एते चानुकल्पा नित्ययोरेव प्रातर्माध्यातिकमानयोस्तदुभय
प्रकरणपाठात् । काम्यनैमित्तिकम्राने तु नेपा प्रवृत्ति ।
कात्तिकस्नानाद्यसामथ्यऽनन्तप्रतिनिधिक द्वारा वारुणमानमेव
कारयितव्यम् । पुत्रादीना प्रतिनिधिकर्तृत्वस्य
दृक्षिणादानादिना वाद्मणान्तरद्वारा वा वारुणमानमिति।
वक्ष्यमाणत्वा
(1) AC अन्यत्रगत ।

·थप्रायत्ये समुत्पन्ने मानमेव न मार्जनादीयुक्त तत्रामायत्यनिमित्तान्युच्यन्ते । गोतमः, -पतितचाण्डाल सूतिकोदक्या शिवस्पृष्टतत्स्सृष्टोप- स्पर्शने सचेल उदकोपस्पर्शनात्पूतो भवति। उपस्पर्शनं मानं सचेल इतिलिगात् । अत्र तत्स्पृष्टपदं शवस्पृष्टपरमित्वेके । अन्ये वेकपदोपात्तत्वाविशेषासर्वत्र सम्बन्ध इत्याहुः। अत्र वर्तमान- चाण्डालस्पृष्टस्य स्पर्शने मानम्। प्रतीतचाण्डालादिस्पर्शस्याकत- मानस्य स्पर्शने तु शातातपः, मशुचिं संस्पृशेद यस्तु एक एव स दुप्पति । 'तं स्पृष्ट्वान्यो न दुप्येत सर्वद्रव्येप्वयं विधिः । [इति । ] देवला, उपस्पृश्याशचिस्पृष्टं टतीयं वापि मानवः । तर्वव हस्ती पादौ च प्रक्षाल्याचम्य शुद्यति । चण्डाल: प्रथमः तत्स्पर्शाद द्वितीयः तत्स्पृष्टस्पात् वतीयः । पत्रातीतचण्डालपर्यस्य द्वितीयस्य स्वर्ग यदाचमनं तदकामत: कामतस्तु तत्रापि मानमेव । तत्स्मृष्टिनं स्मृद यस्तु सानं तस्य विधीयते । अहमाचमनं प्रोक्लं व्याणां प्रोक्षणं तथा । सर तनुम्पृष्टोपसने" रखे कम एस राठ मरत। 10 D पमहान्यो । u C. Ouite the portion braceliai. ४२ ·। मियाचारप्रदीप.। इति स्मृत्यन्तरादित्याहुः । शवस्पृष्टस्पर्श त्वकामतोऽपि मान दोपगुरुवादित्यवर्धयम्। गुरुत्वञ्च वक्ष्यमाणच्यवनस्मृती पृथय 'निर्देशात् । गवस्पृष्टपदस्य तवातीतशवस्पर्शनद्रव्यपरत्वात् । वोधायनः,--चाण्डालेन सहाध्वगमने सचेलम्रानम् । तेन सहक- कार्येणाध्वगमनम्। अनिराः,- यस्तु छायां खपाकस्य ग्रामणी शधितिष्ठति । सचेलो जलमामुत्य सृतं प्राम्य विशुद्धाति ॥ आपस्तम्बः,- एकगाखां समारूढ़याण्डालादिर्भवेद यदि । ब्राह्मणस्तव निवसन् सानेन शुचितामियात् ॥ एकशाखाग्रहणमेकावयव्युपलक्षणम् । “अनेकोडाये दारशैले (दारुशिले ) भूमिसमे" इतिवचनादनकपुरुषवाह्यावयविपरम् । सघा, चाण्डालं पतितञ्चैव दूरतः परिवर्जयेत् । गोवालव्यजनादाक् सचेलो जलमाविशेत् ॥ इत्यतिसानिध्ये नानम् । [ तेन ] युगच्च 'द्दियुगच्चैव त्रियुगच्च चतुर्युगम् । चाण्डालपतितोदक्यासूतिकानामधः क्रमात् ॥ इति युगादिदेशपरिहारोक्तावपि तन्मध्यगमनं न मान- निमित्त किन्वाचमननिमित्तम् । पड़शोत्यङ्गुलं युगम् । {1} D निर्देशाच्च । (२) D Omits the portion bracketed. हिगुपये विगुपञ्च चप्पम् ।। IV D.

·नित्याचारपदोपः। पराशरः, चैत्यचचिति!पचाण्डालः सोमविक्रयो। एतांस्तु ब्राह्मणः स्पृष्ट्वा सचेलो जलमाविशेत् ॥ [चितियूपयोः कम्नेसमाप्तो स्पर्शनं नाननिमित्तम् । वार्त्ति- के तु,-"कम्ममध्येऽवधपणे सान" मित्युक्तम् । यवनः,-"खान प्रेतधूम देवव्योपजीविनं ग्रामयाजकं चितिकाष्ठं मद्यं मद्यभाण्इं सप्रेहमनुवास्त्रि शवस्पृष्ट महापातकिन शवं सृष्ट्वा सचेलोऽन्भी- ऽवगाह्योत्तीयाग्निमुपस्पृशेत् ।'] गायत्रष्टगतं जपेत् । एतं प्रास्य पुनः सात्वा हिराचामत् ।" इदं कामतते। अभ्यस्ते अग्न्युप- म्पर्शनादिकमधिकम् । देवद्रव्योपजीवी देवतार्य दत्तस्य हिरवा- देरपहारेग्य जीवति यः। देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थी वत्सरचयम् । असो देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्हितः । स्मृष्ट्वा देवलकव सवासा जलमाविशेत् । कालिकापुराणे,- स्पृहा रुद्रस्य निर्मात्य सवासा पानुतः सचिः । इद वेधनिम्माल्यग्रहणयतिरिलपरम् । स्मृतिः, गवान् पारापतान् स्पृष्टा बैंडालनतनास्तिकान्। पिकम्मेस्यान् दिजान् शूद्रान् सचेनी जनमावियेत् । मैक्पाशुपतपदं याममेवपारपतपरं योगियानयरको पाग- पतस्य प्रामाखो। काम् च,- तया, (1) D (hito. vtwo tracaute!

·नित्याचारमदोपः। - अन्यानि चैव शास्त्राणि 'लोक सम्मोहनानि च । वेदवादविरुद्धानि मयैव कथितानि च । वामं पाशुपतं शैवं दक्षिणञ्चैव भैरवम् ॥ इत्याप्रमाणस्य पृथक् निर्देशात् । मनुः अनुगम्येच्छया प्रेत जातिमन्नातिमेव वा । नात्वा सचेल: स्पृष्ट्वाग्निं तं प्राश्य विशुद्ध्यति ॥ शोदित्यनुत्तो विष्णुः,-सर्वस्यैव हि प्रेतस्य वान्धवेः सहायुपातं कृत्वा मानेन। मार्कण्डेयपुराणे, अभोज्य सूतिकापण्टमार्जाराखुखकुछुटान् । पतितापविडचाण्डालमृतहाराय धम्मवित् । सस्पृश्य शुद्धाति सानात् उदक्याग्रामशूकरौ । अत्र मार्जारपद स्थिरस्थितमार्जारपरम् । “मार्जारचंक्रम शुचिरिति स्मृत्वन्तराचकमणमार्जारस्पर्श न मानम् । आखुपदं कुकुटपदसमभिव्याहारा ग्राम्याखुपरम् । एवं 'मार्जारमूपिका- सनगयनाम्बुविप्रुषो नित्यं मेध्या” इति, "मार्जारमूपिकस्पर्श, “कम्म कुर्बत्रपः स्मृगेत्" इति चापवादवचनञ्चंक्रमणमार्जार- परमारण्याखुपरञ्च । कुक्कुटवाव ग्राम्य एव माननिमित्तम् । तथा च देवलः,- श्वपाक पतितं व्यङ्गमुन्मत्तं शवहारकम् । सूतिका सूयिका नारौं रजसा च परिप्लुताम् ॥ (a. c सोकसम्यो। C पशु मार• ·नित्याचारप्रदोष । श्वकुफुटवराहांच ग्राम्यान् संस्पृश्य मानवः । सचेलं सशिर: साला तदानीमेव शुद्धयति ॥ अशुद्धान् स्वयमप्येतानशुद्धो यदि संस्पृश्येत् । विशुद्धयत्युपवासेन पुनः कच्छ्रेण चैव हि ॥ आरण्यकुकुटवराहस्पर्श न मानम् । ['स्मृत्यन्तरात् खरोष्ट्रस्पर्श खानम्।] अत्र विशेषमाह शातातपः, रजकचम्मकारय व्याधजालोपजीविनी। चेलनिर्णेजकश्चैव नटः शैलूपकस्तथा ॥ मुखे भगस्तथा खा च वनिता सर्व्ववर्णगा । चक्री ध्वजी रिध्यधाती ग्राम्यकुकुटशूकरौ । एभिर्यदहं संस्पृष्टं शिरोवर्ज दिजातिषु । तोयेन क्षालनं कृत्वा आचान्तः शुचितामियात् ॥ शिरोवर्जमितिशिरःपदं करव्यतिरितानाभ्यूईभागपरमित्युक्त- मेव । अव खकुक्कुटवराहाणामत्यमेध्यत्वात् अकामतोऽधमाङ्ग- स्पर्श आचमनं कामतस्तु मानमेव । ब्रह्मपुराणे,-उदक्यासूतिका खान्त्यावसायिमृतहारपणे म्रात्वा द्वादशवारमृदग्रहणं मैथुने वमने चेत्युक्तम् । व्यासः, - भासवानरमार्जारखरोट्याणां शुना तथा। शूकराणाममेध्यञ्च स्पृष्ट्वा सायात् सचेलकः ॥ D Omut the portiu Inacheted

·नित्याचारपदोपः।
लघुहारीतः,-
खविष्ठां काकविठाञ्च कट्वग्टध्रनरस्य च ।
अधोत्सृष्टस्त(१) संस्पृश्य सचेलो जलमाविशेत् ॥
नरविष्ठा परकीया । अधोत्सृष्टो(१) मूत्रपुरीपशकोत्सर्गेणाशइः ।
गहः,
रप्याकईमतीयेन ठीवनाद्येन वाप्यथ ।
नामरूद नरः स्पृष्टः सद्यः सानेन शुद्धाति ॥
मात्र,-
उच्छिष्टेनाथ विप्रेण विप्रः स्पृष्टस्तु तादृशः ।
उभी मानं प्रकुरुतः सद्य एव समाहिती ॥
तवा,
पन्नाण्डुलशनस्पर्श सात्वा नक्तं समाचरेत् ।
मनुः,-
वान्तो विरिक्तः सात्वा तु तमाशनमाचरेत् ।
आचार्मदेव भुक्वान्नं स्नान मैथुनिनः स्मृतम् ॥
भुक्तानं वान्त इत्यर्थः । तेन सद्यो वान्ते आचमनमात्रम् ।
मैथुनिन' ऋती। ब्राझे,-
मानुपास्थि तु संस्पृश्य दग्धं सनेहमेव वा।
सायाद गां संस्मृशेत् सूयं पश्येद विष्णुमनुस्मरेत् ॥
'मानुपास्थिग्रहणमभक्ष्यपश्चनखास्थिपरं स्मृत्यन्तरसंवादात् ।
देवलः,-
मानुपास्थि वसां विष्ठामार्तवं भूवरेतम्री ।
" " भानुपास्थिपाप मध्यप छ ।

·.. काकवलाकाभ्यां यस्योपरि विष्ठा कता तच्छरोरममध्यलित नित्याचारमहोप। मज्जानं शोणितं वापि परस्य यदि संस्पृशत् । नावावमृज्य लेपादीनाचम्य स शुचिर्भवेत् ॥ तान्येव स्वानि संस्पृश्य पूतः स्यात् परिमार्जनात् । क्षालनात्। विष्णुः,-"नाभेरधस्तात् प्रवाहुपु कायिकर्मलैः सुराभिर्मर्वोपहतो मृत्तोयेन तदनं 'प्रक्षाल्याशिः शुद्धो भवति । अत्यन्तोपहतच तदनं मृत्तीयः प्रक्षाल्य मानेन । चक्षुप्युपहतः सात्वा पञ्चगव्येन शुद्धो भवति दशनोपहतय।" प्रवाहुर्हस्तः । अत्यन्तोपहतः नाभ्यूझकायस्पृष्टः । अगिरा' ;- इन्द्रियेषु प्रविष्टं स्यादमेध्यं यदि कहिचित् । मुखेऽपि संस्पर्शगतं तत्र मान विशोधनम् ॥ विशोधनं इन्द्रियमुखक्षालनं मानञ्च कार्यम्। हारीतः,- नातः सुजो भवति। अजीर्णवान्तश्मयुकम्मायोनिपशुदिवामधुन- सुमन्तुः,-अनुदकमूत्रपुरीपकरणे नखकेशरधिर प्राशने सद्यानानं घृतकुहिरण्योदकप्राशनच। लधापस्तम्बः,- यद विष्ठितं काकवलाकिकाभ्या- ममेध्वलिप्तञ्च भवेच्छरीरम् । श्रोत्र मुखे च प्रविशेतु सम्यक् मानेन लेपोपहतस्य शुद्धिः । गमने च। खानेन शुद्धाति । 'योवमुखप्रवेशे गुरु प्रायश्चित्तमत्र । 11) A C प्रक्षाल्य सदेत राडो भवति। (1) Dो उसे पिटे गुरु।

·,
११६
नित्याचारप्रदोप।
पादेतराशन श्मशानस्सगे, सवत्सरपर्यन्तनित्य कर्माकारिस्पशे
['पुनमनो(१) जपेत् महाव्यातिभि सप्ताज्याहुति सानम् ।
स्मृ वन्तरात् सप्णाजिनमतिग्राहिस्पर्श स्नानम् ।
अस्पृश्योऽसो हिजो राजन् चितियूपसमो हि स ।
(इति) यूपसाम्येन निन्दनात् ।
ग्रामयाजकसरी मान
स्मृत्यन्तराचिताधूमस्यशे च । पुत्रजन्म स्नाननिमित्त बन्धुमरणञ्च ।
ग्रहण शावमाशीच विमुतौ सूतक स्मृतम् ।
इति ग्रहणमुक्तेरपि नानिमित्तत्वम् । यत्तु “चाण्डालादि
मग] पुनमनो(१) जपेत् महाव्याहृतिभि 'सप्ताज्याहुतिभिर्जु
हुया' दिति तत्कामतोऽभ्यासे । स्मृत्वन्तरे, अस्थिसञ्चयनात् पूर्व
मवान्धवस्य रोदने सात्वीपोप्य शुद्धि ।
शूटे त्रिरात्र ।
पराशर
--
अस्त गते यदा सूय्ये चाण्डाल पतित स्त्रियम् ।
सूतिका स्पृशतव कथ शुद्धिर्भविष्यति ।
मानमाचमन प्रीत दिवोतजलेन च ॥
दिवोतृतजलाभावे त्वाइ,-
जातवेदा सुवर्णञ्च सोममार्गस्तथैव च ।
ब्राह्मणानुमतेनैव स्पृष्ट्वा माला च शुदाति ॥
अग्निसुवर्णाकागानामेक स्पृष्ट्वा ब्राह्मणानुनया जलमहत्व
रावी सायादित्यर्य । अत्र हेतमाह,-
ID 01.t the portion / racketed
पुवजन्म मानेन पसति।
| मायामानुजारिति ।
२

·नित्याचारप्रदीपः।
प्राचान्तमनुचान्तञ्च निशि स्नानं न विद्यते ।
अनुचान्तं भूमिष्ठजले सानमाचान्तञ्च निशि न विद्यते यत
इत्यर्थः।
'अथापवादः।
अधोवायुसमुत्सर्गे प्रहासेऽनृतभाषणे ।
मार्जारमूषिकपणे आक्रुष्टे क्रोधसम्भवे ।
निमित्तेवेषु सर्वेषु कर्म कुर्वन्त्रपः स्पृशेत् ॥
शिष्टाः पठन्ति,-
विष्णालयसमीपस्थान् विष्णुसेवार्थमागतान् ।
'चाण्डालपुक्कशादीय स्पृष्ट्वा न सानमाचरेत् ॥
इदञ्चोत्मवादी बहुजनसद्भुले। तथा,
तीर्थे विवाह यात्रायां संग्रामे देशविनवे ।
नगरे ग्रामदाहे च स्पृष्टास्पृष्टं न दुष्यति ॥
स्पृष्टास्पृष्टमीपत्स्पृष्टमित्याहुः । आचारपल्लवे,-
कुण्ड़े मजे शिलापृष्ठे नौकायां गजवक्षयोः ।
संग्रामे सड्कमे चैव स्पर्शदोपो न विद्यते ॥
स्मृतिः,-
वाक्प्रशस्तं चिरातीतमनेकान्तरितं लघु।
10. C. अयापवाद।
(२) A. D. पाण्डासपुवमान वापि स्पृहा ।
४३

·२३८ नित्याचारप्रदोप । शुद्धमित्यर्थः। चिरातीतं उच्छिष्टभाण्ड खपरादिकं क्षुद्र- मार्गादिस्यं न स्प” माननिमित्तम् । अनेकपरम्परया चाण्डालादिस्पर्शनं न नाननिमित्तम् । एकान्तरिते मानमित्युती- मेव। लघु 'उच्छिष्टान्त्रवाष्पं तत्स्पृष्टमारुतास्पृश्याग्निधूमादि नाशुद्धम् । तथा मक्षिका सन्ततिद्धारा। सन्ततिः सन्तन्यमान लणादि । धारा जलक्षीरसृतादेः पावादधः पतन्तीति तलेऽमध्य- संस्पृष्टापि पात्रं नरं वा न दूपयति । तथा,- पादुके वापि गृहीया दस्पृश्यस्पर्शवारणे । -- तथा, - सप्तरावोषितां विष्ठा वशिष्ठः प्राह मृत्तिकाम् । इदचाप्रत्यभिज्ञायमाने गन्धाद्यभावे च बोध्यम्। तथा, रण्याकईमतोयानि नावः पन्यास्तृणानि च । मारतेनैव शुडान्ति पोष्टकचितानि च ॥ तया,- पादौ शचिाह्मणानां पदासृष्टञ्च कामतः । 'इति पादशदिस्तस्या अपवादः । इत्यादिवाक्यानामाचारोप- टम्भान्महाजनपरिग्रहेणाप्रामाण्यकारणाभावाच्च प्रामाण्यम् । इति नैमित्तिकम्रानानि। १) ID. श्मिटावात स्पृष्टमारतास्पृश्याग्निधूमायिक नाराभम् । तपा । • रसम्म । (a) Dोडव्यम् । इति यासह ·अथ प्रातःस्नानप्रयोगः। बहिरेव जलेन देहक्षालनम् । ['मृदा त्रिः पादक्षालनम् । आचमनम् । वस्त्रहवधारणम् । [पवित्रोयग्रहधारणम् । शिखा- यचोपवीतानुसन्धानम्। जले प्रवेशः । उद्धृतोदकपचे प्रामुखतयो- दङ्मुखतया वोपवेशनम्। त्रिमात्रप्रणवोच्चारणम् । अघमर्षण- सूक्तस्याघमर्पणऋपिरनुष्टुप्छन्दः भाववृत्तं दैवतं माने विनि- योमः। ऋतञ्च सत्यञ्चाभीडातपसोऽध्यजायत । ततो राखरजायत ततः समुद्रो अर्णयः । समुद्रादर्णवादधिसंवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि विदधदिखस्य मिपतो वशी॥ सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवञ्च पृथिवीञ्चान्तरिक्षमयो स्वः ॥ [इति] वारवयमुना गङ्गे इहागच्छेत्येवं तीर्थावाहनम् । सत्रिमादिषु गङ्गादिशब्देनावाहनम् । पुनस्त्रिवारमुच्चार्य जला- वर्तनरूपं जलाभिमन्वणम्। पुनस्त्रिवारमुच्चार्य जलचुलुकपानम् । 10 D Ororts the portion bracketul. (२) D Omits the portion bracketed (३) D भात." 18) D :Omits the portion tracketed तीर्थशाम कता गड़े शवागच्छाव तोर्यावाहनम ।। ( 4D ·नित्याचार प्रदीप । 'पुनस्त्रिवारपाठेन मार्जनम् जले निमज्जा त्रिवारमधमर्पणजपः । उद्धृतम्रानेऽन्तर्जपकाले जलकुम्भेनाभिपेचनं यावत्-पाठम् । ततो- ऽघमर्षणं त्रिः पठित्वा मन्जनम् । विष्णुस्मरणम् । उद्धृतोदकमाने नान प्रवाहाभिमुखस्य प्रवाहाभावे सूर्याभिमुखस्य । न मन्त्रः। प्रणवजपः। । अथ वारणमन्त्रैः सानम् । तत्र प्रयोगः। पूर्ववद्देहक्षालनादि । जले प्रविश्य विमान प्रजापतिपिर्गायत्रीच्छन्दो वरुणो देवता तीर्था- वाहने विनियोगः । "इमम्मे वरुणयूधी हवमद्या च मृलय । त्वामवस्युरा चके ।” अनेन तीर्थावाहनम् । प्रजापतिः । विष्टुप् । वरुणः। जलाभिमन्त्रणे । तत्वायामि ब्रह्मणा वदमान- स्तदागास्ते यजमानो हविर्मिः । अलमानो वरुणह बोध्य- रुसमा न आयुः प्रमोपीः । अनेन जलाभिमन्त्रणम्। शुनः गेप.। त्रिष्टुप् । वरुणः । जलपाने । उरं हि राजा वरुण्यकार सूर्याय पन्यामन्वेतवा उ । अपदे पादा प्रतिधातवेऽक- रुतापवता दयावियित् । " Ishlore it हिरापमनम। चच वारणमानम्।

·नित्याचारदीय । अनेन जलपानम् । हिराचमनम् । प्रजापतिः। गायत्री । वरुणः । मार्जने । “योर्वन्तं जिघांसति तमभ्यमोति वरुणः परो- मभिः परस्क"(१) अनेन मार्जनम् । धान इत्यस्य प्रजापतिः । मुञ्चेत्यन्तं यजुः(१)। यदाहु()रिति गायत्री । वरुणः । अन्तर्जलजपे। “धानी धानो राजवितो वरुण नो मुञ्च यदापी अनिया वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुञ्च ।” जले निमज्य जयः । शुनःशेयः । विटुप् । वरुणः। स्नाने । “उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधम वि मध्यम श्रथाय । अथा क्यमादित्य व्रते तवानागसो अदितये स्याम ॥” इति मज्जनम् । विष्णुस्मरणम् । हापण कण महावाहो भक्तानामार्त्तिनाशन । सर्वपापप्रशमनं पादोदकं प्रयच्छ मै ॥ इति पादोदकग्रहणम्। तत्र जल एव स्थित्वा माध्याडिक- वक्ष्यमाणविधिना तर्पणं वस्त्रनिष्पीड़नान्त्यम् । सध्याहीम- कालसद्धोचशङ्कायां संक्षेपतर्पणम् । तत्र 'नरसिंहपुराणोक्तविधिः । देवांस्तर्पयामीति सव्यतया त्रिवारमञ्जलिं देवतीर्थेन। देवगणां- स्तर्पयामीति पुनरञ्जलित्रयदानम् । एवं कण्ठलग्नयनोपवीतः ऋपोंस्तर्पयामीत्वजलित्रयं दद्यात् । पुन. ऋषिगणास्तर्पयामी- वनलित्रयम्। ततः प्राचीनावोतिनो दक्षिणामुखस्य पितृ- स्तर्पयामीति पिटतीर्धनाञ्जलित्रयम्। [एवं] पिटगणां- स्तर्पयामीत्वचलित्रयम् । अथवा भूर्देवांस्तर्पयामि भुवर्देवा- नारसिंड्रोक.. Onts the portion listhetou (३) D

·पापेभ्यो रचन्ता यदा पापमकाप मनसा वाचा हस्ताभ्या
यो व: गिवतमो रसम्तस्य भाजयतेदन
तरमा पर गमाम वा यस्य चयाय जिन्वय
अथवा-
मार्जनक्रमः,-"सूर्यच मा मन्युश्च मन्युपतयय मन्युरुतेभ्य
कूप्याः।” इति कुशत्रयेण शिरसि जलप्रक्षेपः। कोकिलो
यापः । माने। “पापो हि छा मयो भुव स्ता न कर्ज दधातन
नित्याचारप्रदीप ।
स्तर्पयामि स्वदेवास्तर्पयामि भूर्भुवःस्वर्देवास्तर्पयामीतिदेवतर्पणम !
भूयोंस्तर्पयामि भुव ऋषींस्तर्पयामि भूर्भुवःस्वपींस्तर्पयामीति
ऋषितर्पणम् । भूः पितृस्तर्पयामि भुव: पितृस्तर्पयामि स्व'
पितृस्तर्पयामि भूर्भुव.स.पितृस्तर्पयामीति पितर्पणम्।
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्त जगदेतचराचरम् ।
मया दत्तेन तोयेन तृप्यत्वेतच्चतुर्विधम् ॥
इति जनाञ्जलित्रयदान देवधर्मेण ।
पदभ्यामुरण शिया अहस्तदवलुम्पतु यत्किञ्चिदुरितं मयि
इदमहमायोऽमृतयोनी सूर्ये ज्योतिपि परमात्मनि जुहोमि
न्वाहा” इति जलचुनुकपानम् । वैकल्पिक दिराचमनम् । “शत्र"
इत्यस्य,-प्रजापतिः । अनुष्टुप् ।
धन्वन्याः थमनः सन्तु नूष्याः शत्रः समुद्रिया आपः शमनः सन्त
राजपुत्रः। अनुष्टुप् । प्रायः । मार्जने । “द्रुपदादिव मुमुचान
खिनः सातो मनादिव पूतं पवित्रणेवाज्यमापः शन्धन्तु मैनसः"
इत्यनेन मार्जनम् । आपो हि ठा। सिन्धुद्दीपः ।
मई रणाय चघमे।
आपः । मार्जने । “शव आपो
गायती।
-
गतीरिव मातरः।

·नित्याचारपदोप 1 ३४३ आपो जनयथा च नः ।" अनेन मार्जनम् । 'पुनरघमर्पणसूक्तास्य ऋष्यादिस्मरणम्। “ऋतञ्चे"त्यादि "दिवञ्च पृथिवीञ्चान्तरिक्ष- मथोख"रित्यत्वेन मार्जनम् । तत्रापि पूर्बवद्देहक्षालनं आचमनं जलप्रवेशश्च । ततो मार्जनम् । अथवा “शन थाप” इत्यादिमन्त्र- वयेण मार्जनं कृत्वा अधमर्पणसूतन प्राणायामः कार्यः । ईदृशं वा मन्वनानम् । तवापि पूर्ववद्देहक्षालनम् । समन्त्रकजलभक्षणञ्च पूर्वतः कार्यम् । अप्रायत्ये तु लालादिसद्धरनिमित्त सशिरस्क- स्नानं क्लत्वा यथोतमार्जनम् । तत्राप्यसामर्ये नाभेरधः प्रविश्याप्नु अङ्गमोन्छनम् । तत्राप्यसामर्थे प्राईवस्त्रेण सर्वाङ्गप्रोझनं 'वस्त्र- क्षालनम्। चाण्डालादिस्पर्शनिमित्ताप्रायत्ये तु दशावः अन्येन सात्वा स्पर्शनम्। ततो मार्जनं चत्वा सन्ध्यारम्भः । अथ भौमसानम् । तच अङ्गप्रोझनादिकं कृत्वा गङ्गामत्तिकादिना सर्वाङ्ग- लेपनम् । तत्र मन्तः,- अनेनैव वराहेण उद्धृतासि वरप्रदे सप्णेनालिष्टकायेण चक्रहस्तेन विष्णुना ॥ 1D. व्यघमर्षयसकस्य । कथिरक । (३. c. तथोक (3) D. अवाप्य .1 10 D (६) C. सत्या मार्जनम्। बवा.

·३३d
नित्याचारपदाप ।
धरणि ख महाभागे भूमि व धेनुरव्यये ।
लोकाना धरणि व हि मृत्तिके हन पातकम् ।
मनसा कम्मणा वाचा वरदे वारिजक्षणे ।
त्वया हतेन पापन जीवामस्वप्रसादत ॥
अय मचो यद्यपि वराहदष्ट्रोवृतमृदालम्भे श्रुतस्ततोऽति
देगेनेह प्रवर्तते। वराहदष्ट्रोइतन्मदालम्भस्तु काम्यत्वात् सध्या
नन्तरमेव कार्य ।
वराहदट्राभित्राया धराया मृत्तिका द्विज ।
मन्त्रगानेन यो विधन्मूद्धि पापात् प्रमुच्यते ॥
आयुष्मान् बलवान् धन्य पुत्रपौत्रप्रतिष्ठित ।
क्रमाद भुवि दिव प्राप्य कन्तेि मोदते सुरै ॥
इतिवचनात् ।
।
अघाग्नेयमानम्।
तज्ञ भन्मना कार्यन् । तत्र मुस्य र्गाहपत्वभस्म । ['तदभाव
प्रातभम्म ] तदभाये पञ्चवद्धमाधित भम्म न तु लोकिकम् ।
एव मस्काररहित न तु ग्राह्य कवञ्चन।
इति निषेधात् । मन्त्रम्,-
भणा मान कार्यम।
> is the pritrekt i

·नित्याचारप्रदीप ३४५ आग्नेयमग्निलिङ्गेन मन्वेण सानमाचरेत् । वायव्यं वायुलिनेन दिव्यं सौरेण सर्वदा ॥ इति वाक्याद भस्मसाने आग्नेयमन्त्रः। “अग्निद्र्डा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयमपां रेतांसि जिन्वति।" इत्यनेन सर्बाङ्ग भस्मसंयोगः कार्यः । अथ वायव्यस्नानम् । तत्र 'गोखुरो तरजसा वायुप्रचलितेन सागसंयोगः । मन्त्रः,-- वायुर्वा वा मनुर्वा वा गन्धवाः सप्तविंशतिः । ते अग्रे अश्वमायुञ्जन्ते अस्मिन् जवमादधुः ॥ अथ दिव्यस्नानम् । तवानभ्रष्टौ निरावरणस्वावस्थानम् । तच कृत्तिकादि- विषमपयायायुग्मर्चेषु दिग्गजोमितं गङ्गाजलमिति बुद्धिः कार्या। रोहियादियुग्मनक्षयेषु सूर्यरश्मिभिरानीतमिदं गगाजलमिति बुडिः काया। तत्कथनस्य फलान्तराभावात् । “उदुत्वं जात- वेदस"मिति मन्त्रमुचाऱ्यांनभ्रष्टिमध्ये निरावरणोऽवतिष्ठत । 11 D गोपुरोत। ४४ ·एवं सात्वा माननिमित्तं दिराचमनम् । तच जले पादमेकं स्वले पादमेकं दत्वा कार्यम् । तदनन्तर द्रुपदामन्चविवारपाठेन अथ मान सम्मानम् । "विष्णु" पदं यद्यपि शुइचैतन्ये लाक्षणिकमेव तथाप्यविद्यो- पहितव्यापकत्वगुणपुरस्कारेण ब्रह्मण्येव मुख्यं साकारऽपि गोष- मेवेति साकारनिराकारयो र्गौणत्वा विशेषेऽपि आत्मतीर्थप्रशंसायां व्यासेन गदितं यथा । इति वाक्यशेषादत्र निराकारस्यैव व्यासवाक्ये कीर्तनाद ब्रह्माकारान्तःकरणहत्तिरेव मुख्य मानसम्रानं तदसम्भवे चतु- (जाद्याकारविशिष्टस्य स्मरणं तस्यैव स्वरूपमिति । यद्वा अविद्या- कल्पितव्यापकत्वगुणविशिष्टचैतन्यमेव मुख्यार्थत्वाद् ध्येयमिति । यत्तु,-आकाशस्यमन्त्रमूर्ति विष्णुध्यानपूर्बकं तत्पादगलितामृत- धारां ब्रह्मरन्प्रेणान्तःप्रविष्टां विचिन्त्य तेन सर्व्वदेहक्षालनचिन्तन तन्मन्त्रोपासकानां मानसम्रानम् । अधमपंपत्रिवारपाठेन वा [गायबीविवारपाठेन वा'] महा- व्यातिभिः प्रणवेन वा जन्नचुलुकपानम् । पुनहिराचमनमिति । पैठीनसि',-"अन्तरुदक आचान्तोऽन्तरेव शुदो भवति। वहि. रुदक पाचान्तो वहिव शुद्धो भवति। तस्मादन्तरेकं वहिरेक छत्वा पादमाचामत् ।” योगियाञवल्काः,-- DD .विशेष.1 (1 I.C. मानसं खानम् । () D Dout the partion brachte ·निन्याचारदोषः। उदके चोदकस्थय स्थलस्थय स्थले भूचिः । यादौ प्रस्थाप्योभयत्राप्याचान्त उभयतः शुचिः । यदा शुचिस्यले वा स्थादुदके देवतापितॄन् । तर्पयेत्तु यथाकाममासु सबै प्रतिष्ठितम् ।। आचान्तः पुनराचामन्मन्त्रवत्सानभोजने । द्रुपदां वा विरावृत्त्य तथा चैवाघमर्षणम् ॥ गायत्री वा त्रिरात्त्य महाव्याहृतिभिस्तथा । सोपांशप्रणवेनापि आपः पीता अधापहाः ॥ अत्र च "पादौ प्रस्थाप्योभयत्राचान्त" उभयत्र जले स्थले च शचि- रिति मानान्त्याचमनं विधाय स्थलस्याशुद्धत्वे जलमध्य एव तर्पणं कृत्वा मानान्त्याचमनं कार्यमित्युक्ता “आचान्तः पुनराचाम"दित्या- दिना "मन्त्रवत्मानभोजन" इति मानशब्देन नानान्याचमनमनूध तदनन्तरं द्रुपदादिमन्त्रविकल्पविशिष्टं जलचुलुकयानं विधीयते । एषा चात्र योजना खाने भोजने निमित्ते यत् “आचान्तः पुनरा- चामेत्” तदनन्तरं मन्ववत् “आपः पीता अघापहा:" इत्युत्तरेण सम्बन्धः । मन्तविशेषापेक्षायां गुपदादिविशेपविधिरिति द्रुप- दादिवैकल्पिकमन्त्र विशिष्ट यथा स्यात् तथा सानभोजनानन्तरं दिराचमनानन्तरं (दिराचमनान्तरं) जलचुलुकं पिवेदिति विशिष्ट- विधिः । न च योगियाज्ञवल्को,- (1) A . मनमभिधाय " ) C Omts the portiou brachtted

·२३८
तत्र
मन्वा चे"त्यघमर्षणमन्त्रविशिष्टमुत्पन्नम् । तत्र मन्वान्तरमुत्पत्ति
विशिष्टमन्त्रावरुहे विधातुमशक्यमिति बलादुदकपानानन्तर
पीता यधापहा रत्युत्तर सम्बन्ध । मन्त्रविशेषापेक्षायाम |] पाएष वमन्नर
नित्याचारमदीप ।
उपस्थामादिर्यस्तावान् मन्चवकीर्तितो विधि ।
निवेदनान्त तत् खानमित्याहुर्ब्रह्मवादिन ॥
इति । “उरुही'ति तोयोपस्थानप्रभृति"देवा गातुविद" इति
जयनिवेदनमित्वन्त(निवेदनेत्यन्त)कम्पकलापस्य सानभन्दपरि
भाषणात् तन्मध्ये माध्याहिकसध्याया प्रवेशात् नानशब्देन
मध्याइसन्ध्यातर्पणाघमणमन्चकप्राथमिकजलपानमनूद्य
मन्त्रविकल्पविधि'भॊजनोत्तर मन्त्रविशिष्ट जलपान विधीयत इति
['न । एतदृवयमेकशब्दस्य शक्यम् । तदुक्त "मियद्यानर्थसम्बन्ध '।
वैखदेवमुपादाय देवता नोपदिश्यते ।
सह विध्यनुवादो हि नेक शब्द समथुते ॥
इति(वाच्यम्)। किञ्च सन्ध्यान्तर्गतजलपान “ऋतमित्यमि
(पानान्तर) समन्त्रक विधेय'मापयेत। नचैतदिष्टम् । यत्तु,
mc Here adds भोजनानन्नर हिराचमनानन्तरञ्च समन्वबजलमय
विधीयत इति [ दूपदादिमन्त्र विशिष्ट नरभुलुकमान विधीयते । एया चार
योजना। माने भोवने निमि यदाचान पुनराशामेत् तदमन्नर मन्त्रा
भारम्य शन्यवामानमिति सध्यानम्मानुभवण तसाव मानान्नाचमनाइन्नरकन
बादामनमनाविशयम। एतिरस्य स्यात् । थाप गोता रति
पद बन बरपान मध्यानगतमनद्यत ।
Facejt tło purt on bracketed 1 rouls a C after tlc mark of
Om to the port us bracketed
(३)D
• भापचना

·नित्याचारप्रदीप । माध्याहिककर्मकलापस्य "निवेदनान्तन्तु (न्तत्) सान"मिति मानशब्दवायवकीर्तनं तदर्थवादमात्रम् । अगम्यागमनात् स्तेयात् पापेभ्यश्च प्रतिग्रहात् । रहस्थाचरितात् पायान्मुच्यते खानमाचरन् । इति वक्ष्यमाणविधिप्ररोचनार्थम् । तेन यथाप्राप्तानुवाद- त्वात् तीर्थविसर्जनस्य 'जप्यनिवेदनपूर्वकालीनस्य सानाङ्गत्वात् सन्ध्यादेः 'मानानगवेऽपि बहुमन्वलेन मानस्य प्राशस्त्यमुच्यते । तथा च मत्स्यकच्छपमण्डूकास्तोये मग्नाः मानफल न लभन्त इति- वचनान्मन्त्रबहुत्वेनैव सानस्य फलजनकलमिति व्यतामर्थवादलम् । तेन नानपदस्य सम्याकम्म न वाच्यम् । यत्तु पूर्व वस्त्रपरिवर्तन- विधानात् स्रानान्त्याचमनप्रत्यभिज्ञा नास्तीति तन्त्र “पादौ प्रस्था- थ्योभयत्राचान्त" इत्यनेन सनिधिसम्पादनात् । न च “द्रुपदा बिरा दृस्येति द्रुपदादेरावृत्ति कम्मलेन निर्देशात् “महाव्याहृतिभि- स्तथेति "सोपांशुमणवेनापी"ति व्याहृतिप्रणवयोभित्र कार्य- समुच्चयः । “तथा” शब्दोऽपि” शब्दश्च समुच्चयार्थः । तेन द्रुपदा विरावृत्त्यनन्तरं भूर्भुवःसरोमित्युच्चार्य 'जलपान, एवमघमर्षणान्ते भूर्भुवः स्वरोमित्युञ्चात जलपानं गायनानन्तरचेतिवाच्यम् । द्रुपदामितिकम्मत्वस्य कर्तृव्यापारव्याप्यत्वघटितत्वेन कारणवान्ताने (1 D नये निवेदन । (२)AD. नानापि। 11) D, कर्मवेन च । कार्यात सश्या वा जपान गायल्पनन्तरं दियचन् ।

·नित्याचारप्रदीप ।
यातिभिरित्यवापि व्याहृतिभिरावृत्त्येत्वात्तिकम्मल व्या
तीना तोयोपात्तमस्त्येवेत्येकार्यवादिकल्पः। सोमेन यज॑तति
सामस्य टतीयया करणत्वेऽपि (कान्यग्रोधस्त्रिरात्त्य भक्ष प्रयचं
दिति फनचमसस्य कम्मत्वेऽपि यागसम्बन्ध विना भक्षकम्मत्वानुप
पत्तेरर्थात् यागकरग्यत्वेऽनेकार्थत्वात् सोमबाधकत्व यति। 'तथा"
गन्दोऽपि यथा गायत्री विकल्पात तथा व्याहृतयोऽपि ।
प्रणवोऽपीति विकल्पातिदेशार्थ एवेति सर्व समञ्जसम् । मध
अनेन विधिना सात अमेध्ये सानवाससी।
परिवर्तितवासायेत्तीर्यतीर उपस्पृशेत् ॥
तेन जलमध्ये तर्पणादिकरणे जल एव मानान्त्याचमनम् ।
तवैव समन्चकजनभक्षणम् । जलमध्य एव सर्वकम्भकरणाहि
शुहानपेक्षणादन्तरकं वहिरकमित्वस्य जलमध्ये न प्रसङ्ग ।
वम्बपरिवर्तनानन्तर तोरे स्थित. अन्तर्रक वहिरेक पाद
कृत्वाचामदित्यर्व.।
तेन याज्ञवल्कोचे वस्त्रपरिवर्तनानन्तर
समन्चकजन्नभक्षणविधान 'नानुपपत्रम् । विष्णु',-"मानः सोचीपे
धोते वाससी विभ्यात् । नारेभ्यस्तोयमुद्दरेत्। नाप्रभावित
पूर्वत वासो विभ्यात् ।” उप्णीयधारण शिरोजलनिणंजनार्थम् ।
तथा च दोणपर्वणि युधिष्ठिरमाने,-
राजमनिभ प्रायमुष्णीप गिथिनार्पितम् ।
जनचयनिमित्त व वेटयामास मूनि ।
(e) Shoullie ापोनिभिगोराइन्य भक्ष 0 See अभिगोयन्यायमाला
वितरण अध्यायनृतीय पार पधम पधिसरपमेकोनविश्यम् ।
निषषचम्।

·नित्याचारदीपः। ३११ नन "नाङ्गेभ्यस्तोयम हरेदिति शिरोव्यतिरिक्तश्वः । हारीतः,- सात्वा न गात्रमवमृज्यात् । एतच नानाङ्गं तदपचार नानवेगुए नाधमः । तेन सातोऽङ्गानि वस्त्रेण पाणिना वा न मार्जयेदिति । वस्त्रपाखोरुहेश्यविशेषणवादविवक्षा । यत्तु,- वस्त्रेण मार्जित गात्र मानवस्त्रेण मार्जिते । शुनोच्छिष्ट भवहावं पुनः मानेन शुद्धाति । तदरोगादिनासहिष्णोरर्यप्राप्ते मार्जने वानवस्वहस्तनिषेध परम् । तेन वस्त्रान्तरेण प्रकारान्तरेण वा मार्जने मानवैगुरु नाधम्मः। अध वस्त्र परिधानम् । याचवल्काः- खात्वैवं वाससी धीते अलिने परिधाय च । पभावे धीतवस्तस्य शायचीमादिकानि च । कुतपं योगपट वा दिवासा येन जायते । धीतं कामिम्। गणसूत्रभव गाणम् । अतसीभवं नीमम् । ब्रह्मचारिवस्ताधिकारी गौतमः,-वामामि गायचीमवीरकुतपाः मस्याम् । कार्यास वा विझतम्। कापायमम्बेके घायं वाद- पस्य। पोरं कुगादिनिम्मितम् । फुतपः पवतीयसागरोम- निर्मितः। कापायस्य गरसे निषेधी यायते । पापम्तयः,--- पापिकं मार्णिकम् । नरमिहपुराप,- न रम्ममुस्पर्ण यामी न नोनर प्रगस्वत।

·३५२ अन्यथा फल तथा नोत्तराधीवाससो नित्याचारप्रदीप । उलयमधो नाभ्या उपरि जान्वाश्चादयेदिति । एतत् परि माणाधिकं नाप्रक्षालितं पूर्वतं वासो विभ्यादिति । एतद् गृहस्थधम्मप्रकरणानानात् कन्माङ्गवस्त्रपरम् । कल्पनापत्तः। तेन शीतवाणाय नाय नियमः। पूर्व- परिहित वासः प्रक्षाल्यैव विभ्यादिति तु परिहितपदादधो वस्त्र परमेव । एतत्समानार्थत्वार्याय पूर्चतमित्वम्यधोवस्त्रपरमित्येके। तैनात्तरीयस्य न प्रत्वह क्षालनमिति । विपर्यास कुर्यात् । न रात्रिवासो दिवा परिदध्यात् । रानिवास पद शयनकालोनवस्त्रपरम् । अन्चदेव भवहस्त्र शवनौये सदैव हि । इति स्मृत्यन्तरात् । तथा सवंरागान् वाससि वर्जयेत् कणच खाभाविकम् । तया,- कम्यने पट्टवस्त्रे च नीलोरागो न दुष्यति । स्त्रीणा क्रीडासम्भोगे शयनीये न दुष्पति । स्त्रोता गयने नीली बामणस्य न दुधति । ['नृपस्य वही वैश्वस्य पर्ववर्ज न दुष्पति ॥ ] अन्यत्र तु, नीलीरत यदा वम्न ब्राणोऽद्वेष धारयेत् । पहोरात्रोपितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुहाति । (1) D 1) D योनमापायाखस नाय । सम्ममा पतनसमानाय पूम। sutts the xri al racista ·निवाचारप्रदीपः। ४१२ इति परिधाने दोषः। परिधाय भोजने चाण्डालादिस्पर्श वाऽधिकदोपः। नीलीरता परीधाय भुब्बा नानाईकस्तथा । विरावन्तु व्रतं कुर्यात् छित्वा गुल्मलता प्रपि। मनुः न जीर्णमलवदवासा भवेच्च विभवे सति । जावालिः,- ना मेकञ्च वसनं परिदध्यात् कथञ्चन । तया परतं वर्जयेत् । असम्भवे तदपि धीतं ग्राधम् । वस्त्रपरिधानम्। नूतनपरिधाने मन्त्रः,-"परिधास्ये यशो धास्ये दीर्घायुदाय जरदष्टिरमि गतव जीवामि शरदः सुवर्या रायस्पोपमभि- संव्यययिये " पूर्वभूते मन्त्राभावः। “पधोनाभ्युपरि जान्वारशद- योन नातो न्यून”मिति किञ्चिदाधिक्ये न दोषः । यामे पृष्ठे तया नाभी कचधयमुदाद्वतम् । विभिः कः परीधत्त यो यिमः स गचिः स्मृतः। तन येटितवनस्य प्रत्वकमान्तं पृष्ठे मध्य यामकदा प्राक्- प्रान्तं नाभी यनदेशान्तराने प्रयेगयेत्। एतदेयोलम्,- परिधानाद परिः कचा निदहा घासरी भयेत्। ४५ ·नित्याचारप्रदोष एकादेशवहिर्भावेऽपि दोषः । उत्तरीयवस्वञ्च समाख्थयोत्तराना- च्छादकम् । तदेकदेशाच्छादनेऽप्यविरुदमेव । अापस्तन्य',- "नाधोवस्त्रैकदेशेनोत्तराङ्गं छादयेत् ।” प्रतिनिधित्वेन प्राप्तस्य निषेधः । यत्तु ग्टह्यम,–“एकञ्चेत् पूर्वसवोत्तरवस्वं छादयोत" इति तसमावर्तनागमेव । तेन वजासम्भवे प्रतिनिधिरूपच क्षोमाजिनवकलादिग्रहणम् । अत्र च,-देवागारथाइगोष्ठवन- सन्ध्यामाधुसङ्गमगुरुसविध्यग्न्यागारविवाहस्वाध्यायभोजनेयु दक्षिण- पाणेम्वादहिकरण तत्तत्कांगपाणिसंस्कार इत्यादुत्तरोय- वस्त्रस्य यन्नोपवीतवद्वारणम् । “याहे चापसव्यं वासीयन्नोपवीते कवेति पित्रा नियम्यते। देवेऽर्थादेव सय्ये धारणम् । 'अन्यकन्भे- खनियम इति। सव्वादमात् परिवष्ट कटिदेश ताम्वरम् । एक वस्त्र विज्ञानीयात् इति लिङ्गात् सबंदा सव्यासे चोत्तरीयधारणमित्याहुः । “नित्यमुत्तरीयं वास: कार्यमपिया सूवमेवोत्तरीयार्थ" इति यद्यपि सूत्रमात्रमुत्तरीयायें विहितं तथापि, यन्नोपवीते हे धाये थोतस्मातेषु कम्मसु । बतीयवोत्तरीयायें वस्त्राना तदियते । इतिवाक्यदर्शनादविरोधाच्च यनोपवीतनवणोपेतं सूत्रमुत्तरीय- प्रन्यामातत्वेन विभूयात् । - तस्य च यज्ञोपवीतत्ववागनेर (11 C दरम्ननियम रति।

·निवाचारमदोपः। १२५ वस्त्र कार्यकारित्वात्। यूपकार्यकारिणि परिधी परिधिमन्यत् यज्ञोपवीतमन्न एव भवति मन्तः। अत्रोत्तरीयार्थ इति “अर्ध" पदेनोत्तरोयप्रयोजनमुद्दिश्य यज्ञोपवीतं विधीयते । उत्तरोयप्रयो- जनञ्च नित्यधारणफलं पापक्षयः कोपकारच । तेन-- होमदेवार्चनाद्यासु क्रियाखाचमने तथा । नेकवस्त्र: प्रवर्तत हिजो वाचनिके जये। इति यत्र एकवस्त्रनिन्दाकल्पितविधिना दितीयवस्त्रमुत्तरीय- कर्भाङ्गत्वेन विधीयते तत्कायेऽपि यज्ञोपवीतं विधीयते । यया “गमीमय्यः स्रुचो भवन्तीति स्रुपदोपस्थितपालायादिकार्थे समीविधि र प्रधानसाधारणपालागादिकार्ये विधीयते । एवम्,- न भायादर्शनेऽशीयावेकवासा न संस्थितः । इत्यत्रापि भोजनकाले निन्दाकल्पितविधिनोत्तरीयमेव विधी- तस्य च फलं नित्यकम्मान्तरवत् पापक्षयः । कार्येऽपि विहितं भवति विनिगमनाऽविरहात् । यत्त,- नकवासा जपेन्मन्बं बहुवस्वाकुलोऽपि न । इति जपकाले वहुवस्त्रत्वनिषेध: "न वासोभिः सहाजन." मिति सानानिषेध तत्र जपकाले खानकाले च वस्त्रान्तरसत्व- ऽपि यञोपवीतस्य बस्तत्वाभावाद बहुवस्तवाभावः। घान च यते । तेन तत्- 41. भवितवमान । । तनुपसिमित माति योग यिने । D .54014.1 कार."

·१६
नित्याचारप्रदीप ।
यद्यपि कात्यायनेन "कुगोपग्रही वदशिखो यत्रोपवीती"त्येवोन
नोत्तरीय, तया "निप्पोध मानवस्त्र"मित्येकत्व मानवस्त्रस्यानूद्यते
तथापि कात्यायनीयस्य नोत्तरीयपरिसख्यात्वं परिसंख्यादीपादेव।
"निप्पोद्य खानवस्त्र"मित्वेकलं संस्कारगतमविवक्षितम् । तेन
होमदेवार्चनाद्याचित्याद्युपपदेन (इति “आदि” इत्युप०) मान
ऽप्युत्तरीयं विहितमेव । तेन न 'कथिद्दोपः । उत्तरीयमन्त्र',
"यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्रावहस्पती। यशो भगव माऽवि-
दद यशो मा प्रतिपद्यताम्।” नूतनवस्ने । पुरातने मन्त्राभावः ।
नवोष्णीपे मन्त्रः,-
युवा सुवासाः परिवीत धागात्
स उ येयान् भवति जायमानः ।
तं धीरासः कवय उन्नयन्ति
स्वाध्यो मनसा देवयन्तः ॥
इति।
वस्त्रपरिधानानन्तरं योगियाज्ञवल्करः,-
प्रक्षात्योरू मृदाद्भिय हस्ती प्रक्षाल्य वै तथा ।
तया,
खात्वा सध्ध वासोऽन्यज्जवे मशोधयेन्मृदा ।
उरुजडावालनं वारुणसाने गुदजलसंसर्गशोधनार्थम् । 'तया
च परागर
11) D विदोष व्यर्थ
(
Vaदा परामर ।

·नित्याचारमदीप अपवित्रीकते ते तु कौपीनयुतवारिणा । इति कौपीनतोऽपानच्युतेन जलेनेति लक्ष्मीधरेण व्याख्यातम् । ['गुदजलसंसर्गाभावे सति ततः प्रक्षालयेत् पादौ मृत्तोयेन विचक्षणः । इति नरसिंहपुराणोक्तं पादप्रक्षालनमात्रम् । तत्र (ततः) यथोतरूपेण परिभाषानुसारेण तिलकग्रहणम् । शङ्खचक्रादिधारणञ्च पूर्वोक्तरीत्या। यथोक्तरूपेण यज्ञोपवीत- धारणम् । नवयज्ञोपवीतधारणे ब्रह्मोपनिषदुक्तो मन्त्रः,- यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं वृहस्पतेय॑त् सहजं पुरस्तात् । आयुष्यमग्रंथ प्रतिमुञ्च शुभ यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ॥ अथवा “यन्त्रोपवीतमसि यन्त्रस्य खोपवीतेनोपनेह्यामि ।" अगार्क (१) लिखितो मन्त्रः । मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । असु प्रास्य विनष्टानि ग्रहीतान्यानि मन्त्रवत् ॥ तथा,-मेखलादण्डाजिनयञोपवीतावपाते हुत्वा यथार्यमुपेयात् । अवपात: पादमार्गण निःसरणम् । वयी च ऋक्- वय्या (1) ... C Out the portton bracketed.

·1 नित्याचारप्रदीप वयम् । “तुभ्यन्तामगिरः ।" "पुनर्मनः ।" "अग्ने व्रतपा" इति । तेन होमः । रुद्राक्ष वारणम् । पद्माचधारणम् । तुलसीकाठ- मालाधारणम्। विष्णुनिम्माल्यधारणम् । “अलङ्करणमसि भूयो ऽलङ्करण मे भूयाः ।" इति वर्णमुद्रिकाधारणमनामिकायाम् । तेनैव मन्त्रेण तर्जन्यां रजतमुद्रिकाधारणम् । कर्णयोः कुण्डल- धारणम् । हिरण्यमालाधारणञ्च । शिखाबन्धनम् । पवित्रीपग्रह- कुशधारणञ्च परिभापोक्तरीत्या । 'अथ सन्ध्या। योगियाञवल्कर',-- अतः परं प्रवक्ष्यामि सन्ध्योपासननिर्णयम् । अहोरात्रक्वतात् पापाद यामुपास्य प्रमुच्यते ॥ सन्ध्याहीनोऽशुचिनियमनहः सर्वकम्मसु । यदन्यत् कुरुते कम्म न तस्याप्नोति तत्फलम् ॥ छन्दोगपरिशिष्टे,- अनहः कम्मणां विप्रः सन्ध्याहीनो यतः स्मृतः पूर्व सन्ध्यां सनक्षत्रामुपक्रम्य यथाविधि ॥ गायत्रीमभ्यसेद विद्वान् यावदादित्यदर्शनम् । । D अथ सन्ध्या निर्णय । • तस्य फलभागभवेत् । D

·१५.
नित्याचारमदीप
यान्नवला,
यावन्तोऽस्यां विकम्मस्थाः पृथिव्यां वालिशा हिजाः ।
तेषां हि पावनाय सन्ध्या सृष्टा स्वयम्भुवा ॥
सन्ध्या वेन न विज्ञाता सन्ध्या नैवाप्युपासिता ।
जीवन्नेव स शूद्रत्वं मृतः खा चाभिजायते ॥
'नोपतिष्ठति यः पूर्वामुपास्ते न च परिमाम् ।
स शूद्वद् वहिष्कार्यः सर्वमाद हिजकरमणः ॥
'सन्थ्यां नोपासते विप्राः कयन्ते ब्राह्मणाः स्मृताः ।
कामं तान् धाम्भिको राजा शूट्रकम्मस योजयेत् ॥
याचवकाशातातपो,-
ग्रहेषु प्रावती सन्ध्या गोठे शतगुणा स्मृता ।
नदीपु गतसाहसी अनन्ता शिवसविधी ।
अनृतं मद्यगन्धव दिवामैथुनमेव च ।
पुनाति बपनस्याचं वहिः सन्ध्याभ्युपासिता ।
योगियाञवल्काः,-
झामधडी तु सततं दिवसाना यवाक्रमम् ।
सन्ध्या'मुहर्तमावध हासडो तु सा स्मृता । (क)
विलियब .
D
.
1 D. C .राभ्युपारिता
हितिवद...
सभाएको हार..
१४) रमदान -गामा Rar VAधातमम् ।
मामासाना तामाताwinfran।

·8.
नित्याचारप्रदीप ।
मुहर्त नाडीद्वयम् । तथा,-
सन्धो सध्यामुपासीत नास्तगे 'नोहते रवी ।
सम्बत,
पूछी सन्ध्या सनक्षत्रामुपासीत यथाविधि ।
सादित्या पथिमा सन्ध्यामदास्त मितभास्कराम ॥
वोधायन ,-"सुपूवीमपि पू सुपक्रम्य उदित आदित्य
समाप्नुयात् । अस्त मितमुपक्रम्य सुपयादपि पश्चिमाम् । सन्ध्ययीय
सन्तत्या अहोरात्रयोय सन्तत्यै।' सुपूर्जी बहुपु नक्षत्रेषु दृश्यमानेषु
समारभ्येत्यर्थ । अपिशब्दादम्पनक्षत्रदर्शनेऽप्यारम्भ ।
सुपवादपि बहुनक्षत्रदर्शनेऽपि समापनम् । बोधायन,
अनागतान्तु ये पूछा नातिकान्तान्तु पश्चिमाम् ।
सन्ध्या नोपासते विप्रा कयन्ते ब्राह्मणा स्मृता ॥
साय प्रात सदा सन्ध्या ये न विप्रा उपासते ।
काम तान् धाम्भिको राजा शूद्रकम्मस योजयेत् ॥
सावञ्च
योगियानवल्कर,-
सध्या उपासिता येन विष्णुस्तेन उपासित ।
तथा
विगत्कोयम् विग्याता मन्देहा नाम राघमा ।
माद्यन्ति महमांशमुदयन्त दिने दिने ।
(1) १८ मोद्यते।

·नित्याचारप्रदीपः। ४६॥ अहन्यहनि ते नित्वं सूर्यमिच्छन्ति खादितम् । 'अथ सूर्यस्य तेषाञ्च युद्धमासीत् सुदारुणम् ॥ ततो देवगणा: सबै ऋययय तपोधनाः । सन्ध्येति तमुपासीनाः प्रक्षिपन्ति महन्नलम् ॥ ॐकारब्रह्मसंयुलं गायत्रया चाभिमन्वितम् । तेन दयन्ति ते दैत्वा वचीभूतन वारिणा ॥ तं सूर्य सन्ध्येत्युपासोना जलं प्रक्षिपन्ति । चयाणाञ्चैव देवानां ब्रह्मादीनाञ्च सनमः। सन्धिः सर्वसुराणाञ्च सन्ध्या तेन उदाहृता ॥ गरीयसौ तु भूतानां तस्मात् पैत्री तर्हि सा । पैत्री पिटजननार्था व्रह्मणः सूनुः सन्ध्या । सन्धिते त परे सूक्ष्मे निर्गुणे गुणवोधिनि । प्रधानपुरुपातोते सन्धिते सन्धिरुयते ॥ (?) सन्ध्येति तमुपासीना इति यदुवं तस्यायं शेषः। परे सूतो अविद्याजीवभिबे निर्गुणे प्रपञ्चहीने गुणबोधिनि जनवर्गस्य साक्षिणि परमात्मनि व्रह्मबुद्दया सन्धिते। युनय प्रस्तुतत्वादादित्य- मण्डले एवंविधपरमामबुदा सन्धिते । सन्धिः सन्ध्यागन्दः। सामानं सर्वसाचिणं निष्णुपब्रह्माहमिति जाला तदेव सूर्य- मण्इलामकमिति बुद्धिः कार्या। एवं सन्ध्याशब्दार्थः। C. तथा सूर्वसन २)C दहन्नि.1

·नित्याचारप्रदोप।
अतएवोक्तम्,-
सन्ध्यावयन्तु कत्र्तव्यं द्विजेनात्मविदा सदा ।
प्रात्मविदा 'ब्रह्मात्मैक्यज्ञानवर्तति। एवञ्चाञ्जलिप्रक्षेपकाले
तथा ध्यानं कार्यम् । एवञ्च सन्ध्याशब्दार्थः । तादृश्यध्यानसहितो-
ऽनलिप्रक्षेपः गायवीजपयेति इयं प्रधानम् । “पूवी सन्ध्यां जपं-
स्तिठे"दित्यादिना जपेऽपि सन्ध्याशब्दप्रयोगात् ।
तथा अघमर्पणसूतस्य ऋप्यादिकमभिधाय,-
यथाखमेधः मातुराट् सर्वपापापनोदकः ।
तथाघमर्पणं सूक्तं सर्वपापापनोदकम् ॥
सिन्धुदीपं भवेदा गायत्रीच्छन्द एव च ।
आपस्तु दैवतं प्रोक्तं विनियोगस्त मार्जने ॥
सर्वव पावनं कम्म अवलिङ्गानामुदाहृतम् ।
कोकिलो राजपुत्रस्त द्रुपदा आर्पमुच्यते ॥
आनुष्टुभं भवेच्छन्द आपश्चैव तु देवतम् ।
सीवामण्यामवभृथसाने तु विनियुज्यते ॥
द्रुपदा नाम सा देवी यजुर्वेदे प्रतिष्ठिता ।
अन्तर्जले विरात्त्य मुच्यते ब्रह्मइत्यया ॥
अप: पाण्योः समादाय तिः पठेद द्रुपदा ऋचम् ।
तज्जनं मूर्हि विन्यस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
D
शामेकाचानवतेनि।
नधिनियुच्यते।
(३. 4. D यह प्रतिषिता ।
D
.

·नित्याचारदोष ।
एवं ज्ञात्वा तु मन्त्राणां प्रयोगं वै हिजोत्तमाः ।
सन्धयामुपासते 'यद यद यथावणं निबोधत।
अघमर्पणस्य मार्जने आपोहिष्ठेत्यस्य मार्जने द्रुपदायाय
मूहि जनसेके प्रयोग नात्वामीपामृप्यादिकञ्च ज्ञात्वेत्यर्थः । तेन
द्रुपदामन्वत्रिराहत्तमन्त्राभिमन्त्रितजलमेकः शिरसि सन्धयागमुक्त
भवति ।
ईशानाभिमुखो भूत्वा शुचिः प्रयतमानसः ।
आचान्तः पुनराचामेहतमित्यभिमन्वा च ॥
हिराचम्य "ऋतञ्च सत्व"मित्यघमर्पणेनाभिमन्वयाचामन्नलं
पिवेदित्यर्थः।
-
विराहत्य तु सावित्री प्रणवं व्याहृतीस्तथा।
प्रणवानन्तरं व्याहृतित्रयं ततो गायत्रीति क्रमः ।
प्रणवो भूर्भुवःस्वय सावित्री च टतीयका।
इति छन्दोगपरिशिष्टात् । मार्जन च 'कुशाग्रोदकसेकः ।
शिरसो मार्जनं कुर्यात् कुशैः सोदकविन्दुभिः
इति छन्दोगपरिशिष्टात् । तथा;-
मार्जनञ्च तया कृत्वा पापोहिष्ठेति मार्जयेत् ।
सार्दामचन्तु प्रक्षिप्य अई सान्तुि निक्षिपेत् ।
• यद्यद
• यारद यथा •| Halayudh+5 जारपसस ed.
यथावत्तचिमोधता
(२) D. पुयायस्पोटकै ।

·नित्याचारपदोप । अधोभागविसृष्टाभिरसुरा यान्ति संचयम् । सर्वतीर्थाभिषेकच जड्ड सम्मानाद् भवेत् ॥ अघमर्षणसूक्तेन मार्जन कारवेत् तत. । शन्न प्रापस्तु द्रुपदा कामतः सम्प्रयोजयेत् ॥ कामत इच्छया मन्त्रीलफलकामनायामित्यन्चे । “शन प्राप" इत्यादि काम्यविपवमिति लक्ष्मीधर'। छन्दोगपरिशिष्टेत, अत.परं प्रवक्ष्यामि सन्ध्योपासनिक विधिम् । अनई. कम्प्रेणा विप्रः सन्ध्याहीनो यतः स्मृतः ॥ मव्ये पाणौ कुशान् शत्वा कुऱ्यांदाचमनक्रियाम् । सव्य. सोपग्रहः कार्यों दक्षिण: सपवित्रकः । कम्मान्त वारिणामानं परिक्षिप्य समन्ततः । गिरसो मार्जन कुर्यात् इत्याचमनदयाघमर्पणमन्त्रितजलपानकम्मान्ते पूर्व वारिणामान सर्वतो वेष्टयित्वा रक्षां कुर्यादित्यर्थः । मार्जनानन्तर गडा,- व्याहतोः कीर्तये 'चैव तथैवाक्षरमव्ययम् । व्यातीरिति बहुवचन कपिञ्चलाधिकरणन्यायेन बित्वपरम्। अध्यय प्रणवः । इदच्च पूर्वनिबन्धकारैरलिखितत्वात् “स्मृतिशास्त्र- विकल्प स्यादितिन्यायेन वैकल्पिकम् । प्राणायामाइजपरूपस्यानुवाद इत्यन्ये । तथाच,- उपमयेत् ततः पयान्मन्त्रणानेन मन्चवित् । मार्जनात् व्यावृतिमणवकीर्तन - ·नित्याचारमदोय । १६५ इति। नर- 'मन्तवरसि भूतेषु गुहायां विश्वतो मुखः । वं यजस्वं वषटकार प्रापोज्योतीरसोऽमृतम् ॥ तेन व्यातिप्रणवकीर्तनपदेन प्राणायाममनद्य तहारा तदनाचमनानुवादेनान्त 'सरसीति मन्यविधिः । सिंहपुरापे,- दर्भेषु दर्भपाणिः सन् प्राङ्मुखः सुसमाहितः । [प्राणायामांस कुर्चीत] वशिष्ठाङ्गिरोहस्पतिवौधायनाः,-. सव्याहृति सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । विः पठेदायतमाणः प्राणायामः स उच्यते ॥ छन्दोग परिशिष्टं कात्यायन, भूराद्यास्तिन एवैता महाव्याहतयोऽव्ययाः । महर्जन सत्वं गायत्री च गिरस्तथा ॥ पापोज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्मभूर्भुवः स्वरिति शिरः। पति- प्रतीकं प्रणवमुञ्चारवेदन्ते च शिरसः । प्रतिप्रतीकं प्रति याहृतीत्यवः। अन्तरति.. • परतोति.1 Omits the portion bracketed, पापायाभासु पुचीत प्राइम समातिए । 10) Dपरिपिरन्तु पात्यायन ।। C ·विपयाक्षेपी चतुर्थ” इति वाह्यत्तिखासो रेचकोऽन्तरवृत्तिः खासः नित्याचारप्रदोपः। एप एतां सहानेन तथेभिर्दशभिः सह । (१) विर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ आयतप्राणस्त्रिर्जत् स प्राणायाम इत्युक्ते एककमाया यामे पूरके कुम्भके रेचके च त्रिवारजपः । । प्राणायामजपत्वं किन्तु त्रितयं मिलित्वा ] प्राणायामत्वमिति वाचम् । प्रत्येकस्यैव प्राणायाम लक्षणलक्षितत्वात् । पतञ्जलिः,-"तस्मिन् सति खासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणा- यामः ।” खासस्य प्रश्वासस्य च गतिविच्छेदस्विष्वनुगतः । तथा “वाह्याभ्यन्तर स्तम्भवृत्ति"रिति त्रितयलक्षणमुक्ता “वाह्याभ्यन्तर- न च प्रत्येकस्य तथा मनसा स्थानविशेषध्यानपूर्वक- पूरकः स्तम्भवत्तिः कुम्भकः । अतुध इति। योगियाज्ञवल्केऽपि,- भूर्भुवः स्वमहर्जनस्तपः सत्यं तथैव च । प्रत्योङ्कारसमायुक्तं तत्सवितुर्वरेण्यम् ( • खपि) ॥ ॐ आपो ज्योतिरित्येतत् शिरः पथात् प्रयोजयेत् । एष मन्वप्रयोगस्तु प्राणायामनिरोधने । (क)विरावर्तनयोगोऽयं प्राणयामस्तु शब्दितः । Omits the pertion I racketed प्राणायामत्य किन्तुलितयं मिनित्या प्राणायाममिति वाच्यम् । प्रत्येक नपा बक्षिवत्वात्। (२) D स्तम्य ति.. bec Jaley udlia's Argu प्रकरणम्। IU D . विवर्तनयागेन प्रायो मायामामा

·नित्याचारमदोप.।
वित्तमन्त्रकस्य प्राणायामत्वमुत्ता तस्यैव वैविध्यमाह,-
रेचकः पूरकः कुम्भः प्राणायाम(म:)त्रिलक्षणः ।
-
-
तथा,
आसने सम्यगासीनो वायुनाऽपूर्य चोदरम् ।
कुम्भकेन त्रिरावृत्ति दक्षिणेन च रेचयेत् ॥
इति । अत्रापि त्रिरावत्येति पूरकरेचकयोरपि सम्बध्यते ।
पासनञ्च पद्मस्वस्तिकभद्रादिवक्ष्यमाणलक्षणम् ।
वाद्यस्थित नासपुटेन वायु-
मालप्य तेनैव शनैः समन्तात् ।
नाड़ीर सर्बाः परिपूरयेद् यः
स पूरको नाम महानिरोधः ॥
न रेचको नैव च पूरयोगो
नासाग्रवर्ती स्थित एव वायुः ।
सुनिश्चलं धारयते क्रमेण
कुम्भाख्यमेतत् (मेत) प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥
निष्कृष्य नासाविवरे विशेष
प्राण वहिः शून्यमिवानिलेन ।
निरूप्य सन्तिष्ठति चोर्द्धवायुः
स रेचको नाम महानिरोधः (ख)
(प) निकम्य नासाविवरादशेष प्राण दहि शून्यमिवादिन।
निरमन तिति चोईगयु स रेचकोनाम महान् निराध ।
See Halayudha's ब्राझापसबसे प्रापायामाकरणम् ।

·४६८ नित्याचारपदोपः। नासिकान्तश्च उच्छासो भातः पूरक उच्यते । कुम्भको निश्चलवासो मुच्यमानस्तु रेचकः ॥ विष्णुपुराण,- प्राणाख्यमनिलं वश्यमभ्यासात् कुरुते च यः । प्राणायामः स वित्नेयः सबोजोऽवीज एव च ॥ - तथा, परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिली। *कुरुतः स विधा तेन वतीयः संक्रमात् तयोः । कुम्भकस्यैवं प्रकारत्रयम् । गुदमूलस्याकुचनेनापानमाकप्य प्राणस्य कुम्भकेन स्तम्भने प्राणेनापानाभिभवः । कुम्भकेन प्राण- स्तम्भनानन्तरमपानस्योर्द्धमाकर्षणेऽपानेन प्राणस्थाभिभवः । तदुई- माकुञ्चनस्तम्भनयोरनुवृत्तौ इयोः साम्यम् । तदुक्तं भगवद- गीतायाम्,- अपाने जुद्धति प्राणं प्राणपान तथापरे। प्राणापानगती नद्धा प्राणायामपरायणाः ॥ इति । पूरके च वामनासया पूरणम् । “लया पूरयेद वायु"- मिति स्मृतेः । “दक्षिणेन विरेचये"दिति पिगलया कुम्भकानातरं विरेचनम् । तथा,- भयो। . D (a) A. C. कुरते .. D संयमात् ।

·नित्याचारप्रदोपः। રહ अनुष्ठानामिकाभ्याच कनिष्ठाइलिनापि च । प्राणायामजपं कुयान्मध्यमां तर्जनीं विना ॥ इति वामनासापीड़नमनामिकाकनिष्ठाभ्यां रैचनकाले । 'दक्षिणनासापीड़नमगाठेन पूरक । व्यासः- आदानं रोधमुत्सर्ग वायो'स्विस्तिः समभ्यचेत् । पूरादिवयं त्रिवारमभ्यसेदित्ययः। योगियाञवल्काः,- विविध केचिदिच्छन्ति तथैव नवधा परे । नवधा पूरकादिषयविवाराभ्यासेन । एवञ्च । सन्ध्याप्राणा- थामे पूरकादिविकचिरभ्यासः । अत्र] प्राणायामो विविधः । सबीजो निर्बीजः । जपध्यानोपेतः सवीजः। तदहितोऽवीजः । सध्यायां सबीज एव प्राणायामः । जपो मन्त्रस्य प्रणवसप्तव्याहृति- गायत्रीशिरःप्रत्येकामणवात्मकस्य । ध्यानं साकारबाचिन्तन- पूर्वक मन्वार्थनिराकारध्यानम्। योगियाञवल्काः,- नीलोत्पलदलश्यामं नामिमध्ये प्रतिष्ठितम् । चतुर्भुज महात्माने पूरकेए विचिन्तयेत् । कुम्भकेन इदिस्थाने ध्यायेञ्च कमलासनम् । ब्रह्माणं रसगौराङ्गं चतुर्वन पितामहम् ॥ रेचकेनेखरं ध्यायेल्ललाटवं महेश्वरम् । शुद्धस्फटिकसद्धारा निर्मलं पापनाशनम् ॥ ( BAD C क्षमासा.. •तिम समभ्यमेत् । Onits the portiou bracketed. ४७

·नित्याचारमदोप ।
'मन्वजपस्य च प्राणायाम वाचिकजपे प्राणरोधभनय (भन स्य)
प्रसङ्गात् । (प्रसङ्गात् ) मानसत्वेन ।
शब्दार्थचिन्तनाभ्यास. स उत्तो मानसी जय ।
इति। अर्थचिन्तन प्रणवव्याहृतिगायत्रीशिरसा ब्रह्मात्मा
नुसन्धानमेव । योगियानवल्का',
-
सावित्रवाचव मन्त्रार्थ ज्ञाला चैव यथार्थत ।
तस्या यदुक्तच्चोपास्य ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
तच्छब्देन तु यच्छन्दो बोडव्य सतत बुधैः ।
उदाहते तु यच्छब्द तच्छब्दः स्यादुदाहृतः ॥
देवस्य सवितुर्यच भर्गमन्तर्गत विभु (विभु)।
ब्रह्मवादिन एवाहुर्वरेण्य सोऽस्मि धीमहि ।
चिन्तयामो वय भर्गो धियो यो नः प्रचोदयात् ।
धर्मार्थकाममोक्षेषु बुद्धित्ति (वृत्ति) पुन पुन ।
बुद्देर्योधयिता यय नित्याका पुरुषो विराट् ।
सवितुस्त वरेवन्तु सत्यधम्माणमीखरम् ।
पहिरखवर्णवपुप ध्यायेत् त विष्णुसङ्गितम् ॥
भाजते दीप्यते यस्माज्जगदन्ते दहत्यपि ।
भाजते स्वेन रूपेण तस्माद भर्ग इति स्मृत. ॥
(1) D
मन्त्रजपणापा."
(6) D शिरण्यापुरषम ।

·नित्याचारमहोप ।
(क)दोप्यते द्योतते यस्मात् क्रीड़ते द्योतते दिवि।
तस्माद्देव इति प्रोजः स्तूयमे (ते) सर्वदैवतैः ।
स वेत्ता सर्वभावानां सर्वभावाच सूयते ।
भयनात् पालनाच्चैव सविता तेन चोयते ।
वरेण्यं वरणीयं तजन्मससारभीरुभिः ।
पादित्वान्तर्गतं भर्गः स्तूयते वै मुमुक्षुभिः ।
जन्ममृत्युविनाशाय दुःखस्य विविधस्य च ।
ध्यानेन पुरुपो यश द्रष्टव्यः सूर्यमण्डले
चोगियाञवल्काः,-
माणस्यायमन क्षत्वा आघामेत् प्रयतोऽपि सन् ।
मैत्रायणीयग्रह्यपरिशिष्टम्,-
मातः सूर्यच मेत्युका सायमग्निय मेति च ।
भापः पुनन्तु मध्याई कुादाचमन ततः ।
गह',-
उपसशेत्ततः पयान्मन्त्रेणानेन धर्मवित् ।
मन्तबरसि भूतेषु गुहाया विखतो मुखः ।
त्व यस्त्व वपट्कार भापीन्योतीरसोऽमतम् ।
याप्येव मन्तविकल्पस्तयापि वाजसनेयिभिः प्रायेण शादोश
परिग्रहात् तदुयो मन्त्रः। यानवत्याः-
(0 रोयते मोडते याद रहते शोभत दिति।
Metharulhas बाइपहले प्रापापामारपम् ।

·मित्याचारपदोप । रेव । प्राणानायम्य सप्रोक्ष्य वृाचेनाव्दैवतेन तु । प्राणायामानन्तरमदैवतेनापोहिष्ठत्वादिना देहप्रोक्षणं कुर- मन्यव दृष्टत्वात् । योगियाज्ञवल्कर', अप पायोः समादाय वि पठेद द्रुपदासचम् । तज्जल मूर्ति विन्यस्य सर्वपापै प्रमुच्यते ॥ एव ज्ञात्वा तु मन्वाणा प्रयोगच यथाविधि । सन्ध्यामुपासते यवद यथावर्ण निबोधत ॥ 'इत्येव वाक्वेन सन्ध्यानत्वावगमात् फलश्रुतेरर्थवादल समुनृत्योदक पाण्योजया विद्रुपदा चिपेत् । इति व्यासवाक्याच । छन्दोगपरिशिष्टे,- करणोदृत्य सलिल 'प्राणमासज्य तव च । जपेदनायतासुर्वा विः सक्कद वाघमर्पणम् ॥ उथ्यायार्क प्रति प्रोत् विकेणाञ्जलिनाम्भस. । विकेण प्रणवव्याहृतिगायनयात्मकेन। तैत्तिरीयश्रुति , "उत्तिठन्त इवा तानि रनास्यादित्य योधयन्ति यावदस्तमन्वगात् नानि हवा एतानि रक्षासि गायत्रियाऽभिमंन्वितनाम्भसा बाम्बन्ति । "तटु इवा एते प्रवादिन. पूर्वाभिमुखा सख्याया गायवियाऽभिमन्विता पाप अई विक्षिपन्ति ता एता - 1) D इत्येवाको सन्या .1 .माचमान्य."

·३०३
नित्याचारपदोप।
आपो वजीभूत्वा तानि रक्षांसि 'मन्देहारुणे हीपे प्रक्षिपन्ति ।"
योगियाञवल्करः,
त्रिंशत्कोव्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः ।
प्राट्रवन्ति सहस्रांशमुदयन्तं दिने दिने ।
तया,
सध्येति तमुपासीनाः प्रक्षिपन्ति महजलम् ।
तेन ते विप्रणयन्ति वजीभूतन वारिणा ॥
व्यासः-
कराभ्यां तोयमादाय गायना चाभिमन्वा च ।
आदित्याभिमुखस्तिष्ठन् त्रिः क्षिपेत् सन्ध्ययोईयोः ।
विरित्येतस्य क्रियाविशेषणत्वात् करदयफरणकगायनाभि-
मन्चितजलप्रपत्रयं शब्दार्यः । “तिन पाहुतो होती"तिवत्
संस्थाया भेदकत्वात् ।
तेन न सचद गायत्रीप्रक्षेप: किन्तु
वारवयं जलग्रहणमभिमन्त्रण प्रक्षेपय ।
इदश्च सायं प्रातवं-
कल्पिकं छन्दोगपरिगिटोलकानतिविधिना। मध्या त्वेक
एवावलिः।
जलप्रक्षेपकाले सन्ध्याखरूपध्यानम् । योगियानपरकरः-
पूची सध्या तु गायत्री सापियो मध्यमा स्मृता।
या भवेत् परिमा सन्ध्या मा विनया मरस्वती।
11 D मन्दे मापस्मोति।

·३०२ नित्याचारपदोपः। रेव । प्राणानायम्य संप्रोक्ष्य वृाचेनाव्दैवतेन तु । प्राणायामानन्तरमव्दैवतेनापोहिष्ठेत्यादिना देहप्रोक्षणं कुर्भ- अन्यत्र दृष्टत्वात् । योगियाञवल्करः, अप: पायोः समादाय त्रिः पठेद द्रुपदामृचम् । तज्जलं मूर्ति विन्यस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ एवं ज्ञात्वा तु मन्त्राणां प्रयोगच यथाविधि । सन्ध्यामुपासते यवद यथावणं निबोधत । 'इत्येवं वाक्येन सन्ध्याइत्वावगमात् फलतेरर्थवादत्वं समुदृत्योदकं पाखोनंघा वि?पदां क्षिपेत् । इति व्यासवाक्याच। छन्दोगपरिशिष्टे,- करणोदृत्य सलिलं 'प्राएमासज्य तत्र च। जपेदनायतासर्वा विः सकद वाघमर्पणम् । उयायाकं प्रति प्रोहेत् विकेणाञ्जलिनाम्भसः । विकेण प्रणवव्याहृतिगायनयात्मकेन। तैत्तिरीयातिः,- “उत्तिठन्त हवा तानि रक्षास्यादिवं योधयन्ति यावदस्तमन्वगान् तानि हया एतानि रघासि गायवियाऽभिमन्त्रितनाम्भसा धान्यन्ति ।" "तटु इवा एते वधवादिन. पूर्वाभिमुखाः सन्ध्यायां गायत्रियाऽभिमन्त्रिता प्राप नई विक्षिपन्ति ता एता D इत्येव वारये सध्या । •प्राधान्य."

·जलप्रक्षेपकाले सन्ध्यावरूपध्यानम् । योगियान्नवत्काः-
या भवेत् पश्चिमा सन्ध्या सा विनया सरस्वती
नित्याचारप्रदोषः।
३०२
आपो वजीभूला तानि रक्षांसि 'मन्दहारणे होपे प्रक्षिपन्ति ।"
योगियान्नवल्काः,-
विंशत्कोव्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः ।
माद्रवन्ति सहस्रांशुमुदयन्तं दिने दिने ।
तया,-
-
सन्ध्येति तमुपासीनाः प्रक्षिपन्ति महज्जलम् ।
तेन ते विप्रणश्यन्ति वजीभूतेन वारिणा ॥
व्यासः
कराभ्यां तोयमादाय गायत्रया चाभिमन्वा च ।
आदित्याभिमुखस्तिष्ठन् त्रिः क्षिपेत् सन्ध्ययोईयोः ॥
त्रिरित्येतस्य क्रियाविशेषणत्वात् करदयकरणकगायनाभि-
मन्वितजलप्रक्षेपत्रयं शब्दार्थः। “तिस्र आहुती होती"तिवत्
संख्याया भेदकत्वात् ।
तेन न सकद गायत्रीप्रक्षेपः किन्तु
वारत्रयं जलग्रहणमभिमन्त्रणं प्रक्षेपश्च ।
इदञ्च सायं प्रातवें-
कल्पिक छन्दोगपरिशिष्टोक्तीकाञ्जलिविधिना
एवाञ्जलिः।
। मध्याह्न खेक
पूछी सन्ध्या तु गायत्री सावित्री मध्यमा स्मृता ।
(1) D मन्देहाहोपे प्रक्षिपन्नोति ।

·३०३
नित्याचारग्रहोप ।
तथा,-
खेता भवति 'सावित्री गायत्री रतवर्णिका।
कृष्णा सरस्वती या सन्ध्यावयमुदाहृतम् ॥
तस्याः सम्प्रदायसिद्धं स्वरूपम् ।
बाला विद्यात्तु गायत्री वीक्षणां चतुराननाम् ।
रक्ताम्बरद्दयोपेतामक्षसूत्रधरां तथा ॥
कमण्डलुधरां देवी इंसवाहनसंस्थिताम् ।
ब्रह्माणों ब्रह्मदैवत्या ब्रह्मलोकनिवासिनीम् ॥
मन्त्रेणावाहवेद विहानायान्ती सूर्यमण्डलात् ।
तत्र (पत्र) ब्रह्मलोकनिवासिनी आसूर्यमण्डलादायान्ती-
मित्यन्त इयं लिष्टम् । तेन ब्रह्मलोकादासूर्यमण्डलादायान्तो-
मित्यभिविध्यर्थमात्रम् । सूर्यमण्डलस्य सन्ध्यात्वात् ।
योगियान्नवल्कयीये तु,-
प्रोद्वार पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवस्व स्तथैव च ।
गायत्री प्रणवधान्ते जप्ये येवमुदाहृतम् ॥
इति सध्याजपेतरजयमुपक्रम्य ध्यानमुक्तम् ।
"प्रणवान्तराहित्यस्य तेनैव वक्ष्यमाणत्वात् ।
खेतवर्णा समुद्दिष्टा कोपयवसना तथा ।
खेतविलेपनः पुष्परलदारय भूपिता।
सन्याज
D • गावती साक्लिो रक।
1. गायती प्रभावाने.. गायली प्राचान्ने ।
INC. पपमानतारादिख ।

·नित्याचारपदीप । आदिल्यमण्डलान्त:स्था ब्रह्मलोकस्थिताऽथवा । अचसूत्रधरा देवी पद्मासनगता शुभा ॥ केचित्तु इदं गायत्रीध्यानं जपकाले कार्यम् । “रक्ता भवति गायवीत्यादि तु सध्याध्यानं जल प्रक्षेप इत्याहुः । वस्तुतो गायत्री- सन्ध्ययोरैक्येन ध्यानमिति व्यवस्थैव । “अत्र मन्त्रणावाहये"दिति यद्यपि जलप्रक्षेपकालीनध्यानानन्तरमुक्तं तथापि योगियान्न- वल्को,- 'तत्रावाह्य जपित्वा तु नमस्कृत्य "विसर्जयेत् । इति श्रुतिक्रमदर्शनात् 'पाठक्रमवाधेन जपारम्भएव गायवधा- वाहनम् । यद्यपि याज्ञवल्केपन,- भावाध्य यजुपानेन तेजोऽसीति विधानतः । इति “तेजोऽसीति यजुरुह्यं तस्य वाजसनेयिपरिग्रहीतत्वेऽपि तैत्तिरीयश्रुतिप्रत्यक्षदृष्ट एवावाहनमन्चः सपरिकरो ग्राह्यः । ततर “यत् प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति तेन पाप्मान मवधून्वन्ति, “असावादित्यो ब्रोति तैत्तिरीयनुतेरनेन स प्रयोगो वक्ष्यते। कार्य 1) D सावितीभ्यार.। (२) D "D यताराद्य ." 10C विवर्जयेत् । पीठक्रम । (ROD ·२७६ नित्याचारप्रदोष । प्रदक्षिणावर्तनम् । तव उद्यन्तमस्तं यन्त"मिति वाक्य शेषा नाध्याई तदभावः। छन्दोगपरिशिष्टे जलप्रक्षेपानन्तरम्,- तचिवमुहयेनाथ उपतिष्ठेदनन्तरम् । सध्याइयेऽप्युपस्थानमेतदाहुर्मनीषिण. ॥ मध्याह्ने उदये वापि विधाड़ादीच्छया जपेत् । तदससक्तपार्णिा एकपादईपादपि ॥ कुर्यात् कृताञ्जलिर्वापि अईवाहुरयापि वा। '[अत्र ] “तचित्रमुद्दयेन" इति सबष्टीकाकाराख्यातम् । कल्पतरीच,-"उदयं तमसस्सरी"ति व्याख्यातमिति पाठ- सन्देहः। कात्यायनेन च उदु त्य चित्रं तच्चतुरुपस्थाय दिवाकरम् । वाड्मन.कम्मजं पाप सर्वमेव व्यपोहति ॥ [ इति।] "उद्दय" मन्त्रस्थाने “तचक्षु रिति नि.सन्दिग्ध- पाठात् “सन्दिग्धमसन्दिग्धेन बाध्यत" इति बलाबलाधिकरणन्या- यात् कात्यायनस्य च वाजसनेयिपरिग्रहात् “तञ्चन्नु"रित्युपस्थाने नचास्य गुणफलार्यत्व पर्णमयोन्यायेनार्थवाद- त्वात्। '[ नरसिंहपुराणेऽपि,-] वतीयो मन्त्रः । C (RJA.C Om to the portion bracketol. •भाष समेत Omits the portions brackateu. D ·. नित्याचारपदोपः। 299 उदु त्यञ्च जपेन्मन्न चिवं तच्चरित्वपि । अब च “उयतिठेत्” इति परस्मैपदात् “जयेत्” इति नारसिंह- पाठाचादित्वाभिमुखमवस्थाय जपमावम् । अर्यप्रकाशनन्बगमेव । "इच्च्या विभाड़ादी"वनुवाकपुरुषसूताभिवसइल्यानां जपः । मध्येऽपि गायत्रीजपायसन्ध्यातः पूछमिच्छया विभाडादीनां जपः । गायत्रोजपादूई यानवकारोक्तो नित्यं जपः। “कताञ्जलि- रूईयाहुवे ति समविकल्पोऽपि सायं प्रातरुपस्थानं कुर्यात्'साञ्जलिरानतः । जईवास्तु मध्या इति वाक्याद वार्तिनीहान्वितयोः पौर्णमास्यमावास्या- व्यवस्थावत् । याज्ञवल्काः,- सन्ध्यां प्राक् प्रातरेवेह तिष्ठेदासूर्यदर्शनात् । जपत्रित्यनुपज्यते । तेन 'सूर्योदयावधिलापरित्यागेनैव जपः पूर्वमन्ध्या। तेन सूर्योदयात् पूच्चे जपसमामी प्रधाननक- (प्रधानेक)देगलोपात् प्रत्यवायएव । तत्काले कम्यान्तरेऽप्यनधि- कारः “मध्याहीनोशचि"रित्युतत्वात् । यत्तु,- ब्रह्मचारी ग्रहस्थर शतमटोत्तरं जपेत् । 1 D. (a) मिरानतम माविरामतः। 11 D. पोर्षमासाबासान। । पारदvिer. पूर्णसभा। •ण्याबाट ·१०८ नित्याचारपदोप। वानप्रस्थो यतिवैव सहस्रादधिकं जपेत् । इति तदपि सूर्योदयावधित्वापरित्यागेनैव । यथा सूर्योदयपर्यन्ते शतसमामिस्तथारब्धव्यम् । असमासो सूर्योदये गतमुदयोत्तरमपि समापनीयम्। आखिनेऽसमाप्ते सूर्योदयेऽम्याखिनसमाप्तिवत् । दैवाच्छतसमाप्तौ सूर्यानुदये शतस्यावृत्तिः कार्या। सूर्योदयात् पूर्वमाशिनसमाप्तौ सूना- वृत्तिवत् । प्रातरनुवाक अरुणोदयात् पूर्वमभूदुपेत्यनः प्राचीन- सूतासमानौ तदाहत्तिवत्। नहि 'कालविशेषेणावच्छिवानां न संख्यासम्बन्धः वेन विकल्पः स्यात्। असंख्यातजपनिष्फलत्वेन श्रुतसंख्यासम्बन्धस्योदयावधिवेऽप्यावश्यकलात् । प्रातरनुवाकादो ऋक्-संख्यासत्वेऽपि कालावधिदर्शनात् । प्रतिपदमारभ्यैकादगीपर्यन्ते हादशसहस्रयीसूक्तजपस्य विधि- दर्गनाच । यत्तु बौधायनः,-"प्रथाप्युदाहरन्ति दर्भेष्वासीनी दर्भान् धारयमाण: सोदकेन पाणिना प्रत्यक्षुखः सावित्रीं सहस्र- रुत्व आवर्तयेत् अपरिमितकलो वा। प्राणायामः प्राणायामस्येव (प्राणानायम्यैव) शतकत्वः । उभयतः सप्रणवां सप्तव्याऽतिकां मनसा वा हादयकत्वः । विभिय प्राणायामः प्रातः साविनी अप्रवदयेन, वारुणभ्यां राविमुपतिष्ठते “इमम्मे वरुण, तत्त्वा यामीति दाभ्याम् ।” एवमेव “प्रात: प्रामुखस्तिछन् मेवा- यामहरुपतिष्ठते “मिवस्य चर्पणो धृतो" मित्रोदयात् “पतिः आखिन- शत- (1) C पारिपाधिपर।

·नित्याचारपदोपः। M प्रजाना"मितिहाभ्याम् ।” अपरिमितकत्वः दशभ्य जई शतादा- गिति लक्ष्मीधरः। प्राणायामः शतकत्वः । यावद्भिः 'प्राणनिरो- धैर्वा शतं भवति । ब्रह्मदयेन प्रणवेन प्राणायामत्रयम् । पत्र सप्तव्याहृति (का) आद्यन्तप्रणवयुलगायवीजपः सहस्रमितः गतमितो दशमितोवा सन्ध्याशब्दार्थः। एतदपि सूर्योदया- वधित्वापरित्यागेनैव "उदित आदित्ये समाप्नुयात्” इति तेनै- वोतत्वात् । अन्येत बौधायनमते सूर्योदयावधिजपः सहस्रादि- संख्यजपथ विकल्पेन सन्ध्याशब्दार्थः] । तेन तन्मते सूर्योदयात् पूर्वमपि शतसमाप्तो सन्ध्या कृता भवति । 'वाजसनेयिनान्त,-~ भोडारं पूर्वमुञ्चायं भूर्भुव: स्व स्तथैव च । गायवीच ततः पथात सन्ध्याकाले जपेत् विकम् ॥ पति नान्ते प्रणवः । ["गायत्रीञ्च तत" इति क्रमप्राप्ती पया- दिति वचनादन्ते प्रणवाभावः ।] योगियाञवल्काः,- एतदक्षर'मेताच जपन् व्यातिपूर्वकम् । सन्ध्ययोरुभयोर्विप्री वेदपुखेन युज्यते । प्रति नान्ते प्रणवः । साग्नेस्त सूर्योदयात् पूर्व होमविधा- नस्य निरवकागत्वेन सन्ध्यायायाधिकारसम्पादकत्वेन पूच्चे करपc. प्रापनि म । Oinith the prrian bracketed, VAcायनेमिना। C. Onuta tle furtuou wscholat. Updat.1 ·नित्याचार हो । ऽपि सूर्योदयात् पूर्व सन्ध्यां समाप्य होमारम्भः । “शयाने(१) श्रीकाम' इति थोकामाग्निहोत्रस्यारुणोदयात् पूर्व करणेऽपि प्रात.मानसध्ययोरविकारसम्पादकत्वेनाग्निहोत्रात् पूर्व कर णम् । अधिकारसम्पादकस्य खाधिकाराभावेऽप्यधिकार्यनु- रोधेनाधिकारः। ['यथा रथकारस्याधानाधिकारसम्पादक- विद्याधिकारः।] अथवा महापातकिनः सन्ध्याधिकारेऽपि निरवकाशप्रायश्चित्तविध्यधिकाराधीनः सन्ध्यामानाधिकारः। न चैवमकाले कृतायाः सन्ध्यायाः काले पुनः करणम् । नहि सोमान्ते कृतायाः सायमाहुतेः पुनः स्वकाले करणम् । दुर्बलस्य सायमाहुत्यनन्तर प्रात:मे कृते वा पुन प्रात.काले करणम् । तदुती “सोमान्ते काल उक्त एव प्रातोम इति, जीवञ्चेत् खः (ख) पुन नै वा कृतत्वादिति च ।” स्वविधिप्रयुक्ताया एव सध्याया अधिकारसम्पादकत्वेन परनिमित्तमपकर्षणमात्रं नानुष्ठान परा धीनम् । स्वविध्यधीनञ्चानुष्ठान ज्ञातमेवातो न पुनः क्रिया । एवञ्च होमसमाप्तानन्तर मायबोजप एवोदयपर्यन्त कार्य इत्वपि नास्ति । सन्ध्याह्यधिकारसम्मादिका न सन्ध्यैकदेशः। होमात् पूर्व समाप्ता'कस्था एकदेशो 'होमोई कर्तव्य । न च साह सा चेत् D Omtts thao purti n buichete यथावा.1 (c सन्ध्याधिकारपि । जीवे चेतृत .. एकया. D होम कर्मयम् । D ·. । नित्याचारदोष । सन्ध्याकम्म अनिष्यत्ती होमाधिकारसन्यादकसन्यापूर्वमुत्पन्न(१) वेन होमाधिकारः स्यादिति 'यद्यपि योगियाज्ञवल्को, प्रणवो भूर्भुवः खश्चेत्वङ्गानि हृदयादयः । निराहत्त्व ततः पश्चादापं छन्दय दैवतम् ॥ इति व्यस्तेन प्रणवयाहृतित्रयेण चलायङ्गानि समस्तन यञ्चममिति सकलगायत्रीजयसाधारखेनोत्पन्नम् । तथापि सन्ध्या- काले शान्तरविधानात् तदेव ग्राह्यम् । तथाच स्मृतिः,- श्री भूविन्यस्य हृदये ओं भुवः शिरसि विन्यसेत् । ओं वः शिखायां विन्यस्य गायत्रयाः प्रथमं पदम् ॥ विन्यसेत् कवचे विद्वान् द्वितीयं नेत्रयोwमेत् । तीयेनास्त्रविन्यासचतुर्थं सर्वतो न्यसेत् ॥ विन्यस्यैव कमेणैव सन्ध्याकाले जपेद हिजः । शिरोमन्वन्तु साढे प्राणायामयर (०यरो)न्यसेत् ॥ उपस्थाय तुरीयेण गायत्रीन्तु समाहितः । चतुर्यपादो गायत्रीदाची हिरण्यगर्भायः तत्स्मृत्वा सर्वदेहे न्यदित्यर्थः । प्राणसंयमं कृत्वा साङ्गे शिरोमन्मन्दासः । “उपस्वाय तुरीयेणे”ति "गायनास्यकपदी हिपदी विपदी चतु- प्पद्यपदमि नहि पद्यसे नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरज- सेलदो मामासादितिरं द्विपामावर कामो मार महीतिका न हैवास्मै स कामः समृध्यते यस्मा एवमुपतिष्ठतेऽहमदः प्रापमिति (1 D. दमियोगियापयत्वा ।

·३८२ नित्याचारप्रदोष । वा।” इति तुरीयवाचकपरोरजःशब्दयुक्तः सकलो “गायनासो"ति मन्चो विवक्षितः । तेनोपस्थानं सध्यागम् । तथाच बौधायनः, "उपतिठेत वा एतां देवीं तुरीयपदेन । अथाप्युदाहरन्ति गायत्रा- स्थेकपदी विपदी विपदी चतुष्पद्यपदसि नहि पद्यसे नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजस इत्यखिला जपतौति ।” उप- स्थाय जपतीत्यर्थः। अवचासौ पदस्थाने देयनामग्रहणं हेय- स्याभिलपितं माप्रापत् । हेप्याभावे पाप्मा मदीयजपफलप्रतिबन्ध- कत्वं मा प्रायदिति। अथवाई पापक्षयं पाप इत्येवं मन्तः । अन्न तस्या उपस्थानमित्यविशेषोक्तेः प्रकाशनपर्यन्तमुपस्थानभन्दा- र्थोऽवस्थानमावमिति सन्देहे “यस्मा एवमुपतिष्ठत” इति वाक्यौपे आत्मनेपदप्रयोगान्मन्त्रकरणकप्रकाशन लभ्यते तेन मन्वार्थस्य गायत्रया त्रैलोक्यविद्यविवत् प्राणादिसम्पादनस्य ज्ञानं विना प्रकाशन शक्यमिति गायत्रुपपासना प्रथमं बुद्धिस्था कर्त्तव्या। अन्यया प्रकाशनासम्भवेन उपस्थाय तुरीयेण” इत्यसङ्गतः । तेनार्याद गायत्रुप्पामनमपि सन्ध्यागम् । यय प्रतिग्रहदोपनिवृत्त्यर्थमेव गायत्रुमपासनं काम्यं करोति तस्य कम्मकाले तदुपासनस्य फला- तिगयत्वात् सतरा सन्ध्यायाः पुरुषार्थमेव गायत्रुपस्थान संयोग- पृथक्त्वात् कम्मानञ्च । तथाच "भूमिरन्तरिक्ष द्यौरित्वष्टावक्ष- राएष्टाचर इवा (क)गायत्रीकपदम्।" एवं “चो यपि सामानीत्वष्टायचरावटाघर हवा गायत्रीकपदम् ।" “प्राणो- (४) पदारपयामिपद ruila 'एक गायवेध परम्" u the plaucs of "मायपरmentioned here in the leat Set,5111, 2, 3. ..

·नित्याचारप्रदोषः। ऽपानोदान(ख)व्यान इत्यष्टावक्षराषष्टाक्षरं हवा गायत्रयक- पदम् ।” 'अथास्थान्तरिक्षं पदं परोरजा य एष तपतीत्युपास- नाखरूपमुक्काह,-(ग) स य एवं विटुबद्भिव प्रतिगृह्णाति न हैव तद गायवधा एकञ्चन पदं प्रति ।" इत्यु बाह,-"म य इमांस्त्रीन् लोकान् पूर्णान् प्रतिटीयात् सोऽस्या एतत् प्रथम पदमाप्नुयादय यावतीयं त्रयो विद्या यस्तावत् प्रतिग्रहीयात् सोऽस्या एतद्वितीयं पदमाप्नुयादथ यावदिदं प्राणि यस्तावत् प्रतिग्रहीयात् सोऽस्या एतत् टतोयं पदमाप्नुयादथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा ['य एप तपति] नैव केन च नाप्यं कुत उ एतावत् प्रतिग्रहीयात् ।" इति। योगियाञवल्करीये च,-- सायं प्रातच ये सन्ध्यां मध्याहे पर्युपासते । जपन् वै तामिमां देवों गायत्री लोकमातरम् ॥ स तया प्रार्थितो देव्या ब्राह्मणो वीतकल्मपः । न सोदेत् प्रतिग्टह्वानः पृथीमपि ससागराम् ॥ इति सध्यानयकालीनजपकाले शतपथोलगायनुपासना- फलं प्रतिग्रहदोषाभावरूपमेव शुन्यनुसारेणीतं लक्ष्यते । तेन (1) "उदान" is not scen in the गृहदारण्यकोपनिषद See 5 113 10 D. अथास्या भूरियं पर । (ग) पदारण्यकोपनिषद् reads -यदि सा अप्येव विद • See, 5 145. (RIC हितीयं.. (2) C Omits the portiou vrachetel.

·३८
नित्याचारप्रदोष ।
अस
प्रथम गायबुपासना कलोपस्थाय जपारम्भ कार्य । जप
धम्माच परिभापायामुला ।
अत्राक्षमालालाभे हस्तेन गणनम् ।
प्रातरुत्तानपाणिस्तु मध्याह्ने समपाणिक ।
'अधामुखकर साय वस्वाहतकरो जपेत् ॥
इति विशेष । म वार्यज्ञानस्य जपाङ्गत्वेऽपौह सन्ध्याशार्थ
स्थादित्वमण्डले जीवब्रह्माभेदध्यानपूर्वकाशुद्धचतन्वात्मतासम्माद
नस्यावश्यानुष्ठेयत्वेन गायनपर्यतया तथाध्यानमावश्यकम् ।
मर्थस्य सविटमण्डलमध्यस्वनारायणध्यानन् ।
वाचिकोपाशुमानसभेदेन जपत्रैविध्येऽपि,-
नोचैर्जप वुध बुाद गायकवास्तु विशेषत ।
इति गायत्रीव्यतिरित वाचिको जपोऽल्पफल ।
वाधिको जपो नास्त्यव । तेन यत "उच्चनीचस्वरित रित्यादिवाचिक
जपलक्षणे स्वरनियमालक्षणस्यासाधारणधम्मत्वेन मानसान्यब्यात
लादुपारमानमयो खराभाव ।
खरविओपविधान व्यर्थम् । “वाचिको मारणे चैव प्रशस्त' इत्यादि
गुणफनार्यस्य वाचिकस्य गायवया (बा) सम्भवेन तव स्वरापेक्षाया
(या) विधानसम्भवात्। किञ्च पाणिनीये,-एसयुति दूरात्मम्बुता
यनकमणि जपनुचमाम उस्तरा वषट्कार उच्चदात्त नीचे
गायद्यात
नध गायत्रा वर्णविशेष
.
D धोमुरा कर •।
सक्तिमएन ।
१३) ID

·नित्याचारप्रदीप। रनुदात्तः । समाहारः स्वरित” इत्युक्त्वा "विभाषाच्छन्दसौ” त्युक्तम् । तव विभाषायामेव अतिरित्यनुवर्त्तते यन्नकम्मव्यतिरिक्त छन्दसि उदात्तादिस्वरनियमो नैकत्वं वे"ति। तब यदि “जपन्यूद्धसामसु" विमापाप्रवेशस्तदा पर्युदासवैयर्यमिति नित्यमेव तत्रोदात्तस्वरः । तथाच विविधजपे नानाखरनियम प्राप्ती वाचिके नाना- स्वरनियमकवनमप्राप्तनियमविध्योरसम्भवात् परिसख्यार्थमुपाशु- मानसयोर्नोदात्तादिनानास्वर इति । अन्यथा "स्पष्टशब्दवदक्षरे- बतं मन्त्रोच्चारणं वाचिक"मित्येतावता लक्षणसिदी उच्चनीच- खरितकीर्तनं व्यर्थमेव स्यात् । 'जपसमाप्तौ “गायनासो”त्युपस्थाय महाव्याहृतिभिर्जलं गायत्रा प्रणवेनैव दद्यादेतत् विसर्जनम् । इति वचनात्। पुनस्तुरीयेणोपस्थाय प्रणवव्याहृतिगायत्री- मिर्जलजुलुकप्रक्षेपः। याज्ञवल्करः,- इत्यावाद्य जपित्वा च नमस्कृत्य विसर्जयेत् । नम इति पठित्वा गायत्रि स्वस्थान गच्छेति विसर्जनम् । अन्यत्र तु, आयाहि वरदे देवि वाक्षरे ब्रह्मवादिनि । गायत्रि च्छन्दसा मातः वयं ब्रह्माप्यवाप्यतु । - D यदि कर्म । • दात्तातिर। समाप्ती ldds जपधर्मपरिभाषायामेोक जपसमानो। D 1) D ४८ ·२८६ नित्याचारदीप । । शहा - इत्याद्वान विसोऽपि नमोऽस्वितिच तत्शृणु । उत्तरे शिखरे 'जाते भूम्या पर्वतवासिनि । ब्रह्मणा समनुनाते गच्छ, देवि यथासुखम् । इत्यावाहनविसर्गमन्त्रावुलो। मनः,- ऋषयो दीर्घसन्ध्यत्वाद् दीर्घमायुरवाप्नुयुः । दीर्घसन्ध्यत्वमुदयानन्तर जपस्य दीर्घकालव्याप्तमा । सन्ध्याजपानन्तरम्,- ततो जपेत् पवित्राणि पावमानीय शक्तितः। ऋपयो दीर्घसन्ध्यवाद दीर्घमायुरवाप्नुयुः ॥ पवित्राणि अघमर्पणादीनि होतानि। तेन दीर्घसध्यत्वमुद- यानन्तरमधमर्पणादिजपेन। नृसिहोपासकस्य,- दशमात्र जपेन्मन्च न(ना)रसिहन्तु सध्ययोः । सर्वरोगविनिमुन गत वर्षाणि जीवति । तस्मादटाक्षरं मन्वं मद्भतींतकल्मप. । सन्ध्याकाले तु जप्तव्य शतञ्चात्मविशद्धये ॥ 'इत्वेतच सूर्योदयानन्तर कार्यम् । '[अथवा ] “काम्य नित्यस्य वाधक' मिति सूर्योदयात् पूर्व कार्यन् । D • वामे भूम्या.. • मन्नरजपथ.1 चायत । नि। एतचा Omits the portion Ltaclctol ·निलाचारपदोपः। अत्र,- कम्मणा मनसा वाचा यदावया कृतमेनसः । उत्तिष्ठन् पूर्वसन्ध्यायां प्राणायामैय॑पोहति ॥ इति (उत्) तिष्ठत: 'प्राणायामवयं सन्ध्याप्रकरणाहिः पाठात् फलार्थ पृथक्कार्यमिति केचित् । वस्तुतो बलवत्प्रत्यभिज्ञानात् सन्ध्याकगण एवानेन फलान्तरसम्बन्धः। यथा याज्ञवल्का रहस्य- पापक्षयप्रायश्चित्तप्रकरणे,- विकालसन्ध्याकरणात् तत्सम्बं विप्रणश्यति । इति। अन्यथा “फलञ्च कमसन्निधा”विति तत्र सध्याभदा. पत्तेः। तेन “यजेन दानेन विविदिपन्ती"तिवत् रूपाज्ञानादेवा - प्रकरणेन कर्मभेदः । (१).नववापि प्राणायामस्य मन्व(:) कालो वा चायत इति । - नारसिंहे,- [प्रदक्षिणं समावर्त्य नमस्कृत्य च तं प्रभुम् । इति । तथा,-] प्रदक्षिणं समावर्त्य नमस्कृत्योपविश्य च । मण्डलस्थं ततो ध्यायेत् पुरुषन्तु हिरण्मयम् । (0 D. प्रातरस्थाय सन्याप्रकरपा । (३) D. रहस्समायवित्त । (2) D. तद् सन्ध्या.। • प्रारपिन कम्। (0 D. Onuits the portion tradicted (2) D.

·नियाचारप्रदीप । - इत्याद्वान विसर्गोऽपि नमोऽस्त्वितिच तत्शृणु । उत्तरे शिखरे 'जाते भूम्या पर्वतवासिनि । ब्रह्मणा समनुन्नाते गच्छ देवि यथासुखम् ।। इत्यावाहनविसर्गमन्त्रावुनौ। मनु',- ऋषयो दीर्घसध्यत्वाद दीर्घमायुरवाप्नुयु । दीर्घसन्ध्यत्वमुदयानन्तर जपस्य दीर्घकालव्यासा। प्राइ सन्ध्याजपानन्तरम्,- ततो जपेत् पवित्राणि पावमानीय शक्तित । ऋषयो दीर्वसन्ध्यत्वाद दीर्घमायुरवाप्नुयु । पवित्राणि अघमर्षणादीनि गलोक्तानि। तेन दीर्घसन्ध्यत्वमुद- यानन्तरमघमर्पणादिजपेन। नृसिहोपासकस्य,- दशमात्र जपेन्मन्त्र न(ना)रसिहन्तु सन्ध्ययो । सर्वरोगविनिम्मुक्त शत वर्षाणि जीवति । तस्मादशाक्षर मन्च 'मद्भतर्वोतकल्मषै । सन्ध्याकाले त जप्तव्य शतञ्चामविशुद्धये ॥ "इत्येतस सूर्योदयानन्तर कार्यम् । '[अथवा ] “काम्यं नित्यस्य बाधक' मिति सूर्योदयात् पूर्व कार्यन् । D • वासे भूम्या । • ननरजपरु.॥ 1 पागत. रति च। एतज्ञा On to the portio Liacicho ट ·([.built thesaurtvita tradit मियापारप्रदीपः। प्रत्र,- कम्मणा मनसा वाचा यदावरा कतमेनसः । उत्तिष्ठन् पूर्वसन्ध्यायां प्राणायामैळपोहति ॥ इति (उत्) तिष्ठतः 'प्राणायामवयं सन्ध्याप्रकरणाद्दहिः पाठात् फलार्थ पृथक कार्यमिति केचित् । यस्तो बलवत्प्रत्यभिज्ञानात् सन्ध्याकर्मीण एवानेन फलान्तरसम्बन्धः । यथा याज्ञवल्को रहस्य- पापचयप्रायचित्तप्रकरणे,- त्रिकालसन्ध्याकरणात् तत्सवं विप्रणश्यति । इति । अन्यथा “फलञ्च कमसबिधा"विति तव सन्ध्याभदा- पत्तेः। तेन “यचेन दानेन विविदिपन्ती"तिवत् रूपान्नानादेवा'- प्रकरणेन कम्मभेदः । (१).नयवापि प्राणायामस्य मन्त्र (6) काली वाचायत इति । [प्रदक्षिणं समायर्य नमस्कृत्य च तं प्रभम् । प्रति । तया,-] प्रदक्षिणं समावर्य नमस्कृत्योपविश्य च । मण्डलस्यं ततो ध्यायेत् पुरुषन्त हिरण्मयम् । 1 D. मानरत्याय पश्यामबरपाई। ससमापित.. 1 D. सबबन्या (1) U. • पिन । नारसिंहे,- ·नित्याचारपदोपः। खं ब्रह्मा वं तथा विष्णु स्त्वं रुद्र स्त्वं प्रजापतिः । त्वमेव चात्मा भगवान् स्थावरस्य चरस्य च ॥ इत्युत्तापः समादाय प्रदद्यादनलिवयम् । ब्राह्मवैष्णवरौट्रैर्वा मन्त्रैर्वा प्रणवेन वा ॥ एतत् सन्ध्याकर्म कालातिक्रमशड्डायां जलमध्ये कर्त्तव्यम् । जले चावासोनियमः। सावित्रीजपस्तु स्वले कर्तव्यः । नोदकस्यो जपेद विहान् सावित्री वेदमातरम् । इति वचनात् । स्वले चाईवस्त्रनिषेधः सामान्यशास्त्रं गायत्री- जपस्य जले निषेधो विशेष इति तदेव परिहार्यम् । न प्रातन प्रदोपे वा सन्ध्याकालो विपद्यते । मुख्यः कालोऽनुकल्पय सर्वस्मिन् कर्मणि स्मृतः तेन विमुइ मकः प्रात:कालोऽनुकल्पः । सायच विमुइतम्। मण्डनादिभिः सजातीयकम्मान्तरकालपर्यन्तं गोणकालस्थील- त्वात् मध्याइसन्ध्यापर्यन्तं गौणकालत्वेऽपि सामान्चेनाभ्यनुन्नानाद विशेषो हि विशिष्यते । इतिन्यायेन विमुहर्तपर्यन्तं निर्दोपत्वं तदूई फलाल्पत्वम् । मध्याइसध्याकानादूई लोप एव । 'अयं विपः उदित तु जनं पीला गायत्रमा दश मन्त्रितम् । धन्याबाबा.. चोकमातर। A अवज्ञप्रियंष।

·नित्याचारपदोप ।
इति नैमित्तिकमद्गम् ।
सम्वन्धः।
स्मृता
तथा,-
यामाईमागते सूर्ये तथाचास्तमुपागते ।
विप्रः पतितसन्ध्यस्तु सात्वा सन्ध्यां समाचरेत् ॥
यामाईमागते,-दिवा अस्तमनाईञ्च यामाईमागत इति
अत्र मानमधिकम् । सायं सन्ध्याया: 'प्रात: सध्या-
पर्यन्त गौणकालवेपि विमुहर्तादूई वैगुण्याधिक्यात् फला-
ल्पलम् । मध्याङ्गसन्ध्यायास्तु,
अध्यर्बयामादासायं सन्धरा माध्याड़िकी
इति दक्षवचनाद विशेषाभ्यनुज्ञानाद दोपाभावः ।
शतक्तत्वः पिवेदापो गायत्रा याइभुग हिजः ।
ततः सन्धयामुपासीत शहाते तदनन्तरम् ॥
इति यादभोजनप्रायचित्तं नत सन्धयाङ्गम् । तदभावे न
सन्धावैगुण्यम् ।
सन्धयोपासनहानी च नित्वया विलोप्य च ।
होम नमित्तिक शुभेद गायवास्तु सहस्रात् ॥
एतद गोणकालेऽप्यकरणे प्रायचित्तम्। 'सायमतिकमे गा.
पवास: प्रातरतिक्रमे दियोपयास इति या प्रायश्चित्तम्। न चैतत्
कालातिक्रममावविपयमिति वाचम् । सन्धयाप्रकरणामातत्वेन
प्रात सध्या गोयाम..
(11. D
रावाहिकमे पायमुपवास रति प्राषितम।

·नित्याचारप्रदीप । तदनङ्गले पृथक् फलकल्पनापत्तेः। प्रायश्चित्ते तु तल्लोपजन्य- पापक्षय एव फलमिति । विष्णुपुराणे,- सर्वकालमुपस्थानं सन्धायोः पार्थिवेष्यते । अन्यत्र सूतकाशौचविभ्रमातुरभीतितः ॥ अन्यत्र 'सूतकागौचेतु पर्युदासः। विभ्रमातुरभयेषु यदर्थ- प्राप्तमकरणं तत्र दोपाभाव उच्यते। तत्र विश्वमादावपि सम्भव कर्तव्यम् । व्यासः,- ॐ सूर्याय नमः प्रातः सायवेवाग्नये नमः । अनम्निमान् ब्रह्मचारी प्रदद्यादुदकान्नलिम् । इति जलाञ्जलिदानम्। समाचारात् प्रजापतये द्वितीया- जन्निः। स्वाहाशब्दो नम.शब्दस्थाने "अनग्निमान्" इत्यविशेषोपादानादुत्सवाग्नेरपि । च समाहारादेव। (AD तदङ्गवे। D सूतकागोचपर्युदाम ! A सूतशाशौचे पर्यु ।

·अथ सन्धानिमः । - ईशानाभिमुखोपविष्टस्य दक्षिणहस्ते पवित्रधारणम् । वाम- हस्ते कुसमुष्टिधारणम् । हिराचमनम्। त्रिमावग्रणवोच्चार- णम् । नारायणस्मरणम् । 'दक्षहस्ते जलचुलकमादाय ऋष्यादि. स्मरणपूर्वकमधमर्पणसुकेनाभिमन्वा तज्जलपानम् । हिराच- मनम् । वारिणा देह वेष्टनम् । ततः कराग्रस्थितजलविन्दुभिः कुपः शिरसि जलविन्दुप्रक्षेपरूप मार्जनम् । प्रथम प्रणवघ्यावृति- वयगायत्रीभिस्त्रिराष्टत्ताभिरेकाम् । “आपोहिष्ठे"ति साईन "भाजयतेहन" इत्यन्त्येन भूमौ जलविन्दुमेकः । कुमाप्रै रुशती"- रित्यादि “चन" इत्यन्त्येन साईचेन शिरसि मार्जनम् । अघमर्षण- सूतोन माजनम् । मन्त्रवर्णिकफलकामनायां "शन आप” “द्रुपदा" इत्याभ्यां मार्जनइयम् । आसनं स्थिरीशत्व कुशवयेणास्तीर्थ स्वस्तिकपमाद्य- चतमेनोप वैशनम् । ॐकारस्थ,--[वध] गायत्री 'अग्नि- व(म)त् परमामा देवता प्राणायामे विनियोगः । 'सप्तन्या- तोना, प्रजापतिषिर्गायत्रानुष्टुप्-व्याति पंक्तित्रिष्टुप् जगत्य- (GD दक्षिपइने । जनयधाचन ज्य। स्थिरोश्चत्यतीर्य। (8) D. Omits the portion brachetut ५) D. चम्निमातमाशाला देवता । 11 D सपतव्यावृतीना.1 (३) D ·२८२ - नित्याचारप्रदोय । छ दांसि । अग्निवायुसूर्यगृहस्पतिवरुणेन्द्रविखेदेवाः (देवताः ।) गायनाः,-विखामिवः । गायत्री। सविता। गिरसः,- 'प्रजापतिः । यजुः।] ब्रह्माग्निवायुसर्थ्याः । चक्षुनिमीलनम्। वाग्यमः । दक्षनासापुटे दक्षाङ्गुष्ठदानेन नीरन्ध्रता कृत्वा वामनासापुटे वाधवायुपूरणकाले “ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः महः ॐ जनः ॐ तपः ॐ सत्यंॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् । ॐ आपोज्योतोरसोऽमृतं ब्रह्मभूर्भुवः खरोम्” इति मन्वं पितः आकुञ्चनैनापानमूर्द्धमाकृष्य मन्त्रार्य- चिन्तनम् । तटस्थस्वरूपलक्षणभ्या ब्रह्म लक्षयित्वा स्वात्मनस्तेना- भेदो वाक्यार्थः। “सवितु"जगत्कारणस्य "देवस्व” दीप्तात्मकस्य जड़व्यावृत्तचैतन्यामकस्य स्वरूपं यद भर्ग:" भाजत इति स्वप्रकाय मित्वयः। पुनः कीर्तनात् “वरेष” प्रायनीयमानन्दस्वरूपमित्यर्थः । “यः" सविता “नो"ऽस्माकं "धियः" बुद्धिवृत्ती: “प्रचोदयात्" प्रेरयेत् धमार्थकाममोनेषु तं “धीमहि” स्वाभेदेन चिन्तयामः । कीदृश तद भर्गः ॐकारवान्यपूर्णचित्स्वरूपं भूगदिसतलोकामकम् । भूरादिमतलोकानां तबाध्यस्तत्वेन तत्सत्त्वयैव सत्त्वादिति सदरूपत्व- मुलम् । [“प्राप:" मलिलम् । “ज्योति"स्तेजोऽग्न्यादि । “रस:" पृथियो । “अमृतं वायाकागः । अमृतभूतदयश्च द्रव । तथा 1 1. मजापतिष । 10 D Ouuts the portion I richeta Omts the portion breketel Qid. Omnila the portion bruchitid. t: D पावाशपमा ·निवाधारमदोमः। करवा ब्रह्म वृहत् । यदृव्यतिरिक्तं किमपि नास्तीत्यर्थः । “भूर्भुवः स्वः" सत्वरजस्तमोमयविष्णुब्रह्मशिवात्मकमिति। "ॐ" मित्लखण्डरूप- वाक्यार्यपरामर्षाय। अत्र भगदेववरेण्यपदभूरादियदः सप्रकाश- चिदानन्दसदरूपल स्वरूपलक्षणमुक्तम् । ] सवितःपदशिरोमन्वै- स्तटस्थलक्षणं जगत्कारणत्वं प्रपञ्चाधिष्ठानत्वञ्चोक्तम्। धीमहीति पदेन व्रह्मजोवयोरैक्यमुक्तमन्तिमोडारणाखण्डरूपवाक्यार्थ उक्तः । ततो नाभिमध्यस्थनोलोत्पलश्यामचतुर्भुजविष्णुध्यानम् । एवं पूरक कनिठानामिकाभ्यां . वामनासापुर नोरन् कृत्वा '[अगुठेन दचनासापुटं नोरन्धं कृत्वा गुदमूलाकुचनेनापान- वायुमुत्तोल्य [पूर्ववद दशप्रणवसप्तव्यावृतिगायधीशिरसां विवार- जपेन सम्पूर्णकुम्भवदवस्थानम् । शक्ती सत्यां त्रिवारजपादूईमपि । मन्त्रार्यजीवब्रद्वाक्यचिन्तनं पूर्ववत् । इदये रत्नगौराष्ट्रचतुर्मुख- एवं कुम्भक स्थिरीकृत्य दक्षिणामुष्ठत्यागेन दक्षनासापुटेन वायुविरेचनं शनैः शनैः । ] पूर्ववहशप्रणवसप्त- व्यावृतिगायबीशिरसा त्रिवारजपो मन्चार्यजीवत्रबेक्यानुसन्धा- नम्। ललाटे शुद्धस्फटिकसद्धाशहपारूढ़महेश्वरध्यानच्च । रेचकः। एवमपरं वारद्वयं रेचकादिवयम् । वमध्यानच। एप Oints the prortion brabited Omits the portion bracketel. D. दक्षिपनामा !

·२८४ नित्याचारप्रदोष । पायोर्जलमादाय तत',- 'अन्तशरसि भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखः । खं यन्त्र स्व वपटकार आपोज्योतीरसोऽमृतम् ।। इति ससदाचमनम् । “आपोहिष्ठेति बाचेन सशिरस्कदेइ- प्रोक्षण समाचारादविरोधाच कुरैव । द्रुपदा विरावच तज्जलस्य गिरमिचेपः । दक्षिणहस्ते जलचुलुक गृहीत्वा वामनासाया सयोज्याघमर्पणसूक्तस्य त्रि; सवद वा जपः। जपकाले प्राणनिरोधः याचिकः। प्राणनिरोधपचेऽम्या चमनाभावः । प्रमाणाभावात् । गायत्री वाला वीक्षणा चतुरानना रक्ताम्बरद्वयोपता ब्रह्माणी हसवाहनाचसूत्रकमण्डलु हस्ता ब्रह्मलोकादागत्य सूर्यमण्डल प्रविष्टा एव पूर्वसन्ध्येतिध्यानम् । प्रणवव्याहृतिगायत्रीभिरुत्याय सूर्याभिमुख जलाञ्जलिवयप्रक्षेपः । "असावादिव्यो ब्रह्मेति प्रदक्षिणावर्तनम् । उपस्थानम्,-उदुत्वम् । चिवम्। कोत्सः । विष्टुप् । सूर्यः आयर्वणः । उष्णिक । सूर्यः। वयाणामुपस्याने,-सूर्याभि मुखस्य भूम्यनग्नगुन्फतया भूमिननकपादतया भूमिलग्नार्ड प्रत्यञ्जलिमन्त्रपाठः। प्रस्कयः। गायत्री। सूर्यः। तचतु। दध्यका अन्नचरति । प्रक्षेप। " •धत.1 मानस्मिक्षेप । D ·नित्याचारप्रदोषः। ३६५ पादतया वा स्थितस्य प्राञ्जले मन्तवयपाठः । “उदुत्वं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः दृशे विज्ञाय सूर्यम्", "चितं देवाना- मुदगादनीकं चक्षुमित्रस्य वरुणस्याग्नेः पाप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च", "तञ्चसुदेवहितं पुरस्ता- छुअमुञ्चरत् पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं शृणवाम शरदः शतम्।" अघ जपः। प्रथम सन्ध्यादेवतया [गायतया कृतसन्धानं सूर्य ध्यावा सचिदानन्दब्रह्माहमिति जीवब्रह्मणोरक्यं ध्यात्वा तदेवादित्य- मण्डलामकमिति ब्रह्माभिवत्वेनादित्यमण्डलध्यानम्। कारस्थ,- ब्रह्म । गायत्री । अग्निः । व्यावतीनाम्,-प्रजापतिः। अग्निवायु- सूर्याः। जपे (0) 'पिखामित्रः । (१) गायत्रा),--] विश्वामित्रः । गायत्री । सविता । जपे। तेजोऽसीति,-परमेठी "प्रजापतिः । यजः। याज्यम् । गायत्रगावाहने । “नेजोऽसि शुक्रमस्थमृतमसि धाम नामासि प्रियं देवानामनामुष्टं देवयजनम् ।” गायनि (२) मन्त्रपाठ। Omits the portion bracketed Omts thc putin bracketed, प्रजापतिपुरष । यज । शायदे । गायवरावाहने कि।

·अवागच्छा
नित्याचारमदोष ।
अथवा 'प्रत्यक्षतविखासाधिक्यात् तैत्तिरीय
रीत्यावाहनम् । प्रणवव्याइतिवय-ऋथादिस्मरणम ।
आयातु वरदा देवी प्रक्षर ब्रह्मसम्मितम् ।
गायीं छन्दसा मातेदं ब्रह्म जुपख मे ॥
यदङ्गात् कुरुते पापं तदद्वात् प्रतिमुच्यते ।
सर्ववर्णे महादेवी सध्या विद्ये सरस्वति ॥
"प्रोजोऽसि महोऽसि वलमसि भाजोऽसि देवानां धामनामासि
विसमसि विखायुः सर्वमसि सवायुरभिभूरी गायत्रीमा
वाहयामि सावित्रीमावाहयामि सरखतीमावाहयामि छन्दी
नावाहयामि। [यियमावाहयामि।] 'गायत्रिया गायत्री(च्छन्दी)
विवामित्र(ऋपिः) सवितादेवता। अग्नि मुखम् । ब्रह्मा शिर ।
रुद्र (6) गिखा विष्णु () हृदय पृथिवी योनिः प्राणापानव्यानोदान
समानाः सप्राणाः । बेतवर्णा | साड्यायनमगोवा । गायत्री चतु
विंगत्यक्षरा विपदा पट्कुचि, पञ्चशीर्पोपनयन(न)विनियोगः।"
गायत्रवादीना त्रयाणामामानेऽपि सूतवाके देवताषट्कामानेऽपि
पर्वभेदेन व्यवस्था पूर्ववत् । गायवीमावाहयामीति प्रात: न
।
D
D
.
प्रत्यक्षागो विश्वामा -1
गायत्री बन्दमा मात दर बाजपवरोम।
Aldr here यदराको कुरत पास नद्रामा हिमप्यते ।
Ornst: the portion trackctel
गायमा विवामिन 1 गायती। मषिता। मिठषम'
शुमाया।
गरयो । मध्या।
८

·नित्याचारप्टोपा २२७ मावतीसरस्वत्योः। मध्याई सावित्रीमावाइयामीति नेतरयो। सायं सरस्वतीमावाहयामीति नेतरयोः। ॐ भूः वृदयाय नमः । ॐ भुवः गिरसे स्वाहा । ॐ खः गिखायः वपट् । ॐ तत्सवितु- परवं कवचाय हम् । ॐ भर्गो देवस्य धीमहि नेवाभ्यां वौषट् । धियोयोनः प्रचोदयात् ['करतलपृष्ठाभ्यां] पत्राय फट । गायवा हिरवगर्भमादित्यमण्डलस्यं ध्यात्वा हिरण्यगर्भाय नम इति मबदेहे न्यासः । ॐ ब्रामभूर्भुव: सरोमिति संयतप्राणी देहे न्यसेत् । ततो गायवापासना। “नामयितुरेख', “भूमिरनरिध यो"रियनयोः गम्दयोरेपर- पिम्सनम् । भूमिरम्तरिमित्वम्याचे 'नासरूपाम- पिकारः। गावपापपमपादः। “भगो देवस्य धीमरि', “पापो यपि मामानी"नि गन्दयोरभेदपिशनम् । पापी यपि मामानीत्य पायोपियामा मामाम(भूित गादातायपाद: । “जियो यो नः प्रचोदया, "भाषा: MARHILat! १tude.. twala.cart .

·३४८ हतीयः पाद.। नित्याचारप्रदोष । ऽपानोव्यान" इति शब्दयोरभेदचिन्तनम् । प्राणोऽपानोबान इत्यस्या स्त्रिवत् प्राणाख्य परिस्यन्दास्यव्रयाविवर्तरूपं गायत्री- सान्तःकरणसमध्यवच्छिन्नचैतन्य सूर्य- मण्डलान्त.स्व हिरण्यगर्भाख्य गायत्रीचतुर्थः पादः । सा गायत्री गाय(१)शब्दवाच्यप्राणवाणकरी गायत्रीच्छान्दका । अग्नि() मुखम्,-अग्निहि देवयान, पन्या इत्यर्थः । अग्निरह, शलपक्ष उत्तरायण सवत्सर देवलोकवायुलोकादित्यलोकामानवपुरुषवैद्युत वारुणेन्द्रप्रजापतिलोकपुरुषा देवयानमार्गरूपा गायत्रीमुखमिति ध्यानम् । क्षण शुद्धचिन्मावरूपमात्मान ध्यावा “गायनास्यकपदी हिपदी विपदी चतुष्पद्यपदसि नहि पद्यसे नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे" पाप्मा मदभिभावकत्व मा प्रापत् इति गायत्रुपस्थानम् । [अथवा “परोरजसे” इत्वन्तमुक्ता अद्द पापक्षय प्राप(म्) इति वोपस्थानम् ।] गायवरा पादहय ब्रह्मपरम्। पादो जोवपरः। धोमहोत्वनेनाभेदः। तदेवाखण्डरूपेणोडार- वाच्यम् । भूरित्यधस्तन्नसप्तलोकोपहितभूर्नाक: 'भुवौकमन्त रोक्ष स्वरिति वर्गादिसत्यान्तसप्तन्नोका. तब्नननोपलक्षितं चैतन्य खप्रकागरूपमानन्दात्मकत्वेन वरणीयम् । नोऽस्माकमन्त करणा वच्छिवाना धिय' बुद्धिमत्तोः प्रचोदयात् जीवन प्रभारतया वतीय- C •क्षिति. Onuts the portion lrachete बतीद पादो. भाइयनरीक्षम् . 10 " ।

·नित्याचारप्रदोष 1 २६८ धर्मार्थकाममोक्षेषु यः प्रेरयेत् तद ब्रह्म धीमहि स्वाभिन्नत्वेन चिन्तयामः। ॐ मित्यखण्डपरिपूर्णचिदात्मकस्तिठेत् । इत्येवं गायत्रार्थध्यानम् । एवं ध्यानासमर्थस्तु,- [ध्येयः सदा सविटमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसत्रिविष्टः । केयूरवान् कनककुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धृतमहचक्रः ॥] (इति ध्यायेत्।) अव गदापायोरुपलक्षणं तेन शनचक्रगदापायुक्तभुजचतुष्टय इत्याहुः। उत्तानपाणिनाक्षमालागणनया सूर्योदयावधिप्रणव- व्याहृतित्रयगायत्रीणामटोत्तरगतजपः । [साग्नेस्त होमकालानु- रोधनाटयतमष्टाविंशतिरटादश वा जपः ।] जपसमाप्ती पूर्ववद गायत्रुग्पस्थानं "गायवासी"ति। जलजुनुकं गृहीत्वा प्रणवव्याद्वति. चयगायनीजपान्ते,-- पूई नि। उत्तरे शिखरे जाते भूम्यां वानरेभ्योऽभ्यनुभाता गच्छ देवि ययामुखम् । D Om tla priori rucicunt । पेय पदेसिध्यानम्। २० । 1. Onts the fortuilramittel.

·नित्याचारप्रदोष.। जयः स्तुता मया वरदा वेदमाता प्रचोदयन्ती पवनन्दुजाता। आयुः पृवियां द्रविणं ब्रह्मवर्चसं मद्यं दत्वा प्रयातु ब्रह्मलोकम् ॥ "नमो ब्रह्मदेवाये”त्यादि “आकाशात् 'पतित"मित्यादि च "केगयं प्रतिगच्छत्वा नमोनम” इत्युक्ला “गायत्रैव नमोऽस्तु गायनि स्वस्थान गच्छे ति विसर्जनम् । आयुष्कामस्य तु गडोक्ताघमर्षण- द्रुपदा हसः शुचिपदित्यादिपावनमन्त्राणामुदयादूईमपि सन्ध्यान्तर्गतः । ततो 'मन्वर्यादिस्मरणपूर्वकं दशवारजपः। 'एव- मष्टाचरयतवारजपः । जपधम्माः परिभाषायामुक्ताः । प्रयत. मनस्वं चंक्रमणहसनपार्खावलोकनकुयाद्याथयणशिरोग्रीवकम्पन- ब्राद्मणेतरपुरुपान्त(त)रसम्भापण-चाण्डाल-पतितरासभरजस्खला दर्शनपदापदाक्रमणहस्तेनहस्ताक्रमणवर्जनम् । त्यागः1 पतितचाण्डालसम्भापणे मानम्। स्त्रीशूद्रसम्भाषणे- ऽव्ययस्य विष्णोः स्मरणम्। वैष्णवमन्त्रजपोवा। चाण्डालादि- दर्शने चोदकस्पर्शनम् । सुराविष्ठादिदर्शने आचम्य सोरमन्त्र- जपः। शलो पावमानीजपय । कपायावस्त्रपरि- क्षुत 'प्रस्खलितादिषु सप्तवार (1) DA, पतित नोमित्यादि केघवं. (३) | C. मन्त्रराजादि । Omits the portion bracketed, D बपधर्मपरिमायायायल। D मदिनादिशु सप्तगरं लणकीर्तनम् ।

·नित्याचारग्दीमः। ३०१ लणनामकोर्त्तनम् । पापण्डविकम्मस्थसंभाषणेऽच्युतस्मरणम् । जपसमाप्तौ वैकल्पिकमिदं कार्यम् । प्रदक्षिणावर्तननमस्कारी कृत्वा उपविश्य सूर्यमण्डले हिरण्मयपुरुपध्यानम् । लं ब्रह्मा त्वं वषटकारस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । खमेव कर्ता भगवान् स्थावरस्य चरस्य च । इति कीर्तनम् । ब्राह्मवैष्णवरौद्रमन्रचलित्रयदानम् । सूर्याय नमः प्रजापतये नम इत्यञ्जलिहयदानम् । समाचारस्तु खाहाशब्देन । हंसः शुचिपदिति 'सूर्यायदानं समाचरेत् । परमेष्ठी मजापतिः । अनुष्टुप् । वरुण: । धाम्रो धान इति यजुः। प्रजापतिः। यदाहुरनया (यदापो अप्रिया) इति गायत्री। वरुणः । इयोस्तोर्थविसर्जने । “दमापः प्र वहत यत्किञ्च दुरितं मयि । यहाहममि दुद्रोह यहा शेप उतानृतम् ।” “धानी धाम्रो राजनितो वरुण नो मुञ्च । यदापो अनिया वरुणेति शपामहे ततो वरुण नोमुच्च ।” गङ्गे स्वस्थानं गच्छति तीर्थविसर्जनम् । इत्यग्निचिद्-वाजपेयिनरसिंहविरचिते नित्याचार- प्रदीपे सन्ध्याकर्म समाप्तम् ॥ श्री ॥ A सूर्यायदान समाचारात् । ५१ ·कियारारमहोप । ---कृत- 'दानधर्म,- वरुणं वायुमादित्य पर्जन्यं जातवेदसम् । साधू स्कन्दं तथा लक्ष्मी विष्णुं अध्यागमेव च । वाचस्पतिं चन्द्रमसमपः पृचों सरस्वतीम् । सततं वे नमस्यन्ति तान् नमस्याम्यह प्रभो।। इति नारद 'वचनात् तान् नमस्कुर्यात् । विपुः, सन्ध्योपासनय पूर्व गुर्चभिवादनं कुर्य्यात् । मनुः,- भोयन्दं कोतवेदन्ते खस्य नाम्रोऽभिवादने । नाना स्वरूपभावो हि भोभाव ऋपिभिः स्मृतः। भोभावो भो शब्दः। देवदत्तशम्माई भो अभिवादयामोति वाच्यम्। व्यायक्षपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः । मुव्येन 'सव्यः स्पृटयो दक्षिणेन तु दक्षिणः । तथा पुरस्तिष्ठन् दक्षिणं वाहु यो 'प्रसाधानति वडा मुतान्त्यावर स्वनामोचाहिं भो अभिवादयामीति वदन् ब्राह्मणो- भिवादयेत् । अवलो विशेषः । आपस्तम्बः, दक्षिण बाई (1) ! Here adds -वराहपुराणे- उदयादि सृत सूर्य यस्तु भकिपरो हिज । सध्यवदानभिभिस्तु तिमि पूजयेत् पचि । (२) 4. D. वचनादेतान नमस्कात् । C भो मन्द । D भव्यसम्पर्य, D धार्यादि । ट ·भिवाचारदीप । योवसमं प्रसार्य ब्राह्मणोऽभिवादयेत् । उर: समं राजन्यो मध्य- समं वैश्यः। नीचे शूद्रः प्राञ्जलिरिति। तथा,-अभिवादयेत् सर्व:)नाना स्त्रियो राजन्यवैश्यौ च न नात्रामातरमा य्यांके। बौधायनः,असावहं भो इति थोत्र संस्पृश्य मनः समाधानार्थ- मधस्तावान्दोः पान्। (१) 'गोतमः,-"पादोयसंग्रहणं सम- वायेऽन्वहम् । अभिगम्य तु विप्रोष्य" जन्मप्रति यत् किञ्चिचेतसा पुस्खमर्जितम् । तत्म विलयं याति एकहस्ताभिवादनात् ॥ अजाकणेन विद्वांसं यति सम्मुटपाणिना। मूर्ख चैकेन हस्तेन कनिठं नाभिवादयेन् । तेन,- ज्यायानपि कनीयांस सन्ध्याकालेऽभिवादयेत् । विना शिष्यञ्च पुवच दौहिवं दुहितुः पतिम् ॥ ज्येष्ठो यदि नमस्कुर्यात् कनिष्ठाय तयोः पुनः । जन्मभूति यत्पुखमायुयैव प्रसस्यति । इति सन्ध्याकालेतरविषयम् । विणः,- यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते । ज्येष्ठो भाता च भर्ता च पर्वते गुरवः स्मृताः । D. गौतम • गुरसमाये गौतमति NCD निथलम.।

·४.४
नित्याचारपदोप ।
अन्ये च पितामहपिटव्य'मातुलचरज्वेशानविकपुरा
पादिवाचकज्ञानतपोइबन्धुज्येउप्रव्रजिता दीचितच मोम
विक्रयोत्तरकालम् ।
पितामहपितामहीमातामहमातामहो-
खयूखशरज्येष्ठभगिन्य उपाध्यायच धात्री च ।
भ्रातर्भार्योपसंग्राधा सवर्णाहन्य इन्यपि ।
विप्रोष्य तूपसयाद्या नातिसम्बन्धियोपितः ॥
नाभिवाद्या. स्त्रियः सा मुना मातरमेव च ।
गुरुपत्नी च युवती नाभिवायेह पादयोः ।
तथा,-
मातुलाद्य पिळन्याय खशरान् ऋविजो गुरून् ।
असावहमिति ब्रूयात् प्रत्युत्थाय 'यवीयस ॥
तेन ज्येष्ठेभ्योऽभिवादनम् । कनिष्ठेभ्यो मान्येभ्य, प्रत्युत्थानम् ।
मान्याश,-
वित्तं बन्धुर्वय. कम्म विद्या भवति पञ्चमी।
एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यदयदुत्तरम् ।
पञ्चाना त्रिपु वणेषु भूयासि गुणवन्ति च ॥
यत्र स्युः सोऽव मानाईः शूद्रोऽपि दशमी गत. ।
A भातपिटमसवगुर।
१) C D भातभार्यो ।
३
D गुरुपत्रोत
C
• यवायसमा
। क्यासि

·निम्याचार प्रदोप। ४०५ दशमी नवत्यधिकवयोऽवस्थाम् । प्रत्यभिवादने मनुः,- आयुमान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने । अकारद्यास्य नानोऽन्ते वाचः पूर्वाक्षरः मुतः ॥ शम्मान्तस्य नामबाछम्मपदस्याकारस्य पुतत्वम् । स हि नकारान्तशम्मपदस्य नकारात् पूर्वः। पाणिनि: "वाक्यस्य टेः मुत उदात्त' इत्युपगम्य प्रत्यभिवादनेऽशूद्रविषयेऽन्त्य खरस्य नुतत्व- मुदात्तत्वञ्चोक्तवान् । वशिष्ठः,-"सन्ध्यक्षरमप्रद्यमायाव भावञ्च प्रतिपद्यते” इति शेषः। चकारात् मुतः । “मुतप्रधा अच:" इति प्रसंन्ना। नुतो नानोऽन्ते परे नान्यव । तेनाप्रग्ट- यसन्ध्यक्षरस्य नामान्ते आय आव् इति स्यात् । “एकारै- कारयोराय् ओकारोकारयोराव्" इति। आयुमान् भव सौम्य हरा ३ य आयुमान् भव सोम्य विष्णा ३ व् प॒तत्वमुदात्तन । अस्य मते शम्मपदं विहाय नामान्त्वखरमृतत्वम् । पुनर्वयिटः,- वस्तीति बाधप ब्रूयादायुप्मानिति राजनि । वतामिति वैये त शूदेवारोग्यमेव च । यमः, यमुखं विषु लोकेषु व्याधिचमनवर्जितम् । यस्मिन् सबै खिताः कामा: सा स्वस्तीत्वभिगदिता। गावस.. (1) मिरादेस मभिवादे. भनिन पिर। | nि.मूह रति ·- 'नासम्भाव नियापारपदोप। खस्तोति प्रत्यभिवादनं ब्राह्मणे वैकल्पिकम् । गुरोतु विशेषः । आपस्तम्बः,-"तवास्य पाणी संग्राच्या आशिप आशास्ते।" पाणियह पपूर्वकं प्रत्यभिवादनम् । अन्येषां नामोच्चारणमात्रम् । प्रत्यभिवादनानन्तरं मनुयमी,- व्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रवन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च ॥ शूद्र प्रत्यारोग्यवचनस्य विहितत्वाव “प्रागाहारापलमभिभाष- ते"ति हारीतीतनिषेधस्याप्रत्तिः । आपस्तम्व, योवियं पथि व्रजेदरख्थे 'च स्त्रियम् ।” यमः- क्षत्रियस्त्रियुगं हन्ति वैश्यो हन्ति चतुर्युगम् । हत्यकविंशतियुगं शूट्रो ब्राह्मणमनुवन् ॥ वियुगं त्रिपुरुषं हन्ति नरके पातयति। अनुवन् सम्भाषणमकुर्वन् । यत्तु अङ्गिराः,-- प्रणाममगते शूटे वस्ति कुर्वन्ति ये दिजाः । *शूद्रोऽग्रे नरकं याति वाद्मणस्तदनन्तरम् ॥ तदाशीर्वादमावोपलक्षग्यम् । 'यमः,-- अभिवाद त यः पूर्वमागिपं न प्रयच्छति । यदुष्कृतं भवेत्तस्य तस्माद्भागं प्रपद्यते ॥ D २)८D दोपि.. D यापस्तम्ब (म्बो) यम।

·नित्याचारप्रदीप।
8०७
तस्मात् पूर्वाभिभाषी स्याहाण्डालस्यापि धम्मवित् ।
सुरां पिवेति वक्तव्यमेवं धर्मो न लुप्यते ।
अव “पूर्वाभिभाषी"तिकार्यान्तरात् पूर्वमवश्यं कर्तव्यमित्यर्थः ।
नखभिवादनात् पूर्वमिति भमः । हारीतः,-
अपयनजलस्थञ्च समित्पुष्पकुशानलान् ।
उदकुम्भञ्च भैत्यञ्च वहन्तं नाभिवादयेत् ।
मनु:-
यो न वेत्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् ।
नाभिराम विटुप्रा रा शूद्रस्तथैव सः ।
आपस्तम्वः,-"विषमगताय गुरवे नाभिवायम् । अन्यारध्य(१)
वा अभिवादयेत्।" तथा,--"प्रयतायाप्रयतो न प्रत्यभिवादयेत् ।
न च सोपानको न वेष्टितगिरा अवहितपाणिर्वा अभिवादयेत् ।”
पवहितपाणिर्वस्वन्तरामपाणिः । गालिखितो,-"नोदकुम्भी-
ऽभिवादयेत्।" उदकुम्भयुक्त इत्यर्थः । नया,--"न भैयं चरन्
पुण्याज्यपाणिवाशचिन जपन् न देवपिनकायं कुर्वन् ।" अपकाते
गुबादिनमस्कारस्य विहितत्वाविषेधस्तदन्यविषयः ।
सभायां यनगालायां देवतायतनेष्वपि ।
प्रत्येक दिनमस्कारी इन्ति पुण्यं पुरातलम् ।
इतिवचनात् पर्षन्मध्ये प्रत्येकनमस्कारो निपितः। भमुदायेन
C
D) CD
मित्मसान निन् ।
सोमा

·नित्याचारपदोप। नमस्कारच बडाञ्जलेः प्रद्वीभावो प्रणाम.. स्यादेव। हारोतः,-"नान्येन कृतप्रणामोऽन्यमभिवादयेत् ।" अत्र च गुर्खादिभ्यः पादोपसहारादिरूपमभिवादनम्। अन्येभ्यो मान्येभ्यो नमस्कारमात्रम् । नम.यब्दोच्चारणञ्च । “नमः प्रहले शब्दे” इति स्मरणात् । अभिवादो नमस्कार्य पादयोर्वन्द एव च । इति शातातपेन पृथक् व्यपदेगात्। पादयोर्वन्दन दण्डवत् नमस्कारेऽपि सोपानकादिपर्युदासोऽभिवाद्यवियेष- पर्युदासय । अयञ्च विशेषः,-उत्तमवर्णेन नाधमवर्णस्य नम- स्कर्तव्यम् । भविष्यपुराणे,- ब्राह्मण दशवर्षश्च शतवर्षन्तु भूमिपम् । पितापुत्रो विजानीयादानणस्तु तयोः पिता ॥ ब्राह्मणः सर्ववर्णानां वस्ति कुर्यादिति श्रुतिः । यदि विप्रः प्रमादेन शूद्रमप्यभिवादयेत् । अभिवाद्य दश विप्रास्ततः 'पापात् प्रमुच्यत । ज्येष्ठ कनिठो यो मोहात् स्वस्तिवाच करोति वै । ज्येष्ठस्य हरते सर्व दुष्कृत शतधा कृतम् ॥ 'प्रापस्तम्बः,-"विवर्षपूर्व. थोत्रियोऽभिवादनमहति ।" त्रिवर्षज्येष्ठ इत्ययः । 'अतोऽल्पकालेन ज्येष्ठत्वे नमस्कार न दोषो - (1)AD . D परिमामयात् । Here adds रति नमस्कारविधि । यतो न्यून कारेन ज्येप्रत्येक मम ।

·नित्वाधारपदोपः।
न फलम् । 'कनिष्ठाभिवादेच दोपः । गुर्बादीनां ज्ञातिसम्बन्धि-
बान्धवानां मुहत्तेनापि ज्येहत्वेऽभिवायलं नमस्कार्थत्वञ्च ।
रइति नमस्कारविधिः ।
'तमं म इति हाभ्यामुदपावं प्रपूर्य च ।
सोपानत्को ग्राइं गच्छेन्द्र स्पृशन् न वहन् क्वचित् ॥
"ततय पादो प्रक्षाल्य दिराचम्य ग्टहागतः ।
विसन्ध्यं वागयतो वारि गुप्तमात्य शोधयेत् ॥
भाडोपचारभूगेहद्रव्यान् सपरिचारकान् ।
बहपघातसम्भूतो दोप उत्पद्यते रहे।
शुद्धाते तद वहिस्तोयः भान्त्यर्थच तदिप्यते ।
इति वचनात् तेनोदकेन सर्बद्रयगोचणम् ।
अग्निहोवहोमः।
होम वैतानि करवा रमात्ते कुप्यांहिवचषः ।
म्भूतोनां युतिमूनत्वात् मात्तं कैचित् पुरा विदुः ।
10 CD
विभिारनेहोष ।
6. Kfa qucaglyfr
1. सोबत .!
नगरको

·२१० नित्याचारप्रदोष । यत्तु,- अथ यत् पुरोदये जुहोतीति सन्ध्याकम्भावसाने तु स्वयं होमो विधीयते । इत्यस्य स्मातविषयत्वेऽप्यसतयोताधानपरत्वम् । किञ्च सूर्येऽस्तगैलमप्राप्से पट्विंगत् त्रिभिरनुलैः । प्रादुष्करणमग्नीनां प्रातर्भासाच्च दर्शने ॥ प्रकाशमाने थोतहोमविधः स्मात्तस्य पशादेवानुष्ठानम् । यतु] पावसथ्यमनाहृत्य वेतायां यः प्रवर्तते । अनाहिताग्निर्भवति परिवित्तिय जायते ॥ [इति] तदाधानविपयमेव । शतपयश्रुतो यद्यप्युदयात् पूर्व होम उक्तस्तथापि स्मात- होमस्याप्यनुदिते विधानात् योतस्य पूर्बवेऽप्यविरोधः । यत्तु, “उदिते जुहोती"ति श्रुत्वन्तरमपि वैकल्पिक तथापि वाजसनेयिनां स्मार्तहोमस्यानुदिते विधानात् कांस्यभोजिन्यायेनानुदिते होम एव नियतः। अतएव सन्ध्योपासनमपि स्मार्त होमानन्तरमेव । "अनमित्वा प्रात"रिति भोजनात् पूर्व तस्य विधानात् । "[मनुः,- उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युपिते तथा । सर्वथा वर्तते वन्न इतीयं वैदिकी श्रुतिः । itic Omits the portion brachetal. (2) D Omits the portion Lracheted (1) 1. Omits the p rtion bricheted

·निस्याचारप्रदोर।
प्रत्यं व्यवस्था छन्दोगपरिशिष्टे,--
रावेः पोडशमे भागे ग्रहनक्षत्रभूपिते।
'कालं वदित जानन् होमं कुर्याद विचक्षणः ।
तथा प्रभातसमये नटे नक्षत्रमण्डले ।
रवियोवन दृश्येत समयाधुपितञ्च यत् (तत्) ॥]
रेखामावञ्च दृश्येत रश्मिभिए समन्वितम् ।
उदितं तं 'विजानीयात् तत होमं प्रकल्पयेत् ।
इस्तादूच रविर्यावद भुवं भिला न गच्छति ।
तावदोमविधिः पुखी नान्यो धुदितहोमिनाम् ।
यावत् सम्यक् न भाव्यन्ते नभस्मृक्षाणि सर्वतः ,
न च लौहित्यमत्येति तावत्सायञ्च इयते ।
पप स्मृतिः,-
नाग्निहोवात् परो धर्मो नाम्निहोत्रात् परं तपः ।
नाग्निहोत्रात् परं येयो नाग्निहोत्रात् परा गतिः ।
निन्दा निमस्कारा यमुपास्य मनोपिणः ।
सोऽयं सूक्ष्मोऽग्निहोवे' गूढोऽग्निरिव दारुपु ।
चियाकैप्पनुयापु निपसूपनिपानु च ।
प्राधियन्त यमामानं मोऽग्निहोत्र प्रकागत:
D
सावनुरितं जानन·।
• सपानीमाशे सब प्रासमेत।
धोबने।

·नित्याचारप्रदीप ।
-
.
"अध्वर्युवेति विकल्प।
वाझे,-
साणि तीर्थान्यपि चाग्निहोत्र
तुल्यानि नैवेति वय बदाम ।
कात्यायन -"स्त्रय वा जुहुयात् "
"उपवसथै नियम"। दर्शपूर्णमासपूर्वदिने स्वयमेव होम ।
एवमध्वर्युक कहोमे उद्धरणप्रैपोनयनपाद्यवाधिक्यान् स एव
मुख्य पक्षस्तदसम्भवे स्वय होम इति वदन्ति ।
खय होमे फलं यत् तदन्यहोमे न विद्यते ।
इति स्मार्तहोमविषयम् ।
ब्रूयात् साय प्रातरग्निहोवे।" "गाईपत्याहवनीयस्योद्धरणमनस्त
मितानुदितयो ।" "नित्यो दक्षिणाग्नि ।” “सदा वाहरणम।"
“एकेषामुपवसथे ।" "न वावसिते वा।" 'दक्षिणाग्नेनित्यत्व 'यदा
धानपूर्व दिने “गार्हपत्यागार निर्मप्याभ्यादधाती"ति विहित 'तस्य
'दक्षिणा वा सहरे'दिति पक्षे नित्यमुद्दरण नवग्टहे वा पुनरुद्ध
रणम् । तत पूर्वमुद्धृतस्य नित्यमवस्थानम् । भूमि परिसमुयो
पलिप्योनिख्योद्धृत्याभ्युच्याग्निस्थापनम् । उल्लेखन 'स्फानोइति()
इति श्रुते स्फान। भूसंस्कारयाग्निस्थापनादित्वादाहवनीय
कात्यायन
-- "उदरति यजमानो
C
D
दक्षिणाग्नो।
यदाधानान पूर्व.
तस्य."
ar - म्फानोदयनीति) • | Most rrot tuly भवनोद याति
se यतपयवान

·मित्याचारमहोपः। ४१३ स्थानं संस्कृत्याहवनीयं स्थापयित्वा दक्षिणाग्निस्थानं संस्कृत्य तत्स्थापनम्। प्राधाने तु स्थानहयसंस्कारानन्तरमग्निदयस्थापनं तन्मात्रविषयम् । कर्ममध्ये चाग्निनाथे संस्कारस्य पुनः करणं नास्ति तत्कम्भगताग्निस्थापनं प्रति स्थानस्य संस्कृतत्वात् । सपात्राग्निस्थापनेऽपि स्थापनाङ्गत्वादेव भवति । “अन्तरेणापराग्नी गत्ला दक्षिणेन वा प्रदक्षिणमाहवनीयं परीत्योपविशति यज- मानः ।" इति सायं प्रातः प्रदक्षिर्ण गाईपत्यं परीत्योपविशति । अप प्राचामति "वृष्टिरसी"ति। पत्नी च प्रत्यग्दक्षिणतः गार्हपत्वस्योपविशति । अथाध्वर्युकर्म । “अपरणाहवनीयं कूर्च निदधाति कुशान् वा।" "परिस्तरणं वा सपा प्रागुदगग्रकुशः" आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाग्नीना प्राक्पथिमयोरुद ग)ग्रैर्दक्षिणोत्तरयोः प्रागस्तिभिरित्यर्थः। “आहवनीयं पर्युक्ष्योदधारां निनयत्यागार्हपत्यात् ।" "तञ्च" "ततो दक्षिणाग्निम् ।” तं गार्हपत्यं दक्षिणाग्निञ्च ततः पर्युक्षति । इति सायम्। प्रातस्तु “प्राक्संस्खं समिहारापर्युक्षणञ्च” ( समित्पर्युक्षणं धाराच ) इति विधानात् गार्हपत्यं पर्युक्ष्य ततो दक्षिणाग्निं ततो तया

·मुक् वैकइत्येव । मुवस्याप्यग्निहोवे वैकड़तत्वम् । प्रतपनानन्तर
४18
-
इति वचनादस्तघटिता दोहनस्थाली तस्या शूद्रव्यतिरिसाहारा
दक्षिणतो निरुह्याद्वारान्।" "एवमन्यत्रापि होमार्यस्या-
प्राधिययणादि। "वैकड़त मुक्खुब प्रतप्य पाणिना सन्मार्टि।"
निन्याचारदीप ।
गार्हपत्यादाहवनीयं यावदुदकधारां नीलाहवनीयपर्युक्षणञ्च ।
सर्वत्र परिसमूहनपूर्वकम्। अग्नेस्तृणान्धपचिनोतीति (1)
गुतावग्ने रित्यस्यैकत्वा'विवचणात् ।
पयोहीमपक्षमाह।
अग्निहोत्रौं दोहयति स्याल्यामार्यकत्यामूर्द्धकपालायामशूद्रेण ।
फजूकपालम् ।
कुलालचक्रघटितमासुरं मन्मयं भवेत् ।
दोहनम् । क्षीरहोता चाध्वर्युर्दोहनप्रभृतिहोमपर्यन्त वार
यजमानश्चाभक्षणप्रभृतिप्राणभक्षणपर्यन्तं सर्वपक्षेषु
धाग्यतः । तथा “पूर्वणाहवनीयमादृत्य गाईपत्येऽधिययति
हरणम् ।” “दक्षिणेन वोपधम् ।" अवज्योत्यासियाय' पुनर
घज्योत्व निदधाति विरुदासंयति। तण्डुलादौ
यतः।
पाकाभावा-
A. • विशेषणात् ।
D
अग्निहोल ।
उभरत १८ जातीयचौतम
*

·निन्याचारदीप । ११५ मुदकालम्भः। “युनः प्रतप्योवेथामीत्याह" "मुनयेति यजमानस्तिष्ठन् ।" प्रातस्तु उबयामीति प्रथः । “चतुरःसुवा- नुन्नयति " "उपरि समिधं धारयन् वार्सीमध्यधि गार्हपत्या- दाहवनीयं हरति मुखमात्रे धारयन् ।” “मध्ये निम्टन्य पुनरुद- ग्रह्योपविश्य समिधमादधात्यग्निज्यातिष"मिति। "प्रदीप्ता- मभिजुहोत्यग्निज्योतिरिति ।" "कूर्चे निधाय गार्हपत्यमवेक्षते" "तूणी हितोयां भूयसोम् ।" प्रातस्तु सूर्यज्योतिपमिति समिदाधानम्। सूर्योज्योतिरिति होमः। द्वितीयाहुतिहोमानन्तरं "भूयिठं सुचि।" परिथिनष्टि। “हिः प्रकम्पा निदधाति ।" "उपमृज्य सुचं कूर्चे निमाटि नमो देवेभ्यः” “स्वधा पिटभ्य इति दक्षिणत उत्तानम् ।" "अप उपस्पृश्य" '["स्वाल्याः सुवेण] इह पुष्टि" "इति गार्हपत्ये” “तूणी द्वितीयाम् ।” “अग्नयेऽब्रा- दायानपतये इति दक्षिणाग्नौ तूणीं द्वितीयाम् ।" 'दक्षिणं एवं सर्वतोपविष्टहोमपु। “अनामिकया हिः प्रायाति ।" प्रतिप्रायनं दिराचमनम् । उत्सप्य भक्षणपाव(:) निलेंद्रीत्यर्थः। ततो हिराचमनम् । “आचम्योसिञ्चति देवान् जिन्व पितॄन् जिन्व ढतीयासुदुक्षति समर्पोन् जिन्वेति ।" "चतुर्यो कुर्चस्साने (वि:) निपिञ्चत्वग्नवे पृथिवीक्षिते साहा प्रथिव्या प्रमृतं जुहोमि स्वाहा अमृते अमृतं जुहोमि साहेति" "मुसुक्माहवनीये प्रतष्य निदधाति ।" सर्वेषु ययापर्युषितं जान्वाय। 1 D. Ouits the tortior bricketel. 1 स्थानीयप.। • शाcिe तोयकोडरवेय.

·ग्रहणम् । यात्मनो वाऽविद्यमाने । इदमुपस्थान पयोहोमपचे वैकल्पिकम् । 'भूर्भुव स्वरिति वोभो।" इदमपि गोपक्ष एवं वास ३१६ नित्याचार प्रदोष । समिध आदधाति समिदसीति । सायमाहवनीयक्रमात् । मातहपत्यक्रमात् । अथ यजमानकम्माह। "सायमाहुत्या हुताया यजमानोऽग्नी उपतिष्ठते वात्सप्रेण ।" "न वा ।” “उपप्रयन्त” इत्यादिना “पारमशीये' त्वन्तेनाहर नीयोपस्थानम् । आहवनीय(समोप) एवोपविश्य "सत्वमग्न" इत्यादि 'भिपीये 'त्यन्तेनोपस्थानम्। “अन्ध स्थान्धो वो भक्षीये" त्यादिना "इहैवस्त मापगाते"त्यन्तेनाग्निहोत्रगा प्रतिगमनम् । “सहितासि विश्वरूप्यूर्जा माविश गोपत्येने ति गोस्पर्शनम् । 'उपत्वाग्न" इत्यादिना "अघायत समस्मा"दित्यन्तेन गार्हपत्योय स्थानम् । “इड एवदित एहो”ति गा प्रतिगमनम् । “काम्य एति" (इत्यादिना) 'भूया"दित्यन्तेन गोस्पर्शनम्। “सोमान खरणमित्या दि(ना) "प्रजया धनेनच '(१)इत्यन्तेनान्तरेण गाईपत्यदक्षिणाग्न्यो गत्वा पाहवनीयस्य पश्चात् स्थित्वोपस्थानम् । नोदकस्पर्शनम् । इद मे कम्मद वीर्य पुवोऽमुकदेवशम्मानुसन्तनोविति पुत्रनाम प्रेण मह विकल्पितत्वादिति सम्प्रदाय । गोलिङ्गाभावादीपधादि होमेऽपोति कर्माचार्य । साय प्रातराहवनीयस्यासनोपस्थाने ·नित्याचारण्टी ४१० तूणीसुपस्थायाहवनीयपश्चादुपवेशनम् । एवं “शय्यासनं वा गाई- पत्ये ।" गार्हपत्यं तूष्णीमुपसाय तत्पश्चात् शयनमुपवेशनं देति विकल्पः । “समिदसी"ति उपविश्याहवनीयगाईपत्यान्वाहाय- पचनेषु समिदाधानं सायं प्रातार्हपत्याहवनौयान्वाहार्यपचना- हवनीयेषु क्रमेण । एवं पर्युक्षणं नोदकधारा । “विद्युदसि विमे पाप्मान"मिति जन्नपानम् । वागविसर्जनम् । सायमाहवनीयं प्रदक्षिणीतल्यापराग्यो'रुत्तरेण निष्क्रमणम् । प्राताई पत्यम् । प्रातर्मुहर्त सभ्योपस्थानम् “अनशिवा” इति वचनात् भोजनात् पूर्व ययाकालम् । “भस्मोद्दतमुपेयात् ।” यत्राग्निभ्यो भस्म उदृत्व स्थापितं तत्र गच्छेत् । इदं भस्मधारणार्थमिति केचित् । 'अयाध्वर्यु कर्त्तव्यपक्षे देवतोद्देशेन ट्रव्यत्यागः प्रक्षेपसमकालं यजमानेनैव कर्तव्यः । यद्यपि प्रक्षेपोऽपि प्रधानरूपहोमान्तर्गत- स्तथापि प्रक्षेपे ऋत्वियद्वारा यजमानस्य प्रयोजककर्तृवम् । त्यागस्य सत्त्वनित्तिसङ्घल्पस्य खट्रव्ये परस्य कर्तुमशक्यत्वादुत्सर्गे त प्रधानत्वादियुक्तदिशा स्वयमेव कर्तव्यत्वम् । देवतोद्देशी यद्यपि परण कर्तुं शक्यते तथापि त्यागस्य किञ्चिदुद्दिश्य त्याग इत्येव मप्रतियोगित्वाद यागकचैवोद्देश: कार्यः। कात्यायनो होम ट्रव्याखाह,-"पयसा वर्गकामः पशुकामो वा। यवाग्वा ग्राम- कामः । तण्डुनैबलकामः । दधेन्द्रियकामः। एतेन तेजस्कामः ।, एतानि संयोगपृयकेन नित्यानि च । शाखान्तरेच,- . १३ रन्तरेण.. " अवाधयुक्तं सपने । ५२ ·नित्याचारपट्टीपः। पयो दधि यवागूय सपिरोदनतण्डुलाः । सोमो मामं तथा तेलमापयैते दशैव तु ॥ पोहोमप्रायत्य युतेः “पयसि हीदं सवं प्रतिष्ठितं * सच हि देवेभ्योऽवाद्यं प्रयच्छति ।" मृतिय,- पयस्वन्तहितं विश्वं पश्यन्वेवं पयो नरः । एकयैव तदाहल्य जगदामानमथुते ॥ पति। काम्यप्रयोगे च “संवत्सरं जुहुयादेतेपामकैकेन कामसंयोगे" इति पूर्वपक्षः । “यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयती ति युते [रेकाहेनापि सायं प्रातः प्रयोगेण फलसिद्धिः । “स वै सायच्च प्रातच जुहोती”ति श्रुतेः'] सायमादि प्रातरन्तमेकं कम्म प्रचक्षते । इति स्मृतेय । सायं प्रातरभ्यस्तमेकं कम्म। यद्य माय होम कर्ता यच्च द्रव्यं प्रातरपि तत् । स्मरन्ति च,- द्रव्यं देशय मन्त्राय की कालच शासनम् । सायं यत् स्वीकृतं सर्व प्रातस्तदनुवर्तते ॥ मनुः,-- नैव कन्या न युवती नाल्पविद्यो न वालिशः । होता स्यादग्निहोत्रस्य नाती नासंस्कृतस्तथा ॥ यद्यप्यविद्यत्वेन स्त्रिया अनधिकारस्थापि विशेषनिषेधस्त्र गेषाभ्यनुनाफलकत्वात् कचन्तरासम्भवे कन्यायुवतीभिव- (1) D. Omits the portion bracketed.

·नित्याचारप्रदोष 818 स्त्रीकर्तृकत्वम्। वैरूप्यभयेन कन्यायुवतीनिषेधस्थ नित्यानु- वादत्वकल्पनानुपपत्तेः। यच छान्दोग्ये,-- अन्यः शतहुताडोमादेकः शिष्यहुतो वरम् । शिष्यैः शतहुताडोमादेक: पुत्रहुतो वरम् । पुत्रैः शतहुताडोमादेको यात्म तिर्वरम् ॥ [इति तद् ] यद्यपि जानकाण्डे “य एतदेवं विहानग्निहोत्र जुहोतो” त्युपासकपरं तथापि स्वयं होमागतौ सर्पणं सर्पणाशक्ती "उपासीता" इति "उपवसये नियम" इति च कात्यायन- वचनात् तत्रोपयुज्यते । कात्यायन:,-"प्रथमास्तमिते पर्युदयं च स्वर्गकामस्य । तमोऽभ्यये सायं जुहुयाहियति प्रातरायुःकामस्य । अन्तः पशौ पशकामस्य (सायम्प्रातः ।) शयाने श्रीकामस्य प्रातः । प्रदीप्ततमे यौयश:कामस्य । अचिः प्रत्यवाये मैत्रेणाद्रमत्स्यतः । अङ्गारेषु ब्रह्मवर्चसकामस्य । तमोऽभ्यये सायं तमस्यनागते । (१) मातस्तमसि यति अप्रान्ते । अग्निविधेये फलं प्रदीप्तम इत्यादि। रजोनीहारधूमाशाखाद्यन्तरिते रवौ । सध्यामुद्दिश्य जुहुयाडुतमस्य न तुप्यते । होमकालापरिज्ञानपरमितिकालनिर्णयेऽप्यधिकारमद्भावदर्श नार्थम् । पद्यात्वन्यया कालचाने न पुनः क्रियेत्येतत्परं वा। - (1) D Onuts the portiva brachte साने पुन .)

·मियाचारमदोष ।
दानधर्मा,--
करीपाग्नो स जुहुयादिपस्तन्य(१)करोति यः ।
इति होमकाले यवाहवनीये समिदाधान 'तवेन्धनकाठा-
पेक्षा । गाईपत्यदक्षिणाग्नयो: काठान्तरेग्णानारसम्पादनम् । अन्य
वापि यत्र समिदाधानं नास्ति तव काठान्तरेणाग्नीन्धनम् ।
स्मार्तहोमविधिः।
दक्षः,-
सन्ध्याकम्भावसाने तु स्वयं होमो विधीयते ।
स्वय होमे फलं 'यत् तदन्यहोमे न विद्यते ॥
ऋत्विक् पुत्रो गुरुर्धाता भागिनेयोऽघ विट्पतिः ।
'एभिरेव हुतं यत्तु तडुतं स्वयमेव तु ॥
एवञ्च स्मातहोमे स्वयं करण मुख्यं तदभावेऽन्येन करणम् ।
"कामं ग्र ह्येऽग्नी पत्नी जुहुयात् साय
गोभिलवचनाद यजमानाभावे पत्नाधिकारः ।
शौनक,
"पाणिग्रहणादिग्द्यं परिचरेत् खर्व पत्नाऽपि वा कुमार्यन्तेवासी-
वेति कर्चन्तराभावे कुमार्या अधिकारः। अनुपनीतस्यात्विज्या-
नधिकारऽपि वैदिकमन्वशून्यत्वादगत्या भवेदधिकारः ।
मामयं चेदम्।
A८ तलनेन्धनकाशा |
प्रातोमौ" इति
-
पत्रा
यह अन्य।
एतैरत।
३
यजमानमा पत्रा कोषकार।

·नित्याचारप्रीप ।
असमक्षञ्च दम्पत्यो:तव्यं नर्विगादिना ।
इति पन्नासमक्षे होमासम्भवात्। यजमानप्रवामे पत्नया रजखलायां
अगत्या होमकरणे कुमार्यनुपनीतयोरपि प्रसङ्गः । गोभिलः,-
"पुरान्तमयात् (अगि)प्रादुःकत्यास्तमिते सायमाहुति जुहुयात् ।"
"पुरोदयात् (प्रात:) प्रादुःसत्योदितेऽनुदिते वा प्रातराहुति” “पुरा
प्रादुःकरणवेलाया (सायंप्रात:) अनुगुप्ता अप आहरेत्" "मणि-
काद वा" अप बाहरेत् । 'हविपान्नौं जुहुयात् तस्यालतस्य
वा।” “अकतञ्चत् प्रक्षाल्य प्रोदकं कृत्वा जुहुयात् ।” “दधि पयो
यवाणू वा।" पारस्करः,—“दधा तण्डुलैरक्षतैर्वा ।” तया,-
“उपयमनप्रभृत्यौपासनस्य परिचरणम् । “उपयमनान् कुशानादाय
समिधोऽभ्याधाय पर्युक्ष्य जुहुया"दिति प्रथमकण्डिकोक्तरीत्या ।
सप्तपत्राः शुभा दर्भा ब्रह्मग्रन्धिसमन्विताः ।
उपयमनकुगाः मोला अग्निकार्यादिकर्मसु ॥
पारस्करः,-"अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति सायम् ।”
जुहोति । “सूर्य्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातः ।
पुसांसौ मित्रावरुणौ पुमांसावखिनावुभो।
पुमानिन्द्रय 'सूर्यच पुमां संवर्त्ततां मयि ॥
पुनः वाहेति पूजा गर्भकामा। पनी जुहुयात्। द्वितीयां
यजमान एव ।” यत्तु,-
। गाभिरग्टहनने पाठ, इविध्यसाधस्थामो जुइयात् इस बात
गा। अतश्चेत् प्रश्चात्य जुङ्ग्यात् प्रोदा वाया।
(1 mill lsr वायुर.
! म २ प ६.०सू.।

·नित्याचारप्रदीप । नामोक्षित नाम्नान न उत्तरा ऋका श्रया होम करोति यो विप्रतुलसीकाष्ठवनियु । शतक्रतुसम पुण्य होता तत् फलमामुयात् ॥ (तत्) गुणफलार्थम् । समिद्धम्मा परिभापायामुक्ता । क्लिन्न काठ समिध वाग्नावादध्यात्। आपस्तम्बग्यम्,-अनु गतो मध्य श्रोत्रियागारा वाहार्य उपवासथान्यतर(१)भााया पत्युञ्। अपिवोत्तरया जुहुयानोपवसेत् । "अयायाग्नेस्यनभिगस्तिपाच सत्वमित्त्वमया असि । नोयन वहास्ययानो धेहि भेषजम् ।' सर्वहोमेषु देवता मुद्दिश्य दूव्यत्यागो यजमानेनैव कार्य । ग्रहोटत्वरूपसमुदायवाचिन्या चतुर्था देवताया प्रतिग्रहीत त्वाभावेऽप्युद्दिश्यमानत्वमेव देवतात्व चतुर्थीवाच्यम्। तेन यत्राग्नयोऽष्टाकपाल-इत्यादावग्निरस्यदेवतेतिविधिस्तत्रायमर्थ अग्निश्चतुर्यन्तपट्नैतत् पुरोडागसम्बन्धित्वेन निर्दिश्य ] पुरो डाश यजेदिति। तथा च द्रव्यमिदमिति निहिश्य चतुर्धान्त देवतापदमचार्य स्वत्त्वनिवृत्तिसकल्प कार्य इति विध्यर्थ इती दमग्नये इत्युच्चार्य न ममेत्यव ज्ञानविशेषरूप सकल्प कार्य । न ममेतिगब्दोच्चारणमापस्तम्याना ज्ञानविशेषीत्पादाय । उद्दिश्यमानत्वप्रति "D (21 D युगफवाथमा नानानं लिया। On to the port oi bruchetci मुटार सनित्ति सन्म । 11 D - ·३२४ निन्याचारप्रदीप । कम स्यात्” इति योरधिकारेऽपि सहैव कम्माचरणमिति' विन्तितेऽपि स एव । इयोर्यागकर्तृत्वं फलभागित्व पृथगैवेति देवतोहेशद्रव्यत्यागरूप प्रधान द्वाभ्या कार्यम् । क्रत्वानुष्ठान वचनादू यस्य यावद। यथा सत्रेऽवादीनां पत्नी आज्यमवेक्षत इति यजमानस्य क्रसिद्धी पत्नीकर्तृकाज्यावेक्षणस्याङ्गत्व सहाधि- कारम् । पृथक् कर्तृत्वं पृथक फलभागित्व च द्योतयति "पत्यु! यत्नमयोग” इति यनसम्बन्धन स्वामित्वे पति शब्दानागमविधानात् । अकर्तु, फलभागित्वरूपखाम्यभावाद खामिकर्तृकस्यानङ्गलात्। अङ्गत्वविधानमेव तस्याः स्वामित्वे कर्तृत्वे च प्रमाणम्। एव यजमानोऽन्वारभत इति यजमान- कर्तृकमद्न पत्नया'यागफलसिहो व्याप्रियन इति सहप्रयोगः पृथक् कर्तृत्वञ्च । सचे यघावयुक कष्वङ्गेषु होतुरकर्तृकत्वेऽपि प्रवानानुष्ठान परकतानानुष्ठानसहित फनाय । एव] पत्नीकर्तृक यजमानकर्तृकाश पना अक्तमपि फनाय । 'यदा पत्रीकर्तृके यजमानस्य तत्कृते पन्नानुज्ञाद्वारा प्रयोजककर्तृत्वम्। सर्वेऽपि पर स्परकम्मसु प्रयोजनसमितरस्य। एवञ्च मति यजमानपत्नीकर्त चरितपि. (२. D क्रत्वानुमानात वचनाद । (३) D न्यायफब.॥ (४।। जोहानुकरवेऽपि । Onuts the porti arcketol यचा पयायकतं यन.. D परम्परमयोनयमितरम्य । ID ·निवागरमदोष । x यदे कवचनं तत् पुमेककत्तुंकवाभिप्रायेण सत्रे पुम्बहत्वाइहु- वचनम्। "स्वर्गकामो यजेते त्यवास्थातोपात्तसंख्याया भावनाचित कर्तव्यंन्वये स्वर्गकामपदगतलिङ्कसंख्ययोस्तद्गतत्वेनाविवक्षितत्वे- ऽपि भावनान्वयोत्तरकालमर्यालिसकर्तरि पाक्षिकान्वये एक पुंकर्तृकत्वं साझोपेते प्रधाने पर्यवस्थति । एवञ्च स्त्रीकर्तृकत्वं प्रमाणान्तरावगतं न प्रतिषितम् । एकत्वं हि पुंस्वावरुदम् । पुंसः महितीयत्वं वारयति न स्त्रियाः । अतएव स्त्रियामेकत्वान्वयाभावेनानकस्त्रीकर्तृकत्वमप्येकस्मिन् प्रयोगे। यया "वसन्ते ब्राह्मणोऽम्नीनादधीत त्यत्र प्राध्यपदे पुंस्त्वस्याविवक्षा कारणाभावात् एकपुंब्राह्मणकर्तृकत्वमाधाने ज्ञातं स्नीकर्तृवं न वारयति । “पूण प्रविशत्युत्तरेण पनी" त्यादि- लिङ्गात् “चौमे वसानावगी प्रादधीयाता"मित्यादिलिदाच । न च कर्चाकाहायामेक'कर्चन्वये निराकांक्षत्वान कर्चन्तगन्वयः । “पशना यजेते" त्यत्र पुंपशकरणत्वे स्त्रीपशनिहत्ति'रिति वाच्यं वर्गकाममुद्दिश्य यागविधौ वर्गकामपदे पुंस्वविवक्षाभा- वात् यः खर्गकामः या वर्गकामा स च [*साच यागं] साट्वं कृत्वा फलं प्राप्नुयादित्युले 'पुरुषस्यायाक्षिप्तकर्तृत्वांगे पुंस्त्वेकव- करणाभावात्। (३) D (1बये • । (३) D. वदिति । ia) Omits the portion bracketed. (1) पुरष ) सादियुकत्वेऽर्था ।। ५४ ·निन्याचारपदोष । विवक्षा न स्त्रिया इति यागव्यक्तिभेदे योः कर्तृत्वमिति वैषम्यं पशोरेकस्यां यागव्यक्तौ करणत्वात् । “राजा खाराज्चकामो यजेते” 'त्यत्र खाराज्यकामपदेनाविशेषाद ब्राह्मणादिखाराज्यकामो- पस्थितो राजपदानर्थक्यभयेन न ब्राह्मणादिकन्वयः । न चेइ कस्य चिद् वैयर्थ वेन स्त्रीकर्तृकबं नावीयेत अतएवाह जैमिनिः, “खवतोस्तु वचनादैककम्मा स्यात्” इति पृथक्यागकर्तृत्वेऽपि वच- नात् 'सकदाज्ञानुरूपं प्रयोगैक्यमित्यर्थः। तेन पनवापि पृधर्गव देवतामुद्दिश्य तदेव द्रव्यं त्यक्त्तव्यम् । यत्तु कर्काचार्य,-"पनी च ददाती"ति सूत्रं दीयमानमनुजानातीति व्याख्यातं तस्यापि त्याग एवार्थः त्यक्तस्य यनुना सत्यपि(१) त्यक्तमित्येवं रूपैव । अतएव यजमाने प्रोपिते नित्यकर्मसु प्रायश्चित्ताहुतीनां त्यागः पाव क्रियते यजमानस्यानुनादानेन 'तत्त्यागे कर्तृत्वेन कम्मसादगुण्यम् । निक्षिप्याग्निं वदारेषु परिकल्पाविजं तथा । प्रवसेत्कार्यवान् विप्रो तथैव न चिरं क्वचित् । इति छन्दोगपरिशिष्टे अग्निनिक्षेपपदेनाग्निकार्यानुप्राविधानान् । यत्तु तन,- मनमा नैत्यिकं कम्म प्रवसवप्यतन्द्रितः । उपविश्य शुचि: सर्व ययाकानमुपाचरेत् । •न्यत .। (३) D. सशसानु .. (1) D ततन्यागेन । ta) D. वा."

·नित्याचारपदोय । इति प्रवास कम्मानुसन्धानमेव यजमानस्याग्निहोत्रादिकायें विधीयते न तु ग्टहे पत्रमा कृतमग्निहोत्रं यजमानस्य फलायेति तस्थायः। अन्यथा प्रोषिते यजमाने पता रजस्खलायामकतमेव स्यादिति तस्यार्थ इति । तन्न। तथा सति रहे 'पता ऋत्विगा- दिभिरकरणे यजमानस्य कम्मानुसन्धानमात्रेण कृतकृत्यता स्यात् । न चैतदिष्टम् । तथा च हारीत:,-"नाग्निवेलयोः प्रक्सेत पर्वस च । आपत्स प्रोपितेऽग्निवेलायां वाग्यतः प्रतिदिनमग्नीन् मनसा ध्यात्वोपस्वाय मन्त्रतो हुतं ज्ञात्वा व्रतये"दिति गृहे होमं दर्श- यति। कात्यायनोऽपि प्रवसन् याजमानं कुर्यात् इति । अर्थ:- नहि यागानुसन्धानं कुर्वन् यजमान: किन्तु यागं कुर्वन् । तेन गृहकतकम्मरणामिह त्यागकरणे यजमान: तस्य कर्म याजमानम् । प्रोपिते यजमाने पतरां रजस्वलायां ऋत्विकतैरेव हविःप्रक्षे- पादिभिर्यजमानक्रतुसिद्धिः । न च . इयोरप्यसमक्षन्तु हुभप्यडुतं भवेत् । इति कम्मासिद्धिः परिकल्पाविज यागविधानादेवासमक्ष- होमस्यानुञानात् । यथा “तामवरुध्ध यजेते"ति रजस्वलां विहाय कम्माचरणे पतराव्यावेक्षणाभावे कर्मसादगुण्यम् । न च प्रवास- पबार करणे. यरिति। 1) पामपिधानादेव समज्ञहोमसान

·३२८
नित्याचारमदोप ।
विधेबहुपतीकविषयत्वे 'नीरजस्कापतीविषयत्वे वा प्रमारमहि
न चासमक्षपद (दि)पतीकहोमनिषेध एव मान इयोर्युगपद्रज
खनयो स्तवापि दोषात्। 'समक्षहोमस्य यजमानपदार्थानुष्ठान
सोक-यत्वात् तदतिक्रमै नियमादिष्टलोपमाघम्। यत्तु
यजमानकर्तृके त्यागे (यागे) पता अनुमतिमात्रेण प्रयोजकक
र्तृत्वानुपपत्र कर्तृत्वमन्यथा तस्या. स्वतन्त्र कर्तृत्व एकवचनविरोध
स्यादिति तन्न प्रयोजककर्तुः फलभागित्वेऽतिप्रसङ्गात् । आर्चिज्य
दक्षिणाम्रानवदिह प्रमाणाभावात्। स्वतन्त्रकर्तृत्वेऽपि यजेत्येिक
वचन यथा तथोक्तमेव । यदवा यागकर्तृत्व यद्यपि प्रत्येक
विधान्त साग प्रधानकर्तृत्व हयो-सव्य ।
यजमानस्य कर्तृत्व न वा विष्णुक्रमादौ पताः । तेन साङ्गप्रधान
रूपविष्णुक्रमादौ तत्र प्रयोगकर्तृत्व योासज्येत तदभिप्राय
मेकवचन सबे तु प्रधानकर्तृबहुत्वापेक्ष बहुवचनम् । यदि
यागररूपप्रधानकर्तृत्व व्यासज्य हत्ति स्यात् ।
व्यासज्य वृत्ति स्यात् ] फल
भर्तृगामिलात् इयो.
'भागित्वाभ्युपगमादध्वर्यादीना प्रधानकर्तृत्वाभाधादेव न प्रसङ्ग ।
नद्याज्यावेक्षण
[फलमपि
समग्रफल
D नीरक्षनलाली
ममिकोमस्य ।
| रूपातय ।
Unuts the potentrikelsi
• मामिलाम्यप •।
।

·विन्याचारपदोप। bट समाचारस्तु दोषः। तेन पता अपि पृथक् त्याग(याग)करणमुचितम् । युतिविरोधेन प्रमाणम् । अतएव प्रोषितो यजमानचेदशौचं ऋणोति पती ग्टहे श्रादादिकं करोनि तदा थाई सगुणमेव । पतास्तु ग्राहे अशोचयवर्ण तत्सम्बन्येन पाकस्य दुष्टत्वात् वाडाद्य- करणम् । यजमानस्तु प्रवसन् न शुत्वा यदि करोति तदा न गृहे करिष्यन्तीत्यनुसन्धानेनाकरणे वैखदेवलोपप्राय- चित्तं कुर्यात् थाइञ्चाशौचान्ते। बहुभार्यस्य त्वेकयाज्यावेक्षणा- दिना क्रतुसादगुखं स्वफल'लोभेनान्यासां प्रकृत्तिः । एतदेवा- भिप्रेत्य छन्दोगपरिशिष्टे-- अग्निशिष्टान्तु शयूपां बहुभायः सवर्णया । कारयेत् तदबहुत्वे तु ज्येष्ठया गईिता न चेत् ॥ या वा स्याद वीरसू रामा आन्नासम्पादनी च या। दक्षा प्रियंवदा शुड़ा तामन विनियोजयेत् ॥ दिनक्रमेण वा कम्म यथाज्येष्ठमशक्तयः । विभज्य सह वा कुर्युर्यथाक्रममशाट्यवत् ॥ तथा,- स्त्रीणां सौभाग्यतो विद्ययव द्विजन्मनाम् । नहि स्वल्पेन तपसा भर्त्ता तुष्यति योषिताम् । इदं ज्येष्ठानियोगपक्षे। एवञ्च वहुपतीकस्यैकस्याम्निहोत. " 1. • सामेनान्टेषा प्रत्तिः। यदएवार छन्दोगपरियि। (I.C. यया।

·नित्याचारपदोप । सबिधानन्यस्याः प्रवासोऽपि न दोपाय। पत्नराः प्रवासे पुनरा- धानविधानमैकपत्नीकपरम् । केवलं प्रवासस्याविहितत्वात् “प्रवसन् प्रवत्स्यन्वा वैखाना यजेते"ति प्रवासादागत्य प्रवासपूर्व वा वैखानरी । पातिक्रमे कच्छाईञ्च । एवं यजमानस्य "पृथैव न चिरं क्वचित्” इति वृथा चिरप्रवासयो रिष्टिः । पातिक्रमे कच्छा- ईम् । प्रत्येकप्रायश्चित्ते इतरस्यानुमत्या सत्यागः । [एवमुत्तरकत्व नुष्ठानार्थम्। तवेतरस्य फलभागित्वाभावेऽपीतरस्य तत् क्रतुसिद्धार्थ प्रवृत्तिः । यथा सत्रे मृते यजमाने सख्यापूरणार्थमानीतस्य कर्तुः । अतएवाहिताग्नेर्भार्यान्तरपरिग्रहे तदर्थ पुनरारम्भणीयानुष्ठानम् । यजमानस्य तवाङ्गनिवाहकत्वेन प्रवेशः । एवमुत्तरक्रत्वनुष्ठानार्थ- मग्निष्टोमस्य भावार्थ पुनः प्रयोगः । न च धम्मप्रजासम्पन्ने दारे नान्यां कुर्बोत। अन्यतराभावे कुर्चीत प्रागग्न्याधेयात्” जई विवाह- निषेधः । प्रागग्न्याधेयादित्यस्योद्धं विवाहनिपेधपरत्वे परिसंख्या पत्तेरन्याधेयं कुर्य्यादित्येव तस्यार्थः । तथाच छन्दोगपरिशिष्टे,- सदारोऽपि पुनर्दारान् कथञ्चित् कारणान्तरात् । य इच्छदग्निमान् कत्तुं क होमोऽस्य विधीयते ॥ इत्यागर- स्वेऽग्नावेव भयेहीमो लोकिके न कदाचन । IC रिति। 1)sato il portion Irskutal (३) | Aafai ·(8) C. Oorts the portiou bracheteul नित्याचारपदोप । इत्युक्तम् । न च पनार्यान्वारन्भणी(या)यां यजमानस्याफल'भागि वेनायजमानत्वान यजमानकर्नूकविष्णुक्रमणादिसम्भवः । सत्रे यथा “वे न यजमानास्तएव ऋत्विज" इत्यात्विज्ये यजमानविधानेऽपि सते करिमश्चित् संख्यापूरणार्थमानीतस्य यजमानत्वेऽप्यगत्या तत्- छताङ्गानां क्रत्वर्थखमेवमिह । तवारमत्वेनावश्यसमापनीयत्वादग- वैगुण्वं यथासय हापि “धमें चार्थे च कामे च नातिचरितव्ये"ति सहधर्मचरणनियमाद वैगुण सद्यम्। अतएव पतीनाशेनोत्सवाग्ने- नै पुनराधानप्रसङ्गः सह धम्म'चरणनियमात्। यत्तु भरद्वाज- सूत्रम्,-"दारकम्मणि यद्यशक्त आत्मार्थमग्न्याधेयं कुर्यात्' इति तदारब्धाधानस्य मध्ये पताः पतितत्वे पलायने वारब्धाधान- समापन [पर ] मेव । अन्यथा ब्रह्मचर्यानन्तरमेव दारकम्मख्ख शन्त प्रामार्थमाधानं कुर्यादिति प्रघमाधानपरं किं न त्यात्। अतएवापतीकोऽप्यग्निहोत्रमाहरेत् यदि नाहरेदनध्वा पुरुषः स्यादिति ऋग्वेदब्राह्मणव्याख्यातम् । भायायाः पातित्ये सान्निरेवापतीकोऽम्यग्निहोवहोमं कुर्यादित्यर्थः । तु मृतभार्यस्याधानविधिपरमग्निहोत्रपदस्थाधानवाचिवा- भावात् । छन्दोगपरिशिष्टे,- पलायने वा C भामित्वे यजमानत्वा | ते विज 1 प्रपरय.. (२)D न साहिति। (UD ·४१२ नित्याचारपदीप । मृतायामपि भार्यायां वैदिकाग्निं न सन्त्यजेत् । उपाधिनापि तत्कम्म यावन्नीवं समाचरेत् ॥ रामोऽपि कृत्वा सोवी सीतां भाऱ्या यशखिनीम् । इत्यादि। तज्जातारणिपरमिति पूर्व्याख्यातमेव । वैज वापः,-"जाते कुमार अरणिभ्यामग्नि मधित्वा तस्मिनायुष्यहीमान् जुहोति तस्मिथूडाकरणोपनयनव्रतादेशगोदानक्रिया तस्मिन्नन मुहाहयेद स: शालाग्निः ।” येपा जातारणिपक्षः तेषां मोऽग्निः पतीदाहे 'न नियुज्यते । यो दहेदग्निहोत्रेण खेन भार्या कथञ्चन । स स्त्री तेन भवेत् पूर्ब पुमास्त्री चायि जायते ॥ इति तपेवोक्तः। पाहवनीयादिपरत्वे पतीदाहनिधानुपपत्ते- रिति । तेन जातारणिzतायामपि भार्यायां तमग्नि न त्यजेत् । रामोऽपि सवा सौवर्णीमिति दृष्टान्तः सौतात्याग यन्नकरणार्थन। अन्यथा रामस्य यागार्थ द्वितीया पती विद्यतएव इतिवार्तिकविरो- धात्। एवञ्च हितोयाश्रुत्याधानस्याग्निसस्कारत्व सस्कारश्चाग्नि- नागेऽपि तज्जनकारणिनिष्ठः । गीतमादिस्मृत्याष्टाचत्वारिंशत्संस्कार मव्यपाठात् सयोगपृथक्लेन यद्यप्यात्मसंस्कारस्तथापि नाहि- ताग्निसंस्कारवत्वेन कम्माधिकारः कित्वाइवनीयादिमत्वेनाधि वियुध्यते।

·नियाचारपदोष ।
कारः। अधिकार सत्वेव नित्याकरणे दोषः । न चोसबाग्नेरधि-
कारः। अतएवोक्तम्,-
दाहयित्वाग्निहोत्रेण स्त्रियं वृत्तवती पतिः।
आहरेविधिवद दारानग्नीयवाविलम्बयन् ॥
इति दारकानन्तरमन्याधानं दर्शयति । अन्यथा हिताहिता-
ग्नित्वाविपाद दारकर्मण्यशा इत्यत्र पुंस्वस्याविवक्षितत्वाच
यजमानमरणे 'पतापि केवलया प्राधानकरणेन नित्याग्नि-
होत्रादिकरणप्रसङ्गः ।
वाहो,-
महापातकसंयुक्तो दैवात् स्यादग्निमान् यदि ।
पुवादिः पालयेदग्निं युक्त पादोपसंचयात् ॥
प्रायश्चित्त न कुर्बीत कुर्वन् वा मियते यदि ।
ग्राह्य निर्वापयेत् यौतमुदस्येत् स्रोतसां परे ।
इति लिङ्गाद यजमानना पतग नाधानमिति पतीनाये
कर्थ यजमानस्याधानम् । तस्माद इयोरधिकारऽपि न पृथक
प्रयोगादधिकारः।
11)
पखवा पिलाया।
५५

·।
-
वाम्यमनम्। पावासादनम्। कूश्च । कुशा । प्राप । स्याली।
प्रवज्योतनवणइयम । सव वैकड़त । सुक् वैकडती। एका
निधानम् । तदुपरि 'कुनिधानम् । पाहवनीयस्य त्रिभित्रिभि
अग्निहोवप्रात.प्रयोगः ।
प्राचमनम् । 'विमावप्रणवमुन्चार्य “उदर" इति प्रैष । अध्वर्यो
राहवनीयस्थाने पञ्चभूसस्कार । उद्धृत्व आहवनीयस्थापनम् ।
दक्षिणाग्निस्थान] पञ्चधा सस्कृत्य दक्षिणाग्निस्थापनम । यज
मानस्य गाईपत्यदक्षिणान्योरन्तरा गला गाईपत्य प्रदक्षिणो
कृत्य आहवनीयदक्षिणत उपवेशनम् । गाईपत्वनने पता
उपवेशनम् । “टिरसि वृश्च मे पामान सत्येन व्रतमुम्याप'
सत्य मयि व्रत' मिति यजमानस्य जलपानम् । हिराचमनम् ।
अधाध्वर्युकर्म।
समित् । भक्षणपाती। तिन समिधः । अपरेणाहवनीय कूच
(1) D विप्रमीतमपर।
(२) D On ts the portion bracketed
(३) C बबन्योताप 1
18) बररेखाहरनोवम।
UC कुमामा निधाममा

·नित्याचारपदीपः। ४३५ कुणैः प्रागुदगग्रैः पूर्वाईपरिस्तरणम् । ततो गाईपत्यदक्षि- पान्योः क्रमेण परिस्तरणम् । ['गाईपत्यं परिसमुह्य] गार्हपत्य- पर्युक्षणम् । ततो दक्षिणाग्नेः । गार्हपत्वादाहवनीयं यावदुदक- धारानिनयनम् । प्राइवनीयपर्युक्षणम् । दोहनपानीमादाय गोसमीपं गत्वा शूभिन्न दोहनम् । गोदोहनप्रभृतिहोम पर्यन्त वाग्यमः । पूर्बणाहवनीयमानीय 'दक्षिणत(१) उत्तरतो- ऽङ्गारान् निरुध गाईपलेऽधिययणम् । तण्डुलस्य होमीयत्वे प्राइवनीयदक्षिणेनानयनम् । एतादेः पूर्बणैव । लणेन दुग्ध- स्थावज्योतनम् । जलमेकः। ['पुनरवज्योतनम् ।] उत्तरतस्त्रि- रुदासनम् । तण्डुलाटेरधिययणाद्यभावः । सुक्सुवप्रतपनम् । उदकस्पर्धनम् । पाणिना हयोर्माजनम् । पुनः प्रतप्योदकस्पर्थ- नम् । “उबयामि" इति प्रयः । यजमानस्तिष्ठन् “भोमुत्रय” इति वदैत् । सुवेण सुचि वारचतुष्टयग्रहणम् । मुग्दण्डोपरि समिधं दत्वा सुचं ग्रहोला गाईपत्यादाहवनीयं प्रतिगमनम्। मुख- माने त्या मध्ये नाभिपर्यन्तं नीत्वा पुनर्मुखमाचे भूत्वोपवेशनम् । उपविश्य दक्षिण जान्वाश "सूर्यज्योतिपं त्वा वायुमती प्राणपती खम्बा स्वर्गायोपदधामि भाखती"मिति समिदाधानम् । Ouits the portion bracketed 12)D Tarat.. 1) D. पोरारान् । HI D. Onatestivalruketd. बाबासमो-मितियम् •ikri123 .

·चम्योत्तरदेश न्युजेनेव नमोट्यम्य इति। पुनरत्ताने दक्षिणत नगपोयमार्वन ४१३ नित्याचारप्रदोष । प्रदोप्ते होमः । “सूर्यो ज्योतिर्कोति; सूर्यः स्वाहा” इति होमः । इद सूर्याय इति त्यागः । 'कूचे निधाय गाईपत्यावेक्षणम् । तूष्णी- मुत्तराहुतिः । पूर्वापेक्षया भूयसी। इदं प्रजापतय इति। 'याज मानं सुचि भूयिष्ठ शेषयित्वा मुचं दिः प्रकम्पा कूचे निधानम् । सुगयोपमार्जन नमो देवेभ्य इति। मुगग्रे न्युक्षपाणिना निमार्जन- मुत्तरे खधा पिलभ्य इति दक्षिणत उत्तानपाणिना निमार्जनम् । उदकस्पर्शनम् । स्वाल्याः मुवेण गार्हपत्यहोमः । “ह पुष्टि पुष्टि- पतिर्दधात्विह प्रजा रमयतु प्रजापति: अग्नये गृहपतये रयि मते पुष्टिपतवे स्वाहा” इति [होमः ] इदमग्नये [ग्रहपतये रयिमते पुष्टिपतये। “तूणीं द्वितीयाम् ।” इदं प्रजापतये [इति याजनम् । “अग्नयेऽवादायानपतये खाईति दक्षिणाग्नौ” सुवेण * होमः ] ! इदमम्नयेऽन्त्रादायानपतये । “तूष्णीं द्वितीयाम् ।” इद प्रजापतये। मुच प्रादायानामिकया प्राशन हिराचमनम् । (D रति मुषा चरहोम । (२) D षस्य कूड़े। न्याग । हितोयातित भूयिस नाच परिषणम् । of यिष्ट रयिय ( हि प्रकम्मा निधानम् । दक्षिाहतेन घुगपोपमार्जन (३) D सधा पिलभ्य इति। उदामनम। स्याल्या वष । (2) C Onita the gortion bracketel Oints the mortion brinkitesl. (UD Omsts that putlton bracketed Urmitteerthun iratkukl ·नित्याचारप्रदोपः। पुनः सुची गृहीत्वानामिकया 'प्राश्य हिराचमनम् । शेष भक्षणपात्र हावा तवस्वस्य लेहनम् । हिराचमनम् । सुचि जलं यहोवा “देवान् जिन्व" इति सुगग्रेण जलसेकः । “पितॄन् जिन्व” इति दक्षिणतः। “सप्तपनि जिन्व" इति अर्द्धमत्- क्षेपणम् । चतयों कूर्चस्याने निपिञ्चति । “अग्नये 'पृथिवीक्षित खाहा पृथिव्याऽअमृतं जुहोमि स्वाहा अमृते अमृतं जुहोमि खाहेति" कूर्चमाहवनीयस्य पचात् कला सुक्स॒वयोः प्रतप्य कूर्चे निधानम् । “समिदसि समिदो मे अग्ने दीदिहि समेडा ते अग्ने दोद्यासमिति" गार्हपत्ये समिदाधानम्। ततो दक्षि- णाम्नौ। तत पाहवनीये। यजमानस्य पयोहोमपचे वात्स- प्रेणोपस्थानं यथोतं वैकल्पिकम् । “भूर्भुवः स्वः सुप्रजाः प्रजाभिः स्यां सुवीरो वीरः सुपोपः पोपैरिति प्राइवनीयोपस्थानम् । ततोऽनेन गार्हपत्योपस्थानम्। तूणीमाहवनीयमुपस्थाय तदभि- मुखं तत्समीप उपवेशनम् । गाईपत्यसमीपे गयनमासनं वा । अवॉर्गाईपत्य पर्युक्ष्य ततो दक्षिणाग्निं तत पाहवनीय- पर्युक्षणम् । नावोदकधारा। यजमानस्य “विद्युदसि वि मे पामानं जनपोऽअभ्यमभ्युपेमि मयि सत्य गोपु मे व्रतमिति” जन्नभक्षणम् । दिराचमनम् । धाविसर्गः। 'गाईपत्त्वं दक्षिणीकृत्यान्चौरुत्तरा . सायनं. वारा। thi re सनम् । पोचित। बाइसनीलिमा कम्यो ।

·उपयमनकुगास्तिस्रः समिधः मणिकोदक तण्डुलाः इत्यासाय पर्य'पूर ताछुलानादाय सूर्याय म्वाहा इद सूर्याय 'प्रजापतये नित्याचारमहोप । निष्कमणम् । मुहत सभ्यसमीपे उपवेशनम् । माध्यन्दिनयुल्या इन्द्रायाहवनीयाग्नये नम. यमाय गार्हपत्याग्नये नमः नलाया- न्वाहार्यपचनाग्नये नमः अननसानमनाय सभ्याग्नये नमः असत्- पासवाय नमः इति पञ्चमन्वैराहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाग्नि- सभ्याग्नीनामुद्धृतभस्मनथोपस्थानम् । भस्मसमीपे उपवेशनम् । “दुत्वाग्नीन् सूर्यदेवत्वान् अपेन्मन्वान्” इति वचनात् सौर्यमन्त्र- वयजपो होमागम् ।. “न सायमनुपस्थायापरीत्यानमस्कृत्योप- विशेत् पापात"रिति हारोतवचनात् त्रयाणामग्नीनाभुषस्थान प्रदक्षिणनमस्कारी च। अथ स्मार्तहोमः। उदयात् पूर्व यजमानः स्वयमेव पावसध्यसमीपे उपविश्य उपयमनकुयानादाय समिधोऽभ्याधाय मणिकाशिः पयुष्य वादा माहा इद प्रजापतये इति । 'पती पुषकाम्यात् पूर्वामाइति अहोति। मन्च,- 11रिलतपमा । पौत्रा ·नित्याचारप्रदोष । . पुमासो मिवावरुणो पुमांसावखिनावुभो। युमानिन्द्रर सूर्यथ पुमा सवर्ततां मयि । पुन: स्वाहा। 'द्वितीया यजमान एव । इदं मिवावरुणाभ्याम- खिभ्यामिन्द्राय वायवे इदं प्रजापतये। समाचारात् ऋचं वाच (१) मित्यध्यायपाठेन शान्तिकरणम् । अग्निहोवप्रायश्चित्तानि । तत्र । ब्रह्मप्रायश्चित्तानि । जुहुयादनादिष्टानीति सूत्रितेऽपि नैमित्तिकस्य ब्रह्मावरणाप्रयोजकत्वादग्निहोत्रादावध्वर्युरेवाना- देशकर्ता। सब्रह्मके पूर्व प्रायचित्तायें ब्रह्मवरणाप्रकर्षः । तदा च वाचस्पतिपः स्वकाल एव। यदि ब्रह्मा न विद्यादपि य एव कचिद्दिद्यात् स एव जुहुयादिति युतेर्यजमानोऽपि जुहुयात् । पूर्णाहुतिहोमे एवं सर्वति सूत्रादव्या जुहोति । चोदनास पूर्णाहुतिवदान्यसस्कारः। आन्यस्वाली। सुवाः। खुक् । एका समित् । भाज्यम् । पान्यस्याल्यामाचनि- वायः । पाज्याधिययणम् । "सुवमुक्कुशः सन्मार्गः । पाज्योहास- । कुमाः। । • laal Mss वायुर। C. हिवीयो. c. गया। (1) D सनया. (a) c. शुश्मरो इ.

·नित्याचारग्रदोष ।
।
.
।
नम् । कुशरुत्पवनम् । धान्यावेक्षणम् । सुवेण खुचि चतुऍहोत
ग्रहणम् । उत्याय समित्प्रक्षेप. । ततो होमः।
तत्र ऋग्वेदीयकर्मभ्रगे,-गाईपत्वे । प्रजापति. । गायत्री ।
अग्निः । 'भू. स्वाहा इति चतुर्ग्रहीतहोम.। इदमग्नये ।
ततः सर्वप्रायश्चित्तपञ्चाक्षुतयोऽपि गार्हपत्य एव सकदृहीतेन ।
वामदेव. । त्रिष्टुप् । अग्नीवरुणो । “वनो अग्ने वरुणस्य विद्वान्
देवस्थ हेलोऽव यासिसौष्ठाः। यजिठो वह्नितम शोचागनी
विखा देपासि प्र मुमुग्धास्मत् ।” स्वाहा । इदमग्नीवरुणाभ्याम् ।
पूर्व वदृप्यादिः। "सत्खनो अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या
उपसो व्युष्टी । अवयक्ष नो वरुणं रराणो वोहि मृलोक सुहवी
न एधि” स्वाहा। इदमग्नीवरुपाभ्याम् । कल्पजः। बिष्टुप् ।
अग्नि । “अयाचाग्नेस्यनभिशस्तिपाय सत्वमित्वमया असि ।
अयानो यज्ञ वहास्ययानो धेहि भेपज साहा।" इदमग्नये ।
कल्पजः । विष्टुप्। लिङ्गोता. । “ये ते मत वरुण ये सहस्र
यत्रियाः पाया वितता महान्तः ।
तेभिर्नो अद्य सवितोत
विष्णुविखे मुञ्चन्तु मरत. स्वर्काः स्वाहा।” इदं वरुणाय सवित्रे
विष्णवे विशेभ्यो (देवेभ्यो)मरुद्धाः सभ्य । शुन. शेपः ।
विष्टुप् । वरुण । “उदुत्तम वरुप पायमस्मदवाधम वि मध्यम
अथा वयमादित्य व्रते तवानागसी पदितये स्थाम
यघाय।
वाहा।"
इद वरुधाय।
1) ) यों भू माहा।
(२) ( पातकोम।

·मित्याचारमदोष याजुर्वेदिककम्मभ्रंश,-गाईपत्ये प्राज्यं संस्कृत्य समित्पूर्व चतुर्ग्रहीतेनाहुति दक्षिणाग्नौ। प्रजापतिः। उणिक् । वायुः । ॐ भुवः स्वाहा। इदं वायवे । “त्वव” इत्यादिसर्वप्रायचित्ता- हुतयश्च दक्षिणाग्नावेव। सोमे वाग्नीधीये । प्रागाग्नीधीयोत्पत्ते दक्षिणाग्नौ। । - । सामवेदोक्ते कम्मण्युदात्रादिसम्बन्ध नष्टे गार्हपत्ये संस्कृत्याज्यं चहीतेन । प्रजापतिः। अनुष्टुप् । आदित्यः । स्वः स्वाहा 'इदं सूर्यायेति । आहवनीये होमः । सक्कदग्टहीतेन सर्व- प्रायश्चित्ताहुतयश । स्मृतिबोधितानादिष्टप्रायचित्तानकर्मभंगे,- गाईपत्ये आज्यं संस्कृत्याहवनोये समित्पूर्व होमः । ॐ भूः स्वाहा ॐ भुवः स्वाहा ॐ स्वः स्वाहा ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा इदं प्रजा- पतये। इति चतहोता तिचतुष्टयम् । सक्दग्गृहीतेन सर्व- प्रायथित्ताहुतयश्च । अग्निहोवार्यदोहनकाले गौरपविष्टा चेत् सायं होमकाले च “उदस्थाहेव्यदिति”रिति यजुपोपस्थाप्य दोहनम्। ब्राह्मणाय गौदया यं प्रति स्वयं गन्तव्यं नास्ति। प्रात:मो गवान्तर- पयसा । अथवा “दण्डेन वानुपिप्योत्याप्य दोहनम् ।" अस्मिन् पक्ष न दानम् । अग्निहोत्रगोर्दुग्धं न ददाति तदान्यगोदोहनम्। 'नाचानादिष्टप्रायश्चित्तम्। हभाशब्दकरणे तणान्यादाय तो (1) D र सूर्याय। इस अनादिष्ट (२) D ·३३२ नित्याचारप्रदोप। भोजयेत्। दीर्घतमा (तपाः)। त्रिष्टुप्। धेनुः । “सूयवसादभगवति हि भूया अथो वय भगवन्तः स्याम अद्वितणमन्ने विश्वदानों पिव शुद्धमुदकमाचरन्तीति” मन्त्रेण । तामेव दुग्धहोमः । यजमानो यदि ध्यायेद गौरियं धेनुरूपिणी । वत्सो वायु. चितिः स्वाली तस्य किञ्चित्र नश्यति ॥ परथिया स युक्तः स्यात् थेयसा वा ऋपितेः । रक्ता रक्तविमिश्रितं वा यदि दुयते 'कटादिना दक्षिणाग्नि- वेष्टनम् । व्युत्क्रामतेति प्रेषः । ग्टहात् सर्वजनाना निष्कान्तिः। दक्षिणाग्नेरुण भस्मनि रुद्राय स्वाहेति प्रक्षेपः । शतपथे रक्तदोहे । दक्षिणाग्नि “परिययित वै।" इति प्रेषः। मैवर्णना- लोड़नम् । दक्षिणाग्नौ तूणी प्रचेपः । इयोर्विकल्पः । गवान्तर पयसा होमः। गविस्थित पयोऽमध्यभक्षणादिना दुष्टमिति भात चेत् तदा इदं वरुणायेति निर्देगः। वत्सससर्गकाले गोस्थटुग्धदोष- 'माने इद वायव 'इति निर्देशः । दोहनकालेऽमेध्यादिससर्गदोपे पदमश्विभ्यामिति सकलदुग्धविनाशे इदं सोमाय । शतपयेत, अधिययणानदारान् गाईपत्ये समस्य उणे भम्मनि तदीय- दुग्धप्रक्षपस्तूष्णीमद्भिरभिपेकय । एव दुधमाननाशे। अधियित- नागे इद वरुणाय । उत्तरकताहारिष प्रक्षेपमान वा। एतए - बटाग्निमा यदि वहम् । (२. D रखाम्नैरणमचामिरदाय । c. कामे.1 (C होस।

·नित्याचारपदोपः। ४४२ सर्वत्रान्वेन पयसाग्निहोत्रहोमः। यवाग्वादिद्रव्यहोमपटे- ऽप्येवम् । अधिचितस्थोफेनवे इद पूष्णे। उत्फेनताशान्ती नाशे इदं मरुद्भाः। अन्येन होमः। उत्फेनं भूत्वोपशान्त- मुपरि वुहुदाच्छादितं यदि नश्येत् तदा इदं सरखत्यै । होमोऽन्येन ! उत्फेनताशान्तौ वुहुदशान्ती (च)नाये इदं मिवाय । उद्दासनकाले नाथे इदं सवित। अन्येन होमः। उन्त्रीय- माननाशे इदं विखेभ्यो देवेभ्यः। एवं दध्यादावपि । सुचि गृहीतस्य नाये इदं वृहस्पतये। अन्येन होमः । शतपथै तु,-समिधमाहवनीये दत्वा तत उष्णं भस्मोदृत्य तस्मिंस्तूष्णीं तस्य पयमः क्षेपः । अथवा तेनैवाग्निहोत्रहीमः । “नवे देवाः कस्माञ्चन वीभन्मन्ते" इति श्रुतेः। अथवाइवनीयं प्रति नेतुमिष्टं पयो विनष्टचेत् इदं धान प्रति निर्देशः । ['पाहवनीयार्थ नयनो- पक्रमे इर्द विश्वकम्मणे । नर्यस्यान्तराले विनाये इदमग्नये वैखानराय । अन्येन होमः । आहवनीयसमीपे नाये इदं द्यावा- प्रथिवीभ्याम् । अन्येन होमः। समिप्रक्षेपनाशे इदमिन्द्रानि- भ्यान् । अन्येन होमः । पूाहुतिहोमानन्तरं उत्तराहुती बुद्धि- स्थाया नाये इदं प्रजापतये इति निर्देशः । ] सक्दगृहीतेनो- तराहुतिः। होमशेषपयोनाये ददमिन्द्राय । पत्र सर्वन देवतानिर्देशमानम् । “रौद्र"मित्यादिश्रुतैः । रुद्रतत्ते पयः वायो एतत्ते पय इति सम्बोधनेन निर्देश इति सम्प्रदायः । दुष्टस्य । Qwits the portion brachcted.

·388 नित्याधारपदोपः। एवं सर्वत्र इति पयसो रुद्राय स्वाहेत्येवमाहवनीये होमः। केचित् । अन्येन पयसा सववाग्निहोत्रहोमः। यवाग्वादि- होमद्रव्यपनेऽप्येतानि प्राययित्तानि । अथ यदि तण्डुलपयः प्रभृति होमद्रव्यं स्कन्देत अधः पतति “अरूनधितग्राजनीति मन्त्रेणाभिमर्थनम्। पतितस्य शेर्पण होमः। प्राज्ये स्कनेत्वपां निनयनं तूणीम् । यदि स्यालो सुग् वा सह हविपा भिद्येत अधोमुखो वा पतति सव्वं हविर्भूमौ पतेत् भूमिगतं द्रव्यं "अस्कनधीत प्राजनो”ति मन्त्रेणाभिमश्य भूर्भुवः स्वरिति जलेन प-मेचनम् । स्यालीभेदपने यवाग्निभ्यो भस्मोडल्य कुटीकत्व स्थाप्यते तत्र स्यालोकपालाना प्रक्षेपः । भुवपतय इति हाविर्यजीय- स्कन्दस्याभिमर्गः। देवान् दिवमगविति सोमे हविपः स्कन्दे- ऽभिमर्गः। यदि सुयुवीतं द्रव्यं संस्कन्देत स्रुग् वा भिवेत सुचान्तरं संमृज्य प्रतप्य द्रव्यान्तरमुद्रीयान्यस्मै दद्यात् तेन कर्ता उहुयात् । एकदेशस्कन्दने त पेण होम उक्तः। एकदेशस्या- ल्पत्वेऽपि तेनैव होमः। द्रव्यान्तरोपादानं स्याल्यामसम्भवे । पुनदोहनम् । प्रवमाहुती हुतायामाहवनीयानुगमने प्रथमा तिहोमान् पूर्व वानुगमनानादिष्टमाययित्तमाध्वर्यवं दक्षिणानी हुत्वाहव- नोयमुहत्व द्वितीयाहुतिः। हे वा पाहुती। पयाग्निसमेधनाय पूर्व प्रक्षित काठेऽनादिष्टमसत्वैव हितीया. भुतिः। काठे होम गंककत्वे हिरवं निधाय दितीयाति ·निवाचारप्रदीप । 884 . होतश्या'] आहवनीयस्य विरुद्धृतस्य नाशे विहारस्थोचरतो गाहे- पत्याहवनीयदक्षिणाग्नोनां स्थानसंस्कारः। देवयवा देवरातश्च । अनुष्टुप् । अग्निः । “अयन्ते योनिऋत्वियो यतो जाती अरोधाः । तं जानवग्न आ सौदाया नो वईया गिरः।" इति गाईपत्वे अरणी प्रतप्य गार्हपत्यमुपशमव्य निर्मथ्य गार्हपत्यमुत्पाद्य स्थाने स्थापयित्वाहवनोयदक्षिणाग्नी उद्धृत्व सायं होमं कृत्वा तत्रैव विहार प्रातोमः। अन्ये तु प्रात_मा पृथगुहरणम् । प्रात- होमकाले विरुद्धृताहवनीयानुगमने प्रातराहुतिनिर्मष्य उदग- विहार का- न सायं होमार्थमग्नि रक्षणम् । अन्ये तु शतकवी- ऽप्युडरन्ति । नैतत् प्राययित्तम् । भाहवनीयहोमे कृतेऽक्वते वा गार्हपत्यानुगमने आहवनीयहोमं सवा गाईपत्वमस्मनारणी संस्पृश्य मथित्वा संस्कृते गाईपत्यस्थाने निधाय गार्हपत्वहोमादि कर्तव्यम् । कम्मान्तरकालेऽपि गाईपत्यनाशे भस्मनारणी संस्पृश्य मन्यनम् । अयवाग्निहोत्रकाले गाईपत्यानुगमने आइव- नीयादुत्व पूर्वतो नीता तमाइवनीयं प्रकल्पा पूर्वीहवनीयं गार्हपत्यं कृत्वा होमः । अथवा गाईपत्यानुगमने आहवनीयं 'गाहपत्वस्थानं नीत्वा तत पाहवनीयमुदृत्व होमः। अथवा- हवनीयात् पशिमतो गार्हपत्यं यावत् घण पंक्ति प्रस्तार्य Omits the portion l racketal (C 1३c. गाईपर्व नोवान्ने चाहनीय । मन कीर्य। (1)८ ·“सया'मित्युपरिटाद हहती। “समितं सकल्पया सम्प्रिया रोवियू ३४६ अथवाहवनीयमुपशमय शतकत्लो मन्यनम् । विमथितनाशेऽमन्यनं वा । नित्यधारित्वपचे ऽप्यग्निशमनेऽनादिष्टं छत्वा स्वयोनेराहरणम् । पाहवनीये स्थिते नागबुद्धया पुनराहवनोयोद्धरणे सम्मुत्युद्दतो माईपत्य एक भवति । गाईपत्यायतने निधेयः। अनादेशथ । अथवा समि- अग्निहोत्रागखात् तदविहार एवाग्नावन्वाधानादिवानाण- तर्पणान्तः। पृयगारम्भाभावान्द्रान्वारम्भणीया। इष्टिकरणाशी “समित'मित्याद्याभ्यामुपस्थानम्। प्रजापति । उष्णिक। पम्मि। नित्याचारपदोप । ता दहन् गार्हपत्यस्थान प्राप्त पाहवनीय एव गार्हपत्यः । ततः पुनराहवनीयोहरणम् । अथवाहवनोये स्थिते गाईयत्वं निर्मथ्योत् पाद्याध्वर्यवं कलाग्निहोत्रहोमः । अथवा गाईपत्यनाश आह- वनीयमरण्या समारोप्य उत्तरे स्थानत्रयं संस्कृत्य निर्मथ्य गाई- पत्यं स्थापयित्वाहवनोयमुद्धृत्य होमः । निर्मण्याहवनीयमुद्धृत्य होमः । पचद्दयेऽपि स एव दक्षिणाग्नि. । दक्षिणाग्न्यनुगमने दक्षिणाग्निमुद्धृत्यानादेश होमः। विरुद्धृतदक्षिणाग्निनाशे तदहस्तडोमलोप इति कर्क अन्य तु शतकृत्वोऽप्युद्धरन्ति । दुपरि खात कत्वाहवनीयहये अन्वस्य तत्र तथा होतव्य यथा होमव्यममिहये पतति। योमिथयणेऽग्नये ऽग्निमते पुरोडाय' । हात्वा 'युनराइल - अरणिसम्भवदक्षिणाग्निपचे (C पुनरम्य होम । पि..

·४४७ निन्याशरप्रदीप। सुमनस्यमानो इपमूनमभि संवसानौ।" “संवा मनांसि सं बता समु चित्तान्याकरं अग्ने पुरोधाधिपा भव बन इपमूर्ज यजमा- नाय धेहि। अनुदृतास्तमये होमकर्ता कञ्चिद वाद्माणं प्रेष्यति । “हिरण्यं दमें 'प्रवध्य पश्चाहतं वै (ब्रूयात्) स च ब्राह्मणः कुशवदं हिरवं पश्चाद हारयति । पुनर्मन्त्राणामृपिज्ञातारंबानणं प्रेष्यति । इभमादीप्य पुरस्तादतं वै (व्यात्।) मद्योऽवसितेश्यकाष्ठानि निःसन्नड़ान्यग्रे साईमृपिण्डवयरूपोपयमनीसंलगानि गार्हपत्ये मूलदानेनादीप्याहवनीयाय खरे निदधाति । तत्र नये संस्कृत्य समित् पूर्व चतुर्गृहीतेन विष्णवे वाहेति होमः। ततो दक्षिणाग्निमुद्धृत्याग्नये सूर्यवते पुरोडाशः। इष्टिमकृत्वा वाऽज्य संस्कृत्य चतुर्ग्रहीतेन विखेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति होमः । अनुदृता- भ्युदये रजतं दर्भ प्रबध्य पुरस्ताद वे प्रति प्रेपः । ब्राह्मणन पुरस्ताडारणम् । पूर्ववदिधेनोवृत्य वैश्वदेव्याहुतिः । दक्षिणाग्नि- मुत्य “सूर्याय ज्योतिपते पुरोडाशः।" इष्टिमकत्वा वा वैश्वदेव्या. हुतिः । वक्ष्यमाणमहुताभ्युदयप्रायश्चित्तचान । अग्निहोने पावा- सादनानन्तर कूचनिधानानन्तरमाहवनीयनाथे “प्राण उदान- मम्यगात् खाहे”ति गार्हपत्ये होमः। तस्मिवेव काले गाई- पत्वना निर्मथ्य स्वाययित्वाज्य संस्कृत्याहवनौये होमः। (1) D. प्रपद्या (२) D प्रपद्या Adds here उद्दन्याग्निहोलहोम ।

·४४८ नित्याचारप्रदोष । । “उदान प्राणमयगात् स्वाहेति। तस्मिन्नेव काले दक्षिणाग्नि नाशे “व्यान उदानमभ्यगा"दिति गाहपत्ये हुत्वा दक्षिणाग्न्यु इरणम् । तस्मिवेव काले युगपत् सर्वे चेदनुगच्छेयु. शीघ्र मयित्वा प्रतिवातमुद्धृत्व यथा पुरोवाते प्रतीच्यां तनोबृत्व वायवे वाहेति हुत्वा तमेवाहवनीयं स्वस्थाने न्यस्याग्निहोत्रहोमः । अतिमान्या(?) वाताभिमुखादिनाने त त्रयाणा पात्रासा दनोड़ नाशज्ञाने तूर्ण तु मधित्वाहवनीयदक्षिणान्युडुत्य नय घृत संस्कृत्य सवग्रहीत्वा पाहवनीयस्य पश्चादुपविश्व खर्व पीत्वाचम्याग्निहोत्रहोमः । नाव पूर्वप्रायथित्त पात्रासादनरूप निमित्तभेदात् । नवा विकल्पो 'निमित्तभेदेन भिवार्थत्वात् । पात्रासादनात् पूर्वन्तु वयानुगमने सूर्योदयास्तमनन्नाने उभ यानुगमननिमित्तं पुनराधेयम् । [पात्रासादनात् पूब्ब तदूई वाहवनीयगाईपत्वद्दयनाशे सूर्योदयास्तमनज्ञाने पुनराधेयम् । ' सूर्योदयास्तमनन्नानानन्तरन्तुभय'नाशजाने मथित्वोइत्यानादेशः । विहरणकाले मध्यमानश्येन्द्र जायेत निक- टस्थनोकिकाग्निमाहत्य विहत्य होमः । ब्राह्मणदक्षिणहस्तवयं च स्थापयित्वा होमः । तस्मिन् पक्षे व्रतम् । यावज्जीव “वसत्वर्थ”मागतस्य ब्राह्मणस्यानिराक्रिया । जीवयदज. न पुनराधेय किन्त अथवा अग्निवयस्थाने १२) D 1) रूपभेदेन भिवार्थवान । (th; porton Irick td पारमानाने ·नित्याचारप्रदीप ४२६. कर्णवय वाग्निस्थाने निधाय होमः। तत्र यावनीवमाजमांस- वर्जनं कुशस्तखे वा होमः । यावनीवं तवानासनम् । पाव- स्थासु वा होमः। यावज्जीवजलनिन्दावर्जन तत्र व्रतम् । दर्भ- जलपक्षयोर्गाहपत्यायतने शवोहरणम् । ब्राह्मणहस्तादिसर्व- पक्षेषु दृष्टार्थत्वात् प्रथमा समिवास्ति । लोकिकऽग्नो पयोऽधि- श्रयणम् । “समिदसि समिदो मे ब्राह्मणहस्त दीदिहि समिहा ते" ब्राह्मणहस्तबडा समिति द्वितीया समित्। एवमाजकर्ण दीदिहि । कुगस्तम्ब दीदिहि। अहुताभ्युदये उन्नीय निःस्वास. धारणम् । प्रयमाहुति हुत्वा भूरित्यनुमन्त्रणम् । यजमानस्य होते वर- दानम् । गाईपत्वदक्षिणाग्निहोमात् प्राक् उदयेऽप्येवम् । वरः श्रेष्ठद्व्यम् । सर्बहविर्नाशे दोपे वाऽवयवं कृत्वा सागात्तिः । आज्येन वा देवतेज्या मार्जारमूपिकादीनां गार्हपत्याहवनीय- दक्षिणाग्नीनान्तरागमने ( दक्षिणाम्नीनामन्तरागमने) न दोषः । खेड़कयराहेपूदकधारा प्रामुखी कर्तव्या । गईभगमने भम्नये पयिसते पुरोडायः। नित्वेष्यतिपत्ती चेय- मितिः । गौणकालातिकमे । गीगकालेवाध्वर्यवं कृत्वा किया । म्तोवमोहे गस्त्रमोहे चेयमिष्टिः। [खजनमरणेऽन्वारम्भगीया- पूर्विका चेयमिष्टिः।] व्रत्येऽहनि माममंयुनभोजने अग्नये व्रतपनये पटाकपानः) कम्ममध्ये पाचयकरणछेदम्नये वतन्ते । भस्मधारा वा। " क्षिारता य । (D. Minutsthaniairtel ·संकुसुकले परस्परसंसर्ग अग्नये दावाग्निसंसर्ग अग्नवे "मनो ज्योति जपतामाज्यस्य वृहस्पति. रावीरुपवसेत् । तत अड्डे माससंवत्सरं प्राजापत्यम् । संवत्सरो- नित्याचरप्रदोषः। आहवनीयादीनां प्रागग्निसंसर्गे न दोषः । अग्नये मंसर्गाय सदगृहीतेनाहुतिः। तथापि (तघा) संकुसु- कले अग्नये मंमयाटाकपालः । विविचये पाहुतिरटाकपालो वा । संवर्गायाधुतिरिष्टिा । वैद्युताग्निसंसर्गे अग्नयेऽप्सुमते आहुति रिष्टिा । सर्ववानादरः । हल्लेख पाहुतिरिर्वाि ।] अ- यायतनसंसर्गे तु नानादरः। अग्नये शुचये पाहुतिरिष्टिा । भयागोषु यमलजनने मारतस्त्रयोदशकपालः । स्वग्टहदाहे अग्नये क्षामवते पुरोडाशः । मृन्मयस्य पात्रस्य भेदनऽभिमर्थनम् । “भूमिभूमिमवागान्माता मातरमप्यगात् भूयाम पुत्रैः पशुभियों नो हेष्टि स भिद्यताम्।” ऋग्वेदवाणे । प्राहिताग्निर्यास्रातः प्रातरग्निहोत्रं जुहोति का तत्र प्रायश्चित्तिः वारुणमष्टाकपाल निर्वदाहुतिं वा वारुणी जुहुयादिति ! अग्निहोत्रातिपत्तो आहुतिहोमः। यंचमिमं तनोतु। अरिष्टं यई समिमं दधातु विखेदेवास दुई मादयन्तामों प्रतिष्ठ स्वाहा।" एवं प्राणयामशतमेकरानात् । [ उपवास (:) अईरानात् । ] तत ऊईमापष्टिरावात् तिस्रो (1) D. पामादिसंसर्ग . (r) C. Omits the portion bracketed, (3) D, Omats the portion bracketoch.

·नित्याचारप्रदीप ।
४१
सन्वेऽग्निहोत्रे चान्द्रायणं कृत्वा पुनराधानम् । अत्राप्याहुतिः
पूर्व कार्या। इदमरणिसत्ते। अरणित्यागे तु,-
अग्निहोत्रुापविद्याम्नि ब्राह्मणः काममोहितः ।
चान्द्रायणं चरेमासं वोरहत्वासमो हि सः ।
'एवमग्नित्यागे प्राजापत्यविधानं स्माताग्निविषयम् ।
'होमदयात्यये दर्शयोर्णमासात्ययेऽपि च ।
पुनरेवाग्निमादध्यादिति भार्गवशासनम् ।
इति संवत्सरं होमहयात्यय इत्यर्थः ।
दर्शच पौर्णमासच विलोप्योभयमेव वा।
एकस्मिन् कच्पादन दयौर. न शद्धाति ।
इति धौतपरमेव।
यत्तु-
'भइयमानेऽनयंग नित्यकालं समाहितः ।
सम्पवे च यथा तव इयते तदिहोयते ॥
भइताः परिसंस्थाये पाये छत्वाहुतीः पृथक् ।
तन्त्रण विधिवद हुत्बा एवमेवापराहुतिः ।
इत्यतिकान्तहोमप्रकारोऽवियपात्
योतस्मातॊभयपरः।
पामायमाहुतैः प्रातराति त्येति पाप्रातराइते: सायमाऽति-
नांत्येति पापोर्णमासाद दर्मो नात्येति पादर्यात् पौर्णमासो
।
( D एसवामि..
HD
tas here -योनि (3) पित् हामराब रिवा
पुरा गरिति मित्रहादिबाने । पिए -म्य दिमाग
समबनापदि।
-

·४
नियादार प्रदोष ।
नात्येतीत्येतत् म्मा-विषयमिति भट्टाचार्याः । याचिकास्तु थोत
स्मानॊभयविषय मन्यन्ते गोणकालपरवात् ।
-
अघ परिशिष्टभरद्वाजसूवादिनिछो मण्डनव्याहृतः
पक्षहोमधिविः ।
यदापदुपस्थिता तदा साय होमकालेऽग्नौनुवृत्य कूर्चमासाद्य
परिस्तीयं पर्युक्ष्य 'दोहाज्योद्दासनान्त कृत्वा पर्वण्य ग्न्वन्वाधान
मावश्यकमिति पर्खपूर्वसायहोमान् गणयित्वा तावन्ति चत
रुबीतानि पृथक् पात्रेणोद्रीय समिधमुपरि कृत्वाहवनीय
यथोतरूपेणति
“अग्निज्योतिष"मिति समिध दत्वा तावडो
मोचितट्रव्येण पूबाहुतिः
सायंहोममन्वेण द्वितीयाहुतिद्रव्य
पावान्तरे कृत्वा पुनर्गार्हपत्यमेत्य पर्बपूर्वदिने प्रातहीमान्
गणयित्वा तावन्ति चतुरुनीतान्युत्रीय समिधमुपरि 'कृत्वा
हवनीयमेत्य "सूर्यज्योतिप"मिति समिध दवा
मोचितpथेण प्रातर्मन्त्रेण पूर्बाहुतिः ।
समेल्य कूर्चे निधाय गाईपत्यमवेक्ष्य तण द्वितीयाहुति ।
सकत् कूर्चमुखे मार्जनम् । माईपत्यदक्षिणान्योच साय-होम
तावडो
प्रथमस्थापितद्रव्येण
1) होहोहारमान्नम ।
(२) Cोमान्नान्।
" दवावनाय यथोत्ररूपमत्य सव्य ।।

·नित्याचारप्रदीप । ४५३ पूर्चा'हुतिं गणयित्वा तावतः सुवान् पात्रान्तरे कवा ताव- द्वितीयाहुतिद्रव्यच्च पात्रान्तरे सत्वा पुन: प्रातोमान् गणयित्वा पात्रान्तरस्थसायंकालिकपूर्बाहुतिट्रव्येण संमेल्य तन्त्रेण सायं प्रात:पूर्वाद्धतिः । पानान्तरस्थसायंकालिकपूर्खाहुति द्रव्येण प्रातहितोयाहुतिद्रव्येण प्रातहितीयाहुतिसंख्यकान् सुवान् संमेल्य तन्वेण द्वितीयाहुतिः । भक्षणादितन्त्रसमाप्ति(:)तन्त्रेण । समित्पर्युक्षणोपस्थानानि सायं धर्मेण। यदात प्रात_म- काले आपसम्भावना तदा पर्बप्रातःपर्यन्तमातोमसंख्यक- प्रावधर्मेण समिधं दत्वा प्रातराहुतिः। शेषं संरक्ष्य पर्वपूर्व- दिनपर्यन्तसायंहोमसंख्यकचतुरुनीतानि ग्रहीत्वा सायधर्मेण समिधं दत्वा सायमाहुतिः। शेषहयं समस्य कूर्चे निधाय गाईपत्यमवेक्ष्य द्वितीयाहुतिस्तन्वेण । प्रातर्धर्मेण पर्युक्षणोप- पापल्लाघवे तु सायंहोमसम्बन्धिनः सायंहोमा एव समस्य कार्या: प्रात होमकाले तु प्रातमाः । पघहोम सते पनाविर्वाहत यदा भवेत् । 'तत जहन्तु कर्तव्या गेपाहे तु यथाविधि । प्रकाले चेत् कृतं कर्म काले तस्य पुनः क्रिया। इति न्यायमूनमेतत् । उभयानुगमन पुनराधेयमुक्त तत्मसङ्गेन पुनराधयनिमित्ता. स्थाने । . २१॥ इती। व्ये प्रासादोयानिमसान् । DRA.. .

·४४
नित्याचारप्रटोप ।
न्युच्यन्ते। तत्र येषु निमित्तेपु गुणग्राहिकया पुनराधियविधि
स्तत्रैव पुनराधयविधिरन्यवाधानम् ।
पुनराधेयमाधानादूई प्रजाविनागने ।
तथा सर्वस्वनाशे च तद च 'महापदि ।
मृते पुत्रेऽङ्गनाशे च पुनराधेयमिप्यते ।
ऋत्विकपुरोहितचाटमृती बोधायने मते ॥
*बहुश पुनराधेयमाधानाद व्यसनीद्यमे ।
उदवातेऽग्नो विहारात् प्राक् मथ्यमान्येऽम्यजन्मनि ।
लोकिकाग्याद्यनाहारेऽभ्युदयेऽस्तमयेऽपि वा।
विशिष्टहेतुनानेनाधान स्यादग्निदोपत ॥
मन्यनारम्भमात्रेण नाग्निदोप इतीतरे ।
हुतेऽपि लोकिकाग्न्यादौ मध्यमानोऽप्यनन्तरम् ।।
द्वितीयाद वा ढतीयाद वा होमकालात् पुरा यदि ।
अग्निन जायते तत्र पुनराधयमिप्यते ॥
होमाष्टकाधिके लुप्ते धृतोऽप्यग्निविनश्यति ।
ततोऽल्पहोमलोपेऽपि यदाग्निरूपगाम्यति ॥
नोगाक्षि. पुनराधेयाधाने वैकल्पिके जगो।
कोपीतकियुतिर्थव मासाई चेन्न इयते ॥
ज्वलत्वग्निषतिक्रान्तान् पधान्ते पक्षहोमवत् ।
समस्य जुहुयात् पयादिष्टिस्तम्सुमती भवेत् ॥
.
(UD यशपक्षिा

·नित्याचारमहोपः।
१५५
त तन पुनराधेयमापद्येवं प्रकीर्तितम् ।
वत्सरं वत्सराई वा होमलोपे मतान्तरम् ।
प्रापत्काले न नश्यन्ति दीप्यन्ते चेडुताशना।
पञ्च कार्याः पुरोडाशा होमे लुप्तेऽवत्सरम् ।
पवितत् प्रथमो जेयः पावकः शचिरैव च ।
व्रतपतिस्तन्तुमांचाग्ने देवताया गुणाः क्रमात् ।
सप्त कार्याः पुरोडागाः होमे लुप्ते च वसरम् ।
पवमानः पावकर शुचिः यधिक्त दित्वयि ॥
वैज्ञानरो व्रतपतिस्तन्तुमानिति सप्तभिः ।
विपितोऽग्निरेव स्याद देवतान यथाक्रमम् ॥
नायदाहावरखोयेदम्नि यवेन पालयेत् ।
पन्यारयोर्यावदेप नारोग्य मधितः पुनः ।
उद्दामे पुनराधानं छन्दोगपरिगिरतः ।
पयन्ते योनिरनया समारोपो विधीयते ।
मन्यन्तपावरोहेत्वनया स्याञ्च वा सदा ।
"उपायरोष जातवेदः प्रजानन्। पागुः प्रजां रयिमम्मासु
धेयजसो दीदिहिनी दुतरपे । (१)
यामा -
परखोदग्धयोयेव दुय्यो: पीपयोम्नया ।
पाइल्यान्य समारोप्य पुनम्तवय निर्मवेत्।
नब घायं ममारोपमन्त्रः,-"उधपाने पिमा योनिमन्या

·४६६
नित्याचारप्रदीप ।
देवयज्याये वोढ़ये जातवेदः। अरपोररणिमनुसझमस्त्र जोणा-
न्तनुमजीर्णया निर्गुदस्व ।"
विहायाग्नि सभायंश्चेत् सीमामुलवर गच्छति ।
"[होमकानात्वये तस्य पुनराधानमियते ॥ ]
भार्यायां प्रोपितायां चेदुदेत्यर्कोऽस्तमैति वा ।
तव स्यात् पुनराधेयमन्ये त्वाहुरिहान्यया ॥
ज्येष्ठा चेदगिसयुक्ता गच्छन्त्यन्या यथारचि।
यजमानेन महिता यहा ता एव केवलाः ॥
एकस्यामप्यतिष्ठन्त्यामग्रिहोत्रसमीपतः ।
पतिस्तिष्ठति चेदगिनागो नत्यपर जगुः ।
सध्यावदन्यदायगोन् हित्वा चेद दम्पती गतो।
'ग्रामान्त वाय सीमान्त तकऽग्रिशमं विदुः ॥
अन्ये ग्रामान्तरगमावलतिक्रम'मावतः ।
यदोभावप्रतिक्रम्य सीमा प्रत्यागतो पुन: ॥
उदयास्तमयात् पूच न नागोऽति केचन ।
विनागिभिर्यदा यत्रो नदीमम्युधिगामिनीम् ।
अतिक्रामेत् तदागोना विनाश: स्यादिति स्मृतिः ।
यापद्यपि हि कष्टाया विना पत्री नरान्तः।
One to the forts hinchetal
पापानar

·नित्याचारपटोप ।
४२७
सोमातिक्रमणेऽग्नीनां न कथञ्चिदनुग्रहः ।
प्रत्यक्षेण नयनगिमुच्छसेञ्चेद् 'विनश्यति ॥
तवाधानमित्यर्थः।
तस्मादनुच्छसन् हुत्वा निधायोच्छसनं चरेत् ॥
पुरस्तादुच्छसन् हुत्वा नवेदेवं न नश्यति ।
शकटेनापि दूर वा प्रत्यक्ष मननं नयेत् ॥
खाड्नेनैवाथवा शम्या परासात् प्राड् नयेत् खसन् ।
अन्ययागिविनाशः स्यात् तवाधानं विधीयते ॥
पियन च दीक्षायां यायावरभृतिषु च ।
एतेष्वेव दहेदग्नि प्रत्यक्षं मनसा विना ।।
अनोविना शम्या ग्रामादूच नयनेऽग्निनाश इत्याहुः ।
कमार्थहरणेऽग्नीनां नानुच्छासादिचोदिते ।
नदोसन्तरणेऽग्नीनां सीमातिक्रमणे तथा ॥
सर्वत्राद्यन्तसौमोर्वा स्वामिस्पृष्टाः स्युरगयः ।
प्रत्यक्षमरणिद्वारश्चान्ययागिविनाशनम् ॥
पामारम्भणपक्षे तु नत्वारम्भो विधीयते ।
न काप्यारम्भणं किञ्चिलोगाच्यादिनिबन्धनात् ।
दृष्टोऽगिर्यदि नयेत मप्यमानः पुनः पुनः ।
ग्रामाद ग्रामान्तरं गच्छेत् प्रत्यक्षी हव्यवाहनः ।
(1) D. मागत ।
!! . • विनम्यति।
५८

·४५८
नित्याचारपदोप ।
पहुतो वत्सरं तिष्ठेदुदकन शमङ्गतः ।
चतुर्भिः कारणरेभि नष्टेऽगौ पुनराहवेत् ।
उदकेन शमित नष्ट । उदकेन सह नोत इत्यन्ये ।
नष्टे मयितमात्रे वा समारोपयजुर्जपेत् ।
पुनर्निर्मथ्य जप्तव्य यजुस्तूपावरोहणम् ॥
तया,-
विप्रोपिते स्वामिनि वैदिकाग्नि
मिस्य सीमामतिलड्डर गच्छेत् ।
पत्नयाः प्रवासेऽपि तथैव नाश
पत्नीबहुत्वेऽपि समानमेतत् ॥
"प्रवा व्रजति प्रवा धापयती"ति काखथुत्या प्रोपितस्याग्नि
नयनमनुज्ञातमित्यन्ये ।
नोपवास: प्रवासे स्यात् पत्नी धारयते व्रतम् ।
अमावस्यावयाटूई पुनराधानमियते ॥
'मासदय प्रवासोऽस्ति परतो नाहिताग्निवत् ।
स्पर्गेऽग्न्धोगुइदाहे च उदक्यायां तथैव
उदक्याया. प्रवासाच्च पुनराधानमहति ।
['सूतके मृतके चैके प्रवासे पुनराहितम् ]
धूपानार तथा दीपैः पावक प्रयमेद यदि ।
उत्सवाग्नि म विनेयः पुनराधानमहति ।
॥
1) " मासायप्रवासी।
Only the button brachte

·नित्याचारपदोष ।
५८
'प्रचोदितेन पाकेन तेनोइरणेन च ।
उत्सवाग्नि' स विजयः पुनराधानमर्हति ॥
पुनर्विवाह त्वाधान पुनराधेयमेव वा।
लोगाच्याद्यनुसन्धत्वा दुभयच्छति केचन ॥
पक्षवय पक्षहोमे पुनराधिनिरन्तरे ।
अग्गावनुगते स्वामी सीमामुलका चेद्गत.॥
असमाधाय तत्रापि पुनराधेयमियते ।
खशूकरखरोष्ट्राद्यैः काककुकुटमर्कटः ॥
शृगालकुपोदक्यासूतकोपतितान्त्यजे. ।
रतोमूवपुरोथैर्वा भूयायुश्लेमयोणितः ।
वसास्थिमासमजाद्यैः शूद्रेरन्यैर्जुगुप्सिते. ।
आरोपितारणिस्पर्श कृतेऽग्री पर्शनेऽपि या ॥
पामोझिजते पुससर्गे वारे वा पतितादिभि. ।
वदन्त्येषु निमित्तेषु केविदगिविनाशनम् ॥
तवारणिगते वडो दुष्टे स्वात् पुनराहिति ।
इतरेषु निमित्तेषु त्वग्न्याधेय प्रचक्षते ॥
बौधायनमते वहावत्यन्तोपहते सति ।
समारोप्य मथिला च पवमानेटयो मताः ॥
यहा सर्वोपघातेयु स्थादापस्तखवाक्यतः ।
"पुनस्वादित्यास्ट्रा" इत्यादिमन्स ममिदाहुति..
.
1) अवोदिता.
• भय नेति.

·नियाचारदीप ।
अन्ये चतगृहीतान्याहुतिमेतेन वा जगुः ।
प्रजापतिः। त्रिष्टुप् । अगिः । “पुनस्वादित्या रुद्रा वसव
समिन्धतां पुनर्बह्मणो वसुनीथ यन्नः। वृतेन त्वन्तन्व वयस्त्र
सत्वाः सन्तु यजमानस्य कामाः ॥” स्वाहा ।
आरोपितारणीनाशे पुनराधेयमेव वा।
छन्दोगपरिशिष्टे,-
अरण्योरल्पमप्यनं यावत्तिष्ठति पूर्बयोः ।
न तावत् पुनराधानमन्यारण्योर्विधीयते ॥
उत्तरा त यदि क्षीया नष्टा वा दैवकारणात् ।
अवपाट्य ततो मन्येत् प्रादेशं परिशेपयेत् ॥
एकारखा विनष्टायामस्ति चेदपरारणिः ।
तां छित्वा मन्यनं प्रोक भाये बौधायनीयक ॥
अरणीमथनाशक्त तन्तुभिर्मयनेन वा।
स्याता चेदरणी नूने ग्राह्ये शास्त्रोक्तलक्षणे ॥
खोभूतेऽनुदिते दर्श तस्मिन् पूवारणियम् ।
शकन्नीसत्य पाचात्ये वह्नो निक्षिप्य दाइयेत् ॥
ततो दक्षिणहस्तेन नूतनामुत्तरारणिम् ।
ग्यहोवा सव्यहस्तेन ग्रहीयादधरारणिम् ॥
ते उभे अरणी तव दीप्तेऽग्नी धारयन् जपेत् ।
उदहस्खाग्न इत्येतदयन्ते योनिरित्यपि !
मन्यनस्याता सम्यड् मथित्वाग्नि विद्वत्व च !
विनाप्योत्पूय दर्भाभ्या मुथादाय चतुघृतम् ॥

·नित्याचारपदोप। जुहोत्याहवनोयेऽग्नौ मनखत्वा एतं तथा । 'इष्टिं तन्तुमती कुर्यात् शरावं दक्षिणां ददेत् ॥ इत्यनारोपितारण्योः क्षये याह्ये नवे पुनः । तदलाभादग्निनाशे पुनराधानमिप्यते । शूद्रोदक्यान्त्यकाकवपतितामध्यरासभः । अनारूढारणिस्पर्शे ते विहायान्ययोग्रहः । भवतन्त्रः समेत्यसु मज्जयेषितारणी। प्रजापतिः । पंक्तिः । अग्निः । “भवतन्त्रः समनसौ सचेतसा वर- यसो। मा यन्न हिसिष्टं मा यन्नपतिं जातवेदसौ शिवो भव तमानः ।" एकारण्येव दुष्टा चेत् तामेवाप्सु विनिक्षिपेत् । तवान्यारणिलाभात् मागुहाते पुनराहितिः ॥ प्रागादित्योदयाडोमं संकल्पा न जुहोति चेत् । अग्न्याधिः पुनराधिर्वा नोभयं खाम्यसविधी॥ '[ छन्दोगपरिशिष्टे,-] वैताने पुनराधानं यस्याम्नीनां विधीयते । अकुब्बस्तदवाप्नोति प्रायश्चित्तमृताहती। प्रायश्चित्तमनादेशप्रायचित्तम् । अत्र येयु निमित्तेपु वझे यो मतान्तरे। मतान्तरं विनाशो न तब किं प्रतिपद्यताम् ॥ Omats the portioa bricketed, {२) D. मायवित्तमनादेश ! अव .

·जिन्याचारदोष । स्थितानग्नोन् ममुत्सृज्य नाधानस्यात्र सम्भवः । देवादग्निविनाशे स्यादाधानमिति यानिकाः ।। अनेकाचार्यसिद्धान्ताः मोक-य प्रदर्शिताः । देशकालवयोऽवस्थागतिभेदाद व्यवस्थिताः । अव प्रायश्चित्तोपयुक्ताधानप्रसङ्गेन प्रथमाधानं लिख्यते । आवसथ्यमनादृत्य वेतायां यः प्रवर्तते। अनाहिताग्निर्भवति परिवित्तिश्च जायते ॥ प्रति छन्दोगपरिमिष्टवचनात् प्रथम स्मातीधानम् । छन्दोग- परिशिष्टे,-- दाराधिगमनाधाने यः कुर्यादग्रजेऽनुज' । परिवेत्ता स विन्नेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः । देशान्तरस्थलोवैकहपणानसहोदरान् । वेश्यानिष्ठाश्च पतितान् शूद्रतुल्यातिरोगिणः ॥ जडमूकान्धवधिरकुलवामनकुष्ठकान् । प्रतिबद्वानभायाय कपिमतान् नृपस्य च ॥ धनहद्धिप्रसताय कामत. कारिणस्तथा। कुलटोन्मत्तचोराय परिविन्दन् न दुपति ॥ एकपणान् एकस्या स्त्रिया प्रमतान्। प्रभाया यतिवनवासि.

·नित्याचारप्रदोपः। ४६३ नैठिकाः । कुलटः परकुलाटनशीलः । कुष्ठकः कुष्ठी। सबक्रिया- स्खलन इत्यपरे । नृपस्य सन्तान् नृपसेवकान् । तथा धनवाटुंपिकं राजसेवक कर्षकं तथा । प्रोषितञ्च प्रतीक्षेत वर्पवयमपि वरन् । तेन- नागयः परिविन्दन्ति न वेदा न तपांसि च । इति जातिमात्रे यस्यागिस्तत्परम् । तया,- योगशास्त्राभियुक्ते च न दोपः परिवेदने । पारस्करः,-( “पावसध्याधानं) दारकाले" 1 "दायाधकाल एकेपाम् ।" अभाटकस्य दारकाले सभाटकस्य दावाद्यकाल इति व्यवस्था। ज्येष्ठेऽनाहितागौ कनिष्ठस्य दायाद्यकाल अागतेऽपि नाधानाधिकार इति। तदूईमेव प्रायचित्तम् । यदा ज्येष्ठं 'बोधयित्वा तदाधानं कारयित्वा स्वस्थाधानकरणं शक्यमिति स्यादेव तत: प्रभति प्रावरित्तम् । यथा निईनोऽपि धनमर्जयित्वा कतसमर्थ इति तस्याधिकारः। प्रायवित्तष,- यायन्यष्दान्यतीतानि निरम्ने विप्रजन्मनः । तावन्ति प्रकाणि चरेत् होम्य दद्याद ययाविधि । होम्यं द्रव्यं बाधापेभ्यो दद्यात्। प्रनाहितागिताया उपपातक- मधे गणनात् तप्रायथितम् । उपपातकर्यादः स्यादेव रुदायसेन वा । (1) भोयिम {२}. .।

·मयित्वाभ्यादध्यात् पुखस्वेवानडुको भवति इति भारण्यस्य
६४
नित्याचारप्रदीप ।
इति। ज्येष्ठस्य तु विशेष ,
सतदारो रहे ज्येष्ठो यो नादध्यादुपासनम ।
रुद्रायण चरेद वर्ष प्रतिमासमहोऽपि वा ॥
अत्र विवाहात पूच यदाधानविधान ब्रह्मचर्य्यस्यस्य कन्या
दानस्वीकारानन्तर समावर्त्तनात् पूर्वमाधानम। तत्कन्या नाश
तेनैवागिना कन्यान्तरविवाह । कन्याऽलाभे तस्यैवाग्नेरात्मा
रोपण कृत्वा सबवास इति कल्प । सूबे, 'वैश्वस्य बहुपशो
गुहादग्नि माहत्य' इति मुख्ययोनिमुक्का “अरणिप्रदानमेके
इत्युक्तम । तेन वाजसनेयिना वैश्यगृहादानयनमेव मुख्यकल्प |
छन्दोगपरिशिष्टोक्तम्-
पुण्यमेवादधीताग्नि स हि सब्ब' प्रशस्यते ।
अनहुँकत्व यत्तस्य कान्यैस्तबीयते शमम् ॥
इत्यारणेयस्य पुण्यत्व गोभिलीयानामेव ।
तत्र अनहुकाल
असमृडिकरत्वम्। [तस्य अरणिभवस्याने काम्ये र्धनकाम
प्रयोगे शम नीयत इत्यर्य 1] गोभिलसूत्रे, वैश्यकुलादाम्ब
रोपाद वा' इत्यादिना अगियोनिकल्पानुज्ञा अपि वा (अन्य )
'पुण्खत्वमेव वचनात् । तेन मुख्यवैश्यालामेऽपि 'व्यत्यवे कर्मषा
(0८.भ."
(३) 0 • मानयति।
(२) D मुख्य इत्य ।
(a1 D On ta them to bracketel
". पुण्यापनात्।

·नित्याचारमहोप.
साम्य" मिति वैश्यवृत्त्या जीवतां ब्राह्मणानां पञ्चमे सप्तमे वा
पुरुपे वैश्यत्वप्राप्तेस्तत एवाहरणम् । छन्दोगपरिशिष्टे,--
अखत्यो यः शमोगर्भः प्रशस्तोझैसमुद्भवः ।
तस्य या प्रामुखी शाखा या चोदीईगापि वा ।
अरणिस्तन्मयो प्रोला तन्मयो चोत्तरारणिः ।
ससक्तमूलो यः सम्याः स शमीगर्भ उच्यते ।
| अलामे वशमीगर्भादा'हरेदविलखितः ।
चतुर्विगतिरगष्ठ देय पड़पि वस्तरे ।।
चत्वारि चोक्रये मानमरस्योः परिकीर्तितम् ॥
अष्टाइलः प्रमन्यः स्याचाच स्यात् हादशाङ्गुलम् ।
ओविली द्वादशैव स्वादेतन्मन्यनयन्त्रकम् ।
खादिर चावमुद्दिष्टमोविली खादिरी स्मृता
गोवाल. गपसमिस्त्रिवत्तमन एकम् ।
व्यामप्रमाणे नेवं स्यात् प्रमप्यस्तेन पावकः ।
प्रयमन प्रमन्यः स्यादैमान्यामुत्तरारपेः ।
'चारबुधे प्रमन्यापं गाद खत्वा विचक्षणः ।
फलोदगयामरणिं तमिपरि न्यसेत् ।
चावोर्डकोनकायस्थामोविलीमुदगग्रगाम् ।
विष्टभ्य धारवेद यन्त्र नियन्यः प्रयतः शपिः।
-
--
तिशिप ।
७) " राधे IA.

·-
साः पत्नयो रज्जुमालभन्ते समर्था चाग्निजन्मपर्यन्तं
मित्याचारप्रदोप1
अधारणे 'रुत्तराग्रत्वमुक्तम् । यजपावं तु,--
उत्ताना प्राक् शिरा वेदि यथा वेदि स्तथाणिः ।
इति इयोर्विकल्पः । प्राक्शिरस्व श्रोतविषयं वा ।
'मूनादष्टाङ्गुल त्यता अग्राम हादशाङ्गुलम् ।
अन्तर देवयोनिः स्यात् तत्र मयो हुताशनः ॥
प्रथमे मन्यने ोप नियमी नेतरेषु च ।
परिधायाहतं वासः प्रात्य च यथाविधि ॥
विभृयात् प्राङ्मुखो यन्वं यजमानः समाहितः ।
त्रिवेष्टयाथ नेत्रेण चावं पाहतांशका ॥
पूर्वे मथेदरण्यन्ते प्राथम्नेः स्याद यथा युतिः ।
हव्यवाड़ वरुणं दृष्ट्वा भीतः प्रत्यड्मुखोऽभवत् ।
तमिच्छन् पुनरादातुं तस्मात् प्रत्यड्मुखो मयेत् ॥
-
तथा-
मधेदिति।
D
रत्तरापरकम्।
(२) D यपादष्टागुल यशा नाईन्त स्थागुखम् ।
(३) D प्रत्यहपो मरेत् ।

·स्माधिानप्रयोगः । गणपत्यादिपूजा। स्वस्तिवाचनम् । सल्यः,--मम नित्य- नैमित्तिककम्मानुष्ठान'साधनमावसथाधानं करिये। माटपूजा। विसोडारा।] ग्राभ्युदयिकम् । दम्पत्योरहतवस्त्रपरिधानम् । क्रियमाणेऽस्मिन्बावसयाधानकम्मणि यावन्तो वैकल्पिकाः पदा- Cस्ते मया ऋत्विक्प्रत्ययेनानुष्ठेयाः'। ब्रह्मवरणम्। प्याग्नचे साढवयोदशाङ्गुष्टमितरज्ज्वा मण्डलं कवा तन्मध्ये खरकरणम् । चतुरङ्गुनचतुरङ्गल' मेखलाधयं वाहुलविस्तारम् । दम्मत्यो- रुपविष्टयोईस्ते 'ब्रह्मणोऽरणियसमर्पणम् । दक्षिणे यामधुपविष्टे ययोतस्थानेऽरणिमुत्तरागां निवेश्य उत्तरारणेरोशानात् प्रमन्य- मुद्दत्व चाचवुधे प्रमन्याग्रं प्रवेश्य चाबमूलमरणिं देवयोनी निवेव चावोर्डकीलके प्रोविचीमदगग्रां विन्यस्य यजमानस्य प्रामुखस्य इस्ताभ्यां विष्टभ्य धारणम् । पताः प्रत्यड्मुखायाः गोबालरचं चात्र विधा वेटयित्वा मन्यनम् । भन्यासामालम्भनम्। 'समर्थावायोत्पत्तिपर्यन्तं रजुकर्षणम् । जातेऽग्नी सरमध्ये पचभूमस्कार। एरे पम्निनिधानम् । यग्नकुन्नादम्याहरणपक्षे D. साधनोभून सारसयाधानमा परिपे। (6) D. Ohuuts the portion tramketed. पुरम् । Cोरकार. 10 D. पामोति सम्पत्ति पसनम् । .

·समिधोऽभ्याधाय पर्युक्ष्य होमः । ब्रह्मान्वारधे प्रजापतये स्वाहा मित्याचारप्रदीप । अग्निमाहृत्य खरमध्ये पञ्चभूसंस्कारं कृत्वाऽग्निस्थापनम् । दणिणतो ब्रह्मोपवेशनम् । प्रणीताप्रणयनम् । परिस्तरणम् । पवित्रच्छेदनानि। पवित्रे। प्रोक्षणीपात्रम्। अाज्यस्थाली। {चरस्थालो] सम्मार्जनकुशाः । उपयमनकुयाः । तिस्रः समिध । सुवः। आज्य चरुतण्डुलाः । पूर्णपात्रो दक्षिणा वरो वा । पवित्र- करणम्। प्रोक्षणीसस्कारः। क्रमेण पात्रप्रोक्षणम् । असञ्चर प्रोक्षणोनिधानम् । आज्यस्थाल्यामान्य निर्वापः । सप्रणीतोदक स्थाल्यां चरतण्डुलप्रक्षेपः । युगपदधिययणम् । इयोः पर्यग्निकरणम् । अर्थश्रुते. सुव'तपनम् । मन्मार्जनकुशः सुर्व सन्मार्गः। पुनः प्रतपनमुदकस्पर्शनम् । प्रयीतो 'दकेन प्रोक्षणम्। आज्योदवासनं ['चरोरुवासनम् ।। प्राज्योत्पवनम् । श्राज्यावेक्षणम् । आज्यस्य ब्रह्मणा चरोर्यजमानेन उपयमनकुयानादाय इन्द्राय स्वाहा अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा इत्याधारावाज्यभागो । (3) D 18)D Omits the portion bracketed. (२) प्रणीतोदक्युवस्थाल्या चर। • प्रतपमम। सम्मानम् । उकनाभ्युच्य विधानम् । बायोटु । (QI), Omits the portion I rachetel. (७) D मोचण्युत्पवनम् । बाज्यारोहकम। .

·अथाटचरुहोमः।
"बद्रो अग्ने" (इत्यादि) “प्रमुमुग्धवायत् स्वाहा ।" इत्यन्तेन
होमः । “सत्वन्नो अग" इत्यादि "सुहवो न एधि खाहा।" इति
होमः। “इमम्मे वरुण", इत्यादि “स्युराचके स्वाहा।। इति
होमः । इदं वरुणाय । “तबायामि" इत्यादि "आयुः प्रमोपीः
खाहा"। इदं वरुणाय । “येते शत"मित्यादि “स्वाः स्वाहा।
इदं वरुणाय ॥ इत्यादि । “प्रयायाग” इत्यादि “भेषजं साहा"
इत्यन्तेन होमः । ['दमगये । ] “उदुत्तम"मित्यादि “स्याम
"स्वाहा।" ['इदं वरुणाय । ] “भवतन्नः" इत्यादि "शिवी
भव तमद्यन: 'स्वाहा।" [इदं जातवेदोभ्याम् । ] अथ स्वाली-
पाकात् । पगये 'पावकाय स्वाहा। अगये शुचये स्वाहा।
प्रदित्यै स्वाहा । पुनरटर्चहोमः । त्वद्रो अग" इत्यादि “भवतः"
इत्यन्तेन । खिष्टकते च । “भयास्यग्नेर्वषट्शतं यत्कम पायरी-
--
(1) D. वयोमग त्यादि साव नो या रयाद । सम्मेरप इत्यादि।
होमःतलायामयादि। येते मत मित्यादि.
१३) D. सायन्तेकोमा व्यापाग.
D.Omits the fortion bracketeri.
(MD माईम्बनेन होमः।
Omits the partion traiketri.
10 " मालिन।
1911), (una pittun iracletei
घरबाराव

·४७. नित्याचारपदोप। रिचं देवागातुविदः स्वाहा।" इदं देवेभ्यो गातुविदभ्यः । भूः स्वाहा । भुवः खाहा। स्वः स्वाहा । त्वबो अग्रे । ( सत्वद्रो अग्ने ) अयाश्चागे । येते शतम् । उदुत्तमम् । प्रजापतये स्वाहा। परिस्तरणवर्हिोमः । प्राशनम् । मार्जनम् । ब्रह्मणे पूर्णपातः । दक्षिणा वरो वा। छन्दोगपरिशिष्टोक्तं गोदानं वस्त्र हयदानञ्च वैकल्पिकम्। दम्पत्योरहतवस्त्राणि यानि तानि ब्रह्मणे देयानि। वयोविंशतिब्राह्मणभोजनम् । शान्तिकरणमच्छिद्रावधारणम् । पुराधाने माळपूजाद्यभावः। पूर्वव योनिः पूवाजिरिति छन्दोगपरिशिष्टवाक्यात् सैवारणिः नारखन्तरम् । अरणिदोष- नागेवरवन्तरमर्थसिद्धम्। वैश्वकुलादाहरणमपि न निपिडम् । पूर्वेक योनिरित्यस्यारणिव्यक्निनियमपरत्वात् । 'यथा श्रोत यजमानदाहे ऽरणिप्रतिपत्तिदर्शनात् पुनराधाने सैवारणिः । अतएव पुण्यमेवादधीताग्निं सहि सः प्रशस्यते। इति । पूर्वैव योनिरित्यवारण्यनिर्देश प्रारणेयस्य पुखत्वे- नोक्तः । अन्यथा योनिमावनियमपरले तदसङ्गतः। अव श्रोतो. मानि पुनराधाननिमित्तानि प्रायेण । [अन्यत्र ] वैश्यकुता. दाहरणपक्षेऽग्निनाश पुनवश्यकुलादानीय खरे . स्थापनम्। केवलं (1) D. Reuds here :-एर प्रथमाशने कैयनादाहरणे पुनराधानारथि मरानपको + वार्यत । पूर्व योनिरिन्थस्सारपियशिनिययपरत्वात् । होते यअमाम. Out the portion Hyrzu betw

·नित्याचारमहोप.
ग्रामान्तरनयने प्रत्यक्षमवाग्निर्नीयते । प्रनोभावत्वतिसकटे
प्रामारोपणम् । स्थानान्तरे पुनर्वेश्यकुलादाहरणम् । अन्यथा तु
पुनराधानमेव । होमदयलोपे दर्शपौर्णमासनोपे पुनराधानम् ।
इदश्च मध्ये भोजने सति। यदा तु होमकाले होमाशती न
भुंक्त तदा यावद्दिनं होमपावस्तावद्दिनमभुक्ता न स्थित्वा तन्त्रण
सर्वहोमान् पक्षहोमवत् कुर्यात् न पुनराधानम् । इति ।
छन्दोगपरिशिष्टे। मध्यमानस्याजन्मनि प्रात:मपर्यन्तं प्रतीक्षा
तदूई पुनराधानम्। अरणिनागदोपे अग्नेररयन्तरे “अयन्ते
योनि रिति समारोयः। “पावरोह" इति मन्यनम् । समा-
रोपात् पूर्व नाथे पुनराधानम्। अग्निं विहाय सभार्यस्य
सीमातिक्रमे होमकालात्यये पुनराधानम्। अग्निं विना पत्याः
समुद्रगानदीतरणे पुनराधानम्। पत्नी विना अग्नीनां सीमा-
न्तरनयनं भकाट विना प्रत्यचाग्निनयनं 'स्वाम्यन्वारोहणं विना
नदीतरणं सोमालङ्कनम् । मन्यनकाले अरण्यामग्निनाशः ।
अहुतस्य प्रत्यक्षवरुवत्सरावस्थानम् । यजमानप्रवासे 'अग्निः
(अग्नेः ) सीमान्तरनयनम् । अग्नि विहाय पन्नाः प्रवास' ।
पक्षवयं निरन्तरं पक्षहोमः । 'उदक्याया: प्रवासः । उदक्यास्पर्शः ।
धूपाङ्गारादिभिरग्निनाशः ।
अवैधपावकः। विधिं विनाग्न्यु-
स्खाग्यनारम्भ।
बरण्यास्निनाश ।
(1) C
(२) D
12) D
अग्ने ।
उदयावा.

·४७३ - मरणे पथिसत् । तथाच सद्यपरिशिष्टम्,-“य एवाहिताम्मे नित्याचारप्रहोप। डरणम् । पुनर्विवाहः। 'अग्न्यनुगमे मन्यनमक्कवा यजमानर सोमातिक्रमण्यम् । सशूकरोष्ट्रादिस्पर्शः । स्तोमूत्रपुरीषादिस्यर्थः प्रत्यक्षे 'समारोपिते (तो) चरणौ वा । एतानि पुनराधा निमित्तानि । छन्दोगपरिशिष्टे,- यद्यग्निरग्निनान्येन ससृज्येताहितः क्वचित् । अग्नये विविचय इति जुहुयाद वा घताहुतिम् । अग्नयेप्सुमत इति जुहुयाद वैद्युतन चेत् । अग्नये शुचये चैव जुडयाचेन्धनाग्निना ॥ ग्रहदाहाग्निना यस्तु यष्टव्यः क्षामवान् दिज. । आहतो यदि संसृज्ये त् ससृष्ट मुयशामयेत् ॥ असंसृष्ट जागरयेद गिरिधम्मवमुक्तवान् । आहतः पाकार्य पृथक्कृत्य नीतः, यस्याग्नावन्यहोमः स्यात् स वैवानरदैवतम् । चर निर्वच जुहुयात् सैव तवा विनिष्कृतिः । अत्र थोते यवेष्टिविहिता तन मानें चरः। यथानिशा नवयन्ने नवाबायने पतितप्रतिग्रहे भोज्यभोजने वैवानरोति । खजन- - पुरोडागास्तएव नाहिताग्नेयरवः" इति । 1) D अग्न्यतुगमने. (E) D समारोमितापोवा।

·अध श्रौताधानम्। जातपुत्रः कणकेशोऽग्नावदधीत इति पुत्रजन्म यद्यप्याधान- निमित्तत्वेन ते तयापि पूर्वेण धम्ममविच्छेदिति स्मृत्वन्तरा- ज्जातपुत्रपदेन पुत्रजननयोग्य युवावस्था लक्ष्यते। कृष्णकेशपदेन वार्डक्यव्यावृत्तिः। अथवा ग्धशालिनो जातपुवाधान कुर्युः । सम्बत्सरावा शुश्रूषावानोति पुत्रजन्मानन्तर वा ग्टह्याधानानन्तरं वर्षान्त वा कार्यम् । दारकाले विहितग्रवाधानानन्तरं पुत्रजननयोग्ययौवनावस्थालाभात् । ग्टह्याधानानन्तरं वर्षान्त वेत्युक्तम् । प्राक्सोमिकोः क्रियाः कुर्याद यस्यावं वार्षिकं भवेत् । इति काम्येष्टिपशबन्धपरम् । वर्तयंच शिलोचाभ्यामग्निहोत्रपरायणः । इष्टी: पाळायनान्तीयाः केवला निर्वपेत् सदा ॥ इति शिलोझवृत्तमनुना नित्येष्टिपशुहोमादि (होमादयो)- दर्शिताः । यथा “वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत" इति श्रुतेः । वैवार्षिकाधिकाब्रो यः स हि सोम पिवेत् द्विजः । इति काम्यसोमपरम् । एव यथोक्तकाले श्रोताधानासम्भवे नाहि- ता ग्नी)ना(म्) उपपातकप्रायश्चित्ति । बहुकालातिकमै कालेवाधाय कर्माणि कुर्याद विप्रो बनायदि। तदकुर्वन्त्रिरावेण मासि मासि विशयति ।

·३०४
माखिनामिति तट्टीकासािख्यानात् प्राजापत्याखमलिग्भयो
नित्याचारप्रदीप ।
तचाधानप्रायश्चित्तविशेषानाम्नानादनादिष्टप्रायश्चित्तस्याहवनीयादि
साध्यतदुत्पत्ते पूर्वमशक्यत्वात्
यदैवदन्यथा जातं तदारभ्य समापयेत् ।
इति नित्यावैगुण्ये पदार्थावृत्ति ।
पदार्थाथ अन्यागारकरण
चौमपरिधान इत्यादिरूपम् । यस्मिन् पदार्थे भ्रशस्तारभ्यात्ति ।
तेन “स्तुनचवसम्भारसामवपनचातुष्याम्यजागरणेअपूर्वार्धान्या
रम्भणसार्पराजीनवा कुर्यात् ।" इति येषा विकल्पस्तत्परिहार
णानुष्ठानन्यायः। तथा वपन विष्वविकल्पश्रुतेस्तत्परिहार'।
अमावास्याकालोवा वैकल्पिक इति कर्कादयः । एतत्पदार्था
परिहारणानुष्ठानेऽपि यदा वैगुण्य विष्णुस्मरणमेव प्रायश्चित्तम् ।
अब क्षौम अतसीप्रभवस्तस्य श्रौतत्वेऽपि काशिनानुष्ठान
याचिकानाम् । नित्यकर्मसु यथागतीत्युपबन्धात् । मनु ,
प्रजापत्यमदत्वाखमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् ।
अनाहिताग्निर्भवति ब्रामणो विभवे सति ॥
इत्यखदक्षिणा ऋखिगभ्यः । यद्यपि मानवे,-
रथ हरेदथाध्वर्युबप्राधाने घ वर्जनम् ।
इति वाजिनो ब्रह्मादक्षिणासम्बन्ध उक्तस्तथापि कयाचित्
दद्यादितियाधिकसम्प्रदायः ।
प्रकारय छन्दोगपरिगिटोन एव पावत् थोतेऽपि ।
परणिखरूप मन्यनयन्त्र मन्यन

·नित्याचारपदोप ।
पथ,-
अरविधतुरस्रथ पूर्वस्याग्नेः खरी भवेत् ।
रयचक्राकृतिः पशाच्चन्द्राई व दक्षिणः ॥
सभ्यावसथ्ययोः स्थानं नर्येणैव प्रकोर्तितम् ।
अग्नीनान्तु खरः कार्यो मेखलात्रयसंयुतः ॥
वितस्तिमात्रमुच्झायो विस्तारण तु बागुलः ।
साईत्रयोदशाङ्गुष्टरवा नर्यच मण्डलम् ।
गाईपत्यायतनादृष्टदिक्षु प्रकर्मषु च ।
एकादशहादशसु मत्यावाहवनीयकः ।
अथ तत्स्थानं मध्यं कृत्वा तत्परितः शंस्यखरकरणम् ।
चतुवियागुलमानरन्नुः पाथैकसंयुता।
तावानेवागमस्तस्याः परान्ते (१) पाशसंयुतः॥
भागमा च तन्मूले तयोर्मध्येच लक्षणम् ।
धुवागमचतुर्भागं लक्षणं दक्षिणानयेत् ।
एवमुत्तरत: पयात् पूर्ववत् परिकल्पयेत् ।
तदन्तान्तरतो भित्तीनिदध्यात् पूर्ववत् समाः ॥
इत्यमाहवनीयस्य चतुरस्रः खरो भवेत् ।
नर्यभंस्थान्तरालन्तु पोदा वा सप्तधा विधा ।
चतुर्डी पञ्चधा वापि विभज्य गन्तुना समम् ।
चेधा विभज्योभयतः पाश रज्जं विधाय च ॥
नर्यनंस्वस्थानमदर रज्जुपाशी प्रमुच्य तु।
धृत्वापरविवतीयलक्षणं दक्षिणा नयेत् ॥

·मारपूजा। वसो रा।
पविष्टे विभिऋत्विग्भिरग्न्यागारकरणम् । प्रागवंश पूर्वग्रहम् ।
उदग्वंशं पश्चिमरहम् । दक्षिणे पूबै परे पश्चिमण्टहमय
विष्णु प्ररणम् । गार्हपत्यागारे पञ्चधा सस्कृत्यारणिभ्या निर्माध्याग्नि
स्थापनम् । दम्पत्योदिवाशनम् । उपासमयं ग्टहादवहिरुपलिसे
नित्याचारपटीप ।
लक्षणो विद्वतीयान्त्वमध्यमुत्तरती भवेत् ।
सयवैः षड्भी रज्जुश्य मण्डले बङ्गलाधिका ।
चतुर्भिः सयवै स्त्रिंशत् हरेन्मण्डलमध्यत ।
हाविशदगुला ज्येष्ठा विस्तारस्त्वेकविशतिः ।
गणपत्यादिपूजा । स्वस्तिवाचनम् । श्रीमद्यारभ्यार्य आवाभ्या(१)
अग्न्याधेयं करिष्ये इति संकल्पः ।
आभ्युदयिक लत्वा अग्न्याधेये कमणि यावन्तो वैकल्पिका
पदार्यास्ते मया ऋत्विकप्रत्ययेनानुष्ठेयाः। अग्न्याधये कर्मपि
व अशा भवेति ब्रह्मवरणम्। होचवॉरग्नीनाञ्च दक्षिणे ब्रह्मयु
यथोक्तरूपेण नर्यखरकरणम्। यथोक्ताधाने पूर्वग्टहे शस्थखर
करणम् । पश्चिमग्रह एव दक्षिणाग्निखरः । व्याख्यानाध्यापनोप
स्थाने सभ्यखरः। दम्पत्योरतसीप्रभवाहतवस्त्रहयहयपरिधानम् ।
दक्षिणतो ब्रह्मख्ख पविष्टे यजमानस्य पनमा सहोपविष्टस्य जप ।
“देवाः पितर. पितरो देवा योऽहमस्मि स सन्यजे यस्याहमस्मिन
नमन्तरयामि स्वम इष्ट व थान्त स्व हुतमस्त्विति ।" दम्पत्यो
रम्चागार प्रवेशः । पूर्वेण हारेण यजमानस्य दक्षिणेन पन्नगः।
भनेः पयाद इयोरुपर्वगनम् ।
दचिणत' पत्री।
दक्षिणत उपविटे दम्पत्योईस्त मध्वर्यो:
सम्पूज्य
परणियदानम् ।
वधषि

·नित्याचारमदोप। वा। अस्तमिते ग्टहे चेदजो नास्ति परमादानीय अग्न्यागारे बन्धनम् । शकलैर्वा सकलगोमयपिण्डा प्रयतेनाग्निरक्षणम् । उपासित- स्याग्नेः शमनम् । “वाचं यच्छा पूर्णाहुते”रिति शेषः । नर्यखरे- ऽध्वर्योः पञ्च भूसंस्कारः । अश्वमानयेति प्रेषोऽग्नीधोऽश्वनयनम् । अखाभावे प्रैय विनानभिधानात् । आनयनम्। पुरस्तात् स्थितेऽखेऽनुडुहि वा पुरस्तात्स्थिते। नर्यखरस्य पश्चादनुदिते सूर्येऽग्निमन्थनम् । उदिते यजमानस्य दण्डधारणम् । अध्वर्योर्मन्थन प्रत्यड्मुखस्य । अग्नी जाते वरदानमध्वर्यवे। मनसा सङ्कल्पा पश्चाहानम् । “प्राणममृते दधे” इति यजमानस्य मुखवायुनाग्निसंधुक्षणम् । “अमृतं प्राण प्रादधे” इति यजमान- मुखेनाग्निसंस्पृष्टवायुपानम् । दारुभिरग्निज्वालनम् । येषां प्रवर गोत्रे वा अगिरा ऋषिस्तेषा “भूर्भुवरगिरसां त्वा देवानां बतपते व्रतेनादधे ।" इति मन्त्रेण ज्वलतोऽग्नेहपत्यस्य खरे स्थापनम् । येषां भृगू ऋपिः प्रवरे गोवे वा तेषां “भूर्भुवः भृगूणां ला देवानां व्रतपते व्रतेनादधे।” इति मन्चः। भार्गवागिर- सव्यतिरिक्तानां “आदित्यानां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधे" इति गार्हपत्याधानमन्त्रः। सूर्योदये अग्रे मृत्तिकाकलशत्रये उपयम्य विः सबदस्य हाविंशदिमकाष्ठस्य परिधिवृक्षसम्बन्धिनो मूलस्य गार्हपत्येऽधिययणम् । प्रखस्यानडुहो वा पुरस्तादग्नि- करणम् । जलदिनस्याध्वना प्राक् नयनम् । राजमानस्य भूमाभि- मुखस्य प्राग्गमनम् । अवमनड्राई वाध्वर्युदक्षिणपूर्वपादे- नाहवनीयस्थानमधिष्ठाप्य अगिस्थापनस्योत्तरेण प्राची नोवा ·। वैखानरोधिः।” “चतुर्पु चतुर्पु मायेयु चातुम्मास्ययाजी।" प्राययित्त रुत्वा वयः प्रचरयुः। हो तत्रापि प्रायश्चित्तमिति म्यान्याः सुयेगीपहातमवाध्वर्यः प्राययित्तानि जुहोति "जटो वाचे नित्याचारप्रदीप । ऋबीपपक्क भूम्या गर्ने पक्व' तिन्दुकफनादि तहर्जनम् । अग्नि होवार्थमुद्धृतेऽन्नीवुदकादिदानवर्जनच्च । एवमाहिताग्निमधिकृत्य "यावज्जौवमग्निहोत्र जुहुयात् ।" “यावज्जोवं दशपूर्णमासाभ्यां यजेत ।” “पट्सु षट्स पर बन्धयाजी।” “त वै सवत्सरो नानीजानमतीवात् ।” इति वचनाद वर्षायेको वा पशुवन्धः। “शरवसन्तयोराग्रवणम्।" “वर्षासु सौम्यः स्यामाकचरः।” “अनिष्ट्वानवयज्ञेन नवाबपर “वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेत ।” इत्यादयो नित्ययज्ञाः । याज्ञवल्काः,- प्रति संवत्सरं सोमः पशुः प्रत्वयन तथा । कर्तव्याग्रयणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि ॥ एपामसम्भव कुर्यादिष्टि वैश्वानरौं हिजः । हो वा तत्रापि प्रायश्चित्तम् । मुख्यकाले यथाकथञ्चिन- करणसम्भवेन वैश्वानरोति। सर्व्वयाप्यसम्भवे गोएकालेष्यकरहे वैखानरी। अतएव विधिरप्यैकदेशे स्यादितिवनामात्र निर्वाहकोहिलामेऽपियागानुष्ठानमुक्तम् । दर्गपोर्णमासयोथत्वार ऋत्विजस्पार्कस्मिनविद्यमान सर्व ऋलिंगभावे मुख्यकाले करण दर्शितम् । बौधायन एपाइ यद्ये कोऽध्वयंग्य स्वात् पुराप्रयाजेभ्य भाग्य तथा बोधायनेन सर्बप्रायवित्त ·नित्याचारप्रदोष । 8८१ भूयास जुष्टो वाचस्पतये देवि वाग्यत्ते वाचो मधुमत्तमं जुष्टतमं तस्मिन् मा धाः स्वाहा सरस्वत्यैः।" वातारमिन्द्रमवितारमिन्द्र हवेहवे सुहव शूरमिन्द्रम् । द्वयामि शक पुरुइतमिन्द्रं खस्तिनो मघवा धाविन्द्र. ॥ स्वाहा ॥ यन्मे मनसि स्थित यवाची यच्च मे हृदः । देवास्तत् शमयन्तु सर्व सोमो बहस्पतिय ॥ स्वाहा ॥ अग्निर्मातस्मादेनसः 'श्रद्धा देवा (१) विमुञ्चताम् । वाहा ॥ "यदन्तरिक्ष पृथिवीमत द्या यन्मातरं पितरं वा जहिसिम । अग्नि र्मा तस्मादेनसो गार्हपत्यः प्रमुञ्चत दुरितानि चक्रम (१) करोत मामनेनस स्वाहा।" ब्रह्मात्वे हौत्र आध्वर्यवे आग्नीध्ये चैक एव यन्त्रपाणि । तन्मे देवा रचन्ता प्राणान्मे मा हिसिष्ठ स्वाहा। अह ब्रह्मा त्व (अह) होता अहमध्वर्यु रहमग्नीदह यजमान एक एव यन्नपाणि तन्ो देवा रक्षन्ता प्राणान् मे मा हिसिष्ट स्वाहा। एतान्येव प्राययित्तानि हुत्वान्तवेद्यामासीनः सबा देवता यज. तीति विज्ञायते । यजमान एव वा कुर्यात् तदा नैमित्तिकमाव- र्यवप्राययित्तानि सर्वप्रायशिन वा कृत्वा स्वयमेवाद्धिज्य याज- मान कुर्यादिति। एव लाटसूत्रे नित्यसोमयागे ऋत्विगसम्भव स्वयमीदगाव ब्रह्मत्वञ्च कुर्खादित्युक्तमिति । इत्वाधानम् । (१) Luds यहिदामो पुरखा कुम्वृत्तित्र । जिदूम। बादेको.

·उच्छासर न न भवति। अथ पुनराधेयम् । विराबावरमग्युसर्गः। भाखान्तरात् संवक्षरपबन्तमिति । संव मराटतिरात्रमध्ये यथेच्छम् । सभ्यस्य नोत्सर्गः। सर्वमग्न्या- धेयवत् । नाग्न्यागारकरणम् । नारणिप्रदानम् । भवति । कुचलन प्राधानम् ! कुशैरेवोहरणम् । ब्रह्मचर्यक्षीर- होमाग्निनित्यधारित्वादिनियमाभावः। आधानमेव पुनः क्रियते चेत् तदा अग्न्यागारकरणारणिप्रदानमुच्यासय अरण्यभावे तु नूतनारणिमादायाधानेरणिप्रदानमपि भवति । अग्न्यागारस्य देवाबाशेऽन्यागारकरणमपि । आहिताग्नः प्रवासविधिः । स्वयमुहरणम् । “नयं प्रजा मे पाही"ति गाईपत्योपस्थानम् । “शंस्य पशून् मे पाहो" त्याहवनीयस्य । “अवयं पितुं मे पाही"ति दक्षिपाने : । उपसाय गमन वागविसर्जनम् । प्रवासे यथाकातं याजमानम्। अग्निहोत्रहोमे अभक्षणम्। देवतोद्दे येन द्रव्य त्यागः । मन्त्रेणान्युपस्थानम् । प्रवसनकाले विहाराभिमुखो- ऽग्नापम्यानमचानुचरेदित्यापस्तम्बवचनात् । पुनरभ्युक्षणम् । दर्थ- पोपमासयोः उदरणादिसर्वपदार्यानुसन्धानम् । व्रतग्रहणं प्राइ. मुग्म्य । प्रयाजानमन्त्रणम् । देयता उद्दिश्य दृश्यत्यागः । “समि दमो ति जपः। पूर्णपावग्रहणम् । [" विक्रमपम्] मागवीध. : 10D out the pruition Vracictate ·निन्याचारपदोपः। 8८३ णम् । ['सूर्यावेक्षणम् । दक्षिणावर्तनम् । प्रागगमनम् । पुत्रनाम- ग्रहणम् । व्रतविसर्ग: । एवं चातुम्नास्वष्टिदैवादसविधाने बोध्यम् । न काम्येपु । देवात् प्रवासोपस्थानमलत्वा गमने “इहैव सन् तव सन्त लाग्ने हुदा वाचा मनसा वा विभम्मि। तिरो मा सन्तं मा प्रहासोज्योतिषा बा वैखानरेणोपतिष्ठते ।" इत्याखलायनोक्ल- मुपस्थानं झला याजमानं यवोतम् । प्रवेशविधिः। “मत्या वाग्यमनम् ।' समित्यापिगुरुदेवतादिसनिधिमम्यगत्वान्यागारे प्रविश्य उदृत्याहवनीयोपस्थानम् । “आगन्म विखवेदसमस्मभ्यं वमुवित्तमम् । अग्ने समाइभिद्युममभिमह प्रायस।" गाईपत्योपस्थापनम् । “अयमग्निहपतिर्गाईपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः। अग्ने ग्टहपतेऽभियुममभिसह आयच्छन ।" दक्षिणाग्नुपस्थापनम् । शाखान्तरीयमन्वेण “पयमग्निः पुरियो रयिमान पुष्टिवर्दनः । अग्ने पुरोधाभिद्युममभिवह प्रायजस्व ।" तव उपविश्याहवनीये समिधमाधाय वणं प्रज्वान्य तत्रैव प्रक्षेपः । एवं गाईपत्ये दक्षियाग्नी च। तूणी गाईपत्यसुपस्थाय संस्योप- स्थानं ततो दक्षिणग्नापस्यानम् । पन्धगाराविष्क्रम्य स्वग्टहीप- स्वानम् । “राहा मा विभीत मा वैपध्वमूज विभत एमसि । जज विश्वद पः सुमना: मुमेधा पहामि मनसा मोदमानः । पामध्येति प्रवसन् येषु सीमनमी बहुः । ग्टहानुपश्यामई ते नी जानन्तु जानतः उपइता इस गाद व्ययता मजाययः । (11 1. Owls the inriku bracictal.

·४८ नित्याचारदीप । अथो अन्नस्य कोलाल उपहतो गृहेषु नः।" ततो गृहप्रवेशः । मन्वः -"क्षमाय वः शन्ता प्रपद्य शिव शम्म शंयोः शंयोः ।" ततय मार्तपुत्रदर्शनजपादि। “अगादगात् सम्भवति हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ।” अथास्य मूर्द्धानमवजिघ्रति । प्रजापतेष्वा हिकारेणावजिघ्रामि सहस्रायुपामुकदेवशम्मन् जीव शरदः शतम् । गवां त्वा हिंकारेणावजिघ्रामि सहस्रायुपामुकदेवशमन् जीव शरदः शतम्। त्रिः दक्षिणेऽस्य कर्णे जपति। “अस्मे प्रयंधि मघव- जोषिनिन्द्ररायो विखवारस्य भूरेः। अस्मे शतं शरदो जीवसे धा अस्मे वीराञ्छश्वत इन्ट्र शिप्रिन् ॥” वामकर्णे,-"इन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहि चित्तं दक्षस्य सुभगत्वमस्मे पोयं रयीणामरिष्टिं तनूनां स्वामान वाचः सुदिनत्वमह्नाम् ॥” तहिने मृयाणामहिंसन कामं श्वः । अत्र शिष्टः,- प्रवत्स्यामीत्युपस्थाय वह्नि न प्रवसेद यदि । आगत्योपस्थितिं तत्र प्राह कोपातको शृतिः ॥ इति प्रसनादुक्तम् । प्रकतमनुसरामः । होमान्ते,- मावाग्निकार्य यः कुर्याललाटे तिलकं नृप । सर्वपापविनिर्मुताः सुरलोके महीयते ॥ नया,- मिर्तन भष्पना कार्य ललाटे च पिपुण कम् ।

·नित्याचारपदोप।
४८५
--
तथा,
दिनमेकन्तु यो भम समन्वं धारयेवरः।
सोऽग्निष्टोमफल 'देव लभते नात्र संशय ॥
आयु कामो नरो राजन् भूतिकामय वा पुनः ।
नित्य वै धारयेद भस्म मोक्षकामी च वा पुन: ॥
विकालमपि यो नित्य यावज्जीवन्तु धारयेत् ।
भस्म 'मोनो भवेत् तस्य सत्वमेतन्मयोदितम् ॥
तया,-
सितन भस्मना 'कुर्याललाटे यस्त्रिपुडकम् ।
ती नारायणो देवः प्रदद्यात् परम पदम् ।
त्रिपुण्डन मृदा काये भस्मना नोईपुट्रकम् ।
चन्दनेनोभय कुर्य्यादेवमाह प्रजापतिः ।
एतदूईपुण्ड्रोपरि कार्यम् ।
जईपुर विपुण्ण वा कुर्यादुभयमेव वा।
छईपुण्डे विपुण्ड स्यात् विपुण्ठे नोईपुण्डकम् ।
तथा,-
मध्यागुलिनयेणैव 'दचिणस्य करस्य त।
पढ़लायत पुण्ड कुर्यात् सजलभस्मना।
i) देषि,
सायं Agrम् ।
सचिरस।

·१८६
नित्याचारपदोप।
बत्तु,
-
मध्यमानामिकाङ्गुष्ठललाटे भन्मना कृतः ।
स त्रिपुण्डी भवेत् यस्ती महापातकनाशनः ।
इति ललाटे तजन्यद्गुष्ठयोर्विकल्पः ।
यत्तु, यति: सावांशिक सानमापादतलमस्तकम् ।
ग्रहस्थः 'पुरुषाकारः सानं कुर्यात् त्रियुण्डकः (१)
इति तद भस्मसानविषयम् । तत्र योतं भस्म मुख्य तदभावे
स्मार्त्ताग्निभम्म । तस्याप्यभावे तु भविष्यपुराणे,
शिवाग्निकार्य य रुत्वा कुर्यात् वायुपमात्मनि ।
मुच्यते सर्वपापैस्तु शिवस्पृष्टेन भस्मना ।
एतत् शिवसम्बन्धिहोसानन्तर वोध्यम् ।
पद्मपत्रेण वान्येन शुचिपवेण वा पुनः ।
सीन गोमयं ग्य्य वामदेवेन मन्त्रयेत् ॥
शुची भूमावर्धारण दहेत स्वाग्निना तथा ।
ताम्रपात्र चिपेत् शुद्दे भस्म तत्पुरुपेण त ।
सिकताद्भारपापायानोगानेन विगोधयेत् ।
एव सस्काररहित नहि धार्य कयश्चन ।
शूद्रहम्नस्थित भन्म दिजातिनव धारयेत् ।
ईखरा स्थित यञ्च भस्मित वा तदालये।
तहार्य सुमनोहच(१) यथाजातमपि प्रिये ।
एकादश विपुण्डस्य स्थानमाहुः शरीरजम् ।
fAYषाशा
.

·नित्याचारमदोए । 8८७ शिरो नलाटांशय ग्रीवा भुजदयं वक्षी नाभिः पृष्ठभागः पाखें ककुदित्येकादय। मूहि यवणयोः पुण्डमगपर्थनमावतः । एतेन तब पड़गुलायतलं नास्तीत्युतम् । कालाग्निरुद्रोपनिषदुतो विधिः । आग्नेयं भस्म सद्यादिपक्षमन्तैः परिगृह्य अग्निरिति भस्म वायु- रिति भन्म जलमितिभस्म स्वलमितिभस्म व्योममितिभस्म ।'सर्व वा इदं भम्म] मन एतानि चक्षुपि भस्मानि(१ इति जावालीप- निपदभवैः सप्तभिर्मन्बरभिमन्त्रा मानस्तोक” इति समुद्धृत्व शिरोललटायच.स्कन्धेपु वायुष्यस्वयम्यकमन्वस्तिर्यक् तिस्री रेखाः कुर्चीत। व्रतमेतत् शान्भवं तत् समाचरन्मुमुक्षुरपुनर्भवाय । हरः । अनुष्टुप। भगः। सद्योजात प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः । भवेऽभवे नादिभवं भजस्व मा भवोदभवाय नमः ॥ वामदेवः । पतिः। भगः। 'वामदेवाय नमो बलाय नमो बलविकरणाय नमो वनप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोन्मनाय नमः । पग्निः। अनुष्टुप् । अघोरः। अधोरेभ्योऽध धोरेभ्यो घोरधोरतरेभ्यः सभ्यः सर्वसर्वेभ्यो नमोऽस्तेऽस्तु 13 D. Omts the port ou l rachetel. 11. Reats वामदेगाय भय | देगय नम। हाय नम । राय मम बाबाय नम । भिरपाय नम । किरपाय नम । समयमाय .

·४८८ नित्याचारपदोष । रुद्ररूपेभ्यः । तत्पुरुषः। गायत्री। आपः । तत्पुरुषाय विद्महे महा- देवाय धोमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । ईगानः । अनुष्टुप् । ईशः । इंगानः सर्व विद्यानामोखरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपति व्राणो- ऽधिपतिबद्या शिवो मेऽस्तु महाशिवोम् । वायुपैरिति “कसपस्य वायुष"मितिमन्त्रः । ततयाष्टो समिध आदध्यादित्वेतैरष्टभिर्युवा सर्वस्मात् पापान्मुच्यत इति वचनात् स्मात्तग्निी तदभावे लौकि- काम्नी वा। "देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि” स्वाहा। “पिव- कृतस्यैनमोऽवयजनमसि” स्वाहा। “ग्रामसतस्यैनसोऽवयजनमसि" स्वाहा। यद्दिवा नतञ्जेनः कृतं तस्यावयजनमसि स्वाहा। यत् खपतय जाग्रतश्चनः सत तस्यावयजनमसि स्वाहा। यदविदुपाचा विदुयानः कृतं तस्यावयजनमसि स्वाहा। “एनस एनसोऽवय- जनममि” म्बाहा। यजुर्वधानेन,--"वमग्ने प्रथमो” इत्यग्नि म्नुवन् मबसमृद्धो भवति । अस्यादित्य ऋपिः । जगती । अग्निः । “अस्या जरामा” इत्यनुवाकेनाम्निमुपतिष्ठेत् । अग्निवरदोभवति तेजसाम्निसमो भवति । ब्रह्मा। अग्नि. । द्वितीयत्तीयचतुर्य नवम-दगम्यः गायत्राः। चतुर्दिशतमा अनुष्टुप् । पञ्चदशतमा वहती। गैयानिटुभः । एताः सप्तदग। मणिकाप्योऽम्मिगुंह- कार्यार्थजन्नपात्रे पर्युषित जन वहिः सत्व जलान्तरप्रक्षेपः। "पापो रेवती"त्यनेन । “आपोहिष्ठे"ति तिसृभिया तवागदोपे पुनमणिकाधान विधिना तहिधिय । सम्मेरोगानदेगे। “देवस्य वा मवितुः प्रसर्वऽखिनोर्वाहुभ्यां पूणोहम्ताभ्याम् । प्राददे नार्यसि इत्वम्यादानम् । “इदमह रचमा ग्रोवा अपि सन्तामि" इत्यपट ·नित्याचारमदोष । ४८८ खननम् । जलस्पर्शः। प्राक पांसुद्धरणम् । अवटे पूर्वोत्तराग्र- कुशगुच्छहयनिधानम् । दूर्वाक्षतहरिद्रारिष्टकान् विकोणागारे 'पूर्खादि स्थापनम् ।(१) “समुद्रोऽसि नभखानादानुः शम्भूः” इति तदुपरि मणिकमाण्डस्थापनम् । “पापो रेवतोः क्षयथा हि वस्वः क्रतुं च भद्रं विभृयामृतञ्च । रायच स्थ स्वपत्वस्थपनीः सरस्वती तदुग्गुणते वयो धात् ॥” इत्यल्पोदकपूरणम् । “आपोहिष्ठे" तितिरभिः शेषपूरणम् । ब्राह्मणमेकभोजनाई तर्पयामीतित्यागः । प्रथम प्रयोगे माटपूजाभ्युदयिकम् । अच्छिद्रावधारणम् । निरग्ने- रम्येतदितिविद्याकरवाजपेयिनः । शिष्टाः पठन्ति,- रहे वसन्नुपस्पृष्ट लत्वा वर्णकुशोदकम् । उद्धृत्य मणिकात् तोयं तेनाभ्युक्षणमाचरेत् ॥ रक्षोनाच जपेन्मन्वान् गायत्री वेदमातरम् । अभ्युक्षेत स्मरेद विष्णु पुण्डरीकाक्षमच्युतम् ॥ - भविष्यपुराणे,- उभे सन्धेच यो विप्रो मौनमास्ते समाहितः । दिव्यं वर्षसहनन्तु ब्रह्मलोके महीयते । अव सध्याहोमागमन्वजपव्यतिरिक्तशब्दानुशारणं मौन- शब्दार्थः । (3) Y दूर्बादि. (२) Y. बभ्युदयेत् सरन् रिम् .

·नित्याचारमहोय ।
[पत्र,-]
उदयात् प्राक्तनी सन्ध्या 'घटिकात्रयमुच्यते ।
साय सध्या विघटिका प्रस्तादुपरि भास्वतः ॥
इति मोनादिविषयम् ।
सन्ध्याकम्मपरम् ।
इति श्रीमहामहोपाध्यायाग्निचिद्वाजपेयिनरसिहविरचित
नित्याचारपदीये सन्ध्याकालोनकम्मनिर्णय ।
सन्ध्यामुहर्तमावमितिप्रकरण
अथ प्रथमभागकृत्यम् ।
वराहपुराणे-
उदयानि सृत सूर्य यस्त भक्तिपरो हिज ।
दध्यक्षताञ्जलीभिस्तु तिसृमि पूजयेत् शुचि ।
तस्य भावप्रपत्रस्य अशुभ यत्समर्जितम् ।
तत्क्षणादेव निर्दग्ध भस्मीभवति दारुवत् ।।
पादित्वाभिमुख सूर्याय नम इति लिखितपद्म भूमी
दध्यक्षताञ्जनित्रय दद्यात् । पूर्वार्जितमशुभ 'नभ्यतु इति चिन्त
(Y
Omits the portion bracheted.
(२) YE घटिकायसचते ।
मेनग्यता

·नित्यारारप्रदोषः। नम् । यजुर्विधाने,–“विश्वानि देव सवितः" इत्यादित्यमुदवकाले उपतिष्ठेद विपापो भवति । नारायण ऋपिः । गायत्रीच्छन्दः । सविता देवता। “भट्रोनो अग्निराडतो” इत्यादिवोदयकाले जपेत् सुभगो भवति। तथा, उदित्योद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेद दिने दिने । चिपेजलाञ्जलोन् सप्त मनोदुःखं व्यपोहति ॥ अविः- ब्रह्महा गुरुतल्पगोऽगम्यगामी तवैव च । सुवर्णचोर स्तेनच गोनो विश्वासघातकः ॥ एवमादिषु चान्येषु पापेषु निरताः सदा। प्राणायामान् (त) बीन् कुर्युः सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ अवोदयनं प्रतीति वीसार्थप्रतिशब्दादभ्यासयुक्तस्य फलस्य सम्वन्धिफलानुरूपेणाभ्यासकल्पनाद यावज्जीवाभ्यासस्य फल- सम्बन्ध इत्याहुः। ततः, स्वाचान्तय तत: कुर्य्याद गुरुमङ्गलवीक्षणम् । आदर्गाचनमानल्याद्यालम्भनानि च ॥ गुरवः पिळमाटविद्याप्रदज्येष्ठभातरः । मनलान्याह नारदः,- लोकेऽस्मिन् मङ्गलान्यष्टो वानयो गौ हुताशनः। हिरवं सपिरादित्य आपणे राजा तघाटमः ।

·नित्याचारमदीप । एतानि सततं पश्येत्रमस्येदर्चचेञ्च यः । प्रदक्षिणञ्च कुर्चीत तथास्यायुन हीयते । मजनं सोवीराजनम् । मानल्यं दूवादीनि । दूी दधि () सर्पिरयोदकुम्भं धेनुं सवत्सां पभ सुवर्णम्। मृद गोमयं स्वस्तिकमक्षतानि लाजा मधु ब्राह्मणकन्धकाच ॥ खेतानि पुष्पाणि तथा शमी च हुतागनं चन्दनमर्कविम्ब- मश्वत्यवृक्ष च समालभेत । पादित्यस्यालम्भासम्भवाद यथासम्भवमिति बोध्यम् । चिर- 'जीविता? ते स्व प्रतिविम्बमवलोकयेत् । मनु, मङ्गलाचारयुनानां नित्यञ्च प्रयतात्मनाम् । जपता जुह्वताञ्चैव विनिपाती न विद्यते ॥ इह चान्धपा स्तोत्राणा विसन्ध्य पाठ सध्याइये वा पाठः। प्रात पाठो वा सूर्योदये वा पाठः । तेषा प्रथमभाग एव पठनम् । यत्तु पञ्चरात्रोत स्तोत्रेषु पूजितमिति तद् यस्य स्तोत्रस्य प्रातिस्विकः कालविशेपो नास्ति तत्परमेव । चैतन्मन्वसिद्धार्यजपपरम्। न {} }, बीविता।

·नित्याचारपदाप ।
१६२
अन्यथा कुरुते यस्तु फलं तस्य न सिहाति ।
इति वाक्यशेषात् फलार्यप्रयोगपरत्वावगते: । किञ्च शारदा-
तिलके,
दिसहस्राधिका मन्त्राः खण्डयः शतधा कृताः ।
जातन्या स्तोत्ररूपास्ते मन्त्रा एते यथास्थिताः॥
इति हिसहस्राधिकाक्षरमन्त्राणां स्तोवरूपत्वमुख्मिति
स्तीवाणामपि यद्यपि मन्तवमुक्तं तथाच ततापि पुरयरणा.
पेक्षास्ति तथापि
दिसहस्रमिती मन्त्रः सहजतेन सिद्धाति ।
इति सरुज्जपमात्रमेव स्तोवाणां पुरसरणकार्यकरणमिति ।
नकं स्तोत्रेषु पूजितमिति प्रयोगपरमेव । अत्र,-
एकदन्तं महाकायं कपिलं गजकर्णकम् ।
लमोदरच विकटं विघ्ननाशं विनायकम् ॥
धूम्रकेतुं गणाधधं भालचन्द्र गजाननम् ।
नमामीत्यन्तेऽध्याहार्यम् ।
नामहादगकं चैव यः पठेत् गणयावरः।
विद्यारम्भे विवाहे च प्रवासे 'दुर्गमेऽपिवा ॥
संग्राम सहरे व विप्रस्तस्य न विद्यते ।
पस्थ दिमहस्राधिकाचरत्वाभावेन म्तोवपरिभाषाभावावर
नियमाभायात् पूर्बाध एय पाठः । एवम्,-
•संपरा

·828
नित्याचारमदोप।
यत्तु,-"सूर्योऽर्चमा
नमस्कृत्य महादेवं स्तोऽहं तं विनायकम् ।
इत्यादीक्षाफूता विनायकमुतिः ।
भगवटा" इत्यादि सूर्यनामाष्टगतं तत्र
नामाष्टगतं (नामवाटतं) प्रोतं गक्रेण 'सुमहात्मना ।
सूर्योदये यः सुसमाहितः पठेत्
सुपुत्रलाभं धनसञ्चयानपि ।
इति सूर्योदयविधानात् तवैव काले पाठः ।
विकतनो विवखांथ मार्तण्डो भास्करी रविः ।
नोकप्रकायकः योमान् लोकचक्षुग्रहेखरः ॥
लोकसाक्षो विलोकेयः कर्ता हर्ता तमिस्रहा।
तपनस्तापनव शुचिः सप्ताखवाहनः ॥
गभस्तिहस्तो ब्रह्मा च सर्व्वदेवनमस्कृतः ।
एकविंगतिरित्येप स्तव इष्टः सदा सम ॥
गरोरारोग्यदचैव धनवृदियशस्करः।
स्तवराज इतिस्थातस्त्रिषु लोकपु वियुतः ।
य एतेन महाबाहो हे सन्ध्येऽस्तमनोदये ।
स्तोति मा प्रपती भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
इत्यस्य स्फुट एव कालः । तथा,--
प्रथमच महादेवं द्वितीयञ्च महेनरम् ।
बतीयं शहरं नाम चतुर्थ उपभध्वजम् ॥
।
तु महामना।

·नित्याचारप्रदीप ।
881
पञ्चमं कृत्तिवासच षष्ठ कामाङ्गनाशनम् ।
सप्तम देवदेवेश नीलकण्ठमधाष्टमम् ॥
नवम चेखर नाम दशम पार्वतोप्रियम् ।
रुद्रमेकादश नाम द्वादश शिवमुच्यते ॥
एतानि हादशनामानि त्रिसन्ध्य य पठेवर ।
मुच्यते सर्वपापेभ्य, शिवलोक स गच्छति ॥
अत्र नामविशेषणवेन प्रथमान्तानामेव नगुसकलिङ्गत्वमिति
नमामोत्यध्याहाराभावः। एवम्,-नमस्तुभ्य विरूपाक्ष इत्यादि
नोलकण्ड स्तव. इह काम्यफलप्राप्तिपूर्वकशिवसायुज्यफलप्रद ।
अथ विष्णो स्तोवाणि।
पाक्षरस्तोत्रम् ।
सब त्वमिति तुष्टेन विष्णुना सप्रकीर्तितम् ।
पनुग्रहाडि लोकाना स्तोव परमपावनम् ।
'माला भानमयं विष्णु यइया विनयान्वित ।
स्तोत्रमुभारवेद यम् म मुल नाव समय में
पावापानमा
ध्यावासाममदम .

·१६६ नित्याचारमदोप तथा, 'अजित केग विणुं हरिं सत्यं जनाईनम् । हंस नारायणञ्चैव एतनामाष्टकं शुभम् ॥ त्रिसन्ध्यं यः पठेनित्यं दारिद् तस्य नश्यति । [शत्रुसैन्यं क्षयं याति दुःस्वपञ्चापकर्षति ॥] गगाया मरणञ्चैव दृढ़ा भक्तिय केशवे । ब्रह्मविद्याप्रवीधय तस्माद्रित्वं पठेन्नरः ॥ इति । अवापि नामविशेषणत्वादजितादि पदाना नपुंसक- प्रथमान्तवं तेन साकासत्वाभावानाध्याहारः। हरिमिति छन्दसो - 5नुखारः। नरसिहपुराणीयं मृत्युञ्जयाटक “त्रिकालं नियतः शुचिरिति वचनात् पठनीयम्। वराहपुराणीयं- नारायणो नरः शोरियक्रपाणिर्जनाईनः । 'इति नामाष्टगतं 'सयतफलं पठनोयम्। यजुर्विधान “युञ्जते मनः।" इत्यनुवाकं सायं प्रातः प्रयुञ्जानो दीर्घायुभ- वत्वरोगी च । उभयमन्यस्मान भवति । “युञ्जत" इति जगती। अच्युत । (१) D (२) Y. Omits the portion braaheted शब्दाना। (४) Y. इत्यादि। (५) । सर्वकाममय फरमठनीयम् ।

·नित्याचारप्रदोषः। ४६७ स्वावाखः । इदं विष्णुः ।" गायत्री । मेधातिथिः । “पुरावती" विष्टुप् । वशिष्ठः । इतरमन्त्राणां प्रजापतिः। “विष्णोर्नुकं" तिखस्त्रिष्टुभः । इतरद यजुः। थोत्रविनियोगानुसारेणान्यदैवत- बेऽपि वैपणवानुवाकमितिवचनाद विष्णुरेव सर्वत्र देवता । शिष्टाः पठन्ति, गीता नामसहस्रञ्च स्तवराजो धनुस्मृतः । गजेन्द्रमोक्षणचैव छष्णस्यातीव वलभम् ॥ तष,- प्रध्येप्यते च य इमं धम्मा संवादमावयोः । ज्ञानयन्जेन तेनामिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ पध्येप्यते पठतीत्यर्थः । तथा, यज्ञावाननसूयश्च गुण्यादपि यो मरः । सोऽपि मुन्नः शभान् लोकान् प्राभुयावाच संगयः । प्रत स मुवः स्यात् शभान् लोकान् प्राप्नुयात् । तेन मुत्यर्थिनः सत्वरविदारा मुक्तिः फनम् । शभलोकार्थिनः गभलोकप्राप्ति (1) फलम् । सोऽपीत्वपियम्दात् योऽधीते पठति तस्य मुभिः शुभलोकप्राप्तिर्यय मृणोतोति सम्बन्धः। नामसहस्रच “विम् विपरित्वादि “सर्वप्रहरणाय नमोनम इत्यन्तम् । समस्रनामवादारम्भात् पूर्व नमो भगवते वासुदेवाय तव ·2e अस्यानात- नित्याचारपदोय । 'सर्वलोकगुरवे सर्वलोकपितामहाय सर्वलोकप्रधानाय सर्व- लोकविशिष्टाय सर्चनोकेशराय मर्चलोकसुखपदाय सबलीककर्ने सर्वलोकनिधये सर्वलोकहिताय सर्चलोकोद्भवाय म+लोकोद्रव- कराय विष्णवे प्रभविष्णवे इत्येतत् पठनीयम् । स्यान्यत्र विनियोगाभावात् प्रकरणेनैव तदङ्गत्वसिद्धिरिति वदन्ति । वस्तुतः सिद्धरूपाणामपां पदाना प्रकरणेन ग्रहणासम्भवः । चैतदुचारण क्रिया प्रकरणयाद्या तदुपस्थित्वभावात् समिदादि- पदानां क्रियारूपयोगोपस्थापकत्वात् प्रकरणग्रहणम् । मन्त्राणा- मध्ययनविधिप्रयोजनाकांक्षावशेन कम्माङ्गत्वं न प्रकरणात् । सत्यपि प्रकरणग्राह्यत्वे महाप्रकरणिना भारतश्रवणविधिना ग्रहणं न सहस्रनामविधिना । तदुक्तम्,-"आनन्तर्यमचीदना । नहि “केगश्मशु वपते" दतो धावति' (१) इत्यादीनां परस्पराग खम् । न तेभ्यः पदेभ्यः पूर्व सहस्रनामाङ्गविधिरस्ति येन सन्द - नावान्तरप्रकरणकल्पनम् । न चैपामन्यत्र विनियोगाभावः । *अन्यकर्तृवैशम्पायनस्य वा मङ्गलत्वेन भगवबमस्वारोपपत्तः । 'तदुक्त महाभाथे,-भुवादयो धातव इति वरुणवाचकवकार- कोर्सनं मङ्गलार्थम् । मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि - (1) D (२]Y र्थो नम सर्वलोकगुरव यों नम मञ्चलो पितामहाय' सनिधितृय सहन्न । ततो धावती। पन्थ कत्तु वैशम्पायनस्य वामागवलबलेन भग • JY. यता ·नित्याचारप्रदोषः। ४४८ च शास्त्राणि वीरपुरुपाणि 'आयुष्यपुरुपाणि भवन्ति च । स्मरन्तिच, आदौ चान्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गोयते [इति । तेन] भारताङ्गत्वेन भारतश्रवण फलकत्वात् राज- सूयान्तर्गतावेष्टिसविधिपठितानामवेष्टयङ्गत्वं यथा नास्ति तथा सहस्त्रनामसविधिपाठो नेपां तदङ्गतापादकः । “श्रुत्वा धम्मान- शेपेण" इत्वाद्यर्थवादः। नास्य नामपाठन्तर्भावः । य इदं शृणुयानित्यं ययापि परिकौयेत् । इति विधिः। परिकीर्तनं जपः । स च विविधः । मानस- वाचिकोपांशुभेदात् । कुत एवं “किं जपन्मुच्यते जन्तुः” इत्युपकामे- ऽभिधानात्। “शूद्रः सुखमवाप्नुयात् यवणेन” इति शङ्कराचार्याः । वस्तुत: "स्तवैरर्चेवरः सदा ।" "किं जपन्मुच्यते जन्तु”रित्युपक्रमे ऽभिधानात् स्तोवजये शूद्रस्याप्यधिकारमतीतेः। किच "यावये- चतरो वर्णान्" इतिविधेः “शृणुयात्” इतिपर्यवसानात् । श्रवणस्य चानुष्ठानार्थत्वात् स्तोत्रपाठानुठानेऽपि शूद्रस्याधिकारः। यत्तु "नमस्कारोऽस्य मन्त्र" इति मन्चकार्य नमस्कारविधिरिति तत्र “अहे बुधय मन्त्रं मे गोपाय यम्पयनविदा विदुः ऋची यजुपि सामानि" इति युती “ऋचो यजुपि सामानि निगदा 11. यायमन् । यायुमन पुरुषा भनि। NY Onmiis thuparules trulturl •पनशाना रभिधाभान् । thitstune artion traitted.

·नित्याचारप्रदोष । मन्त्राः” इति 'कल्प सूत्रे च मन्चपदस्य मन्बसमायायपठितवेद- परत्वेन तचोदकेषु मन्त्राख्या() इत्वव नितित्वात् स्पार्तमन्त्राणा मन्त्रपदगौणार्थत्वेन तत्कायें] नमस्कारविधिर्नास्ति । नहि "गी नंपदा स्पष्टच्या" इत्यनेन वाइकस्य पदस्पर्शनं निषिद्धाते । एतन अमन्त्रकस्य शूरस्थ विप्रो मन्त्रेण युज्यते । इति व्याख्यातम् । वैदिकमन्च एव थाडादी ब्राह्मणेन पठनीय 1] स्मार्तमन्वस्तु स्वयमेव । अतएव पूजयेगुद्दिजा' सर्वे स्त्रीशूद्राणाममन्त्रकम् । इत्यादी मन्चपद' प्रणवपरत्वेन व्याख्यातं जन्माष्टमीविधावभि अत्र नित्यं शृणुयात् कौतयेदिति यावज्जीवमितिनाथ तथा सति नाम प्राप्नुयात् किञ्चित् सोऽमुन्नेह च मानवः । इत्यहिकफलविरोधात् । तथा,- भयामुच्येत भीप्तस्तु मुच्येतापव भापदः । इत्यहिकमेव फलम् । किन्तु फलानुसारेण मासं वर्ष वा प्रत्यइ पाठस्य फलसम्बन्धः । तथा,-"भक्तिमान् यः सदोलाय" पति वचनात् प्रातरुत्थाय पठनम् । स्कन्दपुराणे,- "मित्यं नामसहस्रन्तु पठनीय मया तव । युतीः । - (२) Y मन्बसूत्र। Oinats the portion bracketed Omta the portion brackcted. निय नामसनव पठितव्य मयान ।

·नित्याचारप्रदोष । इति वैष्णवप्रतिज्ञानाद यापनौवं पाठः। [तथा,] विष्णोर्नामसहस्रास्य पुराणेषु प्रतिष्ठितम् । यो नरः पठते नित्व विकालं कैशवालये। शिवालये पठेद वापि तुलसीवनसविधौ। नरो मुतिमवाप्नोति प्रसादाचक्रपाणिनः । नानां सहस्रं योऽधीते हादश्यां जागरे हरेः। स निर्ददति पापानि जन्मकोव्यर्जितानि च । यः पठेत् थाहकाले तु विप्राणां भुञ्जतां पुरः । प्राकल्पकालिको 'तुष्टिः पितॄणां तव जायते ॥ मानल्येषु च यावायां यत्रोत्सव क्रियासु च । ग्रहनक्षत्रपीड़ाम राजदेवभवेषु च ॥ दुःखप्रदर्शने चैव पठेवामसहस्रकम् । स्तवराजय राजधम्में भीमोसः । पारिराधयिषु विष्णु वाचं यदविरजाम्यहम् । तया व्याससमासिन्या प्रीयतां मधुसूदनः । इत्यादि। “अव्यवं मानतं विष्णु"मित्याद्यनुस्मृतिः। ['गजेन्द्र- मोक्षपम् । ] ॐ नमो मूलप्रशतवे इत्यादि विराधर्मे। तया नारदपरातोलनरसिंहकवचम्। नरसिंहकवचस्य नारदऋषि- नुष्टुप् छन्दः नरसिंहो देवता। ID Outsthoration trackcted (D 0.'stle at a lralitat

·नित्याचारमदोप ।
पूर्वस्यां दिगि चाग्नेये दक्षिणे नै ले तथा ।
वारुणे चैव वायव्ये कोरे रुद्रगोचरे ।
छिद्रस्थानेषु सर्वेषु वाद्ये सळस दिन च ।
पाताले च तथाकाशे पृष्ठतयाग्रतोऽपि वा ॥
यालयोः सबकोणेषु रन्धदेशेषु च क्रमात् ।
नखदष्ट्रायुधो देवः पातु मां नरकैगरी ।
मूह्नि देशे ललाट च लोचने कर्णनासिके ।
मुखे कण्ठे च मां पातु भुजयुग्मे तथोरसि ॥
हृदये पार्खयोः पृष्ठे जठरे सर्वसन्धिपु ।
पातु मा नरसिंहस्त सरशत्रुनिवारण. ॥
नाभो कटिप्रदेश च गुये चोरुयुगे तथा ।
जानुनोः पादयोश्चैव पातु मां दोशलोचनः ।
अधमोत्तममध्यानि यानि चाङ्गानि सन्ति मे ।
समस्तरोमकूपेषु पातु मा स त सिहराट् ॥
वृदये चोत्तमाङ्गे च शिखाया कवचे पुनः ।
नेत्रयोहस्तयोथैव पात मामग्निसमभः ॥
तपहाटककमान्तज्वलत्पावकलोचन' ।
वचाविकनखस्पर्ण दिव्यसिह नमोऽस्तु ते ।
सर्बत्र रच मा नाय भयेभ्यधाग्निलोचनः ।
प्रसादात् तप देवेध न मा हिंसन्तु हिसका. ॥
2011
दैत्यभूदन 1

·नित्याचारदोष अभयं कवचं बड्डा विचरामि महोतले। प्रसादावरसिंहस्य न भयं 'मेऽस्तु कुत्रचित् ॥ वाड्मनाकन्मभि ये मां क्रूरा हिसितमुद्यताः । ते सर्व प्रलयं यान्तु नरसिंहरवाहताः ॥ जले स्वले च पाताले दिक्षु कोरोपु सर्वदा। दिवा रात्रौ च सन्ध्यायां पात मां दैत्वसूदनः ॥ गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः खपतोऽपि वा। नरसिंहकता गुप्तिर्वासुदेवमयोयहम् ॥ कत्वैवं कवचं दिव्यमच्छिदं मुनिसत्तम । नारसिंह महाज्वालं दुनिरीक्षं सुरासुरैः । सर्वतेजोमयं रोद्रं सर्वोपद्रवनाशनम् । साचाद भवत्यसो विप्रो नरसिंहो न संशयः॥ नरसिंहस्य कवचमापादतलमस्तकम् । कृत्वाप्येवं मुनियेष्ठ सर्वपापः प्रमुच्यते ॥] न्वलद्वहिस्फुलिङ्गोप्रिवेष्टितं विधिखं प्रदि । सऊज्जतं दहसर्वम् । इति दि दयावकारी वनवशिकणारतपडिगिखावय. गुबमिय सर्वजिनं दहतीत्वधः । कवचाहतसद्विामित्या देरयमयः। गाकिनीडाकिनीप्रेतकुमाएइपिगाच राचसाभिभव- 1. मासिक (6) D. OLuiutte Initiatrnitel रासपहाभिभा.

·५.४ नित्याचारप्रदाय । कामः कवचं धारयेत्। भगववितिनारदसम्बोधनम्। कार्येषु प्रवत्र्तमानः कचिन्न प्रतिहन्यते न नसति यतो नरसिहो रक्षते। तेजः सोदुमित्यादेरयमर्थः । 'वान्तीति पाठः सुगमः । ममापि हिसदानभिभवः कवचसाध्यः कि पुनरन्येषामित्यर्थः । न्यासं विना जपमावफलमाह सतनसमित्यादि । विजप्तं कवचं गन्धर्बादिभ्यो योजनानां द्वादशाभ्यन्तर रक्षेदित्यवः। अवहतः रक्षते भगवान् देवो नरसिहो महाबलः । इति । "स्वदेहे परदेहे च इति स्वदेह करणस्य प्राप्तत्वात् परदेहे ऽतिदेगाव पुनर्वचनम् । स्वदेहवत् परदेहे कुर्य्यादित्ययः । तथाच खभन्दस्याने इदम्गब्दः कर्तव्यः । “पातु मां नरकेशरी"त्यत्र पाविमं नरकेसरीयूहः । व्यवहिते च पातु तं नरकेशरील्लूहः । मुखे कण्ठेचैन पातु। पाविम नरसिंहस्तु । जानुनोः पादयोयैव पाखिम दीपलोचनः । अधमोत्तममध्यानि [यानि चाहानि'] सन्त्यस्य । समस्तरोमकूपेषु पाविम सतु सिंहराट । पालिममनिममभः । सर्वत्र रखेम नाथ । नेमं हिसन्तु हिसकाः । अभेद्यं कवच बडा विचरन्तु । प्रसादाबरसिहस्य न * Y Hear alls दानगियर्थमानाविद्याधरयक्षगरिधरमहोरग- राक्षसादिन महतज शाम अप धारयेत् । तेयोल धम्नविशेष । ब्रह्मास ।। ये पारिमिदमिनि रति ब्रह्मण उदि। बनारमपि मा ये निमितमिनि तसमस्याम्मितनमा दग्धाने प्रवय यानि । समानार्थे बोट ! 1 D पानीति (UD Orosis the pruun richtte .

·नित्याचारपदोपः। भयमस्य । वाङ्मनाकम्मभिर्य इमं क्रूराः। दिवारावी च सन्ध्यायां पाखिमम् । वासुदेवमयोद्ययम् । एवं चतुर्दशस्थानपूहः । "स्मृत्वा तं पुरुषः सदा" इति संग्रामाद्यात्ययिके कवचस्मरणं रक्षाकरमित्ययः। कचित्पाठः “दृष्ट्वा तं पुरुषः सदा' इति । तं कवचं दृष्ट्वा ज्ञात्वा विन्यसेदित्यर्थः । “योऽखमेधेन यजेत।" “य उ चैनं वेदे"तिवत् । संग्रामादिषु कवचपालोचनं न्यास- हारापविमोक्षणफलम् । अथवा "संग्रामे सटे दुर्ग" इत्यारभ्य यं यं काममभिध्याय यजते नरकेशरीम्(१) । इत्यनेन दृसिंहमाहामाकथनम् 1- शयं स्पष्टम्। पाने,-- धात्वा नोलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम् । [जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम् । सासितूणधनुर्वाणपाणिं नलवरान्तकम् ! स्वलीलया जगत्वातुमाविर्भूतमजं विभुम् ॥ रामरक्षां पठेत् प्रात: पापघ्नीं सर्वकामदाम् । गिरोमे राघवः पातु भालं दशरथामजः । कोगलेयो दमौ पात विश्वामित्रप्रियः श्रुती। घ्राणं पातु मखवाता मुखं सौमित्रिवमला। जिहां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतपन्दितः। स्कन्धो दिव्यायुधः पातु भुजी भन्नेगकार्मुकः । . बस इतन्याशामा पहरा वापते पर्यात गारपारे । (11. राबविवादि। (१). Canttutkopriatrunketal. (४

·नित्याचारपदोप
करी सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित् ।
मध्यं पातु खरध्वसो नाभि जाम्बुवदाययः ।
सुग्रीवेशः कटी पातु सकियनी हनुमत्प्रभुः ।
अरू रघूत्तमः पातु गुध पातु गुहाययः ।
जानुनी सेतुक्कत् पातु जकै दशमुखान्तकः ।
पादौ विभीपणयोदः पातु रामोऽखिलं वपुः ।
एता रामबलोपेतां रक्षां यस्तु कती पठेत् ।
स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् ॥
पातालभूतलव्योमचारिण छद्मचारिणः ।
न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षित रामनामभिः ।
रामेति रामभट्रेति रामचन्द्रेति वा सरन् ।
नरो न लिप्यते पापैर्भुक्ति मुक्तिञ्च विन्दति ॥
जगजितेकमन्त्रेण रामनामाभिरक्षितम् ।
यः करे धारयेत् तस्य करस्थाः सर्वसिद्धयः ॥
भूर्जपत्रे लिखित्वमा गन्धचन्दनचर्चिताम् ।
कृत्वा वै धारवेद यस्तु सोऽभीष्टफलमाप्नुयात् ॥
काकवन्ध्या च या नारी मृतवसा च या भवेत् ।
बहुपत्या जोषवत्सा साच स्यान्नात्र संशय."
बचपनरनामेदं यो रामकवच पठेत् ।
अव्याहतानः सर्वत्र लभते जयमङ्गलम् ।]
पादिटवान् यथा बने रामरक्षामिमां विभुः ।
नवा लिपितवान् प्रातविबुद्धो बुधकोगिकः ।
--

·नित्याचारप्रदोमः।
५०७
॥
'इति रामकवचफलम् ।
धन्विनी बहनिस्त्रिंगी जटामुकुटमण्डिती।
वोरी मामधिरता तावुभौ रामलक्ष्मणौ
गरयौ सर्वसत्वानां येष्ठौ सर्वधनुष्मताम् ।
रक्षःकुलनिहन्तारो बायेतां नो रघूत्तमौ ।
प्रात्तसज्यधनुषाविशुस्मशा-
वक्षयाशगनिपङ्गसद्भिनी।
रचणाय मम रामलक्ष्मचा-
वग्रतः पथि सदैव गच्छताम् ।
सबदः कवची खद्री चापवाणधरो युवा।
यच्छन् मनोरथान् चास्मान् रामः पातु सनमणः ॥
तरणौ रूपसम्पन्त्री सुकुमारी महावलो।
पुण्डरीकविशालाक्षो चीरकृष्णाजिनापरी ॥
फनमूनागनो दान्तो तापसी ब्रह्मचारिणी।
पुती दगरवस्यैती भातरी रामलक्ष्मणी ।
रामो दागरथि: गूरो लत्मणानुचरो बनी।
काकुत्स्सः पुरुषः पूर्ण: कोगलयो रघूत्तमः ।
वेदान्तवेद्यो यनेयः पुराएः पुरुषोत्तमः ।
जानकीवनभः योमानप्रमेयपराक्रमः ।
1. रबरामा पम् ।
1) रोमा पाथरता नाभौ रामाको स्वादिसाम्।
Purtival tracktel.
10 ...its the

·नित्याचारप्रदोष । इत्यतानि अपेनित्यं सभक्ति संयतेन्द्रियः। अखमेधायुत पुण्य प्रायोति स न समयः । आपदामपहर्तार दातार सर्वसम्पदाम् । गुणाभिरामं थीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम् । दक्षिणे लक्ष्मणो धन्वी वामे च जानकी शुभा । पुरतो मारुतिर्यस्य तं स्मरामि रघूत्तमम् ॥ विष्णुपुराणे,- ये खामाये ति दुर्गति वेदगर्भेऽम्बिके ति च । भट्रेति भद्रकालीति क्षेच्या क्षेमरीति च ॥ प्रातचैवापरावे च स्तोप्यन्त्यानम्नमूर्तयः । तपा हि प्रार्थित सब मप्रसादाद भविष्यति । इति दुर्गा प्रति श्रीकृष्णवाक्यम् । तथा हरिवगे,- आर्यास्तव प्रवच्यामि यथोक्तमृपिभिः पुरा। इत्याद्या-स्तव । मार्कण्डेयपुराण,- सावर्णि सूर्यतनयो यो मनु कवतऽष्टम । महामायानुभावन- इत्यादि एव देव्या वर लब्धा सावर्णि भविता मनुः । - (২) Y বাষথিঃ বশ মাৰিখিতিয়া অবসিনীয় मतिमारपन्थान्दर्भ .

·नित्याचारपदोपः। इत्यत्तः देवीमाहामाप्रतिपादको ग्रन्यसन्दर्भः सर्वः पठनीयः । देवीमाहामास्यैव पठन श्रवणरूपकम्मविशेषैः फलजनकत्वयवणत् तदन्तर्गतफलप्रतिपादकवाक्यानामपि देवीमाहामारुपलान् । “स्वाध्यायोऽध्येतत्यः" इति विधी स्वस्थापि प्रवेशवत्। यद्यपि "एभिस्तवै"रित्युपक्रमादुपसंहारस्थमाहात्मापदं “वेदो वा प्राय- दर्शना"दित्यनेन न्यायेन नारायणीस्तवनकादिस्तवपरं प्रतिभाति तथापि “एभिः स्तव"रित्यस्य प्रकृतनारायणीस्तवमावपरस्य “मधु- कैटभनाग" त्वत्र चकारण समुञ्चयप्रतीत्या साकाइलेनापर्य- वमितत्वाद् वाक्यभेदभयाच सर्वस्यैव माहात्मास्य फलसम्बन्धः । यथोपांशयाजवाक्ये विष्णावितिदेवताविधी वाक्यभेदभयात् "उपांशुयाजमन्तरा यजती"त्येव विधिः । तेन देवीमाहात्मास्यैव कीर्तनात् नित्यक्रियाणां सकलबाधाशमनं फलम् । सकल- यदस्यानेकाशेषपरस्य प्रत्येकोपस्थापकलाभावात् सभ्यः कामेभ्यः इत्यव हि वैदिकप्रत्येककाममनद्य ज्योतिष्टोमविधि 'रित्येक फलम्। नैवमिह । तेन निलं मङ्गलाचारयुक्तानां विनिपातो न विद्यते । इत्यादिवत् सन्ततानुष्ठानात् सकलबाधाशान्तिः । अथवा वाधापदस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वात् पशुवाधा पुत्रवाधा इत्यादि- विशेषः। सर्वपदपायभूतसकलपटेन प्रत्येकमुपस्थाप्यत इति (10EY. रिति प्रत्येक ·५१० नित्याचरप्रदोपः। प्रत्येकपशुवाधादिनाशमुद्दिश्य फलानुरूपेण नित्यपदोकसन्त- ताभ्यासानुष्ठान विधीयत इति। प्रत्येकपशुबाधाद्यर्थ मासं पर्च वा देनोमाहात्मानित्यपठनं कर्तव्यम् । तस्मिंच पक्षे यावज्जीवपाठी न विधेयः । पूर्वकल्प सर्वबाधागमफनार्थं यावज्जीवपाठः । फलस्य नित्यापेक्षितवेन मुमुक्षुसाधारण्यादनबाधागमनस्य मुमुचो रम्यपेक्षणात्। तव प्रत्यहप्रयोगात् फलम् । “अष्टम्यां च चतुर्दशा"मित्यादि विध्यन्तरम् । तस्मान्ममैतन्माहामा पठितव्य समाहितः । थोतव्यञ्च सदा भक्त्या परं खस्त्ययनं महत् ॥ 'इत्येतदन्तम् । अतएव “योधन्ति चैव" इति चकारण "कीर्तविप्वन्ति" इत्यपि सम्बध्यते । “अष्टम्यानु” इति चकारण समुचितेप्वष्टम्यादिग्वित्यर्थः । “स वै सायच्च प्रातश्च जुहोति" इति चकारेण सायं प्रातरभ्यस्ताग्निहोवस्य फलसाधनत्ववत् । अर्थवादकत्वाच “न तेषां दुष्कृत”मित्यादि “न शस्त्रानसतो. बोधात्" इत्यन्त विगिष्टमेव फलम् । तेन समुचितेवप्याटम्यादिषु देवोमाहामाकीर्तन दुष्कृतदुष्कृतोत्यानापढ्दारिद्रयष्टवियो- जनाभावगवुदस्युराजगस्नानलतोयोघभयाभावकामः कुर्यात् । एतत्काम एव समुचिताष्टम्यादिपु देवीमाहामायवणं कुर्या- दित्यर्थः । “उपमर्गान्" इत्यादि। प्रोपान् पदविषयानुपसर्गान् महामारोसमुन्यानमरकरूपाणिवर्धः। रसग्रामनगरजन- रति यम्।

·नित्याचारप्रदीप "विविध" दिव्यान्तरीक्षभौमरूपमुत्यातच माहात्मा कौर्तित श्रुत वा भमयेदित्यर्थ.। "जानताऽजानता वापि" इत्यनेन बलि- पूजादिषु सादगुण्यार्थ माहात्मापठनम् । "शरत्काल" इति विध्यन्तरम् । “भविष्यति न संशय” इत्वन्तम् । शरत्कालीन- वर्षावधिकपूजा कृष्णाष्टम्यादिमहानवमीपर्यन्ततिथिषु क्रियते । तासु तिथिषु देवोमाहात्मायवण कीर्तन वा सर्ववाधाविनिर्मुशि- पूर्वकधनधान्यसुतान्वितत्वकामः कुर्यादित्यर्थ । “युत्वा ममै- तन्माहात्मा"मित्यादीना देवीमाहात्मयोपलक्षणम् । निर्भयत्व. कामः देवीमाहात्मा शृणुयादित्यर्थः । "रिपवः सशय यान्ती” त्यादिविधित्रय "माहात्मा मम शृण्वता"मित्यनुपङ्गात् रिपुक्षय- कामः शृणुयात् । कुलनन्दनकामः शृणुयादिति । “शान्ति- कम्मणी"ति रोगादिशान्तिकामोऽपि शृणुयादितिविध्यन्तरम् । दुःस्वप्नसूचितानिष्टशान्तिकाम शृणुयादित्वपि विध्यन्तरम् । “ग्रह- सूचितो” ग्रहपोडागान्तिकामः शृणुयादितिविध्यन्तरम् । “उप- सर्गाः यम यान्ती”त्यादिषु “पठनादेव” इति वक्ष्यमाण सम्बध्यते । उपसर्गा महामारीव्यतिरिका रोगबाहुल्यदुर्भिक्षादिरूपा देवी- माहात्मापठनात् शम यान्ति । एव ग्रहपीडा' पठनात् शम यान्ति । पूर्व श्रवणात् शान्तिरता। दुस्वप्न सुस्वप्न जायते पठनादेव। वालाना शान्तिकारकमाहामा भवति पठनादेव। 'तथा सघात दे मित्रताना मेत्रीकरणं पठनादेव । दुर्वृत्ताना वलहानिकर पठना. । तदेव सधातभेदेपि तव नामे भैलीकरण.

·नित्याचारपदोप ।
देव। रक्षोभूनपिणचाना नायनं पठनादेव। सर्वत्र “सर्व ममैतत् ।
माहात्मा"कर्तृतया सम्बध्यते । अव हेत', यतो मम सबिधिकारक
अतएव 'मुक्तिफलजनकलमित्यर्थः । “पशुपुष्पायधूपैरित्यादि-
विध्यन्तरम् । “सवत् सुचरित युते” इत्यन्तम्। पशूपहारादि-
महाविभववर्षावच्छिनपूजातुत्यफलकामः सलमाहात्मा ऋणयादि-
त्यर्थः। इदानीमेकोद्दिष्टन्यायेनैकदेशस्य फलसम्बन्ध कथयति ।
जन्मनां प्रादुर्भावाना कीर्तनं तत्प्रतिपादको ग्रन्यः। श्रुतं पार्य
हरति । श्रुतचारोग्यं प्रयच्छति । शुद्धचरितयवणं वैरकृतभय.
नाशकम् । स्तुतयः श्रुताः शुभमतिपदाः ।
यापक्षयकामः प्रादु-
र्भावग्रन्थ शृणुयात्। वैरकृतभयाभावकामो युद्धग्रन्यं गृण्यात् ।
शुभमतिकामः स्तुतिं शृणुयादितिसवंत विधिः । “अरखे प्रान्तर"
इत्यादिना माहामायवणस्य विधिः। अरखे सङ्कटाभावकाम'
देवोमाहामा स्मरेत् । एव प्रान्तरे। दावाग्निपरिवारितमहरा
भावकामः माहामा सरदित्वाद्या विधय. 1
माहात्मास्य प्रातः कालाययवणात् “नल स्तोत्रेषु पूजित
राविपाठादेव फलमिति प्रतिभाति। तथापि
देवकार्यस्य सर्वस्य पूाप्तः परिकीर्तितः ।
इति नरसिंहपुराणात् सर्वपदस्य सर्वनामलेन 'स्तोवेषु
विशेषरूपेणेव पूचा विधानाद विकल्प एव इति ।
पत्र देवी-
"मिति
सक्रिफरमिन्बर्ष ।
(३) D. सावधि।

·विष्णुपुराणोयो लक्ष्मीस्तवः पठनीयः।
नमस्य सर्वभूतानां जननीमासम्भवाम् ।
थियमुनिद्रपद्माक्षी विष्णोर्वचस्थलाश्रयाम् ॥
इत्यादि।
पठ्यते येषु चैवेष ग्रहेषु श्रीस्तवो मुने ।
अलक्ष्मीः कलहाधारा न तेष्वास्ते कदाचन ।
इत्यादिफतार्थम् ।
स्कन्दपुराणीयसरखतीस्तवः ।
प्रपञ्चसारे च,
इति माटका विभेदान् प्रभजन् 'मनुदयं च 'मन्वितमः ।
मजयेदेनां तुतिमयि दिनयो वाग्देव्यनुग्रहाय बुधः ।
अमलकमलाधिवासिनि मनमो वैमल्यदायिनि मनोन।
सुन्दरगात्रि सुशीले तव चरणाम्भोरई नमामि सदा।
पचलामजा च दुर्गा कमला विपुरति भेदिता जगति।
या सा त्वमेव वाचामीपरि सम्मिना प्रसीद मम।
10. प्रभेदान्
(३) प्रसार road, मन्नन .
मनिलमस्यादित
(8) 1. Onuts the portion rucicted
.

·नित्याचारप्रदीप
'तव चरणाम्भोजयोः प्रणामहीनः पुनईिजातिरपि ।
भूयादनेडमूकस्वभक्तो भवति देवि सर्वज्ञः ॥
मूलाधारमुखोदगतविसतन्तुनिभप्रभाप्रभावतया।
विसृतलिपित्राताहितमुखकरचरणादिके प्रसीद मम ॥
वर्णतनो ऽमृतवर्णे नियतमनिवर्णितऽपि योगीन्द्रः।
निर्णोतकरणदूरे वर्णयितुं देहि देवि सामर्थ्यम् ॥
ससुरासुरमोलिलसन्मणिप्रभादीपितांघ्रियुगे।
सकन्नागमखरूपे सखरि सविधि विधेहि मयि ।
पुस्तक जपपुटहस्ते वरदाभयचिह्नचारुबाहुलते ।
कर्पूरामलदेहे वागीशरि बोधयाश मम चेतः ॥
क्षोमाम्बरपरिवाने मुलामणिभूपणे मुदावाये ।
स्मितचन्द्रिका विकासितमुखेन्दुविम्बेऽम्बिके प्रसीद मम ।
विद्यारूपेऽविद्याविनाशिनि विद्योतितेऽन्तरात्मविदाम् ।
गद्यै, सपद्यजातराद्यैर्मुनिभिः सत प्रसीद मम ॥
त्रिमुखि वयोखरूपे त्रिपुरे विदगाभिवन्दिताड्रियुगे।
वीक्षणविलसितवत्र त्रिमूर्तिमूनामिके प्रसीद मम ।
वेदानि निरुतज्योतिाकरणकल्पथिधाभिः।
मच्छन्दोभिः सन्ततप्तपडनेन्द्रिये प्रसीद मम ॥
त्वचरणमरमिजन्मस्थितिमहितधिया न लिप्यते दोप.।
भगवति महिमतस्त्वयि परमा परपरि प्रसोद मम।
.
11) मरवार reads सरसाम्भाशयो प्रपाम.

·मित्वाधारमहीपः।
११
बोधानिके वुधानां हृदयाम्बुजचाउरङ्कनटनपरे ।
भगवति भवभङ्गकरी भक्ति भद्रार्यदे प्रसीद मम ।
वागीयोस्तवमिति यो जपार्चनाहवनवृत्ति प्रजपेत् ।
स तु विमलचित्तत्तिदेहापदि नित्लशमेति पदम् ।]
नवग्रहस्तोवम् ।
'जवाकुसुमसद्धार्ग । कास्यपेयं महाद्युतिम् ।
ध्वान्तारिं सर्वपापघ्नं प्रणतोऽमि दिवाकरम् ।
दिव्यगातपाराभं चोरोदार्णवसम्भवम् ।
नमामि गयिनं भतया शम्भोर्मुकुटभूषणम् ॥
धरणोग मम्भूतं विद्युत्पुनसमप्रभम् ।
कुमारं मतिहस्तच लोहिता नमाम्यहम् ।
प्रियाकलिकाश्यामं रूपेशाप्रतिमं बुधम् ।
सौम्य सर्वगुणोपेतं नमामि भगिनः सुतम् ।
देवतानासपोषाध गुरु कनकमविभम् ।
पन्यभूतं पिनोर्ग तं नमामि हस्पतिन् ।
1Y. मापाताः।
11 माहान्निादि
(1.0 anthettvalmiktiel,

·नित्याचारप्रदीप ।
हिमकुन्दमृणालाभं दैत्यानां परमं गुरुम् ।
सर्वशास्त्रप्रवक्तारं भार्गवं प्रणमाम्यहम् ।
नौलालनचयप्रख्यं रविसूनुं महाग्रहम् ।
छायाया गर्भसम्भूतं वन्दे भक्त्या शनैश्चरम् ॥
अई कायं महाघोरं चन्द्रादित्यविमईकम् ।
सिंहिकायाः सुतं रौद्रं तं राई प्रणमाम्यहम् ॥
पलायधूमसङ्काशं तारादित्यविमई कम् ।
रौद्रं रुद्रात्मजं घोरं तं केतुं प्रणमाम्यहम् ॥
व्यासेनोक्रमिदं स्तोत्रं यः पठेत् शृणुयादपि ।
दिवा वा यदि वा रात्रौ शान्तिस्तस्य न संशयः ॥
ऐश्वर्यमतुलञ्चैव बलपुष्टिविवईनम् ।
नरनारीहितार्थाय नित्यं चाम्यभिधीयते ॥ (१)
नरनारीहितार्थाय लभते नात्र संशयः ॥]
तथा-
'मङ्गलो भूमिपुत्रय ऋणहर्ता धनप्रदः ।
[स्थिरासनो महाकायः सर्वकम्मावबोधकः ।
लोहितो लोहिताचय सामगाना कृपाकरः।
अद्भारको यमर्थव सर्वरोगापहारकः ।
कृष्टिकता च हर्ता च सर्वकामफलप्रदः ।
एतानि कुजनामानि नित्व यः प्रयत: पठेत् ।
} Y. मनोभूमिपुलव प्रपती धप्रद इत्यादि मामलोसम्।
(३) Y,
Onits the portiou bachcted.

·नित्याचारप्रदोपः।
ऋणं न जायते तस्य धनमानोति पुष्कलम् ।
रक्तगन्धैश्च पुष्पैश्च धूपगन्धादिभिस्तथा ।
मङ्गलं पूरयित्वा तु मगलेऽहनि सर्वदा ॥
ऋणलेखा प्रकर्तव्या अनारण सदा वुधः ।
प्रोब्छयेद वामपादेन ऋणनायो भवेद ध्रुवम् ॥ ]
एतच “ऋणानाञ्चानपक्रिये"त्युपपातकमधे गणनात् ।
न विषं विपमित्याहुबनखं विपमुच्यते।
विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्खं पुत्रपौत्रकम् ॥
(इति) 'महादोषात् ।
व्याधितस्य कदर्य्यस्य ऋणग्रस्तस्य सर्वदा ।
स्त्रीजितस्य च मूर्खस्य मरणान्तं हि सूतकम् ॥
इति प्रतिक्रिया (इत्वपक्रिया) सम्भावनारहित-ऋणवतः
कम्मानधिकारस्मरणाच्च।
[प्रयाहुः,-]
ऋणे प्रजायमाने तु उत्सन्ने धनिके सति ।
कीत्वा द्रव्येण तैनान्य मिति तव विधानतः ।
मध्यमेन पलागानां पर्णन 'तिलानां पर्णन जुहोति च । 'यदाम्म
D. महादोषा।
D स्याप्रितम्य.
१. प्रतिवा.
Oosts the portion crackctal
D. विमान दुमोति
...:अभ्यासाहिति.

·नित्याचारप्रदोष । दिति(?) मन्त्रेण व्याहृतिभि. सप्तशतम् । ततः 'नान्यस्वादृणमर्दन्त मयेह येन यमस्य विधिनाचराणि ।(१) इद तदग्ने अनृणो भवामि तावत् तेन प्रतिदत्ते ददानोति निर्धनस्य तूपपातकप्रायश्चित्तम् । "वहस्पति. सुराचार्य' इति ब्रहस्पतिस्तोत्रम् । दशरथकत स्कन्दपुराणीय सनेशरस्तोत्र (च) पठनीयम् । इत्यग्निचिदवाजपेयिनरसिहविरचिते स्तोत्रपाठव्यवस्था । निलाचारमदीपे अथ देवराहसम्मार्जनादि देवकाध्याणि । “पूर्वाद्धे दैविक कर्मे 'ति वचनात् देवकार्यस्य सर्वस्य पूर्वाह्नस्तु विधीयते । इति वचनात् (च) पूर्वाह्नमात्रकर्तव्यत्वेऽपि द्वितीयभागे बहु कम्म विधानात् यतीयभागे च प्रासादादिदेवतालयगमनविधानन 'तत्र देवपरिच-विधानाद 'वृहद्देवकार्याणा प्रथमभाग एवं न च पूर्वाद्वसामान्यस्य ढतीयभाग [विशेपे] उप- महार । “देवकार्यस्य सर्वस्ये 'ति ग्टहदेव(इष्टेव) कार्यस्यापि सग्रहेण तदसङ्गतः। काल.. DED यद्यामोरप Y तवायदेवतारिखम्मंत । D म देव । D Voute tho poruon Lracketcu ·मित्वाचारप्रदीपः। व्यक्तञ्च वराहपुराणे,-- कल्यमेव समुत्याय हन्याद् भेरी यथोदिताम् । इति कल्यप्रभृतिदेवकार्याणि दर्मितानि । तव यद्यपि सन्ध्याकाल एव कपाटोदघाटनदोपज्वालनदन्तधावनमुखक्षालन- माल्यदानततैलाभ्यन्जन 'भूमिलेपोवर्तन 'मानदानगन्धचन्दन- दानपुष्पमाल्यदानवस्त्रालद्धारदानानि देवकार्याणि विहितानि । एवं सते च सन्ध्यादि कर्म शेपं समाचरेत् । इति पथादेव (च) सन्ध्या विहिता तथा तद् ग्टहीतभागवत- दीक्षाणामितिप्रतिभातीति सन्ध्यानन्तरमन्येषां देवकार्याणि । अतएव भविषपुराणे,- मानकाले विसन्ध्यन्तु यः कुर्याद गीतपादितम् । इतिहासपुराणाभ्यां तथा यवणमुत्तमम् । इति सन्ध्याकाले मानस्यानुवादः। स च सन्ध्याऽव्यवहित- कालविषयः। सन्ध्याया अधिकारसम्पादकलात् । तत्र वराह- पुराणीयमन्त्राणां यथोक्षरूपेण ज्ञानासम्भवात् 'तन्मन्वाभावपि तत्तत्कम्माणि कार्याणि । तव यमः,-देवमाल्यापनयनं देवागारसमूहनम् । सपनं सर्वदेवानां गोप्रदानसमं मृतम् । , भूमिरेशकोह. (UY. धानमन्वन्दमाममात्य. (11. तमन्नामापि तदन्त्रापि बायोपि।

·अथ सूर्यस्य ।
भविष्यपुराणे,-
सूर्यमाल्यापनयनं पूजान्ते च प्रमार्जनम् ।
एकैकं स्यात् सदा तुल्यं चान्द्रायण 'फलेन तु ॥
तधा,-
पश्यन् परिहरन् जन्तून् मार्जन्या मृदुसूक्ष्मया
शनैः सम्माजनं कृत्वा चान्द्रायणफलं लभेत् ॥
यावत्य: पांशुकणिका माजगन्ते भास्करालये।
दिनानि दिवि तावन्ति तिष्ठत्यस्तमितो नरः ॥
तथा,
ग्राहीला गोमयं खस्यं स्थान वा पतितं शुभे ।
उपर्यधश्च सन्त्यज्य प्रत्यग्र जन्तुवजितम् ॥
.
तया,-
नात्यर्थ रोगजीया वध्यायाय विशेषतः ।
रोगातनवस्ताया न गोर्गोमयमाहरेत् ॥
वस्त्रपूतेन तोवेन यः कुर्य्यादुपलेपनम् ।
पसन् परिहरन् जन्तून् चान्द्रायणाफलं लभेत् ।
मृदा धातुविकारैर्वा वर्णकर्गोमयेन वा।
उपलेपनकद याति तत्पदं यानमास्थितः ।
HD
फन नभेत

·नित्याचारमदीप ।
उदकाभ्युक्षणं भानोर्यः करोति तथा रहे।
सोऽपि गच्छति यत्रास्ते भगवान् यादसांपतिः ॥
यः कुर्यात् कुष्टिमां भूमि दर्पणोदरसबिभाम् ।
नानावर्णविचिवाञ्च विचित्रकुसुमाकुलाम् ॥
कचित् कलशविन्यस्तां पङ्कजैरुपशोभिताम् ।
रम्यां मनोरमां सौम्यामांयतनमन्दिरी ॥
'यावदस्ता भवेद भूमिः समन्ताइस्तसंख्यया ।
तावदयुगसहस्राणि सूर्यलोके महीयते ।।
तथा,
एवं स्वस्तिकपमाद्ये भूगोभा सूर्यमन्दिरे ।
कृत्वा वर्णकपिटायेलभेत् शतगुणं फलम् ।
एवं स्थानं संस्कृत्य मुखप्रक्षालनम् । दन्तधावनम्। “अभ्यने
पञ्चविंशति"रितिवचनात् पञ्चविंशतिपल तैनाभ्यगो वर्षकोटि-
सहस्रार्जितपापक्षयफलः । यवगोधूम'चूर्णेरवर्तनम् । ततः
'स्वच्छोदकसानम् । भविणे,-
मृत्कुम्भस्तामकुम्भेस्त सानं दगगुणं स्मृतम् ।
रोयल शोत्तरं पुण्य हेमः कोटिगुणोत्तरम् ॥
।
-
.
'D वारदार्थ
(२) ४. परामर्तमम् ।
( D. पसोरा.
It Y. मा

·नित्याचारपदीय। तथा,- खानकाले प्रकुर्वीत गीतवाद्यादिमङ्गलम् । इतिहासपुराणाभ्या तथा श्रवणमुत्तमम् ॥ पृतन सपनं कृत्वा एकाहमुदये रवः । गवां शतसहस्रस्य दत्तस्य लभते फलम् ॥ सप्तम्यां पृतनाने सप्तकुलोडरणसूर्यलोकमचि(त)त्वम् । शुक्ला टम्यां सर्वपापक्षयः । ग्रहणविपुवायनदर्शपौर्णमासेषु महापुण्यम् । श्राद्धादं निवृतिं स्वास्थामारोग्यं चाररूपताम् । 'सप्तजन्मानि चाप्नोति क्षीरसानप्रदो रवेः॥ दधिनानाद विष्णुलोकः । ['मधुनानादिन्द्रलोकः ।] श्रीखण्ड- वारिमानेनार्कलोकः। कपिलापञ्चगव्यमानं पूर्वतो दशगुण- फलम् । गगातोयेनापोहिष्ठेति स्रानाद ब्रह्मलोकप्रामिः । कर्पूग- गुरुतीयेन सूर्यखानं सूर्यलोकदम् । ['मन्त्राष्टशतजपेन निम्मल- जनधानं सूर्य्यलोकदम् । ] पितृनुद्दिश्य तीर्थवारिणा सूर्यमाने 'नरकादुदृत्य पितॄणां स्वर्गवासः । सिताम्बुधारोपणक्योहतैः क्रमेण सूर्य स्रपयित्वा [पूजयित्वाखमेधसहस्रफलमाप्तिः । तथा, आपः क्षीरं कुशाग्राणि तं दधि तथा मधु । रमानि करवीराणि तथा रक्तश्च चन्दनम् ॥ साजन्य समारोति । Omits the portion bracketed. (q) y, Onits the portio : Iriekete . to Y. नरपोझारपूर्ण हिपा Onits the portiou bracketed ·निवाचारमदोष योऽटानमर्चमापूर्य भास्कराय निवेदयेत् । दशवर्षसहस्राणि स रमेदमन्दिरे ।। सुवर्णरवतोययुतायण कोटिगतवर्षे सूर्यलोकप्राप्तिः । दशापराधास्तोयेन चोरण त शतं चमेत् ।। सहस्रं क्षमते दधा तेनाम्ययुतं क्षमेत् ॥ हमपात रोप्य वा ताम्ने वा गोमयकृतपद्मवस्तिकगध्वजा- दिभिर्नानावरचततण्डुलादिभिर्भचपिष्ट(!)दीपचूताशवपनव- सहित नीराजनं युगसहस्रसूर्यलोकप्राप्तये। दारवापाचात् मृत्पावे शतगुणम् । ताम्रपात्रे ततो दशगुणम् । पनाथपद्मपत्राभ्यां तामपात्रसमम् । रौप्यपावे लक्षगुणं स्वयंपाचे कोटिगुणम् । एवं मानेऽथ नैवेदो दलिधूपादिपु क्रमात् । पात्रान्तरविणेपेण फलं स्यादुत्तरोत्तरम् । सूर्यस्य दर्शनं पुण्यं दर्शनात् स्पर्गनं परम् । मर्गनादर्चनं येठं तम्रानमतः परम् । इति सूर्यस्य । . Y reads the following after this nark - Ra) मसानारिफवम् । सपनापनम् । मेरमन्दारयोपिरामिः शपस पप । यामाद्यमापर मधमवायति तत्क्षयान् । समाह भागमा विन्द्रितः। यत् पनमगोनिन न समझाम । पौषमासाममावासमं पुएर पृतम् । मप्रमावतमा समरिमेर महा ·५२४ निवाचारप्रदोष । सतप्रदक्षिणापामाद राजसूयामेधफनम । विवाद चपोशन्य नमस्कारात पर्रा गतम । प्रणम्य टण्जत् भूमौ गति पुगवयतोद्भवाम। अल देवकार्य व सर्थ ति वचनाद्देवतासम्प्रदान कम्यापि प्रथमभाग एवं कार । पाय पुष्प फल तोय नैवद्यं धूपदीप कम । विलेपनञ्चाक्षतञ्च केशवाय प्रयच्छति। तेन पुण्येन निवसेत् विष्णु लोके युगायुतम ॥ इति सामान्यत । विशेषतो विष्णुधर्म- पुष्पाणि च सुगन्धोनि मनोमानि च य पुमान् । प्रयच्छति हृषीकेश स भागवत उत्तम ॥ इति वाक्यात तटुवाको च पूजामकरणादु बहिरेव फलार्थत्वेन तत्तद्दिव्य (तत्तव्य विधानाद् (विधान) वाक्येन पूजासम्बन्धे फलसम्बन्धगक्यभेदोतपत्ते पृथगगन्धादि दान फलार्थ विधीयते । हिरण्यग्टहयानासनदान तत्ततफलार्थमेव । देवताया प्रतिष्ठानभावेन ददात्यर्थस्य गौणत्वात् । यत्र दद्यादिति धार्चयेदिति यत्रानुकम्पेदिति सवे देवताप्रीत्यभावात मोतिहेतुख न पूजास्वरूप तथापि देवता सदिय कनप्रीति जननयोग्यक्रिया पूजेति प्रत्येकमुपादान गन्धादिलेपनादिक पूजैअति न दोष ! अन्यथा पुष्पस्य देहदान गन्धस्यानुलेपनञ्च न स्यात्। देवता सद्दिश्य न्यागमानेगए दानविध्यपपत्ते । । देवप्रतिमासम्बन्धी निप्रमाणक । सुवर्ण रजतग्टहक्षेत्रादोभा साक्षात् प्रतिभाशरीरेऽनुप्रयोगेऽपि तद्रक्षणविधानाद पहारे दोषाभिधानाच्च । प्रतिमागरीरे द्वारान्तरेण तेषामय्युपयोग । योगशिवीये चण्डप्रतिधानन्तर बयादेन शिवद्रव्य रचस्तिछन् शिवालिके। वितानचलचिङ्गानि वस्तभूषणवाइनम। गोभूहिरण्यवासादि देवद्रव्यसदाइतम । भविष्ये- माधिकारोति विप्राणां भौमाना देवपूजने। भत्या भरतशाईल माधिपत्ये विशेषत ॥ रति। माधिपत्ये देवभूमिप्रवे। भौमाना मखेतरबामणानाम । मूल्य पहन नाधिकार दि मूल्यपहण विना देवभूवत्वेऽधिकार इन्युज भवति । भखामान्त वेतनपूर्वकमाधिकार । तथाच ·धूपदानात्माहत्यानाय । सवत्सरेयाश्वमेधफउम। ष्णसप्तम्या साज्य पुगपुर धूपदाने न) वर्षयत सूर्यलोके वास । विसइइच (हिसहन) फलमान्यगुगगुन नित्याचारमरोष । भविम्ये कुट्ठनोन्म तक केरो तथाच गिरि गिरिकर्यिका अपराजिता । नचाघातक पुष्परचनीयो दिवाकर । अथ धूपा । तब सूर्यस्य। गन्धयापि सुभा य च धूर विजयादयः । दिवाकरस्य धर्मनिवेद्या मबंदाच्युत । न्यविशेषेण पूजानधूप विधाय धूपरिशेपात फलविशेषमाइ। नेन तेथ मा पूजानवम । कालान्तरे कवलानां फलार्थवञ्च । एव सर्घट्वेषु दोध्यम। गत सूर्याय सतगुगगुडधूपदाने चर्वेदिम्टहे जन्म । देवहार नमेरच मिलक कुटक तथा । त्रोफचचाज्यसन्मित्र दत्वा श्रियमवायुयात् । तसाद गन्धधूप पटसहस्रगुणम। गुरु दशसाइच हिगुण वा सितागुरुम । गुगगुल इयसाहस हिगुण सरतञ्च तत् । सिकधूपेन सूर्य सायुज्यम । कर्पूरागुरुधूमेन राजसूयफलम । यक्ष गुगल भूपे दबा सूर्यवल्यो भवति। सूर्यय: ( ग्टहे ) धपेन भूयटोकाप्ति । यथ दीपा । सूर्यस्य । भविष्ये -विष्णुमहादेवौ प्रति ब्रह्मगकाम । एतन दाप प्रन्चात्य तिलतैलेन वा पुन । प्रयाति सूर्यलोकञ्च दीपकोटियतवृत । पिरसा धारयदु दीप भास्करस्यापतो निमि। ग्रामभातञ्च यो वीर भनित्रद्धासमन्दिन । ललाटे चैव हस्ताभ्या मसुद्युकसथोरशि। कल्पायुतपत देव सध्यन्डोके महीयते। कार्तिक सप्तम्य मष्टभ्याममारायाया वा दीपमानादाने भातरायतमहाय कनोद्योतकर | भाकरानये दीपदानात सूर्यनोकाप्ति । कार्मिक पर सूयनामजप प्रायनने च दीपदान नातिसराव सप्रमाण्याच्याइतेन्द्रियान फसदम् । प्रतिपक्ष पत्यामष्टस्या या सूर्याय दोपदाने कर्पूरमपिछताव्योपमाडा ।

·दिवि मोदते । सूर्यस्य म्टहे ध्वजमालादाने महाध्वजाष्टकदाने दिव्य कल्पायुतधत दिदाने युगायुतधत सूर्यलोके महीयते । महाखनशङ्खदाने युगायुतशत सूर्यवोने महीयते। बहुवर्याभ एकवन बानावस्वचित वा मध्ये पद्मभूषित विता एपितर पाई सर्थकोड क्रीडित्या तलभोगान् भुया मबये प्रथम नित्याचारपटोप । अथ सूर्यस्य नानाविधद्रव्यदानानि । भविष्ये- वासोभि पूजयद् भान यानि वास्स प्रियाणि च । तथान्यैश्च शुभैव्यै पूजयद् वनमालिनम ॥ वासासित विचित्राणि सारवन्नि मृदूनि च । धूपितानि रयो दद्याद् बिकेशानि नवानि च ॥ यावन्तब्दम्बु ( यावन्नोऽन्दास्तु । तन्तना परिमाण प्रचक्षते । ताववर्षसहस्राणि सूर्यलोके महीयते । वित शुक्ल सपीत वा पट्ठसूत्रादिभिर्मतम । दत्वाxxसूर्य्याय भवेत् यदान्तपारग ॥ वेत महाध्वज किङ्किणीमालान्वित मयूरच्छवभूषित छत्वा दिव्यमन्वन्तर यत दिवि मोदते । मणिरत्नमय दण्ड काञ्चनमयदण्ड वा शुभ छल सक्लामालाल हत्या सूर्यलोके मोदते। हङ्गलासमायुक्तकास्थलोहमयमहाखनधण्डादाने स्थानुचर सूर्येण सह मोदते । भेरीमदनपटइडमरुसरजवैणा (योगा) काया सूर्यस्योपरि दत्वा तहस्वतन्तुपरिमाणमसययुगमइस सत्यलोके महीयते । तथा-- भास्करायतनाभ्यामे यत्नोय पुरत स्थितम । सूर्यगड़ेति तजज्ञेय तत्र मावा दिव व्रजेत् । य कुर्याद दोधिका वापी तडाग भास्करालय । स तारयेत् कुलशत सूर्यबोके महीयते ॥ यजमाद्यगातरयनययन्दहसवालकर भूमिदानकन्यादानफनाम । हामदाने नरमेधफलम। प्रेक्षणीयकन्यादाने राजसूयफलम। वण्या( ) सम्प" दत्वा तवृस्थान गति यब सय स्तिति । गोमाश्योगजानदान अमरफनम । पूर्याय गोरीगोदाने स्थावरजगभगदानफडम। सानार्थगादाने पर गोमतदानफरम। गोठय पुष्ट दवा उपचनतिरोमपा युग सहस प्रकार भोगत । उभयतोए । १) इत्वा पोपमहादानफनम । सायं गोमत दाणे ·५३२ नित्याचारपदीय । - अथ सौरधर्मा । भविषपुराने सूर्यधर्मा बुधैरुक्त + + + सर्वपापइ । विसन्ध्यमर्चयेद भानुमग्निकार्यच गति । एककालमथापि स्वा (त) पूजा लत्वैव भोजनम । सूर्यार्चाग्निपरे । • परो) नित्य तदुभकातिथिपूजक सर्वमैथुनवर्जी स्यात श्रीमान सूर्य ग्टहाथमी। व्यात तुरीयभागेन प्रकुर्यादर्चन रवे । धम्मार्जन तदईन यतो नित्य हि जीवनम ॥ व्रभार्थे अझचारी य सूर्यपूनाग्नितत्पर । भवेज्जितेन्द्रिय शान्तो नैठिक स्नातकोऽपिवा। सर्वहन्द ( • हन्द ) विनिर्मुल कन्दमूलफलाशन । सौरवैखानसो चेय ( ) सूर्थपूजाग्नितत्पर । निवृत्त मर्चमझेभ्य पूजादानरत सदा । जेय सूय्यमतीन्द्रोऽय पूजानिछो जितन्द्रिय ॥ लिङ्गबभस्य य कृप्यात् भाना च लिपुगडकम। अश्म्य ( ) सर्वसत्वाना सूर्यलोक स गच्छति । सूर्यभक्त सहा कार्या शिक्षका भाकरप्रिया। शत्या ( कता) ग्निकाव्यस्य भग्नमा तिलक प्रिया (तिलकक्रिया।) शासित पुराणे सूर्यवाज्यम- मद्भक्तो नदि भुलीत भाजने परिमण्डले । उपोष यजयेच्छल याक गौवचल तथा। रक माल्य न सेवेत तथा वरनयिलेपनम। गोमय मूपिकापाता तथा लष्णाच गतिका । बजयदुयलपाय धूप दय न पापिना। प्रति मण्डल सग्या नमसनव नवयत् । परदा मानभुमीत विथराव व दमयेन् । थारातोपितो भूत्वा भतम्यामध्यवर । नांव दाश्यद मजया राम मोपन । भषामा पब टन्न इ मम ममुपखितम ।

·अथ शिवस्य।
भविष्यपुराणे,-
शिवमाल्यापनयन पूजान्ते च प्रमार्जनम् ।
एकक तत्र तुल्य स्यात् चान्द्रायणफलेन ॥
[तथा,-शिवायतनसम्मागे चान्द्रायणफलम ।] स्कान्दे "सवत्सर
मासमायतनसम्मार्जनात् शिवलोकप्राप्ति । पूर्वोत्तगोमयेन
पूर्ववदुपलेपनाचान्द्रायणफलम् । पच्च सम्मार्जनलेपनाद युग
कोटिशत शिवलोकप्राप्ति । पूर्ववद्दन्तधावनमुखप्रक्षालने ।
मनाभोजन (3) भन्य वा सर्व यलेन मानयेत् ।
मच्छास्त्र लिखित किञ्चिद् भने रम्ये पिलातते।
पम नाचोक (मन्यं वा न मार्जेत कदाचन ॥
मदर्चा निम्माल्य शरीरेय व धारयेत् ।
दयनाना विरामथम काठ न भक्षयेत् ॥
हिरण्यखल्लकास्थार्कदाश्विस्ययमीमभि ।
प्रतिश्चय पादपीठ पादुके घन धारयेत ।
उदयास्तमयञ्चैवमष्टया प्रणमेव सदा।
ईदगविधाना भक्तानामह + +मस्थय ।
इति श्रीमहामहोपाध्यायाग्निचिद् वाजयिनरसिहविरचिते
नित्याचारप्रदाये नानाविधसूर्याराधनम ।
.
अथ शिरस देवकार्याणि।
फलेन च।
Omits the port on brachetod
सवत्मर सिवायतनसम्मागात् शिवलोकमाप्ति ।
(३)Y

·नन्यादिवरयम्। यावत पदानि गीत दाये पसाब गुमसार समोर ५३४ नित्याचारप्रदोष भविषे,-पञ्चविंशतिपलमिततेन लिगमभ्या वर्षकोटिशना- जितपापचयः । यक्गोधूमचूर्णकयायगन्धरुवं सुखीपणेनाम्ना नाम्य विल्वपत्रैः पीठं विशोध्य धेनु दशसहस्रदानफल प्राप्नोति । मन्बाष्टशतजप्तविमलाम्भःस्नानं शिवलोकदम्। लिङ्गं शीतलाम्बु धारयोग्णपयसा घृतेन च क्रमात् सपयित्वा पश्चात् पूजा कृत्वाखमेधसहस्रफलम् । [गव्येन पयसा मानं राजतविमानेन सोमलोकप्रदम् । कृष्णाष्टम्यामुपोप्य दना सपनं कुलैकविंशोदार- पूर्वकरुद्रलोकमहि(न)त्वदम् । हस्तयन्चोभवतिलतलम्रपनाद वायुलोकप्राप्तिः। फलोदकेन पिलोकप्राप्तिः । विद्याधरलोकप्राप्तिः। सितभस्मना सपनात् सोमनोकाभिः । रनोदकेन रौद्रम् । कौवेरं हेमवारिणा । पाठलामलकपुष्पीदकेन पद्मोदकेन च शिवलोकः। कर्पूरागुरुतोयेन शिवलोकप्राप्तिः । स्कान्दे,-क्षीरेण सन्ततम्रानादपराधसहस्रनाशः । संवत्सरं क्षीर- सानाद बद्धपत्यम् । भविथे,-पूर्ववद गोमयादितथीवन्स- स्वस्तिकध्वजदधिवाचतचूतावस्थपन्नवादिभिर्नीराजनं पदमख्य- युगसहस्रगिवलोकदम् । दशापराधास्तीयेन चोरेण च शत क्षमेत् । सहस्र चमते दधा तनाप्ययुतं समेत् ॥ इक्षुरसेन गतमहस.1 (a) in the placo of brackelod portion Y rouds Fruid 174 aरमा ·नित्याचारपदीप । प्रायः क्षीरं कुशाग्राणि 'दध्याज्यमधुतण्डुलाः । तिलाश्च सर्पपाश्चैव अर्योऽष्टानः प्रकीर्तित. ॥ लिङ्गभून्यष्टाङ्गायदानाद दशवर्षसहस्र रुद्रलोकमहि(तोत्वम् । पुष्पोदकार्यदाने सर्व पूज्यलम् । गन्धसंयुक्ताचे दशगुणम् । पञ्चगव्यसयुक्त शतगुणम् । अर्घ्यपानविशेषात् फलविशेषः । मान- कुम्भविशेषात् फलविशेषः पूर्ववत् । तया,- अशून्यमस्तकं लिङ्गमभिपेके विशेषतः । तामेण पद्मपत्रेण पलाशस्य दलेन च ॥ शष्ट्येन मृन्मयेनाथ शुभेन सापयेत् शुभम् । लिङ्गस्य दर्शनं पुण्य दर्शनात् स्पर्शन "शिवम् ॥ स्पर्शनादर्चन श्रेष्ठं तमानमतः परम् ॥ तथा वा मधुतण्डुला । (२) ४ सर्बभूपवम् । उत्पलस्य दोन ध। शुभम् । . reads the following after this turk बय इतकम्बतविधि । भविष्यपुराणे,-- ग्रालिङ्गपोठपयन यो रद्यात् एतशबनम्। एतेन रूप रम्य इला सम्भोर्महात्मन । मम्पन्नरपत साप रचोके महीयते। सम्पादक दत्ता रदबोके महीयते ।

·निन्याचारपदीय ।
सुरूम सुभग श्रीमान् परिवष्टोऽपि जायते।
रूम पिष्टमय क्ववा विचित्र रत्नभूषितम ॥
यज्ञोपवीतसयुक्त हेमपात्र विशेषत ।
दन्तेषु मौलिक न्यस्य प्रवाल मध्यप्टष्टयो ।
दद्याद् वजूञ्च नेलाभ्या वैदुर्य वाप्यसम्भवे ।
हेमरूप्यच हस्ताभ्यां ताय ( ) पादतले तथा ॥
अण्डजै वनजैवस्व विचिौ परिवेष्टयेत् ।
विविधैरथ तोयाद्यै र्लिपूजा प्रकल्पयेत ॥
भोजयेत शिवभक्कास विमान भत्त्या च भोजये ।
मीयता मे महादेवो भक्तास्तान क्षामयेद्विजान् ।
तैरेव साई विमस्तु तद्रूपन्त शिवालये ।
नीत्या समर्पयेदु वेद्या शिवलिङ्गसमीपत ।
सर्बयफल प्राप्य सर्वदानफलानि च ॥
पुरुषो रूपदानेन शिवलोके महीयते।
अन्मिकर सक्रान्नी लिनेन एतकम्बलम।
चावात्राम)येद्देवमीशान क्षीरसार त विभो।
पालिपिष्टन दीपाय+++++ कारयेत् ।
तिलोम प्रकुब्बीत दधिमध्वाज्या युते ।
अष्टोत्तरगत चान्य मूलमन्वेण मन्त्रवित् ।
अथ एतकम्बमाभिषेक ।
भविष्यपुराणे
ताभिषेक य कुर्यादझोराव शिवम्य त।
साधारेण भाण्डेन पुप्यमासे हिजोत्तम ।
मोतनत्योपचारेण प्रवादिवनि सनै ।
कुर्याजागरण पाल प्रदोपाद्युपशोभितम :
समनपापनिर्मुक समस्त कुन्न वईन ।
Pa शिर निब मोहन सित पपी।
परणे विपुर्व चेव पुण्ये दिसेषु च ।
ताभिषय मर्यान्महापुण्य ममता

·मित्याचारपटोप। । थ एतधारा कालिकापुराणे,- अथाभ्यर्च सुगन्धेन विन्यसेवेमपङ्कजम् । प्रत्यहं वाहवेद्वारा यस्तु वै लिगम नि । उत्तरायणमामाद्य ज्ञात्वा संक्रमणं रखें। तदन्ते विधिवत पूज्य दद्याञ्चैव उपस्करम । मई माय ततो भक्त्या ब्राह्मणान् यतिभि सह । संभोज्य दक्षिणा दत्वा क्षमाय च विसृज्य च । दीवार्तखितानाधाान) कल्पवेदनिवारतम् । कीर्तिलोकेन्तला प्राय मुक्का भोज्यान प्रकल्पकान् । मानुयात् परमं स्थानं रुद्रसायुज्यलक्षणम् । अथ भड़ानानम्। कार्तिक्यामथ वैशाख्यामयनादिषु पर्छ । दखा दोषान् समुद्बोष्य देवस्याये वलि तथा : भतया मा देवदेवस्य + + + खि (दि) पेत् सधी। + + + देवमामन्त्रय खमेद् भूमौ इरिसरन् । भूय साईसहए फलानामैक्षवेण च । रसेन कारयेत् स्नान मक्या चोष्णाम्बना तत... योताम्बुना तथोद्वत्त्वं वस्त्रपूतेन मन्त्रवित । सामयेदु भनितो न्यो गश्चमन्त्रान्वितेन ॥ विपिना स्नाय चानेन मह रोचनया लियत् ।)। कुरकुझुमकीरचन्दनापुरहकया । सेपयित्वा ततो लिङ्गमापीठान्नं धनं एभम् । नीलोत्पलसहस्रेण माता बड्दा प्रपूजयेत् । बताभेत महसखाप्यार त पूजयेत् । उत्पवानाभवाभेत पर कोतरोर्यजेत् । पनी पम्मपि जान्या + टाउया ( तथा। पुधागे कागार तमन्दारजैरपि। दम मसकुर) रवैवापि समोराहानागरे । ययासामन्त पदे निर्गन्धामनोन्दित.।

·५३६ नित्याचारदोष । मपूज्य कारपेट भन्या विमल पुष्पमण्डपम । गुग्गुलुश्चाज्यसयुलमगुरु कासित दहेत् ॥ सम्पूज्य गौरोभत्तार गीतवादित्वमङ्गलै । शाउिपिष्टोद्भवै शसि डि एतपूणे समुज्वलै ततो नीराजन दापे पडावपतिश कारयत । सधैर्दधियुक्तश्च दूधागोरचनायुतै । गन्धपुष्पादिक दद्याद्भुयो विचिन्त्य शङ्करम । भातकुम्भ तत पद्ममष्टपल सुथोभनम ॥ मधेनिवशयेन्मू िलिङ्गस्य कुसुमै सह । स्मृच्मवस्त्रयुग श्वेत पीत वा पट्टसम्भवम । घामर दर्पण व दीपवृक्ष प्रदापयेत ! भूप साधारपञ्चैव संघट पूर्वमेव च ॥ बितानक ध्वज दद्यात किट्विषीरसमान्वितम । अथाष्टाभि पिटि पोद्ध अट्रैक्याच दण्डवत् । तत. किञ्चित् पठेत् सोल मारक भवभङ्करम । प्रदक्षिण ततो गच्छनिर्माल्यवर्जक ॥ प्रणम्योच्चै पुष पश्चादैवेद्य विनिवेदयेत। हीनानकपणाव तर्पयवदानत । कारयेद्र शिव भक्त्वा महास्नाना ) फल टिप्प समुन्य मत साप कुलाना पायवर्जित । भगवन् ब्रह्मलोकान भका भोगानशेपत बजे प्रोडायने तमिन् विमाने सामरैयुत । सला यमितान भोगान् शिवमायुज्यता व्रजेत् । मायादितानसुतसृज्य बन्ने मोक्षमवाघुयात् । बनायथान्येन मा गयेन तथा । पयमा पञ्चायन मधुनेजुरमन च । य कारयन्महाधान विधिनानेन मयुत मोपि तेनैव मार्गेण गमियन ) परम पदमा विधिमानेन नियोपिमान नोयन गरवत। बराया विमतियापन मोपियाम्यति तत्परम ।

·निवाचारपदीप । एकमेपहि धर्मस्य राभिरन्नविवर्जित । मन्त्रयुब्लो नये यस्तु तत्तुल्यो नाति धर्मग मन्त्र शिवमन्त्र । बिनपुराणे- महास्नानञ्च य कुर्याद् एतेन दधिना त । म याति मम सायुज्य सानेप्तेषु सुद्रत । खाने शतफल नेयमभ्यङ्ग पञ्चविशति । हे सहखे पलानाञ्च महाज्ञान प्रकीर्तितम । नाथ लिङ्गमपापञ्च गनैव एतेन च । विशोध्य सचंद्रबैश तोयेनायभिषेचयेत् । महामानेन युकेत सारमष्टगुणं मृतम् । बलेन केरलेनैव गन्धतोवेन भक्ति । अनुपख सर्वव पञ्चविशपलेन वै। समीपुध्वञ्च विधिना बिलपवञ्च पहजम । अथान्यानि च पवाणि दिन्नपल न सन्त्यजेत् । द्रोणेय नैवद्य मनोरथापि वा। शतदोषसम पुण्यमाद व विधीयते। वित्तदोनय विमम्य नाल कार्या विचारमा । भेरीमदभुरजविषाणपटहादिभि । वादिविविधयाकैरन्योन्याश्रिमि। भहातानक्रमा। बनादिसापूर्वदिने इतोपासो देवस्याये रातो दीपान समुटुबोध्य यादिनु लोकपालेभ्यो बलि दत्वा देव विज्ञाय ३ गत्वा सपेव। चारदिने अवनिमय- कियो देवालय गवा पञ्चोपचारेण सिद्द सम्पूज्य पविमतिरमितप्टन मिr मभ्य कारयित्वा यवगोधूमचूपोलिय गोदकेन समाप्प मूठमन्त्रेण गमाहि- धुपमा सम्पन्ध पञ्चयितिपमित एन वीक्षणादिभिः समन्य तेन भूरपम्नेष ससाय प्रोडकेन समान्य पुरमा सम्पज्य अष्टोत्तरमादमतपरिमित- ঙ্গুেয়ে শীঘষাবি িফল সুমন যনন ছবির কাকিপি। तक समजबहेमयुक्तजनसुन्धिननरनयुचलमविधियुजनगारे- राभि पन्ये कमोत्तरसहमहापरिमिते पाचपूजापूर्वक मन्त्रयोदयमान- भक्ति प्रापयेत् । नत उम्बना गीताम्बूना च सनाथ यगोधूमगदुराय - ·५४० नित्याचारपदीप । **** वस्त्रपूततोयेन सरनाम्य पुनर्गन्धतोयेन सम्नाय गोरोचनाकुश्कङ्कमकीरचन्दना- गुरुभिर्लेपयित्वा नीलोत्पलमहस्रेण तदईन माला कावा पूजयेत। तदलाने तावत्पद्ममाल या वा तावतपरिमितजातीचम्पकपाटलकर्णिकारपुत्रागवेवमन्दार- मदनकुरुवकवकश्मीशलार्कनीमेश्वराणामन्यतमस्य मालया वा तत सम्पूख्य देवसोपरि पुष्पमण्डप हत्या प्राज्य वा सितागुरुगुगालधूप दत्वा गीतवाद्यादिभि मन्नोप्य शालिपिष्टोदुभवषडविशतिदीय घृतपूणे सर्षपदधिदूर्बागोरोचनाक्षत- युक्तपालस्यै नौराजन लत्वा गन्धपुम्माभ्या सम्पूज्य अष्टदावस्वर्णपद्म विनय भूर्षि पुष्पै सह दावा सूक्ष्मवस्त्र युम श्रेत पीत वा पट्टसम्भव परिमाय चामर दर्पयो समर्थ होण्यक्ष प्रज्वाल्य साधारधूप दत्वा जनपूर्णघट वितानकिङ्किणी रसनान्वित जल दद्यात् । यष्टानमणाम सत्वा सोते स्तुत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा पुन प्रणम्य राट्रोणपरिमितमव एनट्रोएपरिमित वा नानाविधभच्चभोज्यलेह्यपेययुत निवेद्य अाधमन सन्वा वाम्बूल निवेद्य पूजा सभापयेत्। होनानापास्य सन्तीय मह गत्वा शिरिष्टै मह भुञ्जीत । याचार्यादीना वरणे पूर्व (ख) ति वाच्य बरणम। अन्ते दक्षिणादान बाह्मणभोजन ( ) अच्छिद्राव. धारणञ्च । एताद्येकद्रव्येण महास्नानकरणे एताभ्यङ्ग सत्या गन्धादिधूपान्त सम्पूज्य अष्टोत्तरसहसहयपउमित एन दुग्ध वा सस्कृत्य तेन स्नपयित्वा गोदकेन मनाम्य अष्टविधजले * यत् सनाय त • म्बुसानादि सर्व ) कार्य ।) इति पिवमानानविधि । व्यथ शिवस्य दर्शनप्रदक्षिणनमस्कारादिफलम्। भविष्यपुराणे- विद्गस दर्शन पुण्य दर्शनात सन परम । सतत् प्रसाद वा हा सर्वपापै प्रमुच्यते । कान्दे सुदूरमपि गोत यव देवो महेश्वर । हा चिमहेश सागरकमि मुच्यते । सजनमते हो मनोवाकायकमांजे । पूजितं वा मझेगान पूधमानमचापि पा। हा प्रयाति ये मक्यों प्राबोर न समय । एक पूजयते मन्यामत्या धान्य प्रपलनि। दन्यमय फर्म माम् भनिगम कारपमा य प्रासार विशिनमा .

·निन्याचारपटोप । पश्येत् स याति सर्वसादधिका गतिमेव हि। मध्याने च महादव इष्ट्वा यन्नफल लभेत् ॥ सायान्न सर्बयनाना फल प्राप्य विमुच्यते पदोघे शङ्कर दृष्ट्वा सर्वपापै प्रमुच्यते ॥ स्कान्दे- स्नातो य पूर्वसन्ध्याया सदा मामभिगच्छति । स तो यक्षरक्षस ) मन्त्री भवति वीयवान् । तथा- प्रातस्तद्दशन * * वै. व्यपोइति । व्याजन्मनस्तु मध्याझे सप्तजन्मकृत निधि । अर्द्धयामत पाप दृष्ट्वा पब्बणि सन्त्यजेत । सोमनाथ जगवाघ दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा विकलमस ॥ जायते नाल सन्देह अपि चाण्डाल योनिज । योगशिवीये- सगुश्मच्छित कृत्वा वडा सष्टिञ्च दक्षिणे। पिण्डिकाया न्यसेत् लिङ्गमद्भवेन च सस्पृशेत् । महशमन्त्राभ्या सर्शन भूतिमिच्छताम् । ** भविष्ये- शत्वा प्रदक्षिण भत्या शिवस्यायतने नर । अश्वमेधसहसय सयष्टस्य फलं लभेत । धन्यवध प्रदक्षियलय कुर्यात् पासादय समन्तत । सव्यापसव्यन्यायन मृदुना याय* * नर । पदे पदेश्वमेधस्य यजस्य लभते फडम । सव्य प्रजेत् ततोऽसय प्रणा * * * उवयेत् ॥ व्यस्यानेकगुणविधानात प्रकरणालराच भिवस्वेऽपि मधर्मकत्वादधर्मके भविष्य पुराणोयपदक्षितिदेशात् मुव्यापसव्यादिधर्मप्रति पिपादक्षियतावान्तर सारथ्यात् । एवम्भूतमना ) कुर्यात् शिव प्रदक्षिणक्यम विचम्तेन भवन्दिन तस्स पुनरभव ।

·५४२ नित्याचारप्रदीप । अवापि धर्मप्रवृत्तिरेव । यद्यपि - चण्डस्य वृषभस्यापि देवस्य च शुभार्थिभि । मध्ये याला मकर्तव्या मन्त्र लिनक्रियामयम । इति। बाणेश्वरभूलिङ्गे च सोमसूत्र न विद्यते। इति च विम एव लिङ्गे सोमसूत्रलवने दोष । सोमसूतप्रपालादिलङ्घने महद्भय मित्यपि सामान्य शत्मिपरमेव । तथापि पुरुषार्थ दोषो बाणे खयमे+ स्वयम्भकि) च भाभूत्। मव्यासव्यादियुक्तप्रदक्षिणविधि स्थादेवाविशेषात् । भविष्ये- नमकृत्य महादेवमश्वमेधफल लभेत। मणम्य दण्डवद भूमौ नमस्कारेण योचियत् ॥ स या गतिमवाप्रोति न ता ऋतु शतैरपि। यत्र प्रणामपूर्वकाक्षलिकरण शिरसि फलाय विधीयते प्रणामनमस्कारयोहात । जानुभ्याञ्चैव पाणिभ्या चिरसा च विचक्षण , लत्वा प्रणाम देवशे सर्बान कामानवाप्रयात् ॥ भविष्ये- अध्ययावतथा पुख्यमन्बदुवा यागसाधनमा ग्टहीत्वा नैव कुबीत देवताया प्रदक्षिणम देवकिपरो हारवाहनानाञ्च मध्यत । प्रदक्षिण न कुबीत कुर्यात सध्वस्य वाह्यत । प्रासादे मण्डपे गेहे चमले बनेऽपि वा। पूज्यन्ते देवता यत्र सर्वव विधिमाचरेत् । थिवा जवा जगत् सवस टिपातेन धारयेत् । यत् सन्धार्य मगन सतनाम्नकार्येण नसभेत । व्यग्निकार्य- तेले होम प्रवीत दधिमध्वाज्यम युने । अष्टोत्तरगतशाज्य मूलमन्त्रेण मन्वरित । रति वपनादेव (का) यम । मान्दे- र परम गुन सामे रेलिभिवत्येत् । थपघट पूर्ण पास मधुममाया। ययिता त भो देखियो में नामानि कोयत। परसामग्राम पनयोरभया ।

·नित्याचारपदोप । तथा - वामदेव सुदेवेति हरगुप्रेति वा पुन । अमाप्त नीलकण्ठ शान्त योकरर गोपते। सर्व भीम पशुपत शङ्कर मभवेति च । महादेवेति चाप्यन्य ) नाम गुय प्रकीर्तयन् । समाय प्रमुच्येत दिवि देवेश पूज्यते । एतेषामेशमपि य कषयेद वा पठेत् सदा। स देहबन्ध भिकात मामेव प्रतिपद्यते । इमानि तु महाभागे मोमनामानि कोर्तयेत। समस्त लिलयेद् भर्गो भमयायो यतवन । शामदेव प्रशान्तय सर्वथैवाग्निलोचन । तपसामय सेव्यो यबरूपोगन्नकालश्त । पुराण पुरुहतर स्मृत्योर्मुर्जितेन्द्रिय । व्यतीन्द्रियो निरिन्द्रिय सर्वभूतहदि स्थित है समारचमी योगामा कपाली दण्डिरेव च । महादेव महादेव महादेवेति चैवधि। पठेदेत + मयवान् म्हणुयादपि य सदा । स देहभेदमामाद्य योगामा गणगो भवेत् । कोन्निच ये रहे सवयव मानवा । सपा प्रमुच्येत सप्तजनलरपि। अमेधसहपार्मिहादेवेति कीर्तनात् । परत्युवरन मी सर्वपा ममुचते । सौभमो भीग्रदाय रति पुण्याक्षरात्मकम। चन्द्रमाज मा य पाती सविसच्यते। विपररतिदिय सम्मोनियन महररहमसाये। भारमितारयन्नि यापन भजनधी मान्नि त मनुमा । यार पार जय भूतपर जयामेषमापारमोrrfAyराना। रविमा afsRNति परामर्शतम्। मन्दुमयाय पहाय भोकरडायम ·५४४ नित्याचार प्रदीप । छमोशाय सर्वाय महादेशय ते नमः । एतानि मम नामानि यः पठेविसविधौ । तस्य मृत्युभयं नासि सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । माचार्य रुदेति सर्चपापैः प्रमुच्यते ॥ हरेति कोर्तयेत् वापि ज्योतिष्टोमफलं लभेत् । भवेति कीर्तये वापि सर्च ( अर्य) मेधफलं लभेत् ॥ सर्वेयुका नमस्कृत्य थियलोके महीयते । वेदैरधीत. किं तस्य महादेवेति यो वदेत् ॥ शिवेसि साइचार्य मोहमानोति मानवः । अपवित पविवो वा सह्यवस्था गतोऽपि वा। या मरेवभोगानं न समायेन लियते। कान्दे- निम्माल्य योहिमे देवि घिरमा धारयिति । अगचिभिधमर्यादो नर पारसमन्वित । भरके पच्चते घोरे तिर्यगयोनी च जायते । बदा हामि चिर्भूत्या निर्माल्य यस्तु भारयेत् । तस्य पापं महत् थोध नायिस्ये महावते । चाव धारणाहतया चिव विधायते तेन बराविधारणे दोषः एशिव- मरोचनार्थो न पुनरगुचेर्धारणे नरकपात | केवलमाहितरनिर्माल्यसर्थ- नमाः माननिमित्तपरम् । निम्मील्याम) अपकर्षणादिविहितत्वान) नमा सन (म्) नाननिमित्तम् । तेन पकाने धारपमराहकावे त्यागः । निम्माथ- श्वालिप्तपवपप्पा तादि न त नैवेद्यम्। ब्रह्मणे - बाम्न दहेन सर्वञ्च तत्वयात् । रति निम्माल्यातिपत्तिसका समानेभ्यय शाम्भर भैवेद्यम प्रवर प्रतिपतिविधानात् । यह योगशिकीये,- बितानपिमानित भूषणम्। गोभूरियामादिदेवराया। गगप्पायपरिरा+ यत यत् । हमारण्यभु विमाभ्यभिधीयते। - ·नित्याचारप्रदीप । २४५ । एवम,-- गिलार्चाटनैवेद्यभवलद्धभं यजाम् । टारचादीक्षितस्यापि निषि व्यम्बकाया । उभयघारि निर्माल्यधारणं शुचिना कार्यम। नैवेद्यख निर्माल्य भिन्नत्वेन न भुलोत निवेद्यावं गणानाञ्च शिवस्य । रति वाक्यान्नरात तद्विषोऽस्येव । न धारयेत कचित् शम्भोर्निर्माल्य न च हायवेत । धारयेत् उपयोगार्थ ग्टहादौ न रक्षयेदित्यर्थ । क्रव्यादो जायते दाना त्) + + सप्तम्य (अनशात् । सङ्घनात् मिद्धिहानि स्थाविदध्याद्दहनोदके । व्यस्य प्रतिपत्तिशेषत्वेऽपि स्मृत्यन्नरे शिवनिम्माल्यदानभक्षयनिषेधात् तदलितानिष्टफल स्यादेव। यत्वायवादवाक्यं पठति - रत्वहेमास्थिलिनेषु चले लिने प्रदक्षिणे। गुरुष्वपि न निम्माल्य नाख्यासु प्रतिमासु च ॥ अब प्रदक्षिणपदेन वाणखयम्मलिगमुच्यते। तय सूवाभावेन प्रदक्षिणसम्भा- वनया प्रदक्षिणयोग्यत्वसम्भवात् । गुरुष स्यूलतरेषु प्रासाद विना बहिस्थापिता- कागलिनेषु। याख्याखिति प्रतिमाविशेषणं तेन शिवाख्यास प्रतिमास्वित्यर्थ । तेन विमस्थापितलिद्गमाले दोष । नान्यदेति । अस्य प्रामाण्यापि स्वयम्भू बा(य) चनरनहेमास्थिलिङ्गप्रतिमानैवेद्यमलग्नञ्च प्रतिपत्त्यन्नर विधानादेवाभयम् । अपवादच नादपि कदाचित् भक्षणे न दोष । यत्तुः-- पल पुथ्य फस तोयमनपानाद्यभौषधम् । अनिवेद्य न भोक्तव्यं यच्चान्यदुपकल्पितम् । इति तद-रा) शिवभलस्य स्वभोज्ये शिवोपभक्तिचिन्नामविपरमिति पनि अथ शिवस्य गन्ध । भविष्यपुराणे- यथानुलेपन सवा वरैगन्चे सुगन्धिभि । वर्षशोटित दिव्य शिवडोके महीयत। गन्धानुलेपन पुरयं हिगुण धन्दनस्य च । चन्दनादगुरोर्नेट पुण्यमष्टगुण नप।

·५४६ नित्याचारदीप। -- कृष्णागुरोबिशेषेण दिगुण फलमायात । तरमात गतगुण पुण्य कुतमस्य विधीयते । चन्दनागुरुकर्पूरै सक्षा पिटै सकुटुमै । शिवखाड्न समालिय कल्पकोटि वसे दिवि । सदीज्य तालबन्तेन गुभगन्ध प्रलेपितम । दशवसहस्राणि वीर मित्रपुरे वसेत। तान्नदाने दशवर्षसहस्र शिवलोके वास। मयाव्यजनदाने वर्षकोटिशत वायुलोकानि । हेमरवदण्डचामरदाने चामरहनम्त्रीसवितस्य सूस्यपुरानि । चिदम्य पुष्पाणि । भविष्य पुराणे पुष्पैररण्यसम्भूतै पवैर्वा गिरिसम्भवै । अपर्युषितनिश्चितै प्रोषित जन्तुवर्जित । अात्मारामोदुभदै वापि पुष्पै सम्पूजयत् शिवम । अन पूर्व व ) देव पुष्पापा भावण्यपुरायोकाना पूजागत्व गुण फनसम्बन्धः । व्यकं पुष्पे तथैकसिन् शिवाय पिनिवेदिते । दय दवा सुवर्णस्य यत् फल तदवाप्नुयात् । तत्फलञ्च त्रिलोकवास 1 अपुष्मसहचवल्यफल करवीरकस्य दाने । जाती पाटलविजयश्वेतमन्दारमितपद्यानि करवीरसमानि। करवीरसहस्रवल्य विल्व पवम। बिल्वर बसहमतुल्य वृहतोपुष्पम । बृहतीसहसवल्य द्रोणपुमम । टोय पुष्पसहसवल्यमयाभागपुष्पम । दामइपवल्य कुमथ्यम्। ततसराय नोलोत्पलम । तसहस्रसम व पुष्पमा बबाससमधूनूरम। नामजपचागा धूस्तरम्य ममा धृता । नया अपहरिल्वपत्नै शिश्नोजमस्तित्वम। घूसूरै गोवामानम । ती पुष्पेगवायुतफलम। अपोकतमन्दारसमिधारकारतर्वमन्दारशमीनगर कार्यथालाभ पूभने रुद्र कन्यासमाशीर्षऽप्यमायानसूर्यकोटिविमानेन सर्ममोडे मीयते। अपराजिता तमन्दारसमितिः अपरो पन्दार ) परिभा । कान्दे अगरगरपिस्वरान पूजने दिव्यापमासमत वर्म पिसोपरि ममदापशाब पति- शिवपुरवासाय । यि पुसमामिडाभि । पहने यशयनोशाप्ति । भावाभि ( मिस हेग पुवायम। रगेपुरा थापे पाटमया पूजा गरी चाहिनामा भगिमारा - ·नित्याचारमदो। श्रावणे नामानिया कदम्वैशम्पर्भाद्रपदे आश्चिने पद्ममाच्या कार्तिक शत- पलपलिकया मार्गे नीलोत्पले पौधे कुछ माघे कुन्दपुष्प फालगुने मस्तक चैने सदपवे पूजने सर्वकामावामिफलम् । तथा - पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण विलपवै शिवार्चनम् । करोति वाया यस्तु स गच्छेवर पदम । शणारभ्या विल्पवैरपण्डरीने ब्रह्महत्यापापक्षय । माघकृष्णचवईग्या बिल्वदलाने पृथ्वीदानफलम्। तुलसीदलदानेन मनोवा कायजन्मपापक्षय । ব্ৰ শিলাস মীর মুল্লুকও। नीलोत्पलैसभेद् भोगान् जान मल्लिकथा लभेत् । कुन्दै पुलाम साहुन्मत्तगपपो भवत् । पूजयेत् पुलकामस्तु केतक्या परमेश्वरम् । वध्यमाएकेतकोनियेध पूजाविषय । अनिपस्टाडिमाण्डायटोरक चन्दनकोशिलानकोविदारयाणि पूजाहानि न पृथा देयानि। तथा कपर वकुद गिरिकर्णिकाकायाममन्दारापराजिता कुजकाहिनीतगरकुरएकापसमो इम्बरजयापामागंपुष्पकुसम्भकामनील कुमुदरत्नोत्मलस्यलपद्मान निर्दिग्स द्वामि शिरसा देवि यो मे भन्या निवदयेत् । इति वचनात् पूजामानि । गिरिवर्णिका अपराजिता येता नीला च । बया तथा सान्दो- तपय गत्यपयामि गुरुकुन्द सुकन्दम । अशोक किए। यस महरपूजने। यस पृष्न्कन्द गधन्दयोर्विधि । भविष्य छन्दनिषेधमरितरकन्दपर । बतको निमनप अन्दो यथो मर्दाना । বিষমকামি। योनिपाराम बरखोदतरम । भीता वापि ममादियिता भोमारत मि। कोरएस जाम् । विश्वायुपगाविसमापन। सुमारे पाप HAIHIN मा पाभा पन्जा ।

·निवाचारपदोप। भविये,- धनरापि करवानि रातो देयानि करे। दिवा येषापि पुष्पापि दिवारालौ च मलिश। पुश्मफन वाक्यवियेपोऽयम् । तेन न परिसख्यादोष । प्रहर तिष्ठते जाती करगैरमहर्निशम् । यथ भूपा । भविम्यारा- कृष्णागुरु सकर धूप दद्यान्महेश्वरे। रनर्येण मासाः तस्य पुण्यफल । कल्पनोटिसहस्राणि कल्पनोटिशतानि च । मुहतो शिवपुरे भोगान् तस्यान्ने च महीमति । पक्ष मरत गुग्गुउपदानात् पिरलोके महीयते । कृष्णचतईग्या सतगुग्गु धूपदाने शिवसातोक्यम् । देवदारसमेतञ्च सर्बत्रीयामकुट्टनम । बीफनञ्चायसम्मियं दत्तायोति परा गतिम । एभ्य सौगन्धिक धूप षट्सइनगुणोत्तरम् । अगुरु दशसाहसहिगुर्य वा सिवागुर। गुग्गुन दरसाहत सश्त हिगुण भवेत् । हिप-नसहनमाहिषास्य गुन्गुलम एतभूपेन शिरवल्य । स्कन्दसराखेन मन्दि वल्य । स्कान्दे थमायायाया मटनीरसुगु बुधूपदानेनादयस्थानानि । कार हारा दिनु पुष्पमालाभिमण्डयित्वा धूपने सामोदेन दिए पूरयन अल्प कोटि पिवलोक महीयते। रद्रायत्तौ शिवाउये धूपने पिबदल्य सान् । जय दोगा। भविष्यपुरा तदोपादानेन भिवाय मतयोजनम् । पिमान मते रिय मोटिसमप्रभम् । कादि मामि विशेषतय रहदाममायायाया दीपमावासरचे दीभ मरसापि रदनाव पड़ीवन । मिगयनने रोपाचोदने भाग विरमापत घिधि नपाट सामा क्षमा दीपधारपानराबियने प्सागुमत रियािवोस मीयते। मादेगाप्रिया मासा भनेवालपमोचन गावपदयनाय ।

·नित्याचरमदोष । ५४६ अथ नैवद्यमा शालितण्डुलपस्थस्य कुर्यादव सुसकतम। शिवाय तच्चरु दद्याइतर्दश्या विशेषत ॥ मयावहारापूपपायस यावक तथा। तपूरादिसग्मित्रमेवमादि प्रकल्पयेत् ॥ यावन्नमण्डुलाखामन नैवेद्ये परिसख्यया । तावद्युगसहस्राणि रुद्रलोके महीयते । गुडसण्ड्युततपाचितभच्सनिवदने फल शतगुणम । सर्जकापानकाद्यानाम) लसा चल माप्यते । तदद्भवासितजलस्य । स्कान्दे दक्षिणायण सक्रान्तौ) पायस तसयुतम । निवोद वष मेक स मे न विषमो भवत् । चरखो दशमाहसा यावकच चतुर्गुण । शेषाश चरव सर्वे यावकाइँन सम्मिता । तपाले सम ख्यायइइ प्रेत्य च शाश्वतम । मातलग फलाहीनि अपकानि निवदयेत् ॥ शिवाय तत्फल तस्य यदुभच्याणा निवदने । तथा- रुद्रायावादानेन यावत् सिकथोऽमरै सह। षोडशैवाट्लक्षाणि वसेत् श्रद्धासमन्वित । अथ शिवप्रदेयानि। भविष्ये - सर्वषामेव पालाणा पर पाब महवर । शिव भद्र इत जप्त बलिपूजानिबदनाम । एकान्नतोऽनन्तफल तदुभवेवाल सश्य । तथा,- दामामि.मुलिचिलागि मारवाल मनिन । धूपितानि शिवे दद्याद् विकेशानि नवानि च । यावत नतमनना परिमाण विधीयते । नावयुगसहस्रावि रुद्रलोक महीयते ।

·नित्याचारमहोपः। वित् एक्लच पीतं वा पट्टमवादिनिर्मितम् । दत्वोपवीतं रुद्राय भवेद वेदान्तग' सुखी । बट्मानन्नयो दद्याडेम लिने समौक्लिकम् । इन्द्रसासने तापद यावदिन्द्रावतई । नन्दिपुराणे,- मुना मुताईमा वा अ वा प्रतिवामरम् । कनक यस्य लिने व लभेत् पदमनुत्तमम् । एवमर्थानुसारेण फलं नेयं समाचत । योऽपनपुटे कया मधुपर्कममन्त्रकम् । निवेदयति सर्वाय सोऽश्वमेधफल लभेत भविध्ये-- सर्वस्य पुरतो दत्वा दर्पणन्तु सुनिर्मल म । कल्पायुनसहनन्त शिवलोके महीयते। तथा- श्वेतं महायजं दत्वा परं यानि भिवान्तिकम् । शिवग्टहे धजमालादानेऽष्टदिशु वजाट कहाने का कल्पायुतशत का दिवि मोदते। स्कान्द,- छा+दद्यात् य सोऽपि दीव्यते तेजमा सह। भविष्ये,- परञ्चन्द्राविमलं मतादामोपशोभितम् । मणिकाञ्चनान्यतमदण्ड छ दत्वा पिचिवच्छतयोभितो विमानशतसम्भोग शिवपुरे चिर स्थिला समुद्रश्यना महों सद्धे। एकलासमायुक्तमहाखनवास लोहान्यतममयपहाया शिवालये बन्धने धीकर्ष यततुल्य शिवलोके महीयते। शिवाय पायासिनीगोदाने सचराचरजगद्दानफलम् । वृयम गुलरख वा नील वा विनिवेदयेत् । यावत्मसूतिरोभाषितमतिकुक्षेषु वै ॥ वावयुगइसाधि भिवडोके महीयते। शिगम्मिकायें पिना दता गोषत फवम् । मोसमा पर विस्यं परमात्मन । डिमान पाय शिवमायुज्यमरणम्।

·नियाधारमदोर तया- मनुज स्थापित निछेवमानमिर मृतम् । सायम्भवे समय दोर्षे चैव तदकिम् nty र कुर्याद दीपिशवारों कुएं सरि लिये। FAVAनस पुल पिरलोरे महोयते। বাৰু কঠিনই নঘাষিখাব কি। यो में देवि महामाया स मे न विषमो भवेत् । गोपन्मालपपिवायो ये दद्याद वसन्धराम् । म मे पुर ममासाद्य गणेश सह मोदते । अथ भिषधम् । तवारमहिनावाम भमागणी भोचिय पिपूषापरायण । सिवनियामी की मिश्मियानुयात् । अथा- विमान रनोबत गिरनारये। पारापसाच पर सशिरेया पदार्थधा । पसारमोदईसोगिनिया। तासामाद्याएसम्मेर रिना नाद्यातूनचापयो । यामी वारपोरते मिपूजाम्। + रोधितामा अमेशिरोगियान । Froins सिमा मिय: परमार वर्षमा योरपयोचा। भोगले परिणामो रिपक्षणे । मानामामामोनिधन। पूजा। एप Trt। ter मा कम : गुरामा ramu+am बाबमा

·५५२
नित्याचारप्रदोष ।
।
दलहौ शिखाया वा धार्थञ्च चतुराननम ॥
अधारणान्महादोष सिद्धयस्तुस्स द्वरत ।
रुद्राक्षो धारणीयस्तु दीक्षितशायदीक्षिते ॥
नित्य हेममयो धार्या मुद्रिका दक्षिणे करे।
पझरागावता कार्या नीलेन रचिताथवा ॥
धाये विचित्र हेमाद्य कुण्डले रचनान्विते
शिवसता विजयैव कवराख्या()पस्य च ॥
বাবা মা ও সুরাল + সন্যানিম।
यनाथदुर्बल भीत दुर्गस्थ न परित्यजेत ।
गवासस्थापन कार्य मग्नाना कईमेषु च ॥
चोटको बोधकथेव मोचदस्तु स्तीयक ।
पिववत् पूजयेत सर्वान् यदजेमो यहा बणाम ॥
य प्रेरकस्तु जन्नूना शिवे प्रेतस्य चोदक ।
दीक्षागुरुर्मोक्षदस्तु बोधक शास्त्रदर्थक ।
तथा-
मान पूजा जयो ध्यान होमवैव त पञ्चम ।
प्रति नित्य सदा कण्यात परशास्त्र विवर्जयत ।
पूजनीयो महादेशे नापर मनसा स्मरेत् ।
न वामहस्ते पूजा त कर्तव्या मनमा पि म
वामहले न लिइन्तु नैव स्पृश्य कदाचन ।
वामाचारोन कर्तव्य बल मिन्दार र वर्जयेत् ॥
न निन्दाकरण देवो म शास्त्र शिवभाषितम ।
पारो नार्चितो यावत् तारखान्य त ममाचरेत् ।
যিব মিমা ই যিনি।
न्यमनबित हा यायात कदाचन।
रति श्रीमहायोपाध्यायाम्मिरियायिनामिविरचित
नित्यारसपनामानिधिरापमा

·ब्रह्मगाः । भविष्यपुराणे,--सम्माजने चान्द्रायणफलम् । लेपने अग्निष्टोम- फलम् । मुखक्षालनम् । [ 'दन्तधावनम् ।] पञ्चविशतिपल मित- घृतेनाभ्यङ्ग्य वर्षकोटिसहस्रार्जितपापक्षयः । यवगोधूमचूर्णेरुद- वर्तनम् । 'तप्तेन शोतेन जलेन नानम् । मानकाले गौतनृत्यादि पूर्ववत्फनदम्। नीराजनं पूर्ववत् । कल्पकोटिसहस्रार्जित- पापक्षयायं ब्रह्माणं कृतेन सापयेत् । शुक्ल प्रतिपदि पृतनानादेक- विशकुलमुत्य ब्रह्मलोकप्राप्तिः। क्षीरस्नाने गवायुतदानफलम् । चतुःपष्टिपलपयसा सानं ब्रह्मलोकातये । ना सानाद विष्णु- | लोकप्राप्तिः । इक्षुरसम्रानाद ब्रह्मलोकप्राभिः । मन्त्रपूतकपिला- पञ्चगव्यकुशवारिसानं पूर्खत: शतगुणम् । फलोदकसानादर्क- मालोक्यम् । सौंपधिम्रानात् कामगविमानन ब्रह्मलोकमाप्तिः । गन्धचन्दनोदकेन मानाद्रुद्रलोकमाप्तिः । पाटलोत्पलकरवीर- पद्मानामेकतमादक मानाद ब्रह्मलोकमाप्तिः। कर्पूरागुरुतोय- मानाद ब्रह्मलोकमाप्तिः। गायत्रीयतजप्तनिर्मनाम्भःसानं वा- लोकदम् । गीताम्बुना धारोप्यपयसा एतन च क्रमात् म्रपयित्वा (. 11. भय नहपानामाशिकाप। 0 mts the port 13 listrict उणे शोर " भानेन। २.

·नित्यावारपोप ।
पूना सत्वावमेधसहस्रफनम् । मानपानविशेषात् फलवि
पूर्ववत् ।
ब्रह्मणो दर्शन पुण्य दर्शनात् स्पर्गन वरम् ।
स्पर्शनादर्चन श्रेष्ठ पृतम्रानमत. परम् ॥ *
+ I Rends the followm, after this mark
पिये.-
व्यथानुलेपन साया दिव्यगन्धै धगन्धिभि ।
वर्षकोटिगत दिव्य प्रक्षनाके महायत ।
गन्धानुलेपन पुण्य लेपन चन्दनस्य च ।
चन्द नादगुरो य पुण्यमटगुण नप।
सणागुरार्विशेषेण हिगुण फल मादिभेत ।
तयाछतगुण पुण्य कुङ्कमस्य विधीयते ।
य समाचभते कञ्च पन्दनागुरुकमै ।
कर्पूरवारिभिाममाथा कस्तूरिकन्निते ।
वर्षाणाञ्च कोटियन विहृत्य विदयालये।
पुन सजायते भूमौ रानराजो न सभय ।
चन्दनागुरकीरे लक्षापिष्ट समयमै ।
बापोन) समाडिम्य कसकोटि वसेदु दिकि।
भोज्य तानद्वन्तेन गभगम्य प्रपितम।
दशसहस्राणि वार मित्रपुरे बसेत् ।
भयर निवेद्य बहाणं तालवन्त नराधिप ।
दशवर्षमपाणि वीर मिवारे वसेत् ।
मायूरव्यजन कृत्वा ब्रह्मणेऽतीवशोभनम् ।
कत्सकोरिश्त पूर्ण प्रभजनपुरे वसेत ।
उद्याटु बाणे च पर मपिरवविभूषितम् ।
मत्यादिदय वा तस्य पुण्यफन टणु ।
चामरध्यपहनापदियश्रीपरिचारित ।
महागौरविमानस्सशिरमनपरेयसेत् ।

·मित्याशरदोषः। व बदाजायां यद्यपि पुष्पाणि नोलानि तथापि प्रपञ्चमारादिषु पूजामामा- शानि पाह्यापि । एवं गणपत्यारिदेशतानरपूजायाम् । विशेषत भविष्ये,- पाटलोत्पलपार करतोरापि सर्वदा। भ्रानेऽपतानि पराणि । योञ्यानि स्थिराणि मुरभीपिचर ल्वे खानोलानि पुष्पाणि पूजाया बारावाधि। यदा त पिपूजाङ्गपुण्यापि वैष्णवेनाचितानि । अन्येषामपि देवानां बाथतानि मनीषिभिः। रति वचनात् क्रियते तदा शिव पुष्माण्यपि बनायो गणेशम कार्मिके वादेव बोध्यानि अथ नैवेद्यम् । हेरतानाच यो द्यावाद्यं ययान्वित । सिन्छ सिधे कमेश सभानममरे सह । एनहरपुर्ण पुण्यमन्टेषां गुपम युते। यो दद्याद नमानितरमादिगुपितं फनम् । तसाद विपणो दवा हिगुणं फब मनुत । छायावादानेन फरमेनवर्गणम् । व भरिये जनद्यमधिन्य । पएकपर पारेषकारपायेवामगा। सतिका कोपिला दुग्धा पाटरिनाला पानिधनानापकानि पाद्यारिधिनि रक्षित पूजारेया। बष बदम्। तसारसहितादाम- मनपार्ग पत्रीयात पोभर बत पोरापमान । बोरगेवता मारमायामा । बोतलमानराग दीवाला Tigभाया। tauranfrastructitet .

·'अघ विपाः। नरसिंहपुराणे,-- नरसिंहष्ट्रह नित्य यः सम्पार्जनमाचरत् । सर्वपापविनिर्मुलो विष्णुलोके स मोदते ॥ गोमयेन भूटा तोय . कुय्यांदुपलेपनम् । चान्द्रायणफल प्राप्य विष्णुलोके महीयते ॥ निर्माल्यमपलप्याथ तीयेन साम्य केशवम् । नरसिहारूति राजन् सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। गोदानस्य फल प्राप्य यानेनाम्बरशोभिना। नरसिंहपुर प्राप्य मोदते कालमक्षयम् ॥ वराहपुराणे,- पश्चादालेपवेद भूमि गोमयेन दृढव्रत । तस्य दृष्ट्वा विलेपन्तु मम तधिः प्रजायते। लिप्यमानस्य विद्यन्ते यावन्तो जलविन्दवः । साववर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।। अभ्युक्षणं च य. कुर्यात् पानीयेन सुरालये । म शान्तपापो भवति नात्र कार्या विचारणा ॥ हरेगृह सदा बस्न तुलसोदलविप्रयः। विसन्ध्य प्रोचयेद भतया महापापैः प्रमुच्यते । १) । अथ सकलदेवनाराधन प्रयोजनमूलमामा विधाविशाराधनमभिधीयते । । गोगदान- ·नित्याचारग्रहोप । ५५ तया, कल्यमेव मनुत्याय हन्याद भेरौं यथोदिताम् । यदि भेरी न विद्यत कवाटं तव वादयेत् ॥ दीयं न ज्वालयेद यावत्तावहवं न संस्मृचेत् । दोपं प्रज्वालयित्वा तु हस्तशीचन्तु कारयेत् । चरणी वन्दयित्वा तु दन्तकाठमुपानवेत् । तथा- निमाय शिरसः कचिद भक्त्या चापोध मानवः । कुर्यातु मुखकर्माणि स्वच्छेन सलिलेन च । प्रत हारोद्घाटनदन्तधावनादिपु वराहपुरागीयमन्वाञान- ऽपि प्रणवैन सबै करणीयम् । “यः प्रणवमधीते स सबमधीते" इति सर्बमन्त्रप्रत्यानातत्वेन तापनीयती 'प्रणवस्य विधानात् । नरसिंहपुराणे,- गोतवाद्यादिकं नृत्वं मातम्यादिनिःस्वनम् । य: कारयित्वा विधीस्त सन्ध्यायां मन्दिरे नरः । सबकाले विगैपण कामगः कामरूपवान् । स्वर्गात खर्गमनुप्राप्य विपुलोके महीयते Y. पारिवान।

·अथ स्नानम्।
-
तव प्रथमभ्यञ्जनम् । वाराहे,-
शीघ्रमभ्यञ्चन कुर्याद दद्यात् तेल तच्च यत् ।
"अभ्यङ्गे पञ्चविशती"ति पञ्चविंशतिपलमिततेल तच्च तावत्
तथा शिरसि प्रदद्यात् पथात् दक्षिणाने ततो वामाडे ।
'पथात् पृष्ठे पुनश्चैव पादौ पथात् कटि तथा ।
एवमभ्यन्ननानन्तरमुवर्तनम् । वाराहे,-
कलायस्यापि चूर्णेन पिष्टचूर्णेन वा पुन. ।
एतेनोदवर्तन कुर्याद गन्धद्रव्यथ सयुतम् ॥
नारसिहे,-
'यवगोधूमचर्णय उद्दोपणेन वारिणा ।
प्रक्षाल्य देवदेवेशं वारुणं लोकमाप्नुयात् ॥
तोयेन भक्त्या सम्राप्य विष्णुलोके महीयते ।
माप्य दधा ससहिष्णु 'विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥
य. करोति हरेरची मापन मधुना नर. ।
अग्निलोके म मोदित्वा पुनर्विष्णुपुरे वमेत् ॥
एनेन यापन यनु पर्वकाले विशेषतः ।
--
पवान्
के नत पादयो ( हा प्रयाम् । एवमम्पध.
(arl यगोमा पूर्वराया •
रिमो मोवा

·नित्याचारपदीय ।
५५८
नरसिंहारुतेः कुर्यात् गहभरी निनादितम् ।
पापं सकलमुन्मुच्य विष्णुलोके महीयते ॥
पञ्चगव्येन देवेशं यः भ्रापयति भक्तितः ।
ब्रह्मकूर्च विधानेन विष्णुलोके महीयते ॥]
ब्रह्मकूर्चविधानं न परिमाणार्थ “माने पलगतं जय"मिति
परिभाषणात् । किन्तु
गायवरा चैव गोमूत्रं गन्धद्दानि गोमयम् ।
आम्यायखेति वै क्षोरं दधिकाति वै दधि ॥
तेजोऽसोति तञ्चैव देवस्यत्वा कुशोदकम् ।
इति मन्वप्रासार्थम् ।
पयः काञ्चनवाया: खेतायायैव गोमयम् ।
गोमूवं ताम्रवर्णाया नीलायाय तथा एतम् ॥
दधि च कृष्णवर्णाया एतद वै पञ्चगव्यकम् ।
वरुणचैव गोमूत्र गोमये हव्यवाहनः ।
दधि वायुः सदा देवः सोमः क्षीरे एते रविः॥
पानीय निर्मथ्य प्रणवेन मूलमन्वेण मानम् ।
पादपीठन्तु यो भन्या बिल्वपत्रेण घर्षयेत् ।
उपायुना च प्रचात्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
कुगपुष्पोदकम्रानाद ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ।
रखोदकेन सापित कोवर हेमवारिगा।
Omits the fortrou brathate
৩. নাখাৰ বাৰো মনৰ ৪মিনি মাথাব।

·नित्याचारपदीप ।
नरसिहन्तु संचाप्य कर्परागुरुवारिणा ।
इन्द्रलोके स मोदिखा पवाद विष्णुपुरे वसेत् ॥
पुष्पोदकेन गोविन्द साम्य भत्त्या नरोत्तमः ।
सावित्र लोकमासाद्य विष्णुलोके महीयते ।।
विष्णुध,--
आवाद निर्वृति वास्थामारोग्यञ्च सुरूपताम् ।
सप्तजन्मान्यवाप्नोति नरः मानप्रदो हरी॥
'मानार्थसुरभीक्षीरं महिण्याद्यास्तु वर्जिताः ।
दु सपनागनं ज्ञेयममङ्गल्यविनाशनम् ॥
मङ्गल्यदिदं दना सपनं दिजसत्तमाः।
माप्य दना सक्षदविष्णु विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥
गवां शतस्य विप्रेभ्य. सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् ।
वृतप्रस्थेन तद् विष्णोलभेत् स्नानान्नसशयः ॥
अयन विषुवे प्राप्ते यः मापयति केशवम् ।
तमस्थेन वै पापं सकल स व्यपोहति ॥
पन्न सुवर्यायवारः प्रस्थः पोडयक पलम् ।
वर्षकोटिसहस्रेण यत्यापं समुपार्जितम् ।
तदष्टताभ्यनुनाद विष्णोदेहेत् सबै न मशय. ॥
अभ्यञ्जन पञ्चधिगतिपलेन ।
रोगा मुची रोगाद बडो मुधेत बन्धनात् ।

·नित्याचारदोष । भयान्मुच्येत 'भीतय धृतेन सापयन् इरिम् । प्रतिमासं सिताष्टस्या हर्तन जगतीपतिम् । सापयित्वा समभ्ययं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ द्वादश्यां पञ्चदश्याच गव्येन 'माहिपेण वा। सपन देवदेवस्य महापातकनाशनम् ॥ मधुना सानाद विष्णुलोकमाप्तिः । इक्षुरसेन विद्याधरलोकः। खण्डेन माने पापक्षयपूर्वकविष्णुलोकमहि तात्वम् । 'वोजोदक- मानात् क्रियासाफल्यम् । पुथ्योदकेन श्रीलाभः। फलतीयेन कियासाफल्यम् । पञ्चामृतस्रानं महापातकनाशनम् । तचैवम्,- दुग्धेन दना चाज्येन मधुना चैक्षवेण च । प्रत्येक जन्नपुष्पाभ्यां धूपेनान्तरितं तथा ॥ अम्भःपलैश्चतुर्भिस्तु 'सम्पूर्ण गडकं स्मृतम् गडुकञ्चाष्टमोहोत्य' कर्पाभ्यधिकपट्पलैः ॥ गडकानि जलस्याय प्रदेयानि यथाविधि । शतवाष्टोत्तरचैव तयाघाटो सदैव हि। (१) Y भोतस्तु. (३) इविषा नप। दीजोदकेन नानात् . पञ्चामतम्नानेन महापातकनाश ! सम्पूर्ण गडक. पट्पदै ।

·नियाचार होप । - अनुक्तपरिमाणसाने यन्नगतम् । मृत्कुम्भात् तामकुम्भस्तु सानं दशगुणं स्मृतम् । रौप्यलक्षोत्तर प्रोक्त हैमै कोटिगुण भवेत् ॥ जलाढकसपूरांस्तु लोहनान् कारयेद घटान् । अष्टाविगाधिकशतपल पूरास्तु मार्तिकान् । स्कान्दे,- महावितेन तोयेन यः नापयति केशवम् । कपिलाशतसहस्रस्य दत्तस्य फलमभुत ॥ अक्षतपुष्पान्वितशडतोयनानात् पूर्वतपापक्षयः। तिल- कुसमयुतमहतोयनानाद विष्णुलोकप्राप्तिः । अष्टाक्षरेण शङ्कस्थित- गन्धोदकम्रानान्मोचः। शहस्थतीर्थजलम्रानात् कुलशतोद्धारः। शलस्थितकपिलाक्षीरसानाद यन्नायुतसहस्रफलम् । भैपज्येन" इति “अभिषिञ्चामि" इत्यन्तन सानकाले नृत्यादि- करणम् । ['स्कान्दे], कष्ण सन्तोपयेद् यस्तु सुगौतमधुरैः स्वरैः। सामवेदफल तम्य जायते नाव सशय ॥ यो नृत्यति प्रहृष्टात्मा भावे वाी च भक्तितः । भू निर्दहति पापानि मन्वन्तरगतेष्वपि । गीतवाद्यादिनिर्घोष देवदेवस्य कारयेत् । घण्टाऽभावेधशतस्य सर्ववाद्यमयो यतः ॥ “अखिनी Onuts the portion bracketed

·नित्याचारप्रदीप ।
५६३
जयकारस्य करणाद् वन्यो भवति भूतले ।
पदे पदे क्रतुफल यावानुगमनं हरेः ।।
['सर्च सम्पूर्णतामेति * * * * * * * 1]
स्तोत्रः
स्तुत्वा हरिं पापान्मुक्तो विष्णुपुरे वसेत् ॥
स्कान्दे,-
खानाचनक्रियाकाले घण्टानादं करोति य. ।
मन्वन्तरसहस्राणि मन्वन्तरशतानि च ॥
घण्टानादेन देवेश: प्रीतो भवति केशवः ।
वेणुबीणास्वनेनैव करोति सपन हरेः ।
मृदङ्गवायेन युत पवन समन्वितम् ।
अर्चनं वासुदेवस्य सत्यं मोचद नृणाम् ।
सानकाले च देवस्य पठेबामसहस्रकम् ।
प्रत्यक्षर भवेत् पुण् कपिलागोशतोदभवम् ॥
गोतवाद्याभावे त कुर्यात् पुस्तकवाचनम् ।
न लौकिकै स्तवैर्देवास्तोपयेद वायरपि ॥
वाघजे बोडाद्यागमस्यैः।
'लोकिकनिषेधापवादमाह,
अदुष्टनवणे देवं स्वय विरचिताक्षरैः ।
সুখ চাল্লঘমালা: ধলা জামানযামুযান্য
(11 1. mutta tlo furtion rullaa
विशावादमा

·नित्याचारपदोप। तथा,--कुर्यादारविक यस्त कल्पकोटिं वसेट दिवि । मनहोनं क्रियाहीनं यत् कृतं पूजन हरेः । सबै सम्पूर्णतामेति शत नीराजने सुत । नीराजनच वर्णादिपाचे गोमवादिल्लतपनकवस्तिकश्रीवन्च- कोस्तुभध्वजसहित'र्वाचतचूतन्यग्रोधाखयपत्रसहिते नानावर्ति- युक्तदोप कृत्वा वन्दापनम् । 'स्कान्दे,- प्णाग्रतो महाभन्या कुर्यात् पुस्तकवाचनम् । प्रत्यक्षरं लभेत् पुण्य कपिन्नासतदानजम् ॥ ऋग्यजुःसाममन्वैश कप्ण सन्तोषयन्ति ये । कल्पान्तं बहालीक 'तु ते वसन्ति हिजोत्तमाः । योगशास्त्राणि वेदान्तं "वे जनाः कृष्णसविधी। पठन्ति रविविध ते भित्त्वा यान्ति न संशयः॥ यः पठेट्रामचरितं भारतं व्यासभापितम्। पुराणानि महोपाल प्राप्ता मुक्ति न संशयः । तया, अगम्यागमने पापमभक्ष्यस्य च भक्षणे। म तन्नागमायाति मण्डयित्वा हरहम् । अणमात्रञ्च यः कुर्यान्मण्इन केगवाग्रतः । मृदा धातविकारैय कल्पकोटि वर्सद दिवि । (३. 1. रधि । पन्नारा। 19 वोगिन."

·नित्याचारदीप ।
सर्वतोभट्रमण्डल परिभाषायामुक्तम् ।
शालग्रामशिलाग्रे तु यः कुर्यात् खस्तिकं 'शुभम् ।
कातिके तु विशेपेण पुनात्यासतमं कुलम् ॥
स्वस्तिक माधवस्याग्रे य कुर्य्याद बहुरूपकम् ।
सप्तजन्मानि वैधव्यं न 'सानोति कदाचन ।
'सस्तिकमण्डलचैवम्,-
अष्टादगाटादशक पदानां विगतं भवेत् ।
चतुर्विशाधिकं तन मध्ये पतिगताम्बुजम् ॥
स्वस्तिकाटकमायास लिखेद विधिवदीदृशम् ।
पतिशल्कोष्ठकैरेक स्वस्तिकं दिशि कारयेत् ॥
पावसानसूवाणि स्थापितानि न लोपयेत् ।
एक वीणि वहिः पञ्च नव कोष्ठस्य मार्जनात्म
अथ द्वादयकोष्ठेस स्वस्तिकं कार्यमीयम् ।
पोड़गपोड़गकोठेस स्वस्तिकाटकमालिग्नेत् ।
अन्तर्रकं पहिनीपि स्यादेवं कोठमार्जनम् ।
पदैः पोड़गभिर्मधे 'पद्मक परिकल्पयेत् ॥
मार्जयेत् स्वस्तिकाकारं खेतपीतारुणामितः ।
रजोभिः पूरयेत् तानि स्वस्तिकानि गिवादितः ।
माम्।
माशेता
सशिवमहापा।

·नित्याचारपदोप ।
महापातक युक्तोऽपि पातकी चोयपातकी।
विमुक्तपापो,भवति,विष्णायतनचित्रशत् ॥
यावन्ति विष्णुरूपाणि सुरूपाणि 'विलेखयेत् ।
तावदयुगसहस्राणि विष्णुलोके महीयते ।
स्वान्द, व पुरा सागरीत्पनी विष्णुना विस्त: करे।
नमितः सर्वदेवस्त्वं पाचजन्य नमोऽस्तु ते ।
इति शङ्कमादाय,
शद्धे कत्ला
नीयं भ्रामयेत् केशवोपरि।
वारि धेनुसहस्राणां फलं प्राप्नोति तावता ।
सानान्ते-देवस्य मस्तकं कुर्यात् कुसुमोहितं सदा ।
इति वचनान्मस्तके पुष्पं दद्यात् ।
चामयित्वा हरे मूनि मन्दिरं गदवारिणा ।
प्रोचयेद वैष्णयो यस्तु नाशुभं तदुग्रहे भवेत् ॥
कला यादोदकं गहे वैष्णवानां महात्मनाम् ।
यो ददाति तिर्मिय चान्द्रायणफलं लभेत् ॥
[इति विष्णुराहकार्याणि ।
(४) Y. असेययेत् ।
(२) Y. फळमात्रोवि।
Omits tho portion bracketal
* reas the following after this mark
थप महाधानम्।
माधानेन कोपिन्द्र सम्म चाय पान ।
मानसामानरामोनिशनकार्या विधारणा

·नित्याचारपदीय । राजाग्निचौरर्भिक्षमहारोगाद्युपट्वे । उत्तम स्नपन कार्य सर्वरोगोपशानये ॥ तविधि अलेप रक्षयेदि दुग्ध कवचेनावगुण्ठयेत । अमतीकरण कत्वा वासदेवेन भन्नयेत् ॥ अभिषेकच मूलेन गडुकाना ततो भवेत । अादिधूपपर्यन्न मतो (ततो विष्णु ) समयेत । एव दध्या दमन्त्र विशेष दधि सङ्कर्षणेन । एत प्रद्यन्नेन । मनिरुद्धेन । खण्ड नारायणेन । औं नमो भगवते वासुदेवाय । या नमो भगवते मङ्कर्षणाय या नम । यो पर नमो भगवते प्रद्यनाय यो बा मम । बों नमो भगवते भद्यम्नाथ ( अनिरुद्धाय ) ओं य नम । यो याँ औं नमी भगवते वासुदेवाय छो यो यो नम । तथा- सर्पि पलसहस्रेण गोविन्दस्य शिवस्य वा। महासान नर तवा सर्वपापै प्रमुच्यते । बृहत् कालोत्तरे- पयोदधिष्टतानाञ्च सहस्राष्टोत्तरहये । महामान पठानाञ्च कलानामपि तत्समम ॥ तथा- महानाने प्रसते न मानमष्टविध स्मृतम । खच्न हैम सुगन्ध पुरत्न फलपुष्पकम । सषिधिजलञ्चान्यत् सापयेत क्रमय शुचि । अन्यदितिजलामरमटविधताय । श्वल यद्यपि पलाना हे सहने त महास्नान प्रकीर्चितम । इति पञ्चव्या मिलित्वा सहमहमिति प्रतीयते। तथापिइया टोत्तरवैरिति पलानामपि ततमममिति पलाष्टकापि सहनदयविधानाध प्रत्येक ससहयम। केबलदुग्धादिमहानाने सहसहयमेव । नावाप्यष्टद्रव्यमानाला देताभूतनारिके नोटकानि ( कादि स्नान शतपखेन। माइटकानात् दत्तात्। द्रव्ययोगेन मुरामामात्यादि मषिधिगय । गन्धोदके सर्वगन्ध न्या। चन्दनाभावे यगुरुभोगीरजटामासीमरा इति च ।

·नित्याचारपदीय । महाम्रान प्रयोग । सार्वभौमत्व वाम परमैन्य कामो पहयानिकामो महारोगोपचमनकाचे राजाग्निधोरदुर्भिक्षाद्यन्यतमोपनितिकामो या विष्णुमती महामानमा রূমে ন ধাক্কা সম্বল। বন্ধবি (ল্লির) ঘাথে এলাকায় तपुयात् । अप्याचाप्य द्वारपालपूजा कावा देवसहे प्रविम्य पञ्चोपचारेप इस सम्पूज्य देव वा नानमण्डप नयामीति विज्ञाय द्वयंघोषपूवक देव स्नान मण्डप नोवा वन धपामाद वितानबन्धन फलपल्लापुष्पयुम्भचतष्कस्थापना सवा दायहच वय मच्छिन्य देवदक्षिणेऽष्टाधिकशतपसलपाने रनरत दल বাস ভাদুঘনঘরান যবন্ধু সন্যান্য বীঘি ক মলির সবাঝ नानाय याणि सविधाम्य स्वासने उपविग्य भावनाचतुष्टयान्त समन्त्र न्या' कवा नापनाय भूचि ध्यात्वा सामान्यार्घ ससत्य स्नानोपयोगिसर्व प्रय पञ्चोपचारैर्देव सम्पूज्य गायल्या चैव गोमूत्र गन्धहारेति गोमयम । च्याप्यायखेति वै चार विधानणेति व दधि । तेजोऽसि शुक्रमित्याज्य देवस्य वा कुशोदकम । इति पञ्चगव्य स्टहीत्वा प्रपवन कोडन्य मूलेनाभिमन्चा तेनैव हृदा अपनमा वनरा गोदकपलगतन स्नपनम । मर्चवानरा मान पलभतेन । मूलेन कुशोरर मभिमन्ना खुदा सपायवा अन्तरा ज्ञान दत्वा पञ्चोपचार सम्पूज्य महाभि যানবেশিৱিঘন মূল্পনানা উন্নয মুমিনলিনযালিমিথেন मनोवलं अन्नरा नान अन्वा अनप राजिकाभि सिद्धार्थे वा निमत्या मूवाभिमान्चनपञ्चविथतिषसराहामलकेनालियान्नरा विरूझानरा मनायार्थ्यादिधूपान्ने सम्पूज्य भोराव्योष्णोदक सनाप्य विशेपार्श्व समाचरसहसहयपलपरिमित चोर सरकांत क्षीरमााम्बुना प्रोच्य गन्धपुण्याभ्यामभ्यच्यास्नय सरच्या बहाण गुस्ता धेतसुद्रयामतीवन्य व्यों नमो भगवते वासुदेवाय यो नम इन्वभिमन्य अपर्यादिपाव शत्वा देव मानोदके विचिन्य मूलमन्त्र सञ्चाय्य वीक्षण बीरे स्त्रापयामोति प्रापयेत्। वर्षाभियरपनपरिमितहमादिनभितजनव पवृष्य पायगडबेनाष्टोत्तरगत वार मूडेन नपनम | धूपाने मम्पूज्याष्टोत्तर सहसहयपनधिमकार। दृधि प्रोचयातिमि मापपाव इत्यभिमन्च्य पृञ्चरद रभा चपन मम। गम्मपन प्रवाद । सनाथ यवन शाचिपिष्टमयमन्तवत्तिमायेन ममन्य यों नमो भने ·नित्याचार हो । ५६ - धान्नपूजा । अष्टोत्तरमहसहयपलमिताज्य सरुव ओं नमो भगवते प्रद्युम्नाय नम इयभिमन्त्य भूलेन सपनम । गडुकसान पूर्ववत । धूपान्तपूजा। अष्टाधिसहनदयपलमितमधु प्रोक्षणादिभि सत्य बों नमो भगवते व्यनि सहाय ओं या नम इत्यमिमन्त्य मूवेन स्नपनम । गडकसान धान्नपूना । अष्टा तरमहसहयपनामत सण्डमिक्षुरम वा मोक्षपादिभि महाय यो नमो गवते नारायणाय ओं यो यों नम इत्यभिन्न्य मुलन वपनम | गड सम्मान वपन्न पूषा पूर्ववत् । ततोऽष्टोत्तरयतपलमितनारिकेलोदक सत्य मूलेनाभिमन्ल्य नेनैव सपन पञ्चविपतिपलमितयवगोधूमपानरक्ष्य राडोदकेन सम्नाय धूपाने मम्यूच्याटोत्तरशतपमितेनुरम सम्झाय मूलेनाभिमन्न्य तेनैव स्नपयिन्वा गुश दकर सापयेत। ययाटरिधजलसानम ।" भूगने सम्पयाष्टाधिकमहसहयपमितवच्छजल मस्कृत्य मूठेनामिमन्त्रा नेनैव स्नपयित्वा गुशोदकेन नपयत धूपाने सम्पूज्याष्टाधिकसहनदयपमित हिरण्योदक मरकन्य मूलेनाभिमन्त्रा तेन समाप्य गुजोदकेन नापयत् । धूपान्ने सम्पूज्याष्टोनरसह पदयपनमितपद्मजानीपुष्योदक सहयाभिमन्वय समित्या पबोदकन सापयत् । धूपान्नै सम्पृश्याष्टोत्तरमहादय पल मितसषधिजन भएत्य मलेनाभिमन्त्य तेन समाप्य तेनोदकेन मापयेत् । भूपाने मम्मूज्यादातर महराध्यपमित गोदकं संस्मयाभिमन्य तन मन्त्राध्य तोयेन धापयत् । रतिविधिमानम। यष पांदन्यतमानसे वसपूतमष्टोत्तरशतपनपरिमितजल बलदेवत मन्त्र पूजयित्वा मापामार्गग्रजातीचम्पपाटनास्तिरीरमतिका कमलोत्पनपन्दनागुफामादिक पक्षियानुष्टुपनारसिामन्चराज विन्दम्य भूखमाभिमन्यनेन धापयत् । सकेन तेनोरम प्रापाप पोरन प्रापयत्। प्रकोपामोदनम। वारियनन्दमानुपनम। बसाय पारधापनम। सपनामम । प्रमाधिपमानाराका हत्या पुण्यामांक राग निोमात्रस्तुतिमधामकरसमपपोदाममावि महाभार सत्या पूजागारे देश स्वायत्। सतोमडापावावायन यात्रा। परिशिक्षित मन्जानमा एमयबाबा राम न पहागराए । नामयatRRIAम्ममहिमामानिमामि। पारिन भारोमारामार Enload म

·पारा । इन्यव पूजा समारा थापायदक्षिमा रति पातकाकोत्तरोत्र
अघ दुर्गायाः ।
देवोपुराम,-
देवीग्रहन्तु यः शक सम्मार्जयति नित्यशः ।
स भवेद वन्नवान् सोस्यधम्मसम्पत्तिसयुतः ॥
देया रहन्तु य शक गोमयेनोपलेपयेत् ।
म्तो पुमान् वा यथाशक्ति पण्मासम्म निरन्तरम् ।
स नभेदीप्सितान् कामान् देवीलोकञ्च गच्छति ।
भविष्यपुराणे-रलाकारमण्डल देवीग्टहे कृत्वा वैष्णवीसी
पद्माकारमण्डले ब्रह्माणीपुरप्राप्ति: पाचूर्णमण्डत
करणे वाराहोलोकप्राप्तिः। त्रिशूलयुक्तमण्इलेन माहवरीलोकः ।
ववचिड़ितमण्डलेन ऐन्द्रोलोकप्राप्ति, । पीतवणादिव, बी-
वसालतिमण्डलेन बोलोकप्राप्तिः । स्वस्तिकमण्डलेन कल्पान्त
ममरनोकप्राप्ति.। निम्माल्यमपलप्य दन्तधावनमुखक्षालने ।
वृताभ्यला तसाता दुगा रताद्भिरुक्षयेत् ।
यवगोधूमजेणे धर्ययेद वल्कलेन च ।
पृतन पयमा टन्ना चण्डिका सपवेबृप।
विखपवै पादपीठ धर्पवेद यवतस्ततः ।
काप्ति ।
मप्रदोषयित का | असम्भब यादमितम । दशवनामरादिनानाविधपूजोग
विघुमहापानविधि ।

·नित्याचारमदीप 1 लव- गोसहस्रशते दत्ते पुष्करे यत्फलं लभेत् ॥ पिष्टप्रदोपचूनाखत्यादिपल्लवमेध्यौषधियवादिवीजादभिः शन- भेर्यादिनिनादसहित र्यावद्दिन नोराजनं तावत्कल्पसहस्रं दुर्गालोकप्राप्तिः। प्रदीपेन नीराजने सूर्यलोकप्राप्तिः । णाक्षतैर्विष्णुलोकप्राप्तिः। सुवर्णरूप्यव्रह्मलोकप्राप्तिः । बिकानं गोतवाद्यवृत्वकरणे पदसंख्यवर्षसहस्रं ब्रह्मलोकप्राप्तिः । पञ्चगब्ब- माने सुरभीपुरप्राप्तिः। कपिलापञ्चगव्यकृतक्षीरः सानं ततः शतगुणम् । वर्षपद्मसहस्रार्जितपापक्षयार्थ ताभ्यनः । मल्ल नवम्या सृतमानेन एकविंगपुरुषोडरणपूर्वकं दुर्गालोकप्राप्तिः । चीर- माननैन्द्रीलोकप्राप्तिः। दधिसानन शिवलोकः । इत्तुरसम्रानन विष्णुलोकः। गन्धचन्दनवारिसानेन चन्द्रलोकः। हेमवारि- सानेन वसुलोकः । रबजलम्रानन विष्णुलोकः। द्रोणबिल्व- करवीरनोलोत्पलान्यतमपुष्पजलमानेन विष्णुलोकः । कर्पूरवारि- मानेन चण्डिकासालोक्यम् । अगुरुवारिञानेनेन्द्रलोकः । पितृ- नुद्दिश्य मधुम्रानाद वर्षशतवयं पिबप्तिः । सबैतियुगपत् खाने- नाखमेधयतसहस्रराजस्यगतफलोत्तरं विष्णु नोक: । पौर्णमास्यां नवम्यामष्टम्याच सानस्य वाजणे लम् । कुम्भविशेषात् फल- विशेषः । पुष्पवारिणा अर्चदाने स्वर्गः । गन्धोदकाध्यण गन्धर्व- लोकः। हादभागार्येण दशपद्मसहस्रवर्ष स्वर्गः । प्राप: होरं कुगाग्राणि इविरक्षततण्डुलाः । तिला: सिद्धार्यक दूखा कुडुम रोचना मधु । हादगाप्रार्थः। दाग्वार्चपात्रमाम्निष्टीमफन्नम् । इति

·५२२
नित्याचारप्रदीप ।
ताम्रपात्रेण पौण्डरीकफलम् । पलाशपद्मपत्नाभ्या गोसहस्रादान
फलम् । रौप्यपात्रेण विष्णुयागफन्नम् । सुवर्णपात्रण बहुसवर्ण
यन्न फलम् । एव सर्बोपचारपाचे फलविशेष ।
अथ(सूर्य)देवदर्शनप्रदक्षिणनमस्कारा ।
भविष्यपुराणे,-
मेरुमन्दरमानोऽपि राशि पायस्य कर्मण ।
श्रासाद्य भास्कर म_स्तनाशयति तत्क्षणात् ॥
व कुर्याद्दर्शन मासमेकाहारो जितेन्द्रिय ।
स यत् फलमवाप्नोति न तत् सर्वमहामखै ॥
पौर्णमास्याममावास्या दर्शन पुण्यद स्मृतम् ।
मप्तम्याञ्च तथाष्टम्या दिवसे च रवे सदा ।
मक प्रदक्षिणप्रणामाद राजसूयाखमेधफलम् ।
विवत् प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कारात् परा गतिम् ।
प्रणम्य दण्डवत् भूमौ गति पुण्यातीभवाम् ।।

·अथ शिवस्य ।
.
,
भविष्यपुराणे,-
लिङ्गस्य दर्शन पुण्यं दर्शनात् स्पर्शन वरम् ।
सकप्रदक्षिणीकृत्य सर्वपापै प्रमुच्यते ॥
स्कान्द,-
सुदूरमपि गच्छेत यव देवो महेखरः ।
दृष्ट्वा लिङ्ग महेशस्य पातकैविप्रमुच्यते ।
सप्तजन्म कतैदही मनोवाक्कायकम्मभिः ॥
पूजित वा महादेव पूज्यमानमयापि वा।
दृष्ट्वा प्रयाति वै मया ब्रह्मलोक न संशयः ॥
एक पूजयते भतया भक्त्या चान्यः प्रपश्यति ।
तुल्यमेव फलं ताभ्या भक्तिरेवान कारणम् ।
यः प्रातर्देवदेवेश शिवलिङ्गखरूपिणम ।
पश्येत् स याति सर्वस्मादधिका गतिमेव हि ।
मध्याडे च महादेव दृष्ट्वा यज्ञफल नभेत् ।
सायाः सर्वयन्नानां फल प्राप्य विमुच्यते ।
स्कान्दे,-
म्रातो य पूर्वसन्ध्याया मदा मामभिगच्छति ।
म मृतो यक्षराजस्य मिन भवति वीर्यवान् ।
प्रातमु दर्गन गम्भी नंगमेनी बपोहति ।
सथा,-

·नित्याचारपदोप । आजन्मनस्तु मध्याओं सप्तजन्मकतं निशि । अहमासकृतं पापं दृष्ट्वा पर्वणि सन्त्यजेत् ॥ सोमनाथं जगत्राथं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा विकल्मपः । जायते नात्र सन्देहः अपि चाण्डालयोनिजः ॥ योगशिवीये,- अङ्गुष्ठमुच्छितं कला बवा मुष्टिञ्च दक्षिणे । पिण्डिकायां न्यसेलिङ्गमङ्गुष्ठेन च संस्पृशेत् ॥ उमामहेशमन्वाभ्यां स्पर्शन मोक्षकाशिणाम् । शिवोमामन्त्रयोगेन स्पर्शनं भूतिमिच्छताम् ॥ भविष्यपुराणे,- कृत्वा प्रदक्षिण भक्त्या शिवस्यायतने नरः । अखमेधसहस्रस्य यष्टस्य च फलं लभेत् ॥ अन्यत्र च- प्रदक्षिणत्रयं कुर्यात् प्रासादस्य समन्ततः । सव्यापसव्यन्यायेन मृटुगत्या शुचिर्नरः । पदे पदेऽखमेधस्य यजस्य नभने फलम् । सव्यं व्रजेत् ततोऽसऱ्या प्रणाली नैव लग्येत् ॥ अस्यानेकगुणविधानात् प्रकरणान्तराश भिनलेऽपि सधम्म- कत्वादधम्मके भविष्यपुराणोयप्रदक्षिणेऽतिदेशात् सय्यापसव्यादि- धम्मत्तिः शिवप्रदक्षिणं भूतमनाः कुर्यात् गिये च प्रदक्षिणपयम् । अवापि धनप्रति प्रत्ययान्तरसादृश्या। एवमेकी

·नित्याचारमदाय ।
१५
बपि
चण्डस्य (च) तपस्यापि देवस्य च शुभार्षिभिः ।
मध्ये यात्रा न कर्त्तव्या यव लिग क्रियामयम् ।
बाणे स्वयम्भूलिड्ने च सोमसूत्र न विद्यते ।
इति सविम एव लिङ्गे सोमसूत्रलवनदोषः ।
सोमसूत्रप्रणालादिनने तु महद भयम् ।
इत्यपि सामान्यं रुविमपरमेव । तथापि पुरुषार्थदोपो
राणस्वयम्भू(लिने)च माभूत् । सव्यापसव्यादियुप्रदक्षिणविधिः
स्थादेवाविशेषात् । तत्वसारसंहितायाम्,-
प्रयंपावं तया पुष्पमर्चनायागसाधनम् ।
गृहीत्वा नैव कुर्चीत देवतायाः प्रदक्षिणम् ।
देवशक्तिपरीवारवाहनानाच मध्यतः ।
प्रदक्षिणं न कुब त कुर्यात् सर्वस्य याधतः ।
प्रासादे मण्डपे गैहे वधमूले वनेऽपिवा।
पूज्यन्ते देवता यत तवं विधिमाचरेत् ।
भविष्यपुराणे,-
नमसत्व महादेवमखमेधफनं लभेत् ।
प्रणम्य दछपद भूमो नमस्फारण योऽर्मवेत् ।
स या गतिमयानोति न तो तुमनेरपि ।
पत्र प्रणामपूर्वसाधनियर गिरमि फसाय विधीयते ।
प्रधामनमम्झारयाभदा।

·निन्याचारमदीप जानुभ्याञ्चैव पाणिभ्या शिरसा च विचक्षणः । रुत्वा प्रणामं देवेशे सवान् कामानवाप्नुयात् ॥ भविथे,-- सर्वदानीपवासयु सर्चयज्ञेषु यत् फलम् । स्तुतिजम्योपहारेण गिवे तत्फलमाप्नुयात् ॥ स्तुतिः शिवस्य । जपः वमन्त्रस्य । गिवाहुत्या जगत् कत्सं दृष्टिपातेन धारयेत् । यत् सन्ध्यायं जगत् पुण्यमग्निकार्येण तल्लभेत् ॥ अग्निकार्यच्च- तिनोमः प्रकुर्चीत दधिमध्वाज्यसंयुतैः । अष्टोत्तरशतचाज्य मूलमन्त्रण मन्त्रवित् ॥ इति वचनादेवं कार्यम् । स्वान्दे,- इदश्च परम गुह्यं यो मे देवि निवेदयेत् । अर्कपर्णपुटं पूर्ण तस्य मधुनस्तथा । अर्चयित्वा च मां देवि यो मे नामानि कोर्तयेत् । चतुर्दसामथाष्टम्यां पक्षयोरुभयोरपि । वामदेव सुदेवेति हरगुप्तेति वा पुनः । उमापते नीलकण्ठ शान्त श्रीकण्ठ गोपते । मच भीम पशुपत गड्डर प्रभवेति च । महाटेवैति दाप्यन्यं नाम गुह्य प्रकीर्तयेत् ।

·नित्याचारपदोप।
दिवि देवेश्च पूज्यन्ते ।
एतेपामेकमपि यः कथयेद वा पठेत् सदा।
स देहवन्ध भित्वा तु मामेव प्रतिपाते।
तथा,-
इमानि तु महाभागे यो मे नामानि कीर्तयेत् ।
समस्तनिलयो भर्गो भस्मशायी यतक्रतुः ॥
वामदेवः प्रशान्तय सर्वथैव विलोचनः ।
तापसोऽर्थः प्रियः सेव्यो यज्ञरूपोऽन्तकालसत् ॥
पुराणः पुरुहतश्च मृत्योर्मृत्युर्जितेन्द्रियः ।
अतीन्द्रियो निरिन्द्रियः सर्वभूतहदिस्थितः ॥
मंसारचको योगात्मा कपाली दण्डिरेव च।
महादेव महादेव महादेवेति चवहि ॥
पठेदेतनियमवान् शृणुयाद वापि यः सदा ।
स देहभेदमासाद्य योगामा गणपो भवेत् ॥
तथा
कोतयन्ति च ये रुद्र सकृदण्यत्र मानवाः ।
मवण: प्रमुयन्ते सप्तजन्मलतैरपि ।
अखमेधसहस्राप्तिर्महादेवेति कीर्तनात्।
हरइत्युचरन् मर्त्यः मर्चपापैः प्रमुच्यते ।
ॐ नमो नीलकण्ठाय इति पुस्थायरामकम् ।
मन्तमाह माद वा य: पातकै; म विमुच्यते ।

·मित्याचारपदोप ।
त्रिपुरहर हरादिदेव शम्भी
विनयन शङ्कर रुद्रपाण ।
भव शरणमितीरयन्ति येऽस्मिन्
भवजलधौ न भवन्ति ते मनुष्याः ॥
जयेश्वर महादेव जय भूतपने हर ।
अयाशेपमहापापमोचक त्रिपुरान्तक ।
इति सनीलु जिनं त्यक्ता यान्ति परां गतिम् ।
मृत्युञ्जयाय रुद्राय नीलकण्ठाय शम्भवे ।
अमृतेशाय शवाय महादेवाय ते नमः ॥
एतानि मम नामानि यः पठेत् शिवसविधौ ।
तस्य मृत्युभयं नास्ति सत्य सत्यं वदाम्यहम् ॥
सहंदुच्चार्य रुद्रेति सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
हरेति कीर्तिते वापि ज्योतिष्टोमफलं लभेत् ॥
'भवेति कोर्त्तिते वापि सर्व(सप)मेधफलं लभेत् ।।
गब्त्युक्त्वा नमस्कृत्य शिवलोके महीयते ॥
वेदैरधीते कि तस्य महादेवेति यो वदेत् ।
शिवेति सदुचायं मोक्षमाप्रोति मानवः ।
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।
यः स्मरेद देवमोगान न स पापेन लिप्यते ।।
स्कान्दे,-निर्मार्थ यो हि मे देवि शिरमा धारयिष्यति ।
अशुचिभिवमयादो नरः पापसमन्वितः ।
Uits the frition Trichytei.

·नित्याचारमहोप । ५७९ नरके पचते घोरे तिर्यग्योनी च सम्भवेत् ॥ ब्रह्महापि शुचिर्भूत्वा निर्मात्यं यस्तु धारयेत् । तस्य पापं महत् शीनं नाशयिषे महावते ॥ अव धारणाइतया शुचित्वं विधोयते। तेनाशुचिधारणे दोपः शुचित्वारोचनार्थो न पुनरशुचेर्धारणे नरकपातफलकः। केवलम- विहितरुद्रनिर्माल्यस्पर्शनमशुचेः माननिमित्तान्तरम् । निम्माल्या- पकर्पणादेविहितत्वात् तदा स्पर्शनं न माननिमित्तम् । तेन शुद्धिकाले धारणमशद्धिकाले त्यागः। निर्माल्यञ्चाङ्लग्नपत्रपुष्प- गन्धरतादि न तु नैवेद्यं -रुद्रावलम्नं सर्वञ्च दहेत् सर्वञ्च तत्क्षणात् । इति निम्माल्यप्रतिपत्तिमुक्ता भस्मानेभ्यश शाम्भव"मिति नैवेद्यस्य पृथक् प्रतिपत्तिविधानात्। यत्तु योगशिवीये,- वितानच्छवचिङ्गानि वस्त्रभूषणवाहनम् । गोभूहिरण्यदासादि देवद्रव्यमुदाइतम् ॥ नैवेद्य गन्धपुष्पायमचिरामायने च यम् । तन्माल्यमुपभुक्तं सविम्माल्यमभिधीयते । 'शिवाचारूढ़नैवेदाभक्षणं लङ्घन सजाम् । दान वा दीक्षितस्यापि निषिद्ध वामकानया में उभयथापि निम्माल्यधारणं शुचिना कार्यम् । नैवेद्यस्य निम्माल्य भिनले च ब्राडो, गिवासना

·नियाचारपदोप।
स्थूलतरेपु प्रासाद विना वहि स्थापिताकालिङ्गेपु । धाख्यातिति
प्रतापवादवाक्य
। अत्र सोमसूता
गुवा
न भुञ्जीत निवेद्यान्न गणानाञ्च शिवस्य च ।
इति वाक्यान्तरात्तविषेधोऽस्त्वेव ।
न धारयेत् क्वचित् गम्भो निर्मात्यच न दापयेत ।
इति न धारयेदुपयोगार्थ गृहादौ न रक्षयेदित्यर्थ । एवम,
क्रव्यादो जायते दानान्मातङ्गस्तस्य भक्षणात् ।
नवनात् सिदिहानि स्थानिदध्याहनोदके
इत्यस्य प्रतिपत्तिविधिशेषत्वेऽपि स्मृत्यन्तरे शिवनिम्मात्यदान
भक्षणलङ्घननिप्रधादपेक्षितानिष्टफल स्यादेव ।
पठन्ति, रहेमास्थिलिङ्गेषु चले लिने प्रदक्षिणे ।
गुरुवपि च निर्माल्य नाख्यास प्रतिमासु च ॥
अत्र प्रदक्षिणपदेन बाणस्वयम्भूलिङ्गमुच्यते
भावेन प्रदक्षिणसम्भावनया प्रदक्षिणयोग्यत्वसम्भवात् ।
प्रतिमाविशेषण तेन शिवाख्यासु प्रतिमाखित्यर्थ । तेन कृत्रिम
मनुष्यस्थापितलिङ्गमावस्य निर्माल्य दोप नान्यति अस्स
प्रामाण्येऽपि स्वयम्भूबाणचलरबहेमास्थिलिप्रतिमानैवेद्यमतान
चामोपा प्रतिपत्त्यन्तरविधानादेवाभक्ष्यम् ।
कदाचित् भक्षण न दोप । यत्तु-
पत्र पुष्प फन्न तोयमबपानाद्यमोपधम् ।
पनिवेद्य न भोक्तव्यं यच्चान्यदुपकल्पितम् ।
इति तदत्यन्तगिवभक्तस्य वभाज्ये गियोपभुलिचिन्तामात्र
पमिति पदन्ति ।
अपवादवचनादायदि
-

·-
अथ विपणोः।
'स्कान्दे,-
त्रिकालं ये प्रपश्यन्ति मुख कृष्णस्य नित्यशः ।
न तेषां पुनराहत्ति विष्णुलोकात् कथञ्चन ।।
अर्चितं केशवं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।
पूजितं पूज्यमानं वा यः पश्येत् भतितो हरिम् ।
अडया मोदयेद यस्तु सोऽपि योगफलं लभेत् ॥
स्कान्दे--
ये पश्यन्ति नरा विष्णुं हेमभूषणभूषितम् ।
ससद भत्या कलौ शक पुनात्वासप्तमं कुलम् ।।
ये पश्यन्ति सतत् सणं पद्मपत्रीपरिस्थितम् ।
भत्या पद्मालयाकान्तं तैराप्तं दुष्करं पदम् ॥
चिवस्थं पुडरीका सपिलासं सविनमम् ।
दृष्ट्वा विमुच्यते पापै जन्मकोटिपु सवितः ।
कान्तिभूपणभागायाचित्रे यस्मात् स्फुट स्थिताः ।
तस्मात् सविधिमायान्ति चिवस्था: सुविशेषतः ॥
यथ दर्शनपरामप्रदक्षिणादिफतम् ।
(३}} स्वन्दपुरा।
1yY सन्दपराये।
मरिया
५) कोरिरामक्षित।

·नित्यापारमदीय । दृष्ट्वा सम्पूजितं देवं नृत्यमानोऽनुमोदयेत् । असंशयमतिप्रान्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ गारड़े,- यः पश्यति मुखं विष्णो रात्री जागरण स्थितः । 'शतजन्मतं पापं निमिषार्डेन नश्यति ॥ स्वान्दे--- शझे कत्वा तु पानीयं भ्रामयेत् केशवोपरि । सविधौ वसते विष्णोः कल्पान्तं क्षीरसागरे । एवं कात्वा त कृष्णस्य यः करोति प्रदक्षिणम् । पठत्रामसहस्रन्तु स्तवमन्यं पठन्बृप । सप्तद्दीपवतीपुण्यं लभेत् प्रतिपदे पदे ॥ रुक्ममासकदानस्य फलं विप्र पदे पदे । पुरुषस्तु समाप्नोति यः करोति प्रदक्षिणम् ॥ प्रदक्षिणं ये कुर्वन्ति भक्तियुक्तेन चेतसा । न ते यमपुरं यान्ति यान्ति पुण्यवतां गतिम् ॥ देवदेवस्य कृष्णस्य यः करोति प्रदक्षिणम् । पदे पदेऽखमेधस्य यन्नस्य फलमानुयात् ॥ प्रदक्षिणेन चैकेन देवदेवस्य मन्दिरे । पृथ्वीप्रदक्षिणफलं नरः प्राप्य हरिं व्रजेत् ॥ (1) Y. शतजन्मार्जितम्. सन्दपुराणे- (३) D विमा.. माप्य- ·नित्याचारपदोष । ५३ 'पृथ्वीप्रदक्षिणफलमखमेधशतफलप्रासानन्तरमोक्षप्राप्तिरूपं भार तोतम् । तिः प्रदक्षिणमाहत्व प्रत्येकं दण्डवत् चिती। कोत्तयन् मम नामानि यज्ञकोटिफलं लभेत् ॥ पत्र प्रदक्षिणप्रणामकोर्तनानां त्रयाणां फलम् । वि: प्रदक्षिणं यः कुर्यात् साष्टाञ्च प्रणामकम् । दशाखमेधस्य फलं 'प्रामुयानात संशयः । प्रदक्षिणं यः कुरुते कार्तिके विष्णुसद्मनि । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलभागी भवबरः ॥ यत्र यत्र संख्या नोटा तत्र तत्र- एक प्रदक्षिणं चण्ड्याः सप्ताकै विविनायके । चत्वारि केशवस्य स्थात् शिवस्या प्रदक्षिणम् ॥ इयम् । तथा- नमो ब्रह्मण्य देवाय यो मां दृष्ट्वाभिवादयेत् । भवत्वकल्पयो नित्यं सुखं याति महापथम् ॥ 11) D पृथ्वीमदक्षिणफलमवश मे । जन्फलमानुत्तरमोच्चमाप्तिरूपं भारतोसम् । 11. साधारण प्रयामचम्। 1Y. यायावान. 10) 1. केशवे विद्यात् । tv Y. नाईहयम्। EF दिया। देवायेति .

·नित्याचारप्रदीप । देवा दर्गनादेव प्रथमेन्मधुसूदनम् । स्थानापेक्षा न कर्तव्या दृष्ट्वाची मुनिसत्तम । देवार्चादृष्टिपूत हि शुचि तद वस्तु कीर्तितम् । यद्यप्येतद्दर्शनमावकाशोनप्रणामविधिप्ररोचनार्थ तथापि तत् स्थानस्यामोच 'सन्देहे तदपनयनप्रतीक्षाया विलम्वापत्ते विधि वाधात् सन्दिग्धशौचापवादोऽनेन क्रियते । स्पष्टामेध्यादिदर्शने त तत्परिहारेणान्यत्र प्रणामसम्भवान विलम्ब इति न तदपवादः । तेनार्चाग्रभूमिभागस्याशौचशया विलम्बो न कार्य: शुद्धत्वा दर्चाग्रस्थस्य स्पष्टामध्यस्य तु परिहारः कार्यः । तया,- दण्डप्रणाम कुरुर्त विष्णवे भक्तिभावितः । रेणुसंख्यं वसेत् खगें मन्वन्तरगतं नरः ॥ जानुभ्याञ्चैव पाणिभ्या शिरमा च विचक्षणः । कृत्वा प्रणामं देवस्य सर्वकाममवाप्नुयात् ॥ परमाणू नि यावन्ति ललाटे पुरुषस्य च । तावदव्दानि विप्रेन्द्र स्वर्गलोके महीयते । नमस्कारकतो यन्त्रः सर्व्वयज्ञेषु चोत्तमः । नमस्कारेण चैकन साष्टाङ्गेन हरिं व्रजेत् ॥ सवनावेतद. जापाद। जानुभ्याच पाणिभ्याव-

·मित्याचारपदीय
'पदभ्या कराभ्यां जानुभ्यामुरसा शिरसा इशा।
मनसा वचसा चेति प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः ।
दृशा वीक्षणम् । मनसा नमस्कारः । वचसा नमस्करोमोति
वाक्यम् ।]
अभिवाद्य जगन्नायं स कृतार्थस्तया भवेत् ।
नमस्कारक्रिया तस्य सर्वपापप्रणाशिनी ।
[विष्णुधर्मे,-
प्रणम्य शिरसा कृष्ण यादलिटे महीतले ।
विकलापो भवेत् सद्यो ललाटे पाण्डुपांशुना ।
एकस्य कृष्णस्य कृतः प्रणामो
दशासमेधावभूधेन तुल्यः ।
दशानमेधी पुनरेव जन्म
कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ।
भगवदगीतायाम्,-
मन्मना भव मदभती मयाजी मा नमस्कुरु ।
मामेवैषमि युकेवमामान मत्परायणः ।
-
तघा-
कम्माच ते न नमेरन् महात्मन्
गरोयसै बधणोऽध्यादिकरें।
m" सभी पदभ्यो जानुभ्याएर
Umu. the portion trackctat,
On il tlie pitiva brachtet

·५८६
-
-
नित्याचारदीपः।
विष्णुपुराणे,-
यस्मिन् न्यस्तमति न याति नरके वर्गोऽपि यचिन्तने
विनो यव निवेशितात्ममनमो ब्राझोऽपि लोकोऽल्पकः ।
मुक्तिं चेतसि यः स्थितोऽमलधियां पुंसां ददात्यव्ययः
किचित्रं यदधं प्रयाति विलयं तवायुते कीर्तिते ।
गीतायाम्,-
सततं कीर्तयन्तो मां यजन्तच दृढव्रताः ।
नमस्यन्तश्च मां भन्या नित्ययुक्ता उपासते ॥
[चानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
तथा,-
मचित्ता मदगतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तथ मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ।
तथा,-
एप मे सर्वधम्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः ।
यभक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेवरः सदा ।
लोकाध्यक्ष स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् ।
इत्यादि बहुभ उक्तं वक्ष्यते च ।
Onuity the portion bracketel.

·-
अथ दुर्गायाः ।
भविषपुराणे,-
छित्त्वा भित्त्वाच भूतानि हत्वा सर्वमिदं जगत् ।
प्रणम्य शिरसा देवी सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
सवावस्थां गतो वापि युलो वा सर्वपातकः ।
दुर्गा दृष्ट्वा नरः सोऽपि प्रयाति परमं पदम् ॥
स्वपन् तिष्ठन् व्रजन् धावन् 'प्रजने भोजने रतः ।
यः स्मरेत् सततं दुर्गा स च मुथेत बन्धनात् ॥
दुर्गाया दर्शनं पुण्यं दर्शनादभिवादनम् ।
चन्दनात् स्पर्गनं येष्ठ पर्यनात् तर्पणं वरम् ।
तर्पणाभासदानन्तु महिपाजनिपातनम् ।
अहन्यहनि यो दुर्गा पूजयेद् रुधिरादिभिः ।
कुलानां शतमुधृत्य ब्रह्मलोके महीयते ।
तथा,-
चण्डिका बलिदानेन अयंदानेन भास्करः ।
शङ्करी नृत्यगीताभ्यां नोयवासं विना हरिः।
(1) E. F. अथ दुर्गाया ही नाहिफनम् ।
(NEF. प्रखपन्

·अघ सर्चदेवसाधारयाप्रियाणि ।
शिवोऽभिपेकसन्तुष्टी भक्ष्यतुष्टो विनायकः ।
'[अन्नद्दारप्रियो विष्णुः थिया देवः प्रसीदति
माध्ययनसन्तुष्टः कम्मणा च शतक्रतः।
वैनतेयः सर्पवरर्भास्करोऽण तुष्यति ।
होमेन तु ग्रहः श्रीदस्तेन तुष्टा नवग्रहाः ।
चामुण्डायक्षदैतेया' सुरा मांसबलिप्रियाः ॥
धर्म आचारसन्तुष्टः पायसेन सुधाकरः।
मम्मथः कुसमै स्तुष्टी लक्ष्मी: पद्मार्चनप्रिया ।]
ध्यानेन सर्वदा सबै ज्ञानयोगेन मुल्लिदाः ॥
भगवद्गीतायाम,-
येऽप्यन्यदेवताभला यजन्ते यहयान्विताः।
तेऽपि मामेव कोन्तेय यजन्त्यविधिपूर्बकम् ।
अहं हि सर्वयन्जाना भीला च प्रभुरेव च ।
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातथावन्ति ते॥
तबा,--
यो यो या या तनु भा यहयार्चितमईति ।
तस्य तस्याचलां यहां तामेव विदधाम्यहम् ॥
म तया यडया युक्तस्तस्याराधनमोहते।
लभते च तत: कामान् मयैव विहितान् हितान् ।
(D
Omits the port mi rukcie

·नित्याचारमदीप अन्तवत्तु फलं तेषां तद् भवत्वल्पमेधसाम् । देवान् देवयजो यान्ति मदभता यान्ति मामपि ॥ इति मुक्तिफलव्यवधानेनान्यदेवपूजानिन्दा यद्यपि विष्णुभक्तिप्रशंसा घेति प्रतिभाति (तथापि) विष्णोः शुद्धसत्वप्रतिविम्बितचैतन्यरूपस्य तहिम्बरूपस्य वा सर्बोत्कर्षात् रजस्तमोगुणतहिकारावच्छिन्नानां देवतान्तराणां 'गुणतारतम्यावश्यम्भावाद गुणवयसाम्यावस्थाविद्या- वच्छिन्नस्य वा विष्णोः सर्वोत्कर्षस्य 'सर्ववादिसिद्धत्वात् “अथ योऽन्या देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योहमस्मीति न स वेद यथा पशुः" इति श्रुतेः। तमतमग्निचित्यध्वर्यव उपासते सामति च्छन्दोगा उच्छम्(?)इति बढ्चा जात(?)इति जातविदः(१)सर्प देवजन इति (सर्प) देवजनविदो रूपमिति गन्धवा गन्धर्व इत्यसरस इत्यु का तं यथायथोपासते तदेव भवति परिच्छिन्बो- पासनाया: परिच्छिन्नफलम् (इति) उन्ना (च) तम्मादेवमेवं वित् सबरेवतैरुपासीत इति सामकस्य विष्णोरुपास्यत्वं श्रुतेः । विष्णु ब्रह्माच रुद्रय विष्णुर्देवो दिवाकरः । तस्मात् पूज्यतमं नान्यमहं मन्ये जनाईनात् ॥ इति याज्ञवल्कीयवचनाद- वासुदेवं परित्यज्य येऽन्यदेवमुपासते । नरकाय भवन्त्वेते नाव कार्या विचारणा इति दोषयुतेय । 1 E F गुग्णतारतम्येन गुणतारजम्या . (1 E F. मर्चवादिसम्मतवा .

·विष्णाराधनेऽपि न कर्त्तव्य कि पुन. विष्णाराधनफलकदेवतान्त फलकथन तत्तकामिन प्रवृत्तिसौकर्याय। कामार्थ तावत् प्रवत्तता पथाद विवेके कामना त्या प्रवतियत ५४. लिण्याचारमदोष । विशेषतय-नान्यदेव नमस्कुयाद वैष्णवो न घ पूजयेत् । नान्यप्रसाद राशीयानान्यदेव निरीक्षयेत् ॥ इति निषेधात् मोचार्चिना विष्णुन्यदेवार्चनादिकं न कर्त्तव्यम् । कैवलम्- वर्णाश्रमाचारवता पुरुपेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्या नान्यस्तत्तोपकारणम् ॥ इत्युक्तदिशा देवतान्तराराधनस्यापि विष्णाराधनरूपत्वेन- यत्करोपि यदशासि यजुहोसि ददासि यत् । यत् तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ इति देवतान्तरपूजनस्यापि विष्णोः समर्पण कार्यम्। अन्यथा-- स्मृतिश्रुती मम वाक्ये यस्तै उल्लङ्का वर्तते । प्राज्ञाच्छेदी मम देषो न भक्तय न वैष्णव' ॥ इति भगवदवचनविरोध: स्यात् । एवञ्च नान्यदेव नमस्कुर्य्या दिति विष्णाराधनोपायबुद्धि विनेति शेपः शक्तिनिष्ठो भवेत् शैव शैवो विष्णु प्रपूजयेत् । वैष्णवी नारसिह. स्यात् सा काष्ठा सा परा गति ॥ इति क्रमाराधन मुक्तिफलत्वेनोक्त तत्तु देवताराधने मुक्तिफलाभि धान विष्णाराधनद्दारक मन्तव्यम् । पुत्रपवादिफलाभिसन्धानन्तु राराधने । इत्यभिप्राय । यच वाराहे महादेववाक्यम्- ·मित्याचारपट्टीपः। यच कौमें मां विष्णोयतिरिक्तं ये ब्रह्मणय द्विजोत्तम । भजन्ते पापकम्माणस्त यान्ति नरकं नराः । इति। तथा,- मन्यन्त ये जगदयोनि विभिन्न विष्णुमोखरात् । (तथा) यस्त्वभेदेन पश्येत तस्य मुक्ति न संशयः ॥ इति। तदुभयतो भेदबुद्धिरेव मुक्लिप्रतिबन्धकलेन निन्द्यते नवभेदकबुद्धिः । पूजाङ्गत्वेन येन विष्णुपूजायामोखराभेदबुद्धि- रङ्गं स्यात् । शिवपूजायामपि न विष्णुभेदबुहिरङ्गम् । किन्तु शिवाराधनं विष्णुमौतये करोमीत्येवं बुद्धिः कार्यो । जयध्वजस्य विष्णेका दृशा भादभिरभियोगे व्यासवाक्यम्, या यस्याभिमता पुंसः सा हि तस्यैव देवता । तस्मात् जयध्वजो नूनं विणाराधनमईति ॥ किन्तु रुद्रेणेकामावुड्या पूज्यो हरिः सदेति तदपि- विष्णुरुद्रान्तरं ब्रूयात् श्रीगौर्योरन्तरं तथा। प्रधानां मन्दबुद्धीनां वाक्यं शास्त्रविहितम् ॥ इति ।। मृत्यन्तरे म्रातकव्रतत्वेन विष्णुरुद्रभेदज्ञानस्य वर्जनीय- त्वात् तममानार्थत्वात् विशाराधनप्रकरणबाधेन भेदज्ञानवर्जन- मेव पुरुपार्यतया बाध्यते न त विष्णुपूजाङ्गत्वेन विष्णो रुट्रैक्य- बुद्धिः। तत्सिई विष्णाराधनमेव मोक्षपदम् । देवतान्तराराधनं तत्समर्पणेन विष्णाराधनरूपम् । शौचाचाराणां सर्वेषां विष्णाराधन- रूपत्वादयं विशेषः, शौचखानादेर्विष्णुपूजाधिकारसम्पादकलेन

·५६२
नित्याचारप्रदीप ।
दृष्टदार देवतान्तराराधनमदृष्टद्वारेण विष्णाराधनपरम् । तथा
चादावेव प्रतिज्ञा-
यदुच्यासादिकं कम्म तत्त्वया प्रेरितो हरे ।
करिष्यामि तवाजेयमिति विनापनं मम ॥
साधु वाऽसाधु वा कम यद यदाचरितं मया ।
तत्सब भगवन् विष्णो गृहाणाराधनं परम् ।
यत्करोपि यदनासि यज्जुहोपि ददासि यत् ।
यत् तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥
सर्वञ्चतदस्माभिर्विष्णुभक्तिप्रदीपे प्रपच्चितम् ।
इत्यग्निचिट्-वानपेयिनरसिंहविरचिते नित्याचार
प्रदीपे देवगृहसंस्कारनिर्माल्यापनयनम्नानस्त
तिनमस्कारप्रदक्षिणादिदेवकार्याणि ।
देवकार्यकालेऽपराधप्रसद्भायेत् तत्परिहाराय यनः कार्य ।
तयथा-
अपराधास्तथा विष्णोत्रिंगत् परिकीर्तिताः ।
यानैर्वा पादुकांपि गमनं भगवदग्रहे ॥
देवोमवायसेवा त अप्रणामस्तदग्रतः ।
एकहम्तप्रपामय तत्पुरस्तात् प्रदक्षिणम् ।
उशिष्टे चेय वायोचे भगयदयन्दनादिकम् ।
पादपमारणचाये तथा पर्यवन्धनम:

·इति सर्वस्य पितुनुद्दिश्य त्यागविधानात् । “भुनीत पिटसेवित".
परिग्रह एव विनियुक्तावशिष्टपरिग्रह इति नायमपराधस्तव ।
किन्तु निर्माल्य पुष्पदानादिवद्दोपान्तर तत्र । याद्धे अवलेहितस्य
श्राद्धदाने निषिद्धत्वात्। अवले हितस्य दानासम्भवेन तज्जातीय
तदुक्त जेमिनिना,-"अशेषत्वात्तु नेव
त्यतस्य पुरोडाशादे पूजान्तर
विनियुक्वार्थपर्यवसानात् ।
न दातव्यो यावपिण्डान
तिल्याचारप्रदीप ।
देवातिथिबलिदानानन्तरमपि विष्णुपूजार्थ खाशोऽस्तीति न
विनियोगावशिष्टत्व सर्वार्थाज्यादे वायदीतस्य शेषाभावेन यथा
धौवेण खिष्टकत्।
स्यात् सच्चीदानादशेपता।"
नेवेद्यतुल्यत्वेन निविष्टत्वादेवापरिग्रह । तत्परिग्रहो विनियुक्त
परत्वादय द्रव्यस्यैकदेशोऽन्यत्र
बालाग्निगुरुदेवेभ्य पिपाको
निर्वपेदिति वाक्यान्तराञ्च । पिण्डदानान्ते च
यत्किञ्चित्पच्यते गैहे भक्ष्य भोज्यमथापि वा ।
अनिवेद्य न भोक्तव्य पिण्डमूले कथञ्चन ॥
मिति स्वभोज्यस्य पिट वितत्वकथनाच्च ।
पिटपन्तु यो दद्याधरये परमात्मने ।
रेतोधा पितरस्तस्य भवन्तोत्यनुशुश्रुम ।
इति थाइशेपदाने स्यादेवापराध । एव "ततो ग्रहबलि इरेत्"
इत्यादिवचनान्तरात् पिटशेषादपि यलिहरणमिति ।
याडात् पूर्वम्,-
पिणोर्निवेदित सम्यक् देयेभ्यो जुहुयापि ।
पिसभ्य गपि तहेय फलस्यानन्त्यमथुते ।
कैवल

·नियाचारप्रदीप इति वाक्ये निदितपदस्य निवेदितजातोयपरत्वं निरिष्टिकविनि- योगनिषेधात् । वैश्य सावतभ्य येति प्रतिपत्तिविधानाच कल्पात इति यादपरिवेशकाल एव विष्णवे कल्पयित्वा निवेद्य याडोत्सर्ग- समाचार इति निवेदितयदस्य निरिष्टिकपरत्वे के मुतिवान्चायन सुतरां तजातोयस्य दानाविरोध इति समाचारः संगच्छते । परपामभिवादनमित्यत्रापि पृतीसत्येत्यनुषनः। भगवदभिमुख- मन्याभिवादने न विरोधः । केवल खाचार्यसविधान चाचाOयोप- संग्टह्य उपसंजिवेदाचायं मतिपधेदितरः । प्राचार्यस्थाचार्य- सविधाने अनेन न्यायेनाभिवाद्य तं निवारयेदित्याहुः । निज- स्तोत्र स्वस्तुतिः। अथ शिष्टाः,- महन्यहनि यो भत्चों गीताध्यायं पठेत् पुनः । हाविंशपराधांस्तु क्षमतऽस्य च केशवः ॥ । इति । तथा अपराधसहस्राणि पपराधगतानि च । पनेनन देवेगः नमते हेलयार्चितः । पाने,-- यः करोति हर: पूनां सप्पगम्नास्तिो नरः । पपराधसहस्राणि नित्यं हरति केगयः । इति । स्वान्दे-. पपराधाय ये प्रोता: 'पुराण के गाने । प्रो नामसहसे तु विनयं यान्ति कार्तिक । 10 परस..

·ટ निम्याचारप्रदीप । गारुडे,- कतापराधोऽपि यदा कृष्णस्य मुखदर्शनम् । मुच्यते नात्र सन्देह पापर्जन्मायते सत॥ अत्र चापराधस्यापि दुरितहतत्वाबामकोर्तनमपि तन्नाशोपाय । यत्तु भविथे,- दशापराधास्तीयेन धीरेण च शतात्परम् । सहन क्षमते दधा तेनाप्ययुत क्षमेत् ॥ इति तत् सूर्यशिवदुर्गापराधविपय न च विष्णुतोयम्रानादी। मौरमानफलस्य दशापरावक्षमादेरतिदेशफलस्यानतिदेशात् । तदुक्त जेमिनिना,- कर्मणस्वप्रवत्तित्वात् फलनियमकर्तृसमु दायस्यानन्वयस्तबन्धनत्वात् ।' एतेन सूर्यादेरप्येते हात्रिशदप राधा । अपराधचमालिङ्गादित्यवधेयम् । यत्तु वाराहे हानिश दपराधकीर्तन प्रायश्चित्तकीर्तनञ्च तत् गृहीतवराहपुराणीय- वैष्णवदीक्षभागवतपरम् । तथाहि,-शुद्धी भागवत शुचि मम शास्त्र वहिष्कृत्य अस्माक य प्रपद्यते । इति लिङ्गात् । तथाच तानि, राजान्न भक्षियोपसर्पण तत्र चान्द्रा यणतप्तकच्छसान्तपनानि । दन्तकाष्ठमखादिवोपसर्पण तत्र सप्त दिनानि दन्तकाठमखादित्वाकागणयनम। मैथुन गत्वा अस्नातत्य देवोपसर्पण तत्र वाह यावकाहार पिण्याकन पुनरूत्यह दिन मेरु वायुभक्षणम् । शव स्पृश्वाऽकृतप्राययित्तस्य भगवदुपसर्पण तत्र सप्तदिनमेकमान विरातमुपोष्ण पञ्चगव्याशनम् । पञ्चरात्र- गान मुशा प्रकारान्सप भगवत्पूजा तत्र मातम्यामेकमत नतो ·नित्याचारदीप । दिनववनुयोग्य पद्यात् पञ्चगव्याशनम् । रजस्वला स्पृष्ट्वा भलत- मानस्य विशु स्यगनं तत्र विराजमाकायशयनम् । अथवा एका- हारः । पञ्चदशदिनान्ते पञ्चगव्यम्। शवं स्पृष्टाछतमायश्चित्तस्य क्षेवेऽवस्थानं तब पञ्चदशदिनमेकाहारोऽन्ले पञ्चगव्यं पिवेत् । देवस्पर्शनकालेऽधोवायुविसर्ग: तन दिनवयं यावकभक्षणं दिनत्रयं कणभक्षणम् । देवकम्मकाले पुरीपोत्सर्गः तत्र दिनमेकं जले शयनम् । पञ्चरात्रमनधीत्य शास्त्रान्तरपठनं तत्र पञ्चदशदिन- माकागशयनम् । नोलवस्विं परोधाय भगवदुपसर्पणं तत्र पञ्च- चान्द्रायणं वराहोताचमनं कृत्वा देवोपसर्पणम् । तञ्चैवम्,- प्रामुखः पादौ प्रक्षाल्य यथाविध्याचम्य मृत्चयेण करी प्रचाल्य सप्तभि: प्रसूतिभिर्मुखं प्रक्षाल्य पादयोरेककस्मिन् पञ्चपञ्चाजलि- प्रसूतीर्दत्वा प्रसूतित्रयं पिवेत् । कराभ्यां मुखमुन्मृज्य प्राणायाममेक कृत्वा शिरसि ब्रह्माणं स्मृत्वा वारवयं तत्स्पर्शनम्। एवं दक्ष- कर्णस्य वारत्रयं स्पर्शनम् । ततो दक्षनासायाः । ततः सलिल- प्रसूलित्रयस्य प्रक्षेपः। अपराधं कृत्वा प्रायशित्तमकला भगवदुपसर्पणं महासान्तपनं तमकऋञ्च । क्रुद्धस्य चलचित्तस्य देवपर्यनं आकाशमयनं कुर्बाणः पष्ठे कालेऽनं भागवतामहेभ्यो भिक्षयित्वा भुनीत । निषिद्धपुष्पे- णाचनं तत्र मासमेकभन्नं दिनसप्तकं वीरासनम् । मासं चतुर्थकाले तपायसभोजन दिनवयं यावक दिनत्रयं वायुभक्षः। रखवस्तस्य देवोपमर्पणं तन पञ्चदशदिनान्येकभक्त दिनदयं वायुभव: दिनमकं अन्धकार दोपं विना स्पर्शन मन्त्रं विना घ मर्गन 1 जने वासः ।

·नित्याचारपदोपः। तत्र पञ्चदशदिनान्येकमतं एकस्था हादश्यामेकम ततो दिनं जलाहारस्ततो गोमूत्रसिद्धयवागूप्राशनम् । नीलव्यतिरिक्तकण- वस्त्रपरिधानेन भगवत्कमकरणं तत्र सप्ताह यावकभक्षणं विरात्रं सक्नग्रासभक्षणं विराव पिण्डवयभक्षणम् । अधीतवस्त्रेण भगवत्- कमकरण तत्र यावकेन बाई पिण्याकेन त्राहं कणभचत्यह पयोभवत्यह दध्याहारस्यहं पायसेन दिनत्रयं वायाहारस्त्यहम् । भुत्ला वराहमांस भगवदुपसर्पणं जलं पोवा सप्ताहावस्थानं अक्षार- लवणेन त्रिदिनं साभिथ तथा वाहं जलभचय सप्लेव सप्तपापाण- भक्षकः। समाहं पयोभन: । जालपादं भक्षयित्वा भगवदुपसर्पण जालपादः पतिविशेषः तत्र याज्ञवल्कान फलाहारण वाह अचारलवणं वाहम् । दिनत्रयं पयोभक्षी वायुभचो दिनत्रयम् । दीपं स्पृष्ट्वा इस्तावप्रक्षाल्य देवस्पर्शन तत्कम्मे करणञ्च तत्र पका- हादश्यां चतुर्घकालभोजन आकाशशयनञ्च । श्मशानं गत्वाऽनात्वा भगवदुपसर्पणं तत्र पञ्चदशदिनानि चतुर्थभक्तं प्राकाशशयनमेक- वस्त्रस्य कुशास्तरे। तत्र प्रभाते पञ्चगव्याशनम् । तैलनिप्पोड़नाव- शिष्टपिण्याकं भवयित्वा भगवदुपसर्पणं तत्र सतक्रयावकनैकदिन एकानपिण्ड जलञ्चैकदिने रात्री वीरासनं द्वितीयदिने राबावा- कायगयनं प्रभाते पञ्चगव्यागनम्। वराहमांसनैवेद्यदानं तत्र फलाहारः सप्तदिन मूलाहारः सप्तदिन समदिनं पायसाहारः तिताहारः सप्तदिनं यावकाहारः सप्तदिनं दध्याहार सप्तदिन सप्ताह चारवर्जितः । मद्य गृहीत्वा देवराहप्रवेशः तथा दीक्षितम्य ·नित्याचारमदीय । وع मद्यपान तवाग्निवणंतप्ते सुरापानम् । कुसुम्भशाकादान तत्र चान्द्रायरम् । पारक्यण वस्त्रेण नधूर्तन वा भगवत्कर्मप्रचार माघमासस्य शुलहादश्या पूर्वमष्टकालभोजन लला जलमात्रा हार प्रभाते पञ्चगव्याशनम् । विष्णवे नवान्न न दबा नवाबाशन विरानमुपवास एकरात्रमाकागशयनम् । गन्धमात्यान्चदला धूप दान तत्र शुलपक्षद्वादशीमारभ्य अष्टकालभोजन आकाशशयन प्रभात पञ्चगव्यम। उपानच्छद्रपदस्य देवरहप्रवेश तत्रैकरात्र- माकामशयन प्रभाते पञ्चगव्यम् । मेरोशब्दमझता भगवत्प्रबोधन शलादादश्यामाकाशशयनम् । प्रभूतमन्त्र भुना उद्गारयुक्तस्य भगवदुपसर्पण तत्र यावकेन वाह वायुभक्षस्त्यह तत्र आकाश- शयन कुभ प्रभाते पञ्चगव्याशनम् । असम्भृते देशे भूमौ कुशे भयन तत्र सच्चान्द्रायणाद्यशक्ती प्रत्यामायेनानुष्ठान गौता- ध्यायपठन पद्मपुष्पदानमप्यशतास्य सहस्रनामपठन सप्पमुख दर्शनम्। नरसिह निर्माल्यलङ्घनाद भग्नदिव्यरधारोहणासमथ सुमन्त प्रति नारदवाक्यम्,- अत अर्द्धन्तु निर्माल्य मा लड्वय महीपते । नरसिहस्य देवस्य तथान्येषा दिवौकसाम् ॥ अत्र हिजोच्छिष्टमार्जन प्रायश्चित्तमुक्त नारसिहे । नित्वाचारपदीये भगवदपराधा । {}) অবলিয়াধীন নক্সালিমাখন ও সুলতান स्थाने स्थाने वैषम्य दसते। वराहपुराणस्य 12-१२६ अध्याथा दूरव्या ।

·.. मियाचारप्रदीपः। अत्र “देवकार्यस्य सर्वस्य” इति वचनाद देवतासम्प्रदार स्थापि प्रघमभाग एव कालः । पवं पुष्पं फलं तोयं नैवेद्यं धूपदीपकम् । विलेपनञ्चाक्षतञ्च कोशवाय प्रयच्छति । तेन पुरखेन निवसेत् विशुलोके युगायुतम् ॥ इति सामान्यतः। विशेपतो विष्णुधम्में- पुष्पाणि च सुगन्धीनि मनोनानि च यः पुमान् । प्रयच्छति हृषीकेश म भागवत उत्तमः । इति। तत्तवाक्येश पूजाप्रकरणाद वहिरेव फनार्थत्वेन तत्तयविधानवाक्येन पूजासम्बन्धे फलसम्बन्धे वा वाक्यभेदा- पत्तेः पृयगेव गन्धविधानं फलाथै विधीयते । एवं गोभूहिरण्य- गृहयानामनदानञ्च तत्तत्फलार्यमेव । तल देवतायाः प्रति- सहीटवाभावेन ददात्यर्थस्य गौणत्वात् यत्र दद्यादिति यत्र वायेदिति यत्रानुलिदिति सर्वत्र तत्तद्रव्यपुष्पगत्वादि- विशिष्टपूर्जव फलाय विधीयते । न च पूजाया: पञ्चोपचारादि- नियमो देवताप्रीतिहतक्रियामात्रस्य पूजाभदायत्वात् । तदुक्त भारत, यदभक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवरचेंबरः मदा । इति । तयाच भहा, स्तुतैरपि हि पूजावाजायेत यजिवाथता । न च भहमते देवताप्रीत्वभावात् प्रीतिहतवं न पूजा. स्वरूप तथापि देवतामुनि कता प्रोतिजननयोग्या किया - इति ·नित्याचारप्रदीपः। पूर्जति प्रत्येकपुष्पदानं गन्धानुलेपनादिकञ्च पूजैवेति न दोषः । अन्यथा पुष्यस्य देहे दानं गन्धस्यानुलेपनञ्च न स्यात् । देवता- मुद्दिश्य त्यागमात्रेण दानविध्युपपत्तेर्देवताप्रतिमासम्बन्धी निथ्य- माणकः । सुवर्णरजतम्राहक्षेत्रादीनां साक्षात् प्रतिमाशरीरेऽनु- पयोगेऽपि तदरक्षण विधानादपहारे दोपाभिधानाच प्रतिमागरीरे द्वारान्तरेण तेषामप्युपयोगः । तथाच योगशिवीये चण्इतिहान- न्तरम्, यादेनं शिवद्रव्यं रक्षस्तिष्ठन् शिवान्तिके । वितानच्छतचिहानि वस्त्रभूषगवाहनम् । गोभूहिरण्यदासादि देवव्यमुदाहृतम् । भविष्यपुराणे च,- नाधिकारोऽस्ति विप्राणां भोमानां देवपूजने । भृत्वा भरतशार्दूल माधिपत्ये विशेषतः । इति । क्ष्माधिपत्ये देवभूमिप्रभुत्वे भौमानां मखेतरवाहापानां मूल्य ग्रहम्पेन नाधिकार इति मूल्यग्रहणं विना देवप्रभुत्वेऽधिकार .इत्युक्तं भवति। मखानान्तु वेतनपूर्वकमप्यधिकारः । देवालयेषु मयु वर्जयित्वा शिवालयम् । अधिकारः स्मृती राजन् भोजकानां न संशयः ।। इति भोजकपदवायमखाधिकारं दर्शयति । एवं गावरभाये देवग्राम इति तदुपजोविनां तत्र व्यवहारादभिधीयते इति । पन्यया त्या माधारयात् सपा व्यवहारः स्यात् । सदुपजीवि- व्यवहार पूजाविनियोगार्य एव तेन भूम्या दानमपि पूजेव।

·नित्याचारपदोप। केवल दानप्रावपठिताना दानेतिकर्तव्यतया अनुष्ठानसमाचार । देवद्रव्य देवतामुद्दिश्य त्यता व्यमिति यद्यपि लक्ष्मीधरेणोक्त तथापि त्यागोऽपि पूजेवेति न दोषः । तघाच मन्त्रदेवप्रकाशिकाया पूजा पञ्चविधा। अभिगमनम्। उपादानम् । इज्या। स्वाध्याय. । योगः। इति श्रीपञ्चरात्नेऽभिहितम् । तत्राभिगमन नाम सम्माजननिर्माल्यवहि करणादि। उपादान पूजासाधनसम्मा- दनम् । इज्या गन्धपुष्पादिदानम् । स्वाध्यायो मन्वजप । योगी देवताखरूपभावनेति। न चैवं पूजार्थ माटकान्यासादिकरण- प्रसङ्ग । तथा सपा त्रिविधा प्रीता तासामेका समाधयेत् । इति पञ्चोपचारदशोपचारपोडशोपचाररूपविविधपूजामधिकृत्य विधानेऽन्यत्र प्रसगाभावात् । अतिथिपूजादौ येनादरस्यावश्य- कत्वात् स्मार्तपूजादौ नेपामनङ्गत्वात् । अर्चित प्रतिग्टहाति अर्चिताय प्रयच्छति । इत्यादौ पुष्पादिदानमात्रेण पूजादर्शनाच्चेति । रणोताना येपा पूजाया न निषेधस्तेपा पूजायामपि स्यादेवा- पत्र दानप्रक- त्वम्। ]

·नित्याचारमहो।
(अघानुलेपनम् ।)
'चन्दनेनानुलिप्यनं चन्द्रलोकमवाप्नुयात् ।
मारीरमानसै दुःखैस्तथैवच विमुच्यते ॥
दत्वा मृगमदं मुख्य यशसा च विराजते ।
दत्वा जातीफनोदं कियासाफन्यमाप्नुयात् ॥
रम्यगागुरुधारेण अनुलिप्य जनाईनम् ।
मोभाग्यमतुलं लोके बलं प्राप्नोति चोत्तमम् ॥
तथा वकुलनिसिरग्निष्टोमफल लभेत् ।
वकुलागुरुमियेण चन्दनन सुगन्धिना ।
समालभ्य जगवायं पौण्डरीकफलं लभेत् ।
'न दातव्यं हिजयेष्ठ अतोऽन्यदनुलेपनम् ।
वाराहे,–'क'रं कुछमवैव गत तगरमेवच ।
रसच चन्दनचैव पगुरु गुग्गलं तया ।

·जिन्याचारप्रदोष ।
एतेविलेपन दद्यात् सुरभिश्व विचक्षण ॥
एतच पन्नाश्रवणात् पूजाविषयम् । तत्वधारमहितायाम,-
उगोरं कुडमञ्चैव मासी मलयज तथा।
तयाम्बुजच होवेर कुछञ्चागुरुमेव च ॥
गन्धस्यैतानि 'चागानि
इत्युक्त तदपि पूजाङ्गम् । विष्णु,-चन्दनागुरुकुझुमकर्पूरमृगमद
जातिफलवर्चमनुलेपन न दद्यात्। एतेषामेकेनापि गन्ध साद
गुखम् । न वेपामेकमपि परिहत्येव । गारुडे,-
कस्तूरिकाया वो भागौ चत्वारचन्दनस्य च ।
कुद्यमस्य वयसक शशिन स्थाचत समम् ॥
[ कर्पूर चन्दन दर्प कुडुमञ्च चतु समम् । ]
मर्चगमिति प्रोक्त समस्तरसवन्नभम् ।
विष्णुधम्म,-
कालेवक तुरकाञ्च रक्तचन्दनमेव च ।
नग्गा भवति रोगाय दत्तानि पुरुषोत्तमे ।
दारिद्रा पद्मक कुर्य्यादुगोर चित्तविभ्रमम् ।
(३)
ন্যানি
मानल्यमा नवतथा .
गरडपुराये-
Do its the portior bracketel
(a) D
. समत्तमरवदभम।

·अथ व्यजनम्। विष्णुधर्मोत्तरटतोयकाण्डे, अनुलिम्य जगन्नाथं तालबन्तेन वीजयेत् । विष्णुलोकमवाप्नोति पुरुषस्तेन कर्मणा । तेन कर्मणा व्यजनेन नबनुलेपनव्यजनयोः समुदितयोः फल- 'चामरयजयेद यस्त देवदेवं जनार्दनम् । तिलमस्थप्रदानस्य फलं प्राप्नोत्वसंशयम् ॥ [वपूजाप्रकतोभूतदीक्षापूजायां प्रपञ्चसारे कानिचित् पुष्पाण्यु का सुगन्धीनि मरूपाणि स्वागमोतानि यानि च । इति स्वागमोक्तपुष्पाणां विधानात् न च तत्तद्देवतागमे पूजा- झवेन यान्युक्तानि नेपामेव ग्रहणम् । खागमोक्तानीत्यविशेषी- पादानात् काम्यानामपि पूजाइलाविशेपास। भविष्यपुराणा- देरपि तत्तद्देवतायाः स्वागमत्वमेवाविशेषादागमपदस्य भास्त- परत्वादितिः। प्रव सूर्यप्रदेयानि,- 10} पामरवीजयद. Barris che portrud Urachccex? অনায় নাযোঘাত ঘদ্বিারা কি যাব यचाया रचितमपाधि पुर्वापसन्दर्भेष सह सम्बनिरपेक्ष शशिप्रोन मम्मान .-.

·६ नित्याचारपदीय । - भविष्यपुराप,- अयानुलेपन कला दिव्यगन्धः सुगन्धिभिः । वर्षकोटिगतं दिव्य सूर्यलोके महीयते ॥ गन्धानुलेपनं पुण्य हिगुणं चन्दनस्य च । चन्दानाचागुरु जयं पुण्यमष्टगणं नृप । कृष्णागुरो विशेषेण द्विगुणं फलमाप्नुयात् । तमात् शतगुणं पुण्यं कुद्यमस्य विधीयते ॥ चन्दनागुरुकर्पूरैः लक्ष्णपिष्टैः सकुझुमैः । भानोरङ्गं समालिप्य कल्पकोटिं वसेद दिवि ॥ सम्बोज्य तालवन्तन शुभगन्यैः प्रलेपितम् । दशवर्षसहस्राणि वीर मित्रपुरे वसेत् ॥ तालवन्तदानेन दशवर्षसहस्रं सूर्यलोकवासः । मायूरव्यजन- दानन वर्षकोटिंगतं वायुलोकाप्तिः । हेमरत्नरूप्यदण्डचामरदाने चामरहस्तस्त्रीमेवितस्य चिरं सूर्यलोकाप्तिः । अथ शिवस्य। अयमेव गन्धः सूर्यपदस्थाने शिवपदप्रक्षेपण शिवस्य चार्थ- वोधकः। इति शिवस्य । अथ व्रह्मगाः। सूर्यगन्ध एव सूर्यपदस्थान ब्रह्मापदप्रक्षेपण वनणार्थबोधकः ।

·अथ विष्णोः ।
नरसिंहपुराणे,-
चन्दनागुरुकर्पूरक हुमेरच्युताकतिम् ।
विलिप्य भक्त्या राजेन्द्र कल्पकोटिं वसेद् दिवि ॥
विष्णुधम्में,--
चन्दनागुरुकर्पूरकुडुमोशीरपद्मकः ।
अनुलिप्तो हरिभक्तया वरान् भोगान् प्रयच्छति ॥
चन्दनं सर्वतः येष्ठं लेपनं शीतलं शुभम् ।
भक्तन भगवान् विष्णुर्यवेनानेन लेपितः ॥
चन्द्रलोकं समाविश्य ततो विष्णुपुरं विशेत् ।
विष्णुधर्मे,-चन्दनेन चन्द्रलोकम् । मगमदेन ययः । जाति-
फलेन क्रियासाफल्यम् । अगुरुसारेण सौभाग्यम् । वकुलनिया-
सैरग्निष्टोमफलम् । वकुनागुरुमियचन्दनेन पोण्डरीकफलम् ।
सबरकोक्षरसमेधफनम् ।
वाराहे,-
कपरं कुछमञ्चैव शक्तं तगरमेव च ।
रमञ्च चन्दनव प्रगुरु गुग्गुल तया ।
एतर्विलेपनं दद्यात् सुरभिर विचक्षणः ॥

·अथ दुर्गायाः। भविधे,- चन्दनागुरुकर्पूरैर्यस्त दुर्गा प्रपूजयेत् । स तु वर्पयत दिव्यं शनालोके महीयते ॥ तवा गन्धानुलेपनेन ज्योतिष्टोमफलम् । कृष्णागुरुणा वाजपेय- फलम् । कुगुमेन गोसहस्रफनम् । चन्दनागुरुकर्पूरकुडुमैः स्स वापिट विलिय कल्पकोटिपर्यन्त वर्गः। विलिता पूजयेद् दुर्गा गन्धपुष्पाधिवासिताम् । तालटतेन सम्बोज्य महामवफलं लभेत् ॥ इति नित्याचारप्रदीपेनुलेपनानि । अध पुष्पाणि । सूर्यस्य ।

·नित्याचारमदोप 1 ६. आत्मारामोद्भवैर्वापि पुष्पैः सम्यूजयेद रविम् । पुष्पजातिविपेण लभेत् पुण्यं शताधिकम् ॥ इति । दवा दश सुवर्णस्य निकस्य लभते फलम् । करवोरे सधैकस्मिवर्काय विनिवेदिते ।। अत्र पुप्पैः सम्पूजयेदिति स्पष्टविधिना पच्यमाणसवपुष्याणा पूजागवावगमः। पुष्पजातिविशेषेणेत्यादिना तेषामेव फल सम्वन्धः। नचाश्रयलाभः । उपक्रमे पूजामनूद्य पुष्पविधान. मुपसहारे च स्वयमुत्याय पुष्पाणीति पूजाविधिमध्येऽपि मुकुलै- चियेद्देवमित्येवं पूजाविधानात् कथम्भावानुस्मृतिरूपप्रकरण- प्रधानवियभावेऽपि सद्भावात् प्रकरणादाययलाभसम्भवात् । तत्र यथा “भूयस्तेनोभयथुति" इति नित्यज्योतिष्टोमस्य यजुर्वेदोत्पन- खेन सामवेदे तदविधभावेऽपि प्रकरणम् । तदुक्तम्,-- परप्रकरणस्थानामने शुत्यादिभिस्त्रिभिः । ज्ञाने पुनय तैरेव सन्देशेन तदिप्यते । इति। नचैव फलश्रुतेरङ्गस्यस्य जुहपर्णमयोन्यायेनार्थवादस्वम् । “फलन्तु तप्रधानायाम्" इत्युदिशा फलविधिवप्रतीतः। एवं कामगन्दतुल्यनिर्देशात् यथा खादिरं वीर्यकामस्येति सयोगप्रया विधि: (तथा) स्मृतिवाको फन्न प्रायुयादित्यादिगन्दरेव फलविधि- यदा त नान पूजामकरणमितिपक्षस्तदा गुणफन- मम्भवात् तत्तत्पुष्पपूजनमेव फलाय विधीयते । प्रतीतिः। ०७ ·नित्याचारप्रदोष । तथा च नियपूजाकाल विनापि प्रातरप्येतानि पुष्पाणि देयानि । तत्र करवीरपुष्पदाने दशसुवर्णनिष्कदानफलम् । जाती- वकुल पाटनखेतमन्दारसितपद्मनागकेशर-चम्पकमुन्नागमुद्रास्तत्- समाः । अर्कपुष्येण सूर्यलोकप्राप्तिः। करवीरसहस्रेभ्यो बिल्व- पत्रमधिकम् । बिल्वपत्रसहस्रेभ्यः पद्ममेकम् । पद्ममहसाद वकपुष्पम् । तसहस्नात् शमीपुष्पम् । बहतीपुष्यं कुडमपुष्पञ्च शमीपुष्पसमम् । तत्सहस्राबीलोत्पलम् । रतोत्पलसहस्रा- नीलोत्पलशतम् । रक्तकरवीरथ पूजने कल्पकोटिशतञ्च सूर्य- लोके वासः । सर्चपुष्पेषु मान्नाया वखफलं द्विगुणम् । तथा, मालती मल्लिका चैव तथा काशोऽतिमुक्तकः । पाटली करवीरच जया पारन्तिकेति (१) च ॥ कुनकस्तगरयैव कर्णिकारः कुरुण्टकः । चम्पको रेतकः (१) कुन्दो बाणो वदरमालिका ॥ अयोकस्तिलको लोध्रस्तथा पैनाटरूपकः (१)। शतपत्राणि चान्यानि वकाद्यानि विशेषतः ॥ अगस्तिकिंशकौ तहत् पूजार्थ भास्करस्य च । बिखपत्र शमीपत्र पत्रं भृङ्गरजस्य च ॥ तमालपत्रं च तथा सदैव तपनप्रियम् । तुलसी कालतुलसी तथा रनल चन्दनम् ॥ केतकोपुष्पपवञ्च सास्तुष्टिकर रवेः । EI रनोत्पल पहननीलोत्पलगतरकारपोरेच पूबने (२)" वेतीपालपुष्पच.

·निवाचारदीपः। ६॥ । अितितको माधवी। कुरुण्टकोन पोताखानः । केतकी पत्रदानमपि । एतेषां मालत्वादीनां फलयवणाभावात् पूजाया- मेवाङ्गत्वम् । एवं पुष्पाभावे पत्राणि पवाभावे फलानि फलाभावे ढणगुल्मौपधोः । इत्यपि पूजाविषयं न फलार्थम् । केशकोटावपन्न- भोर्सपर्युषितस्वयम्मतितमुकुलवर्जनं तु पूजायामिव फलार्यपुष्य- समर्पणे इति। ततस्तु,- मुदगराणि कदम्बानि रात्री देयानि भानवे । दिवा पाणि पुष्पाणि दिवारात्री च ममिका । प्रहरं तिष्ठते जातो करवीरमहर्निशम् । न निर्माल्यतां यातीत्वः। अन्येयु यावद्गन्धानुत्तिः । ततः पूर्वमुहरणे तु ब्रह्महत्याफलं महारोरपपातः । सूर्यस्योपरि पुप्य- मण्डपकरणे सूर्यलोके सर्वोपरि वासः । नानापुष्पैः सूर्यग्रह- मण्डने भक्षयं कान रमते। स्वयमुत्पाद्य पुप्पाणि सूर्यपूजने सूर्यतुष्टिः। स्वर्णपद्मदाने कल्पान्तमिन्द्रासने यासः । वाणि पुप्पाणि । देवीपुराणे,- सूर्यस्य नगरं तथा। वर्जयेदित्यर्थः । भविषे,- कुमनोन्मत्तक करी तयाच गिरिफर्णिका। गिरिकर्षिका पपराजिता। तयामान: पुष्पनाचनीयो दिवाकरः।

·अथ शिवस्य पुष्पाणि । भविष्यपुराणे,- पुष्पररख्यमम्भूतः पर्वा गिरिसम्भवै । अपर्युपितनिरिछट्टै प्रोचितैर्जन्तुवर्जिते । पामारामोदभवर्षापि पुप्य. सम्पूजयेत् शिवम् । अन पूर्ववदेव पुप्पाणा भविष्यपुराणोक्ताना पूजाभव गुणा- फलसम्बन्धया अर्कपुष्प तथैकम्मिन् शिवाय विनिवेदिते । दश दत्वा सुवर्णस्य यत्फल तदवाप्नुयात् ॥ तत्फल गिवलोकवास । अर्कपुष्यसहस्रतुल्यफल करवीरस्यै- कस्य दाने । जातीपाटलविजयखेतमन्दारसितपद्मानि करवीर समानानि। करवीरसहस्रतुल्य बिल्वपत्रम् । बिल्वपत्रसहस्र- तुल्य सहतीपुष्पम् । वृहतीपुष्पसहनतुल्य द्रोणपुप्पम् । द्रोणपुप्म- सहमतुल्यमपामार्गपुष्पम् । तत्सहस्रतुल्य कुमपुष्पम् । तत्सहस्रसम 'शमीपुष्पम् । तत्सहस्रतुल्य नीलोत्पलम् । नीलोत्पलसहस्रसम रतपद्मम् । तत्सहस्रतुल्य वकपुप्पम् । वकसहस्रसम धूस्तूरम् । 'नागचम्मकपुबागा धूस्तूरकसमा स्मृता । तया अखण्डबिल्वपत्रै शिवलोकमहि(त)त्वम् । धूस्तूरे!लक्ष- फलम् । वृहतीपुष्पैगवायुतफलम्। अशोक खेतमन्दार कर्णि- (1) E F शमीपतम्। (२) F F नागपङ्कजपुत्रागा. D Omits ti o portion liucketed । .

·नित्याचार हो । कारवक करवीराकमन्दार अमीतगरकपरैर्यधालाभं पूजने स्ट्र- कन्याममाको पुष्यमालायुक्तसूर्यकोटितुल्यविमानेन सूर्यलोके महोयते। खेतमन्दारः प्रसिद्धः। अपरो मन्दार: पारिभद्रः । स्कान्दे अर्क-करवोरविल्ववकैलिशपूजने दिव्यवर्षशतं स्वर्गः । भविष्यपुराणे शिवस्योपरि पुष्पमण्डपकरणं सोपरि शिवपुर- वासाय । शिवग्रहस्य पुष्पमालाभिर्मण्इने अक्षयलोकप्राप्तिः । मालाभि लिङ्गवेदोवेष्टने देवीपुत्त्वम् । देवीपुराणे वैशाखे मालया पूजा ज्येठे पद्मेन पापाढ़े विलकलहारीः थावणे नव- मानिकाकदम्बयम्पकै र्भाद्रपदे भाखिने पद्ममालिकया कार्तिके शतपत्रिकया मार्गशीर्ष नीलोत्पलेन पुषे वककुझकय माघे कुन्दकुमुमैः फालाने मरुवकः चैत्रे शतपत्रः पूजने सब्र्वकामाप्तिः फलम्। तया,- पञ्चाधरण मन्त्रेण बिल्वपत्र; शिवार्चनम् । करोति यया यन स गच्छेदेखरं पदम् ॥ छयाटम्यां विपरखण्डैरर्चने ब्रह्महत्वापायचयः । कृष्णचतुर्दश्यां विखदलार्चने पृोदानफनम् । तुलसीदन्तदानेन मनोवाकायजन्यपापचयः । प्रय थियमागच्छन्मोक्षं धूस्तर कम्य त । नीलोत्पनर्भजे भोगान् प्रानं मनिफया नभेत् । फुन्दः सुपुत्रनाभ स्वादुमग पपो भयेत् । पूजयेत्यतकामम ऊना परमेरम् । माघ- ·नित्याचारमदीप । . - वक्ष्यमाणकेतकीनिषेधः पूजाविपय. । सुनिपपदाडिम- कुष्माण्ड कर्कटि-रतचित्रककोकिलाक्ष-कोविदारपुष्पाणि पूजा- हानि पृथक्यानि। तथा केयरवकुलगिरिकर्णिका काथपुष्प- मन्दारापराजिता -कुनक-महिनी-उशीरतगर-कुरुण्टक शिंशयो- दुम्परजया-यन्नवक्षपुष्पकुसुम्भ-कुडम-नोलकुमुद-रतोत्पल-स्थल- पद्मानि निर्दिश्य हामि शिरसा देवि यो मे भत्त्या निवेदयेत् । इति वचनात् पूजाङ्गानि । गिरिकर्णिका अपराजिता खेता नीला च जया कुटज.. तथा स्कान्दे,- तुलस्यगस्त्यपुष्पाणि गुरुकुन्द सुकुन्दकम् । अशोक: किशुकश्चैव शस्तं शङ्करपूजने ॥ अत्र बहत्कुन्दसुकुन्दयोर्विधिः। भविष्ये कुन्दनिषेधस्तदितर- कुन्दपर'। केतकी प्रतिमुक्तथ कुन्दो यूथी मदन्तिका। शिरीपसर्जबन्धूककुसुमानि विवजयेत् ॥ झोलपत्रकुसुम करनोतरुभवम् । वैभीतकानि पत्राणि कुसुमानि यिवर्जयेत् ॥ पाकोलः । आइति प्रसिद्धम्। श्रीपुष्प जवापुष्पम् । निर्गन्धान्युग्रगन्धानि समानि विवर्जयेत् । पुष्पाला पवाणि पवालामे. फलानि फनालाभे टपगुलीपधि विधान पृजाम्।

·नित्याचारप्रदोष । 3 भविष्य,- धूस्तूराणि कदम्बानि रात्री देयानि शङ्करे। दिवा पाणि पुष्पाणि दिवारात्री च मल्लिका । पुष्पफनविधानवाक्यशेयोऽयम् । तेन न परिसंख्यादोषः । प्रहरं तिष्ठते जाती करवीरमहर्निशम् । - अध विष्णोः। नरसिंह- पुष्पैररण्यसम्भूतः पवैर्वा गिरिसम्भवः । भपयुपितनिश्ट्रैिः प्रोचिजन्तवर्जितः ॥ पामारामोद्भवैर्वापि पुष्पैः सम्पूजयेहरिम् । पुष्पजातिविपेण भवेत् पुण्यं विशेषतः। तप:योनगुणोपते पाने वेदस्य पारगे। दश दत्वा सवर्णानि यत्फलं लभते नरः। तत्फलं लभते मत्यों हरे: कुसुमदानतः । पत्र प्रथमं पूजाइत्वेन पुष्पमरखसम्भूतमामारामोदयच विहितं पुनः काम्यं कुसुमदान च विहित हरेः कुसुमदानत इति। रुप पुमापि सिरा ·नित्याचारदीप तेनाकाहाविच्छेदात् 'प्रकरणादानं नास्ति नेन वक्ष्यमाणफल- वाक्य विगेषपुष्पपूजनादेव फलप्रतीतिः। न पूजायां गुणफलम् । केवलं स्वागमोतानि यानि च इति प्रपञ्चसारोतोः पूजाङ्गत्वमप्येपा- "मुकमेव । तथाच नरसिंहे,- द्रोणपुष्पे तथैकस्मिन् केशवाय निवदिते । दश दत्वा सुवर्णानि यत्फलं तदवाप्नुयात् ॥ द्रोणपुष्प वादिरशमीपुप्प बिल्वपुष्यनन्दाव ख्यपिण्डोतकरताकर. वीर ["खेतकरवीर ] पलाशवकुलकुमपुष्पनवमालायदवायने आलाख्यपुय्पचम्प काशोकमेवती'कुन्दमालतीविसन्ध्यारक्त विसन्ध्या- खेतकुन्दशतपत्रमन्निकाजातीपुष्याणां पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरं सहस्रगुणफलम् । सुवर्णदानफलतारतम्येन विष्णुलोकवासतार- तम्यम् । जातीपुष्पसहस्रग्रथितमालादाने "कल्पकोटिशतं विष्णु- पुरे वासः । [ तथा ] अपामार्गभृङ्गराजखादिरशमौदूळाकुश्श- दमनक बिल्वपत्रतुल गोपत्राणामुत्तरोत्तरप्रायस्य "मुक्तम् । एतेषाञ्च यथालथैः पत्र योऽभ्यर्च येद्दरिम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥ D. प्रकरणादात्रयदानं नासि । (२) वाक्य पुष्पविशेषपूजनादेव . • मशन। (8) Y. सपासादिचण्डमा पुग्म ) विल्व पुष्मा मानन्दा. (w Y. Omits the portion brechated (६. कुमक मालताविसस्य रविश्य देत. (1) D कसकोटि सहसयतञ्च (1) Omits the portion brachte (EY तषाच- (e) D.

·नित्याचारमदीप
तथा-
मलिका मालती जाती केतकाशोकचम्पकैः ।
'पुत्रागनागवकुलैः पद्मरुत्पलजातिभिः ।
एतेरन्येश कुसुमैः प्रशस्तरयुतं नरः ।
अञ्चयन् दशसुवर्णस्य प्रत्येकं फलमाप्नुयात् ।
पूजने एतेषां पुष्याणां 'दशसुवर्णफलमुक्ता
एतथ नित्वं हरिमर्य भक्त्या
नरो विशडी हरिमेव याति ।
इति प्रत्यहं पूजनफलमुक्तम् ।
केतकीदानं फनायें विहितम् । एवक्ष वामनपुराणे केतकी-
निषेधो नित्यपूजाविषयः ।
वक्ष्यमाणवाक्यैः काम्यपुष्पेणार्चन विधीयते । तधादि
'स्कान्दे,-
आवर्तनापि चैकन पग्नेन मधुसूदनम् ।
यदा कदाचिदभ्यर्थ 'नरो विष्णुपुरं व्रजेत् ।
अपराधसहस्राणि अपराधगतानि च ।
पग्रेनकेन देवेम, चमते हेलयार्चितः ।
पुनागनाग.
(२) १. समर्थमुद्धा।
1) यह बमोदरान
(a) 1. गम्मेन पुष्पा.
४ मन्दरा
(0. मो.

·६॥८ निवापारमदीपः। तथा 'पद्मनैकनार्चने वर्षायुतमहनपापक्षयः । सुवर्ण केतकीपुप्प यो ददाति जनाइने । कोटिजन्मार्जितं पापं हरते गरुड़ध्वजः । एकपत्रापि केतक्या यदा सम्पूज्यते हरिः । पूजितो हादशाब्दन्त 'केशवस्तस्य तुष्यति । केतकीपत्रपुष्यच सद्यष्टिकर हरैः। एतेनाखण्डपुणरूपेण पवरूपेण च देयत्वमुत्तम् । विष्णुधर्मोत्तरे,- नीलोत्पलगतं दवा 'अग्निष्टोमफलं लभेत् । पौण्डरीक सहस्रेण राजसूय लक्षदः ॥ नीलोत्पलसमं दानं चम्पकस्य प्रकोर्तितम् । मल्लिकापुष्पजातीनां 'यूधिकायास्तथैवच ॥ तया कुनकजातीनां फलं तहप्रकीर्तितम् । तथा रक्तपग्नेकदानं स्वर्णमासदानफलम् । शतदानमग्नि- टोमफलम् । सहनेछ 'सूर्यलोकप्राप्ति [ 'लण विष्णुलोक- प्रासिः । तथा कुमुदैकदानं रूम्यमासकदानफलम् । कुमुदपतन चन्द्रलोकः । सहस्रेण यथेटा गतिः । लणाखमेवफलम् । (1) Y पझेनकेनानेन इर्षा . {२} D केशवस्तस निषितम्। Y. केपवनेन निशितम् । (३) Y दनिटोमफनम् . (al Y. फर बहीनिलम् । (OY सूर्यबोकानि (६) Y. Omits the portion bracketed,

·नियाधारमदीपः।
जातीपुष्पसहस्रेण यथेष्टां गतिमानुयात् ।
खेतहीपमवाप्नोति लक्षपूजाविधायकः ॥
करवीरस्य पुष्पेण रोनाथ सितेन वा।
मुकुन्दस्य
चैकेन
सम्पूज्य गरुड़ध्वजम् ॥
यावच्चन्द्रश्च सूर्यय 'स्वर्गीभूत्वा ततः पुनः ।
पुरं नारायणं याति सत्यमेतन्मयोदितम् ॥
जातीभिमल्लिकाभिय पुन्नागैर्नागचम्पकैः ।
श्रीपति सक्दभ्यर्य धियं पूर्णामवाप्नुयात् ।।
चम्मकैनन्दकावः कुमुदय कुरुण्टकैः ।
वालय शतपय माधवैः कुसुमैः शुभैः ।
'प्रकाले वाम्यभत्तवा वा तयामन्त्रपूर्वकम् ।
सम्पूजितो तृणां विष्णुः सबान् कामान् प्रयच्छति ।
किं पुनर्भक्तिपूर्वन्तु मन्त्रपूर्व सनातनम् ।
अर्चयन् कुसुमेरेमि मुक्तिभागीति भाष्यते ॥
'कुरुण्टकः पोतानानकः । वालं कुरुवेलितिविख्यातम् ।
जवापुष्यः : पुमान् भक्त्या सम्पूज्य गरुड़ध्वजम् ।
उत्तमा गतिमानोति प्रसने गरुड़ध्वज ॥
.
(3) D. स्वर्गभूत्वा
(२) Y. चम्पचन्द्रव (घ) कुसुदेश,
t) Y. यका वायभकळ .
taY, भाव्यते।
(UP. तेव कुरष्टका अम्बारक।

·नित्याचारमदीप ।
एवञ्च जवापुष्प विष्णुपूजामाचे सर्वमूतौ देयम् । तथाच
'वामने विष्णुमूर्तिमावदेयमित्युक्तमिति वच्यते । तेन
यो जवाकुसुमैकेन नारसिहमथापरम् ।
जलशायिनमभ्यर्थं सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥
इति फलविशेपार्धम्।
अष्टवर्यमवाप्नोति स्थलपमेन चार्चने ।
अचिरात् ज्ञानमाप्नोति वकयुष्पार्चिते हरी ॥
सर्वलोकाधिपत्यञ्च चम्मकेन प्रयच्छति ।
हन्यात् शोकमशोकेन पूजितो देवकीसुतः ॥
अगस्त्यैरसितः शुलैः प्राप्तीति परमं पदम् ।
मेवतीकुसुमेधान्येथिकाकुसमैस्तथा ।
अतसीकुसुमरीव पाठलीतरुसम्भवैः।
अशोककुसुमैरीव तिलकोद्भवपुष्पकः ॥
पारन्तीकुसुमैश्चैव कुसुमैः 'कुटजोदभवः ।
नारायणं समभ्यर्थ चिर खगै महीयते ।
पारन्ती रगिणी।
कर्णिकारः सकल्हार स्तथा नीः कदम्बकः ।
गोकर्णनागकर्णाभ्या वकुलस्तगरैस्तथा ॥
[नागकर्णः पताशय ]
1) वामनपुराणे।
Omts the routioulinkcied

·नित्याचारप्रदीपः।
६२१
अर्जुनैर्हरिमभ्यर्च सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।
मालत्या स्वर्गमाप्नोति 'वकुलैश्च कुलोबतिम् ॥
मल्लिकाभिः श्रियं दद्यात् कुलानामेकविंशतिम् ।
याटलः किनरो नागगरैर्गद्यकाधिपः ।
विष्णोबन्धुत्वमाप्नोति बन्धूकेनार्जिते इरौ।
हिन्तछुरिकाभ्याञ्च मण्डलेशत्वमाप्नुयात् ॥
शरब्बीमयैः पुष्पैस्तथा काशसमुद्भवः ।
भुवनेशमलसत्य विष्णुलोकं ब्रजेवरः ॥
पुरन्ध्रिपुष्पैः सन्तोपं याति चक्रगदाधरः ।
"विष्णुधर्मे,-
पुरन्ध्रिपुष्पं यो यद्यादेकमप्यथ पण्डितः ।
तिलप्रस्थप्रदानस्य फलमानोत्यसंशयम् ॥
पुरन्धिमञ्जरीपुष्पसहस्रेणार्च येद हरिम् ।
अग्निष्टोममवाप्नोति कुलमुद्धरते तथा ।
कर्पूरपटवासन पुरधिपरिवासिताम् ।
महारतकरतेन तथा सूत्रेण निम्भिताम् ।
मालां पुष्पसहस्रेण यः प्रयच्छति भक्तितः ।
अखमेधफलं तस्य नान्न कार्या विचारणा,
(1) वकुले सुकुडोनतिम् ।
(२) Y विवृत्तारिकाभ्याञ्च ।
(३) Y. शरद्भवामयः पुष्पलथासकुशोद्भौ ।
(e) Y विष्णुधर्मोत्तरे।
(५) Y कुलसारखे तथा।

·नित्याचारप्रदीप ।
गतेन वाजपेयस्य लक्षण सकलकतो. ।
मालत्या एकपुष्पेण प्रीत क्रतुशतेन च ॥
अदला केशवे मालां मालती नैव धारयेत् ।
विणगभष्टमालत्या धारये सुमहत् फन्तम् ॥
बिल्वपत्ररष्टशतैः पूज्य विष्णुपुर व्रजेत् ।
शमीपत्रः सर्वकाम भृगराजैर्जगदवशम् ॥
दूर्बयागस्वपय यौदेव्या विष्णुयोषिता ।
तमालेरयुत पूज्य नर पापात् प्रमुच्यते ।
टूबंया चन्द्रलोकाप्ति कुछ सप्तम्रिसविधौ।
'दमनमरुवाभ्याञ्च वासुदेव व्रजेवर ॥
सहा च सरभिथैव जाम्बूकश्च यव तथा ।
"कद्भार देवमाता च सुरमयमहौषधी.
वणयः पत्रिकाः प्रीता एताः खपुरदायिका ।
केतक्या वासकस्यैव छप्णदुर्भरकस्य च ॥
[अपामार्गस्य द्रोशस्थ तगरस्य कुण्डिक स्य च ।
पिप्पलस्य च दर्भस्य पत्र तुष्टिकर हरेः ।
कार्तिके विल्वपत पूजनान्मुक्तिभाग भवेत् ॥
वसन्ते दमनः पूजा कता कस्पगत भवेत् ।
सहकारस्य मन्त्र- गोफोटिफनमाप्नुयात् ॥
11)Y
दमनबमरदाभ्यास.
(३) महार देवता मा परमभ्य महीपभो ।
(1) D
Onuts the portion brickcc
.

·नियाचारपदोप।
६.९
अम्बानबीजयूराणा पत्राणि च निवेदयेत् ।
। पूजासु वासमञ्जयों 'दयितास्तस्य नित्यशः ।
तिलधेनुसहस्त्रस्य फलं स्थाई बोधिपल्लवैः ।
तया,- यत् फलं सर्वपुष्पेषु पुण्यं पत्रेषु नारद ।
तुलसीदलेन तसर्व प्राप्यते केशवार्चनात् ॥
'तुलसीपत्रिका यत्र तत्र सबिहितो हरिः।
कृष्णं कृष्णतुलस्या संपूज्य विष्णुपुरै वसेत् ॥
सुवर्णमणिपुष्यैव प्रीतो भवति नाच्युतः ।
तुलसीदलाईभागेन यथा प्रीयेत केशिहा ॥
समञ्जरीदलयुका तुलसौ संभवेत् क्षिती।
कुर्वन्ति पूजनं भन्या हतार्थास्ते कलो युगे ।
तुलसीदललण योऽर्चयेद धारकाश्यम् ।
{ जन्मार्जितसहस्रस्य पापस्य कुरते क्षयम् ॥
वज्र्य पर्युपितं पुष्यं वयं पर्युपितं जलम् ।
न वर्ण्य तुलसीपत्रं न वय जाहवीजलम् ॥
रहताति तुलसीपत्नं शुष्क पर्युषितं हरिः ।
तब मन्त्रः,-1
तुलस्यभूतनामासि सदा वं केशवप्रिये।
केशवाथै चिनोसि त्वां वरदा भव शोभने ।
.
(१) ! देवताक्षण
(RY उलसीवारिका यल.
वेषधार्थ.

·६२४
मित्याचारप्रदोष ।
वदङ्गसम्भवैर्देव पूजयामि यथा हरिम् ।
तथा कुरु पवित्रागी कलौ मलविनाशिनी ॥
मन्वेगानेन यः कुर्य्याद ग्रहीत्वा तुलसीदलम् ।
पूजनं वासुदेवस्य लक्षकोटिगुणं भवेत् ॥
[तथा,]-न छिन्यात् सर्वथा विहान् द्वादश्यां तुलसीदलम् ।
पुत्रमर्थ तथा स्वर्ग 'विष्णुभक्तिञ्च चिन्तयन् ।।
उपोप्य तुलसीपत्रः सम्पूज्य नरकेशरिम् ।
द्वादश्या तत्पदं 'यायाच्छेदने तत्पदयुतिः ।
लोभान्मोहाद भयाद वापि हादश्या तुलसीदलम् ।
छत्तु समुच्चयेद यस इम मन्त्रमुदीरयेत् ॥
त्वदने सर्वतीर्थानि बयि देवो जनाईनः ।
अतस्त्वां विचिनोम्यद्य पूजनार्थ हरेस्तथा ।
क्षमा कुरु पवित्राङ्गि भक्तत्व समजायताम् ॥
(तथा,)- तुलसीदललग्नेन चन्दनेन जनाईनम् ।
विलेपयन्ति येऽत्यन्त लभन्तेऽचिन्तितं फलम् ।
तुलसीगन्धमाघ्राय पितरतुष्टमानमाः ।
प्रयान्ति गरुडारुढ़ास्तत्पदं चक्रपाणिनः ।
याई च तुलसीदान पितृणां टप्तिकारकम् ॥
(3 D.Omits the portion bracketcu,
(1) Y. विष्णुभरि विपिनयन ।
(1) D. यानि वेदक तत्परच्युति ।
(a) ! सपिभनाईन ।

·नित्याचारप्रदीप ।
तथा सर्वपुष्पेषु,-
शतं स्यान्मुक्ताके पुण्य सहसं संस्कृते फलम् ।
सजि लक्षगुणं प्रोक्तं माला कोटिगुणोत्तरा ।
प्रतिमामानमानेन मालामेकां सुगुम्फिताम् ।
आरोप्य निखिलदेववन्द्यमानो दिवं व्रजेत् ॥
योऽपि दूरात् समादृत्य पुष्पाण्यपि च पत्रिकाः ।
महापथं समारुह्य पूजयेद देवता वुधः ।
मर्वपापक्षयस्तस्य तत्क्षणादेव जायते ॥
'स्वर्णपुष्षेण चैकेन मुक्ति सम्पूज्य चाप्नुयात् ।
किं पुना रनमुक्तादिखचितं स्वर्णपङ्कजम् ।
आरोग्य प्रतिमामूट्टि पूजयन् सिद्धिभागिति ॥
स्कान्दे,-
स्वर्णपुष्पार्चितो यस्य रहे तिष्ठति केशवः ।
'तस्यैव पादरजसा गुदाते क्षितिमण्डलम् ॥
वस्त्रनिर्मितपुष्पच पूजयित्वेष्टदेवताम् ।
साधयेदीप्सितं कामं सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥
अस्त्राभ्युक्षणतः शर्वेद वस्त्रपुष्प दिने दिने ।
कविमाण्यनुलेप्यानि गन्धेनापि सुगन्धिना ॥
एवञ्च खणरवपुष्ये ऽपि गन्धलेपनम् ।
s
(Y वर्षख पुष्पैकेन .
(२) Y सिदिमागमवेत् ।
(३) Y, तस्यैतत्पादरवसा
(9) 1. सुवर्णरत.
.

·र
-
नित्वाधारमदीप
यावच्चन्द्रय सूर्यय यावत्तिष्ठन्ति देवताः ।
'न निर्माल्य भवेत् पुष्प स्वर्णरत्नविभूपितम् ।
मथा अग्निपुराणे,--
तमालामलको 'पुष्प शस्तं केशवपूजने ।
प्रवालैः शचिभिः लक्षण लेन प्रोक्षितैर्वने ।
वनस्पतीमा सर्वेषां तथा टूम्बाग्रपल्लवैः ।
विष्णुधर्मे,-
धर्मार्जितधनकोते यः कुर्यात् केशवार्चनम् ।
उद्दरिष्यत्यसन्देई सप्त पूर्बान परावरान् ॥
पञ्चविशत्यतीताय पञ्चविंशत्वनागतान् ।
उहरेदात्मनो वंशान् नात्र कार्या विचारणा ॥
य,-
समित्पुष्पकुयादीनि वामणः स्वयमाहरेत् ।
शूद्रानोते. क्रयक्रोत: कम्म कुर्वन् व्रजत्वधः ॥
इति क्रयकीतशूदानीतनिन्दनं तदरहितखाहरणप्ररोचनार्थम् ।
उदितहोमप्रशसार्थमनुदितनिन्दावत् ।
खारामस्यैश्च सपून्य फल स्यादेतदेव तु ।
एतत्पञ्चविणकुलीहरणमित्यर्थः ।
1) निम्माल्य न भवेत् ।
११)
पलम.
VY मंचमवाबिने।

·निवाचारप्रदीपः।
११७
परयादाहतैः पुष्पैः सचान् कामानवाप्नुयात् ।
'अकामः स पुनोति तद् विष्णोः परमं पदम् ।
वाद्यपुष्यसहस्राणां सहस्रायुतकोटिभिः ।
पूजने यत् फलं पुंसां मानसैकेन तसमम् ।
नारदपञ्चरात, --
मालतोवकुलायोकसेफाली नवमालिका।
अम्लानं तगरात्यञ्च मल्लिका मधुपिण्डिका।
यूथिकाषपदं कुन्दं कदम्ब 'शिखिपिङ्गलम् ।
पाटलौ चम्मकं हृद्यं लवङ्गमतिमुक्तकम् ॥
केतकं कुरुवकं विल्व' कल्हार वासकं हिजाः ।
पञ्चविंशतिपुप्याणि लक्ष्मीतुल्यमियाणि मे ॥
मदीयार्चनमाला च पुष्परेभिर्महामुने ।
प्रथिता स्यात् तथा तुल्यैः पञ्चविंशतिभिः नामात् ।
एभिरेवार्चितो नित्यं साधन महामुने ।
ददामि सबकल्यायं तथैश्वर्यसुखानि च ।
[मेफाली गङ्गसिमोलीति प्रसिद्धिः । नवमालिका निा-
लोति मितिः । मधु मधुकपुष्पम् । पिण्डिका पिण्डीतगरः।
अखपदं नागकेशरः। शिखौ चित्रकपुष्पम् । पिङ्गल जवापुष्पम् ।]
क
अकाम पूजयन याति
(२) Y. वनमालिका।
1) D मधुर्यका।
(a) D. इनम्।
(10D
Omits the portion bracketed.

·દૂર
नियापारमदीपः।
-
विष्णुधर्मे,-
'खेतैः पुप्पैः समभ्ययं मह्यन् कामानवाप्नुयात् ।
ऐश्वर्यमामुयालोके पीते देव समर्चयन् ।
'गशामभिचारेषु तथा रुणः समर्चयेत् ॥
सुवर्णपुप्पैरभ्ययं राजसूयफलं लभेत्।
रनपुष्पः समभ्यर्य राना भवति भूतले ॥
छत्वा पुष्पग्रह विष्णोः पुप्यापि वितानकम् ।
फलेन योगमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ।
तवैव,-
अञ्चलीरोदिकापुष्यैः कुष्माण्डतिमिरोद्भवः ।
भुवनशमलत्व विष्णुलोकं व्रजेवरः ।
विष्णुधर्म,-
पुष्पप्रकरमत्यर्थ 'सुगन्ध केगवालचे।
अनुलिप्ते नरी दत्वा न दुतिमवाप्नुयात् ॥
येपां न प्रतिषेधोऽस्ति गन्धवर्णान्वितानि च ।
तानि पुष्पाणि देयानि विष्णवे प्रभविष्णवे।
स्कान्दे,-
भालती तुलसी पन केतकी मुनिपुण्यकम् ।
कदम्बपुष्प' लक्ष्मीय कोस्तुभं केगवप्रियम् ॥
-
IU D. तयुष्मा
ii) Y प्रत्याभिचारत तथा ऋण समयन् ।
वान् कामथे।

·मित्याचारदीपः।
६२६.
मालतीकलिकामालामीपविकसितां हरेः ।
दत्वा शिरसि विप्रेन्द्र वाजिमेधायुतं लभेत् ॥
मुनिपुष्पलतां मालां दृष्ट्वा कण्ठे विलम्विताम् ।
प्रीतो भवति दैत्यारि: [शतजन्मानि नारद ॥
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशद्वर्षशतानि च ।
प्रीतो भवति दैत्यारिः ] कदम्बकुसुमार्चितः ।
ददाति वान्छितान् कामान् सप्तजन्मानि सम्पदः ।
केशवः केतकीपुष्यमिथुनस्थे दिवाकरे ।
येनार्चितः सक्तद भत्या स मुक्तो नरकावात् ॥
कर्कराशिगते सूर्ये केतकीपत्रकोमलः ।
येऽचयिष्यन्ति गोविन्दं सम्प्राप्ते दक्षिणायने ।।
सत्वा पायसहस्राणि शत्वा पायशतानि च ।
तेऽपि यास्यन्ति विमेन्द्र यव विष्णुः श्रिया सह ॥
तधा-
कुम्भीपुष्यन्तु देवेश प्रयच्छति जनाईने ।
मुवर्णपलमावन्तु पुष्पे पुष्ये भवेन्मुने ॥
विष्णुधमें---
। कुखुमस्य च पुष्पाणि तथा भूचम्पकस्य च ।
भूचम्मकश्च कनकचम्म इतिख्यातः। विष्णुरहस्ये,--
कर्णिकारमयः पुष्पैर्मम लोके महीयते ।
Omila the portion liachrted

·६.
नित्यापारमरीप।
यत्तु वामनपुराणे बलि प्रति प्रसादवाक्यम् ।
तान्येव सुप्रशस्तानि कुसुमानि महामुने ।
यानि स्युः सुप्रशस्तानि रसगन्धयुतानि च ॥
'जाती शताका सुमनाः कुन्ट्याटरूपस्तथा ।
बाणञ्च चम्पकाशीकं करवीरञ्च यूथिका ।
पारिभद्रः पाटलो च वकुलं गिरिमालिनी।
तिलके जासवनज पानक तगरं त्वपि ।
एतानि सुप्रशस्तानि कुसमान्यच्युताने ।
सुरभीणि तथान्यानि वर्जयित्वा तु केतकीम् ।
शताका सपोप इति प्रसिद्धम् । आट रूपः वासकपुष्पम् ।
जासवनजं जवाकुसुमम् । एतत् पूजाङ्ग मैव पृथक् देयम् ।
यच्च प्रपञ्चसारे--
तुलस्यौ पद्धजे जात्यो केतकवी करवीरको
शस्तानि दश पुष्पाणि तथा रतोत्पलानि च ॥
उत्पलानि च नीलानि कनारकुमुदानि च ।
मालतीकुन्दमन्दारनन्दयावादिकानि च ।
पलाशपाटली पार्थ पारन्त्यवन्तिकानि च।
चम्पकानि च नागानि रनमन्दारकाणि च ।
अयोकोदभवबिल्खाद्या कर्णिकारोदभवानि च ।
1
(1) Y. मातीयतावा रामना
मतावा मड़ा।
(RY नव प्रपञ्चचारे।

·निवाचारमदीपः।
६३१
[पार्थ अर्जुन] पारन्ती रशियी।
सुगन्धीनि सुरूपाणि खागमोलागि यानि च ।
अत्र केतकीविधानात् वामने निषेधात् पूजायां विकल्पः ।
केतकीविधानं विष्णुदेवपरम् ।]
एतान्यपि पूजागान्येव धक् देयानि ।
मपञ्चसारे-
मुकुलैः पतितानैः शीर्णैजन्तुविदूषितः ।
आनातरङ्गसंस्कृष्टैरूपित्तथैव नार्चयेत् ॥
तथा--
अर्कपद्मोत्पलादन्यन्मुकुलानि विवर्जयेत् ।
पतितानातागसृष्ट दृष्टदोषादशौचम्। तच्च अनिनिर्मित
एवं कर्मणि योग्यम् । जन्तुपिते जन्तुवहिष्कारण पूजा
काऱ्या।
नमुन्नः पूजयेद विष्णु तथैवातिविकागितः ।
तथा शोर्णन जीर्णन भूमिष्ठेन युतेन च ॥
उत्सृष्टेनावशिष्टेन गन्धवर्णहतेन च ।
निशि गैहोषितेनैव निर्माल्येन तु केनचित् ।
(1) D. Omits the portion bracketed,
(ND Omits the portion bracketel
(३) Y. मंदि
(a) 1. सध्या
.

·नित्याचारप्रदीप । न छिवेन न भिन्नेन तथोत्सङ्गस्थितन वा । अपूतदेशजातेन पापण्डेनार्पितेन वा । अर्चयित्ला जगन्नाथ नरो नरकमानुयात् । अव गन्धवर्णहर्तन च इत्यवीमयाभाव ['एवं] निपेधी नेकाभावे । केचिद वर्णगुणादेव कैचिद गन्धगुणादपि । इति वचनात् । तथा विष्णुधर्म- उग्रगन्ध न दातव्यमन्चदेवग्यहोद्भवम् । श्मशानचत्वद्गुमज भूमावथ निपातितम् ॥ शलान्य वर्णकुसुम न देयञ्च तथा भवेत् । "एतद विशेषविहिनेतररता विषयम् । तथाच विष्णु , नीग्रगन्धपुष्य नागन्धकण्टकिजच्च । करटकिजमपि शुक्ल सुगन्ध मत् तद् दद्यात् । रक्तमपि कुखुमज जलज दद्यात् । यद्यपि रतनिषेध केवलरतजातीये सावकाश । जवापुष्पविधिश शुक्ल जवायुप्पे रक्तजवायुष्षे योविधिनिषेधयो महत्तौ न विशेष । तथापि विगेपविधे 'शीघ्रप्रवृत्तवात् तदिपयपरिहारण निषेध प्रवृत्त । विहितहिसापरिहारेण हिसानिधप्रहत्तिवत् । Om to the port on bracketed २) केन्द् िगन्धगुणादेव केपिद पर्यापारपि। (I • वख. (४) एतविशेषविहित रसव्यतिरिविषयम् । ५) Y योमबत्तवात •

·नित्याचारप्रदीप
'विष्णुधर्म,-
यटायुर्वेदविधिना शुलं रत्तोलतं भवेत् ।
तदरतमपि दातव्यं बिल्वपत्र तथैव च ॥
आयुर्वेदविधिना दोहददानादिना ।
तथा, मध्येऽन्यवणं यस्य स्यात् शक्तस्य कुसुमख च ।
पुप्पं शुजन्तु विज्ञेयं मनोनं केशवप्रियम् ॥
अत्र,
रतानि नीलकृष्णानि भूषणार्थ नियोजयेत् ।
इति रतादिनिपिडपुष्पाणामपि मण्डने न विरोधः । एवञ्चा-
स्योपनक्षणतया मुकुलादीनामपि मण्डने विनियोगः। “मुकुलै -
येत्” इति पूजायामेव निपेधात् ।
काञ्चनारं व्यक्तरतं धूसराङ्ग कमेव च ।
कुटज सिन्धुवारच शिरीप गिरिकर्णिकम् ॥
कृष्णापराजिता वैव जयन्ती तगरस्तथा।
प्रमादात् ज्ञानतो वापि यो दद्याद विष्णवे कचित् ।
उन्माद दारुण दुःखं तस्मै विष्णुः प्रयच्छति ॥
[विष्णुधर्मोत्तरे,-
नोलमुन्मत्तकं कायं तथैव गिरिमल्लिकाम् ।
न कण्टकारिकापुप्पमच्युताय निवेदयेत् ॥
10 विष्णुधर्मोत्तरे।
वित्तपत्तथैव च।
गलपुष्पच विजेयम् .
भाक्मनी था।
(x) 1, Omits the porti u bucheted
८.

·६१०
नित्याचारमदीप ।
कोटज मामलोपुष्य शरीप च जनाईने ।
निवेदितं भयं शोक निःसत्वच्च प्रयच्छति ॥]
एतनिषेधस्य येषां प्राप्तिास्ति नेपा प्रतिनिधित्वेन प्राप्तानां
पूजाविषये सावकागत्व विहिताना 'विकल्पपरत्वाच ।
विष्णुधर्मो,-
'करवीरस्य पुष्पाणि तथा धूस्तरकस्य च ।
कृष्णञ्च कुटजञ्चार्क नैव देय जनाईने ।
पत्र--
नन्दावर्तसहस्राधि करवीर विशिष्यते ।
पति विधानाद विकल्पपरमेव । यत्तु,-]
न यह करवीरोथै. पुष्पै. सम्पूजयेडरिम् ।
"इति तस्य प्रामाण्य विधे. प्रासादार्चनाविषयपरम् ।
(१) D विकल्सत्वम् ।
(२) Y विष्णुधर्मोत्तरे।
(३) Y क्रकरस्थ च पुष्पाणि
(५) Y Reads in the place of bracketed port on -क्रकर करवीर ।
कृष्णकदजस्व निषेधात् शुक्रस माघ । पाचव) तथा न स्टड़े
अस्य प्रामाण्ये करवीरधिहि पूजाविषय । पय्युषित •
.

·निन्याचारणदीप ।
६१
पर्युपितनिषेधस्यापवाद पठन्ति,-
वज्यं पर्युपितं पुष्पं वयं पर्युपित जनम् ।
न वयं तुलसीपत्र न वयं जाइयोजलम् ।
तथा,-
तत्कालानामलाभे तु एभिः पूजा विधीयते ।
पुष्पाणि पञ्चरात्राणि फलान्येकादर्श दिनम् ॥
पवित्राणि विरात्राणि शुद्धतीयानि चव हि।
दिनकं करवीरन्त पाटली त दिनत्रयम् ।।
चतुर्दिनन्तु मन्दार पुनाग पक्षरात्रकम् ।
पुवागाद द्विगुणाचैव केतक्योत्पलमलिकाः ।
चम्मकं जातिपुष्पाणि 'तेषां विदिनपूजनम् ।
करन वकुल विल्वं बहती वर्तिकादयम् ।
दिनयमिद योग्य तुलसी इयमुच्यते ।
नित्य प्रशाल्य तोयेन शइस्याने त सपईन् ।
[अन्यत्र च,-
"पज बिल्वपतञ्च यावत्पञ्चदिनापधि ।
न वन्य तुलसीपन शुष्क पर्युपित त्वपि ।
पूजायोम्य कर्णिकारक्ष पक्ष
न स्याब्बीर्थ मासकं कानकास्यम् ।
1 D. नस्साहिरिन
Opitatto gorun tracketud.
अन्य निका!

·नित्याचारदीप इति । नेवेद्यपत्रपुष्पाद्यमचिराज्जायते च यत् । तन्मात्यमुपभुक्त सन्निम्माल्यमभिधीयते ।। इत्यु के देवतायाः साधादुपभोगासम्भवादुपभोगकालः पारि भापिक । तन- प्रहरं तिष्ठते जाती करवीरमहर्निशम् । अहोरात्रं च निर्माल्य पाला ब्रह्ममूनि ॥ केतकी तु हरे मंद्रि सुगन्धोत्पलमेव च । [ 'विष्णुधग्मोत्तरे,- दत्तमात्र हरेत् पुष्पं निम्माल्य भवति चणात् । उपमुक्त वहोरानं मालल्याः कुसम हरः ॥ ] पुष्यान्तराणन्तु- 'निशि गन्धक्षयो यावन्नास्ति येपामसंगयम् । नास्ति निम्मास्यता नेपा तावदिल्यागमा जगुः ॥ इति। निगन्धानां वैरूप्यपर्यन्त मिति निम्माल्यकालात् पूर्व देवाशात् पुष्पवहिष्करणेन निर्माल्यग्रहणफलम् । 'न केवलम्- देवाभादुद्धरेद यस्तु तत्क्षणात् पुष्पलीभतः । ब्रह्महत्यामवाप्नोति भोजको लोभमोहितः । . ( Omits the portiou bracketed (१) Y निविय क्षयो. 01 केवनम्। (४. D देवमभ्युरेद यस् ।

·नित्याचारपदीप । इति दोषः। ['नाव निर्माल्यलहनदीपः] केवलं निम्माल्य- कालात् पूर्व देवाङ्गात्यतने शुभस्थाने प्रतिपत्तिः काया। अथवा वैष्णवप्रतिमालग्नं गन्धं पुष्पमयोदकम् । प्रमादादपि संस्कृश्य नरो याति परां गतिम् ॥ इति तत्वसारसंहितावचनात् स्यादेव ग्रहणे फलम् । समित्युप्य कुमादीनामाहरणकालो द्वितीयभाग एव वक्ष्यते । तथापि तस्य पुरुषार्थत्वाकालान्तरे स्वयमाहरणे न पूजावैगुएवं किन्तु पुरुपदोपः। अन्याहतेन पूजायां तदपि नास्ति । यत्तु- समित्पुष्पकुशादीनि ब्राह्मण: स्वयमाहरेत् । शूद्रानीतैः क्रयक्रीतैः कम कुर्वन् व्रजत्वधः ॥ इति तब खाहरणस्तुत्वर्थत्वात् शूद्रानौतनयमीतनिन्दा नत निषेधो वाक्यभेदापत्तेः। खाहरणच नित्यपूजायामेवाझं न काम्यपूजायां नित्यानित्यसंयोगविरोधादिति नित्ये यथायत्युप- बन्धादेवादोपः । पुवभार्यादीनां धमकाव्येषु जायन्ते प्रतिहस्तका इति प्रतिनिधिकर्तृवस्मरणात् 'तद्दाराहरणेऽपि न गुणम् । 'तया-सानं सखा त ये केचित् पुष्पं चिन्वन्ति मानयाः । देवता स्तन ग्रहन्ति भरपीभवति 'दारुवत् ॥ अन मानं माधाडिकम्रानम् । Outstho jarurukund पायरोल्पने। 1. ताहरपाधि तयाहारीत।

·६३८
नित्याचारदीपः।
तथा-
छिनत्ति वीरधो यस्तु वीरुत्संस्खे निशाकरे ।
पत्र वा 'पातयत्येकं ब्रह्महत्यां स विन्दति ॥
इति अमावास्याया मध्यभारी निषेधः ।
असु तस्मिन्नहोरात्रे पूर्व विशति चन्द्रमाः ।
ततो वोरुत्सु संक्रम्य प्रयात्यकं ततः क्रमात् ॥
इति विष्णुपुराणवचनात् । अयमपि निषेधः पुरुषार्थ एव ।
हादस्याञ्च तुलसोपत्रग्रहणप्रकार उक्त एव ।] पुप्यापि
विधानार्य इति स्तेयापवादात् देवपूजापर्याप्तपुष्यस्य परस्तात्
स्तेयेनापि पूजायामदोपः ।
.
(10. पादयत्यात् ब्रहा
(x) D.Omita the portion bracketed.

·[ अध दुर्गायाः।
भविथे,-
अग्निहोत्रपरे विप्रे वेदवेदाङ्गपारगे।
सुवर्णानां सुवर्णस्य मते दत्ते न यत् फलम् ।।
तत् फलं लभते राजन् पूजयित्वा तु चण्डिकाम् ।
मालया बिल्वपत्राणां नवम्यो गुग्गुलेन च ॥
मालाइयेन विलस्य राजसूयफलं लभेत् ।
तथा-
करवीरनभिरग्निष्टोमफलेन सूर्यलोके महीयते । एवन्तु
पद्ममालायाम् । वकपुष्पसभिर्वाजपेयफलम् । द्रोणपुष्पस्रग्भी-
राजसूयफलेन सूर्यलोके महीयते। कयपुष्पनगभिरग्निष्टोमफलं
सूर्यलोके महीयते। शमोपुष्पसभि ोसहसफलं विष्णुलोके
महोयते । नीलोत्पलसभि जिपेयफल रुद्रलाके महीयते ।
नोलोत्पलसहस्रमालया वर्षकोटिसहनं वर्षकोटिगतं दुर्गानुचरो
भूत्वा बद्रलोक महोयते। प्रत्येकमुन्तपुष्पेषु दगगिकफलम् ।
मालाबडेप सेपु द्विगुणम् । फलक्ष दुर्गालोकासिः। मालती-
मालयाखमेधातिः।
तया,
मक्षिकामुत्पनं पद्म शमीयं नागचम्मकम् ।
अशोक कर्णिकारश द्रोपप्प विर्गपतः ।
(1Y. Varts the patrustratattes

·नित्याचारमटोप। करवीरं शमीपुष्य कुझुम नागीशरम् । एतानि समुदितानि दत्वा सर्व कामाप्तिर्दुर्गानुचरत्वञ्च । नानापुष्यसम्भिश्चण्डिकोपरि पुष्पमण्डपकरणे विष्णुलोकाप्तिः । नवम्यां नानामुष्पैः पुध्यमण्डपं रुला विमानमारुव चण्डिका- लोकऽक्षयं कालं मोदते। अक्षयं कालं कल्यादप्यधिकम् । यत्तु देवीपुराप,- पुष्पेररण्यसम्भूते: पत्रैर्वा गिरिसम्मवैः । अपर्युवितनिश्छिद्रेः प्रोधितर्जन्तुवर्जितः । आत्मारामोद्भवापि पुष्प : संपूजयेत् शिवाम् । इति पूजाग पुष्पाण्यु का दश दत्वा सुवर्णानां यत् फलं कुसुमेषु तत् । इत्युत्ता(च)फलविशेयार्थ पुष्यविशेपानाह- कदम्बः कर्णिकारश्च सिन्धुवार; समृदये। पुबागश्यम्पकचैव यूधिका नवमल्लिका ॥ तगरोऽर्जुनमसी च बहती शतपत्रिका। सुरसा सबभद्रा च सुरभिः करमर्दिका। दमनो मरवकय शतधा पुषहदये। कदम्बैरर्चयेद रात्री मनिका भयोः शुभा। दिवा पाणि पुष्पाणि यथानाभं प्रपूजयेत् ॥ तन कदम्बार्चने रायो पूवोसफलम् । एयमन्यव । यत्तु देवोपुराय एवं शृणु गक प्रवक्ष्यामि पुष्पाध्यायं ममामतः । ।

·नित्याचारदीप । इत्युपक्रम्य मलिकाजाती-कुनकसितरतानीलपाण्डरपद्मकिंशुक- तगर-किदिरात-चम्मक-वकुलमन्दारकुन्दचिराटिका लोध्रवारवी. राक(सित रक्तपीतरुणरूप चतुर्विधापराजिता धूस्तूरकमाधवी- बन्धूकागस्तिदशनसिन्धुवारसुरभीमरुवकपलागापुरकुशमन्जरी- बिखपत्रोलानुसजलस्थलजसळधान्यपषपुप्यागुतानि पदाच-~-शुभ वाप्यशुम किञ्चित् फलपुष्पनिवेदनम् । भक्त्या निवेदयेत् सर्व नाशुभं किविदाप्नुयात् । इत्युक्त तत्पूजाङ्गमेव न तु फलार्थ तदयवणात् । तब "भनया निवेदयेत्सव" इति वचनात् “देवीनां चार्कमन्दारी" इति देवोपुराणनिपिद्ध मन्दारापुप्पादिकं निषिद्धमपि भक्तिविशेपे देयमित्युक्तम् । निषेधत मतिरहितपरः । मुकुलादिनिपेधः पूर्व वत्। पुष्पाभावे पवाणि पवाभावे ग्रोपधी: प्रोपध्यभावे भत्या पूजित इत्यपि पूजाविषयम् । अथवा परार्थमुद्दिश्य विधिपूजा शुभावहा । इत्युपकम्य- शिव विवर्जयेत् कुन्दमुन्मत्त च हरी तथा। देवीनां चार्कमन्दारी सूर्यस्य नगर तथा । इति निषेधः प्रामादे परार्थकतपूजाविषयः । विधिनु रहे वकतपूजाविषय इति । यपि बद्धपूजाया पुण्याधि नीतानि नयापि पपपसारादिषु पूजासामान्योवानि ग्राधामि । एव गणपत्वादिदेवतान्तरपूजा- याम् । विगेपतम भपिथे,-

·४३
प्रियाचारदीपः।
पाटलोत्पलपद्मानि करवीराणि सर्वदा ।
माती मध्यानयोज्यानि स्थिराणि सरभोणि च ॥
इत्येवं मातोक्तानि पुष्पाणि पूजाया ब्रमणा ग्राह्याणि |
यदात
शिवपूजागपुष्पाणि वैष्णवानीति तानि ।
अन्येपामपि देवाना कथितानि मनोपिभिः ॥
इति वचनं प्रमाणीक्रियते तदा शिवपुष्पाण्यपि ब्रह्मणो
गणेशस्य कार्तिकेयादेव बोध्यानि।]
अथ धूपाः।
['तत्र सूर्यस्य,-
गन्धयापि शभा ये च धूपाच विजयादय ।
दिवाकरस्य धम्म निवेद्याः सर्वदायुत ।
इत्यविशेषण
पूजागधूप
विधाय विषयविशेषात् फल विशेषमाह
तेन तैपामेव पूजाइत्वम् । कालान्तरे केवलाना फलार्थत्वञ्च । एवं
सर्वदेवेषु बोध्यम् ।
तत्र सूर्याय सतगुग्गुलधूपदाने चतुर्वादग्रहे जन्म ।
देवदार नमेरुश्च सिलहक कटुक तथा ।
श्रोफलहाज्यसभियं दत्वा थियमवाप्नुयात् ॥
1) its text olulity!

·नित्याचारपदोपः। तस्मा अयें धूपं पटसहस्रगुणम् । अगुरदयसाहसं द्विगुणं वा सितागुरुम् । गुग्गुलुं दशसाहस्रं तदेव सप्तं हिगुणम् । सिन्हकधूपेन स्वर्गः। कर्पूरागर- धूपेन राजसूयफलम् । पक्षं गुग्गुनुधूपदानात् अध्नहत्यानायः । संवत्सरेणाखमेधफलम् । कृष्णसप्तम्यां माज्यगुग्गुलधूपदाने वर्षगतं सूर्यलोके वासः । दिसहस्रफलसाज्यगुग्गुलुधूपे दवा सूर्यतुल्यो भवति । सूर्यग्रहे धूपेन सूर्यलोकामिः । अथ शिवस्य। भविष्थे- रूचागुरु सकपरं धूपं दद्यान्महखरे । नरन्तयण मामा तस्य पुण्यफनं गृणु। फल्पकोटिसहस्रापि कल्पकोटिगतानि च । भुइ गिवपुरे भोगान् नस्यान्ते घ महीपतिः ॥ पक्षं सतगुगुनुधूपदानात् थियलोके महीयते। सप्पयतमा सतगुग्गुलुधूपेन गिपसालोयम् । देवदारममेत मर्मयोवासकुष्ठकम् । योफन पाश्यमम्मियं दत्वापोति पर गतिम् । एभ्यः मोगन्धिकं धूपं पट्मासगुपीतारम् । पगुग दयमाय हिगुएं या मितागुरुम् ।

·६५३ मित्याचारप्रदीप । गुग्गुलु दशसाहस्रं सटतं द्विगुणं भवेत् । विसहस्रपलमाहिषास्यगुग्गुलुसष्टतधूपेन शिवतुल्यः । पुराणेन नन्दितुल्यः । स्वान्द अमावास्यायां सतवीरगुग्गुलु- धूपदाननाक्षयस्थानाप्तिः । कवाटदारादिषु पुष्पमालादिभिर्मण्ड- यित्वा धूपने स्वादामोदन दिशा पूरयन् कल्पकोटिगतं शिवलोके महीयते । रुद्राहत्ती शिवालये धूपने शिवतुल्यः स्यात् । है अथ विष्णोः।] 'नारसिंह,- माहिपाख्यं गुग्गुलु य स्वान्ययुक्त सशर्करम् । धूपं ददाति राजेन्द्र नरसिंहाय भक्तिमान् ॥ स धूपितः सर्वदितु सर्वपापविवर्जितः । अमरोगण्युक्तेन विमानन विराजितः । वायुलोक समासाद्य विष्णुलोक महीयते ॥ वामन रहिकाय 'कणं दारु सिलहक सागुरु सिताम् । गई जातीफलं योगे धूपानि स्युः प्रियाणि वे। । 11) Y भरसिहपुराणे। 12) D सर्गमोके महीयते। धामनपराये। जमदार में।

·नित्याचारप्रदोप। रुहिका 'जटामासी । कण गुग्गुलुः । सित्ता कर्पूरम् । शड्ड नखी। गहविधानाब धूपार्थे जोवजातमितिविष्णूनानिषेध स्तदितरविषयः। तधा- दत्वा तु गुग्गुलु धूपं नाकपृष्ठे महीयते । मधुसर्पि समायुक्त हादशाहफलप्रदम् ॥ स्कान्दे- अगुरुन्तु सकर्पूर दिव्यचन्दनसौरभम् । दत्वा नित्य हरीभक्त्या कुलाना तारयेत् शतम् । तथा,-ये कृष्णागुरुणा कण धूपयन्ति कलौ युगे। सकर्पूरञ्च राजेन्द्र कृष्णभक्ता भवन्ति ते । 'विष्णुधम्म- वसन्ते गुग्गुलेन ग्रीष्मे चन्दनसारेण तुरष्कण प्राहपि कर्पूरण गरदि मृगमदेन हेमन्ते अगुरुसारेण शिगिर धूपदानात् ["क्रमेणा- ग्निटोमराजसूयाखमेध ] फलप्राप्ति । [अब ग्रहीतदीक्षस्य] 11) D मासी। (2) Y नपिविधाना. मदतरिविषय । (8)Y दिन चन्दन . अपवस्या भवन्निते। (4) Y. विषुधम्मात्तरे। 171 Outs the postion bratketed Uruits th aurtial trackcked

·नित्याचारमदीप ।
अदत्वा गन्धमाल्यानि यो मे धूपं प्रयच्छति ।
इति निन्दाकल्पितविधिना धूपदानात् प्राक् गन्धमात्यदान
विहितम् । तेनाविशेषात् 'कान्यधूपदानात् पूर्वमपि गन्धपुष्प
दानमिति पदन्ति ।
घण्टा वामकरे कृत्वा वादयन् धूपयेद् बुधः ।
तस्याः शन्देन विनाथ यान्ति सबै दिगो दश ॥
ध्याधयो दुर्ग्रहाः सव्ये डाकिन्यो भूतराक्षसाः ।
घण्टानिनादथवणातवीर्या भवन्ति ते ॥
घण्टाशब्देन गच्छन्ति दानवाश्च भयङ्कराः ।
आगच्छन्ति च एप्रीता विष्णुना सर्वदेवताः ॥
धूप गुरुः सदा श्रेष्ठो गुग्गुलुः सिल्हकं विजाः ।
धूप व्यत्रयं श्रेष्ठ सगुड़ सघतं तथा ॥
एतत् फलाभिधानात् पूजान्तर्गतधूपविषयमिति वदन्ति। तथा
तत्वमारसंहितायाम्-
उशोरमगुरुचव चन्दनं 'विल्वचन्दनम् ।
गुग्गुलुयेय होवरं कर्कन्धूघृतमेव च ॥
मधुमुस्तसमायुक्त 'दगाङ्गानि तु धूपने।
(1) Y. वाघधूप।
Ornito the purtron bricheteu.
३. विश्वचन्दनम्।
दगार भित्यभूपकम्।

·नित्याचारमदोपः। ६० 'तदपि पूजाङ्गमेव। नन्दिपुराणे- न शल्लकाज्यं न टणं न सिक्यवसासम्भूतम् । धूपं प्रत्यङ्गनिर्मुक्तं दद्यात् कृष्णाय बुद्धिमान् ॥ तणमुगीरातिरिकम् । 'सिक्थं मधूच्छिष्टम् ।] प्रत्यग निर्मक प्रायद्भवम् । इति विष्णुसम्प्रदानफफाम्यधूपविधिः । [ अथ दुर्गायाः । भविष्य- कृष्णागुरु सकर्परं गन्धं च सिल्हकं तथा । भगवत्यै नरो धूपमिमं दत्वा समाहितः ॥ इह कामानवाघापान दुर्गालोके महायते । मासा साज्यगुग्गुतधूपदानाद गोसहस्रफलम् । कर्पूगगुरु- धूपेन गोसहस्रफलम्। दिगतपन्नाधिक हिमश्नपतगुग्गुतधूपं रासनवम्बा दबा चण्डिकामियः स्यात् । माहिपाएवं सरने सविल्यं वा दत्वा वाजपेयफलं सूर्यलोकाप्तिः। ष्णागुरुधूपे पापक्षयः ।] 1). एतत् पूजालमेर। 17 fAyोजन. (१ . Units the rurtiu brackeral (all. Orants the prastrunk!

·अघ दीपाः। [सूर्यस्य । भविष्ये विष्णुमहादेवौ प्रति ब्रह्मवाक्यम्- एतेन दीप प्रज्वाल्य तिलतलेन वा पुनः । प्रयाति सूर्यलोकच दीपकोटिशतैर्वृतः ॥ , शिरसा धारयेद दीपं भास्करस्याग्रतो निशि । आप्रभातच्च यो वौर भतिथद्धासमन्वितः ॥ ललाटे चैव हस्ताभ्यां समुद्युतस्तथोरसि । कल्पायुतशतं देवी सूर्यलोके महीयते ॥ कार्तिक मासि सप्तम्याममावास्यायां वा दीपमालादाने भास्करा- युतसागः कुलोद्योतकरः । भास्करालये दीपवृक्षदानात् सूर्य लोकाप्तिः। कार्तिके प्रत्यहं सूर्यनामजप: सूर्यायतने च दीप- दानं जातिस्मरत्वप्रन्नाव्याहतेन्द्रियवफलदम् । प्रतिपचं पठया. मष्टम्यां वा सूर्याय दोपदाने कर्पूरमणिमुक्ताच्यदीपमालाकुल- विमानाधिरोहः। तान् दत्वा न च हिंसेत न च तैलविवर्जितान् । कुर्चीत दीपहर्ता च दरिद्रोऽन्धः प्रजायते ॥ इति वचनाद दोपदानकाले परहिसावर्जनम्। तैलच यावत् फालयोग्यं सविधेयम् । (1) 1. Units that fortion Wickete.