Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Gyanbinduprakaranam
Front matter
सिंघी जैन ग्रन्थमाला जैन सागमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, कथात्मक- इत्यादि विविधविषयगुम्फित प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर, राजस्थानी आदि नाना भाषानियद यहु उपयुक्त पुरातनवाद्यय तथा नवीन संशोधनामक साहिस्यप्रकाशिनी जैन भन्यापलि । कलकवानिवासी खर्गस्य श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी श्रेष्ठिपुण्यस्मृतिनिमित्त तत्सुपुत्र श्रीमान् वहादुरसिंहजी सिंघी कर्तृक संस्थापित तथा प्रकाशित सम्पादक तथा सघालक जिन विज य मुनि [सम्मान्य सभासद-भाण्डारकर प्राच्यविद्या संशोधन मन्दिर पूना, तथा गुजरात साहित्यसमा अहमदाबाद मूतपूर्वाचार्म-गुजरात पुरातत्त्वमन्दिर अहमदाबाद; जैनवाङ्मयाध्यापक-विश्वभारती, शान्तिनिकेतन; प्रास्तभाषादि-प्रधानाध्यापक-भारतीय विद्या भवन, बम्बई; तथा, जैन साहित्यसंशोधक ग्रन्यावलि- पुरातत्वमन्दिर ग्रन्थावलि-मारतीय विद्या ग्रन्थावलि-द्वारा प्रकाशित संस्कृत-प्रारत-पाली- अपभ्रंश-प्राचीनगूर्जर-हिन्दी-आदि नाला भाषामय-अनेकानेक ग्रन्थ संशोधक-सम्पादक । ग्रन्थांक १६, मूल्य रू.३-८-० प्रकाशन-फर्ता वावू श्री राजेन्द्र सिंहजी सिंघी सिंघी सदन, ४८, गरिया हाट रोड, पो० बालीगंज, कलकत्ता स्थापनान्द] सर्वाधिकार संरक्षित [वि.सं. १९८७ न्यायविशारद-न्यायाचार्य- श्रीमद्यशोविजयोपाध्यायविरचितं ज्ञानबिन्दुप्रकरणम् [विस्तृतप्रस्तावना-टिप्पणादिसमन्वितम्] सम्पादक पण्डित सुखलालजी संघवी प्रपनाप्माता-नयार, दिलीप, बनारग, भापूर्वदानवासमा पुरात्वमन्दिा, अहमदार पण्डित दलमुरा मातरणिया नापार, पण्डिता हीरा इमारी देवी रोया- पनारस पररचा प्रासिम्यान सिंघी जैन ग्रन्थमाला कार्यालय भनेरसन्न बिहार, शान्तिनगर पो. मापरमनी (आमदापार) inire.] गि, unt [पकार SINGHI JAIN SERIES LLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF MOST IMPORTANT CANONICAL, PHILOSC- PHICAL HISTORICAL LITERARY WARRATIVE ETC. WORKS OF JAIN LITERATURE IN PRAKRIT SANSKRIT APADHRAMŚA AND OLD VERNACULAR LANGUAGES AND STUDIES BY COMPETENT RESEARCH SCHOLARS FOUNDED AND PUBLISHED BY RIMAN BAHADUR SINGHJI SINGHI OF CALCUTTA IN MEMORY OF HIS LATE FATHER ŚRĪ DÀLCHANDJI SINGHI GENERAL EDITOR JINA VIJAYA MUNI (H NORARY MEMBER OF THE PANDARKAR ORIENTAL RESEARCH INSTITUTE OF POONA AND OUJRAT SAHITYA SABHA OF AHMEDABAD FORMERLY PRINCIPAL OF CURT PURATATTVEMANOIR OF ARKEDABAD ure SIRGRS PROFESSOR OF JANA GTUDIES VISVA BHARATI SANTINIKETAN) PRO OF PRAKRITIC LANGNAGES AND HINDI BHARATIY VIDYA BHAVAN BOMBAY EDITOR OF MANY SANSKRIT PRAXRIT PALI APABRANSA AND OLD GUJRATI HINDI WORKS.) NUMBER 16; PRICE RS. 3/8 PUBLISHED BY BABU SRI RAJENDRA SINGHJI SINGHI SINGHI SADAN; 48, GAAIYAHAT ROAD, PO. BALLYGUNGE, CALCUTTA Founded 3 All rights reserved [1931, A D
JNANABINDU PRAKARANA
OF
NYÁYAVISĀLADA-NYĀTĀCHĀRTA
ŚRİMAD YAŠOVIJAYA UPADHYAYA
( WITH INTRODUCTION, NOTES AND INDEX ETC.)
EDITED BY
PANDIT SUKHLÁLJI SANGHAVI
HEAD OF THE DIPARTMENT OF JAIN PHILOSOPHY AND LOGIC
BENARES HINDU UNIVERSITY
LATE PROFESSOR OF INDIAN PHILOSOPHY, CUJRAT PURATATTVA MANDIR, AHMEDADAD
AND
TE. DALSUKU MALVANZA,
Nyāyatirtha, Jaināgama Teacher
Benares Hindu University,
BENARES.
Pta. MNA KUMARI DEY],
Vyakarana-Sankhya-Vedanta
Tirtha,
CALCUTTA.
TO BE HAD FROM
SINGHI JAIN GRANTHAMALA KARYALAY
ANEKANT VIHAR, SHANTINAGAR,
PO. SABARMATI, (AHMEDABAD)
V. E. 1998 1
First Edition, Fim Hundred copies
[ 1942 A, D,
॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः॥ अस्ति वडाभिधे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इत्याख्या पुरी वैभवशालिनी ॥ निवसन्सनेके तत्र जैना ऊकेशवंशजाः । धनाड्या नृपसदृशा धर्मकर्मपरायणाः ॥ श्रीडालचन्द इत्यासीत् तेष्वेको वहुभाग्यवान् । साघुवत् सच्चरित्रो यः सिंघीकुलप्रभाकरः ॥ वाल्य एवागतो यो हि कर्तुं व्यापारविस्तृतिम् । कलिकातामहापुर्या धृतधर्मार्थनिश्चयः ॥ कुशाग्रया खबुद्ध्यैव सद्वृत्त्या च सुनिष्ठया । उपाय॑ विपुलां लक्ष्मी जातः कोट्यधिपो हि सः ।। तस्य मन्नुकुमारीति सन्चारीकुलमण्डना । पतिव्रता प्रिया जाता शीलसौभाग्यभूपणा ॥ श्रीबहादुरसिंहाख्यः सद्गुणी सुपुत्रस्तयोः । अस्त्येप सुकृती दानी धर्मप्रियो धियां निधिः ॥ प्राप्ता पुण्यवताऽनेन प्रिया तिलकसुन्दरी । यम्याः सौभाग्यदीपेन प्रदीसं यद्गृहाङ्गणम् ।। श्रीमान् राजेन्द्रसिंहोऽस्ति ज्येष्ठपुत्रः सुशिक्षितः । यः सर्वकार्यदक्षत्वात् वाहुर्यस्य हि दक्षिणः ।। नरेन्द्रसिंहो इत्याख्यस्तेजखी मध्यमः सुतः । सूनुर्वीरेन्द्रसिंहश्च कनिष्ठः सौम्यदर्शनः ॥ सन्ति त्रयोऽपि सत्पुत्रा आप्तभक्तिपरायणाः । विनीताः सरला भव्याः पितुर्मार्गानुगामिनः ।। अन्येऽपि यहवश्वास सन्ति स्वस्रादिवान्धवाः । धनैर्जनैः समृद्धोऽयं ततो राजेव राजते ॥ अन्यच्च- सरखत्यां सदासक्तो भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययम् । तनाप्येप सदाचारी तचित्रं विदुषां खलु ॥ नगों नाप्यहंकारोन विलासो न दुष्कृतिः। दृश्यतेऽस्य गृहे कापि सतां तद् विस्मयास्पदम् ॥ भक्तो गुरुजनानां यो विनीतः सज्जनान् प्रति । बन्धुजनेऽनुरक्तोऽस्ति प्रीतः पोष्यगणेष्वपि ।। देश-कालस्थितिज्ञोऽयं विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादिसाहित्य-संस्कृति-सत्कलाप्रियः ।। समुन्नत्यै समाजस्य धर्मस्योत्कर्षहेतवे । प्रचारार्थ सुशिक्षाया व्ययत्येष धनं धनम् ॥ गत्वा सभा-समित्यादौ भूत्वाऽध्यक्षपदाङ्कितः । दत्त्वा दानं यथायोग्यं प्रोत्साहयति कर्मठान् ॥ एवं धनेन देहेन ज्ञानेन शुभनिष्ठया । करोत्ययं यथाशक्ति सत्कर्माणि सदाशयः ॥ अथान्यदा प्रसबेन स्वपितुः स्मृतिहेतवे । कर्तुं किश्चिद् विशिष्टं यः कार्य मनस्यचिन्तयत् ।। पूज्यः पिता सदैवासीत् सम्यग-ज्ञानर चिः परम् । तस्मात्तज्ज्ञानवृद्ध्यर्थ यतनीयं मया वरम् ।। विचार्य स्वयं चित्ते पुनः प्राप्य सुसम्मतिम् । श्रद्धास्पदस्खमित्राणां विदुपां चापि तादृशाम् ।। जैनज्ञानप्रसारार्थ स्थाने शान्तिनिकेतने । सिंघीपदाङ्कितं जैनज्ञानपीठमतीष्ठिपत् ।। श्रीजिनविजयो विज्ञो तस्साधिष्ठातृसत्पदम् । स्वीकतु प्रार्थितोऽनेन शास्त्रोद्धाराभिलापिणा ।। मस सौजन्य-सौहार्द-सैयौदार्यादिसद्गुणैः । वशीभूयाति मुदा तेन स्वीकृतं तत्पदं वरम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीफुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चंपा ग्रन्थमाला प्रकाश्यते ।। विद्वजनकृवाल्हादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनपिवयमारती ।।
॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः ॥ खस्ति श्रीमेदपाटाख्यो देशो भारतविश्रुतः । रूपाहेलीति सन्नानी पुरिका तत्र सुस्थिता ॥ सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः सम । श्रीमचतुरसिंहोऽत्र राठोडान्वयभूमिपः ।। तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूत् राजपुत्रः प्रसिद्धिमान् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलाग्रणीः ।। मुञ्ज-भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन्महाकुले । किं वय॑ते कुलीनत्वं तत्कुलजातजन्मनः ।। पत्नी राजकुमारीति तस्याभूदु गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुवाक्सौजन्यभूषिता ॥ क्षत्रियाणीप्रभापूर्णा शौर्यदीप्तमुखाकृतिम् । यां दृष्ट्वैव जनो मेने राजन्यकुलजा त्वियम् ॥ सूनुः किसनसिंहाख्यो जातस्तयोरतिप्रियः । रणमल्ल इति ह्यन्यद् यन्नाम जननीकृतम् । श्रीदेवीहंसनामात्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिभैषज्यविद्यानां पारगामी जनप्रियः ॥ अष्टोत्तरशताब्दानामायुर्यस्य महामतेः । स चासीद् वृद्धिसिंहस प्रीति-श्रद्धास्पदं परम् ।। तेनाथाप्रतिमप्रेम्णा स तत्सूनुः खसन्निधौ । रक्षितः शिक्षितः सम्यक, कृतो जैनमतानुगः ॥ दौर्भाग्यात्तच्छिशोल्ये गुरु तातौ दिवंगतौ । विमूढेन ततस्तेन त्यक्तं सर्वं गृहादिकम् ॥ तथा च- परिभ्रम्याथ देशेषु संसेव्य च बहून् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा कृत्वाचारान् सुदुष्करान् ॥ ज्ञातान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन तत्त्वातत्त्वगवेषिणा ॥ अधीता विविधा भाषा भारतीया युरोपजाः । अनेका लिपयोऽप्येवं प्रल-नूतनकालिकाः ।। येन प्रकाशिता नैका ग्रन्या विद्वत्प्रशंसिताः । लिखिता यहवो लेखा ऐतिह्यतथ्यगुम्फिताः ।। यो बहुभिः सुविद्वद्भिस्तन्मण्डलैश्च सस्कृतः । जातः स्वान्यसमाजेषु माननीयो मनीषिणाम् ॥ यस्य तां विश्रुतिं ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । आहूतः सादरं पुण्यपत्तनात् स्वयमन्यदा ॥ पुरे चाहम्मदाबादे राष्ट्रीयशिक्षणालयः । विद्यापीठ इति ख्यातः प्रतिष्ठितो यदाऽभवत् ॥ आचार्यत्वेन तत्रोचनियुक्तो यो महात्मना । विद्वजनकृतश्लाघे पुरातत्त्वाख्यमन्दिरे ॥ वर्षाणामटकं यावत् सम्भूष्य तत्पदं ततः । गत्वा जर्मनराष्ट्रे यस्तत्संस्कृतिमधीतवान् । तत आगत्य सलामो राष्ट्र कार्ये च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्राप्तो येन स्वराज्यपर्वणि ॥ क्रमात्तस्माद् विनिर्मुक्तः प्राप्तः शान्तिनिकेतने । विश्ववन्द्यकवीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाथभूषिते ॥ सिंधीपदयुतं जैनज्ञानपीठं यदाश्रितम् । स्थापितं तत्र सिंघीनीडालचन्दस्य सूनुना ॥ श्रीवहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता । स्मृत्यर्थं निजतातस्य जनज्ञानप्रसारकम् ॥ प्रतिष्ठितश्च यस्तस्स पदेऽधिष्ठातृसम्झके । अध्यापयन् वरान् शिष्यान् शोधयन् जनवाअयम् ।। तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना ! स्वपितृश्रेयसे चैपा ग्रन्थमाला प्रकाश्यते ।। विदजनकृताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयभारत्ती ।।
सिंघी जैन ग्रन्थमाला अद्यावधि मुद्रित ग्रन्थ मूल्यम्। २-१२-० २-.-. १ प्रबन्धचिन्तामणि, मेरनुजाचार्यविरचित. संस्कृत मूल ग्रन्य, विस्तृत हिन्दी प्रस्तावना समन्वित २ पुरातनप्रबन्धसंग्रह, प्रबन्धनि सहा अनेकानेक पुरातन ऐतिहासिक प्रबन्धोंका विशिष्ट संप्रद ३ प्रबन्धकोश, राजशेखरसूरिरचित. सस्त मूल मन्थ, विस्तृत हिन्दी प्रस्तावना आदि सहित ४ विविधतीर्थकल्प, जिनमभरिकृत. पुरातन जैन तीर्थस्थानोंका वर्णनात्मक अपूर्व एतिहासिक प्रन्थ ५ देवानन्दमहाकाव्य, मेघविजयोपाध्यायविरचित. माघ कान्यकी समस्यापूर्तिरूप ऐतिहासिक काव्य प्रत्य ६ जैनतर्फमापा, यशोविजयोपाध्यायकृत. मूल सस्कृत अन्य तथा पं० मुखलालजीकृत विशिष्ट नूतनन्यारत्यायुक्त ७ प्रमाणमीमांसा, हेमचन्द्राचार्यकृत. मूल अन्य तथा पं० मुखरगलजीकृत विस्तृत हिन्दी विवरण सहित ८ अकलङ्कमन्यत्रयी, भट्टाकलदेवकृत, ३ सयशित प्रन्य, हिन्दी विवरण युक्त ९ प्रबन्धचिन्तामणि, हिन्दी भाषान्ता. विस्तृत प्रस्तावनादि सहित १० प्रभावरुचरित, प्रभाधन्दरिरचित. सस्कृत मूल अन्ध, जैन ऐविहासिक महामन्य 11 Life of Hemachandracharya By Dr. G. Buhler. १२ भानुचन्द्रगणिचरित, सिदिचन्द्रोपाध्यायरचित. सस्कृत मूल मन्य, विस्तृत इन्टीश प्रस्तावनादि समेत अपूर्व ऐनिहासिक प्रन्य १३ मानविन्दुप्रकरणम्, यशोविजयोपाध्यायविरचित, पं. मुखलालजी अपादित एन विवेचित 3-8-0 * संप्रति मुद्यमाण ग्रन्थ- १ सरतरगच्छगुर्वावनि. २ इमारपालचरित्रसप्रद. ३ विविधगच्छीयपहावलिसप्रइ. ४ जैनपुस्तक प्रशस्ति संग्रह, भाग १-२. ५ विज्ञप्तिरेराममह. ६ हारभरिकन धूर्ताख्यान. ७ हरिषेणकृत बृहत् स्थाशेश. ८ उद्योतनस्कृित युपश्यमायक्या. ९ उदयप्रभरिक्त धर्माभ्युदयमहाशव्य, १० मिनेशरमरिष्कृत कवाय प्रकरण १५ भानुचन्द्रगीकृत विवेकविलास टीका १२ शिद्धिचन्द्रोपाप्यायविरचित वासवदता रीन, १३ पुरातन राम-भायादिसप्रइ १४ पुरातनप्रबन्धसाद हिन्दी भाषावर, इत्यादि इत्यादि
गावे बालकृष्णाय महोपण्यापार
मोजानिन्सपने
निचिन्यो प्रहरी
ग्रन्था नुक्रम प्रास्ताविक वक्तव्य-श्रीमुनि जिनविजयजी संपादकीय वक्तव्य-श्री पं० सुखलाल संघवी ज्ञानविन्दुपरिचय- ग्रन्थकारा अन्थका वाह्यस्वरूप - १-६४ १.नाम २. विषय ३. रचनाशैली १४ २० २० २१ २५ ५० ४० ४२ ३२ १४ प्रन्थका आभ्यन्तरखरूप १. ज्ञानकी सामान्य चर्चा दार्शनिक परिभाषालों की तुलना २. मति-श्रुतज्ञानकी चर्चा (१)मति और धुतकी भेदरेखा का प्रयत्न (२)भुतनिधित मौर अश्रुतनिधित मति (३) चतुर्विध चाफ्यार्थज्ञानका इतिहास जैन धर्मकी अहिंसाका स्वरूप (४) अहिंसाका स्वरूप और विकास (५) पदस्थानपतिताव और पूर्वगत गाथा (६) मतिज्ञानके विशेष निरूपणमें नया ऊहापोह ३. अवधि और मनःपर्यवज्ञानकी चर्चा ४. केवलज्ञानकी चर्चा (1) केवलज्ञानके मस्तिावकी साधक युक्ति (२) केवलज्ञानका परिष्कृत लक्षण (३) केवलज्ञामके उत्पादक कारणों का प्रभ (१) रागादि दोषोंच विचार (4) नैराग्य भावनाका निरास (१) ब्रह्मज्ञानका निरास (७) भुति मौर स्मृतियोंका जैनमवानुकूल व्याख्यान (0) कुछ ज्ञातव्य जैन मन्तव्यों का कयन (२) केवलज्ञान-दर्शनोपयोगके मेदामेड़की पर्चा (0) अन्यकारका वात्पर्य तया उनकी खोपज्ञविधारणा ज्ञानविन्दुपरिचयग विशेपशब्द सूची संपादनमें उपयुक्त मन्मों की सूची ज्ञानपिन्दु विषयानुक्रम ज्ञानविन्दु-मूल मन्य ज्ञानविन्दु-टिप्पण ज्ञानविन्दु-परिशिष्ट शुद्धि-द्धिपत्रक ४६ ४७ ३८ ५० ५२ ५१ ६२ ६५-७६ ७७-७९ ८०-८२ ११८-१३५ १३६
संकेताक्षरों का स्पष्टीकरण
आसंजक प्रति
त तसंप्रति
में मलयापिटीका
अध्ययन
मु० मुद्रित प्रति
पृ० पृष्ठ
पं० पवित
१० ठोश
यशो० यशोविजयटीका
लो० लोक
संभ संपादन
फा वारिका
म०प्रयममा
सूप सूत्र
ও যায়
व वसंझक प्रति
.
टी टीका
स्तक
सो० स्वोपनटीका
मा० माय
किंचित् प्रास्ताविक श्रीमद् यशोविजय महोपाध्यायरचित ज्ञानविन्दु नामक यह गभीर ग्रन्थ, पण्डितप्रवर श्री सुखलालजी एव उनके एक अन्तेनासी प श्री दलसुख मालवणिया तथा विदुषी शिष्या श्रीमती हीरा कुमारी देवीके सयुक्त सम्पादन कार्यसे समलकृत होकर सिंघी जैन ग्रन्थमालाके १६ ३ मणिके रूपमें आज प्रकाशित हो रहा है। इत पूर्व ८ ये मणिके रूपमें, इन्हीं महोपाध्यायकी 'जैन तर्कभाषा' नामक प्रसिद्ध कृति, इन्हीं पण्डितक्यके तत्त्वावधानमे सपादित होकर, जो ४ वर्ष पूर्व, प्रकट हो चुकी है, उसके प्रारभम हमने जो 'प्रासगिक वक्तव्य' दिया हे उसमें, प्रज्ञादृष्टि पण्डित श्रीसुखलालजीके दर्शनशास्त्रविषयक प्रौढ पाण्डियके परिचायक जो ५-१० वाक्य हमने कहे हैं उनकी प्रतीति तो, उसके बाद इसी ग्रन्थमालामें प्रकाशित हेमचन्द्राचार्यकृत 'प्रमाणमीमासा' ग्रन्थके साथ दिये गये विस्तृत और विशिष्ट टिप्पणोंके अमलोकनसे विशेषज्ञ और मर्मज्ञ अभ्यासियोंको अच्छी तरह हो गई है। प्रमाणमीमासाके लिये लिखे गये वे सब टिप्पण कोरे टिप्पण ही नहीं है, बल्कि कई-कई तो उनमेंसे उस-उस विषयके स्वतन्त्र एव मौलिक निबन्ध ही हैं। प्रस्तुत ग्रन्थ के साथ, पण्डितजीने ग्रन्थगत विषयका हार्द समझाने के लिये जो सुविस्तृत एव सूक्ष्मविचारपूर्ण 'परिचय' लिखा है यह अपने विषयका एक अपूर्व विवेचन है। इसकी एक-एक कण्डिकामें, पण्डितजीका जैनशास्त्रविषयक ज्ञान कितना सूक्ष्म, कितना विशाल और कितना तलस्पी है इसका उत्तम परिचय मिलता है। जैनदर्शनप्रतिपादित 'ज्ञान'तत्त्वका ऐसा पृथक्करणात्मक और तुलनात्मक स्वरूप विवेचन आजतक किसी विद्वान्ने नहीं किया । जिस प्रकार मूल ग्रन्थकार श्रीयशोविजयोपाध्यायने प्रस्तुत विषयमें अपना मोलिक तत्त्वनि- रूपण प्रदर्शित किया है, उसी प्रकार, पण्डित श्रीसुखलालजीने प्रस्तुत ग्रन्थपरिचयमें अपना मौलिक तत्वदिग्दर्शन एव वस्तुविवेचन उपस्थित किया है। स ग्रन्थकार महोपाध्याय यशोविजयजी के जीवनपरिचयफी दृष्टिसे, जैन तर्कमापामें, सक्षेपमें पर अवश्य ज्ञातव्य ऐसा थोडासा उल्लेख, पण्डितजीने अपनी प्रस्तावनामें किया है । वाचकार यशोविजयजीकी साहित्यसपत्ति बहुत ही समृद्ध और वैविध्यपूर्ण है । उनकी एक-एक कृति एक एक स्वतंत्र निवन्धके योग्य सामग्रीसे भरी हुई है। वे जैन श्रमण सधौ, अन्तिम श्रुतफेवली श्री भद्रबाहु स्वामी की तरह, 'अन्तिम श्रुतपारगामी' कहे जा सकते हैं । उनके बाद आज तक वैसा कोई श्रुतोत्ता और शास्त्रप्रणेता समर्थ विद्वान् पैदा नहीं हुआ।
शारबिन्दु इनके रचे हुए ग्रन्थोंमें कसी गमीर विपुल एवं सर्वग्राही ऐसी तात्विक विचार- संपति भी पडी है इस दिग्दर्शन, प्रस्तुत अन्य ज्ञानविन्दुले 'परिचय' स्वरूप लिखे गये पण्डित मुखताजीक अभ्यासपूर्ण निन्धमें हो रहा है । इस परिचयके पाठसे हमें प्रतीत हो दार्शनिक विचारोंकी परीक्षा करने की योग्य क्षमता पण्डित सुसलाको सिम, जैन समाजमें शायद ही कोई विद्वान् रखता हो। हमारीकामना है कि पण्डितली, योनिजाकतोके अन्यान्य महत्वपूर्ण ग्रन्थोंक भी ऐसा ही विस्तृत अभ्यासपूर्ण परिचय करात, सिद्र में उनके वास्तविक पशके विजय ' की प्रतिष्ठा करें। रहा है कि सोनिजयजीक भारतीयविधा भयन मान्यगिरी (अन्धेरी) परान्तपश्चमी सी. १९१८ जिनविजय संपादकीय वक्तव्य प्रारंभ और पर्यवसान- ई० स० १९१४ में जब मैं महेसाणा (गुजरात) में कुछ साधुओं को पढ़ाता था तब मेरा ध्यान प्रस्तुत ज्ञानविन्दु की ओर विशेष रूप से गया। उस समय मेरे सामने जैनधर्मप्रसारक समा, भावनगर की ओर से प्रकाशित 'न्यायाचार्य श्रीयशोविजयजीकृत ग्रन्थमाला' अन्तर्गत पत्राकार ज्ञानविन्दु था । ज्ञानबिन्दु की विचारसूक्ष्मता और दार्शनिकता देख कर मन में हुआ कि यह अन्य पाठ्यक्रम में आने योग्य है । पर इस के उपयुक्त संस्करण की मी जरूरत है। यह मनोगत संस्कार वर्षों तक यों ही मनमें पड़ा रहा और समय समय पर मुझे प्रेरित भी करता रहा । अन्त में ई० स० १९३५ में अमली कार्य का प्रारंभ हुआ। इस की दो अ और व संज्ञक लिखित प्रतियाँ विद्वान् मुनिवर श्री पुण्यविजयजी के अनुमह से प्राप्त हुई। और काशी में १९३५ के ऑगस्ट में, जब कि सिंघी जैनग्रन्थ माला के संपादक श्रीमान् जिनविजयजी शान्ति- निकेतन से लौटते हुए पधारे, तब उनकी मदद से उक्त दो लिखित और एक मुदित कुल तीन प्रतियों का मिलान कर के पाठान्तर लिख लिए गए। ई० स० १९३६ के जाड़े में कुछ फाम आगे बढ़ा। प्रन्यकारने शानबिन्दु में जिन मन्यों का नाम निर्देश किया है या उद्धरण दिया है तथा जिन अन्यों के परिशीलन से उन्होंने ज्ञानविन्दु को रचा है उन सब के मूल स्थल एकत्र करने का काम, कुछ हद तक,पं० महेन्द्रकुमारजी न्यायाचार्य के द्वारा उस समय संपन्न हुआ । इस के बाद ई० स० १९३७ तक में, जब जब समय मिला तब तब, प्रथम लिए गए पाठान्तर और एकत्र किए गए प्रन्यों के अवतरणों के आधार पर, पाठशुद्धि का तया विषय विभाग शीर्षक आदि का काम होता रहा । साप में अन्य लेखन, संपादन और अध्यापन आदि के काम उस समय इतने अधिक थे कि ज्ञानबिन्दु का शेष कार्य यों ही रह गया। ई० स० १९३८ के पुनर्जन्म के बाद, जब मैं फिर काशी आया तब पुराने अन्यान्य अधूरे फामों को समाप्त करने के बाद ज्ञानबिन्दु को ही मुख्य रूपसे हाय में लिया । अमुक तैयारी तो हुई पी पर हमारे सामने सवाल या संस्करण के रूप को निश्चित करने का । कुछ मित्र बहुत दिनों से कहते आए थे कि ज्ञानविन्दु के ऊपर संस्कृत टीका मी होनी चाहिए। कुछ का विचार था कि अनुवाद होना जरूरी है। टिप्पण के बारे में भी प्रश्न या कि वे किस प्रकार के लिखे जॉय । क्या प्रमाणमीमांसा के टिप्पणों की तरह हिन्दी में मुख्यतया लिप जॉप या संस्कृत में इन सन प्रश्नों को सामने रख कर अन्त में हमने समय की मर्यादा तथा सामग्री का विचार कर के स्थिर किया अमी अनुपाद या संस्कृत टीका के लिए जरूरी अवकाश न होने से वह सो स्थगित किया जाय । हिन्दी तुलनात्मक टिप्पण अगर लिखते तो संमर हे यि यह मन्य अमी प्रेसमें मी न जाता । अंत में संस्करण का यही स्वरूप स्थिर हुआ जिस खरूप में यह बाज पाठकों के संमुख उपस्थित हो रहा है । उपर कहा जा चुका है कि टिप्पण योग्य अमुक सामग्री तो पहले ही से संचित की हुई पड़ी थी पर टिप्पण का ठीक-ठीक पूरा ज्ञानविन्दु काम करने के लिए अभी बहुत कुछ करना बाकी भी था । ई० स० १९३९ में बाकी का काम सहयोगी श्रीयुत दलसुख मालवणियाने शुरू किया। इस बीच में सहृदय मुनि श्री पुण्यविजयजीने एक और लिखित प्रति मेजी, जिस की हमने त संज्ञा रखी है । यह प्रति प्रथम की दो प्रतियों से अनेक स्थानों में पाठभेद वाली भी थी और विशेष शुद्ध भी। इस लिए पुनः इस प्रति के साथ मिलान शुरू किया और प्रथम स्थिर किए गए पाठान्तरों के स्थानों में बहुत कुछ परिवर्तन मी किया । यह सब काम क्रमशः चलता ही था, पर अनुभवने कहा कि जब ज्ञानबिन्दु कॉलेजों के पाठ्यक्रम में है और आगे इस का प्रचार करना इष्ट है तन इस का अध्यापन मी करा देना चाहिए जिस से एक सुनिश्चित परपरा स्थिर हो जाय । उक्त अनुभव के आधार पर ज्ञानबिन्दु का अध्यापन भी शुरू हुआ। श्रीमालवणिया और श्रीमती हीरा कुमारी-जो सिंघी जैन प्रन्यमाला के स्थापक श्रीमान् वायू बहादुर सिंहनी की भागिनेयी है-ये ही दोनों मुख्यतया अध्येता थे। ये ही दोनों इस का सपादन करने वाले थे, इस लिए अध्ययन के साथ ही साथ दोनों ने आवश्यक सुधार भी किया और नई नई कल्पना के अनुसार इन्होंने और मी सामग्री एकत्र की । यद्यपि मैं पहले एक बार ज्ञानबिन्दु को, मेरे एक आचार्य परीक्षार्थी शिष्य को पढ़ा चुका या परन्तु इस समय का अध्यापन अनेक कारणों से अधिक अर्थ पूर्ण या। एक तो यह कि अब प्र-थ छपने को जाने वाला था। दूसरा यह कि पढ़ने वाले दोनों स्थिरबुद्धी, व्युत्पन्न और सपादन कार्य करने वाले थे। फलत. जितना हो सका उतना इस ग्रन्थ की शुद्धि तथा स्परता के लिए प्रयत किया गया। श्री मालवणियनि टिप्पणयोग्य कची सामग्री को सुव्य- वस्थित कर लिया । और मुद्रण कार्य ई० स० १९४० में शुरू हुआ । १९४१ में श्रीमती हीरा कुमारीने परिशिष्ट तैयार किए और मैं प्रस्तावना लिखने की ओर झुका । १९४१ के अन्त के साथ ही यह सारा काम पूरा होता है । इस तरह १९१४ में जो सस्कार सूक्ष्म- रूप में मन पर पड़ा था वह इतने वर्षों के बाद मूर्तरूप धारण कर, आज सिंघी जैन ग्रन्थ माला के एक मणिरूप में जिज्ञासुओं के समुख उपस्थित होता है। संस्करण का परिचय- १. मूल ग्रन्थ-प्रस्तुत संस्करण में मुख्य वस्तु है ज्ञानविन्दु मूलप्रन्थ । इस का जो पाठ तैयार किया गया है वह चार प्रतियों के आधार पर से है, जिन का परिचय हम आगे कराएगे। किसी भी एक प्रति के आधार से सारा मूल पाठ तैयार न कर के सब प्रतियों के पाठान्तर संगृहीत कर, उनमें से जहाँ जोपाठ अधिक शुद्ध और विशेष उपयुक्त मालूम पड़ा वह वहाँ रख कर, अन्य शेष पाठान्तरों को नीचे टिप्पणी में दे कर मूल पाठ तैयार किया गया है। अर्थदृष्टि से विपयों का विभाग तथा उनके शीर्षक मी हमने किए हैं । लिखित या पहले की मुद्रित प्रति में वैसा कुछ न था । अन्यकारने ज्ञानबिन्दु में मूल अन्य के नाम पूौक या विना नाम दिए जो जो उद्धरण दिए हैं उन सब के मूल स्थान यया सभव ऐसे । ] कोष्ठक में दिए गए हैं । जहाँ काम में लाई गई चारों प्रतियों के आधार से भी ठीक पाठशुद्धि न हो सकी, और हमें भापा, विचार, प्रसग या अन्य साधन से शुद्ध पाठ सूझ पडा यहाँ हमने वह पाठ ऐसे ( ) कोप्टक में सनिविष्ट किया है और प्रतियों में से प्राप्त पाठ व्यों का स्यों रखा है ।
संपादकीय वक्तव्य २. टिप्पण-मूल अन्य के बाद टिप्पण छपे हैं । टिपण अनेक दृष्टियों से तैयार हुए हैं या सग्रह किए गए हैं। इनमें एक दृष्टि तो है परिमापा के स्पष्टीकरण की । सारा मूल अन्य दार्शनिक परिभाषाओं से भरा पड़ा है। हमें जहाँ मालूम पड़ा कि यहा इस परिभाषा का विशेष खुलासा करना जरूरी है और वैसा खुलासा अन्य ग्रन्थों में मिलता है, तो यहाँ हमने उन ग्रन्या- न्तरों से ही इतना भाग टिप्पणों में दे दिया है जिस से मूल मन्थ में आई हुई परिभाषा कुछ और भी स्पष्ट हो जाय, तया साथ ही पाठकों को ऐसे ग्रन्थान्तरों का परिचय भी मिल जाय । दूसरी दृष्टि है आधारभूत प्रन्यों का दिग्दर्शन कराने की । अन्यकार ने जिन जिन प्रन्यों का परिशीलन करके प्रस्तुत ग्रन्थ की रचना की है वे सब मन्य उस के आधार भूत हैं । किसी भी विषय की चर्चा करते समय ग्रन्थकार ने या तो ऐसे आधारभूत मन्थों में से आवश्यक भाग शब्दशः या थोडे बहुत परिवर्तन के साथ लिया है, या कहीं सक्षेप कर के लिया है; कहीं उन्हों ने उस मन्य का उपयुक्त भाग अपनी जरूरत के अनुसार क्रम बदल करके मी लिया है । यह सारी यस्तुस्थिति पाठकों को शात हो तथा आधारभूत उन उन ग्रन्थों का विस्तृत परिचय भी हो, इस दृष्टि से हमने जगह जगह टिप्पणों में जरूरी महत्त का भाग दिया है । पर जहाँ पृष्ठ के पृष्ठ आधारभूत मन्थों के एक साथ मिलते है वहाँ, बहुधा उन आधारभूत ग्रन्थों का स्थान ही सूचित कर दिया है, जिस से अभ्यासी खुद ही ऐसे आधारभूत अन्य देख सकें और ज्ञान- बिन्दुगत उस स्थान की वी को विशेष रूप से समझ सकें । तीसरी दृष्टि इतिहास और तुलना की है । अपकार ने कहीं अमुक चर्चा की हो और वहाँ हमें उस चर्चित विषय की कोई ऐतिहासिक सागनी, पोडी बहुत, मिल गई तो, हमने उस विषय का, ऐतिहासिक दृष्टि से कैसा विकास हुआ है. यह समझाने के लिए वह प्राप्त सामग्री टिप्पणों में दे दी है । कई जगह, प्रन्यफार के द्वारा की जानेवाली चर्चा दूसरे अन्यों में किस किस रूपमें पाई जाती है. यह तुलना करने के लिए भी टिप्पण दिए हैं, जिस से अभ्यासी चर्चा को ऐतिहासिक क्रमसे तुलनापूर्वक समझ सके और गहराई तक पहुच सके। चौपी दृष्टि है ग्रन्थकार के सूचनों को सपूर्ण बनाने की । अनेक जगह चर्चा करते हुए ग्रन्थकार, अमुक हद तक लिख कर फिर विशेष विस्तार से देखने वालों के लिए सूचना मात्र कर देते हैं, कि यह विषय अमुक अमुक प्रन्यों से देख लेना । ऐसे स्थानों में प्रत्यकार के द्वारा नामनिर्देश पूर्वक सूचित किए गए अन्यों में से तथा उन के द्वारा असूचित पर हमारे मालोकन में आए हुए प्रन्यों में से जरूरी भाग, टिप्पणों में समद किए है। टिप्पणों के बारे में सक्षेत्र में इतना ही कहना पर्यास होगा कि ज्ञानबिन्दु की संस्कृत में टीरा न लिख पर भी उसे अनेक दृष्टिसे अधिकाधिक समझाने के लिए तथा अध्येता और अध्यापना के वास्ते ज्ञानबिन्दु की उपादानभूत विशालतर सामग्री प्रस्तुत करने के लिए ही ये टिप्पण विशेष श्रमसे संग्रह दिए गए हैं । वहीं कहीं हमने अपनी ओर से भी कुछ रिखा है। ३. परिशिष्ट-टिप्पणों के बाद यह परिशिष्ट छपे है, जो ज्ञानबिन्दु क्या उसके टिप्पणों से सबर रखते हैं ! परिशिष्टों में क्या क्या है यह सब उन के ऊपर दिए गए शीर्षको से ही । परिशिदों की उपयोगिता अनेक दृष्टियों से है जिसके समझाने की इस युग ३ ७ संपादकीय वक्तव्य गया है । उस में मुख्य और गौण विषय के कोई भी शीर्षक तो है ही नहीं । विषय विभाग भी मुद्रण में नहीं किया गया है। फिर भी उस मुद्रित नकल से हमें बहुत कुछ मदद मिली है। यह प्रति अधिकाश अ, ब संज्ञक दोनों प्रतियों के समान है ! (२-३) 'अ, व-अ और घ संज्ञक दोनों प्रतिया ख० मुनि महाराज श्री हंसविजयजी के बड़ौदा स्थित ज्ञान संग्रह में की-क्रमशः ३५ और ६३५ नंबर की हैं। प्रायः दोनों प्रतिया समान है । पाठों में जो फर्क आया हे वह लेखकों की अनभिज्ञता का परिणाम जान पड़ता है। संभव है इन दोनों प्रतियो का आधारभूत आदर्श असल में एक ही हो । अ संज्ञक प्रति के पन ५१ हैं। प्रत्येक पत्र में पश्तियां १० ओर अक्षर संख्या लगभग ४१ है । इसकी लंबाई १२३ च और चौडाई ५ इंच है । पत्र के दोनों पार्श्व में करीब एक एक इंच का हॉशिया है । प्रति के आदि में 'श्रीसर्वज्ञाय नमः ऐसा लिखा हुआ है। '' सशक प्रति के ३३ पर है । प्रत्येक पत्र में पंक्तियाँ १३ है और प्रत्येक पंक्ति में लगभग अक्षर ४० हैं । इसकी लंबाई १० ईच और चौडाई ४३ इंच है । पत्र के दोनों पार्थ में करीन एक एक इंच का हाँशिया है । प्रति के अन्त में एक संरचन पद्य लिखा हुआ है जिससे ज्ञात होता है कि महागुनि श्री विजयानन्दरि के शिष्य लक्ष्मीविजय के शिष्य श्री सतिजयजी के उपदेश से यह प्रति लिखी गई है। तदनन्तर प्रति का लेखन काल मी रत में दिया गया है, जो इस प्रकार है- 'संवति १९५५ वर्षे शाके १८२० प्रवर्तमाने मार्गशीर्ष शुक्ल दले ६ तिथा अचारे' इत्यादि। (४) ''-त संज्ञा प्रति पाटण के तपागच्छ भाण्डार की है । यह उक्त दोनो प्रतियों से प्राचीन भी है, और अधिक शुद्ध मी । इस में कुछ ऐसी भी पक्तियों है जो अ, व संशक पनियों में निटकुल नहीं है । फिर भी ये पंक्तियाँ सदर्म पी दृष्टि से सगत है। 'त' प्रति के पत्र ३२ है। प्रत्येक पत्र में स्तियाँ १३ और प्रत्येक पस्ति में अक्षर करीब ५८। । इसी टंचाई १० इंच और चौडाई ४५ ईच है । प्रत्येक पत्र के दोनों पार्थ में एक एफ चरा होशिया है । इस प्रति के मत में प्रशस्ति के ९ श्लोक पूर्ण होने से माद इस प्रकार या उलेग है- इति श्री शान विन्दुप्रकरणं । संवत् युगरमलशशीवत्सरे शाककनेरमचन्द्रप्रतं. माने फाल्गुनमासे कृष्णपक्षे दशमीतियां भृगुगामरे संपूर्ण कृतं । श्रीरस्तु । कन्याण- मस्तु । शुभं भरतु लैपऊपाठस्योर्भरती-माताए । छ । श्री । श्री। श्री। मफे अनुमार पर प्रशा संस्त् १६२९ और विक्रम संवत् १७६१ में ती गई है। जो प्यापनी के मर्गग्ग (मिम संग्व १७१३) के २१ पर्ष बाद पी दिद है। दही पण मिमी पर भादसों का शत न आया। आप इस परमेश गाभासी सिम होने फै मानम आदि भीयान है।
ज्ञानयिन्दु आभार प्रदर्शन- ऊपरनिर्दिष्ट तीनों प्रतियां हमें ययोवृद्ध प्ररर्तक पूज्यपाद श्री कान्तिविजयनी के प्रशिष्य उदार- चेता विद्वान् मुनिवर श्री पुण्यविजयजी के अनुग्रह से प्राप्त हुई है । पं० महेन्द्र कुमारजी न्याया- चार्य ने बहुत श्रम और गन से टिप्पणों की अधिकांश सामग्री संचित कर दी है और समय समय पर उन्हों ने विषयपरामर्श में भी सहायता की है। महामहोपाध्याय पं० वालकृष्ण मित्र, प्रिन्सीपल, प्राच्य विद्याविभाग, फाशी. विश्वविद्यालय, ने हमें जब काम पड़ा तब संदेहनिवृति करने में या विषय समझने में सामीप्रभाव से मदद दी है । प्रस्तुत मन्यमाला के मुख्य संपा- दक विश्रुत इतिहासकोविद श्री जिनविजयजी मुनि ने प्रस्तुत संस्करण के प्रारंभ से अन्त तक में न केवल उपयोगी सूचनाएँ ही की हैं बल्कि इन्हों ने पाठान्तर लेने, प्रूफ देखने-सुधारने आदि में भी बहुमूल्य मदद की है। वस्तुतः इन्हीं की चिरकालीन सौम्य प्रेरणा और प्रोत्साहन ही यह कार्य पूरा कराया है । प्रस्तुत ग्रन्थमाला के प्रतिष्ठाता श्रीमान् वाबू बहादुर सिंहजी सिंधी की विद्यारसिकता और साहित्यप्रियता के कारण ही इतना कीमती संस्करण भी सरलता से तैयार हो पाया है । अतएव हम पर निर्दिष्ट सभी महानुभावों के हृदय से कृतज्ञ हैं। 7 उपसंहार- मैं जैसा अनेक बार पहले भी लिख चुका हूं, और अब मी निःसंकोच लिखता हूं कि अगर पूरी सहानुभूति तथा कार्यतत्परता मेरे इन सहृदय सहकारियों में न होती तो मेरी अल्प-सल्प शक्ति भी अकिश्चित्कर ही रह जाती । अतएव मैं अपनी शक्ति का इस रूप में उपयोग कर लेने के कारण दोनों सहकारियों का कृतज्ञ पाठकों को शायद आश्चर्य होगा कि ऐसे दार्शनिक ग्रन्थ के संस्करण के सम्पादकों की नामावली में एक भगिनी का मी नाम है। पर इसमें आश्चर्य की कोई बात नहीं है । जिनके पुण्य स्मरणार्य यह सिंघी जैन मन्पनाला प्रस्थापित है, उन्हीं वर्गवासी साधुचरित डालचन्दजी सिंघी ने, खुद ही अपनी इस दौहित्री श्रीगती हीरा कुमारी को धार्मिक शिक्षा देना प्रारम्भ किया था और आगे संस्कृत तथा दार्शनिक शिक्षा दिलाने का सुप्रबन्ध भी किया था, जो श्रीमान् बाबू बहादुर सिंहजी सिंघीने तथा उन की पूजनीया वृद्धा माताजी ने आगे बराबर चालू रखा । दौहित्री हीरा कुमारी की यह आकांक्षा रही कि वह अध्ययन के फलस्वरूप कुछ-न-कुछ काम कर के, अपने पूज्य मातामह की पुण्यस्मारक ग्रन्थमाला द्वारा उनके प्रति कृतज्ञता प्रकट करे । इसी आशय से वह समय समय पर काशी आ कर काम सीखती और करती है। यदि कोई विशेष प्रसबाप न आया तो उपाध्यायजी का ही एक अन्य सपा अप्रसिद्ध और दुर्लभ ऐसा अनेकान्तव्यवस्था नामक ग्रन्य, जो प्रस्तुत ज्ञानबिन्दु से भी बड़ा और गहग है उसे, श्रीयुत मालवणिया के सहयोगमें सपादित कर, इसी मन्यमाला के एक और मूल्यवान् मणिके रूपमें निकट भविष्यमें प्रकशित करना चाहती है। ता ३०-11-1 -सुखलाल संघवी - ज्ञानबिन्दुपरिचय। - ग्रन्थकार प्रस्तुत ग्रन्थ 'ज्ञानविन्दु' के प्रणेता वे ही वाचकपुङ्गव श्रीमद् यशोविजयजी है जिनकी एक कृति 'जैनतर्कभापा' इतःपूर्व इसी 'सिंघी जैन ग्रन्थमाला' मे, अष्टम मणि के रूप मे, प्रकाशित हो चुकी है। उस जैनतर्कभाषा के प्रारम्भ मे उपाध्यायजी का सप्रमाण परिचय दिया गया है । यों तो उनके जीवन के सम्बन्ध मे, खास कर उनकी नाना प्रकार की कृतियों के सम्बन्ध मै, बहुत कुछ विचार करने तथा लिखने का अवकाश है, फिर भी इस जगह सिर्फ उतने ही से सन्तोष मान लिया जाता है, जितना कि तर्कभाषा के प्रारम्भ में कहा गया है। यद्यपि अन्थकारके बारे मे हमे अमी इस जगह अधिक कुछ नहीं कहना है, तथापि प्रस्तुत ज्ञानविन्दु नामक उनकी कृतिका सविशेष परिचय कराना आवश्यक है और इष्ट भी। इसके द्वारा पन्थकार के सर्वांगीण पाण्डित्य तथा अन्धनिर्माणकौशल का भी थोडा बहुत परिचय पाठकों को अवश्य हो ही जायगा । अन्थ का बाह्य स्वरूप प्रन्थ के बाह्य स्वरूप का विचार करते समय मुख्यतया तीन बातों पर कुछ विचार करना अवसरप्राप्त है। १ नाम, २ विपय और ३ रचनाशैली । १.नाम अन्थकार ने स्वयं ही पन्थ का 'ज्ञानविन्दु' नाम, ग्रन्थ रचने की प्रतिज्ञा करते समय प्रारम में तथा उस की समाप्ति करते समय अन्त मे उल्लिखित किया है । इस सामासिक नाम में 'शान' और 'बिन्दु' ये दो पद हैं। ज्ञान पद का सामान्य अर्थ प्रसिद्ध ही है और विन्दु का अर्थ है बूंद । जो अन्य ज्ञान का विन्दु मान है अर्थात् जिसमें ज्ञान की चर्चा अति अल्म हे वह ज्ञानाविन्दु-लेसा अर्थ ज्ञानविन्दु शब्द का विवक्षित है। जब अन्यकार अपने इस गभीर, सूक्ष्म और परिपूर्ण चर्चावाले ग्रन्थ को भी बिन्दुः कह कर छोटा सूचित करते हैं, तब यह प्रश्न सहज ही में होता है, कि क्या अन्धकार, पूर्वाचार्यों की तथा अन्य विद्वानों की ज्ञानविषयक अति विस्तृत चर्चा की अपेक्षा, अपनी प्रस्तुत चर्चा को छोटी कह कर वस्तुस्थिति प्रकट करते हैं, या आत्मलाघव प्रकट करते हैं, अथवा अपनी इसी विषय की किसी अन्य बडी कृति का भी सूचन करते हैं । इस त्रि-अशी प्रभ का जवाय भी सभी अशों में हाँ-रूप ही है । उन्हों ने जब यह कहा, कि मैं श्रुतसमुद्र से 'ज्ञान- बिन्दु' का सम्यम् उद्धार करता हूँ, तब उन्हों ने अपने श्रीमुस से यह तो कह ही दिया कि मेरा यह अन्य चाहे जैसा क्यों न हो फिर भी यह ध्रुतसमुद्र का तो एक बिन्दु मान है। १ देखो, नतर्कभाषा गत 'परिचय पृ. १-४ । २“ज्ञानबिन्दु श्रुदाम्भोधे सम्यगुध्रियदे मया"-पु. 1। ३"खादादस्य ज्ञानमिन्दो"-पू०४७। बूद जितनी २ करते समय, ज्ञानविन्दुपरिचय-१. अन्य का नाम निःसन्देह यहाँ श्रुत शब्द से ग्रन्थकार का अभिप्राय पूर्वापार्यो की कृतियों से है । यह भी स्पष्ट है कि ग्रन्थकार ने अपने अन्य मे, पूर्वश्रुत मे साक्षात् नहीं चर्ची गई ऐसी कितनी ही बातें निहित क्यों न की हों, फिर भी वे अपने आपको पूर्वाचार्यों के समक्ष लघु ही सूचित करते हैं। इस तरह प्रस्तुत ग्रन्थ प्राचीन श्रुतसमुद्र का एक अश मान होने से उस की अपेक्षा तो अति अल्प है ही, पर साथ ही ज्ञानपिन्दु नाम रसने में मन्थकार का और भी एक अभिप्राय जान पडता है। वह अभिप्राय यह है, कि वे इस मन्य की रचना फे पहले एक ज्ञानविषयक अत्यन्त विस्तृत चर्चा करने वाला बहुत बडा अन्य घना चुके थे जिस का यह शानपिन्दु एक अश है । यद्यपि वह वडा प्रन्य, आज हमे उपलब्ध नहीं है, तथापि पन्थकार ने खुद ही प्रस्तुत अन्य में उस का उल्लेस किया है, और यह उल्लेख भी मामूली नाम से नहीं किन्तु 'ज्ञानार्णव' जैसे विशिष्ट नाम से । उन्हों ने अमुक पर्चा विशेष विस्तार के साथ जानने के लिए स्वरचित 'ज्ञानार्णव' अन्य की ओर सपेत किया है । 'ज्ञानपिन्दु' में की गई कोई भी चर्चा स्वयं ही विशिष्ट और पूर्ण है। फिर भी उस मे अधिक गहराई चाहने वालों के वास्ते जब उपाध्यायजी 'ज्ञानार्णव' जैसी अपनी यही फति का सूचन करते हैं, तब इस में कोई सन्देह ही नहीं है कि वे अपनी प्रस्तुत कृति को अपनी दूसरी उसी विषय की बहुत बडी कृति से भी छोटी सूचित करते हैं। सभी देश के विद्वानों की यह परिपाटी रही है, और आज भी है, कि ये किसी विषय पर जब बहुत बड़ा अन्य लिसें वय उसी विषय पर अधिकारी विशेप की दृष्टि से मध्यम परिमाण का या लघु परिमाण फा अयया दोनों परिमाण का प्रन्थ भी रचें । हम भारतवर्ष के साहित्यिक इतिहास को देखें तो प्रत्येक विषय के साहित्य में उस परिपार्टी के नमूने देखेंगे। उपाध्यायजी ने सुर भी अनेक विषयों पर लिखते समय उस परिपाटी का अनुसरण किया है। उन्हों ने नय, सप्तभगी आदि अनेक विषयों पर छोटे छोटे प्रकरण भी लिखे है, और उन्हीं विषयों पर पड़े पढे अन्य भी लिसे हैं । उदाहरणार्य 'नयप्रदीप', 'नयरहस' आदि जय छोटे छोटे प्रकरण हैं, वय 'अनेकान्तव्ययस्था', 'नयामृतचरंगिणी' मादि घडे या आफर अन्य भी है । जान पडता हे ज्ञान विषय पर लिखते समय भी उन्हों ने पहले ज्ञानार्णव' नाम फा आकर प्रन्थ लिया और पीछे ज्ञानविन्दु नाम का एक छोटा पर प्रवेशक अन्य रपा । 'ज्ञानार्णव' उपलब्ध न होने से उस में क्या क्या, रिवनी कितनी और किस रिस प्रकार की चर्चाएं की गई होंगी यह पहना संभव नहीं, फिर भी उपाध्यायजी के प्यक्तित्यपूरक साहित्यराशि को देखने से इतना तो निःसन्देह कहा जा सकता है कि बदों ने उस पर्णवमन्य में शान सपपी यच याषए यह डाला होगा। भाटोगों की परंपरा में, जीवन को सरहत यनानेवारे जो संस्कार माने गए है उन, में एस नामकरण सरकार भी है । यद्यपि यह सरकार सामान्य रूपसे मानयव्यपिस्पशी ही है, सपा इस सरकार पी महमा और अन्यर्यता या विचार आर्यपरंपरा में पहुव १"परमपर अयमेवम्"-पृ.१तमा, भपकार ने एप गमुथय की रोष पवार मी गगन, परतु रा है- 'लायमान्य मानपदपरोयम्"-. ३.1 नाव भरनमरयम है। -- ज्ञानविन्दुपरिचय:-२. विषय विवेचन व्यापफ रहा है, जिसके फलस्वरूप आर्यगण नामकरण करते समय बहुत कुछ सोच विचार करते आए हैं । इस की व्याप्ति यहाँ तक बढ़ी, कि फिर तो किसी भी चीज़ का जय, नाम रसना होता है तो, उस पर सास विचार कर लिया जाता है। अन्यों के नामकरण वो रचयिता विद्वानों के द्वारा ही होते हैं, अतएव वे अन्वर्थता के साथ साथ अपने नामकरण में नवीनता और पूर्वपरंपरा का भी यथासंभव सुयोग साधते हैं। ज्ञान- विन्दु नाम अन्वर्थ तो है ही, पर उसमें नवीनता तथा पूर्व परंपरा का मेल भी है। पूर्व परंपरा इस में अनेकमुखी व्यक्त हुई है । चौद्ध, ब्राह्मण और जैन परंपरा के अनेक विपयों के ऐसे प्राचीन ग्रन्थ आज भी ज्ञात हैं, जिन के अन्त में 'विन्दु'शब्द आता है। धर्मकीर्ति के 'हेतु विन्दु' और 'न्यायविन्दु' जैसे ग्रन्थ न केवल उपाध्यायजी ने नाम मात्र से सुने ही थे बल्कि उन का उन ग्रन्थों का परिशीलन भी रहा । वाचस्पति मिश्र के 'तत्त्वविन्दु' और मधुसूदन सरस्वती के 'सिद्धान्तविन्दु' आदि अन्य सुविधुत है-जिनमें से सिद्धान्तयिन्दु' का तो उपयोग प्रस्तुत 'ज्ञानबिन्दु में उपाध्यायजीने क्रिया भी है। आचार्य हरिभद्र फे विन्दु अन्तवाले 'योगविन्दु' और 'धर्मविन्दु' प्रसिद्ध हैं। इन विन्दु अन्तवाले नामों की सुन्दर और सार्थक पूर्व परंपरा को उपाध्यायजी ने प्रस्तुत प्रन्थ में व्यक्त करके 'शानार्णव' और 'शानविन्दु' की नवीन जोड़ी के द्वारा नवीनवा भी गर्पित की है। २. विपय प्रन्यकार ने प्रतिपाय रूप से जिस विषय को पसन्द किया है वह तो अन्य के नाम से दी प्रसिद्ध है। यों तो ज्ञान की महिमा मानववंश मात्र में प्रसिद्ध है, फिर भी आर्य जाति फा यह एक मात्र जीवन-साध्य रहा है । जैन परंपरा में ज्ञान की आराधना और पूजा की विविध प्रणालियाँ इतनी प्रचलित है कि कुछ भी नहीं जानने वाला जैन मी इतना तो प्रायः जानता है कि शान पाँच प्रकार का होता है। कई ऐतिहासिफ प्रमाणों से ऐसा मानना पड़ता है कि ज्ञानके पाँच प्रकार, जो जैन परंपरा में प्रसिद्ध हैं, चै भगवान् महा. पीर के पहले से प्रचलित होने चाहिए । पूर्वश्रुत जो भगवान महावीर के पहले का माना जाता है और जो यदुत पहले से नष्ट हुआ समझा जाता है, उस में एक 'ज्ञानप्रवाद' नाम का पूर्व या जिस में श्वेताम्बर-दिगम्बर दोनों परंपरा के अनुसार पंचविध ज्ञान या वर्णन था। re पपळग्ध घुत में प्राचीन समझे जाने वाले कुछ अंगों में भी उन की सष्ट वर्षा है। 'उचराष्पयन' जैसे प्राचीन मूल सूत्र में भी उन या वर्णन है। 'नन्दिसूत्र में वो फेवल पांच मानों पा ही वर्णन है। 'आवश्यकनियुक्ति' जैसे प्राचीन व्याख्या प्रन्य में पॉप सानों को ही मंगल मान कर गुरु में उन का वर्णन रिया है। फर्मविपयफ साहित्य के प्राचीन से प्राचीन समझे जाने या प्रन्यों में भी पनपिप शान के आधार पर ही कर्म- "सना निदानपिन्दी"--. ।। पर..1 मा। २ सपपन २८मा. ४,५३ मत ४ % , शानबिन्दुपरिचय-२. विषय विवेचन प्रकृतियों का विभाजन है, जो लुम हुए 'कर्मप्रवाद पूर्व की अवशिष्ट परंपरा मान है। इस पद्धविध ज्ञान का सारा स्वरूप दिगम्बर-श्वेताम्बर जैसे दोनों ही प्राचीन सघों में एक सा रहा है। यह सब इतना सूचित करने पे लिए पर्याप्त है कि पञ्चविध ज्ञान विभाग और उस का अमुक वर्णन तो बहुत ही प्राचीन होना चाहिए । 'प्राचीन जैन साहित्य की जो कामपन्थिक परपरा है तदनुसार मति, श्रुत, अवधि, मनःपर्याय और फेवल ये पाँच नाम ज्ञानविभागसूचक फलित होते हैं । जय कि आग- मिक परपरा के अनुसार मति के स्थान में 'अभिनिवोध नास है । पाकी के अन्य पारों नाम कार्ममन्थिक परपरा के समान ही हैं। इस तरह जैन परंपरागत पश्चविध ज्ञानदर्शक नामों में कार्मप्रन्थिक और आगमिक परपरा के अनुसार प्रथम शान के योधक 'मति' और अभिनियोध' ये दो नाम समानार्थक या पर्यायरूपसे फलित होते हैं। बाकी के चार ज्ञान के दर्शक श्रुत, अवधि आदि पार नाम उक्त दोनों परपराओं के अनुसार एक एक ही है। उनके दूसरे कोई पर्याय असली नहीं स्मरण रखने की बात यह है कि जैन परंपरा के सम्पूर्ण साहिस ने, लौकिक और लोकोत्तर सब प्रकार के शानों का समावेश उक्त पञ्चविध विभाग में से किसी न किसी विभाग मे, किसी न किसी नाम से किया है । समावेश का यह प्रयत्न जैन परपरा के सारे इतिहास मै एकसा है। जब जम जैनाचार्यों को अपने आप किसी नये शान के बारे में, या किसी नये ज्ञान के नाम के बारे मे प्रश्न पैदा हुआ, अथवा दर्शनान्तरवादियों ने उन के सामने वैसा कोई प्रश्न उपस्थित किया, तय तब उन्हों ने उस ज्ञान का या ज्ञान के विशेष नाम का समावेश उक्त पश्चविध विभाग में से, यथासभव किसी एक या दूसरे विभाग में, कर दिया है । अब हमे आगे यह देखना है कि उक्त पनाविध ज्ञान-विभाग की प्राचीन जैन भूमिका के आधार पर, क्रमश -किस किस तरह विचारों का विकास हुआ। जान पढता है, जैन परपरा मे ज्ञान सयन्धी विचारों का विकास दो मार्गो से हुआ है। एक मार्ग तो है स्वदर्शनाभ्यास का और दूसरा है दर्शनान्तराभ्यास का । दोनों मार्ग बहुधा परस्पर संबद्ध देखे जाते हैं। फिर भी उन का पारस्परिक भेद स्पष्ट है, जिस के मुख्य लक्षण ये हैं-स्वदर्शनाभ्यासजनित विकास मे दर्शनान्तरीय परिभापाओं को अप- नाने का प्रयत्न नहीं है। न परमवखण्डन का प्रयत्न है और न जल्प एव वितण्डा फया का कभी अवलम्बन ही है । उस में अगर कथा है तो यह एकमान तत्त्वमुत्सु फया अर्थात् पाद दी है । जव कि दर्शनान्तराभ्यास के द्वारा हुए ज्ञान विकास में दर्शनान्तरीय परिभाषाओं को आत्मसात् करने का प्रयत्न अवश्य है । उसमे परमत खण्डन के साथ साथ कभी कभी जल्पकथा का भी अवलम्बन अवश्य देखा जाता है । इन लक्षणों को ध्यान में रख कर, ज्ञानसबन्धी जैन विचार विकासका जब हम अध्ययन करते हैं, वम उस की अनेक ऐति- हासिक भूमिकाएँ हमें जैन साहित्य मे देखने को मिलती है। ५ १पंचमप्रह, पृ० १८. गा० ३ । प्रथम कर्मग्रय, गा• ४ । गोम्मटगार जीवकांड, गा० २७५ । २ नन्दी सूत्र, सू०१।भावश्यक नियुक्ति, -१। पटूखागम, पु० १. पृ. ३५३ ।
५ शानपिन्दुपरिचय-२: विपय विवेचन ज्ञानविकास की किस भूमिका का आश्रय ले कर प्रस्तुत ज्ञानविन्दु ग्रन्थ को उपाध्या- यजी ने रचा है इसे ठीक ठीक समझने के लिए हम यहाँ शानविकास की कुछ भूमि- फाओं का संक्षेप में चित्रण करते हैं। ऐसी ज्ञातव्य भूमिकाएं नीचे लिखे अनुसार साव कही जा सकती है-(१) कर्मशास्त्रीय तथा आगमिक । (२) नियुक्तिगत । (३) अनुयोगगत । (४) तत्त्वार्थगत । १५) सिद्धसेनीय.। (.६) जिनभद्रीय, और (७) अकलंकीय.। नियोष शब्द (१)कर्मशास्त्रीय तथा आगमिक भूमिका वह है जिसमें पश्वविध ज्ञान के मति या अभिनिवोध आदि पाँच नाम मिलते हैं, और इन्हीं पाँच नामों के आसपास स्वदर्शना- भ्यासजनित थोडाबहुत गहरा तथा विस्तृत भेद-प्रभेदों का विचार भी पाया जाता है । "(२) दूसरी भूमिका वह है जो प्राचीन नियुकि भाग में, करीव विक्रम की दूसरी शताब्दी वक में, सिद्ध हुई जान पड़ती है। इस में दर्शनान्तर के अभ्यास का थोड़ा सा असर अवश्य जान पड़ता है। क्यों कि प्राचीन नियुक्ति में मतिज्ञान के वास्ते मति और अभि- उपरान्त संज्ञा, प्रज्ञा, स्मृति आदि अनेक पर्याय' शब्दों की जो वृद्धि देखी जाती है और पञ्चविध शान का जो प्रत्यक्ष तथा परोक्ष रूप से विभाग देखा जाता है घर दर्शनान्तरीय अभ्यास का ही सूचक है। (३) तीसरी भूमिका यह है जो 'अनुयोगद्वार' नामक सूत्र में पायी जाती है, जो कि प्रायः विमीय दूसरी शताब्दी की कृति हैं । इस मै अक्षपादीय 'न्यायसूत्र के चार प्रमाणों का' तथा उसी अनुमान प्रमाण संवन्धी भेद-अभेदों का संग्रह है, जो दर्शनान्तरीय अभ्यास का असन्दिग्ध परिणाम है । इस सूत्र मे जैन पञ्चविध ज्ञानविभाग को सामने रराते हुप भी उसके कर्ता वार्यरक्षित सूरिने शायद, न्यायदर्शन में प्रसिद्ध प्रमाणविभाग फो चया उस की परिभाषाओं को जैन विधार क्षेत्र में लाने का सर्व प्रथम प्रयन्न किया है। (४) पोयी भूमिका यह है जो वाघफ उमाख्याति के तत्वार्थसूत्र और सास कर उनके खोपक्ष भाष्य में देखी जावी, है । यह प्रायः विक्रमीय तीसरी शताब्दी के बाद की कृति है । इस में नियुक्ति प्रतिपादित प्रत्यक्ष और परोक्ष प्रमाण का उल्लेस फर के पाचक ने अनुयोगद्वार ५ १ नियुकिसाहित्य को देखने से पता चलता है कि जितना भी नियुक्ति के नाम से साहित्य उपलव्य होता है कह सक न तो पर दी भाचार्य की गति और न यह एक ही शताब्दी में बना है। फिर भी प्रलव शान की पर्चा करनेवल्य अावश्यक नियुक्षि स भाग प्रथम मद्रबाहुक्त मानने में कोई आपत्ति नहीं है । अतएर चरा को यहाँ विकम की गरी शताब्दी तक मैं विद हुआ कहा गया है। २ अवसनियुक्ति, ग.१२॥ ३ सदस्यमाभ्यान्तर्गत भइमारत नियुदिला. १,९१४, ३५ । सपरि टीवघर ने इन गायाभों को, मारहवीय निरगत होने की सूचना महोद,किर भी पूर्वार के संदर्भ को देखने ऐ, इन गाओं को गिविगतमनने में पति नही है। रीघार ने निति और भाय च भिक सर्पय नहीं दिखाया है, पर सो पारसी पोदरत ही ध्यानमें भा साठी है। और गत तो मददै पर टीएमोहिमन के समित्या देशमद, २५ यी गया कि जियमें सरद. प्रा और परोश मान , रस ये मगर मान होने का मन घले यार, •१५॥ डोर एल.। ५ वर-21 ८ 4 ज्ञानपिन्दुपरिचयः 1-२. विपय विवेचन परंपरा में, पार्यरक्षितीय पतुर्विध विमाग फी सरह, उपेक्षा ही हुई या उस का विशेष भादर हुआ?-यह प्रश्न अवश्य होता है, जिस पर हम आगे जा कर कुछ कहेंगे। (६) छठी भूमिका, वि० ७ वीं शताब्दी वाले जिनभद् गणी की है। प्राचीन समय से कर्म- शान वया आगम की परंपरा के अनुसार जो मति, श्रुत आदि पाँच ज्ञानों का विचार जैन परंपरा में प्रचलित था, और जिस पर नियुक्तिकार क्या प्राचीन अन्य व्याख्याकारों ने एवं नन्दी जैसे आगम के प्रणेताओं ने, अपनी अपनी दृष्टि व शक्ति के अनुसार, बहुत कुछ कोटिक्रम गी पढ़ाया था, उसी विचार भूमिका का आंनय ले फर क्षमाश्रमण निनभद्र ने अपने विशाल मन्थ 'विशेषावश्यकमाप्य' में पश्यविध ज्ञान की आचूहान्त साङ्गोपाङ्ग मीमांसा की । और उसी भागम सम्मत पद्धविध क्षानों पर तर्कदृष्टि से आगमप्रणाली का समर्थ करने वाला गहरा प्रकाश डाला । 'तचार्यसूत्र' पर व्याख्या लिसते समय, पूज्यपाद देवनन्दी और भट्टारक अरलंक ने भी पश्चविध ज्ञान के समर्थन में, मुख्यतया तर्कप्रणाली का ही अपलम्बन लिया है । क्षमाश्रमण की इस विकासभूमिका फो तर्कोपजीवी भागमभूमिका फहनी चाहिए, क्यों कि उन्हों ने किसी भी जैन सार्किक से फम पार्किकता नहीं दियाई; फिर भी उन फा सारा धर्फयल भागमिक सीमाओं के घेरे में ही घिरा रहा जैसा कि कुमारिल तथा शंकराचार्य या सारा वर्कपत पुति की सीमाओं के घेरे में ही सीमित रहा। क्षमाममण ने अपने इस विशिष्ट श्रावश्यक भाष्य में शानों के पारे में उतनी अधिक विचारसामग्री प्ययस्थिय पी है कि जो भागे फे सभी श्वेताम्यर प्रन्यप्रणेवाओं के लिए मुख्य आधारभूत पनी हुई है । पाप्यायजी वो जय फमी जिस किसी प्रणाली से शागों का निरूपण करते हे राय मानों क्षमाश्रमण के विशेषायश्यफमाप्य को अपने मन में पूर्णरूपेण प्रतिष्ठित कर लेते हैं। प्रतुव सागपिन्दु में भी उपाध्यायजी ने यही किया है। (७) सातवीं मूमिमा, भट्ट अकलंफ पी है, जो विक्रमीय पाठयीं पावादीके विद्वान हैं। मानपिपार विकासक्षेत्र में महारफ अलंक का प्रयत्न पाहमुखी है । इस पारे में उनके सीन प्रथम विशेष उल्लंग योग्य हैं। पहला प्रयन सत्त्यार्यसूत्रापलम्पी दोने से प्रधानतया पराभित है। दूसरा प्रयास सिद्धसेनीय न्यायायतार' का प्रतिषिम्यमादी पदा जा सकता है, फिर भीग में उनकी विशिष्ट स्वतन्त्रता सष्ट है। तीसरा अपन 'लपीपरखप' और सास फर 'प्रमाणमई में है, निगे उस की पकमा निजी पा कहना टीक है। शनि ने, मीगारक मारि गामा पनेर प्रमाणों 'पा रागावेश गति और भुप में होता है-ऐमा मामान्य दी वपन रिया था; भीर माने मी येसा ही सामान्य कथन दिया था। पायु, परने में आगे पढ़ कर पिरोप पिपा के द्वारा 'राजमसिंग में यह पाहाया रिनारीप पे सप प्रगान, रिम गर भनाभर और प्रारमुग में ममानिष्ट REATE Add .मिर mr र गामा Aur iTIREntre"हैं। २ati, HTrirrumhari दो मोyofrre १.११-NRI ४ प . ५ यो, fre... गो, 1.
शानबिन्दुपरिचय-२. विपय विवेचन ९ हो सकॅते हैं । 'राजवार्तिक' सूत्रावलम्बी होने से उस में इतना ही विशदीकरण पर्याप्त है। पर उन को जब धर्मकीर्ति के 'प्रमाणविनियय का अनुकरण करने वाला स्वतन्त्र न्याय- विनिश्चय' अन्य बनाना पड़ा, तब उन्हें परार्थानुमान तथा वादगोष्ठी को लक्ष्य में रस कर विचार करना पड़ा । उस समय उन्हों ने सिद्धसेनस्वीकृत वैशेषिक-सांख्यसम्मत निविध प्रमाणविभाग की प्रणाली का अवलम्बन करके अपने सारे विचार न्यायविनिधय में निवद्ध किये । एक तरह से बह न्यायविनिश्चय' सिद्धसेनीय न्यायावतार' का खतन किन्तु विस्तृत विशदीकरण ही फेवल नहीं है बल्कि अनेक अंशों में पूरक भी है। इस जैन परंपरा में न्यायावतार के सर्व प्रथम समर्थक अकलंक ही हैं। इवना होने पर भी, अकलंक के सामने कुछ प्रश्न ऐसे थे जो उन से जवाब पाहते थे। पहला प्रश्न यह था, कि जब आप मीमांसकादिसम्मत अनुमान प्रमृति विविध प्रमाणों का श्रुत में समावेश करते हैं, तब उमास्वाति के इस कथन के साथ विरोध माता है, कि ये प्रमाण मति और श्रुत दोनों में समाविष्ट होते हैं। दूसरा प्रश्न उन के सामने यह था, फि मति के पर्याय रूप से जो स्मृति, संज्ञा, चिन्ता जैसे शब्द नियुकिकाल से प्रचलित हैं और जिन को उमास्वाति ने भी मूल सूत्र में संगृहीत किया है, उन का कोई विशिष्ट तात्पर्य किंवा उपयोग है या नहीं ? ततिरिक्त उन के सामने सास प्रश्न यह भी था, कि जय सभी जैनाचार्य अपने प्राचीन पञ्चविध ज्ञान विभाग में दर्शनान्तरसम्मत प्रमाणों का सया धन के नामों का समावेश करते आये हैं, तब क्या जैन परंपरा में भी प्रमाणों की कोई दार्शनिक परिभाषाएँ या दार्शनिक लक्षण हेंया नहीं १; अगर है तो वे क्या है और आप यह भी यवलाइए कि वे सय प्रमाणलक्षण या प्रमाणपरिमापाएँ सिर्फ दर्शनान्तर से सघार ली हुई हैं या प्राचीन जैन प्रन्थों में उनका कोई मूल भी है । इसके सिवाय अकलंक को एक पड़ा भारी यह भी प्रश्न परेशान कर रहा जान पड़ता है, कि तुम जैन वार्किकों की सारी प्रमाणप्रणाली फोई खतय स्थान रसती है या नहीं ? अगर वह स्वतः स्यान रसती है सो उसका सर्वांगीण निरूपण कीजिए। इन तथा ऐसे ही दूसरे मभों का जवाय अफलंक ने योहे में उपीयम्लय में दिया है, पर 'प्रमाणसंग्रह में वह बहुत स्पष्ट है । जैनवार्किकों के सामने दर्शनान्तर की ष्टि से उपस्थित होने वाली सय समस्याओं का मुलहाय अफलंक ने सर्व प्रथम स्वतन्त्रमाप से किया जान पड़ता है। इस लिए उनका यह प्रयत्न पिलकल मौलिक है। उपरफे संक्षित वर्णन से यह साफ जाना जा सकता है कि-बाठपी नवी रावादी वक में जैन परंपरा ने मान संपन्धी विचार क्षेत्र में स्थानाम्यास के मार्ग से मोर पना- वराम्पास के माग से फिस किस प्रकार विकास प्राप्त किया। अप एक में दर्शनान्तर्गप पावश्यक परिमाओं का जैन परंपरा में जामसान्फरण या नवीन सपरिमापाओं का निमोण पोत रूपसे हो चुका था। एस में जल भादि क्या फे द्वारा परमतों का निरसन १समिनिषको मारने दोन प्रमों में मिला दिया है-प्रय, अनुमान और प्रान। इस मा होता#प्रेमाल के ये दैननै समापरिनिया मेरा 2 ६ , वह, जो नियुक्ति- ज्ञानविन्दुपरिचय-२. विषय विवेचन में स्वीकृत न्यायदर्शनीय चतुर्विध प्रमाणविभाग की ओर उदासीनता दिखाते हुए' नियुक्तिगत द्विविध प्रमाण विभाग का समर्थन किया है। वाचफ के इस समर्थन का आगे के ज्ञान विकास पर प्रभाव यह पड़ा है कि फिर किसी जैन तार्किक ने अपनी ज्ञान-विचारणा में उक्त चतुर्विध प्रमाणविभाग को भूल कर भी स्थान नहीं दिया। हाँ, इतना तो अवश्य हुआ कि आर्यरक्षित सूरि जैसे प्रतिष्ठित अनुयोगधर के द्वारा, एक बार जैन श्रुत में,सान पाने के कारण, फिर न्यायदर्शनीय वह चतुर्विध प्रमाण विभाग, हमेशां के वास्ते 'भगवती' आदि परम प्रमाण भूत आगमों में भी संगृहीद हो गया है। वाचक उमास्वाति का उक्त चतुर्विध प्रमाणविभाग की ओर उदासीन रहने में तात्पर्य यह जान पड़ता है, कि जब जैन आचार्यों का खोपश प्रत्यक्ष-परोक्ष प्रमाण विभाग है तब उसीको ले कर ज्ञानों का विचार क्यों न किया जाय ? और दर्शनान्तरीय चतुर्विध प्रमाणविभाग पर क्यों भार दिया जाय ? इस सिवाय वाचकने मीमांसा आदि दर्शनान्तर में प्रसिद्ध अनुमान, अर्थापत्ति आदि प्रमाणों का सगावेश भी मति-श्रुतमें किया जो वाचक के पहले किसी के द्वारा किया हुआ देखा नहीं जाता । याचक के प्रयत्न की दो बातें खास ध्यान खींचती है। एक तो स्वीकृत प्रमाण विभाग की प्रतिष्ठा बढ़ाने से संबन्ध रखती है और दूसरी वह, जो दर्शनान्तरीय प्रमाण की परिभाषाओं का अपनी ज्ञान परिभाषा के साथ मेल पैठाती है, और प्रासगिक रूप से दर्शनान्तरीय प्रमाणविभाग का निराकरण करती है। (५) पांचवी भूमिका, सिद्धसेन दियाकर के द्वारा किये गये ज्ञान के विचारविकास की है। सिद्धसेनने-जो अनुमानतः विक्रमीय छठी शताब्दी के उत्तरवर्ती क्षात होते है- अपनी विभिन्न कृतियों में, कुछ ऐसी यातें ज्ञान के विधार क्षेत्र में प्रस्तुत की है जो जैन परपरा में उग के पहले न किसी ने उपस्थित की थी और शायद न किसीने सोची भी थीं। ये बातें वर्कटष्टि से समझने मे जिवनी सरल है उतनी ही जैन परपरागत रुढ मानस के लिए केवल कठिन ही नहीं बल्कि असमाधानकारक भी हैं। यही वजह है कि दिवाकर के उन विचारों पर, फरीन हजार वर्ष तक, न किसी ने सहानुभूतिपूर्वक ऊहापोह किया और न उनका समर्थन ही किया । उपाध्यायजी ही एक ऐसे हुए, जिन्हों ने सिद्धसेन फे नवीन प्रस्तुत मुद्दों पर सिर्फ सहानुभूतिपूर्वक विचार ही नहीं किया, पोल्क अपनी सूक्ष्म प्रशा और तक से पोर- मार्जित जैनदृष्टि का उपयोग करके, उन मुद्दों का प्रस्तुत शानविन्दु पन्थ मे, अति विशद और अनेकान्त दृष्टि फो शोमा देनेवाला समर्थन भी किया । वे मुद्दे मुख्यतया पार ई- १. मति और पुन शान या पाखविक ऐक्य । २. अवधि और मनःपर्याय ज्ञान का तत्वतः अभेद ३. केरल शान और फेवल दर्शन का यासविक अभेद । १"बारिपनिलेके नयवादान्तरेष"-सावार्थमध्य 1 २"से िपमाणे, पमाणे पउम्बिो पभोस जहा-पसाये . "बदा भोगपरे तहा पेयष्य " भगवती, श-५३.३. भाग २, पृ. ११, स्थानोगसूत्र पृ.१३ वर्षभाय 1.11.४ देखो, निधपानिधिच. १९, तथा कानपिन्दु. 11 ५ देणे, निषा... और मानव पृ.१८१६ दो, सन्मति प्रग मा और 4. ५।
। - धानविन्दुपरिचय-२. विपय विवेचन ४. भवानरूप दर्शन का ज्ञान से अभेद। इन चार मुद्दों को प्रस्तुत करके सिद्धसेन ने, ज्ञान के भेद-प्रभेद की पुरानी रेखा पर तार्किक विचार का नया प्रकाश डाला है, जिसको कोई भी, पुरातन रूढ संस्कारों तथा शासों के प्रचलित व्याख्यान के कारण, पूरी तरह समझ न सका । जैन विचारकों में सिद्ध- सेन के विचारों के प्रति प्रतिक्रिया शुरू हुई । अनेक विद्वान तो उनका प्रकट विरोध करने लगे, और कुछ विद्वान इस यारे में उदासीन ही रहे । क्षमाश्रमण जिनभद्र गणीने बड़े जोरों से विरोध किया। फिर भी हम देखते हैं कि यह विरोध सिर्फ फेवलज्ञान और केवलदर्शन के अभेदयाले मुद्दे पर ही हुआ है। बाकी के मुद्दों पर या तो किसीने विचार ही नहीं किया या सभी ने उपेक्षा धारण की। पर जब हम प्रस्तुत ज्ञानविन्दु मे उन्हीं मुद्दों पर उपाघ्या- यजी का ऊहापोह देखते हैं, तय कहना पड़ता है कि उतने प्राचीन युगमें भी, सिद्धसेन की वह तार्किकता और सूक्ष्म दृष्टि जैन साहित्य को अद्भूत देन थी । दिवाकर ने इन चार मुद्दों पर के अपने विचार निश्चयद्वात्रिंशका' तथा 'सन्मतिप्रकरण में प्रकट किये हैं। उन्हों ने ज्ञान के विचारक्षेत्र में एक और भी गया प्रस्थान शुरू किया । संभवतः दिवाकर के पहले जैन परंपरा में कोई न्याय विषय का - अर्थात् परार्यानुमान और तत्संबन्धी पदार्थ निरूपक- विशिष्ट पन्थ न था। जब उन्होंने इस अभाव की पूर्ति के लिए 'न्यायावतार' पनाया तन उन्हों ने जैन परंपरा में प्रमाणविभाग पर नये सिरे से पुनर्विचार प्रकट किया। आर्यरक्षित-. स्वीकृत न्यायदर्शनीय पतुर्विध प्रमाणविभाग को जैन परंपरा में गौण स्थान दे कर, नियुकि- फारखीत विविध प्रमाणविभाग को प्रधानसा देने वाले वाचक के प्रयन का जिक्र हम ऊपर पर चुके हैं। सिद्धसेन ने भी उसी द्विविधै प्रमाण विभाग की भूमिका के ऊपर 'न्याया- पवार' की रचना की और उस प्रत्यक्ष और परोक्ष-प्रमाणद्वय द्वारा तीन 'प्रमाणों को जैन परंपरा में सर्व प्रथम स्थान दिया, जो उनके पूर्व बहुव समय से, सांख्य दर्शन गया पैशे- पिक दर्शन में सुप्रसिद्ध थे और अब तक भी है। सांख्य और वैशेषिर्क दोनों दर्शन जिन प्रत्यक्ष, अनुमान, मागम-इन तीन प्रमाणों को मानते आये हैं, उनको भी अब एक तरह से, जैन परंपरा मै सान मिला, जो कि वादकथा और परार्यानुमान की दृष्टि से यहुत उप- युष है। इस प्रकार जैन परंपरा मे न्याय, सारय और वैशेषिक तीनों दर्शन सम्मत प्रमागविभाग प्रविष्ट हुआ । यहां पर सिद्धसेनस्वीकृत इस निविध प्रमाणविभाग की जैन देगो, मन्मति, २.३२; और ज्ञाननितु, पृ.४७ । २ जैसे, हरिमद-देशो, धर्मसंमहणी, गग- ११५३ से इश नीति, प्र. ५५। ३ देखो, न्यायविनार, लो। ४ यद्यपि निसेन ने प्रमाण या प्रत्यक्ष परोक्ष मे दिर विभाग किया है किन्तु प्रत्यक्ष, अनुमान, और मन्द इन टीनों का पृप पृपर रक्षण किया है। जाप्रपरिका, म.प्रमाके मेद विषय में सभी वैशेषिक एस्मत नहीं । कोई सग के दो मेरो उग के टीन भेद मानते है । मानपदभाप्पम (पृ. २१३ ) मान्य प्रमाण का तप अनुमान में है। रीमार थापर य भी यही मृत है। कदनी, पृ. 1) किन्तु व्योमनि पो बैगा एमन्ना से इष्ट गादेगो व्योमाती, पृ. ५. मत दीन माह पह यौनदिन बगाना चाहिर-देगो, न्यसागर, टीमटिमा, प. ९ तथा प्रमानानांया भापटिपा-पृ. १३ ।
१० मानविन्दुपरिचय - २. विषय विवेचन भी ठीक ठीक हो चुका था और पूर्वकाल में नहीं पर्चित ऐसे अनेक नवीन प्रमेयों की पर्चा भी हो चुकी थी। इस पफी दार्शनिक भूमिका के ऊपर अगले हजार वर्षों में जैन साकिकों ने बहुत बड़े बड़े घर्चाजटिल अन्य रचे जिनका इतिहास यहाँ प्रस्तुत नहीं है । फिर भी प्रस्तुत ज्ञानविन्दु विषयक उपाध्यायजी का प्रयत्न ठीक ठीक समझा जा सके, एतदर्य पीच के समय के जैन तार्किकों की प्रवृत्ति की दिशा संक्षेप में जानना जरूरी है। आठवी-नवीं शताब्दी के बाद ज्ञान के प्रदेश में मुख्यतया दो दिशाओं में प्रयत्न देखा जाता है। एक प्रयत्न ऐसा है जो श्रमाश्रमण जिनभद्र के द्वारा विकसित भूमिका का भाषय ले कर चलता है, जो कि आवार्य हरिभद्र की 'धर्मसाहणी' आदि कृतियों में देखा जाता है। दूसरा प्रयद अफलंक के द्वारा विकसित भूमिका का अवलम्बन करके शुरू हुआ। इस प्रयन में न केवल अफलंक के विद्याशिष्य-प्रशिष्य विद्यानन्द, माणिक्यनन्दी, अन- न्तवीर्य, प्रभाचन्द्र, पादिराज आदि दिगम्बर आचार्य ही मुके; किन्तु अभयदेव, वादिदेव- सूरि, हेमचन्द्राचार्य आदि अनेक श्वेताम्बर आचार्यों ने भी अकलंकीय तार्किक भूमिका को विस्तृत किया । इस तर्कप्रधान जैन युग ने जैन मानस में एक ऐसा परिवर्चन पैदा किया जो पूर्वकालीन रूढिबद्धता को देखते हुए आश्चर्यजनक कहा जा सकता है। संभवतः सिद्धसेन दिवाकर के बिलकुल नवीन सूचनों के कारण उनके विरुद्ध जो जैन परंपरा में पूर्वमह था यह दसवीं शताब्दी से स्पष्ट रूप में हटने और घटने लगा । हम देसते हैं कि सिद्धसेन पी कृति रूप जिस न्यायावतार पर-जो कि सचमुच जेन परंपरा का एक छोटा किन्तु मौलिक मन्य है-फरीय तीन शवादी तक किसीने टीकादि नहीं रची थी, घस न्यायावतार की ओर जैन विद्वानों का ध्यान अय गया। सिद्धर्पि ने दसवीं शताब्दी में उस पर व्याख्या लिस फर उसकी प्रतिष्ठा बढ़ाई और ग्यारहवीं शताब्दी में यादिवताल शान्तिसूरि ने उस को यह स्थान दिया जो भर्तृहरि ने 'व्याकरणमहाभाष्य' को, शुमारिल ने 'शामरभाष्य' को, पर्मकीर्तिने 'प्रमाणसमुच्चय' को और विद्यानन्द ने तत्वार्यसूत्र' मादि को दिया था। शान्तिरि ने न्यायावतार की प्रथम कारिका पर सटीक पद्ययन्ध 'पार्चिक रचा और साथ ही उस में उन्हों ने यत्र तत्र अफळंक के विचारों का संण्डन भी किया । इस शान-रपना- मधुर युग में न्यायावतार ने दूसरे मी एक जैन तार्किक का ध्यान अपनी और सींचा। ग्यारहवीं शवादी फे जिनेवरसूरि ने न्यायावतार की प्रथम ही पारिफा को ले कर उस पर पफ पपयन्ध 'प्रमालक्षग' नाम का प्रन्य रखा और उस की व्याख्या भी स्वयं उन्हों ने पी । यह प्रयत्न दिङ्नाग के 'प्रमाणसमुचप' की प्रथम फारिका के ऊपर धर्मकीर्ति के द्वारा रपे गए सटीक पद्ययन्ध 'प्रमाणवार्षिक का; सया पूज्यपाद की 'सर्वार्थसिद्धि के प्रथम मंगल शेक फे कार पिपानन्द पो द्वारा रची गई सटीक 'आप्तपरीक्षा का अनुकरण है। थप पफ में दर्फ पौर दर्शन के अभ्यास ने जैन विपारकों के मानस पर अमुफ अंश में तप विचार प्रफ्ट करने के मीत्र ठीक ठीक पो दिये थे। यही कारण है कि एक ही न्यायायवार पर लिखने वाले एक सीनों विद्वानों की विपारममाली अनेक जगह मिन मित देखी जाती है। १.सादेयो दर-प्रपामग, प्रभारना ।
ज्ञानविन्दुपरिचय-३. रचनाशैली ११ अबतक जैन परंपरा ने ज्ञान के विचारक्षेत्र में जो अनेकमुखी विकास प्राप्त किया था और जो विशालप्रमाण अन्थराशि पैदा की थी एवं जो मानसिक स्वावच्य की उन तार्किक भूमिका प्राप्त की थी, वह सब तो उपाध्याय यशोविजयजी को विरासत में मिली ही थी, पर साथ ही मैं उन्हें एक ऐसी सुविधा भी प्राप्त हुई थी जो उनके पहले किसी जैन विद्वान को न मिली थी । यह सुविधा है उदयन तथा गंगेशप्रणीत नव्य न्यायशास्त्र के अभ्यास का साक्षात् विद्याधाम काशी में अवसर मिलना । इस सुविधा का उपाध्यायजी की जिज्ञासा और प्रज्ञा ने कैसा और कितना उपयोग किया इस का पूरा खयाल तो उसी को आ सकता है जिस ने उन की सघ कृतियों का थोड़ा सा मी अध्ययन किया हो । नभ्य न्याय के उपरान्त सपाध्यायजी ने उस समय तक के अति प्रसिद्ध और विकसित पूर्वमीमांसा तथा वेदान्त आदि वैदिक दर्शनों के महत्त्वपूर्ण ग्रन्थों का भी अच्छा परिशीलन किया। आगमिक और दार्शनिक ज्ञान की पूर्वकालीन तथा समकालीन समस्त विचार सामग्री को आत्मसात् करने के बाद उपाध्यायजी ने ज्ञान के निरूपणक्षेत्र में पदार्पण किया। उपाध्यायजी की मुख्यतया ज्ञाननिरूपक दो कृतियाँ हैं। एक 'जैनतर्कभाषा और दूसरी प्रस्तुत 'ज्ञानबिन्दु' । पहली कृति का विषय यद्यपि ज्ञान ही है तथापि उस में उस के नामानुसार तर्कप्रणाली या प्रमाणपद्धति मुख्य है। तर्कभापा का मुख्य उपादान 'विशेषावश्यकभाष्य' है, पर वह अकलंक के 'लघीयत्रय' वथा 'प्रमाणसंग्रह' का परिष्कृत किन्तु नवीन अनुकरण संस्करण भी है । प्रस्तुत शानपिन्दु मैं प्रतिपाद्य रूपसे उपाध्यायजी ने पञ्चविध शान वाला आगमिक विषय ही चुना है जिस में उन्हों ने पूर्वकाल में विकसित प्रमाणपद्धति को फहीं भी स्थान नहीं दिया। फिर भी जिस युग, जिस विरासत और जिस प्रतिभा के वै धारक थे, वह सप अति प्राचीन पश्चविध ज्ञान की चर्चा करने वाले उन के प्रस्तुत ज्ञानबिन्दु प्रन्थ में न आवे यह असंभव है । अत एव हम आगे जाफर देखेंगे कि पहले के करीब दो हजार वर्ष फे जैन साहित्य में पश्चविधज्ञानसंयन्धी विचार क्षेत्र में जो कुछ सिद्ध हो चुका था वह तो करीब करीम संघ, प्रस्तुत ज्ञानबिन्दु में आया ही है, पर उस के अतिरिक ज्ञानसंवन्धी अनेक नए विचार भी, इस ज्ञानविन्दु में सन्निविष्ट हुए हैं। जो पहले के किसी जैन अन्य में नहीं देखे जाने । एक वरह, से प्रस्तुत ज्ञानविन्दु विशेषावश्यकभाष्यगत पञ्चविधज्ञानवर्णन का नया परिष्कृत और नवीन दृष्टिसे सम्पन्न संस्करण है। ३. रचनाशैली प्रस्तुत प्रन्य ज्ञानविन्दु की रचनाशैली किस प्रकार की है इसे सष्ट समझने के लिए शाखों की मुख्य मुख्य शैलियों का संक्षिप्त परिचय आवश्यक है। सामान्य रूपसे १ देखो जैनतर्कभाषा की प्रशस्ति-"पूर्व न्यायविशारदलविरुदं कारया प्रदा धुधैः ।। २ लयीयन्त्रय में तृतीय प्रवचन प्रवेश में क्रमशः प्रमाण, नय और निक्षेप रा वर्णन भकलंकने किया है। वैसे ही प्रमाणसंग्रह के मतिम नदान प्रस्ताव में भी उन्हीं वीन विषयों का सक्षेप में वर्णन । लघीयत्रय और प्रमाणसग्रह में अन्यत्र प्रमाण और नय का विस्तृत वर्णन तो है ही, फिर भी उन दोनों प्रन्यों के अतिम प्रस्ताव में प्रमाग, नय और निक्षेप को एक साथ सक्षित चर्चा उन्होंने करी है जिससे सटतया उन तीनों विषयों का पारस्परिक मेद समझ में भाजाय । यशोविजयजी ने अपनी तर्कभाषा को, इसी म भनुारण करके, प्रमाण, नय, और निक्षेप इन सीन परिच्छेदों में विभज किया है।
ज्ञानविन्दुपरिचय-प्रन्यका आभ्यन्तर स्वरूप दार्शनिक परंपरा में चार शैलियाँ प्रसिद्ध है-१. सूत्र शैली, २. कारिका शैली, ३. व्याख्या शैली, और ४. वर्णन शैली । मूल रूपसे सूत्र शैली का उदाहरण है 'न्यायसूत्र' आदि । मूल रूपसे कारिका शैली का उदाहरण है 'सांख्यकारिका' आदि । गद्य पद्य या उमय रूपमें जब किसी मूल अन्य पर व्याख्या, रची जाती है तब वह है व्याख्या शैली- जैसे 'भाष्य' 'यार्तिकादि मन्थ । जिस में खोपक्ष या अन्योपज्ञ किसी मूल का अवलम्बन न हो; किन्तु जिस में प्रन्यकार अपने प्रतिपाद्य विषय का स्ववत्र भाव से सीधे तौर पर वर्णन ही वर्णन करता जाता है और प्रसक्तानुप्रसात अनेक मुख्य विषय संबन्धी विषयों को उठा कर उनके निरूपण द्वारा मुख्य विषय के वर्णन को ही पुष्ट करता है वह है वर्णन या प्रकरण शैली । प्रस्तुत पन्थ की रचना, इस वर्णन शैली से की गई है। जैसे विद्यानन्द मे 'प्रमाणपरीक्षा' रची, जैसे मधुसूदन'सरखती ने 'वेदान्तकल्पलतिका' और सदानन्द ने 'वेदान्तसार वर्णन शैली से घनाए, वैसे ही उपाध्यायजी ने ज्ञानविन्दु की रचना प्रर्णन शैली से की है। इस में अपने या किसी अन्य के रचित गद्य या पध रूप मूल का अब- लम्बन नहीं है। अत एव समूचे रूपसे ज्ञानविन्दु किसी मूल मन्थ की व्याख्या नहीं है। यह सो सीधे दौर से प्रतिपाय रूपसे पसन्द किये गये ज्ञान और उसके पञ्चविध प्रकारों का निरूपण अपने ढंग से करता है । इस निरूपण में ग्रन्थकार ने अपनी योग्यता और मर्यादा के अनुसार मुख्य विषय से संबन्ध रसने वाले अनेक विषयों की चर्चा छानवीन के साथ फी है, जिस में उन्हों ने पक्ष या विपक्ष रूपसे अनेक प्रन्थकारों के मन्तव्यों के अववरण भी दिए है। यद्यपि मन्थकार ने आगे जा कर 'सन्मति' की अनेक गाथाओं को ले कर (४० ३३) उनका क्रमशः स्वयं व्याख्यान भी किया है, फिर भी वस्तुतः उन गाथाओं को लेना तथा उनका व्याख्यान फरना प्रासंगिक मात्र है । जय फेवलज्ञान के निरूपण या प्रसंग आया और उस संबन्ध में आचार्यों के मतभेदों पर कुछ लिखना प्राप्त हुमा,, उन्हों ने सन्मतिगत कुछ महत्व की गाथाओं को ले कर उनके व्याख्यान रूपसे अपना विचार प्रकट कर दिया है। खुद उपाध्यायजी ने ही "एतच तचं सयुक्तिक सम्मति- गायाभिरेव प्रदर्शयामः" (४० ३३) कह फर वह भाव स्पष्ट कर दिया है । उपाध्यायजी ने 'अनेकान्तम्यरा आदि अनेक प्रकरण प्रन्थ लिरो है जो मानबिन्दु के समान वर्णन शैली के हैं। इस शैली फा अपलम्यन करने की प्रेरणा करनेवाले वेदान्तकपलविका, वेदान्तसार, 'न्यायदीपिका' आदि अनेक वैसे अन्य थे जिनका उन्होंने उपयोग भी किया है। अन्ध का आभ्यन्तर स्वरूप प्रन्यो भाभ्यन्वर वरूप का पूरा परिचय चो चमी संभव है जब इस का अध्ययन- अर्यग्रहण और सात अर्य का मनन-युनः पुनः चिन्तन किया जाय। फिर भी इस प्रन्य के जो अधिकारी हैं उन की बुद्धि को प्रवेशयोग्य सया सचिसम्पन्न मनाने की रष्टि से यहाँ उसके विषय का कुछ स्वरूपवर्णन करना जरूरी है। प्रन्यकार ने मान के स्वरूप को सम. झाने के लिए जिन मुख्य मुख्य मुद्दों पर पर्यापी है और प्रत्येस मुख्य मुरे की पपी फरते समय भारागिक रूपसे जिन दूसरे मुरों पर भी विचार किया है, उन मरों का यथा. संभव दिग्दर्शन कराना इस जगह इष्ट है। हम ऐसा दिग्दर्शन कराने समय पचासभा तब ज्ञानबिन्दुपरिचय-ज्ञानकी सामान्य चर्चा तुलनात्मक और ऐतिहासिक दृष्टि का उपयोग करेंगे जिस से अभ्यासीगण ग्रन्थकार द्वारा चर्चित मुद्दों को और भी विशालता के साथ अवगाहन कर सकें तथा अन्य के अन्त में जो टिपण दिये गये हैं उनका हार्द समझने की एक कुंजी भी पा सके । प्रस्तुत वर्णन मे काम में लाई जाने वाली तुलनात्मक तथा ऐतिहासिक दृष्टि यथासंभव परिभाषा, विचार और साहित्य इन तीन प्रदेशों तक ही सीमित रहेगी। १. ज्ञान की सामान्य ची अन्धकार ने अन्य की पीठिका रचते समय उस के विषयभूत ज्ञान की ही सामान्य रूपसे पहले चर्चा की है, जिस में उन्हों ने दूसरे अनेक मुद्दों पर शास्त्रीय प्रकाश डाला है। वे मुद्दे ये हैं- १. ज्ञान सामान्य का लक्षण, २. उस की पूर्ण-अपूर्ण अवस्थाएं तथा उन अवस्थाओं के कारण और प्रतिवन्धक फर्म का विश्लेपण, ३. ज्ञानावारक कर्म का स्वरूप, ४. एक तत्त्व में 'आवृतानावृतत्व' के विरोध का परिहार, ५. वेदान्तमत में आयतानावृतत्व' की अनुपपति, ६. अपूर्णज्ञानगत तारतम्य तथा उस की निवृत्तिका कारण, और ७. क्षयोपशम की प्रक्रिया। १. [१] अन्यकार ने शुरू ही में ज्ञानसामान्य का जैनसम्मत ऐसा स्वरूप बतलाया है कि -जो एक मात्र आत्मा का गुण है और जो स्य तथा पर का प्रकाशक है वह ज्ञान है। जेनसम्मत इस ज्ञानस्वरूप को दर्शनान्तरीय ज्ञानस्वरूप के साथ तुलना करते समय आर्य- चिन्तकों की मुख्य दो विचारपाराएँ ध्यान में आती है। पहली धारा है सांख्य और चेदान्त मै, और दूसरी है बौद्ध, न्याय आदि दर्शनों में । प्रथम धारा के अनुसार, ज्ञान गुण और चित् शक्ति इन दोनों का आधार एक नहीं है, क्यों कि पुरुप और अझ ही उस में चेतन माना गया है। जम कि पुरुष और ब्रह्म से अतिरिक अन्तःकरण को ही उसमें ज्ञान का आधार माना गया है। इस तरह प्रथम धारा के अनुसार चेतना और ज्ञान दोनों भिन्न भिन्न साधारणत हैं। दूसरी पारा, चैतन्य और ज्ञान का आधार भिन्न भिन्न न मान फर, धन दोनों को एक आपारगत अत एव फारण-फार्यरूप मानती है । योद्धदर्शन विच में, जिसे वह नाम भी कहना है, पैतन्य और शान का अस्तित्व मानता है। जब कि न्यायादि पर्शन क्षणिक चिचके बजाय स्थिर आत्मा में ही पैतन्य और ज्ञान का अस्तित्व मानते हैं। जैन दर्शन दूसी विचारधारा का अपलम्बी है। क्यों कि यह एक ही आत्मवत्व में कारण रूपसे चेतना पो और कार्य रूपसे उस के ज्ञान पर्याय को माना है। उाध्यायजी ने उसी भाव शान को आत्मगुण-धर्म यह र प्रकट किया है। १स हनुम्योन कोटक में दिये गए ये मकानबिन्दु के मूल मन्यी द्विधा के सूचक है। । ।
ज्ञानविन्दुपरिचय-ज्ञानकी सामान्य पर्चा २. उपाध्यायजी ने फिर बसलाया है कि ज्ञान पूर्ण भी होता है और अपूर्ण भी । यहां यह प्रभ स्वाभाविक है कि जब आत्मा चेतनखमार है तब उस में ज्ञान की कभी अपूर्णता और कमी पूर्णता क्यों ? इसका उत्तर वैते समय उपाध्यायजी ने कर्मस्वभाव का विश्लेपण किया है। उन्होंने कहा है कि [२] आत्मा पर एक ऐसा भी आवरण है जो चेतना- शक्ति को पूर्णरूप में कार्य करने नहीं देता । यही आवरण पूर्ण ज्ञान का प्रतिबन्धक होने से केवलज्ञानावरण कहलाता है। यह आवरण जैसे पूर्ण ज्ञान का प्रतिबन्ध करता है वैसे ही अपूर्ण ज्ञान का जनक भी बनता है। एक ही केवलज्ञानावरणको पूर्ण ज्ञान का तो प्रतिबन्धक और उसी समय अपूर्ण ज्ञान का जनक भी मानना चाहिए । अपूर्ण ज्ञान के मति श्रुत आदि चार प्रकार है । और उन के मतिज्ञानावरण आदि चार आवरण भी पृथक पृथक माने गये हैं। उन चार आवरणों के क्षयोपशम से ही मति आदि चार अपूर्ण शानों की उत्पत्ति मानी जाती है । तब यहां, उन अपूर्ण ज्ञानों की उत्पत्ति फेवलज्ञानावरण से क्यों मानना ? ऐसा प्रश्न सहज है। उसका उत्तर उपाध्यायजी ने शास्त्र- सम्मत [६३ ] कह कर ही दिया है, फिर भी वह उत्तर उन की स्पष्ट सूझ का परिणाम है, क्यों कि इस उत्तर के द्वारा उपाध्यायजी ने जैन शास्त्र मे चिर प्रचलित एक पक्षान्तर का सयुक्तिक निरास कर दिया है। वह पक्षान्तर ऐसा है कि- जब केवलज्ञानावरण के क्षय से मुक्त आत्मा में केवल ज्ञान प्रकट होता है, तय मतिज्ञानावरण आदि चारों आवरण के क्षय से केवली मे गति आदि चार ज्ञान भी क्यों न माने जाय । इस प्रश्न के जवाब में, कोई एक पक्ष कहता है कि - केवली में मति आदि चार ज्ञान उत्पन्न तो होते हैं पर वे केवल ज्ञान से अभिभूत होने के कारण कार्यकारी नहीं । इस चिरप्रचलित पक्ष को नियुक्तिक सिद्ध करने के लिए उपाध्यायजी ने एक नयी युक्ति उपस्थित की है कि- अपूर्ण शान तो केवलज्ञानावरण का ही कार्य है, चाहे उस अपूर्ण ज्ञान का तारतम्य या वैविध्य मतिज्ञानावरण आदि शेष घार आवरणों के क्षयोपशम वैविध्य का कार्य क्यों न हो, पर अपूर्ण ज्ञानापसा मात्र पूर्ण शनावस्था के प्रतिबन्धक फेवलज्ञानावरण के सिवाय कभी संभव ही नहीं । अत एव केवली में जय फेवलशानावरण नहीं है तय तजन्य फोई भी मति आदि अपूर्ण ज्ञान केवली में हो ही फैसे सकते हैं। सचमुच उपाध्यायजी की यह युक्ति शालानुकूल होने पर भी उनके पहले किसी ने इस वरह स्पष्ट रूपसे मुहाई नहीं है। ३. [४] सपन मेघ और सूर्य प्रकाश के साथ केवलमानावरण और पेवनाशक्ति फी शामरसिद्ध तुलना के द्वारा उपाध्यायजी ने मानावरण कर्म के स्वरूप के बारे में दो मातें सास सूचित की हैं । एक तो यह, कि आवरण फर्म एक प्रकार का द्रव्य है, और दूसरी यह, कि यह द्रव्य किवना ही निविष्ठ-उत्कट क्यों न हो, फिर भी यह अति स्वच्छ सभ जेसा होने से अपने भावार्य ज्ञान गुग को सर्वया आवृत कर नहीं सकता। फर्म के स्वरूप के विषय में भारतीय चिन्तकों की दो परपराएं हैं । बोच, न्याय दर्शन प्रादि की एक, और सारय, पेदाच आदि की दूसरी है। यौद्ध दर्शन छेशावरण, शेयावरण १ देणे, सापहाजिय, पृ. ८६९।
ज्ञातविन्दुपरिचय ज्ञानकी सामान्य चर्चा आदि अनेक कर्मावरणों को मानता है । पर उस के मतानुसार चित्त का वह आवरण मात्र संस्काररुप' फलित होता है जो की द्रव्यखरूप नहीं है। न्याय आदि दर्शनों के अनुसार भी शानावरण-अज्ञान, ज्ञानगुण का प्रागभाव मात्र होने से अभावरूप ही फलित होता है, ट्रव्यरूप नहीं । जय कि सांख्य, वेदान्त के अनुसार आवरण जड़ द्रव्यरूप अवश्य सिद्ध होता है। सांस्य के अनुसार बुद्धिसत्त्व का आवारक तमोगुण है जो एफ सूक्ष्म जड़ द्रव्यांश मात्र है । वेदान्त के अनुसार भी आवरण- अज्ञान नाम से वस्तुत: एक प्रकार फा जड़ द्रव्य ही माना गया है जिसे सांख्य-परिभाषा के अनुसार प्रकृति या अन्तःकरण कह सकते हैं । वेदान्त ने भूल-अज्ञान और अवस्था-अज्ञान रूप से या मूलाविद्या' और तुलाविद्या रूप से अनेकविध आवरणों की कल्पना की है जो जड़ द्रव्यरूप ही है। जैन परंपरा वो भानावरण कर्म हो या दूसरे कर्म - -सब को अत्यन्त स्पष्ट रूप से एक प्रकार फा जड़ द्रव्य बतलाती है। पर इस के साथ ही यह अज्ञान-रागद्वेषात्मक परिणाम, जो आत्मगव है और जो पौगलिक फर्मद्रव्य का कारण तथा कार्य भी है, उस को भावकर्म रूप से घौद्ध आदि दर्शनों की तरह सस्कारात्मक मानती है। जैनदर्शनप्रसिद्ध ज्ञानावरणीय शब्द के स्थान में नीचे लिखे शब्द दर्शनान्तरों में प्रसिद्ध है। यौद्धदर्शन मे अविद्या और ज्ञेयावरण । सांख्ययोगदर्शन में अविद्या और नकाशावरण । न्याय वैशेषिक-वेदान्त दर्शन मे अविद्या और अज्ञान । ४. [पृ० २.५०३] आयतत्व और अनावृतत्व परस्पर विरुद्ध होने से किसी एक परतु में एक साथ रह नहीं सकते और पूर्वोक्त प्रक्रिया के अनुसार तो एक ही चेतना एक समय में केवलशानावरण से जात भी और अनावृत भी मानी गई है, सो कैसे पट सकेगा। इस फा जयाय उपाध्यायजी ने अनेकान्त दृष्टि से दिया है। उन्हों ने कहा है कि यद्यपि चेतना एक ही है फिर भी पूर्ण और अपूर्ण प्रकाशरूप नाना झाग उसके पर्याय हैं जो कि चेतना से कथाचित् मिन्नाभिन्न है। केवलज्ञानायरण के द्वारा पूर्ण प्रकाश के आश्व होने के समय ही उसके द्वारा अपूर्ण प्रकाश अनावृत भी है। इस तरह दो भिन्न पर्यायों मे ही आवृतत्व और अनावृतत्व है जो कि पर्यायार्थिक दृष्टि से मुघट है। फिर भी जप द्रव्यार्थिक दृष्टि की विवक्षा हो, वय द्रव्य की प्रधानता होने के कारण, पूर्ण और अपूर्ण शानरूप पर्याय, द्रव्यात्मक चेतना से भिन्न नहीं । अत एव उस दृष्टि से उक्त दो पर्यायगत आयतत्य-अनावृतत्व को एक पेतनागत मानने और कहने में कोई विरोध नहीं । उपा- प्यायजी ने द्रव्यार्थिक-पर्यायार्थिक दृष्टि का विवेक चित फरफे आत्मतत्त्व का जैन दर्शन सम्मत परिणामित्व स्वरूप प्रकट किया है जो कि केवल नित्सत्य था फूटस्यत्ववाद से मित्र है। ५.[३५] उपाध्यायजी ने जैन रष्टि के अनुसार 'आयनानाइतत्व का समर्थन दी नदी किमा यत्कि इस विषय में येदान्त मत को एकान्तयादी मान कर उस का सहन भी किया है । लेसे घेदान्त प्रम को एकान्त यूटस्य मानवा है वैसे ही सांप्य-योग भी पुरुष १. दादर,.11.11 २ देसी, समार.,.11.11 ३ देयो, विसरममेकर्डमा ५. " दाम,..४ मेगन्तरिमा, पृ.७१। ५गेम्मसार कर्मगम, ज्ञानबिन्दुपरिचय-ज्ञानकी सामान्य चर्चा को एकान्त कूटस्य अत एव निलेप, निर्विकार और निरश मानता है। इसी तरह न्याय आदि दर्शन भी आत्मा को एकान्त निस ही मानते हैं । दय अन्यकार ने एकान्दवाद में 'आवानावृतत्व' की अनुपपत्ति सिर्फ वेदान्त मन की समालोचना के द्वारा ही क्यों दिखाई ? अर्थात् उन्होंने साख्य-योग आदि मतों की भी समालोचना क्यों नहीं की - यह प्रम अवश्य होता है 1 इस का जवाब यह जान पड़ता है कि केवललानावरण के द्वारा चेतना की 'पाहतानायवत्व' विषयक प्रस्तुत चर्चा का जितना साम्य (शम्दतः और अर्थतः) वेदान्तदर्शन के साथ पाया जाता है उतना सख्यि आदि दर्शनों के साथ नहीं । जैन दर्शन शुद्ध चेतनतत्व को मान कर उस में केवलज्ञानावरण की स्थिति मानता है और उस चेतन को उस केवल ज्ञानावरण का विषय मी मानता है । जैनमतानुसार केवल- ज्ञानावरण चेतनतत्व में ही रह कर अन्य पदार्थों की वाह वापय चेतन को भी आवृत करता है जिससे कि स्व-परप्रकाशक चेतना न वो अपना पूर्ण प्रकाश कर पाती है और न अन्य पदार्थों का ही पूर्ण प्रकाश कर सकती है । वेदान्त मत की प्रक्रिया भी वैसी ही है। वह भी मज्ञान को शुद्ध चिद्रूप ब्रह्म मे ही स्थित मान कर, उसे उस का विषय बतला कर, कहती है कि अज्ञान ब्रह्मनिष्ठ हो कर ही उसे आहत करता है जिस से कि उस का 'अख- ण्डव' आदि रूप से तो प्रकाश नहीं हो पाता, वय भी चिद्रूप से प्रकाश होता ही है। जैन प्रक्रिया के शुद्ध चेतन और केवलज्ञानावरण तया वेदान्त प्रक्रिया के चिद्रूप ब्रह्म और अशान पदार्थ में, जितना अधिक साम्य है उतना शाब्दिक और आर्थिक साम्य, जैन प्रक्रिया का अन्य सास्य आदि प्रक्रिया के साथ नहीं है । क्यों कि साक्ष्य या अन्य किसी दर्शन की प्रक्रिया में अज्ञान के द्वारा चेतन या आत्मा के आवृतानावृत होने का पैसा सष्ट और विस्तृत विचार नहीं है, जैसा वेदान्त प्रक्रिया में है। इसी कारण से उपाध्यायजी ने जैन प्रक्रिया का समर्थन करने के बाद उसके साथ बहुत अशों में मिलती जुलती वेदान्त प्रक्रिया का खण्डन किया है पर दर्शनान्तरीय प्रक्रिया के खण्डन का प्रयत्न नहीं किया। उपाध्यायजीने वेदान्त मत का निरास करते समय उस के दो पक्षों का पूर्वपक्ष रूप से उल्लेख किया है। उन्हों ने पहला पक्ष विवरणाचार्यका [६५ ] और दूसरा वाचस्पति मिम का [ ] सूचित किया है। वस्तुतः वेदान्त दर्शन में वे दोनों पक्ष बहुत पहले से प्रचलित है। ब्रश को ही अज्ञान का आश्रय और विषय मानने वाला प्रथम पक्ष, सुरेश्वराचार्य की 'नेकपैसिद्धि और उनके शिष्य सर्वज्ञात्ममुनि के 'संक्षेपशारीरकवानिक' में, सवितर वर्णित है। जीव को अज्ञान का आश्रय और ब्रह्म को उस का विषय मानने वाला दूसरा पक्ष मण्डन मिश्र का कहा गया है। ऐसा होते हुए भी उपाध्यायजी ने पहले पक्ष फो विवरणाचार्य -प्रकाशात्म यति का और दूसरेको वाचस्पति मिन का सूचित किया है, इस का कारण खुद्द वेदान्त दर्शन को वैसी प्रसिद्धि है । विवरणाचार्यने सुरेश्वरके मत का समर्थन किया और वाचस्पति मिश्र ने मण्डन मिनके मत का। इसी से वे दोनों पक्ष प्रमशः विवरणाचार्य और वाचरपति मिश्र के प्रस्थानरूप से प्रसिद्ध हुए। उपाध्यापजी ने इसी प्रसिद्धि के अनुसार उहेस किया है। १देखो, टिपण पृ.५५२० २५ से।
१७ ज्ञानविन्दुपरिचय-ज्ञान की सामान्य चर्चा समालोचना के प्रस्तुत मुद्दे के बारे में उपाध्यायजी का कहना इतना ही है कि अगर वेदान्त दर्शन ब्रह्म को सर्वथा निरंश और कूटस्थ स्वप्रकाश मानता है, तब वह उस में अज्ञान के द्वारा किसी भी तरह से 'आवृतानामृतत्व' घटा नहीं सकता; जैसा कि जैन दर्शन घटा सकता है। ६. [७] जैन दृष्टि के अनुसार एक ही चेतना में 'आवृतानावृतत्व' की उपपत्ति करने के बाद भी उपाध्यायजी के सामने एक विचारणीय प्रश्न आया । वह यह कि केवलज्ञाना- परण चेतना के पूर्णप्रकाश को आवृत करने के साथ ही जव अपूर्ण प्रकाश को पैदा करता है, सय वह अपूर्ण प्रकाश, एक मात्र केवलज्ञानावरणरूप कारण से जन्य होने के कारण एक ही प्रकार का हो सकता है । क्यों कि कारणवैविध्य के सिवाय कार्य का वैविध्य सम्भव नहीं। परन्तु जैन शास्त्र और अनुभव तो कहता है कि अपूर्ण ज्ञान अवश्य तारतम्ययुक्त ही है। पूर्णता में एकरूपता का होना संगत है पर अपूर्णता में तो एफरूपता असंगत है। ऐसी दशा में अपूर्ण ज्ञान के तारतम्य का खुलासा क्या है सो आप बतलाइए ?। इस का जवाव देते हुए उपाध्यायजी ने असली रहस्य यही बतलाया है कि अपूर्ण ज्ञान केवलज्ञानावरण- जनित होने से सामान्यतया एकरूप ही है। फिर भी उस के अवान्तर तारतम्य का कारण अन्यावरणसंवन्धी क्षयोपशमों का वैविध्य है । घनमेधावृत सूर्य का अपूर्ण-मन्द प्रकाश भी पत्र, कट, भित्ति आदि उपाधिभेद से नानारूप देसा ही जाता है । अतएव मतिज्ञा- नावरण आदि अन्य आवरणों के विविध क्षयोपशमों से-विरलता से मन्द प्रकाश का तार- सम्य संगत है । जय एकरूप मन्द प्रकाश भी उपाधिभेद से चिन-विचिन्न संभव है, तथ यह अर्थात् ही सिद्ध हो जाता है कि उन उपाधियों के हटने पर यह वैविध्य भी सतम हो जाता है । जव केवलज्ञानावरण, क्षीण होता है तव बारहवें गुणस्थान के अन्त में अन्य मति आदि चार आचरण और उन के क्षयोपशम भी नहीं रहते। इसी से उस समय अपूर्ण शान की तथा तद्गत तारतम्य निवृत्ति भी हो जाती । जैसे कि सान्द्र मेघपटल वथा यस आदि उपाधियों के न रहने पर सूर्य का मन्द प्रकाश तथा उस का वैविध्य कुछ भी बाकी नहीं रहता, एफमार पूर्ण प्रकाश ही स्वतः प्रकट होता है। वैसे ही उस समय पेतना भी स्वतः पूर्णतया प्रकाशमान होती है जो कैवल्यज्ञानावस्था है। उपाधि की निवृत्ति से उपाधिकृत अवस्थाओं की निवृत्ति बतलाते समय अपाध्यायजी ने थाचार्य हरिभद्र के कथन का हवाला दे कर आध्यात्मिक विकासक्रम के स्वरूप पर जानने टायफ प्रकाश डाला है। उन के कथन का सार यह है शि आत्मा के औपाधिक पर्याय- पर्म मी तीन प्रकार के हैं। जाति गति आदि पर्याय तो मात्र फर्मोदयरूप-उपाधिकृत है। अत एव वे अपने कारणभूत अपाती फों के सर्वथा हट जाने पर ही मुफि के समय निवृत्त होते हैं। क्षमा, सन्तोप आदि तथा मति मान आदि ऐसे पर्याय हैं जो क्षयोपसमजन्य है । वायिक धर्मसंन्यास की प्राप्ति होने पर आठवें आदि गुणस्थानों में जैसे जैसे कर्म के श्योपसम का स्थान उस का क्षय प्राप्त करता जावा है पेसे थेसे अयोपशमाप उपाधि फे न रहने से नन पयायों में से पन्य विम्य मी पला जाता है। जो पर्याय फर्मक्षयजन्य होने से शायिक अर्थात् पूर्ण और परूप ही हैं धन 1 3 १८ ज्ञानपिन्दुपरिचय-ज्ञान की सामान्य पर्चा पर्यायों की भी अस्तित्व अगर देहव्यापारादिरूप उपाधिसहित है, तो उन पूर्ण पर्यायों का भी अस्तित्व मुक्ति में (जव कि देहादि उपाधि नहीं है ) नहीं रहता । अर्थात् उस समय वे पूर्ण पर्याय होते तो हैं, पर सोपाधिक नहीं; जैसे कि सदेह क्षायिकचारित्र भी मुक्ति में नहीं माना जाता । उपाध्यायजी ने उक्त चर्चा से यह बतलाया है कि आत्मपर्याय वैभाविक-उदयजन्य हो या स्वाभाविक पर अगर वे सोपाधिक है तो अपनी अपनी उपाधि हटने पर ये नहीं रहते । मुक्त दशा में सभी पर्याय सब प्रकार की बाह्य उपाधि से मुक्त ही माने जाते हैं। दार्शनिक परिभापाओं की तुलना उपाध्यायजी ने जैनप्रक्रिया अनुसारी जो भाव जैन परिभाषा में बतलाया है वही भाव परिभाषाभेद से इतर भारतीय दर्शनों में भी यथावत् देसा जाता है। समी दर्शन आध्यात्मिक विकासक्रम बतलाते हुए संक्षेप में उत्कट मुमुक्षा, जीवन्मुक्ति और विदेहमुक्ति इन तीन अवस्थाओं को समान रूप से मानते हैं, और वे जीयन्मुक्त स्थिति में, जव कि ऐश और मोहका सर्वथा अभाव रहता है तथा पूर्ण ज्ञान पाया जाता है, विपाकारम्भी आयुप आदि कर्म की उपाधि से देहधारण और जीवन का अस्तित्व मानते है। वथा जय विदेह मुक्ति प्राप्त होती है तव उक्त आयुप आदि कर्म की उपाधि सर्पया न रहने से वजन्य देहधारण आदि कार्य का अभाव मानते हैं । उक्त तीन अवस्थाओं को स्पष्ट रूप से जतानेवाली दार्शनिक परिमापाओं की तुलना इस प्रकार है- १ उत्कट मुमुक्षा २ जीवन्मुक्ति ३ विदेहमुक्ति १जैन वात्त्विक धर्मसंन्यास, सयोगि-अयोगि- मुक्ति, सिद्धत्व । गुणस्थान; सर्वज्ञत्व, अर्हत्त्व । २ सांख्य योग परवैराग्य, प्रसंख्यान, असंप्रझात, धर्ममेघ । स्वरूपप्रतिष्टचिति, संप्रज्ञात ३ बौद्ध ईशावरणहानि, ज्ञेयावरणहानि, निर्वाण, निरामय- 'मेराम्यदर्शन। सर्वज्ञत्व, अहत्त्व । चित्तसंतति । ४ न्याय-वैशेषिक युक्तयोगी वियुक्तयोगी अपवर्ग निर्विकल्पक समाधि अझसाक्षात्कार, खरूपलाभ, प्रझनिष्ठत्व। मुक्ति। दार्शनिक इतिहास से जान पटता है कि हर एक दर्शन की अपनी अपनी उक्त परि- मापा पहुत पुरानी है। अतएव इन से घोषित होने वाला विचारस्रोत तो और भी पुराना समझना चाहिए। [34] उपाध्यायजी ने ज्ञान सामान्य की चर्चा का उपसंहार फरते हुए शाननिरूपण में चार यार आने वाले क्षयोपशम सन्दश भाव पदलाया है। एक मात्र जैन साहित्य में पाये जाने वाले क्षयोपशम शब्द का विवरण उन्हों ने आईत मत फे रहस्यज्ञाताओं की प्रक्रिया के अनुसार उसी की परिभाषा में किया है। उन्हों ने पति विस्तृत और अति विशद वर्णन के द्वारा जो रहस्य प्रकट किया है वह दिगम्बर-श्वेताम्यर दोनों परंपराओं क्षपक श्रेणी। फेवल्या ५ वेदान्त २० ज्ञानविन्दुपरिचय-मति और श्रुत ज्ञान की चर्चा । परिभाषाओं के साथ जैन प्रक्रिया की तुलना की है, जो विशेष रूप से ज्ञातव्य है। -देखो, योगदर्शन यशो० २.४ । यह सप होते हुए भी कर्मविषयक जैनेवर वर्णन और जैन वर्णन में सास अन्तर भी नजर आता है । पहला लो यह कि जितना विस्तृत, जिवना विशद और जितना पृथक्- फरणयाला वर्णन जैन प्रन्थों में है उतना विस्तृत, विशद और पृथक्करणयुक्त कर्म- वर्णन किसी अन्य जैनेवर साहिस में नहीं है। दूसरा अन्तर यह है कि जैन चिन्तकों ने अमूर्त अध्ययसायों या परिणामों की तीयवा-मन्दता तथा शुद्धि-अशुद्धि के दुरूह वार- तम्य को पौद्गलिक'-मूर्त कर्मरचनाओं के द्वारा व्यक्त करने का एवं समझाने का जो प्रयन किया है वह किसी अन्य चिन्तक ने नहीं किया है। यही सयव है कि जैन वाङ्मय में कर्मविपयफ एक स्वतन्त्र साहित्यराशि ही चिरकाल से विकसित है। २. मति-श्रुतज्ञान की चर्चा ज्ञान की सामान्य रूप से विचारणा करने के वाद् प्रन्थकार ने उस की विशेष विचारणा करने की दृष्टि से उस के पाँच भेदों में से प्रथम मति और धुत का निरूपण किया है । यद्यपि वर्णनक्रम की दृष्टि से मति ज्ञान का पूर्णरूपेण निरूपण फरने के बाद ही श्रुत का निरूपण प्राप्त है, फिर भी मति और ध्रुत का स्वरूप एक दूसरे से इतना विविक्त नहीं है कि एक के निरूपण के समय दूसरे के निरूपण को टाला जा सके इसी से दोनों की चर्चा साय साय कर दी गई है [पृ० १६. पं० ६ ]। इस चर्चा के आधार से क्या उस भाग पर संगृहीत अनेक टिप्पणों के आधार से जिन सास सस मुरों पर यहाँ विपार परना है, वे मुद्दे ये हैं- (१) मति और श्रुत की भेदरेसा का प्रयत्न । (२) श्रुतनिभित और अनुवनिभित मति का प्रम। (३) धतुर्विध वाक्यार्यशान का इतिहास । (४) अहिंसा के स्वरूप का विचार वया विकास । (५) पदस्थानपतिवत्य और पूर्वगत गाया और (६) मति ज्ञान के विशेष निरूपणमें नया ऊहापोह । (१) मति और श्रुत की भेदरेखा का प्रयता जेन फर्मशाख के प्रारम्भिक समय से ही मानावरण कर्म के पाँच भेदों मे मति. एम्पायर फे न्यायाधरों ने मार के साल के संबंध में पक्ष रूप से एक मा शामिल है। बिस में उन्होंने कहा कि षट को परम गुन मानने वाले मीर-म्यायमध्य ३.२.१९ । बाचस्पति मित्र ने उप मतपणे सटम्प जनमत (तापर्य. पृ. ५८४ ) कहा है। सपन ने (म्पप- RAT १. २५५) मी पोरगरिमा म्पचे जैन मन ही बनाया और रिटन मी मायरी ने इस मत की रामागेचना पी।शन पता है हिमपत्र करिसी मापाताने महरि जैन मोटरमही रमझा है। रेन दधन पुलसमें 2 पो आमरिम ही मानलगने पुगतों को शे वर्ग-मार रहा है या उपपर बैन लों में मान्य या अप्रामसे पीडियो को पसा सिर और के एप पुल पर भोसर पर प्रयोग देगा है उसपर सनी मरमर प्रान्ति पारेकनरय यन में मार पौ। - ज्ञानविन्दुपरिचय -मति और श्रुत की भेदरेखा का प्रयत्न ज्ञानावरण और श्रुतज्ञानावरण ये दोनों उत्तर प्रकृतियाँ बिलकुल जुदी मानी गई हैं। अतएव यह भी सिद्ध है कि उन प्रकृतियों के आवार्य रूपसे माने गये मति और श्रुत ज्ञान भी स्वरूप में एक दूसरे से भिन्न ही शास्त्रकारों को इष्ट हैं। मति और श्रुत के पारसरिक भेद के विपय में तो पुराकाल से ही कोई मतभेद न था और आज भी उस में कोई मतभेद देखा नहीं जाता; पर इन दोनों का स्वरूप इतना अधिक संमिश्रित है या एक दूसरे के इतना अधिक निकट है कि उन दोनों के बीच भेदक रेखा स्थिर करना बहुत ही कठिन कार्य है; और कभी कभी तो वह कार्य असंभव सा बन जाता है। मति और श्रुत के बीच भेद है या नहीं, अगर है तो उसकी सीमा किस तरह निर्धारित करना; इस बारे में विचार करने वाले तीन प्रयत्न जैन बाङ्मय में देखे जाते हैं। पहला प्रयत्न आगमानुसारी है, दूसरा आगममूलक तार्किक है, और तीसरा शुद्ध तार्किक है। [४९] पहले प्रयत्न के अनुसार मति ज्ञान वह कहलाता है जो इन्द्रिय-मनोजन्य है तथा अपग्रह आदि चार विभागों में विभक्त है । और श्रुत ज्ञान वह कहलाता है जो अंगप्रविष्ट एवं अंगवाह रूप से जैन परंपरा में लोकोत्तर शान के नाम से प्रसिद्ध है, तथा जो जैनेतर वाङ्मय लौकिक शाखरूप से कहा गया है । इस प्रयत्न में मति और श्रुव की भेदरेखा सुस्पष्ट है, क्यों कि इस में श्रुत्तपद जैन परंपरा के प्राचीन एवं पवित्र माने जाने वाले शास्त्र मात्र से प्रधानतया सम्बन्ध रसता है, जैसा कि उस का सहोदर श्रुति पद वैदिक परंपरा के प्राचीन एवं पवित्र माने जाने वाले शास्त्रों से मुख्यतया सम्बन्ध रखता है। यह प्रयत्न आगमिक इस लिए है कि उस में मुख्यतया आगमपरंपरा का ही अनुसरण है । 'अनुयोगद्वार' तथा 'तवार्थाधिगम सूत्र में पाया जाने वाला श्रुत का वर्णन इसी प्रयत्न का फल है, जो बहुत पुराना जान पड़ता है।-देसो, अनुयोगद्वार सूत्र सू० ३ से और. तत्त्वार्थ० १.२० । [६१५, १२९ से ] दूसरे प्रयत्न में मति और श्रुव की भेदरेसा तो मान ही ली गई है; पर उस में जो कठिनाई देखी जाती है यह है भेदक रेसा का स्थान निश्चित करने की। पहले की अपेक्षा दूसरा प्रयत्न विशेष व्यापक है; क्यों कि पहले प्रयत्न के अनुसार श्रुव ज्ञान जब शब्द से ही सम्बन्ध रसता है तब दूसरे प्रयत्न में शब्दातीत ज्ञानविशेष को भी श्रुव मान लिया गया है। दूसरे प्रयत्न के सामने जब प्रश्न हुआ कि मति ज्ञान में भी कोई अंश सशब्द और कोई अंश अशब्द है, तब सशब्द और शब्दातीत माने जाने वाले घुत ज्ञान से उस का भेद कैसे समझना । इसका जवाब दूसरे प्रयन ने अधिक गहराई में जा कर यह दिया कि असल में मतिलब्धि और भुतलब्धि तथा मत्युपयोग और घुतोपयोग परस्पर बिलकुल पृथक् है, भले ही ये दोनों ज्ञान सशब्द तथा अशब्द रूप से एक दूसरे के समान हो । दूसरे प्रयत्न के अनुसार दोनों ज्ञानों का पारसरिक भेद लब्धि' और उपयोग के भेद की मान्यता पर ही अवलम्बित है। जो कि जैन नत्वज्ञान में विर प्रचलित रही है। अक्षर भुत और अनक्षर ध्रुव रूप से जो श्रुत के भेद जेन वाङ्मय में हैं- वह इस दूसरे प्रयत्न का परिणाम है । 'आवश्यकनियुक्ति' (गा..१९) और 'नन्दीसून' (सू० ३७) में तो 'अक्सर सनी सम्म'.आदि चौदह वभेद..सर्व २२ ज्ञानविन्दुपरिचय-मति और श्रुत की भेदरेखा का प्रयत्न प्रथम देखे जाते हैं और जो किसी प्राचीन दिगम्वरीय ग्रन्थ मे हमारे देखने में नहीं आए, उन मे अक्षर और अनक्षर श्रुत ये दो भेद सर्व प्रथम ही आते है। बाकी के यारह भेद उन्हीं दो भेदों के आधार पर अपेक्षाविशेप से गिनाये हुए हैं। यहाँ तक कि प्रथम प्रयत्न के फल स्वरूप माना जाने घाला अंगप्रविष्ट और अंगयाा श्रुत भी दूसरे प्रयत्न के फलवरूप मुख्य अक्षर और अनक्षर श्रुत मे समा जाता है । यद्यपि अक्षरभुत्त आदि चौदह प्रकार के श्रुत का निर्देश 'आवश्यकनियुक्ति' तथा 'नन्दी के पूर्ववर्ती ग्रन्थों में देखा नहीं जाता, फिर भी उन चौदह भेदों के आधारभूत अक्षरा. नक्षर भुत की कल्पना तो प्राचीन ही जान पडती है। क्यों कि 'विशेषावश्यकभाष्य (गा० ११७) में पूर्वगतरूप से जो गाथा ली गई है उस में अक्षर का निर्देश स्पष्ट है। इसी तरह दिगम्बर-घेताम्बर दोनों परपरा के कर्म-साहित्य में समान रूप से वर्णिव श्रुत के वीस प्रकारों में भी अक्षर श्रुत का निर्देश है । अक्षर और अनक्षर श्रुत फा विस्तृत वर्णन तथा दोनों का भेदप्रदर्शन नियुक्ति के आधार पर श्री जिनभद्रगणि क्षमा- श्रमण ने किया है । भट्ट अकलंक ने भी अभरानक्षर श्रुत का उल्लेस एवं निर्वचन 'राज- वार्तिक मे किया है जो कि 'सर्वार्थसिद्धि' मै नहीं पाया जाता । जिनभद्र तथा अकलंक दोनों ने अक्षरानक्षर श्रुत का व्याख्यान तो किया है, पर दोनों का व्याख्यान एकरूप नहीं है। जो कुछ हो पर इतना तो निश्चित ही है कि मति और श्रुत ज्ञान की भेदरेखा स्थिर करने वाले दूसरे प्रयत्न के विचार मै अक्षरानक्षर श्रुत रूप से सम्पूर्ण मूक-याचाल ज्ञान का प्रधान स्थान रहा है-जव कि उस भेद रेसा को स्थिर करने वाले प्रथम प्रयत्न के विचार मे केवल शास्त्रज्ञान ही श्रुवरूप से रहा है । दूसरे प्रयत्न को आगमानुसारी वार्किक इस लिए कहा है कि उस मे आगमिक परंपरासम्मत मति और धुन के भेद को तो मान ही लिया है, पर उस भेद के समर्थन में तथा उस की रेसा ऑकने के प्रयास में, क्या दिगम्बर क्या श्वेताम्बर सभी ने बहुत कुंछ तर्क पर दौड़ लगाई है। [६५०] तीसरा प्रयत्न शुद्ध तार्किक है जो सिर्फ सिरसेन दिवाफर का ही जान पड़ता है । उन्हों ने मति और सुत के भेद को ही मान्य नहीं रस्सा'। अतएव उन्हों ने भेदरेखा स्थिर करने का प्रयत्न भी नहीं किया । दिवाकर का यह प्रयत्न आगम- निरपेक्ष तर्कावलम्बी है। ऐसा कोई शुद्ध तार्किक प्रयत्न, दिगम्यर वाङ्मय में देसा नहीं जावा । मति और श्रुत का अभेद दर्शानेवाला यह प्रयन सिद्धसेन दिवाकर की सास विशेपता सूचित करता है। वह विशेषता यह कि उन की दृष्टि विशेषतया अभेदगामिनी रही, जो कि उस युग में प्रधानतया प्रतिष्ठिव अद्वैत भावना का फल जान पड़ता है। क्यों कि उन्हों ने न केवल मति और ध्रुव में ही आगमसिद्ध मेदरेसा के विरुद्ध तर्क किया, थलिक "अवधि और मन.पर्याय में क्या वैवल ज्ञान और फेवल दर्शन में माने जाने याले आगमसिद्ध भेद को भी तर्क के पद पर अमान्य किया है। - १देखो, विशेषावश्यकभाष्य, गा• ४६४ । २ देखो, रामवार्तिक १.२०१५। ३ देसो, निधयानि- ये.१५, सननिन्दु .. ४ देखो, निक्षपदा. १५, शानदु पृ.१०॥ ५ देखो, रामति विकास तपासानविन.३।
आधारभूत दृष्टि- ज्ञानविन्दुपरिचय-मति और चुत की भेदरेखा का प्रयत्न २३ उपाध्यायजी ने मति और श्रुत की चर्चा करते हुए उन के भेद, भेद की सीमा और अभेद के बारे में, अपने समय तक के जैन वाड्मय में जो कुछ चिंतन पाया जाता था उस सव का, अपनी विशिष्ट शैली से उपयोग करफे, उपर्युक्त तीनों प्रयत्न का समर्थन सूक्ष्मतापूर्वक किया है। उपाध्यायजी की सूक्ष्म दृष्टि प्रत्येक प्रयत्न बिन्दु तक पहुँच जाती है । इस लिए वे परस्पर विरोधी दिखाई देने वाले पक्षभेदों का भी समर्थन कर पाते हैं । जैन विद्वानों में उपाध्यायजी ही एक ऐसे हुए जिन्हों मति और श्रुत की आगमसिद्ध भेदरेखाओं को ठीक ठीक बतलाते हुए भी सिद्धसेन के 'अभेदगामी पक्ष को 'नव्य' शब्द के [६५०] द्वारा श्लेप से नवीन और स्तुत्य सूचित फरते हुए, सूक्ष्म और हृदयङ्गम तार्किक शैली से समर्थन किया। मति और श्रुत की भेदरेखा स्थिर करने वाले तथा उसे मिटाने वाले ऐसे तीन प्रयत्नों का जो ऊपर वर्णन किया है, उस की दर्शनान्तरीय ज्ञानमीमांसा के साथ जब हम तुलना करते हैं, तब भारतीय तत्त्वज्ञों के चिन्तन का विकासक्रम तथा उस का एक दूसरे पर पड़ा हुआ असर स्पष्ट ध्यान में आता है। प्राचीनतम समय से भारतीय दार्शनिक परंपराएँ आगम को स्वतन्त्र रूप से अलग ही प्रमाण मानती रहीं। सय से पहले शायद तथागत घुद्ध ने ही आगम के स्वतत्र प्रामाण्य पर आपत्ति उठा कर स्पष्ट रूप से यह घोषित किया कि- तुम लोग मेरे वचन को भी अनुभव और तर्क से जाँच कर ही मानो। प्रत्यक्षानुभव और तर्क पर बुद्ध के द्वारा इतना अधिक भार दिए जाने के फलस्वरूप आगम के स्वतन्त्र प्रामाण्य विरुद्ध एक दूसरी मी विचारधारा प्रस्फुटित हुई । आगम को स्वतन और अतिरिक्त प्रमाण मानने वाली विचारधारा प्राचीनतम थी जो मीमांसा, न्याय और सांख्य-योग दर्शन में आज मी अक्षुण्ण है । आगम को अतिरिक प्रमाण न मानने की प्रेरणा करने वाली दूसरी विचारधारा यद्यपि अपेक्षा कृत पीछे की है, फिर मी उस फा स्वीकार केवल बौद्ध सम्प्रदाय तक ही सीमित न रहा । उस का असर आगे जा कर वैशेषिक दर्शन के व्याख्याकारों पर भी पड़ा जिस से उन्हों ने आगम-श्रुतिप्रमाण का समावेश यौद्धों की वरह अनुमान' में ही किया। इस तरह आगम को अतिरिक्त प्रमाण न मानने के विषय में घौद्ध और वैशेषिक दोनों दर्शन मूल में परस्पर विरुद्ध होते हुए भी अविरुद्ध सहोदर बन गए। जैन परंपरा की ज्ञानमीमांसा में उक्त दोनों विचारधाराएँ मौजूद । मति और भूत की भिन्नता मानने वाले तथा उस की रेसा स्थिर करने वाले असर वर्णन किये गए आगमिक तया आगमानुसारी तार्किक-इन दोनों प्रयत्नों के मूल में घे ही संस्कार हैं जो आगम यो ववष एवं अतिरिक्त प्रमाण मानने वाली प्राचीनवम विचार धारा के पोपक रहे हैं। मुत को मति से अलग न मान कर उसे उसी का एक प्रकारमान स्थापित करने वाला १"तापादेवाय निकषात्मवर्गमिव पण्डितः । परीश्य मिक्षको प्राय मदचो न तु गौरवात् ॥" तत्वस प्र.५८८1 २ देसो, प्रसपादभाग्य पृ. ५७६, व्योमददी . ५७७ करकी पृ. २११।
२४ - ज्ञानविन्दुपरिचय-श्रुतनिश्रित और अश्रुतनिश्रित मति दिवाकरनी का तीसरा प्रयत्न आगम को अतिरिक्त प्रमाण न माननेवाली दूसरी विचारधारा के असर से अछूता नहीं है। इस तरह हम, देख सकते हैं कि अपनी सहोदर अन्य दार्शनिक परंपराओं के बीच में ही जीवनधारण करने वाली तथा फलने फुलने वाली जैन परंपरा ने किस तरह उक्त दोनों विचारधाराओं का अपने में कालक्रम से समावेश कर लिया। (२) श्रुतनिश्रित और अनुतनिश्रित मति [६.१६] मति ज्ञान की चर्चा के प्रसङ्ग में श्रुतनिश्रित और अश्रुतनिश्रित भेद का प्रश्न मी विचारणीय है। श्रुतनिश्रित मति ज्ञान वह है जिसमें श्रुतज्ञानजन्य घासना के उद्घोष से विशेषता आती है । अश्रुत-निश्रित मति ज्ञान तो श्रुत्तज्ञानजन्य यासना के प्रयोग के सिवाय ही उत्पन्न होता है । अर्थात् जिस विषय में श्रुतनिश्रित मति ज्ञान होता है वह विपय पहले की उपलब्ध अवश्य होता है, जब कि अवैतनिश्रित मति ज्ञान का विषय पहले अनुपलब्ध होता है । प्रश्न यह है कि 'ज्ञानपिन्दु' में उपाध्यायजीने मतिज्ञान रूप से जिन श्रुतनिश्रित और अश्रुतनिश्रित दो भेदों का उपर्युक्त स्पष्टीकरण किया है उन का ऐतिहासिक स्थान क्या है। इस का खुलासा यह जान पड़ता है कि उक्त दोनों भेद उतने प्राचीन नहीं जितने प्राचीन मति ज्ञान के अवग्रह आदि अन्य भेद है । क्यों कि मति ज्ञान के अवग्रह आदि तथा बहु, बहुविध आदि सभी प्रकार श्वेताम्बर- दिगम्बर वाड्मय में समान रूप से वर्णित है, तब श्रुतनिश्रित और अधुतनिग्निव का वर्णन एक मात्र श्वेताम्बरीय अन्यों में है । श्वेताम्बर साहित्य में भी इन भेदों का वर्णन सर्व प्रथम 'नन्दीसूत्र" में ही देखा जाता है । 'अनुयोगद्वार' में तथा 'नियुक्ति तक में श्रुतनिश्रित और अयुतनिश्रित के उल्लेख फा न होना यह सूचित करता है कि यह भेद संभवतः न्दी' की रचना के समय से विशेष प्राचीन नहीं। सकता है कि वह सूझ खुद नन्दीकार की ही हो। - - १यपि दिशार श्री ने अपनी बक्षीसी (निधर-8) में मति और श्रुत के भमेर को स्थापित हिस फिर भी उन्होंने चिर प्रचलित मति-श्रुत के भेद की रावया वाणना नहीं की है। उन्हों ने न्यायावतार में आगन प्रमाण को खतन्त्र रूप से निर्दिष्ट किया है। जान पड़ता है इस जगह दिवाकरी ने प्राचीन परंपरा का अनुसरण किया और वक्त यत्तीसी में अपना सतन्त्र मत व्यक्त किया । इस तरह दिवारी के अन्यों में मागम प्रमाण को स्वतन्त्र मातरिक मानने और न मानने वाली दोनों दर्शगान्तरीय विचारपाराएँ देसी जाती है जिन का सीकर भानपिन्दु में उपाध्यायजी ने भी किया है २ देतो, टिप्पण • 1 ३ एपि अधुतनिधितरूप से मानी जाने वाली औत्सतिनी आदि चार युदियों का नामनिर्देश भगवती (१२,५.) में और आपत्यक नियुक्ति (गा. ११८) में है, जो कि अवश्य नदी के पूर्वधता है। फिर भी यहाँ नन्हें मधुतनिधित शब्द से निर्दिष्ट नहीं किया है और न भरपती आदि में अन्यत्र कहीं चुननिश्रित सन्द से साह आदि माविमान या वन है। अतएर यह इल्पना होती है प्रारिम से प्रविद मीशन सपा औपतिकी आदि म्पने प्रविन घुदियों सी कमा श्रुतनिप्रित और भागनिप्रित रूपसे मति हान यो भिमागम्यवस्था नन्दि-कारने ही पावन में हो। ४ देगो, नन्दीपत्र, स. 31, तथा टिपा ..।
ज्ञानविन्दुपरिचय - चतुर्विध वाक्याज्ञान का इतिहास २५ यहाँ पर वाचक उमास्वाति के समय के विषय में विचार करने वालों के लिये ध्यान में लेने योग्य एक वस्तु है । वह यह कि वाचकनी ने जब मति ज्ञान के अन्य सब प्रकार वर्णित किये हैं। वब उन्हों ने श्रुतनिश्रित और अश्रुतनिश्रित का अपने भाष्य तक में उल्लेख नहीं किया। स्वयं वाचकनी, जैसा कि आचार्य हेमचन्द्र कहते हैं, यथार्थ में उत्कृष्ट संग्राहक हैं। अगर उन के सामने मौजूदा 'नन्दीसूत्र' होता तो वे श्रुतनिश्रित और अश्रुतनिश्रित का कहीं न कहीं संग्रह करने से शायद ही चूकते । अश्रुतनिश्नित के औत्पत्तिकी चैनयिकी आदि जिन चार घुद्धियों का तथा उन के मनोरंजक दृष्टान्तों का वर्णन पहले से पाया जाता है, उन को अपने प्रन्थ में कहीं न कहीं संगृहीत करने के लोभ का उमास्वाति शायद ही संवरण करते । एक तरफ से, वाचकश्री ने कहीं भी अक्षर-अनक्षर आदि नियुक्तिनिर्दिष्ट श्रुतभेदों का संग्रह नहीं किया है; और दूसरी सरफ से, कहीं भी नन्दीवर्णिव श्रुतनिश्रित और अनुतनिश्नित मतिभेद का संग्रह नहीं किया है । जब कि उत्तरवर्ती विशेषावश्यकभाध्य में दोनों प्रकार का संग्रह तथा वर्णन देखा जाता है। यह वस्तुस्थिति सूचित करती है कि शायद वाचक उमास्वाति का समय, नियुक्ति के उस भाग की रचना के समय से तथा नन्दी की रचना के समय से कुछ न कुछ पूर्ववर्ती हो । अस्तु, जो कुछ हो पर उपाध्यायजी ने तो ज्ञानयिन्दु मैं श्रुत से मति का पार्थक्य बतलाते समय नन्दी में वर्णित तथा विशेषावश्यकभाष्य में व्याख्यात श्रुतनिश्नित और अनुवनिश्रित दोनों भेदों की तात्विक समीक्षा कर दी है। (३) चतुर्विध वाक्यार्थ ज्ञान का इतिहास [६२०-२६] उपाध्यायजी ने एक दीर्घ श्रुतोपयोग कैसे मानना यह दिसाने के लिए चार प्रकार के वाक्यार्थ ज्ञान की मनोरंजक और बोधप्रद चर्चा की है, और उसे विशेष रूपसे जानने के लिए आचार्य हरिभद्र कृत 'उपदेश पद' आदि का हवाला भी दिया है। यहाँ प्रश्न यह है कि ये चार प्रकार के वाक्यार्य क्या है और उन का विचार कितना पुराना है और यह किस प्रकार से जैन वाड्मय में प्रचलित रहा है तथा विकास प्राप्त करता आया है। इस का जवाब हमें प्राचीन और प्राचीनवर वाङ्मय देखने से मिल जाता है। जैन परंपरा में 'अनुगम' शब्द प्रसिद्ध है जिसका अर्थ है व्याख्यानविधि । अनुगम के छह प्रकार आर्यरक्षित सूरि ने अनुयोगद्वार सूत्र (सूत्र० १५५) में बतलाए हैं। जिनमें से दो अनुगम सूत्रस्पर्शी और चार अर्थस्पी है । अनुगम शब्द का नियुक्ति शब्द के साथ सूत्रस्पर्शिकनियुक्त्यनुगम रूपसे उल्लेस अनुयोगद्वार सूत्र से प्राचीन है इस लिए इस बात में तो कोई सदेह रहता ही नहीं कि यह अनुगमपद्धति या व्याख्यानशैली जैन वाड्मय मे अनुयोगद्वारसूत्र से पुरानी और नियुक्ति के प्राचीनतम स्तर का ही भाग है जो संभवतः श्रुतकेयली भद्रबाहुकर्तृक मानी जाने वाली नियुक्ति का ही भाग होना चाहिए । १ देसो, तपार्थ १.१३-11 २ देखो, सिद्धहेम २.१.३१। ३ दृष्टान्तों के लिए देसो नन्दी सन की मलयगिरि की टीका, पृ. १४ से। ४ देसो, विशेषा• गा. १६९ से, तया गा. ४५ से। ५ देखो, टिप्पण पृ. ७३ से। । 4 ज्ञानयिन्दुपरिचय-चतुर्विध वाक्यार्थशान का इतिहास नियुक्ति में अनुगम शब्द से जो व्याख्यानविधि का समावेश हुआ है वह व्याख्यानविधि भी वस्तुत: बहुत पुराने समय की एक शास्त्रीय प्रक्रिया रही है। हम जब आर्य परंपरा के उपलव्य विविध वाङ्मय तथा उन की पाठशैली को देखते हैं तय इस अनुगम की प्राचीनता और भी ध्यान मे आ जाती है । आर्य परंपरा की एक शाखा जरथोरियन को देखते हैं तब उस मे भी पवित्र माने जानेवाले अवेस्ता आदि प्रन्यों का प्रथम विशुद्ध उचार करना, किस तरह पद् आदि का विभाग करना इत्यादि क्रम से व्याख्याविधि देखते हैं। भारतीय आर्य परंपरा की वैदिक शाला में जो वैदिक मत्रों का पाठ सिखाया जाता है और क्रमशः जो उस की अर्थविधि पतलाई गई है उस की जैन परंपरा में प्रसिद्ध अनुगम के साथ तुलना करें तो इस बात में कोई संदेह ही नहीं रहता कि यह अनुगमविधि वस्तुतः वही है जो जरथोस्थियन धर्म में तथा वैदिक धर्म में भी प्रचलित थी और आज भी प्रचलित है। जैन और वैदिक परंपरा की पाठ वथा अर्थविधि विषयक तुलना- १. चैदिक १ संहितापाठ (मंत्रपाठ) १ संहिता (मूळसूत्रपाठ) १ २ पदच्छेद (जिसमें पद, क्रम, जटा २पद २ आदि आठ प्रकार की विविधानुपूर्विओं का समावेश है) ३ पदार्थज्ञान ३ पदार्थ ३, पदविग्रह ४ ४ वाक्यार्थज्ञान ५ तात्पर्यार्थनिर्णय ५प्रत्यवस्थान६ जैसे वैदिक परंपरा मै शुरू में मूल मंत्र को शुद्ध तथा अस्खलित रूप में सिखाया जाता है; अनन्तर उन के पदों का विविध विश्लेषण; इस के बाद जब अर्थविचारणा-मीमांसा का समय आता है नव क्रमशः प्रत्येक पद के अर्थ का ज्ञान; फिर पूरे वाक्य का अर्थ ज्ञान और अन्त साधक-बाधकचर्चापूर्वक तात्पर्यार्थ का निर्णय कराया जाता है- वैसे ही जैन परंपरा में भी कमसे कम नियुक्ति के प्राचीन समय में सूत्रपाठ से अर्थ- निर्णय वक का वही क्रम प्रचलित था जो अनुगम शब्द से जैन परंपरा में व्यवहत हुआ। अनुगम के छह विभाग जो अनुयोगद्वारसूत्र मे है उन का परंपराप्राप्त वर्णन जिनभद्र क्षमाश्रमण ने विस्तार से किया है । संघदास गणिने "वृहत्कल्पमाष्य में उन छह विभागों के वर्णन के अलावा मतान्तर से पॉच विभागों का भी निर्देश किया है। जो कुछ हो, इतना तो निश्चित है कि जैन परपरा मे सूत्र और अर्थ सिखाने के सबन्ध में एक निश्चित व्याख्यानविधि चिरकाल से प्रचलित रही । इसी व्याख्यान विधि को आचार्य हरिभद्र ने अपने दार्शनिक ज्ञान के नये प्रकाश में कुछ नवीन शब्दों में नवीनता के साथ १देखो, अनुयोगद्वारसूत्र सू० १५५ पृ. २६१। २ देखो, विशेषावश्यकभाष्य गा.१०.२ से। ३देखो, दकल्पभाष्य गा.३.२से। ४चालना५ १ पदार्य ज्ञानविन्दुपरिचय-जैनधर्म की अहिंसा का स्वरूप विस्तार से वर्णन किया है । हरिभद्रसूरि की उक्ति में कई विशेषताएँ हैं जिन्हें जैन वाङ् मय को सर्व प्रथम उन्हीं की देन कहनी चाहिए । उन्हों ने उपदेशपदं में अर्थानुगम के चिरप्रचलित पार भेदों को कुछ मीमांसा आदि दर्शनज्ञान का ओप दे कर नये चार नामों के द्वारा निरूपण किया है। दोनों की तुलना इस प्रकार है- १. प्राचीन परंपरा २. हरिभद्रीय १ पदार्थ २ पदविग्रह २ वाक्यार्य ३चालना ३ महावाक्यार्थ ४ प्रत्यवस्थान ४ ऐढम्पर्याय हरिमद्रीय विशेषता केवल नये नाम में ही नहीं है। उन को ध्यानदेने योग्य विशेषता चारों प्रकार के अर्थयोध का तरतमभाव समझाने के लिए दिए गए लौकिक तथा शास्त्रीय उदाहरणों में है । जैन परंपरा में अहिंसा, निम्रन्थस्व, दान और तप आदि का धर्मरूप से सर्वप्रथम स्थान है, अतएव जय एक तरफ से उन धर्मों के आचरण पर आत्यन्तिक भार दिया जाता है, तब दूसरी तरफ से उस मैं घुछ अपवादों का या छूटों का रसना भी अनिवार्य रूपसे माह हो जाता है । इस उत्सर्ग और अपवाद विधि की मर्यादा को ले कर आचार्य हरिभद्र ने उक्त चार प्रकार के अर्थवोधों का वर्णन किया है। जैनधर्म की अहिंसा का स्वरूप अहिंसा के बारे में जैन धर्म का सामान्य नियम यह है कि किसी भी प्राणी का किसी भी प्रकार से घाव न किया जाय । यह ‘पदार्य हुआ। इस पर प्रभ होता है कि अगर सर्वथा प्रागिपात वर्ण्य है तो धर्मस्थान का निर्माण तथा शिरोमुण्डन आदि कार्य भी नहीं किए जा सफते जो कि फर्तव्य समझे जाते हैं। यह शंकाविचार वाक्यार्य है। अवश्य फर्तव्य भगर शास्त्रविधिपूर्वक किया जाय तो उस में होने वाला प्राणिपाठ दोपावह नहीं, ओवेधित दो दोपायह है । यह विचार 'महावास्यायें है । अन्त में जो जिनाशा है वही एक मात्र उपादेय है ऐसा तात्पर्य निकालना 'ऐदम्पर्याय है । इस प्रकार सर्प प्राणिहिंसा के सर्वया निपेयरूप सामान्य नियम में जो विधिविहित अपवादों को स्थान दिलाने वाला और उत्सर्ग-अपपादरूप धर्ममार्ग स्थिर करने वाला विचार प्रवाह ऊपर दिसाया गया उस को भारार्य हरिभद्र ने लौकिक दृष्टान्तों से समझाने का प्रया । किया है। पहिंसा का प्रभ रन्दों ने प्रथम पठाया है जो कि लेन परंपरा की वह है। यों तो पदिसा समुपप आर्य परंपरा का सामान्य धर्म रहा है । फिर मी धर्म, कोटा, भोजन आर भनेक निमिनों से जो विविध दिसाएँ प्रचलित रही दनका आयन्तिय विरोध जैन परंपरा ने किया। इस गिरोप के कारण ही उस के सामने मतियादियों पी तरफ से साए सरह के प्रम होने टगे शि मगर जैन मर्यया हिंमा या निषेध करते हैं तो ये मुर १२सो, गरेर.५४-०५।
- शानविन्दुपरिचय-जैनधर्म की अहिंसा का स्वरूप भी न जीवित रह सकते हैं और न धर्माचरण ही कर सकते हैं। इन प्रश्नों का जवाब देने की दृष्टि से ही हरिभद्र ने जैन संमत अहिंसाखरूप समझाने के लिए चार प्रकार के पाक्यार्थ बोध के उदाहरण रूप से सर्व प्रथम अहिंसा के प्रश्न को ही हाथ में लिया है। दूसरा प्रश्न निर्ग्रन्थत्व का है। जैन परंपरा में प्रन्थ-वस्त्रादि परिग्रह रसने न रसने के बारे में दलभेद हो गया था। हरिभद्र के सामने यह प्रश्न खास कर दिगम्बरत्वपक्ष- पातिओं की तरफ से ही उपस्थित हुआ जान पड़ता है। हरिभद्र ने जो दान का प्रश्न उठाया है वह करीब करीब आधुनिक तेरापंथी संप्रदाय की विचारसरणी का प्रतिविम्ब है । यद्यपि उस समय तेरापंथ या वैसा ही दूसरा कोई स्पष्ट पंथ न था; फिर भी जैन परंपरा की निवृत्तिप्रधान भावना में से उस समय भी दान देने के विरुद्ध किसी किसी को विचार आ जाना स्वाभाविक था जिसका जवाव हरिभद्र ने दिया है । जनसंमत तप का विरोध बौद्ध परंपरा पहले से ही करती आई है। उसी का जवाब हरिभद्र ने दिया है। इस तरह जैन धर्म के प्राणभूत सिद्धान्तों का स्वरूप उन्हों ने उपदेशपद में धार प्रकार के वाक्यार्थबोध का निरूपण करने के प्रसंग में सष्ट किया है जो याज्ञिक विद्वानों की, अपनी हिंसा-अहिंसा विषयक मीमांसा का जैन दृष्टि के अनुसार संशोधित मार्ग है। भिन्न भिन्न समय के अनेक ऋषिओं के द्वारा सर्वभूतदया का सिद्धान्त तो आर्या में बहुत पहले ही स्थापित हो चुका था, जिसका प्रतिपोप है-'मा हिंस्यात् सर्वा भूतानि - यह श्रुतिकल्प वाक्य । यज्ञ आदि घर्मों में प्राणिवध का समर्थन करनेवाले मीमांसक भी उस अहिंसाप्रतिपादक प्रविघोप को पूर्णतया प्रमाण रूप से मानते आए हैं । अतएव उन के सामने भी अहिंसा के क्षेत्र में यह प्रश्न तो अपने आप ही उपस्थित हो जाता था। तथा सांख्य आदि अर्ध वैदिक परंपराओं के द्वारा भी वैसा प्रश्न उपस्थित हो जाता या कि जय हिंसा को निषिद्ध अतएव अनिष्टजननी तुम मीमांसक भी मानते हो तब यज्ञ आदि प्रसंगों में, की जाने पाली हिंसा भी, हिंसा होने के कारण अनिष्टजनक क्यों नहीं। और जव हिंसा के नाते यज्ञीय हिंसा भी अनिष्ट जनक सिद्ध होती है तब उसे धर्म का- इष्टका निमित्त मान कर यज्ञ आदि फर्मों में कैसे कर्तव्य माना जा सकता है । इस प्रश्न का जवाब बिना दिए व्यवहार तथा शास्त्र मे काम पल ही नहीं सकता था। अतएव पुराने समय से याज्ञिक विद्वान् अहिंसा को पूर्णरूपेण धर्म मानते हुए भी, वहुजन- स्वीकृत और चिरप्रचालित यज्ञ आदि कमों में होने वाली हिंसा का धर्म - कर्दम्य रूप से समर्थन, अनिवार्य अपवाद के नाम पर करते आ रहे थे। मीमांसकों की अहिंसा-हिंसा के उत्सर्ग-अपवादभाववाली चर्चा के प्रकार तथा उस का इतिहास हमे आज भी कुमारिल तथा प्रभाकरफे प्रन्यों में विस्पष्ट और मनोरंजक रूप से देखने को मिलता है। इस बुद्धिपूर्ण चर्चा के द्वारा मीमांसकों ने सांख्य, जैन, बौद्ध आदि के सामने यह स्थापित करने का प्रयत्न किया है कि शास्त्रविहित कर्म में की जाने वाली हिंसा अवश्य- कर्तव्य होने से अनिष्ट-अधर्म का निमित्त नहीं हो सकती । मीमांसकों का अंतिम तात्पर्य १देखो, मनिझमानेगय सुत्त.
"ज्ञानविन्दुपरिचय-जैनधर्म की अहिंसा का स्वरूप २९ यही है कि शाख-वेद ही मुख्य प्रमाण है और यन आदि कर्म वेदविहित है। अतएच जो यज्ञ आदि कर्म को करना चाहे या जो वेद को मानता है उस के वास्ते वेदाज्ञा का पालन ही परम धर्म है, चाहे उस के पालन में जो कुछ करना पडे । मीमांसकों का यह तात्पर्यनिर्णय आज भी वैदिक परंपरा में एक ठोस सिद्धान्त है । सांख्य आदि जैसे यजीय हिंसा के विरोधी भी वेद का प्रामाण्य सर्वथा न साग देने के कारण अंत में मीमांसकों के उक्त तात्पर्याय निर्णय का आत्यंतिक विरोध कर न सके । ऐसा विरोध आसिर तक वे ही करते रहे जिन्हों ने वेद के प्रामाण्य का सर्वथा इन्कार कर दिया। ऐसे विरोधिओ में जैन परंपरा मुख्य है । जैन परंपरा ने वेद के प्रामाण्य के साथ वेद- विहित हिंसा की धर्यता का भी सर्वतोभावेन निषेध किया। पर जैन परंपरा का भी अपना एक उद्देश्य है जिस की सिद्धि के वास्ते उस के अनुयायी गृहस्थ और साधु का जीवन आवश्यक है। इसी जीवनधारण में से जैन परंपरा के सामने भी ऐसे अनेक प्रभ समय समय पर आते रहे जिन का अहिंसा के आत्यन्तिक सिद्धान्त के साथ सम- न्यय करना उसे प्राप्त हो जाता था। जैन परंपरा वेद के स्थान में अपने आगमों को ही एफ मान प्रमाण मानती आई है; और अपने उद्देश की सिद्धि के वास्ते स्थापित तथा प्रचारित विविध प्रकार के गृहस्थ और साधु जीयनोपयोगी कर्तव्यों का पालन भी करती आई है। अतएव अन्त में उस के वास्ते भी उन स्वीकृत कर्तव्यों में अनिवार्य रूप से हो जाने वाली हिंसा का समर्थन भी एक मान आगम की आज्ञा के पालन रूप से ही फरना प्राप्त है। जैन आचार्य इसी दृष्टि से अपने आपवादिक हिंसा मार्ग का समर्थन फरते रहे। आचार्य हरिभद्र ने पार प्रकार के वाक्यार्थ पोध को दर्शाते समय अहिंसा- हिंसा फे उत्सर्ग-अपवादभाव का जो सूक्ष्म विवेचन किया है यह अपने पूर्वापायों को परंपराप्राप्त संपत्ति तो है ही पर उस में उन के समय तक की, विकसित मीमांसाशैली फा भी पुट र शुष्ट यसर है । इस सरह एक लरफ से पार वाक्याकेप के पहाने । उन्हों ने उपदेशपद में मीमांसा की विकसित शैली का, जैन दृष्टि के अनुसार संग्रह किया सय दूसरी तरफ से उन्हों ने पौद्ध परिभाषा को भी 'पोडशक" में अपनाने का सर्व प्रथम प्रयन रिया। धर्मगीति के 'प्रमाणवार्तिक के पहले से भी योद्ध परंपरा में विचार विकास की कम प्राप्त तीन भूमिकाओं को दर्शानेवाले ध्रुवमय, चिंतामय और भावनामय ऐसे सीन शब्द बोस याङ्मय में प्रसिद्ध रहे। हम जहाँ एक जान पाये हैं कह सकते हैं कि आचार्य हरिभद्रने दी उन तीन योद्धप्रसिद्ध शब्दों को ले कर एन की व्याख्या में पाक्यामोध के प्रकारों को समाने फा सर्वप्रथम प्रयन्त रिया । उन्हों ने पोहशा में परि- भागार तो पोतों की टी पर उनकी याया अपनी दृष्टि के अनुसार की; और मुतगय को पाश्चार्य शानरूप से, चिवामय यो महायाफ्या शालरूप से घोर भावनामय को ऐसपर्याप मानरूप से प्राया। स्वामी विधानन्द ने उन्हीं पोर परिभाषाओं का तचार्य ज्ञानविन्दुपरिचय-अहिंसा का खरूप और विकास श्लोकवार्तिक' में खंडन किया, जब कि हरिभद्र ने उन परिभाषाओं को अपने ढंग से जैन वाङ्मय में अपना लिया । उपाध्यायजी ने ज्ञानविन्दु में हरिभद्रवर्णित चार प्रकार का वाक्यार्थयोध, जिस का पुराना इतिहास, नियुक्ति के अनुगम मे तथा पुरानी वैदिक परंपरा आदि में भी मिलता है; उस पर अपनी पैनी नैयायिक दृष्टि से बहुत ही मार्मिक प्रकाश डाला है, और स्थापित किया है कि ये सब वाक्यार्थ बोध एक दीर्घ श्रुतोपयोग रूप हैं जो मति उपयोग से जुदा है। उपाध्यायजी ने ज्ञानविन्दु में जो वाक्यार्थ विचार संक्षेप में दरमाया है वही उन्हों ने अपनी 'उपदेश रहस्य' नामक दूसरी कृति में विस्तार से किन्तु 'उपदेशपद के साररूप से निरूपित किया है जो आगे संस्कृत टिप्पण में उद्धृत किया गया है। -देखो टिप्पण, पृ०७४. पं० २७ से। (४) अहिंसा का स्वरूप और विकास [६२१ ] उपाध्यायजी ने चतुर्विध वाक्यार्थ का विचार करते समय ज्ञानविन्दु में जैन परंपरा के एक मात्र और परम सिद्धान्त अहिंसा को ले कर, उत्सर्ग-अपवादभाव की जो जैन शात्रों में परापूर्व से चली आने वाली चर्चा की है और जिस के उपपादन में * उन्हों ने अपने न्याय-मीमांसा आदि दर्शनान्तर के गंभीर अभ्यास का उपयोग किया है, उस को यथासंभव विशेष समझाने के लिए, आगे टिप्पण मे [४० ७९ पं० ११ से ] जो विस्तृत अवतरणसंग्रह किया है उस के आधार पर, यहाँ अहिंसा संबंधी कुछ ऐतिहासिक तथा तात्त्विक मुद्दों पर प्रकाश डाला जाता है। अहिंसा का सिद्धान्त आर्य परंपरा में बहुत ही प्राचीन है । और उस का आदर सभी आर्यशाखाओं में एकसा रहा है। फिर भी प्रजाजीवन के विस्तार के साथ साथ तथा विभिन्न धार्मिक परंपराओं के विकास के साथ साथ, उस सिद्धान्त के विचार वया व्यवहार में भी अनेकमुखी विकास हुआ देखा जाता है। अहिंसा विषयक विचार के मुख्य दो स्रोत प्राचीन काल से ही आर्य परंपरा में बहने लगे ऐसा जान पड़ता है। एक स्रोत तो मुल्यतया श्रमण जीवन के आश्रयसे बहने लगा, जबकि दूसरा स्रोत आक्षण परंपरा- पतुर्विध आश्रम-के जीवनविचार के सहारे प्रवाहित हुआ। अहिंसा के तात्त्विक विचार में उक्त दोनों स्रोतों में कोई मतभेद देखा नहीं जाता। पर उस के व्यावहारिक पहलू या जीवनगव उपयोग के बारे में उक्त दो स्रोतों में ही नहीं बल्कि प्रत्येक श्रमण एवं प्रामण स्रोत की छोटी पड़ी अवान्तर शाखाओं में मी, नाना प्रकार के मतभेद तथा आपसी विरोध देखे जाते हैं। तात्त्विक रूप से अहिंसा सब को एफसी मान्य होने पर भी उस के व्यावहारिक उपयोग में वथा तदनुसारी व्याख्याओं में जो मतभेद और विरोध देखा जाता है उस का प्रधान कारण जीवनदृष्टि का भेद है। श्रमण परंपरा की जीवनदृष्टि मधानतया वैयक्तिक और आध्यात्मिक रही है, जब कि प्राह्मण परंपरा की जीवनदृष्टि प्रधानतया सामाजिक या लोकसंग्राहक रही है । पहली में लोकसंग्रह समी १देसो, सत्तार्यकार्तिक पृ. २।।
छानविन्दुपरिचय-अहिंसा का स्वरूप और विकास - वक इष्ट है जब तक वह आध्यात्मिकताका विरोधी न हो । जहाँ उस का आध्यात्मिकता से विरोध दिखाई दिया वहाँ पहली दृष्टि लोकसंग्रह की ओर. उदासीन रहेगी या उस का विरोध करेगी। जब कि दूसरी दृष्टि में लोकसंग्रह इतने विशाल पैमाने पर किया गया है कि जिस से उस में आध्यात्मिकता और भौतिकता परस्पर टकराने नहीं पाती। श्रमण परंपरा की अहिंसा संबंधी विचारधारा का एक प्रवाह अपने विशिष्ट रूप से यहता था जो कालक्रम से आगे जा कर दीर्घ तपस्वी भगवान महावीर के जीवन में उदात्त रूप में व्यक्त हुआ । हम उस प्रकटीकरण को 'आचाराङ्ग', 'सूत्रकृताङ्ग आदि प्राचीन जैन आगमों में स्पष्ट देखते हैं। अहिंसा धर्म की प्रतिष्ठा तो आत्मौपम्य की दृष्टि में से ही हुई थी। पर उक्त आगमों में उस का निरूपण और विश्लेषण इस प्रकार + हुआ है- १. दुःख और भय का कारण होने से हिंसामात्र वर्ण्य है, यह अहिंसा सिद्धान्त की उपपत्ति । २. हिंसा का अर्थ यद्यपि प्राणनाश करना या दुःस देना है तथापि हिंसाजन्य दोप का आधार तो मात्र प्रमाद अर्थात् रागद्वेपादि ही है । अगर प्रमाद या आसक्ति न हो तो फेवल प्राणनाश हिंसा'कोटि में आ नहीं सकता, यह अहिंसा का विशेषण । ३. वष्यजीवों का कद, उन की संख्या तथा उन की इन्द्रिय आदि संपचि ये चारतम्य के ऊपर हिंसा फे दोप का तारतम्य अवलंवित नहीं है, किन्तु हिंसफ के परिणाम या पृत्ति की तीयवा-मंदना, समानता-अज्ञानता या वलप्रयोग की न्यूनाधिकमा के ऊपर अवलंवित है, ऐसा फोटिकम । उपर्युक्ति तीनों धातें भगवान महावीर के विचार तथा आचार में से फलित हो कर बागों में अधित हुई है। कोई एक व्यक्ति या व्यक्तिसमूह कैसा ही आध्यात्मिक क्यों न हो पर जब यह संयमलक्षी जीवनधारण का भी प्रश्न सोचता है तब उस में से उप- र्युक विशेषण तथा कोटिकम अपने आप ही फलित हो जाता है । इस दृष्टि से देखा जाय वो कहना पड़ता है कि आगे के जैन वाङ्मय में अहिंसा के संबंध में जो विशेष उहापोह हुआ है उस का मूल आधार वो प्राचीन आगमों में प्रयम से दी रहा । समूचे जैन यात्मय पाए जाने वाले अहिंसा के उहापोह पर जय हम दृष्टिपाव फरते है, तय हमें स्पष्ट दिखाई देता है कि जैत याङ्मय फा अहिंसासंबंधी महापोह मुख्यतया चार मलों पर अपलंपित है। पहला तो यह कि यह प्रयानवया साघु जीवन काही अतएय नवोटिस- पूर्ण अहिंसा का ही विचार करता है। दूसरा यह कि यह मारण परंपरा में विदित मानी जाने वाली और प्रतिष्ठित ममझी जाने याली यशीय आदि. अनेकविध हिंसानों का विरोध करता है। तीसरा यह कि यह अन्य प्रमण परंपरार्मों पे सागी जीवन की अपेक्षा भी जैन अमय का सागी जीयन विशेष नियषित रखने का भामह रसया है। पीया यह कि यह जैन परंपरा के ही भयान्तर, फिरकों में पत्सम होने वाठे पारस्परिक विरोध के प्रमों के निराकरण का मी प्रपस करवा है।
३२ ज्ञानविन्दुपरिचय-अहिंसा का स्वरूप और विकास नवकोटिक- पूर्ण अहिंसा के पालन का आग्रह भी रखना और संयम या सद्गुणविकास की दृष्टि से जीवननिर्वाह का समर्थन भी करना- इस विरोध में से हिंसा के द्रव्य, भाव आदि भेदों का उहापोह फलित हुआ और अंत में एक मात्र निश्चय सिद्धान्त यही स्थापित हुआ कि आखिर को प्रमाद ही हिंसा है। अप्रमत्त जीवनव्यवहार देखने में हिंसात्मक हो तब भी वह वस्तुतः अहिंसक ही है। जहाँ तक इस आखिरी नतीजे का संबंध है वहाँ तक श्वेताम्बर दिगम्बर आदि किसी भी जैन फिरके का इस मे थोड़ा भी मतभेद नहीं है। सब फिरकों की विचारसरणी परिभाषा और दलीले एकसी है । यह हम आगे के टिप्पण गत श्वेताम्बरीय और दिगम्वरीय विस्तृत अवतरणों से भली-भांति जान सकते हैं। वैदिक परंपरा में यज्ञ, अतिथि श्राद्ध आदि अनेक निमित्तों से होने वाली जो हिंसा धार्मिक मान कर प्रतिष्ठित करार दी जाती थी उस का विरोध सांख्य, बौद्ध और जैन परंपरा ने एक सा किया है फिर भी आगे जा कर इस विरोध में मुख्य भाग घौद्ध और जैन का ही रहा है । जैनवाङमयगत अहिंसा के ऊहापोह में उक्त विरोध की गहरी छाप और प्रतिक्रिया भी है । पद पद पर जैन साहित्य में वैदिक हिंसा का खण्डन देया जाता है। साथ ही अब वैदिक लोग जनों के प्रति यह आशंका करते है कि अगर घर्मिक हिंसा भी अकर्तव्य है तो तुम जैन लोग अपनी समाज रचना में मंदिरनिर्माण, देवपूजा आदि धार्मिक फलों का समावेश अहिंसक रूप से कैसे कर सकोगे इत्यादि । इस प्रभ का खुलासा भी जैन पाहमय के अहिंसा संबंधी अहापोह में सविस्तर पाया जाता है। प्रमाद - मानसिक दोप ही मुख्यतया हिंसा है और उस दोप मे से जनित ही प्राण- नाश हिंसा है। यह विधार जैन और बौद्ध परंपरा में एकसा मान्य है। फिर भी हम देखते हैं कि पुराकाल से जैन और बौद्ध परपरा के बीच अहिंसा के सबन्ध मे पारस्परिक रण्डन-मण्डन बहुत कुछ हुआ है। सूत्रकृताग' जैसे प्राचीन आगम में भी अहिंसा सबंधी बौद्ध मन्तब्य का सण्डन है । इसी तरह 'मज्झिमनिकाय' जैसे पिदक ग्रन्थों में भी जैन- संमत अहिंसा का सपरिहास खण्डन पाया जाता है । उत्तरवर्ती नियुक्ति आदि जेन प्रन्थों में तथा 'अभिधर्मकोप आदि बौद्ध प्रन्थों में भी वही पुराना सण्डन-मण्डन नए रूप में देखा जाता है । जय जैन चौद्ध दोनों परंपराएँ वैदिक हिंसा पी एफसी विरोधिनी है और जब दोनों की आहिंसासबंधी व्याख्या मे कोई तात्विक मतभेद नहीं सब पहले से ही दोनों में पारस्परिक सण्डन-मण्डन क्यों शुरू हुआ और चल पडा यह एक प्रभ है। इस का जयाय जय हम दोनों परपराओं पे साहित्य को ध्यान से पढते है तब मिल जाता है। सण्डन-मण्डन ये अनेक फारणों में से प्रधान कारण तो यही है कि जैन परंपरा ने मयकोटिक अहिंसा की सूक्ष्म व्याख्या को अमल में लाने पे लिए जो बाह्य प्रवृत्ति को विशेप नियमित किया यह घौद्ध परंपरा ने नहीं किया । जीवनसपधी पास प्रवृत्तिओं के अति नियन्त्रण और मध्यममार्गीय शैथिल्य के प्रवल भेद मे से ही योद्ध और जैन परंपरा- एं आपस मै एण्डन-मण्डन में प्रवृत्त हुई। इस सण्डन-मण्डन सामी जैन पाय थे + ज्ञानविन्दुपरिचय-अहिंसा का स्वरूप और विकास अहिंसा संपन्धी उहापोह में सासा हिस्सा है जिस का कुछ नमूना आगे के टिप्पणों में दिए हुए जैन और बौद्ध अवतरणों से जाना जा सकता है । जब हम दोनों परंपराओं के खण्डन-मण्डन को राटस्य भावसे देखते हैं तब निःसंकोच कहना पड़ता है कि बहुधा दोनों ने एक दूसरे को गलतरूप से ही समझा है । इस का एक उदाहरण 'मझिमनिकाय' का पालिसुत्त और दूसरा नमूना सूत्रकृवाग (१.१.२.२४-३२:२.६.२६-२८) का है। जैसे जैसे जैन साधुसंघ का विस्तार होता गया और जुदे जुदे देश तथा काल में नई नई परिस्थिति के कारण नए नए प्रश्न उत्पन्न होते गए वैसे वैसे जैन तत्वचिन्तकों ने अहिंसा की व्याख्या और विश्लेषण मे से एक स्पष्ट नया विचार प्रकट किया । वह यह कि अगर अप्रमत्त भाव से कोई जीवविराधना-हिंसा हो जाय या करनी पड़े तो वह मात्र अहिंसाकोटि की अत एव निर्दोप ही नहीं है बल्कि वह गुण (निर्जरा ) वर्धफ भी है। इस विचार के अनुसार, साधु पूर्ण अहिंसा का स्वीकार कर लेने के बाद भी, अगर संपत जीवन की पुष्टि के निमित्त, विविध प्रकार की हिंसारूप समझी जाने पाली प्रवृत्तियाँ करता है तो वह संयमविकास में एक कदम आगे बढ़ता है। यही जैन परिमापा के अनुसार निश्चय अहिंसा है । जो यागी विलकुल यस आदि रसने के विरोधी थे वे मर्यादित रूप में यस्र आदि उपकरण (साधन) रसने वाले साधुओं को जब हिंसा के नाम पर कोसने लगे तय यस्त्रादि के समर्थक सागियों ने उसी निश्चय सिद्धान्त का आश्रय ले फर, जयाय दिया, कि केवल संयम के धारण और निर्वाह के वास्ते ही, शरीर की तरह मर्या दित उपकरण आदि का रसना अहिंसा का याधक नहीं । जैन साधुसंघ की इस प्रकारकी पारस्परिक भापारभेदमूलक चर्चा के द्वारा मी अहिंसा के उहापोह में बहुत कुछ विकास देखा जाता है, जो ओपनियुक्ति आदि मे सष्ट है । कमी कमी अहिंसा की पर्चा शुल्क सर्पकी-सी हुई जान पड़ती है । एक व्यक्ति प्रश्न करता है, कि अगर वस्त्र रसगा दी है तो यह पिना पाहे भसण्ड ही क्यों न रसा जाय, क्यों कि उस के फाड़ने में जो सूक्ष्म अणु उड़ेंगे वे जीयघातक जरूर होंगे । इस प्रश्न पा जयाय भी उसी ढंग से दिया गया है। जयाप देनेपाला फहना है, कि अगर वन फाइने से पेलने वाले सूक्ष्म अशुओं के द्वारा जीयघात होता है तो तुम जो हमे यत्र फाड़ने से रोक्ने के लिए युग कहते हो उस में भी वो जीवघात होता हैन?-इत्यादि । अस्तु | जो कुछ हो, पर हम जिनमद्रगणि की स्पष्ट वाणी में सेनपरंपरासंमत महिसा पा पूर्ण स्वरूप पाते हैं । ये कहते हैं कि स्थान सजीव हो या निर्जीय, उस में कोई जीव घातक हो जाता हो या कोई अपातक देसा जाता हो, पर इसने गामसे हिंसा या अहिंसा का निर्णय नहीं हो सकता । हिंसा सचमुष प्रमार-अयसना-असंयम में ही है फिर पाहे किसी जीयफा पात न मी होता हो । इसी शरद अगर मामाद या पतना-सपम मुरक्षित है तो जीयपात विमाई देने पर भी परतुवा अदिसा दी। उपयुंज विवेपन से अहिंमा रापंपी जैन दापोह की नीचे किसी ऋमिर भूमिका पतित होती है। । । 3 ज्ञानविन्दुपरिचय-अहिंसा का खरूप और विकास (१) प्राग का नारा हिंसारूप होने से उस को रोकना ही अहिंसा है। (२) जीवन धारण की समस्या मे से फलित हुआ कि जीवन-खास कर संयमी जीवन के लिए अनिवार्य समझी जाने वाली प्रवृत्तियों करते रहने पर अगर जीवयात हो भी जाय तो भी यदि प्रमाद नहीं है तो वह जीवधात हिंसास न हो कर अहिंसा ही है। (३) अगर पूर्णरूपेण अहिंसक रहना हो तो यस्तुतः और सर्वप्रथम चित्तगत लेश (प्रमाद) का ही साग करना चाहिए । यह हुआ तो अहिंसा सिद्ध हुई । आहिंसा का बाह्य प्रवृत्तियों के साथ कोई नियत सबंध नहीं है । उस का नियत समय मानसिक प्रवृत्तियों के साथ है। (४) वैयक्तिक या सामूहिक जीवन में ऐसे भी अपवाद स्थान आते हैं जब कि हिंसा मान अहिंसा ही नहीं रहती प्रत्युत यह गुणवर्धक भी बन जाती है। ऐसे आपवादिक स्थानों में अगर कही जाने वाली हिंसा से डर कर उसे आचरण मे न गया जाय तो उलटा दोप लगता है। ऊपर हिंसा-आहिंसा सयधी जो विचार सक्षेप में पतलाया है उस की पूरी पूरी शास्त्रीय सामग्री उपाध्यायजी को प्राप्त थी अत एव उन्हों ने 'वाक्यार्थ विचार' प्रसग मे जैनसगत - सास पर साधु जीवनसमत-अहिंसा को लेकर उत्सर्ग-अपवादभाव की पर्या की है । उपाध्यायजी ने जैनशास्त्र में पाए जाने वाले अपयादों का निर्देश पर के स्पष्ट कहा है कि ये अपवाद देखने मे कैसे ही क्यों न अहिंसाविरोधी हों, फिर भी उन का मूल्य औत्सर्गिक अहिंसा के घरावर ही है । अपवाद अनेक घतलाए गए हैं, और देवा-काल के अनुसार नए अपयादों की भी सूष्टि हो सकती है, फिर भी सब अपवादों की आत्मा मुख्यत्या दो तत्त्वों में समा जाती है। उनमे एक तो है गीतार्थत्व यानि परिणतशास्त्रज्ञान का और दूसरा है छतयोगित्व अर्थात् चित्तसाम्य या स्थितप्रमत्य या । उपाध्यायजी के द्वारा पवलाई गई जैन अहिंसा के उत्सर्ग-अपवाद की यह पर्या, ठीक अक्षरशः मीमासा और स्मृति के अहिंसा सयपी उत्सर्ग-अपवाद पी विचारसरणि से मिलती है । अन्तर है तो यही कि जहाँ जैन विचारसरणि साधु या पूर्ण त्यागी के जीवन को लक्ष्य में रस कर प्रतिष्ठित हुई है. यहाँ भीमासफ और स्मानों की विचारसरणि गृहस्य, त्यागी सभी ये जीवन को पेन्द्र स्थान में रख पर प्रचलित हुई है। दोनों का माम्य इस प्रकार है- २ पैदिक १ सम्वे पागा न हदव्या १ मा हिंस्यान् सर्वभूतानि २ साधुजीवन पी अशक्यता पा २ चारों आश्रम के सभी प्रकार के अधिका- रियों पे जीवन की था बत्सवधी कर्तव्यों पी अशक्यता या प्रश्न ३ शाखविहित प्रवृत्तियों में हिंसादोष ३ शास्त्रविहित प्रवृत्तियों में दिसादोप का का प्रमाय अयात् निषिद्धापरण अमाव अर्थात् निषिद्धापार दी हिंसा है ही हिंसा १ जैन प्रभ शानबिन्दुपरिचय-पट्यानपतितत्व और पूर्वगत गाथा यहाँ यह ध्यान रहे कि जैन तत्त्वज्ञ शास्त्र' शब्द से जैन शास्त्र को- खास कर साधु जीवन के विधि-निषेध प्रतिपादक शास्त्र को ही लेता है, जब कि वैदिक तत्त्वचिन्तक, शास्त्र शब्द से उन सभी शास्त्रों को लेता है जिनमे धैयक्तिक, कौटुम्बिक, सामाजिक, धार्मिक और राजकीय आदि सभी कर्तव्यों का विधान है। ४ अन्ततो गत्वा अहिंसा का मर्म जिनाज्ञा ४ अन्ततो गत्वा अहिंसा का तात्पर्य वेद के-जैन शास्त्र के यथावत् अनु तथा स्मृतियों की आज्ञा के सरणमें ही है। पालन मे ही है। उपाध्यायजी ने उपर्युक्त चार भूमिकावाली आहिंसा का चतुर्विध वाक्यार्य के द्वारा निरूपण कर के उस के उपसंहार में जो कुछ लिखा है यह वेदानुयायी मीमांसक और नेयायिक की अहिंसाविषयक विचार-सरणि के साथ एक तरह की जैन विचारसरणि की तुलना मान है । अथवा यों कहना चाहिए कि वैदिक विचारसरणि के द्वारा जैन विचारसरणि का विश्लेपण ही उन्हों ने किया है । जैसे भीमासकों ने वेदविहित हिंसा को छोड कर ही हिंसा मे अनिष्टजनकत्व माना है वैसे ही उपाध्यायजी ने अन्त मे स्वरूप हिंसा को छोड कर ही मान हेतु-परिणाम हिंसा में ही अनिष्टजनकात्व बतलाया है। (५) पदस्थानपतितत्व और पूर्वगत गाथा [२७] श्रुतचर्चा के प्रसग मे अहिंसा के उत्सर्ग-अपवाद की विचारणा करने के थाद उपाध्यायजी ने श्रुत से सबंध रखनेवाले अनेक ज्ञातव्य मुद्दों पर विचार प्रकट करते हुए पट्स्थान के मुद्दे की मी शास्त्रीय चर्चा की है जिस का समर्थन हमारे जीवनगत अनुभव से ही होता रहता है। एक ही अध्यापक से एक ही प्रन्थ पढनेवाले अनेक व्यक्तियों मे, शब्द एव अर्थे का ज्ञान समान होने पर भी उस के भावों व रहस्यों के परिज्ञान का जो तारतम्य देखा जाता है वह उन अधिकारियों को आन्तरिक शक्ति के तारतम्य का ही परिणाम होता है। इस अनुभव को चतुर्दश पूर्वधरों मे लागू कर के 'कल्पमाप्य के आधार पर उपाध्या- यजी ने घतलाया है कि चतुर्दशपूर्वरूप श्रुत को समान रूपसे पढे हुए अनेक व्यक्तियों में भी श्रुतगत भावों के सोचने की शक्ति का अनेकविध तारतम्य होता है जो उन की उहापोह शक्ति के वारतम्य का ही परिणाम है। इस तारतम्य को शास्त्रकारों ने छह विभागों में याँटा है जो पदस्थान कहलाते हैं । भावों को जो सब से अधिक जान सकता है पद शुतधर उत्कृष्ट कहलाता है । उस की अपेक्षा से हीन, हीनतर, हीनतम रूप से छह कक्षाओं का वर्णन है । उत्कृष्ट ज्ञावा की अपेक्षा-१ अनन्तमागहीन, २ असख्यात- भागहीन, ३ सख्यातभागहीन, ४ सख्यातगुणहीन, ५ असख्यातगुणहीन और ६ अनन्तगुणहीन-ये क्रमशः सतरती हुई छह कक्षाएँ हैं। इसी तरह सप से न्यून भावों को जाननेवाले की अपेक्षा-१ अनन्तभागअधिक, २ असश्यावभागअधिक, ३ १देखो, टिप्पग पृ.११.
शानविन्दुपरिचय-पदस्थानपतितत्व और पूर्वगत गाथा संख्यावभागअधिक, ४ संख्यातगुणअधिक, ५ असख्यातगुणअधिक और ६ अनन्तगुण- अधिक -ये मशः पढ़ती हुई कक्षाएँ हैं। शुत की समानता होने पर भी उस के भावों के परिक्षानगत तारतम्य का कारण जो ऊहापोहसामर्थ्य है इसे उपाध्यायजी ने श्रुतसामर्थ्य और मतिसामर्थ्य उभपरूप कहा है-फिर भी उन का विशेष झुकाव उसे श्रुवसामर्थ्य मानने की और स्पष्ट है। आगे चुत के दीर्थोपयोग विषयक समर्थन में उपाध्यायजी ने एक पूर्वगत गाथा का [पृ० ९.५०६] उल्लेख किया है, जो 'विशेषावश्यकभाष्य गा० ११७ 7 में पाई जाती है । पूर्वगत शब्द का अर्थ है पूर्व-प्राक्तन । उस गाथा को पूर्वगाथा रूपसे मानते आने की परंपरा जिनभद्रगणि क्षमाश्रमण जितनी तो पुरानी अवश्य जान पड़ती है। क्यों कि कोट्याचार्यने भी अपनी वृत्ति में उस का पूर्वगत गाथा रूपसे ही व्याख्यान किया है । पर यहां पर यह बात जरूर लक्ष्य सींचती है कि पूर्वगत मानी जाने वाली घद गाथा दिगम्बरीय अन्यों में कहीं नहीं पाई जाती और पाच ज्ञानों का वर्णन करने वाली 'आवश्यकनियुक्ति' में भी वह गाथा नहीं है। हम पहले कह आए है कि अक्षर-अनक्षर रूपसे चुत के दो भेद बहुत पुराने हैं और दिगम्बरीय-श्वेताम्बरीय दोनों परपराओं में पाए जाते हैं। पर अनक्षर शुत की दोनों पां. परागत व्याख्या एक नहीं है। दिगम्बर परपरा मे अनक्षरयुत शब्द का अर्थ सब से पहले अफलंक ने ही स्पष्ट किया है। उन्हों ने स्वार्थधुन को अनक्षरभुत पतलाया है। जय कि श्वेताम्यरीय परपरा में नियुक्ति के समय से ही अनक्षरभुत का दूसरा अर्थ प्रसिद्ध है। नियुक्ति मे मनभरभुत रूपसे उच्वसिद, निःश्वसित आदि ही श्रुत लिया गया है। इसी तरह अक्षरात के अर्थ में भी दोनों परंपराओं का मतभेद है। अकलंक परार्थ वपनात्मक श्रुत यो ही अक्षरथुव कहते हैं जो कि फेल द्रव्यश्चत रूप है। तप, उस पूर्वगत गाथा के व्याख्यान में जिनभद्र गणि क्षमाश्रमण त्रिविध अक्षर पत. लाते हुए अक्षरश्रुत को द्रव्य-भाष रूपसे दो प्रकार का पदलाते हैं। द्रव्य और भाव रूपसे मुतके दो प्रकार मानने की जैन परंपरा तो पुरानी है और श्वेताम्बर-दिगम्बर शाखों में एक-सी ही है पर अक्षरथुत के व्याख्यान में दोनों परपराओं का अन्दर हो गया है। एक परंपरा के अनुसार द्रव्यधुत ही अमरभुत है जय कि दूसरी परंपरा के अनुसार द्रव्य और माव दोनों प्रकार का अक्षरथुत है। द्रव्यभुत शब्द जैन पास्मय में पुराना है पर उस के व्यजगाक्षर-संशाक्षर नाम से पाए जानवाले दो प्रफार दिगम्यर शास्त्रों में नहीं है। द्रव्यमुत और माययुत रूपसे शास्त्रज्ञान संयंधी जो विचार जैन परंपरा में पाया जाता है और जिस का विशेष रूप से स्पष्टीकरण उपाध्यायजी ने पूर्वगत गाथा का म्यारयान फरते हुए दिया है, वह सारा विचार, आगम (अति) प्रामाण्यवादी नेयायि- मादि सभी वैदिक दर्शनों की परपरा में एक-सा है और अति विस्तृत पाया जाता है। इस की शादिक तुलना नीचे लिखे अनुसार है- - शानविन्दुपरिषय-मतिज्ञान के विशेष निरूपण में नया ऊहापोह १. जैन २. जैनेतर-न्यायादि थुत आगम-शब्दप्रमाण भाव शब्द शाब्दयोध व्यंजनाक्षर संज्ञाक्षर लब्ध्यक्षर शब्द लिपि शक्ति व्यक्ति-घोष (उपयोग) पदार्थोपथिति, संकेतज्ञान, आकांक्षा, योग्यता, आसत्ति, तासर्यज्ञान आदि शाच्चयोध पो कारण जो नैयायिकादि परंपरा में प्रसिद्ध है, उन सब फो उपाध्यायजी ने शाब्दयोध-परिफर रूप से शाब्दबोध मे ही समाया है । इस जगह एक ऐतिहासिक सत्य की ओर पाठकों का ध्यान खींचना जरूरी है। वह यह कि जब कभी, फिसी जैन पाचार्यने, कहीं भी नया प्रमेय देखा तो उस का जैन परंपरा की परिभाषा में क्या स्थान है यह पतला फर, एक तरह से जैन धुस की श्रुतान्तर से तुलना की है। उदाहरणार्थ-भहरीय 'वास्यपदीय में बैसरी, मध्यमा, पश्यन्ती और सूक्ष्मा रूपसे जो पार प्रकार की भाषाओं का बहुत ही विस्तृत और तलपर्शी वर्णन है, उस का जैन परंपरा की परिभाषा मे किस प्रकार समावेश हो सकता है, यह स्वामी विद्यानन्दने बहुत ही स्पष्टता और यथार्यता से सय से पहले यतलाया है, जिस से जैन जिज्ञासुओं को जनेतर विचार का और जेनेतर जिज्ञासुओं को जैन विचार का सरलता से वोध हो सके । विद्यानन्द का यही समन्वय यादिदेवसूरि ने अपने ढंगसे यर्णित किया है। उपाध्यायजी ने भी, न्याय आदि दर्शनों के प्राचीन और नवीन न्यायादि प्रन्थों में, जो शाब्दयोध और आगम प्रमाण संबंधी विचार देखे और पदे उन का उपयोग उन्हों ने शानविन्दु मे जैन श्रुत की उन विचारों के साथ तुलना करने में किया है, जो अभ्यासी फो सास मनन करने योग्य है। (६) मतिज्ञान के विशेष निरूपण में नया ऊहापोह [३४] प्रसंगमाप्त भुप की फुउ यातों पर विचार करने के बाद फिर प्रन्यकारने प्रस्तुत मतिज्ञान के विशेषों-भेदों का निरूपण शुरू किया है। जैन पाङ्मय में मति- झान फे अयमह, ईशा, अवाय और पारणा-ये चार भेर क्या उन का परस्पर कार्य- कारणमाय प्रसित है। मागम और वर्षयुग में उन भेदों पर पहुत कुछ विपार किया गया है। पर उपाध्यायजी ने सामयिन्दु में जो उन भेदों की तथा उन के परस्पर कार्य- पारणमाय पी विवेपना की है यह प्रभानदया विशेषायश्यफमाप्यानुगामिनी। इस विरेचना में उपाण्यापजी ने पूर्ववर्ती जैन साहित्य या सार तो रम ही दिया है, । १यो, रम्पपय 1.1। २सो, तलाक, • ४१। ३ दंगो, मदारमकर, ४देखो, पिरकमम, ग• २९१-१९९।
३८ ज्ञानबिन्दुपरिचय-मतिज्ञान के विशेष निरूपण में नया ऊहापोह साथमें उन्हों ने कुछ नया ऊहापोह भी अपनी ओर से किया है। यहाँ हम ऐसी तीन सास बातों का निर्देश करते है जिन पर उपाध्यायजीने नया ऊहापोह किया है- (१) प्रत्यक्ष ज्ञान की प्रक्रिया में दार्शनिकों का ऐकमत्य । (२) प्रामाण्यनिश्चय के उपाय का प्रभ । (३) अनेकान्त दृष्टि से प्रामाण्य के स्वतस्त्व-परतस्त्व की व्यवस्था । (१) प्रत्यक्ष ज्ञान की प्रक्रिया में शब्दभेद भले ही हो पर विचारभेद किसी का नहीं है। न्याय वैशेषिक आदि सभी वैदिक दार्शनिक तथा वौद्ध दार्शनिक भी यही मानते है कि जहाँ इन्द्रियजन्य और मनोजन्य प्रत्यक्ष ज्ञान होता है वहाँ सब से पहले विषय भार इन्द्रिय का सन्निकर्प होता है । फिर निर्विकल्पक ज्ञान, अनन्तर सविकल्पक ज्ञान उत्पन्न होता है जो कि संस्कार द्वारा स्मृति को भी पैदा करता है। कभी कभी सविकल्पक ज्ञान धारारूपसे पुनः पुनः हुआ करता है । प्रत्यक्ष ज्ञान की प्रक्रिया का यह सामान्य क्रम है। इसी प्रक्रिया को जैन सत्त्वज्ञों ने अपनी व्यञ्जनावमह, अर्थावपद, ईहा, अयाय और धारणा की खास परिभाषा मे बहुत पुराने समय से ववलाया है । उपाध्यायजी ने इस ज्ञानबिन्दु मे, परपरागत जैनप्रक्रिया में खास फर के दो विपयों पर प्रकाश डाला है। पहला है कार्यकारण-भाव का परिष्कार और दूसरा है दर्शनान्तरीय परिभाषा के साथ जैन परिभापाकी तुलना । अर्थावग्रह के प्रति व्यञ्जनावमह की, और ईहा के प्रति अर्थाव- प्रह की और इसी क्रम से आगे धारणा के प्रति अवाय की कारणता का वर्णन तो जैन वाङ्मय मे पुराना ही है, पर नव्य न्यायशास्त्रीय परिशीलन ने उपाध्यायजी से उस कार्य- कारण-भाव का प्रस्तुत ज्ञानविन्दु मैं सपरिष्कार वर्णन कराया है, जो कि अन्य किसी जैन- मन्थ में पाया नहीं जाता । न्याय आदि दर्शनों में प्रत्यक्ष ज्ञान की प्रक्रिया चार अंशों में विभक्त है । [३६] पहला कारणाश [पृ० १० पं० २०] जो सनिकृष्ट इन्द्रियरूप है। दूसरा व्यापाराश [६४६] जो सन्निकर्ष एवं निर्विकल्प ज्ञानरूम है। तीसरा फलांश [१० १५. पं० १६.] जो सविकल्पक ज्ञान या निश्चयरूप है और चौया परिपाकाश ४७] जो धारावाही ज्ञानरूप तथा सस्कार, स्मरण आदि रूप है । उपाध्यायजी ने व्यञ्जनावमह, अर्थावह आदि पुरातन जैन परिभाषाओं को उक्त चार अंशों में विभा- जित कर के स्पष्टरूप से सूचना की है कि जैनेतर दर्शनों में प्रत्यक्ष ज्ञान की जो प्रक्रिया है वही शब्दान्तर से जैनदर्शन में भी है। उपाध्यायजी व्यजनावमहको कारणाश, अर्थावग्रह तथा ईहाको व्यापारांश, अपायको फलाश और धारणा को परिपाकाश कहते है, जो पिलकुल उपयुक्त है। चौद्ध दर्शन के महायानीय न्यायविन्दु' आदि जैसे संस्कृत ग्रन्थों में पाई जानेवाली, प्रत्यक्ष ज्ञान की प्रक्रियागत परिभाषा, तो न्यायदर्शन जैसी ही है, पर हीनयानीय पाली मन्थों की परिभाषा भिन्न है। यद्यपि पाली वाङ्मय उपाध्यायनी को सुलभ न था फिर भी उन्हों ने जिस तुलना की सूचना की है, उस तुलना को, इस समय सुलभ पाली वाङ्मय तक विस्मृत कर के, हम यहा सभी भारतीय दर्शनों की उक परिमापागत तुलना पतलाते हैं । १-देखो, प्रमाणनीमांसा टिप्पण, पृ. ४५१ या ३ ईहा ज्ञानबिन्दुपरिचय - मतिज्ञान के विशेष निरूपण में नया ऊहापोह १ न्यायवैशेपिकादि वैदिक दर्शन २ जैन दर्शन, ३ पाली अभिधर्म. तथा महायानीय बौद्ध दर्शन १ सन्निकृष्यमाण इन्द्रिय १व्यजनावग्रह १ आरम्मण का इन्द्रिय- आपाथगमन-इन्द्रिय- विपयेन्द्रियसन्निकर्ष आलम्बन संबंध तथा आवजन २ निर्विकाल्पक २ अर्थावग्रह २ चक्षुरादिविज्ञान ३ संशय तथा संभावना ३ संपटिच्छन, संतीरण ४ सविकल्पक निर्णय ४ अवाय ४ वोट्ठपन ५ धारावाहि ज्ञान तथा ५ धारणा ५ जवन तथा जवनानुवन्ध संस्कार-स्मरण तदारम्मणपाक (२)[३८] प्रामाण्यनिश्चय के उपाय के बारे में ऊहापोह करते समय उपा- ध्यायजी ने मलयगिरि सूरि के मत की खास तौर से समीक्षा की है । मलयगिरि सूरि का' मन्तव्य है कि अवायगत प्रामाण्य का निर्णय अवाय की पूर्ववर्तिनी ईहा से ही होता है, चाहे वह ईहा लक्षित हो या न हो । इस मत पर उपाध्यायजी ने आपत्ति उठा कर कहा है, [६३९] कि अगर ईहा से ही अयाय के प्रामाण्य का निर्णय माना जाय तो वादिदेवसूरि का प्रामाण्यनिर्णयविषयक स्वतस्त्व-परतस्त्व का पृथकरण कमी घट नहीं सकेगा । मलयगिरि के मत की समीक्षा में उपाध्यायजी ने बहुत सूक्ष्म कोटिकम उपस्थित किया है । उपाध्यायजी जैसा व्यक्ति, जो मलयगिरि सरि आदि जैसे पूर्वाचार्यों के प्रति बहुत ही आदरशील एवं उन के अनुगामी है, वे उन पूर्वाचार्यों के मत की खुले दिल से समालोचना करके सूचित करते हैं, कि विचार के शुद्धीकरण एवं सत्सगवेपणा के पथ में अविचारी अनुसरण बाधक ही होता है। (३) [६४० ] उपाध्यायजी को प्रसंगवश अनेकान्त दृष्टि से प्रामाण्य के स्वतस्त्व-पर- तस्त्य निर्णय की व्यवस्था करनी इष्ट है। इस उद्देश की सिद्धि के लिए उन्हों ने दो एकान्त- वादी पक्षकारों को चुना है जो परस्पर विरुद्ध मन्तव्य वाले हैं । मीमांसक मानता है कि प्रामाण्य की सिद्धि स्वतः ही होती है। तय नैयायिक कहना है कि प्रामाण्य की सिद्धि परतः ही होती है । उपाध्यायजी ने पहले मीमांसक के मुख से स्वताप्रामाण्य का ही स्थापन कराया है; और पीछे उस का खण्डन नैयायिक के मुख से करा कर उस के द्वारा स्थापित कराया है कि प्रामाण्य की सिद्धि परतः ही होती है। मीमांसक और नैयायिक की परस्पर सण्डन-मण्डन पाली प्रस्तुत प्रामाण्यसिद्धिविषयक चर्चा प्रामाण्य के खास 'तद्वति तत्प्रकारकत्वरूप' दार्शनिकसंमत मकार पर ही कराई गई है । इस के पहले उपाध्यायजी ने सैद्धान्तिकसंमत और तार्किकसंमत ऐसे अनेकविध प्रामाण्य के प्रकारों को एक एक कर के वर्षा के लिए चुना है और अन्त में बतलाया है, कि ये सब प्रकार The Psychological attitude of early Baddhist Philosophy: By Anagarika B. Govinda P. 184. अभिधम्मत्वसंगहो, ४.८ । २ देसो, नन्दीसूम की टीका, पृ० ५३ ।
ज्ञानबिन्दुपरिचय-अवधि और मनःपर्याय की चर्चा प्रस्तुत चर्चा के लिए उपयुक्त नहीं । केवल 'तद्वति तत्प्रकारकत्वरूप उस का प्रकार ही प्रस्तुत स्वतः-परतस्त्व की सिद्धि की चर्चा के लिए उपयुक्त है । अनुपयोगी यह कर छोड दिए गए जिन और जितने प्रामाण्य के प्रकारों का, उपाध्यायजी ने विभिन्न दृष्टि से जैन शास्त्रानुसार ज्ञान विन्दु मे निदर्शन किया है, उन और उतने प्रकारों का वैसा निदर्शन किसी एक जैन प्रत्य मे देखने में नहीं आता। मीमांसक और नैयायिक की ज्ञानविन्दुगत स्वतः परतः प्रामाण्य वाली चर्चा नव्य- न्याय के परिष्कारों से जटिल बन गई है । उपाध्यायजी ने उदयन, गगेश, रघुनाथ, पक्ष- धर आदि नव्य नैयायिकों के तथा मीमासकों के अन्थों का जो आकंठ पान किया था उसी का उदार प्रस्तुत चर्चा में पथ पथ पर हम पाते हैं। प्रामाण्य की सिद्धि स्वत: मानना या परत: मानना या उभयरूप मानना यह प्रश्न जैन परपरा के सामने उपस्थित हुआ। तब विद्यानन्दि आदि ने चौद्ध' मत को अपना कर अनेकान्त दृष्टि से यह कह दिया कि अभ्यास दशा में प्रामाण्य की सिद्धि स्वतः होती है और अनभ्यास दशा परता । उस के बाद तो फिर इस मुद्दे पर अनेक जैन तार्किकों ने संक्षेप और विस्तार से अनेकमुखी चर्चा की है । पर उपाध्यायजी की चर्चा उन पूर्वाचायों से निराली है । इस का मुख्य कारण है उपाध्यायजी का नव्य दर्शनशास्त्रों का सर्वाङ्गीण परिशीलन । चर्चा का उपसहार करते हुए [६४२,४३ ] उपाध्यायजी ने मीमांसक के पक्ष में और नैयायिक के पक्ष में आने वाले दोषों का अनेकान्त दृष्टि से परिदार कर के, दोनों पक्षों के समन्वय द्वारा जैन मन्तव्य स्थापित किया है। ३. अवधि और मनःपर्याय की चर्चा मति और श्रुत ज्ञान की विचारणा पूर्ण कर के अन्यकार ने क्रमशः अवधि [६५१, ५२] और मनःपर्याय [६५३,५४ ] की विचारणा की है। आर्य तत्त्वचिन्तक दो प्रकार के हुए है, जो भौतिक-लौकिक भूमिका वाले थे उन्हों ने भौतिक साधन अर्थात् इन्द्रिय-मन के द्वारा ही उत्पन्न होने वाले अनुभव मान पर विचार किया है। ये आध्या- त्मिक अनुभव से परिचित न थे । पर दूसरे ऐसे भी तत्त्वचिन्तक हुए है जो आध्यात्मिक भूमिका वाले थे। जिन की भूमिका आध्यात्मिक-लोकोत्तर थी उन का अनुभव भी आध्यात्मिक रहा । आध्यात्मिक अनुभव मुख्यतया आत्मशक्ति की जागृति पर निर्भर है। भारतीय दर्शनों की समी प्रधान शाखाओं में ऐसे आध्यात्मिक अनुभव का वर्णन एक- सा है। आध्यात्मिक अनुभव की पहुंच भौतिक जगत् के उस पार तक होती है । वैदिक, यौद्ध और जैन परपरा के प्राचीन समझे जाने वाले प्रन्थों मे, वैसे विविध आध्यात्मिक अनुभवों का, कहीं कहीं मिलते जुलते शब्दों मे और कहीं दूसरे शब्दों में वर्णन मिलता है। जैन वाटाय मे आध्यात्मिक अनुभव-साक्षात्कार के तीन प्रकार वर्णित है-अवधि, मनःपर्याय और केवल । अवधि प्रत्यक्ष वह है जो इन्द्रियों के द्वारा अगम्य ऐसे सूक्ष्म, । १ देखो, प्रमाणपरीक्षा, पृ. ६३, तत्वार्य, पृ. १७५ परीक्षामुन ११३॥ २ देखो, तत्वसंपह, पृ. ८१५। ३ देखो, प्रमाणभीमासा गापाटिप्पण, पृ. १६ प. १८ से।
ज्ञानविन्दुपरिचय - अवधि और मनःपर्याय की चर्चा ४१ व्यवहित और विप्रकृष्ट मूर्त पदार्थों का साक्षात्कार कर सके । मनःपर्याय प्रत्यक्ष वह है जो मान मनोगत विविध अवस्थाओं का साक्षात्कार करे। इन दो प्रत्यक्षों का जैन बाङ्- मय में बहुत विस्तार और भेद-प्रभेद वाला मनोरञ्जक वर्णन है। वैदिक दर्शन के अनेक ग्रन्थों में खास कर 'पातञ्जलयोगसूत्र' और उस के भाष्य आदि में- उपर्युक्त दोनों प्रकार के प्रत्यक्ष का योगविभूतिरूप से स्पष्ट और आकर्षक वर्णन है'। 'वैशेषिकसूत्र' के 'प्रशस्तपादमाप्य' में भी थोडा-सा किन्तु स्पष्ट वर्णन है । बोद्ध दर्शन के 'मज्झिमनिकाय जैसे पुराने ग्रन्थों में भी वैसे आध्यात्मिक प्रत्यक्ष का स्पष्ट वर्णन है। जैन परंपरा में पाया जाने वाला 'अवधिज्ञान' शब्द तो जैनेतर परंपराओं में देखा नहीं जाता पर जैन परंपरा का मनःपर्याय' शब्द तो 'परचित्तज्ञान" या "परचित्त- विजानना' जैसे सदशरूप में अन्यत्र देखा जाता है । उक्त दो ज्ञानों की दर्शनान्तरीय तुलना इस प्रकार है- १. जैन २. वैदिक ३. बौद्ध । अथवा पैशेषिक पातञ्जल १अवधि १ वियुक्तयोगिप्रत्यक्ष १भुवनज्ञान, तारान्यूहज्ञान, युञ्जानयोगिप्रत्यक्ष भुवगतिज्ञान आदि २ मनःपर्याय २ परचित्तज्ञान २ परचिचशान, चेतःपरिज्ञान गनःपर्याय ज्ञान का विषय मन के द्वारा चिन्त्यमान वस्तु है या चिन्तनप्रवृत्त मनोद्रव्य की अवस्थाएँ हैं - इस विषय में जैन परंपरा में ऐकमय नहीं । नियुक्ति और तत्त्वार्थसून एवं तत्त्वार्थसूत्रीय व्याख्यानों में पहला पक्ष वर्णित है; जब कि विशेषावश्यकमाष्य में दूसरे पक्ष का समर्थन किया गया है। परंतु योगमाष्य क्या मझिमनिकाय में जो पर- चित्त ज्ञान का वर्णन है उस में केवल दूसरा ही पक्ष है जिस का समर्थन जिनभद्रगणि- क्षमालमण ने किया है। योगभाष्यकार तथा मनिमनिकायकार स्पष्ट शब्दों में यही कहवे हैं कि ऐसे प्रत्यक्ष के द्वारा दूसरों के चिच का ही साक्षात्कार होता है, चित्त के पालम्पन फा नहीं। योगभाष्य में शो चित्त के मालम्वन का प्रण हो न सकने के पक्ष में दलीलें भी दी गई है। यहाँ विचारणीय यातें दो है-एक तो यह कि मनःपर्याय मान के विषय के बारे में जो जैन यास्मय में दो पक्ष देखे जावे है, इस का स्पष्ट अर्थ क्या यह नहीं है कि पिछले १देणे, योगसूत्र मभूतिगद,स्व ११.२६ इत्यादि। २देगो, कठोटीरामहित प्रस्तपारमार, .. ३देशो, मनिामनियार, मुक्त। ४"प्रलयस पारितमानम्"-योगसूत्र. २.५। ५ देसी, अभिधम्मत्यरंगहो, ९.२४।६ देसो, प्रमामीमामा, भाषाटिपग ३.३५, दपा शानचिन्नु, रिमा...। 6 ४२ जानविन्दुपरिचय- केवल ज्ञान के अस्तित्व की साधक युक्ति वर्णनकारी साहित्ययुग मे अन्यफार पुरानी आध्यात्मिक बातों का तार्किक वर्णन तो करते थे पर आध्यात्मिक अनुभव का युग बीत चुका था । दूसरी बात विचारणीय यह है कि योगभाष्य, मझिमनिकाय और विशेषावश्यकभाष्य में पाया जाने वाला ऐकमस खतन चिन्तन का परिणाम है या किसी एक का दूसरे पर असर भी है ? | जैन याड्मय मे अवधि और मनःपर्याय के संबन्ध में जो कुछ वर्णन है उस सब का उपयोग कर के उपाध्यायजी ने ज्ञानविन्दु मे उन दोनों शानों का ऐसा सुपरिष्कृत लक्षण किया है और लक्षणगत प्रत्येक विशेषण का ऐसा चुद्धिगम्य प्रयोजन घतलाया है जो अन्य किसी ग्रन्थ में पाया नहीं जाता । उपाध्यायजी मे लक्षणविचार तो उक्त दोनों ज्ञानों के भेद को मान कर ही किया है, पर साथ ही उन्हों ने उक्त दोनों ज्ञानों का भेद न मानने वाली सिद्धसेन दिवाकर की दृष्टि का समर्थन मी [६५५-५६] बड़े मार्मिक ढंगसे किया है। ४. केवल ज्ञान की चर्चा [३५७ ] अवधि और मनःपयांय ज्ञान की चर्चा समाप्त करने के बाद उपाध्यायजी ने फेवल ज्ञान की चर्चा शुरू की है, जो ग्रन्थ के अन्त तक चली जाती है और मन्थ की समाप्ति के साय ही पूर्ण होती है। प्रस्तुत अन्य में अन्य ज्ञानों की अपेक्षा केवल ज्ञान की ही चर्चा अधिक विस्तृत है । मति आदि चार पूर्ववर्ती ज्ञानों की चर्चाने अन्य का जितना भाग रोका है उस से कुछ कम दूना ग्रन्थ-भाग अकेले केवल ज्ञान की चर्चाने रोका है। इस पर्चा मे जिन अनेक प्रेमेयों पर उपाध्यायजी ने विचार किया है उन मे से नीचे लिसे विचारों पर यहाँ कुछ विचार प्रदर्शित करना इष्ट है- (१) केवल ज्ञान के अस्तित्व की साधक युक्ति । (२) केवल ज्ञान के स्वरूप का परिष्कृत लक्षण । (३) केवल ज्ञान के उत्पादक कारणों का प्रश्न । (४) रागादि दोषों के ज्ञानाधारकत्व तथा कर्मजन्यत्व का प्रभ । (५) नेराम्यभावना का निरास । (६) ब्रह्मज्ञान का निरास । (७) श्रुति भोर स्मृतियों का जैन मतानुकूल व्याख्यान । (८) कुछ ज्ञातव्य जैन मन्तव्यों का कथन । (९) केवल ज्ञान और केवल दर्शन के क्रम तथा भेदाभेद के संबंध में पूर्वाचायों के पक्षभेद । (१०) प्रन्थकार का तात्पर्य तथा उन की वोपन विचारणा । (१) केवल ज्ञान के अस्तित्व की साधक युक्ति [६५८] भारतीय तत्त्वचिन्तकों में जो आध्यात्मिक शक्तिवादी है, उन में भी आध्यात्मिक शक्तिजन्य ज्ञान के बारे में सपूर्ण ऐकमस नहीं । आध्यात्मिकशकिजन्य ४३ ज्ञानविन्दुपरिचय- केवल ज्ञान के असित्व की साधक युक्ति ज्ञान संक्षेप में दो प्रकार का माना गया है । एक तो वह जो इन्द्रियागम्य ऐसे सूक्ष्म मूर्त पदार्थों का साक्षात्कार कर सके। दूसरा वह जो मूर्त-अमूर्त सभी त्रैकालिक वस्तुओं का एक साथ साक्षात्कार करे । इन में से पहले प्रकार का साक्षात्कार सो सभी आध्यात्मिक उत्वचिन्तकों को मान्य है, फिर चाहे नाम आदि के संबन्ध में भेद भले ही हो । पूर्व मीमांसक जो आध्यात्मिकशक्तिजन्य पूर्ण साक्षात्कार या सर्वज्ञत्व का विरोधी है उसे भी पहले प्रकार के आध्यात्मिकशक्तिजन्य अपूर्ण साक्षात्कार को मानने में कोई आपत्ति नहीं हो सकती । मतभेद है तो सिर्फ आध्यात्मिकशक्तिजन्य पूर्ण साक्षात्कार के हो सकने न हो सकने के विषय में । मीमांसक के सिवाय दूसरा कोई आध्यात्मिक वादी नहीं है जो ऐसे सार्वश्य-पूर्ण साक्षात्कार को न मानता हो। सभी सार्पस्यवादी परंपराओं के शास्त्रों में पूर्ण साक्षात्कार के अस्तित्व का वर्णन तो परापूर्व से चला ही आता है; पर प्रतिवादी के सामने उस की समर्थक युक्तियाँ हमेशा एक-सी नहीं रही हैं। इन समय समय पर विकास होता रहा है । उपाध्यायजी ने प्रस्तुत प्रन्थ में सर्वज्ञत्य की समर्थक जिस युक्ति को उपस्थित किया है यह युक्ति उद्देशतः प्रतिवादी मीमांसकों के संमुख ही रखी गई है। मीमांसक का कहना है कि ऐसा कोई शासनिरपेक्ष मात्र माध्यात्मिकशक्तिजन्य पूर्ण ज्ञान हो नहीं सकता जो धर्माधर्म जैसे अतीन्द्रिय पदार्थों का भी साक्षात्कार कर सके । उस के सामने सार्पश्ययादियों की एक युक्ति यह रही है कि जो वस्तु' साविशय - तरतमभायापन्न होती है यह बढ़ते बढ़ते कहीं न कहीं पूर्ण दशाको प्राप्त कर लेती है। जैसे कि परिमाण । परिमाण छोटा भी है और तरतममावसे पड़ा भी । अव एव यह आकाश आदि में पूर्ण काठाको प्राप्त देसा जाता है। यही हाल मान का भी है। मान कहीं अल्प तो कहीं अधिक-इस तरह तरतमवाला देसा जाता है। अत एव यह कहीं न कहीं संपूर्ण भी होना चाहिए । जहाँ यह पूर्णकलाप्राप्त शेगा पही सर्वश । इस युक्ति फे द्वारा उपाध्यायजी ने भी शानविन्दु में फेयल शान के असित्व फा समर्थन किया है। यहाँ ऐतिहासिक दृष्टिसे यह प्रश्न है, कि प्रस्तुत युक्ति का मूल कहाँ तक पाया जाता है, और यह जैन परंपरा में फच से भाई देखी जाती है। अभी तक के हमारे वाचन-चिन्तनसे हमें यही जान पड़ता है कि इस युक्ति का पुराणदम नहेस योगसून के अलावा अन्यत्र नहीं है। हम पावंजल योगसूत्र के प्रथमपाद में 'तत्र निरतिशय सानीजम् [१.२५.] ऐसा सूत्र पाते हैं, जिस में साफ तौर से यह पतलाया गया है कि शान का धारतम्य दी सर्पत ये मस्तिस्य का बीज है जो घर में पूर्णरूपेण विकसित है । इम सूत्र के ऊपर के भाग्य में म्यासने तो मानों स्त्र के विधान का आशय हसामलकयर प्रकट दिया है। न्यार-मैशेषिक परंपरा जो सापेशवादी है उम्र के सूत्र मान्य श्रादि प्राचीन मन्यों में इस मर्पशास्तित्व की सामफ युधि का नष्टेग नहीं है। हाँ, हम प्रदासपाद की टीका व्योमयती [.० ५६०] मैं उस का गढेच पाते हैं। पर ऐमा कहना नियुटिफ नहीं होगा कि हरमनारमरिलो, प्रमानी मार रिमा,पृ. १ २९ोशिप....। - ज्ञानविन्दुपरिचय-केवलज्ञान का परिष्कृत लक्षण व्योमवती का यह उल्लेस योगसूत्र तथा उस के भाष्य के बाद का ही है। काम की किसी भी अच्छी दलील का प्रयोग अब एक बार किसी के द्वारा चर्चाक्षेत्र में आ जाता है तब फिर आगे वह सर्वसाधारण हो जाता है । प्रस्तुत युक्ति के बारे में भी यही हुआ जान पड़ता है। संभवतः सांख्य-योग परंपराने उस युक्ति का आविष्कार किया फिर उसने न्याय-वैशेषिक तथा बौद्ध परपरा के अन्यों मे भी प्रतिष्टित स्थान प्राप्त किया और इसी तरह यह जैन परपरा मे भी प्रतिष्ठित हुई । जैन परंपरा के आगम, नियुक्ति, भाष्य आदि प्राचीन अनेक अन्य सर्वज्ञत्व के वर्णन से भरे पड़े हैं, पर हमे उपर्युक्त ज्ञानतारतम्य वाली सर्वज्ञस्वसाधक युक्ति का सर्व प्रथम प्रयोग मल्लवादी की कृति में ही देखने को मिलता है'। अभी यह कहना संभव नहीं कि मलयादी ने किस परपरा से यह युक्ति अपनाई। पर इतना तो निश्चित है कि मल्लावादी ये बाद के सभी दिगम्बर-श्वेताम्बर तार्किकों ने इस युक्ति का उदारतासे उपयोग किया है। उपाध्यायजी ने भी ज्ञानविन्दु में केवलज्ञान के अस्तित्व को सिद्ध करने के वाले एक मात्र इसी युक्ति का प्रयोग तथा पल्लवन किया है। (२) केवलज्ञान का परिष्कृत लक्षण [६५७ ] प्राचीन आगम, नियुकि आदि ग्रन्थों मे तथा पीछे के वार्षिक मन्यों में जहाँ कहीं केवल ज्ञान का स्वरूप जैन विद्यानों ने यवलाया है वहाँ स्थूल शब्दों में इतना ही कहा गया है कि जो आत्ममानसापेक्ष या वाह्यसाधननिरपेक्ष साक्षात्कार, सम पदार्थों को अर्थात् कालिक द्रव्य-पर्यायों को विषय करता है वही केवल ज्ञान है । उपाध्यायजी ने प्रस्तुत प्रन्थ में केवल ज्ञान का स्वरूप तो यही माना है पर उन्हों ने उस का निरूपण ऐसी नवीन शैली से किया है जो उन के पहले के किसी जैन प्रन्थ में नहीं देखी जाती। उपाध्यायजी ने नैयायिक उदयन तथा गगेश आदि यी परिष्कृत परिभाषा में केवल मान के स्वरूप का लक्षण सविसर स्पष्ट किया है। इस जगह इन के लक्षण से संबंध रखने वाले दो मुद्दों पर दार्शनिक तुलना करनी प्राप्त है, जिनमें पहला हे साक्षात्कारत्व का और दूसरा है सर्पविषयकत्व का। इन दोनों मुहरों पर मीमासकभिन्न सभी दार्शनिकों का ऐक- मत्य है। मगर उन पे कयन में थोडा अन्तर है तो यह सिर्फ परंपराभेद का ही है। न्याय-वैशेषिक दर्शन जर सर्व विषयक साक्षात्कार का वर्णन करता है तब यह 'सर्व'शब्दसे अपनी परंपरा में प्रसिद्ध द्रव्य, गुण आदि सातों पदायों को सपूर्ण भाप से लेता है। सास्य-योग जय 'सर्प विषयफ साक्षात्कार का चित्रण करता है तय यह अपनी परंपरा में प्रसिद्ध प्रकृति, पुराय आदि १५ गत्वों के पूर्ण साक्षात्कार की यात कहता है । यो दर्शन सर्प शब्द से अपनी परंपरा में प्रसिद्ध पक्ष स्कन्यों को सपूर्ण भाव से ठेवा है । वेदान्द पर्शन 'स'शब्द से अपनी परंपरा में पारमार्थिक रूप से प्रसिद्ध एक मात्र पूर्व मन को दी लेगा है। जैन दर्शन भी 'सर्वशद से अपनी परंपरा में प्रसिद्ध सपर्याय पट् द्रव्यों को देखो, तारा, प्र. ८१५। २ देमो, नयबालित प्रह, २५ । ३ देखो, साहा, •४, सदा ज्ञानविन्दुपरिचय - केवलज्ञान का परिष्कृत लक्षण पूर्णरूपेण लेता है। इस तरह उपर्युक्त सभी दर्शन अपनी अपनी परंपरा के अनुसार माने जाने वाले सघ पदायों को ले कर उन का पूर्ण साक्षात्कार मानते हैं, और तदनुसारी लक्षण भी करते हैं । पर इस लक्षणगत उक्त सर्वविपयकत्व तथा साक्षात्कारत्व के विरुद्ध मीमांसक की सस्त आपत्ति है। मीमांसक सर्वज्ञवादियों से कहता है कि अगर सर्वज्ञ का तुम लोग नीचे लिखे पांच अथों में से कोई भी अर्थ करो तो तुम्हारे विरुद्ध मेरी आपत्ति नहीं । अगर तुम लोग यह कहो कि- सर्वज्ञ का मानी है 'सर्व' शब्द को जानने वाला (१); या यह कहो कि-सर्वज्ञ शब्द से हमारा अभिप्राय है तेल, पानी आदि किसी एक चीज को पूर्ण रूपेण जानना (२); या यह कहो कि- सर्वज्ञ शब्द से हमारा मतलय है सारे जगत को मान सामान्य रूपेण जानना (३); या यह कहो कि- सर्वज्ञ शब्द का अर्थ है हमारी अपनी अपनी परंपरा में जो जो तत्त्व शास्त्रसिद्ध हैं उन का शास्त्र द्वारा पूर्णज्ञान (४); या यह कहो कि- सर्वस शब्द से हमारा तात्पर्य केवल इतना ही है कि जो जो वस्तु, जिस जिस प्रत्यक्ष, अनुमानादि प्रमाण गम्य है उन सय वस्तुओं को उन के प्राहक सब प्रमाणों के द्वारा यया- संभव जानना (५); वही सर्वज्ञत्व है। इन पांचों में से तो किसी पक्ष के सामने मीमांसक की आपत्ति नहीं; क्यों कि मीमांसक उक्त पांचों पक्षों के स्वीकार के द्वारा फलित होने वाला सर्वज्ञत्व मानता ही है। उस की आपत्ति है तो इस पर कि ऐसा कोई साक्षात्कार (प्रत्यक्ष) हो नहीं सकता जो जगत् के संपूर्ण पदार्थों को पूर्णरूपेण क्रम से या युगपत् जान सके । मीमांसक को साक्षात्कारत्व मान्य है, पर वह असर्व विषयक ज्ञान में । नसे सर्व विषयफत्व भी अभिप्रेत है, पर वह शालजन्य परोक्ष शान ही मे । इस तरह फेवट ज्ञान के स्वरूप के विरुद्ध सब से प्रबल और पुरानी आपत्ति उठाने पाला हे मीमांसफ । उस को समी सर्वशवादियों ने अपने अपने ढंगसे जवान दिया है। उपाध्यायजी ने भी फेवल ज्ञान के स्वरूप का परिष्कृत लक्षण करके, उस विषय में मीमांसकसमत स्वरूप के विरुद्ध ही जैन मन्तव्य है, यह पात यवलाई है। यहाँ प्रसंगवश एक यात और भी जान लेनी जरूरी है । यह यह कि यद्यपि पेदान्त दर्शन भी अन्य सर्पशवादियों की तरह सर्व- पूर्ण प्रझविषयक साक्षात्कार मान फर अपने पो सर्वसाक्षात्कारात्मक केवल ज्ञान का मानने वाला यतलाता है और मीमांसक के मन्तव्य से जुदा पडता है। फिर भी एक मुद्दे पर मीमांसक और पेदान्त की एकवाक्यता है। पाह मुराद शानसापेक्षता का। मीमांसक कहता है कि सर्पविषयक परोक्ष शान भी शाष के सिवाय हो नहीं सकता। येदान्त प्रमसाक्षात्काररूप सर्वसाक्षात्कार को मान कर मी उसी मात फो रहता है। क्यों कि वेदान्त मा मत है कि प्रमहान भले ही साक्षात्काररूप हो, पर सस फा संभव वेदान्सयान के सिवाय नहीं है। इस तरह मूठ में एक ही वेद- पप पर स्थित मीमांसक और वेदान्त का फेवल ज्ञान के म्यरूप के विषय में मतभेद १२वो सरहे।
ज्ञानविन्दुपरिचय- केवलज्ञान के उत्पादफ कारणों का प्रश्न होते हुए भी उस के उत्पादक कारण रूप से एक मात्र वेदशास्त्र का खीकार करने में कोई भी मतभेद नहीं। (३) केवलज्ञान के उत्पादक कारणों का प्रश्न [६५९] केवल ज्ञान के उत्पादक कारण अनेक हैं, जैसे- भावना, अदृष्ट, विशिष्ट शब्द और आवरणक्षय आदि । इन मे किसी एक को प्राधान्य और बाकी को अप्राधान्य दे कर विभिन्न दार्शनिकों ने केवल ज्ञान की उत्पति के जुदे जुदे कारण स्थापित किए हैं। उदाहरणार्थ-सांख्य योग और घौद्ध दर्शन फेवल ज्ञान के जनकरूप से भावना का प्रति- पादन करते हैं, जब कि न्याय-वैशेपिक दर्शन योगज अदृष्ट को केवलज्ञानजनक वत- लाते हैं । वेदान्त तत्त्वमसि' जैसे महावाक्य को केवल ज्ञान का जनक मानता है, जब कि जैन दर्शन केवलज्ञानजनकरूप से आवरण-कर्म-क्षय का ही स्थापन करता है। उपाध्यायजी ने भी प्रस्तुत ग्रन्थ में कर्मक्षय को ही केवलज्ञानजनक स्थापित करने के लिए अन्य पक्षों का निरास किया है। मीमांसा जो मूल मै केवल ज्ञान के ही विरुद्ध है उस ने सर्वज्ञत्व का असमव दिखाने के लिए भावनामूलक सर्पसत्ववादी के सामने यह दलील की है कि-भावनाजन्य ज्ञान यथार्थ हो ही नहीं सकता, जैसा कि कामुक व्यक्ति का भावनामूलक स्वामिक कामिनी. साक्षात्कार । [३६१] दूसरे यह, कि भावनाज्ञान परोक्ष होने से अपरोक्ष सार्पश्य का जनक भी नहीं हो सकता। तीसरे यह, कि अगर भावना को सार्वश्यजनक माना जाय तो एक अधिक प्रमाण भी [पृ० २०.५० २३ ] मानना पड़ेगा । मीमांसा के द्वारा दिये गए उक्त तीनों दोषों में से पहले दो दोपों का उद्धार तो वौद्ध, सांख्ययोग आदि सभी भावनाकारणवादी एक-सा करते हैं, जब कि उपाध्यायजी उक्त तीनों दोपों का उद्धार अपना सिद्धान्तभेद [६६२] वतला कर ही करते हैं। वे शामविन्दु मे फर्मक्षय पक्ष पर ही भार दे कर कहते हैं कि वास्तव में तो साक्ष्य का कारण है फर्मक्षय ही। कर्मक्षय को प्रधान मानने मे उन का अभिप्राय यह है कि वही केवल ज्ञान की उत्पत्ति फा अव्यवहित कारण है। उन्हों ने भावना को कारण नहीं माना, सो अप्राधान्य की दृष्टि से । ये स्पष्ट कहते है कि-भावना जो शुक्छध्यान का ही नामान्तर है घट् फेवल ज्ञान की उत्पादक अवश्य है, पर मर्मक्षय के द्वारा ही । अत एव भावना केवल ज्ञान का पन्य- यहित फारण न होने से कर्मक्षय की अपेक्षा अप्रधान ही है । जिस युक्ति से उन्हों ने भावनाकारणपाद का निरास किया है उसी युक्ति से उन्हों ने अटकारणवाद का भी निराप्त [६६३ ] किया है। वे कहते हैं कि अगर योगजन्य अदृष्ट साश्य का कारण हो वय भी यह कर्मरूप प्रतिमन्धक के नाम के सिवाय सार्पय पैदा नहीं कर सकता । ऐसी हारत में अरष्ट की अपेक्षा कर्मक्षय ही केवल शान की उत्पत्ति में प्रधान कारण सिद्ध होता है । शन्दकारणपाद का निरास उपाभ्यायची ने यही कह कर किया है कि-सह- फारी कारण से ही क्यों न हों, पर परोक्ष शान का जनक शब्द कभी उन के सहकार से अपरोक्षजान का जनक नहीं बन सकदा । १देखो, विपन, 1.1.04.३ से।
१७ ज्ञानबिन्दुपरिचय-रागादि दोपों का विचार सार्वत्य की उत्पत्ति का कम सब दर्शनों का समान ही है । परिभाषा भेद भी नहीं-सा है। इस बात की प्रतीति नीचे की गई तुलना से हो जायगी। १ जैन २ बौद्ध ३साख्य-योग ४ न्याय वैशेषिक ५ वेदान्त १ सम्यग्दर्शन १ सम्पष्टि विवेकल्याति सम्यग्शान १ सम्यग्दर्शन २क्षपकश्रेणीका- २ रागादि क्लेशों २प्रसख्यान २ रागादिहास का २ रागादिहास का रागादि के हात सप्रज्ञात समाधि प्रारभ प्रारभ का-प्रारम प्रारभ का प्रारम ३ शुक्लध्यान के बल ३ भावना के बल ३ असप्रज्ञात ३ असप्रज्ञात-धर्म- ३ भावना-निदि- से मोहनीय का- से केशावरण का धर्ममेध समाधि मेघ समाधि ध्यासन के बल रागादिदोप का मात्यन्तिक क्षय द्वारा रागादि द्वारा रागादि से केशों का क्षय आत्यन्तिक क्षय क्लेशकर्म की क्लेशकर्म की आत्यन्तिक निवृत्ति आत्यन्तिक निति ४ शानावरण के ५ भावना के प्रकर्ष ४ प्रकाशावरण के ५ समाधिजन्य ब्रह्मसाक्षात्कार सर्वथा नाश से शेयावरण के नांश द्वारा धर्म द्वारा सार्वश्य के द्वारा अशा द्वारा सर्वज्ञत्व सर्वथा नाश के सार्वझ्य नादिका विलय के हास का द्वारा सर्वज्ञस्व (४) रागादि दोपों का विचार [६६५ ] सर्वज्ञ ज्ञान की उत्पत्ति के क्रम के सबध मे जो तुलना ऊपर की गई है उस से स्पष्ट है कि राग, द्वेष आदि क्लेशों को ही सब दार्शनिक केवल ज्ञान का आवारक मानते हैं । सव के मत से केवल ज्ञान की उत्पत्ति तभी सभव है जब कि उक्त दोषों का सर्वथा नाश हो । इस तरह उपाध्यायजी ने रागादि दोषों में सर्वसमत केबल-ज्ञाना- वारकत्व का समर्थन किया है, और पीछे उन्हों ने रागादि दोपों को कर्मजन्य स्थापित किया है। राग, द्वेप आदि जो चित्तगत या आत्मगत दोष हैं उन का मुख्य कारण कर्म अर्थात् जन्म-जन्मान्तर में सचिव आत्मगत दोप ही है । ऐसा स्थापन करने में उपाध्यायजी का तात्पर्य पुनर्जन्मवाद का स्वीकार करना है । उपाध्यायजी आस्तिकदर्शनसमत पुनर्जन्मवाद की प्रक्रिया का आश्रय ले कर ही फेवल ज्ञान की प्रक्रिया का विचार करते हैं। अत एव इस प्रसग मे उन्हों ने रागादि दोपों को कर्मजन्य या पुनर्जन्ममूलक न मानने वाले मनों की समीक्षा भी की है। ऐसे मत तीन है । जिन में से एक मन [६६] यह है, कि राग कफजन्य है, द्वेप पित्तजन्य है और मोह वावजन्य है । दूसरा मत [६६७] यह है, कि राग शुक्रोपचयजन्य है इत्यादि । तीसरा मव [६६८] यह है, कि शरीर में पृथ्वी और जल तत्त्व फी वृद्धि से राग पैदा होता है, जो और वायु की पृद्धि से द्वेष पैदा होता है, जल और वायु की वृद्धि से मोह पैदा होता है । इन तीनों मतों में राग, द्वेप और मोह का कारण मनोगत या आत्मगत कर्म ने मान कर शरीरगत वेपम्य ही माना गया है । यद्यपि उक्त तीनों मतों के अनुसार राग, द्वेष और मोह के कारण भिन्न भिन्न हैं, फिर भी उन तीनों मव की मूल रष्टि एक ही है और वह यह है कि पुनर्जन्म या पुनर्जन्मसमद्ध कर्म मान कर राग, द्वेष आदि दोपों की उपपत्ति घटाने ४८ जानविन्दुपरिचय-नैरात्म्यभावना का निरास की कोई जरूरत नहीं है। शरीरगत दोषों के द्वारा या शरीरगत वेपन्य के द्वारा ही राणादि की उपरति घटाई जा सरती है। यद्यपि उक तीनों मतों में से पहले ही को उपाध्यायजी ने पाईपत्र अर्थात् पार्वाफ भव कहा है, फिर भी विचार करने से यह स्पष्ट जान पड़ता है कि उक्त तीनों मतों की आधारभूत मूल दृष्टि, पुनर्जन्म पिना माने ही पर्तमान शरीर का पाश्रय ले कर दिपार फरने पाठी होने से, असल में पावीक दृष्टि ही है । इसी दृष्टि का आश्रय ले पर चिकि- स्साशास्त्र प्रथम मत को उपस्थित करता है; जय कि फागशान दूमरे मत को उपसित फरता है। तीसरा मत संभवतः हठयोग का है । उक्त तीनों की समालोचना फर के उपाध्यायजी ने यह पतलाया है कि राग, द्वेप और मोह के उपशमन तथा भय फा सया व मुख्य उपाय आप्यात्मिक अर्थात् शान-ध्यान द्वारा भात्मशुद्धि करना ही है; नहीं कि उस तीनों मतों के द्वारा प्रतिपादन किए जाने वाले मात्र भौतिक उपाय । प्रथम मत फे पुरस्कर्ताओं ने वात, पित्त, कफ इन तीन धातुओं फे साम्य सम्पादन को ही रागादि दोपों के शगन का उपाय माना है। दूसरे गत के स्थापकों ने समुचित कामसेवन आर को ही रागादि दोपों का शमनोपाय माना है। तीसरे मत के समर्थकोंने पृथियो, जल मादि परयों के समीकरण को ही रागादि दोपों का उपशमनोपाय माना है। उपाध्यायजी ने उक तीनों मवों की समालोचना में यही पवलाने की कोशिश की है कि समालोय तीनों मतों के द्वारा जो जो रागादि फे शमन पा उपाय याठलाया जाता है यद वासाय में राग मादि दोषों का शमन फर दी नदी सस्ता । रे कहते हैं कि यान भारि धातुओं का किवना ही साम्प क्यों न सम्पादित किया जाय, समुचित कामसेयन आदि भी क्यों न गिया जाय, पृथिवी आदि सत्यों फा ममीफारण भी क्यों न किया जाय, फिर भी जय तक यात्म शुद्धि नहीं होती बम बफ राग-द्वेप आदि दोपों पा प्रपाद भी सूप नही सरसा। इस समालोचना से उपाध्यायजी ने पुनर्जन्मपारिसम्गत आयात्मिक मार्ग पा ही समर्थन दिया है। उसयायनी की प्रस्तुग ममालोपना कोई मर्पयानपी पातु नही है। भारत पर्प में बाम्यात्मिक दृष्टि याले मौविक दृष्टि का निरास हजारों य पहले से करते मार हैं। पदी पायापजीने भी किया है-पर गेली उनकी नयी है। मानपिन्दु' में उपापापणी ने उपर्युक्त सीनो मतों की जो ममानोपनापी है यह पर्मासि के 'प्रमाणपार्षिक और शान्तरक्षिन के 'वरचसंग्रह में मी पापी जाती है। (५) नैरात्म्पभावना का निराम [६९] पहने तुलना द्वारा पद दिया जा गुरासि ममी पाण्यामिक दर्शन माना-पान द्वारा ही धमान का मर्पपा नाश और रेयर शानदी उत्पनि मानने । अपारंप प्राति के लिए भाषा पास गए यह भी निपार परना भान रेरि पर माना मी मोगाविषयमापना माप विपरा पार गप का एक नदीनिक माने में पाई जाने वाली मारना महशेप में शीना की १२, ....।
मानबिन्दुपरिचय-नैरात्म्यभावना का निरास है-नैरात्म्यभावना, ब्रह्मभावना और विवेकभावना । नैरात्म्यभावना बौद्धों की है। ब्रह्मभावना औपनिषद दर्शन की है । बाकी के सब दर्शन विवेकभावना मानते हैं नैरात्म्यभावना वह है-जिस में यह विश्वास किया जाता है कि स्थिर आत्मा जैसी या द्रव्य जैसी कोई वस्तु है ही नहीं। जो कुछ है यह सब क्षणिक एवं अस्थिर ही है। इस के विपरीत ब्रह्मभावना वह है-जिस में यह विश्वास किया जाता है कि ब्रह्म अर्थात् आत्म-तत्त्व के सिवाय और कोई वस्तु पारमार्थिक नहीं है; तथा आत्म-तत्व भी भिन्न भिन्न नहीं है । विवेकभावना यह है-जो आत्मा और जड़ दोनों द्रव्यों का पारमार्थिक और स्वतन्त्र अस्तित्व मान कर चलती है। विवेकभावना को भेदभावना भी कह सकते है । क्यों कि उस में जड़ और चेतन के पारसरिक भेद की तरह जड तत्व में तथा चेतन तत्व में भी भेद मानने का अवकाश है । उक्त तीनों भावनाएँ स्वरूप में एक दूसरे से बिलकुल विरुद्ध है, फिर भी उन द्वारा उद्देश्य सिद्धि में कोई अन्तर नहीं पड़ता । नैरात्म्यभावना के समर्थक वौद्ध कहते हैं कि अगर आत्मा जैसी कोई स्थिर वस्तु हो तो उस पर स्नेह भी शाश्वत रहेगा; जिस से तृष्णामूलक सुर में राग और दुःस में द्वेप होता है । जब तक सुख-राग और दुःख-द्वेप हो तब तक प्रवृत्ति-निवृत्ति-संसार का चक्र भी रुका नहीं सकता । अत एव जिसे संसार को छोड़ना हो उस के लिए सरल व मुख्य उपाय आत्माभिनिवेश छोड़ना ही है । चौद्ध दृष्टि के अनुसार सारे दोषों की जड़ केवल स्थिर आत्म-तत्व के स्वीकार में है। एक बार उस अभिनिवेश का सर्वथा परित्याग किया फिर तो न रहेगा बांस और न वजेगी चाँसुरी - अर्थात् जड़ के कट जाने से लेह और तृष्णामूलक संसारचक्र अपने आप बंध पड़ जायगा । ब्रह्मभावना के समर्थक कहते हैं कि अज्ञान ही दुःस व संसार की जड़ है। हम आत्मभिन्न वस्तुओं को पारमार्थिक मान कर उन पर अहंत्व-ममत्व धारण करते हैं, और तमी रागद्वेपमूलक प्रवृचि-निवृत्ति का चक्र चलता है । अगर हम ब्रह्मभिन्न पस्तुओंमें প্রার্থিক খাবলা ই জৰ ঘড় দাঙ্গ গা জ্বী স্বত্বাধিকন্তু মাল * বল अज्ञानमूलक अहत्व-ममत्व की बुद्धि नष्ट हो जाने से तन्मूलक राग-द्वेषजन्य मति- निवृत्ति का चक्र अपने आप ही रुक जायगा । विवेकभावना के समर्थक कहते हैं कि आत्मा और जड़ दोनों में पारमार्थिकत्व बुद्धि हुई इतने मात्र से अहंत्व-ममत्य पैदा नहीं होता और न आत्मा को स्थिर मानने मान से रागद्वेषादि की प्रवृत्ति होती है। उन का मन्तव्य है कि आत्मा को आत्मरूप न समझना और अनात्मा को अनात्मरूप न समझना यह अज्ञान है । अव एव जड़में आत्म- बुद्धि और आत्मामें जड़त्व की या शून्यत्व की बुद्धि करना यही अज्ञान है । इस अज्ञान को दूर करने के लिए विवेकभावना की आवश्यकता है। उपाध्यायजी जैन दृष्टि के अनुसार विवेकमावना के अवलंगी है। यद्यपि विवेक- भावना के अयलंबी सौख्य-योग तथा न्याय-वैशेषिक के साथ जैन दर्शन का थोड़ा १ देतो, टिप्पग पु. १.५५०३.।
५० मानविन्दुपरिचय-प्रमान पा निरास मवभेद अवश्य है-पिर भी उपाध्यायजी ने प्रस्तुन पन्य में राम्यभावना और मान- मापना ऐ ऊपर ही गम तौर से प्रहार फरला पाहा है । इस का समर यह है कि मारप-योगादिसंमत विषेरमापना जनसंमत विवेकमारना से उतनी दूर या विरुद्ध नहीं जितनी सिनेसम्पमायना और प्रममायना है। नराम्पमावना फे सदन में उपाध्यायजी ने गाम पर योद्धसमन क्षणभंग पाद या दो रण्डन दिया है। उम गाइनमें उनरी मुख्य दाटील यह रही है कि एकान्त क्षनिकस्य पाद पे माथ पन्ध और मोक्षपी विपारमरी मेल नहीं पाती है। यारि साध्यापजी ने जेमा नराम्यमापना पा नामोहय पूर्वर पहन रिया है येसा सम्भावना का नामोहम्प पूर्यफ रापन नहीं रिया है, शिर भी उन्हों ने आगे जारर अति चिनार से बेहावसमा सारी प्रक्रिया पा जोपण्डन रिया है उस में प्राममायना पा निराम अपने आप ही समा जाए। (६) प्रामजान का निरास [३] भणभंग पार पा निराम परने पे याद उपाध्यायजी भगयारिममय प्रमशान, जो जैनदर्शनसमन फेलान स्थानीय है, 'म का रण्डन शुरु परये हैं। मुख्यतया मधुमून मरम्पती पे मन्यों को ही सामने रप पर इन में प्रतिपारित प्रमतान की प्रप्रिया का निरास परते हैं । मधुसूदन सरम्यमी शाहर चेदान्त के अमा. धारण नव्य विज्ञान हैं, जो ईसा की मोउदयी शादी में दुर हैं। अतसिद्धि, सिद्धान्तविन्दु, घेदान्तान्पलतिका आदि अनेए गंभीर और विद्वन्मान्य प्रन्प माथे धनाए हुए है। उनमें से मुख्यतया वेदान्तरलला का उपयोग अनुन मन्य में मायापजी ने दिया है। मामदन सरस्वती ने पंदान्नएमाला में जिम विमार में और निरा परिभाषामें प्रमशान का पर्णन किया है पापीभीटीर मनिसार से मी परिमाण में प्रश्न मागपिन्तु में गम कियारगत मन मनमप्रिया का पिरोप सभी टेलपादी दर्शन पर गा करते है । परापापी ने भी ऐसा ही पिरोष रिया पर पपसान में पोरामा मगर है । पद पदार आप पूरे देवादी अगदर्शन रे साटन र पाद अपना अभियान मान पर है, पर यापनी REATन के बाराम प्रnिnी साया रन परते हैं । अत एप पर तो पानी बहरलाही मी पाप सरन मुटियों प्रापा पंदी को सम्पादिया।
ज्ञानबिन्दुपरिचय-ब्रह्मज्ञान का निरास ५१ द्वारा अज्ञाननिवृत्ति की प्रक्रिया ही सदोष और त्रुटिपूर्ण है । इस खण्डन प्रसंग में उन्हों ने एक वेदान्तसंमत अति रमणीय और विचारणीय प्रक्रिया का भी सविस्तर उल्लेख कर के खण्डन किया है । यह प्रक्रिया इस प्रकार है-[६७६] वेदान्त पार- मार्थिक, व्यावहारिक और प्रातिभासिफ ऐसी तीन सत्ताएँ मानता है जो अज्ञानगत तीन शक्तियों का कार्य है । अज्ञान की प्रथमा शक्ति ब्रह्ममिन्न वस्तुओं में पारमार्थिकत्व बुद्धि पैदा करती है जिस के वशीभूत हो कर लोग बाह्य वस्तुओंको पारमार्थिक मानते और कहते हैं । नैयायिकादि दर्शन, जो आत्ममिन्न वस्तुओं का भी पारमार्थिकत्व मानते है, वह अज्ञानगत प्रथम शक्ति का ही परिणाम है अर्थात् आत्ममिन्न बाह्य वस्तुओं को पारमार्थिक समझने वाले सभी दर्शन प्रथमशक्तिगर्भित अज्ञानजनित है जय वेदान्तवाक्य से प्रहाविपयफ श्रवणादि का परिपाक होता है तब यह अज्ञान की प्रथम शक्ति निवृत्त होती है जिस का कि कार्य था प्रपञ्च मे पारमार्थिकत्व वृद्धि करना । प्रथम शक्ति के निवृत्त होते ही उस की दूसरी शक्ति अपना कार्य करती है। वह कार्य है प्रपन मे व्यावहारिकत्व की प्रतीति । जिस ने श्रवण, मनन, निदिध्यासन सिद्ध किया हो यह प्रपञ्च मे पारमार्थिकत्व कभी जान नहीं सकता पर दूसरी शक्ति द्वारा उसे प्रपञ्च मे व्यावहारिकत्व की प्रतीति अवश्य होती है । ब्रह्मसाक्षात्कार से दूसरी शक्ति का नाश होते ही तजन्य ब्यावहारिकत्व प्रतीति का भी नाश हो जाता है। जो ब्रह्मसाक्षात्कार- वान् हो वह प्रपञ्च को व्यावहारिक रूप से नहीं जानता, पर तीसरी शक्ति के शेप रहने से उस के बल से वह प्रपञ्च को प्रातिभासिक रूप से प्रतीत करता है । वह तीसरी शक्ति तथा उस का प्रातिभासिक प्रतीतिरूप कार्य ये दोनों अंतिम बोध के साथ निवृत्त होते हैं और तभी बन्ध-मोक्ष की प्रक्रिया भी समाप्त होती है। उपाध्यायजी ने उपर्युक्त वेदान्त प्रक्रिया का बलपूर्वक खण्डन किया है। क्यों कि अगर ये उस प्रक्रिया का खण्डन न करे तो इस का फलितार्थ यह होता है कि वेदान्व के कथनानुसार जैन दर्शन भी प्रथमशक्तियुक्त अज्ञान का ही विलास है अत एव असत्य है । उपाध्यायजी मौके मौके पर जैन दर्शन की यथार्थता ही सावित करना चाहते हैं। गत एव उन्हों ने पूर्वाचार्य हरिभद्र की प्रसिद्ध उक्ति [पृ० १.२६]-जिस मे पृथ्वी आदि चारा तत्त्वों की तथा रागादिदोषरूप आन्तरिक वस्तुओं की वास्तविकता का चित्रण है- उस का हवाला दे कर वेदान्त की उपर्युक्त अज्ञानशक्ति-प्रक्रिया का खण्डन किया है। इस जगह वेदान्त की उपर्युक्त अज्ञानगत निविध शक्ति की निविध सृष्टि वाली प्रक्रिया के साथ जैनदर्शन की त्रिविध आत्मभाष पाली प्रक्रिया की तुलना की जा सकती है। जैन दर्शन के अनुसार पहिरात्मा, जो मिध्यादृष्टि होने के कारण तीव्रतम कपाय और तीव्रतम अज्ञान के उदय से युक्त है अत एव जो अनात्माको आत्मा मान कर सिर्फ उसी प्रवृत्त होता है, यह वेदान्तानुसारी आयशक्तियुक्त अज्ञान के बल से प्रपञ्च मे पारमार्थिकत्व की प्रतीति करने वाले के स्थान में है। जिस को जैन दर्शन ज्ञानविन्दुपरिचय 1-कुछ ज्ञातव्य जैनमन्तव्यों का कथन । अंतरात्मा अर्थात् अन्य घस्तुओं के अहंव-गमत्व की ओर से उदासीन हो कर उत्तरोत्तर शुद्ध आत्मस्वरूप में लीन होते की ओर बढ़ने वाला कहता है, वह वेदान्तानुसारी अज्ञानगत दूसरी शक्ति के द्वारा व्यावहारिकसत्त्वप्रतीति करने वाले व्यक्ति के स्थान में है। क्यों कि जैनदर्शन संगत अंतरात्मा उसी तरह आत्मविषयक श्रवण-मनन-निदिध्या- सन वाला होता है, जिस तरह वेदान्त संमत व्यापहारिकसत्यप्रतीति वाला ब्रह्म के भवण-मनन-निदिध्यासन में । जैनदर्शनसंमत परमात्मा जो तेरहवे गुणस्थान में वर्तमान होने के कारण द्रव्य मनोयोग पाला है वह वेदान्वसंमत अज्ञानगत तृतीय शक्तिजन्य प्रतिभासिकसत्त्यप्रतीति वाले व्यक्ति के स्थान में है। क्यों कि यह अज्ञान से सर्वथा मुक्त होने पर भी दुग्धरनुकल्प भवोपमहिकर्म के संबंध से वचन आदि में प्रवृत्ति करता है। जैसा कि प्रातिभासिक सस्यमतीति वाला व्यक्ति ब्रह्मसाक्षात्कार होने पर भी प्रपञ्च का प्रतिभास मान करता है । जैन दर्शन, जिप्स को शैलेशी अवस्था प्राप्त आत्मा या मुक्त आत्मा कहता है वह वेदान्त संमत अज्ञातजन्य विविध सृष्टि से पर अंतिमयोष पाले व्यक्ति के स्थान में है। क्यों कि उसे अब मन, पचन, काय का कोई विकल्पप्रसंग नहीं रहता, जैसा कि वेदान्तसंमत अंतिम ब्रह्मवोध वाले को प्रपञ्च में किसी भी प्रकार की सत्त्वप्रतीति नहीं रहती। (७) श्रुति और स्मृतियों का जैनमतानुकूल व्याख्यान [६८८] वेदान्तप्रकिया की समालोचना करते समय उपाध्यायजी ने वेदान्त- संमत वाक्यों में से ही जनसंमत प्रक्रिया फलित करने का भी प्रयत्न किया है। उन्हों ने ऐसे अनेक मुति-स्मृति गत चाक्य उद्धृत किए हैं जो मनशान, एवं उस के द्वारा अज्ञान के नाशफा, तथा अंत में प्रभाव प्राप्ति का वर्णन करते हैं। उन्ही वाक्यों में से जनप्रक्रिया फलित करते हुए उपाध्यायजी कहते हैं कि ये सभी भुति-स्मृतियाँ जैनसमस फर्म फे ज्यपधायफाय फा तथा क्षीणकर्मस्वरूप जैनसंमत प्राभाष का ही वर्णन करती है। भारतीय पार्शनिकों की यह परिपाटी रही है कि पहले अपने पक्ष के सयुक्तिक समर्थन फे द्वारा प्रतिवादी के पक्ष का निरास परना और अंतमें संभव हो तो प्रतिवादी फे मान्य शासपायों में से ही अपने पक्षको फलित पर के यदलाना । उपाध्यायजी ने भी यही किया है। (८) कुछ ज्ञातव्य जैनमन्तव्यों का कथन प्रक्षन की प्रक्रिया में आने वाले जुदे जुदे मुरों का निरास परते समय उपाभ्या. यजी ने इस उस स्थान में पु जैनदर्शनसमव मुद्दों का भी स्पष्टीकरण किया है। यदी तो यह स्पष्टीकरण उन्हों ने सिद्धसेन की सन्मतिगत गायाओं पे आधार से किया है और यही युति और नशाषाभ्यारा के मल से । जैन प्रक्रिया पे अभ्यासियों पे लिए ऐमे युर मन्तव्यों का निर्देश यहाँ पर देना जरूरी है। (१) जेन रष्टि से निर्षिषसफ योध या अर्थ । (२) की तरह प्रभामिम में भी निर्विकल्पक पोप पा संभय । - ५३ ज्ञानबिन्दुपरिचय -कुछ ज्ञातव्य जैनमन्तव्यों का कथन (३) निर्विकल्पक और सविकल्पक बोध का अनेकान्त । (४) निर्विकल्पक बोध भी शाब्द नहीं है किन्तु मानसिक है -- ऐसा समर्थन । (५) निर्विकल्पक बोध भी अवह रूप नहीं किन्तु अपाय रूप है- ऐसा प्रति. पादन। (१) [६९० ] वेदान्तप्रक्रिया कहती है कि जब ग्रहविषयक निर्विकल्प बोध होता है तब वह ब्रह्म मान के अस्तित्व को तथा भिन्न जगत् के अभाव को सूचित करता है। साथ ही वेदान्तप्रक्रिया यह भी मानती है कि ऐसा निर्विकल्पक बोध सिर्फ ब्रह्मविषयक ही होता है अन्य किसी विषय में नहीं । उस का यह भी मत है कि निर्विकल्पक घोष हो जाने पर फिर कभी सविकल्पक बोध उत्पन्न ही नहीं होता इन तीनों मन्तव्यों के विरुद्ध उपाध्यायजी जैन गन्तव्य बतलाते हुए कहते हैं कि निर्विकल्पक बोध का अर्थ है शुद्ध द्रव्य का उपयोग, जिस में किसी भी पर्याय के विचार की छाया तफ न हो। अर्थात् जो ज्ञान समस्त पर्यायों के संबंध का असंभव विचार कर केवल द्रव्यको ही विषय करता है, नहीं कि चिन्यमान द्रव्य से मिन्न जगत् के अभाव को मी । यही ज्ञान निर्विकल्पक वोध है; इस को जैन परिभाषा मै शुद्धद्रव्यनयादेश भी कहा जाता है। (२) ऐसा निर्विकल्पक बोध का अर्थ बतला कर उन्हों ने यह भी बतलाया है कि निर्विकल्पक बोध जैसे चेतन द्रव्य मे प्रवृत्त हो सकता है वैसे ही घटादि जल द्रव्य में भी प्रवृत्त हो सकता है । यह नियम नहीं कि वह चेतनद्रव्यविषयक ही हो। विचारक, जिस जिस जड या चेतन द्रव्य में पर्यायों के संबंध का असंभव विचार कर केवल द्रव्य खरूप का ही प्रहण करेगा, उस उस जड-चेतन सभी द्रव्य में निर्विकल्पक बोध हो सकेगा। (३)[१९२] उपाध्यायजी ने यह भी स्पष्ट किया है कि ज्ञानखरूप आत्मा का स्वभाव ही ऐसा है कि जो एक मात्र निर्विकल्पक ज्ञानस्वरूप नहीं रहता । वह जव शुद्ध द्रव्य का विचार छोड़ कर पर्यायों के विचार की ओर झुकता है तब यह निर्विकल्पक ज्ञान के याद भी पर्यायसापेक्ष सविकल्पक ज्ञान भी करता है । अत एव यह मानना ठीक नहीं विनिर्विकल्पक मोध के याद सविकल्पक बोध का संभव ही नहीं। (४) वेदान्त दर्शन कहता है कि ब्रह्म का निर्विकल्पक चोध तत्त्वमसि' इत्यादि शब्द जन्य ही है । इस के विरुद्ध उपाध्यायजी कहते हैं। पृ० ३०, पं० २४ ] कि ऐसा निर्विकल्पक बोध पर्यायविनिर्मुक्तविचारसहकृत मनसे ही उत्पन्न होने के कारण मनोजन्य मानना चाहिए, नहीं कि शब्दजन्य । उन्हों ने अपने अमिमत मनोजन्यत्व का स्थापन करने के पक्ष में कुछ अनुकूल धुतियोंको भी उद्धृत किया है।६९४,९५] । (५) [६९३] सामान्य रूपसे जैनप्रक्रिया में प्रसिद्धि ऐसी है कि निर्विकल्पक बोध तो अवमह का नामान्तर है। ऐसी दशाम यह प्रश्न होता है कि तर उपाध्यायजी ने निर्विकल्पक बोध को मानसिक कैसे कहा ! क्यों कि अवग्रह विचारसहकृतमनोजन्य . शानविन्दुपरिचय-पेवलज्ञान दर्शनोपयोग के भेदाभेद की पर्चा नहीं है, जब कि शुद्ध-द्रव्योपयोगरूप निर्विकल्पक बोध विचारसहकतमनोजन्य है। इस का उत्सर उन्हों ने यह दिया है कि जिस विचारसहकृतमनोजन्य शुद्धद्रव्यो- पयोग को हमने निर्विकल्लक रहा है वह ईहात्मफविचारजन्य अपायरूप है और नाम-जात्यादिकल्पना से रहित भी है। इन सब जैनामिमत मन्तव्यों का स्पष्टीकरण कर के अन्त में उन्हों ने यही सूचित किया है कि सारी वेदान्तप्रक्रिया एक तरह से जैनसमत शुद्धद्रव्यनयादेश की ही विचारसरणि है। फिर भी वेदान्तवाक्यजन्य ब्रहमान का साक्षात्कार ही केवल शान है ऐसा वेदान्तमन्तव्य तो किसी तरह भी जैनसमत हो नहीं समता। (९) लज्ञान-दर्शनोपयोग के भेदाभेद की चर्चा [६१०२ ] केवल ज्ञान की चर्चा का अन करते हुए उपाध्यायजी ने छानविन्दु मे फेवल ज्ञान और केवल दर्शन के सबंध मे तीन पक्षभेदों अर्थात् विप्रतिपत्तियों को नव्य न्याय की परिभाषा में उपस्थित किया है, जो कि जैन परपरा में प्राचीन समय से प्रचलित रहे हैं। वे तीन पक्ष इस प्रकार हैं- (१) केवल शान और केवल दर्शन दोनों उपयोग भिन है और वे एक साथ उत्पन्न न हो कर प्रमशः अर्थात् एक एक समय के अतर से उत्पन्न होते रहते हैं। (२) उक्त दोनों उपयोग भिन्न तो हैं पर उन की उत्पत्ति क्रमिक न हो पर युगपत् अर्थात् एफ ही साप होती रहती है। (३) उक्त दोनों उपयोग वस्तुतः भिन्न नहीं हैं। उपयोग तो एक ही है पर उसके अपेयाविशेषयन पेपल शान और पेपल दर्शन ऐसे दो नाम है । अत एप नाम पे सिवाय उपयोग में कोई भेद जैसी यस्तु नहीं है। उफ तीन पक्षोपर ऐतिहासिक दृष्टि से विचार करना जरूरी है । याचक उमास्वाति, जो विमम की तीसरी से पारवी शताब्दी पे यीच कमी हुए जान पढते दें, उसपे पूर्वपति उपलब्ध जैन याप को देखने से ज्ञान पडता है मिस में सिर्फ एक ही पा रहा है और यह ऐपल मान और फेवल दर्शन के कमयर्वित्व फा । हम सय से पट्टे उमास्याति ये 'तचापमाप्य' में ऐसा उल्लेस' पाते हैं जो स्पष्टरूपेण युगपत् पर पा दीपोय करा सपना है । यद्यपि सत्यार्यमाम्यगत उप रोरस की व्याख्या परते हुए विग्रमीय ८-९ वी सदी के विद्वान् श्वे० सिद्धसेरगति ने उसे बमपरप दी पसलापारे और साथ ही अपनी वरपार्य भाष्य-व्यास्या में युगपत् वा बभेद पक्ष फासण्डा मी रिया है, पर इस पर अधिक रहापोद. फरने से यह जान पता है कि सिसरोगी के पाले छिमी ने तस्याभाष्य की व्याश्या परते हुए त उसेय को युगप पर मी १ देगो, शि.४५. १५ से। मन पर्ष पर देश भर नपुर। चापान मा पलोमा निरपे सलाम मापन गमागे मर"-तरार्पमा०11३यो, समय,.111-1181 ज्ञानविन्दुपरिचय-केवलजान-दर्शनोपयोग के भेदाभेद की चर्चा बतलाया होगा। अगर हमरा यह अनुमान ठीक है तो ऐसा मान कर चलना चाहिए कि किसी ने तत्त्वार्थभाष्य के उक्त उल्लेख की युगपत् परक भी व्याख्या की थी, जो आज उपलब्ध नहीं है । 'नियमसार अन्थ जो दिगम्बर आचार्य कुन्दकुन्द की कृति समझा जाता है उस में स्पष्ट रूप से एक मात्र योगपद्य पक्षका (गा० १५९) ही उल्लेख है। पूज्यपाद देवनन्दी ने भी तत्त्वार्थ सूत्र की व्याख्या 'सर्वार्थसिद्धि" मैं एक मात्र युगपत् पक्षका ही निर्देश किया है । श्रीकुंदकुंद और पूज्यपाद दोनों दिगंवरीय परंपरा के प्राचीन विद्वान है और दोनों की कृतियों में एकमात्र योगपद्य पक्ष का स्पष्ट उल्लेख है। पूज्यपाद के उत्तरवर्ति दिगम्यराचार्य समन्तभद्रने भी अपनी 'आसमीमांसा' में एकमात्र योगपद्य पक्ष का उल्लेख किया है। यहाँ पर यह स्मरण रसना चाहिए कि कुन्दकुन्द, पूज्यपाद और समन्तभद्र-इन तीन्हों ने अपना अभिमत योगपद्य पक्ष वतलाया है; पर इनमें से किसी ने योगपद्यविरोधी क्रमिक या अभेद् पक्ष का सण्डन नहीं किया है । इस तरह हमें श्रीकुन्दकुन्द से समन्तभद्र तक के किसी भी दिगंबराचार्य की, कोई ऐसी फूति, अभी उपलब्ध नहीं है जिसमें ऋमिक या अभेद पक्ष का खण्डन हो । ऐसा खण्डन हम सब से पहले अकलंक की कृतियों में पाते हैं । भट्ट अकलंक ने समन्तभद्रीय आप्तमीमांसा की 'अष्टशती व्याख्या में योगपद्य पक्ष का स्थापन करते हुए ऋमिक पक्ष का, संक्षेप में पर स्पष्ट रूपमे, सण्डन किया है और अपने 'राजवार्तिक भाष्य में तो कम पक्ष माननेवालों को सर्वज्ञनिन्दक कह कर उस पक्ष की अग्राह्यता की ओर संकेत किया है । तथा उसी राजयार्तिक में दूसरी जगह (६.१०.१४-१६) उन्हों ने अभेद् पक्ष की अग्राह्यता की ओर भी स्पष्ट ईशारा किया है। अकलंक ने अभेद पक्ष के समर्थक सिद्धसेन दिवाकर के सन्मतितर्क नामक ग्रन्थ में पाई जानेवाली दिवाकर की अभेदविषयक नवीन व्याख्या (सन्मति २.२५) का शब्दशः उल्लेख कर के उस का जवाब इस तरह दिया है कि जिस से अपने अभिमत युगपत् पक्ष पर कोई दोष न आवे और उस का समर्थन भी हो। इस तरह हम समूचे दिगम्बर याअय को लेकर जब देखते हैं तब निष्कर्ष यही निकलता है कि दिगम्बर परंपरा एकमात्र योगपद्य पक्षको ही मानती आई है और उस में अकलंक के पहले किसी ने क्रमिक या अभेद पक्ष का खण्डन नहीं किया है, केवल अपने पक्ष का निर्देश मात्र किया है। अब हम श्वेताम्बरीय वाड्मय की ओर दृष्टिपात करें। हम ऊपर कह चुके हैं कि सत्त्वार्थभाष्य के पूर्ववर्ति उपलब्ध आगमिक साहित्य में से तो सीधे तौर से केवल क्रमपक्ष ही फलित होता है । जब कि तत्वार्थभाष्य के उल्लेख से युगपत् पक्ष का बोध होता है। उमास्वाति और जिनभद्र क्षमायमण-दोनों के बीच कम से कम दो सौ वषों का अन्दर . १"साशर ज्ञानमनाशरं दर्शनलिति । गत छयस्येषु प्रमेण वर्तते । निरापरणेषु युगान् ।" सर्वार्थ, १5। २ "तत्वज्ञानं प्रमाणं वे युगपत्सर्वभाषनम् । ममावि च यशानं वाद्वादनयसस्कृतम् ॥" याप्तमी, का. 1.11 ३"तरहानदर्शनयोः क्रमतो हि सरतं बादाविक स्यात् । इत्तस्ससिविरिति चेत् सामान्यविशेप- विपययोगितावरणयोरपुगपत् प्रतिमासायोगात् प्रतिवन्धवान्तयमावाद" -मएशती-असहनी, पृ. २०१॥ ४ राजपातिक, ६.१३.८ ।
- मानविन्दुपरिचय-केवलनाग दर्शनोपयोग के भेदाभेद की चर्चा है। इतने बडे अन्तर मे रचा गया कोई ऐसा श्वेताम्बरीय ग्रन्थ अभी उपलब्ध नहीं है जिस मे कि योगपद्य तथा अभेद पक्ष की चर्चा या परस्पर सण्डन मण्डन हो । पर हम जब विक्रमीय सातवीं सदी में हुए जिनभद्र क्षमाश्नमण की उपल ध दो कृतियों को देसते है तब ऐसा अवश्य मानना पडता है कि उनके पहले श्वेताम्वर परपरा में योग- पद्य पक्ष की तथा अभेद पक्ष की, स्वल स्थापना ही नहीं हुई थी, बल्कि उक्त तीनो पक्षों पा परस्पर सण्डन-मण्डन वाला साहित्य भी पर्याप्त मागा मै बन चुका था। जिनभद्र गणिने अपने अति विस्तृत 'विशेषावश्यकभाप्य' (गा०३८९० से) में क्रमिक पक्ष का आगमिकों की ओर से जो विस्तृत स-तर्क स्थापन किया है उस में उन्होंने योगपय तथा अभेद पक्षका आगमानुसरण करके विस्तृत सण्डन भी किया है । तदुपरान्त उन्हों ने अपने छोटे से 'विशेपणपती' नामक मन्थ (गा० १८४ से) मे तो, विशेपावश्यकभाष्य की अपेक्षा भी अत्यन्त विस्तार से अपने अभिमत क्रमपक्ष का स्थापन तथा अनभिमत योगपद्य तथा अभेद पक्ष का सण्डन किया है । क्षमाश्रमण फी उक्त दोनों कृतियों में पाए जाने वाले सण्डन मण्डनगत पूर्वपक्ष उत्तरपक्ष की रचना तथा उसमें पाई जानेवाली अनुकूल- प्रतियूछ युक्तियों का ध्यानसे निरीक्षण करने पर किसी को यह मानने मे सन्देह नहीं रह सक्वा कि क्षमाश्रमण के पूर्व लम्बे अर्से से श्वेताम्वर परपरा में उक्त तीनों पक्षों ये मानने वाले मौजुद थे और वे अपने अपने पक्ष का समर्थन करते हुए विरोधी पक्षका निरास भी परते थे। यह क्रम केवल मौलिक ही न चलता था वल्कि शास्त्रबद्ध भी होता रहा । शास्त्र भान भले ही मौजुद न हो पर क्षमाश्रमण के उक्त दोनों मन्थों में उन का सार देसने को आज भी मिलता है। इस पर से हम इस नतीजे पर पहुंचते हैं कि जिनभद्र के पहले भी श्वेताम्यर परपरा में उक्त तीनों पक्षों को मानने वाले तथा परस्पर सण्डन- मण्डन परने वाले भाचार्य हुए हैं । जय कि कम से कम जिनभद्रके समय तक में ऐसा पोई दिगम्बर विद्वान नहीं हुआ जान पडता वि जिस ने क्रम पक्ष या पक्षका सण्डन किया हो। और दिगपर विद्वान भी ऐसी कोई कृति वो भार तक भी उपलब्ध नहीं है जिस मे योगपच पक्ष के अलावा दूसरे किसी भी पा या समर्थन हो । जो कुर हो पर यहाँ यह भ तो पैदा होता ही है कि प्राचीन आगमा पाठ सीधे तोर से जय प्रम पक्ष का ही समर्थन करते हैं, हर जैन परपरा में पौगपध पक्ष और अभेद पक्ष या विचार क्यों कर दासिल हुआ। इस का जवाय हमें दो तरह सूझता है। एक तो यह कि जप असर्यश वादी मीमासक ने सभी सर्वज्ञ यादियों पे सामने १ नियुक्ति म “सव्यस्स केवलिस्स वि (पाठान्तर 'स्मा ) जुगव दो नस्थि उपभागा'-गा- ५४५-यद अंध पाया जाना है तो सरहण परात में मान पानाले योगाय पक्ष का ही प्रविवाद करता है। हमने पहले एक जगह यह ममापना प्रची है कि नियुश थमुभग सस्वार्थमायर बाद कामी सेमर दे। मगर यह समापना ठीक है तो नियुति या उप अशजो योगपच पर प्रतिवाद करता है पर जीसत्याभास के योगपति मतन्य का विरोध करता हो एसी संभावना की ना गाती । मी हो, पर इतना सा एट है जिनभर गी पहले योगरत एपका रागन हम एक मात्र निfot पर अन्यत्र ही भभी उमस प ही और निर्युकि में अमेर प पे पान का जो हार ज्ञानविन्दुपरिचय-फेवलज्ञान-दर्शनोपयोग के भेदाभेद की चर्चा यह आक्षेप किया कि तुम्हारे सर्वज्ञ अगर क्रम से सय पदार्थों को जानते हैं तो वे सर्वज्ञ ही फैसे ? और अगर एक साथ सभी पदार्थों को जानते हैं तो एक साथ सब जान लेने के बाद आगे ये क्या जानेंगे ? कुछ भी तो फिर अज्ञात नहीं है । ऐसी दशा में भी वे असर्वज्ञ ही सिद्ध हुए । इस आक्षेप का जवाब दूसरे सर्वज्ञ वादियों की तरह जैनों को भी देना प्राप्त हुआ । इसी तरह यौद्ध आदि सर्पज्ञ यादी भी जैनों के प्रति यह माक्षेप करते रहे होंगे कि तुम्हारे सर्वज्ञ अर्हत तो कम से जानते देखते हैं। अब एप ने पूर्ण सर्वज्ञ कैसे ? । इस आक्षेप का जवाब तो एक मात्र जैनों को ही देना प्राप्त था। इस तरह उपर्युक्त तथा अन्य ऐसे आक्षेपों का जवाय देने की विचारणा में से सर्व प्रथम योगपद्य पक्ष, क्रम पक्ष के विरुद्ध जैन परंपरा में प्रविष्ट हुआ। दूसरा यह भी संभव है कि जैन परंपरा के तर्कशील विचारकों को अपने आप ही क्रम पक्ष में त्रुटि दिखाई दी और उस घुटि की पूर्ति के विचार में से उन्हें योगपद्य पक्ष सर्व प्रथम सूहा पडा। जो जैन विद्वान योग्रपद्य पक्ष को मान कर उस का समर्थन करते थे उन के सामने क्रम पक्ष मानने वालों का वडा आगमिक दल रहा जो आगम के अनेक पाक्यों को ले फर यह बतलाते थे कि योगपद्य पक्ष का कभी जैन आगम के द्वारा समर्थन किया नहीं जा सकता । यद्यपि शुरू में यौगपद्य पक्ष तर्कवल के आधार पर ही प्रतिष्ठित हुआ जान पडदा है, पर संप्रदाय की स्थिति ऐसी रही, कि ये जब तक अपने योगपद्य पक्ष का आगमिक वाक्यों के द्वारा समर्थन न करें और आगमिक वाक्यों से ही क्रम पक्ष मानने वालों को जवाब न दें, तब तक उन के योगपद्य पक्ष का संप्रदाय में आदर होना संभव न था । ऐसी स्थिति देस कर योगपद्य पक्ष के समर्थक तार्किक विद्वान भी आगमिक पास्यों का आधार अपने पक्ष के लिए लेने लगे तथा अपनी दलीलों को आगमिक वाक्यों मे से फलित करने लगे । इस तरह श्वेताम्बर परंपरा में क्रम पक्ष तथा योगपय पक्ष का आगमाश्रित खण्डन-मण्डन चलवा ही था कि वीच में किसी को अभेद पक्ष की सूझी। ऐसी सूझ वाला तार्किक योगपद्य पक्ष वालों को यह कहने लगा कि अगर कम पक्ष में त्रुटि है वो तुम योगपद्य पक्ष वाले भी उस युटि से थप नहीं सकते। ऐसा कद फर उस ने योगपद्य पक्ष मे भी असर्वज्ञत्व आदि दोष दिखाए । और अपने अभेद पक्ष का समर्थन शुरू किया। इस में तो सदेह ही नहीं कि एक बार क्रम पक्ष छोड कर जो योगपद्य पक्ष मानवा है वह अगर सीधे तर्कवल का आश्रय ले तो उसे अभेद् पक्ष पर अनिवार्य रूप से आना ही पडता है । अभेद पक्ष की सूझ वाले ने सीचे सर्फपल से अभेद पक्ष को उपस्थित कर के क्रम पक्ष तथा योगपद्य पक्ष का निरास वो किया पर शुरू में सांप्रदायिक लोग उस की बात आगगिक वाक्यों के सुलझाव के सिवाय स्वीकार कैसे करते है। इस पठिनाई को हटाने के लिए अभेद पक्ष वालों ने आगमिक परिभाषाओं फा नया अर्थ भी करना शुरू कर दिया और उन्हों ने अपने अभेद पक्ष को तर्कपल से उत्पन्न पर के भी अंत में आगमिक परिभाषाओं के ढाचे मे बिठा दिया। म, योगपद्य और अभेद पक्ष के उपर्युक्त विकास की प्रक्रिया कम से कम १५० वर्ष तक श्वेताम्बर १देशो, तत्त्वप्रहा. ३२४८ से। 8 . ज्ञानविन्दुपरिचय - केवलज्ञान-दर्शनोपयोग के भेदाभेद की चर्चा परंपरा में एक-सी चलती रही । और प्रत्येक पक्ष के समर्थक धुरंधर विद्वान होते रहे, और वे अन्य भी रचते रहे। पाहे क्रम वाद के विरुद्ध जेनेतर परंपरा की ओर से आक्षेप हुए हों या चाहे जैन परंपरा के आंतरिक चिन्तन मे से ही आक्षेप होने लगे हो, पर इस का परिणाम अन्त में क्रमशः योगपद्य पक्ष तथा अभेद पक्ष की स्थापना मे ही आया, जिस की व्यवस्थित चर्चा जिनमद् की उपलब्ध विशेषणवती और विशेषावश्यकमाप्य नामक दोनों कृतियों में हमे देखने को मिलती है। [६१०२] उपाध्यायजी जो तीन विप्रतिपत्तियाँ दिखाई हैं उन का ऐतिहासिक विकास हम अपर दिसा चुके । अब उक्त विप्रतिपत्तिओं के पुरस्कर्ता रूप से उपाध्यायजी के द्वारा प्रस्तुत किए गए तीन आचार्यों के बारे में कुछ विचार करना जरूरी है। उपाध्यायजी ने क्रम पक्ष के पुरस्कर्तारूप से जिनभद्र क्षमाश्रमण को, युगपत् पक्ष के पुरस्कर्तारूप से मल्लयादी को और अभेद पक्ष के पुरस्कर्ताल्प से सिद्धसेन दिवाकर को निर्दिष्ट किया है। साथ ही उन्हों ने मलयगिरि कथन के साथ आनेवाली असंगति का तार्किक दृष्टि से परिहार भी किया है। असंगति यों आती है कि जब उपाध्यायजी सिद्धसेन दिवाकर को अभेद पक्ष का पुरस्कर्ता यतलाते हैं तब श्रीमलय- गिरि सिद्धसेन दिवाकर को युगपत् पक्ष का पुरस्कर्ता बतलाते है । उपाध्यायजी ने असंगति का परिहार यह कह कर किया है कि श्रीमलयगिरि का कथन अभ्युपगम पाद की दृष्टि से है अर्थात् सिद्धसेन दिवाकर पस्तुतः अभेद पक्ष के पुरस्कर्ता है पर घोड़ी देर के लिए ग्राम पक्ष का खण्डन करने के लिए शुरू में युगपत् पक्ष का आश्रय फर लेते है और फिर अन्त में अपना अभेद पक्ष स्थापित करते हैं। उपाध्यायजी ने असंगति का परिहार किसी भी तरह क्यों ने किया हो परंतु हमे तो यहाँ तीनों विप्रति- पत्तियों के पक्षकारों को सीने वाले सभी उल्लेखों पर ऐतिहासिक दृष्टि से विचार परना है। हम यह ऊपर पतला चुके हैं कि क्रम, युगपत् जोर अभेद इन तीनों पादों की चर्चा- वाले सब से पुराने वो मन्य इस समय हमारे सामने हैं जो दोनों जिनभद्रगणि क्षगाश्रगण पी ही कृति हैं। उन में से, विशेपाषश्यक भाष्य मे तो चर्चा करते समय जिनभने पक्षकाररूप से न तो किसी का विशेष नाम दिया है और न फेचित्' 'अन्य' आदि जैसे शब्दही निर्दिष्ट किए हैं। परंतु विशेषणपती में तीनों पादों की चर्चा शुरू करने के पहले जिनभद्र ने पेचिन् शन्द से युगपत् पक्ष प्रथम रसा है, इस के पाद 'अन्य' कह फर क्रम पक्ष रखा है, और अंत में 'अन्य' पह पर अभेद पक्षका निर्देश किया है। विशेषणवती की उन की स्वोपश व्याप्या नहीं है इस से हम यह नहीं कह सकते हैं कि जिनभद्को वैचित्र और 'अन्ये शब्द से उस उस बाद के पुरसत रूप से फोन कौन आचार्य अभिप्रेत - ११देखो,नही टीका पृ.११४ । २" भयति उगा सागर पागा प फैटरी नियमा । अणे एगतमय इद मुश्रीवएमे ॥ १८ ॥ भग्ने गरीनु पगमिच्छति निगरि दस्म ।जवि विलास चिय से दरमा मिति १.५॥" -विशेषणवती।
ज्ञानविन्दुपरिचय- केवलज्ञान-दर्शनोपयोग के भेदाभेद की चर्चा यद्यपि विशेपणवती की खोपज्ञ व्याख्या नहीं है फिर भी उस में पाई जानेवाली प्रस्तुत तीन वाद संबंधी कुछ गाथाओं की व्याख्या सव से पहले हमें विक्रमीय आठवीं सदी के आचार्य जिनदास गणि की 'नन्दीचूर्णि' में मिलती है। उस में भी हम देखते हैं कि जिनदास गणि 'केचित्' और 'अन्ये शब्द से किसी आचार्य विशेप का नाम सूचित नहीं करते । वे सिर्फ इतना ही कहते हैं कि केवल ज्ञान और केवल दर्शन उपयोग के बारे में आचार्यों की विप्रतिपत्तियाँ हैं। जिनदास गणि के थोड़े ही समय पाद आचार्य हरिभद्र ने उसी नन्दी चूर्णि के आधार से 'नन्दीवृत्ति लिखी है। उन्हों ने भी अपनी इस नन्दी वृत्ति में विशेषणवतीगत प्रस्तुत चर्चावाली कुछ गाथाओं को ले कर उन की व्याख्या फी है। जिनदास गणिने जय 'केचित्' 'अन्य' शब्द से किसी विशेष आचार्य का नाम सूचिव नहीं किया तय हरिभद्रसूरि ने विशेषणवती को उन्हीं गाथाओं में पाए जानेवाले 'केचित्' 'अन्य' शब्द से विशेप विशेप आचार्यों का नाम भी सूचित किया है। उन्हों ने प्रथम फेचित्' शब्द से युगपद्वाद के पुरस्कर्ता रूप से प्राचार्य सिद्धसेन का नाम सूचित किया है । इस के बाद 'अन्ये' शब्द से जिनभद्र क्षमाश्रमणको क्रमवाद के पुरस्कर्ता रूप से सूचित किया है और दूसरे 'अन्य' शब्द से युद्धाचार्य को अभेद वाद का पुरस्कर्ता बत- लाया है। हरिभद्रसूरि के बाद बारहवीं सदी के मलयगिरिसूरि ने भी नन्दीसून के ऊपर टीका लिखी है । उस (पृ०१३४ ) में उन्हों ने पादों के पुरस्कर्ता के नाम के बारे में हरिभद्रसूरि के कथन का ही अनुसरण किया है । यहाँ स्मरण रखने की बात यह है कि विशेषावश्यकभाष्य की उपलब्ध दोनों टीकाओं में- जिनमें से पहली आठवीं नवीं सदी के कोट्याचार्य की है और दूसरी बारहवीं सदी के मलधारी हेमचन्द्र की है-तीनों वादों के पुरस्कर्ता रूप से किसी आचार्य विशेप का नाम निर्दिष्ट नहीं है । फम से कम कोट्याचार्य के सामने तो विशेपावश्यक भाष्य की जिनभद्रीय स्योपश व्याख्या मौजूद थी ही। इस से यह कहा जा सकता है कि उस में भी तीनों वादों के पुरस्कर्ता रूप से किसी विशेप आचार्य का नाम रहा न होगा; अन्यथा कोट्याचार्य उस जिनभद्रीय स्वोपश व्याख्या में से विशेष नाम अपनी विशेपावश्यक भाष्यवृत्ति में जरूर लेते । इस वरह हम देखते है कि जिनभद्र की एकमान विशेषणवती गत गाथाओं की व्याख्या करते समय सबसे पहले आचार्य हरिभद्र ही तीनों वादों के पुरस्कर्ताओं का विशेष गामोल्लेख करते हैं। दूसरी तरफ से हमारे सामने प्रस्तुत तीनों वादों की चर्चावाला दूसरा प्रन्य 'सन्मति- तर्क है जो निर्विवाद सिद्धसेन दिवाकर की कृति है । उस में दिवाफरी ने फमवाद का १""केचन' सिरसेनापार्यादय- 'मगति !ि । 'युगपद' एकस्मिन् काले जानाति पश्यति च । । फेवली, न खन्यः । 'नियमात्' नियमेन ॥ 'अन्य' जिनमद्गणिक्षमाश्रमणप्रमृतयः । 'एक्यन्तरितम्' जानाति परपति च इलेवं 'यन्ति । 'शुतोपदेशेन' यथार्थतागमानुसारेण इत्यर्थः । 'लन्ये' न वृद्धाचायोः म चैत्र विष्यत्' ध्यक् तद् दर्शनमिच्छन्ति' 'जिनवरेन्दस कैवलिन इत्सर्य 1 ताई। 'यदेव केवलशानं तदेव' "तस्य वेदलिनो 'दर्शन' ध्रुवते ॥"-मन्दीवृत्ति हारिभद्दी, १०५१। २मलधारीने अमेद पाया एमर्यक "एवं कल्पितमेदमप्रतिहतम्' इलादि पय स्लविद्यारके नामसे उद्धृत किया है और कहा कि वैया गामना युरियुक नहीं है। इससे इतना तो स्पष्ट है कि मधारीने विकार को अमेदवारी माना है । दमो, विशेश गा- ३.१ की टीम। उसी पयको घेव्याचार्य ने 'उहंघकह करके उदन किया है-7001 - ६० ज्ञानविन्दुपरिचय-केवलझान-दर्शनोपयोग के भेदाभेद की पर्या पूर्वपक्ष रूप से उहेस करते समय 'फेचिन् इतना ही कहा है। किसी विशेष नागका निर्देश नहीं किया है । युगपत् और अभेद वाद को रखते समय वो उन्हों ने 'केचित्' 'अन्ये' जैसे शब्द पा प्रयोग भी नहीं किया है। पर हम जप विक्रमीय ग्यारहवीं सदी के आचार्य समयदेव पी 'सन्मतिटीका' को देखते हैं तब तीनों पादों के पुरस्कर्ताओं के नाम उसमें स्पष्ट पाते हैं [पृ० ६०८] अभयदेव हरिभद्र फी वरह क्रम घादका पुरस्कर्ता तो जिनभद्र क्षमाश्रमण को ही पतलाते हैं पर आगे उन का कथन हरिभद्र के फथन से जुदा पडता है। हरिभद्र जय युगपद् याद के पुरस्कर्ता रूप से आचार्य सिखसेन का नाम सूचित फरते हैं सय अभयदेव उस के पुरस्कर्ता रूप से आपार्य मल्लवादी का नाम सूचित करते हैं। हरिभद्र जय अभेद घाद के पुरस्कर्ता रूप से पृद्धाचार्य का नाम सूचित फरत हैं सन अभपदेप उस के पुरस्कर्ता रूप से आपार्य सिद्धसेन का नाम सूचित करने हैं। इस तरह दोनों के फयान में जो भेद या विरोप है उस पर विचार करना आवश्यक है। ऊपर के पर्णन से यह तो पाठकगण भली भाँति जान सके होंगे कि हरिभद्र तथा अभयवेय फे कथन में कम पाव को पुरस्रा के नाम फे संबंध में कोई मतभेद नहीं । उनका मतभेद युगपद् पाद और अभेद वाद के पुरस्कर्ताओं के नाम के संबंध में है। अय प्रश्न यह है कि हरिमद्र और अभयदेव दोनों के पुरस्कर्ता संयंधी नामसूचक कथन का क्या आधार है। जहाँ तक हम जान सके हैं यहाँ सफ यह सकते हैं कि उस दोनों सूरि के सामने क्रम पाद का समर्थफ और युगपत् तया अभेद पार पा प्ररियादफ साहिय एकमान जिनभद्र का ही था, जिस से ये दोनों आपार्य इस पास में एफगत हुए, कि हम पाद धीजिनभद्र गगि क्षमाप्रमण पा है। परंतु आचार्य हरिभद्र का उल्लेप अगर सय अंशों में अभ्रान्त है तो यह मानना पड़ता है कि उन के सामने युगपद पार पा समर्पक कोई स्वतंत्र प्रन्य रहा होगा लो सिद्धसेन दियाफर से मिन्न किसी अन्य सिद्धरोन मा मनाया होगा । क्या पन के सामने अमेद पाद का समर्थक ऐसा भी कोई अन्य रहा होगा जो सन्गविवर्क से भिन्न होगा और जो पृद्धापापरचित माना जावा शेगा। अगर ऐसे पोई मन्य उन फे सामने न भी रहे दो क्यापि पा से फग उन्हें ऐसी कोई सांप्रदायिक भानमति या पोई ऐसा पहप मिटा दोगा जिरा में कि मापार्य सिखसेन को युगपद् पाद पा तथा पदाचार्य को अभेद पार का पुरसती माना गया हो। जो पुरो पर हम सहसा यह नहीं कह सकते कि हरिभद्र जैसा पटुझन मापार्य यौदी पुल धापार फे सिपाय युगपद् पार यया पभेद याद फे पुरररवाओं के चिोप नाम का उडेय फर। समान नामयाले पनेस आपाय होवे भाप है । इस पि पसंमय नदी कि सिमेन रिपाकर से मिल पोई दूसरे भी सिरमेन गुप हो सो रि पुगपत् पार पे समर्पक हुए हो या माने जाते हो। मपनि मन्मदिरा ये सिद्धसेन रिपार ने बताया दो सान रियादमा एप इस पिप में मामगि भाभार परमपर गाते सि अमयदेष गरि पा पभेद पार . पुरकला प से गिरसेन रिपार के नाम का पपन पिनर सदी मोर रिमा का पर विचारणीय है। पर हम पर पदभार दरिझम बारितीनों पादरी पा पान पहले से मोर गालियों पर ज्ञानबिन्दुपरिचय- केवलज्ञान-दर्शनोपयोग के भेदाभेद की चर्चा ६२ चली तथा उस में अनेक आचार्यों ने एक एक पक्ष ले कर समय समय पर भाग लिया। जब ऐसी स्थिति है तब यह भी कल्पना की जा सकती है कि सिद्धसेन दिवाकर के पहले वृद्धाचार्य नाम के आचार्य भी अभेद वाद के समर्थक हुए होंगे या परंपरा में माने जाते होंगे । सिद्धसेन दिवाकर के गुरुरूप से वृद्धवादि का उल्लेस भी कथानकों मे पाया जाता है। आधर्य नहीं कि वृद्धाचार्य ही धृद्धवादी हो और गुरु वृद्धवादि के द्वारा समर्थित अभेद वाद का ही विशेप स्पष्टीकरण तथा समर्थन शिष्य सिद्धसेन दिवाकर ने किया हो । सिद्धसेन दिवाकर के पहले भी अभेद वाद के समर्थक निःसंदेह रूप से हुए है यह वाव तो सिद्धसेन ने किसी अभेद वाद के समर्थक एकदेशीय मत [सन्मति २.२१] की जो समालोचना की है उसी से सिद्ध है । यह तो हुई हरिभद्रीय कथन के आधार की बात । अब हम अभयदेव के कथन के आधार पर विचार करते हैं । अभयदेव सूर के सामने जिनभद्र क्षमाश्रमण का मवादसमर्थक साहित्य रहा जो आज भी उपलब्ध है। तथा उन्हों ने सिद्धसेन दिवाकर के सन्मतितर्क पर तो अविविस्तृत टीका ही लिखी है कि जिस में दिवाकर ने अभेव वाद का स्वयं मार्मिक स्पष्टीकरण किया है । इस तरह अभयदेव के यादों के पुरस्कर्तासंबंधी नाम वाले कथन में जो कम वाद के पुरस्कर्ता रूप से जिनभद्र का तथा अभेद वाद के पुरस्कर्ता रूप से सिद्धसेन दिवाकर का उल्लेख है यह तो साधार है ही; पर युगपद् वाद के पुरस्कर्ता रूप से मलयादि को दरसाने वाला जो अभयदेव का कथन है उस का आधार क्या है? - यह प्रश्न अवश्य होता है। जैन परंपरा में मल्लचादी नाम के कई आचार्य हुए माने जाते हैं पर युगपद् वाद के पुरस्कर्ता रूप से अभयदेव के द्वारा निर्दिष्ट मल्लवादी वही वाविमुख्य संभव है जिन का रचा 'द्वादशारनयचक्र' मौजूद है और जिन्हों ने दिवाकर के सन्मतितर्क पर भी टीका लिखी थी जो कि उपलब्ध नहीं है। यद्यपि द्वादशारनयचक्र अखंड रूप से उपलब्ध नहीं है पर वह सिंहगणि क्षमाश्रमण कृत्त टीका के साथ खंडित प्रतीक रूप में उपलब्ध हैं। अभी हमने उस सारे सटीक नयचक्र का अवलोकन कर के देखा तो उस में कहीं भी केवल ज्ञान और केवल दर्शन के संबंध में प्रचलित उपर्युक्त वादों पर थोड़ी भी चर्चा नहीं मिली । यद्यपि सन्मतितर्फ की मल्लवादिकृष टीका उपलब्ध नहीं है पर जय मल्लयादि अभेद समर्थक दिवाकर के अन्य पर टीका लिखें तय यह कैसे माना जा सकता है कि उन्हों ने दिवाकर के प्रन्थ की व्याख्या लिखते समय उसी में उन के विरुद्ध अपना युगपत् पक्ष किसी तरह स्थापित किया हो। इस सरह जब हम सोचते हैं तब यह नहीं कह सकते हैं कि अभयदेष के युगपद् वाद के पुरस्कर्ता रूप से मल्लयावि के उल्लेस का आधार नयधक या एन फी सन्मतिटीका में से रहा होगा। अगर अभयदेव का तत सट्टेखांश अभ्रान्त एवं साधार हे तो अधिक से अधिक हम यही कल्पना कर सकते हैं कि मलयादि का कोई अन्य युगपत् पक्ष समर्थक छोटा बड़ा अन्य अभयदेव के सामने रहा होगा अथवा ऐसे मन्तव्य वाला कोई उल्लेस उन्हें १"उक्त च पादिमुख्येन श्रीमालवादिना सन्मती"-अनेरान्तमयपताल टीका, पृ. ११६॥
. ६२ मानविन्दुपरिचर्य-प्रन्धकार का तात्पर्य तथा उन की खोपज्ञ विचारणा 'गिला होगा। अस्तु । जो कुछ हो पर इस समय हमारे सामने इतनी वस्तु निश्चित है कि अन्य पादों का सण्डन कर के क्रम वाद का समर्थन करने वाला तथा अन्य वादों का खण्डन कर फे अभेद वाद का समर्थन करने वाला स्वतंत्र साहिल मौजूद है जो अनुक्रम से निनभद्राणि वथा सिद्धसेन दिवाकर का रचा हुआ है। अन्य पादों का सण्डन कर के एक मान युगपद् याद का अंत में स्थापन करने वाला कोई स्वतंत्र अन्ध अगर है तो 'यह श्वेताम्बरीय परंपरा में नहीं पर दिगंवरीय परंपरा में है। (१०) ग्रन्थकार का तात्पर्य तथा उन की खोपज्ञ विचारणा उपाध्यायजी के द्वारा निर्दिष्ट विप्रतिपत्तिओं के पुरस्कर्ता के बारे में जो कुछ कहना था उसे समाप्त करने के याद अंत मे दो बातें कहना 1१) उक्त तीन वादों के रहस्य को बतलाने के लिए उपाध्यायजी ने जिनभद्रगणि के किसी अन्य को ले कर ज्ञानविन्दु में उस की व्याख्या क्यों नहीं की और दिवाकर के सन्मवितर्कगत उक्त वाद वाले भाग को ले कर उस की व्याख्या क्यों की। हमें इस पसंदगी का कारण यह जान पड़ता है कि उपाध्यायजी को तीनों वादों के रहस्य को अपनी दृष्टि से प्रकट करना अभिमत था फिर भी उन की तार्किक धुद्धि का अधिक शुफाप अवश्य अभेद वाद की ओर रहा है। ज्ञान विन्दु में पहले भी जहाँ मवि-त, और अवधि-मनःपर्याय के अभेद का प्रश्न आया वहाँ उन्हों ने बड़ी खूपी से दिवाकर के अभेद मत का समर्थन किया है। यह सूचित करता है शि उपाध्यायजी का मुख्य निजी तात्पर्य अमेद पक्ष का ही है। यहाँ यह भी ध्यान में रहे कि सन्मति के शानकाण्ड की गाथाओं की व्याख्या करते समय उपाध्यायजी ने पई जगह पूर्व व्याख्याकार अभय- देव के विवरण की समालोचना की है और उस में त्रुटियाँ यवला कर उस जगह सुद नये दंग से व्याख्यान भी किया है। (२) [६१७४] दूसरी बार उपाध्यायजी की विशिष्ट सूझ से संबंध रसती है, यह यह कि खानविन्दु के अन्त मे उभ्यायजी ने प्रस्तुत तीनों वाले का नयभेद की अपेक्षा से समन्वय किया है जैसा कि उन के पहले किसी को सूझा हुआ जान नहीं पहना। इस जगह इस समन्वय को पतलाने वाले पचों का क्या इस के बाद दिए गए ज्ञान- महत्त्वसूरक पध पा सार देने का लोम हम संपरण कर नहीं सकते । सय से अंत में उपाध्यायजी ने अपनी प्रशस्ति दी है जिस मे खुद अपना तथा अपनी गुरु परंपरा का पही परिचय है जो उन की अन्य कृतियों की प्रशस्तियों में भी पाया जाता है । सूचित पों का सार इस मकार है- १-जो लोग गतानुगतिक युद्धिघाले होने के कारण प्राचीन शाखों का अक्षरमा अर्य फरते हैं और नया चर्पसगव भी मर्य करने में या उसका स्वीकार परने में दिपकिरावे है उन को एक्ष्प में रख कर उपाध्यायत्री कहते हैं कि-शान के पुराने याक्यों में से १देखो,510,१.५,11,111011 ज्ञानविन्दुपरिचय-ग्रन्थकार का तात्पर्य उनकी वोपज्ञ विधारणा युक्तिसंगत नया अर्थ निकालने में वे ही लोग डर सकते हैं जो तर्कशास्त्र से अनभिज्ञ है। तर्कशास्त्र के जान कार तो अपनी प्रज्ञा से नये नये अर्थ प्रकाशित करने में कमी नहीं हिचकिचाते । इस बात का उदाहरण संमति का दूसरा काण्ड ही है । जिस में केवलज्ञान और केवलदर्शन के विषय में क्रम, योगपद्य तथा अभेद पक्ष का खण्डन-मण्डन करने वाली चर्चा है । जिस चर्चा में पुराने एक ही सूत्रवाक्यों में से हर एक पक्षकारने अपने अपने अभिप्रेत पक्ष को सिद्ध करने के लिए तर्क द्वारा जुदे जुदे अर्थ फलित किए हैं। २-मल्लवादी जो एक ही समय में ज्ञान-दर्शन दो उपयोग मानते हैं उन्हों ने भेदस्पर्शी व्यवहार नय का आश्रय लिया है । अर्थात् मत्यादी का योगपद्य याद व्यवहार नय के अभिप्राय से सॅमझना चाहि । पूज्य श्री जिनभद्रगणि क्षमाश्रमण जो क्रम वाद के समर्थक है वे कारण और फल की सीमा में शुद्ध ऋजुसूत्र नय का प्रतिपादन करते हैं । अर्थात् वे कारण और फलं रूप.से ज्ञान-दर्शन का भेद तो व्यवहारनयसिद्ध मानते ही हैं पर उस भेद से आगे बढ फर वे ऋजुसूत्र नय की दृष्टि से मात्र एकसमयावच्छिन्न परतु कर अस्तित्व मान कर ज्ञान और दर्शन को भिन्न भिन्न समयभावी कार्यकारणरूप से काम- यर्ती प्रतिपादित करते हैं । सिद्धसेन सूरि जो अभेद पक्ष के समर्थक है सन्हों ने संग्रह नय का आश्रय किया है जो कि कार्य-कारण या अन्य विषयक भेदों के उच्छेद में ही प्रवण है । इस लिए ये तीनों सूरिपक्ष नयभेद की अपेक्षा से परस्पर विरुद्ध नहीं हैं। ३- केवल पर्याय उत्पन्न हो कर कभी विच्छिन्न नहीं होता । अत एव उस सादि अनंत पर्याय के साथ उस की उपादानभूत चैतन्यशक्ति का अभेद मान कर ही चैतन्य .को शाम्न में सादि-अनंत कहा है। और उसे जो क्रमवी या सादिसान्द कहा है, सो केवल पर्याय को भिन्न भिन्न समयावच्छिन्न अंशों के साथ चैतन्य की अभेद विवक्षासे । जब केवलपर्याय एक मान लिया तव तद्गत सूक्ष्म भेद विवक्षित नहीं हैं। और जय कालकृत सूक्ष्म अंश वियक्षित है तब उस केवलपर्याय की असण्हता गौण है। ४-भिन्न भिन्न क्षणभावी अज्ञान के नाश और ज्ञानों की उत्पत्ति के भेद आधार पर प्रचलित ऐसे भिन्न भिन्न नयाक्षित अनेक पक्ष शास्त्र में जैसे सुने जाते है वैसे ही अगर तीनों आचार्यों के पक्षों में नयाश्रित मतभेद हो तो क्या आश्चर्य है। एक ही विषय में जुड़े जुदै विचारों की समान रूप से प्रधानता जो दूर की वस्तु है वह कहाँ दृष्टिगोचर होती है। इस जगह उपाध्यायजी ने शालप्रसिद्ध उन नयाश्रित पक्षभेदों की सूचना की है जो अमाननाश और ज्ञानोत्पत्ति का समय जुदा जुदा मान कर तथा एक मान फर प्रचलित हैं । एक पक्ष तो यही कहना है कि आवरण का नाश और ज्ञान की उत्पत्ति ये दोनों, है जुदा पर उत्पन्न होते हैं एक ही समय में । जव कि दूसरा पक्ष कहता है कि दोनों की उत्पत्ति समयभेद से होती है। प्रथम अज्ञाननाश और पीछे शानोत्पत्ति । तीसरा पक्ष कहता है कि अमान का नाश और शान की उत्पत्ति ये कोई जुदे जुदे माय नहीं है एक ही यस्तु के योयक अमावप्रधान और भावप्रपान दो मिस सन्द मान है।
६४ ज्ञानविन्दुपरिचय-प्रन्थकार का तात्पर्य तथा उन की वोपन विचारणा ५-जिस जैन शास्त्र ने अनेकान्त के घल से सत्व और असत्त्व जैसे परस्पर विरुद्ध धों का समत्यय क्रिया है और जिस ने विशेष्य को कभी विशेषण और विशेषण को कभी विशेष्य मानने का कामचार स्वीकार किया है, वह जैन शास्त्र ज्ञान के बारे में प्रचलित तीनों पक्षों की गौण-प्रधान-भाव से व्यवस्था करे तो वह सगत ही है। ६- स्वसमय में भी जो अनेकान्त ज्ञान है वह ममाण और नय उभय द्वारा सिद्ध है। अनेकान्त में उस उस नय का अपने अपने विषय में आमह अवश्य रहता है पर दूसरे नय के विषय में वटस्था भी रहती ही है। यही अनेकान्त की सूची है। ऐसा अनेकान्त कभी सुगुरुओं की परपरा को मिध्या नहीं ठहराता । विशाल बुद्धिवाले विद्वान् सदर्शन उसी को कहते हैं, जिस मे सामञ्जस्य को सान हो । ४-खल पुरुष दसबुद्धि होने के कारण नयों का रहस्य तो कुछ भी नहीं जानते परंतु उल्टा वे विद्वानों के विभिन्न पक्षों में विरोध बतलाते हैं। ये खल सचमुच चन्द्र और सूर्य तथा प्रकृति और विकृति का व्यत्यय करने वाले हैं। अर्थात् वे रात को दिन तथा दिन को राव एव कारण को कार्य तथा कार्य को कारण कहने में भी नहीं हिचकिचाते । दुाख की बात है कि वे खल कहीं भी गुण को सोज नहीं सकते। ८-परतुत ज्ञानविन्दु ग्रन्थ के असाधारण स्वाद के सामने कल्पवृक्ष का फलखाद पन्या चीज है । तथा इस ज्ञानविन्दु के आखाद के सामने द्राक्षाखाद, अमृतवर्षा और स्रीसपत्ति आदि के मानद की रमणीयता भी क्या चीज है।
ज्ञानविन्दुपरिचयगत विशेषशब्द सूची। [अक पृष्टाकके सूचक है] ५०. १४. १६. अप्रमत्त अनेकान्तदृष्टि १५.३९.४०. अकलंक ८-१२.२२.३६.५५. अनेकान्त व्यवस्था २.१२. अकलंकीय अन्तःकरण १३.१५. अक्षर-अनक्षर ३६. अन्तरात्मा अक्षरभूत ८.२१.२२. अपवर्ग १८. अखण्ड ब्रह्म का अस्तित्व अपवाद २७. अजप्रविष्ट २१.२२. अपाय ५४. अगवाझ २१.२२. अपूर्ण अज्ञान १५.१६.१९.४८.४९.५१. अपूर्णज्ञान १४.१७. ५२.६३. अपूर्णप्रकाश अज्ञान का आश्रय अज्ञान शक्ति ५१. अप्रमाद ३३. अप २०.४६. अभय देव १०.६०.६१.६२. अदृष्ट कारण वाद ४६. अभाय अद्वैतभावना २२. अभिधम्मस्थ संगहो ३९.४१. अद्वैतवादी ५०. अभिधर्म कोप अभिनिवोध २८. अध्यवसाय १९. अभेदपक्ष ५५.५६.५७.५८.६३. अनक्षर ५९.६१.६२. अनक्षरश्रुत २१.२२.३६. | अभ्यासदशा अनन्त वीर्य १०. अभ्युपगमवाद अनभ्यासदशा ४०. | अमूर्त अध्यवसाय २०. अनावृतत्व १५. अयसना अनुगम २५.२६.३०. अर्य अनुमान ५-७.९.२३. अर्थवोध २७. अनुमानादि ४५. | अर्थविचारणा २६. अनु योग २६. अनुयोगद्वार ५.२१.२१.२६. | अर्थरपी २५. अनेकान्त जयपता का टीका ६१. अर्थानुगम २६. अनेकान्तमान ६४. अर्थापति ६. 9 ८. अमेदवाद ३३. ५. अर्थविधि 4 अहत्व ज्ञानविन्दुपरिचयगत विशेपशब्द सूची। अर्थावग्रह ३८.३९. आत्माभिनिवेश ४९. अई त् ५७. आध्यात्मिक ४०. १८. आध्यात्मिकता अवग्रह २१.२४.३७.५३. आध्यात्मिक विकासक्रम १७.१८. अवधि ४.२२.४०.४१.४२. आध्यात्मिकशक्तिजन्यज्ञान ४२. अयधि-मनःपर्याय ६२. आप्तपरीक्षा १०. अवस्था अज्ञान आतमीमा सा अवाय आरम्भणका इन्द्रिय आपाथ गमन ३९. अविद्या आर्यपरपरा २६. अवेस्ता २६. आयरक्षित ५.६.७.२५, अश्रुतनिश्चित २४.२५. आर्यशाखा अहशती असहस्त्री आवरण आवरणकर्म असत्त्व १४. असर्वज्ञ ५७./ आवरणक्षय ४६. असंयम आवश्यक नियुक्ति ३.४.५.२१.२४.३६ 'अहत्व-ममत्व ४९. आवृवत्व १५. अहिंसा २०.२७.२८.३०,३१.३२. आश्रम आसत्ति अहिंसा-हिंसा २९. / आ सि क दर्शन ५५. | आवजन ३०. . ३८. आ इतिहास आकाक्षा इन्द्रियजन्य ७.२३.२४.२९.३१.३६.३७. आगम इन्द्रिय-सन ४४.५७. आगमानुसारी २१.२२. आगमिक ४.५. ईश्वर ४०. ई ४३. ३७.३८.३९.५४. आगममूलक तार्षिक २१. ईहा उ आचार आचारा १८. ३. आत्मतत्त्व आत्मपर्याय आत्मशक्ति आत्मशुद्धि आत्मा ३१. उत्कट मुमुक्षा १५. उत्तराध्ययन १८. उत्तर्ग ४०. उएग-अपवाद ४८.उदयन १३.१४.१६.४९.५३. उदार २८.२९.३०.३४.३५. ४०.४४.
ज्ञानविन्दुपरिचयगत विशेपशब्द सूची। ६५ १२- २७.२९. केवल उपदेश पद २५.२७.२८.२९.३०. काय ५२. उपदेशरहस्य ३०. कारण उपयोग २१. कारणांश ३८. उपाध्यायजी ६-१७.२३.-२५.३०. | कारिकाशैली ३६-६३. कामप्रन्थिक उपालि सुत्त ३३. | कार्यकारण ६३. उमास्वाति ५.६.८.९.२५.५४.५५. | कार्यकारणभाव ३७.३८. म.ए.ऐ.ओ.औ | काशी कुन्द कुन्द ऋषि कुमारिल ८.१०.२८. ऋजुसून नय ६३. कूटस्थ त्ववाद एकान्त वादी कृतयोगित्व ऐदम्पर्यार्थ ४.४०. ओध नियुक्ति ३३. केवलज्ञान ७.१२.२२.४२.४८.५४.५९. औत्पत्तिकी २४.२५. औदायिक १९. केवलज्ञानावरण १४.१५.१६.१७. औपनिषद दर्शन ४९. केवलज्ञानावारकत्व औपाधिकपर्याय १७. केवलदर्शन ७.२२.५४.५९.६३. केवलपर्याय कन्दली २३.४१. केवली कफ ४८.लेश १९.३४.४७. कफजन्य ४७. केशावरण फर्तव्य ३५. केशावरणहानि १५.१९. कैवल्य १८. कर्मक्षयजन्य १७. कैवल्यज्ञानावस्था कर्मक्षयपक्ष ४६. कोट्याचार्य ८.३६.५९- कर्मवाद ५९.६१.६२.६३. कर्मवर्णन फर्मविपयक कर्भशाखीय फर्म साहित्य फर्मस्वभाव फर्मावरण २०.क्रमपक्ष २०. क्रमवर्तित्व ५. नमवाद २२. कीडा १४. क्षणभद्वाद १५. क्षणिक ३५. क्षपकश्रेणी ४८. क्षयोपशम ५०. कसभाप्य । १२.४७. १८. कामशास्त्र शानविन्दुपरिचयात विशेषशब्द सूची । २०. २६. जल्प क्षयोपशमकी प्रक्रिया १३.१९. चैतन्यशक्ति क्षयोपशमजन्य क्षायिक १७. जगत् क्षायिकचारित्र १७. | जड़ क्षायोपशमिक १९. जयन्त ख जर थोरिथ्रयन खल ४७.४८. ४.९. जवन गीतार्थत्व जिन दास गणि जिन भद्र ७.८.१०.२२.२६.३३.३६. गुणस्थान १७. ४१.५५.५६.५९.६०.६३. गृहस्थ ३४. गोम्मटसारजी व काण्ड जिनभद्रीय गोणप्रधानभाव जिनेश्वर सूरि ६४. जीव ११.४०.४४. जीवनदृष्टि जीवन्मुक्ति पक्षुरादिविज्ञान ३९. जीवविरामना चतुर्विध प्रमाण विभाग १३.१८.२६.२८.३२.३५-४१. चतुर्विधवाक्यार्थज्ञानका इतिहास ४४.४७. १८. जैनत के भापा १.८.१०.११. चालना २६.२७. | जनदर्शन ३८.३९.४४.४९.५१.५२. चिकित्साशास्त्र ४८. जैनदृष्टि १५.४९. १५. जैन परंपरा २३.५२. चित्तसाम्य ३४. जैनवारमय २१.२३.२५.३७.४०. चित्शफि १३. ४१.५४. चिद्रूपमझ १५. जैनशान ३४.६४. चिन्तन २३. जैनसा हिस चिन्ता ९. जैन सिद्धान्त चिन्तामय २१. जैनेवर घेऊन ज्ञ चेवना १३.१५.ज्ञान घेवनाशक्ति १४. शान के पाप प्रकार प्रेषःपरिज्ञान वन्य १३. ज्ञानपर्याय पाक चित्त ४१. मानगुण ७ १०. ज्ञानविन्दुपरिचयगत विशेषशब्द सूची। ६९ ज्ञानप्रवाद ३. / वात्मयी निर्णय ज्ञान विन्दु १-१२.२२.२४.३०-४८. तारव्यूिहज्ञान ५४.६२. | त्रिविध प्रमाणविभाग शानमीमांसा २३. / तुलाविद्या ज्ञानविशेष २१. | तेज ज्ञानसामान्य १३. त्यागी शानसामान्य का लक्षण १३. सानाणय २.३. दग्धरजकल्प शानावरण १४.१५.२०. दर्शन ज्ञानावरणीय ६३. ज्ञानाचारक कर्म का स्वरूप दान २७.२८. १३. शेयावरण दिगम्बर वाङ्मय १४.१५. दिगम्बर-वेताम्य १८.२२.४४. त दिगम्बरीय १९.३६.६२. ४५. विम्यरीय परंपरा ६२. सत्यमा सत्त्यज्ञान २४. वस्य विन्दु सत्त्वयुमुसु ३१.४९. सत्त्वमसि ८.५५. तत्य संमह २३.३९.४०.४४.४५. | देवपूजा ३१. ४८.५७. | देवभद्र सव संप्रहपालिका सत्त्वार्य दोष ५.२५. द्रव्य ३६.३७.४४. तस्वार्थ भाव्य ६.८.५४.५५. पत्त्यायो कपातिक द्रव्यपर्याय २९.३७.४०. वत्या सूत्र द्रव्यमुख ५.८.१०.४१. १५. व पयायोधिगमस्त्र द्रव्यार्थिक २१. द्वादशारनय पत्र ६१. १९. द्विविष प्रमाणविमाय तप २७.२८. ट्रेप ४७.४८.४९. समोगुण देत यादी ५०. धर्फयुग घ छफैशाख सारियक पर्मसंन्यास १७.१८. पर्मपीस ३.९.१०.२९.४८ पापमान ३५. धर्मपिन्द्र २३. दिनाग २१. दिया कर श्री ३. दीघोपयोग ४६.५३. देव नन्दी ७० ज्ञान विन्दुपरिचयगत विशेषशदद सूची। धर्ममार्ग २७. निर्विकल्पक धर्मसमहणी ७.१०. निर्विकल्पकज्ञान धर्माधर्म १९.४३. निर्विकल्पकवोध ५३.५४. धारणा ३७.३८ ३९. | निर्विकल्पकसमाधि १८. धारावाही ज्ञान ३९. निश्चय द्वात्रिंशिका ६.७.२२. ध्रुवगतिज्ञान ४१. | नै यायिक ३५.३६.३९.४०.५१. | नराम्यदर्शन १८. न नैरात्मभावना ४९.५०. नन्दी नन्दी कार २४. नैरामभावनाका निरास ४२. नन्दी चूर्णी नैष्कर्म्य सिद्धि ५८. नन्दी टीका ५८. न्याय १३.१६.२३.३७.३८. नन्दी वृत्ति न्याय कुमुदचन्द्र नन्दी सून ३.४.२१.२४.२५.३९ ५९. न्याय दर्शन १४.३८. नय न्या य दीपिका ११.६४. न्या य विन्दु ३.३८. नय चक्र नयप्रदीप न्यायभा प्य नयभेद न्यायमीमासा न्याय विनिश्चय नयरहस्य नया मृत तरंगिणी २. न्याय विशारदत्व नयाश्रित न्यायवैशे पिक १८.१९.३८.४३.४४. नव्यन्याय ४०,५४. ४६.४७.४९. न्या य-बै शे पिक-वेदान्तदर्शन १५. नव्यन्यायशास्त्र ५.१२.२०. नाम नामकरणसंस्कार ..न्यायावतार ५.७.८.९.१०.२४- नामजात्यादि ५४.न्या या व तार टीका की टिप्पणी निक्षेप ११. म्या या व तारदीका टिप्पण नित्यत्व १५. प निदिध्यासन ५१.५क्ष घर ४०. ५५. पञ्चविघशान ३.४.८. निरामयश्रय चित्तसन्तति १८. पञ्चविधज्ञानवर्णन ११. निर्मन्यत्य २७.२८.१ पञ्चविधज्ञानविभाग नियुक्ति ५९००४.०५.३०.३०. पशुस प्रद ४. ३६.४१.४४.५६. पवसन्ध ४४. नियुचिकार ७. पालि पण १८. पद २६. १३. न्यायसूत्र नियमसार ज्ञानविन्दुपरिचयात विशेषशब्द सूची। '७१ पदच्छेद पदविग्रह पदार्थ पदार्थोपस्थिति परचित्तज्ञान परचित्तचिजानना परमात्मा परवैराग्य परार्थानुमान परिणतशास्त्रज्ञान परिपाकांश परीक्षामुख परोक्ष पर्याय पर्यायार्थिक पश्यन्ती पाताल पाताल योग सूप पारमार्थिक पारमार्थिकत्व पाली अभिधर्म पाठी या ड्मय पिटक पिच पित्तजन्य पुनर्जन्मवाद २६. पंचमान २६.२७. प्रकाशात्म यति २६.२७.५७. प्रकाशावरण ३७. प्रकृति १५.१४.६४. ४१. प्रशा ५.७.९.११.४४. ५२. प्रत्यक्षज्ञान १८. प्रत्यक्ष-परोक्षप्नमाण विभाग प्रत्यक्षानुभव ३४. प्रत्यवस्थान ३८. प्रथम कर्मप्रन्थ ४०. ५.७.४५. प्रभाकर २८. ५३. प्रभाबन्द्र १५. | प्रमाण ५.७.९.११.६४ ३७. प्रमाण परीक्षा १२.४०. ४१. प्रमाणप्रणाली ९. १९.४१. प्रमाण मीमांसा ५१.मगाणगी मां सामापा टिप्प पा ५१. प्रमाणलक्षण ९. ३९. प्रमाण चार्तिक १०.२९.४८. ३८. प्रमाण वि निश्चय ३२. प्रमाण समुशय ४८. प्रमाण संग्रह ८.९.११. ४७. प्रमाणों का समावेश ४७.प्रमाद ३१.३२.३३.३४. १३.१५.४४. प्रमा लक्षण १०. ३५. प्रमेय ३७.४२. ८.१०.१९.५५. | प्रवचन १४. प्रवृत्ति-निवृत्ति ४४. प्रशस्त पाद ४३. ११.प्रशस्तपाद भाष्य ७.२३.४१. ४७.५१. प्रशखि ६२. पूर्वधर पूज्यपाद पूर्ण पूर्णब्रह्म पूर्व मीमांसा গৃঙ্গী पौगलिक पौद्गलिक कर्मद्वन्य २०. प्रमुप्त १५. प्रसंख्यान ज्ञानमिन्दुपरिचयगत विशेषशब्द सूची। ५२.५३.५४. . १२. २४. वैसरी ६४. वैदिक ३१. वैदिक दर्शन २६.३४.४१. ३६.३८.४१. २६. वैशेमिक ७. ७.२३० वैशेपिक सूत्र मायु ४७. वेदान्त प्रक्रिया वार्षिक १०. वेदान्त मत घातिका दि १२. वेदान्त सार घासना विकृति विचार विच्छिन वैदिक परंपरा विदण्डा वैदिक मष वैविक शाखा विदेह मुक्ति १८. वैनायिकी विद्यानन्द १०.१२.२९.३७.४०. विधि-निषेध वैयक्तिक विपाकारम्मी आयुप १८. वैशे पिक दर्शन विप्रतिपति ५४.५८.५९. वियुक्त योगी १८. बोहपन वियुक्त योगी प्रत्यक्ष व्यक्ति विवरणाचार्य व्यञ्जनाक्षर विवेफख्याति ध्यञ्जनावमह विवेकमावना व्यवहारनय विशेषण व्याकरण महाभाष्य विशेषगवती ५६.५८.५९. व्याख्याशैली विशे पाव श्य कमा प्य ८.११.२२.३६. व्यापारांश २५.२६.४१.४२.४६.५६.५८.५९. व्यावहारिक विशेप्य विपय १६. व्योमशिर वृत्ति ६१. शक्ति ५९.६०.६१. शब्द वेद २८. शब्दप्रमाण वेदपथ ४५. शान्त रक्षित पेशाब ४६. शान्ति सूरि वेदाज्ञा २९, शानर भाष्य वेदान्त ११.१३.१४.१८.४७.५१. शाब्दबोध १२.५०. शास्त्र १६.१९.४५. ! शासवानोस गुपय ३७.३९. ३८. ५१.५२. ७.२३.४३.४४. ६४. व्योमवती ३५.३७.५१, पृद्धवादी वृद्धाचार्य १०० वेदान्त कल्पल ति का वेदान्त दर्शन २.
. . ३०. सत्यगवेपणा ५१. सदर्शन ज्ञानविन्दुपरिचयगत विशेषशब्द सूची। शुक्रोपचयजन्य ४७. श्वेताम्बरीय परंपरा ६२. शुकृध्यान • ४६.४७. श्वेताम्बरी य वाङ्मय शुद्धतार्किक प शुद्धद्रव्य ५३. पदसण्डागम ४. शुद्धद्रव्यनयादेश ५३.५४. पदव्य शुद्धद्रव्योपयोगरूप ५४. पट्स्थान शुभ चन्द्र २. | पदस्थानपतितत्त्व शून्यत्य ४९. पोडशक २९. शैलेशी स शंकराचार्य ८. संज्ञाक्षर शांकरवेदान्त ५०. सत्तागत 'भद्धानरूपदर्शन का ज्ञानसे अमेद ६४. श्रमणजीवन श्रमणपरंपरा सदानन्द १२. श्रवण ६४. श्रवण-गनन-निदिध्यासन सन्निकर्प सन्निकर्प भुत ४.८.९.२१.२२.३५.३७.४०. सन्म ति ६.७.१२.२२.५२.५५.५९.६०. सुतपर्चा ६१.६२.६३. मुतशानावरण समन्तभद्र समाधिजन्य धर्मद्वारा साश्य श्रुत घर सुतनिश्रित सम्पत्ति २३.२५. सम्यग्ज्ञान मुनिभित और अनुतनिश्रित सम्यग्दर्शन मति का प्रम मुखमय १८. भुवसन्धि ४३.४५.५७. मुतसामर्थ्य ४६.४६. मुति सुतिरत्पपास्य मुतिप्रमाण २३. सर्वार्थ सिद्धि ८.१०.२२.५५. भुतिस्मृति ५२. सविकसज्ञान चोपयोग २१.२५.३०. सविरसफनिर्णय साम्पर दिगम्बर ३२.३६. सविफलफयोष साम्पर दिगम्बरयाछम य २४. सन्दे पान इंटच्या ३४. श्रीधर २०. समग्दष्ठि २९. सयोगी-अयोगी गुणवान २१. सर्वज्ञ ३६. सर्वशरव १४.२१.४२.५३. सर्व यादी २८. सर्व शाम मुनि -1 । ३४. सांख्य . ७ सिद्धर्पि सिद्ध सेन -1 २५./ खितमात्य ३.५०. नेह मानविन्दुपरिषयगत विशेषशब्द सूची। साक्षात्कार ४३.४५.४५. संस्कार ३५. साधुजीवनकी अशक्यतामा प्रभ ३४. सस्कारात्मक साधुसह संहिता सामान्यनियम सहि वा पाठ सामूहिक १३.१४.१५.१९.२८.२९.३२. सार्वश्यजनक ४६. चारय का रिफा १७.१२. । सार्वश्य यादी ४३. सांस्य दर्शन सिद्धत्व १८. सांस्य-योग १५.२८.२३.४४.४६. १०. ४७.५० ६.७.१०.२२.२३.२५.४२. सिंहगणि ५२.५५.५८.५९.६०.६१.६२.६३. स्तुति कार ५९. सिख सेनगाणि स्त्री ६४. सिद्ध से नीय स्था नासूत्र । सिद्धहेम सिद्धान्त यिन्दु -४९० मुस १९. स्मरण सुरेश्वराचार्य स्मात सूकता ३१.३२.३३. | स्मृति ५.९.३४.३८. सूक्ष्मा : स्या वाफल्यूलता स्था द्वादरता कर सूधमा प्य ४३./खत:-परवस्त्व सूनशैली १०.खतस्त्व-परत प्रामाण्य ४०. सूत्रस्पर्शिकनियुक्त्यनुगम २५. स्वतःप्रामाण्य सूतरपी २५./खतरत्य-परतस्व सूर्य खरूपप्रतीष्टचिति ६४. सकेतज्ञान स्वरूपलाम संक्षेप शारीरक वार्तिक १६. स्वार्यश्रुत समनय - संघदास संज्ञा ५.९. हरिभद्र ३.१०.२७.२६.२७.३०.५१. ससाक्षर संतोरण हरिभद्रीय संपटिच्छन्न २७.२९.३१.३२३३.३५. संप्रज्ञात २८. | हिंसा अहिंसा २८.३४. संयम ३३./ हेतु विन्दु संशय तथा सम्भावना ३९. हेमचन्द्र संसार ४९. हेमपन्द्र मलधारी ५९ २६. T हठयोग 1 ३९. हिंसा संपादनमें उपयुक्त ग्रन्थों की सूची। - अद्धत०-भद्वैतसिद्धिः (निर्णयसागर प्रेस, यबई) यद्वैतरतरक्षण (निर्णयसागर प्रेस, यबई) अनगार-भनगारधर्मामृत (श्रीमाणिकचन्द दिनप्रन्यमाला, यम्बई) अभिघ०-अभिधर्मकोष (काशीविद्यापीठ) माचा०-आचारासूत्र (आगमोदयसमिति) आप्त० माप्तमी० भातमीमांसा (निर्णयसागर प्रेस, अबई) आप० भाय०नि० } आवश्यकनियुक्ति विशेषावश्यकभाष्यान्तर्गतमूल (श्रीयशोविजयग्रन्थमाला) भासं0-ऋग्वेदसंहिता उपदेशपद (श्रीमुक्तिकमनमोहनमाला, पडोदरा) उपदेशरहस्य (श्रीमनमुसमाई मगुमाई, ममदायाद) मोधनि०-मोघनियुक्ति (भागमोदयसमिति, मुरत) फन्दली-प्रशस्तपादभापीका (वितियानगर सिरीज, काशी) फर्म-गोम्मटसार-कर्मकाण्ड (श्रीरामचन्द्र शाखमारा, सम्यई) कर्मप्र०-कर्मप्रकृति (भीमुक्तायाई ज्ञानमदिर, भोई) काव्यप्र० काव्यप्रकार (पोम्मे सरव सिरीज) । पुसुमा० न्यायकुमुमाअली (चौरसम्बा सिरीन, काशी) पेनो०-केनोपनिषद गोमजी०-गोम्मटसार-जीवका (श्रीरामचन्द्र पासमाला, सम्पई) चतुशतक (विधमारसी-मन्धमारा, शान्तिनिकेतन) चिरमुखी (निर्णयसागर प्रेस, पवई) छान्दो०-दोग्योपनिषद् जैनतर्वमापा (सिंधी लेनमम्पमारा) मनसार जैनधर्मप्रसाररुममा-मारनगर, सत्यचि०-सायचिम्बामणि (फलकत्ता) तत्य०-योगदानमाम्पटीश-ताशारदी तत्वसं०-सार (गापा मोरि गिरी, परोग) सत्यसं० पं०-पापसमापजिगर तरपा तरपार्ष }यापासून हत्यार्यटी०-यापमा परीका-मिरसैनात तस्या सो तसो. }पार्थ सोडधार्मिक (मिर्णपपागर - वसंदी० मीटरटी-दीपिका-मोटी रीम तात्पर्य०-दापातिकमापीरा (नि.काशी) तिरी-तत्तिरीयोपनिषद दा० पृ-दरामग्रिगत दरा नि०-पानमटिनिति परामरसत्र-रिमीपर्गम " है संपादनमें उपयुक्त अन्थों की सूची । द्रव्यगुणपर्यायनो सस (यशोविजयोपाध्यायकृत) द्रव्यानुयोगतर्कणा (भोजसागरगणिकृत) द्वा-द्वानिशद्वात्रिंशिका (सिद्धसेनकृत) धम्मपद (पाली अन्य) धर्मपरीक्षा (यशोविजयजीकृत) नन्दी०-नन्दीसूत्र निश्चय-निक्षयद्वानिशिका नैफ-नष्कम्यसिद्धि (बोम्यै सस्कृत सिरीज) न्याय-न्यायसूत्र न्यायकु०-न्यायफुमुदचन्द (माणिकचन्द दि० अन्यमाला) न्यायकुसु०-न्यायकुसुमाञ्जली न्यायवि०-न्यायबिन्दु (चौखम्मा सिरीज, काशी) न्यायमंच-न्यायमक्षरी ( , न्यायमा० न्यायसूत्रवाम्स्यायनमाप्य (चौ० सि. काशी) न्यायवा०-न्यायवार्तिक (चोखम्पा सिरीज, काशी) न्यायवा० ता०-न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका पञ्च०-पञ्चसमह (मुक्ताबाई ज्ञानमदिर, भोई, पञ्चदशी पश्च० विय०-पचपादिकाविवरण पञ्चसं०-पञ्चसम (मुक्ताबाई ज्ञानमदिर, इभोई) पा०-पाणिनीयसूत्र पात० महा-पातअलमहाभाष्य पुरुषार्थ-पुरुषार्थसियुपाय (श्रीरामचन्द्र शासमाला) प्रधापना (भागमोदपसमिति) प्रमाणनय-प्रमाणनपतवालोकाटकार प्रमाणवाण-प्रमाणवातिक (पटना) प्र० मी० भा०-प्रमाणमीमांसा-भापाटिप्पण (सिंधी जैन प्रन्यमाला) प्रवचन--प्रवचनसार (श्रीराजचन्द्र शास्त्रमाला) प्रशस्त०-प्रशस्तपादमाप्य (विजियानगर सिरीज) प्रो०-प्रमोपनिषद् प्रामाण्यवग्दगादाधरी पृहत्०-पृश्यकल्प भाप्य (भारमानद समा, भावमगर हदा-पदारण्यकोपनिषद् पृहत्स्व०-यहरस्वधभूस्तोत्र (समन्तभद्रकृत) घृक्षवा० स०-पृहदारण्यकोपनिष-संबधवातिक (ना) योघिर०-बोधिनयावतार (एशियाटिक सोसायटी, कता) भग०-मगवतीस्त्र मायागीता भाचि०-माहचिन्तामणि भामती-मक्षासूत्रमाभ्यटीका मनिझमनिकाय (पाठी प्रय, संपादन में उपयुक्त ग्रन्थों की सूची। ७९ मध्यान्त०-मध्यान्तविभागसूत्रटीका महाभारत (कलका) माठर-सांख्यकारिका मारपृत्ति (ौर से फाशी) मीमांसाद-मीमांसादर्शन मुण्ड०-मुण्डकोपनिषद् मुक्ता०-न्यायसिधान्तमुक्तावली मूलमध्य०-मूलमध्यमस्कारिका (रसिया) यशो द्वा०-यशोविजयकृत द्वात्रिंशद्वानिशिका योगद०-योगदर्शन योगह-योगरटिसमुघय योगमाय (चौखम्बा सि० काशी) राजया-तावाधराजबार्तिक (मककृत) लौकिकन्या-लौकिकन्यापाजली - विनयपिटक (पाली अन्य) विव०प्र०-विवरणप्रमेयसंग्रह विशेपा०-विशेषावश्यकभाष्य (यसरे अन्यमाका) वेदान्तकo-वेदान्तकल्पलतिका (काशी) थैशे-वैशेषिकदर्शन वैशे० उ०-वैशेषिकसूत्रोपस्कार शाट्या०-शादयायनीयोपनिपद् शाङ्करभाष्य-श्वेताश्वतरोपनिषद्शाकरभाष्य शाबर-मीमांसादर्शनशावरमाष्य शास्त्रवा०-भाखवातासमुथय (दे०ला फंड) शिक्षा-दिक्षासमुच्चय श्रीभाष्य (रामानुजाचार्यकृत) श्लोक-मीमांसा श्लोकवार्तिक श्वेता-येताश्वतरोपनिषद् पोडशक-हरिभद्राचार्यकृत सन्मति०-सम्मतितर्कप्रकरण संघग्धवा-वृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यसंपन्धवार्तिक सर्यद०-सर्वदर्शनसङ्ग्रह (श्री अभ्यंकरशाखी, पूना) सर्वार्थव-तत्वार्थसूत्रसर्वार्थसिद्धिव्याख्या सागार-सागारधर्मामृत (माणिकचंद दि० मधमाला) सिद्धान्तविन्दु (मधुसूदनसरस्वती) सिद्धान्तलेश (चौ० सं० सिरीज) सुत्तनिपात (पाली टेक्स्ट) सूधक-सूत्रकृतासूत्र (भागमोदय) संक्षेपशा-संक्षेपशारीरक (चौखम्बा संक सिरीज) स्था-स्थानासून स्फुटार्था०-सुन्टाचामिधर्मकोपव्यापया (जापान) स्थाद्वादम०-स्वाद्वादमारी (शेने संस्कृत सिरीज) स्वादादर-स्थाद्वादरनाकार (पूना) ज्ञानविन्दुभकरणस्य विषयानुक्रमः। . १ > or ३ ४ ६ ७ १. सामान्यचर्चया ज्ञानस्य पीठिकानन्धः फेवलाख्यपूर्णप्रकाशनिरूपणम् मत्यादिचतुष्करूपमन्दप्रकाशनिरूपणम् चैतन्यस्य आवृतानायुतत्वे विवरणाचार्यमतस्य निरासः अज्ञानस्य जीवाश्रयत्वं ब्रह्मविषयत्व चेति वाचस्पतिमवस्य निरास: मन्दप्रकाशस्य क्षयोपशमभेदेन नानात्यसमर्थनम् प्रासङ्गिकी क्षयोपशमप्रक्रिया २. मति-शुतज्ञानचर्चा मतिज्ञानस्य लक्षणम् भुतनिभिताभुतनिभितमतिज्ञानयोलक्षणम् पदार्थादिरूपचतुर्विधवाक्यार्थज्ञानस्य श्रुतरूपैकदीर्घोपयोगत्यसमर्थनम् श्रुतज्ञानाभ्यन्तरस्य मतिविशेषस्य श्रुतत्वसमर्थनम् पूर्वगतगाथाया व्यायामाश्रित्य श्रुतलक्षणानुगमनम् चतुर्णामवमहादीना कार्यकारणत्यपरिष्कार. अवमह द्वेधा विभज्य तयोः परस्परं सबन्धविचारः प्रामाण्यज्ञप्ती ईहासामर्थ्यपरीक्षा प्रामाण्याप्रामाण्ययो स्वतस्त्र-परतस्त्वानेकान्ते मीमासकमतेन दूपणम् भीमासकीयस्य दूपणस्योद्धार अनेकान्तदृष्ट्या प्रामाण्याप्रामाण्ययोः स्वतस्त्व-परतस्त्यसमर्थनम् अवाहेहयोापाराशत्वमयाथस्य च फलाशत्वमितिप्रदर्शनम् धारणाया परिपाकाशत्वमपाथपार्थक्य च अन्यमतेन भुत्तलक्षणम् मतिश्रुतोपयोगयोर भिन्नत्यमिति सिद्धसेनीयमवस्य विशदीकरणम् ३. अवधिज्ञानचर्चा ४. मनापर्यायज्ञानवर्चा अवधिमन पर्यायज्ञानयोरभिन्नत्वसमर्थनम् ५, केलज्ञानचर्चा केवलसिद्धावनुमानोपन्यास केवले भावनाया. साक्षाद्धेतुत्वनिरासाय चर्चा योगजधर्मजस्वनिपेवेनावरणक्षयजत्वसिद्धिः १ १० १० - ११ १३ १६ १७ १८ १८ १९-२३ १९ २७ २१ २२ २३-३३ २३ २४ २६ २९ ३१ ३३ ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य विषयानुक्रमः । रागादेः केवलज्ञानावारकत्वसमर्थनम् रागादेः कर्मजत्वसिद्धये कफादिजत्वस्य निरासः नैरात्म्यभावनानिरासाय क्षणभङ्गे मिथ्यात्वोक्तिः ६. ब्रह्मज्ञानसमीक्षा असण्डब्रह्मज्ञानपरफमधुसूदनमतनिरासः त्रिविधाज्ञानशक्तिनियुत्तिप्रक्रियायाः निरासः ब्रह्मज्ञानं पुनर्निरस्य सिद्धसेनोक्त्योपसंहारः प्रझाकारायाः ब्रह्मविषयायाश्च वृत्तेनिस्सारत्वोक्तिः वृत्तेस्तत्कारणाज्ञानस्य च नाशासभयकथनम् श्रुतिभ्य एप जैनेष्टकर्मवादब्रह्मभावसमर्थनम् निर्विकल्पघोघे शुद्धद्रव्यनयादेशत्वोक्तिः सविकल्पाविकल्पयोरनेकान्तस्य समर्थनम् श्रुत्येव ब्रह्मवोधस्य शाब्दत्ववन्मानसत्वोक्तिः ७. केवलज्ञान-दर्शनयोर्मेदाभेदचर्चा छाद्मस्थिकज्ञानदर्शनयोरेव क्रमवर्तित्वम् येवलज्ञान-दर्शनयोः क्रमवादस्य सण्डनम् येवलशान-दर्शनयोर्योगपद्येऽनुमानम् सर्व ज्ञान-दर्शनयोभिन्नकालत्वस्य निरासः केवलज्ञान-दर्शनयोः कमवादे आगमविरोधः प्रन्थकताऽभेदपक्षस्योपन्यासः अभेदपक्षे एव सर्वशवासंभवस्य समर्थनम् अव्यक्तदर्शनस्स फेवलिन्यसंभवोपदर्शनम्, अमेदपक्षादन्यन्न सात-इष्टभापित्याभाव: समसंख्यफविपयक्त्वेनापि केवलयोरेक्यम् फ्रमवादितागमविरोधादिपरिहारस्य दूपणम् आवरणक्षयजत्यादिना फेवलज्ञान-दर्शनयोरक्यम् अभेदपक्षे आगमविरोधपरिहार: फेयलज्ञान-फेवलदर्शनरूपनिर्देशभेदेऽप्यैक्यम् निर्देशभेदेनेव फयधित्तयोरनेस्य नान्यथा मत्युपयोगवर फेवलोपयोगस्य द्विरुपत्यमित्येरदेशिन: एपदेशिनेय ज्ञान दर्शनयोः प्रमकवभेदनियसः एकदेशीयमतस्य निरासा दर्शनपदस्य परिभापणम् मनःपर्याये दर्शनत्वस्यातिप्रसाभारः ३८ ४१ ४२ ४२ ४४ ४४ ४५ 11
४२
ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य विषयानुक्रमः।
४५
४६
४७
४८
अस्पृष्याविषयकज्ञानादर्शनस्यापृथक्त्वम्
श्रुतज्ञानस्य दर्शनत्वाभायः
अवधिज्ञानमेवावधिदर्शनम्
एकस्यैव केवलोपयोगस्य यात्मकत्यम्
समयान्तरोत्पादोक्तिः परतीधिकाभिप्राया
सचिरूप दर्शनमपि सम्यग्ज्ञानमेव
सम्यग्दर्शनस्य विशिष्टज्ञानत्यम्
८. ग्रन्थकृतप्रशस्तिः
९. ज्ञानबिन्दुप्रकरणस्य संपादककृतटिप्पणानि
१०. शानबिन्दुप्रकरणस्य परिशिष्टानि
१. शामविन्दुगताना पारिभाषिक शब्दाना सूची
२. ज्ञानविन्दुगताना प्रन्थ-ग्रन्थकारादिविशेषनाम्ना सूची
३. मानयिन्दुगताना न्यायाना सूची
१. शानबिन्दुगताना अवतरणाना सूची
५. ज्ञानबिन्दुटिप्पणगताना पारिभाषिकसाब्दाना सूची
६. ज्ञानबिन्दुटिप्पणगताना विशेषनाना सूची
११. शुद्धि-वृद्धिपत्रकम्
५१-११७
११८-१३५
११८
१२७
१२८
१२९
१३४
आमदछोविजयपध्याय ज्ञानविन्दुप्रकरणम् न्यायविशारद-न्यायाचार्य- श्रीमद्यशोविजयोपाध्यायविरचितं ज्ञानबिन्दुप्रकरणम् । ऐन्द्रस्तोमनतं नत्वा वीरं तत्त्वार्थदेशिनम् । ज्ञानविन्दुः श्रुताम्भोधेः सम्यगुद्धियते मया ॥ १॥ * [१. सामान्यचर्चया ज्ञानस्य पीठिकावन्धः।] फेवलाख्यपूर्णप्रकाशनिरूपणम् - ६१. तत्र धानं तावदात्मनः स्वपरावभासकः असाधारणो गुणः । स च अभ्रपट-। लविनिर्मुक्तस्य भासत इय निरस्तसमस्तावरणस जीवस्य समायभूतः केवलज्ञानव्यपदेशं लमते । तदाहुराचार्या:- "फेयलनाणमपंतं खीवसरुवं तयं निरापरणं ।" इति । मत्यादिचतुप्फरूपमन्दमफाशनिरूपणम् - ६२. तं च समारं यद्यपि सर्वपाति केवलनानापरणं कात्रानेय आवरीतुं न्याप्रियते,। तथापि नस्य अनन्ततमो भागो नित्यानात एयापतिष्ठते, तथाखामाव्यात्- "स'- जीवाणं लिय गं अपम्परस्स अनन्ततमो भागो णिपुग्धाडिलो चिटइ । सोवि व जब भाय- रिजा, तेणं जीयो सजीवचणं पाविजा ।" [नन्दी० ए० ४२ ] इति पारमर्पप्रामाण्यात् । अयं प स्वभारः केवलज्ञानावरणातस्स जीनस धनपटलच्छन्नस खेखि मन्दप्रकाश इत्युच्यते। ३. ता हेतुः फेरलतानावरणमेव । केवल मानव्याघनानन्यन्याप्पजातिविशेपाय- नियने नतुत्यस मानार्थयात् । अत एव न मतिज्ञानापरणधपादिनापि मतिमानाथु- त्पादनप्रमाः । मन एव चास विमारगुणवमिति प्रसिदिः । ४. स्पष्टप्रकाशनियन्पर्क मन्दप्रकाशनान्यमनुन्कटे भागधारने घनादान रएम्, न उम्टे पुज्यादापिनि फयमममिति येत्। न, पाधारणे उत्कटे, उमपस दमनात् । अगएर अम- "गति मेपसमुदर होति पमा पंदागनं ।" [नन्दी० सू०१२] ॥
२ . - ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । इत्येवं दृष्टान्तितं पारमर्षे । अत्यावृतेऽपि चन्द्रसूर्यादौ दिनरजनीविभागहेत्वल्पप्रका- शवत् जीवेऽपि अन्यव्यावर्तकचैतन्यमानाविर्भाव आवश्यक इति परमार्थः । एकर कथं आवृतानातत्वमिति तु अर्पितद्रव्यपर्यायात्मना भेदामेदवादेन निर्लोठनीयम् । चैतन्यस्य आवृतानावृतत्वे विवरणाचार्यमतस्य निरास:- ६५. ये तु 'चिन्मानाश्रय-विषयमज्ञानम्' इति विवरणाचार्यमताश्रयिणो वेदान्तिनस्तेषां एकान्तादिनां महत्यनुपपत्तिरेव, अज्ञानाश्रयत्वेन अनावृतं चैतन्यं यत् तदेव तद्विपय- तयाऽऽवृतमिति विरोधात् । न च 'असण्डत्वादि अज्ञानविषयः, चैतन्यं तु आश्रयः' इत्य- विरोधा; असण्डत्वादेः चिद्रूपत्वे भासमानस्य आवृतत्वायोगात्, अचिद्रूपत्वे च जडे आवरणायोगात् । कल्पितभेदेन असण्डत्वादि विपय इति चेत् । न, भिन्नावरणे चैतन्या- 1" नावरणात् । परमार्थतो नास्त्येव आवरणं चैतन्ये, कल्पितं तु शुक्तौ रजतमिव तत् तत्र अविरुद्धम् । तेनैव च चित्चासण्डत्वादिभेदकल्पना- 'चैतन्यं स्फरति न असण्डत्वादि'. इत्येवरुपाधीयमाना' न विरुद्धेति चेत् न, कल्पितेन रजतेन रजतकार्यवत् कल्पि- तेनावरणेन' आवरणकार्यायोगात् । 'अहं मां न जानामि' इत्यनुभव एव कर्मत्वाशे आव- रणविपयकः कल्पितस्यापि तस्य कार्यकारित्वमाचष्टे, अज्ञानरूपक्रियाजन्यस अतिशयस्य 15 आवरणरूपस्यैव प्रकृते कर्मत्वात्मकत्वात् । अत एव अस्स साक्षिप्रत्यक्षत्वेन स्वगोचरम- माणापेक्षया न निवृत्तिप्रसङ्ग इति चेत्न, 'मां न जानामि' इत्यस्य विशेषज्ञानाभाववि- पयत्वात् , अन्यथा ‘मा जानामि' इत्यनेन विरोधात् । दृष्टश्च इत्थम् 'न किमपि जानामि' इत्यादिः मध्यस्थानां प्रयोगः । किञ्च, विशिष्टाविशिष्टयो। मेदामेदाभ्युपगम विना असण्डत्यादिविशिष्टचैतन्यज्ञानेन विशिष्टावरणनिवृत्तावपि शुद्धचैतन्याप्रकाशप्रसङ्गः, " विशिष्टस्य कल्पितत्वात् , अविशिष्टस्य च अननुभवात् । महायाफ्यस्य निर्धर्मकनाविपयत्वं च अग्रे निलोंठयिष्यामः । अज्ञानस्य जीवाश्रयत्वं ब्रह्मविपयत्वं चेति याचस्पतिमतस्य निरास:- ६६. एतेन 'जीवाश्रयं ब्रह्माविषयं च अज्ञानम्' इति वाचस्पतिमिश्राम्युपगमोऽपि निरस्तः, जीरब्रह्मणोरपि कल्पितमेदत्वात् । व्यावहारिकमेदेऽपि जीरनिष्ठाऽविद्यया नत्रय प्रपश्चोत्पत्तिप्रमगात् । न च 'अहङ्कारादिनपश्चोत्पत्तिः तत्र इष्टय, आकाशादिप्रपञ्चोप- चिस्तु विषयपक्षपातिन्या अपियाया ईश्वरें सत्वेन तनय युक्ता' इत्यपि साम्प्रतम् । असावनक्षण एप एतन्मते ईश्वरत्वेऽपि अनावशक्ते रजतोपादानत्वात् तस आमाशादिन- पञ्चोपादानत्वाभिधानासम्मना । रजतस्थले हि 'इदमंशावच्छेदेन रजतामानमिदमंशाप- च्छेदेन रजतोत्पादयम्' इति त्वया सप्तम्, शुज्यमानं तु अदूरविप्ररण तया । प्रकृते तु D शितनानापरणेन मु। ४ पेक्षया नाचित्र निमापिय गु। ८ । २ पीप अराप्यमान्म भ। ५विशेषताप। टिहान मय। मारमपमु।
१. सामान्यचर्चया ज्ञानस पीठिकावन्धः । 5 ब्रह्माणि अपच्छेदासम्भवात् न किभिदेतत् । अवच्छेदानियमेन हेतुत्यै च अहङ्कारादेरपि ईश्वरे उत्पत्तिप्रसङ्गादिति किमतिप्रसङ्गेन ? । तस्मात् अनेकान्तवादाश्रयादेव' केवलज्ञाना- वरणेन आवृतोऽपि अनन्ततमभागापशिष्टोऽजायत एव ज्ञानखमायः सामान्यत एकोऽपि अनन्तपर्यायकिर्मीरितमूर्तिः मन्दप्रकाशनामधेयो नानुपपन्नः । मन्दप्रकाशस्य क्षयोपशमभेदेन नानात्वसमर्थनम् - ७. स च अपान्तरालावस्थितमतिज्ञानाचावरणक्षयोपशमभेदसम्पादितं नानात्वं भजते, घनपटलाच्छन्नरयेः मन्दप्रकाश इब अन्तरालस्थकटकुट्याधाचरणविवरप्रवेशात् । इत्थं च-जन्मादिपर्यायवत् आत्मखमावत्वेऽपि मतिज्ञानादिरूपमन्दप्रकाशस उपाथिभेदस- म्पादितसत्ताकत्वेन उपाधिविगमे तद्विगमसम्भवात् न कैवल्यस्वभावानुपपत्तिः- इति महाभाष्यकारः । अत एव द्वितीयापूर्वकरणे ताचिकधर्मसन्यासलामे क्षायोपशमिकाः ।। क्षमादिधर्मा अपि अपगच्छन्तीति तत्र तत्र हरिभद्राचार्यैः निरूपितम् । निरूपितं च योगयत्नकर्मनिर्जरणहेतुफलसम्बन्धनियतसत्ताकस्स क्षायिकस्यापि चारित्रधर्मस मुक्तावन- यस्थानम् । न च वक्तव्यम्-'केवलज्ञानावरणेन बलीयसा आवरीतुमशक्यस अनन्तत- मभागस्य दुर्बलेन मतिज्ञानावरणादिना न आचरणसम्भवः' इति कर्मणः स्वापार्याऽऽवारक- तायां सर्वघातिरसस्पर्धकोदयस्यैव बलत्वात् , तस्य च मतिज्ञानावरणादिप्रकृतिप्वपि । अविशिष्टत्वात् । मासगिकी क्षयोपशमप्रक्रिया- F८. कथं तर्हि क्षयोपशम इति चेत् । अत्रेयं अर्हन्मतोपनिपढेदिनां प्रक्रिया-इह हि कर्मणां प्रत्येक अनन्तानन्तानि रसस्पर्धकानि भवन्ति । तत्र केवलज्ञानावरणकेवलदर्श- नापरणाऽऽद्यद्वादशकपायमिथ्यात्वनिद्रालक्षणानां विंशतः प्रकृतीनां सर्वघातिनीनां सर्वा- ण्यपि रसस्पर्धकानि सर्वपातीन्येव भवन्ति । उक्तशेपाणां पञ्चविंशतिघातिप्रकृतीनां देश- घातिनीनां रसस्पर्धकानि यानि चतु:स्थानकानि यानि च त्रिस्पानकानि तानि सर्वपाती- न्येव । द्विस्थानकानि तु कानिचित् सर्वधातीनि कानिचिच देशघातीनि । एकस्थानकानि तु सर्वाण्यपि देशघातीन्येव । तत्र ज्ञानावरणचतुष्कदर्शनावरणत्रयसंज्वलनचतुष्कान्तरा- यपश्चकपुंवेदलक्षणानां सप्तदशप्रकृतीनां एकद्वित्रिचतुःस्थानकरसा यन्धमधिकृत्य प्राप्यन्ते, श्रेणिप्रतिपत्तेरागासां द्विस्थानकस्य निस्थानकस चतुःस्थानकस्य वा रसस बन्धात्, थेणिप्रतिपत्तौ तु अनिवृत्तिवादराद्धायाः संख्येयेषु भागेषु गतेषु अत्यन्तविशुद्धाध्यव- सायेन अशुभत्वात आसां एकसानकस्यैव रसस्य बन्धात् । शेपास्तु शुमा अशुभा वा बन्धमधिकृत्य द्विसानकरसाखिसानकरसायतुःस्थानकरसाश्च प्राप्यन्ते, न कदाचनापि एकस्थानफरसाः । यत उक्तसप्तदशच्यतिरिक्तानां हास्याद्यानां अशुभप्रकृतीनां एक- सानफरसबन्धयोग्या शुद्धिः अपूर्वकरणप्रमत्ताप्रमत्तानां भवत्येव न । यदा तु एफस्थान- 25 १ वादाश्रयणेन केदत त। २ पर्यायनि-मु, पर्यायां कि । ३ भाष्यकारायः त। ४ चारित्रमानस मासा त। ५वन्यमाश्रिय मु. ६ स्थानस्यैव मामात मु।
४ ज्ञानपिन्दुप्रकरणम् । फरसबन्धयोग्या परमप्रकर्पप्राप्ता शुद्धिः अनिवृत्तिवादाद्धायाः संख्येयेभ्यो भागेभ्यः परतो जायते, तदा बन्धमेव न ता आयान्तीति । न च 'यथा श्रेण्यारोहे अनिरत्ति- बादराद्धायाः संख्येयेषु भागेषु गतेषु परतोऽतिविशुद्धत्वात् मतिज्ञानावरंगादीनां एक- स्थानकरसरन्धा, तथा वपकण्यारोहे सूक्ष्मसम्परायस्य चरमद्विचरमादिसमयेषु वर्त- मानस्य अतीवविशुद्धत्वात् केवलद्विकस्स सम्भवद्वन्धस्स एकस्थानकरसबन्धः कथं न भवति' इति शङ्कनीयम् । स्वल्पस्यापि केवलद्विकरसस्स सर्वघातित्वात् । सर्वघातिनां च जघन्यपदेऽपि द्विस्थानकरसव सम्भवात् । शुभानामपि प्रकृतीनां अत्यन्तशुद्धौ वर्त- मानश्चतु:स्थानकमेव रसं वभाति । ततो मन्दमन्दतरविशुद्धौ तु त्रिस्थानकं द्विस्थानकंचा। संश्लेशादायां वर्तमानस्तु शुभप्रकृतीरेव न बनातीति कुतः तद्गतरसस्थानकचिन्ता ।। " यास्तु अतिसंक्लिष्टे मिथ्यादृष्टौ नरकगतिप्रायोग्या क्रियतैजसायाः शुभप्रकृतयो बन्ध- मायान्ति, तासामपि तथा सामाव्यात् जघन्यतोऽपि द्विरसानक एव रसो बन्धमायाति नकस्थानक इति ध्येयम् । ननु उत्कृष्टस्थितिमात्रं संक्लेशोत्कर्षेण भवति, ततो थैरेव' अध्यवसायैः शुभप्रकृतीनां उत्कृष्टा स्थितिर्भवति तैरेव एकस्थानकोऽपि रसः किंन स्थादिति चेत्, उच्यते-इह हि प्रथमस्थितेरारभ्य समयख्या असंख्येयाः स्थितिविशेषा 1 भवन्ति । एफैकसां च स्थिती असंख्येया रसस्पर्धकसंघातविशेषाः । तत उत्कृपस्थिती वध्यमानायां प्रतिस्थितिविशेष असंख्येया ये रसस्पर्धकसंघातविशेपास्ते तापन्तो द्विस्थान- करसस्यैव घटन्ते, न एकस्थानकखेति न शुभप्रकृतीनां उत्कृएस्थितिबन्धेऽपि एकस्थान- करसबन्धः । उक्तंच- "उकोसठिई अज्झवसाणेहिं एकठाणिओ होइ । सुमिआण तं नजं ठिइमसंखगुणिआ उ अणुमागा ॥" [पंच० वा० ३ गा० ५४ ] इति । ६९. एवं स्थिते देशधातिना अवधिज्ञानावरणादीनां सर्वघातिरसस्पर्धकेषु विशुद्धा- ध्यवसायतो देशघातितया परिणमनेन निहतेपु, देशघातिरसस्पर्धकेषु च अतिरिनग्धेषु अल्परसीकृतेषु, तदन्तर्गतकतिपयरसस्पर्धकमागस उदयायलिकाप्रविष्टस्य क्षये, शेपस व विपाकोदयविष्कम्भलक्षणे उपशमै, जीरस अवधिमनःपर्यायज्ञानचक्षुर्दर्शनादयो - गुणाः क्षायोपशमिकाः प्रादुर्भवन्ति । तदुक्तम्- "णिहएसु सघाइरसेसु फड्डेसु देसमाईणं । जीवस्स गुणा जायंति मोहीमणचक्खुमाईआ ।" [पंच० दा० ३ गा० ३०] निहतेषु देशघातितया परिणमितेषु । तदा आधिज्ञानावरमादीनां कतिपयदेशपाति- रसस्पर्धकक्षयोपशमात् कतिपयदेशपातिरसस्पर्षकानां चोदयात् क्षयोपशमानुविध औद- । यिको मावः प्रवर्तते । अत एव उदीयमानशिक्षयोपशमवृद्धया यर्धमानापधिज्ञानो. पपत्तिः । यदा च अवधिज्ञानावरणादीनां सर्वपातीनि रसस्पर्धकानि विपाकोदयमागतानि भवन्ति, तदा तद्विपय औदायिको भावः फेवला परतते । फेरलं आधिज्ञानापरणीय- सर्वधातिरसस्पर्धकानां देशपातितया परिणामः कदाचिद् विशिष्टगुणप्रतिपल्या कदा- । मनु त। पाय मु। ७ ५ १. सामान्यचर्चया ज्ञानस्य पीठिकावन्धः। चिम तामन्तरेणैव स्थात्, भवप्रत्ययगुणप्रत्ययभेदेन तस्य द्वैविध्योपदर्शनात् । मन:- पर्यायज्ञानावरणीयस्स तु विशिष्टसंयमाप्रमादादिप्रतिपत्तावेव, तथास्वभावानामेव बन्ध- काले तेषां बन्धनात् । चक्षुर्दर्शनावरणादेरपि तत्तदिन्द्रियपर्यास्यादिघटितसामग्र्या तथापरिणामः । मतिश्रुतावरणाञ्चक्षुर्दर्शनावरणान्तरायप्रकृतीनां तु सदैव देशघातिना- मेव रसस्पर्धकानामुदयो न सर्वघातिनाम्, ततः सदैव' तासां औदयिकक्षायोपशमिको । भावी संमिश्री प्राप्येते, न केवल औदयिक इति उक्तं पञ्चसद्गृहमूलटीकायाम् । एतच्च तासां सर्वघातिरसस्पर्धकानि येन तेनाध्ययसायेन देशघातीनि कतुं शक्यन्ते इत्यम्यु- पगमे सति उपपद्यते' अन्यथा बन्धोपनीतानां मतिज्ञानावरणादिदेशघातिरसस्पर्धकानां अनिवृत्तियादराद्धायाः संख्येयेषु भागेषु गतेप्येव सम्भवात् तदर्वाग् मतिज्ञानाधभाव- प्रसङ्गः, तदभावे च तदललभ्यतदवस्थालाभानुपपत्तिरिति अन्योयाश्रयापातेन मतिज्ञा- ।। नादीनां मूलत एव अभावप्रसङ्गात् । एवं मतिश्रुताज्ञानाचक्षुर्दर्शनादीनामपि क्षायोप- शमिकत्वेन भणनात् सर्वघातिरसस्पर्धकोदये तदलाभात् देशवातिरसस्पर्धकानां च अर्वा. गबन्धात् अध्यवसायमात्रेण सर्वघातिनो देशघातित्यपरिणामानभ्युपगमे सर्वजीयानां तल्लाभानुपपत्तिरिति भावनीयम् । ६१०. ननु यदि येन तेनाध्यवसायेन उक्तरसस्पर्धकानां सर्वघातिनां देशघातितया ॥ परिणामः तदा अग्दिशायां तद्वन्ध एव किं प्रयोजनमिति चेत् । तत् कि 'प्रयोजनक्षति- मिया सामग्री कार्य नार्जयति' इति वक्तुमध्यवसितोऽसि १ । एवं हि पूर्णे प्रयोजने दृढदण्डनुनं चक्रं न भ्राम्येत । तस्मात् प्रकृते हेतुसमाजादेव सर्वघातिरसस्पर्धकबन्धी- पयिकाध्यवसायेन तद्वन्धे तत्तध्यवसायेन सर्वदा तद्देशघातित्वपरिणामे च वाधकाभावः। ११. तदेवं ज्ञानावरणदर्शनावरणान्तरायाणां विपाकोदयेऽपि क्षयोपशमोऽविरुद्ध : इति स्थितम् । मोहनीयस्य तु मिथ्यात्वानन्तानुबन्ध्यादिप्रकृतीनां प्रदेशोदये क्षायोपश- मिको भायोऽविरुद्धा, न विपाकोदये, तासां सर्वघातिनीत्वेन तद्रसस्पर्धकस्य तथावि- धाध्यवसायेनापि देशपातितया परिणमयितुमशक्यत्वात् , स्सस्स देशपातितया परि- णामे तादात्म्येन देशघातिन्या हेतुत्वकल्पनात् । विपाकोदयविष्कम्भणं तु तासु सर्व- पातिरसस्पर्धकानां क्षायोपशमिकसम्यक्त्यादिलब्ध्यभिधायकसिद्धान्तरलेन क्षयोपश-15 मान्यथानुपपत्त्यैत्र तथाविधाध्ययसायेन फरपनीपम् । केवलज्ञानकेवलदर्शनापरणयोस्तु विपाकोदयविष्कम्भायोग्यत्वे स्वभाव एव शरणमिति प्राञ्चः । हेत्वभावादेव तदभाव- स्तद्धेतुत्वेन कल्प्यमानेऽध्ययसाये तत्क्षयहेतुत्वकल्पनाया एयौचित्यादिति तु युक्तम् । तस्मात् मिथ्यात्वादिप्रकृतीनां विपाकोदये न क्षयोपशमसम्भवः किं तु प्रदेशोदये । १२. न च सर्वघातिरसस्पर्धकप्रदेशा अपि सर्वस्वधात्यगुणयातनखमाया इति । तत्प्रदेशोदयेऽपि कथं क्षायोपशमिकमावसम्भव ? इति वाच्यम् । तेपां सर्वघातिरस- स्पर्धकप्रदेशानां अध्ययसायविशेपेण मनाग्मन्दानुभावीयतविरलवेधमानदेशपातिरस- स्पर्धन्तामवेशितानां यथास्थितसवलप्रकटनासमर्थत्वात् । १ सर्वदैव त। परदे नाम्पया त। ३ वस्यालाम इ 1 ४ सकेनना मु।
६ ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । १३. मिथ्यात्याऽऽद्यद्वादशरुपापरहितानां शेपमोहनीयप्रकृतीनां तु मदेशोदये विपाकोदये या क्षयोपशमोऽविरुद्धः, तामा देशघातिनीलात् । तदीयसपातिरसस देश- पातिलपरिणामे हेतुः चारित्रानुगतोऽभ्यवसायविशेष एव द्रष्टव्यः । परं ता प्रकृतयोs. भुवोदया इति तद्विपाकोदयाभाये क्षायोपशमिकभावै विमृम्भमाणे, प्रदेशोदयरत्योऽपि न : ता मनागपि देशयातिन्यः। विपाकोदये तु' प्रवर्तमाने क्षापोपशमिरामारसम्म मनाम्मा- लिन्यकारित्यार' देशपातिन्यस्ता भगन्तीति संक्षेपः । विस्तरार्थिना तु मत्लवकर्मप्रकृति- विवरणादिविशेपग्रन्या अवलोकनीयाः उकाक्षयोपशमप्रक्रिया। [२. मति-श्रुतज्ञानचर्चा 1] ११४. इत्थं च मघातिरमस्पर्षकरन्मतिज्ञानामरणादिक्षयोपशमजनितं मतिश्रुतारधि- मनःपर्यायमेदार चतुर्विधं क्षायोपशमिकं शानम् , पञ्चमं च क्षायिकं केवलमानमिति पश्च प्रकारा ज्ञानस्य। मतिज्ञानस्य लक्षणम् - ६१५. तर, मतिजानत्वं श्रुताननुसार्यनतिशयितज्ञानत्यम् , अवग्रहादिकमयदुपयोगज- न्यमानत्वं वा । अबध्यादिकमतिमयिनमेर । श्रुतं तु श्रुतानुमानि न तयोरतिन्याप्तिः । श्रुतानुसारित्वं च धारणात्मकपदपदार्थमम्बन्धप्रतिमन्धानजन्यमानत्यम् । तेन न सपि- कल्पम्जानमामग्रीमात्रप्रपोज्यपदविपयताशालिनीहापायधारणात्मक मतिजानेऽन्यामिः- ईहादिमतिनानमैदस श्रुतज्ञानस च मातरत्याविशेपेऽपि । 'अपं घटः' इत्यपायोचरम् 'अयं घटनामो न या' इति संमयादर्शना तचनासोऽप्यपायेन ग्रहमान वद्धारणोपयोगे 'इदं पदमस पाचरम्', 'असमर्थ एतरपदस्य पान्यः' इति पदपदाधसम्बन्पग्रहम्यापि धौव्येण तअनिनथुनगानसंग युतानुमारिवल्पपस्थितेः । अन एप धारमात्वेन श्रुतहेतुत्वात्-"मइपुलं गुर्भ।" [नन्दी० २१] इत्यनेन युनत्वापदेन मतिपूर्वत्य- विधिः । "न मई मुमपुलिया।" [नन्दी० २५] इत्यनेन च मतित्वमामानापिर पेन शुतपूर्वन्वनियोमिहिनः सङ्गन्छने । श्रुतनिधितायुतनिधितमनिशानपोर्लक्षणम् - ११६. कथं तहि गुननिधितायुननिधिनभेदन मनिमानविण्यामिपानमिति मेन। उच्यते-अगमानाकारयुनसानातिगमनावरोधगमानरालीनो गनि धुनोपयोगामार फालीन भुननिधिनपादादिननु दम् । उनगणनायोघो घारगादासपोरसन्पने, युनोपयोगामारय मनिमानगामग्रीसम्पादनाप, उन गमनारोगगने मुमानोरमोगा- साहवानरापः, मतिमानमामापा: युगमा पनिरमरप्रीशाकामानापम *स उपजफरगन् । मनिशानजन्पम्मरणय मनिसानसान गुमानजन्य मागमा त। मुERI TTRI ५. गुरु'ren'। ॥ " . 4 ख . 15 २. मतिश्रुतज्ञानचर्चा। श्रुतज्ञानमध्य एवं परिगणनीयम् । उक्तवासनानवोधासमानकालीनं च मतिज्ञानं औत्पत्तिस्यादिचतुर्भेदमश्रुतनिश्रितमित्यभिप्रायेण द्विधाविभागे दोपाभावः । तदिदमाह महाभाष्यकार: "पुद्धिं सुअपरिकम्मियमइस्स ज संपयं सुआई। तं णिस्सियमियरं पुण अणिस्सिों मइचउक तं ॥" [विशेषा० गा० १६९ ] इति । ६ १७. अपूर्वचैत्रादिव्यक्तियुद्धौ त्योत्पत्तिकीत्वमेव आश्रयणीयम् , ऐन्द्रियकश्रुतज्ञान- सामान्ये धारणात्वेन, तदिन्द्रियजन्यथुते तदिन्द्रियजन्यधारणात्वेनैव वा हेतुत्वात् , प्रागनुपलब्धेऽर्थे श्रुतज्ञानाहितवासनाप्रबोधाभावेन श्रुतनिश्रितज्ञानासम्भवात् । धारणायाः श्रुतहेतुत्व एव च भतिश्रुतयोः लब्धियोगपद्येऽपि उपयोगक्रमः सङ्गच्छते । प्रागु- पलब्धार्थस चोपलम्भे धारणाहितश्रुतज्ञानाहितवासनाप्रबोधान्वयात् श्रुतनिश्रितत्वमा- वश्यकम् । १८. धारणादिरहितानामैकेन्द्रियादीनां तु आहारादिसंज्ञान्यथानुपपत्त्या अन्तर्जल्पा- का विवक्षितार्थवाचकॅशब्दसंस्पृष्टार्थज्ञानरूपं श्रुतज्ञानं क्षयोपशममात्रजनितं जात्यन्तरमेव । १९. आप्तोक्तसशब्दस्य ऊहाख्यत्रमाणेन पदपदार्धशक्तिग्रहानन्तरमाकाइक्षाज्ञाना- दिसाचिव्येन जायमानं तु ज्ञानं स्पष्टधारणाप्रायमेव । पदार्थादिरूपचतुर्विधवाक्यार्थज्ञानस्य श्रुतरूपैकदीर्घोपयोगत्वसमर्थनम् - २०. शाब्दयोधपरिकरीभूतथ यावान् प्रमाणान्तरोत्थापितोऽपि योधः सोऽपि सर्वः श्रुतमेव । ३२१, अत एव पदार्थवाक्यार्थमहावाक्याथैदम्पर्थमेदेन चतुर्विधवाक्यार्थज्ञाने ऐद- म्पर्थिनिश्चयपर्यन्तं श्रुवोपयोगव्यापारात् सर्वत्र श्रुतत्वमेव इत्यभियुक्तैरुक्तमुपदेशपदादौ । ॥ तन्न-"सब्वे पाणा सव्वे भूआ ण हतन्वा ।" इत्यादी यथाश्रुतमात्रप्रतीतिः पदार्थयोधः । एवं सति हिंसात्यावच्छेदेन अनिष्टसाधनत्वप्रतीतआहारविहारदेवार्चनादिकमपि प्राणो- पघातहेतुत्वेन हिंसारूपत्वात् अकर्तव्यं स्यादिति याक्यार्थबोधः । यतनया क्रियमाणा आहारविहारादिक्रिया न पापसाधनानि, चित्तशुद्धिफलत्वात् । अयतनया क्रियमाणं तु सर्व हिंसान्तर्भावात् पापसाधनमेवेति महावाक्यार्थयोधः । 'आज्ञैव धर्मे सारः' इत्यपवाद- स्थलेपि गीवार्थयतनाकृतयोगिकारणपदैः निषिद्धसाप्यदुष्टत्वम् , विहितक्रियामाने च स्वरूपहिंसासम्भवेऽपि अनुषन्धहिंसाया अभावात् न दोपलेशस्थापि अकाश इद- पर्यार्थबोधः। ६२२. एतेषु सर्वेषु एफदीपोपयोगच्यापारान् न थुतान्यज्ञानशङ्का, ऐदम्पर्योधल- क्षणफलव्याप्यतयैव श्रुतस्य लोकोनरप्रामाण्यव्यवस्थितः । याक्येऽपि ऋमिरुवारबोध- जनके 'तथात्वव्युत्पचिप्रतिसन्धानवति व्युत्पनिमति पुरुषे न विरम्यव्यापारादिपणा- मु। १ चतुझत! ३ शल्पाशाररि मु। ४ का मु। ५ भजोरशन्दत । ६ तथावयुपतिमवि पुरो भव। U । १द्विविधामागे तिन ति 15 १० शानपिन्दुप्रकरणम् । मुक्तमेव लक्षणमिति । इह गोपन्यायेन निविधोपलब्धिरूपभानश्रुतग्रहणमिति त्वमा- कमाभाति । ३३, अनग्रहादिक्रमग्दुपयोगत्वेनापि च मतिज्ञान एव जनकता, न श्रुतनाने, तर शाब्दोपयोगत्वेनन हेतुत्वात् । । चतुर्णामवग्रहादीनां कार्यकारणत्यपरिष्कारः- ६३४. मतिनाने च नानगृहीतमीयते, नानीहितमपेयते, नानपेतं च धार्यते, इति प्रमनिरन्धनमन्वयव्यतिरेकनियममामनन्ति मनीषिणः । तत्र-अपग्रहस ईहायां धर्मि- जानत्वेन, तदवान्तरधर्माकारेहाया तत्सामान्यज्ञानत्वेन या; ईहायाथ वधर्मप्रकारवानिरू- पिततद्धर्मिनिष्ठसिद्धलार यविषयतावदपायत्तामच्छिन्ने तद्धर्मप्रकारतानिरूपिततद्धर्मिनिष्ठसा- ॥ ध्यत्यारयविषयतारदीहात्वेन, घटाकारारच्छिन्नसिद्धवारयविषयतावदपायत्वानच्छिने ताशसाध्यत्याख्यविषयतापदीहात्वेन या; धारणायां च अपश्यस समानप्रकारकाभर- त्वेन, विशिष्टभेदे समानविपयशानुभरत्वेन वा कार्यकारणभावः । अयग्रहं द्वेधा विभज्य तयोः परस्परं संयन्यविचार:- ६३५. ता अपग्रहो द्विविधो व्यञ्जनापग्रहार्थापग्रहभेदात् । वन व्यअनेन शब्दादि- परिणतद्रव्यनिकरम्वेण व्यञ्जनस्य श्रोनेन्द्रियादेरनग्रहः सम्बन्धो व्यञ्जनावग्रहः । स च मल्लमप्रतियोधकदृष्टान्ताम्यां स्मोक्ताम्यामसर येयसमयभावी । तस्यामप्यन्याया अभ्यता जानमाना प्रथमसमयऽशेन अभातथरमसमये मरनान्यथानुपपन्या माप्पकृता प्रति- पादिता । युक्त चैतत् , निययतोऽविश्लकारणस्यैव कार्योत्पत्तिच्याप्यत्वात् । अविरलं च कारणं जाने उपयोगेन्द्रियमेव । वर व्यसनापग्रहकाले सब्यसाचा रथं न खार्य ॥ ज्ञानं जनयेदिति अयमुपयोगस कारणांशः। ३६. ननु व्यअनावग्रहः प्राप्यकारिणामेन्द्रियाणामुक्तो नाप्राप्यपारिणोः चक्षुर्भ- नमोरिति तन का कारणामो वाच्यः ? । यदि अर्थानग्रहसहि सरन स एवास्त्पिति घेद न, तत्रापि अनिग्रहान् प्राग्लन्धीन्द्रियस्य ग्रहणोन्मुसपरिणाम एव उपयोगस कारणांश इत्युपगमात् । न च मर्यच एक्स्सर आश्रयणमिति युक्तम्, इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वाप्राप्यरित्तव्ययस्थाप्रयुक्स हवदीर्घारणाशमैदस्स आगमयुक्त्सूप- पनत्वेन प्रतियन्दिपर्यनुयोगानसशाम् । ६३७. अर्धापग्रहः-गामान्यमावग्रहः, यतः 'किग्निदृष्टं मया, न तु परिमाविवम्' इति व्यवहारः । म रमामपि। प्रामाण्पजती ईहामामर्थ्यपरीक्षा- ६३८, रान इहोपयोग आन्तमा निरः प्रपनने । स च समनामनपिशेपोपादान त्यागाभिमुराबविचारणात्मकः पर्यन्तै गतप्रारंग धर्मिणि माध्यताम्यविश्पता- मन भाति । अन एय फलप्रगौ गानप्रामान्यमंशयात् विषयगंशपयन पम्प पत। ग्राम " २. मति-श्रुतज्ञानचर्चा। प्रवृत्तावपीन्द्रियादिगतगुणदोपसंशयेन विपयसंशयात् इन्द्रियसागुण्यविचारणमपीहयैव . जन्यते । केवलमभ्यासदशायां तज्झटिति जायमानत्वात् कालसौक्ष्म्येण नोपलक्ष्यते, अनभ्यासदशायां तु चैपरीत्येन स्फुटमुपलक्ष्यत इति मलयगिरिप्रभृतयो वदन्ति । ३९. एवं सति स्वजन्पापाये सर्वत्र अर्थयाथारम्पनिश्चयस ईहयैव जन्यमानत्वात् "तदुभयमुत्पचौ परत एव, ज्ञप्तौ तु खतः परतश्च" -इत्याकरसूत्रं विरुध्येत । 'तदुभयम्' - प्रामाण्यमनामाण्यं च 'परत एव' इति कारणगतगुणदोपापेक्षयेत्यर्थः । 'स्वतः परतश्च' इति । संपादकबाधकज्ञानानपेक्षया जायमानत्वं स्वतस्त्वम् । तच्च अभ्यासदशायाम् , केवल क्षयोपशमस्यैव तत्र व्यापारात् । तदपेक्षया जायमानत्वं च परतस्त्वम् । तच्च अनभ्यास- दशायाम् । अयं च विभागो विषयापेक्षया, स्वरूपे तु सर्वत्र स्वत एव प्रामाण्यनिश्चय इत्यक्षरार्थ इति । ईहयैव हि सर्वत्र प्रामाण्यनिश्याभ्युपगमे किं संवादकप्रत्ययापेक्षया ?" न खल्वेकं गमकमपेक्षितमिति गमकान्तरमपि अपेक्षणीयम् । न च 'ईहाया बहुविधत्वात् यत्र न करणसाद्गुण्यविचारः तत्रैव उक्तवतस्त्वपरतस्त्वव्यवस्था' इति वाच्यम् । ईहायां कचिदुक्तविचारव्यभिचारोपगमे आभ्यासिकापायपूर्वेहायां अनुपलक्ष्यमाणसापि तद्वि- चारस नियमकल्पनानुपपत्तेः । न चोक्तविचार ईहायां प्रमाजनकतावच्छेदकः । न तु तज्ज्ञप्तिजनकतावच्छेदक इत्यपि युक्तम् , करणगुणादेव प्रमोत्पत्तौ तस्सातयात्यात् । न । च 'भाविज्ञानस्य असिद्धत्वात् उक्तविचारवत्यापीहया तगतप्रामाण्याग्रहः' इत्यपि साम्प्र- तम् ; विचारेण करणसाद्गुप्यग्रहे भाविज्ञानप्रामाण्यग्रहस्यापि संमृतसामग्रीकत्वात् इत्यादि- विचारणीयम् । प्रामाण्याप्रामाण्ययोः स्वतस्त्वपरतस्त्यानेकान्ते मीमांसकमतेन दूपणम् - ४०. ननु भवतां सैद्धान्तिकमते उपयोगे अवग्रहादिवृत्तिचतुष्टयव्याप्यत्वम् , एकत्र । वस्तुनि प्राधान्येन सामान्यविशेषोभयावगाहित्वपर्याप्त्याधारत्वं वा; तार्किकमते च प्रमेया- व्यभिचारित्यं-प्रामाण्यं अयोग्यत्वात् अभ्यासेनापि दुहम्, समर्थप्नघृत्त्यनौपयिकत्वेन अनुपादेयं च । पौगलिकसम्यक्त्ययतां सम्यक्त्वदलिकान्यितो पायांशः प्रमाणम् , क्षायिकसम्परत्ववतां च केवलोपायांश इति तचापृत्यादिपचनतात्पर्यपर्यालोचनायां तु सम्यक्त्वसमानाधिकरणापायत्वं ज्ञानस्य प्रामाण्यं पर्यवसति, अन्यथाऽननुगमात् । तत्र । च विशेषणविशेप्यभावे विनिगमनाविरहः । 'ज्ञानं प्रमाणम्' इति वचनं विनिगमकमिति चेत् । तदपि समर्थप्रवृत्त्यौपयिकेन रूपेण विनिगमयेत्, न तु विशिष्टापायरवेनानीदृशेन । सम्पनत्वानुगतत्वेन ज्ञानस ज्ञानत्वम् , अन्यथा त्रज्ञानत्यमिति व्यवस्था तु नापायमात्र- प्रामाण्यसाक्षिणी, सम्यग्दृष्टिसम्बन्धिना संशयादीनामपि ज्ञानत्वस्य महाभाष्यकृता परिभापितत्वात् । न च -'सम्यक्त्वसाहित्येन ज्ञानस रचिरूपत्वं संपते, रुचिरूपं च नान- प्रमाणमिति सम्यक्त्वविशेषणोपादानं फलबद्' इत्यपि साम्प्रतम् , एतस्य व्यवहारोपयोगि- त्वेऽपि प्रपनुपयोगित्यात् । न च घटाघपायरूपा रुचिरपि सम्पत्वमिति व्यवहरन्ति सैद्धान्तिकात, जीवाजीवादिपदार्यनवकविषयकसमूहालम्बनधानविशेपर्सय रुचिरूपत- शामुवि मप। १°स लिनुपपत्तेः मु। ३ यस अहे त। "देयं पाद मुमच। . .
८ ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । काशः । सोऽयमिपोरिस दीर्घदीर्यतरो व्यापारः 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः इति नयाश्रयणात् । ६२३. एतेन-'न हिंसात्' इत्यादिनिषेधविधौ विशेषविधिनाथपर्यालोचनपा, अनुमिती व्यापकतानपच्छेदकेनापि विशेषरूपेण व्यापकस्पेन, शाब्दयोधे तद्विहितेतर- "हिंसात्येन वृत्यनरच्छेदकरूपेणापि निषेध्यस्थ प्रवेशः - इति निरस्तम् । उक्तबाघपाली चनस्य प्रकृतोपयोगान्तर्भावे अस्मदुक्तप्रकारस साम्राज्याद, बदनन्तर्भावे च तस्य सामान्यपाक्पार्थनोधेन सह मिलनाभायेन विशेषपर्यवसायकत्वासम्मवान् । ६२४, अव्यवहितद्विवक्षणमध्ये एकविशेपराधप्रतिसन्धानमेव सामान्ययास्पार्धस वदितरविशेषपर्यनमायामिति कल्पनायां न दोप इति चेन्; न, द्विवक्षणाननुगमाद्, " पटुसंस्कारस्य पञ्चपक्षणव्ययधानेऽपि फलोत्पत्तेव संस्कारपाटवस्यैव अनुगतस्य अनुमरणा- चित्यात् । तच गृहीतेऽर्थे मतिश्रुनसाधारणविचारणोपयोग एवोपयुज्यते' । अत एव सामान्यनिधनाने विरोधसम्बन्धेन विशेपविधिस्मृतावपि विचारणया सदितरविशेष- पर्यवसानम् । १२५. अपि च 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यर यया परेसां प्रथम स्वर्गत्वसामानाधिकर- ॥ प्येने यागकार्यताग्रहः, अनन्तरं' च अनुगतानतिप्रमतकार्यगतजातिविशेपरल्पनम् , तथा प्रकृतेऽपि हिंसात्वमामानाधिकरण्येन पापजनकन्यबोधे अनन्तरं तद्गतहेतुतारच्छेद- कानुगतानतिप्रसक्तरूपाल्पने कि बायकम् ?, सर्वशब्दयलेन हिंमासामान्योपस्थितानपि तद्गतहेतुसरूपानुपन्धकृतविशेषस कल्पनीयत्वात् । मैर च कल्पना पास्पार्योधात्मि- केति न तदुच्छेदः। ६२६. किश, पदार्थचोधात् हिमामामान्य अनिष्टसाधनन्यग्रहे आहारविहारादिकिया- स्वनिष्टसाधनत्वन्याप्पहिमात्यारोपण अनिष्टसायनत्यारोपलक्षणतर्यात्मक एवं यापयार्य- योपः । तस युक्त्या विपर्पपपर्यवसानात्मरो महापराक्पार्षदोषः । ततो हेतुम्रपानु- पन्धनयविपय एव हिंसापदार्य इदम्पर्थियोपः, इत्येते योषा अनुमनसिद्धत्सादर दुराः। " श्रुतज्ञानाभ्यन्तरस्य मतिपिशेपस्य युनत्यसमर्धनम् - ६२७. थुतमानमूलोहादेय शुनन्न मति मानमूलोहादः मनिनन्यपदेपाम, आ एप थुनगानाम्यन्तरीभूनमनिविशेपरेख पदम्यानपतितार चतुर्दशपूर्वरिदामपि आपतते सम्प्रदायद्धाः । तया पोतं फल्पमाणे- "भरगामेण समा जाहिया पुति माविमेनेदि । पिय मई विमेसा मुमानामन्तरे भाग " (बिशेष गा० १५१] २८. यदि प मामान्ययुनमानस विशेषपर्यनमायालमेर मटिगानस शुनगाना- भ्यन्तरीभून यम्, उपपोगविन्देऽपि एपोपपोगव्यवहारमा पलमामान्यादी . 77. - पप तीनता ।
९ २. मति-श्रुतज्ञानचर्चा । विभाव्यते, तदा पदार्थ बोधयित्वा विरतं वाक्यं वाक्यार्थयोधादिरूपविचारसहकृतमा- वृत्त्या विशेपं बोधयदैदम्पर्यार्थकत्वव्यपदेश लमत इति मन्तव्यम् । परं शब्दसंस्पृष्टार्थ- ग्रहणव्यापृतत्वे पदपदार्थसम्बन्धग्राहकोहादिवत् तस्य कथं न श्रुतत्वम् ?, शब्दसंस्पृष्टार्थ- ग्रहणहेतुरुपेलब्धिविशेपो धारणसमानपरिणामः श्रुतमिति नन्दिवृत्त्यादौ दर्शनात् । पूर्वगतगाथाया व्याख्यामाश्रित्य श्रुतलक्षणानुगमनम्- "सोइंदिओक्लद्धी होइ सुअ सेसयं तु मइनाणं । मोत्तूणं दव्यसुअ अक्खरलंमो अ सेसेसु ॥" [ विशेपा० गा० ११७ ] इति पूर्वगतगाथायामपि अयमेव स्वरसो' लभ्यते । २९. तथा च अस्सार्थ:-श्रोत्रेन्द्रियेणोपलब्धिरेव श्रुतमित्यवधारणम् , न तु श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिः श्रुतमेवेति । अवग्रहेहादिरूपायाः श्रोत्रेन्द्रियोपलन्धेरपि मतिज्ञानरूप- ॥ त्वात् । यद्भाप्यकार:- "सोइंदिओवलद्धी चेव सुअ न उ तई सुअ चेव । सोइंदिओवलद्धी वि काई जम्हा मइन्नाणं ॥" [विशेषा० गा० १२२] शेपं तु यच्चक्षुरादीन्द्रियोपलब्धिरूपं विज्ञानं तन्मतिज्ञानम् । तु शब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । स च अवग्रहेहादिरूपां श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिमपि समुचिनोति, यद्भाप्यकार:- "तुसमुच्चयवयणाओ व काई सोइदिओवलद्धी वि । मइ एवं सइ सोउग्गहादओ होति मइभैया ॥" [ विशेषा० गा० १२३ ] ३०. अपवादमाह-मुक्त्वा द्रव्यश्रुतं पुस्तकपत्रकादिन्यस्ताक्षररूपम् । तदाहितायाः शब्दार्थपर्यालोचनात्मिकायाः शेपेन्द्रियोपलव्धेरपि श्रुतत्वात् । अक्षरलाभश्च यः शेपेप्य- पीन्द्रियेषु शब्दार्थपालोचनात्मकः, न तु केवलः, तस्येहादिरूपत्वात्, तमपि मुफ्त्येति । 15 सोपस्कारं व्यास्येयम् । ३१. नन्वेवं शेपेन्द्रियेप्नपि अक्षरलाभस श्रुतत्वोक्तेः श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिरेव श्रुतमिति प्रतिज्ञा विशीर्येत । मैवम् , तथापि श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिकल्पत्वादिति बहवः । ६३२. श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिपदेन श्रोन्द्रियजन्यव्यञ्जनाक्षरज्ञानाहिता शाब्दी घुद्धिः, द्रव्यथुतपदेन च चक्षुरादीन्द्रियजन्यसंज्ञाक्षरज्ञानाहिता सा, अक्षरलाभपदेन च तदतिरि- कथुतज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमनिता बुद्धियत इति सर्वसाधारणो धारणाप्रायज्ञानवृत्ति- शब्दसंस्पृष्टार्थीकारविशेष एवानुगत लक्षणम्, विविधाक्षरश्रुताभिधानप्रस्तावेऽपि संज्ञा- व्यञ्जनयोः द्रव्यश्रुतत्त्वेन, लन्धिपदस च उपयोगार्थत्वेन व्याख्यानात् । तत्र चानुगत- 1 सपा मु य त । २ सपृथ्य मु। ३ हेतुस्पल व । ४ नन्दीवृतो तु इत्यं पाठ -"वाच्यवाचक- भावपुरस्सरीकारेण शन्दसमप्यार्थग्रहणहेतुरूपलब्धिविशेष । एवमापार वस्तु जलधारणाद्यर्थक्रियासमयं घटशब्द- नाच्या इत्यादिरूपतया प्रधान कृतामिकालसाधारणसमानपरिणाम शन्दार्थपर्याचनानुसारी इन्द्रियमनोनिमित्तो अगमविशेष इत्यर्थ । अयमेव च पाठ समतो भातिनापि कारणेन सर्वायु प्रतिषु बुटिव स्यात्-सं०। ५ अभिप्राय अ-टि० 1 येणोपन्धि मु! स्पं तन्मति मु अ व ! - पनादि मु । कपरं साहोपा व्या म। १० समृष्टा मु1११°गतलक्षणम् मु।
. ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । यानातत्याद । केवलं सत्संख्यादिमार्गणास्थानः तन्निर्णयो भावसम्यक्त्वम् , सामान्यतस्तु द्रव्यसम्यक्त्वमिति विशेष इति । न च -'घटाद्यपायेऽपि रुचिरूपत्वमिष्टमेव, सदसद्विशेषणा- विशेषणादिना सर्वत्र बानाज्ञानव्यवस्थाकथनात् , तदेव च प्रामाण्यमप्रत्यूहम्' इति वाच्यम् । अनेकान्तव्यापकत्यादिप्रतिसन्धानाहितगासनावतामेव तादृशमोधसम्मगाद , तदन्येषां तु 'द्रव्यसम्यक्त्वेनर जानसद्भावव्यास्थितेः । अत एव चरणकरणप्रधानानामपि स्वसमयय- रसमयमुक्तव्यापाराणा द्रव्यसम्यक्त्वेन चारितव्यवस्थितानपि भावसम्यक्त्वामानः प्रतिपादितः संमतौ महापादिना । द्रव्यसम्यक्त्वं च-"तदेव सत्य नि शङ्क यजिनेन्द्र प्रवेदितम्" इति ज्ञानाहितगासनारूपम् , मापतुपायनुरोधाद् गुरुपारतश्यरूपं वा इत्यन्य देतत् । तस्मान्नेते प्रामाण्यप्रकाराः प्रवृत्त्यापयिकाः । ४१. तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपं ज्ञानप्रामाण्य तु प्रवृत्त्यौपयिकमवशिष्यते, तस्य च खतो प्राशत्वमेवोचितम् । न्यायनयेऽपि ज्ञाने पुरोपर्तिविशेष्यताकत्यस रजतत्यादिमकारकत्यस्य च अनुव्यवसायग्राह्यतायामविनादाद, 'इमं रजतत्वेन जानामि' इति प्रत्ययात्, तर विशेष्यत्वप्रकारत्वयोरेव द्वितीयातृतीयार्थत्वात् । तर पुरोपति इदरवेन रजतत्वादिनापि चोपनयवशाद् भासताम् । न च - इदंत्वनैशियं पुरोर्तिनि न भासते' -इति वाच्यम् । ॥ विशेष्यताया पुरोवर्तिनः स्वरूपतो भानानुपपत्तेः तादृशविशेपणज्ञानाभागाद, अन्यथा प्रमेयत्वादिना रजतादिज्ञानेऽपि तथाज्ञानापतेः, जात्यतिरिक्तस्स किश्चिद्धर्मप्रकारेणैर भाननियमाच । किञ्च, प्रामाण्यसंशयोत्तरम् 'इदं रजतं न वा' इत्येव संशयो, न तु 'रज- तमिदं न या', 'द्रव्यं रजतं न या' इत्यादिरूप इति यद्विशेष्यकपत्रकारकज्ञानत्वावच्छेदेन प्रामाण्यसंशयः वद्धर्मविशिष्टे तत्प्रकारकसशय इति नियमात् इदंत्वेन धर्मिभानमावश्यकम् , ॥ इदंत्वरजवादिना पुरोवर्तिन उपनयसत्याच तथाभानमनुव्यवसाये दुरिमिति किमपरम- परिप्यते प्रामाण्ये ज्ञातुम् । न च 'एक्सम्बन्धेन तद्वति सम्बन्धान्तरेण तत्प्रकारकज्ञान- व्यावृत्तं तेन सम्बन्धेन तत्प्रकारकत्वमेव प्रामाण्यम् , तब दुर्ग्रहम् इति वाच्यम् : व्यवसाये येन सम्पन्न रजतत्यादिकं प्रकारः तेन तदतोऽनुव्यवसाये मानाव, संसर्गच तत्वनैर भानात् । तत्प्रकारत्वं च वस्तुगत्या तस्मम्बन्धापच्छिन्नप्रकारताकत्वमिति प्रकारताइक्षि- में प्रवेशेनर वा तद्भानम् । अत एव-इदै रजतमिति वादात्म्यारोपन्यारत्तये पुरस्यविशेष्यता प्रामाण्ये निवेशनीयति मुरयत्वस्य दुहत्वमित्युक्तरपि अनरकाशः, यस्तुगत्या मुल्पपि- शेप्यताया एव निवेशात् , तादात्म्यारोपे आरोग्याशे समवायेन प्रामाण्यसत्वेऽपि अक्ष- वेध । एतेन-तद्विशेप्यक्त्वे सति तत्प्रकारकत्वमात्र न प्रामाण्यम्, 'इमे, रगरजते 'नेमे रगरजते' इति विपरीतचतुष्कममाधारण्या, किन्तु वद्विशेष्पक्त्वापच्छिन्नतत्प्रयारक- " त्यम्, तद्य प्रथमानुव्यवमाये दुर्गहमित्यपि निरस्तम् । वस्तुगत्या तादृशप्रकारताकत्यस मुग्रहत्वादेय, सद्ग्रहे अनुव्यवसायसामरया अमामर्थ्यस्य, व्यवमायप्रतिबन्धात्वस या कल्पनं अभिनिवेशेन सयुद्धिविडम्बनामानम्, वधारन्यनायाममामाणिगौरवात् । एतेन विधेयतया अनुव्ययमा स्वातध्येण प्रामाण्यमाने व्यवसापप्रतिमन्धरत्वरस्पनापि बत मेता मु| रमनन्यरत। २ भालोविन मु| नि भनुसार पे सामा ५ मवाना बा लाम। . " (1) | + पये प्रमा २. गति-श्रुतज्ञानचर्चा। परास्ता । तत्र वद्विशेष्यकतोपस्थितितदभावयद्विशेष्यकत्याभावोपस्थित्यादीनां उत्ते- जकत्वादिकल्पने महागौरवात् । यदि च विशेष्यत्वादिकमनुपस्थितं न प्रकारः, तदा विशेष्यितासम्बन्धेन रजतादिमत्त्वे सति प्रकारितया रजतत्वादिमत्वमेव प्रामाण्यमस्तु । एतज्ञानमेव लाघवात् प्रवृत्त्योपयिकम् । तस्माज्ज्ञप्तौ प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमेव युक्तम् । अप्रामाण्यं तु नानुव्यवसायग्राह्यम् , रजतत्वाभाववत्वेन पुरोवर्तिनोऽग्रहणे तथोपनीत- भानायोगात्, रजतत्वादिमत्तया शुक्त्यादिधीविशेष्यकत्वं रजतत्वप्रकारकत्वं च तत्र गृह्यते, अत एव "अप्रमापि मगेत्येव गृह्यते" [ तत्त्वचि० प्रत्यक्षखण्ड, पृ० १७४ ] इति चिन्तामणिग्रन्थः, प्रमेतीत्येव व्याख्यातस्तांत्रिकैः इत्यप्रामाण्पस्स परतस्त्वमेव । न च 'प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वे ज्ञानप्रामाण्यसंशयानुपपत्तिः, ज्ञानग्रहे प्रामाण्यग्रहात् तदग्रहे धर्मिग्रहाभावात्' इति वाच्यम् , दोपात् तत्संशयात् धर्मीन्द्रियसन्निकर्षस्यैव संशयहेतु- त्वात् । प्राक् प्रामाण्याभावोपस्थितौ धर्मिज्ञानात्मक एव वास्तु प्रामाण्यसंशय इति खत- स्त्वपरतस्त्वानेकान्तः प्रामाण्यानामाण्ययोः जैनानां न युक्त इति चेत् । मीमांसकीयस्य दुपणस्योद्धार:- ४२. अत्र धूमः-रजतत्ववद्विशेप्यकत्वावच्छिन्नरजतत्वप्रकारताकत्वरूपस रजतज्ञान- प्रामाण्यस्य वस्तुसतोऽनुव्यवसायेन ग्रहणात् स्वतस्त्वाभ्युपगमेश्रामाण्यसापि स्वतस्त्वा । पातः, रजतनमानुव्यवसायेनापि वस्तुतो रजतस्वाभाषपविशेष्यकत्यावच्छिन्नरजतत्व- प्रकारताकत्वस्यैव ग्रहात् । तत्र च अस्माभिरनेकान्तवादिभिरिष्टापत्तिः कर्तुं शक्यते, द्रव्यार्थतः 'प्रत्यक्षस्य योग्यद्रव्यप्रत्यक्षीकरणवेलायां तद्गतानां योग्यायोग्यानां धर्माणां सर्वेपामभ्युपगमात्, खपरपर्यायापेक्षया अनन्तधर्मात्मकं तत्वमिति वासनावत एकज्ञत्वे सर्वज्ञत्वध्रौव्याभ्युपगमाच। "जे एगे जाणइ से सव्यं जाणद । ने सव्वं जाणइ से एग जागइ ॥" [आचा० १.३.४.१२२ ] नि। पारमर्पस इत्थमेव खारस्यव्याख्यानात् । अयोचाम च अध्यात्मसारप्रकरणे "आसतिपाटवाभ्यासलकार्यादिभिराश्रयन् । पर्यायमेकमप्यर्थं वेति भावाद् वुयोऽखिलम् ॥" [६.३० ] इति । न घेयं रीतिरेकान्तमादिनो भवत इति प्रतीच्छप्रतिवन्दिदण्डप्रहारम् । अनेकान्तदृष्ट्या प्रामाण्याप्रामाण्ययोः स्वतस्त्वपरतस्त्वसमर्थनम् - ४३, ननु रजवत्वद्विशेष्यफत्वरजतत्वप्रकारकत्वयोरेव ज्ञानोपरि मानम् , अच्छि- नत्वं तु तयोरेव मिथः संसर्गः, एका भासमानयोयोर्मयोः परस्परमपि सामानाधिक- रण्येने अन्छिनत्वेनापि अन्वयसम्मवान् इत्येवं प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वम् , अप्रामाण्यख, तुन तथात्वम् , रजतत्त्वाभावस्य व्यवसायेऽस्फुरणेन तद्वद्विशेष्यकत्वस ग्रहीतुमशक्य- १ लादकप म य । २ विशेष्यता म त य ! ३ वस्तुतोऽनुव्यम् । ४ योग्यायोग्याना धर्माणा सर्वेपा अरण्येनत्र मु। 20 20 प्रत्यक्षस्य अभ्युपगमात् इसम्पय । ५ मेव स्वरसम्यात ६ कारखयो. मु।
+4 , बानविन्दुप्रकरणम् । त्वात् , ज्ञानग्राहकसामग्र्यास्तु उपस्थितविशेष्यत्वादिग्राहकत्व एव व्यापारात् इत्येवम- दोप इति चेत् न, प्रामाण्यशरीरघटकसावच्छिन्नत्वस्य संसर्गतया भानोपगमे कारून प्रामाण्यस प्रकारत्यासिद्धेः, अंशतः प्रकारतया भानं च खाश्रयविशेष्यकत्यावच्छिन्न प्रकार- तासम्बन्धेन रजतत्यस्य ज्ञानोपरि मानेऽपि सम्भवतीति तावदेव प्रामाण्यं स्वाद, अस्त्वे । ज्ञानग्राहकसामग्रयाः तथाप्रामाण्यग्रह एव सामर्थ्यात्, अत एव नाप्रामाण्यस्य खतस्त्वमिति चेत् न, एवमभ्युपगमे 'अप्रमापि प्रमेतीत्येव गृह्यते' इत्यस्य च्याघातात , तत्र रजतत्वस्य ज्ञानोपयुक्तसम्बन्धासम्भवात् , 'कम्युग्रीवादिमानास्ति', 'वाच्यं नास्ति' इत्यादीचन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताया इस प्रकृते उक्तसम्बन्धस्य तत्त्वगा- हितानिरूपितावगाहितारूपा विलक्षणैव खण्डशः सांसर्गिकविषयतेति न दोप इति चेत् । "न, तत्रापि लक्षणादिनैव बोधः”, उक्तप्रतियोगितायास्तु 'घटो नास्ति' इत्यादावेव स्वरूपतः संसर्गत्वम् । उक्त च मिः- "अर्थापत्तौ नेह देवदत्त इत्यन्न प्रतियोगित्वं सरूपत एव भासत इत्येवं समर्थनात् ।" ४५. वस्तुतोऽस्माकं सर्वापि विषयता द्रव्यार्थतोऽखण्डा, पर्यायार्थतय ससण्डेति सम्पूर्णप्रामाण्यविषयताशालिवोधो न संपादकमत्ययं विना, न वा तादृशानामाण्यविषय. ॥ ताकवोघो बाधकप्रत्ययं विना इत्युभयोरनभ्यासदशायां परतस्त्वमेव, अभ्यासदशायां तु क्षयोपशमविशेषसधीचीनया 'तादृशतादृशेहया तथातथोमयग्रहणे खतस्त्वमेव । अत एव प्रामाण्यान्तरस्यापि न दुहत्वम् , खोपयोगापथग्भूतेहोपनीतप्रकारस्यैव अपायेन ग्रह- गाद । तादृशी च प्रामाण्यविषयता नावग्रहमात्रप्रयोज्यत्वेन लौकिकी, नापि पृथगुप- योगप्रयोज्यत्वेन अलौकिकी, किन्तु विलक्षणैवेति न किञ्चिदनुपपन्न अनन्तधर्मात्मक- • वस्त्वम्युपगमे । अत एव वस्तुसदृशो ज्ञाने ज्ञेयाकारपरिणाम इति विलक्षणनामाण्या- कारवादेऽपि न क्षतिः । एवं च भ्रमे अरजतनिमित्तो रजताकारः, संवृतशुक्याकारायाः समुपात्तरजताकारायाः शुक्तेरेव तबालम्बनत्वात् , अमायां तु रजतनिमित्त इत्याकारतया- स्वस, परतःस्वतोग्रहाभ्याम् "प्रामाण्याप्रामाण्ययोस्तदनेकान्तः" इति प्राचा वाचामपि विमर्शः कान्त एवेति द्रष्टव्यम् । ६४५. न्यायाभियुक्ता अपि यथा अभावलौकिकप्रत्ययस्तदुर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्व- मवगाहमान एव तद्धर्मविशिष्टस्य प्रतियोगित्यमवगाहते तथा ज्ञानलौकिकसाक्षात्कारोऽपि तद्धर्मस्य विशेप्यताधरच्छेदकत्वमयगाहमान एव तद्धर्मविशिष्टस्य विशेष्यतादिकमवगाहत" इति इदंत्यविशिष्टसैव विशेष्यत्वमवगाहेत", इदंत्वस्य विशेष्यवरयच्छेदकत्वाद, न तु रजतत्वादिविशिष्टस, रजतत्वादेरतथात्वात् इत्थं नियमस्तु लौफिके; तेनोपनपयशाद अलौकिकतादृशसाक्षात्कारेऽपि न क्षतिरिति चदन्तो चिनोपनयं प्राथमिकानुव्यवसायस्थ . 21 H १शेप्यिता' । १ ताकतसम्म त। ३ पेस, तत्रवम् अय। सानोपयुक्त। ५इदादर- पपिन्वय पितारिगादि । ७ मोध सदुखता ८ परामरात्री अप। सातार ..आलम्पनत्वात् इव शेषः। गाइडत मंत। ११णाहते रत।
२. मति-श्रुतंज्ञानचर्चा। प्रामाण्याग्राहकत्वमेव आहुः । यदेव च तेपामुपनयस' कृलं तदेव अस्माकमीहाया इति कृतं प्रसङ्गेन । अवहेहयोापरांशत्वमवायस्य च फलांशत्वमिति प्रदर्शनम् - ६४६. प्रकृतमनुसरामः । एताववग्रहाख्यौ व्यापारांशौ । ईहानन्तरमपायः प्रवर्तते "अयं घट एवं' इति । अत्र च आसत्यादिजनितक्षयोपशमवशेन यावानीहितो धर्मः तावान् । प्रकारी भवति, तेनैकत्रैव 'देवदत्तोऽयं 'ब्राह्मणोऽयं 'पाचकोऽयम्' इत्यादिप्रत्ययभेदो- पपत्तिः । इत्थं च 'रूपविशेषात् मणिः पद्मरागः' इत्युपदेशोत्तरमपि तदाहितवासनावत्तो 'रूपविशेषात् अनेन पद्मरागेण भवितव्यम्' इति ईहोत्तरमेव 'अयं पद्मरागः' इत्यपापो युज्यते । उक्तोपदेशः पद्मरागपदवाव्यत्वोपमितावेव उपयुज्यते । 'अयं पमरागः" इति तु सामान्यावग्रहेहाक्रमणैवेति नैयायिकानुयायिनः । 'घटः' इत्यपायोत्तरमपि यदा 'किमय। सौवर्णो मातॊ वा' इत्यादिविशेषजिज्ञासा प्रवर्तते, तदा पाश्चात्यापायस्य उत्तरविशेपावग- मापेक्षया सामान्यालम्बनत्वात् व्यावहारिकायग्रहत्यम् । ततः 'सौवर्ण एवायम्' इत्यादि- रपायः । तत्रापि उत्तरोत्तरविशैपजिज्ञासायां पाश्चात्यस्य पाश्चात्यस्य व्यायहारिकावग्रहत्य द्रष्टव्यम् । जिज्ञासानिवृत्तौ तु अन्त्यविशेषज्ञानमवाय एवोच्पत्ते, नावग्रहः, उपचारकारणा- भावात् । अयं फलांशः । कालमानं तु अस्वान्तर्मुहूर्तमेव । सौदामिनीसम्पातजनितप्रत्यक्षस्य ।। चिरमननुवृत्तेर्व्यभिचार इति चेत् ; न, अन्तर्मुहूर्तसासंख्यभेदत्वात् । धारणायाः परिपाकांशत्वमपायपार्थक्यं च- ६४७, अन्त्यविशेषावगमरूपापायोत्तरमविच्युतिरूपा धारणा प्रवर्तते । सापि आन्त- महर्तिकी । अयं परिपाकांशः । वासनास्मृती तु सर्वत्र विशेपारगमे द्रष्टव्ये । तदाह जिनमद्रगणिक्षमाश्रमण:- 'सामनमित्तग्गहणं नेच्छइओ समयमोगहो पढमो । तत्तोऽणंतरमीहियवत्युविसेसस्स जोऽवाओ । सो पुण ईहाऽवायावेक्खाए ओगहो चि उवयरिओ। एस्सविसेसावेक्खं सामन्नं गिहए जेणं ॥ तत्तोऽणतरमीहा तमो अवाओ अ तबिसेसस । इय सामन्नत्रिसेसावेक्खा जावंतिमो मेओ ।। सम्वत्येहावाया, णिच्छयओ मोनुमाइसामन्नं । सववहारत्थं पुण, सव्वस्थाऽजगहोऽनायो । तरतमजोगागावेऽवामओ चिप धारणा तदंतम्मि । सज्वस्थवासणा पुण भणिया कालंतरे वि सई }" ति ॥ [विशेषा० गा० २८२-२८६] ५ नयहवं त। २ ईहाया साध्यमिति कृत मुः ईहया साध्यमिति त त! ३ देवदतोऽय पाथ मु । पराग इति शानं सामा'त। ५ मेग इसन्चे नैया त। ६ किमय पद सीव मुत। ७ अन्तमौटू- तिम मु। ८ तदाह भगवान् जिनमत। 20 " - . ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । १४८.न च अविच्युतेरपायावस्थानात् पार्थक्ये मानामावः, विशेषजिज्ञासानिवृत्य- बच्छिन्नस्वरूपस्स कथञ्चित् भिन्नत्वात् । 'अवगृह्णामि', 'ईहे', "वैमि', 'स्थिरीकरोमि' इति प्रत्यया एव च प्रतिप्राण्यनुभवसिद्धाः अपग्रहादिभेदे प्रमाणम् । स्मृतिजनकतावच्छेद- कत्वेनैव वा अविच्युतित्वं धर्मविशेषः कल्प्यते, तत्तदुपेक्षान्यत्वस्य स्मृतिजनकतावच्छे- दककोटिप्रवेशे गौरवादिति धर्मविशेषसिद्धौ धर्मिविशेषसिद्धिरित्यधिक मत्कृतज्ञानार्णवात् अवसेयम् । तदेवं निरूपितं मतिज्ञानम् । तन्निरूपणेन च ध्रुतज्ञानमपि निरूपितमेव । द्वयोरन्योन्यानुगतत्वात् तथैव व्यवस्थापितत्वाच्च । अन्यमतेन श्रुतलक्षणम्- ४९. अन्ये तु अङ्गोपाङ्गादिपरिज्ञानमेव श्रुतज्ञानम्, अन्यच मतिज्ञानमिति । अनयोरपि भजनैव । यदुवाच' याचकचक्रवर्ती- "एकादीन्येकस्मिन् भाज्यानि त्वाचतुर्थ्यः।" [तत्त्वार्थ ० १.३१ ] इति शब्दसंस्थेष्टार्थमात्रग्राहित्वेन श्रुतत्वे तु अवग्रहमात्रमेव मतिज्ञान प्रसज्येत । धारणोत्तरं स्वसमानकारश्रुतावश्यंभावकल्पनं तु स्ववासनामात्रविजृम्भितम् । शब्दसंस्पृष्टीया मतैरेव श्रुतत्वपरिभाषण तु न पृथगुपयोगव्यापकमिति शान्दज्ञानमेव श्रुतज्ञानम् , न तु अपरोक्षमिन्द्रियजन्यमपि इत्याहुः । । मतिश्रुतोपयोगयोरभिन्नत्वमिति सिद्धसेनीयमतस्य विशदीकरणम् - ६५०. नव्यास्तु श्रुतोपयोगो मत्युपयोगात न पृथा, मत्युपयोगेनैव तत्कार्योपपत्ती तत्पार्थक्यकल्पनाया व्यर्थत्वात् । अत एव शब्दजन्यसामान्यज्ञानोत्तरं विशेपजिज्ञासायां तन्मूलकमत्यपायांशप्रवृत्ती न पृथगवग्रहकल्पनागौरवम् , शाब्दसामान्यज्ञानस्यैव तत्र अवग्रहत्त्वात् । नच- 'अशान्दै शाब्दस्य तत्सामग्र्या या प्रतिवन्धकत्वधाव्यात् नेयं ॥ कल्पना युक्ता' इति वाच्यम् , अशाब्दत्वस्थ प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वे प्रतियोगिकोटी शब्द- मूलमतिज्ञानस्यापि प्रवेशा, अन्यथा श्रुताभ्यन्तरीभूतमतिज्ञानोच्छेदप्रसङ्गाद । किञ्च, शाब्दज्ञानरूपश्रुतस्य अवग्नहादिकमवतो मतिज्ञानाद् भिन्नत्योपगमे अनुमानस्मृतिप्रत्यभि- ज्ञानादीनामपि तथात्वं स्यात् इत्यतिप्रसङ्गः, सांव्यवहारिकप्रत्यक्षवाभावस्थापि तेपु तुल्यत्वात् । यदि च अवग्रहादिमेदाः सांव्यवहारिकप्रत्यक्षरूपस्यैव मतिज्ञानस्य सूने प्रोक्ताः, अनुमानादिकं तु परोक्षमतिज्ञानमर्थतः सिद्धमितीप्यते, तर्हि श्रुतशब्दव्यपदेश्य शाब्दज्ञानमपि परोक्षमतिज्ञानमेवाङ्गीक्रियता, किमर्थजरतीपन्यायाथयणेन । 'मत्या जानामि', 'श्रुत्वा जानामि' इत्यनुभव एव अनयों,दोपपादक इति चेत् न, 'अनुमाय जानामि', 'स्मृत्वा जानामि इत्यनुभवेनानुमानस्मृत्यादीनामपि भेदापत्तेः । अनुमितित्वा- दिक मतित्वव्याप्यमेवेति यदीप्यते, शाब्दत्वमपि कि न तथा ? 'मत्या न जानामि इति प्रतीतिः तत्र प्राधिकैति चेत् न, वैशेषिकाणां 'नानुमिनोमि' इति प्रतीरिव शान्दे -A 18 . . १ यदाह वाव त। २ समुथार्थ मुत। १ सय' नु त । ४ श्योगध्यापनामिनि त। ५नच शान्देऽगान्द' मु। ६ सतित प्रत्य मु। ७ तासिया जानामीत्यायनुमत।
- ३. अवधिज्ञानपर्चा । वस्या विशेषविषयत्वात् । न च 'निसर्गाधिगमसम्यक्त्वरूपकार्यमेदाद. मतिश्रुतज्ञानरूप- कारणभेदः' इत्यपि साम्प्रतम्, तत्र निसर्गपदेन खभावसय ग्रहणाद । यद् वाचकः "शिक्षागमोपदेशश्नवणान्येकाधिकान्यधिगमस्य । एकार्थः परिणामो भवति निसर्गः समावश्च ॥" [पराग० का० २२३ ] इति । पत्रापि मतेः श्रुतभिन्नत्वेन ग्रहणं तत्र गोवलीपर्दन्याय एव आश्रयणीयः । तदिदमभि- प्रेत्याह महाबादी सिद्धसेनः- "पर्यातिप्रसाशाम्यां न मत्यन्यधिक श्रुतम् ।" [निश्चयः १९] इति । इत्याह । [३. अवधिज्ञानचर्चा |] ६५१. अवधिज्ञानत्वं रुपिसमन्याप्पविषयतागालिबानवृत्तिवानवव्याप्यजातिमत्वम् । रूपिममव्याप्यविषयताशालिजानं परमायधिज्ञानम् , "स्वयं रहद सनं ।" [आव० मा० ४१] इति वचनात् । तदृनिजानत्वव्याप्या जातिवधित्वमवधिज्ञानमात्र इति लक्षणसमन्वयः । समव्याप्यत्वमपहाय व्यापकत्वमात्रदाने जगन्यापकविषयताकस केवलस रूपियापक- विषयताकत्यनियमान् तद्वृत्तिकालत्यमादाय केलजानेऽतिच्यामिः । समन्याप्यत्त्वदाने ५ तु अरूपिणि व्यभिचारान् कैग्लनानविषयताया सप्यव्याप्यत्वात् तनितिः । न च 'परमावधिज्ञानेऽम्पतोके लोरुप्रमाणासंख्यासप्याकाशसण्डविपयतोपदर्शनाद्' असम्भवः यदि तामस सण्डेषु रुपिद्रव्यं स्यात् तदा पश्येदिति प्रमहापादन एवं तदुपदर्शन- तात्पर्यात् । न च तदंशे विपपबाधेन त्रामामाष्पम् , यरुपयाधेपि शक्तिविशेषमापनेन फलानाधान । एतेन असद्भारम्थापना व्याख्याता यहिर्विपपताप्रसजिमा तारतम्येन । प्रतिपदिय लोकमध्य एय यस्मयमतरस्कन्यायगाइनफलयतीति न प्रमहापाद- नांपर्यम् । यदाप्यम् - "यतो पुन पाहिं सोगत्य नेत्र पाई दन्न । मुगुमयर समपरं परमोही जाप परमाणु ।" [विशेरा० गा० ६०६ वि । ६५२. अनोक लोरुममापामध्यपगडपिपयना अपरिति सपने विषयनापदं समि। समयधिरग्यताप्रमजितनारदपिकपिविषयतापरमिति न मरूपायोमीति गरम् । जागी शानन्ययाप्पचरिशेपर्ण मानन्धमादाय मत्यादापतिम्यातियग्णार्यम् । न परोपनमत्ययारभियानमनःपापानगाधारपसानिमिपमादाय मनःपर्यायाने प्रति प्पामिः, आधित्वेन गाइगगामात्यनिदान पपुदना पिनः नि मादपोपे ज्ञान विन्दुप्रकरणम् । . .' " रूपिसमव्याप्यविषयताकेऽतिव्याप्तिः, विषयतापदेन सप्टविशेपाकारग्रहणादिति संक्षेपः । [.. मनःपर्यायज्ञानचर्चा।] • ६५३. मनोमानसाक्षात्कारि मनःपर्यायज्ञानम् । न च तादृशावधिज्ञानेऽतिव्याप्ति:, मनःसाक्षात्कारिणोऽवधेः स्कन्धान्तरस्यापि साक्षात्कारित्वेन तादृशावधिज्ञानासिद्धः । न च 'मनस्त्वपरिणतस्कन्धालोचितं वाहमप्यर्थ मनःपर्यायज्ञानं साक्षात्करोतीति तस्य मनो- मायसाक्षात्कारित्वमसिद्धम्' इति वाच्यम् , मनोद्व्यमात्रालम्बनतयैव तस्य धर्मिग्राहक- मानसिद्धत्वात् , बाह्यार्थानां तु मनोद्रव्याणामेव तथारूपपरिणामान्यथानुपपचिप्रस्तानु- मानत एव ग्रहणाभ्युपगमात् । आह च भाष्यकार:- "जाणइ वझेऽणुमाणेणं ति ।" [विशेषा० गा० ८१४ ] ६५४. वाह्यार्थानुमाननिमित्तकमेव हि तत्र मानसमचक्षुर्दर्शनं अङ्गीक्रियते, यत्पुर- स्कारेण सुन्ने 'मनोद्रव्याणि जानाति पश्यति चैतद्' इति व्यवहिपते । एकरूपेऽपि ज्ञाने द्रव्याद्यपेक्षक्षयोपशमवैचित्र्येण सामान्यरूपमनोद्रच्याकारपरिच्छेदापेक्षया 'पश्यति' इति, विशिष्टतरमनोद्रव्याकारपरिच्छेदापेक्षया च 'जानाति' इत्येवं वा व्याचक्षते । आपेक्षिक- सामान्यज्ञानस्यापि व्यावहारिकावग्रहन्यायेन व्यावहारिकदर्शनरूपत्वात् । निश्चयतस्तु सर्वमपि वज्ज्ञानमेव, मनःपर्यायदर्शनानुपदेशादिति द्रष्टव्यम् । अवधि-मनःपर्यापज्ञानयोरभिन्नत्वसमर्थनम् - ६५५. नव्यास्तु याह्याकारानुमापकमनोद्ध्याकारग्राहकं ज्ञानमवधिविशेष एव, अप्रमत्रांयमविशेषजन्यतावच्छेदकजातेः अवधित्वव्याप्याया एवं कल्पनात् धर्माति न्यायात् । इत्थं हि 'जानाति पश्यति' इत्यत्र दृशेवधिदर्शनविषयत्वेनैव उपपत्ता लक्षणा- कल्पनगौरवमपि परिहतं भवति । सूत्रे मेदाभिघानं च धर्ममेदाभिप्रायम् । यदि च सङ्कल्पविकल्पपरिणतद्रव्यमात्रग्राममेदात् तद्राहकं ज्ञानमतिरिक्तमिति अन निन्धः तदा द्वीन्द्रियादीनामपि इष्टानिष्टप्रवृत्तिनिवृत्तिदर्शनात् तजनकलक्ष्मसङ्कल्पजननपरिणद्रव्य- विषयमपि मनःपर्यायनानमभ्युपगन्तव्यं साव, चेप्टाहेतोरेव मनसः वदासत्वात् । न च तेन द्वीन्द्रियादीनां समनस्कतापत्तिः, कपर्दिकासत्तया घनिवसेव, एकया गंगा गोमचस्व, सूक्ष्मेण मनसा समनस्कत्वस्स आपादयितुमशक्यत्वात् । तदिदमभिप्रेत्योक्तं निथपद्वात्रिंशिकायां महागादिना- "प्रार्थना प्रतिपाताभ्यां चेष्टन्ते द्वीन्द्रियादयः । मनःपर्यायविज्ञानं युक्तं तेषु न चान्यथा ।" [निश्चय० १७] इति । ६५६. न च ज्ञानस्य पञ्चविपत्यविमागोच्छेदात उत्स्नापत्तिः, व्यवहारतचतुर्विध- त्वेन उक्ताया अपि मापाया निधपतो वैविध्याभिधानमनपविवेकेन उत्सवामारादिति दिक। या व्यापेपम् । आपे ! २ समनस्सलपति त । " १९ . " S ५. केवलज्ञानचर्चा। [५. केवलज्ञानचर्चा ।] ६५७. सर्वविषयं केवलज्ञानम् । सर्वविषयत्वं च सामान्यधर्मानवच्छिन्ननिखिलधर्मप्र- कारकत्वे सति निसिलर्मिविषयत्वम् । प्रमेयवदिति ज्ञाने प्रमेयत्वेन निसिलधर्मप्रकारके अतिव्याप्तिवारणाय अनवच्छिन्नान्तम् , केवलदर्शने अतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् , विशेष्यभागस्तु पर्यायवाद्यभिमतप्रतीत्यसमुत्पादरूपसन्तानविषयकनिसिलधर्मग्नकारकज्ञा- ननिरासार्थः । वस्तुतो निखिलज्ञेयाकारयचं केवलज्ञानत्वम् । केवलदर्शनाभ्युपगमे तु तत्र निखिलदृश्याकारवत्वमेव, न तु निखिलज्ञेयाकारवचमिति नातिव्याप्तिः । न च 'प्रतिस्खं केवलज्ञाने केवलज्ञानान्तरवृत्तिस्वप्राकालविनष्टवस्तुसम्बन्धिवर्तमानत्वाद्याकाराभावाद' असम्भवः खसमानकालीननिखिल याकाखत्त्वस्य विवक्षणात् । न च 'तथापि केवल- ज्ञानग्राह्य आरक्षणवृत्तित्वप्रकारकत्वावच्छिन्नविशेष्यताया द्वितीयक्षणे नाशः, द्वितीय-। क्षणवृत्तित्वप्रकारकत्वावच्छिन्नविशेष्यतायाश्च उत्पादः, इत्यमेव ग्राह्यसामान्यविशेप्यता- ध्रौव्यसंमेदेन केवलज्ञाने त्रैलक्षण्यमुपपादितमिति एकदा निखिल याकारवत्त्वासम्भव . एव' इति शङ्कनीयम्, समानकालीनत्वस क्षणगर्भत्वे दोपाभावात् । अस्तु वा निखिल- ज्ञेयाकारसङ्गमयोग्यतावत्यमेव लक्षणम् । केवलसिद्धावनुमानोपन्यासः- १५८, प्रमाणं च तत्र ज्ञानत्वमत्यन्तोत्कर्षवद्वृत्ति अत्यन्तापकर्पवद्वृत्तित्वात् परि- माणत्यवत् इत्यायनुमानमेव । न च अप्रयोजकत्वं ज्ञानतारतम्यस्य सर्यानुभवसिद्धत्वेन तद्विान्तः अत्यन्तापकर्पोत्कर्षाभ्यां विनाऽसम्भवात् । न च 'इन्द्रियाश्रितज्ञानस्यैव तरतमभावदर्शनात् तत्रैव अन्त्यप्रकर्पो युक्त' इत्यपि शकनीयम् , अतीन्द्रियेऽपि मनोज्ञाने शास्त्रार्थावधारणरूपे शास्त्रभाषनाप्रकर्षजन्ये, शास्त्रातिक्रान्तविपये अतीन्द्रियविषयसामर्थ्य- " योगचिसाधने अध्यात्मशाखसिद्धप्रातिमनामधेये च वरतमभावदर्शनात् । केवले भावनायाः साक्षादेतुत्वनिरासाय चर्चा- हु५९. नन्वेवं भावनाजन्यमेव प्रातिभवत्केरलं प्राप्तम् , तथा च अप्रमाणं था , कामातुरस्य सर्वदा कामिनी भावयतो व्यवहितकामिनीसाक्षात्कारवर भावनाजन्यज्ञानस अप्रमाणत्वव्यवस्थिते। ६६०. अथ न भावनाजन्यत्वं तत्र अप्रमाण्यप्रयोजकम्, किन्तु बाधितविपयत्त्वम् , भावनानपेक्षेप शुक्तिरजवादिभ्रमे बाधादेव अप्रामाण्यस्वीकारात् । प्रकृते च न विषयमाघ इति नाप्रामाण्यम् । न च 'व्यवहितकामिनीविनमादौ दोपत्वेन भावनाया: असत्वात् तअन्यत्वेनासानामाण्यम्, बाधितपिपयत्यवद्दोपजन्यत्वस्यापि भ्रमत्वप्रयोजक- स्वात् । तथा चोक्तं मीमांसाभाष्यकारेण- "यस्य(त्र) च दुष्टं का(करणे यत्र ल, मिथ्ये । त्यादिम(मिध्येऽतिप्रत्ययः स एब(का)समीचीनो नान्य इति ।" [शा१र० १.१.५) बार्तिककारेणाप्युक्तम् - 29 सरि।
२० ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । "तस्माद्रोधात्मकलेन प्राप्ता युद्धे प्रमाणता । अर्थान्ययात्वहेतूत्यदोपज्ञानादपोद्यते ।" [लोक० सू०२ श्लो० ५३ ] इति । अरहि तुल्यवदेवाप्रामाण्यप्रयोजकद्वयमुक्तम् , तस्मात् बाधाऽभावेऽपि दोपजन्यवाद अप्रामाण्यम्" इति वाच्यम् , भावनायाः क्वचिद्दोपत्वेऽपि सर्गर दोपत्यानिश्यात् , अन्यथा शंसपीतत्वप्रमझारणीभूतस्य पीतद्रव्यस्य स्वविषयकज्ञानेअपि अप्रामाण्यप्रयोजकत्वं सात् इति न किञ्चिदेतत् , कचिदेव कश्चिद्दोप इत्येवाङ्गीकाराव, विषयवाधेनैव दोपजन्पत्य- प्रकल्पनाच, दुष्टकारजन्यथापि अनुमानादेविपयानाधेन प्रामाण्याभ्युपगमात्, अन्यथा परिभाषामात्रापत्तेः । भीमासाभाष्य-वार्चिककाराभ्यामपि बाधितविपयत्वव्याप्यत्वेनर दुष्टकारणजन्यत्वस्य अप्रामाण्यप्रयोजकत्वमुक्तं न स्वावश्येणेति पैदा- ३६१. मैवम् , तथापि परोक्षज्ञानजन्यभावनाया अपरोक्षज्ञानजनकत्यासम्भवात् । न हि वह्नयनुमितिज्ञानं सहस्रकृत्व आवृत्तमपि पहिसाक्षात्काराय कल्पते । न च 'अम्यस्य- मानं ज्ञानं परमप्रकर्षप्राप्तं तथा भविष्यति' इत्यपि शकनीयम्, ला नोदकतापादिवत् अग्यस्थमानसापि परमप्रकायोगात् । न च 'लधनस्सस्सास्थितस्सामागत् अपरापर- • प्रयतस पूर्वापूर्वातिशयितलछनोत्पादन एवं व्यापारादः यावधयितव्यं ताननादावेद ।। श्लेष्मादिना जाड्यात्कायो लवयितुं शक्नोति 'अभ्यासासादितश्लेष्मक्षयपटुभावश्चोत्तरकालं शमोतीति तर व्यवस्थितोत्कर्पता । उदरताप तु अतिशयेन नियमाणे तदाथपस्वैर क्षपाद न तगापि अग्निरूपतापरिपोज्योत्कर्षः। पिशानं तु सस्काररूपं शास्त्रपा- चर्तनायन्यथानुपपत्योचस्त्रापि अनुवर्तत इति तर अपरापरयसाना सर्वेपामुपयोगाद अत्यन्तोत्को युक्त इति तद्वत्ता भाग्नाज्ञानेनापरोक्षं कैग्लज्ञानं जन्यते' इति टीकार- दुक्तमपि विचारसहम् , तस्य प्रमाणान्तरत्यापचेः, मनो' यदसाधारणमिति न्यायाद्, अन्यथा चक्षुरादिव्यातिज्ञानादिसहकृतस मनन एव सर्वर मामाग्यसम्म प्रमाणान्तरो- बरोदापत्तेः, चभुरादीनामेव(पाs) साधारण्यान् प्रामाण्यमित्यम्युपगमे मारनायामपि तथा यक्तुं शक्यत्वात् । एवं च परोक्षमापनाया अपरोक्षजानननफा तसाः प्रमाणान्तरलं च अन्यत्राइटचर क्ल्पनीयमिति महागारवमिति चेत् :- 5६२. अनुक्कोपालम्म एषः, प्रकृष्टभारनाजन्यत्तस्य केरलमानेऽम्युपगमगानेर टीकाकोतवाद । वस्तुतस्तु तमन्यात्मासादापरणक्षयादेव कालमानोपनिरिसेप सिद्धान्तात् । योगजधर्मजयनिषेधेनापरणक्षयजत्यसिदिः- ६६३. पैरपि योगनपर्मस अतीन्द्रियमानसनरत्यमम्पुरगम्यते, नरपि प्रतिपयरपाप- * आपस भारत्वमपश्यमामयणीपम्, गति प्रतिवन्धके पारणस अफिचिन्रत्यान् । फेरलं " मलेगी। दायागु बन्दर दानिपत गरि मन परम ITI मेरा ॥ ५. केवलज्ञानचर्चा। २१ तैर्योगजधर्मस्य मनःप्रत्यासतित्वम् , तेन सन्निकर्षण निखिलजात्यंशे निरवच्छिन्नप्रकार- वाकज्ञाने, पोडशपदार्थविषयकविलक्षणमानसज्ञाने वा तत्वज्ञाननामधेये मनसः करण- त्वम् , चाक्षुपादिसामग्रीकाल इव लौकिकमानससामग्रीकालेऽपि तादृशतत्त्वज्ञानानुत्पत्ते- स्तत्वज्ञानाख्यमानसे तदितरमानससामग्र्याः प्रतिनन्धकत्वम्, तत्त्वज्ञानरूपमानससाम- ग्याच प्रणिधानरूपविजातीयमनासंयोगपटितत्वं कल्पनीयमिति अनन्तमप्रामाणिकक- ल्पनागौरवम् । अस्माकं तु दुरितक्षयमानं तत्र कारणमिति लाघयम् । अत एवेन्द्रियनो- इन्द्रियज्ञानासाचिव्येन केवलमसहायमिति प्राञ्चो व्याचक्षते । स चावरणाख्यदुरितक्षयो' भावनातारम्यात् तारतम्येनोपजायमानस्तदत्यन्तप्रकवि अत्यन्तप्रकर्षमनुभवतीति किम- नुपपन्नम् ? । तदाह अफलको(समन्तभद्रो)ऽपि- "दोपावरणयोनिनि शेषास्त्यतिशायनात् । कचिद्यथा खहेतुभ्यो बहिरन्तर्मलक्षय ॥" [आप्त० का० ४] इति । ६६४. न च 'निम्पायौषधोपयोगात् तरतमभावापचीयमानस्यापि श्लेष्मणो नात्य- न्तिकक्षयः' इति व्यभिचारः, तत्र निम्बायौपघोपयोगोत्कर्षनिष्ठाया एव आपादयितुमश- क्यत्वात् , तदुपयोगेऽपि श्लेष्मपुष्टिकारणानामपि तदैवासेननाव , अन्यथा औषधोपयोगा- धारस्यैव विनाशप्रसङ्गात् । चिकित्साशास्त्रं हि उद्रिक्तधातुदोपसाम्यमुद्दिश्य प्रवर्तते, " न तु तस निर्मूलनासम्, अन्यतरदोपात्यन्तक्षयस्य मरणाविनामावित्वादिति द्रष्टव्यम् । रागादेः केवलज्ञानावरकत्वसमर्थनम् - F६५. रागाधापरणापाये सर्वज्ञज्ञानं पैशधभार भवतीत्या च न विवादो रजोनीहा- राधापरणापाये वृक्षादिज्ञाने तथा दर्शनात् । न च 'रागादीना कथमावरणत्वम् ?, उड्या- दीनामेव पौद्नलिकानां तथात्यदर्शनाद्' इति वाच्यम्, छुड्यादीनामपि मातिमादावनावार-॥ कत्वात् , ज्ञानविशेपे तेपामावरणत्ववद्य अतीन्द्रियज्ञाने रागादीनामपि तथात्वमन्वय- व्यतिरेकाम्यामेव सिद्धम् , रागाद्यपचये योगिनामतिन्द्रियानुभवसम्भवात् । पौद्गलि- स्त्वमपि द्रव्यकर्मानुगमेन तेपा नासिद्धम् , खविषयग्रहणक्षमस ज्ञानस तदग्राहकताया 'विशिष्टद्रव्यसम्बन्धपूर्वकत्यनियमाव पीतहत्पूरपुस्पज्ञाने तथा दर्शनात् इति ध्येयम् । रागादेः कर्मजत्वसिद्धये कफादिजत्वस्य निरासः- ६६६, गार्हस्पत्यास्तु- 'रागादयो न लोभादिकर्मोदयनिरन्धनाः किन्तु कफादिप्रक- तिहेतुकाः । तथाहि-रफहेतुको रागः, पित्तहेतुको उपः, वातहेतुकय मोहः । कफादयश्च सदय सनिहिताः, शरीरस तदात्मकत्यातू, ततो न सार्वज्ञमूलवीतरागत्यसम्भवः' इत्याहुः । तदयुक्तम् , रागादीना व्यभिचारेण कफादिहेतुकत्यायोगान्, दृश्यते हि घातप्रकृतेरपि रागद्वेपो, कफप्रकृतेरपि द्वेपमोही, पित्तप्रकृतेरपि मोहरागाविति । एफैकसा प्रकृतेः पृथक् सर्वदोपजननशक्त्युपगमे च सपा समरागादिमत्त्वमसङ्गाद । न च 3 - १मानानुपपत्ते मुअ य । २ एवेन्दिया नाम मु। ३ क्षयोऽपिमान मु। मावोपची मय। ५ विशिष्टप्रत्ययसम्म मु म प । ६८सवे मु म य ।
६. ब्रह्मज्ञानसमीक्षा। २३ च सन्तानापेक्षया समाधिा, तसापि क्षणानतिरेके एकत्यासिद्ध, एकत्वे च द्रव्यस्यैव नामान्तरत्वात्, सजातीपक्षणप्रवन्धरूपे सन्ताने च न कारफव्यापार इति समीचीन मुमुक्षुप्रवृत्युपपादनम् । ६७२. अथ अक्लिष्टक्षणे 'अक्लिष्टक्षगत्वेनोपादानत्वमिति सजातीयक्षगनयन्धोपपत्तिः। बुद्धदेशितमार्गे तु तत्प्रयोजकत्वज्ञानादेव प्रवृत्तिरिति चेत् न, एकान्तवादे अनेन रूपेण: निमित्तत्वं अनेन रूपेण च उपादानत्वमिति विभागस्यैव दुर्वचत्वात् । अक्लिष्टक्षणे अलि. एक्षणत्वेनैव उपादानवे आयाक्लिष्टक्षणसानुत्पत्निप्रसङ्गात् , अन्त्यक्लिष्टक्षणसाधारणस्य हेतुतावच्छेदकस कल्पने च क्लिष्टक्षणजन्यतावच्छेदकेन साङ्कर्यात् , जन्यजनकक्षणप्रघ- न्धकोटौ एकैकक्षणप्रवेशपरित्यागयोविनिगमकाभावाच । एतेन इतरव्यावृत्या शक्तिवि- शेषेण वा जनकत्वमित्यपि अपास्तम् । न च एतदनन्तरमहं उत्पन्न एतस्स चाहं जनकम् ॥ इति अवगच्छति क्षणरूपं ज्ञानमिति न भवन्मते कार्यकारणभावः, नापि तदवगमः, ततो याचितकमण्डनमेतत् एकसन्ततिपतितत्वात् एकाधिकरणं बन्धमोक्षादिकमिति । एतेन उपादेयोपादानक्षणानां परस्परं वासवासकभावात् उत्तरोत्तरविशिष्टविशिष्टतरक्षणोत्पत्ते: मुक्तिसम्भव इत्यपि अपास्तम् , युगपझाविनामेव तिलकुसुमादीनां वासयासकभावद- र्शनात् । उक्तं च- "वास्यवासकयोश्चैवमसाहित्यान्न वासना । पूर्वक्षणैरनुत्पन्नो वारसते नोवरक्षणः ॥" [ श्लोक० निराल० श्लो० १८२ 1 इति । कल्पितशुद्धक्षणैकसन्तानार्थितयैव मोक्षोपाये सौगतानां प्रवृत्तिः, तदर्थैव च सुगतदेशना इत्यभ्युपगमे च तेषां मिथ्यादृष्टित्वम्, तत्कल्पितमोक्षस्य च मिथ्यात्वं स्फुटमेव । अधिकं लतायाम् । [६. ब्रह्मज्ञानसमीक्षा । अखण्डनमज्ञानपरकमधुसूदनमतनिरास:- ६७३. एतेन अराण्डाद्वयानन्दैकरसब्रह्मज्ञानमेव केवलज्ञानम् , तत एव च अविद्यानिवृत्ति- रूपमोक्षाधिगम इति वेदान्तिमतमपि निरस्तम् , तादृशविषयामावैन तज्ज्ञानस मिथ्या- स्यात् । कीदृशं च ब्रह्मज्ञानमज्ञाननिर्तिकमम्युपेयं देवानांप्रियेण । न कैलचैतन्यम् , तस्य सर्वदा सच्चन अविद्याया नित्यनिवृत्तिप्रसाद , ततथ तन्मूलसंसारोपलब्ध्यसम्मवाद सर्वशास्त्रानारम्भप्रसङ्गात् , अनुभवविरोधाच नापि वृत्तिरूपम् , वृत्तेः सत्यत्वे तत्कारणान्त:- करणाविद्यादेरपि सत्त्वस्य आवश्यकत्वेन तया तन्नित्तरास्यतया सर्ववेदान्तार्यविप्लवा- पत्तेः । मिथ्यात्वे च कथमज्ञाननिरर्तकता है। नहि मिथ्यानानमनाननिवर्तकं इएम्, समज्ञानस्यापि वचप्रसङ्गात् । ६७४. न च 'सत्यस्यैव चैतन्यस्य प्रमाणजन्यापरोक्षान्ताकरणवृत्पमिव्यक्तस्य अज्ञाननि- , अशिष्टमगोपालेन त। 10 - 24 , • झानपिन्दुप्रकरणम् । वर्तरुत्वाद, वृत्तेय कारणतावच्छेदकत्वेन दण्डत्त्यादिवत् अन्यथासिद्धत्वेन कारणत्वानङ्गी- कारात्, अपच्छेदकस्य कल्पितत्वेऽपि अच्छेयस्य वारतरत्वं ने विहन्यते, यद्रजतत्वेन मातं तच्छुक्तिद्रव्यमितिरन् वार्किकैरपि आकारास शब्दग्राहकत्वे कर्णशबुलीसम्बन्धस कल्पितस्यैर अपच्छेदकत्लाङ्गीकाराव , संयोगमात्रस निसयवे नभसि सात्मना सत्त्वे- नातिप्रसञ्जकत्वात् , मीमांसकंच कल्पितहस्त्वदीर्घत्वादिसंमर्गापच्छिन्नानामेव वर्णानां यथार्थमानजनकत्वोपगमाद् , धनियर्माणां ध्वनिगतत्वेनर माना , वर्णानां च विभू- नामानुपूर्वीविशेपानानादतिप्रसङ्गात् वर्णनिष्ठत्वेन हस्वत्वादिकल्पनस्य तेपामावश्यकत्वात् तद्वदस्माकमपि कल्पितारच्छेदकोपगमे को दोप' इति मधुसुदनतपसिनोऽपि वचन विचारसहम् , मिथ्याग्दृष्टान्तस्य सम्यग्दृशां ग्रहणानौचित्यात, नैयायिकमीमांस को "क्तस्थलेऽपि अनन्तधर्मात्मकैकवस्तुखीकारे कल्पितावच्छेदककृतविडम्बनाया अपसरान, विस्तरेणोपपादितं चैतन् संमतिवृत्ती- ६७५, न चोक्तरीत्या वृत्तेवच्छेदकत्वमपि युक्तम् । प्रतियोगितया अज्ञाननिस्ता सामानाधिकरण्येन समानविशेप्यरुममानप्रकारकडचेरेव सन्मते हेतुत्वस्य युक्तत्वात् । अत एव स्वयमुक्तं तपखिना सिद्धान्तविन्दी-"द्विविधमावरणम् - एकमसत्वापादकमन्तःकरणाय- "च्छिन्नसाक्षिनिष्ठम्, अन्यत् ममानापादकं रिपयावच्छिन्नब्रह्मचैतन्यनिष्ठम् , "पटमहं न जानागि इत्युभयापच्छेदानुभवात् । आध परोक्षापरोक्षसाधारणपमामात्रेण निरर्यते अनुमितेऽपि पयादी नासीति प्रतीत्यनुदयात् , द्वितीयं तु साक्षात्कारेणैव निवर्तते यदाथयं यदाकारं मानं तदाश्रय वदाकारमज्ञानं गारायतीति नियमात्" (पृ. २९१ ] इत्यादि । तत्तिमिदानी क्षुत्क्षाम: सप एव विस्मृतम् । येनोक्तवृत्तेरवच्छेदकत्वेन अन्पवासिद्धिमाह । एवं हि पटादारपि • दण्डविशिष्टाफाशत्वेने हेतुतां बदतो वदनं कः पिदध्यान ? । अनयैव सिपा- 'चतन्य. निष्ठायाः प्रमाणजन्यापरोक्षान्तामरणस्नेरेव अज्ञाननाशकत्यागीकारेऽपि न दोपः, पारमार्थिकमत्ताऽमावेऽपि व्यावहारिकमनाहीसरात् । न च म्बमादिरन्मिथ्यात्वापतिः, स्वरूपतो मिथ्यात्स अप्रयोजावान्, विपपतो मिथ्यात्वस्य च पाधाभाादसिद्धेः, घूमत्रमजन्पपश्यनुभिरपि अवयितविश्यतया मामरम्परिकसय, मल्सिनारि पति- : विम्वेन पालापिम्बानुमानप्रामाण्याय, म्ममार्यसापि अरियादिगुरुवाघ, फपिचदुप- सम्धमत्रादेजांगरेप अनुसनेरयाधाच' इति नपसिनोक्तम् -इति चेत् । पतदपि अपिला- रितरमणीपम् , त्यन्मने समजागरयोहारविशेषखापि कर्नुमशक्यत्वात् , पापाऽमायेन ग्रमण इस घटादेरपि परमार्यमत्वस अमन्यूहत्ताच, अपश्चागत्यत्वे पन्धमोशादेरपि नपात्वेन व्यवहारमूल एव पुटारदानाम् । » निविधाज्ञानशक्तिनिपत्तिपकिरायाः निरामः- ६७६. एनेन अमाननिष्ठाः पामान्याहारप्रनिमागमायतीत्यनालामिया मनाया परयन्ते, आपपा प्रपो पारमार्थिकगायतीतिः, अतएर नेपापिरादीनां वयाम्पु. 1ोय : गु11 पर गु। AMA २५ ६. ब्रह्मज्ञानसमीक्षा।" पगमः, सा च श्रवणायन्यासपरिपाकेन निवर्तते, ततो द्वितीयया शक्या व्यावहारिक- सचं प्रपञ्चस प्रतीयते, वेदान्तश्रवणायभ्यासयन्तो हि नेमं प्रपञ्चं पारमार्थिकं पश्यन्ति, किन्तु व्यावहारिकमिति, सा च तत्त्वसाक्षात्कारेण निवर्तते, ततः तृतीयया शक्या प्रातिभासिकसच्चप्रतीतिः क्रियते, सा च अन्तिमवचयोधेन सह निवर्तते, पूर्वपूर्वशक्ते. रुत्तरोत्तरशक्तिकार्यप्रतिवन्धकत्वाच न युगपत्कार्यत्रयप्रसङ्गः, तथा च एतदभिप्राया : श्रुतिः --"तस्याभिध्यानाद् योजनात् तत्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" [श्वेता० १.१०] इति । अस्या अयमर्थ:- तस्य परमात्मनोऽमियानादभिमुखाद् ध्यानाच्छ्रवणाय- भ्यासपरिपाकादिति यावत् , विश्वमायाया विश्वारम्भकाविद्याया निवृत्तिः, आद्यशक्तिनाशेन विशिष्टनाशाव, युज्यते अनेनेति योजनं तत्वज्ञानं तस्मादपि विश्वमायानिवृत्तिः, द्वितीय- शक्तिनाशेन विशिष्टनाशात् , तत्वभावो विदेहकैवल्यः अन्तिमः साक्षात्कार इति यावत् । तस्मादन्ते प्रारब्धक्षये सह तृतीयशक्त्या विश्वमायानिवृत्तिः । अभिध्यानयोजनाभ्यां शक्तिद्वयनाशेन विशिष्टनाशापेक्षया भूयः शब्दोऽभ्यासार्थक इतीत्यादि निरस्तम् , अभिध्यानादेः प्रागपरमार्थसदादौ परमार्थसत्त्वादिप्रतीत्यभ्युपगमे अन्यथाख्यात्या- पातात् । ७७. न च तत्तच्छक्तिविशिष्टज्ञानेन परमार्थसत्यादि जनयित्वैव प्रत्याय्यत इति ।। नायं दोप' इति वाच्यम्, साक्षात्कृततच्यस्य न किमपि वस्त्वज्ञातमिति प्रातिमासिक- सचोत्पादनस्थानाभावात् । ब्रह्माकारवृत्त्या ब्रह्मविषयतैव अज्ञानस नाशिता, तृतीय- शक्तिविशिष्टं तु अज्ञानं यावत्प्रारब्धमनुवर्तत एवेति ब्रह्मातिरिक्तविपये प्रातिभासिकसचो- त्पादनादविरोध इति चेत् , न, धर्मिसिद्ध्यसिद्धिम्यां च्याघातात् , विशेपोपरागेण अज्ञाते तदुपगमे च ब्रह्मण्यपि प्रातिभासिकमेव सत्त्वं सात् , तत्त्वज्ञे कस्यचिदैज्ञानस्य स्थिती 24 विदेहकैवल्येऽपि तदवस्थितिशङ्कया सर्वाज्ञानानिवृत्तौ मुक्तावनाश्वासप्रसगाच । ६७८. अथ दृष्टिसृष्टिवादे नेयमनुपपत्तिः, तन्मते हि वस्तुमत् ब्रह्मैव, प्रपञ्चश्व प्रातिभा- सिक एव, तस्य च अभिध्यानादेःमार पारमार्थिकसत्तादिना प्रतिमास: पारमार्थिक- सदायाकारज्ञानाभ्युपगमादेव सूपपाद इति चेत् , न, तस्य प्राचीनोपगतस्य सौगतमतप्राय- त्वेन नव्यैरुपेक्षितत्वात् , व्यवहारवादस्पैर तैराहतत्वात् , व्यवहारवादे च व्यावहारिक प्रपञ्च प्रातिभासिकत्वेन प्रतीयतां तच्चज्ञानिनामत्यन्तभ्रान्तत्वं दुर्निवारमेव । अथ व्याव- हारिकस्यापि प्रपञ्चस्स तत्वज्ञानेन बाधितस्यापि प्रारब्धवशेन बाधितानुकृत्या प्रतिभासः तृतीयस्याः शक्तेः कार्यम्, तैन बाधितानुवृत्त्या प्रतिभासानुकूला इतीया शक्तिः प्राति- भासिकसचसम्पादनपटीयसी शक्तिरुच्यते, सा च अन्तिमतचयोधेन निवर्तत इत्येव- मदोष इति चेत् , न, वाधितं हि त्वन्मते नाशिवम् , तस्थानुवृत्तिरिति वदतो व्याघातात् । । बाधितत्वेन बाधितत्वावच्छिन्नमचया वा प्रतिमासः तत्वज्ञप्रारब्धकार्यमिति चेत् ; तृतीया शक्तिय॑र्था, यावद्विशेषाणां बाधितत्वे तेषां तथाप्रतिभासस्य सर्वियं विनानुपपचेच, - 25 ३ज्ञातस्य च। १ अन्तिमराक्षात। १०शिष्टज्ञानेन भय मु। ५ सार्वश्याभ्युपगम विना मुत। ४ कूलतृतीया यय।
4 10 - २६ ज्ञानबिन्दुप्रकरणम् । द्वितीयशक्तिविशिष्टाज्ञाननाशात् सश्चितकर्म तत्कार्य च नश्यति, ततस्तृतीयशल्या भारब्धकार्ये दग्धरजुस्थानीया बाधितावस्था जन्यते, इयमेव वाधिवानुवृत्तिरिति चेत्, न, एवं सति घटपटादौ तत्त्वज्ञस न बाधितसत्त्वधीः, न वा व्यावहारिकपारमार्थिकसत्वधी- रिति तत्र किञ्चिदन्यदेव कल्पनीयं सात् , तथा चे लोकशास्त्रविरोध इति मुष्टूक्तं हरिभद्राचार्य:- "अमिजलमूमयो यत्परिताएकरा मवेऽनुभवसिद्धाः । रागादयश्च रौद्रा असत्प्रवृत्त्यास्पदं लोके ।। परिकल्पिता यदि ततो न सन्ति तत्त्वेन कथममी स्युरिति । 'परिकल्पिते च तत्त्वे भवभवविगमौ कथ युक्तौ ॥" [पोडशक १६.८-९] इत्यादि । तस्माद् वृत्तावहारिकसत्तयापि न निस्तारः । प्रपञ्चे परमार्थदृष्ट्येय व्यय- हारदृष्ट्यापि सत्तान्तरानवगाहनादिति स्मर्तव्यम् । ब्रह्मज्ञानं पुनर्निरस्य सिद्धसेनोक्त्योपसंहारः- ६७९, किञ्च सम्मकारं निष्प्रकारं वा ब्रह्मज्ञानं अज्ञाननिवर्तकमिति वक्तव्यम् , आये 1 निष्प्रकारे ब्रह्मणि सप्रकारकज्ञानस्य अयथार्थत्वात् न अज्ञाननियर्तकता, तस्य यथार्थत्वे वा नाद्वैतसिद्धिः, द्वितीयपक्षस्तु निष्प्रकारकज्ञानस्य कुत्रापि अज्ञाननिवर्तकत्वादर्शनादे- वानुद्भावनाहः । किञ्च निष्प्रकारकज्ञानस कुत्रापि अज्ञाननिवर्तकत्वं न दृष्टमिति शुद्ध- ब्रह्मज्ञानमात्रात् कथमज्ञाननिवृत्तिः । ६८०. न च 'सामान्यधर्ममात्राप्रकारकसमानविषयप्रमात्वं अज्ञाननिवृत्तौ प्रयोजकम्, ७ अनप्रमेयमितिज्ञाने अतिव्याप्तिमारणाय सामान्येति, प्रमेयो घट इत्यादावविव्या(वव्याप्ति- वारणाय माति, तेनेदं विशेषप्रकारे निष्प्रकारे चानुगतमिति निष्प्रकारफनमज्ञानस्थापि ब्रह्माज्ञाननिवर्तकत्वं लक्षणान्वयात् , न च सामान्यधर्ममानप्रकारकज्ञानेऽव्याप्तिः, इदमनिर्द वा, प्रमेयमप्रमेयं या इत्यादिसंशयायदर्शनात सामान्यमानप्रकारकाज्ञानानङ्गीकारेण तद- निवर्तकस तस्सासङ्ग्रहाद्' इति वाच्यम् , निष्प्रकारकसंशयाभावेन निष्प्रकारकाज्ञानासिद्ध्या निष्प्रकारकब्रह्मज्ञानस्यापि तन्निमर्तकत्वायोगाद् । एकर धर्मिणि प्रकाराणामनन्तत्वे प्रकार- निष्ठतया निरवच्छिन्नप्रकारतासम्बन्धेन अधिष्ठानप्रमात्वेन तया तदज्ञाननिर्तिकत्वी- चित्यात् । अधिष्ठानत्वं च भ्रमजनकाज्ञानविपपत्वं या अज्ञानविषयत्वे वा असण्डोपाधि । न च विषयतयैव तत्त्वं युक्तम् , प्रमेयत्वस्य च केपलान्चयिनोऽनङ्गीकारान् न प्रमेयमिति ज्ञानात् घटाधाकाराज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्गः' इति वाच्यम् , द्रव्यमिति ज्ञानात् तदीपनेरवा- . रणात् । न च तस्य द्रव्यत्वविशिष्टविपयत्वेऽपि घटत्वविशिष्टाविषयत्वात् तद्वारणम्, द्रव्यत्वविशिष्टसैव पटावच्छेदन घटत्वविशिष्टत्या सचविशिष्टबायन, विशिष्टविषयज्ञा- नेन विशिष्टविषयाज्ञाननिवृत्त्यभ्युपगमेऽपि च ब्रह्मणः सचिदानन्दत्वादिधर्मवैशिष्टयप्रसङ्गः। १च सवलोत र तन्मात्र एव तत्त्वे पोडशका ३°जक प्रमे मुबया साने त । ६ संशयादर्शनेन तदनिवर्तकस्य मुसय। ७ यत्वमेव पा मुत। ८ तदापत्रनिवारणानता 25 ४०मितिक्षाने व्याप्ति सवा ५०प्रका 5 . . ६. ब्रह्मज्ञानसमीक्षा २७ ८१. एतेन-अन्यन्न घटाज्ञानत्वघटत्वप्रकारकंप्रमात्वादिना नाश्यनाशकभावेऽपि प्रकृते ब्रह्माज्ञाननिचित्वेन ब्रह्मप्रमात्वेनैव कार्यकारणभावः, न तु ब्रह्मत्वप्रकारकेति विशेष. णमुपादेयम्, गौरवादनुपयोगाद्विरोधाच - इत्यपि निरस्तम् , विशिष्टब्रह्मण एव संशयेन विशिष्टाज्ञाननिवृत्त्यथं विशेपोपरागेणैव ब्रह्मज्ञानस्य अन्वेषणीयत्वात्, शुक्तिरजतादिस्थ- लेपि विशिष्टाज्ञानविपयस्यैव अधिष्ठानत्यं क्लुप्तमिति अत्रापि अयं न्यायोऽनुसतव्यः । ८२. किञ्च, ब्रह्मणो निर्धर्मकरवे वा विषयताया अप्यनुपपन्नत्वात् तद्विपयज्ञानत्वमपि तत्र दुर्लभम् । विपयवा हि कर्मतेति तदङ्गीकारे तस्य क्रियाफलशालित्वेन घटादिवज- डत्वापत्तेः, तद्विपयज्ञानाजनकत्वे च तत्र वेदान्तानां प्रामाण्यानुपपतिः । न च तदज्ञा- ननिवर्तकतामात्रेण तद्विपयत्योपचारः, अन्योन्याश्रयात् । न च कल्पिता विषयता कर्म- त्याप्रयोजिका, वास्तवविषयतायाः कुत्रापि अनङ्गीकारात्, व्यावहारिक्याश्च तुल्यत्वात् । " ६८३, न च 'ब्रह्मणि ज्ञानविषयताऽसम्भवेपि ज्ञाने ब्रह्माविषयता तद्धिम्यग्राहकत्व- रूपान्या वा काचिदनिर्वचनीया सम्भवतीति नानुफ्पत्तिः, विपयतैवाकारः प्रतिविषयं विलक्षणः, अत एव ब्रह्माकारापरोक्षप्रमाया एव अज्ञाननिवर्तकत्वम् , अज्ञानविपयस्वरूपा- फारापरोक्षप्रमावस्य सर्वत्रानुगतत्वात् , न च - इदमित्याकारं घटाकारमिति -शङ्कित्तुमपि शम्पम् , आकारभेदस स्फुटतरसाक्षिप्रत्यक्षसिद्धत्वात्' इति वाच्यम् , ज्ञाननिष्ठाया अपि ब्रह्मविषयतापा ब्रह्मनिरूपितत्वस्यावश्यकत्वेन ब्रह्मणि तनिरूपकत्वधर्मसत्त्वे निर्धर्मकत्व- व्याघातात् , उभयनिरूप्यस विषयविपयिभावसकधर्मत्वेन निर्वाहायोगात् । न च 'ब्रमण्यपि कल्पिविषयतोपगमे कर्मत्वेन न जडत्वापातः, स्वसमानसत्ताकविपयताया एच कर्मत्वापादकत्याव, वटादौ हि विषयता खसमानसत्ताका द्वयोरपि व्यावहारिकत्वात् , ब्रह्मणि तु परमार्थसति व्यावहारिकी विपयता न तथेति स्फुटमेव वैषम्याद्' इति वाच्यम्, " सताया इव विपयताया अपि ब्रह्मणि पारमार्थिकत्वोक्तावपि बाधकामावाद , परमार्थ- निरूपितधर्मस्य व्यावहारिके व्यावहारिकत्ववद्यावहारिकनिरूपितस्य धर्मस्य पारमार्थिक पारमार्थिकताया अपि न्यायप्राप्तत्त्वात् । सत्ताद्युपलक्षणमेदेऽपि उपलक्ष्यमेकमेवेति न दोष इति चेत् विषयतायामपि एष एव न्यायः । एवञ्च अनन्तधर्मात्मकधर्म्यभेदेऽपि ब्रह्मणि कौटस्थ्यं द्रव्यादेशात् अव्याहतमेव । तथा च अन्यूनानतिरिक्तधर्मात्मद्रव्य- खभावलाभलक्षणमोक्षगुणेन भगवन्तं तुष्टाव स्तुतिकार:- "भवबीजमनन्तगुज्शितं विमलशानमनन्तमर्जितम् । न च हीनकलोऽसि नाधिकः समतां चाप्यतिवृत्य वर्तसे ॥" [द्रा० १.२९] इति । ब्रह्माकाराया वनविषयायाश्च वृत्तर्निस्सारत्योक्तिः- $८४. एतेन 'चैतन्यविषयतैर जडत्यापादिका, न तु निविषयतापि, "यतो वाचो निवर्तन्ते" [निरी० २.४.१], "न चक्षुषा गृह्यते, नापि वाचा" [मुण्ड० ३.१.८ ], १ स्वरनिष्टत्येन निर्गत । २'यादो दिप य य । ३ विलाया प्रमत। ५ वति चा विषय त छोटस्म्यगन्यादतमेव त । .. 23 ४ तर निरुपितस्य उस पारता . २८ ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । "तं त्वौपनिपदं पुरुषं पृच्छामि" वृहदा० ३.९.२६ । नावेदविन्मनुते तं वृहन्त" "वेदेनैव यद्वेदितव्यम्" इत्याधुभयविधश्रुत्यनुसारेण इत्थं कल्पनात् । "फलव्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रऋद्भिर्निवारितम् ।" [पंचदशी ७.९० ] "ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता ।" [पंचदशी ७.९२ ] इति कारिकायामपि फलपदं चैतन्यमानपरमेव द्रष्टव्यम् , प्रमाणजन्यान्तःकरमत्यभि- व्यक्तचैतन्यस्य शास्त्रे फलत्वेन व्यवदिपमाणस ग्रहणे तयाप्यताया अन्वयव्यतिरेकाम्या जडत्वापादकत्वे ब्रह्मण इस माक्षिभासानामपि जडत्वानापचेः, चैतन्यकर्मता तु चिह्नि- नत्वावच्छेदेन गर्ववेति सैन जडत्वप्रयोजिका । न च 'पृत्तिविपयत्वेऽपि चैतन्यविपयत्वं नियतं वृचेविदाकारगर्भिण्या एयोत्पत्तेः, तदुक्तम् - "वियद्वस्तुस्वभावानुरोपादेय न कारकात् । पियरमम्पूर्णतोत्पनी कुम्भस्यैव दृशा धियाम् ॥ पट दुःखादिरूपत्व थियो' धर्मादिहेतुतः।" [ बृहदा० सं० ५४३, ५१३ ] "खतःसिद्धार्थसम्बोधन्याप्तिर्वस्त्यनुरोधत ॥" [ यहदा० सं० ५४२] इति । तथा च जडतं दुर्नियारम्' इति वाच्यम , वृत्युपरक्तचैतन्यस्य खत एप चैतन्यरूपत्वेन ॥ तम्याप्यत्यामानात् फले फलान्तरानुत्पत्तैस्तद्भिन्नानां तु स्वतो मानरहितानां तयारव- श्याश्रयणीयत्वात्' इत्यादि मधुसूदनोक्तमपि अपास्तम् , वृत्तिविषयवाया अपि निर्धर्मके प्रमण्यसम्भवात् , कल्पितविषयतायाः स्वीकारे च कल्पितप्रकारताया अपि स्वीकारापत्तेः, उमयोरपि ज्ञानमासकसासिमास्यत्वेन चैतन्यानुपरमरुत्वाविशेषा, ज्ञानस्य खविपपा- निवर्तकत्वेन प्रकारानिवृत्तिप्रसङ्गमयस्य च विपपताधनितिपक्ष इव धर्मधर्मिणोर्जा- . त्यन्तरात्मकमेदाभेदसम्बन्धाश्रयणेनेन सुपरिहरत्वात् , कृतान्तकोपस्त्वेकान्तवादिनामुपरि कदापि न निवर्तत इति तत्र का प्रतिकार। ६८५. यदि च रिपयत्वं ब्रह्माणि न यास्तमम् , तदा सकदर्शनमात्रेण आत्मनि घटादाविव गपगमेऽपि दृष्टत्य कदापि नापतीत्यायुक्तं न युज्यते । तया घ- "समुत्पत्ययमात्रेण परश्चेवासते सदा । सपकासोऽयमारमा सिं घटयण न मासते ।। समकाशतया किं ते वनुदिनखवेदनम् । सुविध क्षणनाइयेति चोप मुत्य पटादिषु ।। घटादी निथित बुद्विनस्पत्येय यदा परः । रेप्टो नेतुं तदा शस्य इति चेत्सममात्मनि ।। निधित्य सदालान यदापेक्षा देय तम् । यत मन्तुं तया ध्यातुं पायोत्येव हि तत्सवित् ।। का मुददाम पर पिपया सं०। ५। "टी गुमart डेन पशमी। 5 M गुम।
६. प्रज्ञानसमीक्षा २९ उपासक इव ध्यायल्लौकिकं विस्मरैयदि । विसरत्येक सा ध्यानाद्विस्मृतिर्न तु वेदनात् ॥" [पञ्चदशी ध्यान० श्लो० ९२-९६) इत्यादि ध्यानदीपवर्चन विप्लवेवेति किमतिविस्तरेण । तस्मात् ब्रह्मविपया ब्रह्माकारा वा वृत्तिरविवेचितसारैव । वृत्तेस्तत्कारणाज्ञानस्य च नाशासंभवकथनम् - ६८६. कथं चास्सा निवृत्तिरिति वक्तव्यम् । स्वकारणाज्ञाननाशादिति चेत् , अज्ञाननाश- क्षण इवावस्थितस्य विनश्यदवस्याज्ञानजनितस्य वा दृश्यस चिरमप्यनुवृत्तौ मुक्तावनाश्वासः । उक्तप्रमाविशेषत्वेन निवर्तकता दृश्यत्वेन च निवर्त्यतेति दृश्यत्वेन रूपेण अविद्यया सह खनिवर्त्यत्वेऽपि न दोपः, निवर्त्यतानिवर्तकतयोः अवच्छेदकैक्य एव क्षणभङ्गापरिति ।। चैत् । न, प्रमाया अप्रमा प्रत्येच निवर्तकत्यदर्शनेन दृश्यत्वस्य निवर्त्यतानवच्छेदकत्वात् । न च ज्ञानस अज्ञाननाशकतापि प्रमाणसिद्धा, अन्यथा स्वमार्यध्यासकारणीभूतस्याज्ञानस जागरादिप्रमाणज्ञानेन निवृत्तौ पुनः स्वमाध्यासानुपपत्तिः । तत्र अनेकज्ञानस्वीकारे तु आरमन्यपि तथासम्भवेन मुक्तायनान्यासः । मूलाज्ञानसैव विचित्रानेकशक्तिस्वीकाराद् एकशक्तिनाशेऽपि शक्त्यन्तरेण खमान्तरादीनां पुनरावृत्तिः सम्भवति, सर्वशक्तिमतो । मूलाज्ञानस्यैव निवृत्तौ तु कारणान्तरासम्भवात् , द्वितीयस्य च तादृशस्यानङ्गीकाराद, न अपक्षस्य पुनरुत्पत्तिरिति तु वासनामात्रम्, चरमज्ञानं या मूलाज्ञाननाशक क्षणविशेषो चेति अत्र विनिगमकाभावात् , अनन्तोत्तरोत्तरशक्तिकार्येषु अनन्तपूर्वपूर्वशक्तीनां प्रतिबन्ध- कत्वस्य, चरमशक्तिकार्ये चरमशक्तेः, तन्नाशे च चरमज्ञानस्य हेतुत्वकल्पने महागौर- चाव , पूर्वशक्तिनाश इव चरमशक्तिनाशेप' पण्डमूलानानानुवृत्यापत्त्यनुदाराचेति, न किञ्चिदेवत् । ६८७, एतेन-जागरादिनमेण स्वमादिभ्रमतिरोधानमा क्रियते, सर्पभ्रमेण रजा धाराम्रमतिरोधानवत् , अज्ञाननिवृत्तिस्तु ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानादेव इत्यपि निरस्तम् । एवं सति ज्ञानस्याज्ञाननिरर्तकवायां प्रमाणानुपलब्धेस्तनिवृत्तिमूलमोक्षानाथासात् । श्रुतिभ्य एव जैनेष्टकर्मवाद-ब्राह्मभावसमर्थनम् - 5८८. मा भूद् उदाहरणोपलम्भः, श्रुतिः श्रुतापचिव एवदर्थे प्रमाणवामनगाहेवे एप । तर युतिस्तावत् "वमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति" श्वेता० ३.८] "मृत्युरविद्या" इति शाने प्रसिद्धम् । क्या- "तत्त्वमावास्यश्चान्ते विश्वमायानिषिः" [श्वेता० १.१०] स्मृतिय-"देवी पा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेठो तरन्ति ते ॥" [भगवद्गीता ७.१.] 'वन निरयते । १ समाप्यादित सामने बेटे त। तर परत ५ मोऽपि भून मानावासिमाजापति ताशेऽपि मम। ग्राननाबाद। ३ । ॥ ज्ञानपिन्दुप्रकरणम् । "ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेपामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥" [भगवद्गीता ५.१६] इत्यादि। एवम् - "ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति" [मुड० ३.२.९] "तरति शोकमात्मवित्" [छान्दो० ७.१.३० "तरत्यविद्या वितता हृदि यस्मिन्निवेशिते । योगी गायाममेयाय तसै ज्ञानात्मने नमः ॥ इति । "अविद्यायाः परं पारं तारयसि" [प्रश्नो० ६.८ ] इत्यादिः । थुतार्थापत्तिश्व-ब्रह्मज्ञानाद् अलमायः श्रूयमाणस्तद्यवधायकाज्ञाननिवृत्तिमन्तरेण नोप- पद्यत इति ज्ञानादज्ञाननिवृत्तिं गमयति । "अन्तेन हि प्रत्यूढाः" [छान्दो० ८.३.२] "नीहारेण प्रावृता." [अक्स० १०.८२.७] "अन्ययुष्माकमन्तरम्" "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुदन्ति जन्तवः" [मगवद्गीता० ५.१५] इत्यादि श्रुतिस्मृतिशतेभ्योऽज्ञानमेवं च मोक्षव्यवधायकत्वेनापगतम् , एकस्सैर तत्व- ज्ञानेनाज्ञाननित्यभ्युपगमाच 'नान्यत्र व्यभिचारदर्शनेन ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तमत्वयाधी- 1। पीति चेत् । न, एतस्मैकजीनमुक्तिवादस्य श्रद्धामानशरणत्वात् , अन्यथा जीनान्तरपति- मासस्य स्वामिकजीपान्तरप्रतिभासवत् विभ्रमत्वे जीनप्रतिमासमात्रसैन तथात्वं सादिति चार्वाकमतसाम्राज्यमेव वेदान्तिना प्राप्त सात् । ६८९, उक्तश्रुतयस्तु कर्मण एवं व्यवधायफत्यम्, क्षीणकर्मात्मन एव च ब्रह्मभूयं प्रतिपादयितुमुत्सहन्त इति किं शशशृङ्गसहोदराज्ञानादिकल्पनया तदभिप्रायविडम्बनेन । निर्विकल्पयोधे शुद्धद्रव्यनयादेशत्वोक्तिः- ६९०. निर्विकल्पकननरोधोऽपि शुद्रव्यनयादेशलामेवानलम्बवास्, सपर्यायनप- विपयव्युत्क्रम एव तत्महः, न तु सर्वथा जगदभावपक्षपातितामिति सम्पादृशां वचनो- गारः । शाब्द एव स इत्या तु मानहा, यापपर्यापोपरागासम्भरविचारसहकतेन मनमैप तहसम्मपात् । न केवलमात्मनि, किन्तु सर्वनैव द्रव्ये पायोपरागानुपपचिप्रमत- - विचारे मनसा निर्विकल्पक एव प्रत्ययोऽनुभूयते । उक्तं च सम्मती "पजवणयवुकतं वयं दव्यट्टियस्स वववं । जाय दविओवओगो अपच्छिमरियप्पनिञ्चयणो ।" (सन्मति० १८ इति । ९१. पर्यापनयेन व्युत्क्रान्तं गृहीत्या विचारेण मुक्तं वस्तु द्रव्याकिस्स बक्तप्पम् । यथा 'पटो द्रव्यम्' इत्पर घटत्यविशिष्टस्य परिच्छिन्नस्य द्रव्यत्तविशिष्टेनापरिच्छिन्न * सहामेदान्वयासम्मर इति मृदेव द्रष्यमिति द्रव्याधिकप्रतिस्तत्रापि रामविरायामपरा- परद्रव्यामितिः पारद्रव्योपयोगः । न विद्यते पथिमे उपरे विकल्पनिरंचने सवि. अन्पशुमा भयता २ मे मोशमुमप। २ सुयमय। ५चाराणात पारेहमत। श्यप एव त। १०मान्यम। - ६. अझज्ञानसमीक्षा। ३१ कल्पकपीव्यवहारौ यत्र स तथा शुद्धसङ्ग्रहावसान इति यांचत् । ततः परं विकल्पवच- नाप्रवृत्तेः इत्येतसा अर्थः। सविकल्पाविकल्पयोरनेकान्तस्य समर्थनम् - ६२२. "तत्त्वमसि" [छान्दो० ६.८.७] इत्यादावपि आत्मनस्तत्तदन्यद्रव्यपर्यायो- परागासम्भवविचारशतप्रवृत्ताचे शुद्धद्रव्यविषयं निर्विकल्पकमिति शुद्धदृष्टौ घटज्ञानात् । ब्रह्मज्ञानस्य को भेदः । एकत्र सद्वैतमपरन च ज्ञानाद्वैतं विपय इत्येतापति भेदे त्वौत्तरकालिकं सविकल्पकमेव साक्षीति सविकल्पकाविकल्पकत्वयोरप्यनेकान्त एव थेयान् । तदुक्तम् - "सविअप्पणिविअप्पं इथ पुरिसं जो भणेज अविअप्पं । सविअप्पमेव वा णिच्छएण प स णिच्छिओ समए "[सन्मति० ११३५] इति । । ६९३. न च निर्विकल्पको द्रव्योपयोगोऽवग्रह एवेति तन विचारसहकृतमनोजन्य- त्वानुपपत्तिः, विचारस ईहात्मकत्वेन ईहाजन्यस व्युपरताकासस तस नैवयिकापाय- रूपसैव अभ्युपगमात् , अपाये नामजात्यादियोजनानियमस्तु शुद्धद्रव्यादेशरूपधुत- निश्रितातिरिक्त एवेति विभावनीयं स्वसमयनिष्णातैः। श्रुत्यैव ब्रह्मबोधस्य शाब्दत्वषन्मानसत्वोक्तिः- ३९४. ब्रह्माकास्त्रोघस मानसत्वे "नावेदविन्मनुते त वृहन्तं वेदेनैव तद्वेदितव्यं, "तं स्वौपनिषद पुरुष पृच्छामि" [ बृहदा० ३.९ २६ इत्यादिश्रुतिविरोध इति चेत्, शाब्द. त्वेऽपि "यद्वाचानम्युदित", [केनो० १.४ } "न चक्षुपा गृह्यते, नापि वाचा," [मुण्ड० ३. १.८ ] "यतो वाचो निवर्तन्ते" [तैत्तिरी० २.१.१ ] इत्यादिश्रुतिविरोधस्तुल्य एव । ६९५. अथ वाग्गम्यस्यनिषेधकंश्रुतीनां मुख्यवृस्यविषयत्वावगाहित्वेनोपपत्तिः जहद- ५ जलक्षणयैव ब्रह्माणि महारास्यगम्यत्वप्रतिपादनात् । मनसि तु मुख्यामुख्यभेदामारा "यन्मनसा न मनुते" [ केनो० १.५] इत्यादिविरोध एव, “सवें वेदा यत्रैक भवन्ति स मानसीन मात्मा मनसैवाजुद्रष्टव्यः' इत्यादिश्रुतौ मानसीनत्वं तु मनस्युपाघावुपलम्यमानत्वम्, न तु मनोजन्यसाक्षात्कारत्वम् । मनसैवेति तु कर्तरि तृतीया आत्मनोकर्तृत्वप्रतिपादनार्थी मनसो दर्शनकतामाह, न करणताम् , औपनिषदसमाख्याविरोधात् । "कामः सकल्यो । विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा तिरतिहाघीमारित्येतत्सर्वं मन एव" [बृहदा० १.५.३] इति श्रुती मृघट इतिवदुपादानकारणत्वेन मनःसामानाधिकरण्यप्रतिपादनात् , तस्स निमिच- कारणत्वविरोधाचेति चेत् न, कामादीनां मनोधर्मत्वप्रतिपादिकायाः श्रुतेः मनःपरिण- तात्मलक्षणभावमनोविपपत्ताया एवं न्याय्यत्वात् । "मनसा क्षेव पश्यति मनसा शृणोति" [पृहदा० १.५.३] इत्यादी मनाकरणत्वसापि श्रुतेर्दीर्घकालिरसंज्ञानरूपदर्शनग्रहणेन । चक्षुरादिकरणसत्त्वेशपे तरकाराान्ययोपपत्तेः, स्वन्मतेऽपि ब्रह्मणि मानसत्यविधि- 3 , . 3 U व्य तरचीतमा १रतासितास त। २ देशधुत। ३ युतनिधि(त्रि.) मु। ५०निषेप ' अ । ६ सदा त । ५ "करणम्यापि मु।
+ २२ " . ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । निषेधयोः वृत्तिविषयत्वतदुपरक्तचैतन्याविषयत्वाभ्यामुपपत्तेश्च । शब्दस त्वपरोक्षज्ञान- जनकत्वे खभावभङ्गप्रसङ्ग एव स्पष्टं दूपणम् । ६९६. न च 'प्रथमं परोक्षजानं जनयतोऽपि शब्दस्य विचारसहकारेण पश्चादपरोक्षज्ञान- जनकत्वमिति न दोप' इति वाच्यम् , अर्धजरतीयन्यायापातात् । न सलु शब्दस्य परोक्षज्ञान- जननस्वाभाव्यं सहकारिसहस्रेणापि अन्यथाकत्तुं शक्यम् , आगन्तुकस्य स्वभावत्वानुपपत्तेः । न च संस्कारसहकारेण चक्षुपा प्रत्यभिज्ञानात्मकप्रत्यक्षजननवदुपपत्तिः, यदशे संस्कार- सापेक्षत्वं तदेशे स्मृतित्वापातो यदेशे च चक्षुःसापेक्षत्त्वं तदंशे प्रत्यक्षत्वापात इति भियैर प्रत्यभिज्ञानस्य प्रमाणान्तरत्वमिति जैनैः स्वीकारात् । खे खे विषये युगपज्ज्ञानं जनयतो- अनःसंस्कारयोरार्थसमाजेनरुज्ञानजनकत्वमेव पर्यवस्पति, अन्यथा रजतसंस्कारसहकारेण ॥ असनिकृष्टेऽपि रजते चाक्षुपज्ञानापत्तेरन्यथाख्यात्यस्वीकारभङ्गमसङ्ग इति वदस्तपस्वी तूभयात्मकैकज्ञानाननुव्यवसायादेव निराकर्तव्यः, अन्यथा रजतभ्रमेऽपि उभयात्मकता- पत्तेः, पर्वतो वहिमान् इत्यनुमितारपि उभयसमाजादशे प्रत्यक्षानुमित्यात्मकतापत्तेश्च । ६९७. अथ 'मनस इन शब्दस्य परोक्षापरोक्षज्ञानजननवभावाङ्गीकाराददोषः । मनस्त्वेन परोक्षजानजनकता, इन्द्रियत्न चापरोक्षज्ञानजनकता इत्यत्ति मनस्यवच्छेदकभेद इति चेत् । शब्दसापि विपयाजन्यज्ञानजनकत्वेन वा ज्ञानजनकत्वेन वा परोक्षज्ञानजनकता योग्यपदार्थनिरूपितत्वंपदार्थाभेदपरशब्दत्वेन चापरोक्षज्ञानजनकतेति कथं नावच्छेदक- भेदः १, धार्मिकस्त्वमसि' इत्यादौ व्यभिचारवारणाय निरूपितान्त विशेषणम् , इतरव्यावत्यं तु स्पष्टमेव । एतच 'दशमस्त्वमसि' 'राजा त्वमसि' इत्यादिनाक्यात् 'दशमोऽहमसि' 'राजाहमसि' इत्यादिसाक्षात्कारदर्शनात्कल्प्यते, 'नाहं दशमः' इत्यादिनमनिष्ठत्तेः, अत इत्यमेव सम्भवात् । साक्षात्कारिभ्रमे साक्षात्कारिविरोधिज्ञानत्वेनैव विरोधित्वकल्पनात् । न च तन वाक्यात्पदार्थमानोपस्थिती मानसः संसर्गगोधः' इति वाच्यम् , सर्वन वाक्ये तथा वक्तुं शक्यत्वेन शब्दप्रमाणमानोच्छेदप्रसङ्गानु' इति चेत्, मैवम् , 'दशमस्त्वमसि' इत्यादी वाक्यारपरोक्षज्ञानानन्तर मानसज्ञानान्तरसैव भ्रमनिरर्तकत्वकल्पना , 'धार्मिक- स्त्वमसि' इत्यादौ विशेप्याशस्य योग्यत्वादेव योग्यपदार्थनिरूपितेत्या योग्यपदार्थतार- च्छेदकविशिष्टेत्यस्यावश्ययाच्यत्वेन महावाक्यादपि तत्पदार्थतापच्छेदकस्स अयोग्यत्वेन अपरोक्षज्ञानासम्भाच, अयोग्याशत्यागेन योग्याशोपादानाभिमुखलक्षणायचमेन योग्य. ' पदार्थत्वमित्युक्तौ च 'धार्मिकस्त्वमसि' इत्यादारपि शुद्धापरोक्षविषयत्वे तद्वयापर्तकविशेष. णदानानुपपतिः । तथा च योग्यलक्ष्यपरत्वहे उदाहरणस्थानदर्लिम्यम् । अयं च विसयो- ऽस्माकं पर्यायविनिोकेण शुद्धद्रव्यविषयतापर्यवसापरंस द्रव्यनयस इत्यलं ब्रह्मादेन ।' ६९८. फिञ्च, त्वंपदार्थाभेदपरशब्दत्वेन अपरोक्षज्ञानजनकत्वोक्ती 'यूयं राजानः" इत्य- तोऽसिलसंयोध्यविशेष्यकराजत्वप्रकारकापरोक्षशान्दापत्तिः, तन तादृशमानमाभ्युपगमे चान्यन कोऽपराधः । एतेन एकाचनान्तसंपदार्थग्रहणेऽपि न निस्तार एसिग्नेय १शे यमु मया २'त्यागरोग्या मुस। ३ महोसत्ता ५ सितापिता बमत्रत। 26 ॥ ४ पम्प मबत।
" 15 ७. केवलज्ञानदर्शनयोर्भेदाभेदचर्चा । यूमिति प्रयोगेऽगतेथ एकाभिप्रायकत्वंपदग्रहणे च तत्तदभिप्रायकशब्दत्वेन तत्तच्छाब्द- योधहेतुत्वमेव युक्तम् । अत एव वाक्यादपि द्रव्यार्थादेशादखण्डः, पदादपि च पर्याया- देशाद सखण्ड: शाब्दयोध इति जैनी शास्त्रव्यवस्था । तस्मान्न शब्दस्य अपरोक्षज्ञान- जनकत्वम् । ६९९. एतेन - अपरोक्षपदार्थाभेदपरशब्दत्वैन अपरोक्षज्ञानजनकत्वम् , अत एव 'शुक्ति- रियम्' इति वाक्यादाहत्य रजतभ्रमनिवृत्तिः, एवं च चैतन्यस्य वास्तवापरोक्षत्वात् अपरोक्ष- ज्ञानजनकत्वं महावाक्यस्य- इत्यपि निरस्तम् , वास्तवापरोक्षखरूपविषयत्वस्य वन्नीत्या तस्त्रमस्या'दिवाक्ये सम्भवेऽपि 'दशमस्त्वमसी'त्यादावसम्भवात् , निवृत्ताज्ञानविषयत्वस च शाब्दबोधात्पूर्वमभावात् , यदा कदाचिनिवृत्ताज्ञानत्वग्रहणे पर्वतो वह्निमान्' इत्यादि- वाक्यानामपि अपरोक्षस्वरूपविपयतया अपरोक्षज्ञानजनकत्वप्रसङ्गात् , “यतो था इमानि ।। भूतानि जायन्ते" तैत्तिरी० ३.१.१ ] "सत्य ज्ञानमनन्तम्" [ तैत्तिरी० २.१.१ ] इत्यादि- वाक्यानामपरोक्षस्वरूपविषयतया अपरोक्षज्ञानजनकत्वे महावाक्यवैयर्थ्यापाताच । हु१००. किञ्च, एवं घटोऽस्तीति शाब्दे चाक्षुषत्वमप्यापतेत् , अपरोक्षपदार्थाभेदपर- शब्दादिव अपरोक्षपक्षसाध्यकानुमितिसामग्रीतोऽपरोक्षानुमितिरपि च प्रसज्येत । एवं च भिन्नविषयत्वाद्यप्रवेशेनैव अनुमितिसामग्र्या लाघवात् बलवत्त्वमितिविशेपदर्शनकालीन- भ्रमसंशयोत्तरप्रत्यक्षमात्रोच्छेद इति बहुतरं दुर्घटम् । ६१०१, एतेन-प्रमात्रमेदविषयत्वेन अपरोक्षज्ञानजनकत्वम् - इत्यपि निरस्तम् , 'सर्वज्ञत्यादिविशिष्टोऽसि' इत्यादिवास्यादपि तथाप्रसङ्गाद, ईश्वरो मदभिन्नथेतनवान् मदिति अनुमानादपि तथाप्रसङ्गाचेति । महावाक्यजन्यमपरोक्षं शुद्धब्रह्मविषयमेव केवलज्ञानमिति वेदान्तिनां महानेर मिथ्यात्वाभिनिवेश इति विभावनीयं सूरिभिः । [७. केवलशानदर्शनयोर्मेदाभेदचर्चा ।] ६१०२. इदमिदानीं निरूप्यते-केवलज्ञानं समानाधिकरणकेवलदर्शनसमानकालीनं नवा, केवलज्ञानक्षणत्वं स्वसमानाधिकरणदर्शनक्षणाच्यवहितोचरत्वव्याप्य नै वा ? एव- मायाः क्रमोपयोगवादिना जिनमद्रगणिक्षमाश्रमणपूज्यपादानाम् , युगपदुपयोगवादिनां च मल्लादिप्रभृतीनाम् , यदेव केवलज्ञानं तदेव केवलदर्शन मिति यादिनां च महापादि- श्रीसिद्धसेनदिवाकराणाम् , साधारण्यो विप्रतिपत्तयः । यत्तु युगपदुपयोगगादित्वं सिद्धसे- नाचार्याणां नन्दिवृत्तायुक्तं तदभ्युपगमयादाभिप्रायेण, न तु स्वतत्रसिद्धान्ताभिप्रायेण, क्रमाममोपयोगद्वयपर्पनुपोगानन्तरमेव सपक्षस सम्मती उद्भावितत्वादिति द्रष्टव्यम् । छानस्थिकशानदर्शनयोरेय क्रमवर्तित्यम्- ६१०३. एतय तर सयुक्तिकं सम्मतिगाथाभिरेव प्रदर्शयामः । मणपजवनाणंतो नाणस य दरिसणस्स य विसेसो। फेवलनाणं पुण दंसणंति नाणंति य समाणं " [सन्मति० २।३] 10 15 भ १'कलेन महा। भगय मया नसायाः त। डा.५ 18 ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । ६१०४. युगपदुपयोगद्वयाभ्युपगमपादोऽयम् -मनःपर्यायज्ञानमन्तः पर्यवसानं पस स तथा, मानस दर्शनस च विश्लेपः पृथग्भार इति साध्यम् । अन च छमस्योपयोग हेतुर्द्रष्टव्यः। तथा च प्रयोगः-चक्षुरचर्रवधिज्ञानानि चारचक्षुरवधिदर्शनेभ्यः पृथका- लानि, छमस्योपयोगात्मज्ञानत्वात् , श्रुतमनःपर्यायज्ञानवत् । वाक्यार्थविपये श्रुत- ज्ञाने, मनोद्रव्यविशेपालम्बने मनःपर्यायाने चादर्शनखभावे मत्यधिजादर्शनोपयो- गाभिनकालत्व प्रसिद्धमेवेति टीकाकृतः । ६१०५. दर्शननयपृथकालत्वस कुत्रापि एकसिन्नसिसाधयिपितत्वात् , स्वदर्शनपृथ- कालत्वस्य च सिसाधयिपितस्य उक्तदृष्टान्तयोरभागाव - सावरणत्वं हेतुः, व्यतिरेकी च प्रयोगः, तअन्यत्व या हेतुः यद्यजन्यं तत्ततः पृथकालमिति सामान्यव्याप्तौ यथा " दण्डात् घट इति च दृष्टान्त इति तु युक्तम् । ६१०६. केरलज्ञानं पुनदर्शनं दर्शनोपयोग इति वा ज्ञानं ज्ञानोपयोग इति वा समान तुल्यकालं तुल्यकालीनोपयोगद्वयात्मकमित्यर्थः । प्रयोगश्च-कैलिनो शानदर्शनोपयो- गावेककालीनौ, युगपदाविर्भूतस्वभावत्वात् , यावेव तावेयम् , यथा रखेः प्रकाशतापौ । केवलज्ञानदर्शनयोः क्रमवादस्य खण्डनम् - $१०७. अयमभिप्राय आगमविरोधीति केपाश्चिन्मतम् , तानविक्षिपनाह - "कई गणति जइया जाणइ तइया ण पासह जियो नि। मुखमवलयमाणा तित्ययरासायणा भीरु ।" [सन्मति २।४] ६१०८. केचिजिनभद्रानुयायिनो भणन्ति - 'यदा जानाति तदा न पश्यति जिन' इति । स्त्रम् - "केवली ण भते इम रयणप्पम पुचि आयारेटिं पमाणेहिं हेऊहिं संठाणेहिं परिवारहि ज समय जाणइ णो त समय पासह पता गोयमा । केपलरीण" [प्रज्ञापना पद ३० सू० ३१९ ] इत्यादिक्मवलम्बमाना। ६१०९. अस च सूत्रस फिलायमर्थस्तेपामभिमतः- केरली सम्पूर्णयोधः । णमिति वाक्यारकारे । भते इति भगान् । इमा रतनभामन्वभिधानां पृथ्वीमाकोरः समनिम्तो सतादिमिः, प्रमाणदादिभिः, हेतुभिः अनन्तानन्तप्रदेशिकः स्कन्धः, समानः परि- ४ मण्डलादिभिः, परिवारपनोदधिरलयादिभिः। 'समयं णो समयमिति' च "कार- ध्वनौरत्यन्तसंयोगे" (पा० २.३ ५] इति द्वितीया सप्तमीमाधिका, तेन यदा जानाति न उदा पत्यति इति भारः । विशेपोपयोग सामान्योपयोगान्तरितः, सामान्योपयोगप विशेपोपपोगान्तरितः, तत्सामाव्यादिति प्रश्नार्यः । उतर पुनः-हता, गोयमेत्यादिकं प्रश्नानुमोदकं गावमेति गोत्रेणामंत्रण प्रश्नानुमोदनार्थम् । पुनसदेव यामुद्यारपीपम् । हेतुप्रश्नस पान से उचरम् -"सागार से भागे दया भागारे से दसणे' [प्रज्ञापना पद ३० सू० ३११J इति । सासार विशेपारलम्यि अस फेरलिनो मान मरति, अपये का। . २ वषिशानद मध। २ इन्देल्थमननपरेवाको भरता ३५ 5 " 15 ७. केवलज्ञानदर्शनयोमेदाभेदचर्चा । अनाकारमतिक्रान्तविशेष सामान्यालम्विदर्शनम् । न चानेकप्रत्ययोत्पत्तिरेकदा निरावर- णस्थापि, तत्स्वाभाव्यात् । नहि च चक्षुज्ञानकाले श्रोत्रज्ञानोत्पत्तिरुपलभ्यते । न च आवृतत्वात्तदा तदनुत्पत्तिः, स्वसमयेऽपि अनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न च अणुना मनसा यदा यदिन्द्रियसंयोगस्तदा तज्ज्ञानमिति क्रमः परवाद्यमिमतोऽपि युक्तिमान् , सर्वाङ्गीणसुखो- पलम्भाशुपपत्तये मनोवर्गणापुद्गलानां शरीरव्यापकत्वकल्पनात् , सुपुप्तौ ज्ञानानुत्पत्तये । त्वचनोयोगस्य ज्ञानसामान्ये हेतुत्वेन रासनकाले त्वाचरासनोभयोत्पत्तिवारणस इत्थ- मप्यसम्भवाच । ततो युगपदनेकप्रत्ययानुत्पत्तौ खभाव एव कारणं नान्यत् । सन्नि- हितेऽपि च यात्मके विषये सर्वविशेपानेव केवलज्ञानं गृह्णाति, सर्वसामान्यानि च केवल- दर्शन मिति स्वभाव एवानयोरिति । ६११०, एते च व्याख्यातारतीर्थकराशातनाया अभीरवः, तीर्थकरमाशातयन्तो न । विभ्यतीति यावत् । एवं हि नि:सामान्यस्य निर्विशेषस्य वा वस्तुनोऽभावेन न किञ्चिजा- नाति केवली न किश्चित्पश्यति इत्यधिक्षेपमेव पर्यवसानात् । न च अन्यतरमुख्योपसर्जन- विपयतामपेक्ष्योभयग्राहित्वेऽपि उपयोगक्रमाविरोधः, मुख्योपसर्जनभावेन उभयग्रहणस्य क्षयोपशमविशेषप्रयोज्यस्यात्, केवलज्ञाने छद्मस्थज्ञानीययावद्विपयत्तोपगमे अवग्रहादि- सङ्कीर्णरूपप्रसङ्गात् । उकसूत्रस्य तु न भवदुक्त एवार्थः किन्तु अयं-केवलीमा रनप्रभा । पृथिवीं पैराकारादिभिः समकं तुल्यं जानाति, न तैराकारादिभिस्तुल्यं पश्यतीति किमेवं' ग्राह्यम् ? । एवमित्यनुमोदना । ततो हेतो पृष्टे सति तत्प्रतिवचनं भिन्नालम्बनप्रदर्शकं तज्ज्ञानं साकारं भवति यतो दर्शनं पुनरनाकारमित्यतो भिन्नालम्बनावेतो प्रत्ययाविति प्रत्यपादीति टीकाकृतः। अत्र यद्यपि 'जं समय' इत्यत्र 'ज' इति अम्भावः प्राकृतलक्षणात्, यत्कृतमित्यत्र 'जं कयं' इति प्रयोगस्य लोकेऽपि दर्शनादिति वक्तुं शक्यते, तथापि तृती- यान्तपदचाच्यैराकारादिभिः लुप्तवतीयान्तसमासस्थयत्पदार्थस समकपदार्थस्य च अन्यूना- नतिरिक्तधर्मविशिष्टस्य रतनभायां भिन्नलिङ्गलादनन्वय इति 'यत् समकम्' इत्यादि क्रिया- विशेषणत्वेन व्याख्येयम् । रमप्रभाकर्मकाकारादिनिरूपितयावदन्यूनानतिरिक्तविषयताक- ज्ञानवान् न तादृशताव्दन्यूनानतिरिक्तविपयवाफदर्शनवान् केवलीति फलितोऽयः । यदि च तादृशस्य विशिष्टदर्शनस्य निषेध्यस्यापसिद्धेर्न तनिषेधः, "असतो णस्थि णिसेहो' । [विशेषा० गा० १५७४ ] इत्यादिवचनादिति सहममीक्ष्यते, तदा क्रियाप्रधानमाख्यात- मिति वैयाकरणनयाश्रयणेन रसप्रभाकर्मकाकारादिनिरूपितयावदन्यूनानतिरिक्तविपयताक ज्ञानं न तादृशं केवलिकर्टकं दर्शनमित्येव योधः, सर्वनयात्मके भगवत्प्रवचने यथो- पपन्नात्यतरनयग्रहणे दोपाभावादिति तु वयमालोचयामः । कंवलज्ञानदर्शनयोर्थोंगपद्येऽनुमानम् - ६१११. हेतुयोगपद्यादपि चलेन उपयोगयोगपद्यमापतति इत्याह - "केवलनागापरणक्लयजायं केवलं जहा गाणं । तह दंसणं पि जुजइ णियआवरणक्खयरसते ॥" [ सन्मति० २।५] १ खस्येव कता " भ २वानिीि फलित1३ शनिशित।
. U ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । ६११२. स्पष्टा, नारं निजावरणक्षयसान्त इति दर्शनावरणक्ष्यस्थानन्तरक्षण इत्यर्थः । न च एकदोभयारणक्षयेऽपि स्वभानहेतुक एर उपयोगक्रम इत्युक्तमपि साम्प्रतम् । एवं सति स्वभावेनैव सर्वन निर्माहे कारणान्तरोन्छेदप्रसङ्गाद, कार्योत्पत्तिखमारस कारणेनेर तत्क्रमस्वभारस तलमेणैर नियत्वाच । ११३. एतेन -सर्वव्यक्तिविषयकत्लसरीजातिविषयकत्वयोः पृथगेनापरणक्षयकार्यता- वच्छेदकत्यादर्थतस्तदमच्छिन्नोपयोगद्वयसिद्धिः-इत्यपि अपास्तम् । तत्सिद्धारपि तलमा- सिद्धरामरणद्वयक्षयकार्ययोः समप्राधान्येन अर्थगतेरप्रसराच । न च मतिश्रुतज्ञानापरणयोः एपदा क्षयोपशमेऽपि यथा तदुपयोगकमस्तथा ज्ञानदर्शनापरणयोर्युगपत्क्षयेऽपि कलि- न्युपयोगक्रमः सात्' इति शङ्कनीयम् । तर श्रुतोपयोगे मतिनानस हेतुत्वेन, शाब्दादी । प्रत्यक्षादिमामय्याः प्रतिवन्धकरवेन च तत्सम्भवात् । स तु क्षीणावरणत्वेन परस्पर- कार्यकारणभावप्रतिवध्यप्रतिवन्यम्भापराधभावेन विशेषात् । सर्यजे ज्ञानदर्शनयोभिन्नकालत्वस्य निरासः ६११४. एतटेवाह- "मण्णइ सीणावरणे, बह मइनाण जिणे ण समवद । तह रसीणावरणिजे विसेसओ दसण परिय॥" [सन्मति० २।६) ६११५. भण्यते निश्चित्योच्यते क्षीणापरणे जिने यथा मतिज्ञानं मत्यादिज्ञानं अप- महादिचतुष्टयरूपं या जान न सम्भवति, तथा क्षीणापरणीये विश्लेपतो ज्ञानोपयोगमाला- न्यकाले दर्शनं नास्ति, प्रमोपयोगत्वस मत्साघात्मकत्यव्याप्यत्वात् मामान्यविशेषो- भयालम्बनम्मोपयोगत्वस च अपनहायात्मस्लव्याप्यत्वात् , केरलयोः प्रमोपयोगत्वे । तचापत्तिरित्यापादनपरोऽयं ग्रन्थः । प्रमाणं तु-केरलदर्शनं केरलतानतुल्ययालोत्पनि- यम्, वदेकरालीनसामग्रीक्त्या , तादृशकार्यान्तरवत् , इत्युक्ततर्वानुगृहीतमनुमानमेवेति द्रष्टव्यम् । केवलज्ञानदर्शनयोः क्रमवादे आगमविरोधः- ६११६. न केरलं प्रमादिनोऽनुमानविरोध., अपि वागमविरोधोऽपीत्याह- "गुचमि व साई-अपजयसिय ति पेवर बुच ।। मुगासायणीरहि त' च दट्टब्बय होः ।।" (सन्मति ० २।७] १११७. सायपर्यवसिने केवलशानदर्शने सो प्रोक्ते, ममोपयोगे तु द्वितीपसमये नयोः पर्यवसानमिति चुतोपर्ययसिवता ? । तेन रवाशातनामीरभिः प्रमोपपोगरादिमिः तदापि द्रष्टव्यम् । चोऽप्यर्थः । न केवलं विचली पं भने इमं रयणप्पमं पूर्षि' इत्यापुनयम- • यथायुनार्यानुपपत्तिमानमिति मारः । न च दन्यापेनपाऽपर्परसितं यम्, न्यविषय- प्रश्नोतरायुतेः।नय-अर्पिता विसदे" (तत्वाय० ५.३१] इति तचायगानुरोधन दूप्यार्पणयाऽभुतयोरपि वयोः रत्पनं युतम्, अन्यथा पर्यापागामुत्पाटपिगमात्मा वाद पित समrmi म . 15 केवलज्ञानदर्शनयोर्मेदाभेदचर्चा । भवतोऽपि कथं तयोरपर्यवसानता ?-इति पर्पनुयोज्यम् , यद्धर्मावच्छिन्ने क्रमिकत्यप्रसिद्धिः, तद्धर्मावच्छिन्ने अपर्यवसितत्वान्वयस्य निराकासत्वात् , अन्यथा 'मजुत्ववक्रत्व अपर्यय- सिते' इति प्रयोगस्यापि प्रसङ्गात् । मम तु रूपरसात्मकैकद्रव्ययदक्रममाविभिन्नोपाधि- कोत्पादविगमात्मकत्वेऽपि केवलिद्रव्यादव्यतिरेकतः तयोरपर्यवसितत्वं नानुपपन्नम् । अथ पर्यायत्वावच्छेदकधर्मविनिर्मोकेण शुद्रव्यार्थादेशप्रवृत्तेः क्रमैकान्तेऽपि केवलयोर- पर्यवसितत्वमुपपत्स्यते, अत एवं पर्यायद्रव्ययोरादिष्टद्रव्यपर्यायत्वं सिद्धान्ते गीयते, तत्तदवच्छेदकविनिर्मोकस विवक्षाधीनत्वादिति चेत्, किमयमुक्तधर्मविनिर्मोकस्तत्तत्प- दार्थतावच्छेदकविशिष्टयोः अमेदान्वयानुपपत्त्या शुद्धद्रव्यलक्षणया, उन उक्तधर्मस विशेषणत्वपरित्यागेन उपलक्षणत्वमानविवक्षया?आये आद्यपद एव लक्षणायां 'शुद्धद्रव्यं शुद्धात्मद्रव्यं वा अपर्यवसितम्' इत्येव योधः सात् । सादित्वथापि तत्र अन्वयप्रवेशे तु " 'केवलिद्रव्यं साद्यपर्यवसितम्' इत्याकारक एव । उभयपदलक्षणायां तु शुद्धद्रव्यविषयको निर्विकल्पक एव बोध इति 'केवलज्ञानदर्शने साद्यपर्यवसिते' इति बोधस्स कथमपि अनुपपचिः । अन्त्ये च केवलत्योपलक्षितात्मद्रव्यमात्रग्रहणे तत्र सादित्वान्ययानुपपत्तिः, केवलिपर्यायग्रहणे च नवविधोपचारमध्ये पर्याये पर्यायोपचार एवाश्रयणीयः स्यादिति समीचीनं द्रव्यार्थादेशसमर्थनम् ! नियनोपलक्ष्यतावच्छेदकरूपाभावेऽपि संमुग्धोपलक्ष्य- विपयकतादृशबोधस्वीकारे च पर्यायोऽपर्यवसितः' इत्यादेरपि प्रसक्तिः । द्रव्यार्थतया केवलज्ञानफेवलदर्शनयोः अपर्यवसितत्याभ्युपगमे द्वितीयक्षणेऽपि तयोः सद्भावप्रसक्तिः, अन्यथा द्रव्यार्थत्वायोगात् । ३११८. तदेवं क्रमाभ्युपगमे तयोरागमविरोध इत्युपसंहरनाह - "सतंति केवले दंसम्मि नाणस्य सभको णस्थि । केवलनाणम्मि य दंसणस्स तम्हा अनिहणाई ॥" [सन्मति० २।८] ६११९. स्वरूपतो द्वयोः ऋमिकत्वेन्यतरकालेज्यतराभावप्रसङ्गः, तथा च उक्तवक्ष्य- माणदूषणगणोपनिपातः, तस्मात् द्वावप्युपयोगौ केयलिनः खरूपतोऽनिधनावित्यर्थः । ग्रन्थयताऽभेदपक्षस्योपन्यासः- १२०. इत्थं ग्रन्थकदक्रमोपयोगद्वयाभ्युपगमेन क्रमोपयोगादिनं पर्यनुयुज्य स्वपक्षं । दर्शयितुमाह- "दसणनाणावरणक्खए समाणम्मि कास पुन्वयरों'। होज्ज व सैमओप्पाओ हंदि दुवै णत्यि उवओगा ॥" [ सन्मति० २१९] ६१२१. सामान्यविशेपपरिच्छेदापरणापगमे कस प्रथमवरमुत्पादो भवेत् ?, अन्यत- रोत्पादे तदितरस्याप्युत्पादनसङ्गाद, अन्यतरसामग्रया अन्यतरप्रतिवन्धफत्वं च उभयो- रप्यभावप्रसङ्गात् । “सब्वाओ लद्धीओ सागारोपओगोवउवात्स" इति वचनप्रामाण्यात् प्रथमं केवलज्ञानस पश्चात् केवलदर्शनसोत्पाद इति चेत्, न,, एतद्वचनस्स लब्धि- १°कारे वा पत। ३ पुवयां-सन्मति। ३ सन उपाओ-सन्मतिः। 20 ३८ मानविन्दुप्रकरणम् । योगपय एव साक्षित्वात् , उपयोगक्रमाक्रमयोरोदासीन्यात् , योगपग्रेनापि निवा- हेऽर्धादर्शनेऽनन्तरोत्पत्यसिद्धेः, एकक्षणोत्पविककेरलयानयोरेकक्षणन्यूनाधिशफयोः केलिनोः क्रमिकोपयोगद्वयधाराया निहियितुमशक्यत्वाच । ६१२२, अथ ज्ञानोपयोगसामान्ये दर्शनोपयोगत्वेन हेतुनेति निर्विकल्पकसमाधिरूपछम- स्यकालीनदर्शनात् प्रथमं केवलज्ञानोत्पत्ति', केरलदर्शने केवलज्ञानत्वेन विशिष्य हेतुत्वाच द्वितीपक्षणे केरलदर्शनोत्पत्तिः, ततश्च क्रमिरुमामग्रीद्वयसम्पत्त्या कमिकोपयोगदयधारा- निर्वाह इति, एकक्षणन्यूनाधिकायुप्कयोस्त्वेकक्षणे कैलवानोत्पत्यस्वीकार एव गतिरिति पेदन, "दसणपुन्य नाण" [ सन्मति० २२२२ इत्यादिना तथाहेतुत्वस्य प्रमाणाभावेन निरसनीयत्वात् , उत्पन्नस्य केरलज्ञानस्य क्षायिकमानसेन नाशायोगाच । न च मुक्ति- " समये क्षायिरुचारित्रनाशवदुपपत्तिः, क्षायिकत्वेऽपि तस्य योगस्थैर्यनिमित्तकत्वेन निमित्त नाशनाश्यत्वाद, केवलज्ञानस चानमित्तकत्वात् उत्पत्ती ज्ञप्ती चारणक्षयातिरिक्तनिमि- तानपेक्षत्वेनैव तस्य स्वतन्त्रप्रमाणत्यव्यवस्थितः, अन्यथा 'सापेक्षमसमर्थम्' इति न्यायात- त्रामामाम्यप्रसङ्गात् । एतेन-केवलदर्शनसामग्रीत्वेन स्वस्खैर खनाशकत्वमिति केवलज्ञान- क्षणिकत्यम् - इत्यपि अपास्तम् , अनैमित्तिकै क्षणिकत्वायोगाद, अन्यथा तत्क्षण एवं ॥ तत्क्षणत्तिकायें नाशक इति सर्वव सूक्ष्म सूत्रनयसाम्राज्यस्य दुनिवारत्वादिति किमति- पल्लवितेन । नन्वियमनुपपत्तिः क्रमोपयोगपक्ष एवेत्याक्रमी द्वावुपयोगौ स्वामित्याशङ्केते मल्ललादी, “मवेद्वा समयमेकफारमुत्पादर्सयो" इति । तत्रैकोपयोगगादी अन्धकृत सिद्धान्तयति 'हन्दि' ज्ञायता द्वायुपयोगी नकदेति, सामान्पविशेषपरिच्छेदात्मकत्वाद केवलज्ञानस्य, यदेव ज्ञान तदेव दर्शनमित्यर निर्भर , उभयहेतुसमाजे समूहालम्बनो. " स्पादसैव अन्यन घटत्वात् नार अपरिदृष्टकल्पनालेश इति भावः । अभेदपक्षे एव सर्वज्ञतासंभवस्य समर्थनम् - ६१२३. असिन्ने वादे केलिनः सर्वज्ञतासम्भव इत्याह "जइ सब्य सायार जाणइ एकसमएण सवण्णू। जुज्जह सयावि एव अहवा सव्य न जाणाइ ॥" [सन्मति० २०१०] ६१२४ यदि सर्व सामान्यविशेषात्मक जगत् साकार तत्तजातिव्यक्तिचिधर्मवि- शिष्टम्, साकारमिति क्रियाविशेषण वा-निरवच्छिन्नतचजातिप्रकारतानिरूपिततत्तव्यक्ति विशेष्यतासहितं परस्पर यावन्यपर्यायनिरूपितविषयतासहित वा यथा स्यात्तथेत्यर्थः । अथवा इत्येतद्वपरीत्ये सर्व न जानाति सर्व न जानीयादेकदेशोपयोगवर्तित्वात् मतिही- निवदित्यर्थः । तथा च केवलज्ञानमेव केवलदर्शनमिति सितम् । अव्यक्तदर्शनस्य केवलिन्यसभयोपदर्शनम् - १२५. अव्यक्तवादपि पृथग्दर्शन केवलिनि न सम्भवतीत्याह - "परिसुद्ध सायार अनिअव दसण अणायार । ण य सीणावरणिज्जे जुज्जइ सुवियत्तमवियत ।" [ सन्मति० २।११] १ हेऽदिश त । २ विशेष्य हे अ । विशपहे मु। ३ निर्वाह एक' अव । ४ तन खट। ५ ते भवेत। ६ 'स्तयोस्तन त । ८ जानवदि मुअघा 25 म्यनस्यैव त।
" ७. केवलज्ञानदर्शनयोर्मेदाभेदचर्चा । ६१२६. ज्ञानस हि व्यक्तता रूपम् दर्शनस्य पुनरव्यक्तता । न च क्षीणायरणेऽर्हति व्यक्तताऽव्यक्तते युज्येते, ततः सामान्यविशेषज्ञेयसंस्पर्युभयैकखमात्र एवायं केलिप- त्ययः । न च ग्राहद्वित्वात् ग्राहकद्वित्वमिति सम्भावनापि युक्ता, केवलज्ञानस्य ग्राह्यान- न्येनानन्ततापतेः। विपयभेदकृतो न ज्ञानभेद इत्यम्युपगमे तु दर्शनपार्थक्ये का प्रत्याशा, आवरणद्वपक्षयानुभयैकसमावथैव कार्यस्य सम्भवात् । न च एकखभावप्रत्ययस्य । शीतोष्णस्पर्शवत् परस्परविभिन्नस्वभावद्वयविरोधः, दर्शनस्पर्शनशक्तिद्वयात्मकैकदेवदत्त- वत्स्वभावद्वयात्मकैम्प्रत्ययस केलिन्यविरोधात् । ज्ञानत्यदर्शनत्वधर्माभ्यां ज्ञानदर्शन- योर्भेदः, न तु धर्मिभेदेनेति परमार्थः । अत एर तदावरणमेदेऽपि साद्वाद एव । तदुक्कं स्तुती ग्रन्थकृता- "चक्षुर्दर्शनविज्ञानं परमाण्वौप्ण्यरौक्ष्यवत् । तदावरणमप्येक न वा कार्यविशेषतः ॥" [निश्चय०८] इति । ६१२७, परमाणावुष्णरुक्षस्पर्शद्वयसमावेशवचाक्षुपे ज्ञानत्वदर्शनत्वयोः समावेश इत्यर्थः । इत्थं च चाक्षुपज्ञानदर्शनावरणकर्मापि परमार्थत एकम्, कार्यविशेषत उपाधि- मेदतो वा नैमिति सिद्धम् । एवमवधिकेवलस्थलेऽपि द्रष्टव्यम् । तदाह- "चक्षुर्वद्विषयाख्याविरवधिज्ञानकेवले । शेषवृचिविशेषातु ते मते ज्ञानदर्शने ॥" [द्वा० १०.३० ] इति । ६१२८, चक्षुर्वचाक्षुपपद्विपयाख्यातिः स्पृष्टज्ञानाभारः अस्पृष्टज्ञाने इति यावत् , भावाभावरूपे वस्तुनि अभावत्वाभिधानमपि दोपानावहम् । शेषा यूत्तयोऽस्पृष्टज्ञानानि ताम्पो विशेषः स्पृष्टताविशेषेण पक्ष्यमाणरीत्या स्पृष्टाविषयवृत्तित्त्वव्यञ्चन, तस्माचे अवधिकेरले ज्ञानपदेन दर्शनपदेन च वाच्ये इत्येतदर्थः । अभेदपक्षादन्यत्र ज्ञात-दृष्टभापित्याभावः- ६१२९. क्रमाक्रमोपयोगद्वयपक्षे भगावो यदापद्यते तदाह- "अदि अण्णाय च केवली एवं मासइ सया वि । एगसमयम्मि हंदी वयणविगप्पो ण संमयइ ॥" [सन्मति० २।१२] इति । ६१३०. आयपक्षे ज्ञानकालेऽदृष्टम् , दर्शनकाले चाज्ञानम् , द्वितीयप च सामान्यां- शेऽज्ञातं विशेषांशे चादृष्टम् , एवमुक्तप्रकारेण केली सदा मापते, सतः 'एकसिन् समये ज्ञातं दृष्टं च भगवान् भापते' इत्येप वचनस्य विकल्पो विशेषो भनदर्शने न सम्मवतीति गृहाताम् । न चान्यतरकालेऽन्यतरोपलक्षणात् उपसर्जनतया विपयान्तरग्रहणात् उक्त पचनविकल्पोपपत्तिः, एवं सति प्रान्तच्छदसेजी त्याप्रयोगप्रसङ्गात् । यदा कदाचित शङ्गमाहिकया ज्ञानदर्शनविषयसर पदार्थस वदुद्धायनुप्रवेशादिति स्मर्तन्यम् । १परमायौपायमोक्षवद (1) निश्चय०। १ लिखैर-निश्चय। ३रणमपि पर त। प्रारम् । एक त । ५मावर मावा त । ६ योऽस्पटशा पत। सपा समु। म - मानविन्दुप्रकरणम् । १३१. तथा च सर्वज्ञत्वं न सम्भवतीत्साह- "अध्याय पासतो अदि च अरहा वियाणतो । किं जाणह कि पासइ कह सव्वण्य चि वा होइ ॥" [सन्मति २।१३] ६१३२. अज्ञातं पश्यन् अदृष्टं च जानाना कि जानाति किं वा पश्यति ? । न किञ्चिदित्यर्थः । कथं वा तस्य सर्वज्ञता भवेत् । न कथमपीत्यर्थः । समसंख्यकविपयकत्वेनापि केवलयोरक्यम् - ६१३३. ज्ञानदर्शनयोपियविषयकसंख्याशालित्यादपि एकत्यमित्याह - "केवलनाणमणत जहेब तह दसण मि पण्णच । सागारगहणाहि य णियमपरित अनागार ॥" [सन्मति० २।१४] ६१३४. ययेकत्वं ज्ञानदर्शनयोर्न स्यात् तदाऽल्पविषयत्यादर्शनमनन्तं न स्वादिति "अणते केवलनाणे भणते केपरदसणे" इत्यागमविरोधः प्रसज्येत । दर्शनस हि ज्ञानाद्भेदे साकार- ग्रहणादनन्तविशेषार्तिज्ञानादनाकार सामान्यमानावलम्बि केवलदर्शनं यतो नियमेनैका- न्लेनैव परीतमल्पं भवतीति कुतो विषयाभावादनन्तता । न च 'उभयोस्तुल्यविषयत्वा- विशेषेऽपि मुख्योपसर्जनमायकृतो विशेषः' इति वाच्यम् , विशेषणविशेष्यभावेन तत्तत्रय- "जनितवैज्ञानिकसम्बन्धावच्छिन्नविपयतया वा तत्र कामचारात् । आपेक्षिकस्य च तस्यास्म- दादिबुद्धावेवाधिरोहात् । एतच निरूपिततत्त्वम् "ज ज जे जे भावे" [आव०२८२] इत्यादि- नियुक्तिगायाया नयभेदेन व्याख्याद्वये अनेकान्तव्यवस्थायाम् अस्माभिः । अक्रमोपयोग- द्वयवादी तु प्रकृतगाथायां साकार यगृहणं दर्शनं तस्य नियमोऽनश्यभायो यावन्तो विशेषास्तावन्त्यसण्डसखण्डोपाधिरूपाणि जातिरूपाणि वा सामान्यानीति हेतोस्तेनापरी- वमनन्तमित्यकारप्रश्लेषेण व्याचष्टे । क्रमवादिकृतागमविरोधादिपरिहारस्य दुपणम् - ६१३५. क्रमवादे ज्ञानदर्शनयोरपर्यवसितत्वादिक नोपपद्यत इति यदुक्तं तत्राक्षेपमुट्टा समाधत्ते- "भण्णइ बह चउनाणी जुजइ णियमा तहेव एय पि । भण्णद ण पचनाणी नहेब अरहा तहेय पि ॥" [सन्मति० २।१५] ६१३६, मण्यते आक्षिप्यते यथाक्रमोपयोगप्रवृत्तोऽपि मत्यादिचतुर्बानी तच्छक्तिसम- न्वयादपर्यवसितचतु नो ज्ञातदृष्टभापी ज्ञाता द्रष्टा च नियमेन युज्यते । तथैतदपि एक- त्ववादिना यदपर्यवसितत्वादि क्रमोपयोगे कैलिनि प्रेयते, तदपि सादिककेवलज्ञान- दर्शनशक्तिसमन्वया॑त् उपपद्यत इत्यर्थः । भण्यते अप्रोचर दीयते-यथैवाईन पञ्चज्ञानी, 10 तथैवैतदपि क्रमवादिना यदुच्यते-भेदतो ज्ञानवान् दर्शनवाय- तदपि न भवतीत्यर्थः । मत्याद्यावरणक्षयेऽपि एकदेशग्राहिणो मतिज्ञानादेखि, दर्शनावरणक्षयेऽपि तादृशदर्शनस्स १ किच्चिदपीतिमाव क्य। ३ लिनि कथमिति प्रेत। ४यात् युज्यत 8 २"पित तत्व । क. इति।मता ५ ताशय दत।
७. केवलज्ञानदर्शनयोर्मेदाभेदचर्चा । केवलिनि मेदेनानुपपवेरिति मावः । इयांस्तु विशेष:- यदमेदेनापि केवलज्ञाने दर्शन- संज्ञा सिद्धान्तसम्मता, न तु मतिज्ञानादिसंज्ञेति, तत्र हेतू अन्वर्थोपपत्यनुपपची एक द्रष्टव्ये । अयं च प्राढियादः । वस्तुतः क्रममादे यदा आनाति तदा पश्यति इत्यादेरनुपप- निरेप, आश्रयत्वसनाख्यातार्थत्वात् । लन्धेस्तदर्थत्वे तु बटादर्शनवेलायामपि 'घट पश्यति' इति प्रयोगप्रसाद, पटदर्शनलब्धेस्तदानीमपि विधमानत्वात् । 'चक्षुष्मान् सर्व। पश्यति, न त्वन्धः' इत्यादी त्वगत्या लब्धेर्योग्यताया वाख्यातार्थत्यमभ्युपगम्यत एव, न तु सर्वबाप्ययं न्यायः, अतिप्रसङ्गात् । न च सिद्धान्त विना निक्षेपविशेषमप्रसिद्धार्थे पदत्तिरपघार्यते, पदाष्टिसागरोपमस्थितिकत्वादिकमपि मतिज्ञानादेर्लध्यपेक्षयैवेति दुर्वचम् , एकस्सा एव क्षयोपशमरूपलब्धेस्तापत्कालमननस्थानाव, द्रव्यायपेक्षया विचि- प्रापरापरक्षयोपशमसन्तानस्यैव प्रत्युपगमात् । किन्तु एकजीवावच्छेदेन अज्ञानातिरि । तविरोधिसामध्यसमवहितपदपष्टिसागरोपमक्षणत्वव्याप्यस्वसजातीयोत्पचिकत्वे सति तद- धिकक्षणानुत्पत्तिकस्वसजातीयत्वरूपं तत् पारिमापिफमेव वक्तव्यम्, एवमन्यदप्यूयम् । आवरणक्षयजत्यादिना केवलज्ञानदर्शनयोरेक्यम् - ६१३७. क्रमेण युगपद्वा परस्परनिरपेक्षसचिपपपर्यवसितज्ञानदर्शनोपयोगी कैलिन्य- सर्वार्थत्वात् मत्यादिनानचतुष्टययन स्त इति दृष्टान्तमारनापूर्वमाह - "पण्णवणिज्जा माया समधनुअनाणदंसणाविसओ। मोहिमणपजवाण य अण्णोष्णविठक्खणा विसभो ।। उम्दा वउपिमागो जुजर ण उ नागदंसण जिणाणं । समलमणापरणमणंतमपलयं फेवलं जाहा ।" [सन्मति० २११६,१७) इति । ६१३८. प्रतापनीयाः गन्दामिलाप्या भावा द्रव्यादयः समस्तथुतज्ञानस द्वादशाझ्या." फ्यात्मफस्स दर्शनाया दर्शनप्रयोनिकापास्तदुपजाताया पुद्धेः विषय आलम्बनम् , मतेरपि स एव शम्दावसिता विपया द्रष्टव्याः, शन्दपरिकर्मणाहितमयोपशमजनितस्य शानस ययो- कमाविषयस मतिया मतियुतपोरसपर्यापसपंद्रव्यविपयतया तुल्यार्थत्वप्रतिपाद- नाच, अवधिमनःपर्यापयोः पुनरन्पोन्पपिलराणा माना विषय:-अरघे रूपिद्रव्यमानम् , मनापायस प मन्यमानानि द्रव्यमनासीत्यसर्थान्येतानि । दम्मान पता मत्यादीना पिमागो पुज्यते, नवलपोपरामप्रत्यपमेदार, न तु जिनानां शानदर्शनयोः । 'नागदं- सण नि' अविमक्तिो निर्देशः यतत्वात् । वृत्तः पुनरवदित्याह-सम्मान केरलं सरलं परिपूर्णम् । तदापि ता? । यतोऽनापरणम्, नहि अनापूममरलविषय भाति । न प प्रदीपेन प्पमिचारः, यतोऽनन्तमनन्तार्थग्रहणप्रवृत्तम् । तदपि युतः । यतोऽवयम्, धयो शिविरोपिसजोतायेन गुगेन साद, पदमावे वस्पाययत्यम् । वय यनन्वन्यमनस्पमिति- मारः। धम्मा अफमोपयोगदपान्मर एक पर फेलोपयोगः । वर प्पच्या, स्यारभरूप मिहत्वपदाधिवत्यन्ताम्पत्यमित्येके । मापे निग्योगावयापाय. REETI ४२ छानबिन्दुमकरणम् । वृत्तिजातिद्वयरूपत्वमित्यपरे । केरलत्वमानरणक्षयात् , ज्ञानत्वं जातिविशेषः, दर्शनत्वं चं विषपचाविशेषः दोपक्षयजन्यतापच्छेदक इति तु वयम् । अभेदपक्षे आगमविरोधपरिहारः- १३९. ननु मवदुक्तपक्षे 'केवली गं' इत्यादिनने 'जं समय इत्यादौ यत्समकमि- । त्याद्यर्थो न सर्वस्वरससिद्धः, तादृशमयोगान्तरे तथाविवरणाभागात् , त्या 'नाणदंसणट्टयाए दुवे अहं! [भग० १८.१०] इत्याद्यागमविरोधोऽपि, यद्धर्मविशिष्टविषयानच्छेदन 'भेदनयार्पणं तद्धर्मविशिष्टापेश्यैय द्वित्वादेः साकासन्चात, अन्यथाऽतिप्रसद्गाद इत्याशक्य युक्तिसिद्धः सूत्रार्थो ग्राह्यः, तेषां स्खसमयपरसमयादिविषयभेदेन विचित्रत्वाद इत्यभिप्रायबानाह- "परवक्तव्ययपक्सा अविसुद्धा तेप्ट तेस अत्यम् । अस्थगइओ अ तेसि विअजण जाणओ कुणइ" ॥ [सन्मति० २०१८] ११४०. परेषां वैशेषिकादीनां यानि वक्तव्यानि तेषां पक्षा अविशुद्धा तेषु तेपर्येषु सूने तनयपरिकर्मणादिहेतोर्निबद्धाः । अर्थगत्यैव सामर्थ्येनेव तेपामर्थानां व्यक्तिं सर्व- प्रवादमूलद्वादशाङ्गाविरोधेन ज्ञको ज्ञाता करोति । तथा च 'जं समय' इत्यादेर्यथाथुतार्थे । केवली श्रुतावधिमनःपर्यायफेनल्यन्यतरो ग्राह्यः, परमावधिकाधोगधिकच्छमस्यातिरिक्त- विपये स्मातकादिविपये चा नादृशमलप्रवृत्तौ तत्र परतीर्थिकवक्तव्यताप्रतिवद्धत्वं वाच्यम् , एवमन्पत्रापीति दिक। केवलज्ञानकेवलदर्शनरूपनिर्देश भेदेप्यैक्यम् - ६१४१. 'केवलनाणे केवलदंसणे' इत्यादिमेदेन सूपनिर्देशकार्थिकपरतैवेत्यभिप्रायेण 1 2. उपक्रमते "जेण मणोविसयगयाण दंसणं णत्यि दव्यजादाण । तो मणपजयनाणं नियमा नाणं तु णिदिट्ट" ।। [सम्मति० २।१९] ६१४२, यतो मनःपर्यायज्ञानविषयगतानां वद्विपयसमूहाचप्रविष्टानां परमनोद्रव्यविशे- पाणां पायचिन्त्यमानार्थगमकतापयिकविशेषरूपस्यैव सद्भावात् दर्शनं सामान्यरूपं नास्ति, 11 तस्मान्मनःपर्यायज्ञानं ज्ञानमेवाऽजामे निर्दिष्टम् , ग्राद्यसामान्याभावे मुख्यतया तद्रहणोन्मु- खदर्शनाभावात् । केरलं तु सामान्यविशेषोभयोपयोगरूपत्वात् उमयरूपैकमेवेति भावः। निर्देशभेदेनैव कश्चित्तयोरनैक्यं नान्यथा- ६१४३. सूत्रे उभयरूपत्वेन परिपठिवत्यादप्युभयरूपं केवलं, न तु क्रमयोगादित्याह (माद्विपयमेदाढेत्यभिप्रायवानाह)- १ जातियशनिद्धयरूपम मुसबा १ पृ. ३४५. १९। ३ वात् न तथा त । ४ मैदे नयार्पण त।५ अध गुणीभूत अवधि यस्य स इति व्युत्पत्त्या अघोवधिवपदेन शुलकेवलियन पर्यायवेवलिनी ग्राह्यौ यत भुतस्य मन पर्यायस्य वा पूर्णतायां सत्या अवधैरसत्वेऽपि तस गुणीभूतत्वेन श्रुतकेवढेन मन पर्यायरेक्टेन या वयस समुचितवाद, प्राधान्येन हि व्यपदेशा भवन्ति इति न्यायात्-सं०।६ सोपनिर्देन पासूत्र- निर्देशस्य व्यपदेशविशेषायैर्भिकता सामान्य रूम मरणादिदिलाइयममेदारेसभिप्रायानाद त । -- केवलज्ञानदर्शनयोर्मेदाभेदचर्चा । - " - " "चक्खुअचक्खुअवधिकेवलाण समयम्मि दंसणविअप्पा । परिपठिा केवलनाणदसणा तेग विय अण्णा ।" [सन्मति २।२०] ६१४४. स्पष्टा । चक्षुरादिज्ञानवदेव केवलं ज्ञानमध्ये पाठात् ज्ञानमपि, दर्शनमछ पाठाच दर्शनमपीति परिभाषामात्रमेतदिति ग्रन्धकृतस्तात्पर्यम् । मत्युपयोगवत्केवलोपयोगस्य दिरूपत्वमित्येकदेशिनः- ६१४५. मतिज्ञानादेः क्रम इव केवलसाक्रमेऽपि सामान्यविशेषाजहद्वृत्त्येकोपयोग- रूपतया ज्ञानदर्शनत्वमित्येकदेशिमतमुपन्यसति - "दंसणमुगहमेतं घडोचि निबन्नणा हवइ नाणं । जह इस्थ केवलाण वि विसेसणं इसियं चेव" ॥ [सन्मति० २।२१] ६१४६ अवग्रहमानं मतिरूपे बोधै दर्शनम् , इदं तदित्यव्यपदेश्यम् , घट इति । निश्चयेन वर्णना तदाकाराभिलॉप इति यावत् । कारणे कार्योपचाराच घटाकाराभिलाप- जनके घटे मतिज्ञानमित्यर्थः । यथाज्यं तथा केवलयोरप्येतावन्मानेणं विशेषः । एकमेव केवलं सामान्यांशे दर्शनं विशेषांशे च ज्ञानमित्यर्थः । एकदेशिनैव ज्ञानदर्शनयो क्रमकृतभेदनिराल:- ६१४७. एकदेश्येव क्रमिकभेदपक्षं दप्यति- "दसणपुवं नाणं, नाणनिमि तु दंसणं णस्थि । तेण सुविणिच्छयामो दंसणनाणाण अण्णतं ॥" [सन्मति २।२२] ६१४८. दर्शनपूर्व ज्ञानमिति छद्मस्थोपयोगदशायां प्रसिद्धम् । सामान्यमुपलभ्य हि पथात् सर्वो विशेषमुपलभत इति, ज्ञाननिमित्तं तु दर्शनं नास्ति कुत्रापि, तथाऽअसिद्धेः । तेन सुविनिश्चिनुमः 'दसणनाणा' इति दर्शनज्ञाने नान्यत्वं न क्रमापादिवमेदं केवलिनि' भजत इति शेषः । नमाम्युपगमे हि केवलिनि नियमाज्ज्ञानोत्तरं दर्शनं वाच्यं, सर्वासां लब्धीनां साकारोपयोगप्राप्यत्वेन पूर्व ज्ञानोत्पत्युपगमौचित्यात् । तथा च ज्ञानहेतुकमेव केवलिनि दर्शनमभ्युपगन्तव्यं, तचात्यन्तादर्शनव्याहतमिति भावः। यत्तु क्षयोपशमनि- बन्धनक्रमस केवलिन्यमावेऽपि पूर्व क्रमदर्शनात्तजातीयतया ज्ञानदर्शनयोरन्यत्त्वमिति , . टीकाकृब्याख्यानं, सत्स्वभायमेदतात्पर्येण सम्भवदपि दर्शने ज्ञाननिमित्त्वनिषेधानति- प्रयोजनतया कथं शोभत इति विचारणीयम् । ६१४९. ननु यथा परेप कल्पितः क्रमो वर्णनिष्ठो बुद्धिविशेषजनकतावच्छेदकोऽस्माकं चमिन्नाभिन्नपर्यायविशेषरूपः, क्या केवलिज्ञानदर्शननिष्ठस्तादृशः क्रम एवावरणक्षयजन्य- तापच्छेदका सादिति नोक्तानुपपत्तिरिति चेत् । न, वर्णक्रमस क्रमवत्प्रयत्नप्नयोज्यस सुवचत्वेऽप्यक्रमिकावरणक्षयनयोज्यस्य केवल्युपयोगक्रमस दुर्वचत्वादनन्यगत्याक्रमि- १ पढिया-सन्मति०१२ तेग ते अण्णा-सन्मति०१३ वृत्त्यैको मु। ४ लाप इत्यर्थ. कात। ५ अत्र 'यथाऽप्रेकम् तथा' इति साधु भावि-सं०। तात्पर्यकमपि दर्शत । 25 ४४ " " झानविन्दुप्रकरणम् । कादप्याररणद्वयक्षयात् क्रमवदुपयोगोत्पत्त्यभ्युपगमे च तनाशकारणामावादविकलकारणा- ताशोपयोगान्तरघारापा अविच्छेदाच "जुगवं दो पत्थि उवओगा" आव० ९७९) इति वचनानुपपत्तिः । न च 'ज्ञानस्य दर्शनमेवार्थान्तरपरिणामलक्षणो ध्यंस इत्युपयोगा- योगपद्यम्' साम्प्रतम्, साधनन्तपर्यायविशेषरूपध्वंसस्यैवावस्थितिविरोधित्यादर्थान्तरपरि- • गामलक्षणांसखातयात्वात् , अन्यथा तत्तत्संयोगविभागादिमात्रेणानुभूयमानघटायस्सि- त्युच्छेदापत्तेः । न च- 'जुगरं दो पत्थि उपओगा' इत्यस्योपयोगयोर्युगपदुत्पत्तिनिपेय एव तात्पर्यम्, न तु युगपदरस्थानेऽपीत्युपयोगद्वयधाराणां नाशकारणामावेन सहाव- स्थानेऽपि न दोष इति-साम्प्रतम् , अक्रमवादिनाप्येनं कमावच्छिन्नोपयोगद्वययोग- पद्यनिषेधपरत्वस वक्तुं शक्यत्वात् , सूत्रासंकोचसारखादरे यदेव शानं तदेव दर्शनमित्यस्मदुक्तसैर युक्तत्वादिति दिक् । एकदेशीयमतस्य निरास:- १५०. मतिज्ञानमेवायग्रहात्मना दर्शनम्, अपायात्मना च ज्ञानमिति' यदुक्तं धान्तावष्टम्मार्थमेकदेशिना तदूषयन्नाह - "जह उग्गहमिचं दसणं ति मण्णसि विसेसिया नाणं । मइनाणमेव देसणमेवं सइ होइ निष्फपणं ॥" [सन्मति २।१३] ६१५१. यदि मतिरेवावग्रहरूपा दर्शनम्, विशेपिता मानमिति मन्यसे वदा मति. ज्ञानमेव दर्शनमित्येवं सति प्राप्तम् । न चैतद्युक्तम् , “स द्विविधोऽटचतुर्भेदः" [तत्त्वार्थ० २१९] इति सूत्रविरोधात् , मतिज्ञानस्साष्टाविंशतिमेदोक्तिविरोधाच । "एवं सेसिन्दियदसणम्मि णियमेण होइ ण य जुम् । अह तत्व नाणमि पेप्पइ चक्षुम्मि वि तहेव "सन्मतिः रार] ६१५२. एवं शेपेन्द्रियदर्शनेष्वप्यवग्रह एव दर्शनमित्यम्युपगमेन मतिशानमेव तदिति साद, क्य न युक्तम्, पूर्वोक्तदोपानतिवृत्तेः । अथ तेषु श्रोग्रादिष्विन्द्रिये दर्शनमपि मरशानमेव गृह्यते, मानशब्दस दर्शनव्यवच्छेदकत्याद, तव्यवच्छेदय नयाव्यवहारा- मानाद, भोगनानं प्राणज्ञानमित्यादिव्यपदेश एव हि तमोपलभ्यते, न तु श्रोप्रदर्शनं माणदर्शनमित्यादिन्यपदेशः कचिदागमे प्रसिद्धः, तर्हि चक्षुप्यपि तर गुमा पानिमिति न तु चक्षुर्दर्शन मिति । अथ तत्र दर्शनम् , स्वरयाऽपि व्यर गृह्यता मुक्केस्तुल्यत्वात् । दर्शनपदस्य परिमापणम्- ११५३. कप नहिं शाने चक्षुर्दर्शनादिप्रवाद इत्यत आह- "नाणमपुटे । बो] भविसए म परपग्मि दंस हो। मुपूम लियो नं पयागयाई परिसरम् ॥" [सन्मतिः २०२५] ६१५४. अस्पृटेर्थे पापा य उदेति प्रत्ययः म मानमेव सपार्दर्शनामिपुज्यवे, रमाध्यमेरिका -1 " - 15 ७. केवसहानदर्शनयों दाभेदचर्चा । इन्द्रियाणामविषये च परमाण्वादावर्थे मनसा य उदेति प्रत्ययः स ज्ञानमेव सदचक्षुर्दर्शन- मित्युच्यते । अनुमित्यादिरूपे मनोजन्यज्ञानेऽतिप्रसङ्गमाशझ्याह-अनागवातीतविषयेषु यलिङ्गतो ज्ञानमुदेति 'अयं काल आसन्नमविष्यदृष्टिकस्तथाविधमेघोनतिमत्त्वात् , अयं प्रदेश आसनदृष्टमेषः पूरविशेपमचात्' इत्यादिरूपं वन्मुक्त्वा । इदमुपलक्षणं भावना- जन्यज्ञानातिरिक्तपरोक्षज्ञानमात्रस्य, तसाऽस्पृष्टाविषयार्थस्याऽपि दर्शनत्वेनाव्यवहारान् ।' मनापर्याये दर्शनत्वस्यातिप्रसाभावः- हु१५५. यद्यस्पृष्टाविपयार्थज्ञानं दर्शनमभिमतं तर्हि मनःपर्यायज्ञानेऽतिप्रसङ्ग इत्या. शक्य समापचे- भणपञ्जवनाण दसण ति तेणेह होइ ण य जुतम् । भनइ नाणं णोइन्दियम्मि ण घडादओ जम्हा ॥"सन्मति० २।२६] ६१५६. एतेन लक्षणेन मनःपर्यायज्ञानमपि दर्शनं प्राप्तम् , परकीयमनोगतानां घटा- दीनामालम्ब्यानां तत्राऽसत्वेनाऽस्पृष्टेऽविषये च घटादापर्थे तस भावात् । न चैतद्युक्तम् , आगमे तस्स दर्शनत्वेनामाठात् । भण्यतेत्रोचरम् -बोइन्द्रिये मनोनर्गणाख्ये मनो- विशेपे प्रवर्तमान मनःपर्यायवोधरूपं ज्ञानमेव, न दर्शनम्, यस्मादस्पृष्टा पटादयो नाऽस विषय इति शेपः । नित्यं तेषां लिशानुमेयत्वात् । क्या चाऽऽगमः- "जाणइ बज्झेऽणु- माणाओ" [विशेषा० गा० ८१४] ति, मनोवर्गणास्तु परात्मगता अपि खाश्रयात्मस्पृष्ट- जातीया एवेति न तदंशेऽपि दर्शनस्वप्रसङ्गः । परकीयमनोगतार्थाकारविकल्प एवाश्य ग्राहः, तस्स चोमयरूपत्वेऽपि छामस्थिकोपयोगस्याऽपरिपूर्णार्थग्राहित्त्वान्न मनपर्याय- झाने दर्शनसम्मन इत्यप्पाहुः। अस्पृष्टाविपयकज्ञानाद्दर्शनस्यापृथक्त्वम् - ६१५७. किन्च- "मइसूअनाणणिमितो छउमत्ये होह अत्यउबलम्मो । एगयरम्मि वि तेसि ण दसण दसण कचो " [सन्मति २२२७] ६१५८. मतिश्रुतज्ञाननिमित्तः छमस्यानामपिलम्म उक्त आगमे । तपोरेकवरसि- मपि न दर्शनं सम्भवति । न चाऽवग्रहो दर्शनम् , तस्य ज्ञानात्मकत्वाद । ततः कुतोष दर्शनम् ? नास्तीत्यर्थः। शुतज्ञानस्य दर्शनस्वाभावा- ६१५९. ननु युतमस्पृष्टेऽये किमिति दर्शनं न भवेत् ? तत्राह- "ज पथक्सग्गदणं ण इन्ति सुमनाणसम्मिया अत्या। सम्हा दसमसदो ण होह सयले वि सुमनाणे ॥" [सन्मति० २१२८] ६१६०. यमाच्छुतज्ञानप्रमिता अर्थाः प्रत्यक्षग्रहण न यान्ति, अक्षजस्व व्यवहारतः प्रत्ययत्वाद, तम्मात् सकलेऽपि भुवनाने दर्शनशन्दो न मरति । तया च म्पचनावा- पीप त परत। 'भावेग-विशेषा 20 M .
JI ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । हाविपयार्थप्रत्यक्षत्वमेव दर्शनत्वमिति पर्यवसन्नम् । प्रत्यक्षपदादेव श्रुतज्ञानवदनुमित्यादे- वृत्ती परोक्षभिन्नत्वे सतीति विशेषणं न देयम् , 'मुत्तूण लिङ्गओ ज' इत्युक्तस्याप्यत्रै तात्पर्य द्रष्टव्यम् । इत्थं चाऽचक्षुर्दर्शनमित्या नञः पर्युदासार्थकत्वादचक्षुर्दर्शनपदैन मानसदर्शनमेव ग्राह्यम् , अप्राप्यकारित्वेन मनस एय चक्षुःसशत्वान्न प्राणदर्शनादीति । सर्वमुपपद्यते । अवधिज्ञानमेवावधिदर्शनम्- ६१६१. तथा च 'अवधिदर्शनमपि कथं सङ्गन्छते?, तस्य व्यञ्जनावग्नहाविपयार्थग्राहि- खेऽपि व्यवहारतः प्रत्यक्षत्वाभावात्' इति शङ्कायाः-प्रत्यक्षपदस्य व्यवहारनिश्चयसाधार- णप्रत्यक्षार्थत्वाद, अवधिज्ञानस्य च नैश्वयिकप्रत्यक्षत्वाच्याहतेः-परिहारमभिप्रयन्नाह - "ज अप्पुट्टा भावा ओहिण्णाणस्स होन्ति पचक्खा । तम्हा ओहिष्णाणे दसणसहो वि उवउच्चो "[सम्मतिः २।२९) ६१६२. स्पष्टा । उपयुक्तः लन्धनिमित्तावकाशः । एकस्यैव केवलोपयोगस्य द्वयात्मकत्वम्- ६१६३. केवलज्ञानेऽपीदं लक्षणमव्याहतमित्याह - "ज अप्पुढे मावे जाणइ पासइ य केपली नियमा। तम्हा त नाण दसण च अविसेसओ सिद्ध " [सन्मतिः २३०] ६१६४. यतोऽस्पृष्टान् भावानियमेनाऽनश्यतया केली चक्षुप्मानिन पुरःस्थितं जानाति पश्यति चोमयानाधान्येन, तस्मात्तत्केवलज्ञानं दर्शनं चाविशेषत उभयाभिधाननिमित्तस्सा- विशेषात् सिद्धम् । मनःपयज्ञानस तु व्यसनावग्रहाविषयार्थकप्रत्यक्षत्वेऽपि चाराविषये ॥ व्यभिचारण खग्रासतापच्छेदकारच्छेदेन प्रत्यक्षत्वाभापान दर्शनत्वमिति निष्कर्षः । ६१६५. अब यट्टीकाकृता 'प्रमाणप्रमेययोः सामान्यविशेषात्मकत्वेऽप्यपनीवावरणे युगपदुभयस्खमानो योघः, छमस्थाऽवस्थाया त्यपगतावरणत्वेन दर्शनोपयोगसमये शानो. पयोगाभावादप्राप्यकारिनयनमनःप्रभवाचिग्रहादि, मतिज्ञानोपयोगप्राक्काले चक्षुरच- क्षुर्दर्शने, अवधिज्ञानोपयोगमायाले चानघिदर्शनमाविर्भनति' इति व्याख्यातं तदर्धजरती- ४ यन्यायमनुहरति, प्राचीनप्रणयमानानुरोधे योगादिशानाद प्रागपि दर्शनाऽभ्युपगमस्था- पर्जनीयत्वात् , व्यञ्जनायग्रहार्थापग्रहान्तराले दर्शनानुपलम्भाव , तदनिर्देशाच, असहोय- सामयिकन्यअनावग्रहान्त्यक्षणे "ताद्दे हुन्ति करे" नदी० सू० ३५] इत्यागमेनारिग्रहो। सवेरेव मणनाद , प्यअनावग्रहमाझाले दर्शनपरिकल्पनस पात्यन्ताऽनुचितत्यान् । तथा सति तस्येन्द्रियार्थसनिस्पदिपि निकृष्टत्वनानुपयोगॅत्वप्रमझाय, प्राप्यारीन्द्रियजमा- * नसले दर्शनानुपगमे चान्पप्रापि भिन्नतकल्पने न किश्चित्प्रमाणम्, 'नाणमपूढे इत्या- दिना भानादमेदेनर दर्शनम्यभावप्रतिपादनात् 'चर्षद्विपपारयादि इत्यादिस्तुतिग्रन्थक पास्यतयाऽपि तथैव स्वारसाग । उनम्पमानोपयोगे दर्शनोपपोगत्वैन हेतुत्वे तु पशुप्ये पपता ५दिवाना.m......१५1८पत। - पृ.४." बारेमा ४'योगमा भपगु .
४७ ७. केवलज्ञानदर्शनयोर्मेदाभेदचर्चा । दर्शनं नान्यत्रेति कथं श्रद्धेयम् । तस्माच्छीसिद्धसेनोपज्ञनन्यमते न कुत्रापि ज्ञाना- द्दर्शनख कालभेदः । किन्तु खग्राह्यतावच्छेदकापच्छेदेन न्यजनावग्रहाऽविषयीकृतार्थ- प्रत्यक्षत्वमेव दर्शनमिति फलितम् । ६१६६. यदि च चाक्षुपादायपि ज्ञानसामग्रीसामर्थ्यग्राह्यवर्तमानकालायंशे मिति- मात्राशे च न दर्शनत्वन्यवहारस्तदाऽविपयताविशेप एव दर्शनत्वम् । स च क्वचिदंशे । योग्यताविशेषजन्यतावच्छेदका, क्वचिच भावनाविशेपजन्यतानच्छेदकः, फेरले च सांशे आपरणक्षयजन्यताअच्छेदक इति प्रतिपत्तन्यम् । न च 'अर्थेनैव घियां विशेष इति न्यायादर्थाऽविशेपे ज्ञाने विषयताविशेपाऽसिद्धिा इति शङ्कनीयम् , अर्थेऽपि ज्ञानानु- रूपस्वभावपरिकल्पना , अर्थाऽविशेपेपि परैः समूहालम्बनाद्विशिष्टज्ञानस्य न्यावृत्तये प्रकारिताविशेषसाऽभ्युपगमाच्च । न हि तस तत्र भासमानवैशिष्ट्यप्रतियोगिज्ञानत्यमेव निरूपकविशिष्टज्ञानत्व वक्तुं शक्यम्, दण्डपुरुपसंयोगा इति समूहालम्बनेऽतिप्रसङ्गात् । न च भासमानं यद्वैशिष्ट्यप्रतियोगित्वं तद्वत् ज्ञानत्वमेव तथा, दण्डपुरुषसंयोगप्रतियो- गित्वानुयोगित्वानीति ज्ञाने दण्डविशिष्टज्ञानत्वापत्तः । न च स्वरूपतो भासमानमित्या- धुक्तावपि निस्वारः, प्रतियोगित्वादेरतिरिक्तत्वे प्रकारित्वादेनिनिष्ठस्य कल्पनाया एव लघुत्वात् । अनतिरेके तु दण्डदण्डत्वादिनिर्विकल्पकेऽपि दण्डादिविशिष्टज्ञानत्वापत्तेः। ॥ ६ १६७. एतेन स्वरूपतो भासमानेन वैशिध्येन गर्भितलक्षणमप्यपास्तम्, संयुक्त- समवायादेः सम्यन्धत्वे स्वरूपत इत्यस दुर्वचत्वाद्य । तस्मात् पराभ्युपगतप्रकारिता- विशेपवदाकारविशेषः साद्वादमुद्रयार्थानुरुद्धस्तदननुरुद्धो वा ज्ञाने दर्शनशब्दव्यपदेश- हेतुरनाविलस्तत्समय एवाऽर्थज्ञानयोरविनिगमेनाऽऽकाराकारिभावस्वभावाविर्भावादिसेप पुनरस्माकं मनीपोन्मेपः। समयान्तरोत्पादोक्तिः परतीर्थिकाभिमाया- ६१६८. तस्माद्यामक एक एव केवलावबोध इति फलितं स्वमतमुपदर्शयति- "साई अपज्जासिय ति दो वि ते ससमय हवइ एवम् । परतिस्थियवतच च एगसमयंतरुप्पामओ ॥" [सन्मति० २।३१] ६१६९, साद्यपर्पयसित फेवलमिति हेनो अपि ज्ञानदर्शने ते उभयशब्दपान्यं । तदिति यावत् । अयं च स्पसमयः स्वसिद्धान्तः । यस्त्वेकसमयान्तरोत्पादस्तयोर्मण्यते तत्परतोर्थिकशास्त्रम्, नार्हद्वचनम् , नयाभिप्रायेण प्रवृचत्वादिति भावः । चिरूपं दर्शनमपि सम्पन्जानमेव- ६१७०. एवम्भूतवस्तुतचश्रद्धानरूपं सम्यग्दर्शनमपि सम्यग्ज्ञानविशेष एव । सम्यग्द- नित्वसापि सम्पज्ञानत्वन्याप्यजातिविशेषरूपत्वात् , विषयताविशेषरूपत्वाद्रेत्याह - मिति युज । यदि चय। न हि माराम। योगिनो भात। ४मेव विशिष्य ज्ञान अप। ५सदनिकायब सनमरत। शनरत मा °कसके दो सपा एर भयमु। समय सत। 21 मा - - - ४८ ज्ञानविन्दुप्रकरणम् । "एवं जिणपणचे सदहमाणस भावो भावे । पुरिसस्सामिणियोहे दसणसहो हाइ जुत्तो " [सम्मति० २।३२] ६१७१, जिनप्रज्ञसमायविषयं समूहालम्बनं रुचिरूपं ज्ञानं मुख्यं सम्यग्दर्शनम्, तद्वासनोपनीवार्थविषयं घटादिज्ञानमपि भाक्तं तदिति तात्पर्यार्थः । समग्दर्शनस्य विशिष्टज्ञानत्वम् - ११७२, ननु सम्यग्ज्ञाने सम्यग्दर्शननियमवदर्शनेऽपि सम्यग्ज्ञाननियमः कथं न सान् ? इत्यगाह- "सग्मन्नाणे णियमेण दसण, दसणे उ भयणिज्ज । सम्मन्नाण च इमं ति अत्यो होइ उववणं " [सन्मति० २३३] ६१७३. सम्यग्ज्ञाने नियमेन सम्यग्दर्शनम्, दर्शने पुनर्भजनीयं विकल्पनीयम् । सम्यग्शानं एकान्तरुचौ न सम्भवति, अनेकान्तरुचौ तु समस्तीति । अतः सम्यग्ज्ञानं चंदं सम्यग्दर्शनं चैत्यर्थतः सामथ्यदिकमेवोपपन्नं भवति । तथा च सम्यक्त्वमिव दर्शनं ज्ञानविशेषरूपमेवेति नियूंढम् । [ग्रन्थकृत्प्रशस्तिः। ६१७४. प्राचां वाचां विमुराविषयोन्मेपलक्ष्मेक्षिकायां, येण्यानीमयमधिगता नव्यमार्गाजमिशाः। तेपामेपा समययणिजां सन्मतिग्रन्थगाथा, विश्वासाय स्वनयविपणिप्राज्यवाणिज्यवीची ॥१॥ मेदग्राहिल्यवहतिनयं संश्रितो मल्लनादी, पूज्याः प्रायः करणफलयोः सीनि शुद्धर्जुश्त्रम् । भेदोच्छेदोन्मुसमधिगतः सह सिद्धसेन- स्तस्मादेते न सल विषमाः परिपक्षात्रयोऽपि ॥२॥ चित्सामान्य पुरुषपदभावलाख्ये विशेपे, उपेण स्फटममिहितं सायनन्तं यदेव । सूहगरंशः क्रमयदिदमप्युध्यमानं न दुष्ट, उत्सरीणामियममिमता मुख्यगीगन्यपस्या ।। ३ ।। तमोऽपगमपिअनुषणमिदानिदानोझयाः, युवा राहवराः थुते नपविवादपमा था। गया क इस विस्मयो भवतु परिपक्षप्रये, प्रपानपदवी धियां क नु दवीयसी दृश्यते ॥ ४ ॥ माहित। न सम्पने म य । पाप समो| 1 10 ७. केवलज्ञानदर्शनयोभेदाभेदपर्चा असा सदसवयोन हि विरोधनिर्णायकं, विशेषणविशेष्ययोरपि नियामकं यत्र न । गुणाऽगुणविभेदतो मतिरपेक्षया स्यात्पदात् किमत्र भजनोर्जिते स्वसमये न सङ्गच्छते ॥५॥ प्रमाणनयसङ्गता स्वसमयेऽप्यनेकान्तधी- नयस्मयतटस्थतोल्लसदुपाधिकिर्मीरिता । कदाचन न बाधते सुगुरुसम्प्रदायक्रम, समञ्जसपदं यदन्त्युरुधियो हि सद्दर्शनम् ॥ ६ ॥ रहस्सं जानन्ते किमपि न नयानां हतधियो विरोधं भापन्ते विविधयुधपक्षे बत सलाः । अमी चन्द्राऽऽदित्यप्रकृतिविकृतिव्यत्ययगिराः, निरातकाः कुत्राऽप्यहह न गुणान्वैपणपराः ॥७॥ खादादस्य ज्ञानविन्दोरमन्दान्मन्दारद्रोः कः फलाखादगर्वः। द्राक्षासाक्षात्कारपीयूपधारादारादीनां को विलासश्च रम्यः ॥ ८॥ गच्छे श्रीविजयादिदेवसुगुरोः स्वच्छे गुणानां गणैः, प्रौढि प्रौढिमधान्नि जीवविजयाः प्राज्ञाः परामैयरुः । तत्सातीर्थ्यभृतां नयादिविजयमावोत्तमानां शिशु- स्तत्त्वं किञ्चिदिदं यशोविजय इत्याख्यामृदाख्यातवान् ।। ९॥ ॥ इति उपाध्यायश्रीयशोविजयगणिना रचित ज्ञानविन्दुप्रकरणम् ॥ 19 १भेदते ममय। २ गिरा गिराता त।
अस्मांडशा प्रमादप्रस्तानां चरणकरणहीनानाम्
अन्यी पोत इथेह प्रवचनराः शुभोपायः॥
न्यायालोक श्रीयशोविजयः
स्खागम रागमात्रेण द्वेषमात्रात् परागमम्
न प्रयामत्वज्ञामो वा किन्तु मध्यस्थया झा
ज्ञानसारे श्रीयशोविजयः।
ज्ञानबिन्दुप्रकरणस्य संपादककृतटिप्पणानि । ज्ञानविन्दुमधीयानानुपकर्तुमलं भवेत् । तादग्विचारसामग्री टिप्पणैरुपनीयते ॥ ~ 18 पृ० १. ५० ५. 'स्वपरावभासक'. -प्र० मी. भा.पृ. १३० 1 न्यायकु. पृ. १७५-१८31 पृ० १.६० ८. 'केवल' - तुलना-'उभयावरणाईओ केवलवरणाणदसणसहावो' - विशेषा- गा० १३४१। पृ० १. पं० १०. 'तं च समावम्' - तुलना-"इह यद्यपि केवलज्ञानावरणीयं कर्म ज्ञानलक्षणं गुणं सर्वात्मना हन्तुं प्रवर्तते तथापि न तत् तेन समूल हन्तुं शक्यते, तथास्व. मायत्वात्" - इत्यादि-कर्मन०म० पृ० ११ । "इह केवलज्ञानावरणीयं कर्म बानलक्षणं गुणं सर्वात्मना हन्तुं प्रवर्तते तथापि न तेनस समूलपातं हन्तुं शक्यते तयाखभावत्वात् । यथा अतिवहलेनापि जीमूतपटलेन दिनकर- रजनिकरकरनिकरतिरस्कारेऽपि सर्वथा तत्पमा नावरीतुं शक्यते । अन्यथा प्रतिप्राणिप्रसिद्ध- दिनरजनीविभागाऽभावप्रसङ्गात् । उक्तं च- "मुटु वि मैघसमुदए, होइ पहा चन्दनराणं ।" ततः फेवलज्ञानावरणीग्रेनावृतेऽपि सर्वात्मना केवलज्ञाने यः कोऽपि तद्वमन्दविशिष्ट विशिष्टतरप्रभारूपो ज्ञानेकदेशो मतिशानादिसहितः, यथायोगं मतिश्रुतावधिमनःपर्याय- ज्ञानावरणानि मन्ति, ततस्तानि देशपातीनि ।" पथस० भ• प्र० गा• १० पु. १२६ । ५.० १. पं० ११. 'सधजीवाण' - "इयमत्र भावना-निविडनिविडतरमेघपटलैराच्छा. दिवयोरपि सूर्याचन्द्रमसो कान्तेन तत्प्रभानाशः संपद्यते, सर्वस्य सर्वथा स्वभावापनयनस्य " कर्तुमशक्यत्वात् । एपमनन्तानन्तैरपि ज्ञानदर्शनावरणकर्मपरमाणुमिरेकैकस्यात्मप्रदेशस्या- ssवेष्टितपरिवेष्टितस्यापि नेकान्तेन चैतन्यमानस्याप्यमावो भवति ततो यत् सर्वजपन्न तन्मतिढवात्मकम् अवः सिद्धोऽक्षरस्यानन्ततमो भागो निसोद्धाठितः।" मन्दीमा पृ. २०२ A1 तुलना-"हवदि हु सन्वजण्यं णिचुग्घाडं गिरावरणं " - गोम० जी० गा० ३१९ पृ० १. पं० १७. 'शास्रार्थत्वात्' - "ननु कथमसंभवो यावता मविज्ञानादीनि स्वस्या- वरणक्षयोपशमेऽपि प्रादुष्प्यन्ति, ततो निर्मूलखखावरणविलये वानि गुतरां भविष्यन्ति, घारिनपरिणामवत् । उक्वं च- "आवरणदेसविगमे जाइ वि जायंति महसुयाईणि । आवरणसबविरामे कह तार न होति जीरस्म ।"
15 ५२ ज्ञानविन्दुमकरणस [पृ० १.पं०१७- उच्यते-इह यथा जात्सस्स मरकतादिमणेमलोपदिग्धस्य यावन्नाद्यापि समूलमलापगम- स्तावद् यथा यथा देशतो मलविलयः तथा तथा देशतोऽभिव्यक्तिरुपजायते । सा च कचित्कदाचित् कश्चित् भवतीत्यनेकप्रकारा, तथा आत्मनोऽपि सकलकालकलापावलम्दि- निखिलपदार्थपरिच्छेदकरणकपारमार्थिकस्वरूपस्याप्यावरणमलपटलतिरोहितस्वरूपस्य यावत् नायापि निखिलकर्ममलापगमः तावद्यथा यथा देशतः कर्ममलोच्छेदः तथा वथा देशवः तस्य विज्ञप्तिम्भते । सा च कचित्कदाचित् कथञ्चिदित्यनेकप्रकारा । उक्तं च- "मलविद्धमणेर्व्यक्तिर्यधानेकप्रकारतः । कर्मविद्वात्मविज्ञप्तिस्तथाऽनेकप्रकारतः ॥" सा पानेकप्रकारता मतिश्रुतादिभेदेनायसेया। सतो यथा मरकतादिमणेरशेपमलापगम- ॥ संभवे समस्तास्पष्टदेशव्यक्तिव्यवच्छेदेन परिस्फुटरूपेकाभिव्यस्विरूपजायते वद्वदात्मनोऽपि ज्ञानदर्शनधारितप्रभावतो नि.शेपावरणमहाणादशेषज्ञानव्यवच्छेदेनेकरूपा अतिस्फुटा सर्व- वस्तुपर्यायसाक्षात्कारिणी विज्ञप्तिरुल्लसति । तथाचोक्तम्- "यथा जात्यस्य रलस निशेपमलहानितः । स्फुटैकरूपाभिव्यक्तिर्विज्ञप्तिस्तद्धदात्मनः ॥" वतो मत्यादिनिरपेक्ष केवलज्ञानम् ।""" ननु सफलमपि इदु ज्ञानं प्रत्येफस्खभापं ततो शत्येकखभावत्वाविशेपे किंकृत एप थामिनियोधकादिभेदः। शेयभेदकर इति चेत्-तथाहि-पार्वमानिक परतु आभिनियोधिकज्ञानस शेयम् । निकालसाधारणः समानपरिणामो ध्वनिर्गोचरः सुतमानस्य, रूपिन्याण्ययधिज्ञानस्य, ॥ मनोद्रव्याणि मनःपर्यायज्ञानस्य, समस्तपर्यायान्वितं सर्व वस्तु केवलज्ञानस्य । तदेवदसमी- चीनम् । एवं सति केवलज्ञानस्य भेदवाहुल्यप्रसक्तेः । तयाहि - शेयभेदात् ज्ञानस्य भेदः । यानि च ज्ञेयानि प्रत्येकमामिनियोधिकादिज्ञानानामिप्यन्ते तानि सर्वोण्यपि केवलज्ञानेऽपि विद्यन्ते, अन्यथा वेवलज्ञानेन पामग्रहणप्रसन्नात्, अविषयत्वात् । तथा च सति केव- लिनोऽप्यसर्वज्ञत्वप्रसङ्गः, भाभिनिवोधिकादिज्ञागचतुष्टयविषयजावस्य तेनाऽमहणात् । न ४ चैवदिष्टमिति अयोध्येत-प्रतिपत्तिप्रकारभेदतः आमिनियोधिकादिभेदः । तथाहि- -नयाही प्रति पत्तिराभिनिवोधिकज्ञानस्य ताडदी भुतक्षानस किन्तु अन्याहसी । एवमवध्याविज्ञानानामपि प्रतिपत्तव्यम् । ततो भवसेव प्रतिपत्तिभेदतो मानभेदः । तदप्ययुक्तम् । एव सति एकस्मि. मपि ज्ञानेऽनेकभेदप्रसक्तेः । तथाहि-तत्तद्देशकालपुरुपस्वरूपभेदेन विविच्यमानमेक शान ॥ प्रतिपत्तिप्रारानन्त्य प्रतिपद्यते । तनपोऽपि पक्षः श्रेयान् । स्यादेतत्-अस्त्यावारक फर्म, नधानेकप्रकारम् । ततः सद्भेदात् वदावार्य ज्ञानमप्य. नेक्ता प्रतिपद्यते । शानाधारक च कर्म पश्चघा, प्रज्ञापनादौ तथाभिधानात् । यतो ज्ञानमपि पश्नधा प्ररूप्यते । तदेवदतीच युक्त्यसद्गवम् । यत मायार्यापेक्षमापारसम् , अत आपार्ष- भेदादेष वद्भेदः । आचार्य च शतिरूपापेक्षया सक्लमपि एकरूप, ततः फ्यमायारपस्य * पत्ररूपता ? । येन सझेदात् शानस्यापि पावियो भेद. उदीयत ।
पृ० १. पं० १७.] टिप्पणानि । अय समायत एवाभिनियोधिपादिको ज्ञानस्य भेदो, न घ सभावः पर्यनुयोगमश्नुते । न सलु किं दहनो दहति नाफाशमिति कोऽपि पर्यनुयोगमाचरति । अहो ! महती महीयसो भयतः शेमुपी । ननु यदि स्वभावव पर आभिनिरोधादिको शानस्य भेदा, नदि भगवता सर्पशावहानिप्रसनः । तथाहि-शानमारमनो धर्मः । तल चामिनियोषादिको भेदः स्वमायत एय व्यवस्थितः क्षीणापरणस्यापि सायप्रसनः। सति पवावे अस्मादशस्येव भगवतोऽपि असर्वज्ञत्यमापद्यते । केरलशानभाषतः समस्तवस्तुपरिरछेदान्नासर्वज्ञलमिति चेत् । ननु यदा फेलोपयोगसंभवस्तदा तस्य भवनु भगवतः सततं यदा तु आमिनियोधिकादि- सानोपयोगसंमवा बदा देशतः परिच्छेदसंभवात् अस्मादृशस्सेय तस्यापि धलादेवासर्वशत्व- मापयते । न प याच्यम् - तस्य तदुपयोग एर न भविष्यति, जात्मसमारत्वेन तस्यापि प्रमेणोपयोगम्य निवारयितुमशक्यत्वात् , पेयलमानान्तर फेयलदर्शनोपयोगवत् । ततः ।। पेवलमानकाले सर्वशनं शेपझानोपयोगकाले पासर्वशत्वमापद्यते । तच विरुद्धमतोऽनिष्ट- मिति । आद च- "नतेगसहारते आभिणियोहाइ किंकओ भेदो । नेपविसेसाओ चे न सम्वविस जओ चरिमं ॥ अह पडिवचिविरोसा नेगमि अणेगमेयमावाओ । आवरणपिमेओ विहु समावमेयं विणा न भवे ॥ तम्मि य सइ सव्वेसि सीगावरणस्म पाई भानो। तद्धम्मबाउ चिय जुनिविरोहा स पाणिहो । अरहावि असव्यन्नू आमिणियोहाइभारभो नियमा। केरलमानाओ चे मध्यप्ण नणु विरुमिणं ।" घसाद् इदमेय युक्तियुक्त यदुतापमहानादारभ्य यावदुत्तपमान परमापधि- मान गाया सफ्टमध्येषम, पप सफ्लसजिनम् , अशेपयरतुविषयत्यामापात् । अपरे प फेलिना सालशिवमिति द्वारेष भेदो म च- "तम्हा अपग्गहामओ आरम्म रहेगमे नाणं ति। जु मस्सामफलं परं च फैलियो ।" जन प्रतिविपीयो । पत्र पसायदुवनं- 'सफ्टमपीई गान सत्येशसभापयाविशेपे हि एप आभिनि पोधादिपो भेद ही समायेयमायठा हिंसामान्यतो गपया सभ्यु पगम्बरो बिशेपवो दानापाप: R: शिशीमा सिद्धगाम्यया यर पाप- पापोगान् । पोपमापमामान्यापेमाया दिगपात नमामाभिरममायुगापन पप। सपा नो रानिशी । अमितीपतः । सायलम् । अमिनत्यानिदि नाम बिशे, पो रिशानमेकमेपोशी माहिती मरांगनगदमाग, अप प. मारवाशंगार मानेर पाद या पाणी देणापेक्षया गमो मिरे । ग: अपं पERT| परः। परिणीमिगभेदना मासाना तपाई- " 4 ॥ ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य [पृ. १. पं० १- सकलपातिक्षयो निमित्तं केवलज्ञानस्य । मनःपर्यायज्ञानस्य तु आमपोपच्यादिलव्ध्युपेतस्य प्रमादलेशेनापि अकलहितस्य विशिष्टो विशिष्टाध्यवसायानुगतोऽप्रसादः सं संजयरस सव्व- पमायरहितरस विविरिद्धिमतो' इति वचनप्रामाण्यात् । अवधिज्ञानस्य पुनः तथाविधा- निन्द्रियरूपिद्रव्यसाक्षादयामनिवन्धनक्षयोपशमविशेषः, मतिश्रुतज्ञानयोस्तु लक्षणभेदादिक । तयाने वक्ष्यते । उक्तं - "नत्तेगसहावचं ओहेण विसेसओ पुण असिद्धं । एगंततस्सहायत्तणओ कह हाणियुड्डीओ ॥ जं अविचलियसहावे तसे एगंततस्सहावत् । न य ते तहोवलद्धा उकरिसानगरिसविससा ॥ तम्हा परिधूराओ निमित्तभेयामो समयसिद्धाओ। उवाचिसंगो चिय आभिणियोहाइओ भेओ। घाइक्सो निमित्तं केवलनाणस्स पनिओ समए । मणपजवनाणस्स उ तहाविहो अप्पमाओ नि॥ ओहिनाणस्स तहा अणिदिएK पि जो खओवसमो। महसुयनाणाणं पुण लक्खणमेयादिओ भेओ॥" यदप्युक्तम् – 'ज्ञेयभेदकृतमियादि' तदप्यनभ्युपगमतिरस्कृतत्वाद् दूरापास्तप्रसरम् । न हि वयं शेयभेदमानतो ज्ञानस्य भेदमिच्छामः । एकेनाप्यवमहादिना बहुबहुविधवस्तुप्रइणो- पलम्मात् । यदपि च प्रत्यपादि-प्रतिपत्तिानकारभेदकृत' इत्यादि तदपि न नो याधामाधातुमलम् । ॥ यतस्ते प्रतिपत्तिप्रकाराः देशकालादिभेदेनानन्यमपि प्रतिपयगाना न परिस्थरनिमित्तभेदेन व्यवस्थापितानाभिनियोधिकादीन जातिभेदानतिकामन्ति । ततः पथमैकस्मिन् अनेकभेदभाव. प्रसङ्गः । उस्तं च- "न य पडिवनिविसेसा एगमि य णेगमेयभावे वि। 5 ते तहा विसिद्दे न जाइमेए विलंघेह ॥" यदप्यवादीद् - 'आवार्यापेक्षं हि आवारकम्' इत्यादि उदपि न नौ मनीयाधाय । पता परिस्थूरनिमितभेदमधिल व्यवस्थापितो भानस्य भेदः ततस्तदपेक्षमावारफमपि क्या भिद्यमानं न युष्माटरादुर्जनपचनीयतामास्कन्दति । एयमुत्तेजियो भूयः सावष्टम्म परा प्रम- यति-ननु परिरथूरनिमित्तभेदव्यवस्थापिता अप्यमी भाभिनियोधिताइयो भेदा ज्ञानस्या- स्मभूता ज्वानात्मभूताः । विश्वातः । उभयथापि दोपः । तथाहि-यद्यात्ममूनाखतः क्षीणा- परणेऽपि तलावासाः । तया असशस्त्र प्रागुवनीत्या तस्यापद्यते । अयानात्मभूता, सहि न ते पारमार्थिकाः, पथमायार्यापेक्षो यातयः आवारणभेदः १ । वदपि न मनोरमम् । सम्यम्यस्तुवत्त्वापरिमानाद् । इह हि सक्लपनपटविनिर्मुक्तशारददिनमनिरिय समन्तता समलवस्तुखोमप्रकाशनसमावो जीवः । तस्य च तथाभूतः स्वमायः पेपरमानमिति न्यपदिश्यते । स प ययपि सर्वपातिना ऐयशानापरणेन आप्रियते तथापि धस्मानन्दतमो 4 भागो नित्योहादिव एव "अक्सरस्म अर्णवो मागो निगुम्पाडिओ।जा पुन सो पि 25 पृ० १. पं० २२.] टिप्पणानि । आवरिजा तेणं जीवो अजीवत्तणं पाविजा" इत्यादि वक्ष्यमाणप्रवचनप्रामाण्यात् । ततः तस्य केवलज्ञानावरणामृतस्य घनपटलाच्छादितस्येव सूर्यस्य यो मन्दः प्रकाशः सोऽपान्तरा- लावस्थितमतिज्ञानावावरणक्षयोपशमभेदसम्पादितं नानात्वं भजते । यथा घनपटलावृतसूर्य- मन्दप्रकाशोऽपान्तरालावसितकटकुड्याद्यावरणविवरप्रदेशभेदतः ? । स च नानात्वं क्षयो- पशमानुरूपं तथा तथा प्रतिपद्यमानः स्वस्वक्षयोपशमानुसारेणाभिधानभेदमश्नुते । यथा : भतिज्ञानावरणक्षयोपशमजनितः स मन्दप्रकाशो मविज्ञानं, श्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमजनितः शुतज्ञानमित्यादि । वत्तः आत्मस्वभायभूता शानस्याभिनियोधिकादयो भेदाः । ते च प्रव- चनोपदर्शितपरित्यूरनिमित्तभेदतः पञ्चसङ्ख्याः । ततस्तदपेक्षमावारकमपि पञ्चधोपवय॑मानं न विरुभ्यते । न चैवमात्मस्वभावभूवत्वे क्षीणावरणस्यापि तद्भावप्रसङ्गः । यत एवे मति- ज्ञानावरणाविक्षयोपशमरूपोपाधिसम्पादितसत्ताकाः । यथा सूर्यस्य घनपटलावृतस्य मन्द- " प्रकाशभेदार कटकुड्याद्यावरणविवरभेदोपाधिसम्पादिताः । ततः कथं ते तथारूपक्षयोपशमा- भावे भवितुमर्हन्ति ? । न सलु सकलपनपटलकटकुध्यायावरणापगमे सूर्यस्य ते तथारूपा मन्दाफाशभेदाः भवन्ति । उक्तं च- "कडवियरागयकिरणा मेहंतरियस्स जह दिणेसस्स । ते कडमेहावगमे न होंति जह वह इमाई पि ॥" तवो यथा जन्मादयो मावा जीपस्यात्मभूताः अमि कर्मोपाधिसम्पादिवसचाकत्वात् तद्- भावे न भवन्ति, सदाभिनिवोधिकादयोऽपि भेदा ज्ञानस्यात्मभूता अपि मतिज्ञानापरणावि- फर्मझयोपशमसापेक्षत्वात् तदभावे केवलिनो न भवन्ति, दतो नासर्वक्षत्वदोपभावः । उक्वं च- "जमिह छउमस्थधम्मा जम्माईया न होति सिद्धाणं इय केवलीणमाभिणियोहाभावम्मि को दोसो ॥ इति ।" नन्दी• म पृ.६६A1 पय- म.न.पृ.१८ AI पृ० १५० २२ 'सुदुवि' '- मुलना -- "मुहुवि मेहसमुदए होति पभा चन्दसूराणं ।' 11 21 ४० २५० ५ 'ये चिन्मात्राथय -वेदान्द्रप्रन्येषु अशानाश्रयत्वविषयकं मुख्यतया में मतद्वयं श्यते । अज्ञानं प्रहाधिवमेवेति एकम् , जीयाप्रितमेय वत् इत्यपरम् । सर्यशात्म- मुनिना सकीये संक्षेपशारीरकयार्तिके प्रथम म समर्थितम् । द्वितीयं तु मण्डनमिश्रीयत्वेन निर्दिश्य देनेय तय वार्तिके निरसम् । समर्थनपरा कारिका( २.३१९)चेयम्- "आश्रयत्वविषयत्वमागिनी निर्षिमागचितिरेव केवला। पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाथयो भाति नापि गोचरः ॥" निरासपरा (२. १७४) यम्- "जीसन्मुक्तिगतो यदाह भगवान् सत्संप्रदापप्रमुः। जीरावानरयः सदीगुचितं पूर्वापरालोचनात् ।। " ज्ञानपिन्दुप्रकरणस्य [पृ० २.५०५- अन्यत्रापि तथा बहुश्रुताचा पूर्वापरालोचनात् । नेतव्यं परिहत्य मंडनपचः तद्धयन्यथा प्रस्थितम् ।।" अस्याः सारिकायाष्टीकाया सष्टमेव मण्डनमत निर्दिष्टम् । तथाहि- "कय तर्हि मण्डनमिश्रादयो जीवस्यामानामयत्वमभिदधुः इत्यादराय वद्धि मतान्तर । भाष्यकारीयमतं तनेत्याह - परिहत्येति' - मण्डनपयो नोक्ताशयेन वर्णनीयम् ।" प्रकाशात्मयतिनाना विवरणाचार्यग सर्वज्ञात्ममुनिसमार्धेतोऽज्ञानस प्रसाश्रयनपक्ष उपपादितः निरस्तश्च तस्य जीवाश्रितत्यपक्षः। याचस्पतिमिनेण तु मण्डनमिश्रीयत्वेन सर्वज्ञात्ममुनिनिरत एव अज्ञानस्य जीयाप्रयत्व- पक्षः समीयाया भामत्या भाप्यव्याख्याप्रसङ्गेन पर्णितः । अव एव अज्ञानस्य महाप्रयरव. ॥ पक्षः विवरणाचार्यप्रस्थानत्येन, तस्य च जीवाश्रयत्वपक्ष. वाचस्पतिप्रस्थानत्वेन वेदान्तपर- पराया व्यपद्वियमाणो दृश्यते । इममेय व्यवहारमाश्रित्य प्रन्यकारेण स्वपक्षद्वयं क्रमशः विवरणाचार्यमतत्वेन वापरपतिमतत्वेन च निर्दिश्य अत्र मन्थे समालोचितम् - विवरणाचार्यकृत स्वमनोपपादन चेत्यम् - "मनु क्रिमाश्रयेयमविद्या । न तावदन्त करणविशिष्टस्वरूपाप्रया प्रमाणाभावात् । ना ॥ ममस इति प्रतिमास एय विशिष्टाश्रयत्वे प्रमाणम् नाहमनुमवामीत्यनुभवस्थापि घेतन्य- प्रकाशस्य विशिष्टाश्रयत्वप्रसङ्गात् । ननु यया अयो दहतीति दग्धृत्यायसोरेकाग्निसयंधा। परस्सरसयघावमासः वयानुभवान्त करणयोरेगात्मसंयधात्तयावभासो मान्वाकरणस्वानुम. यामयत्वादिति चेत् । एवमझानान्त.करणयोरेपात्मसमन्यादहमा इत्यवभासो नान्स पर- स्याशानसयन्यादिति तुल्यम् । प्रतीतेरस्ययासिनी परस्परसंबन्धकल्पनायोगादारमा अविद्या- ॥ सपघस्य मुपुमेपि सप्रतिपन्नत्वाप । भय सरूपगात्रामपत्यानुपपपिशिष्टानयत्वं कल्पव इति चेत् । न । विशिष्टेऽपि स्वरूपसपन्धस्य विद्यमानत्यामहम पातामयत्वे भ्रान्तिसम्य- गानयोरपि सदाशयत्वासणा । ननु सरूपेऽपि प्रमण्यनुपपतितुल्पा । ससम् । अनुपपनत्याप्रयत्यल्पना संप्रतिपन्नस्वरूपामयत्वोपादानम् , मोशावरणसंग्रन्थिन पप सपन्धापयत्वात् । अय पधिपत करणस्यामानमिति जल्पति । स यक्तव्यः निमारमा सशिित्रयों येति । पिसार कदाचिन् मिचिम्न जानातीदि पिपयानवयोपस्यपात्मनो दर्शितः । अपामहमिप्याशानयोयत्माभयत्वेरि भाषरूपातानमन्तःपरणामपगिति । हिंसा । सानादन्परेदशासम् । कापफामलादी मध्यज्ञानपान रियायः । पय मानविरोधीनि । न, मितामययोनिशानयोरेपरिपययोरी विरोधिरवाशान् । परमामयममान मय. - मानेन दिरम्पत शी पान । प्रमाामावान । पुरा गरदारी पगदीपेपर सीयमानेन करणमा नमितियमातुमाने पाया रणाभानियायालग प्रानि. भिनिरोपयार पापादिया राममानमिति देश, पपुरादापति प्रग A पृ०२. पं० ५.] टिप्पणानि । ५७ सादित्वात्तेपामनायज्ञानाश्रयत्वानुपपत्तिरिति चेत् । अन्तःकरणेपि तुल्यम् । सरकार्यवादाश्र. यणान्न साधन्तःकरणमिति चेत् । चक्षुरादावपि तुल्यम् । अतो न वदनाद्यज्ञानानयमिति । अनृतनीहारादिशब्दैश्च प्राप्तज्ञानानाममहणवतां चेतनानामेवावृतत्वाभिधानानान्त:करणा- श्रयमज्ञानं किन्तु चैतन्याश्रयमित्यलमतिविस्तरेण" - पच० विव० पृ. ४५-४६ वाचस्पतिकृतं स्वमतोपपादनं चेत्थम् -- "अनेन अन्तःकरणाद्यवच्छिन्नः प्रत्यगात्मा इदमनिदरूपः चेतनः कर्चा भोक्ता कार्य- कारणाऽविद्याद्वयाधारः अहङ्कारास्पदं संसारी सर्वानर्धसभारभाजनं जीवात्मा इतरेतराध्या- सोपादानः उदुपादानश्च अध्यासः इत्यनादित्वादू वीजाङ्कुरवत् नैतरेतराश्रयत्वमित्युक्तं भवति ।" भामवी पृ. ४५ "नाऽविद्या प्रमाश्रया, किन्तु जीवे । सा तु अनिर्वचनीया इत्युकम्, वेन नित्यशुद्धमेव ॥ ब्रह्म ।" भामती पृ. १२६ विद्यारण्यस्वामिना स्वकीये विवरणप्रमेयसंग्रहे मंडनमिश्रीयं याचस्पतिमिश्रवर्णितम् अज्ञानस्य जीवाश्रयत्वपक्षं सविस्तर निरस्यता प्रसगात् भास्करसम्मतम् अजानस्य अन्त:- करणाश्रयत्वपक्षमपि निरस्य सर्वज्ञात्मगुनिसम्मतः विवरणाचार्योपपादितश्च अज्ञानस्य प्रमा- श्रयत्वपक्षः उपोलिवः । तथया-"यद्यप्यसापविद्या चिन्मात्रसवन्धिनी जीवब्रह्मणी विभ- ।। जते तथापि ब्रह्मस्वरूपमुपेत्य जीवभाग एव पक्षपातिनी ससारं जनयेद् यथा मुखमात्र. सबन्धि दर्पणादिकं विम्यप्रतिविन्यौ विभज्य प्रतिविम्वभाग एवातिशयमादधाति तद्वत् । नन्यहमक्ष इसहकार विशिष्टात्माश्रितमज्ञानमयभासते न चिन्मानाश्रितमिति चेत् मैवम् । यद- दयो दहतीसत्र दुग्धृत्वायसोरेकामिसंबन्धात् परस्परसयन्धावभासः तद्वद्वानान्तःकरणयो- रेकामसपन्धादेव सामानाधिकरण्यावभासो न त्यन्तःकरणस्याज्ञानाश्रयस्यात् । अन्यथाऽवि- द्यासंबन्धे सत्यन्तःकरणसिद्धिरन्तःफरणविशिष्टे चाविद्यासयन्ध इति स्यादन्योन्याश्रयता।न चान्तःकरणमन्तरेणाविद्यासवन्धो न दृष्टचरः सुपुले समतत्यात् । अथासङ्गस्य चैतन्यस्या. प्रयत्वानुपपत्तेषिशिष्टानयत्वं फलप्यत इति चेत्, वदाप्यन्तःकरणचेतन्यवत्सवन्धानामेष विशिष्टत्वे चैतन्यस्याश्रयत्वं दुर्वारम् । अन्यदेव तेभ्यो विशिष्टमिति चेत् तथापि जहस्य तस्य नाज्ञानानयत्वम् । अन्यथा भ्रान्तिसम्यग्ज्ञानमोक्षाणामपि जहाश्रयत्वप्रसङ्गात् , अज्ञानेन । सकानयत्वनियमात् । न च चैतन्यस्य काल्पनिकनाश्रयत्वेन वास्त असगाव विहन्यते । अतश्चिन्मानाभितमज्ञानं जीवपक्षपातित्वानीवाभितमित्युच्यते । यस्तु भास्करोऽन्तःकरणस्यैवाशानाश्रयवं मन्यते तस्य तावदात्मनः सदा सर्वज्ञत्वमनु. भवविरुद्धम् । असशचे प कदाचित् किंचित्र जानातीयमानमात्मन्यभ्युपेयमेव । अथा- प्रदमियाज्ञानयोरामानयत्वेऽपि भाषरूपमझानमन्त:करणाप्रयमिति मन्यसे सदामि ज्ञानादन्यभेदशान फाफामलाय तस्यात् । अब धानविरोधि वन । आत्माभिवज्ञानेनान्त:- फरणानितस्यासानस्य विरोधासमवान् । एकस्मिमापि विषये देयचनिष्टशानेन यमदत्तनिया. ज्ञानस्वानिवृत्तेः । अन्यत्र भिमाशययोरविरोपेऽपि परणामझानं मर्तृगवमानेन विरुध्या . 13 ५८ ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य [१०२, पं०५- इति येनं । यज्ञदत्तोऽयम् अन्त:करणलयहेत्वदृष्टयान सुपुती लीयमानान्त:करणत्वावित्यनु- मातरि देयदत्ते स्थितेनानेन ज्ञानेनानुमितिकरणमूते सुपुप्तयझदत्तान्त:करणे स्थितस्याज्ञान- स्थानिवृत्तः । ज्ञातृसंवन्धिन्यन्तःकरणे स्थितस्य निवृत्तिरस्त्येवेति चेद्, न । अज्ञानस्यान्त:- करणगतत्वे मानाभावात् । विमत करणगत भ्रान्तिनिमित्तदोपत्वात् काचादिकवदिति चेत् तहि चक्षुरादिपु तत्प्रसज्येत । सादित्यात् तेपामनाद्यज्ञानाश्रयत्यानुपपत्तिरिति चेत्, अन्तः. करणेऽपि तुल्यम् अतो नान्त:करणाश्रयमज्ञानं किं त्यारमाश्रयम् । तदुक्तमाक्षेपपूर्वक विश्वरूपाचार्य:- "नन्यविद्या स्वयं ज्योतिरात्मानं ढोकते कथम् । कूटस्थमद्वितीयं च सहस्रांशुं यथा तमः ॥ प्रसिद्धत्वादविद्यायाः साऽपदोतुं न शक्यते । अनात्मनो न सा युक्ता विना त्वात्मा तया न हि ॥" इति । तस्याश्चाविद्याया जीवनाविभागहेतुत्वं पुराणे अभिहिवम् । "विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं का करिष्यति ।।" इति ।" विव.प्र.पृ. ४८.४९ मधुसूदनसरस्वती तु अद्वैतसिद्धी उक्त पक्षद्वयमपि सविस्तरं समर्थयते । वद्यया- "अविद्याया आश्रयस्तु शुद्धं प्रसव । तदुक्तम् - "आश्रयत्वविपयत्वभागिनी निविभागचितिरेव केवला । पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाथयो भवति नापि गोचरः ॥" इति । दर्पणस्य मुसमानसंवन्धेपि प्रतिमुखे मालिन्यवत् प्रतिविम्ये जीवे संसारः, न विन्वे ब्रह्मणि, उपाधेः प्रतिविम्यपक्षपातित्वात् । ननु कथं चैतन्यमज्ञानाश्रयः तस्य प्रकाश- खरूपत्वात् वयोश्च तम:प्रकाशवद्विरुद्धस्वभावत्वादिति चेन्न, अज्ञानविरोधि ज्ञानं हि न पैतन्यमात्रम्, किन्तु वृत्तिप्रतिविम्वितम् तव नाविद्याश्रयः यचाविद्याश्रयः तम्म नाशान- विरोधि । न च तर्हि शुद्धचितोऽज्ञानविरोधित्वाभावे पटादिवदप्रकाशत्वापत्तिः प्रत्यव. 1 च्छेदेन तस्या एवाज्ञानविरोधित्वात् स्ववस्तुणतूलादिमासकस्य सौरालोकस्य सूर्यकान्तावच्छेदेन समास्यतृणतूलादिदाहकत्वपत् स्वतोऽविद्यासत्कार्यभासकस्य चैतन्यस्य वृत्यवच्छेदेन तदाह- कत्वात् । ननु अहमश इति धर्मिग्राहफेण साक्षिणा महाराश्रिवत्वेनामानस्य महणात् पाधः, न च स्थौल्यामयदेहेक्याध्यासादहं स्थूल इतिवदज्ञानाश्रयचिदैक्याभ्यासात् दग्धृत्वायसोरेकानि- " संबन्धादयो दद्दतीतिवदशानाहकारयोरेकचिदैक्याच्यासावा अहम इति धीभ्रान्तेति याच्या, चितोऽशानाक्षयत्वासिध्या अन्योन्याश्रयादिति चेन्न, अहङ्कारस्याविद्याधीनत्वेन वदनाश्रयतया चिव एवाज्ञानाश्रयत्वे सिद्धे आहमक्ष इति प्रतीतेरक्याभ्यासनिबन्धनत्वेनापायकत्वात् । नय अविद्याश्रयत्वादेवाइकारोऽकल्पितोऽस्तु, कल्पित एव या तदाप्रयत्वमस्तु अविद्यायामनुप• पचेरलवारत्वादिति वाच्यम् । हमर्पल शाननिवर्त्यत्वेन दृश्यत्वेनाफस्पिवरयायोगात् । 24 , पृ०२. ५० ५.] टिप्पणानि । चिन्मानाग्नितत्वं विना उद्गोचरचरमवृत्त्वनिवर्सत्वापातात, स्वकल्पितस्य स्वाश्रितत्वेन स्वाश्रय- वायोगात् । नचाविद्यायामनुपपत्तिरलङ्कारः, अनुपपत्तिमात्रं नालक्षारः, किन्तु सत्त्वादि- प्रापफयुक्तावनुपपत्तिः, अन्यथा यादियचसोऽनवकाशापत्तेः। अद्वैत• पृ० ५७७ । चाचस्पतिमिश्रेस्तु जीवाभिनेवाऽविद्या निगद्यते । ननु-जीवाश्रिताविद्या वत्मतिविम्बित. चैतन्यं वा वदवच्छिन्नचैतन्यं या, तत्कल्पितभेदं या जीवः, तथा चान्योन्याश्रय इति चेन्न, किमयमन्योन्यानय उत्पत्ती ज्ञातो स्थिती वा । नायः, अनादित्वादुमयोः। न द्वितीयः, अज्ञानस्स चिदास्यत्वेऽपि चितेः स्वप्रकाशत्येन तदभास्यत्वात् । न तृतीयः, स किं परस्पराश्रितत्वेन वा परस्परसापेक्षस्थितिकत्येन वा स्यात् । तन्न, उभयस्याप्यसिद्धेः अज्ञानस्य चिदाश्रयत्वे विधीन- स्थितिकस्वैपि चिति अविद्याश्रितत्वतीनस्थितिकत्नयोरभायात् । न चैवमन्योन्याधीनता- क्षतिः । समानकालीनयोरपि अवच्छेद्यावच्छेदकभायमानेण सदुपपत्तेः घटतवच्छिन्नाकाश. " योरिव प्रमाणप्रमेययोरिव च । तदुक्तम् - "खेनर कल्पिते देशे ब्योग्नि यद्वत्पटादिकम् । तथा जीवाश्रयाविद्यां मन्यन्ते ज्ञानकोविदाः ॥" इति । एतेन यद्युत्पत्तिराप्तिमात्रप्रतियन्धकत्वेनान्योन्यापेक्षवाया अदोपत्वं वदा चैत्रमैत्रादेर- न्योन्यारोहणाद्यापत्तिरिति निरसम्, परस्परमाश्रयायिभावस्थानङ्गीकारात् । न चेवरजीव- ।। योरीश्वरजीयफाल्पितत्वे आत्माग्नयः जीवेशकल्पितत्वे पान्योन्याश्रयः, न घ शुद्धा चित् फल्पिका वस्या अज्ञानाभावादिति वाच्यम् ; जीवाभिवाया अविद्याया एव जीवेशफल्पकत्वे- नेतद्विकल्पानवफाशात् तस्माजीयाश्रयत्वेऽन्यदोपः।" आंत• पृ. ५८५ । सर्वज्ञात्मगुनिसमर्थितोऽशानस्य महानयत्वपक्षः तदीयगुरुसुरेश्वराचार्यप्रणीतायां नेक- म्येसियो फुटं दृश्यते- "ऐकारम्याप्रतिपत्तिर्या सारमानुभयसंश्रपा । साऽविधा संसतेजि वन्नाशो मुक्तिरात्मनः ।।" नर१७॥ "एकोऽद्वितीयः मात्मा एकात्मा तस्य भावः ऐकात्म्यं तद्विपयाऽप्रतिपतिरेकाम्यामति. पचिरित्यविद्याविषयो दर्शिता, सांप्रवमानयोपि स एवेत्याह - खात्मेति । सभासी आत्मा येति स्यात्मा । स्वशब्देन आरोपिवात्ममायान् अहंकारादीन् व्यावर्तयति । स्वात्मा पासा.. पनुमयश्चेति सामानुमयः स एय आनयो यस्याः सा तथोरवा " क. टी. " "पाशानं स्पात्ममानिमित्तं न संभवतीति यस्यचित् कस्मिंश्चिद्विपये मयतीत्यभ्युपग. स्वव्यम् । इह ए पदार्पद्वयं निर्धारितम् -आत्मा अनात्मा प । नमानामनसायन् नामा- नेनाभिसंपन्यः । तस्य हि म्रूपमेवामानं । न दि स्वतोऽशानस्साशानं पटते । संभयदापि बमानसमावेशानं फमतिसय जनयेत् । न पत्र सानमातिरमि येन तन्नतिपेयात्मफम., मानं गत् । अनारमनधासानप्रस्नत्यात् । न हि पूर्वसिद्ध सत् यतो न्यारमटामस्त सेरम्पत पामयम्सामपि संमयति । सदनपेशल प सभ्य निस्समायला ! पोय पर गुम्यो नाऽनात्मविषयमान संभपतीनी पारम् । एवं तपमानामनोमानितं नारि पतिपयमानम् । पारियोप्यातमन एपारस्वतान मसाप्रसीनुमवासना । गोई 28 . ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य [१० २. पं०१४- भगवो मनविदेवास्मि नात्मवित्" इति श्रुतेः । न चात्मनोऽज्ञानस्वरूपता तस्य चैतन्यमात्र- स्वाभाव्यादतिशयश्च संभवति ज्ञानविपरिलोपो ज्ञानप्राप्तेश्च संभवस्तस्य ज्ञानकारित्वात् । न चाज्ञानकार्यत्वं फूटस्थात्मस्वाभाच्याद् , अज्ञानानपेक्षस्य पात्मनः स्वत एव स्वरूपसिद्धेर्युक्त. मात्मन एवाक्षत्वम् । किं विषयं पुनस्तदात्मनोऽज्ञानम् । आत्मविषयमिति ब्रूमः । नन्वात्म- । नोऽपि ज्ञानस्वरूपत्वादनन्यत्वाच्च ज्ञानप्रकृतित्वादिभ्यश्च हेतुभ्यो नेवाज्ञानं घटते । घटत एव । कथम् । अज्ञानमाननिमित्तत्वात् तद्विभागस्य सात्मतेव रज्वाः । तस्मात्तदपनुत्ती द्वैतान भावः । तदपनोदश्च वाक्यादेव तत्पदपदार्थाभिज्ञस्य ।' नेप्स०३। पृ० २. पं० २४. 'तत्रैव प्रपञ्चोत्पत्ति'-जगदुपादानत्वविषये मतद्वयं वाचस्पतिमिश्रा- भ्युपगतत्वेन व्यापर्ण्यमानं भिन्नभिन्न मन्थेषु दृश्यते-सिद्धान्चयिन्दी जीवस्य प्रपञ्चोपा- ॥ दानत्वं वाचस्पतिमिश्रमतत्वेन व्यावर्णितम् । सिद्धान्तलेशे तु ईश्वरस्य प्रपञ्चोपादानत्वं वाच- स्पतिमिश्रेष्टत्वेन निरूपितम् । अज्ञानस जीवाश्रयत्वविपयं वाचस्पतिमिधाभ्युपगमं निरस्सवा मन्थकारेण क्रमप्राप्तायां कोटी वाचस्पतिमिश्नपक्षे जीये प्रपञ्चोत्पत्तिप्रसद्गरूपं दूपर्ण दत्तम् । इदं च प्रन्थकारदत्तं दूपणं वाचस्पतिमिमाभ्युपगतत्वेन सिद्धान्तलेशवर्णिवं प्रपञ्चस्य ईश्वरोपादानत्वपक्षमयलम्ब्येय ॥ सगच्छते । न तु सिद्धान्तमिन्दुवर्णित प्रपञ्चस्य जीवोपादानत्वपक्षमयलम्ब्य । सिद्धान्त- विन्दुवर्णितपक्षाश्रयेण हि वाचस्पतिमतावलम्बिना जीवे प्रपश्चोत्पत्तेरिटत्येनानिष्टापादनरूपस्य मन्थकारदत्तमसद्स्य अशक्यारस्वशत्वात् । सिद्धान्तविन्दुसिद्धान्तलेशयोः मस्तुतोपयोगिनी पाठी इत्यम्- "अज्ञानविषयीकृतं चैतन्यमीश्वरः । अज्ञानाश्रयीभूतं च जीव इति याचसतिमिश्राः । अस्मिंश्च पक्षे अशाननानात्वात् जीवनानात्वम् । प्रतिजीवन प्रपश्चभेदः । जीवस्यैव स्वाज्ञानोपहिततया जगदुपादानत्वात् । प्रत्यभिज्ञा चापि सादृश्यात् । ईश्वरस्य च सप्रपत्र- जीपाविद्याधिष्ठानत्वेन फारणत्योपचारादिति । अयमेव चावच्छेदवादः।" सिसान्त २२-२१२। "वाचस्पतिमिश्रास्तु-जीवामितमायाविषयी कृतं प्रल स्वत एव जाड्यायप्रपनाकारेण विवर्तमानवयोपादानमिति मायाप्सहकारिमाप्रम् न कार्यानुगतं द्वारफारणमित्याहुः ।" शिक्षात. प्रदेश १२६.७७) विस्मासिद्ध जीयानिमायाविषयीक प्रत प्रपनाफारेण विवर्तमानतया उपादानमिति । उक्तं पारम्मणाधिकरणमाप्ये - मूलकारणमेव भान्त्यात् पार्यात् वेन वेन कार्याकारण नटयत् सर्पव्यवहारासदत्वं प्रतिपद्यते इति । आन्सात् कार्यादिति अन्त्यकार्यपर्यन्तमित्यर्थः । नटो हि द्रभिरपिशानिजरूप एप * तदमिनेयासत्यरुपता प्रतिपघवे, एवं जीरविज्ञावावं सद् प्रभासयपियदादिप्रपनाकारता सहारा व्यवहारविषयों प प्रविपद्यते इति माध्यापः अन्न नराधान्दोग्या पापसदिम माप्यामिमा निधीयो । बटुक्त फसवरी- ॥ ज्ञानबिन्दुप्रकरण [पृ०३. पं० १८- किमिति न भवति । इति चेत् । तद्युक्तम् । 'सिद्धे नो परित्ती नो अचरिती इति पर- नात् । क्षायिकसम्यक्त्व-फेवलज्ञान-केवल-दर्शन-सिद्धत्वानि पुनः सिद्धावस्थायामपि भवन्ति, अतः तान्याश्रित्य क्षायिको भावः सादिरपर्यवसान इति । अन्ये तु दानादिलब्धिपत्रक चारित्रं च सिद्धस्यापीच्छन्ति उदावरणस्य तनाप्यभावात् । आवरणाभावेऽपि च तदसत्त्वे क्षीणमोहादिष्वपि तदसत्त्वप्रसगात् । ततस्तन्मतेन चारित्रादीना सिद्धययस्थायामपि सद्भावेन अपर्यवसितत्वात् एकस्मिन् द्वितीयभन एव क्षायिको भायो न शेपेपु निप्यिति ।" विशेषा. टी.गा०२.८ शानसार ३८॥ पृ० ३. पं० १८. 'क्षयोपशम'- "उभयात्मको मिश्रः। यथा तस्मिन्नेयाम्भसि कसका. विद्रव्यसंयन्धात् पक्षस्य क्षीणाझीणवृत्तिः" - सर्वार्य० २.१ । "सर्पपातिस्पर्धकानामुदयक्षयात् तेषामेव सदुपशमाद् देशघातिस्पर्धकानामुदये क्षयोप- शमिको भावो भवति" - सर्वायं० २५॥ "उभयान्मयो मिनः क्षीणाक्षीणमदशक्तिकोद्रववत् ॥ ३ ॥ यथा प्रक्षालनविशेषात् क्षीणाक्षीणमदशक्तिफस्स कोद्रपद्रव्यस्य द्विधा वृत्तिः क्या यथोक्तक्षयहेतुसन्निधाने सति फर्मण एकदेशस क्षयात् एकदेशस्य च वीर्योपशमादात्मनो भाव उभयात्मको मिल इति ॥ व्यपदिश्यते " राजवा- ११॥ "सर्यघातिस्पर्धकानामुदयक्षयात् तेरामेय सदुपशमादेशमातिस्पर्धकानामुदये क्षायोपश. मिको भाकः ॥२॥ विविध स्पर्धपम्-देशवातिस्पर्धक सर्यघातिस्पर्धकं चेति । वत्र या सर्वघाविरपर्धकस्योदयो भवति वदेपदपि आत्मगुणवाभिव्यक्तिर्नाति तस्मात्तदुदयस्याभावः क्षय इत्युच्यते । तस्य सर्वधाविस्पर्धकस्यानुदयप्राप्तस्य सदयस्था उपशम इत्युच्यते । अनु. * स्वस्थवीर्यत्तित्वादात्मसादावितसर्यपाविपर्धकसोदयक्षये देशपाविस,फस्स पोदये सति सर्पयात्यमायादुपलभ्यमानो भावः क्षायोपशमिफ इत्युच्यते ॥" राजवा० २५। ५५० म.. पृ.१11-कर्मगा.८१४। पृ० ३. ० १९. 'रसस्पर्धकानि - "अपिमागपरिरिटनकर्मप्रदेशसभागप्रपयपत्रिका मद्धिा रमहानिः सर्धकम् ॥ ३ ॥ उदयप्राप्तस्य फर्मगः प्रदेशा अभव्यानामनन्तगुणाः सिद्धानामनन्दमागप्रमाणा: । सम सर्वजधन्यगुणः प्रदेशः परिगृहीतः, तस्यानुभागः प्रशा पदेन तायद्वारपरिच्छिन्नः यायपुनर्विभागो न भवति ते अविमागपरिच्छेदाः सर्पजीया- नामनन्तगुणाः एको राशिः पूतः [वर्ग:] 1 व चप्रमागाः सर्ये गयेय परिच्छिमाः पीकता वर्गाः यर्मणा । अपर काविभागपरिमोशधियः प्रदेशः परिदीतस्तथैव पसाविभागरि- पदा या स को राशिर्वर्गः । तप समगुणाः परीक्षा पगो पर्ण | पाया एता पापदेशाविभागपरिच्छेदाधिकलामम् । सदराभेऽनन्दर मयरोयमेवासी पटीना पिरोप. हीनानां कमसिन महानियुक्वाना सगुदपः सपमित्युग्यते । वन उपरि द्विविधतु संन्येया- संस्येय गुणरसा न सम्पनो अनन्तगुणरगा एप । वफादेशो जपन्यगुः परिग्रहीन वस्त्र पातुमागारिमारियोदा पूर्णपन् प्रमाः । एवं समगुणा पगाः समुदिवा वर्ग मपति । पविभागपरिप्रेताधिराः पूर्पयद्विरतीकवाः पर्गा पास भपन्ति पापरम्ना भी - सापदेस मा । एवमलेन का दिमागे रिपमा समन्यानामनगुणी शिया- पृ०.३. पं०-२१.] टिप्पणानि । नामनन्वभागप्रमाणानि स्पर्धकानि भवन्ति । तदेतत्समुदितमेकमुद्यस्यानं - भवति ।" । राजवा०२.५। . । "इह कर्मप्रायोग्यवर्गणान्वःपातिनः सन्तः कर्मपरमाणवो न तथाविधविशिष्टरसोपेता भासीरन किन्तु प्रायो नीरसा एकस्वरूपाश्च । यदा तु जीवेन गृह्यन्ते तदानीं ग्रहणसमये एष तेषां कापायिकेणाध्यवसायेन सर्वजीवेभ्योऽपि अनन्तगुणा रसाविभागा आपद्यन्ते । ज्ञानावरकस्यादिविचिनखमावता च अचिन्त्यत्वात् जीवानां पुद्गलानां च शक्तेः । न चैतद- नुपपन्नम् , तथादर्शनात् । तथाहि-शुष्कतृणादिपरमाणवोऽयन्तनीरसा अपि गवादिमिहीत्वा विशिष्टक्षीरादिरसरूपतया च परिणम्यन्ते इति ।" बर्मप्र• बन्धन• अनु० म० गा• २९ । "अभव्येभ्योऽनन्तगुणाः सिद्धानामनन्तभागकल्पा अनन्ता वर्गणा एक स्पर्धकम् । एकैन रसाविभागेनाभ्यधिकाः परमाणवो न प्राप्यन्ते । 'नापि द्वाभ्याम् । नापि त्रिभिः । नापि ॥ संख्येयः । नाप्यसंख्येयैः । नाप्यनन्तैः । किन्तु अनन्तानन्तैरेव सर्वजीवेभ्योऽनन्तगुणए. भ्यधिकाः प्राप्यन्ते । ततः तेपां समुदायो द्वितीयस्य स्पर्धकस्य प्रथमा वर्गणा । तत एकेन रसाविभागेनाधिकानां परमाणूनां समुदायो द्वितीया वर्गणा | द्वाभ्यां रसाविभागाभ्यामधि. कानां परमाणूनां समुदायस्तृतीया वर्गणा । एयमेककरसाविभागवृद्ध्या वर्गणास्तावद्वाच्या यावदभव्येभ्योऽनन्तगुणाः सिद्धानामनन्तभागफल्पा भवन्ति । तत: तासां समुदायो द्वितीयं ।। स्पर्धकं । ततः पुनरप्यतः ऊर्ध्वमेकेन रसाविभागेनाभ्यधिकाः परमाणवो न प्राप्यन्ते । नापि द्वाभ्यां । नापि त्रिभिः । नापि संख्येयैः । नाप्यसंख्येयैः । नाप्यनन्तः । किन्तु अन- न्तानन्तैरेव सर्वजीवेभ्योनन्तगुणैः । ततः तेषां समुदायस्तृतीयस्य स्पर्धकस्म प्रथमा वर्गणा ! ततः पुनरप्यत ऊर्ध्वं यथोत्तरमेकैकरसाविभागद्धया द्वितीयादिका वर्गणास्तावद्वाच्या यावद- भव्येभ्योऽनन्तगुणाः सिद्धानामनन्तभागकल्पा भवन्ति । ततस्तासां समुदायस्तृतीय स्पर्धा कम् । एवं स्पर्धकानि तावद्वाच्यानि यावदभव्येभ्योऽनन्तगुणानि सिद्धानामनन्तभागकल्पानि भवन्ति । तेषां समुदाय एकमनुभागवन्धस्थानम् । अनुभागवन्धम्यानं मामैकेन कापायि- केणाध्यवसायेन गृहीतानां कर्मपरमाणूनां रसस्पर्धकसमुदायपरिमाणम् ।" कर्मप्र• बन्धन अनु.म.गा.३१ पृ. ३. पं० १९. 'तत्र केवल - पंच० प्र० ० २९ पृ. १३३ । पृ. ३. पं० २०. विंशते-पंच० प्र० ग० १७ पृ. १२५ । पृ० ३. पं० २०. 'सर्वघातिनीनाम्' - "याः सर्वथा सर्वघातिरसस्पर्धकान्विताः ताः सर्वघातिन्यः । यास्तु देशपातिरसस्पर्धकान्वितास्ता देशयातिन्यः । प्रकारान्तरेण सर्वयातित्वं देशपातित्वं च प्रतिपादयति । स्वविपयो ज्ञानादिलक्षणो गुणा, तस्स पद् पाउनं तम यो भेदो देशकात्रयविषयः, तेन पातित्व -सर्वघातित्वं देशयातित्वं च ज्ञेयम् । सर्वखविपय- पातिन्यः सर्वघातिन्यः । स्वविषयैकदेशयातिन्यो देशधातिन्यः ।" पर प्र०म० गा १९ पृ.१४. कर्मय. यशो-पृ.१५। पृ० ३. पं० २१. 'सर्वधातीन्येष'-"य: स्वविषयं ज्ञानादिकं सकलमपि :पादयति स्वकार्यसाधनं प्रति असमर्थ करोति स रसः सर्वपाती भवति । स च तात्रभाजनयमि- छिद्रो वृत्तमिवातिशयेन सिग्यः, द्राक्षापचनुक:-तनुप्रदेशोपचितः, स्फटिकाभ्रहारक्यातीय 8 - :
- *- " शानविन्दुप्रकरणस्य [पृ० ३.५० २४- निर्मलः । इह रसः केवलो न भवति ततो रसस्पर्षकसंघाव एवंरूपो द्रष्टव्यः ।" पथ० म. प्र० गा.४.पृ. १४० कर्मषः यशो-पृ.१२। १०३. पं० २१. 'उक्तशेषाणाम् -पथ..गा. १८पृ० १२५॥ ४० ३. पं० २१. 'देशपातीनि' - "इतरो देशपाती देशपातित्वात् स्वविपयैकदेशपाति. त्वाद् भयति । स च विविधवहुच्छिद्रभृतः, तद्यथा-कधिसदलनिर्मापितकट यातिस्थूर- च्छिदशतसंकुलः, कश्चित्कम्बल इय मध्यमवियरशतसकुलः, कोऽपि पुनस्तथाविधममृग- वासोबदतीयसूक्ष्मपिचरसवृतः । उथा स्वरूपतोऽल्पनेहः स्तोकलेहाविभागसमुदायरूपः । अविमलच नेमल्यरहित ।" पर० म० भ० गा• ४१ पृ. १४१ । १० ३. पं० २२. 'चतुःस्याना' - "इह शुभप्रकृतीनां रसः धीरखण्डादिरसोपमा, ॥ अशुभप्रकृतीनां तु निम्बपोपातक्यादिरसोपसः । यक्ष्यते 'च -"योसाडइनिन्युवमो, असु. भाण सुभाण खीरसण्डयमो" । क्षीरादिरसम्ध स्वाभाविक एकस्थानक उच्यते द्वयोस्तु फर्ष- योरावर्तने कृते सति योऽवशिष्यते एकः यः स द्विस्थानकः, प्रयाणां फर्पाणामापर्सने हवे सति य एषः पर्पोऽवशिष्टः स निस्थानमः, चतुर्णा कर्पाणामावर्चने कृते सत्युद्धरितो य । एका रस पतु:स्थानकः । एक्स्थानकोऽपि च रसो जललयविन्दुचुलुकप्रसूत्सालि. फरपयुम्भद्रोणादिप्रक्षेपामग्दमदतरादिभेदत्वं प्रतिपद्यते, एवं द्विस्थानकादयोऽपि । तथा फर्मणामपि पतु:स्थानकादयो रसा भावनीयाः, प्रत्येकमनन्तभेदभिनाय । पर्मणा पेय स्या- नकरसाद् द्विस्थानकादयो रसा ययोत्तरमनन्तगुणाः ।" ० म. म. गा. २९ पृ. १३३ । ०३. ० २४. 'तर ज्ञानाचरण'-"सप्रति यासां प्रकृतीनां यायन्ति पन्धमपित्य रसस्पर्धकानि संभवन्ति तासां तायन्ति निर्विशिक्षुराद - आवरणं मानायरण दर्शनायरणं ॥प, तत् फयम्भूतमित्याह - असर्वत्रम् , सर्व शानं दर्शनं वा हन्तीति सपनं मर्यपाति, सदेह प्रामात फेयलशानापरणं पेपलदर्शनावरणं प, न विद्यते सर्वनं यत सदसर्वप्नं फेयलशाना- वरणपेयलदर्शनायरणरहितमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-येवलसानावरणपानि दोपानि गति- भुतायधिमनापर्यायज्ञानायरणलक्षणानि पत्यारि मानावरणानि, येवलदर्शनायरणयानि शेषाणि पक्षुरपारपधिदर्शनापरणरूपाणि प्रीणि दर्शनापरणानि, गधा 'पुंसजलनंतरायशि- " पुरुषवेदा, पत्यारः सज्यलनाः गोपादयः, पनयिधमन्तरायं दानान्वरायादि, सर्पसंख्यया सप्तदशप्रकृतपश्चतु:स्थानपरिणताः एकदिनिचतु:स्थानपरसपरिणताः प्राप्पन्ते, पन्धम- पित्यासामेकसानको द्विसानपनिसानकचतु:स्थानको या रसः प्राप्यते इति माया ( सत्र पायमायापि रेणि प्रतिपद्यन्ते जन्तपम्पायदा मतदशानामपि प्रशीनो पापागाय- सम्भय द्विम्यान निस्थानकं पानफ या रस पानन्ति, अगि प्रतिपना पनिसिपार- रमम्परायायायाः सप्तपेयेषु मागेषु गतेषु सरम्, वनः प्रभृन्येवासा प्रीनाम मुमरवादत्यन्त विगुनाभ्यपसापयोगात स्थानकं रस यन्ति, गन पर पन्धमपित्य पायानपरिणवाः प्राप्यन्रो । शेषतु सप्तदशल्यविरिया ममा मामा या 'दुविधाहापानि-पपमाभिश्य हिानगरमानियानकरमापतुःस्वानरसाभ, न तु कारनामसागरमा । ममेर दोपमिति , दहिया प्रयपरापपा-गुमा.अनुमानगुममवीनामेसम्पाय- पृ०४. पं० २.] टिप्पणानि रसपन्धसम्मवोऽनिवृधिवादरसम्परायाद्वापाः संख्येयेभ्यो भागेभ्यः परतः, नार्वाक, वयो. ग्याभ्यवसायस्थानासम्मयात् , परतोऽप्युक्तरूपाः सप्तदशप्रकृतीव्यतिरिव्य शेषा अशुभप्रक- त्यो पन्धमेव नायान्ति, उद्वन्धहेतुव्यवच्छेदात । मे अपि फेवलज्ञानापरणकेवलदर्शना- परणे यन्धमायातः, सयोरपि सर्वपातित्वाद् द्विस्थानक एक रसो बन्यमागच्छति, नेकस्या- नफा, सर्वघातिनीनां जघन्यपदेऽपि द्विस्थानफरसपन्धसम्मवात् । यास्तु शुमाः प्रकृतयस्ता सामत्यन्दविशुद्धौ पर्वमानन्धवःस्थानकमेव रसं बनाति, न त्रिस्थानकं द्विस्थानकं पा । मन्द- मन्दतरविशुद्धौ तु वर्तमानलिस्थानकं या पनाति द्विस्थानकं या, यदात्यन्वाविशुद्धसंवेशा. दायां वर्तते, तदा तस्य शुभप्रकवयो वन्धमेव नायान्ति, फुतसद्तरसस्थानचिन्ता । या अपि मरकगतिप्रायोग्यं मनतोऽतिसंविष्टस्यापि वैनियतैजसादिकाः प्रकवयो अन्धमा- यान्ति, वासामपि तयाखामान्यात द्विस्थानकस्येव रसस्य पन्याः, नेकस्थानकस्य, एतयाने स्वयमेय वक्ष्यति, परमिह प्रस्तावादुक्तम् । तव इत्यं शेषप्रकृधीनामेफस्यानकरसपन्धासम्भ- पात् समीचीनमुक्तं द्वित्रिचतास्थानपरिणवाः शेपाः प्रतय इति ।। पचम०प्र० गा." ४० ३. पं० २८. 'शेपास्तु'-"शेषाशुभानामपि प्रागुक्तमविज्ञानायरणीयादिसमदश- प्रकविव्यतिरिक्तानामशुभप्रकृतीनां नेकस्थानकरसमन्धसम्मवो यत्- यस्मात् कारणात् क्षप-" फेवरेपां अपफस्पापूर्वफरणस्य इवरयोरप्रमत्तप्रमत्तसंयतयोर्न वारशी शुद्धिर्यत एफस्थानकरस- धन्धो, यदा तु एफस्पानफरसपन्धयोग्या परममफर्यप्राप्ता विशुद्धिरनिवृत्तियाइरसंपरायाताया संप्येयेभ्यो भागेभ्यः परतो जायते ददा पन्धमेव न ता आपान्तीति न वासामेकस्थानको रसः। वया शुभानामपि मिथ्याधिः संछिटो हु निश्चित नेफस्यानक रसं यानाति, यस्मात्तासो शुभप्रकृतीनामतिसंहिष्टे मिप्यादृष्टो पन्यो न मयति किन्तु मनाम् विशुपमाने, सडेशो ॥ एकप गुमप्रकृतीनामेफरसानकरसयन्यसम्मयो न तदभावे, सततासामपि उपन्यपदेऽपि द्विस्वानफ एक रसा, नेफस्थानका, यास्त्यविसंलिटेऽपि मिध्यादृष्टों नरफगतिप्रायोग्या किया जसादिका गुमप्रकृतयो पन्धमायान्ति, पासामपि व्यायामाव्यानपन्यतोऽपि निस्थानक एय रसो पन्यमधिगच्छति नेकस्थानमः।" पर.म.प्र. गा.५५ पृ. १४६ । १०४.५० २. 'न घ, यथा'-"मनु यया भेण्यारोहेऽनिवृत्तियादरसम्परापासाया संपपेयेषु भागेषु गतेपु सरम परपोऽनिविशुद्धिसम्मयान्मतिक्षानायरणीपादीनागगुममातीनामे- फस्थानक रस पभाति, तथा परम्पारोहे सूक्ष्मसम्परापारमहिपरमारिपु समयेषु पां. मानोऽतीयविमुखरयाफेपकिस्स फेयत्तशानापरणपसर्शनावरणरूपम्य f गैरम्यान रस नियति !, फेपटरिगाममनि विमुखका वन्यपक्षपरण्यापासूरमसम्पराया, दतो मधिनापरजीपारिप सम्मवाति फेवरिफसायकवानपरसपन्यः स नोकर- परमिटायः । पपा हाम्रारिष पीसतम्योरप प्रलभेदात् । हाम्रादीनां -दासती. मपजुगुणानामामत्वाग अपूर्णाहरणो, रापारियलयमा म गम्पारिदिया. मामापा मादीनां प गुमनातीनां मियाटिरमिहिर, मंगमरे दिम- भीमामेरमानकोडी सयमा मम्माम्यते, परस्पान सम मानि " ज्ञानविन्दुप्रकरणस [पृ० ५.५०६- पूर्वोक्ता एवं सप्तदश प्रकृतयश्चतुनियेकस्थानकरसाः उच्यन्ते, न शेपाः प्रकृतयः ।।" पक्षः म०प्र० गा०५१११४५। १ "अन्न सूरिराह -जलरेखासमेऽपि जलरेखातुल्येऽपि कपाये संज्वलनलक्षण उदयमांगते न केवलद्विकस्य केवलज्ञानावरणकेवलदर्शनावरणरूपस्यैकस्थानिको रसो भवति, कुत ॥ इत्याह - यत् यस्मात् 'से' तस्य केवलद्विकस्य तनुकगपि सर्वजघन्यमप्यावरणं रसलक्षणं हु निश्रितं सर्वघाति भणितं तीर्थकरगणधरैः, सर्वजघन्योऽपि रसस्तस्य सर्वघाती मणित इति भावार्यः । सर्यघाती च रसो जपन्यपदेऽपि द्विस्थानक एव भवति नैकस्थानका, तवो न केवलद्विकस्यैकस्थानरसवन्धसम्भवः।" पञ्च- म०प्र० गा- ५१ पृ० १४५ । पृ० ५. ५० ६. 'पंचसंग्रहमूलटीकायाम्' - मोहनीयस्योपशमभावे सति औपशमिफन "सम्यक्त्वसर्वविरतिरूपी गुणो जीवस्य प्रादुर्भवतः । घातिकर्मणा क्षयोपशमभावे सति चारित्रादयो गुणाः प्रादुर्भवन्ति । आह-ज्ञानदर्शने परित्यज्य चारित्रादयो ,गुणाः किमिति अभिधीयन्ते । । उच्यते-शानदर्शनयोस्तद्भावेऽवश्यम्भावित्वज्ञापनार्थ धातिकर्मप्रकृतिपु च कासुचिदपि क्षयोपशमभावाभावज्ञापनार्थ च चारित्रादयो गुणा अभिहिताः । तन मति- ज्ञानावरणादिक्षयोपशमे सति मत्यादीनि चत्वारि ज्ञानानि । चक्षुर्दर्शनावरणादीनां क्षयो. ॥ पशमे सति दर्शनत्रयम् । एवमन्तरायक्षयोपशमे सति दानादिपश्चलब्धयो भवन्ति । मिथ्या- स्वप्रथमकषायक्षयोपशमे वेदकसम्यक्त्वम् । द्वितीयकपायक्षयोपशमे देशविरतिचारित्रं तृतीयकपायक्षयोपशमे सर्पविरतिचारित्रमिति चारित्रादयो गुणाः ।" पच. खो• • • २६ पृ. १३.॥ "तथा देशावरणोदये सत्सपि यो हन्तव्यविषयस्य देशमादुर्भायः स क्षायोपशमिको ॥ भावः । आह - यद्येच ततः सर्वघातिप्रदेशोदये मोहनीयस्य कथं क्षायोपशमिको भाष इति । उच्यते-ते हि प्रदेशा रसभावेनाप्रधाना यथासम्भव देशघातिवेद्यमानरसान्तर्गताः खरूपमप्रकटयन्तो देशघातिरसमाधान्यात् क्षायोपशमिकभावं जनयन्ति । एवं मनःपर्याय- ज्ञानचक्षुरवधिदर्शनानामपि भावना कार्या। मतिश्रुतज्ञानाचक्षुर्दर्शनावरणान्तरायप्रकृतीनां सदेवोदय प्रति देशयातिरसस्पर्धकानामेवोदयः ततो भावद्वय भावितमेव ।” पञ्च खो• • मा०३.पृ० १३३ । "सम्प्रति यथौदयिको भावः शुद्धो भवति, यथा च क्षयोपशमानुविद्धस्तथोपदर्शयति- अयधिशातावरणप्रभृतीना देशघातिना कर्मणा सम्बन्धिषु सर्वघातिरसस्पर्द्धरेषु तथाविधवि. शुद्धाभ्यवसायविशेषवलेन निहतेषु देशपातिरूपतया परिणमिठेपु देशपातिरसरपर्द्धफेयपि पातिस्निग्धेप्वल्परसीयतेपु, वेषा मध्ये कतिपयरसस्पर्द्धकगतस्योदयावालिकाप्रविष्टस्याशस्य ॥ क्षये, शेपस्य पोपशमे विपाकोदयविष्कम्भरूपे सति जीवस्यावधिमनःपर्यायशानभुवंश- नादयो गुणाः क्षायोपशमिका जायन्ते प्रादुर्भवन्ति । फिमुकं भवति ? यदा अवधिज्ञाना- वरणीयादीनां देशमातिना कर्मणा सर्पघातीनि रसस्पर्द्धफानि विपाकोदयमागतानि पर्चन्द्र उदा तद्विपय औदायिक एक एव भावः केवलो भवति, यदा तु देशमाविरससकानामुद- यस्तदा तदुदयातौदायिको भावः पतिपयाना च देशघातिरसस्पर्द्धमाना सम्यन्धिन उपयाव- "लिकामविष्टस्याशय क्षये, शेपस्य पानुदितस्योपशमे, क्षायोपशमिक इति अयोपशमानुविर पृ० ६.पं० १४.] टिप्पणानि ।।। ६७ औदायिकभावः मतिश्रुतावरणाचक्षुर्दर्शनावरणान्तरायप्रकृतीनां तु सदैव देशघातिनामेव' रससर्द्धकानामुदयः न सर्वपातिनां तेन सर्वदापि तासामौदयिकक्षायोपशमिको भावी समिश्नो प्राप्येते, न केवल औदायिकः ।" पद० म० प्र० गा• ३० पृ० १३३ । पृ० ५. पं० २०. 'विपाकोदयेऽपि' - "आह-क्षायोपशमिको भावः कर्मणामुदये सवि भवति अनुदये वा? 1 न तावदुदये विरोधात् । तथाहि -क्षायोपशमिको भाव उद-: यावलिकाप्रविष्टस्यांशस्य क्षये सति अनुदितस्य चोपशमे विपाकोदयविष्कम्भलक्षणे प्रादु- मवति नान्यथा वतो यादयः कथं क्षयोपशमः, क्षयोपशमश्चेत् कथमुदयः इति । अथा- नुदय इति पक्षः तथा सति किं तेन क्षायोपशमिकेन भावेन ?, उद्याभावादेय विवक्षिवफल- सिद्धः । तथाहि मतिज्ञानादीनि मतिज्ञानावरणाद्युदयाभावादेव सेत्स्यन्ति किं क्षायोपशमिक- भावपरिकल्पनेन ? । उच्यते । उदये क्षायोपशमिको भावः । न च तत्र विरोधः । यव । आह-इह ज्ञानावरणीयादीनि कर्माणि आसर्वक्षयात् ध्रुवोदयानि, ततस्तेपामुदये एप क्षयोप- शमो घटते नानुदये, उद्याभावे तेपामेवासम्भवात् । तत उदय एवाविरुद्धः क्षायोपशमिको भावः । यदपि विरोधोद्भावनं कृतं 'यादयः कथं क्षयोपशमः' इत्यादि तदप्ययुक्तम् । देशपातिस्पर्धकानामुदयेऽपि कतिपयदेशपातिसर्धकाऽपेक्षया यथोक्तक्षयोपशमाविरोधात्। स चक्षयोपशमोऽनेकभेदः वचव्यक्षेनकालादिसामग्रीतो वैचित्र्यसम्भवादनेकप्रकारः । उदय एव चाविरुद्ध एप क्षायोपशमिको भावो यदि भवति तर्हि न सर्वप्रकृतीना किन्तु भयाणामेव कर्मणा शानावरणदर्शनावरणान्तरायाणाम् । मोहनीयस्य तर्हि का वार्ता ? इति चेत् । अव आह-मोहनीयस्य प्रदेशोदये क्षायोपशमिको भाषोऽविरुद्धः न विपाकोदये । यतोऽनन्तानु- वन्ध्यादिप्रकृतयः सर्वधातिन्यः, सर्वघातिनीना च रसस्पर्धकानि सर्याण्यपि सर्वघातीन्येष न देशपातीनि । सर्पघातीनि च रसस्पर्धकानि सघायं गुणं सर्वात्मना नन्ति न देशतः, तत• ॥ नेपां विपाकोदये न क्षयोपशमसभयः, किन्तु प्रदेशोदये । मनु प्रदेशोदयेऽपि कथं झायो- पशमिकभावसम्भवः, सर्वघातिरसस्पर्द्धकप्रदेशाना सर्वखपात्यगुणपातनस्वभावत्वात् । तद. युतम् , चतुरुत्वारिज्ञानात्, ते हि सर्वपातिरसपीकप्रदेशास्तथाविधाभ्ययसायविशेषतो मनाग्मन्दानुभावीकृत्य विरलविरलवया वेद्यमानदेशपातिरसस्पर्द्धकेष्वन्तःप्रवेशिता न यथा. वस्थितमात्ममाहात्म्यं प्रकटयितु समर्थाः, ततो न ते क्षयोपशमहन्तारः, इवि न विरुध्यते । प्रदेशोदये क्षायोपशमिको भावः । 'अणेगभेदो' ति इत्यतिशब्दस्याधिकस्याधिकार्यससूच- नान्मिथ्यात्वाद्यद्वादशकपायरहितानां शेषमोहनीयप्रकृतीना प्रदेशोदये विपाकोदये या क्ष्यो- प्रशमोऽविरुद्ध इति द्रष्टव्यम्, नासा देशपातित्वात् । वनाप्ययं विशेष:--ताः मोपा मोइ- नीयप्रकवयोऽमुवोदयाः, ततो विपाकोदयाभाव क्षायोपशमिके भावे विजृम्ममाणे प्रदेशोदय- सम्भवेऽपि न ता मनागपि देशविघातिन्यो भवन्ति । विपाकोदये तु प्रवर्चमाने क्षायोपश- मिझमाने मनाम्मालिन्यमानकारित्वादेशधातिन्यो भवन्ति ।” पा. म०प्र० गा. २८ पृ. १३३ । पृ० ६.० ६. 'कर्मप्रकृति' -पृ. 11-1नन्दी•म• . u-c• I पृ० ६. पं० १४. 'शुतं तु'- "इदियमणोनिमित्त विन्गाणं सुपाणुसारेण । निययत्युत्तिसमत्वं तं मामसुयं मई सेतं ।।" प्रवेश गा...।
- शानविन्दुप्रकरण [पृ०६.पं०१५- "इन्द्रियाणि च स्पर्शनादीनि मनश्व इन्द्रिय-मनांसि पानि निमित्तं यस्य तदिन्द्रियमनो- निमिचम् । इन्द्रिय-मनोद्वारेण यदिक्षानं जायत इत्यर्थः । वत् किम् ?, इत्याह- तद् भाषश्रुतं । थुतज्ञानमित्सर्यः । इन्द्रियमनोनिमिचं प मतिज्ञानमपि भवति अतस्तव्यवच्छेदापमाह - श्रुतानुसारेण इति । श्रूयत इति श्रुतम् - द्रव्यधुवरूपं शब्द इत्यर्थः । स प सद्देव विषयपरो- , पदेशरूपः भुतप्रन्यात्मकचेह गृह्यते । तदनुसारेणेव यदुत्पद्यते तत् त्रुवज्ञानम्, नान्यत् । इदमुक्तं भवति-सङ्केतकालप्रवृत्तं श्रुतप्रन्यसम्यन्धिनं वा घटादिशब्दमनुस्य घाच्यवाचक- भावेन सयोज्य 'पटो परः' इत्याधन्तर्वल्पाफारमन्तःशन्दोखेसान्वितमिन्द्रियादिनिमित्त यज्ञानमुदेति तच्छुतज्ञानमिति । तच्च कथं भूतम् । इत्याह -निजकार्थोक्तिसममिति । निजका स्वस्मिन् प्रतिभासमानो योऽसौ घटादिरर्यः तस्योक्ति:-परस्मै मविपादनम्, तन समय हम- ॥ निजकार्थोस्तिसमर्थम् । अयमिह भावार्यः । शब्दोल्लेखसहित विज्ञानमुत्पन्नं स्वप्रविमास- मानार्थप्रतिपादक शरदं जनयति । तेन च परः प्रत्याय्यते इत्येवं निजकार्योक्तिसमर्पमिदं भवति अमिलाप्यवस्तुषिषयमिति यावत् । स्वरूपविशेपणं घेतत्, शब्दानुसारेणोत्समझानस्य निजकार्थोस्विसामाव्यभिचारात् । 'मई सेसति' शेपम् - इन्द्रियमनोनिमित्तमभुनान- सारेण यदवमहादिज्ञानं वत् मनिशानमित्यर्थः ।" विशेषा- टी. १..। पृ०६.५० १५. 'तेन न'--"अमाह कश्चित्-ननु यदि शब्दोलेससहितं श्रुतक्षान- मिप्यते शेपं तु मतिशानं तदा वक्ष्यमाणस्वरूपोऽयमह एव मतिशन स्यात् न पुनरीहापाया- दयः, पां शब्दोदेससहितत्यात्, मतिशानभेदत्वेन घेते प्रसिद्धा, सत् कथं भुतानलक्ष. पस्प नादिव्याप्तिदोषः, कथं च न मविज्ञानसाव्याप्तिप्रसंगः १ । अपर घ-अङ्गानङ्गप्रवि- धादिपु "अक्सर सन्नी सम्म साईभं रालु सपजवसियं प" इत्यादिपु प मुतभेदेषु मवि. ॥शानभेदस्वरूपाणामयप्रदेहादीनां सद्भावात् सर्यस्यापि तस्य मतिशानत्वप्रसङ्गात्, मनिशान- भेदानां चेहापायादीनां साभिटापरयन युवज्ञानत्वप्राप्तेरुमयलक्षणसटीर्णता दोपश्च स्वात् । अनोच्यते- यत् पावदुस्तम्- अयमद एव मविज्ञानं स्मात् नवीदादयः, रोपा सम्बो- प्लेससहित्यात् । तद्युक्तम् । यवो यद्यपीदादयः सामिलापाः, स्यापि न पो भुतरूपता, मुतानुसारिण एय सामिलापसानस्स मुवत्यात् । अयायमहादयः मुतनिप्रिया एवं सिवान्ने प्रोक्ताः, युक्तिवोऽपि येहादिपु शम्दाभिठापः सहेवकालायाफणिवशन्दानुसरणमन्तरेण न साउते अतः कथं न पा मुवानुसारित्यम् । तदयुस्तम् । पूर्व मुवपरिमितमतेरेते समुपजायन्त इति मुननिमिया उच्यन्ते न पुनर्पपहारकाले मुतानुसारित्यमेवेप्याटि । पारि युक्तिवोपि घेतागुक्तम् पदपि न समीचीनम् । महेशकालाधाकर्णितपरियमित्युलीनां व्यवहारफाले तदनुसरणमन्तरेणापि विकल्पपरंपरापूर्वर विविधयपनमा विदर्शनात् । नदि • पूर्वमरसताः अपीवमुवप्रन्या व्यवहारफाले प्रविविकसन्ते एतावाध्यत्वेनेतत्पूर्व भयाऽपगवनिरूपं सवम्, प्याऽमुग्मिन् प्रन्ये एतविस्यमभिक्षियनिये भुगमा पानुसान्तो प्रचन्ने, अन्यासपाटपपताम् सपनुसरणमन्तरेणापनपर विकासमापन प्रपत्र तु भुतानुमारियं वा मुनरूपणमामिररि म निरिमते । इमान् सुशनु. सारियामान समस्यामापादासायपारजानां सामस्पेन मनिशानस्वागुन मसाना- पृ०६.५० २०.] टिप्पणानि । । णस्याऽन्याप्तिदोपः, श्रुवरूपतायाश्च श्रुतानुसारिष्वेव सामिलापज्ञानविशेपेयु भावात् न भूत- ज्ञानलक्षणस्याऽविव्याप्तिकृतो दोषः । अपरं चाहाऽजङ्गप्रविष्टा दिनुवभेदेषु मतिपूर्वमेव भुत- मिति वक्ष्यमाणवचनात् प्रथमं शब्दाद्यवग्रहणकालेऽवप्रहादयः समुपजायन्ते, एते चाऽश्रुता- नुसारित्वात् मतिज्ञानम्, यस्तु तेम्वद्गाऽनगप्रविष्टभुतभेदेषु श्रुतानुसारी ज्ञानविशेषः स श्रुतज्ञानम् । वतश्चाङ्गाऽनङ्गप्रविष्टादिश्रुतभेदानां सामस्येन मतिज्ञानत्वाभावात्, ईहादिषु च । भतिभेदेषु चनानुसारित्वामावेन श्रुतज्ञानत्वासम्भवाद् नोभयलक्षणसङ्कीर्णतादोपोऽप्युपपद्यत इति सर्व सुस्थम् । न चेह मतिश्रुतयोः परमाणु-करिणोरिवाऽऽत्यन्तिको भेवः समन्वेषणीयः, यतः प्रागिहवोक्तम् - विशिष्टः कश्चिद् मतिविशेष एव श्रुतम्, पुरस्तादपि च वक्ष्यते- घल्कसदृशं मतिज्ञानं तजनितद्वारिकारूपं शुत्तज्ञानम्, न च वल्कशुम्बयोः परमाणुकुञ्जर- पदात्यन्तिको भेदः, किन्तु कारणकार्यभावकत एव, स चेहापि विद्यते, मतेः कारणत्वेन, " श्रुतस्य तु फार्यत्वेनाऽभिधास्यमानत्वात् । न च कारणकार्ययोरैकान्तिको भेदः, कनककुण्ड- लादिषु, मृपिण्डमुण्डादिषु च तथाऽदर्शनात् । तस्मादवप्रहापेक्षयाऽनमिलापत्वात् , ईहाय. पेक्षया तु सामिलापत्वात् साभिलापाऽनभिलापं मविज्ञानम् अश्रुतानुसारि च, सङ्केतकाल- प्रवृत्तस्य श्रुवप्रन्थसम्बन्धिनो वा शब्दस्य व्यवहारकालेऽननुसरणान् । श्रुतक्षानं तु सामि- लापमेव, भुवानुसार्येव घ, सङ्केतकालप्रवृत्तस्य भुतमन्थसम्बन्धिनो वा शब्दरूपस्य श्रुतस्य ।। व्यवहारकालेऽवश्यमनुसरणादिति स्थिवम् ॥" विशेषारी. गा० १.. • पृ० ६. पं० २०. 'अव एव धारणात्वेन' -"मतिपुर्व सुत्त" इति वचनादागमे मतिः पूर्व यस्य तद् मतिपूर्व श्रुतमुक्तम् , न पुनर्मतिः श्रुतपूर्षिका इति अनयोरयं विशेषः । यदि धेकत्वं मतिश्रुतयोर्मवेत् तदेवंभूतो नियमेन पूर्वपश्चाद्भावो घटतस्यरूपयोरिव न स्यात् । अस्ति चायम् । ततो भेद इति भावः । किमिति मतिपूर्वमेव श्रुतमुक्तम् इत्याह -यस्मात् ।" कारणात् श्रुतस्य मतिः पूर्व प्रथममेवोत्पद्यते । कुतः ? इत्याह - 'पूरणेत्यादि पृधातुः पालन- पूरणयोरर्थयोः पठ्यते, तस्य च पिपति इति पूर्वम् इति निपात्यते । ततश्च श्रुतस्य पूरणात पालनाच मतिर्यस्मात् पूर्वमेव युज्यते तस्मात् मतिपूर्वमेव मुतमुक्तम् । पूर्वशब्दवायमिद कारणपर्यायो द्रष्टव्यः, कार्यात् पूर्वमेव कारणस्य मावात् "सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थ- सिद्धिः" [न्यायवि० १.१] इत्यादौ तथा दर्शनाय । ततश्च मतिपूर्व भुवमिति कोऽर्थः ११ भुतक्षानं कार्य मतिस्तु वत्कारणम् ।" विशेषा० टी० गा- १०५। "शुतज्ञानस्यैते पूरणादयोऽर्या विशिष्टाभ्यूहधारणादीनन्तरेण कर्तुं न शक्यन्वे अभ्यूहा- दयश्च मविज्ञानमेव इति सर्वथा ध्रुतस्य मतिरेव कारणं, श्रुतं तु कार्यम् ।” विशेषा- टी. गा.१.६. "परस्तु मतेरपि श्रुतपूर्ववापादनेनाविशेषमुद्भावयन्लाह-परस्मात् शब्दं श्रुत्वा वद्विपया - या मतिरुत्पद्यते सा भुतपूर्या-मुत्रकारणेव । तथा च सति न मई सुपपुलियत्ति' यदुक्तं भार वदयुक्तं प्राप्नोति । पत्रोचरमाह-परमाच्छन्दमाकार्य या मतियत्पद्यते सा, सदस्य द्रव्यमुवमानत्वात् द्रव्यभुतप्रभवा, ग भावधवकारणा । एतत् तु न छैनापि वार्यते । किन्तु एतदेव पयं ममो 8. सानविन्दुप्रकरणस्य [पृ०६.५०२५- गदुव भावागत् मतिर्नास्ति-भावभुतपूर्षिका मतिर्न भवति । द्रव्यमुतमभवा तु भरतु को दोपः।" विशेषा टी० गा• १.९॥ "ननु भावभुगदू मतिः किं सर्यया न भवति ।। भाववैताद् मतिः फार्ययैव नास्तीति । क्रमशस्तु मतिनास्तीत्येवं ने । फिन्तर्हि ? क्रमशः सा अति इत्येतत् सर्वोऽपि । मन्यते अन्यथा आमरणावधि भुवमानोपयोगप्रसङ्गात् । मत्या धुवोपयोगो जन्यते । तदुपरमे तु निजकारणकलापात् सदेव प्रवृत्ता पुनरपि मतिरवतिष्ठते पुनसयव सुतम् । राव घ मतिः । इदमुक्तं मवति - यथा सामान्यमूतेन सुवर्णेन स्वविशेषरूपाः फरणा- लीयकादयो जन्यन्ते, अतस्ते सत्कार्यव्यपदेशं लभन्त एव, सुवर्ण त्ववघ्नन्यत्यात् पसार्य- तया न व्यवहिपते, तस्य पारणान्तरेभ्यः सिद्धत्वात्, फणादिविशेपोपरमे तु सुवर्णाय. ॥ स्थानं प्रमेण न निवार्यते; एवं मत्यापि सामान्यतया स्वविशेषरूप तोपयोगो अन्यते, अप- सत्कार्य स उच्यते, मतिस्त्वतजन्यत्यात् तत्कार्यवया न व्यपदिश्यते, वस्सा हेत्यन्तरात् सदा सिद्धत्वात्, सविशेषमून मुदोपयोगोपरमे तु प्रमायावं मत्सवसानं न नियाठे, आमरणान्तं फेयलघुतोपयोगप्रसमात् ।" विशेषा- टी• गा• 11.। ४० ६. पं० २५. 'कयं वर्हि श्रुत' - "आभिनियोहियनाणं दुविदं पण सं जहा मुय- ॥ निस्सियं च अमुपनिस्सियं च ।" नी • २० २६ । "वत्र शास्त्रपरिकर्मितमतेरुत्पादकाले शास्त्रार्थपर्यालोचनमनपेक्ष्येय यदुपजायते मविज्ञान तत् सुसनिषितम् -- अपमहादि । यत्पुनः सर्वथा शास्त्र संसलरहितस्प तयाविषयोपशम. भावत एपमेय ययापस्थितयस्तुसंस्पर्शि मतिज्ञानमुपजायते वत् अमुनिभितमोलतियादि।" मन्दी...mAL "वदेयं मुतनिभितवपनमयणमाग विधान्नसात् स्वरूपमनानानः परो युक्तिभिनिरा. इतोऽपि पिलक्षीमूतः प्राह-सर्हि भुतनिधितमेयायमदादिक सूत्रे फेन प्रकारेण मगिवम् ? अयोध्यते--भुतं शिवियं-परोपदेशः भागमप्रन्पा । ध्यपहारकालात् पूर्व वेन पुन या उपकारः संस्कारापानरूपी यम्प सत् कृतमुतोपकारम् । पशानमिदानी सुम्पबदारकाले सम पूर्वमपृत्तस सरकारापायफासस्थानपेक्षमेव प्रयतते सम् मुनिभितमुध्यते ना. मिटाभयुस्तत्वमाग इति ।" सियारी.. tet पृ० ७. ६० १. 'मतिमानमीत्पत्तिस्यादि'- "अमुमनिरिसभ एपि पावं, संजा-पपत्तिमा, येगामा, फम्मया, परिणामिभा।" मनी..१६ । "पुष्य अदिहमस्तुप्रमइयतस्मगविमुदगहिअन्या । अप्वाइपफलमोगा पुदी उप्पनिया नाम ।। भरनिन्परपममन्या तिघग्गमुचस्यगहिप्रपेशाला। उमोलोगरनपई बिनपगमुत्या इय पदी । उपभोगदिमाग सम्मपनगपरिपोलाविणाला। सारापनाई फम्नगमुपा हर पी। अनुमाउदिनमाहिमा पपपिरायारितामा । मिनिमगलाई पट्टी परिणानिमा नाम !" ketrn.
७. पं०-१२. टिप्पणानि । "अनुतनिश्रितं चतुर्विध प्रज्ञा, तद्यथा- उत्पत्तिरेव न शास्त्राभ्यासकर्मपरिशीलनादिकं प्रयोजन - कारण यस्याः सा औत्पत्चिकी । ननु सर्वस्या बुद्धेः कारणं क्षयोपशमः तत्कथन मुच्यते-उत्पचिरेव प्रयोजनमस्या इति १ । उच्यते -क्षयोपशमः सर्वबुद्धिसाधारणः वदो नासौं भेदेन प्रतिपत्तिनिवन्धनं भवति, अथ च बुद्ध्यन्तराद्भेदेन प्रतिपत्त्यर्थ व्यपदेशान्तर कर्तुमारब्धम् , ता व्यपदेशान्तरनिमित्तमन न किमपि विनयादिकं विद्यते फेवलमेवमेव तथो । पत्तिरिति सैव साक्षानिर्दिष्टा । क्या विनयो- गुरुशुश्रूपा स प्रयोजनमस्या इति पैनयिकी । तथा, अनाचार्यकं कर्म, साचार्यकं शिल्पम्, अथवा कादाचित्कं शिल्पम् , सर्वकालिकं कर्म- कर्मणो जाता कर्मजा ।। तथा परिसमन्तानमनं परिणामः सुदीर्घकालपूर्वीपरपालोचनजन्य आत्मनो धर्मविशेषः स प्रयोजनमस्साः सा पारिणामिकी ।" नन्दी० म० पृ० १४४ । ' 'आसां बुद्धीना विशेपार्थः कथानकादवसेयः" - नन्दी० स० पृ० १४५ । पृ० ७. पं० ४. 'पुन्छि' - व्याख्या- "व्यवहारकालात् पूर्य यथोकरूपेण श्रुतेन परि- कर्मिता आहितसंस्कारा मतिर्यस्य स तथा तस्य साध्यादेयत्, साम्प्रतं व्यवहारकाले श्रुवातीतं भुवनिरपेक्षं ज्ञानमुपजायचे वत् तनिधितमवमहादिकं सिद्धान्ते प्रतिपादितम् । इतरत् पुनः अश्नुतनिश्रितम् तय औत्पत्तिक्यादिमतिचतुष्कं द्रष्टव्यम्" -- विशेषा• री० गा० १६९ । पृ०५.५० ९. 'लब्धियोगपोप'-"द्विविध मतिश्रुते तदावरणक्षयोपशमरूपलब्धिता, उपयोगतश्च । तत्रेह लब्धितो ये मतिश्रुते ते एव समकालं मवतः । यत्वनयोरुपयोगः स युगपद न भवसेव, किन्तु केवलज्ञान दर्शनयोरिव तथास्लामाव्यात् क्रमेणैव प्रवर्तते । अन्न वहि लब्धिमङ्गीशल मतिपूर्वता श्रुतस्योक्ता भविष्यतीति चेत् । नैवम् । इह तु श्रुनोपयोग एव मविप्रभवोऽङ्गीक्रियते, न लब्धिरिति भावः । श्रुतोपयोगो हि विशिष्टमन्वर्जसाकार श्रुतानुसारिज्ञानमभिधीयते, तच अवाहेहादीनन्तरेण आकस्मिक न भवति, अपमहादयश्च । मतिरेव इति तत्पूर्वता श्रुतस्य न विरुध्यते ।" विशेषा० टी० गा० १०८ । पृ०७. पं० १२, 'धारणादिरहितानाम्' - "इह तापदेकेन्द्रियाणामाहारादिसंज्ञा विद्यते तथा सूने अनेकशोऽभिधानात् । सज्ञा च अभिलाप उच्यते यव उक्तम् आवश्यकटीका- याम्--आहारसज्ञा आहाराभिलापः शुढेदनीयप्रभवः सल्वात्मपरिणामविशेषः इति । अभि- लापश्य ममैवरूपं वस्तु पुष्टिकारि उद्यदीदमवाप्यते ततः समीचीनं भवति' एव शब्दार्थो- सानुविद्धः वपुष्टिनिमित्तभूतप्रतिनियतवस्तुप्राप्त्यध्ययसायः, स च श्रुवमेव तस्य शब्दार्य- पर्यालोचनात्मकत्वात् । शब्दार्यपर्यालोचनात्मकत्वं च 'समैवरूप वस्तु पुष्टिकारि तबदीद- मवाप्यते' इत्येवमादीना शब्दानामन्तर्जल्पाकाररूपाणामपि विवक्षितार्थवारकतया प्रवर्तमान- त्वात् । अवस्य चैवलक्षणत्वात् ।.... 'शब्दार्यपर्यालोचन च नाम वाच्यवाचफभावपुर- स्सरीकारेण शब्दसस्पृष्टस्य अर्यस प्रतिपत्तिः, केवलमेकेन्द्रियाणामव्यकमेव ।” नन्दी० म. - "यद्यपि एपेन्द्रियाणा कारपर्वकल्याद् द्रव्यश्रुतं नास्ति, तथापि स्वापायवस्थायां साध्वादेरिवाशब्दकारणं अशब्दकार्य च भुतावरणक्षयोपशममानरूपं भारतं फेवलिष्टम- मीपां मन्तव्यम् । न हि स्थापाययस्थायां साचादिः शब्द न राणोति न विकल्पयति इसे.
- . ज्ञानविन्दुप्रकरण [पृ०७.२०१२- सावन्मात्रेण तस्य तज्ञानाभावो व्यवस्थाप्यते किन्तु स्वापारावस्योत्तरकालं व्यक्तीमबद् भावतुर्व दृष्ट्वा पयसि सपिरिव प्रागपि तस्य तदाऽऽसीदिति व्यपाहियते, एवमेकेन्द्रियागामपि साममीवैफल्याद्' यधपि अध्यक्षुवामावः, तथापि आवरणक्षयोपशमरूपं भावमूवमवसेयम् । परमयोगिमिष्यत्वात् , वहयादिष्वाहार-भयपरिग्रहमैथुनसमादेतसिङ्गस्य दर्शनाचेति । आइ.- मनु सुप्तयविलक्षणदृष्टान्तेपि वावद् भावानं नानगच्छामः, क्याहि -- मुतो. पयोगपरिगत आत्मा शृणोतीति श्रुतम् , श्रूयते वदिति वा श्रुतमित्यनयोर्मध्ये फया व्युत्पत्त्या सुप्तसाधोः श्रुतमभ्युपगम्यते । बनायः पक्षो न युक्तः, सुप्तस्य भुवोपयोगाऽसम्भवात् । द्वितीयोऽपि न समता, वन सदस्य वाच्यत्वात् , तस्यापि च स्वपतोऽसम्भवादिति । सत्यम्, किन्तु शृणोत्यनेन, अस्माद्, अस्मिन् वेति व्युत्पत्तिरिहाधीयते, एव च श्रुतज्ञानावरण ॥क्षयोपशमो याच्या उपचते, स प सुप्तयते, एकेन्द्रियाणा घाखीति म किंचित् परिहीयो।" विशेषा. टी.गा.१.01 "यस मुतसायोर्भापा-श्रोतलब्धिरसि वयोरियतस्य परप्रतिपादन-परोदौरिवशब्दभवणा- दिलक्षणं भावयुवकार्य रयते, तानाच मुभाषस्थायामपि सस्य लन्धिरूपवया सदाऽऽसी- दिति अनुमीयते यत्स वेफेन्द्रियस्य भाषा-प्रोमलन्धिरहिवत्वेन कदाचिदपि भुतकार्य नोप. छन्यवे, वस फयं पदस्तीति प्रतीयते । अग्रोवरमाह -- एफेन्द्रियाणां वावच्छ्रोत्रादिद्रव्येन्द्रियाऽभावेऽपि भापेन्द्रियमान किविद् दृश्यत एव, पनस्पत्यादिपु सष्टतहिलोपउम्भात्, वयाहि-पालकण्ठोदीर्णमधुरप प्रमोदार- अवणात सद्यः कुसुम-पाठवादिप्रसवो विरहकरक्षादिषु यवणेन्द्रियमानस्य व्यक्त लिकमका लोक्यसे । विलपादिवरुपु पुनः कमनीयकामिनीकमलदलदीपेशरदिन्दुपयललोपनफटा- पक्षविक्षेपात् कुसुमायाविर्मावश्च परिट्रियज्ञानस्य, चम्पकाद्यहिपेषु तु विविध मुगन्यिगन्ध- वस्तुनिफरण्योन्मिदिमटशीवलसलिलसेकात् उत्प्रफटनं मागेन्द्रियमानस्य, पपुलारिभूराहे तु रम्भातिशायिप्रवररुपपरवरुणमामिनीमुसप्रदत्तस्वच्छसुपादुमुरमियारुणीगण्डपास्यादनात पदायिकरणं रसनेन्द्रियमानस्य, पुरपकादिविटपियशोमादिहमेषु प पनपीनोमवकठि नकुरकुम्मयिभ्रमापानिवाम्मीनजुम्मरणन्ममिवटयक्यणत्यामरणभूमितमव्यमामिनी- में मुजलवाऽयगइनमुरगन् निस्पिष्टपद्मरागपूर्णशोणवलापादकमलपाणिप्रहारा गिति प्रसूत. पाहयादिप्रभवः पर्सनेन्द्रियशानस सष्ट लिझमभिवीश्यते । शवध यथेषु ध्ये. द्रियासपेऽप्येतद् भावेन्द्रियतन्य गान सफलतनप्रसिद्धमति, पया द्रष्य भुतामारे माय मुमपि भविष्यति 1 श्यते दि जलायादारोपजीवनार यनरपसादीनामाहारसंशा, सोपवायादीनां तु इसरपारिमीत्याऽबयपसकोपनादिभ्यो ममराशा, विरहसविलक- " पम्पककेशराशोकादीनां तु मैथुनसा पर्शिय, पिस्थपणशादीनां निपावितो. परिपादमोपनादिभ्यः परिमाहसंशा न घेता संशा भाषवमन्तरणोपपदन्छे । ग्रामा भावन्दिप वापरणपोपमा मावेन्द्रियपासानबद् भागवायोमम. या प्रम्पपुवामायेऽपि यय यापप भावमुवमस्येद्रियाग छ विधाय विण मापारे व मुहान व्यभिपारि माटो, पुरिदमन्दीमा . पृ०७.०१९.] टिप्पणानि । प्येकेन्द्रियाणां भावश्रुताभ्युपगमादिति चेत्, नैवम् , अभिप्रायाऽपरिज्ञानात्, शब्दोल्लेपसहितं विशिष्टमेव भावभुतमाश्रित्य तल्लक्षणमुक्तम् , यत्वेकेन्द्रियाणामौधिकमविशिष्टभावभुतमानं बदावरणक्षयोपशमस्वरूपम् , तच्छुतानुसारित्वमन्तरेणापि यदि भवति, तथापि न कश्चिद् व्यभिचारः।" विशेषा० टी० गा० १०२-१०३,४७५-४७६ । पृ० ७. पं० १९. 'पदार्थ - तुलना - "सुत्तं पयं पयत्थो संभवओ विग्गहो वियारो य । दूसियसिद्धी नयमयविसेसओ नेयमणुसुत्तं ॥ विशेषा० गा० १००२ । "संहिता च पदं चैन पदार्थः पदविग्रहः । चालना प्रत्यवस्थानं व्याख्या तत्रस पड्विधा ।।" विशेषा० टी० पृ• ४५० । "संहिया य पयं चैव पयत्थो पयविरगहो। चालणा य पसिद्धी य छन्विहं विद्धि लक्खणं ॥ ३०२॥ तन्न सहितेति कोऽर्थः, इत्याह - सनिफरिसो परो होइ संहिया संहिया व जं अत्था । लोगुत्तर लोगम्मि य हाइ जहा धूमकेउ चि ।। ३०३ ॥ यो द्वयोर्वहूना वा पदाना 'परः' अस्खलितादिगुणोपेतो विविक्ताक्षरो झटिति मेघा- 1 विनामर्थप्रदायी सनिकर्ष,' सपर्कः स सहिता । अथवा यद् अर्थाः सहिता एपा सहिता । सा द्विविधा-लौकिकी लोकोत्तरा च । तत्र लौकिकी 'यमा धूमकेतुः' इति । यथा इति पदं धूम इवि पद चेतुरिति पदम् ॥ ३०३ ।। तिपयं जह ओयम्मे धूम अभिभये केउ उस्सए अत्थो । को सु त्ति अग्गि उत्ते कि लक्सणो दहणपयणाई ॥३०४ ॥ 'यथा धूमकेतुः' इति सहितासूत्र त्रिपदम् । सम्प्रति पदार्थ उच्यते-यथेति औपम्ये । धूम इति अभिभने, 'धूवि धूनने' इति वचनात् । फेतुरिति उच्छ्ये । एष पदार्थ: । धूमः केतुरस्त्र इति धूमकेतुरिति पदविग्रहः । कोऽसौ इति चेत् अप्तिः । एवमुक्ते पुनराह--स किंलक्षण: ' । सूरिराह-दहन-पचनादि । दहन-पचन-प्रकाशनसमथर्थोऽर्चिष्मान् ।। ३०४ ॥ अत्र चालना प्रत्ययस्थानं चाह- जइ एव सुक्क सोवीरगाई वि होति ग्गिमक्खेयो। न वि ते अग्गि पइन्ना कसिणग्गिगुणनिओ हैऊ ॥ ३०५।। दिटुंतो घडगारो न वि जे उक्सेवणाइ तकारी। जम्हा जहुत्तहेऊसमन्निो निगमणं अग्गी ॥३०६ ॥ यदि नाम दहन-पचनादिस्तहि शुक्ल-सौवीरकादयोऽपि दहन्ति, फरीपादयोऽपि पचन्ति, सोतमणिप्रभृतयोऽपि प्रकाशयन्ति ततस्तेऽपि अनिर्भवितुमईन्ति. -एप 'आक्षेप: पालना। अन्न प्रत्यवस्थानमाह - जैव शुक्लादयोऽग्निर्भवन्ति' इति प्रतिक्षा 'कृत्वगुणसमन्वितस्यात्' इति हेतुः । 'दृष्टान्तो घटकारः' । यया हि घटकर्ता मूपिण्डदण्डपासूनोदकप्रपनहेतुफस्स 20 10 ७४ शानविन्दुप्रकरणस्य [०७. पं० २०- घटस कात्सर्यनामिनिक: अभिनिवृत्तस चोलेपणोद्वह्नसमयः, ययाऽन्ये पुरुला न प ये घटस्पोरलेपणादयः सारी घटस्वामिनिवर्तकः । एवमयापि यो दहति पति प्रयास- यति प यया खगतेन लागेनासायारणः स एव चयोक्तहेतुसमन्धिवः परिपूर्णोऽमिन भुक्षादय इति निगमनम् ॥ ३०५॥ ३०६॥ सम्प्रति लोकोत्तरे सहितादीनि दर्शयति- उत्तरिए जह दुमाई तदत्यहेऊ अपिग्गहो । को पुण दुमु ति युचो भागद पचाइउरो ॥ ३०७ ॥ बदमावे न दुमु चि य बदमावे वि स दुमु चि य पदमा । वगुणलद्धी हेऊ दिलुतो होइ रहकारो ।। ३०८ ॥ सम्प्रति मवान्तरेणान्यथा व्याख्यालक्षणमाह- मुत्तं परं पयत्यो पयनिक्लेवो य निभयपसिद्धी । पंच विगप्पा एए दो सुचे तिनि अत्यम्मि ॥ ३०९ ॥ प्रथमोऽस्सालिवारिगुणोपेतं सूपगुभारणीयम्, ततः पदं पदच्छेदो विपेयः । यानावर पदार्पः फयनीयः । सनः 'पदनिशेप:' पदार्पनोदना । यदनन्तरं निर्गपप्रसिमिनियपि. ॥ यानम् । पदविषदः पदाऽन्तर्भूतः । एवमेते पच 'विरुत्पा' प्रकार: म्यास्यायो भवन्ति । पत्र सूर्य पदमिति नो विपत्ती सूत्रे प्रविष्टौ । 'श्रयः' पदार्य गदाशेप-नियमसिस्मात्मा पर्य इति ॥ ३०९॥"-पत ४० ७.५० २०. 'उपदेशपदादी' - उ.-८८५ : पोदया "उहादिरहितमाय गपुस्तं मध्यम मवेज्यानम् । परमं हिवररणफलं विपर्पपो मोहतोऽन्य इति ।। चास्यार्यमायविषयं कोहरगतीचमनिमं शानम् । युतमपमिह पिनेय मिथ्याभिनिवेशरहितमनम् ।। मनु महागरपार्यवमनियाममुक्तिचिन्तपोवम् । उदक इव सलविन्दर्पिमपि चिन्तामयं सत् सात् ।। ऐदमर्यगत परिम्पादो यनयोगः । मवन मारनामयमशुदगद्रनाहिममम् ॥" 11-11 "मू फेस्टगुपं जोहापुर और पापा भन्यो। मो पुन पहा मनिमो इदि पपत्याइमेएन ॥ १५५ ॥ 'भूमिगारगुम्यं सम्माधिपापापम्, 'म मारिदिगाम । म पुनः प्रस्टा कि, पारगेपदायि । धानर माग पुरा पापनि पास मणि दुर- "पपरमाया पारि । मुधमागगम्मिदिमा शिHिrien.nl ।
४० ७. पं० २०.] टिप्पणानि तत्र पदार्थों यथाश्रुतार्थः पद्यते गम्यतेऽर्थः सामान्यरूपोऽचालितापत्यवस्थापितो येनेति व्युत्पत्तेः । तदाह- "अत्थपदेण हु जम्हा एत्थ पयं होइ सिद्धति ॥" [उपदेशपद् ग० ८८३] वाक्यार्य:- पालनावाक्यार्थः । महावाक्यार्थश्च प्रत्यवस्थापनार्थ (नात्मवाक्यार्थः । ऐदम्पर्यार्थश्व तात्पर्याधः इति ॥ १५५ ॥ इत्यमर्थचातुर्विध्यमन्येषामपि सम्मतमित्याह- अण्णेहि वि पडिवन्नं एॐ सतुरगहाउ नट्ठस्त । भहस्स य मग्गाओ मग्गन्नाणस्स गाएणं ॥ १५६ ॥ अन्यैरपि एतत्पूर्वोक्तं प्रतिपन्नम् अङ्गीकृतम् । कथमित्याह - शत्रुमहानष्टस्य पाटलिपुत्रादौ प्रथितयतः पुरुषस्य कांचिद्विपमा भुवं प्राप्तस्य शत्रानुपस्थिते नहीण्यत्ययमिति भयात् पलायि-॥ तस्य ततो मार्गाष्टस्य मार्गज्ञानस्य मार्गावयोधस्य ज्ञातेन दृष्टान्तेन । तस्य हि मार्गजिशा- सार्थ दूरे पुरुषमात्रमज्ञातविशेपं दृष्ट्वा सहसा तत्समीपगमनं न संभवति, कदाचित् शगुरपि भवेदयमिति संदेहात् । नापि तस्य परिव्राजकादिवेशधारिणोऽपि समीपे पथपृच्छार्थ गमनं युफम् , शत्रोरपि पधिकविश्वासनाय तथाविधवेशप्रतिपत्ते: संभाव्यमानत्वात् । पालवादिया सत्यवादितयाऽनुमतेभ्यः पृच्छायोग्यं पुरुपं तु ज्ञात्वाऽनुकूले मनःपवनशकुनादिना निरुप-1। दवमार्गपरिज्ञानार्थ वत्समीपगमनं युज्यते । एवं हि अत्र पुरुषमात्रदर्शनतुल्यः पदार्थः, शाधेशभेददर्शनतुल्यो वाक्यार्थः, यालादिभ्यः प्रामाणिकपुरुषावगमनतुल्यो महावाक्यार्यः, ऐदमर्यार्यस्तु शुद्धोऽधिकारी प्रष्टव्य इति द्रष्टव्यम् ॥ १५६ ॥ पदार्यादीनामेव सम्भूय कार्यकारित्वं व्यवस्थापयति- एत्थ पयत्याईणं मिहो अवैक्खा हु पुण्णभावंगं । लोअम्मि आगमे वा जह वकत्ये पयत्थाणं ।। १५७ ॥ अन्न पदार्थादिपु अर्थभेदेपु, पदार्थादीनां मिथः परस्परमपेक्षा क्रमिकोत्पादरूपा पूर्ण- माया एकोपयोगाभययावत्पर्यायसिद्धिनियन्धनम्, लोके आगमे या यथा वाक्यार्थे पदार्यानाम् । अथ याक्यायप्रतीतो पदार्यप्रवीतीनां हेतुत्वात् तत्र तदपेक्षा युज्यते । प्रकृते सु पदार्यादीनामैदम्पर्यापपर्ययसमत्वेन कार्यान्तराभायात् कमियोऽपेक्षास्त्विति चेत् । न ।। यावत्पदाप्रतीतीनामेच यायाप्रतीसित्वेन चेपां परस्परमपेक्षावापदार्यादीनां परस्परम- पेक्षोपपा, सापेक्षपदार्यादिसमुदायात्मकोपयोग एव तदावरणक्षयोपशमहेतुत्वात् ॥१५॥ सन लोक एप सावन पदायादीनां मियोऽपेक्षा व्युत्पादयति- पुरो चिट्ठल रुक्सो य याओ पयत्ययुद्धीए । ईहापायपओयगदीओ इंति इयराओ ॥ १५८।। 'पुरतविधति गृक्षः' इति वास्यात पदार्पपुरा मदभिमुग्रदेशसित्यापयो श इत्या- हारया इंदापायप्रयोजनविपया इतरा याफ्यामदायाक्याथैदम्पर्यापीरूपा पुस्यो मपन्ति । गयादि 'म क्षतिष्ठति' इति प्रतीसानन्दरं धो भयप्रयं हि सानो या स्पानियो मा 23 " ७६ ज्ञानबिन्दुप्रकरणस्य [पृ० ७.५० २०- इति वाक्यार्थप्रतीतिः प्रादुर्मवति । ततः प्रतिविशिष्टाकारावलोकनेन आन एवायम्' इति महावाक्यार्थधीः स्यात् । ततः पुरःसरम् 'आनार्थिना प्रवर्तितव्यम्' इत्यैदम्पर्यायीरिति । नहीवं प्रकार विना निराकांक्षप्रतीतिः सिद्धयेत् पदार्यमानशानात् पदार्थस्मारितविशेपार्थ- जिज्ञासारूपाया आकांक्षाया अनुच्छेदात् पात्यार्थस्यापर्यवसितत्वात् ॥ १५८॥ आगमेपि तामाह- हंतच्या नो भूआ सच्चे इह पायडो चिय पयत्यो। मणमाईहिं पीई सन्वेसि चैव ण करिजा ॥ १५९ ॥ 'सर्वाणि भूतानि न तव्यानि इह प्रकट एव पदार्थः । मनआदिभिर्मनोयामायः पीडा पापां सर्वेषामेव समस्तानामपि जीवानां न कुर्यात्, न विदध्यादिति ।। १५९ ॥ आवनमकरणिसं एवं चेइहरलोचकरणाई । इस चमत्यो अ महावकत्यो पुण इमो एत्य ॥ १६० ॥ एवं सति चैत्यगृहलोचकरणादिकमकरणीयं साधुश्राद्धानां अकर्तव्यमापन्नम्, समापि परपीडानुगमात् इत्येष वाक्यार्थचालनागम्यः । महापाक्यार्थः पुनरत्रायम् ॥ १६० ।। अविहिकरणमि दोसो वो विहिणा चेय होइ जइअच्वं । अइदंपजत्थो पुण आणा धम्मम्मि सारो ति ॥ १६१ ॥ । अविधिकरणेऽनीतिविधाने पैत्यगृहलोपादे, दोयो हिंसापतिः विधिकरणनान्तरीयफा- सत्प्रवृत्तिनिवृत्तिपरिणामजनितस्याहिंसागुवन्धस्य मच्ययात् । यत् वस्मात् विधिनैय यवितव्य ममति चैत्यगृहलोचाद्यर्थे । यदिदमुक्तम्- "अविहिकरणंमि आणाविराहणा दुट्टमेव एएसि । सा विहिणा जइअव्वं त्रि"-उपदेशपद गा• ६७] पैत्यगृहफरणविधिध- "जिनमवनकरणविधिः शुद्धा भूमिर्दलं च काष्ठादि । मृतकानतिसन्धान खारायद्धिः समासेन ॥" इत्यादिमन्योक्तः । लोपफर्मविधि- "घुपलोओ अजिणाणं वासावासमु होर थैराणं । तरुणाणं चउमासे युवाण होर छम्मासे ।।" इत्याधुस्तः । दम्पर्यायः पुनः 'आमा घमें सारः' इति । वामन्तरेण धर्मयुरपापि कवल निरपपत्याभिमतस्यापि कार्यस्य निष्पलत्वादिति ।। १६१॥ पास्यान्तरमधिपत्याह- गंपं पएस एत्य वि सणापेमण यए यरएं। एस पपत्यो पपडो यपत्यो पुष इमो होइ ।। १६२ ।। 'प्रन्यं त्यजेत् इसत्रापि मगनमत प पन्तु सजेम गृहीणा एकटा पदा यास्यायः पुनरयं । यक्ष्यमापसापो ममति ॥ १२ ॥ " 25 पृ०७. पं० २०.] टिप्पणानि । परवाईण अंगहणं एवं पत्तं मुणीण अक्सेिसा । आणावाए दोसो नण्णह वत्याइगहणे वि ।। १६३ ॥ एवं सति प्रन्यमानमहमानियेथे मुनीनामविशेषाद्वस्त्रादीनागमहणं मातं । न हि स्वादिक मन्यो यसादिकं पन अन्य इति विशेषोऽस्ति आमासागे "जिणाण धारसरुवो" इत्यादिवचनोहाने यत्रादिमणेऽपि दोपोऽतिरिक्वोपकरणसाधिकरणरूपत्वात, नान्यथा आशाया असागे वस्त्रादिमहणेऽपि दोपः ॥ १६३॥ एयमगहणं मावा अहिगरणचायो मुणेअव्वं । एस महायपत्यो अइदंपकं तु पुव्युत्तं ।। १६४ ।। यत एतद्वखादिमहणं मावात् तत्त्वतोऽधिकरणत्यागत आध्यानादिपरिहारात् अमहर्ण मुणेअव्वंति सातव्यम् । अमहणपरिणामोपष्टम्मकं प्रणमपि सलु अमहणमेय । एप महा- पाफ्यार्थः । ऐदम्पर्य तु पूर्वोक्वं आशेव सर्वत्र धर्मे सार इति ।। १६४ ।। पाक्यान्तरमधिकृत्याह - ताज्माणाइ फुजा एत्य पयत्यो उ सहि ओहा । छहुस्सग्गाईणं करणं सेयं सिवढे ति ॥ १६५ ॥ 'तपोप्यानादि कुर्यात्' अब वाक्ये पदार्यरतु सर्पश्च ओपेन समोसमाविपरिहारसामा- न्येन शिवाय मोक्षायं पाठोत्सगादीनां करणं भेय इति ॥ १६५ ।। तुच्छासत्ताईणं तफरणं अकरणं अओ पतं । बहुदोसपसंगाओ वयात्यो एस दहन्यो ॥ १६६ ॥ नुच्छा असमः पालपदादिलक्षणाः, अव्यक्ताश्च अगीतार्याः, आदिनापश्यमहानि- योग्यारिमहसेपामतः पदार्थात् तत्करण पोरतर्गादिफरणं प्राप्तं पदोपप्रसंगात् शक्त्यति । प्रमेण तपोभ्यानादिकष्टानुमानस्सार्वम्यानमयरवेन विर्यगायशुमजन्माधापत्तेः अफरणं तस्य- सोडलमय तत्, पप पास्यायों द्रष्टव्यः ॥ १६६ ।। एस महारपत्यो समयमाहेण एत्य जमदोसो । मध्यत्य समपपीई आदंपसत्यमोहवा ।। १६७ ।। एप मायाश्या: मासमयापापेनागमानुलनेन, अपादोषः । मागममापमत्र घरपम्पित:- "तो जहन देव पीडा न यादि विमंगमोणिपर्व ।। यह पम्मन्दागही नहा इमं होर फाययं ॥" ऐशपति पदामामिन्य मर्मत्र गमपनीविरागमनीय, शमिमा । तम्या परमप्राधिराधिकापारिरिमागपना ॥१६॥ पास्यानरमपविरार- दागामनिह पागोसप परिगिरिखो। एल्य पपायो एमो एए दो माग || १६८॥
. ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य [पृ०७. पं०२०- दानप्रशंसायां प्राणवधा, तनिषेधे च वृत्तिप्रतिषेधः, एतेनेदं सूचकृतांगसूत्र लक्ष्यते - "जे उदाणं पसंसंति वहमिच्छन्ति पाणिणं । जे अणं पडिसेहति वित्तिच्छेयं कुणन्ति ते ॥" [स्व० १.११.२० ] अन पदार्य एषः यदेतौ द्वौ दानप्रशंसानिधी महापापायशुभगतिलाभान्तरायादिप्रबलपाप- प्रकृतिवन्धहेतुत्वादिति ।। १६८।। वकत्थो पुण एवं विच्छेओ होज देसणाईणं । एवं विसेसविसयं जुजइ भणिशं तु वोत्तुं जे ।। १६९ ।। वाक्यार्थः पुनरेवमभ्युपगम्यमाने देशनादीनां पानापानादिविषयदानविधिनिषेधादिदेश- नादीनां विच्छेदः स्यात्- "धर्मस्यादिपदं दानं दानं दारिद्यनाशनम् । जनप्रियकर दानं दानं सर्वार्थसाधनम् ।। बीजं यथोपरे क्षिप्तं न फलाय प्रकल्प्यते तथाऽपात्रेषु यदानं निष्फलं तद्विदुर्घधाः ॥" इत्यादिदेशनाप्रवृत्तौ जीवहिंसानुमतिलाभान्तरायप्रसङ्गस्य वश्लेपायमानत्वात् । तस्मात् ॥ एतगणिवं तु विशेषविपर्य वक्तुं युज्यते, जे इति पादपूरणार्थो निपातः ॥ १६९ ॥ आगमविहिअणिसिद्ध अहिगिच पसंसणे णिसेहे अ । लेसेण विणो दोतो एस महावक्षगम्मत्थो । १७० ॥ भागमे सिद्धान्ते विहिवं निपिद्धं पधानमधिल प्रशंसने निपेये व लेशेनापि नो पोपः। सत्प्रवृत्तिरूपस्य विहिवदानव्यापारस्य हिंसारूपत्वाभावेन तस्प्रशंसने हिंसानुमोदनस्या- ॥ प्रसङ्गात् । प्रत्युत सुकृतानुमोदनस्यैव सम्मवास्, निपिद्धदानव्यापारस्य च असत्प्रवृत्तिरूपस्य निषेधे गृत्तिच्छेदपरिणामाभावेनान्तरायानर्जनात् । प्रत्युत परहितार्थप्रवृस्याम्तण्यकर्मविच्छे ६ एव । ददिदमुक्तमुपदेशपदे- "आगमविहि ते पडिसिद्धं पाहिगिच णो दोसो चि" - [गा. ८७५) आगमविहितं संस्करणे सुपाने शुद्धभक्तादिदानम् । असंसरणे स्वशुद्धभक्तादिदानममि " सन्निपिद्धं च कुपानदानादिमनुकम्पादानं तु कापि न लिपिडू यवाद- "मोक्सत्यं जं दाणं तं पइ एसो विही समस्याओ। अणुकम्पादाणं पुण जिणेहिं न कयावि पडिसिद्धं ॥" एप महावाक्यगम्योर्यः ॥ १७० ।। अइदंपजत्यो पुण मोक्संग होइ आगमायाहा । एवं पइमु चिय यक्साणं पायसो जुत् ॥ १७१ ।। ऐदम्पर्यायः पुनर्मोक्षा भयवि, आगमायापा भागमायानुहानम् । अविदेशमाह- एयमुपदर्शितप्रकारेण प्रतिसूत्रं यायन्ति सूपाण्यगोच्य प्रायशो प्याक्ष्यानं पुस्तं अविस- क्षिप्तचित्रोपाधपेक्ष्या प्रायश इत्युस्वम् ॥ ११ ॥. * पृ०७. पं० २१.] टिप्पणानि । पुत्र एतदित्यत आह- एवं सम्मन्नाणं दिद्वेविरोहनाणविरहेण । अण्णयरगमा कासइ सुअमिहरा कासइ अनाणं ॥ १७२ ॥ एवं प्रतिसूत्रमुक्तत्रमेण व्यास्याने सम्यग्नानं व्युत्पत्रस्य निराफांक्षप्रवीतिरूपं स्यात् । इत्यमेव सत्वेतत् पुतचिन्ताभावनात्मकत्वेन परिपूर्णतामास्कन्दति । इवरया पर्व व्याख्याना। भाषे अन्यवरगमादेकवरमर्भमार्गमनन्वगमनुतमध्यपतिवमाश्रित्य फस्पचिद्विपरीवाभिनिवेश- रहिवस्स प्रोतुः इष्टेटविरोधशानविरहेण शाषेवरमानशास्त्रान्यतरविरुद्धत्यमानामावेन अप्रामाण्यमानानास्पंदितश्रुतज्ञानमा भयति, न तु विन्वाभावनाभ्यां परिपूर्णम् , कस्यचित्तु विपरीवाभिनिवेशयतः श्रोतुः अशानं विनद्धत्वेन अप्रामाण्यवानाएकदिवत्वात् तत्ववोऽशान- मेव उत् स्यात् ।। १७२ ।। - उपदेशारहस्य । पृ०७. पं० २१. 'सव्ये पाणा' "उरालं जगतो जोग विलास पलिंति य । सब्वे वेतदक्पा य अओ सब्वे अहिंसिता ॥ एवं गु नाणिणो सारं जन हिंसा किंचण । अहिंसा समयं चेर एवारन्तं विपाणिया । सूरह • १.१४.5-11 - " "अमायं कम्ममासु अप्पमायं वहावरं"- • १.८.३ । "से बड़ा नाम मम अरसायं दंडेश या"इम्ममाणस्स"शार लोमुक्सणणमायमवि दिसावरगं दुक्तं मयं पदिसपेदेमि इपेवं जाग सख्ये जीवा सव्ये भूना सम्वे पागा सचे सचा देव या...दम्ममाणा जाप कोमुस्पणणमायमवि दिसागरगं दुस्सं भयं पहिस । पैदेन्ति, एवं नपा सम्ये पाणा जाय सत्ता ग इतव्या ग मजायच्या ण परितव्या प परिवायच्या ग उदयेयन्या । से पेगि जे ये पतीता जे य पापना से य सागमिरसा मीरा भाया सन्देसे एसमारस्पन्दि जय पपेटि-सल्ये पाणा आप सा मईया जापन गयध्या-एम पम्मे पुचे जीतिए सासए समिप योग सेयदि पवार एगा.१.१५॥११॥ म ८० . . शानविन्दुप्रकरणस्य [पृ०७. पं०२१- "कम्मं चयं न गच्छह चउव्यिहं भिक्खुसमयम्मि ।।" सूत्रनि० ३१ ॥ "कर्म चयं उपचयं चतुर्विधमपि न गच्छति भिक्षुसमये शाक्यागमे । चातुर्विध्यं तु कर्मणोऽविशोपचितम्-अविज्ञानमविज्ञा तयोरचितम्, अनाभोगकृतमित्यर्थः । यथा मातुः खनाचाक्रमणेन पुत्रव्यापत्ताषप्यनाभोगान्न कर्मोपचीयते । तथा, परिज्ञानं परिज्ञा-केवलेन । मनसा पर्यालोचनम् । तेनापि कस्यचित्प्राणिनो व्यापादनामावात् कर्मोपचयाभाय इति । तथा, ईरणमीर्या- गमनम् , न अनिवमीयांप्रत्ययम् । तदपि कर्म उपचय गच्छवि प्राणिव्यापादनाभिसन्धेरभावादिति । तथा, स्वमान्तिक - स्वप्नपत्यय कर्म नोपचीयते यथा समभोजने रायभावः।" सून. टी. पृ०११ । "साम्प्रतं यदुक्तं नियुक्तिकारेणोद्देशकार्याधिकारे- कर्म चयं न गच्छति चतुर्विधं "भिक्षुसमये' इति तदधिकृत्याह- अहावरं पुरक्खायं किरियायाइदरिसणं । कम्मचिंतापणट्ठाणं संसारस पवहणम् ॥ २४ ॥ 'अ'त्यानन्तये, अज्ञानवादिमतानन्तरमिदमन्यत् 'पुरा-पूर्वम् , आख्यातम् – कथितम् , किं पुनस्तादित्याह - 'क्रियायादिदर्शनम्' क्रियय चैत्यकर्मादिका प्रधान मोक्षाङ्गमित्येवं वदितु ॥ शीलमेषां ते क्रियावादिना, तेपा दर्शनम् -- आगमः क्रियावादिदर्शनम् । किंभूतास्ते क्रिया- वादिन इत्याह - कर्मणि- ज्ञानावरणादिके चिंता-पर्यालोचनम् -- कर्मचिंता, वस्याः प्रनधाः अपगताः कर्मचिन्ताप्रनष्टा । यतस्ते अविज्ञानाद्युपचितं चतुर्विध कर्मवन्धं नेच्छन्ति अतः कर्मचिन्तामनष्टाः । तेषा चेदं दर्शन रासारवर्धनमिति ॥ २४ ॥ यथा च ते कर्मचिन्तातो नष्टास्तथा दर्शयितुमाह- जाणं काएणणाउद्दी अधुहो जं च हिंसति । पुट्ठो संवेदइ पर अवियत्तं सु सावज ॥ २५ ।। यो हि जानन् अगच्छन् प्राणिनो हिनस्ति, कायेन चानाकुटी, 'कुट छेदने' आकुट्टन- माक्टः स विद्यते यस्यासावाकुटी नाकुट्टयनाकुट्टी । इदमुक्त भवति-यो हि फोपादेनिमि- चात् सेवळ मनोज्यापारेण शामिनो व्यापादयति, मध कायेन पाण्यत्यवाना छेदनभेद- नादिके व्यापारे वर्तते न वस्यायद्य, तस्य कर्मोपचयो न भवतीत्यर्थः । तथा, अबुधः अजा- नानः कायव्यापारमात्रेण यं च हिनति प्राणिन वनापि मनोव्यापाराभाषान्न कमोपचय इति । अनेन च लोकार्थेन यदुक्त नियुक्तिकृता यथा- 'चतुर्विध फर्म नोपचीयते भिक्षु- समये' इति सत्र परिझोपचितमविज्ञोपचिताख्य भेदद्यं साक्षादुपात्तं शेप त्वीयर्यापथस्वप्नान्ति- कभेदद्वयं च शब्देनोपात्तम् । फयं वर्हि तेषां कर्मोपचयो भवति इति । उच्यते-यद्यसो इन्यमानः प्राणी भवति, इन्तुथ यदि प्राणीत्येवं ज्ञानमुत्पद्यते तथैनं हन्मि इत्येव च यदि बुद्धिः प्रादुःप्यात्, एतेषु प सत्सु यदि कायचेष्टा प्रवर्तते, तस्यामपि ययमौ प्राणी व्यापाद्यते ततो हिंसा सतश्च को- पचयो भवतीति । एषामन्यतराभावेऽपि न हिंसा, न च कर्मचयः । अन र पञ्चाना पदानां मानिशहा भवन्ति । वन प्रममा हिंसकोपरेकत्रिंशत्स्वहिंसकः । तया भोव-- " ०७. पं० २१.] टिप्पणानि । "प्राणी प्राणीज्ञानं घातकचित्तं च तद्गता पेष्टा । प्राणैश्च विप्रयोगः पञ्चमिरापद्यते हिंसा ।।" किमेकान्तेनैव परिज्ञोपचित्तादिना कर्मोपचयो न भवत्येव । भवति काचिदव्यक्त- मानेति दर्शयितुं श्लोकपश्चार्यमाह --'पुट्ठोति' । तेन केवलमनोव्यापाररूपपरिशोपवितेन केवलकायक्रियोत्येन वाऽविज्ञोपचितेनेर्यापथेन स्वप्नान्तिकेन च चतुर्विघेनापि कर्मणा 'स्पृष्टः । ईपच्छुप्तः संस्वकर्माऽसौ स्पर्शमात्रेणैव परमनुभवति । न तस्याधिको विपाकोऽस्ति । कुड्यापवितसिकतामुष्टिवत्पर्शानन्तरमेव परिशदतीत्यर्थः । अत एव तस्य चयाभावोऽमि- धीयते । न पुनरत्यन्ताभाव इति । एवं च कृत्वा तद् 'अव्यस्तम्' पपरिस्फुटम् । सुरव. धारणे । अव्यक्तमेय, स्पष्टविपाकानुभवाभावात् । तदेवमव्यक्तं सहावयेन-गयेण वर्तते तत्सरिज्ञोपविताविकर्मेति ॥ २५ ॥ ननु यद्यनन्तरोक्तं चतुर्विघं कर्म नौपचयं याति फयं तर्हि कर्मोपपयो भवतीत्येवदा- शवयाह- संतिमे तउ आयाणा जेहिं कीरह पावगं । अभिकम्मा य पेसा य मणसा अशुजाणिया ॥२६॥ 'सन्ति' विद्यन्ते अमूनि त्रीणि आदीयते स्वीक्रियते अमीभिः कर्म इत्यादानानि । एतदेव ।। दर्शयति-यैरादानः क्रियते विधीयते, निष्पाद्यते 'पापक' कल्मपं तानि चामूनि । वद्यया- 'अभिकम्येति' आभिमुख्येन वध्यं प्राणिनं कान्त्यातदाताभिमुखं चित्रं विधाय, यत्र स्वत एव प्राणिनं व्यापादयति तदेकं कर्मादानम् । वथा, अपरं च प्राणिपावाय प्रेष्यं समाविश्य यत्प्राणिव्यापादनं तहितीयं कर्मादानम् । तथा, अपरं व्यापादयन्तं मनसाऽनुजानीत इत्येतत् तृतीयं फर्भादानम् । परिक्षोपचिदास्यायं भेद:-तन केवलं मनसा चिन्तनम्, इह स्वपरेण १ व्यापाद्यमाने प्राणिन्यनुमोदनमिति ॥ २६ ॥ पदेयं यत्र स्वयं कृतकारितानुमतयः प्राणिपाते क्रियमाणे विद्यन्ते विद्याध्ययसायस्य प्राणा- तिपातश्च तत्रैव कर्मोपचयो नान्यत्र इति दर्शयितुमाइ- एते उ उउ आयाणा जेहिं कीरइ पावर्ग । एवं मावविसोहीए निव्याणमभिगच्छति ॥ २७ ॥ तुरवधारणे । एतान्येव पूर्वोक्तानि नीणि व्यस्तानि सगस्वानि पा पादानानि यदुष्टाध्य- घसायसन्यपेक्षेः पाप कर्म उपचीयते इति । एवं च शिदे यत्र तफारिवानुमययः प्राणि- व्यपरोपणं प्रति न विद्यन्ते तथा भावविशुद्ध्या अरक्तद्विध्क्षा प्रवर्वमानस्य सत्यपि प्राणा- विपाते केवलेन मनसा, कायेन या मनोमिसन्धिरहितेन, उमयेन या विशुद्धने कर्मोपचयः । पदभाषाय निर्वाण सर्पद्वन्द्वीपरविखभावं अभिगच्छवि लामिमुख्येन । प्राप्नोतीति॥२७॥ मावशुस्या प्रवर्तमानस कर्मवन्धो न भवतीत्यत्राय दृष्टान्तमाद -- पुचं पिया समारम्भ आहारेज असंजए । मुंबमाणो य मेहावी कम्ममा चोरलिप्पद ॥ २८ ॥ - 25 शा."
- " ८२ झान विन्दुमकरणस [१० ७.५० २१- पुत्रं अपत्यं पिता जनकः 'समारभ्य व्यापाय आहाराय कस्याश्चिचयाविषायामापदि सदुद्धरणायं अरक्तद्विष्टः 'असंयतो' गृहस्थस्तपिशितं मुझानोपि, चशब्दस्यापिशब्दार्थ- त्वादिति, तथा मेधाज्यपि संयवोपीत्यर्थः । तदेवं गृहस्थो मिसुर्या शुद्धाशयः पिशिताश्यामि फर्मणा पापेन नोपलिप्यते नाशिष्यव इति । यथा पान पितुः पुनं व्यापादयदस्तबारक्त- द्विष्टमनसः कर्मवन्धो न भवति, तथान्यस्यापि अरक्तद्विष्टान्तःकरणस्य प्राणिवथे सत्यपि न कर्मवन्धो भवतीति ।। २८ ।। सांप्रतमेतदूपणायाह- मणसा जे पउस्सन्ति चिचं तेर्सि ण विजह । अणवजमतह तेसिं ण ते संयुडचारिणो ॥ २९ ।। इच्चेयाहिं य दिट्ठीहि सातागारवणिस्सिया। सरणति मनमाणा सेवती पाचगंजणा ॥३०॥ जहा अस्साविणिं नावं जाइअंघो दुरुहिया । इच्छई पारमागंतुं अंतरा य विसीयई ॥३१॥ एवं तु समणा एगे मिच्छदिट्ठी अणारिया। संसारपारकंसी ते संसारं अशुपरियति ॥ ३२॥ ये हि कुवश्विनिमित्तात मनसा अन्तःकरणेन 'प्रदुप्यन्ति' प्रद्वेषमुपयान्ति तेषां पधपरि- जवानां शुद्ध चित्तं न विद्यते । तदेवं यचरनिहितम् यथा फेवलमनःप्रदेपेऽपि अनवयं फर्मोपचयामाव इति तर तेषां अतभ्यम्' असदाभिधायित्वं । यवो न ते संपारणो मनसोऽशुद्धत्वात् तथाहि-कर्मोपचये कर्तव्ये मन एवं प्रधानं फारणं यतः वैरपि मनो- ॥ रहितफेवलकायच्यापारे फापचयाभावोऽभिहितः, तवश्च यत् यस्मिन् सवि भवति असदि तु न भवति, बत् तस्य प्रधानं फारणमिति । ननु सस्यापि फायचेष्टारहिमस्याकारणत्वमुक्तम् । सत्यम्, उक्तम्, अयुक्वं तु उक्तम् । यतो भववैव एवं भावविशुस्या निर्वाणमभिगच्छ- वीवि भणवा भनस एवैकस्य प्राधान्यमभ्ययायी, क्यान्यदपि अभिहितम् - "चित्तमेव हि संसारो रागादिक्लेशवासितम् । वदेव विनिर्मुक्तं मपान्त इति कथ्यते ॥" तथाऽन्यैरपि अभिहितम् - "मतिविमव ! नमले यत् समयेऽपि पुंसाम् , परिणमसि शुभांशः फल्मशांशैस्त्यमेव । नरकनगरपर्मप्रस्थिताः काठमेके, उपचितशुमशक्त्या सूर्यसम्मेदिनोऽन्ये ॥" ग्वे मपदभ्युपगमेनेय शिष्टमनोव्यापारः कर्मपन्यायेत्युक्तं भवति । व्या ईयांग्यपि ययनुपयुक्तो याdि सवोऽनुपयुक्टवेय टिष्टपित्तदेवि कर्मयन्पो मवत्सेय । पयोपयुष्णे यावि यवोमगपत्वादपत्यक एव । तया पोरतम् - "उपालिपम्मि पाए इरियासमियम संकमहाए । वापसेज इलिगी मरेश जोगमासस । 2 1 । पृ० ७. पं० २१.] टिप्पणानि । णो य तस्स तन्निमिचो बन्धो सुहुमो वि देसिओ समए । अणवजो उपयोगेण सन्यभावेण सो जम्हा ।।" [ओघनि० ७४८,७४९ ] खप्नान्तिकेऽप्यशुद्धचित्तसद्भावादीपद्वन्धो भवत्येव । स च भवताप्यभ्युपगत एव 'अव्यक्तं तत्सावद्यम्' इत्यनेन । तदेवं मनसोऽपि लिष्टस्यैकस्यैव व्यापारे बन्धसद्भावात् यदुक्त भवता प्राणी प्राणिज्ञानमित्यादि वत्सवं पूवत इति । यदप्युक्तम् - 'पुत्र पिता समा-' रम्य' इत्यादि तदप्यनालोचिताभिधानम् । यतो मारयामीत्येवं यावन्न चित्तपरिणामोऽभूत् तावन्न कश्चिद्व्यापादयति । एवभूवचित्तपरिणतेश्च कथमसलिष्टता । चित्तसशे चावश्य- भावी कर्मबन्ध इत्युभयोः सवादोऽत्रेति । यदपि च तैः कचिदुच्यते यथा 'परव्यापादितपिशितभक्षणे परहस्ताकष्टाङ्गारदाहाभाव- पन्न दोषा' इति- तदपि उन्मत्तमलपितवदनाकर्णनीयम् । यतः परव्यापादिते पिशित-॥ भक्षणेऽनुमतिरप्रविहता, तस्याश्च कर्मबन्ध इति । तथा चान्यैरपि अभिहितम् - "अनुमन्ता विशसिता संहर्ता क्रयविक्रयी। संस्कर्ता चोपभोक्ता च घातकचाट घातका ॥" यश्च कृतकारिवानुमतिरूपमादानत्रय तैरमिहित तज्जैनेन्द्रमवलवास्वादनमेव वैरकारीति । तदेवं कर्मचतुष्टयं नोपचय यातीयेव तदभिधानाः कर्मचिन्तातो नष्टा इति सुप्रतिष्ठित- मिदम्" -सन.१९२२४-३२।२४॥ "शापपुत्रीया भिक्षव इदमूचुः- पिनागपिंडीमवि विद्ध सूले केइ पएजा पुरिरो इमे ति । अलाउयं वावि कुमारएत्ति स लिप्पति पाणिरहेण अम्हं ॥ अहवावि विभ्रूण मिलक्खु सूले पिन्नागवुद्धीइ नर पएला । कुमारगं वावि अलायुयंति न लिप्यइ पाणिवहेण अम्हं ।। पुरिसं च विभ्रूण कुमारगं वा मूलंमि केइ पए जायतेए । पिनायपिण्डं सतिमारुहेचा युद्धाण तं कप्पति पारणाए ।" सूत्रकृ. २६२६-२८. "इस्तितापसाः परिवृत्य तस्थुरिदं च प्रोचुरित्याह- संबच्छरेणावि य एगमेग बाणेण मारेउ महामयं तु । सेसाण जीवाण दयट्ठयाए वासं वयं विचि पप्पयामोसूत्र. २ ६.५३ । "अजयं परमाणो य पाणभ्याइ हिंसइ । बन्धइ पावयं कम्मं तं से होइ पडा फलं ॥१॥ कहं चरे, कहं चिढे, कहमासे, कहं सए । कह जन्तो भासन्तो, पावकम्मं न पन्थइ। ॥७॥ जयं ची जयं चिट्टे जयमासे अयं सए । जयं मुंजतो मासंतो पापकम्मं न बन्धड् ॥ ८॥ " 8 Annamanna H ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य [पृ० ७. पं० २१- सवभूयप्पभूयस्त सम्म भूयाइ पासओ। पिहिआसवस्स दंतस्स पावकम्मं न पंधइ ॥९॥" दश० अ० ४ । "सव्वे जीरा वि इच्छन्ति जीविडं न मरिजिउं । तम्हा पाणिवहं घोरं निग्गन्था वजयंति णं ॥११॥ दश०स० ५। "हिंसाए पडिवक्खो होइ अहिंसा चउचिहा सा उ । दवे मावे अ तहा अहिंसजीनाइबायोति ॥ दश नि. गा० ४५ । "तत्रायं भगफभावार्थ:- द्रव्यतो भाववश्व इति-जहा केइ पुरिसे मिअवहपरिणामपरि- गए मिमं पासित्ता आयनाइड्डियकोदंडजीचे सर णिसिरिजा, से अमिए वेण सरेण विद्ध मए सिया, एसा दयो हिंसा भावओ चि । या पुनर्रेन्यो न भावतः सा खलु ईयर्यादि- ॥ समितस्य साधोः कारणेगच्छत इति- उक्त घ-उचालिअम्मि ......"इत्यादि । या पुनर्भावतो म द्रव्यतः सेयम् -जहा केवि पुरिसे मंदमंदपगासप्पदेसे सठियं ईसिवलियकाय रजु पासित्ता एस अहित्ति तन्वहपरिणामपरिणए णिकड्डियासिपचे दुभं दुछिदिवा, एसा भावओ हिंसान दुबओ। चरमभंगतु शून्य इति एवंभूतायाः हिंसायाः प्रतिपक्षोऽहिंसेवि ॥ दशवै. -पृ. २४ भगपती. १८१३.३४५६.७२,१०1८11८३,८॥दश०० पू०२० । पृ. १४॥ "मरदु वो जीयदु जीवो अयदाचारस्स णिच्छिदा हिंसा । पयदस्स नत्यि रन्धो हिंसामित्तेण समिदस्स ।। प्रदव० ३.१७ ॥ "प्रमत्तयोगात् प्राणन्यपरोपणं हिंसा" - तरवार्थ० ७ प्रमत्तो यः कायवाश्मनोयोगैः प्राणध्यपरोपणं फरोति सा हिंसा". "प्रमत्त एव हिंसको नाप्रमत्त इति प्रतिपादयति । प्रमचो हि भाप्तमणीवागमनिरपेक्षो दूरोत्सारितपारमर्पसूत्रोदेशः खच्छन्दप्रमावितकायाविचिरशानबहुला प्राणिप्राणापहारमव. श्यतया करोति । द्रव्यमापमेदवयानुपातिनी प हिंसा । तत्र कदाचित् द्रव्यतः प्राणाति- पातान भावतः । सपरिणामनिमित्ते च हिंसाहिंसे । परमार्यत: परिणागो मलीमसोऽय- दातश्च । परस्तु फिश्चिनिमित्तमाश्रित्य कारणीभपति हिंसायाः। स च दन्यतो व्यापनो न व्यापम इति नातीवोपयोगिनी चिन्ता । सन यदा ज्ञानवानभ्युपेतजीवखतत्त्यः श्राद्धः कर्मक्षपणायव चरणसम्पदा प्रवृत्तः काश्चिद्धम्या क्रियामधितिष्ठन् प्रवचनमामिरगृहीतः पादन्यासमार्गावलोकितपिपीलिकादि- सत्यः सगुक्षिप्त चरणमाक्षेतुं असमर्यः पिपीलिकादेरुपरि पादं न्यस्यति, उत्यान्दप्राण प्राणी मवति तदास्य द्रव्यमाणन्यरोपणमानादत्सन्तशुद्धाशयस्य वाक्यपरिनिहीपाविमचेतसो नास्ति हिंसफरवम् । कदाचित् भावतः प्रागाविपातः, न द्रव्यतः फपायादिप्रमादवसविना र मृगयोरा- कृष्ट कठिनकोदण्डस्य शरगोयरवनिमुदिश्यणकं विसर्जिनशिलीमुखस्य शरपातस्यानादपस्ते सारने घेतसोऽशुद्धत्वात् अफतेऽपि प्राणापहारे द्रव्यनोमवस्त्रेप्यपि माणेषु भयत्येव दिसा, हिसारूपेण परिणदत्वात् काण्डशेपिणः, स्वकृतढायुप्यफर्म पादपमृदो गगा पुरुषाशयण, वस्तु हन्तुरतिहिष्टमेवातो व्यापादपम् । तथा उस्मानपावभावस निपांसोरावजन्तु. *प्रागमनारस माययो द्रव्यवश्व हिंसा इति । -तत्वाभाovel " 15 म पृ० ७. पं० २१.] टिप्पणानि । एवमुदिते विकल्पनये प्रमचयोगत्वं द्वितीयतृतीयविकल्पयोः, अतस्तयोरेव हिंसकत्वं, न प्रथमस्येति सादेतत् -अस्तु तृतीयविकल्प प्राणातिपातः, संपूर्णलक्षणत्वात् । भार्यमाणः प्राणी यदि भवति, हन्तुश्च प्राणीति यदि विज्ञानं जातं, हन्मीति च यदि वधकचित्तोसादा, यदि च च्यापादितः स्यात् सर्व चैतदुपपन्नं तृतीये । द्वितीयविकल्पे तु नास्त्येतत् समत्तम् अतः कथं वत्र हिंसकत्वम् । एतदेव च प्राणातिपावलक्षणमपरं स्पष्टतरं प्रपश्चितम- "प्राणातिपातः संचिन्त्य परसानान्तमारणम् ।" [ अभिध० ४.७३ ] इति द्विविध मारणं संचिन्त्यासंचिन्त्य च । संचिन्त्यापि द्विविधम् -भ्रान्वस्थानान्तस्य १. "संज्ञाय परिच्छियेत्यर्थः । नान्यं प्रमिलति । न धान्याऽन्य मारयति इस । दाणिकेषु स्कन्धेविति । खरसेनैव विनश्वराणा स्कन्धानां गधं अन्येनपा निरोधः क्रियत इत्यभिप्रायः । प्राणो नाम वायुः । कायचित- सनिधितो वर्मत इति । कथं चित्तसनिश्रितो वायुः प्रवर्तते ? । चित्तप्रतिबद्धवृत्तिवान् । उपाहि-निरोपासंशि- समापत्तिसमापनस्य मृतस्य च न प्रवर्तते । शास्त्रेप्युक्तम्-“य इमे आवासप्रश्वासाः किं ते कायसनिलिता पर्तन्त इति वक्तव्यम् ।, चित्तसनिश्रिता वर्तन्त इति मन्तव्यम् ?, नैव कायचित्तसंनिनिता वर्तन्त इति-वक्तव्यम् । कायचित्तसनिभिता वर्तन्त इति वक्तव्यम् । आह-कायचित्तसनित्रिता वर्तन्त इति वक्तव्यम् इति विखरः।" तमपि पातयतीति । तं प्राणं विनाशयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्य खरसनिरोपाद् अनामतस्योत्पत्ति प्रविबभन् निरोधयती- खुच्यते । यथा प्रदीपं निरोधयति, घण्टास्वनं वा । क्षणिकमपि सन्तम् कथं च स निरोधयति । अनागतस्योत्पत्ति- प्रतिबन्धात् । जीवितेन्द्रियं या प्राण इति । चितविप्रयुक्तखभाव एनं दर्शयति । कास्य तज्जीवितम् । यस्तदगावान्मृत इदि । यः प्राणी जीवितस्याभावान्मृतो भवति । स बौद्धानां मास्ति नैरात्म्यवादित्वात् । अत एवं पृच्छति । कस्यवि षष्ठीम् । पुद्गलवादे पुद्गलप्रतिषेधप्रकरणे । असत्यात्मनि फस्र्य स्मृतिः। किमर्थंपा षष्टीत्यत्र प्रदेशे चिन्तयिष्यामि । आस्ता तावदेतत् सामान्यासिकम् इत्यभिप्रायः । तस्मात् सेन्द्रियः कायो जीवतीति । भेन्द्रियसैव कायस्य तज्जीवितम् । नात्मन इति दर्शयति । स एव चानिन्दियो । मृत इति। आधुद्धिपूर्वादिति निखरः । असंचिन्यकृताद् अपि प्राणातिपाताच कर्तुरघों यथा अग्निसंस्पर्शादबुद्धिपूर्वाद अपिन्सकृताद् दाह इति निर्मन्या ननाटकाः । तेषां निर्मन्यानामवादिनामडुद्धिपूर्वेऽपि परनीदर्शनसंसर्शन एप प्रसगः । पापप्रसंग इत्सर्थ. । अमिष्टान्तात् । निर्भयशिरोलोचने च । निर्मन्यशिरवेशोत्साटने च दाखोत्पादनबुधभावेऽप्यधर्मप्रसगः । मभिदाहवत् । कटतपोदेशने व । निन्थशास्तुरधर्मप्रमगो युयनपेक्षायाम् । परस्य दु.खोत्पादनमधर्माय भवतीति कृता । तदिपूलिकामरणे च । निम्न्यानां विधिक्या अजीरणेन मरणे । दान:-अन्नदातुः । अधर्मप्रसनः । अन्नदानेन मरणकारणात् । अबुद्धिपूर्वोऽपि हि प्राणिवधः फारणमधर्मस्येति । मातृगस्थयोश्च । मातुर्गर्भस्थस्य चान्योन्यदुःखनिमित्तत्वात अभमप्रसाः । तत एवामिदृष्टान्तात् । वष्यस्यापि व तरिकयासंबन्धात् । प्राणातिपातक्रियासमन्धात् । अधर्म प्रसङ्गः । वये हि सति प्राणातिपातकिया बघकस्य भवति । अभिस्वाभयदाहवत् । ममिहि न केवलमन्यजनं दहति । कि तहि खाध्यमपि इन्धनं दहतीति । तद्वत् । न हि तेषां घेतनाविशेषोऽपेक्ष्यते । पारयत परेण पधादि अधर्मस्यामसनः । परेणानि सर्शयतः सचिनुस्वेना- दाहपद । बामेयधर्माभ्युपगमाव । भचेतनाना प अधाीनाम् । काठठोप्टवशादीनाम् । गृहपाते तवान्ता:स्थितामा शापिना भात् । पापप्रसनः । नदि बुद्धिविशेषः प्रमाणीक्रियते । न वा सान्तमातादहेवमन मिदिरस्यायस्येति।" स्फुटा०पू०४०४ पं० ३१ । "अन्यत्र समाविभ्रमादिति । यदि देवदातव्यं हरामीसभिप्रायमाशी यशदादळ हावि भादतावानमिति मभिप्रायः ।।-स्फुटार्था०पू०४०६. ५० ५। "प्राणाति पातदिति । यथा देवदां मारपानीव्यभिप्रायेण यशदा मारयतो न प्राणाविपातो भयति सहर । इहान्यस्मिन् ववनि प्रयोगोऽमितोऽम्यय वस्तु परिमुत्तमिति न स्वाद काममिथ्याचार इत्यपरे।" स्फुटार्या पू०४०६,५०१३।
10 ८६ ज्ञानविन्दुभकरणस्य [पृ०७.५० २१- च । अभ्रान्तस्यापि द्विविधम् -६ -आत्मनः परस्य चेति । अतो विशेषणत्रयमुपादीयते । एत- दुक्तं भवति- यदि 'मारयिष्यामि एनम्' इति सज्ञाय पर मारयति, तमेव मारयति नान्य भ्रमित्वा । इयत्ता प्राणातिपातो भवति । यस्वहि सशयितो मारयति प्राणिन प्राणी स चान्यो वैति सोपि अवश्यमेव निश्चल लन्ध्या तन प्रहरति योऽस्तु सोऽस्तु इति कृतमेवानेन त्याग चित्त न भवतीति । ततश्चासचिन्त्य यो वधः क्रियते भ्रान्तेन वा आत्मनो वासन प्राणातिपातः । प्राणश्च वायुः, कायचित्तसमिश्रितः प्रवर्तते चिचप्रतिबद्धवृत्तित्वात् तमति- पातयति विनाशयति जातस्य स्वरससन्निरोधादनागतस्योत्पत्ति प्रतिवप्नातीति । जीविते. न्द्रिय वा प्राणाः । कायस्यैव च सेन्द्रियस्य तज्जीवितेन्द्रिय व्यपदिश्यते । न त्वन्यस्य, आत्मनोऽभावात् । न हात्मनः किश्चित् प्रतिपादक प्रमाणमस्ति । अन्यस्त्वाद- "आयुरूष्माथ विज्ञानं यदा कायाद् अजन्त्यमी । अपविद्धस्तदा शेते यथा काप्टमवेतनम् ॥” इति । आईता' पुनरबुद्धिपूर्वकमसचिन्त्यापि कृर्व प्राणातिपात प्रविजानते । अबुद्धिपूर्वादपि प्राण- वधात् फर्तुरधर्मो यथाऽमिस्पर्शाद दाहः । तेषा चैवमभ्युपयता परदारदर्शनरपर्शने च कामिन इव साधोरवद्यप्रसङ्गः । साधुशिरोलुश्चने कष्टतपोदेशने च शास्तु द्धिस्येवाधर्म- । प्रसङ्गः । विपूचिकामरणे पानदायिनः प्राणवधः । मारगर्भस्थयोश्चान्योन्यदु.सनिमित्तत्वात पापयोग. । वध्यस्यापि च वधक्रियासवन्यात् अमिना स्वाश्रयदाहवधर्मप्रसङ्गः । परेण च कारयतो नाधर्मप्रसङ्गः। न हि अमिमन्येन स्पर्शयन् प्रयोजयिता दह्यते । अचेतनाना च काटेष्टकादीना गृहपाते माणिवधात् पापनसग । न च दृष्टान्तमानात् स्वपक्षसिद्धिरित्येष- मनेकदोपसभवानाबुद्धिपूर्वक प्राणाविपासावयमस्वीति । अनोच्यते जैन:-प्राणातिपातायपद्येन प्रमच एव युज्यते 1 प्रमत्तश्च नियमेन रागद्वेष- मोहवृत्तिः । प्रमादपश्चके च कपायप्रमादस्य प्राधान्यम् । कपायग्रहणेन मोहनीयकर्माशो मिथ्यादर्शनमपि सशयिताभिप्रहितादिभेद पिशुनित, रागद्वेषौ प विकथेन्द्रियास्रवप्रमादेव- प्यन्वयिनी । निद्राप्रमादः पञ्चविधोऽपि दर्शनावरणकोट्यादज्ञानस्वभावः, सदाकुलित- चित्तो मूट इत्युच्यते । रागद्वेपमोहाश्चात्मनः परिणामविशेषाः प्राणातिपाताधवद्यहेतवः सबै- मोक्षवादिभिरविगानेनाभ्युपेयन्ते । सिद्धान्तविहितविधिना च परित्यागाकरण शरीरादेर्म- मत्वीकृतस्याविरतिः अनिवृचिरात्मनः परिणतिविशेष. । साऽपि प्राणातिपातावद्यहेतुतया निर्दिष्टा भगवता भगवत्यादिषु । अतीतकालपरिमुक्तानि हि शरीरादीनि पुगलरूपत्वात् समा- सादितपरिणामान्तराणि तदवस्यानि वा यावदपि योगकरणकमेण त्यजन्ते भावठ तावपि मल्लितोमरकर्णिकाधनुर्जीवालायुशरवाजकीचकलाकायाकारेण परिणतानि प्राणिना परिताप- मवद्रावण वा विधति सन्ति पूर्वकस्य कर्तुरवयेन योगमापादयन्ति । प्रतीत चैतमोके-यो यस्य परिग्रहे वर्तमानः परमाक्रोशति हन्ति व्यापाद्यवि वा तत्र परिमहीतुर्दोपस्तमपकारिण- मपरित्यजतः । न चानयैष युक्यावद्यक्षयहेवव. शरीरादिपुद्गलाः पुण्यहेतवो वा पूर्वफस्य कर्तुः पानचीवरदण्डकप्रतिश्रयाहारपरिणत्या तपखिनामुपकारकत्वात् प्रसन्यन्ते, नैतदेव- १भगवती० २०५. उ०६श०१६.०१। 20 ८८ मागविन्दुपकरणस [पृ० ७. पं० २१- प्रमचो गुणवते पानाय दवावि न्याय्यम्, साधूदेरोनारवागारिताननुमठं प्रहीताप्यागमानु- पृश्या गृहाति, कुतस्तन्नाययेन योग: १, अन्नदायिनी दानकार एप प फर्मनिर्जरणाविफला. भिनियुत्तेः । विधिका तु सुवरामविहिवापारपरिमितादिमोनिनोऽस्स झवझर्मविपाक एवा- सामिति, नास्त्यणीयानपि दातुरप्रमत्रत्वाद् दोषः । अशानं विचिकायाः प्रमाद इति चेत् । दातुसन सामल दानकाल एय त्यक्तस्यात्, परगृहीवेन हि परख्यापत्ति प्रमत्तल दोपप. तीति । यशापाथि-मातुगंभोंदुःपहेतुर्मावापि गर्भस दुःसनिमिचनियुभयो सहेरवादपणेन योग इति, न, वदमिमवभेय जैनानाम्, व्योः प्रमत्तत्वात् । न पायमेफान्दा परदुःसोपा- दादयश्यंतयाऽयन भवितव्यम् । अपायस्य हि मुनेरपातसफलप्रमादल दर्शने सति प्रत्पनीकस्याशमोत्तपते, सरपुत्यष्टशारीरस वा व्यपगतामुनो दर्शनेन, म राम्यनिमिराम• ॥ सापुण्यमापयति सापोः । द्रव्यमामधे पागमानुसारिणो भिषग्यरस्पेय पदासोत्सादे ससपि नाति पापागमः, एवं परमुसोत्पादेनेकान्त इत्यन्याय्यम् । स्त्रीपुंसयोः संगमापादयतः मुसो. सादेपि अयन योगः। फचित्परमुसोत्पादे पुण्यलेश निरापा-पिदिवानुप्तायिनः माधोः भुत्पिपासावस्यापाकारिदानेन एपणाविमुद्रेन, प्रासुफानपानदानेन पेवि । यसोरतम् - अमिष्टान्तसामात् यायोपि अयपेन, यधप्रियासपपावन्तपत् । यया प्रमिः पूर्ण ॥ स्वाभयं दहतीन्यनादिकं, एवं पपरिया यापापम्धिनी भार पापद् पम्पमेयायन योजयति फर्मस्या प भिदेः क्रिया गरि सपनाम्, यया मिनति एमूल देवनय इत्येवं हन्ति प्रागिनमिति । तदेतदसदिति । अनया मिरया पर्वममपापिन्या पुमूलविदा. रणमुखापते या तु भिरिमिया विपक्षिता । तया पपया फरगतमा दानक्रियया भाग. वियोजन फर्मर क्रिपदे सा पिपरिता । पटनोप्येतायता स्टान्तीहनोऽप्रतिपादनमाया ॥ सश्यमानो युद्धिपूर्पकमन्यया पा रपैय । प प्रतिगतोपि दि प्रमणेन अपमाहिदन जियमत: फारमयश्यतयाऽपपेन योग्यसरेवि ष्टान्नाः । अधिपूर्वक प ममता परक प्रसङ्गो पप्यस्थापन पकसमपापिनी पहननकिया फग्लादिन्येप । प्रमपस्याम्पपसायो परदेवः न प पापम्पारगहनने प्रमपयाम्पसमाय: । लममा ঘনঘনা, যত্ন মিষ সমমাফিন রােগ গুমাই। পথ দাদা स्टान्तोपासो न कमिमिष्टामा पार यानः । रिरुम्पसमा पेयं जागिरमा पशुपायो रामपारियन पिसरपोति ।म परिण: पपयोग यः, नामामामिष्टान्वान् साप सिमिती । एलेन जी सुभाम् -'परेत परतो नामः । मदि अमियन्या गाया प्रयोजपिता दी । परप्पणिम् - अपेतनाना पाहीनों गातारमा पारेगा। पोस चीमा antrit on पाउरष्ट मापसंपाविशी पnि पावित पापा । पोम्-'म माग nिtiery भानावारि ARENA मानिस: Rurry-भर- मम्पमापरिपाल, मनमानि PिAfri नं मती मीन अशी पपा nि. तर-हरण भाग ध पारिश Mirin पृ०७.पं० २१.] टिप्पणानि । ८९ स्वयमेव भवति न परप्रयनेन विनाश्यते, वायुमाणातिपातहेतुकत्वान्नाशस्य । किं वर्हि प्रयत: करोति । अनागतस्य क्षणस्योत्पत्ति प्रतिवनातीति । एतदप्यत्यन्तमयुक्तम् - अनागतस्त्व- लव्धात्मलाभः क्षणो न वावदुत्पद्यते स चाभावस्तस्स फुतः प्रतिवन्धः १, असत्वरूपत्वात् परशृङ्गस्येव । अवो नाभायः कतुं शक्यः । प्रतियन्धाप्रतिबन्धौ च भावविपयो । स्मर्तव्यं घ प्राणातिपावलक्षणं वं सौगतेन-प्राणी यदि भवति प्राणिविज्ञानं चोत्पद्यते हन्तुः ।। न चाऽभावः प्राणी न च प्राणिसंज्ञा तन्न हेतुरिति । चैनसिकप्रायोगिकविनाशभेदाभ न सर्व एवं निष्कारणो नाशः प्रागभूतात्मलाभात् अङ्करादिवत्, हेतुमत्त्वात्, नदि किसलयादिवद् 'विनाशोपि विनाशवानित्यनिष्टप्रसंगः । यदा विनाशशब्देन अवस्थान्तरपरिणतिर्वस्तुनोऽमि. धीयते तदा किमनिष्टम् ? । अन्नापि पूर्वावस्थोपमर्दमानं विनाशशब्दवाच्यम् । एवमपि न पिनाशस्य विनाशे किञ्चित् कारणमुपलभामहे । प्रष्टव्यश्च पूर्वपक्षवादी-निष्कारणो विनाशः ।। किमसचुत नित्य इति । असत्त्वे विनाशस्य सर्वमावानां नित्यताप्रसङ्गः । अथ नित्यो विनाशः; ' कार्योत्पादाभावः, सर्पदा विनाशेन प्रतिबद्धत्वात् । यत्रोक्तं - कायस्यैव सेन्द्रियस्य तजीनिते- •न्द्रियं व्यपदिश्यते नत्वन्यस्यात्मनोऽभावाद् इति । तदप्यसमीचीनम् । यत एकस्थित- 'वस्तुनिवन्धनाः सर्वेप्यनुभवस्मरणप्रत्यक्षानुमानार्थाभिधानमत्ययव्यवहाराः । स चैका स्थित- श्वात्मा । सति तस्मिन् पुरुषार्थप्रवृत्तिप्रतिपत्तिरिति । ननु चानुभवस्मरणादयः स्कन्धमात्रे ॥ विज्ञानमात्रतायां वा न विरुद्धाः। तत्र निरन्ययविनश्वरत्वात् स्कन्धानां विज्ञानस्य प सन्ता- नाभ्युपगमे सर्वमुपपन्नमिति । वन्न, परमार्थतस्तस्यासत्त्वात् । न चासत्यात्मनि वत्प्रणीत- प्राणातिपातलक्षणविषयावधारणं शक्यं कर्तुम् । सश्चिन्त्य परस्त्राभ्रान्तिमारणमिति मिन्ना: सचेतनादिलक्षणाः मारणावसानासन्न कस्स प्राणाविपात:-कि संचेतयितुः, अय यस्य पर- विज्ञानमुभयस्याघ्रान्ति:, अथ येन मारित इति । सर्वथा गृहीवशरणत्रया अप्सशरणा एव सौगताः इत्येवं विद्यार्यमाणं सुगतशासनं निस्सारत्वात् न युक्ति क्षगव इति ।" तत्त्वार्थ.टी. ७.८ "प्रमादः सफपायत्य, सद्वानात्मपरिणामः प्रमचः प्रमचस्य योगः प्रमत्तयोगः । वस्मात् नायोगात् । इन्द्रियादयो दशप्राणाः, सेपां यथासमवं व्यपरोपणं वियोगकरण हिंसेत्य- भिधीयते । सामाणिनो दुःसहेतुत्पादधर्महेतुः । प्रमचयोगादिवि विशेषणं केवलं प्राण ॥ व्यपरोपणं नाधर्माय इति झापनार्थम् । उक्तं प-"वियोजयति पासुभिर्न प पपेन संयुज्यते" इति । उक्तं प- "उच्चालिदम्मि पादे ....ओपनि ४८] "मुच्छा परिग्गहो चि य अज्झम्पपमाणदो भणिदो ।" ननु च प्राणज्यपरोपणामावपि प्रमत्स्योगमात्रादेव हिंसेप्यते - इक्वं प- "मरदु च जियदु य जी अपदाचारस्स पिच्छिदा हिंसा । पयदस्स नत्यि बन्यो हिंसामिपेण समिदस्स ॥" [म. २.१४) रवि । नेप दोपः, अत्रापि मागव्यपरोपणमपि भावठशणम् । क्या चोक्वम् - "खयमेवात्मनामानं हिनस्त्यात्मा प्रमादवान् । पूर्व प्राण्यन्तरागांत पया सादान या पयः इति"-...10 # द.१२ ९० ज्ञानपिन्दुभकरणस्य [१०७.२०२१- "उभयविशेपणोपादानं अन्यतरामाये हिंसाऽभावज्ञापनार्यम् ।। १२ ॥ इत्येवं कृत्वा यरुपालम्मः त्रियते- "जले जन्तुः स्थले जन्तुराकाशे जन्तुरेव च । जन्तुमालाइले लोके कथं मिक्षुरहिसकः ॥" । इति सोनावमाशं न लभते । मिझोनिध्यानपरायणस्य प्रमच्योगाभायात् । किं ५ स्थूलसूक्ष्मजीवाभ्युपगमात् -- "सूक्ष्मा न प्रतिपीड्यन्ते प्राणिनः स्थूलभूतयः । ये शक्याते विवर्ण्यन्ते का हिंसा संयतात्मनः ॥” इति" - रागया ४ १२ १२. "मनु प्रमत्तयोग एव हिंसा तदभावे सयवात्मनो यतेः प्राणव्यपरोपणेपि हिंसाऽनिष्टेरिति ॥ कश्चित् । प्राणव्यपरोपणमेव हिंसा प्रमत्तयोगाभावे तद्वियाने पापभित्तोपदेशात् । सता तदुभयोपादानं सूने किमर्थमित्यपरः । अनोच्यते-उभयविशेपोपादानमन्यतमाभावे हिंसा- sमावशापनार्थम् । हिंसा हि द्वेषा | भावतो द्रव्यतय । तर भावतो हिंसा प्रमत्तयोग सन् पवला तर भावप्राणव्यपरोपणस्यावश्यंभावित्वात् । ततः प्रमत्तस्यात्मनः स्यात्मपावित्वात् रागात्परेप हिंसात्वेन सगये प्रतिवर्णनात् । द्रव्यहिंसा तु परद्रव्यमाणन्यपरोपर्ण । स्यात्मनो वा, तद्विधायिनः प्रायश्चित्तोपदेशो भावमाणव्यपरोपणामापात् पदरांमवात् प्रमत्त- योगः स्यात् । दद्धि पूर्वकस्य यठेरप्यवश्यमायात् । ततः प्रमचयोगः प्राणव्यपरोपणं प हिंसेवि शापनायं तदुभयोपादानं कृतं सूत्रे युक्तमेव ।" त० श्लोरु. ७१३ "पाएं भुयं परे दुस्सात् पुण्यं च मुखतो यदि । अचेतनाफपायौ च पध्येयातां निमित्चतः ।। पुण्यं भुवं स्वतो दुःसाद पापं च मुसतो यदि । वीतरागो मुनिर्विद्वांस्ताम्यां युख्यानिमित्ततः ।। विरोधानोमयकारम्यं साद्वादन्यायविद्विपाम् । आपतकान्तेयुक्तिर्नासाच्यमिति युज्यते ॥ विशुद्धिसंहशाहू घे स्वपरसं गुग्गामुसम् । पुण्यपापासमो युक्यो न पेद् व्यर्थसपाहतः ॥" पाप्तमी ९२०९५ "अहिंसा भूवानां जगति विदितं अदा परमम् , न सा प्रारम्मोत्यणुरपि च यमाश्रमविधी । ततम्तत्सिदश्यं परमरणो मन्यमुभयम्, मानेपात्याधीन च विकतपोपचिरतः ।" ग. १ "अन्झप्पविमोहीए जीपनिझाएहि संघठे लोए । देसिपमहिंसगतं निगेहि नेतोपदसाहिं ।। ७४७ ॥ उमालियम्मि पाए इरिपाममियम संक्रमहाए । वारजेश रलिंगी मरिमन जोगमाम || ७१८ ॥ न प वस्न तम्मिमिचो संघो गुहमोवि देसिमो समए । अगसो उपयोग सन्चमारेग सो जम्हा ।। ७४९।। । क ४ . 18 पृ०७, पं० २१.] टिप्पणानि । ९१ नाणी कम्मरस सयट्टमुडिओऽणुद्वितो य हिंसाए । जयह असढं अहिंसस्थमुडिओ अवहओ सो उ ।। ७५० ॥ तस्स असंचेयओ संचेययतो य जाई सत्ताई। जोगं पप्प विपस्संति नथि हिंसाफलं तस्स ॥ ७५१ ।। जो य पमत्तो पुरिसो तस्स य जोगं पहुच जे सचा । वावअंते नियमा तेसि सो हिंसओ होई ।। ७५२ ॥ जेवि न वाविअंति नियमा तेसिं पहिंसओ सो उ । सावलो उ पओगेण सव्यभावेण सो जम्हा ।। ७५३॥ आया चेव अहिंसा आया हिंस ति निच्छओ एसो। जो होइ अप्पमतो अहिंसओ हिंसओ इयरो ॥ ७५४ ॥ जो य पओगं झुंजइ हिंसत्यं जो य अन्नभावण । अमणो उ जो पउंजई इत्थ विसेसो महं बुत्तो ॥ ७५५ ।। हिंसत्थं जुजतो सुमहं दोसो अणंतरो इयरो । अमणो य अप्पदोसो जोगनिमित्तं च विन्नेओ॥७५६ ॥ रतो वा दुवो वा मूढो वा जं पउंजइ पओगं । हिंसा वि तत्थ जायइ तम्हा सो हिंसओ होइ ।। ७५७ ॥ न य हिंसामित्तेणं सावजेणावि हिंसओ होइ । सुद्धस्स उ संपत्ती अफला मणिया जिणवरोहिं ।। ७५८ ॥ जा जयमाणस्स भवे विराहणा सुत्तविहिसमग्गस्स । सा होइ निजरणफला अज्झत्यविसोहिजुत्तस्स ॥ ७५९ ॥ परमरहस्समिसीणं समत्तगणिपिडगझरितसाराणं । परिणामियं पमाणं निच्छयमवलंबमाणाणं ॥७६०॥ निच्छयमवलंबन्ता निन्छयओ निच्छयं अयाणता । नासंति चरणकरणं बाहिरकरणालसा केइ ॥ ७६१ ॥ एवमिणं उवगरणं धारेमाणो विहीसुपरिसुद्धं । हवह गुणाणायतणं अविहि असुद्धे अणाययणं ॥ ७६२ ॥" औषनिः । "एवमहिंसाऽभावो जीवघणं ति न य तं जओभिहि। सत्थोवहयमजीवं न य जीवघणं ति तो हिंसो ॥ १७६२ ।। नन्येवं सति लोकस्यातीवपूथिव्यादिजीवधनत्वात् अहिंसाऽभावः । सयौरपि अहिं. साप्रतमित्य निर्वाहयितुमशक्यमिति भावः। तदेतद् न, यतोऽनन्तरमेवामिहिवमस्माभि- शखोपहतं पृथिव्यादिकमजीव भवति । बदजीवत्वे पाकताकारितादिपरिभोगेन निर्वहत्येव पतीनां संयमः । न च 'जीवधनो लोकः' इत्येगवन्मात्रेणेव हिंसा सभवतीति ॥ १७६२ ।। आह-ननु जीवाकुले लोकेऽवश्यमेय जीवयावः संभाव्यते जीवांच घन् कयं हिंसको न स्यात् । इसाह- न य घायउ ति हिंसो नाचायतो ति लिच्छियमहिसो। न विरलजीवमहिसो न य जीवधणं ति तो हिंसो ॥ १७६३ ।। 70 25 s
२२
1
-
"
ज्ञानपिन्दुमकरणस्य
[१०७. पं० २१-
अहणतो वि हु हिंसो दुत्तणओ मओ अभिमरो व्य ।
वाहिवो न वि हिंसो सुद्धत्तणओ जहा विजो ॥ १७६४ ॥
न हि 'घातकः' इत्येतायता हिंस्रः । न चाननपि निश्चयनयमतेनाहिंसः । नापि विरल-
जीवम्' इत्येतायन्माणाहिंसः, न चापि 'जीवधनम्' इत्येतावता च हिंस इति । किं नहि,
अभिमरो गजादिघातकः स इव दुष्टाध्यवसायोभनपि हिंस्रो मतः । वाधमानोऽपि च
शुद्धपरिणामो न हिंस्रो यथा वैद्यः । इति नमप्यहिंसः, अनन्नपि च हिंस्र उक्तः
* ॥ १७६३-१७६४ ॥
स इह फथं भूतो प्रायः ? इत्याह -
पंचसमिओ तिगुत्तो नाणी अविहिंसओ न वियरीओ।
होउ व संपत्ती से मा या जीयोवरोहेणं ॥ १७६५ ॥
पञ्चभिः समितिभिः समितः, तिमृभिप्तिभित्र गुप्तो ज्ञानी जीवस्वरूप-तद्रक्षाक्रियाभिशः
सर्वथा जीवरक्षापरिणामपरिणतः तत्मयतश्च फयमपि हिंसन्नप्यविहिंसको मतः । एवद्विपरी-
वलक्षणस्तु नाहिंसका, किन्तु हिंस्र एवायम् , अशुभपरिणामत्वात् बाबजीवहिंसायास्तु
जीवोपरोपेन जीवस्य कीटादेरुपरोघेनोपघातेन संपत्तिर्भवतु, मा भूद् या 'से' तस्य साध्यादेः,
• हिंसफारवे तस्या अनेकान्तिकत्वादिति ॥ १७६५ ॥
पुतः तस्या अनेकान्तिकत्वमित्याह-
असुभो जो परिणामो सा हिंसा सो उ बाहिरनिमित्तं ।
को वि अवेक्खेजन वा जम्हाऽयोगतियं यज्झं ॥ १७६६ ॥
यस्मादिह निश्चयनयको योऽशुभपरिणामः स एव हिंसा इत्याख्यायते । स प बाह्य-
॥ सत्यातिपातत्रियालक्षणं निमित्तं कोप्यपेक्षते कोपि पुननिरपेक्षोऽपि भवेत्, यथा वन्दु-
लमत्स्यादीनाम् , यस्मादनैकान्तिकमेव यानिमित्तम्, तत्सद्भावेप्यहिंसकत्वात् , तदमावेऽपि
घहिंसकत्वात् इति ।। १७६६ ॥
मन्वेवं यासो जीवपातः किं सर्वथैव हिंसा न भवति । उच्यते फश्चिद् भवति,
फश्चितु न । फयम् । इत्याह-
अमुमपरिणामहेऊ जीवापाहो त्ति तो मयं हिंसा ।
जस्म उन सो निमित्तं संवो दिन वस्स सा हिंसा ॥ १७६७ ॥
पः-तस्मात् यो जीयायाधोऽनुभपरिणामस्य हेतुः अथवा अशुभपरिणामो हेतुः कारणं
यस्यासावमुमपरिणामहेतु वायाधः जीपघातः स हिंसा इति मतं तीर्थकरगणघराणाम् ।
यस्य तु जीयापापस सोऽशुभपरिणामो न निमिचं स जीवापापः मन्नपि सस सायोन
-दिसेति ॥ १७६७ ॥
अमुमेयाय दृष्टान्टेन द्रव्यमाह -
सदाटो रहाता न वीपमोहस्स मावमुद्रीयो।
जह, तह जीपादो न मुदमणमो वि हिसाए ॥ १७६८ ॥
पृ० ७. पं० २१.] टिप्पणानि । . यथेह वीतरागद्वेपमोहस्य भगवतः इटा: शब्दरूपादयो भावविशुद्धितो न कदाचिद् रतिफला रतिजनकाः संपद्यन्ते यथा वेह शुद्धात्मनो रूपवत्यामपि मातरि न विपयामिलाप: संजायते, तया शुद्धपरिणामस्स यनवतः साधोः सत्त्वोपधातोऽपि न हिंसाय संपद्यते ततोऽशुभपरिणामजनकत्वे याचं निमित्तमनैकान्तिकमेवेति ॥ १७६८ ॥" विशेषा० "हिंसामि मुसं मासे हरामि परदारमाविसामि ति । चिंतेज कोइ नय चिंतियाण कोवाइसंभूई ॥३२५९ ॥ तहवि य धम्माधम्मोदयाइ संकप्पओ तहेहावि । वीयफसाए सवओऽधम्मो धम्मो य संथुणओ ।। ३२६० ॥ 'हिनस्मि हरिणादीन्' 'मृपां भापेऽहम्' तापणाय वश्चयामि देवदत्तादीन , धनमपहरामि' 'तैपामेव परदारानाविशामि-निपेयेऽहम्' इत्यादि कश्चित् चिंतयेत् । न च तेषां चिन्तितानां 10 हिंसादिचिन्ताविषयभूतानां हरिणादीनां तत्कालं कोपादिसंमूति:- कोपादिसंभवोऽस्ति । तथापि हिंसादिचिन्तकस्याधर्मः, दयादिसंकल्पतस्तु तद्वतो धर्मो भवति, इत्यावयोरविगानेन प्रसिद्धमेव । तथेहापि प्रस्तुते वीतफपायानप्यर्हत्सिद्धादीन् शपमानयाधर्मः, संस्तुवसस्तु धर्म इति किं नेष्यते ? " विशेषा. "आया चेव अहिंसा आया हिंस ति निच्छओ एस । जो होइ अप्पमत्तो अहिंसओ, हिंसओ इयरो ॥ ३५३६ ।। इहात्मा मनःप्रभृतिना करणेन हननघातनाऽनुमतिलक्षणां हिंसां नन्निवृत्तिरूपामहिंसा करोतीति व्यवहारः, अस्यां च गाथायां निश्चयनयमतेन आत्मैव हननादिलक्षणा हिंसा स एव च तन्निवृत्तिरूपाऽहिंसेत्युक्तम् । तदनेनात्मनः करणस्य योगलक्षणस्य कर्मणश्चैकत्वमुक्तं भवतीति ।" विशेषा० । ओपनिगा० ०५४ । "यत एवं कर्मक्षयात् कर्मप्रकृतीनां विशिष्टतरोऽकरणनियमः भपकोण्यामुपपन्नोऽतएव वजन्यगर्हितप्रवृत्तेरपि तत एव तथाऽकरणनियमाद् वीतरागः क्षीणमोहादिगुणस्थानवर्ती मुनिः नैव किश्चित् करोति गहणीयं जीवहिंसादि, देशोनपूर्वकोटिकालं जीवनपि, गर्हणीयव्यापारवीजभूतकर्मक्षयै गर्हणीयनवृत्तेरयोगात् ।” उपदेशरहस्य गा० ११४ । "ननु यदि सदा गर्हणीयाऽप्रवृत्तिर्षीतरागस्याऽभ्युपगता तदा तस्य गमनागमनशब्दादि- व्यापारो न युक्तस्तस्यां ततोऽन्योन्यपुद्गलप्रेरकत्वेनापि परप्राणव्यपरोपणानुकूलत्वेन हिंसान्तर्भूततया, गहणीयत्वात् , हिंसायो दोषा एव हि गहणीया लोकानामित्याशश्य समाधचे- ण य तस्स गरहणिजो चेट्ठारंभोत्यि जोगमित्तेणं । जं अप्पमचाईणं सजोगिचरमाण णो हिंसा ।। ११५॥ न तस्य वीवरागस्य, चेष्टारंभो गमनागमनशब्दादिव्यापारः गईणीयोऽस्ति, यद् परमाद, योगमात्रेण रागद्वेपासहजरितेन केवलयोगेन, अप्रमचादीनां सयोगिचरमाणां पीवानाम् , नो नेव, हिंसा, तेषां योगम्य फदाचित् पाण्युपमदोपहितत्वेपि तत्त्वतो हिंसारूपत्वामावान् सत्यतो हिंसाया एव गईणीयत्वादिति भावः, व्यक्तीभविष्यात घेदमुपरिष्टात् ।" - उपदेश- 20 ग " रहस्सगा-११५ ९४ ज्ञानविन्दुप्रकरणल [पृ० ७. पं० २१- "नन्विदं स्वमनीषिकामानविजृमित केन प्रमाणीक्रियतामिति आशयाह- भणियं च कप्पमासे वत्यच्छयाहिगारमुदिस्स । एवं सुविसेसेउं पडिबजेअचमिय सम्मं ॥ ११६ ।। भणितं चैतदनुपदोक्तम् , कल्पभाष्ये वस्त्रच्छेदन विधानसमर्थनं हृदि निधाय सुविशेष्य सपूर्वोचरपक्षं वितत्य, इति हेतो, सम्यक्प्रतिपत्तव्यमदः, कल्पभाप्यामिप्रायश्चायम् -" उपदेशरहस्य गा० ११६॥ "सदो तहिं मुच्छवि छेदणा वा धावंति ते दो वि जाय लोगो । वत्थस्स देहस्स य जो विकंपो ततो वि वादादि मरिति लोगं ।। भो ! आचार्य ' तत्र पस्ने छिद्यमाने शब्दः समूर्च्छति छेदनका वा सूक्ष्मपक्ष्मावयवा ॥ उदीयन्ते । एते च येपि ततो निर्गता लोकान्त थावत् प्रामुयन्ति । तथा यखस्य देहस्य च यो विकंपश्चलनं ततोपि विनिर्गता वातादयः प्रसरन्तः सकलमपि लोकमापूरयन्ति । अहिच्छसि जति ण ते उ दूरं संसोभिया तेहवरे वयंति । उडे अहे यावि चउदिसि पि पूरिति लोगं तु सणेण सव्वं ॥ अथाचार्य वं इच्छसि मन्यसे, ते च यत्रच्छेदनसमुत्थाः शन्दपक्ष्मवातादिपुद्गला, न ॥ दूर लोकान्तं यान्ति तहि ते सक्षोभिताश्चालिताः सन्तोऽपरे ब्रजन्ति । एवमपरापरपुद्गल- प्रेरिवाः पुद्गलाः प्रसरन्तः क्षणेनोमस्तिर्यचसिष्वपि दिक्षु सर्वमपि लोकं आपूरयन्ति । यत एवमत:- विनाय आरंभमिणं सदोस तम्हा जहालद्धमहिहिहिजा । वुत्तं सएओ सलु जाय देही ण होइ सो अंतकरी तु तार ।। इदमनन्तरोक्त सर्वलोकपूरणात्मकमारमं सदोष सूक्ष्मजीवविराधनया सावधं विज्ञाय, वस्मात् फारणात् यथालब्ध वखं अधितित् न छेदनादि कुर्यात्, यत उक्तं भणितम् , व्याख्याप्रज्ञप्तौ-यावयं देही जीवः, सैः सकम्पः चेष्टायानित्यर्थः तावदसो फर्मणो भवस्य वा अन्तकारी न भवति । वथा च तदालापक:-"जावणं एस जीये सया समि एअइ, वेअइ, चलइ, फंदइ, घट्टइ, खुमइ, वदीरद, संतं मावं परिणमइ साप गं तस्स जीवस्स अते अंदकिरिया ण मवद ।" अर्थत्यं मणिप्यथ एवं तर्हि मिक्षादिनिमित्तमपि चेष्टा न विधेयेति । नैवम् , यस:-- जा यावि चिट्ठा इरियाइभाओ संपस्सहेचाहिं विणा ण देहो । संचिट्ठए नेवमच्छिजमाणे वत्थंमि संजायद देहणासो॥ यायापि पेष्टा ईर्यादिपाः सपश्यत तोरणमीयर्या भिक्षासशाभूम्यादो गमनं, आदि- "शब्दाद् भोजनशयनादयो गृहन्ते, पतामिविना देहः पौलिकत्वात् न सविष्यते न निहति, देहमन्तरेण प संयमस्यापि व्यवच्छेदः प्राप्नोति, पये पुनरच्छिद्यमाने नेयं देहनाशः सजायते अतो न इच्छेदनीयम् । किन्ध, जहा जहा अप्पतरो से जोगो सहा तहा अप्पतरो से घो। निरुद्धजोगिस्स य से ण होइ अच्छिद्दपोतस्स व अंयुणाहे || ।
पृ०७. पं० २१.] टिप्पणानि । ९५ यथा यथा 'सें' वस्ल जीवस्याल्पतरो योगस्तथा से तस्य अल्पतरो धो भवति, यो या निरुद्धयोगी शैलेइयवस्थायां सर्वथा मनोवाकायव्यापारविरहितः तस्य फर्मयन्धो न भवति । दृष्टान्तमाह - अच्छिद्रपोवस्येयाम्बुनाथे, यथा किल निरिछद्रप्रवर्ष सलिल- संचयसंपूर्णेपि जलघौ वर्तमान स्वल्पमपि जलं नाश्रवति, एवं निरुद्धयोन्यपि जन्तुः कर्म- वर्गणापुद्गलैरक्षनचूर्णपूर्णसमुद्गकवनिरन्तरं निचिवेपि लोके वर्तमानः खल्पीयोपि कर्म । नोपादत्तेऽतः कर्मवन्धस्य योगान्वयव्यतिरेकानुविधायितया तत्सरिजिहीर्षुणा वरच्छेदनादि- व्यापाये न विधेयः । इत्थं परेण स्वपक्षे स्थापिते सति सूरिराह- आरंभमिट्टो जइ आसवाय गुत्ती य सेआय तहा नु साहू । मा फंद वारेहि व छिजमाणं पतिण्णहाणी व अतोण्याहा ते ।। आरंभमिहोत्ति भकारोऽलाक्षणिका, हे नोदक यद्यारंभस्त्रवाश्रवाय कर्मोपादानाय इष्टो- ॥ ऽभिप्रेतः, गुप्तिश्च तसरिहाररूपा श्रेयचे- कर्मानुपादानाय अभिनेता तथा ध सति हे साधो मा संद, मा वा धनं छिद्यमानं वारय । किमुक्तं भवति ? । यदि धनच्छेदनं आरंभ- यया भवता कर्मवन्धनिबन्धनमभ्युपगम्यते, ततो येयं वनच्छेदनप्रतिपेघाय हस्तस्पन्द- नामिफा चेष्टा क्रियते यो वा तत्प्रतिषेधको ध्वनिरुवार्यते तावप्यारम्मतया भयता न कर्तव्यो, अतो मटुक्वोपदेशादन्यथा चेत् करोपि ततः ते प्रतिज्ञाहानिः । खवचनविरोध- । लक्षणं दूपणमापद्यत इत्यर्थः । अथ प्रवीया योऽयं मया वनच्छेदनप्रतिपेधको ध्यनिरुणार्यते स आरम्भप्रतिषेधकत्वान्निर्दोष इति । अत्रोच्यते- अदीस ते जइ एस सदो अण्णो वि कम्हा ण भवे अदोसो। अहिच्छया तुज्झ सदोस एको एवं सती कस्स भवे न सिद्धी॥ योप स्वदीयः शब्दोऽदोपवान् ततोऽन्योऽपि वरच्छेदनादिसमुत्यः शब्दः कस्माइदोयो । न भवेत् । । तस्यापि प्रमाणातिरिक्तपरिभोगविभूपादिदोपपरिहारहेतुत्यात् । अयच्छया खाभिप्रायेण तवको पत्रच्छेदनशब्दः सदोपोऽपरस्तु निर्दोपः, एवं सति फस्स नं सपा- सिद्धिर्भवेत् । सर्वस्यापि वागाडम्यरमात्रेण भवत इव स्वाभिप्रेतार्यसिद्धिर्भवेदिति भाषः । चवश्चास्माभिरपि एवं. वक्तुं शक्यम् - योयं वनच्छेदनसमुत्यः शब्दः स निर्दोषः, शब्दत्वात् , भवत्सरिकल्पिवनिर्दोपशब्दवदिति । किं प- तं छिंदओ होज सई तु दोसो सोमाइ त चेर जो करेह । जं पेहतो हॉति दिणे दिणे तु संपाउणते य णियुज्द ते वि ॥ यतसदेव यनं विद्यमानं पुद्गलानां झोमादि फरोति पतससं छिन्दवः सहदेकपा दोपो भवेत्, अच्छिद्यमाने तु पस्ने प्रमाणातिरिक्वं तत्परयुपेशामाणस ये भूमिलोलनादयः अप्रत्युपेक्षणा दोपा दिने दिने भयन्ति, ये पसरलं संप्राप्यतो विभूगादयो पदयो दोपा., सानपि नियुध्यस्य अक्षिणी निमील्य सम्पग निरूपय इति भाषः । पाद-यदि षषष्ठेने एप्मन्मठेनापि सफरोप: संभवति ततः परिहियवामसी गृहसः अयोगेनेप परिमं पसं उदेय गृहवाम् । उच्यते- पेतल्यगं भिन्नमहिच्छियं वे सा मागते हाणि मुठादि वार । अप्पेस दोसो गुणभूविनुचो पमाणमेवं तु जनो कारनि । 25 .
९६ ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य [पृ०७. पं० २१- अय न तवेष्ट मत यथा चिरमपि गवेप्य भिन्न गृहीतव्यम् , तत उच्यते-यावत् तत् भिन्नं वन मार्गयति तावत्तस्य श्रुतादी सूनार्थपौरुष्यादौ हानिर्भवति । अपि च य एव वरच्छेदनलक्षणो दोषः स प्रत्युपेक्षणशुद्धिविभूपापरिहारप्रभृतीना गुणानां भूत्या सपदा युक्तः बहुगुणकलित इति भावः । कुत इत्याह । यतः प्रमाणमेव वलस्य तदानी साधवः कुर्वन्ति निपुनस्तत्राधिक किंगपि सूत्रार्थव्याघातादिकं दूपणमस्तीति । अथ 'जा यावि चिट्ठा इरियाइयाओं इत्यादि परोक्त परिहरनाह - आहारणीहारविहीसु जोगो सचो अदोसाय जहा जतस्स । हियाय सस्संमिय सस्सियस्स भंडस्स एवं परिकम्मणं तु ॥ यथा यतस्य प्रयत्नपरस्स साधोराहारनीहारादिविधिविषयः सर्वोऽपि योगो भवन्मतेनापि ॥ अदोपाय भवति, तथा भाण्डस्योपकरणस्य परिकर्मणमपि छेदनाविकमेवमेव यतनया क्रियमाण निर्दोप द्रष्टव्यम् । दृष्टान्तमाह - 'हियाय सरसमिव सस्सियस त्ति'-शस्पेन परति शास्यिकः तस्य, यथा तद्विपय परिकर्मण निहिणनादिव हिताय भवति सथेदमपि भाण्डपरिकर्मणम् । तथा चोक्तम्- "यद्वत्शसहितार्थ शस्साकीणेऽपि विचरता क्षेत्रे ।, या भवति शस्यपीडा यत्नवतः साल्पदोपाय!. तद्वजीवहितार्थ जीवाकीर्णेऽपि विचरतो लोके । या मवति जीयपीडा यत्नवतः साल्पदोपाय ॥" 15 10 । अप्पेव सिद्धतमजाणमाणो तं हिंसगं माससि योगवंतं । दन्यैण भावेण य संविमत्ता चत्तारि भंगा सेलु हिंसगते॥ 'अपि' इत्यम्युचये, अस्त्यन्यदपि वक्तव्यमिति भावः । यदेव योगवन्त ववच्छेदनादि- व्यापारवन्तं जीव हिंसक त्व भापसे, तत् निश्चीयते सम्यसिद्धान्तमजानान एव प्रलपसि । न हि सिद्धान्ते योगमात्रप्रत्ययादेव हिंसोपवयेते, अप्रमचसयतादीना सयोगिकेवलि- पर्यन्ताना योगवतामपि तदभावात् । कय तर्हि सा प्रवचने प्ररूप्यते इत्याह । द्रव्येण " भावेन च सविभक्ताश्चत्वारो भङ्गाः खलु हिंसकत्वे भवन्ति । तयाहि । द्रव्यतो नामका हिंसा न भावत्तः । भावतो नामैका हिंसा न द्रव्यत. । एका द्रव्यतोऽपि भावतोऽपि । एका न द्रव्यतो नापि भावतः । अथैपामेव यथाक्रमं भावना फुर्वन्नाह - आहच हिसा समियस्स जा तू सा दपओ होइ ण भावतो उ । मावेण हिंसा तु असंजतस्सा, जे वा वि सचे ण सदा वधेति ॥ संपत्ति तस्सेव जदा भविजा सा देव्याहिंसा सलु भावओ अ। अज्झत्यसुद्धस्स जदा ण होजा वधेण जोगो दुहतो वहिसा ।। समितस्पेर्यासमिवावुपयुक्तस्य याऽऽहच कदाचिदपि हिंसा भवेत् सा द्रव्यसो दिसा । इय चप्रमादयोगामायाव वत्त्वतोऽहिंसव मन्वव्या । 'प्रमचयोगात् प्राणन्यपरोपण हिंसा' इति वचनात्, न भावत इति । मावेन भावतो या हिंसा न तु द्रव्यतः सा असयतस्य प्राणाति- 1 पृ० ७.५० २६.] टिप्पणानि । पानादेरनिवृत्तस्य, उपलक्षणत्वात् संयतस्य वाऽनुपयुक्तगमनागमनादि कुर्वतः । यानपि सत्त्वान असी सदेव न हन्ति वानप्यानित्य मन्तव्या । जे वि न वाविजन्ती नियमा तेसि पि हिंसओ सो छ।'[ओपनि० ७५३] इति वचनात् । यदा तु तस्यैव प्राणव्यपरोपणसंप्राप्तिर्भवति तदा सा द्रष्यतो भावतोपि हिंसा प्रतिपत्तन्या। यः पुनरध्यात्मना चेताप्रणिधानेन शुद्ध उपयुक्तगमना- गमनादिक्रियाकारीत्यर्थः । तस्य यदा वधेन प्राणव्यपरोपणेन सह योगः संबन्धो न भवति, । तदा द्विधापि द्रव्यतो भावतोऽपि च हिंसा न भवतीति भावः । तदेवं भगवत्प्रणीतप्रवचने हिंसाविपयाश्चत्वारो भद्गा उपवर्ण्यन्ते । अत्र चाद्यभङ्गे हिंसायां व्याप्रियमाणकाययोगोपि भावत उपयुक्ततया भगवद्भिरहिंसक एवोक्तः । ततो यदुक्तं भवचा वरच्छेदनव्यापार कुर्वतो हिंसा भवतीति तत्प्रवचनरहस्यानभिज्ञतासूचकमिति ।" गृहत् गा० ३९२२-३९४९ । उपदेशरहस्य गा० ११६-११८ । धर्मपरीक्षा० गा० ४७-८८ । पुरुषार्थ० ४२-८६ । अनगार०४. २२-३६।।। सागार० २.८-१९:४.५-३३ । मुत्तनिपात २.२.४,५,१२,२.७.२८,२.१४.१९,३.११,२७ । धम्मपद गा. १२९,१३०,४०५ । मरिझगनिगये जीवरमुत-५५, उपालिमुत्त-५६ । विनयपिटके महावग्ग ६.४.२,६.४.८; पुत्वग्ग ५.२.५ । चतु शतक १२.२३ । बोधिचर्यावतार परि. ८. मा० ९०-१०८ । शिक्षासमुगय पृ. १३१-१३५,३५५ । भगवद्गीवा १८.१। महाभारत शांतिपर्व १० ११४. ग्लो० ६५,६६७ ०३०८ लो. 4; भ• ३१३. श्लो० १६-२०15. B. E. VOL. 50-अहिंसाशब्दोऽन एव्यः । पृ० ७. पं० २६. 'गीतार्थ:- "गीयत्यो जपणाए कडजोगी कारणमि णिदोसो । एगेसिं गीयकडो अरजदुट्टो अजयणाए ॥" वृहत् ४९४६ । उपदेशरहस्य गा.१३१॥ "इय दोसा उ अगीए गीयम्मि उ कालहीणकारिम्मि । गीयत्थस्स गुणा पुण होति इमे कालकारिस्स ।। ९५० ॥ आयं कारणं गाढं यत्युं जुत्तं ससत्ति जयणं च । सव्यं च सपडिवक्सं फलं च विविध वियाणाइ ॥ ९५१ ॥ सुंकादीपरिसुद्धे,सइ लाभे कुणइ वाणिो चिटुं । एमेव य गीपस्थो आर्य दटुं समायरइ ।। ९५२ ।। असिनाईमुंकल्याणिएमु किंचिसलियस्स तो पच्छा । चायणयायचे लामो तवसंजमज्झयणे ।। ९५३ ।। नाणाइतिगस्सट्ठा कारण निवारणं तु तयझं । अहिडक विस विवय सजक्सयमूलमागाई ।। ९५४ ।। आयरियाई पत्थु तेसि चिय जुच होइ जोग्गं । गीय परिणामगा वा यत्यु इयरे पुग अपत्युं ॥ ९५५ ।। घिद सारीरा सत्ती आयपागता उ तं न हायेति । जयणा राल तिपरिरया अलंमे पच्छा पगगदाणी ।। ९५६ ।। इह परलोगे य फलं इह आहाराइ मेस्म । सिद्धी सनग मुरलता फलं तु परलोइयं एवं ॥ ९५७ ।। ॥ 1 10 ज्ञानविन्दुप्रकरणस [पृ०७. पं० २७- खेत्तोऽयं कालोऽयं करणमिणं साहओ उवाओऽयं । फत्त ति य जोगि ति य, इस कडजेगी वियाणाहि ॥ ९५८ ॥ ओयम्भूतो खित्ते काले भावे य जं समायरइ । कत्ता उसो अकोप्पो जोगीन जहा महावेजो ॥ ९५९ ॥ अहवण कता सत्था, न तेण कोविजती कयं किंचि । कत्ता इव सो कत्ता एवं जोगी वि नायव्यो ॥ ९६० ॥ कि गीयत्थो केलि चउबिहे जाणणे य गहणे य । तुल्ले रागद्दोसे अणंतकायस्स वजणया ॥ ९६१ ॥ सम्वं नेयं चउहा तं वेइ जिणो जहा वहा गीतो । चित्तमचित्तं मीसं परित्तणंतं च लपपणतो ॥ ९६२॥ काम खल सव्वन्नू नाणेणहिओ दुवालसंगीतो । पन्नत्तीइ उ तुल्लो कैचलनाणं जओ मूज ॥ ९६३ ॥" बृहत् । पृ० ७५० २५. 'स्वरूपहिंसा' - "हेतुतस्तावदयतनाऽपरपर्यायात् प्रमादात् , स्वरूप- तश्व प्राणन्यपरोपणवः, अनुवन्धवश्वपापकर्मवन्धार्जितदुःसलक्षणात्-इह हिंसा प्रतीयते । । तथा च सूत्र-अजयं चरमाणो य पाणभूयाई हिंसइ। बंबई पाषयं कम्मं तं से होइ कडुरं फलं ।" उपदेशरहस्य-गा० ४ ॥ पृ० ८. पं० १. 'सोयमिपोः' - लो० पाफ्या० १११-२३१,३४०-३४३ । "वैयाकरणाः वाक्यस्य वाक्यार्थे शक्तिरिति वदन्ति । अन्ये तु मुक्तशरन्यायेन एकयैवाभिधया पदार्थ- स्मृतिः वाक्यार्थबोधश्च भवतीति वदन्ति । परे तु वाक्यस्य वाक्यार्थे तात्पर्यरूपं वृत्त्यन्तर- । मिति स्वीकुर्वन्ति" - भानि० पृ० २७ । "ये त्वभिदधति सोयमिपोरिव दीर्घतरो व्यापार इति यत्परः शब्दः स शब्दार्थः" -- काव्यप्र.४.५ 25 "भट्टमतोपजीविना भट्टलोलटादीनामभिमतं पक्षमाशङ्कते- 'ये विति' ।" काव्यप्र. टी. पृ.२१५ पृ० ८.५० ३. 'एतेन'-यद्यपि व्यापकतावच्छेदकत्येन गृहीतधर्मावगाहिंपरामर्शात व्यापकतावच्छेदकतद्धर्मावच्छिन्नप्रकारिकैव अनुमितिर्जायते न पुनर्व्यापकतानवच्छेदकधर्मा. न्तरावच्छिन्नप्रकारिका इति न्यायमर्यादा तथापि एकविशेपबाघकालीनपरामर्शात् व्यापक- खानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रकारिका अनुमितिः प्रामाणिकी यथा वहित्वावच्छिन्नव्यापकता. घगादिनः महानसीयेतरवहिवाधकालीनपरामर्शात् पर्वतो महानसीयवहिमान् इत्येव व्याप- कतानवच्छेदकमहानसीयत्वावच्छिन्नप्रकारिका अनुमितिर्मवति एवं लाघवज्ञानसहकृवादुपि परामर्शात् व्यापरतानयच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रकारा अनुमितिर्जायते यथा-वहित्वावच्छिन्न- व्यापक्तावगाहिनः महानसीयवही लाघवमितिबुद्धिसहकृतात् परामर्शात् पर्वतो महानसीय- चहिमान इत्येव अनुमितिर्जायते । तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकतत्सदनिरूपितशक्तिप्रकारकज्ञानजन्यया तद्धर्मावरिछन्नोपस्थित्या H पृ० ९. पं० १८.] टिप्पणानि । ९९ सद्धर्मावच्छिन्नविषयक एक शाब्दयोघो जायते इति न्यायनयः, यथा-घटत्यावच्छिन्नो घटमदशक्यः इति ज्ञानजन्यघटत्वावच्छिन्नोपस्थिया जायमाने साब्दवोधे घटस्वाव. च्छिन्नस्यैव विषयता तथापि क्वचित् वाघप्रविसंघाने बाधितेतरत्वेन धृत्यनवच्छेदकरूपेणापि तस्य शाब्दयोधविषयता यथा घटेन जलमानय इत्सन जलानयने सच्छिद्रघटकरणकत्वं बाधितगिति प्रतिसंघाने वृत्त्यनवच्छेदकसच्छिद्रेतरत्वरूपेणैव घटस्य सान्दयोधविषयता: भवति, तत्र हि सच्छिद्रेतरघटकरणकं जलानयनमिति शान्दवोधात् । एवं मा हित्यात सर्वा भूतानि इत्यत्र हिंसात्वसामान्यावच्छेदेन अनिष्टसाधनत्वबोध- जनकादपि विधिवाक्यात् अमिपोमीयं पशुमालभेत इत्यादिविशेषहिंसाविषयकेष्टसाधनत्व- बोधकापवादसहमतात् तत्तदपयादेवरहिंसामान एय अनिष्ठसाघनत्वविपयफा शाब्दयोधस्सं- पद्यते इति सापपादोत्सर्गविधिवाक्यस्थले एफेनैव शाब्दयोधेन कार्यसिद्धो न औत्सर्गिकाप- ॥ पादिकवाक्यजन्यानां विभिन्नानां शाब्दबोधानां कल्पना समुचितेति मीमांसकादिसंमवशाब्द- मोपप्रक्रियानुगामिनः । पृ० ८.५० २७. 'पदस्थानपतितत्व'- "जं चोदसपुत्रधरा छट्ठाणगया परोप्परं होति । तेण उ अणन्तभागो पण्णवाणिआण जं सुत्तं ॥ १४२ ॥ "यद् यस्मात् कारणात् पतुर्दशपूर्वधराः पट्यानपविताः परस्परं भवन्ति, हीनाधि- क्येनेति शेपः । तथा हि-सफलाभिलाप्यवस्तुवेदितथा य उत्कृष्टश्चतुर्दशपूर्वघरः, ततोऽन्यो हीनहीनतरादिः आगमे इत्यं प्रतिपादितः -- तद्यथा- 'अगंतभागहीणे या, असंखेनभागहीणे या, संखेनभागहीणे पा, संजगुणहीणे वा, असंखेनगुणहीणे घा, अणंदगुणहीणे या। यस्तु सर्पस्खोकाभिलाप्यवस्तुमापकतया सर्वजघन्यः ततोऽन्य उत्कृष्ट उत्कृष्टवरादिरप्येवं । मोक्तः । तद्यथा-'अगंठभागम्महिए था, असंसे न्महिए था, संसेजमागन्भदिए वा, संखेनगुणन्महिए था, असंसेजगुणमहिए था, अणतगुणन्महिए या । तदेवं पतः परस्परं पदस्थानपविवाश्चतुर्दशपूर्वविदः, तस्मात् कारणात् यत् सूत्रं चतुर्दशपूर्वलक्षणं वन प्रतापनीयानां भायानामनन्तमाग एवेति । यदि पुनर्यावन्तः प्रशापनीया भावास्तापनाः सऽपि सूचे निमशा भपेयुः, सदा चदिनां मुल्यतेप स्यात्, न पट्यानपवियत्यमिति में भावः॥"-विशेषा- १० ९.५० ३. 'शब्दसंस्पृष्टा:- "शृणोति याच्ययापफमायपुरस्सरं मषणविपयेन शन्देन सह संस्पृष्टमय परिस्छिनत्त्यात्मा येन परिणामविशेषेण स परिणामविशेषः मुद्रम् ।" मन्त्री.म.पू. १४.1 पृ० ९.५० ४. 'नन्दिपुत्यादी' - नदी.म.पू. १५ । १० ९.५० ८. 'पूर्वगतगाथायाम्' - "इतिपूर्वगवगायारशेपा:" --HTT• टी. . १५.मनी... १४१ १० ९.५० १८. 'अपरादमा' - "तदेवं सर्वस्वाशेपेन्द्रियोपलम्भः सगेम मनि- गगन प्राने सति पपपामाद-मोपूर्ण दम्पमु गुपया दग्यभुन । रिमुवं मयधि- - " १०० ज्ञानविन्दुप्रकरणस [पृ० ९. पं०१९- मुक्त्वा पुस्खापनकादिन्यस्ताक्षरद्रव्यश्रुतविपयां शन्दापोलोचनामिकां शेपोपलब्धिम् , तस्याः श्रुत्तज्ञानरूपलात् । यच द्रव्यधुतव्यतिरेकेण अन्योऽपि शेपेन्द्रियेषु अक्षरलाभः शब्दार्थपर्यालोचनात्मकः सोऽपि श्रुतम् न तु केवलोऽक्षरलाभः । केवलो हि अक्षरलाभः मतायपि ईहादिरूपायां भवति न च सा श्रुतज्ञानम् । अत्राह-ननु यदि शेपेन्द्रियेष्वक्षर- लाभः श्रुतम् वर्हि यदवधारणमुक्तम्-श्रोनेन्द्रियेण उपलधिरेय भुरामिति वद्विघटते शेपेन्द्रियोपलब्धैरपि संप्रति श्रुतत्वेन प्रविपन्नत्वात्। नेप दोपः, यवः दोपेन्द्रियाक्षरलामः स इह गृशते यः शब्दार्थपर्यालोचनात्मकः, झब्दार्थपर्यालोचनानुसारी च अक्षरलाभ: श्रोनेन्द्रियोपलब्धिकल्प इति न कश्चिद्दोपः। नन्दी•म• पृ० १४२ । विशेषा० टी० मा० १२३ । ४० ९. पं० १९. 'अक्षरलाभश्च या "सो वि हु सुपरसराणं जो लामो तं सुर्य मई सेसा । जइ वा अक्सरचिय सा समान परचेजा ॥१२६ ।। सोपि च शेपेन्द्रियाक्षरलाभः स एव श्रुतम् । यः किमित्याह - यः श्रुताक्षराणां लामा, म सर्पः,-या सफेतविपयशब्दानुसारी, सर्वज्ञवचनकारणो वा विशिष्टः श्रुताक्षरलाभा, स श्रुतम्, न त्यभुतानुसारी-ईहापायादिषु परिस्फुरदक्षरलाभमानमित्यर्थः । यदि पुनरक्षर- । लाभस्य सर्वस्यापि भुतेन कोडीकरणादनक्षरैव मतिरभ्युपगम्यते, तदा सा यथाऽवमहापाय- धारणारूपा सिद्धान्ते प्रोक्ता, व्या सर्वापि न प्रवतेत, सर्वामि मतित्वं नानुभवेदित्यः, किन्तु अनक्षरत्वात् अवग्रहमानमेव मतिः स्याद् न त्वीहादयः, पामक्षरलाभात्मकत्वात् । तस्मामृतानुसार्यवाक्षरलामः श्रुतम् , शेपं तु मतिज्ञानम् ॥" - विशेषा० टी० । पृ० ९. पं० २२. 'नन्वेवं शेपेन्द्रि'-"अथ परः पूर्वापरविरोधमुद्भावयन्नाइ - जह सुयमक्सरलाभो न नाम सोओलदिरेव सुयं । सोओपलदिरेवसराई मुइ संभवाउ ति ।। १२५ ॥ ननु याक्तन्यायेन शेपेन्द्रियाक्षरलाभोपि श्रुतम्, तर्हि, 'श्रोनेन्द्रियोपलब्धिरेव श्रुतम्' शति यदवधारणं फवं पदसंगतम्, शेपेन्द्रियाक्षरलामस्यापि भुतत्वात्" इत्यादि-विशेषा-री । पृ० ९. पं० २४. 'श्रोनेन्द्रियोप ...विशेषारी.गा. १२७१. पृ. ९. पं० २५. 'द्रव्यथुतपदैन' -पिशेषा• गा• ४६५,४९८ । ४० ९. पं० २५. 'निविधाक्षरथुन' -"से कि लं अक्सरसुभ ? अक्सरमुझे विविई पन्न, वं जहा-सनक्सर यंजणपसरं सद्धिअक्सर ।"- मन्दी • 11 विशेषा- ग. २ . - में पृ० १०. पं० ६. 'नानगृहीत'- "हिमइ नागहियं नमइ नाणीहियं न यानापं । धारिअर वत्यु तेग यमोनग्गहाई उ॥" इत्यादि-विशेगा• गा• १९६२९९। १० १०.५० १४. 'वान्यजनेन'-रिशेषा• गा.१९८॥ नामाT.३५ पृ० ११. पं० २४.] टिप्पणानि । 1334 पृ० १०. पं० १६. 'मल्लकप्रतियोधर'--"एवं अट्ठावीसइविहस्स आभिणियोंहि- अनाणरस बंजणुग्गहस्स परूषणं करिस्सामि पडिनोहादिहवेण मल्लगदिईतेण य । से कि पडियोहगदिहतेणं ? । पडियोहगदिहतेणं से जहानामए केह पुरिसे कंवि पुरिस सुत्तं पडि- थोहिना अमुगा अमुगत्ति, तत्य चोयगे पन्नवगं एवं क्यासी-किं एगसमयपविट्ठा पुग्गला गहणमागच्छंति दुसमयपविठ्ठा पुग्गला गहणमागच्छंति जाव दससमयपविधा पुग्गला । गहणसागच्छंति ससिजसमयपविट्ठा पुग्गला गहणमागच्छति अससिजसमयपविद्वा पुग्गला गहणमागच्छंति । एवं वदंतं चोअगं पण्णवए एवं क्यासी-नो एगसमयपविद्वा पुग्गला गण- मागच्छन्ति नो दुसमयपविठ्ठा पुग्गला गहणमागच्छन्ति जाव नो दससमयपविट्ठा पुग्गला गह- णमागच्छंति नो ससिजसमयपविठ्ठा पुग्गला गहणमागच्छंति असखिन्नसमयपविट्ठा पुगाला गणमागच्छंति से तं पडिवोहगदिट्टतेणं । से कि तं मलगदिवतेणे ? । मल्लगविद्वतेणं से। जहानामए केइ पुरिसे अवागसीसाओ मल्लां गहाय तत्थेग उद्गबिंदु पक्खेविजा, से नहे, अण्णे विपक्सित्तं से वि नहे, एवं पक्सिप्पमाणेसु पक्खिापमाणेसु होही से उद्गविंदू जे णं वं मल्लगं रावेहि चि, होही से उद्गविंदू जे णं तं मल्लगंसि ठाहि त्ति, होही से उदगविंदू जे णं तं मसग भरहि ति, होही से उदगविंदू जे णतं मल्लगं पयाहेहि चि। एषामेव पक्सिप्पमागेहिं अर्णवेहिं पुग्गलेहिं जाहे तं यंजणं पूरिश होइ ताहे हुं त्ति करेइ, नो चेव णं जाणइ के वि एस 15 सदाइ ? ततो ईहं पविसइ, तओ जाणइ अमुगे एस सदाइ, वओ अवायं पविसह, तओ से ज्वयं हवई, सओ णं धारणं पविसइ, तओ णं धारेइ सखिन्नं वा कालं अससिजं वा कालं. से तं मल्लरादिद्वैतेणं" । गन्दी० सू० ३६॥ विशेषा० गा• २५० । पृ० १०. पं० १६. 'तस्यामप्यवस्थायां' -विशेषा० गा० २०० । पृ० १०. पं० २७. 'अर्थावग्रह-विशेषा• गा० २५२ । जैनतर्वभाषा पृ० ४.। पृ० १०. पं० २८. 'स चैफसामयिक -विशेषा• गा० ३३३ । पृ० ११. पं० ३. 'मलपगिरि- नन्दी० म० पृ०७३ । पृ० ११. पं० २०. 'एकल वस्तुनि' - "व्यभिचरत्यवश्यमिति व्यभिचारिणी, सा च एकनयमतावलम्विनी-सामान्यमेवास्ति न विशेषाः सन्ति, विशेषमानं वा समति न सामा- न्यमित्यादिका, यतः सा नयान्तरेणापक्षिप्यते असत्यत्वात् , अतो व्यभिचारिणी, न न्ममि- चारिणी अन्यभिचारिणी । का ? या सर्वान्नयवादान, साफल्मेन परिगृह्य प्रवृत्ता कश्चित् सामान्य द्न्यास्तिकाज्ञाच्छन्दतः सत्यम्, विशेषाय पर्यायावलम्बनमानसत्या इत्यादिप्रपञ्चे- नाध्यमिचारिणी” तत्वार्ष० टी० पृ. ३१ । पृ० ११. पं० २४. 'तन्नार्थवृत्त्यादि "अपायसद्रव्यतया सतिज्ञान" -- तत्त्वा० म "यन्मतिशानं धर्मितयोपाचं वत् कीदृशं परोक्षं प्रमाणं वा साध्यते । उच्यते-अपाय- सन्यतया मतिज्ञानम् धर्मित्वेन उपन्यस्तम् , अपायो निश्चय ईहानन्तरवर्ती । सव्यमिति- शोभनानि द्रव्याणि सम्यक्त्वदलिकानि, अपायच सद्व्याणि च तेषा भावः स्वरूपादन- च्युतिः वया इत्यमूतया मविज्ञानं धर्मि । एतदुक्त भवति- मतिज्ञानस अवप्रहादिभेदस्य । १०२ ज्ञानबिन्दुप्रकरणल [१० ११.५० २८- मध्ये योऽपायोंऽशः तन्मतिशानं परोक्षं प्रमाणमिति । अवमहेयोरनिश्चितत्वान्न समति प्रामाण्यम् । स पापायः सद्व्यानुगतो यदि न भवति तन्मिध्यादृष्टेरिव अशुद्धदलिफकलु- पितः, अतो योऽपाय: सद्व्यानुवर्ती सप्रमाणे मतिभेदः । यदा बर्हि दर्शनसप्तकं क्षीणं भवति तदा सद्व्याभावे कथं प्रमाणता अंगिकाद्यपायांशस । उच्यते-सव्यतया इत्यनेन अर्थत : इदं कथ्यते-सम्यग्दृष्टेयोऽपायांशः इति । भवति चाऽसौ सम्यग्दृष्टेरपायः । अथवा एक- शेषोऽत्र दृष्टव्यः""इदमुक्तं भवति-- अपायसद्न्यानुगतो यः अक्षीणदर्शनसप्तकस्य स परि- गृहीतः एकेन अपायद्रव्यशब्देन, तथा द्वितीयेन अपायो यः सद्रव्य शोभनं द्रव्यम् , कश्चा- पायः सद्रव्यम् । यः क्षीणदर्शनसप्तकस्य मवति । एतेनैतदुक्तं भवति-सम्यग्दर्शनिनः क्षीणाक्षीणदर्शनससकस योऽपायो मतिज्ञानं तत् परोक्षं प्रमाणम् ।" तत्त्वार्य० टी० ॥१९॥ ॥ तत्त्वार्थ- यशो! पृ० ११. पं० २८. 'सम्यक्त्यानुगतत्वेन' - "सदसतोरविशेपाद् यदृच्छोरुपलब्धेस- न्मचवत्" तत्साय• १॥३३॥ "अविसेसिया मइ चिय सम्मदिहिस्स सा मइण्णाणं । मइअनाणं मिच्छद्दिहिस्स सुयं पि एमेव ।। सद-सदविसेसगाओ भवहेउजदिन्छिओवलम्भाओ। नाणफलाभावाओ मिच्छद्दिहिस्स अण्णाणं॥" विशेषा० ११४,११५,३१९,३३० । पृ० ११. पं० २९.. संशयादीनामपि'- "नाणं चिय संसपाईया ॥ ३१४ ॥ नास्माभिः 'समीहिववस्तुप्रापकं ज्ञानं, इतरदज्ञानम्' इत्येवं व्यवहारिणां प्रमाणाप्रमाण- "भूते ज्ञानाशाने विचारयितुमुपान्ते, किन्तु शायने येन किमपि तत् सम्यग्दृष्टिसंयन्धि शानम् , इत्येवावन्मात्रकमेव व्याख्यातुमभितम् । परतुपरिशानमानं तु संशयादिष्यपि विद्यते इति न पामपि समदृष्टिसंघन्धिनां दानवहानिः । कथं पुनः संशयाइयो मानम् -श्याह- वत्सुस्स देसगमगतभावओ परमयप्पमागं च । किह पत्पुदेसविणाणहेययो, सुणसु तं योच्ळं ॥ ३१५ ॥ यस्त्वेकदेशगमकाश संशयादयः वसे शानम् । अन तोरसिद्धतां मन्यमानः परः पृष्ठति फयं यस्त्वेकदेशवितानहेतवः संशयादयः । यस्खनो निरंशत्वेन देशसैयामापा मत एकदेतमाहियो घटन्त इति परस्माभिप्रायः । आचार्यः पाह-राणु । ययापतिशादमेवाह- इह पत्युमत्यपयणाइपअयागंतत्तचिसंपन्न । तस्सेगदेसविच्छेपकारिणो संसपाईया ॥३१६ ॥ इह यस्तुनो घटादेमन्मपत्र-युएनत्व-वृचत्य-गुण्टापतमीवापुस्तासादयोऽयंरूपाः पर्यायाः अपर्याया अनन्ता भवन्ति । घट-बुट-मुम्भ-फलमादपस्तु पचनरूपाः पर्याया वपनपर्यायानेऽप्यनन्ता भवन्ति । आदिशब्दान् परम्यात्तिरूपा अपनन्ता गृहन्ते । न सनु वयं निरंशरसुयादिनः, किन्तु वयोवानन्दरमलशास्लुनोऽनन्ता एव देशाः . 5 ।
ज्ञानम् । S पृ० १२. पं०८.] टिप्पणानि । सन्तीति वयं मन्यामहे तन्मध्याचैकैकदेशमाहिणः संशयादयोऽपि भवन्सेव इति कथं न ते जे संसयादिगम्मा धम्मा वत्थुस्स ते वि पजाया । तदहिगमत्तणो ते नाणं चिय संसयाईया ॥ ३२१ ॥ नम्वनन्तपर्यायं सर्वमपि वन्तु इति भवद्भिरुक्तम् । तस्य च घटादिवस्तुन एकस्मिन् काल एकमेव कश्चित् घटत्वादिपर्यायं सम्यग्दृष्टिरपि गृहाति । अतोऽनन्तपर्यायममि वस्त्वेकपर्या- यतया गृहतस्तस्यापि कथं ज्ञानं स्यात्, अन्यथास्थितस्यान्यथाग्रहणात् इत्याशङ्ख्याह- पञ्जायमासयन्तो एकं पितओ पयोयणवसाओ। तचियपआयं चिअ त गिण्हइ भावओ वत्थु ॥ ३२२॥ एतदुक्तं भवति-भावत आगमप्रामाण्याभ्युपगमाभिप्रायतः सम्यग्दृष्टिना यथावस्थि- तमनन्वपर्याय वस्तु सदेव गृहीतमेवास्ते, केवलं प्रयोजनवशात् एकं पर्यायमाश्रयति । मिथ्यादृष्टेरपि एवं भविष्यतीति चेत् न, इत्याह - निण्णयकाले विजओ न तहारूवं विदति ते वधु । मिच्छदिही तम्हा सव्यं चिय तेसिमण्णाणं ॥ ३२३ ।। अथवा नाज्ञानमात्रमेव तेपाम्, किन्तु अद्याप्याधिक्यं किश्चित् इति दर्शयन्नाह - कट्टयरं चनाणं विवजओ चेव मिच्छदिट्ठीण । मिच्छामिणिवेसाओ सन्चत्य पडे व्य पड़बुद्धी ॥ ३२४ ।। अथ प्रकारान्तरेणाऽपि तत् समर्थयन्नाह - अहवा जहिंदनाणोवओगो तम्मयतणं होइ । तह संसयाइभावे नाणं नागोवओगाओ॥३२५॥" विशेपा । नन्दी० २०१५।। पृ० ११. पं० ३३. 'जीवाजीवा'-"वत्त्वार्थश्रद्धानम् सम्यग्दर्शनम् ।" तत्त्वार्यः १.२ । पृ० १२. पं० १. 'सत्संख्या' - "निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः । सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्यवहुत्वैश्व ।" तत्त्वार्थ १.५,८ । पृ० १२. पं०७. संमती महावादिना- "चरणकरणप्पहाणा ससमय-परसमयमुकवावारा । चरण-करणस्म सारं णिच्छयसुद्धं ण याणति" ॥ सन्मति. ३.६० । पृ० १२. पं० ७. 'उदेय सत्य- "से नूर्ण भते तमेव सच णीसंकं, जं जिणेहिं पवेक्ष्यं । हता गोयमा वमेव सर्च णीसंकं जं निगेहि पवेइयं ॥"- भगवती श० १३०३ सू. ३० । आचा. १०५.३०५ . पृ० १२. पं० ८. 'मापतुप' - "ततः सरिरशक्तं तं पाठे ज्ञात्या तपोधनम् । सामायिकथुतस्यायें वं संक्षेपादपीपठन् ॥ . - 8 १०४ ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य [पृ० १२. पं० १०- यथा मा रुप्य मा तुप्येत्येवमेव स भक्तितः । घोपयामास तत्रापि विस्मृतिस्तस्स जायते ॥ ततो महाप्रयत्नेन संस्मृत्य किल किश्चन । तपासौ घोषयामास तुष्टो मापतुपेत्यलम् !! ततस्तद्घोपणान्नित्यं मापतुपेत्यभिख्यया । रयादि नीतो महात्मासी मालिश कीडनापरैः ।। एवं सामायिकाद्यर्थेऽप्यशक्तो गुरुभक्तितः । ज्ञानकार्यमसौ लेमे कालतः केरलनियम् ॥" उपदेशपट्टीका गा० १९१ । पृ० १२. प० १०. 'खतो ग्राह्यत्व'-"स्वकीयेभ्य एव स्वजनफसामप्री-स्वजन्यवप्र- " त्यक्षसाममी स्वजन्यज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामप्यन्यतमेभ्य इति यावत् । अत्र वस्यैव स्वप्रामाण्यविषयकतया स्वजनकसामग्र्येव स्वनिष्ठप्रामाण्यनिश्चायिका इति गुरवः । खोत्तर- पर्तिस्वविपयकलोकिकप्रत्यक्षस्य स्वनिष्ठप्रामाण्यविषयकतया स्वजन्यस्वविषयकप्रत्यक्षसामग्री स्वनिष्ठप्रामाण्यनिम्यायिका इति मिश्राः । ज्ञानस्यातीन्द्रियतया प्रत्यक्षासभवन स्वजन्यशातता- लिङ्गकानुमितिसामग्री खनिष्ठप्रामाण्यनिश्वायिका इति भाट्टाः ।" तत्त्पचि० प्र• पृ. १२६ । ॥ वदी नीठी पृ. ३६४ ॥ पृ० १२. १० ११. 'न्यायनयेपि ~ "तथापि तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वं तद्वति तद्वैशि- एयज्ञानत्य या प्रामाण्य तिन्निश्वयादेव निष्कम्पव्यवहारात् लाघवात् , नान्यद्' गौरवात् । तश्च ज्ञानप्राइफसाममोपाध्यमेव, तथाहि-विशेष्ये तद्धर्मयत्त्वं तद्धर्मप्रकारकत्वं च व्यव- सायस्य अनुव्ययसायेन अनुमित्या स्वप्रकाशेन वा गृह्यते विपयनिरूप्यं विज्ञानम् अतो "ज्ञानवित्तिवेद्यो विषयः इति व्यवसाये भासमाने धर्मधर्मियत् सद्वैशिष्ट्यमपि विषयव्यव- सायरूपप्रत्यासत्तेः तुल्यत्यात सम्बन्धितावच्छेदफरूपयत्तया शायमाने सम्बन्धिनि सस- म्यन्धिपदार्यनिरूपणम् इत्यनुव्यवसायस्य रजतत्यायच्छिमत्येन पुरोवर्जिविषयत्वाच । अन्यथा पुरोवर्तिन रजतं च जानामि इति तदाकारः स्यात्, न तु रजतत्वेन पुरोवर्जिन- मिति।" - तलचि० प्र० पृ. १७.। एममा. वि. स्व. पृ० १॥ पृ० १२.५० २५ 'अत एवेदं रजतमिति'-"एतेनेदं रजसमिति तादात्म्यारोपव्या- पर्तनाय मामाण्यदारीरे मुरयविशेष्यता निवेश्या, मुख्यविशेष्यता प प्रकारतानपच्छिम- विशेष्यता तर घ प्रकारतानपच्छिन्नत्वं न स्वतो प्रारमिति"-प्रामाण्याद गादापरी . १.। १० १३.५० ३. 'प्रामाण्यमस्तु'-"पस्तुतस्तु विशेप्यितासम्बन्धेन पद्धर्मपदयच्छिन्न भपारिवासम्बन्धेन तद्धर्मवत्वमपि प्रामाण्यम् तापपिप्र• माधुरी० पृ० १०५॥ १० १३. ५०५ 'अप्रामाण्य -"दभाययति वत्प्रयारपसागरयममामाग्य परतो शायते बदमाषसत्यस्य भ्रमातुहिसितत्वेन अनुव्ययसायाविपयत्यार"- तस्वधि.प्र. पृ. १४ पृ० १३.६०८ 'तात्रि' - "प्रमेत्येति एक्शन्दरगुल्या प्रमेयापारपसानजन्यो योजव्यपसापस्तद्विषय इत्यपी । तुल्पतामेयोपपादयति अनुव्ययसायी-स्था प नन्- माने यया विपर्याभूाज्यपसापपिसोप्ये मलवारीमाममवैशिधा मागते तया भ्रमातुन्यर 21 " । पृ० १६.५०२६.] टिप्पणानि । १०५ सायेऽमि भ्रमविशेष्ये तत्प्रकारीमूतवेशिखं भासत इति तुल्यतेति भावः । प्राशस्तु प्रमेसेय गृह्यते । प्रमात्वप्रकारेण गृह्यते इत्यर्थः इत्साहुः । तदसत् अप्रमानुव्यवसायेन प्रभात्वरहस्या- शक्यत्वात्-तत्वचि०प्र० माथुरी• पृ. १४ । पृ० १३. पं० २१. 'जे एगं जाण' - तुलना-विशेषा० गा० १२० । पृ० १५. पं० १०. 'घट इत्यपायोत्तरमपि'-विशेषा• गा• २८२-२८८ । जैनतर्दभापा । पृ.४४,५. पृ० १६. पं० ९. 'अझोपान'- "सुचनाणे दुविहे पण्णचे-तं जहा-अंगपविहं घेव अंगवाहिर चेव ।” स्था० २.१.७१ । नन्दी० सू०४४ । सत्त्वार्थ० १.२० । पृ० १६.५० १०. 'एकादीनि' -वत्त्वार्थस्त्रे तु इत्थं पाठः- "एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्ना पतुभ्यः। तपार्य० १.३१ ॥ "वद्यया-फमिश्विजीवे मलादीनामेयं भववि कस्मिंश्विनीचे द्वे भवतः । कस्मिंश्चित त्रीणि भवन्ति । कलिश्चित् चत्वारि भवन्ति । अवज्ञानस्य मतिज्ञानेन नियतःसहभावः तत्पूर्व- कत्यात् । यस्य भुतझानं वस्य नियतं मसिज्ञानम् । यस्य तु मतिज्ञानं तस्स श्रुतज्ञानं साद् वा नवेति ।" तत्वार्ष• मा०॥ 'एकादीनि भाग्यानि' इत्यादिसूत्रीया सर्वार्थसिद्धिने भाष्यमनुधावति, । वत्र मविभूतयोः । नियवसाहचर्यस्खेव प्रतिपादितत्वात कदापि मतिज्ञानस्य अवविरहिणोऽसंभवात् । पृ० १६. पं० ११. 'शब्दसंस्पृष्टार्थमावाहित्वेन'. "अन्ने अणक्खरस्सरविसेसओ मह-सुयाई मिदन्ति । जमइनाणमणासमक्सरमियरं च सुपनाणं ॥१६२ ।। . - अन्नाचार्यो दूपणमा- 4 जा महरणपसरशिप भवेज नेहादी निरमिलप्पे । थाणुपुरिसाइपआयविवेगो किह णु होआहि ? ॥ १३ ॥ यदि मतिरनक्षरेप स्मात्-अक्षयभिलापरहिवैव भववाऽभ्युपगम्यते, 'वहि निरभिला- प्येऽप्रतिमासमानाऽमिलापे सावादिफे वस्तुनि ईहादयो न प्रवर्वेरन् । सवः किम् ? इत्युच्यते- तो मवायनक्षरत्वेन स्वाण्यादिविकल्पाभायात् - 'सापुरयं पुरषो यो' इत्यादि । पर्यायाणां यस्तुपमाणां विवेको विवकोऽन्ययव्यतिरेकादिना परियो न स्यात् । सयादि सदनभर शान न मन साशुपुरुषपर्यायादिविवेका ययाऽयमई, सपा पेहारयः, वरमात्. वेषर्षि नासो प्राप्नोति ॥"-मेल दी। १० १६.५० २६. 'अर्घजरतीयन्याय - पेदानीमजरतीयं उभ्यम्" ।पमा म जरता कामयतेऽभ नेवि।" S• मा• ४.3.vel "न पावरशीयमुचिवम् । न हि अमुट्या एको मागः पाकापापरो भागः प्रमदाप कस्यतामिति ।" सर और.. Aman11 .
- " - 15 मानविन्दुप्रकरणस्य [पृ० १७. पं० २- पृ० १७.५० २. 'यद्वाचका' - निसर्ग: परिणामः स्वभावः अपरोपदेश इत्यना- न्तरम् अधिगमः अभिगम भागमो निमित श्रवणं शिक्षा उपदेश इत्यनान्तरम् ।"- तत्त्वार्थ भा० १.३। पृ० १७. ५० ५. गोवलीपर्दन्याय - "यलीवर्दस्य गोविशेषत्वेऽपि चलीवदस्य झटिति । गोरवेन योधनाथ यथा प्रयोगस्तयान्ययोः सामान्यविशेषरूपयोझटिति बोधनार्थ यत्र प्रयोग- सनास प्रवृतिः।" लौकिकन्या० ११० १५ ॥ ४०-१५ प०७ 'वैयर्थ्य-, वैयर्थ्यातिप्रसंगाम्यां न मत्यम्यधिकं श्रुतम् । सर्वेभ्यः केवलं चक्षुः तमः क्रमविवेकवत् ॥ १२ ॥ निश्चयानि १९. पृ० १७ ५० १२ 'रूवगयं लहइ सयम् - "परमोहि असंखेजा लोगमित्ता समा असंसिचा। रूवगयं लहइ सवं खेत्तोरमियं अगणिजीवर ॥४४॥" आप नि । विशेषा• गा ६८५ पृ० १७ पं० २०. 'एतेनासद्भाव- "सर्वबहुअगणिजीया निरन्तरं जत्तियं भरिजासु । खित सबदिसार्ग परमोही खिच निदिहो। आयनि. १११नन्दी-गा. ४९। "अयमिह सम्प्रदायः सर्वबहग्निजीवाः प्रायोऽजितस्वामितीर्थकाले प्राप्यन्ते, तदार- म्भकमनुष्यवाहुल्यसभवात् , सूक्ष्माधोत्कृष्टपदवर्तिनः तत्रेय विवक्ष्यन्ते ततश्च सर्वबहवोड- गलजीवा भवन्ति, तेपा स्वयुद्ध्या पोटावस्थान परिकल्प्यते-एकैकक्षेत्रमदेशे एककजीवाव- भगाहमया सर्वतश्चतुरस्रो घन इति प्रथम, स एव घनो जीवः खावगाहनादिभिरिति द्वितीयम्, एव प्रतरोऽपि विभेदः, श्रेणिरपि द्विधा, तनाद्याः पञ्चप्रकारा अनादेशाः तेषु क्षेत्रस्याल्पीय. स्तयां प्राप्यमाणत्वात् , पष्ठस्तु प्रकारः सूत्रादेशः । स्वावगाहनासस्थापितसकलानलजीरा- वलीरूपा अवधिज्ञानिनः सर्वासु दिक्षु शरीरपर्यन्तेन भ्राम्यते, सा च भ्राम्यमाणा असख्ये- यान लोकमात्रान् विभागानलोके व्यामोति, एतावरक्षेनमषधेरुत्कृष्टमिति, "इद् च सामर्थ्य- मातमुपवयेते, एतावति क्षेत्रे यदि द्रष्टव्यं भवति तर्हि पश्यति, यावता तन्न विद्यते, अलोके रूपिनन्यायामसमवात् , रूपिद्रव्यविषयावधिः, केवलमय विशेपो-यावश्चापि परिपूर्णमपि लोक पश्यति तावदिह स्कन्धानेव पश्यति, यदा पुनरलोके प्रसरमपधिरधिरोहति तदा यथा यथाऽभिवृद्धिमासादयति तथा तथा लोके सूक्ष्मान् सूक्ष्मतरान् स्कन्धान पश्यति, यावदन्ते परमाणुमपि, परमावधिकलिनच नियमादन्तर्मुहूर्तमारेण केवलालोकलक्ष्मी- मालिङ्गति-" नन्दी मगा• ४६। पृ० १७ प० २३ 'बटुंतो'--"अन्यकर्तकेयं प्रक्षेपगाथा सोपयोगेति व्याख्याता।" विशेषा-टी. ६.६॥ पृ० १८ ५०५ 'बाबमप्यर्थम्' - । 25 पृ० १८. पं० ११.] -टिप्पणानि । १०७ - - TO 18 "मणपजवनाणं पुण जणमणपरिचिन्तियत्यपायडणं । माणुसखिचनिधई गुणपचइयं चरित्तवओ। आव० नि० ७६ ॥ "तदनन्तभागे मनःपर्यायस्य ॥" तत्त्वार्थ० १ २९ । "यानि रूपीणि द्रव्याणि अवधिज्ञानी जानीते ततोऽनन्तभागे मनःपर्यायस्य निबन्धो भवति । अवधिज्ञानविषयस्य अनन्तभागं मनःपर्यायज्ञानी जानीते रूपिद्रव्याणि मनोरहत्य- विचारगतानि च मानुपक्षेत्रपर्यापन्नानि विशुद्धतमणि चेति ।" तत्त्वार्थः भा० १.२९ । अनार्थे सर्वार्थसिद्ध्यादिगतासर्वापि दिगम्बरपरम्परा भाष्यतुल्यैव । पृ० १८. पं० ९. 'जाणइ वझे- "दव्यमणोपजाए जाणइ पासइ य तग्गएणते । तेणावभासिए उण जाणइ वज्झेणुमाणेणं । विशेषा० गा० ८१४ । "मुणियत्थं पुण पमक्खओ न पैक्सइ, जेण भणोव्वालंवणं मुत्तममुत्तं वा, सो य छउमत्यो त अणुमागओ पेक्सइ अतो पासणिया भणिया ।" नदी० म० पृ० १०९ A। पृ० १८. पं० १०. 'मानसमचक्षु'- "सो य किर अचक्खुदंसणेण पासइ जहा सुयभाणी ! जुत्तं सुए परोक्खे पचक्खे न उ मणोनाणे ॥ ८१५ ॥ परस्य घाटादिकमर्थ चिन्तयतः साक्षादेव मनःपर्यायज्ञानी मनोद्रव्याणि ताबजानाति तान्येव च मानसेनाचक्षुर्दर्शनेन विकल्पयति, अतः तदपेक्षया पश्यतीत्युच्यते । अत्र कन्धित् प्रेरकः प्राह- मतिश्रुते परोक्षम्' इति पचनात् परोक्षार्यविषयं श्रुत- शानम् , अचक्षुर्दर्शनमपि मतिभेदत्वात् परोक्षार्यविपयमेव इत्यतो युक्तं श्रुवज्ञानविषयमूते मेगस्वर्गादिके परोक्षेर्थेऽचक्षुर्दर्शनम् , तस्यापि तदालम्पनत्वेन समानविषयत्वात् । किं पुनः॥ बर्हि न युक्तम्, इत्याह-अवधिमनःपर्यायफेवलानि प्रत्यक्षम्' इति वचनात् पुनः प्रत्यक्षार्थ त्यिकथं मनापर्यायज्ञानं, अतः परोक्षार्थविषयल्याचक्षुर्शनस्य यं 'तर प्रवृत्तियुमन्यते, मिन्नविषयत्वात् । अत्र सूरिराह- जइ जुजए परोक्खे पचक्खे नणु विसेसओ घडइ । नाणं जड़ पञ्चसं न देसणं तस्स को दोसो ॥ ८१६ ॥ यदि परोक्षेऽर्थेऽचक्षुर्दर्शनस्य प्रवृत्तिरभ्युपगम्यते वह प्रत्यो सुतरामस्येयमङ्गीर्तव्या विशेपेण तस्य तदनुमाहफरवात्, चतुःप्रत्यक्षोपलब्धघटादिवदिति । न हि अवधिशानिनश्च- शुरचक्षुर्दर्शनाभ्या परोक्षमयं पश्यतः प्रत्यक्षमानिवायाः कोऽपि विरोधः समापद्यते, तदिहापि ।" विशेषा दी। नन्री• म.पू. १०९। पृ० १८. पं० ११. 'सो'- "तत्य दम्बओ णं उमई गं अगते अगंवपणसिए, सधे । जाणइ पासद।" नन्दी सू.१८। १० १८.५० ११. 'एकरूपेऽपि'-"तया पाह-चूर्णिकर - -अहया एउमत्यस्स एगविहसओवसमलंभेवि विविहोवोगसमचो मवइ, जहा प्रत्येय जुमइविपुलमई 28 । ज्ञानविन्दुप्रकरणम [पृ० १९. पं० २- उपओगो अओ विसेससामन्नत्येसु उवजुञ्जइ जागइ पासइचि भगिय न दोसो इति"- मन्दी.म.पृ.१.९ । पृ० १९. पं० २. 'सर्वविपयम्' -आप० नि. विशेषा• गा०८२३-८२८,१३४१-४५ । पृ० १९. पं० ५. 'प्रतीत्यसमुत्पाद - "तत्र फतमः प्रतीत्यसमुत्पादो नाम । यदिद- 'मविद्याप्रत्ययाः संस्काराः, संस्कारप्रत्ययं विज्ञानम्, विज्ञानप्रत्ययं नामरूपम् , नामरूपप्रत्ययं पडायतनम् , पठायवनप्रत्ययः पी, स्पर्शमसया वेदना, वेदनाप्रत्यया कृष्णा, तृष्णाप्रत्यय- मुपादानम् , उपादानप्रत्ययो भवः, भयप्रत्यया जातिः, जातिप्रत्ययाः जरामरणशोकपरिदेव- दुःखदौर्मनस्यादयः ""तत्राविद्या फतमा - एतेपामेव पण्णां धातूनाम् यैकसंज्ञा पिण्डसंज्ञा नित्यसंशा भुवसंज्ञा शाश्वतसंज्ञा सुखसंज्ञा आत्मसंज्ञा सत्त्वसंज्ञा जीवसंज्ञा जन्तुसंज्ञा मनुज- " संज्ञा मानवसंज्ञा अहङ्कारममफारसंज्ञा एवमादिविविधगज्ञानमियमुच्यते अचिया । एवम- विद्यायां सत्यां विपयेषु रागद्वेपमोहाः प्रवर्तन्ते, वन ये रागद्वेपमोहा विषयेषु अमी अविद्या- प्रत्यया संस्कारा इत्युच्यन्ते । वस्तुप्रतिविज्ञप्तिर्विज्ञानम् , चत्वारि महाभूतानि च उपादा- गानि रूपम् ऐकाथ्यरूपम् , विज्ञानसंमूताश्चत्वारोऽरूपिणः स्कन्धा नाम, सभामरूपम् । नामरू- पसमिमितानि इन्द्रियाणि पडायतनम् । प्रयाणां धर्माणां सन्निपातः स्पर्शः । स्पर्शानुभवो " वेदना । घेदनाध्यवसानं तृष्णा । सृष्णावैपुल्यमुपादानम् । उपादाननिर्जातं पुनर्भवजनकं कर्न भवः । भवहेतुकः स्कन्धमादुर्भावो जातिः । जात्यमिनिर्धचानां स्कन्धानां परिपाको जरा । स्कन्धपिनाशी मरणमिति ।" पोधिय० ६० पृ. ३८६ शिक्षा पृ. २२२ । मूलमध्ये पु. ५९४ । मध्यान्त पृ. ४२ । मभिधर्मकोप ३.२०-२४ । पृ० १९. पं० १६. 'प्रमाणं च तत्र'-"यदिदमतीतानागतप्रत्युत्पन्न प्रत्येकसमुशया-' सीन्द्रियग्रहणमल्म बद्विति सर्वज्ञपीजम्, एतद्धि वर्धमानं यत्र निरतिशयं स सर्वशः । अस्ति काठाप्राप्तिः सर्वज्ञमीजस्म सातिशयत्वात् परिमाणवदिति, यन्न फाटामाप्ति नस्य स सर्यक्षः। स च पुरुषविशेष इति" योगमाष्य. १.२५ । तत्ववे० १.२५ । तत्त्यसं• पं० का० ३१.। पृ० १९. पं० २०. शासभावना- "मनःकरणकं ज्ञानं भाषनाभ्याससम्भवम् । भवति ध्यायतां धर्मे कान्तादाविव कामिनाम् ।। मनो हि सर्वविषयम्, न तस्याऽविषयः फश्चिदखि, अभ्यासवशाचातीन्द्रियेष्वप्ययषु परिस्फुटाः प्रविमासाः प्रादुर्भवन्तो दृश्यन्ते” इत्यादि । न्यायम० प्रमाण• पृ. ९४ : यायया पृ.२५॥ न्यायवाद..। कमेसिदि.३८। पृ० १९. पं० २०. 'सामर्थ्ययोग'- "शाखसंदर्शितोपायस्वदतिक्रान्तगोचरः। शक्त्युदेकाद्विशेषेण सामर्थ्याख्योऽयमुचमः 11 योगदृष्टिक का ५। पृ० १९. पं० २१. 'मातिमनामधेये' - "आनायविधातृणामृपीणामवीतानागतवर्त। मानध्वतीन्द्रियेप्वर्येषु धर्मादिषु अन्योपनिषद्धेप्यनुपनियद्धेषु घात्ममनसोः संयोगाद धर्म- विशेषार यत् प्रातिभं ययार्थनिवेदनं ज्ञानमुत्सद्यते पदार्पमिसापक्षते । वत् तु प्रशारण A - 1 पृ० २२. पं० १४.] दिप्मणानि । देवर्षीणां फदाचिदेव लौकिकानां यथा फन्यका प्रवीति यो मे भावा आगन्तेति हदयं में कमयतीति ।" प्रस्त• पृ. २५०३ योगद. ३.३३ १ ३.३६ पायम प्रमाण पृ.१०।' अनोच्यते-तच्छुतं न फेवलं न प ज्ञानान्वरमिति, रानिन्दिवाऽरुणोदयवत् । अरुणोदयो हि न रात्रिंदिवातिरिको, न प ध्योरेकोपि यक्तुं पार्यते । एवं प्राविममप्येवत् न प पदतिरिकं न प वयोरेकमपि यतुं शक्यते।" योगहष्टिका• सानसार-२६ ।। ४० १९. पं० २३. 'नन्वेवं भावना'-'तत्त्वमसि' इत्यादिमहावाक्यजन्ये प्रमशाने अपरोक्षत्वं साधयितुफामेन श्रीमवा मधुसुदनेन वसीयवेदान्तकल्पलविकायां पूर्वपक्षरूपतया या पर्चा सविस्तरमारचिया सेच प्रन्यकारेण प्रस्तुयफेवलमानचर्यायों पूर्वपक्षरूपेण अक्षरश: भवतारिता-वेदान्तक.६७-७१। ४० २०. पं० ११. 'अभ्यसमा ज्ञान - योगिज्ञानस्य मापनाप्रपजन्यत्वं धर्मशीविना " सूत्रितम् , पदेय प शान्तिरक्षितेन उत्त्यसंप्रदे शशासमाधानपुरस्सर प्रपनय समर्थिवम् । धीघरेण फन्दल्यां स एवार्यः संक्षिप्य प्रदर्शितः । सन्मतिटीकाकता अमयदेवेन सर्वोपि सपूर्वोचरपक्ष अभ्युपगमपादेन गृहीतः पर्यवसाने घ चैनसरण्येव केवलरूपस योगि- मानस्य पूर्णत्वं व्यवस्थापितम् । वाहि-न्यायमिन्दु १. ११1 ममागा• १. १२२-१२३ । सासं. घ.३11-11 कन्दठी १. ११ जन्मदि.टी...। .४० २०. पं० २०. 'मनो यदसाधारणमिति'-"ददेव हि प्रमाणान्तरं यत् असाधारण सहकारि समासाथ मनो पहिगोपरां प्रमो जनयति ययेन्द्रियावि, संशयमी हुन प्रमे इति न निद्रादेः प्रमाणान्तरत्वम् ।" सावधि- परामरी पृ. ४१३। १० २०. पं० २५. 'अम्युपगमपादेनैव'--"अपरीशिवाभ्युपगमाचदिशेपपरीक्षणम. भ्युपगमसिद्धान्तः।" म्याय 1.1.11 १० २०.५० २९. 'योगजधर्म -"मात्मनि आत्ममनसोः संपोगविशेषाशात्मप्रत्य- सम् ।" से 1.1.10 "पोगनपानुमहः आत्ममनसोः समिको विशेपः । पेशे स...111 १०२१. पं०७. कियटम् - विदेश ... ४० २१. पं० १८. 'रागापावरणापाय-...-... २॥ २० २१. पं० २६. 'पाई सत्यास्तु-प्रमाला १.१५०-१५९iri. RHI १० २२. पं०३. 'अम्मास-स••८,९५.. १० २२.५० ४. एतेन शुमोपपर्य'-orr... ५१८ 1 न. म..। १० २२. पं० १०. एपिप्पम्सुम्पसत्य -सागर. १.मी.2.1.11 १० २२. पं० १४. 'नराम्यादि'- "अपवारासनापानादीपवे मारणामना । किंपिकातीनि पाम्यामाइ मारि पयाहीपते ।। ३३ ॥ पदान सम्पते मारो यो नानाति प्राप्यते । सदा निराययोभारः कर दिन्मिने पुरः ॥ ३४ ॥ 9 .
U शानपिन्दुप्रकरण [पृ०२२. पं०२१- यदा न भायो नाभायो मतेः संतिष्ठते पुरः। तदान्यगत्यभावेन निरालम्या प्रशाम्यति ॥ ३५ ॥ केशज्ञेयावृतितम प्रतिपक्षो हि शून्यता । शीघ्र सर्वज्ञताकामो न भावयति तां कथम् ।। ५५ ॥ यदुःसजननं वस्तु बासस्तस्मात्मजायताम् । शून्यता दुःसशमनी ततः किं जायते भयम् ॥ ५६ ॥ यतस्ततो वास्तु मयं यद्यहं नाम किंचन । अहमेव न किंचिचेद्यं कस्य भविष्यति ।। ५७ ॥ यथैव कदलीस्तम्भो न कश्विद्भागशः कृतः । तथाईमप्यसतो मृग्यमाणो विचारतः ॥ ७५ ॥ यदि सच्चो न विद्येत कस्योपरि कृपति चेत् । कार्यार्थमभ्युपेतेन यो मोहेन प्रकल्पितः ।। ७५ ॥ कार्य कस न चेत् सच्चा सत्यमीहा तु मोहतः । दुःसव्युपशमार्थ तु कार्यमोहो न वार्यते ॥ ७७ ॥ दुःसहेतुरहङ्कार आत्ममोहान् तु वर्धते । ततोऽपि न निवर्त्यश्चेत् परं नैरात्म्यभावना ।। ७८॥" योषिध प्रशा० परिन । मूलमध्य प्रात्मक का- १८॥ तत्त्वस० ३३३८,३४८८-३४९२॥ तापर्य-पृ.८४ नन्दी म. पृ०३४-१८॥ ४० २२. पं० २१ 'ननु यद्येवं - छोड़ भामा ३१-५१ १ तस्वस- FT. ४-६-२ न्यायम- पृ.१५-१६ । तस्यायो पृ. २१-२३ । सादादर.1१११७ । स्थाबादम का 101 पृ० २२. ५० २८. 'पूर्वाहितकपाविशेष' - प्रमाणया० ५ १९५-२०० । पृ० २३. पं० १. 'सन्तानापेक्षया' - कर्तृत्वादिव्यरस्था तु सन्तानस्यविवक्षया । कल्पनारोपित्तवेष्टा नाझं सा तत्त्वसंसितेः ।।५०४ ॥ मानसानां गुणानां तु चित्तसन्ततिराश्रयः। साऽऽधारयोगतो वृत्ताय कथंचिन्न वर्तते ॥ ३४३३ ॥ तपस० पृ० २३. प. ४. 'अधाक्लिएक्षणेऽक्लिए' जलना- "वृत्तयः पश्चवथ्या हिता हि"-योगद.१५ शहेतुकाः कर्माशयपचयदेवीभूताः टिष्टा , रयातिविषया गुणाधिकारविरोधिन्योऽहिमा', हिष्टप्रवाहपतिता अत्यष्टिा, हिच्छिद्रेप्पप्याठिा भवन्ति, अष्टिच्छिद्रेषु टिष्टा इति । वयाजातीयाः संस्काराः पृतिभिरेष नियन्ते, सरकारेच वृत्तय इसेवं पृत्तिसरकार- परमनिशमायते, नदेवमून चित्तमपसिवाधिकार आत्मपसेन व्यपविध प्रलय या गच्यतीति।"-योगमा-१५ d 20 r - 4 पृ०.२४. पं० १.] टिप्पणानि । १११ 18 18 पृ० २३. पं० ९. 'शक्तिविशेपेण- "यद्याश्रयविनाशेऽपि शक्त्यनाशोऽभ्युपेयते ॥ १९५ ॥ क्षणिकत्वं च हीयेत न चारम्भोऽन्यथा भवेत् ।" शोक० आत्म० । पृ० २३. पं० ११ 'कार्यकारणभावः' - भगुरे पूर्वसादृश्पाद भिन्नत्वाचास्ति वासना ।। १८६ ।। मैवदस्त्यनुरूपं तु क्षणिकत्वे धियां तय । पूर्वज्ञानं त्वनुत्पन्न कार्य नारभवे क्वचित् ॥ १८७ ॥ न विनष्टं न तस्यास्ति निष्पन्नस क्षणं स्थितिः। तेनोत्पन्नविनष्टत्वान्नास्त्यारम्भक्षणोपि हि ॥ १८८ ॥ निरन्ययविशिष्टत्वादानुरूप्यं कुतः पुनः । न तदीयोऽस्ति कश्चिच्च धर्म उत्तरबुद्धिपु ॥ १८९ ।। निरन्वयविनाशिन्यः कुर्युः कार्य कयं क्रमात् । विनाशे कारणस्पेष्टः कार्यारम्भश्च नान्यथा ॥ १९३ ।। तच ज्ञाननाशेन विनष्टाः सर्ववासनाः। तेन सर्वाम्य एताम्यः सर्वाकारं यदुत्थितम् ॥ १९४ ॥ ज्ञानमेकक्षणेनैव विनाशं गन्तुमर्हति । लोक आत्म । लोक० शन्दनि ४२८- समस०४८२-५.1 तत्त्वार्थश्लो०७४-७५ पृ० २३. पं० १३. 'यास्सपासकमानात्'- "क्षणिकेषु च चित्तेषु विनाशे च निरन्वये ॥१८१ ॥ पारसयासकयोथैरमसाहित्यान वासना । पूर्वक्षणैरनुत्पन्नो चास्यते नोत्तरः क्षणः ॥ १८२ ॥ उत्तरेण विनष्टत्वान्न च पूर्वस वासना । साहित्येऽपि तयोर्ने सम्बन्धोऽस्तीत्यवासना ॥ १८३ ।। क्षणिरुत्वाद् द्वयस्थापि व्यापारो न परस्परम् । विनश्यच्च कथं वस्तु वास्यतेऽन्येन नश्यता ॥ १८४ ।। अवस्थिता हि वास्सन्ते भागामारैरवस्थितैः । अवस्थितो हि पूर्वमाद्भिद्यते नोत्तरो यदि ।। १८५॥ पूर्ववद्वासना तन न सादेवाविशेषतः । सोर• आत्म. सावादम. १४-१५ । पृ० २३. पं० २०. 'लतायाम् - शास्त्रवा. यशो-१.२९-३११ पृ० २३.५० २३ 'एतेन अरण्डा- इतः प्रति पृ० ३३ यापत् प्रन्यकारेण में वेदान्तमवनिरासाय या पर्या कृता वासं सण्डनमण्डन घेदान्तकल्पलतिकातः एव स्वानु- फ्ल्येन गृहीतम् - येशन्तर• पृ. ६-९२ । पृ. २४. पं० १. 'अन्यथासिद्धत्वेन' - "यत् - कार्य प्रति कारण पूर्वपत्तिता येन गृपढे सत्कार्य प्रति तामन्ययासिद्धम् - यया पट प्रति दण्डत्यमिति"- 21 25 - . मुस्ता प्रस..। म x ११२ ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य [पृ० २४. पं०५७ १० २४. ५० ५. 'मीमांसकैथ- "न च स्थूलत्यसूक्ष्मवे लक्ष्येते शब्दवृत्तिनी । घुद्धितीवत्वमन्दत्वे महत्वाल्पत्वकल्पना ॥ २१९ ॥ साच पदी भवत्येव महातेजाप्रकाशिते । मन्दप्रकाशिते मन्दा घटादायपि सर्वदा ॥ २२० । एवं दीर्घादयः सर्वे ध्वनिधर्मा इति स्थितम् ।। लोक शब्दनि । मौमासादर १.१.१७ । शाबर १.१.१७॥ "व्यभिचारिणापि लियोन साध्यवति पक्षे अनुमितिप्रमादर्शनात् । षनिधर्महस्वत्वदीर्घ- त्वादिविशिष्टत्वेन मिथ्याभूतैरपि नित्यैर्विमुभिर्वर्गः सत्या शाब्दममितिः क्रियत इति " मीमांसकैरभ्युपगमात् गन्धप्रागभाषापरिपन्ने पदे तात्त्विकव्यात्यादिमवापि पृथिवीत्वेन अतात्त्विगन्धानुमितिदर्शनात् प्रतिविन्धेन च विम्यानुमितिदर्शनात्" अद्वैत पृ. ३६५ । पृ० २४. पं० ११. संमतिवृत्ती-पृ. १७२-८० । पृ० २८५-९६ । १० २४. पं० ३१. 'एवेन' - चित्सुखाचार्य-मधुसूदनसरस्वतीप्रभृतिभिर्णितायाः प्रा- मानस्य अविद्यानाशकत्वप्रक्रियायाः प्रन्थकारेण निरसनमितः प्रारब्धम् । "एवं हि न्यायसुधायामाराव्यपादेरुपपादित संसारमूलकारणभूताऽविद्या यययकैव तथापि तस्याः सन्त्येष बहव आकाराः । तत्रैका प्रपञ्चस्य परमार्थसत्यभ्रमद्देनु:, द्वितीय: अर्यत्रियासमर्यवस्तुकल्पका, तृतीयस्त्वपरोक्षप्रतिमासविषयाकारकल्पकः । पत्राद्वैवसत्यत्वा- व्यवसायेन समस्तद्वैतसत्यत्वकल्पकाकारो निवर्चते । अर्यक्रियासमर्थप्रपञ्चोपादानमायाकार: तत्त्वसाक्षात्कारेण विनीयते अपरोक्षप्रतिमासयोग्या भासजनकस्तु मायालेशो जीवन्मुक्त- " स्याऽनिवृत्तः समाध्यवस्थायां तिरोहित अन्यदा देहामासजगदाभासहेतुतयानुवर्तते प्रारम्भ- कर्मफलोपभोगावसाने तु निवर्तते. चित्सुखी पृ० ३९३ । "तुच्छानिर्वचनीया व पास्तवी चेत्यसौ त्रिधा। ध्या माया त्रिभिर्बोधैः श्रौतयौक्तिकलौकिकैः ॥ १३० ॥ पञ्चदशी चित्र. ५३० । मद्धत १० ६१२, ८५५ । अद्वैतरमरक्षण पृ०४५। ४० २५. पं० ६. 'तस्यामिध्यानाई-"क्षरं प्रधानममृताक्षर हरः क्षात्मानावीशते देव एकः । तस्याभिध्यानाद् योजनाचत्वभावाद् गूययान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ।" घेता० १.01 "वस्य परमात्मनोऽभिध्यानात् कथं योजनाजीवानां परमात्मसंयोजनात् वस्वभावाद् अई ब्रह्मास्मि इति भूयश्च असकृदन्ते प्रारब्धकर्मान्ते यद्वा खात्मज्ञाननिष्पत्तिः अन्तः * वस्मिन् सामज्ञानोदयवेलायां विधमायानिवृत्तिः सुखदुःपमोहात्मकाशेपप्रपञ्चरूपमाया- निवृचिा" '-पाकरभाष्य । संक्षेपशा. ४,४६ ॥ पृ० २५. पं० ३२ 'दृष्टिष्टि'-"अज्ञानोपहिवं विम्यचैतन्यमीश्वरः, अज्ञानप्रति- विवचेतन्य जीव इति वा अज्ञानानुपहितं शुद्धचैतन्यमीश्वरः अज्ञानोपहिवं जीव इति वा गुख्यो वेदान्तसिद्धान्तः एकजीयवादाख्यः । इममेव दृष्टिकृष्टिवादमाचक्षते असिंध पले . पृ० ३०.५० १५.] टिप्पणानि । जीव एव स्वाज्ञानवशात् जगदुपादानं निमित्तं च । दृश्यं सर्व प्रातीलिकम् । देहभेदाच जीव- भेदभ्रान्तिः । एकस्यैव च स्वकल्पितगुरुशास्त्रायुपहितनवणमननादिदायात आत्म- साक्षात्कारे सति मोक्षः । शुक्रादीनां च मोक्षभवणं अर्थवादः । महावाक्ये च तत्पदं अनन्तसत्यादिवद् अज्ञानानुपहिवचैतन्यस्य लक्षणयोपस्थापकम् इत्याचवान्तरभेदाः स्वय- मूहनीयाः" - सिद्धान्तबिन्दु पृ० २३२ । अद्वैत० पृ० ५३३ । सिद्धान्तलेश पृ० ३५०-३५६ । पृ० २६. पं० १४. 'किं च सप्रकारम्' - 'किल सप्रकारम्' इत्यारभ्य 'अनुद्भावनाह!' इति यावत् पाठः 'त'प्रतावेव न 'अ-ब'प्रत्योः । अप्रेतनश्च 'क्रिश्च निष्प्रकारकशानस्य' इत्यारभ्य 'अज्ञाननिवृत्तिः' इति यावत् पाठः 'अ-ध'प्रत्योरेव न 'तप्रतो । तथापि पार्थदृष्ट्या द्वयोरपि समुचितत्वं भाति इति द्वयोरपि ग्रहणं कृतम् । पौर्वापर्यमपि अनयो- स्तथैव समुचितं भाति यथा अस्माभिरुपन्यस्तम् - वेदान्तक० पृ. २९ । सिद्धान्तलेश पृ० ४७० । अद्धैतसिद्धि पृ०६७८ पृ० २८. पं० ३. 'फलव्याप्यत्वमेव' - व्याख्या-फलव्याप्यत्वमिति - फलं वृत्ति- प्रतिविम्बितचिदाभासः तवायत्वमेव अस्म प्रत्यगात्मनो निराकृतं स्वस्यैव स्फुरणरूप. त्वादिति भावः ॥ ९० ॥ इदानीमात्मनि ततो लक्षण्यं दर्शयति ब्रह्मणीति प्रत्यग्नक्षणोरे- कत्वस्य अज्ञानेन आवृसत्वात्तस्य अज्ञानस्य निवृत्तये वाक्यजन्यया अहं प्रहास्मीत्येवमा- 11 कारया धीवृत्त्या व्याप्तिरपेक्ष्यते ।। ९२ ।।" पञ्चदशी टीका । अद्वैत० पृ. २३९ । पृ० २८.५० १०. 'वियद्वस्तु' – व्याख्या -- "प्रामस्य चैत्रेण व्याप्ती च्याप्तुश्चैत्रस्य स्वगत- विकारयद् बुद्ध्यादेश्चिदात्मव्याप्ती आरमनोपि विकारप्रसङ्गात् न घेदान्तवेधस्स फूटस्थता इत्याशझ्याह - वियदिति । यथा कुम्भस्लोत्पत्तौ वियता पूर्णता वियतः सर्वगतत्वस्वरूपानुरो- धादेव न क्रियावत्यार तथा धियां तद्वत्तीनां तद्धर्माणां च गात्मना व्याप्तिः तदतक्रियां । विना पूर्णचित्स्वरूपावेशादेव अवो युक्ता वेदान्तवेद्यस्य कूटस्थता इत्यर्थः ।" -- सबभवा- ५४३ । पृ० २८.५० १२. 'घटदुःखादि'. -- व्याख्या- "आत्मनो विकाराइते युद्धयादिव्याप्ती बुद्ध्यादैरपि विना विकारं वाधान्तरविपयाकारभजन स्यात् बौद्धृत्याविशेषात् अन्यथा आत्मनोऽपि विकारद्वारैव युद्धसादिव्याप्तेरकूटस्थता इति चैन्नेत्साह - घटेति । बुद्धर्जढाकार- भजनम् अदृष्टयतं न खारसिक बुद्धिपोध्ययोरुभयोरपि परिच्छिन्नत्वात् धर्मादेश्य साभास- बुद्धिविकियात्यात् युक्तं युद्धविकारद्वारा विषयाकारत्वमित्यर्थः ।" यहदा• संबंध. ५४२ १, पृ. ३०. पं० १५. 'एकजीवमुक्ति'--"अथायं जीव एका, एतानेकः । अनुपदोफ्व- पक्षावलम्बिन फेचिदाहुः -- 'एको जीया, सेन चैकमेव शरीरं सजीवम् । अन्यानि स्वमटटशरीराणीय निर्जीवानि । तदक्षानकल्पितं सर्व जगत्, वस स्वमदर्सनपचापदविध सों व्यपहारः । परमुकाव्यवस्थापि नास्ति, जीवस्यैफत्वात् । गुम्मुफ्त्पादिकमपि स्वाम- पुरुपान्तरमुफ्त्यादिकमिय फल्पितम् । अन प संभाविवसफलरापप्रक्षालनं समस्यन्द. सलिलपारयेय कर्तव्यम्' इति । अन्ये त्यस्मिन्नेकशरीरकजीववादे मनःप्रत्ययमभमानाः 'अधिकं तु भेदनिर्देश 'लोकवतु लीलावत्पम्' इत्यादिसूजीपाथिफ ईश्वर एय जगतः सटा न जीयः । वात- 7.१५ . ज्ञानपिन्दुभकरणस्य [४० ३२. पं० १- कामत्वेन प्रयोजनाभावेन पेपलं लीलयैव जगतः सृष्टिरित्यादि प्रतिपादयनिर्विरोधं । मन्यमाना हिरण्यगर्म एफो महाप्रविषिम्यो मुरयो जीवः । अन्ये तु घरमतिपिम्पमूनाश्चित्रपटलिसिवमनुष्यदेशपिंतपटाभासरसा। जीपामासा: संसारादिमाज इति सविशेपानेशपरेकजीववादमाविष्ठन्ते । अपरे तु हिरण्यगर्मल प्रविकल्पं भेदेन फस्य हिरण्यगर्भस्य मुल्यं जीवत्पमिलर नियामक नाखीति गन्यमाना एक पप जीनोऽविरोपेण सर्व शरीरमधितिष्ठति । न पेयं शरीरावयपभेद इस शरीरभेदेऽपि परस्परमुसाधनुसन्धानप्रसनः । जन्मान्तरीयमुसाधन सन्यानादर्शनेन शरीरमेदस्य सदननुसन्धानप्रयोजकत्यहमः । योगिनस्तु फापय्यूहमुपायनुसन्धान व्ययहिनार्यमहणपद्योगममापनिरन्धनमिति न ॥ दुलारणमिति अविशेषानेकशरीरकजीषयाई रोपयन्ते ।" frरान्तरेश . ११३-१२५॥ मतादि.१.४१मिसान्तभितु-पृ. २१५,१२४ । पृ० ३२. पं० १. 'शब्दस वपरोक्ष'-"यद्यपि मिप्यारूपो पयो शानवाया, ज्यापि पन्धस्पापरोक्षत्यास् न परोक्षरूपेण पाक्यार्यशानेन स पाप्यते, रजादापपरोश. एपंप्रतीवी पर्वमानायां 'नायं रापों पनुरेसा' इत्यातोपदेशजनितपरोदासर्पविपरीतनमानेण " भयानिवृतिपर्शनात् । मातोपदेशम्प तु मयनिविदेतुत्वं वस्तुपापास्पापरोक्षनिमिएमति- हेतुस्पेन । ययाहि-रनुसर्पदर्शनमयार परापूतः पुगो 'नायं सा रतुरेपा' इत्याप्तोपोन सदस्यापारम्पदर्सने प्रपृरासप प्रत्यक्षेण या भयाग्नियर्तते । गपशप पय मत्साशानं जनयतीति यस्तुं युस्सा घर अनिन्द्रियरयार । शानमामीधिन्द्रियाण्येय पपरोक्षसाय. गानि । म पास्थानभिहितपसागुमानदिवरपाया भपणमनननिदिध्यासनविमुशीका "पानिपय पुरुषरस पायमेपारोहमा जनपीयापतिया उत्तरेऽति पुरुप नममीविरोपागामिन्द्रियादीनां सविपयनियमामिमासनेन सदयोगा ।" ara १० २२. २० १८. 'एग दसमस्यमानि - मैन्य • yes पपी . . म १० ३३.५० २३. दमिदानीं निरूप्यते' -भग्मिन् विपये ममारिटी for [१०५९७ दि० २] टिपण्यम् ।- १० २३. पं. २७. 'मन्दिरा' -पन गिरमेनागापरसो wing शिमिनाए-'पुग एरिमा पनी परमानपान न पासपो मी परपाधि शिपातीपमेन"-Rt... १४।। १०३३.५०३०. 'मम्मनिगाया' -एमा गापा मग्यारोऽपरेपनिमगर मारो सामानिकि ना किमुभिरमदेनीया हरिया। १० ११.० १८. 'परिजिनमद्रानुपापिना' - "मनिपं रिप पची-परमामु जातिम । आपन पागा यापमान ११२ ॥
पृ०३७. पं० १४.] टिप्पणानि। ननु प्रज्ञायां भगवत्याम् प्रज्ञापनायां च स्फुटं भगितमेव उतमेव यथा जिना फेवली परमाणुरत्नप्रभादीनि वस्तूनि ज समयं जाणइत्ति' यस्मिन् समये जानाति 'म-वि पासई तंति' तस्मिन् समये नैव पश्यति किन्तु अन्यस्मिन् समये जानाति अन्यस्मिंस्तु पश्यति । इयमंत्र भावना-इह भगवत्यां तावदष्टादशशतस्य अष्टमोदेशके स्फुटमेवोक्तम् । तद्यथा- छउमत्थें में भंते ! मत्से परमाणुपोग्गलं किं जाणइ न पासइ उताहो न जाणइ न पासइ ? । गोयमा, अत्येगइए जाणइ न पासइ, अत्यगइए न जाणइ न पासइ एवं जाव असंखिजपएसिएं (इह छमस्सो निरतिशयी गृह्यते तत्र श्रुतज्ञानी श्रुतज्ञानेन परमाणु जानाति न तु पश्यवि श्रुते दर्शनाभावात् अपरस्तु न जानाति न पश्यति ) एवं ओहिए वि। परमोहिए णं भंते ! मणूसे परमाणुपोग्गलं जं समयं जाणइ तं समयं पासइ, जं समयं पासइ तं समयं जाणइ ? नो इणहे समहे । से केपट्टेणं मंते ! एवं बुजइ । गोयमा ! सागारे से नाणं भवह अणागारे । से दंसणं भवइ, तेणद्वेणं एवं वुच इत्यादि । एवं प्रज्ञापनोक्तमपि द्रष्टव्यम् । तदेव सिद्धान्ते स्फुटाक्षरैर्युगपदुपयोगे निषिद्धेऽपि किमिति सर्वानमूलं तदभिमानमुत्तून्य क्रमोपयोगो नेष्यते इति ॥ ३११२ ॥" विशेषा० टी० । पृ० ३५. पं० ५. 'सुपुप्तौ'-"अथ ज्ञानमाने त्वदमनासंयोगस यदि कारणत्वं तदा रासनचाक्षुपादिप्रत्यक्षकाले त्याचप्रत्यक्षं स्यात् विषयत्वक्संयोगस्य त्वत्मनःसंयोगस्य च।। सत्त्वात् परस्परप्रतिबन्धादेकमपि या न स्यादिति"-मुक्तावली का० ५५ । ४० ३५. पं० २५. 'असतो णस्थि-- "असओ नत्थि निसेहो संजोगाइपडिसेहओ सिद्धं । संजोगाइचउर्फ पि सिद्धमत्थंतरे निययं ।।" विशेषा० गा० १५७४ । पृ० ३६. पं० २. 'स्वभावहेतुक' - केवलज्ञानदर्शनविपये सत्यपि तदापरणक्षये न" सुगपत्तदुपयोगसम्भवः, तथा वस्खामाव्यात्" -मन्दी• म.पृ० १३६ । विशेषा. गा.३१३४ । "क्षयोपशमाविशेपेऽपि मल्लादीनामिव जीवस्याभाव्यादेव केवलज्ञानावरणकेवलदर्शना- धरणक्षयेपि सततं तयोरप्रादुर्भावाविरोधात्" -- नन्दी० म० पृ० १३८ । पू० ३६. पं० ५. 'पृथगेवावरण - विशेषा• गा० ३०९३ । तत्त्वार्थ० टी० पृ. १९१ । पृ० ३६.५० २७. 'साधपर्यवसिते'. "जमपजंताई केवलाई तेणोभओवओगोत्ति । सापपर्यवसितत्वाद् यस्मादपर्यन्ते अविनाशिनी सदायस्थिते केवलज्ञानदर्शने तेन तस्माद् युगपदुपयोग इध्यते अस्माभिः । इह हि चद् यो स्वभाव सदायस्थितं च तस्योपयोगेनापि सदा भवितव्यमेव, अन्यथा उपलशकलकल्पत्वेन वोधखभावत्वानुपपत्तेः । सदोपयोगें व द्वयोः युगपदुपयोगः सिद्ध एपेति परस्याभिप्रायः" -विशेषा० टी० गा. ३१.. । पृ० ३७. पं० १४. 'नवविधोपचारमध्ये - "असद्भूतव्यवहारो द्रव्यादेरुपचारतः । परपरिणतिश्पजन्यो मेदो नगात्मकः ॥ ४॥ ॥
IS ११६ ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य [पृ० ३७.५० १४- असतव्यवहारः स कथ्यते यः परद्रव्यस परिणत्या मिश्रितः । अर्थात् द्रव्यादेर्मा- धर्मादेरुपचारतः उपचरणात् परपरिणतिश्पजन्यः -परस्य परसुनः परिणतिः परिणमनं तस्य श्लेपा संसर्गस्तेन जन्यः परपरिणतिश्पजन्योऽसद्भूतव्यवहार: मध्यते । स नवधा नव- प्रकारो भवति । तथाहि-द्रव्ये द्रव्योपचारः १, गुणे गुणोपचारः २, पर्याये पर्यायोपचारः १३, द्रव्ये गुणोपचारः ४, द्रव्ये पर्यायोपचारः ५, गुणे द्रव्योपचारः ६, गुणे पर्यायो- पचारः ७, पर्याये द्रव्योपचार: ८, पर्याये गुणोपचार९ द्रव्ये द्रव्योपचारो हि यथा पुद्गलजीवयोः । गुणे गुणोपचारश्च भावगव्याख्यलेश्ययोः॥५॥ श्रीजिनसागमे पुद्गलजीक्योरक्यं-जीयः पुद्रलरूपः पुद्गलात्मकः । अन जीवोऽपि द्रव्यम्, पुद्गलोऽपि द्रव्यम् । उपचारेण जीवः पुद्गलमय एवासद्भूत्रव्यवहारेण, मन्यते । न तु परमार्थतः। गुणे गुणोपचारो यथा-भावलेण्याद्रव्यलेश्ययोरुपधारः । भावलेल्या हि आत्मनोऽरूपी गुण), तस्य हि यत् कृष्णनीलादिकथनं वर्तते तद्धि पुद्गलद्रव्यजगुणस्योपचारोऽस्ति । पर्याये किल पर्यायोपचारश्च यथा भवेत् । स्कन्धा यथात्मद्रव्यस्स गजवाजिमुसाः समे ॥६॥ पर्याये पर्यायस्य यथा-आत्मद्रव्यपर्यायस्य गजवानिमुसा पर्यायस्कन्धा उपचारादात्म- द्रव्यस्य समानजातीयद्रव्यपर्यायास्तेषां स्कन्धाः कध्यन्ते । ते पारमपर्यायस्योपरि पुद्गलपर्या- यस्योपपरणात् स्कन्धा व्यपदिश्यन्ते व्यवहारात् । द्रव्ये गुणोपचारच गौरोऽहमिति द्रव्यके । पर्यायसोपचारच छहं देहीति निर्णयः ॥ ७ ॥ 'अहं गोरः' इति युवता अहमिति आत्मद्रव्यम्, तत्र गौर इति पुनलस्य उजवलताख्यो गुण उपचरितः। अथ द्रव्ये पर्यायोपचार:-'अहं देही' इत्यत्र अहमिति आत्मद्रव्यम्, सत्र आत्मद्रव्य- विपये देहीति देहमस्य अस्तीति देही । देहमिति पुद्गलद्रव्यस्य समानजातीयद्रव्यपर्याय उपचारितः। गुणे द्रव्योपचारश्च पर्यायेऽपि तथैव च । गौर आत्मा देहमात्मा दृष्टान्ती हि कमात्तयोः ॥८॥ 'अयं गोरो दृश्यते, स घात्मा' -अत्र गोरमुद्दिश्य आत्मनो विधान नियते-यचदिए गौरतारुपपद गुणोपरि आत्मद्रव्यस्योपचारपठनमिति । पर्याय द्रव्योपचारो यथा-'देहमित्यात्मा' अन हि देहमिति देहाकारपरिणताना पुद्गलानां पर्यायेषु विषयभूतेषु पात्मद्रव्यस्योपचारः कृतः । गुणे पर्यायचारश मतिजानं यथा तनुः । पाये गुणचारोऽपि शरीरं मतिरिप्यते ।। ९ ।। गुणे पर्यायोपचार यथा-मविज्ञानं तदेव गरी पारीजन्यं यतते ततः पारणादन मतिगनरूपात्मपगुणविपये शरीररूपपुद्गलपर्यायम्योपचारः ।। 20 31 - - पृ०४७. पं० ७.] टिप्पणानि । ११७ पर्याये गुणोपचारो यथा हि पूर्वप्रयोगजमन्यथा क्रियते । यतः शरीरे तदेह मतिज्ञानरूपो गुणोऽस्ति । अत्र हि शरीररूपपुद्गलपर्यायविषये मतिज्ञानरूपाख्यस्य गुणस्योपचारः क्रियते"- दव्यानुयोगतर्वणा-पृ० १००-१०५ । द्रव्यंगुणपर्यायनो रारा पृ० ६३-६५ । पृ. ३७.५० ३१. 'सव्याओ- "सबाओ लद्धीओ सागरोनोगलाभाओ। तेणेह सिद्धलद्धी उप्पजई तदुवउत्तरस ॥" विशेषा० ३०८९ । पु० ३८. पं० २२. 'असिन्नेव वादे - विशेषा० ३१०२,३१०३ । पृ० ४०. पं० २९. 'शक्तिसमन्वयात्' - विशेषा० गा० ३१००,३१०१ । ५० ४२. पं० १०. 'परबत्तचय' - विशेपा० ३११३ । पू० ४२. पं० १५. 'परमावधिक'- विशेषा० ३११४-३११८ । ०४२. पं० १६. 'सातकादि'- विशेषा० ३१२०-३१। पृ० ४४. पं० १८. 'मतिज्ञानस्साटाविंशति - "सोइंदियाइमेएण छबिहाऽवग्गहादोऽभिहिआ। ते होति चउव्वीसं चउव्यिहं वंजणोग्गहणं" ॥ ३० ॥ विशेषाः । ४० ४५. पं० २. 'अनागतातीतविषयेषु' - "स्मृत्या लिङ्गदर्शनेन चाऽप्रत्यक्षोऽर्थोऽनु- मीयते । पूर्ववदिति यत्र कारणेन कार्यमतुमीयते, यथा मेघोनत्या भविष्यति वृष्टिरिति । शेषवत्तत्-यत्र कार्येण कारणमनुमीयवे, पूर्वोदकविपरीतमुदकं नयाः पूर्णत्वं शीघ्रत्वश्च दृष्ट्वा स्रोतसोऽनुमीयते भूता पृष्टिरिति" -न्यायभा० १.१५ । माठर० पृ. १३ । पृ० ४६. पं० ८. 'प्रत्यक्षपदस्य -- "सद् द्विपकारम् -सांव्यवहारिक पारमार्थिक च" 15 प्रमाणनय०२४॥ . पृ० ४६. पं० २१. 'अत्र यट्टीकाकृता' ~ "छद्मस्थावस्थायां तु प्रमाणप्रमेययोः सामान्यविशेपात्मकत्वेऽप्यनपगतापरणस्यात्मनो दर्शनोपयोगसमये ज्ञानोपयोगस्यासमवाद अमाप्यकारिनयनमनःप्रभवार्थावप्रहादिमतिज्ञानोपयोगप्राक्तनी अवस्था आपुष्टावमासि- माघमाइकत्यपरिणयवस्था व्यवस्थितात्मनबोधरूपा चक्षुरचक्षुदर्शनव्यपदेशमासादयति । द्रव्यभावेन्द्रियालोकमतिज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमादिसामग्रीप्रभवरूपादिविषयग्रहणपरिणति- 4 वात्मनोऽवमहादिरूपा मविज्ञानशब्दवाच्यतामश्रुते । श्रुतज्ञातावरणकर्मक्षयोपशमवाक्य- अषणादिसामीविशेपनिमित्तप्रादुर्भूतो वाक्यार्थमहणपरिणतिस्वभावो वाक्यश्रवणानिमित्तो या आत्मनः श्रुतज्ञानमिति शब्दाभिधेयतामाप्नोति । रुपिद्रव्यमहणपरिणतिविशेषस्तु जीवस्य भवगुणप्रत्ययावधिज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमप्रादुर्भूमो लोचनादिवानिमित्तनिरपेक्षः अवधि- ज्ञानमिति व्यपदिश्यते अवधिदर्शनावरणकर्मक्षयोपशमप्रादुर्भूवस्तु स एव नद्रव्य." सामान्यपर्यालोचनस्वभावोऽवधिदर्शनव्यपदेशभाक् भवति" ~ समविटीका पृ. १२० । १०४७. पं० ७ अर्थनेच' – स्यादेतत्-अनुभवसिद्धमेव प्राकट्यम् । तथा हि, शातोऽयमर्थ इति सामान्यतः, साक्षात्कृतोऽयमर्थ इति विशेषतो विषयविशेषणमेव किश्चित् परिस्फुरति इति चेत् । तदसत् । यथा हि- अर्थनेर विशेपो हि निराकारतया घियाम् ।" न्यायमु० ४.४ ।
ज्ञानविन्दुप्रकरणस्य परिशिष्टानि । १. ज्ञानविन्दुगतानां पारिभाषिकशब्दानां सूची' ४ ४१.२९. मनमिति न २९.२३. अन्तर्मुहूर्त [] अनिर्वचनीया २७.११ कमोपयोग ४१.३१ अनिवृत्तिबादराक्षा ३.२५,५.१०. अलिष्टक्षण २३.४. / अनुबन्धहिंसा २७.२७ माज (प्रत्यक्ष) ४५.३१. अनुमान भसय ८.४,३२,१२,४५.२ अक्षरलाम अपरोक्षानुमिति ३३.१४, अखण्ड ३३.२ / अनुमितिसामी अखण्डल २.५. मनुव्यवसाय १२.१२. अखाडोपाकि २६.१. अतृत ३०.१०. भचक्षुर्दर्शन १८.१५,४५.१. अनेकान्त १२.११३.११,३१.५० पचक्षुर्दर्शनावरण अनेकान्तधी ४९.५ अजीव ११.३३ अनेकान्तरुचि ४८.११. ४०.४.अन्त करण २३.२११२८५ अन्तराय अज्ञान २.५,२३,२५,२४.१२,२५.१७ | अन्तर्जल्प ७.१२. मज्ञाननितक मसान) २६.१४ अज्ञाननिति अज्ञानविषय. अन्ययाख्याति २५.११,३२.१०. अज्ञानविषयल २६.२५. अन्यूनानतिरित ३५.११ अतीन्द्रिय अपरोक्ष भष्ट ४०.४. अपरोक्षज्ञान ३२.१,३३... अद्वैत अपरोक्षप्रमा २७.१३. शानादेत ३१.६. भपाय १०.११,१५.८,३१.१३,४४.१२. सदत अपायांश ११.१२. सवैतमिति | अपूर्वकरण अधियानल २६.२७.1 द्वितीयापूर्वकरण अभिधानप्रमा २१.२६ अप्रमतसयम १८.14 आधुवोदय ६.४. अप्रमा अधोदधिक ४२.१५ यप्राप्यारिन् १०.२१,४६२१ मध्यास २९.१२ अप्रामाण्य ११.१९१३.५,१९.२५ अनन्तपर्मात्मक २७.१४. अधामाययोजकस २०. अनभ्यासमा १५.११४.१५. अपर्यवसित ३७.१. अनार ३५.१. अमावलौकिकालय अनावरण ४१.२० मिध्यान २५." मनात ४१.२८. अभिनिवेश २२.१५. . १ सर्वत्र स्थलाश परब यूक्माशय परिसूचना ।
. १४.३०. इन्द्रिय १. शानविन्दुगतानां पारिभाषिकशब्दानां सूची । अभ्यासदशा ३१.२,१४.१५. केवलज्ञानकेवलदर्शनावरण ३.१८. अभ्युपगमवाद २०.२५५३३.२५. अवधिज्ञानावरण अर्थ ४५.३१] मनःपर्यायज्ञानावरण ५.२. अर्थसन्निकर्ष ४६.२९. चक्षुर्दर्शनावरण अर्थसमाज ३२.९. मतिश्रुतावरण अर्यापति भचक्षुदर्शनावरण अर्यादप्रह १०.१४,४६.२३. मसत्त्वापादकावरण २४.१४. भईन् ४०.२९. समानापादकावरण २४.१५. मनग्रह १०.१४:१५.४,१६.१५,३१,12,४३. ज्ञानदर्शनावरण ३६.८. १.४४.१२,२१. आवरणक्षय ३८.१,४३.२८,४७.५. अर्यावह १०.१४. आस्तानात २.३. व्यमनावग्रह १०.१४. आहारादिसज्ञा ७.१२. ज्यावहारिकायह १५.१२. अवधि ४.२४,६.१४:१८.३१७१.२४,४६.६. पर्धमानावधि १०.२४. भवप्रथयावधि एकेन्द्रियादि ७.१२. गुणप्रत्ययावधि उपयोगेन्द्रिय १०.१९. परमावधि १७.११:४२.१५. लब्धीन्द्रिय १०.२३. भवधिज्ञाना १७.१०. द्वीन्द्रियादि १८.१२. अवधिज्ञानावरण २१.६० भवधिशानोपयोग ४६.१४. [६] भवधिदर्शन ४६.५. २.२३३.१८. १५.१४. भविश्युति १०.७११.१,१५,१. अविया ईहोपयोग जीवनिष्ठा विद्यारम्भक २५.८. अविवानिवृत्ति उत्पत्ति ९१.५,३८.११. २३.२३. भविषयताविरोप उत्सूत्र उदकतार २०.11. उदय १६.१९. विपाकोदय ४.२४. भशुमप्रवि ३.२०. प्रदेशोदय सद्भावस्थापना १७.२.. अभुवोदय अरादाय (फेवल) ४,२३. ३९.१४,४४.३२,४५. उपकार्योपकारक २२.१२. [मा उपचार ३७.१४. १२.१४. ८.१२.११.१.३७.२३. २२.२१:२८.२५,३१.१५. मविधुदयापारणविचारमोपयोग ८१. ३०.. सुनोपयोग मारपोग रेजवानापरण ईदोपयोग २०.१.. मविहानापावरण इयोरयोग ४.११. इन्द्रियनोइन्द्रिय भवाय * २.२४. मन्यपरेश्य দয়াল अस्पष्ट उदयापति भाजप भारपात २४.३. चपनय ३५.२६. उपयोग भापति -1 . १. ज्ञानबिन्दुगतानां पारिभाषिक शब्दानां सूची । १२१ २२.२१, [ज] सानक्षण २२.२२. | जगत् ३८२५. निशक्षण २२.२७० जडब २८,. अशिक्षण २३.. जहदजाक्षमा ३१.२.. सजातीयक्षण २३.४. जानाति । १८.१३. आद्याक्लिएक्षण २३... जिन ३६.१६४१.२६. भयलिष्टक्षण २३.५ जीब लिष्टक्षण २३,८.ज्ञप्ति ११.५,१३.४.३८.११. जन्यजनकक्षण २३.८.शात भाषिन् उपादेयोपादानक्षण २३.१३. ज्ञाता कल्पित युद्धक्षण २३.१८. ज्ञान १.५,१४.२०१८.२९:२३.११:२४.१५,२९. केवलज्ञानक्षणस ३३.२३, १२:३४.२:३९.१४४.३ दर्शनक्षणल ३३,२३.१ केवलज्ञान क्षणभंज मविज्ञान ६.२५. क्षणिकस २२.२४. वाक्यार्थज्ञान क्षमादिधर्म संवादकाधकज्ञान समूहालम्बनशान [ग] श्रुतमपन • गुणप्रत्यय (अधि) ५.१. शान्दज्ञान १६.२६ मादक ३९.३. परमावधिज्ञान १७.११. प्राय ३९.३० अवधिज्ञान १७.१३. मन.पर्यायशन । इन्द्रियाश्रितज्ञान १९.१८. ध्रायझान ४४.२४. , मनोज्ञान प्राणदर्शन १४.२५. भावनाजन्यज्ञान घनोदधिवलय ३४.२५. परोक्षज्ञान २०.१०. अपरोक्षज्ञान २०.१०. चक्षुर्ज्ञान भावनाज्ञान २०.१९. ४४.२६. चक्षुर्दर्शन ३९.१,५४.२४, श्रदीन्द्रियशन २०.२९. चहार्दर्शनापरण ५.३, मानसशान २१.२. चरमज्ञान २९.१७. तत्त्वज्ञान २१.२. चारित्रधर्म ३.१२. इन्द्रियनोइन्द्रियशान चित्सामान्य ४८.२२, सर्वज्ञान .२१.१८. २८.९. पीतहत्पूरपुरुषशान चिदाकार २१.२४. चैतन्य २.५,२३.३१. श्रखण्डाद्वयानन्देकरसनभाज्ञान २३.२३. चेतन्यर मता मझशान २३.२५. मिथ्याज्ञान २३.२९. चैतन्यविषयल २८.८. सप्रकारकमान २६.१५ [छ] निष्प्रचारवज्ञान २६.१६. छत्रस्थ ३९,२९,४२.१५. युगपज्ज्ञान ५२.८ छयस्थीपस्थी ४६.२२ चक्षुर्मान छपस्योपयोग धोखज्ञान उयस्थोपयोगदशा मस्पृष्यज्ञान डामस्थिरोपयोग ४५.१८.. घ्रामज्ञान ४४.२४. भा-१६ + [1 ] 4 . [च]. . , १२२ १. शानपिन्दुगतानां पारिमापिरसदांना सूची । ४८... दोपजन्यत १९.१५.दव्यन २४.२० इयर्थिक २५.३..द्वीनिया २१.२,२५.७. मनोनन्यसान ४५... दररणजन्य २०.५. मररपिपासन २८.२३. प्रायमरीन्द्रियमान ४६.१९. दहियाशिवाय २५.१२. पवारिसान ४८.४. देशपानिन् ३.२१. सम्परमान भानप्रादरगमनी २६.२१३०.१४. सातारतम्य २१.२३. নির ४२.१.यनप ३०.२॥३२.२५ वाजत्रामा १२...दिव्यदक्षान ३७.८. दानपिपता २७.११.दिव्यमुत ९.८, भानसमाय संशापार ९.१७ सनारमन् ३०.६. व्यजनाभर शानात ३१.६.या . १३.. सानोपयोग ३४.३८.४,४६.३२./इयापरिस २७.१५:३३.२,३७.५ शायरपरिणाम ३०.१८ दिव्या [a] दव्योपयोग brat १३.१९:२६... ४०.२७. सल्यान १८.१२. तत्परपीन् २५.२६. पिप বলীগ जोपायुमपाले देष . २२.१.. दत्यवान amrमर २५. [५] टीप्राणायना ३५.१-पर्मया एक २२.११. पर्मिर २६१५. श्राप ७.१०.11. मनका वर पारनाम्मक ३१.३०३४.२,३५.१,३९." पाराय ४५.11,४८11. पारोसोम ६.१८. १८... न नंग मान ५४.३. . पररपपिर २४... गुर पान १७.१४८14... ४४.१५ सन ४१,४. मापार 11.1. हमारन देशागमय मीर पर V८1., + . ११....! . 1211 , भेदाभेदवाद ३८.२२. विशेषोपयोग २.३. विशेष्यतादि 1 . १. ज्ञानपिन्दुगतानां पारिभापिकशब्दानां सूची। [व] धारणाप्रायज्ञानवृत्तिग्रन्दसंस्पृष्टाकार- वर्ण विशेप २४.५:४३.२९. संयमप्रत्ययावधिज्ञानमनमर्यायज्ञान- ३५.११,३९.१८. साधारणजातिविशेप १७.२८. वास्य वाक्यार्थ संखयोग्यकामकरागादिदोषजनककफाय- ७.१९, वान्तरपरिणतिविशेष २२.१. वाक्यायज्ञान ७.१९. बायचिन्समानार्थगमकतापयिकविशेष ४२.२४. पदार्थबोध ७.२१. सम्यग्ज्ञानवव्याप्यजातिविशेष वाक्यार्थबोध ७.२३. विशेषणविशेष्य महावाक्यार्यबोध ७.२५. विशेषणविशेष्यभाव ४०.१४. ऐदम्भर्यार्थबोध ७.२७. विशेषविधि ८.३० वाद ३४.२७. अनेकान्तवाद विशेप्यिता ४४.१६. अभ्युपगसनाद २०.२५,३३.२५. विश्वमाया २५.६:२९.२९. एकान्तवाद विषय ३२.२८,४१.२४. दृष्टिष्टिवाद २५.२२. विषयता १४.१३:२७.५ व्यवहारवाद २५.२५. सिलाख्यविषयता १०.१०. युगपदुपयोगइयाभ्युपगमवाद ३४.१. सायलाख्यविषयता १०.११. कमवाद ४०.२२. सांसर्गिकविषयता प्रौढिवाद ४१.३. प्रामाण्यविषयता १४.१०. वादिन ३३.२५. केवलज्ञानविषयता अनेकान्तवादिन . १३.१५ लोकंप्रमाणासंख्येयखण्डविपयता एकान्तवादिन् वास्तवविषयता २७.१०. क्रमोपयोगवादिन ३३.२४. शानविषयता •२७.११. युगपचुपयोगवादिन् ३३.२४. ब्रह्मविषयता २७.११. कमवादिन् कत्सितविषयता २७.१८. एकोपयोगवादिन स्वसमानसत्ताफविपयत्ता २७.१८. अक्रमोपयोगद्रयवादिन् ४०.१८, व्यावहारिकी विषयता २७.२.. एकलवादिन ४०.२७ पारमार्यिकी विषयता २७.२१. सक्रमवादिन् ४४.८, चैतन्यविषयता बामना २३.१६. वृतिविषयता २७.३.. वासनावोप शुदयविषयता ३२.२६. पासवासकमाय २३.१२. अपरोक्षस्वस्थविषयता २०.१५ 'भन्यतरमुख्योपार्जनविषयता ३५.१२. विदेहकैवल्य २५.१०. भसर्वपर्यायव्याविषयता ४१.२१. दिपाकोदय ४.३४१५.२..विषयताविशेष मप्रतिपति ३३.२६- | विषबाध मिमावगुण १.14. विषयाश्याति विशिष्टाविशिष्ट २.१४.वीतरागत २१.१८:२२.११. विशेष २३.२५,२४,१२४२६.११:२९.४,३९.१८. अनुगतानविप्रालयगतजातिविशेष ८.५ धयाकरणनय सगतदेवस्वरूपानुमन्यतविशेष ८.१८.शयमाग २१.१ नाभ्यन्तरीभूतमानिविशेष ८२७,यिन्दा .
शब्द . १२६ १. शानविन्दुगनाना पारिभाषिकशब्दानां सूची व्यञ्जनावग्रह १०.१५,४५.३१. [स] व्यवसाय १२.२२. सखण्ड व्यवहारतः १८.२९. सह ३१.१,४८.२१. व्यवहारदृष्टि २६.११.सच्चिदानन्दल व्यवहारवाद २५.२५. सजातीयक्षण २३.४, व्यवद्वतिनय ४८.१९. सश्चितकर्म व्यापारांश १५.४. सत्ता व्यावहारिकदर्शन १८.१४. पारमार्थिक २४.२३. व्यावहारिकमेद २.२४. व्यावहारिक २४.२३. ब्यावहारिकावग्रह १५.१२. | सत्व २४.३१. [२] पारमार्थिक्सव २४.३२. शकि. २४.३१. व्यावहारिकसत्त्व २५.१. ३२.१. प्राविमासिकसत्व शब्दार्य ८.१. | सदद्वैत शब्द १६.१९:३०.२.२. सन्तान २३.१. सान्दज्ञान १६.१३. समयाय १२.२५. शान्दयोथ ८.४,३३.३. समाधि (निर्विकल्पक) शाब्दबोधपरिकरीभूत ७.१७. समूहालम्बन ३८.११७४७.६. शाखभावना १९.२०., सम्पूर्णयोध ३४.२२. शुद्धचैतन्य २.१९. | राम्यक्स ११.३३१४८.१२. शुभप्रकृति पौदालेकसम्यक्स ११.२३. शक्षाहिका क्षायिक्सम्यक्त्र ११.२४. ६.१४,९.१,१०.३,१६,१७३४.४, भावसम्यक्त १२.१. ४१.२०,४५.२२. द्रव्यमभ्यस्त १२.२. ऐन्द्रियकश्रुत निसर्गाधिगमसम्यक्त २७.१. सामान्यश्रुत ८.२१. सम्यग्ज्ञान ४७.२९,४८.११. मधुत ९.१८. सम्यग्ज्ञानकिया २२.१२. त्रिविधाक्षरधुव ९.२५. सम्यग्दर्शन ४७.२९. विविधोपलब्धिरूपभावात .१०... सन्याहा २४.. शान्दज्ञानरूपश्रुत १६:२२:१०.३.१६. सर्वपाविन् ३४.४,४१.२०,४५.३२. सर्वज्ञान २१.१८. मृतमानोपयोग ६.२८. सर्पशता ३८.११, श्रुतनिधित ६.२५,३१.१३. सर्पशव १३.२०,२२.११,४०... थुतानुसारित ६.१५. सर्वनयामक थुतापिति २९.१६, सर्व विषयत २९.१६. सविकल्पक ३१.१, धुतोपयोग ६.१८,१६.१६,३६.७. राषिकाहानसामग्री शिप्रतिपति ३.२६ सहकारिन् ३२.५. धोत्रज्ञान ४४.१४.साचार थोत्रदर्शन ४४.१४.सारोपयोग ४३.१२. धोरेन्द्रियोन्धि ९.../क्षिप्रयक्ष | साक्षिमा २८.५ पदस्पन ८.१५ सयपासित पोन्मादाय २१.२. घाममी श्रुत - [प ] २. ज्ञानविन्दुगतानां ग्रन्थमन्यकारादिविशेषनाम्नां सूची। १२७ २२.11. ३९,१५. १६.२२,३२, सामानाधिकरण्य सामान्य सामान्यधाक्यार्थ सामान्योपयोग सार्वश्य गुमत सुपुप्त सूश्मसम्पराय सूचार्य १३.१५ २३.३.. २४.२५. ३५.७,३६.१. २४.१३. देह ४३.१८. स्पृष्टज्ञान ७.८.रूरण ३४.२७. स्थति २५.३२ स्यात्पद २२.२३. सतप्रसिद्धान्त ३५.५, खतरल ४.४.खरज्ञान ४२.८. खमार्थ ४.खभाव ४७.१६. ससमय ११.१०:१४.१४. खनि १९.२७,३३.१६. १३.२९. हिंसा ३२.२१. सरुपहिया २२.२०,२३.२६. अनुपपहिसा देवर्दिया ३४.२४. [ हिंसापदार्ष १६.२३./हिंसासामान्य ३४.२४. मुसमाज ४२.१६. हसत्तरीत सयुक्तसमवाय संवादवप्रालय संशय ससर्ग संसर्गयोप संसार ४७.२६० [] ७.२३. ७,२७. संस्थान खव्यवहारिकप्रत्यक्ष ८.२३. ८१७ ३८.११. २४.५ घातकादि २. ज्ञानविन्दुगतानां ग्रन्थमन्यकारादिविशेषनाम्नां सूची। ४०.२२,४१.३० ३३.२४० ३४.२०, ३७.२५,३८१५,३९.९. ८१७ (समन्तभद) मकमोपयोगदपवादिन आप्पारमसार मोत्तवाद अनेकान्ध्यवरया मान्मोपनिपटेदिन भागासूत्र भागम भाषा सरदेशपद एण्यान देसिन् पमम्मर एपनि परोपोगान गिर २१.७.कमयाद ४०.१७ मयादिन १३.११. मोपपोगणादिन् ३.१. योयम ४०.१७. गौसम ३.14.मन्या ११.५ चतुरंगपूर्व विद ४४.२५चा १.पिरिसासाच ७.२..पिलासतिग्य ४०.२७. जिनमदगिन् ४३.४४. नियमानुशापिन् २३.५/श्रीनगर २.१.१३१ २३... १२.२०,३३.३४. ३४.१८. ४०.१४. १३.१३३८. २८१५/नी ८१८.शार १३.८. एटा P १८२६. वेदान्तिन १२८ ३. ज्ञानविन्दुगवानां न्यायानां सूची। टीकाकृत् २०.१९२०,२१३४.६३३५.१९:४३. मिथ, २५,५६.२१. भीमांसक २४.५. तावार्थ ३६.३१. मीमांसामाप्यकार १९.३०:२०.८. तस्वार्थवृत्ति ११.२४. यशोविजय तपस्विन् २४.१४,२४.२६,३२.१०. युगपदुपयोगवादिन् वाधिक २३.२०. तार्किक ११.२१:२४.३. वाचकचक्रवर्तिन् ध्यानदीप २९.४. वाचस्पतिमिन्न २.२३. नन्दिवृत्ति ९.४,३३.२५. वार्चिककार १९.३२१२०.८. नव्य १६.१६,२५.२५ विवरणाचार्य २.५० नियुक्ति ४०.१७. वेदान्द निश्चयावानिशिका २३.२८,२५.२,२७.८. ३०,१७,३३.२० नैयायिकानुपायिन् घेदान्तिम २३.२४. नयायिक्रमीमांसक २४.. दीपिक १६.३०,३२.१२. न्यायनय १२.११. पत्रसंप्रदमूल्टीका शाद्धोदनीय परतीर्षिक श्रुति २५.६:२९.२७. ४२.१६. सन्मति ४८.१९. १२.७,३०.२५,३३.८,४८१६. प्राचीन सन्मतिवृत्ति २४.११. २५.२४. प्राप ५.२५,१४.२३. सिदसैन (दिवाकर) ३३.२९०४७.१,४८.२०. याईसत्य २४.१४. माप्य २३.१६. माप्पकार ९.११,९.१५,१८.८. सूत्र २४.३.. माध्यत ११.२०५११.३३. मधुसूदन २४.८,२८.१६ सोगड २३.१८,२५.२४. मलयागिरि ११.३. स्तुति मउवादिन् ३३.३५,३८.१७,४८.१८, स्तुतिकर २७.९६. महामायकार ३.१०,७.३. स्तुतिग्रन्य ४६.११. ११.१.स्थति २९.३.. महावादिन् १२.७,१८२६. स्थावाद ३९.८. महाबादी सिरसेन १७.६. स्यामदा ४७.१०. मापार १२.८. हरिमनाचार्य ३.१,२६.५ २१.२६. सिदान्तबिन्दु १७.२२. सुगवदेशना २०.१५. सैद्धान्तिक ३. ज्ञानविन्दुगतानां न्यायानां सूची। मनव रियो विदोषाति म्याय ४७.७ पशुप्मान सर्व पश्यति, म स्वन्ध इति म्याप ४१.५. अगरवीपम्याप १६.२१३३२.४,४६.१४. पीनि न्याय गोवलीपाईपाप १७.५ मनो पदसाधारगमिनि म्याप गोरपायाप १०.१. सापेक्षमसमर्पमिति म्याप ४. ज्ञानविन्दुगतानामवतरणानां सूची। अफ्सरलंमेण समा- अन्तेन हि प्रत्यूढाः- केवलनाणमणंतं जीवसायं-[ 1१.. [छान्दो० ८.३.२] ३०.११. केवलनाणावरण- [सन्मति० २।५] ३५.३२. अविद्यायाः परं पारं- [प्रश्नो ६.८] ३०.४. केवली णं भंते इम- असतो णस्थि णिसेहो- [प्रज्ञापना पद ३० सू ३.१४] ३४.१९. [विशेषा० गा० १५७४ ] ३५.२५. गुणदशी परितृप्यत्यात्मनि- [प्रमाणवा० २.२१८] २२.१९. [विशेषा• गा० १४३ ] ८.२९. घटदुःखादिरूपत्वं वृहदा० स० ५४४] २८.१२. अग्निजलभूमयो- [षोठराफ १६.८] २६.६. घटादौ निश्चिते युद्धि- अशानेनावृतं शानं-[गगवदीया ५.१५] ३०.१२. [पचदशी ध्यान श्लो ९४] २८.२८. अण्णायं पासंतो अदिट्ट- चपखुअवफ्खुअवधि-सिन्मति० २१२०] ४३.१. [सम्मति० २.१३] ४०.२. चक्षुर्दर्शनविज्ञान [निश्चय ८३९.१०. अहिद अण्णायं च फेवली- चक्षुद्विपयाख्याति-[दा० १०.३.] ३९.१५. [सन्मति० २.१२] ३९.२३. जइ उम्गहमित्तं दसणं- भन्ययुष्माफमन्तरम्- [ 1 ३०.११. [सन्मति. ११२१] ४४.४. अप्रमापि ममेत्येव गृह्यते- जह सन्यं सायारं- [सन्मति • २११०] ३८.२३. [तत्वचि० प्रत्यक्षमण्ड पृ० १४१ १३.५. जाणइ यज्झेऽणुमाणेणं- भर्यापती नेह देवदत्तः-[ 1१४.११. [विशेषा• गा० ८१४] १८.५७४५.१५. मर्पितानर्पितसिद्ध तत्त्वार्य. ५.३१] ३६.३१. जुगपं दो पत्थि उवयोगा- मासचिपाटयाभ्यास- [आव० गा.९७५] ४४.२. [भायात्मसार ६.३०] १३.२४. जे एगं जाणइसे सव्वं- उपासक इव ध्यायल्लौकिक- [आला. १.३.४.१२२० १३.२१. [पचदशी प्यान. १८०२९.१. जेण मणोविसयगयाण- उकोसटिई अज्झयसाणेहिं- [सम्मति २१७१२.२१. [पन० दा० ३ गा. ५४] ४.१९. जे अप्पुट्टा भाया- [सन्मति २।२७ ] ४६.... एफादीन्येकसिन माज्यानि- अं अप्पुट्टे माये- [सन्मति• २३.] ४६.१५. [तत्त्वार्यः ११११६.१०. जंज जे जे भाये-[भाव• गा- २८३] १०.१६. एवं जिणपण्णते- [सन्मति० २।३२] ४८.१. जे पथक्सग्गहणं- [सन्मति- २०१८] ४५.२९. एवं सेसिन्दियदंसम्मि शानेन तु तदशानं [भगवद्रीता ५.११] ३०.१. [सन्मदि० २।३४] ४४.१९. णिहएमु सम्वयाइरसेपु- फामः संकस्पो यिचिकित्सा- [पयदा-३ गा.३.४.२१. [मृहदा. १.५३] ३१.३५ / तत्तोऽणंतरमीदा- कालाम्वनोरत्यम्तसंयोगे- [विशेषा. गा. ३८४] १५.२५. [पा. २.१.५] ३४.२५ तत्वमसि- [दो १.८..] ३१.४. फेई मति जाया- [पन्नति- २।४] ३४.११. तस्यमापाद्ययान्ते-[धेटा- 1.10 J२९.२९, केयलनाणमण साहेव- तदुमयमुत्पती परत एय- [सन्मति• Ir]... [प्रमालय• १.११] ११.५. परेगेवे गाया ममगतनोवता इयपि इस गापा मुखिमहत्वाधानगुमध्ये मनम, मनुका शादाभ्ये च " पउदष्टुप्पपरा" (महत्वपरपुमाय ग. ९६५) इघि गपापा महासंगे , पपित मिशावश्यमभदेवोरवि भमपुम्पयामिर । माया दिनमा कमतर, पवादासकामानिमय । A ४. ज्ञानविन्दुगतानामवतरणानां सूची । तदेव सत्यं निःशाई-[ ] १२.५. प्रामाण्याप्रामाण्ययो । ] १४.२३. तरतमजोगाभावेऽवाओ- प्रार्थनाप्रतिघाताभ्यां-[निश्चय. १७] १८.२५. [विशेषा० मा० २८६] १५.२९, फलव्याप्यत्वमेवास्य-[पथदशी ५.९०] २८.३. तरति शोकमात्मयित्-डान्दो० ५.१.३] ३०.३. ब्रह्मण्यशाननाशाय- [पमदशी ५.९१] २८.४. तरत्यविद्या वितता-[ ३०.५. ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवत्ति-मुण्ड० ३.२.९३०.३. तसादोधात्मकत्वेन- भण्णइ खीणावरणे-[सन्मति २०६]३६.१४, [ोक सू० २०५३] २०.१. भण्णा जह चउनाणी- तस्यामिष्यामा योजनात्- [सन्मति २०१५] ४०.२४, [श्वेता० १.१०] २५.६. भववीजमनन्तमुग्झित-[द्वा०४.१९ ] २७.२५, तम्हा घडविभागो-[सन्मति० २।१७] ४१.१८. भद्धा समयमेककाल-[ ] ३८.१५, ताहे हुंति करे- [नन्दी० स० ३५] ४६.२५. महपुव्वं सुअं [मन्दी० २४] ६.२१. तु समुच्चयवयणाओ- | मासुमनाणणिमित्तो- [विशेषा- गा० १२३ ] ९.१६. सन्मति २०२७] ४५.२२, तं त्यौपनिपदं पुरुष पृच्छामि- मणपनयनाणंतो- [सन्मति २।३ ३३.३१, [महदा- ३.९.२६] २८.१,३१.१६. मणपजवनाणं दसणं- देवी होपा गुणमयी- [सन्मति २।२६] ४५... [मगवद्गीता ७.१४ ] २९.३१. मनसा धेच पश्यति- दोपावरणयोहानिः- [भाग० का. ४] २१.१०. हिदा. १.५.३] ३१.३९. दसणनाणावरणक्खए- | यतो वा इमानि भूतानि- [सन्मति २8] ३७.२७. [तैतिरी० ३.१.१] ३३.१. दसणपुग्वं नाणं- यतो पाचो निवर्तन्ते- [सन्मति २।२३] ३८.८,४३.१६. [तैत्तिरी• २.४,१] २७.३०,३१,१६० दंसणमुग्महमेतं- [सन्मति २०११] ४३.८. यद्वाचानभ्युदितं- केनो१.४] ३१.१५ द्विविधमायरणम्-एफमसत्यापाद यन्मनसा न मनुते [फेनो० १.५] ३१.२२, [सिद्धान्तविन्दु पृ. २७१] २४.१४. यस्य च दुष्टं कारणं- नं चक्षुपां गृह्यते- [पावर- १.१.५०१९.१.. [मुण्ड० ३.१.८.] २७.३१,३१.१८. यः पश्यत्यात्मानं-[प्रमागवा. २.२१७) २२.१४. न मई सुभपुम्विया- [नी• २४] ६.२३. रूयगय लहा सर्व- नाणदंसपाट्टयाए [भग १८.१.] ४२.५. [आव...] १७.१२, नाणमपुढे जो अविसए- यवतो पुण वाहि- [सन्मति २०२५] ४४.३... [विशेषार गा...] १७.२१, नायेदविन्मनुते-याव्या. ४] २८.१,३१.१६. पास्यासकयोधैयम- निधित्य सकदात्मानं- [ोर निरालो. १८२]२३.१६, [पयशी ध्यान• ९५] २८.३.. प्रियवस्तुसमायानुरोधादेव- नीहारेण प्रावृता:- [मादा. स. ५४१२८1.. [सं० १.८१.७] ३०.१.. वेदेनेय यवेदितव्यम् । २८.२. पजयणयपुकतं- [सन्मदि. 14] ३०.२१. पेयातिप्रसङ्गनाम्यां- [निषय. १] १७.७. पासवणिजा मावानसन्नति शा] ४१... शिक्षागमोपदेशथपणा- परयतव्ययपश्सा-[सन्मति. 136] ४२.१.. [प्रशम का. १२११७.४. परिकल्पिता यदि [पोशक 11.3] २६.८./ सम्प्रत्ययमाण- परिमुवं सायारं मयिमतं- [पदमी पान. ९२J२८.२४. [सन्मति• 1111३८.११. सत्यं पानमनन्तम् [तैत्तिरी. १.१.१] ३३.११ पुरिय मुमपरिकन्मिय- सद्विवियोऽष्टचतुर्भदा [विशेष. १९] ७...1 [पसार्य. १४४..
५. ज्ञानविन्दुदिप्पणगतानां पारिभापिकशब्दानां सूची । समकाशतया कि ते- सामन्नमित्तगहणं- [पञ्चदशी प्यान श्ले० ९३] २८.२६. [विशेषा• गा० २८२] १५.११. सम्मन्नाणे णियमेण-[सन्मति० २।३३ ] ४८.८. सुटुवि मेघसमुदए होति- नन्दी० ४२] १.२२. सविअप्पणिब्धिमप्पं सन्मति ११३५] ३१.३. सुत्तमि चैव साई- [रामति २०७] ३६.२५. सर्वे घेदा यत्रैकं भवन्ति 1 ३१,२२. सोईदियोपलद्धी चेव- सम्यजीवाणं पि य णं नन्दी० ४२] १.११. [विशेपा गा० १२२] ९.१२. सवत्येहावाया- सोइंदिओवलद्धी होइ- [विशेषार गा.२८५] १५.२५. [विशेषा• गा० ११७] ९.६. सव्यामो लद्धिमो सागारो 1 ३७.३१. सो पुण ईहाऽवाया- सम्वे पाणा सन्चे भूमा-[ ७.११. [विशेषा• गा० २८३] १५.२४. साई अपजवसिय ति- संतमि केवले दंसम्मि- [सन्मति२।३१] ४७.२३. [सन्मति. २१८] ३७.२०. सागारे से नाणे हवइ- | स्वतःसिद्धार्थसम्बोध- [प्रज्ञापना पद ३० सू० ३१४ ] ३४.३०. [हदा० स० ५४२] २८.१३. ५. ज्ञानविन्दुटिप्पणगतानां पारिभाषिकशब्दानां सूची। . [4] अवमदेहा ९३.२१. भवधिज्ञान १००.३,९./अवपिदर्शन . १००.२६. भविशोपचित १०७.१७. भविधा ५५.२५. १०६.२. अव्यभिचारिणी १०५.२३. मशुभा [कर्मप्रकृति] ९८.१४. मथुनिश्रिय ६३.२२./ मसबूतव्यवहार ९८,२६. महिंसक ७१.२८. महिंसगव (भर्दिसकरव) १०१... ११७.२९, ११७.३१. ८०.१,२०.८१.५. ५६.१४१५७.१५:५८.८,१५ ५९.४:१०८,८,११२.५. १०१.२. मकरणनियम अक्षरलाभ अक्षरघुव भचक्षुदर्शन भज्ञानापरव अधिगम मनक्षरा [मति] मनुबन्धवः हिंसा मनुमागवन्धरधान अनुमिति मन्दर्जपाकार अन्यथासिन भपाप भप्पमाप (अप्रमाद) भप्रमत प्रामाण्य अमिधा भम्युपगमवाद भर्प भर्परपाव भजावीपन्यास ७०.१८७१.१४, ९०.३. २११.३४. अहिंसा ७९.१५:८४.५,१३,९०.२६९१.२,२५. ७५.३२,१०१.३२. [महिंसा-हिंसाविधार] ७१.१.तः ७९.१७. अहिंस [मा] १०४.१.माझा ९८१८. भाप्मन् १०१.१९.मारमयत्यक्ष ७४.१७,२९.मादान १०२.११.मानन्द्रयंक १०५.१९. मातोपदेन ६८. मामितिरोहिपनाम ७६.१५, ९३.१५ १०९.११. ८१.२६. ८७... १९४.१५ ७०.१४.
१३२ ५. ज्ञानविन्दुटिप्पणगताना पारिमापिकशब्दानां सूची। भारम्भ ९४.१८,९५.८. चरणकरण भाहारादिसंज्ञा ७१.१२. चारित्र ६१.३३. [ई-औ] चारित्रादिगुण ६६.19, चालना ईयोपथ ८०.२५८१.५४८२.३१ ७३.२५ चित्त ईयोप्रत्यय ८०.६,८१.५ ८२,२४,११०.३१. चिचसन्तति স্ব १९०.२४. ६०.१६ चिन्तामय ७५.३२. ७४.२४. ईहापायादि चैत्यगृहकरणविधि ६८.१६. ७६.२१. जरा १०८.१६. ६३.१. उदयस्थान जाति १०८१६. उपचार [ नवविध] जीव उपयोगतः [मतिथुत] ६०.१९:१९३.२७,११४.२. जीवपात उपादान १०८.१५ जीवन्मुफ एकजीववाद ११२.११. ११२.३४. जीवपीडा ९६.१५ एकशरीरैकजीयवाद ११३.३३. जीवहिंसा एकस्थान ६४.११. ज्ञिान ७१.२२. एकेन्द्रिय १०२.२१,१०४,१९. ऐदसयार्थ लोत्पत्तिस्यादि ७०.२६. तवझाणाद कुबा (तपोध्यानादि कुर्यात) ७७.१३. भौमिक ६६.२६. सारपर्यप ९८.१९. औपचामिक १०८.१५ ग्निस्थानक ६४.१३. [क] ७८.१०. कर्मन् ७८.४. कर्मबन्ध दृष्टिसूष्टिवाद ११२.३४. फर्मोपचय ८०.३०,८१.११,२३,३०,८२.१९ देशघातिन् ६४.४. काय ६३.२८. कार्यकारणभाव द्रव्यश्रुत ६९.३३,७१.३२. केवलज्ञानदर्शन केवलद्विक कमोपयोग क्षपकधेणी क्षयोपशम ६२.८. नट क्षायिक नामरूप क्षायोपशमिकभाष ६६.२२,६७.४,२६. निच्छय (निश्चय) निर्णयप्रसिद्धि गंथ चएज (अन्यं त्यजेत्) ७६.३..निसर्ग गीतार्थ ९७.१६ नाम्य गुप्ति ९५.१. नैरारम्यभावना ११०.१६. गोवलीवर्दम्याय [प] घातक ८३.१३,९२.३. पद [च-ज] पदनिक्षेप ७३.१३. ११७.२४. पदविग्रह घनाचक्षुदर्शन ६४.१४. पदार्थ ७३.५,११,७४.१४,७५... दान ७१.७. दानप्रशंसानिषेध ८५.२१. देशघातिनी १०९.३. व्यहिंसा ११५.२५. द्वितीयापूर्वकरण ६५.२८. द्विस्थानक ११५.१२. भुवोदय ९३.२१ । ध्वनिधर्म ९०.१४. ६१.१५. ६४.१२. ६७.११. ६०.२७ १०८.१३. ९१.११. ७४.१४. ७४.१२. चनु स्थानक ५. ज्ञानबिन्दुटिप्पणगवानां पारिभाषिकशब्दानां सूची। ७३.१२. पुगपदुपयोग ६७.१८. योग ६०.८. योगजधर्म ८४.१२. योगिज्ञान ८९.२३. रसस्पर्धक १०९.१७. छन्धितः [मविश्व] १०९.१६. छोचकर्मनिधि फमाप (प्रभाव) ७९.१७. मतिज्ञान ६८.१४,६९.९,१४,२८६१००.१८%8 परमोहि (पामाषधि) १०६.११. १०१.२१:१०२.१४१०५.१२:११७.२६. परव्यावृत्तिरूप १०२.१३. मतिज्ञानादि परिक्षा ८०.४. मनःपर्याय १०७.३० परिशोपवित ८०.१८१८१.४,३०. मनस १०८.१६:१०९.१६. परोक्ष १०२.१. मरण १०८.१५ पाणियह (प्राणिवध) ८३,१९. मलक-प्रतिबोधक ९०.१८. महावाक्यार्थ पुण्य ९०.१८. माया प्रकृति ६४.२४.मुक्तपारन्याय २८.१९. प्रतीत्यसमुत्पाद १०८४. मोहनीय ६७.१५, प्रत्यक्ष ११७.१९. [य-ल] मत्यवस्थान प्रदेशोदय प्ररयोत्पत्ति प्रमत्त १०९.१.. प्रमसयोग ६२.२३,६४.१९. प्रमर ७१.१. प्रमाणान्तर ७६.२४ भभाव ममादपत्रक ८६.२१. [य] भाकव्य १०२.२३. माण ८५.१०,१५. ६२.२७. माणवध ६२.२०६३.१२. प्राणव्यपरोपण माणातिपात ८१.२२४८४.२१८५.७,२३:८६.१२. ७५.४,९८.८. प्राणिवध ११४.१३. प्रातिम प्रामाण्य २९१.१.. विज्ञान १०८१२. [प-म] विनाश १०.३४,९५.१,११५.१२. विपाशेदप ६७.14 प्रमान १०९.०११२.१३. विपाकोदपरिकाम मान् ६०.२१,९०.२६. विषय १०४.२. मय १०८.१६/ति ९८.१९१०.२९. मवाम्रा ८२.२५. पेरसम्म पर मापन: हिंसा ९०.१३. पेदना १०८1५ मापना १०८.२४,१०९.६. यापया ७४.1.. भावनाप्रकर्षजन्यार [] भावनामय ९८1१५.... भावमुख ६८.३७०.७१.११ पान ११४.१२ भावेदिपहान सम्पार्यररंटोपन ८९.. मति ११७.३२. वपनपयांव वर्ग ८७.१४/वर्गणा ९०.९. यल्क-शुन्य दास्पार्म ८५.२८. वाश्यार्थज्ञान १०८.१२. वासना १०४.१५,१८. धासपासकभाव ७४.२६.लि ७२.११.महार्य १०६वाददोष
५. मरिना रिमाधिपादान ।
ति
मनासंग
१४.१४.सात
११...गाव
!...UIntern
७०.११,९५.१८1.0.1rinteी
1.1..........
१८५११min
१०५.१.१७.४.fre
७२ ()
२८10:30.10.1.
१५...
Emaindi
12101212...
१५1५न
[]
tocr.Rोग(PR)
11. tin
८०.11.18LI
..tict
.......in
१.८11-1.Me
02.11avt.ltufter
१८.11.
६. शानपिन्दुटिप्पणगतानो पिशेषनासां सूनी ।
१.mm
Adinatasir
द
६. ज्ञानबिन्दुटिप्पणगतानां विशेषनानां सूची। पुराण भगवती भट्टलोल्लट मामती न्यायसुधा ११२.१५ | विवरणाचार्य ५८.१२ | विवरणाचार्यप्रस्थान ५६.१०. प्रकाशामयति ५६... विवरणाचार्यमत मज्ञप्ति ११५.१./ विश्वरूपाचार्य भज्ञापना ५२.३२,११५.१,११./ वेदान्त ११.३१,११२.३४. ८७.१५ वेदान्तकल्पलतिका बौद्ध ८५.१८. वैयाकरण ९८.१५. ८६.२५,११५.१,४. च्यारयाप्रज्ञप्ति ९४.२२. ९८.२३. शङ्कर भाह १०४.१४ | शास्यपुत्रीय ८३.१५. ५६.१ माक्यागम ८०.२० भाष्य (तत्वार्थ) १०५.१५. शान्तिरक्षित १०९.११. भाष्यकारीयमत ५६.५. श्रीधर १०९.१२. भास्कर ५७.१३,२८. संक्षेपशारीरकवार्तिक ५५.२५,२८. मण्डनमत ५६.३. संसारमोचक ८७.११. मण्डनमिय ५६.४. सन्मतिटीका १०९,१२,११५.२५. मण्डनमिश्नीय ५५.२५,५६.८,५७.१२ सर्वज्ञात्ममुनि ५५.२६,५६.६,८.५७.१४,५९.१९, मधुसूदन ५८.१६,१०९,५११२.१३.) सर्वार्थसिद्धि १०५,१५,१०७.५. भापासूनवीय ८७.१५. सांस्पादि ८७.१०. मपितुप १०४,५ सिद्धसेनाचार्य ११४.२५. मिश्र १०४.१३. सिद्धान्तमिन्दु भीमांसक ९९.११.११२.१०: सिद्धान्तलेश ६०.१०,१४. पाक्षिक ८७.११. सुगत ८७.१५. धखुबन्यु ८७.२०८८.२६. सुगत शासन पाचस्पतिप्रस्थान ५६.३०. सुगतारिष्य ८७.६. पाचस्पनिमय ५६.५२,६०.१६,३१ सुरेश्वराचार्य पारस्पतिमिन ५६.५७.५,१२,५९.४,६०. सूत्रकृतामसूत्र ७८१, 40,११,१६,१३,६१.२. सौपत ८७.१४,८९.५,२१. विचारण्यस्वामिन् ५७.१२. हस्तिवापस विवरणप्रमेयसमह ५७.१२. हिरण्मय . in 1 शुद्धिवृद्धिपत्रकम् । पृ० १० १८ २५ २८ ९ ११ ज्ञानविन्दुपरिचय (हिन्दी) पं० अशुद्ध शुद्ध १ कर्मप्रवाद कर्मप्रवाद और अप्रायणीय २५ और ओर ३२ उसी भाव वही भाव [८] ७ [६] २४ जवाब जवाब सर्वा भूतानि सर्वाभूतानि ९ आर और ३१ सार्वज्ञवादी सर्वज्ञवादी ज्ञानविन्दु मूल और टिप्पण ९ अस्यार्थः पस्या(अस्याः अधः परतश्च"-इति परतश्च" [प्रमाणनय० १.२१] इति यापर व्यापारां इति शब्द इति । शब्द १२ खसमानकारक स्वसमानाकार भावनातारम्यात् भावनातारतम्यात केवलज्ञानावरक केवलज्ञानावारक फस्यचिदेव कस्यचित् कस्यांचिदेव कल्पिविषय कल्पितविषय १२ घट दुःसा घटदुःखा ४ पूरविशेषमत्त्वात् पूरविशेषवत्त्वात् २२ त्वपगता वनपगता वदाऽविषयता -तदा विपयवार ११ ज्ञानत्व ज्ञानत्व समग्दर्शन सम्यग्दर्शन २२ १८ A1 १८ Aधर्मसंग्रहणी गा० ८२८ता । वृहत। वृहत् । अनु० सू० १५५ । १ प्राणीशान पाणिज्ञान १६ ८ २१ २१ २२ २८ ४६ ४७ ४८ ।