·श्रीभगवतभास्कर
मीमांसकत्रीनीलकंउमाविरचितः
आचारमयूखः
(द्वितीय)
पाके इत्युपाहगंगाधरमहमुतमरादेवमर्मणा
समाधिन ।
Sa 2V53
NILI BÃ
मुंबय्याम्
फोर्गस्यविभागे नपमे सायनभयने मणिलाल इन्छाराम देसार इरानन
स्वीये 'गुजराती' मुद्रणालये मुद्रपि रा तर प्रालि ।
विकमगन् ।
निम्नान्द १५.
मूल्यमायाणका

·आचारमयूखचिपयानुनमः। . ... " " ... ... " " " ३ " " " " वार्यम् ... " ... " " विषय. पृष्टाः विषयः पृणा मालाचरणम् तत्रोपवीतवाससामवस्थापनम् भगवन्तदेववशः समयविशेपे दिमसनियमः ग्रन्थप्रयोजनम् दिमुपादीनामपवादः दादशमयूग्वनामानि । वेषु कर्मम मौनिना मान्य नाट परिभाषा। धर्म दक्षिणहस्तेन कार्यम् मूत्रायुत्सर्गसमयस्पृटजापाने यमकाले क्या दिशि मुख कार्यम् प्रायश्चित्तम् उपरीतिनोन्सर्गे कृते तदुपति कर्मण्यवस्थानम् वर्ना स्नातोपवीती पशिख स्यात् त्यस्त्वान्यद्वायम्... शतच्छन्दर्षिविनियोगः स्यात् शौचविधिः। प्रणवन्याहृतिपूर्व. कारम्भ गन्धलेपक्षयान्त मृनले: शौच न्यायार्जितधनः स्यात् शौच कृत्वा क्यमुत्तियेत् शानस्य सर्वकर्माहत्वम् प्रोटपादा धर्म न कुर्यात् शौचमृत्तिका कुनो माया स्वदेशस्थमेव मृबलादि प्रास्य पोपस्पर्शयारणानि अभाव्यशदाच उक्तजलेनेव शौच कार्य न नीय चमणा सकल्पपूर्वम्त्यम शोच कृत्वा ती शोधने शुचिर्भानि, यमणो ब्रह्मण्याधानम् .... शौचार्थमृत्तिकापरिमाणम् दवादय उत्त एवानुमतय्या न चरितेषु मूपारसके द्विगुण मयुन च অথবণপানি বাবা त्रिगुण शौचम् प्रयोधः। अपानादिशौच मृतिकागल्या. मनोभानकाल अमवायर्यादीनां शौचे विमेय... पानमुतलक्षण सत्रय अनुरनीताना या नदीमाशम्, गीशदातांना शौचामाणम् माये स्वा प्रायवित्तम दशवादविण गौवयम् सूर्योदयारत स्व प्रायविनम् ... " नाभेदार दक्षिणना प्रातः स्मरणीयानि सन शारने बाम भूवर्धना अपमानिा फम् भाराया परमनियर मुत्रपुरीपोत्सर्गः। भूपसौरमहम्या मोन प्रायश्चितन , सम्मा मिशि पत्यारे मन्टोमगं भोग्नममय गुयारे प्रति कार्य. जोयामम् " " " ... " ... " . " " " H . " . ... . ... . ५ ... ... .. " . . ..

·" .... ... ... " " ... ... " ... " " ... ... ... ... ... ... " ... " ... " .. ... " ... ... ... ... विषयः पृष्टाःविश्यः प्यार शारीरमलशौवम् । १४ अष्टाविंशतिनाम्नामाचमने द्वादशमलनिर्देशः विनियोगविभागः। वेषां पद्वये मृद्वारिसंख्याविशेषः आचमनप्रतिनिधिः परकीयास्थ्यादिसरों शुद्धिविशेषः दन्तधावनम्। २५ सुरायुपहताङ्गशुद्धिः दन्तकाष्ठभक्षणविधिः स्वीयपरकीयादिमूत्रादिस्पर्श दन्तकाष्ठभक्षणे वय॑दिनानि मृत्संख्या १५] काष्ठभक्षणनिपिदिने कथं धावनं मामेरघःसानां तथोत्सनमलाना- कर्तव्यम् २६ मेवाशुचित्वम् दन्तकाप्रमाणम् यथोक्तशौचाकरणे प्रायश्चितम्... दन्तकाष्ठार्थ विहितवृक्षाः तदपवादाभासाना निरास: वृक्षविशेषेषु फलविशेषाः २८ दन्तकाष्ठे निषिद्धवृक्षा... आचमनम् । वैधाचमनम् अन्यच्च दन्तधावने निपिद्धम् नैमित्तिकाचमनम् दन्तधावने दिङ्मुखविशेषतः १६ फलविशेषाः सकृदाचमनम्... दन्तधावनमन्त्रः द्विराचमनम् १८ दन्तधावन द्रष्टव्या निषिद्धदर्शनास भावनननिमित्तापवादः पवित्रविधिः। सच्छिरतापवादः कुशानां प्रशस्तिः आचमनविधिः। भाचमनीयात्राणि दर्भग्रहणविधिः स्त्रीसहयोः सकृदेवेति नियमनम् पवित्रलक्षणम् ... मामादितीर्थनामलक्षणानि | पवित्रेषु दर्भसख्या भाचमनसमये हस्तद्वये दक्श्यिकत्वम् २१ पवित्रके हेन एव मुख्यत्वम् आचमनसमयेऽवस्थाननियमः | सुवर्णादीनां धारणाहुलिनिर्देशः भावमने निपिद्ध बलानि | जीवपितृकेणाधार्याणि... भाचामतो निपिद्धचेटा २२ | दारिद्रयनाशिनी मुद्रा आचान्तस्यायशुचिकराणि नैमित्तिकाचमनात्प्राकरणीयगण्डप. मारणोचारणादिपु सिद्धिकरी मुद्रा ३३ संख्या नवरत्नमुदा आचमनीयजलप्रमाणम् २३ वशीकरणमुद्रा आचमने करस्य गोकर्णमस्थानत्वम् अथ स्नानम्। ३४ गोगलक्षणम्... प्रातःश्नानप्रशस्तिः ... " " " १९ " २० | सप्तविधं बर्हिः... ... " " " " " ... ... " ... " ... " ... ... " ... " विजयदा मुदा... ... " ... " ... . ... " ... ... ... " ·.. .. ” ... ... . ... " ... " " ... ... " ... " . " ... ... " ४३ ... ... " " ४४ ... " .. " ... " " " " ... विषय मानस्य गुणदशकनिर्देश सानीयपुण्यतोयानि सानसवल्प लघुकल्प सानाङ्गतर्पणकरप तोयदूषणहारि यक्ष्मतर्पणम् नदीक्षमापणम् ब्राह्मणादिषु विहितवस्त्राणि सापवाद कौशेयनिषेध परिधानाहि कक्षाबन्धन निषेध आर्दवत्रमूर्ध्वमेवोत्तारयितव्यम् एक्यत्र निषध धौतनिष्पीडितस्य स्कन्ध निक्ष- पनिषेध वनस्य त्रिगुणनिष्पीडन निषेध एक्वन्धलक्षणम् उपवीतव्यस्य वैध व निचतुर्णा मपि प्रयोजनम् यतिब्राह्मचारिणा जहाशोधनम्... वननिष्पीडनविधि निवीतिना विधेयानि.. समन्त्रकामन्त्रनानत्याधिकारि विभाग एकदिनिकालनानस्याधिकारि विभाग गृयोत सानकल्य शौनकोष अथ काम्यमानम् पुलस्त्यानम् मारस्यानम् भादत्यपुराणोनम् माकण्डेयोनम् पृष्ठाङ्क | विषय पृशाः अश्वत्थच्छायानानम्। ४२ पारिजातोत्तम् ... ३५ आदित्यपुराणोत्तम् समुद्रस्नानम् । ३६ समुद्रमानकाल नैमित्तिकमानम्। अस्पृश्याः ३७ देवलकलक्षणम् अस्पृश्यत्वापवाद साने निषिद्धकाल रागिनाने विशेष नैमित्तिकमाने करपतर्पणादिनिषेध लाने शीतोष्णजलयोपियविमाग मलापकर्षमानम् । अभ्यते वास्तिथय ३८ | वारविशेषेऽभ्यङ्गफलम् गन्धलादीना निफ्याविषयत्वम् कातीयाना मध्याहनाने बल्लविशेष अथ गौणस्नानम् । नानप्रतिनिधय गायनादिनानरक्षण्मनि गौणस्नानपूनस्य कर्मविशयेई. खानहत्वम् मथ तिलकम् । तिठक्योग्यमृत्तिका तिलवधारणमन्त्रा स्थानविशेषण पुण्डाकारविशक्षा पुण्डप्रमाणानि সনস্ত কমায় ४. कालविरुष तिलक विशेषा ... मदस्मनोहपतिर्यपद्रनियमनम् भामधारणानिर्देश ... ... " , ... ... ४० ... " . . " " " ... " ..

·(४) ... " " " " ... " ... ... " " ... ... ... " ... ... " " ... ... " ... ... . ... A ... ... ... विषयः पृष्टारः विषयः पृष्ठा भस्मधारणकल्पः ५१. सूतकादिषु कर्तव्यः संध्याविधिः ६१ भस्मनः सजलनिजेलवेऽधिकारि जलादीनामलाभे कार्यों विधिः ६३ विशेपेग समर्थनम्... 'मुख्यमन्त्राणामनिर्देशः वर्णविशेषे पुण्ड्रप्रमाणविशेषः काम्पजपाः। भस्मधारणफलम् होमविधिः। अथ संध्यावन्दनम्। स्वयमेव होतव्यम् सभ्याया नित्यत्वम् अशती कर्याजयति आदित्यस्येव गायत्रीत्वादि ५३ तरसीदम्पत्योरन्यतरत्य वा समक्षमेव ६९ गायच्यादीनां रूपदेवतादि प्रातदोमकाल:... गायत्रीनिरुक्तिः ५४ सायंहोमकाल: गायत्रीचिन्तनफलम् आपत्म पाक्षिको होमः संध्याकाल नित्यदानम् गौणमुख्यकालाः मालदर्शनम् वर्णविशेषेधूक्ताः कालविशेषाः अटधाविभत्तस्याहो द्वितीयभाग- देशविदोषयु फलविशेषाः संध्याप्रयोगः। ५५ तृतीयभागकृत्यम् आचमनम् पोध्यवर्गः मार्जनम् प्रतिग्रह विचारः संयोपास्ती जलधारणपानाणि... " चतुर्षभागकृत्यम् मन्त्राचमनम् ... ५६ वधमहायज्ञाः... तत्र प्रातमध्यसायाहिको विशेष: वैश्वदेवः मार्जन वतुष्टयम् ५७ व साय प्रातः द्विराकृत्या पापनिरसनम् प्रातरेव वा मर्घ्यदानम् ५८ पञ्चयज्ञानहरवा भोक्तुश्चान्द्रायण गायत्रीजपः। ५९ प्रायश्चित्तम्... तत्रावस्थान कालविशेषण भिमम् सापनादं पञ्चयज्ञानां निन्यत्वम् जरसस्या ६. वैश्वदेवप्रतिनिधिः उक्तासनानि वैषदेचे पानानि छन्दर्षिविनियोगादि ... प्रवसतुः पश्यहानामन्येनारि जरत्योत्तममध्यमाधमत्वम् विधेयत्वम्... कराच्छादनस्याचश्यकत्वम् पधयज्ञानामनुपानमः जपमाला उपस्थानम् तस्थ नित्यत्वम् ७३ ... " ... ... ... ... " ... ... " ... ... ... . ... ... ... ९ ... ... " ... ... ... " .. 4.. ... " ... ... " " ६१ गम् ... ... ... ... ... ... ... ...

·বিঃ तणे पात्रशतिलादीना विचार तर्पणे पितृक्रम ... ... " .. " . .. " ... " ... " ७८ . " "" , ८० " ... ८. . " पृटाई विजय गर | पञ्चसूतलिङ्गम्.. ३४ लिहपरिमाणम् ७. गृहेऽयमूर्तिप्रमाणम् मक्षिततर्पणम् ग्रामशिलापरीक्षा बत्रनिपीडनविधि शालग्रामदानफलम् भीष्मतपणम् ७७ दुशिला यमतपणम् । गुगाजा तपणे तिलनिषध सप्रतिप्रसव अथ पेश्वदेवा।.. देवपूजा पघसूनानिर्देश पूज्य वतानिर्देश वैश्वदेवकल्प १०४ दवताना युगपरतो वैशिष्टयम् ... भूतयशक्ल्प पञ्चायतनस्थापनप्रकार पितृयज्ञ पञ्चदवाना पूजाक्रम ८१ गृहवालि पुगथानयन स्वयमेव कुर्यात मनुष्ययज्ञ सद्यो निर्माल्यरणानि कात्यायनीयाना वैश्वदेवानुष्ठान प्रयोग पर्युपितदोषप्रसरणावधि सर्वदेवदेयपुष्पाणि अथ भोजनम् । देवताविशेषतो विहितानि भोजने उत्तनिषिद्धपात्राणि निषिदानि च पुष्पाणि पात्रधारणविधि पूजायननानि ८७ | भोजनाङ्गवलिदानम् शालग्रामशिलाया नामलक्ष प्राणाहुतिविधि गमेदा ८८ मुन्यादिषु भोजनपरिमाणम् एकमूर्तिपूजानिषेध | भोजनस्य कालद्वयनियमनम् लीशहस्य शालप्रामादिषु स्वय मौनविषया पूजानिषेध दा परिवेषणीयानि १२ ८९-९० निषिद्धदापरिवेपाणि प्रतिमादिषु नित्यनापन निषेध ९१ ईष्ट भोजन निषिध्यत त भूषणादीना निर्माल्यत्वाभाव .. एकपड़तयुपकिी सहैवारम्भर महादेवपरिचर्याकल्प रिसमाप्ति कार्येति तीर्थप्रसादग्रहणनिर्णय ९३ मक्तिमध्यादुत्तिष्टतो दोष भस्मद्राक्षयोर्धारणावश्यकत्वम् भोजने नियमविगेया पार्थिवजा .९१ ९८ निषिद्धदुग्या ११४ लिङ्गद्रव्यविशषत पलविशेषा ९९| भोजने निषिद्धा शब्दा ... " " . ... " विष्णो पूजाकल्प " .. " . . " ·आचारमपूसः। यद्दानगविणाद्रिनिर्मितवपू रत्नाचलो लजया दूरे स्तव्य इलायते निविशते नो यत्र पुंसां गतिः । किंच त्रस्यदरातिवामनयनानेत्राम्युभिर्वधित- स्तेजोऽभिवंडवामुखोत्यहुतमुक्तुल्यः कथं नो भवेत् ।। १० ।। आज्ञतस्तेन राज्ञा विबुधकुलमणिर्दाक्षिणात्यावतंसो भट्टः श्रीनीलकण्ठः स्मृतिपु दृढमतिजैमिनीयेऽद्वितीयः। आज्ञामादाय मूर्धा सविनयममुना तस्य सर्वानिवन्धा- न्दृष्ट्वा सम्यग्विविच्य प्रविततकिरणस्तन्यते भास्करोऽज्यम् ।। संस्काराचारकालाः समुचितरचनाः श्राद्धनीती विवादी दानोत्सर्गप्रतिष्ठा जगति जयकराः संगतार्थानुबद्धाः । प्रायश्चित्तं विशुद्धिस्तदनु निगदिता शान्तिरेवं कमेण ख्याता ग्रन्थेऽत्र शुद्धे युवजन सुखदा द्वादशैते मयूरसाः ॥ १२ ॥ भगवन्तभास्कराख्ये ग्रन्थेऽस्मिन्शिष्टसंमते च ततः । आचारविधिमयूखः प्रतन्यते नीलकण्ठेन ॥ १३ ॥] श्रुतीः स्मृतविक्ष्यि पुराणजातं तत्तन्निबन्धानपि सन्निबन्धान ।। चिरन्तनाचारचयं च बनात्यथाहिकं संप्रति नीलकण्ठः ।। १४॥ प्रतारकैराहतमत्र किंचिन्मया तु निर्मूलतया तदुझितम् । ऊनोक्तिताऽतो नहि तेन किंचित्खपुष्पहीनाऽपचितिर्न हीयते॥ १५ ॥ समूलनिर्मूलमपि व्यवस्थां विनादृतं यद्विषयस्य कैरपि । नानौपस्तद्वाणिगापणस्थैभिपश्वरानुक्तगुणैः समं मतम् ।। १६ ।। तत्र परिभापा। कर्मनदीपे यत्रोपदिश्यते कर्म कर्तुरङ्गं न तूच्यते । दक्षिणतन्त्र विज्ञेयः कर्मणां पारग: करः।। यत्र दिनियमो न स्यालपहोमादिकर्मसु । तिस्रस्तत्र दिशः प्रोक्ता ऐन्द्री सौम्याऽपराजिता ।। तिधितत्त्वे गौतमः- रात्रावृहमुखः कुर्यादैवं कार्य सदैव हि । शिवार्चनं सदाऽप्येवं शुचिः कुर्यादुदमुखः ।। सदा दिवारानौ च । तत्रैव तन्त्रान्तरे- यत्रैव भानुतु वियत्युदेति प्राची तु वां वेदविदो बदन्ति । , ·परिभाषा . ततोऽपरा पूजकपूज्ययोश्च सदागमज्ञा प्रवदन्ति ता तु ॥ अत्र पूज्यपूजकान्त प्राची आगमोक्तपूजायामेव, तत्परिभाषाया- मुक्तत्वात् । अन्यत्र तु सूर्यादयोपलक्षितैव । छन्दोगपरिशिष्टे- आसीन ऊर्ध्व प्रहो वा नियमो यत्र नेश । तदासीनेन कर्तव्य न प्रहेण न विष्ठता ।। उपवीतशिसाबन्धनयो पुरुषार्थत्व त्वर्थत्व चोक्त तत्रैव- सदोपवातिना भाव्य सदा बद्धशिसेन च । विशिसो व्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम् ॥ मार्कण्डेयपुराणे- शिर स्नातश्च कुर्वीत दैव पियमथापि वा। धर्मप्रकाशे योगयाज्ञवल्क्य आप छन्दश्च दैवत्य विनियोगस्तथैव च । वेदितव्य प्रयत्नेन ब्राह्मणेन विशपत ॥ अविदित्वा तु य कुर्याद्याजनाध्यापन जपम् । होममन्तर्जलादीनि तस्य चाल्पफल भवेत् ।। तवापस्तम्य- तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपक्रिया । प्रवर्तन्ते विधानोक्ता सतत ब्रह्मवादिनाम् ।। विमानस्तु प्रयोक्तव्य कर्मारम्भेषु सर्वश । तिस्र सार्धाश्च कर्तव्या मानास्तत्त्वार्थचिन्तकै ।। बुध-न्यायागतेन द्रव्येण कर्माणि कुर्यात्' इति । ज्ञानस्य ऋत्वर्थत्व छान्दोग्योपनिपदि 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धया तदेव वीर्यवत्तर भवति' इति उद्गीथोपासनाप्रकरणाधीतेनाप्यनेन यथा ज्ञानस्य सर्वकर्माङ्गन्न भवति तथा निरणायि मयाऽध्ययनवाद । शाम्यायनि- दानमाचमन होम भोजन देवतार्चनम् । प्रौढपादो न कुर्वीत स्वाध्याय पितृतर्पणम् ।। आसनारूढपादो वा जान्वोर्वा जदयोस्तथा । कृतावसक्थिको यस्तु प्रौढपाद स उच्यते ।। १ योग त क पाठ ।

·प्रातः ... .... ... ११८ ... " ... ... . ... ... " ११६ | मुखशायिनो देवाः " विषयः घटाहा विषयः पङ्क्तिमोजने निषिद्वाः ११४ स्वारविधिः भोजने दिग्विशेषाभिमुहले रात्रिमूनाजाः फलविशेषाः ११५ व्यतीतपूर्वराने रतिमन्दिरगमनम् भोजनोत्तराङ्गाणि । तय नील्यम्... भुक्तोच्छिटस्योच्छिटभागधेयेभ्यो रतिः भुवि निर्वापः, तन्मन्वश्व... रतौ वावभ्यानि तर्जन्या वधावननिषेधः रतिशौचम् ताम्बूलसेवनम् भोजनोत्तरन्यानि । स्थलविशेपतो शिरःस्थापनदि- विगेपः अश्याविभक्तस्याइः पठसप्तमाटमा. स्वापे निषिद्धस्थलानि.. नां लोकयात्रायां विनियोगः उक्ताचारे हि मुक्तिदा परितुष्टिः १२१ दीपकाल: संपूर्णरात्रौ दीपस्थापनेन दारि- स्वमफलानि । द्यनाशः सामान्यतः इटफलस्वनाः दीपस्य दिङ्मुसविशेषस्थापने फ. सामान्यतः अनिष्टफलाः स्वनाः लविशेषः. विशेषत इटफ्लाः स्वमाः सायसघ्यावन्दनं तद्विरोपश्च विशेषत अनिष्टफलाः स्वमाः... .१२३ संध्यावन्दनातिकमप्रायश्चिसम्... ११७ | स्वस्थारिटानि ... सायंहोमकालः... दुःस्वप्रशान्तिः " .... १२. ... " ... ... " "" " ... " ... ... १२४ ." " इत्याचारमयूखविषयानुक्रमः ।

·॥ श्रीभगवन्तभारकरे ॥ आचारमयूखः । द्वितीय-२ मङ्गलाचरणम् । पादौ दिवाकरस्याहमवलम्बे मुहर्मुहु । यत्पादालम्भित पद्म पद्माऽऽरोहति सप्रति ॥ १ ॥ [जेशे पितामहतनो सलु कश्यपो य- स्तस्मादजायत मुानस्तु विभाण्डकारय । त पुत्रिणा धुरमरोपयदृप्यगृङ्ग- स्तस्यान्वयेऽप्यजनि शृशिवराभिधान ॥२॥ तस्मिन्वो महति वितते सगरारये नृपाणा राजा कर्ण समजनि यथा सागरे शीतरश्मि । कीर्त्या यस्य प्रथिततरया श्रोनपानेऽभिपूर्ण वर्णस्यापि प्रविततक्या नावकाश रभन्ते ॥३॥ विशोकारयदेवस्ततस्तत्सुतोऽभूद्विशोकीकृता येन सर्वा धरित्री। ततोऽप्यास राजाऽस्तशत्रुस्ततोऽभूद्रयाख्यो ग्येणैव साहितन ॥४॥ वभूवाथ वैराटगजस्ततोऽभून्नृपो मेदिनीवल्लभो वीढगज । नरग्रह्मदेवस्ततो मन्युदेवस्ततोऽभूनृपश्चन्द्रपालाभिधान ॥५॥ शिवगणाख्यनृप समजन्यथो शिवगणाख्यपुर प्रचार य । शिवगणेन सम सक्तैर्गुणै शिवशिवप्रथमो गणनासु य ॥ ६ ॥ रोलिचन्द्र इति तत्तनयोऽभूत्कर्मसेननृपतिस्तमथानु । रोक्पो नरहरिनुपराजो रामचन्द्र इति तत्तनुजात ॥७॥ यशोदेवस्ततो जातस्ताराचन्द्रनृपस्तन । चक्रसेनस्ततो राजा राजसिंहनृपो यत ॥ ८॥ ततोऽप्यभूटूपतिसाहिदेव स्वकीर्तिभिर्निर्जितदुग्धसिन्धु । अभूत्तत श्रीभगवन्तदेव' सदैव भाग्योदयवान्क्षितीश ॥९॥ -महान्तमान समस्के नहाने ·आचारमकः। कर्मप्रदीपे-पित्र्यमत्रानुद्रवणे आत्मालम्भे अवेक्षणे । अधोवायुसमुत्सगे प्रहासेऽनृतभाषणे ।। मार्जारमूपकरपर्शे आटे क्रोधसंभवे । निमित्तेप्वत्र सर्वत्र कर्म पुर्वन्नपः स्पृशेत् ।। तथा च तैलयन्त्रेषु शब्दो यावत्प्रवर्तते । तावत्कर्म न कर्तव्यं शूद्रान्त्यपतितत्य च ॥ मार्कण्डेय:- संकल्पं च यथा कुर्यात्स्नानदानप्रतादिके । अन्यथा पुण्यकर्माणि निष्फलानि भवन्ति च ॥ यथा यथावदित्यर्थः । ब्राह्मे-ग्रह्मण्याथाय कर्माणि निःसङ्गः कामवर्जितः । प्रसन्नेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम् ।। 'यत्करोपि' इति गीताऽपि कर्मणामीश्वरप्रीत्यर्थत्वे प्रमाणम् । हारीत:--अनुष्ठितं तु यद्देवैर्मुनिभिर्यदनुष्ठितम् । मानुष्ठेयं मनुष्यैस्तु तदुक्तं कर्म आचरेत् ।। वराहपुराणे- स्मानं संध्यातर्पणादि अपहोमामरार्चनम् । उपवासवता कार्य सायंसंध्याहुतीविना ।। चतुर्विशतिमते- इथूनपः फलं मूलं ताम्बूलं पय औषधम् । भक्षयित्वाऽपि कर्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः । ॥ इति परिभाषा अथ प्रयोधः । प्रबो। ब्राह्म मुहूर्ते चोत्याय धर्मार्थावनुचिन्तयेत् । कायक्लेशांश्च तन्मूलान्वेदतत्वार्थमेव च ।। दत्तत्वार्थ ईशरः 'ध्यायीत्त परमेश्वरम। इति कर्मपुराणात । न्यायप्रतीतोऽर्थः' इति श्रीदत्तः । ब्राह्मो मुहूर्तो रावेरुपान्त्यो मुहूर्तः । तथा च प्रयोगपारिजाते पुराणे रात्रिगतमुहूर्तपञ्चदशकं प्रक्रम्य- १ बुध्यते स. पायः।

·प्रवोध । -- प्राझो नामस्वतश्चैव मुहूर्त प्रमशो निशि । इति । गस्तु पश्चिमो यामो मुहूता ग्राम उच्यते । इति पितामहोक्तस्तु वेदाभ्यासार्थ । अन निद्राया प्रायश्चित्तं स्मृतिरत्नावल्याम्-- माझे मुहूर्ते या निद्रा सा पुण्यक्षयकारिणी । ता करोति द्विजो मोहात्पाद ट्रेण शुध्यति ।। शौनक --अस्त गच्छति तिग्माशावच्याधिगत एव य । प्रभासे निद्रित स्वपेत्सं वाग्यत स्थित्वा समस्तामपि ता निशाम् ।। म्य प्रायश्चितम् । प्रात स्नात्वा शुचिर्भूत्वा 'येन सूर्यादि' पञ्चभि । ऋम्भिर्देवमुपस्थाय सवितार विगुध्यति । सूर्योदय स्वपेत्सोऽपि पूर्ववत्सार दिनम् । वाचयमो भवेस्थित्वा चास्त यात दिवाकरम् ॥ याग्भिम्नु “यस्य ते विश्वे" स्यादिमि पञ्च पूर्वका । उत्तराभिश्चतसूभिम्पतिष्ठेत शुद्धये ।। अन स्मरणीयमाह व्यास महर्पिभगवान्यास कृत्येमा सहिता पुरा । गोकैश्चतुभिर्धर्मात्मा पुत्रमध्यापयन्छुनम् ।। मातापितृसहस्राणि पुनदारशतानि च। ससारेप्नुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे ।। हर्षस्थानमहस्राणि भयम्थानशतानि च । दिवमे दिवमे मूढमाविशन्ति न पण्टिनम् ।। प्राठ स्मरणम्। उराहुर्विगम्येष न च वधियोति मे धर्मादर्थश्व कामश्च स स्मिथ न सेन्यते ॥ न जानु फामान भयान्न लोभा- धर्म त्यजीवितस्यापि हेतो. । धर्मो नित्य मुग्यदु से स्वनित्ये जीवो नित्यो हेनुगस्य त्वनियः ।। इमा भारतसावित्री प्रातम्त्याय य पटेन् । स भारतफल प्राप्य पर प्रमाविगवति ।। स एव-प्रात स्मरामि भवभीतिमहातिशान्त्य नारायण गरडवाहनमसनाभम् ।

·आचारमयुखः। माहाभिभूतवरवारणमुक्तिहेतुं चक्रायुधं तरुणवारिजपत्रनेत्रम् ।। प्रातर्नमामि मनसा वचसा च मूर्धा पादारविन्दयुगलं परमस्य पुंसः । नारायणस्य नरकार्णवतारणस्य पारायणप्रणयविप्रपरायणस्य ।। प्रातर्भजामि भजतामभयंकरं तं प्राक् सर्वजन्मकृतपापभयापहत्यै । यो ग्राहवपतितानिगजेन्द्रघोर- शोकप्रणाशमकरोद्धृतशङ्खचक्रः ।। श्लोकत्रयमिदं पुण्यं प्रातः प्रात: पठेन्नरः । लोकत्रयगुरुस्तस्मै दद्यादात्मपदं हरिः ।। सद्धर्मचिन्तामणो- प्रातः स्मरामि गणनाथमनाथवन्धुं सिन्दूरपूर्णपरिशोभितगण्डयुग्मम् । उद्दण्डविनपरिखण्डनचण्डदण्ड- माखण्डलादिसुरनायकवृन्दवन्द्यम् ॥ प्रातर्नमामि चतुराननवन्द्यमान- मिच्छानुकूलमखिलं च वरं दधानम् । तं तुन्दिलं द्विरसनाधिपयज्ञसूत्रं पुत्रं विलासचतुरं शिवयोः शिवाय ।। प्रातर्भजाम्यभयदं सलु भक्तशोक- दावानलं गणविभुं वरकुखरास्यम् । अज्ञानकाननविनाशनहव्यवाह- मुत्साहवर्धनमहं सुतमीश्वरस्य ।। श्लोकत्रयमिदं पुण्यं सदा साम्राज्यदायकम् । मातरुत्थाय सततं यः पठेप्रयत: पुमान् ।। सू सर्वव्याधिनिर्मुक्तः परं सुखमाप्नुयात् ।। प्रातः स्मरामि खलु तत्सवितुर्वरेण्यं रूपं हि मण्डलमृचो यजुपां निधानम् । १ तारकस्येति क. पाठ। २थ तनुर्यजूषि ख. पार।

·प्रबोध । सामानि यस्य किरणा प्रभवादिहेतु ब्रह्माहरात्मकमलक्ष्यमचिन्त्यरूपम् ।। प्रातर्नमामि तरणि तनुवाङ्मनोभि- प्रेझेन्द्रपूर्वकमुरैर्नुतमर्चित च । वृष्टिप्रमोचनविनिग्रहहेतुभूत रैलोक्यपालनपर त्रिगुणात्मक च ॥ प्रातर्भजामि सवितारमनन्तशति पापौघशनुभयरोगहर पर च। त सर्वरोककलनात्मककारमृति गोकण्ठबन्धनविमोचनमादिदेवम् ।। भोकरयमिद भानो प्रात प्रात पठेत्तु य । स सर्वयाधिनिर्मुक्त परम मुसमाप्नुयात् ॥ प्रात स्मरामि शरदिन्दुक्रोज सद्रलमत्सररकुण्डल्हारभूषाम् । दिव्यायुधोजितसुनील्सनहस्ता रक्तोत्पलाभचरणा भवतीं परेशाम् ।। प्रातर्नमामि महिषासुरचण्डमुण्ड- शुम्भासुरप्रमुखदैत्यविनाशदक्षाम् । प्रझेन्द्रदमुनिमोहनलोलशीला चण्डी समस्तसुरमूर्तिमनेकरूपाम् ॥ प्रातर्भजामि भजतामभिलापदानी धानी समस्तजगता दुरितापहन्त्रीम् । ममारयन्धनविमोचनहेतुभूता माया परा समधिगम्य परम्य विष्णो॥ शोकनयमित व्याश्चण्डिकाया पटेनर । सर्वान्कामानामोति विष्णुलोके महीयते ।। प्रात स्मरामि भवभीतिहर मुरेश गङ्गाधर वृषभवाहनमम्बिकेशम् । पहागावरदाभयहम्तमीश ससाररोगहग्मौपश्मद्वितीयम् ।। १बीललोमिनिपाय।

·आचारमन्त्रः। विष्णुः-'प्राणास्ये वाससा समावेष्टयित्वा मृद्धानी प्रीवायामास- ज्ज्योश्चरेत् । इति । मुद्धानी मृत्तिकाधानार्थ शाटीम् । याज्ञवल्क्य:- दिवा संध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदङ्मुसः । कूर्यान्मूत्रपुरीपे तु रात्री चेदक्षिणामुखः ॥ कर्णस्तु दक्षिणः। कर्बङ्गानामनुक्तौ तु दक्षिणाझं भवेत्तथा । इति स्मृत्यर्थसारोक्तेः । अङ्गिराः- कृत्वा यज्ञोपवीतं तु पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् । विण्मूत्रं तु गृही फुर्याधद्वा कणें समाहितः । इति । सांख्यायन:- 'योकवस्रो यज्ञोपवीतं कर्णे कृत्वा मूत्रपुरीपोत्सर्ग कुर्यात्' इति । 'पवित्रं दक्षिणे कणे कृत्वा विण्मूत्रमुत्सृजेत् ' इति हारीतोक्तेः पवित्रमपि दक्षिणे कर्णे स्थाप्यम् । दर्भस्थानान्यपरा- नीवीमध्ये तु ये दर्भा ब्रह्मसूत्रे च ये कृताः । पवित्रास्तान्विजानीयाद्ये च कणे च दक्षिणे ।। अत्र विशेपमाह यमः- प्रत्यङ्मुखस्तु पूर्वाहेऽपराहे प्रामुखस्तथा । उदङ्मुखस्तु मध्याहे निशायां दक्षिणामुखः ॥ यत्तु पूर्वोक्तयाज्ञवल्कीयसामान्यं तदनेन वाध्यते, तस्य मध्याह्ने नि- शायां च सावकाशत्वात् । यत्त माधव:-'सदैवोदड्मुखः कुर्यात्' इति दे- बलवाक्यस्थसदाशब्दात् प्राड्मुखप्रत्यङ्मुखशब्दो सूर्यानभिमुखपराविति तचिन्त्यं सदाशब्दस्यावश्यकत्वबोधकत्वेनाप्युपपत्तेः । यदपि देवणभट्टः याज्ञवल्क्ययमवाक्यार्ययोर्विकल्पमाह तदपि चिन्त्यम, सामान्यविशेष- शास्त्रयोर्विकल्पायोगात् । यत्तु देवल:- विष्मूत्रमाचरेन्नित्यं संध्यासु परिवर्जयेत् । इति तन्निरुद्धतरविषयमिति माधवः । मनु:- छायायामन्धकारे च रानाबहान वा द्विनः ।

·शौचम्। यथामुसमुस कुर्यात् प्राणपाधाभयेषु च ।। रानौ तु गृहेऽपि फुर्यात् । तदाहापस्तम्ब'--' अस्तमिते बहिर्मामा दाराधावसथाद्वा मृत्रपुरीपयो पर्म वर्जयेन् ' इति । आरादूरान् । मदनरले हारीत उचारे मैथुने चैव प्रसावे दन्तधावने । श्राद्धे भोजनाले च पटमु मौन समाचरेत् ॥ उचार पुरीपोत्सर्ग । प्रस्रावो मूगोत्सर्ग । आचारप्रदीये अगिरा- सध्ययोरुभयोर्जाप्ये भोजने दन्तबावने । पितृकार्ये च देवे च तथा मूत्रपुरीपयो । गुरूणा सनिधी दाने योगे चैव विशेपत । एपु मौन समातिष्टन्स्वर्ग प्राप्नोति मानव ॥ - आहार तु रह' पुर्यविहार चैव सर्वदा। गुमाभ्या लभ्युपेत स्यात्याने हीयते त्रिया ।। आपस्तम्बश्व--'नच सोपानको मूमपुरीपे पुर्यात् । इति । मायणीये- परस्थोदक्पानश्च पुर्यान्मूनपुरीपरे । तमल मूसाश मुरापानेन तत्समम् ।। प्रयोगपारिजाते- गृहीत्वा जलपान तु विण्मून पुग्वे यदि । तजर मूत्रमश पीत्वा चान्द्रायण चरेत् ।। मलमून त्योद्विमो विस्मृत्योपवीतधर । उपवात तदुसज्य गृह्यादन्यन्नव तदा ।। इति । ॥ इति मूरपुरीपोत्सर्गविधि। अथ शौचम् । भरद्वाजः- अयापटप्य विप्नने रोष्टमातृणादिना । उदस्तवासा उत्तिष्ठेदृढ विधृतमहन । नाति ·आचारमगखः। प्रातर्नमामि गिरिशं गिरिजार्धदेह सर्गस्थितिप्रलयकारणमादिदेवम् । विश्वेश्वरं विजितविश्वमनोभिरामं संसाररोगहरमौषधमद्वितीयम् ॥ प्रातर्भजामि शिवमेकमनन्तमाचं वेदान्तवेद्यमनधं पुरुषं महान्तम् । नामादिभेदरहितं पइभावशून्यं संसाररोगहरमौषधमद्वितीयम् ।। प्रातः समुत्थाय शिवं विचिन्त्य श्लोकत्रयं येऽनुदिनं पठन्ति । ते दुःखजातं बहुजन्मसंचितं हित्वा पदं यान्ति तदेव शंभोः ।। चामनपुराणे- ब्रह्मा मुरारित्रिपुरान्तकारी भानुः शशी भूमिसुतो बुधश्च । गुरुश्च शुक्रः शानिराहुकेतवः कुर्वन्तु सर्वे मम मुप्रभातम् ।। सनत्कुमारः सनकः सनन्दनः सनातनोऽप्यासुरिपिङ्गलौ च । सप्त स्वराः सप्त रसातलानि कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ।। [सप्तार्णवाः सप्त कुलाचलाश्च सप्तर्पयो द्वीपवनानि सम । भूरादिकृत्वा भुवनानि सप्त कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ पृथ्वी मगन्धा सरसास्तथापः स्पर्शी च वायुजलनं च तेजः । नमः सशब्द महसा सहैव कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ।। इत्थं प्रभाते परमं पवित्रं पठेत्स्मरेद्वा शृणुयाच तद्वत् । दुःस्वप्ननाशस्त्विह सुप्रभातं भवेञ्च नित्यं भगवत्प्रसादात् ॥ पुण्यश्लोको नली राजा पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः। पुण्यश्लोका च वैदेही पुण्यश्लोको जनार्दनः । अश्वत्थामा चलिासो हनूमांश्च विभीषणः। कृपः परशुरामश्च सप्रैते चिरजाविनः । सौतान्संस्मरेन्नित्यं मार्कण्डेयमाष्टमम् । जीवेद्वशतं साप्रमपमृत्युविवर्जितः ।। सरप,ौपदी.मा.नार. महारनप.', पञ्चकं ना स्मरेन्नित्यं मानहान्या न बाध्यते ॥ र नित्यमिति स.पा २ जनार्दनः क पाठ। ३ युधिष्ठिरः क. पाठः । ४ सोऽपि -सर्वव्याधि' इति क. पाठः।

·मूत्रपुरीपोत्सर्गविधि । - मदनपारिजाते स्कान्दे- अविमुक्तचरणयुगल दक्षिणामूर्तेश्च कुक्कुटचतुष्कम् । स्मरणमपि वाराणस्या निहन्ति दुःस्वप्नमपशकुन च ।। प्रयोगपारिजाते भूप्रार्थना- समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले। विष्णुपनि नमस्तेऽस्तु पादस्पर्श क्षमस्व न ॥ कात्यायन श्रोत्रियं सुभग गा च अग्निमग्निचिंति तथा । प्रातरुत्थाय य पश्येदापय स प्रमुच्यते ॥ रोचन चन्दन गन्धान मृदङ्गं दर्पण मणिम् । गुरुमग्निं रवि पश्येन्नमस्येत्प्रातरेव हि ॥ पापिष्ट दुर्भग चान्ध मुत्कृत्त कम् । मातरुत्थाय य पश्येत्तत्कल्पलक्षणम् ।। नम वालाव्यतिरिक्तमिति नृसिंह । ॥ इति प्रबोधविधि ॥ अथ मूत्रपुरीपोत्सर्गविधिः। अङ्गिराः उत्थाय पश्चिमे रास्तत आचम्य चोदकम् । अन्तर्धाय तृणभूमि गिर प्राकृत्य वाससा ।। फुयान्मूनपुरीपे तु गुचौ देशे समाहित ॥ इति । तृणे विशेपमाह यम- अशियैरनार्दैश्च तृणै संछाध मेदिनीम् । इति । पराशर-तन प्रात समुत्याय युर्यादिण्मूत्रमेव च । नैनरत्यामिपुविशेपमनीत्याभ्यधिक भुवः ।। तिररहत्योचरेत्राष्ट पन लोष्ठ तृणानि वा । नियम्य प्रयतो याच मीताङ्गोऽवगुण्ठित. ॥ इति । तिरस्कृत्यान्तर्धाय । सीतामा आयादितदेह । उच्चरेत्पुरीपाशुल्म- अदित्यर्थः । अवगुण्ठित प्रातशिरा । १पारगम पासिनितिएप। - ·१२ आचारमयूयः। यम- - याज्ञवल्क्योऽपि- गृहीतशिश्नश्चोत्थाय मृद्भिरभ्युद्धृतजलैः । गन्धलेपक्षयकरं शोचं कुर्यादतन्द्रितः ॥ -आहरेन्मृत्तिकां विप्रः कूलात्ससिकतां तथा । इति । स एव– वापीकूपतडागेपु नाहद्वाह्यमृत्तिकाम् । आहरेजलमध्यात्तु परतो मणिबन्धनात् ।। एतदारण्यकविपयम् । तथा च स्मृतिचिन्तामणौ- अन्तर्जलगता ग्राह्या परतो मणिबन्धनात् । आरण्यकेपु त्वेवं स्यादाम्येप्वाचरणं न तु ।। मनुः- यस्मिन्देशे यत्तोयं या च यत्रय मृत्तिका । सैव तत्र प्रशस्ता स्यात्तया शौचं विधीयते ।। माथुल:-तीर्थे शौचं न कुर्वीत कुर्वीतोद्धृतवारिणा । रनिमात्रं जलं त्यक्त्वा कुर्योच्छौचमनुद्धृते । पश्चात्तच्छोधयेतार्थ त्वन्यथा त्वशुचिर्भवेन् । आह विवस्वान्- अक्षमात्रप्रमाणास्तु लिङ्गशौचे मृदः स्मृताः । दक्षोऽपि-लिले तु मृत्समाख्याता त्रिपर्वा पूर्यते यया । शौनकः-आर्द्रामलकमात्रा वा मूत्रशौचे तु मृत्तिका । इति । अङ्गिराः-प्रथमा प्रसूतिज्ञेया द्वितीया च तदपिका । तृतीया मृत्तिका ज्ञेया त्रिभागकरपूरणी ।। इति । वसिष्ठः-एका लिड्ने करे तित्र उभयोर्मत्तिकाद्वयम् । मूत्रशौचं समाख्यातं शुक्रे तु द्विगुणं भवेत् ॥ शौनकः-मूत्रात्तु द्विगुणं शुक्रे मैथुने त्रिगुणं भवेत् । विदशौचे मृत्संख्यामाह दक्षः-- तिस्रोऽपाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः । यत्तु वसिष्ठः- पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृतिकाः । इति । यषि यमः- द्वेलिने मृतिक देये गुदे पञ्च करे दश । उभयोः सप्त दातव्याः पुनरेका गुदे तथा ।। इति । तत्-अर्धप्रसृतिमात्रा तु प्रथमा मृत्तिका स्मृता ।

·शौचम्। द्वितीया च तृतीया च तदर्धायां प्रकीर्तिता ॥ इति विष्णूताल्पपरिमाणाभिमायम् । यदपि शन- मेहने मृत्तिका. सप्त लिने द्वे परिकीर्तिते । साँचे मुद्रा- एकस्मिन्विशतिईस्ले द्वयोर्नेयाश्चतुर्दश ।। संख्या। तिमस्तु मृत्तिका नेयाः कृत्वा तु नसशोधनम् । तिम्रस्तु पादयोदेयाः गौचकामम्य नित्यशः ।। एनच्छौचं गृहस्थाना तथा गुगनिवासिनाम् । द्विगुणं स्याद्वनम्याना यतीना त्रिगुणं भवेत् ॥ इति । तदपि पूर्वोक्ताल्पपरिमाणलेपनाहुल्ययोः समुपये ज्ञेयम् । पकृत्यो नसशुद्धौ तु देयाः शौचेप्मुना मृदः । मनु: एतच्छौचं गृहस्थाना द्विगुणं ग्रह्मचारिणाम् । निगुणं तु वनस्थाना यतीना तु चतुर्गुणम् ॥ पिनामहः- न यावदुपनीयन्ते द्विजा. शुद्धास्तथाऽङ्गनाः। गन्धलेपश्रयकर गौचमेपा विधीयते ॥ आदित्यपुगणेऽपि- म्रीद्रयोरर्धमानं गौच प्रोक्तं मनीषिभिः । दिवाशौचस्य निश्यध पथि पादो विरीयते । आर्तः पुर्याद्यथाशक्ति गत. कुर्याद्यथोदितम् ॥ वृद्धपाराशर.-- उपविष्टश्च विण्मू पर्नु यस्तु न विन्दति । स पुर्यादर्धशीचं तु स्वस्य शायस्य सर्वदा ।। इति । यौवायन:- देशं कालं तयाऽऽन्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयोजनम् । उपपत्तिमरस्या व ज्ञात्या शौचं प्रकल्पयेत् ॥ इति । मनु:- यावन्नापैत्यमेध्याको गन्यो लेपच तकृतः । सावन्मद्वारि पादेयं सर्वासु द्रव्यमुदिपु ।। आपलायन:- टिङ्गशीय पुरा कार्य गुदशीचं सतः परम् ।। इति ।

·অমিথুথঃ। - देवल:- धर्मविदक्षिणं हस्तमयः शौचे न योजयेत् । तथा च वामहस्तेन नाभेरुध्य न शोधयेत् ।। ब्रह्माण्डे - उदङ्मुखो दिया कुर्याद्रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः ।। इति । प्यङ्गः- धाराशौच न कर्तव्यं शौचशुद्धिमभीप्सुना । चुलकेनैव कर्तव्यं हस्तशुद्धिविधानतः ॥ अविराः-मूत्रोत्सर्ग द्विजः कृत्वा न कुर्याच्छौचमात्मनः । मोहामुळे त्रिरात्रेण जलं पीत्वा विशुध्यति । अत्र भोजनस्थाने जलपानम् । मुखानस्य गुदनाचे वृहस्पतिः- पूर्व कृत्वा च शौचं तु ततः पश्चादुपस्पृशेत् । ततः कृत्वोपवासं च पञ्चगव्येन शुध्यति ।। शौचस्य ऋत्यर्थत्वं पुरपार्थत्यं चाह दक्षः- शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो यतो द्विजः । शौचाचारविहीनस्य समस्ता निष्फलाः क्रियाः ।। अध शारीरमलशौचम् । मनुः- वसा शुक्रमसृङ्मन्ना मूत्रं विटकर्णविण्नखाः । श्लेष्माश्रु दूपिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ।। दृपिका नेत्रमलम् । विमूत्रोत्सर्गशुद्धयर्थं मृद्वार्यादेयमर्थवत् । दैहिकानां मलानां च शुद्धिषु द्वादशस्वपि ॥ चौधायन:- आददीत मृदः पञ्च पसु पूर्वेषु शुद्धये। उत्तरेपु तु पट्वनिः केवलाभिर्विशुष्यति ॥ इति । परकीयस्पर्श देवल:--- मानुपास्थि वसा विष्ठा आर्तवं मूत्ररेतसी। मजानं शोणितं वाऽपि परस्य यदि संस्पृशेत् ।। स्नात्वाऽपमृज्य चैलादीनाचम्य स शुचिर्भवेत् । तान्येव स्वानि संस्पृश्य पुनः स्यात्परिमार्जनम् ।। विशेपमाह विष्णुः नाभेरघस्तात्प्रयाहुषु च कायिकैमलैः मुराभिर्म- ·आचमनम् । द्यैवोपहतो मृत्तीयैस्तदङ्गं प्रक्षालनाच्छुध्येत् अन्यत्रोपहतो पृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य मानेन इन्द्रियेपूपहतेपूपोष्य स्नात्वा पञ्चगव्येन' मनु मूचे तिस्र पादयोस्तु हस्तयोस्तित्र एव तु । मृदः पञ्चदशामध्ये हस्तादीना विशेषतः ॥ एतदात्मीयमूनादिसस्पर्शन उदाहृतम् । परस्य शोणितस्परों रेतोविण्मूत्रने तथा । चतुर्णामपि वर्णाना द्वात्रिंशन्मृत्तिकाः स्मृताः ।। स एव ऊर्ध्व नाभेर्यानि खानि तानि मेध्यानि सर्वशः। यान्यधस्तादमेध्यानि देहाच्चैव मलाश्चुता. ।। यथोक्तशौचाकरणे प्रायश्चित्तमुक्तं स्मृतिरत्नावल्याम्- गायत्र्यष्टशतं चैव प्राणायामनयं तथा ।। इति । यत्तु व्यास.- अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्था गतोऽपि वा । या स्मरेखुण्ठसफिकक्षा सपाटाम्परततर पित।। इति । तद्यथोचशौचे कृतेऽग्यात्मसंतोपाभावे द्रष्टव्यम् । ॥ इति शारीरमलशौचम् ।। अथाचमनम् । आचमननि कृत्वा मूत्रं पुरीपं वा सान्याचान्त उपस्पृशेत् । मित्तानि। वेदेमध्येष्यमाणश्च अन्नमश्नंश्च सर्वदा ॥ इति । आपस्तम्ब-मूत्रपुरीपानलेपानशेषलेपा रेतसश्च यो लेपलान्प्रक्षाल्य पादौ चाचम्य प्रयतो भवति' आचमनान्तरे देवल- रेतोमूनशकृन्मोक्षे भोजने च परिश्रमे । उच्छिष्टं मानवं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् ।। आचामेदिति शेप.। बृहस्पति- अधोवायुसमुत्सर्गे आक्रन्दे क्रोधसंभवे । मार्जारमूपकस्पर्शे प्रहासेऽनृतभाषणे । १पीत्वा योऽध्ये क पाठ।

·- ११ आचारमग्नः। निमित्तेष्वेषु धर्मार्थ कर्म कुर्वन्नुपरपृशेत् ।। कर्म कुर्वन्काकादिदर्शने आचामैन् इति । स्मृत्यर्थसारे । आचारादर्श संवर्त:- मार्जार रजकं वेणं धीवरं नटमेव च । एतान्दृष्ट्वा नरो मोहादाचामेत्ययतोऽपि सन् ।। कौमें- चण्डालम्लेच्छसंभापे स्त्रीशद्रोच्छिष्टभापणे। उच्छिष्टं पुरुपं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् ।। आचामेदश्रुपाते च लोहितस्य तथैव च । अग्नेर्गवामथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा ।। स्त्रीणामथात्मनः स्पर्श नीवी वा परिचाय च ।। इति । आपस्तम्बः-'स्वप्ने क्षवयो सिंघाणिकायाश्चालम्भे लोहितस्य केशा- नामनेर्गवां ब्राह्मणस्य स्त्रियावालम्भे महापयं गत्वाऽमेध्यं चोपस्पृश्याप्र- यतं च मनुष्यं नावीं परिधायाऽष उपस्पृशेद् आर्द्र या शदोपीभूमि वा 'क्षवयुः क्षुतम् । सिद्धाणिका नासामलम् । आईमिति शकदादिभिः संवत्र्यते । शाकद्दोमयम् । उत्तीयोंदकमाचम्य अवतीर्य तथैव च। दक्षः- मानादनन्तरं तावदुपस्पर्शनमिप्यते । प्रजापतिः- उपक्रमे विशिष्टस्य कर्मणः प्रयतोऽपि सन् । आचामदिति शेषः। वसिष्ठः-कृत्वा चावश्यकार्याणि आचामेच्छौचवित्तमः । मार्कण्डेयपुराणे- देवार्चनादिकार्याणि तथा गुभिवादनम् । कुर्वीत सम्यगाचम्य तद्वदेव मुनिक्रियाम् ।। हरीत:-'देवतामभिगन्तुकाम आचामेन् । गातातपः- आचामेचणे नित्यं मुस्त्वा ताम्यूलचर्वणम् । ओष्ठौ विलोमको पृष्ठा यासा विपरिधाय च ।। ॥ इत्याचमननिमित्तानि ॥

·आचमनम् । १७ बृहस्पति- मझदाचमन प्रचरन्ननपानेषु यदोच्छिष्टमुपस्पृशेत् । निनित्तानि । भूमौ निधाय तव्यमाचान्त प्रचरेत्पुन । निधाय त्यस्त्वा। तेजसविपये कौमें- तैजस वै समादाय याच्छिष्टो भवेहिज । भूमौ निक्षिप्य तद्रव्यमाचम्याभ्युक्षयत्तु तत् ॥ इति । यत्तु हेमाद्रि–परिवेपण कुर्वन्नुच्छिष्टस्पृष्टस्तदन्नपानादिक भूमौ नि- घायाचम्य तदभ्युक्ष्य पुनस्तदादाय प्रचरेत् ' इत्याह । तन्न, अत्र भूमौ निधानमात्रस्योक्ते पुनरादाने मानाभावान् । यत्तु मनु- उच्छिष्ठेन तु सस्पृष्टो द्रव्यहस कथचन । अनिवायैव तव्यमाचान्त शुचितामियान् ।। इति । तल्धुवस्तुविषयमिति मेधातिथि । निधानायोग्यवस्त्रादिविषयमिति च- न्द्रिकायाम् । तदेतचिन्त्यम् । यद्यमन समादाय भवेदुच्छेपणान्वित । अनिधायैव तव्यमाचान्त शुचितामियात् ॥ वस्त्रादिपु विकल्प स्यात्तस्पृष्ट्वा चैव मेव हि । इति कौर्मवाक्यादेव व्यवस्थोक्ते । काप्टपाने विशेपमाह निधान प्रकृत्य जौधायन - एतदेव विपरीतममने वानस्पत्ये विकल्प । पकानमादाय मूनादिकरणे विशेषमाह मार्कण्डेय पक्कानेन गृहीतेन मूत्रोच्चार करोति य । अनिधायैव तव्यमों कृत्वा समाश्रितम् । गौच कृत्वा यथान्यायमुपस्पृश्य यथाविधि । अन्नमभ्युक्षयेच्चैव उद्धृत्यार्कस्य दर्शयेत् त्यक्त्वाप्रमात्र वा तस्मान्छेप शुद्धिमवाप्नुयात् ॥ यत्तु शोकापस्तम्ब भूमौ निक्षिप्य तव्य शौच कृत्वा यथाविधि । उत्सङ्गापनपकान उपस्पृश्य तत शुचि ॥ इति । न्तदशक्तविषयम् ।

·भाचारमखः। व्यास:- अरण्येऽनुदके रात्री चोरव्यानाकुले पथि । कृत्वा मूत्रं पुरीपं तु द्रव्यहस्तो न दुप्यति । इति बृहस्पतिस्मरणात् । स्मृत्यर्थसारे-'परिवेपणे रजोदृष्टौ तत्स्पृष्टान्नस्य त्यागः । अन्नाधारे चण्डालसूतिकोदक्यादिस्पृष्टे च त्याग एव । रजकादिस्पृष्टे जलेनाप्ला- व्याग्निम या स्पृशेत् ।। इति सकृदाचमननिमित्तानि । द्विराचमननिमित्तान्याह आपस्तम्यः- दिराचमननि. स्नात्वा पीत्वा भुते सुमे भुक्ते रथ्योपसर्पी । नित्तानि । आचान्तः पुनराचामेद्वासो विपरिधाय च ॥ -दाने भोजनकाले च संध्ययोरुभयोरपि । आचान्तः पुनराचामेजपहोमार्चनेषु च ।। पैठीनसि::--'कृतामूपुरीप. पचनावारूपस्नेहं स्थावर आचान्तः पुन:- राचामेचण्डालम्लेच्छसंभापणे च' कौमें-- ओष्ठौ विलोमको स्पृष्ट्वा वासी विपरिधाय च । रेतोमूत्रपुरीपाणामुत्सर्गेऽशुद्धभापणे ॥ प्टीवित्वाऽध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा । चत्वरं वा स्मशानं या समागम्य द्विजोत्तमः । संध्ययोरभयोम्तद्वदाचान्तोऽप्याचमेत्पुनः ।। बौधायन:- भोजने हक्ने दाने उपहारे प्रतिग्रहे । हविर्भक्षणकाले च तहिराचमनं स्मृतम् ।। नमः- स्नानभोजनकालेवाचान्तः पुनराचमैत् ।। पठीनसिः-'फलिलकासश्वासागमने रण्याचत्वरस्मशानाकान्तेवा- रान्तः पुनराचामेन्' आचमनापवादमाद याशवल्क्य:- मुग्मना विपुणे मेध्यास्तथाचमनविन्दवः । म पास्वगत दन्तसतं त्याला तनः शुचिः।। विगुपोऽङ्गेऽनुपरभ्यमानाः । नोच्छिदं पुति मुप्त्या विमुपोऽहं न यालि याः । भाचमनारा ·आचमनम्। - इति वोधायनोक्ते । स्मृत्यर्थसारे- वेदाभ्यासे मुसाजाता शुद्धा एव तु सर्वत. । दन्तसक्तस्य निगरणमाह स एय- परिन्युतेष्ववस्थानान्निगिरनेर तन्छुचि.। निगरणत्यागयोर्विकल्प इति हेमाद्रि. चर्वणे त्याचामेत्। तथाचाचमनं प्रकृत्य 'चर्वणे नित्यम्' इति विष्णूक्तेः। चलानन्याविते तु देवल आह- भोजने दन्तलग्नानि नित्याचमन चरेत् । दन्तलमस्य जिह्वास्परों रसोपलन्धौ चाशुचित्वम् । अन्यथा शुचित्वम् 'दन्तमद्दन्तलगेपु रसपर्जमन्यत्र निहास्पर्शनात ' इति शड्सोत्ते । गौ- तमस्त्वन्यथाऽऽह-'दन्तशिपु दन्तबदन्यत्र निहाभिस्पर्शनात्याक्च्युते- रित्यो । विच दन्तलममपि अपहार्यम् । दन्तलनमसहाय लेप मन्येत दन्तवन् । न तत्र बहुश कुयोद्यत्नमुद्धरणे पुन. । भवेदाशीचमत्यर्थ तृणवेधागणे कृते ।। इति देवलोक्ते । पदशिन्मते- ताम्बूले च फले चैव भुक्तम्भहावशिष्टके । सम्भि पनर्मूलफ्रैस्तृणकाष्ठमयस्तया । मुगन्धिभिस्तथा द्रव्यैनोंच्छिष्टस्तु भवेहिज ॥ इति । बमिष्ठ -प्राणाहुतीपु सोमेषु मधुप तथैव च । आस्यहोमेपु सर्वेषु नोच्छिष्टो भवति द्विम. ॥ इति । आस्यहोमेषु दृष्यावशिष्ठभक्षणेष्विति हेमाद्रि । आश्वराय यस्तु धुपर्क आचमन कार्यमेव एतद्वाक्येन सर्वेषु प्राणाहुत्यादिपु आचमनाभावे सेद्वेऽपि "न सोमेनोच्छिष्टा भान्ति " इति तत्सूण तान्प्रति मधु- दिप्वनुन्टिष्टतापरिसरयानात् । एप एव धृत्तिकृतोऽप्याशयः । ॥ इति द्विराचमननिमित्तानि ।।

·२० आचारमयूखः। अथाचमनविधिः। वृद्धपागार:- कृत्वाऽथ शौचं प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च मृजलैः । निवद्धशिखकच्छस्तु द्विज आचमनं चरेत् ।। स्मृत्यर्थसारे- सौवर्णरौप्यताप्रैस्तु वेणुविल्वाश्मचर्मभिः । अलावुदारुपत्रैस्तु नारिकरैः कपिध्यकैः ।। तृणकार्जलाधारैरन्यान्तरितमृन्मयः । वामेनोद्धृत्य वाऽऽचामेदन्यदातुरसंभवे ॥ गौतम.-'त्रिश्चतुर्वा अप आचामेत्खानि चोपस्पृशेत् । । चतुर्वेत्यै- च्छिको विकल्पः' इति माधयः । येणापरितोप इति श्रीदत्तः । फलभू- मार्थमिति केचिन् । योगी- त्रिः प्राश्यापो द्विरुन्मृज्य सान्यद्भिः समुपस्पृशेन् । अयं च द्विजातिविषयः 'स्त्री च शूद्रश्च सकृल्पृष्टाभिरन्ततः' इति तेनैव स्त्रीशद्रयोः सद्विधानात् । म एव- अन्तर्भानु शुची देशे उपविष्ट उदङ्मुखः । प्राग्वा ग्राझेण तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् ।। -द्विजप्रणात्स्त्रीशद्वयोरनियम इति हेमाद्रिः । तथाच प्राध सर्व साधारणं, कायदैवे तु प्राह्मणं प्रत्येव । तथाच मनु:- प्रामेण विप्रस्तीथेन सर्वकालमुपस्पृशेत् । कायत्रैदशिकाभ्यां या न पित्र्येण कदाचन ॥ इति । त्रैदशिकं देवम् । अत्र नित्यपदासर्वदा प्राह्मणैव तस्य प्रणाापपाते तूत्तराभ्यामिति व्यवस्थितो विकल्पः । उत्तरयोस्त्वैच्छिकः । अन- याज्ञवल्क्य:- पनिष्ठोधीसत्यष्टमूलान्ध फारस्य च प्रजापतिपितृप्रामदेवतार्यान्यनुक्रमान् ॥ बौधायन:-निवपणसम्रवणलाजाहोमनित्यहीमान्कायतीर्थेन फुयाई- धेन देषिकं च पैतृकं पित्र्येण कमण्डलुरपर्शनं दधिस्पर्गनं नवान्नप्राशन- ·आचमनविधिः। २१ . झुग्ग्रहणं दैविकं सौम्येन आग्नेयेन प्रतिग्रहं कुर्यात् ।। अङ्गुलिमूले सौम्यं, करमध्ये आग्नेयम् । देवल:- उभयत्र स्थितैर्दर्भः समाचामति यो द्विजः । सोमपानफलं सोऽपि भुक्त्वा यज्ञफलं लभेत् ॥ उभयत्र हस्तद्वये । केवलवामहस्ते निषेधमाह हारीत:- वामहस्ते कुशान्कृत्वा समाचामत्ति यो द्विजः। उपस्पृष्टं भवेत्तेन रुधिरेण मलेन वा ॥ इति । विष्णुः- प्रन्थिर्यस्य पवित्रस्य न तेनाचमनं चरेत् । शक्षः- काशहस्तस्तु नाचामेकदाचिद्वेधशङ्कया। वेवशङ्कयेति तु तेन ह्यन्नं क्रियते' इति वदर्थवादमात्रम् । दूर्वाहम्तो. ऽपि वा इति स्मृत्यर्थसारे। बौधायनः–'नागुलीभिर्न सबुझुदाभिर्न सफेनाभिर्न क्षाराभिर्नो- प्णाभिर्न क्लुपाभिरदिन हसन जल्पन्न विलोक्यन्न तिष्ठन्न प्रही न प्रणतो न मुक्तशिसो नावद्धफच्छो न पहिर्जानूपस्पृशेन् नासलिना पियेन्नानुद्धृतोदकेनाचामेन् । न तिष्ठन्' इति तु स्थले । जले तु विशेषमाह विष्णु:- जान्वोरुवं जले तिष्ठन्नाचान्तः शुचितामियान् । जलस्थो जलत्येपु स्थलस्थः स्थलकर्मसु । उभयोस्तुभयस्थस्तु कर्मस्वधितो भवेत् ।। हाति:--आर्द्रवासा जले कुर्यात्तर्पणाचमनं अपम् । शुष्कवासाः स्थले फुर्यात्तर्पणाचमनं जपम् ।। स एव-विवर्ण गन्धरत्तोयं फेनिलं च विवर्जयेत् । देवल:- सोपानको जलम्यो या मुत्तफेशोऽयवा पुनः । उणीपी वापि नाचामेम्प्रेणावेष्टय वा शिरः ।। संवर्न:- अशब्दाभिरनुष्णाभिस्त्यताभिः फेलकुदुदैः । आपढ़तेन शुद्धिः स्यादुष्णेन तपायिनः ।। आपढ़तेनेनि तृाया पनप योन्या । तेनापट्नम्य तपायिन उम्णेनाऽपि शुद्धिरित्यर्थः। योभायन:-- ·आचारंमयूखः। पादक्षालनशेषेण नाचामेद्वारिणा द्विजः । शुद्धाभावे भवेत्किंचित्त्यक्त्वा भूमौ तु तजलम् ।। आचारप्रदीपे आपस्तम्बः-- संध्या भोजनायें या पित्र्याथै वा तथैव च। शुद्राहृतेन नाचामेज्जपादिहवनेषु च ॥ यम:--- आपः करनखस्पृष्टाः समाचामति यो द्विजः । सुरां पिवति सुव्यक्तां यमस्य वचनं यथा ॥ इति । आपस्तम्ब:- न वर्षधारास्वाचामेत्तथा च प्रदरोदके । प्रदरो गतः। तत्प्रतिप्रसवमाह वसिष्ठः-प्रदरादपि गोस्तर्पणात्स्यात् इति । इदं तु कलौ निपिद्धमिति कलिवर्जनिर्णये भ्रातृचरणाः । गोतृमिगि पयसि शिष्टैगचमनक्रिया । इतिकलिनिपिद्धेपु पाठात् । देवल:- येपु देशेषु यत्तोय या च यत्रैव मृत्तिका । तन तनावमन्येत धर्मस्तत्रैव तादृशः ।। इति । विष्णुः-न गच्छन्न शयानश्च न स्थितः प्रह एव च । न स्पृशन्न हसवत्पन्न श्वचाण्डालदर्शने ॥ गोभिल:- नान्तरायैकदेशस्य कृत्वा चैवोत्तरीयताम् ।। इति आचामेदिति शेपः। प्रचेता:-न निर्वासा नान्यत्वनासनपाद आचामेन। पुलस्त्यः- कण्ठं गिरो या ग्रावृत्य रथ्यापणगतोऽपि वा । अकृत्वा पादयोः गौचमाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् ।। आचमनात्पूर्व गण्डूपानाह प्रयोगपारिजाते आचार्य:-- पुर्याहादा गण्डूपान्पुरीपोत्सर्जने द्विजः । मूग्रोमर्गे तु चनुगे भोजनान्ते तु पोडश । भन्यभोज्यावसाने तु गण्इपाष्टकमाचरेत् ।। वामहस्तेनान्वारम्भमाह यमः- तावनोपस्पृद्विद्वान यावद्वामेन न स्पृशेत् ।

·आचमनविधि । . अपा पर्युक्षणमाह नागदेवीये श्याट्यायनि- ['निभिः पर्युक्षण कुर्यात्पानोपरि निभि सदा । हिन्दु च निक्षिपेन्मध्ये शेष शुध्यति विन्दुभिः । विशेपमाह याज्ञवल्क्य - हरकण्ठतालुगाभिस्तु यथासरय द्विजातय । शुध्येरन्स्त्री च शूद्रश्च सहस्पृष्टाभिरन्ततः ॥ सदिति नित्वमानापनादक न तु सर्वेतिकर्तव्यताया । तेन सा- ऽप्यनस्पर्शनादिरूपेतिकर्तव्यता स्त्रीमुद्राभ्या त यैव । अन्तत इति तृती. याथें तसि । तालुगाभि इति विज्ञानेश्वर । दन्तगाभिरिति हेमाद्रिः । ओष्ठप्रान्तेनेति श्रीदत्त हिदाना परिमाणमाहोशना-मापमजनमाना हृदयगमा भवन्ति इति । ग्रहणे विशेपमाह कप- आयत पूर्वत कृत्वा गोकर्णाकृतिववरम् । सहताङ्गुलिना तोय गृहीत्वा पाणिना द्विज । मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठेन शेपेणाचमन चरेत् ।। भरद्वाज देव्या पादैनिमि पीत्वा अन्रि जैनरा स्पृशेन् । पुनहितिगायच्या शिरोमन्नधिा स्पृहा ।। चौधायन --'नि परिमृजेहिरियो' इति । ओष्ठाविति शेष । तीच विरोमौ' इति हेमाद्रि । तर्मन्यद्गुष्ठयोगेन स्पृशेनासापुटद्वयम् । अङ्गुष्ठानामिकाभ्या च चयुधोने पुन पुन । फनिष्ठाहुष्टयो भि हृदयं च तलेन । सर्वाभिस्तु तन शीर्ष याह चाप्रेग संम्पृशेत् ॥ भाघरायन- जलै शुद्ध पिदैवतुर्गऽन्यु शनैर्दिन । प्रगहिरयण पुराणैश्चेतिहासकै ॥ रकुण्डलिक नसि । र भस्थान मिळया योगेन मान शेर।प। ३ गाससमय सापE Iनर पद मा पोनराठेव सयमाचनने विधि।..पा ·आचारमपूखः। मुखमङ्गुष्ठमूलेन पृथकाय उपरपृशेत् । पाणिनाऽधोऽग्निमन्त्रेण अवमृज्याथ संस्पृशेत् ।। विप्रस्तु नेतराणां तु तन्मुखालम्भनं स्मृतम् । सूर्याय दक्षिणे नेत्रे वामे सोमाय वायवे ॥ नासे दिग्भ्यः श्रवणयोर्वाहोरिन्द्राय संस्पृशेत् । पृथिव्यै पादयोन्विारन्तरिक्षाय गुह्यके ।। दिशे नाभ्यां ब्रह्मणे च विष्णवे हृदये तथा । शिवायेति शिरस्यन्ते हस्तं प्रक्षालयेत्ततः ॥ इति । अगस्त्यसंहितायाम्- केशवाद्यैखिभिः पीत्वा द्वाभ्यां प्रक्षालयेत्करौ । द्वाभ्यामोष्ठौ तु संमृज्य द्वाभ्यामुन्गार्जनं तथा ।। एकेन हस्तं प्रक्षाल्य पादावपि तथैकतः । संप्रोक्ष्यकेन मूर्धानं ततः संकर्पणादिभिः ।। आस्यं नासाक्षिकर्णी च नाभ्युरस्कं भुजी स्पृशेत् । एवमाचमनं कृत्वा साक्षान्नारायणो भवेत् ।। अत्रैतानि फेशवादिकृष्णान्तानि चतुर्विशतिनामानि चतुर्थ्यन्तानि नमोन्तानि प्रथमैकवचनान्तानि वोधार्याणि । केचित्तु संयुध्यन्तान्युपार- यन्ति तत्रापि विष्णुपदं हरिपदं चाविभक्तिकमेवोधारयन्ति । तत्साधू- नेव प्रयुखातिवचनाचिन्त्यम् आचमनासंभवे मार्कण्डेयपुराणे- भाचमनासंभवे देवतानां पितृणा च ऋषीणां चैव यत्नतः । युर्वीतालम्भनं वापि दक्षिणश्रवणस्य था। यथाविभवतो ह्येतत्पूर्वाभाये ततः परम् ॥ बौधायन:-'आईतृणं भूमिं गोमयं या संरपृशेत् । आचमनस्य सर्वकर्मागत्वमुक्तं पुराणसारे- यः प्रिन्याः पुरते मोहादनाचम्यैव नास्तिकः । भवन्ति हि क्रियास्तस्य याः सर्वा न संशयः ॥ इति । ॥ इति आचमनप्रकरणम् ।। १नामो कपनमा रमाकपा नियमासिक पास।

·म्तधावनम्। अथ दन्तधावनम् । अनि-मुसे पर्युपिते नित्यं भवत्यप्रयतो नरः। तदाकाष्ठं शुष्क वा भक्षयेद्दन्तधावनम् ।। इदं च शुद्धपथै न तु स्नानाद्यङ्गम् । 'दन्तान्प्रक्षाल्य सायात्' इति छन्दोगपरिशिष्टे तु-'दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ठा सोमेन यत' इतिवत्का- लार्थ. संयोग. । मदनोऽप्येवम् । इदं च भोजनानन्तरमपि कार्यम् । प्रातर्भुक्त्वा च यतवाक् मक्षयेद्दन्तधावनम् । इति विष्णतः । 'भुक्त्वेति यतिपरम्' इति हलायुधीये, मर्वा- प्राति श्रीदत्तः । अत्र घ कालादिनिधो नाम्नि । भोजने दन्तलमादि निहत्याचमनं घरेन् । इति देवलोक्तेरुच्छिष्पनिहरणस्यावश्यक्त्वान् । कात्यायन:- नन्दासु च नवम्या च दन्तराष्ठं विवर्जयेत् । विष्णु.-नवम्या चैव द्वादश्या वर्जयेदन्तधावनम् । [श्राद्धाहे जन्मदिवसे विवाहे मुखदुःसयोः । ग्रते थैवोपवासे घ वर्जयेहन्तधावनम् ) व्यास- श्राद्ध घ यो नियमे नाचायोपितभर्नुका । श्राद्धकर्तृनिपेयोऽयं न तु भोक्तः पदाचन । नाद्यान्तामिति शेषः। आचार्य:- अष्टम्योश्च चतुर्दश्यो' पञ्चदश्या विजन्ममु । व्यतीपाते प संत्रान्त्या दन्तकाष्ठं न भायेत् ।। नाद्यादजीर्णनमथुश्वासकासज्वरादित । पुरोदयाद्रवेस्त्वद्यानोदिवेऽतमिते रयो । दीक्षितो ब्रह्मचारी प यतिध विषयाङ्गना। नित्यमद्यादन्तकाष्ठममाया तु विवर्मयेत् ।। निमन्ममु जन्मतदातुनरभेष्वेति' इति केचित् भन्मनवमरोनविभाति- फेवित्रि ज्योतिपिका.। पुण्डलिनलिभिम पाए।

·भाचारमपूखः। यमः- नृसिंहपुराणे- प्रतिपद्दर्शपष्टीपु नवम्यां चैव भारत । दन्तानां काप्ठसंयोगो दहत्यासप्तमं कुलम् ।। काठमहणात्पर्णादौ न दोपः। तथाच व्यास:- प्रतिपद्दपिष्ठीपु नवम्यां दन्तधावनम् । पणैरन्यत्र काटैस्तु जिह्वोलेखः सदैव तु ॥ 'तृणपणर्मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैनिपिद्धाहे कुर्युः' इति स्मृत्यथसारे। व्यास:-अलाभे दन्तकाष्ठानां निपिद्धायां तिथावपि । अपां द्वादशगण्डूपैर्विदध्याद्दन्तधावनम् ।। स्कान्दे-अभ्यने चोदधिनाने दन्तधावनमैथुने । जाते च मरणे चैव तत्कालव्यापिनी तिथिः ।। चतुर्दश्यष्टमी दर्शः पूर्णिमा संक्रमो रवः । एपु स्त्रोतलमांसानि दन्तकाष्ठं च वर्जयेत् ॥ वसिष्ठः-शन्यर्कशुक्रवारेषु कुनाहे व्रतवासरे । जन्माहे श्राद्धदिवसे दन्तकाप्ठं विवर्जयेत् ।। यमः-- मध्याह्ने स्नानवेलायां भक्षयेद्दन्तधावनम् । निराशास्तस्य गच्छन्ति देवताः पितृभिः सह ।। अत्र 'नोदिते' इत्यनेनैव मध्याह्ननिषेधे सिद्धे पुननिषेधो दोपाधिक्यार्थः। गोभिल:- रजस्वला सूतिका च वर्जयेइन्तधावनम् । स्मृतिमलाम्-- रजस्वला चतुर्थेऽह्नि सूतिका दशमेऽहनि । स्नानात्पूर्व बन्धमोक्षे निन्द्येष्वपि चरेदिति ॥ नागदेवीये- चिरं दन्तेपु केशेषु चिरं मत्रपुरीपयोः । चिरं स्नाने च शीघ्रं च मैथुने शयनेऽशने ।। व्यास:-प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च मुखं च सुसमाहितः। दक्षिणं याहुमुद्धृत्य कृत्वा जान्वन्तरा ततः ॥ १ मध्यादे मादलायामिति वा पारः। -- ·इन्तपालम दनकाष्ठमानम्। तिक्तं कपायं च तथा कटुकं कण्टकान्वितम्। क्षीरिणो वृक्षगुल्मादेर्भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ 'दक्षिणं वाहुमुद्धृत्योपवीतं कृत्वा ' इति श्रीदत्तः । विष्णु - कण्टविक्षारवृक्षोत्यं द्वादशाहलमत्रणम् । कनिष्ठागुलिवत्स्यूलं तदप्रताचरम् ॥ कौम--- मध्यागुलसमस्थूलं द्वादशाकुलसंमितम् । सत्वचं दन्तकाष्ठं स्यात्तदमेण तु धावयेन् ।। इदं विषमदन्तस्य इतरस्य तु फनिष्ठापसमस्थूलम् । सुसूक्ष्मं हीनदन्तस्य समदन्तस्य मध्यमम् । स्थूलं विषमदन्तस्य त्रिविधं दन्तधावनम् ॥ इति विष्णूनेः । विष्णु-- द्वादशाङ्गुलिकं विप्रे काष्ठमाहुर्मनीषिणः । शूद्रविझवजातीना नवपट्चतुरङ्गलम् ।। गर्ग:- चतुरहुलमानं तु नारीणा नात्र संशयः । इति । नृसिंहपुराणे- तित्तिणावगुष्ठं च आम्रनिम्यौ तथैव च । अपामार्गश्च निस्त्रश्च आधौदुम्बरस्तथा ।। पदरीतिन्दुकस्वेते प्रशस्ता दन्तावने । कोविदारः फरसव कुटनः पक्षमालती ।। गर्ग समें धैर्य घदे दीप्ति. फर ने विजयो रणे। प्रक्षजे चार्थसंपत्तिदर्या मधुरस्वरः ॥ सदिरे चैव सौभाग्य विल्वे तु विपुल धनम् । दन्तकाष्ठे मशस्त औदुम्यरे च पासिद्धिर्यन्धो परदा मति ॥ शास्तफन च। सैन्ने धातिसौभाग्यं पालाशे सिद्धिगत्तमा । कदम्ये सरला लक्ष्मीराने आरोग्यमेव ॥ अपामार्गे श्रुतिर्मेधाप्रज्ञावाप्तिर्वपुः श्रुतिः । आयुः शीलं यशो लक्ष्मी सौभाग्य चोपजायो। अण हन्ति रोगास्तु यीमपूरेण तु व्यथाम् । दाहिमे सिन्धुवारे घ उट फुटझे वया ।। प्राक.पा ३ मारा किया पभोक पर - ·भाचारमपूखः। जाती च करमर्दा च दुःस्वप्नं नाशयेदिति। ककुभेन तथाऽऽयुष्मान् भवेत्पलितवर्जितः ॥ ककुभः प्रसेवकः। आश्वलायनोऽपि- अपामार्गे सर्वसिद्धिः खीवश्यत्वं प्रियहुभिः । वेणुना चाप्नुयाद्गावो राजवृक्षाजयं लभेत् ॥ चूते च नृपवश्यत्वं सौभाग्य पनसेन तु । दीर्घायुर्जम्बुक्षेण इष्टां सिद्धिं लभेदयम् ।। जयं कष्टकवृक्षात्तु वलं वै कङ्कताल्लभेत् । आरोग्यं कर्णिकारेण पारन्त्यां शौर्यमुत्तमम् ।। अशोकेन विशोकः स्याल्लवडाद्रह्मवर्चसम् । खादिरादखिलान्भोगॉलभेदतिशयं महः ।। वाग्यतो विमृजेद्दन्तान्मांसं नैव तु पीडयेत् । जिह्वामलान्तमुदितं दन्तान्तरितमेव च ।। राक्षस्यामुत्सृजेकाष्ठं दिशि निर्मज्य वै शुचौ ।। गमवृक्षो राजादनम् । वानाह वृद्धयाज्ञवल्क्यः- इष्टिकालोष्टपाषाणैर्नखैरगुलिभिस्तथा । मुक्त्वा चानामिकाष्ठौ वर्जयेद्दन्तधावनम् ।। तथा च--दक्षिणाभिमुसो नाद्यान्नीलं धवकदम्यको । तिन्दुकेहुदयन्धूकमोचीकरजसिन्धुकम् । कार्पासं दन्तकाष्ठं च विष्णोरपि हरेच्छिद्रयम् ।। नालं नीलीवृक्षः । धयः प्रसिद्धः। मोचा कदली । आचार्य:- दन्द्रका वळ. नादण्डं न त्वचा हीनं नाप्रशस्ततरूद्धयम् । म्नुहिकिंशुकशाल्मलीकर शादीश्व वर्जयेत् ।। तया- कोविदारेड्दाश्चैव शाल्मलीगृक्षसिहका: । श्यामाकं पारिभद्रं च गुग्गुलं पिच्छिलं तया ॥ न क. पाठ।२६९ क पाठः । ३ दिनि यी महर क. पामांगना माया क. पाठः । ५ बर्शक पारः। ६ कासिद्धान् क. पापक - झा। पर।

·दन्तपावनम् । पूतिगन्याम्समधुरं मुशिरं दन्तधावनम् । प्रतीची दक्षिणाशां च वर्जयेद्दन्तधावने ॥ पूतिगन्धं दुर्गन्धि। विष्णु:-- न सेप्मातकारिष्टविभीतयवधन्वनम् । न कोविदारशमापीलुपिप्पलेहुदगुग्गुलम् । न वरनिर्गुण्डीशिमुतिलकतीलजम् ।। हारीत:-कालेयपलाशकोविदारश्लप्मातकबिल्याशाकक्षनिर्गुण्डी- शिखण्डीगिरीपमालतीकरवरियदरीकरसवेणुवर्ण्यम्' इति । गर्ग.- कुशं काशं पलाशं च शिशुपं यस्तु भक्षयेत् । सायद्भवति चाण्डालो यावदनां न पश्यति॥ व्यासः- पालाशमासनं यानं दन्तकाष्ठं च पादुके । वर्जयेत्तु प्रयत्नेन सममश्वत्यमेव च ॥ माकण्डेयः- शाल्मल्यश्वत्यभट्टीन धकिंशुकयोरपि । कोविदारशमीतालश्शेप्मातकयिभीतकैः। वर्मयेद्दन्तकाष्ठं च गुग्गुलं मुकं तथा ।। वराहमिहिरः- अज्ञातपूर्वाणि न दन्तकाष्ठान्यद्यान्न पर्णेश्व समन्वितानि । न युग्मपर्णानि न पाटितानि न चोर्ध्वगुष्काणि विना त्वचा वा अत्र कानिचित्सामान्यतो निपिद्धान्यपि कामार्थत्वेन विहितत्वान् तत्कामनावद्भिाहाण्येव । यानि तु फेवलं विहितप्रतिपिद्धानि तेषु न तो पशी फरोतीतिवद्विकल इति स्मृतिचन्द्रिकायाम् । विहितालाभे. ऽप्रविपिद्धं सदलाभे विहितप्रतिपिद्धमेव प्राह्ममिति सर्वे । विहितालाभे- प्रविपिद्धविहितप्रतिपिद्धयोरैच्छिको विकल्प इत्यपि कश्चिन्। नाहुलीभिध मृशिश पर्णेलोंठेश्च भम्मना । नायसैश्च सया लोहे: सर्वदन्तान मोहिमः ।। भातातपः- दन्नधावनमहल्या प्रत्यक्षं स्वर्ण तथा । मृत्तिकामभणं चापि सुन्य गोमांसभक्षणम् ॥ सीमामालिनि मन मुद्रा आश्वलायन:- क. प.

·आचारमृपखः। . प्रयोगपारिजाते धर्मसारे- अङ्गारवालुकापर्णतृणवस्त्रनखादिभिः । न कुर्याद्दन्तकाष्ठं च श्रीकामी हर्पिते दिने । न कुर्याद्दन्तकाष्ठं च तैले च शिरसि स्थिते ।। दिग्विशेषेण फलंमाह विष्णुः-- प्राइमुखस्य धृतिः सौख्यं शरीरारोग्यमेव च । दन्तधावने दिङ्मु. दक्षिणेन तथा कष्टं पश्चिमेन पराजयः ।। खनियमः। उत्तरेण गवां नाशः स्त्रीणां परिजनस्य च । पूर्वोत्तरे तु दिग्भागे सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। दन्तधावनमन्त्रो नागदेवीये- अन्नाद्याय व्यूहध्वं सोमो राजायमागमत् । स मे मुखं प्रमाक्षति यशसा च भगेन च ।। अङ्गिराः—प्रक्ष्याल्य भक्षयेत्काष्ठं प्रक्षाल्यैव तु संत्यजेत् । "आयु" रित्यादि मन्त्रोऽयमुक्तः शाखाभिमन्त्रणे ॥ इति । मन्त्रः काशीखण्डे- आयुर्वलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ।। दन्तधावनोत्तरं शौनकः- पश्चाद्वादशगण्डूपैर्विदध्यादन्तधावनम् । स्मृत्वोङ्कारं च गायत्री नियनीयाच्छिखां ततः ।। इति । अङ्गिराः-पतितान्त्यजपाखण्डिदेवाजीवरजस्वलाः । भिपपातकिचाण्डाला न प्रेक्ष्या दन्तधावने ॥ शुनकं विचराई च छत्राकं प्रामकुफुटम् । अन्यान्नैवेदशान् पश्येहिजसुद्धौ विचक्षणः ॥ इति । देवाजीवो देवलकः । द्विजा दन्ताः। ॥ इति दन्तयावनम् ॥ अथ पवित्रविधिः। व्यासः-कुशैः पूतं भवेत्नानं पुशेनोपस्पृशेहिमः । युशेन चोदृतं सोयं सोमपानेन संमितम् ।।

·पवित्रविधि । यम कुशा काशास्तथा दृा यमा नीय एव च । यत्वजा पुण्डरीकाणि सप्तधा वहिरुच्यते ।। इति । कुशाभावे द्विजश्रेष्ठ काशै कुर्वीत तत्त्वत । इति । कात्यायन- मासे नभस्यमावास्या तस्या दर्भाच्चयो मत । अयातयामास्ते दर्भा विनियोज्या पुन पुन || इति । प्रयोगपारिजाते स्मृतिचितामणी- मासि मास्याहता दुर्भास्तत्तन्मास्येन चोटिता । इति । मार्कण्डेय- शुचिर्भूत्वा शुचौ देशे स्थित्या पूर्वोत्तरामुस । ओसारेणैव मन्त्रेण युशान्पृष्ट्वा द्विजोत्तम । विरिञ्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज । दहस्व सर्वपापानि दर्भ सस्तिफरो भव ॥ इम मन्त्र समुमार्य तत पूर्वोत्तरामुस । हुफटकारेण दर्भास्तु सछित्त्वा समुद्धरेत् ।। इति । कात्यायन:- अनन्तभिण साम फौश द्विदलमेव च । प्रादशमान विज्ञेय पवित्र यत्र पुत्रचित् ।। मार्यण्डेय चतुर्भिदर्भपिङ्ग्लैाह्मणम्य पवित्रकम् । एरिन्यूनमुद्दिष्ट वणे वणे ययात्रमम् ।। पवित्रदर्भमस्या निभिर्दर्भ शान्तिम पञ्चभि पौषि तथा । चतुर्भिरभिचारास्तु पुर्वन्युर्यात्पावरम् ।। इति । अत्रि प्रायझे जपे पैर प्रमप्रन्यिविधीयते । भोजने पर प्रोक्त एवं धर्मो न हीयते ॥ हमाद्री-अन्यान्यपि पवित्राणि युवामयानि पा हेमात्मपवित्रस्य करा नाहन्ति पोहशीम् ॥ इति । पारिजाते आचार्य हेमेन सदा सर्व पुर्यादवाविचारयन् । सध्यं दक्षायसिन्या विम्यादी चिनो दिन पनि । दो दक्षिण।

·भाचारमपुत्रः। . मुद्रा योगयाज्ञवल्क्यः- अनामिकाधृतं हेम तर्जन्या रौप्यमेव च । कनिष्ठिकाधृतं खई तेन पूतो भवेन्नरः ॥ प्रयोगपारिजाते संग्रहकार:- उत्तरीयं योगपर्ट तर्जन्यां रजतं तथा । न जीवत्पितृकैर्धाय ज्येष्ठे भ्रातरि जीवति ।। [तथा- पादुके चोत्तरीयं च तर्जन्यां रौप्यधारणम् । न जीवत्यितृकः कुर्याज्येष्ठे भ्रातरि जीवति ॥] शारदातिलके- दारिपनाशिनी ताम्रतारसुवर्णानामर्कपोडशखेन्दुभिः । कृता निशक्तिमुद्रेयं तीनदारियनाशिनी ॥ इति । तारं रूप्यम्। अर्चनदीपे- सोमसूर्यामिरूपाः स्युर्वर्णा लोहत्रयं तथा । रौप्यमिन्दुः स्मृतो हेम सूर्यस्तानं हुताशनः ।। लोहभागाः समुद्दिष्टाः स्वराधक्षरसंज्ञया । तैलीहै: फारयेन्मुद्रामसंकलितसंगताम् ।। विजयटा मुद्रा। सामं सहस्रं संजप्य स्पृष्ट्वा तां जुहुयात्ततः । तस्यां संपातयेन्मन्त्री सर्पिपा पूर्वसंख्यया ।। निक्षिप्य कुम्भे तां मुद्रामभिपकोत्तवर्मना । आवाह्य पूजयेद्देवीमुपचारः समाहितः ।। अभिपिच्य विनीताय दद्यात्तां मुद्रिकां गुरुः । इयं रक्षा क्षुद्ररोगविपज्वरविनाशिनी ।। व्यालचौरमृगादिभ्यो रक्षां पुर्याद्विशेषतः । युद्धे विजयमाप्नोति धारयेन्मनुजेश्वरः ।। स्वराधक्षराण्येकपश्चाशत् । सत्र पोहशभागा रूप्यस्य । पश्चविंशति- ताम्रस्य । दश देनः । सापमष्टोत्तरं स्पृष्ट्वा संजन्य जुहुयादित्यन्वयः- तस्यां मुद्रायां संपातयेत् । संपातानिति शेपः । संख्या मपस्य आगम्य- देवताया आगमिको वैदिको नाममन्यो या अपहोमयोयिः । मुद्राघटना, दिमवमुपरागसमय एवं कार्यमिति सांप्रदायिकाः । १पोगविदो यदि। कपाट २६ अधिकम् । .

·पवित्रविधिः।
अथाश्वलायन:-
[हेमेनं सर्वदा सबै कुर्यादेवाविचारयन् ।
रोप्यं दक्षप्रदेशिन्यां विम्यादीक्षितो द्विजः॥]
उच्चारनादिषु
अप्रन्थिकं च हेमं च तथा लोहनयोग्यम् ।
मिद्धिदा मुद्रा। गायत्र्यक्षरवर्गेण गृहीयाचाम्रमुत्तमम् ।।
अनुष्टुभस्तथा रौप्यं त्रिष्टुभः कनकोत्तमम् ।
गायत्र्यक्षराणि चतुर्विशतिः । अनुष्टुभो द्वात्रिंशत् । निष्टुभश्चतुश्चत्वा.
रिशन् ।
शलाका कारयित्वाऽतोऽभिसदगुलीयकम् ।
एवं लोहनयेणैव कृतं रक्षोत्रमुत्तमम् ।
शुद्धथै धार्य दिवारानं अयं सममयापि वा ॥
जपेद्वामप्रदेशिन्या धृत्वा यस्तत्पवित्रकम् ।
उभाटनादिसंसिद्धपै महापरसु द्विजोत्तमः ।।
नवरत्नमुद्रामाह बोपदेवः-
हिशुं मुचं प्रमं गोरां नीशंक पुगुं मनुम् ।
प्रान्या रत्नानि मेटाश्च मध्ये माणिक्यमुण्णगोः ।।
अन हिशु-मित्याद्यभरद्धन्द्वानि होरकसुवादिग्रहप्रतिपादकानि ।
प्रान्याः प्राचीमारभ्य ! प्रहाः मेटा. । उष्णगू रविः ।
मानसोहासे-
अन्दुरसतगुरुभूगुमन्दाहिकेतवः ।
माणिम्यं मौक्तिकं चार विद्रुमं गारुडं
पुष्परागं लसद नीलं गोमेदकं मया ।
वशीकरणी न पैडूर्य नवरलानि मुद्रा ता पल्सयेन्जुभाम् ।।
बानमुदा। अपहोमादिक सर्व पुर्यात्पूर्वोक्तवर्मना।
यो मुद्रां धारयेदेतां तस्य स्युर्वशगा प्रहा' ।
रको भौम । अही राहुः।
॥ इति पवित्रविधि
१कोकोऽयन।पा।

·भाचारमतवः। अथ स्नानम् । योगयाज्ञवल्क्या- अस्नाला नाचरेत्कर्म जपहोमादि किंचन । लालास्वेदसमाकर्णिः शयनादुत्थितः पुमान् ।। विद्यन्ति हि सुपुप्तस्य इन्द्रियाणि सवन्ति च । अङ्गानि समतां यान्ति चोत्तमान्यधमः सह ।। अत्यन्तमलिनः कायो नवच्छिद्रसमन्वितः । स्वत्येव दिवा रात्रौ प्रात: स्नानं विशोधनम् ।। प्रातारनानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकरं हि तन् । सर्वमहति शुद्धात्मा प्रातःस्नायी जपादिकम् ।। गुणा दश स्नानपरस्य साधो रूपं च तेजश्च वलं च शौचम्। आयुष्यमारोग्यमलोलुपत्वं दुःस्वप्ननाशश्च यशश्च मेधा ।। स्नानं नदीदेवखातहदेषु च सरस्सु च । पञ्चपिण्डाननुवृत्य न स्नायात्परवारिणि ।। इति । परसत्ताकेऽनुत्सृष्टजले मृत्पिण्डपञ्चकोद्धरणाभावे न स्नायादित्य- न्तिमार्धार्थः । मरीचि:-भूमिस्यमुदृतं वापि शीतमुष्णमथापि वा। गाङ्गं पयः पुनात्याशु पापमामरणान्तिकम् ॥ इति । योगयाज्ञवल्क्यः- भूमिस्थमुद्धृतात्पुण्यं ततः प्रस्रवणोदकम् । ततोऽपि सारसं पुण्यं तस्मान्नादेयमुच्यते । पुण्यतोयामि। तीर्थतोयं तत: पुण्यं ततो गाझं तु सर्वतः ।। इति । गजायास्यम्- नन्दिनी नलिनी सीता मालती च महापगा। विष्णुपादाप्रसंभूता गङ्गा त्रिपथगामिनी ।। भागीरथी भोगवती जाह्नवी त्रिजटेश्वरी । द्वादशैतानि नामानि यत्र यत्र जलाशये । स्वानोद्यतः सदा पुर्यात्तत्र तत्र यसाम्यहम् ।। इति । देवला-एकां नहीं समासान मान्यां स्नाने नदी स्मरेत् । मार्कण्डेयः- संकल्पं च यया कुर्यात्मानदानप्रतादिके ।। इति ।

·स्लानम्। - स्नानसकरुप। यथा यथावदित्यर्थ इति भ्रातृचरणा । "आपो अस्मान्" इति स्मृत्वा भास्कराभिमुख स्थिन । "इद विष्णु"पित्वा तु प्रतिस्रोतो निमजति ॥ अप्रवाहोदकस्तान विप्रपादाभिपेचनम् । आदित्याभिमुस कुर्यात्सध्यावन्दनमेव च ॥ इति । याज्ञवल्क्य:- "तत्त्वायामी"तिमन्त्रेण वारणेन सटे स्थित। "तदुत्तम" मिति स्मृत्वा ह्यवतीर्य जलाशये। आवाह्य वरुण स्नानमाचरेविधिपूर्वकम् ।। इति । चतुर्विशतिमते- स्नानमन्दैवतैर्मन्त्रैर्वारुणैश्व मृदा सह । कुर्याद्व्याहृतिभिर्वाय “यत्किंचेद" मृचापि वा ।। शौनकः सत्याअचान्तो वारिमध्ये नि पठेघमर्पणम् । इति । योगयाज्ञवल्क्या- य एव विस्तृत प्रोक्त मानस्य विधिरुत्तम । असामान्न कुर्यात्तत्राय विधिरुच्यते ।। नानमन्वर्जले चैव मार्जनाचमने वथा । जराभिमन्त्रण चैत्र तीर्थम्य परिक्स्पनम् ।। अघमर्पणसूतेन निरावृत्तेन नित्या । स्नानाचरणमित्येतदुपदिष्ट महात्ममि ॥ इति । चतुर्विंशतिमते- नानादनन्तर तावतर्पयेत्पितृदेवता । उत्तीर्य पीडयेष सम्यापर्म सव' परम् ॥ इति तर्पणप्रकारमाह व्यास:- यज्ञोपवीती देवाना निीती पितर्पणे । प्रापीनापीती पिश्ये तु स्वेन तीन भावित ।। उशना-ग्री हस्ती युग्मत पूत्वा पूरयेदुदयाचलिम् । गोगनमारमुत्य अलमध्ये मलं क्षिपेन् ।। मुमन्तु-आकाशे निक्षिपेनारि मलरयो दक्षिामुस । पितयां स्थानमाकारा दक्षिणा दिक तक्षेत्र प प्राग्नीपरापरी दशादुरपनर युध ।। लघुकल्प ।

·भाचारमनखः। कार्णाजिनिः- देवतानामृपीणां च जले दद्यान्नलाखलीन् । असंस्कृतप्रमीतानां स्थले दद्याचलं पुनः ।। बौधायन:- जलालित्रयं दद्याद्ये चान्ये संस्कृता भुवि । असंस्कृतप्रमीतानामेकमेव तटे क्षिपेत् ।। तत्र मत्र:- अमिदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः फुले मम । भूमौ दत्तेन तोयेन तृप्ता यान्तु परां गतिम् ।। इति । भगवान्- स्नानाङ्गतर्पणं कृत्वा यक्ष्मणे जलमाहरेत् । तन्मन्त्रस्तु- यन्मया दृपितं तोयं शारीरमलसंभवात् । तद्दोपपरिहारार्थ यक्ष्माणं तर्पयाम्यहम् ।। नदीक्षमापने कौमें- ज्ञानतोऽमानतो वाऽपि यन्मया दुष्कृतं कृतम् । तत्क्षमस्वाखिलं देवि जगन्मातर्नमोऽस्तु ते ॥ सतो दर्भास्त्यजेत् । विकिरे पिण्डदाने च तर्पणे स्नानकमणि । आचान्तः सन्मयुर्वीत दर्भसंत्यमनं बुधः ।। इति स्मृतेः । विष्णु:- सातः गिरो नापधुनेन्नालेभ्यस्तोयमुद्धरेन् । न च पूर्व धृतं वासो न प तैलमुपस्पृशेत् । सात्वा न धारयेद्वखं न मृज्याद्वाससा मुखम् ।। मार्कण्डेयपुराणे- अवमृग्यान्न प सातो गामाण्यम्बरपाणिभिः । न च निघूनुयालेशान्वासश्चैव न निर्धनेन ।। इति । परिभेयवने विशेषमाह देवल:-- स्वयं पातेन फर्वव्याः प्रिया धा विपश्चिता । न तु नेजस्यौतेन नाहतेन न पुत्रचिन् ॥ इति । नेजको रजक: 1 माइतेनेति ममम्त पदम् । मेघर।

·स्नानम्। भूग ग्रामणस्य सित वनं नृपते रक्तमुल्यणम् । पीतं वैश्यस्य शूद्रस्य नील मलवदिष्यते ।। विच्छोऽनुतरीयश्च नमश्चावर एव च । লাগা ময় औल स्मार्त तथा कर्म न ननश्चिन्तयेदपि ।। मनवम्पाणि । नग्न स्यान्मलयद्वासा नन कौशेयक्चर । नमो द्विगुणरत्र स्यानमो दग्यपटस्तथा ॥ नमश्च स्यूतवस्त्र स्याननो मथितरनर । नमश्च यहुनख' स्यानम्न कौपीनवेल । पापायचन्न साक्षाय दश नमा' प्रकीर्तिता ।। कौशयमानधारण एवं नग्नता नतु परिवेयोत्तरीयवामोन्तरसाहि. त्येऽपि । कौपीने च एवमुभयनापि केवलशदोपादानस्वरमा।। भातूरर्ण्य - परिधानादहि या निरद्धा ह्यामुरी मता। धर्मकर्मणि विद्वदिर्जनीया प्रयत्नत ॥ प्रयोगपारिजाते- स्नान कृत्वाऽऽवम्ब तु ऊर्भमुत्तारयेहिन । आर्द्रपरमधरतायेत्पुन मानेन शुध्यति । विष्णुपुगणे- होमदेवार्चनाद्यामु नियामु पठने तथा । नैात्र प्रवर्तेत द्विजो नाचमने जपे ।। भागालि मिपीडित धौतपत्र यदा सन्धे विनिमन । मदामुर भरेसम पुन सान विशोधनम् ।। वन चतुर्गुणीरत्य नि पीडा सदा ना । वाममोठे निमिप्य स्थलस्यश्च द्विगचमेन । पर निगुणित यस्तु निपीडयनि मन्दधी। पृथा सान भवेत्तस्य पातस्य देशाभि ।। गाभिर- एमपन्यो न मुश्रीन न करताना । मुनिक पर।

·भाचारमपुखः। शातातपः- - सन्यादसात्परिभ्रष्टं नाभिदेशे व्यवस्थितम् । एकवलं तु तहिाईवे पित्र्ये च कर्मणि । योगयाज्ञवल्क्यः- अलाभे धौतवस्त्रस्य शाणक्षौमाविकानि च । फुतपं योगपट्टं च विवासास्तु न वै भवेत् ॥ उत्तरीयाभावे स्मृत्यन्तरे- यज्ञोपवीते द्वे धायें श्रौते स्माते च कर्मणि । तृतीयमुत्तरीयाणे वस्त्राभावे तदिप्यते ॥ इति । पारस्करगृह्ये तु- 'एक चेद्वासो भवति तस्ययोत्तरवर्गेण प्रछादयेन्' जावालि:- स्नात्वा निवस्य वखं च जो शोध्ये मृदम्भसा । अपवित्रीने ते तु कौपीनस्नानवारिणा ॥ इति । एतद्यतिब्रह्मचारिवियपम् । गृह्यपरिशिष्टे-~- अथ तीरमेत्य दक्षिणामुखः प्राचीनावाती ये के चारमत्यले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः। ते गृहन्तु मया दत्तं वनिप्पीडनोदकम् ।। इति यन्त्र निप्पीडयोपीती अप उपरपृश्य परिधानीयमभ्युत्य परि- धायान्यचोत्तरीयमभ्युक्षित मातृत्य द्विराचामेन् । इति । वृद्धमनु:- निप्पीडव स्नानवस्त्रं तु पश्चात्संध्यां समाचरेत । अन्यथा फुरुते यस्तु स्नानं सस्यापलं भवेत् ।। मनुष्यतर्पणे धैव स्नानवसनिपीडने। निर्याती प भवेद्विप्रस्तया भूत्रपुरीपयोः ।। इति । पासोनिप्पारन निपीतप्राचीनावीतयोर्विकल्पः इति फेचिन् । गृहप. रिशिष्टम्याश्वलायनपत्यात्तेां प्राचीनायीतमितरेषां नियोतमिति तु . नृमिहः। मनु:- PAR पट: I. भार: Imममाक.पाटः।

·मानम्। - विष्णु-ब्रह्मक्षत्रविशा चैव मन्त्रवत्स्नानमिप्यते । तृष्णीमेव हि शूद्रस्य वीणा च कुरुनन्दन ।। इति । प्रातर्मध्याह्वयो स्नान वानप्रस्थगृहस्थयो यतस्त्रिपवण प्रोक्त समत्तु ब्रह्मचारिण ॥ इति । कात्यायन अल्पत्वाद्धोमकालस्य बहुत्वास्नानकर्मण । प्रात सक्षेपत स्नान होमलोपो विगर्हित ॥ इति । गृह्यपरिशिष्टे-'अथ स्नानविधि । तत्प्रातमध्याह्ने च कुर्यादेकन वा । प्रातरेव ब्रह्मचरी। द्विखिर्वानप्रस्थ । यतित्रिपु सवनेषु । गृह्योक्त। तर प्रात सहगोमयेन कुर्यात् । मृदा मध्यन्दिने । साय शुद्धाभिरद्भि । न प्रात स्नानात्माक सध्यामुपासीत । प्रातस्मृष्ट गोमयमन्तरिक्षस्थ सगृह्य भूमिष्ठ चोपर्यधश्च सत्यज्य तीर्थमेत्य धौतपा- णिपादमुख आचम्य सध्योक्तवदात्माभ्युक्षणादि च कृत्वा द्विराचम्य सयतप्राण कर्म सकल्प्य गोमय वीक्षितमादाय सव्ये पाणी कृत्वा व्याहृतिभिस्त्रिधा विभज्य दक्षिणभाग प्रणवेन दिक्षु निक्षिप्योत्तर तीर्थ क्षिप्त्वा मध्यमम् “ मानस्तोके " इत्यूचाऽभिमन्य " गन्धद्वारा मियूचा मूर्वादिसर्वाङ्गमालिप्य प्राञ्जलि- हिरण्यगृङ्ग वरुण प्रपद्ये तीर्थ मे देहि याचित । यन्मया भुक्तमसाधूना पापेभ्यश्व प्रतिग्रह ॥ यन्मे मनसा वाचा कमणा वा दुष्कृत कृतम् । तन्न इन्द्रो वरुणो बृहस्पति सविता च पुनन्तु माम् । इति द्वाभ्याम् ' अव ते हेळ " इति द्वाभ्याम् "प्रसम्राजे वृहद चर्चा" इतिसूक्तेन सप्रार्य “ या प्रवतो निवत उद्धत उदन्वती " इत्येतया तीर्थमुपस्पृश्यावगाह्य स्नातो द्विराचम्य मार्जयेत् 'दम्बयोऽय त्यध्वभि । इत्यष्टाभि " आपोहिष्ठा " इति च नवभिः अथ तीर्थमङ्गुष्ठेन " इम मे गङ्गे' इति ऋचा त्रि प्रदक्षिणमालोड्य प्र काशपृष्ठमनोऽघमर्पणसूक्त त्रिरावृत्त्य निमज्योन्मज्यादित्यमवलोक्य द्वादशकृत्व आप्लुत्य पाणिभ्या शवमुद्रया योनिमुद्रया चोदकमादाय मूनि भूमौ खे घाहोरुरसि चात्मान गायत्र्याऽभिषिच्य “ व नो अमेवरुणस्य विद्वान् ॥ इतिद्वाभ्याम् ' तरत्समन्दीधावति " इति " ·आचारमसः। च सूक्तेन पुनः स्नायात् । मूर्ध्नि चाभिपिञ्चेत् " तद्विष्णोः परमं पदं " "त्यमग्ने रक्षाणो अंहसो, “यत्किंचेदं वरुण दैव्येजने" इत्येता जपेन् । स्रोतोभिमुखंः सरित्सु स्नायात् । अन्यत्राऽऽदित्याभिमुखः । अथ साक्षताभिरशिः प्राइमुख उपवीती देवतीर्थेन व्याहृतिभि- य॑स्तसमस्ताभिर्ब्रह्मादीन्देवान्सकृत् सकृत्तयित्वाऽयोदङ्मुखो निवीती सयवाभिरद्भिः प्राजापत्येन तीर्थेन ऋपीन तामिाहृतिभिर्द्विर्द्विस्तर्पयि- त्वाऽथ दक्षिणामुखः प्राचीनावीती पितृतीर्थेन सतिलाभिरद्भिाहृतिभि- रेव सोमः पितृमान् यमोऽगिरस्वान् अग्निष्वात्ताः कन्यवाहन इत्यादीन त्रिविस्तर्पयेत्स्नानाङ्गतर्पणमिति । शौनक:-"प्रसंम्राजेबृह" सूक्तमष्टर्च वारुणं जपेन् । "समुद्रादृर्मि" रित्यपां सूक्तमेकादशर्चकम् ।। शौनकोतः। "आपो अस्मान्मातर" इत्यूचं च जपेन्नरः। अवगाह्य निमज्याथ द्विराचम्याभिषेचयेत् ।। "अम्बयोऽय" मृचोऽष्टौ च "आपोहिया"ऽऽदयो नव । अनिः स्नात्वोदके मनस्त्रिः पठेदघमर्पणम् ॥ कुर्याहादशभिः स्नानं सर्वपापप्रणाशनम् । धन्यं यशस्यमायुष्यमारोग्यं पुष्टिवर्धनम् ॥ इति । ॥ इति नित्यनानम् ॥ 'अथ काम्यस्नानम् । पुलस्त्यः-पुप्ये च जन्मनक्षत्रे व्यतीपाते च वैधृतौ । अमायां च नदीनानं पुनात्यासप्तमं कुलम् ।। चैत्रकृष्णचतुर्दश्यां यः स्नायाच्छिवसंनिधौ । न प्रेतत्वमवाप्नोति गलायां च विशेषतः ॥ पुलस्योक्तम्। शिवलिङ्गसमीपे तु मुच्यते सर्वकिल्विपैः । ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशमी हससंयुता । दशजन्माघहा गङ्गा तेन पापहरा स्मृता ।। इति । विष्णुः- सूर्यग्रहणनुल्या तु शुष्ठा माघस्य सप्तमी । अरुणोदयवेलायां तस्यां स्नानं महाफलम् । मालिका पाई।

·काम्यानम् । पुनसुयुधोपेता चैत्रमाससिताष्टमी । स्रोतस्सु विविवत्वात्या बाजपेयफलं लभेत् ।। मन्स्यपुगणे- आपाढादिचतुर्मासं प्रातःलायी भवेन्नरः । मारस्योक्तम् । विप्रेभ्यो भोजनं दत्त्वा कार्तिस्यां गोप्रदो भेत् ॥ सवैष्णवं पदं याति विष्णुनतमिति स्मृतम् ।। इति । आपाढादीत्यतद्गुणसंविज्ञानो बटुनीहिः । आदित्यपुराणे- आदित्यपुरा- कार्तिकं सकलं मासं नित्यनायी जितेन्द्रियः गोक्तम् । जपन्हविष्यभुस् स्नानात्सर्वपापैः प्रमुन्यते ॥ तुलामकरमेपेपु प्रातःस्नायी सदा भवेन् । हविष्यं ब्रह्मचर्य च महापातकनाशनम् ॥ इति । मार्कण्डेयः-- श्रीकामः सर्वदा स्नानं कुर्वीतामलकैर्नरः । मार्कण्डेयोक्तम् । सप्तमी नवमी चैव पर्वकालं ध वर्जयेत् ।। इति विगु.-- बालाश्च तरुणा वृद्धनरनारीनपुंसकाः । स्नात्वा माधे शुभे तीर्थे प्राप्नुवन्तीप्सितं फलम् ।। माघमास्युपमि स्नात्वा विष्णुलोकं स गन्छति ।। चन्द्रिकायाम्-- दर्श च पौर्णमासं वा प्रारभ्य स्नानमाचरेन् । पुण्यान्यहानि त्रिंशत्तु मकरस्थे दिवाकरे ।। अप्रावृतशरीरस्तु य: कष्टं स्नानमाचरेत् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति मानवः ।। अनभ्यही द्विजो मासं सर्वमेनं नयेही । ततः सानासाने तु भोज्यं द्रव्यं सुसंस्कृतम् ॥ भोजयेद्विजदाम्पत्यं भूपयेच्च सुभूपणैः । दम्पत्योसिसी सूक्ष्मे साधान्यसमन्विते । त्रिंशच मोदका देयाः शर्करातिलमिश्रिता }} । १ सवैदिक. पाठ।

·आधारमपमः। पोक्तम्। अयाश्चत्यच्छायाजळलानम् । प्रयोगपारिजाते- पारिजातोक्तम् । अश्वत्थीयोदके सायाद्गजच्छायेति सोच्यते । 'अमागुरुसमायोगः सूर्यपर्वशताधिकः ।। इति । आदित्यपुराणे- मादित्यपुरा- गुरुवारेऽप्यमायां च अश्वत्यछायवारिणा । स्नानं प्रयागनानेन समं पातकनाशनम् ।। प्रार्थनामन्त्रः- जीयो वृहस्पतिः सौरिराचार्यो गुरुरङ्गिराः । पाचस्पतिर्देवमन्त्री शुभं पुर्यात्सदा मम ॥ एतैर्नामभिरष्टाभिः प्रार्थयेतर्पयेत्तथा ॥ ।। इत्यश्वत्थच्छायास्नानम् ।। अथ समुद्रस्नानम् । भरद्वाजः- पोपवासफलदा महानद्यः समुद्रगाः। मासोपवासफलदः सकृत्स्नातो महोदधिः ॥ इति । आचार्य:- समुद्रे पर्वसु स्नायादमायां तु विशेषतः। समुदलान पापैर्विमुच्यते सर्वैरमान्ते स्नानमाचरत् ।। भृगौ भौमदिने स्नानं समुद्रे च विवर्जयेत् । ग्रणे रविवारे च पुत्रेप्सु तदाचरेत् ।। ॥ इति समुद्रस्नानम् ॥ अध नैमित्तिकस्नानम् । 'मनु: दिवाकीर्तिमुक्या च पतितं सूतिकां तथा । अस्पृश्याः। शवं तत्पृष्टिनं चैव स्पृष्ट्वा स्नानेन शुध्यति ।। इति । दिवाकीर्तिश्चण्डाला। संवतः-- तत्सृष्टिनं स्पृशेद्यस्तु स्नानं तस्य विधीयते । ऊर्चमाचमनं प्रोक्तं द्रव्याणा प्रोक्षणं तथा ॥ इति । कालः।

·नैमित्तिक्लानम् । प्रचेता तदबुद्धिपूर्वरपशें। तद्बुद्धिपूर्वसस्पृशे द्वयो स्नान विधीयते । इति सपहोवेरिति माधव । युद्धिपूर्वके तु तृतीयस्यापि स्लानम् । उपस्पृशेचतुर्थस्तु तदूर्व प्रोक्षण स्मृतम् । इति मरीच्युक्त। कामाद्यचेतनान्तरितस्पर्श तु कौमें- चाण्डालसूतकिशवै सस्पृष्ट सस्पृशेद्यदि । प्रमादात्तत आचम्य जप कुर्यात्समाहित । तस्पृप्रस्पर्शिन स्पृष्ट्वा बुद्धिपूर्व द्विजोत्तम । आचमेत्तु विशुद्धयर्थ प्राह देव पितामह ॥ इति । -साक्षात्स्पर्शे तु यत्प्रोक्त तद्वस्त्रान्तरितेऽपि च । इति । चतुर्विंशतिमते- चितिं च चितिकाष्ठ च यूप चण्डालमेव च । स्पृष्ट्वा देवल्क चैव सचैलो जलमाविशेत् ॥ वौद्धा पाशुपताजैनॉल्लोकायतिककापिलान् । विकर्मस्थान्द्विजानस्पृष्ट्वा सवासा जलमाविशेन् । कापालिकास्तु सस्पृश्य प्राणायामोऽधिको मत ॥ इति । कापिला साख्या इति केचित् । लोकायतिककापिलानिति कर्म धारयाल्लोकायतिकैकदोशन एव कापिला इति हेमाद्रि । स्मृत्यन्तरे- देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थी वत्सरनयम् । देवलकलक्षणम् । 'स वै देवलको नाम हव्यकव्येषु गर्हित ॥ इति । स्मृतिरत्नावल्याम्- शिव सूर्य तथा चन्द्र दुर्गादीरुमदेवता । योऽर्चयेत्पणपूर्व तु सद्य पतति मानव ॥ देवसनिधौ पशुवन्धे च देवलयूपस्पर्शे न स्नानम् । न स्नायादेवल यूप देवस्थाने च बन्धने। 'अन्यदा तावुभौ स्पृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत् । इति व्यासोक्त। १ सचैल इतिख पाठार संग्रहोते. इति क. पाठ । भरपृश्यापवाद।

·आचरमसः। काला। - व्यास: - महानिशा तु विज्ञेया मध्ययामद्वयं निशि : लाने निषिद्धः तस्यां स्नानं न कुर्वीत काम्यनैमित्तिकाहते। प्रदोषे पश्चिमे यामे दिनवत्स्नानमाचरेत् ॥ इति । मध्ययामयोस्तु विशेपमाहानिः- रात्रौ स्नानं यदि भवेत्पश्यन्नग्निं समाचले। स्वर्णाङ्गुलिकरो वित्रो वह्निना वा विना चरेत् ।। पाराशरः- अस्पृश्यस्पर्शने जाते अश्रुपाते क्षुरे भगे। स्नानं नैमित्तिकं कार्य दैवपिन्यविवर्जितम् ।। इति । दैवादितर्पणरहितमित्यर्थः । स एव-तूप्णीमेवावगाहेत यदा स्यादशुचिर्नरः । अशुचेः खानेस- झापादिनिधः। आचम्य विधिवत्पश्चात्प्रयतः स्नानमाचरेत् ॥ इति । वृद्धमनु:- निपिद्धोष्णज- मृते जन्मनि संक्रान्ती श्राद्धजन्मदिने तथा । अस्पृश्यस्पर्शने चैव न स्नायादुष्णवारिणा ॥ इति । गार्ग्य:- कुर्यानिमित्तिकस्नानं शीताद्भिः काम्यमेव च । नित्यं यादृच्छिकं चैव यथारुचि समाचरेत् ।। इति । ॥ इति नैमित्तिकस्नानम् ॥ अथ मलापकर्पस्नानम् । मनु: पक्षादौ च रवी पाठयां रिक्तायां च तथा तिथौ । तैलेनाभ्यज्यमानस्तु धनायुभ्यो विहीयते ॥ गर्गः-- पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां रविसंक्रमे । अभ्यङ्गे वा- द्वादश्यां सप्तमीपष्ठयोस्तैलस्पर्श विवर्जयेत् ।। न च कुर्यात्तृतीयायां त्रयोदश्यां तिथौ तथा । नवम्यां च दशम्यां च क्षेममिच्छन्हि पण्डितः ॥ इति माधवीये- वारविशेषे- संताप: कान्तिरल्पायुधन निर्धनता तथा । गाभ्यङ्गफलम्। अनारोग्यं सर्वकामा अभ्यङ्गादास्करादिपु ।। १ पैथ्य स. पाठः। लस्नानम् । स्तिथयः।

·मलापकर्षनालम् । यम- प्रचेता -सार्पप गन्धतैल च यौल पुष्पासितम् । अन्यद्रव्ययुत तैल न दुष्यति कदाचन ॥ इति । यात्रवल्क्य- वृथा तूष्णोदकरनान वृथा जाप्यमवैदिकम् । वृथा वोनिये दान वृथा भुक्तमसाक्षिकम् ॥ इति । नित्य नैमित्तिक चैव क्रियान मलकर्पणम् । तीर्थाभावे तु कर्तव्यमुष्णोदकपरोदकै । आदित्यकिरणे पूत पुन पूत च वह्निना । आग्नातमातुरस्नाने न प्रशस्त दृढाङ्गिनाम् ।। इति । आप' स्वभावतो मेध्या कि पुनर्वहितापिता । अत सन्त प्रशसन्ति स्नानमुष्णेन वारिणा ।। इति याज्ञवल्कीयमप्यातुरपरम् । वृद्धमनु- सक्रान्त्या रविवारे च सप्तम्या राहुदर्शने । आरोग्यपुनमिनार्थी न स्नायादुष्णवारिणा ॥ इति । ॥ इति मलापकर्पस्नानम् ॥ अथ कातीयाना मध्याह्नस्नाने विशपस्तत्सूने-- सकल्प सूत्रपठन मार्जन चाघमर्पणम् । देवादितर्पण चैव पञ्चाङ्ग स्नानमुच्यते ।। अथातो नित्यस्नानम् । नद्यादौ मृगोमयकुशतिलसुमनस आह्त्योद कान्त गत्वा शुचौ देशे स्थाप्य प्रक्षाल्य पाणिपादं कुशोपाहो बद्धशियो यज्ञोपवीत्याचम्य “ उरु ही" ति तोयमामन्य आवर्तयेत् “ये ते शत" मिति 'सुमित्रियान' इत्यपोऽञ्जलिनादाय "दुर्मित्रिया" इति द्वेष्य प्रति निषिश्चेत् । कटिं वस्त्यूरुजवे चरणौ करौ मृदा निस्त्रि प्राक्षाल्याचम्य नमस्योदकमालमेदङ्गानि मृदा “ इद विष्णु रिति सूर्याभिमुसो मज्जेत् "आपो अस्मान्' इति स्नात्वा "उदादिभ्य इति निमळ्यान्मज्याचम्य गोमयेन विलिम्पन् "मानस्तोके' इति ततोऽभिषिञ्चेन् “इम मे वरुण' इति चतसृभि "माप! "ददुत्तम' "मुञ्चन्तु 'अवभृथे' त्यते चैव निम- ज्योन्मज्याचम्य दर्भ पाक्येत् “आपोहिष्ठा " इति तिसृभि "इद- संधुदा स पास। २ मा स पाठ ३ म्पेन क पाठ ।

·आचारमयूस मापो" "हविष्मती" "देवीरापः" इति द्वाभ्याम् " अपो देवा" " द्रुपदादिव "" शं नो देवी: "अपारसं "" अपोदेवी: । "पुनंतु मा" इतिनयभिः "चित्पतिमा ॥ इत्योंकारेण व्याहृतिभिर्गायच्या चादावन्ते चान्तर्जलेऽघमर्पणं त्रिरावर्तयेन् " द्रुपदांवा " " आयंगौ:" इत्यूचं प्राणायाम वा सशिरसमोमिति या विष्णोर्या स्मरणम् । कातीया- नामतत्सूत्रात्सूर्याभिमुखतैव प्रवाहाभिमुखता त्वन्येपामिति कर्कः । मशिरसमित्यनेनाऽशिरस्कोऽपिप्राणायामोऽस्तीति गम्यत इति हरिहरः। अय मध्याह्नसंध्यायां विशेपः-उत्तीर्य धोतवाससी परिषाय मृदोरुकरी प्रक्षाल्याचम्य निरायम्यासून्पुष्पाण्यम्बुमिश्राण्यूर्व प्रक्षिप्यार्थ्यवाहुः सूर्यमु- दीक्षन् “उद्वयम्" "उदुत्यं "चित्रं "तशक्षुः" "गायत्र्या" च यथाशक्ति "विभ्राङ्" इत्यनुवाकपुरुपसूक्तशिवसंकल्पमण्डलग्रामणरुपस्थाय प्रद- क्षिणीकृत्य नमस्कृत्योपविशद पु । दर्भपाणिः स्वाध्यायं च यथाशत्या- दावारभ्य वेदम् । ऊरुकरक्षालनं च शुद्धपथै नानन्तरक्रियमाणसंध्यावन्द- नाझं प्राणायामात्यागाचमनमाति हरिहरः । ऊर्ध्व मूर्याभिमुखं प्रक्षेपश्च प्रणवत्र्याइतिपूर्विकया गायत्र्येत्यपि स एव । शिवसंकल्प इति मन्त्रा यन्नाप्रत इत्याद्याः पट् । मण्डलमाक्षणम् “यदेतन्मण्डलं तपति". इत्यादि। ततस्तपैयदक्षाणं पूर्व विष्णु र रुद्रं प्रजापति देवान्छन्दांसि वेदान्पीन् पुराणाचार्यान् गन्धर्वानितराचार्यान्संवत्सरं च सावययं देवीरप्सरसो देवानुगानागासागरान्पर्वतान् सरितो मनुष्यान्यक्षान्रक्षॉसि पिनाचा- न्मुपर्णान भूतानि पशून्यनस्पनीरोपी तमाम चतुर्विधं तृप्यतामित्या- कारपूर्वकम् । तनो निर्वाती मनुष्यान- सनकं च सनन्दं च तृतीयं च सनातनम् । फपिलं चामुनि पैर वोढुं पञ्चभियं सया।। ततोऽपमन्यं तिलमित्रम्- फत्र्याइनलामा यममर्यमममियातान्सोमपान्याहिपदी यमांक समय तिलमिलाबन्दमानला जन्।ि यारनावानं पापं नानगादेव नव्यति । भारसिकोऽयेतानन्यांतरः । " आनिरम ॥ " "उदीग्ना " ·गौणलानानि । ४७ : 'आयन्तु न " "ऊजे पितृभ्यो “ये चेह" मधुवाता" इ त्यूचं जप-प्रसिञ्चेत्तृप्यध्वमिति च नि " नमो व " इत्युक्त्वा माताम- हाना चैवम् । गुरुशिष्यविज्ञातिबान्धवा न तर्पिता देहाद्रुधिर पिव. न्ति । अत्र यद्यपि ब्रह्मादिद्वितीयान्तेषु तर्पयामीति वाक्यशेपो युक्तस्त थापि श्रुतत्वात्तृप्यतामित्येवानुपज्यते । तेन ब्रह्माद्या प्रथमान्ततयोचार्या ॐ ब्रह्मा तृप्यतामित्येकोनविंशतिवाक्यानि । सावयवमिति सवत्सर विशेषणम् । एवमेव सनकादिसप्तसु । कव्यवाट् चासावनलश्चेत्येकैव देवतेति कर्कहरिहरौ । देवताद्वयमित्यन्ये । यमादिपु चतुर्दशसु यमाय नमस्तर्पयामीत्यादि प्रयोग इति हरिहर । अन्यान्पिनादीस्त्रीन् । इतरो मृतपितृक " उदीरता" मिति पण्मन्त्रान् “ मधुवाता" इति तृच च अपनजलीन्क्षिपेत् । तृप्यध्वमिति च प्रत्येकमुक्तवा क्षिपेत् “ नमो व पितर " इत्यादीपण्मन्त्रानुक्त्वाऽनन्तर मातामहादीस्तर्पयेत् । वासो निष्पीड्याचभ्य ब्राह्मवैष्णव रौद्र-साविन-मत्रावरुणैस्तल्लिङ्गैर- चयत् “अदृश्रमस्य" "हास " इत्युपस्थाय सूर्य प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य च दिशश्च देवताश्च उपविश्य ब्रह्मामिटथिव्योपधी वाम्बाच- स्पति विष्णुमरुद्भयोऽपापतये वरुणाय नम इति सर्वत्र । " सवर्चसे " इति मुस विमृष्टे "देवागातुविद " इति विसर्जयेत् । एप स्नानविधि इति । अथ गौणस्नानानि । वृद्धमनु- असामर्थ्यच्छरीरस्य कारशेस्त्याद्यपेक्षया । मन्त्रस्नानादिक प्रोक्त मुनिभि शौनकादिभि ।। इति । चतुर्विंशतिमते- आमेय भस्मना स्नानमवगाहस्तु वारणम् ॥ आपोहिष्ठेति च ग्राम वायव्य ग्जसा गवाम् ॥ लानप्रतिनिधय । यत्तु सातप तु तत्लान दिव्यमुच्यते । स्नानान्येतानि चापन्मु व्याधिनस्योदक चिना ॥ इति । प्रयोगपारिजाते- आपोहिष्टादिभिर्मान्त्र मृदालम्भस्तु पार्थिवम् । आग्नेय भस्मना स्नान वायव्य गोरज स्मृतम् ।। १'साकपाट१२ गाहा पास।

·आचारमयूखः। यत्तु सातपवर्ष हि स्नानं तद्दिव्यमुच्यते । अवगाहो वारुणं स्यान्मानसं विष्णुचिन्तनम् ।। चतुर्विंशतिमते--अशीतिमते अशक्तावशिरस्कं यत्स्नानं मन्त्रविधानतः। आईण वाससा चागमार्जनं कापिलं स्मृतम् ।। अथ सारस्वतम्- विद्वत्सरस्वतीप्राप्तं स्नानं सारस्वतं विदुः । विद्वत्सरस्वती शुद्धोऽसीत्यादिवचः । अथ गायनम्- गायत्र्या जलमादाय दशकृत्वोऽभिमन्य च। शिरश्वाङ्गानि सर्वाणि प्रोक्षयेत्तेन वारिणा ॥ स्नानं गायत्रकं नाम सर्वपापप्रणाशनम् । अशक्तानां तु जन्तूनां गुरोः पादोदकं शुभम् ।। तथा- विप्रपादाद्विष्णुपादात्तलस्याः संमृतं जलम् । प्रोक्षणात्स्नानमाप्नोति ध्यानस्नानं विशिष्यते ॥ चतुर्भुज महाकायं शङ्खचक्रगदाधरम् । ध्यायात मनसा विष्णु स्नानं मानसमीरितम् ।। एतैस्तु स्नानानुकल्पैनपसंध्यावन्दनरेदाध्ययनेष्वेवाधिकारो न श्राद्ध- देवपूजादौ। प्रातः स्नातुमशक्तस्तु रोगाद्यैर्वा भयाम वा । गौशालानुपूतस्य पूर्ववस्त्रं परित्यज्य गौणस्नानेन शुध्यति ।। कर्मविशेषेऽईलान 'स च कर्मस्वनहः स्याच्छ्राद्धदेवार्चनादिषु । अपेत्संभ्यां तथा वेदान्सोऽधीयीत यथाविधि ॥ इत्याचार्यस्मृतेः । इति गौणस्नानानि । ॥ इति मानविधिः ॥ अथ तिलकम् । ब्रह्मपुराणे- पर्वताने नदीतीरे रामक्षेत्रे विशेषतः । मिन्धुतारे च रस्मीफे तुलसीमूलमाश्रिताः ॥ मम क. पाट। हस्वम् ।

·• तिलाम। तिका । निनधारणमन्त्रा। मृद एतास्तु संपाद्या वर्जयेदन्यमृत्तिकाः ।। द्वारवत्युद्भवाद्गोपीचन्दनादूर्ध्वपुण्डकम् ।। तिन्कयोग्यमृ. कारयेन्नित्यमेवं हि पापं हन्ति दिने दिने ॥ जाह्नवीतरिसंभूता मृदं मूर्धा विभर्ति यः । ', विमति रूपं सोऽर्कस्य तमोनाशाय केवलम् ।। श्यामं शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं भवेत् । श्रीकर पातमित्याहुवैष्णवं श्वेतमुच्यते ॥ अद्गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमाऽऽयु.करी भवेत् । अनामिकाऽनदा नित्यं मुक्तिदा च प्रदेशिनी एतरङ्गुलिभेदैस्तु कारयेन्न नसैः स्पृशेत् । तिलकं प्ररम्य स्मृतिचन्द्रिकायां ब्रह्माण्डे- ललाटे केश विद्यान्नारायणमथोदरे। मायां हृदि विन्यस्य गोविन्दं कण्टरूपके ।। उदरे दक्षिणे पाच विष्णुरित्यभिधीयते । तत्पार्श्वे या मध्ये तु विन्यसेन्मधुसूदनम् ।। 'त्रिविक्रम कर्णदेशे वामकुक्षौ तु वामनम् । श्रीधरं पाहुके वामे हृषीकेशं तु दक्षिणे ।। पृष्ठदेशे पद्मनाभं क्कुद्दामोदरं स्मरेत् । द्वादशैतानि नामानि वासुदेवेति मूर्धनि । संर्पणादिभिः कृष्णे शुढे चेत्केशादिभिः ।। इति । शौनकः- उर्ध्व पुण्डं शिवस्यैवं विष्णो. पुर्युश्च वा बुधाः । मूर्ध्नि मूलेन मन्त्रेण शेपं द्वादशनामभिः ।। स्थानेष्वेषु द्विज. कुर्यात् नमोन्तै. प्रणवेन च ॥ इति । स्थानविशेपेगाकारविशेषः स्मर्यते- निटिले पाहुवश्चैव दण्डवत्कर्णपल्लवे । हृदये कमलाकारमुरे दीपहिरोन् । 'वेगुपनसमाकारं याहुमध्ये समालिसेन् । अव.पृष्ठे सन्धदेशे लिसेनम्युफ्लाकृति ॥ पनवेनिस पाठ। पुण्डागार विशेष ·आचारमपूखा निटिले भाले । प्रमाणं तु-- दशाङ्गुलं प्रमाणं तु झुत्तमोत्तममुच्यते । नवाङ्गुलं मध्यम स्यादृष्टालमतः परम् । सप्तपट्पञ्चभिः पुण्डू मध्यमं त्रिविधं स्मृतम् । पुण्डममाणानि। चतुखियॉलैः पुण्डूं कनिष्ठं त्रिविधं भवेत् ।। उर्व पुण्ड्रमृजु सौम्यं कनिष्ठाङ्गुलिवत्स्मम् । नासादिकेशपर्यन्तं प्रयत्नाद्धारयेहिजः ।। सत्यवतः- मद्भक्तो धारयेन्नित्यमूर्ध्वपुण्ड्रं विना तु तत् । यत्कर्म कारयेन्नित्यं सत्सर्वे निष्फलं भवेत् ।। इति । प्रयोगपारिजाते संग्रहे- उर्ध्व पुण्ड्रं त्रिपुडू वा मध्ये शून्यं प्रधारयेत् । शृणु पण्मुख तन्मध्ये उमयाऽहं श्रिया हरिः ।। इति । तत्रैव सारणीये शङ्कः- शङ्खचक्राद्यङ्कनं च तुलसीदलभक्षणम् । यः कुर्यान्नियतं भक्त्या स याति परमां गतिम् ।। नान्यं देवं नमस्कुर्यान्नान्यं देवं निरीक्षयेत् । चक्राङ्कितः सदा तिष्ठेन्मद्भक्तः पाण्डुनन्दन ॥ इति । शङ्खादिवचांसि वैदिकमार्गभ्रष्टपराणि । वेदमार्गानुयायि- शिवकेशवयोरकान्शूलचक्रादिकान्द्विजः । नामइनानिषेधः । न धारयेत मतिमान्वैदिके वर्मनि स्थितः ।। इत्याश्वलायनोक्तेः । ब्रह्माण्डे-मृत्तिका चन्दनं चैव भस्म तोयं चतुर्थकम् । एमिर्द्रव्यैर्यथाकालमूर्ध्वं पुडूं सदा भवेत् ॥ कालविशेषेति- स्नात्वा पुहूं मृदा पुर्याद्धुत्वा चैव तु भस्मना । सकविशेषः। देवानभ्यर्च्य गन्धेन सर्वपापापनुत्तये । उलेल दिलक, कुपजायत कर्मसिद्धये ॥ इति । संप्रहे- न कदाचिन्मृदा तिर्यक् न्यसेदूर्व न भस्मयेत् । अत्र भस्मनोर्ध्वपुण्ड्रस्य विहितप्रतिपिद्धत्वाद्विकल्पः । स च वृद्धाचारतो व्यवस्थित इति नृसिंहः ।

·तिटकर। नानि। . कात्यायन:- श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने । धृतत्रिपुण्ड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः ।। भविष्यपुराणे- सत्यं शौचं जपो होमस्तीर्थ देवादिपूजनम् । तस्य व्यर्थमिदं सर्व यत्रिपुण्डूं न धारयेत् ॥ इति । भस्मधारणप्रदेशः स्मृतिरत्नावल्याम्- भस्मधारणस्या- ललाटे हृदये नामौ गलेऽसे वाहुसंधिषु । पृष्ठदेशे शिरस्येवं स्थानेष्वेतेषु धारयेत् ॥ भस्मधारणे मन्त्राना पुलस्त्यः- " अग्निरि"त्यादिभिर्मन्नैः शुद्धं भस्माभिमन्त्रितम् । शिवमन्त्रेण तद्धार्य मन्त्रेणाष्टाक्षरेण वा ।। गायच्या वाथ देवर्षे मन्त्रेण प्रणवेपण वा। करोति शिवमन्त्रेण यत्रिपुण्डूं द्विजोत्तमः ॥ भस्मधारणविधि । 'ध्यक्षः शूलधरः सौम्यः शिवलोके महीयते ।। अष्टाक्षरेण मन्त्रेण यः करोति त्रिपुण्डूकम् । विष्णोः पदमवाप्नोति नान्यथा अतिचोदितम् ।। सौरं पदमवाप्नोति गायच्या मुनिसत्तम । प्राप्नोति ब्रह्मणो रूपं प्रणनेन न संशयः।। इति । अमिरित्यादिमन्त्रास्त्वायर्वणस्य पिप्पलाद ऋपिः। गायत्री छन्दः । रुद्रो देवता । भस्मशुद्धौ विनियोगः । अमिरिति भस्म । वायुरिति भस्म । जलमिति भस्म । स्थलमिति भस्म 1 व्योमेति भस्म । सर्वर हवा इदं भस्म । प्रयोगपारिजाते- धार्य भस्म त्रिपुण्डू तु गृहिणा अलसंयुतम् । सर्वकालं भरेत्त्रीणां यतीना जलवर्जितम् ।। भरमभरणे या वानप्रस्थस्य कन्यानां दीक्षाहीननृणां तथा । रकाविशेषण सजल- निर्जलाशेर । मध्याहाटाजलयुक्तं परतो जलवर्जितम् ॥ एण्यालिरयेणैव दक्षिणाकरम्य तु। त्रिपुण्ई धारयेद्विद्वान् सर्वकल्मषनाशनम् ।। इति ।

·१२३ आचारसपूखी स्मृतिरत्नावल्याम्- मध्यमानामिकाङ्गुटैरनुलोमविलोमतः। ग अतिस्वल्पमनायुष्यमतिदीर्घ तप.क्षयः॥'', वर्णविशेषे पुण्ड्र, नेत्रयुग्मप्रमाणेन निपुण्ड्रं धारयेहिज.। ... प्रमाणविशेषा। पडगुलप्रमाणेन ब्राह्मणाना त्रिपुड़कम् ॥ नृपाणा चतुरङ्गुल्यं वैश्याना ब्यङ्गुलं तथा । शूद्राणामथ सर्वेषामेकामुल्यं त्रिपुड़कम् ।। इति । तत्रैव-- त्रिपुडूं ब्राह्मणो विद्वान्मनसाऽपि न लश्येन् । स्मृत्या विधीयते यस्मात्तत्त्यागी पतितो भोत् ।। निपुण्ड्रेण विना येन विप्रेण यदनुष्ठितम् । न तयानं न तज्ज्ञानं न तहानं जपो न स । संग्रहे-- ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा वाचा निन्दन्ति मानवा. तेपा शूद्रेण संभूतिरनुमेया विपश्चिता ॥ इति । [नारदा-मद्यं पीत्वा गुरुदाराश्च गत्या सस्तेयं ब्रह्महत्या च कृत्वा । भस्मच्छन्नो भस्मशय्याशयानो रखें ध्यायन्मुच्यते पातकेभ्य ॥ इति । ।। इति विलकम् ॥ - अथ संध्यावन्दनम्। वस्य च नित्यतामाह मरीचि:- सध्या येन न विज्ञाता संध्या येनानुपासिता । जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते ।। इति । शुचित्वसपादनेन काङ्गतामाह दक्ष- संध्याहीनोशुचिनित्यमनह. सर्वकर्मसु । यदन्यत्कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ॥ इति । मङ्गता च प्रात मध्याया एवेति केचित् । युक्तं तु वचनान्तरप्राप्ततत्त- संध्याकालोत्तरभावितत्तत्काङ्गता संध्यात्रयस्याप्यविशेषात् । अत्रि--संध्यात्रयं तु तव्य द्विजेनात्मविदा सदा । इति । १गतुस पाठ । २ नारित 1 ·मध्पादनमा व्यास- अत्र सध्यापदं सध्यासु वर्तव्यत्वात्मविरूपकारप्राप्तस्तत्प्रख्यतया कर्मनाम दर्शपूर्णमासादिनन् । तच्च क्मोपासनाख्य ध्यानम् । तदेव च प्रधानम्- सध्यामुपासते ये तु मतत शसिनवता. । विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोक सनातनम् । इति फलसबन्धात् । अतो ग्णेऽर्जुनादिभिग्नेष्वसामाारसूर्योपासन- मान प्रधानमकारि इति । भारते-ते तथैव महागज दशिता ग्णमूर्धनि । सध्यागत सहवाशुमादित्यमुपस्थिरे ॥ [इति । तथाच ] तैत्तिरीये-" उद्यन्तमम्त यन्तमादित्यमभिध्यायन्कुन्द्रिा- ह्मणो विद्वान्सकल भद्रमनुनेऽसावादित्यो ब्रह्मेति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति य एवं वेद " इति । कुर्वन्गायत्रीजप भद्रमीप्सित फ्ल ब्रह्म वेत्यादि । अज्ञानानीवता प्राप्तोऽनेन ध्यानेन ब्रह्मामोतीत्यर्थ । • सध्येति सूर्यग ग्राम सधाना-विभागन । ब्रह्माद्यै सकलैर्भूतै स्तम्यान्तै सच्चिदात्मन ॥ तस्य दासोऽहमस्मीति सोऽहमस्माति या मति । भवेदुपासकस्यति धेर बहुविदो विट ॥ आदित्यस्यैव कारभेदेन नामान्याह स एव- गायनीनाम पूर्वादे साविनी मध्यमे दिने । सरस्वती च सायाह्ने सैव मध्या रिपु स्मृता ।। इति । सधिकालोपास्यत्वात्सध्यति माधय । सम्यग्ध्येयत्वात्सयेति नृसिंह । उभयथा ध्येय सूर्य एव । [वर्णविशेष ] स्मृत्यन्तरे दर्शित- गायनां तु भरेद्रता सावित्री गुलवर्णिका । सरस्वती तथा कृष्णा उपास्या वर्णमदत ॥ इति । तौर- गायत्री प्रारूपा तु सावित्री नद्ररूपिणी । सरस्वती विष्णुरूपा उपाम्या रूपभेदतः ॥ इति । व्यास ---न भिन्ना प्रतिपोत गायीं ब्रह्मणा सह । सोऽहमस्मीत्युपासीत विधिना येन पनचित् ।। इति । नास्सिा२पायक पास नाला ·आचारमखः। प्रतिमहान्नदोषातु पातकादुपपातकात् । गायत्री प्रोच्यते यस्मादायन्तं वायते ततः ।। सवितृद्योतनासैव सावित्री परिकीर्तिता । जगतः प्रसवित्री वा वायूपत्वात्सरस्वती ।। इति । व्यासोक्तो गायत्रीपदस्य मन्त्रे प्रयोगस्तु प्रतिपाद्यादित्यनेन सहा- भेदोपचारादिति नृसिंहः । स्मृत्यन्तरे- गायत्री चिन्तयेद्यस्तु हत्पझे समुपस्थिताम् । धर्माधर्मविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥ इति । ॥ इति संध्यास्वरूपम् ॥ अथ संध्याकाला। धर्मसारे- उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका। संध्यायां गौण- अधमा सूर्यसहिता प्रातःसंध्या त्रिधा मता ॥ मुख्यकाला। उत्तमा सूर्यसहिता मध्यमा लुमतारका । कनिष्ठा तारकोपेता सायंसंध्या त्रिधा मता ॥ इति । अग्निस्मृती- वर्णविशेषेण का- संध्याकालः प्रागुदयाद्विप्रस्य द्विमुहूर्तकः । लविशेषः। क्षत्रियस्य तदर्थ स्यात्तदधै स्याद्विशोऽप्युत । तथैवास्तमिते तेषां वैश्यादीनामयं क्रमः ।। इति । दक्षः- राज्यन्तयामनाडी द्वे संध्याकालोऽयमुच्यते । दर्शनाद्रविरेखायास्तदन्तो मुनिभिः स्मृतः । अध्यर्धयामादासायं संध्या माध्याह्रिकीप्यते ॥ इति । ॥ इति संध्याकालः॥ अथ देशः। गृहे त्वेकगुणा संध्या गोठे दशगुणा स्मृता । शतसाहस्रिका नद्यामनन्ता विष्णुसन्निधौ ।। चहिः संध्या दशगुणा गर्तप्रस्रवणेषु च । ख्याते तीर्थे शतगुणा छनन्ता जाह्नवीजले ।। व्यास:- ·संध्याप्रयोगः। शातातप:-- अनृतं मद्यगन्धं च दिवामैथुनमेव च । पुनाति पलस्यानं पहिः संध्या कुंपासिता ॥ इति । विहग्णलोपप्रसंगेन बहिर्गमेने अवकाशाभावे आहात्रिः- संध्यात्रयं तु कर्तव्यं द्विजेनात्मविदा सदा । उभे संध्ये तु कर्तव्ये ब्राह्मणैस्तु गृहेष्वपि ।। इति । ॥ इति देशः॥ अथ प्रयोगः। शौनकः- प्राणानायम्य विधिवद्वाग्यतः संयतेन्द्रियः। अथ संध्यामुपासिष्य इति संकल्प्य मार्जयेत् ॥ तिसृभिर्मार्जनं कुर्यात् आपोहीति घुशोदकैः । पादे पादे क्षिपेदापो मूर्ध्नि प्रणवसंयुताः ॥ स एव-नासिकामगुलीभिश्च तर्जनीमध्यमादृते । सव्येन तु समाकृप्य दक्षिणेन विसर्जयेत् ।। प्रणवं व्याहतीः सप्त गायत्रीं शिरसा सह । त्रि:पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ शनैर्नासापुटे वायुमुत्सृजेन्न तु वेगनः । न कम्पयेच्छरीरं तु स योगी परमो मतः ।। इति । विधाने- नवप्रणवयुक्तेन मापोहिष्ठा त्र्यचेन तु । संवत्सरकृतं पापं मार्जनान्ते विनश्यति ॥ ऋक्त्रये प्रतिपादमादौ प्रणवे सति नव प्रणवाः । ग्रह्माप्याह प्रयोग पारिजाते- आपोहिष्वादिभिः पादः शिररयंसेच विग्रुपः । यस्य क्षयायेत्यवस्ताक्षिप्त्वादिः परिपेचयेत् ।। इति । स.एव-धाराच्युतेन सोयेन संध्योपारितर्विगहिता । कथं तहींत्यत आह- नद्यां तीर्थे हदे वापि भाजने मृन्मयेऽपि वा। मौदुम्बरे घ सौवर्णे राजते दारमभये । त्या तु यामहस्ते या संध्योपास्ति समाचरेत् ॥ इति ।

·भाचारमंगवः। . औदुम्बरं तात्रं, कृत्वेति जलमिनि शेपः । पात्राभावे वामहस्तेन न तु पानसत्वेऽपि। वामहस्ते जलं कृत्वो ये तु संध्यामुपासते । ‘सा संध्या पली ज्ञेया असुरास्तैस्तु तर्पिताः।। इति स्मृतेः । गृह्यपरिशिष्टे अथाचमनोदकमादाय "सूर्यश्व" इति पिवेत् सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्तां यद्राच्या पापमकार्प मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुद्रेण शिग्ना राभिस्तदवलुम्पतु यत्किंच दुरितं मयि इदमहं मा ममृतंयोनौ सूर्ये ज्योतिपि जुहोमि स्वाहा इति समन्त्राचमनम् ॥ अथ मध्याह्न-" आपः पुनंतु " इति समत्राचमनम् । आपः पुनंतु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् । पुनंतु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मपूता पुनातु माम् ।। यदुच्छिष्टमभोज्यं यद्यद्वा दुश्चरितं मम । सर्व पुनातु मामापो सतां च प्रतिमहं स्वाहा ।। इत्येवम् । सायं विशेषः-सूर्यश्चेतिमन्त्रे सूर्यस्थाने अग्निपदं गन्याः स्थाने अहः सत्ये ज्योतिपीति चान्ते जुहुयादिति । भगवांश्वाह-- सूर्यश्चेत्यनुवाकेन प्रातःकाले पिवेपदः । अग्निश्चेत्यनुवाकेन सायंकाले पिवेदपः । आपः पुनंतु मध्याह्न मन्त्राचमनमाचरेत् ॥ इति । सूर्यश्चेति मन्त्रस्य याज्ञवल्क्युपनिपदपिः सूर्यमन्युमन्युपतयो रानिश्च देवता गायत्रीपतिविराजश्छन्दांसि रक्षन्तामित्यन्ता गायत्री, दुरितं मयीत्यन्ता पङ्किः “पञ्चपदा पतिः" इति श्रते: । स्वाहेत्यन्ता दशाक्षरपादद्वयोपेता विराट् दशाक्षराविराट् इति श्रुतेः । प्रकृतिश्छन्द इति मदनः । आपः पुनन्वित्यस्य योज्ञवल्क्युपनिपपिः पूतो वा आपः पृथिवी ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मदेवता अष्टपदा अष्ट्रिछन्दः आचमने विनियोगः । इति मन्त्राचमनम् । १ पत्र 'याशवरस्य उपनिषदऋषिः' इति केचित् पटन्ति । केपिच तैत्तिरीयाणा महानारायणोपनिषदि सूर्यश्चेद्यादिमन्त्राणामाम्नानाद तस्याश्च याचिक्युपनिषदिनिसमाख्यानात्, याशिक्युपनिषद्दपिरिति पठन्ति । तत्रापि उपनिषत्सदम्य ऋषिसंशान्तर्गतत्वं चिन्स्यम् । गृहा- हेतु मझाकपिरियुक्तम् । स्वगृह्योत्तवाद ऐम्नदेवानयितुं युक्तमिति प्रनिमाति ।

·पापानिरसनमा . अथ द्वितीयमार्जनम् । कात्यायन.- '. प्रणवो भूर्भुवःस्वश्व गायत्री च तृतीयका। अब्देवता अचश्चैव चतुर्थमिति मार्जनम् ॥ भगवान्- प्रणवैन व्याहृतिभिर्गायत्र्या प्रणवाद्यया । आपोहिष्वतिसूक्तेन मार्जनं हि चतुर्थकम् ।। प्रजापतिः- मगन्ते मार्जनं कुर्यात्पादान्ते वा समाहितः । अर्चान्तेऽथवा फुर्याच्छिष्टानां मतमीदृशम् ।। अथ पापनिरसनम् । भगवान्- उदृत्य दक्षिणे हस्ते जलं गोकर्णवत्कृत। नि.श्वासं नासिकाने तु पाप्मानं पुरुपं स्मरेत् ।। ऋतं चेति व्यूचंवाऽपि [ द्रुपदा वा जपेचम् । दक्षनासापुटेनैष पाप्मानमपसारयेत् । तनलं नावलोक्याथ वामभागे क्षितौ क्षिपेत् ।। द्रुपदा च वाजसनेयके- द्रुपदादिव मुमुचानः स्त्रिन्नः स्नातो मलादिव। पूतं पवित्रेणेवाज्यमापः शुद्धं तु मैनसः ॥ इति । कात्यायन:- करणोत्सृज्य सलिलं प्राणमासज्य तन च।' जपदनियतासुर्या निः सम्द्वाघमर्पणम् ।। इति । आसज्य निरुध्य विश्ल्पः शताशक्तविषयः गृह्मपरिशिष्टे-" तदुदकमवीक्षमाणो वामतो मुवि तीनपातेन क्षिप्त्वा तं पाप्मानं वनहतं सहस्रधा दलित भावयेत् " इति । स्मृत्यन्तरे- ब्रह्महत्याशिरस्क घ स्वर्णस्तयमुनद्वयम् । मुरापानाहदायुक्तं गुरुतल्पकटिद्वयम् ॥ १नासि।

·आधारमपुनः -- -अयाचम्य वत्संयोगपदद्वन्द्वमा प्रत्यक्ष पातकम् । उपपातकरोमाणं रक्तश्मश्रुविलोचनम् । सङ्गचर्मधरं कृष्णं कुक्षौ पापं विचिन्तयेत् ।। इति । ।। इति पापपुरुषनिरसनम् ।। अथार्थ्यदानम् । तच्च अहं न प्रधानं फलसंवन्धाभावात् । गृह्यपरिशिष्टे- दर्भपाणि: पूर्णमुदकालिमुद्धृत्यादित्याभिमुखः स्थित्वा प्रणवत्र्याहृतिपू. वया सावित्र्या विनिवेदयन्नुरिक्षपेत्तदेवाय॑निवेदनम् । असावादित्यो ब्रह्मेति प्रदक्षिणं परिपतन्परिपिच्याप उपस्पृशेत् इति । मध्याह विशेषरतत्रैव-अथाकृष्णीयया हंसवत्या वा त्रिःसद्वार्घ्यमु- क्षिपेत् । आश्वलायन:- ततस्तिष्ठनलं गृह्य प्राङ्मुखोऽजलिना स्मरेत् । स्थानादौ सुस्थितं तेजः स्फटिकज्योतिया समम् ।। उत्तीर्य तथ संप्राप्तं दक्षिणेन यथालिम् । व्याहृत्यादिजपेन्मत्रं स्मृत्वैवं परिवो रवेः ।। मन्देहान्युध्यतः यूरान्निाक्षिपेत्तेष्वथा चलिम् । पोडपाक्षरमत्रेण पुनराकृष्य सत्वरः ।। पुनर्जलं गृहीत्वेवं तेजोमन्त्रं च संस्मरन् । एवं त्रिवारमावृत्त्य दग्ध्वा तानसुरान्द्रिजः ।। मन्त्रेणाकृष्य तत्तेजः स्थानादौ स्थापयेत्स्मरन् । पूर्ववद्वाममार्गेण स्मृत्वा संस्थाप्य चात्मनि ॥ प्रदक्षिणं समावर्त्य जलं गृह्याचमेत्ततः ।। इति । स्थानादावाधारमण्डपे नौसादक्षिणरन्प्रेण आधारमण्डपाज्योति- रमलिमागतं मन्देहाख्यराक्षसनाशाय तोयेन सह क्षिप्तं गायत्रीशिरसा नासावामन्त्रेण पुनराधारमण्डपे स्थापयासीति सर्वतात्पर्यार्थः । शोडशाक्षरमप्रमाह व्यास:- शोडशाक्षरकं ब्रह्म गायत्र्यास्तु शिरः स्मृतम् । * आयोज्योतिः" इत्येष मन्त्रो वै तैत्तिरीयके ॥ इति । १ स्थितं ज्योतिर्नासादक्षिणरन्प्रेण पुन' क. पाठः।

·गायत्रीजपः।
साहे- मुच्हस्तेन दातव्य मुद्रा तन व कारयेत् ।
तर्जन्यशष्ठयोगे तु राक्षसी मुद्रिका स्मृता ।।
राक्षसी मुद्रिकाण तत्तोय रुधिर भवेत् ।
जलेप्वयं प्रदातव्य जलाभावे शुचिस्थले ।
सप्रोक्ष्य वारिणा सम्यक् ततोऽध्ये तु प्रदापयेत् ॥ इति ।
अथ गायत्रीजपः ।
याज्ञवल्क्य
जपन्नासीत सावित्री प्रत्यगातारकोदयात् ।
सध्याप्राक् प्रातरेव हि तिष्ठेदासूर्यदर्शनात् ॥
साय प्रत्यङ्मुखासीन आनक्षमोदय जपेन् ।
प्रातस्तु प्राङ्मुपस्तिष्ठन्नासूर्योदयमित्यर्थः ।
गृह्यपरिशिष्टे-"शुचौ देशे दर्भाम्भसोक्षिते दर्मान्सस्तीर्य व्याहृति-
भिरुपविश्य प्राणायामत्रय कृत्वा आत्मान व्याह तिभिरभ्युक्ष्य सावित्र्या
ऋषिदेवतच्छन्दास्यनुस्मृत्य पतिस्तदङ्गमन्त्रैर्यथागमात्मनि न्यस्यात्मान
तद्रूप भावयेत्" तद्यथा "तत्सवितु" ईदयानम इति हृदये । “ वरण्य "
शिरसे स्वाहेति शिरसि । "भर्गो देवस्य" शिखायै वीपडिति शिखा
याम् । “धीमहि" क्वचायहुमित्युरसि । “ धियो या नो नेत्रयाय
वोपडिति नेत्रललाटेपु न्यस्याय "प्रचोदयात्। अत्रायफडिति करतले.
ऽख प्राचादिषु दशसु न्यसेदेपोऽङ्गन्यास । एवमप्येके ने छन्ति स हि
विधिरवैदिक इति । अथ मन्त्रदेवता ध्यात्वा 'आगच्छ वरदे देवि इत्यावाह्य
तिष्ठन्नर्धनक्षनेष्वामण्डलदर्शनान्मन्त्रार्थमनुसदधान' प्रणवव्यातिपर्विका
सावित्री जपेत् ।। इति ।
भगवान्
साय प्रातश्च मध्याहे सावित्री वाम्यतो जपेत् ।
सहस्रपरमा देवीं शतमध्या दशावराम् ।।
गायी सस्मरेद्धीमानहदि वा सूर्यमण्डले ।
मारतोपण रोप मैतमत्पपिपताम् ।।
अन्यप्रत्वमनिवेदो जपसपत्तिहेत ॥ इति ।

·६० आधारमाखा व्यास:-.: अष्टोतरशतं नित्यं अष्टाविंशतिमेव वा । विविना दशकं वाऽपि त्रिकालेपु जपेदवुधः ॥ इति । जपे आसनान्याहस एव- कोगेयं कम्बलं चैव अजिनं पट्टमेव च। दारुज तालपत्रं या आसनं परिकल्पयेत् ॥ कृष्णाजिने ज्ञानसिद्धिमोक्षश्रीर्व्याघ्रचर्मणि । ज भासनानि वशाजिने व्याधिनाशः कम्बले दुःखमोचनम् । अभिचारे नीलवर्ण रक्तं वश्यादिकर्मणि । शान्तिके फम्बलं प्रोक्तं सर्वेष्टं चित्रकम्पले ।। इति । यशा वन्ध्या सा च मृगी व्यात्री वा । उपरिस्थितेः स एव- वंशासने तु दारिद्र्यं पापाणे व्याधिसंभवः । धरण्या दुःखसंभूतिदौर्भाग्यं छिद्दारुने । तृणे धनयशोहानिः पल्लवे चित्तविभ्रमः ।। इति । उपवेशने मन्त्र उक्तो गायत्रीकल्पे- पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता । त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ॥ इति । ऋप्याद्याह- पृथिव्या मेरुपृष्ठं तु ऋपिरित्यभिधीयते । मुतलं छन्द इत्याहुः कूर्मो वै देवता स्मृता । मेरोरारोहणे तस्य विनियोगः प्रकीर्तितः ॥ इति । विश्वामित्र:- उत्तम मानसं जाप्यमुपांशु मध्यमं विदुः । अधर्म वाचिकं प्राहुः सर्वमन्त्रेषु वै द्विजाः ॥ इति । वृद्धमनु:--- वस्त्रेणाच्छाद्य तु कर दक्षिणं यः सदा जपेन् । तस्य तत्सफलं जप्य तीनमपलं स्मृतम् ।। इति । गौतमः---गच्छतस्तिपतो वापि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । अशुचेर्वा विना संख्यां तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ।। इति ।

·अथोपस्थानम्। - - बौधायननामेरध सस्पर्श कर्मसयुत्तो वर्जयेदिति । हारीत- रंजतेन्द्राक्षकैर्माला तथैवाङ्गुलिपर्वभि । शत स्याच्छसमणिभि प्रवासैश्च सहस्रकम् ॥ स्फटिकैर्दशसाहस्र मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते । पद्माक्षैर्दशलक्ष तु सौवण कोटिरुच्यते । कुशमन्ध्या च रुद्राक्षैरनन्तफलमुन्यते ।। इति । प्रजापति अष्टोत्तरशतं कुर्याचतु पञ्चाशिका तथा । सप्तविंशतिरा वाऽपि ततो नैवाधिका मता ।। गोभिल आयावित्यनुवाकस्य वामदेव नापि स्मृत । आनुष्टुभ भवेच्छन्दो वाग्देवी देवता स्मृता । आवाहने तु गायच्या विनियोग प्रकीर्तित ।। व्यासोऽपि-- आवाहयेत्तु गायत्री सर्वपापप्रणाशिनीम् । आगच्छ वरद दवि जपे मे सन्निधौ भव । गायन्त त्रायसे यस्माद्गायत्री तेन सोच्यत ॥ इति । समव्याहृतीना देवताद्याह वृद्धपराशर- अनिर्वायुस्तथा सूर्यो बृहस्पत्याप एव च । इन्द्रश्च विश्वेदेवाश्च देवता समुदीरिता ॥ गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पतिरव च । निष्टुप् च जगती चैर छन्दास्येतान्यनुक्रमात् ॥ [ भरद्वाज कश्यपश्च गौतमोऽनिस्तथैव च। विश्वामितो जमदग्निर्वसिष्ठ ऋपय क्रमात् ॥ इति ।] अयोपस्थानम् । गृहापरिशिष्टे-"जातवेदसे सुनपामसोम" "तच्छयोराणीमहे" नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वमये । इत्युपस्थाय प्रदक्षिण दिश साधिपा- १ राजनैक्षिक इति पार ।२ क गति ६ ·६२ आचारमरखा। मत्वाथ संध्याय सावित्र्यै गायत्र्यै सरस्वत्यै सर्वाभ्यो देवताभ्यश्च नम- स्कृत्य ततः- उत्तमे शिखर देवि भूम्यां पर्वतमूर्धनि । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञाता गच्छ देषि यथासुखम् ॥ इति । संध्यां विमृग्य 'भद्रन्नो अपि वातयमनः' इत्युक्त्वा शान्तिच विरुधा- र्य प्रदक्षिणं परिक्रमन् आसत्यलोकात्पातालादालोकालोकपर्वतात् । ये सन्ति ब्राह्मणा देवास्तेभ्यो नित्यं नमो नमः ।। इति नमस्कृत्य भूमिमुपसंगृह्य गुरुन्वृद्धांश्चोपसंगृह्णीयात् । एवं सायम्" इति। मध्याह्नसंध्यायां विशेपस्तत्रैव- "उद्वाहुरुदङ्मुखः " उदुत्यं जातवे. दसं " " चित्रं देवानां " इति सूक्ताभ्यामादित्यमुपस्थाय जपमासीनो यथेष्टकालं कुर्यादित्येप संध्याविधियाख्यातः" इति । दैवाद्यदि माध्याहिकं दिवा न कृतं तत्र विशेष: स्मर्यते- रात्रौ प्रहरपर्यन्तं दिवाकृत्यानि कारयेत् । अवगाहं ब्रह्मयज्ञं सौरजप्यं च वर्जयेत् ।। इति । सायंप्रातःकालयोरुपस्थाने विशेपमाह भगवानर- नमो ब्रह्मण इत्येतां विरुक्त्वाथ दिशो नमेत् । इमं मे वरुण तत्वेति सायंकाले विशेषतः । मित्रम्य चर्पणी द्वाभ्यां प्रातःकाले विशेपतः ॥ इति । आश्वलायनस्मृतौ तु- ऋम्भिश्चतसृभिमैत्रैर्गायत्रैरेव घट्टचः । इत्युक्तम् । मैत्रमित्रदेवत्यः " मित्रस्य चर्पणी धृत " इत्यादिभिरित्यर्थः । माधवीये नारायण:- वारुणीभिरथादित्यमुपस्थाय प्रदक्षिणम् ।। इति । भरद्वाजः- सूतके मृतके वापि प्राणायामममन्त्रकम् । तथा मार्जनमन्त्रांस्तु मनसोचार्य मार्जयेत् ॥ गायत्री सम्यगुच्चार्य सूर्यायायें निवेदयेत् । मार्जनं तु न वा कार्यमुपस्थानं न चैव हि ॥ इति ।

·काम्यजय। . गायत्र्यपि दुशवार जप्या। आपन्नश्वाशुचि' काले तिष्ठन्नपि जपेद्दश । इत्याश्वलायनोक्ते । आपन्न आपद्ग्रस्त । अशुचिराशौचवान् । अङ्गा- न्तरष्वसामध्येऽपि अर्घ्यप्रक्षेप आवश्यक जलाभावे महामार्गे बन्धने त्वशुचावपि । उभयो सध्ययो काले रजसावाय॑मुत्सृजेत् ॥ इति अमिस्मृते । अशुचौ आशौच इत्यर्थ । अग्निश्चेति अस्यार्थ -मा इति मा मन्यु मोध तदभिमानिनी देवते त्यौपनिपदा । मन्युपतयो जितक्रोधा अग्न्यादयो मा रक्षन्तामित्य न्वय । शिश्ना शिश्नेन "सुपा मुलुग्" इति डादेश । इद पाप तत्कारण चाहकारम् अमृतयोनौ मोक्षहेतौ अग्न्याख्ये ज्योतिपि परब्रह्मणि जुहो मि । तदर्थमिद तोय स्वाहा मदीये रानी हुतमस्तु । एव सूर्यश्चेत्यपि । आप पुनन्त्वित्यादि आप पृथ्वी मच्छरीरम् यच्छरीर सा पृथ्वी- त्यारण्यकात् । साच मामात्मान पुनातु । किंच ब्रह्मणो वेदस्य पति परमात्मा पुनन्तु पुनातु व्यत्ययेन बहुवचनम् । ग्रह्म वेद पूता पूतमि त्यर्थ । “सुपा सुलु' इति पूर्वसवर्ण । सर्व परिहत्येति शेप । मा पुनन्तु स्वाहा जाठाराग्नौ हुतमस्तु । प्रणवसप्तव्याहृतिगायत्रीतच्छिरसा सक्षेपतोऽर्थ पथ्यते-झ, भवन्त्यस्माद्भूतानीति भू, भावयति स्थापयति विश्वमिति भुवः, गुणा- भावच्छान्दस । सुष्टु अर्यते प्राप्यते तदिति स्व , महः पूज्य, जन जनने 'तप रोचने' सत्य कालत्रयायाध्य, सवितु देवस्य सूर्यस्य, वरेण्य भजनीय भर्ग ससारभर्जनात् ज्योतीरूप धीमहि ध्यायेम । य स सविता नो धिय प्रचोदयात् प्रेरयेदिति लिइ । आप व्यापक, ज्योतिश्चिद्रूप, रस मुस, अमृत मोक्ष, ईग्ब्रह्मेति ॐ अङ्गीकुर्वे चिन्त यामीति यावा। ॥ इति सध्याप्रकरणम् ।। - अथ काम्यजपाः। वसिष्ठ तमुहीत्यूच वापि सद्योजातादि पञ्चकम् । पञ्चाक्षर महामन्त्र जपेद्नुदिन सुधी ॥

·आधारमपखः। ॥ आयुरारोग्यमैश्वर्य संततिं पूर्णजीवनम् ।.. संपत्समृद्धिं सौख्यं च लभते शिवशासनात् ।। इति । भाचार्य:- वैष्णवरणः सौरैः पावमानीभिरेव च । क्षपयेदाशु पापानि कामांश्च निखिलान्लभेत् ।। रौद्रविशेपतो घोरान्ग्रह्महत्यादिकानपि । क्षपये पौरुपेणापि कामांश्चेति दुर्लभान् ॥ इयति प्रामोति। शतरुद्रेण जप्तेन चास्ययामीयकेन बा। मोक्षमृच्छत्यसंदेहं किमन्यदधिकं ततः ॥ इति । ऋग्विधाने- विष्णोर्नुकं जपन्सूक्तं विष्णुरेव भविष्यति । स्नानकाले जप्यमाह व्यासः-- द्रुपदा नाम गायत्री वेदे वाजसनेयके । सकृदन्तर्जले जप्त्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ इति । साच पूर्वमघमर्पणप्रसङ्गेनालेखि । सुमन्तुः-हंसः शुचिपदित्येतामृचमन्तर्जले जपन् सर्वस्मात्पापा- ममुच्यतेऽपि वा व्याहृतीरन्तर्जले जपन्सर्वस्मात्पापा त्प्रमुच्यते ॥ इति । गौतमः-अपि वा गायत्री पच्छोर्चशः समस्तामपि निरन्तर्जले अपन्सर्वस्मात्सापात्प्रमुच्यतेऽपि वा प्रणवं निरन्तर्मले जपन्सर्वस्मात्पा- मात्प्रमुच्यते । इति । ॥ इति काम्यजपाः ॥ अथ होमविधिः । दक्षः- संध्याकर्मावसाने तु स्वयं होमो विधीयते ।। इति । अशक्तौ स एवाह- ऋस्विक् पुत्रो गुरुर्धाता भागिनेयोऽथ विट्पतिः । ऐतरीप हुतं यत्स्यात्तद्भुत स्वयमेवीह ॥ इति । विद्पतिर्जामाता। आश्वलायन:- स्वयं पल्यपि वा पुत्रः कुमार्यन्तेवासी वा ।

·होमविपिः। . . कात्यायन:- असमर्थ तु दम्पत्योझैतन्यं नबिगादिना । द्वयोरप्यसमक्षं तु भवेद्भुतमनर्थकम् ॥ उभयोः संनिधौ मुख्यम् अन्यतरसन्निधावनुकल्पः । प्रातहोमकालमाहमनुः- उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युपिते तथा ॥ इति । सायहोमकालमाह कात्यायन:- यावत्सम्यड् न भाव्यन्ते नभस्यृक्षाणि सर्वतः । लोहितत्वं तु नापैति तावत्सायं तु हूयते ।। यत्त्वाश्वलायन:- संगवान्तः प्रात: प्रदोपान्तः सायमिति तद्रोणालपरम् । यदपि चौधायन:- आसायं कर्मणः प्रातराप्रातः सायर्मणः । आहुतिनातिपद्येत पार्वणं पार्षणान्तगत् ।। इति । नद्गीणतरपरम् । पार्वणं स्थालीपारो, दशेष्टिः पौर्णमासेष्टिश्च । पक्षहोममाह मरीचिः- शीरापगवेद्यत्र भयाद्वातिः प्रजायते । तथान्यास्वपि चापसु पक्षहोमो विधीयते ।। इति । पात्यायनः- विहायानि सभार्यश्वेत्सीमामुटाइप गच्छति । होमकालात्यये तस्य पुनराधानमिप्यते ॥ होमश्च स्वगृयोक्तरिविना योध्यः । भरद्वाजः- होम वैतानिक कृत्वा रमात पुर्याद्विपक्षणः । स्मृतीनां वेदमूलवारमा केचित्रपुरा विदुः ॥ इति । 'यादवल्क्यः- फर्म स्मात विवाहामो पुति प्रत्यई गृही। दायकालाहते पारिश्रौत तानिशमिपु॥ यतानिः गाईपत्यादयः स्मार्तपदं गृहोपपर्मपरम् । वैराहिऽमी पुर्वीत गार्स फर्म ययाविति । Pाविनारंच प्रतिमान्दादि की ग्रहो।।

·आधारमयुखः। इति मनूक्तेः । अन्याहिकी प्रात्याहिकीम् । अन्यत्तु स्माते ग्रहमख- महारुद्रहोममूलशान्त्यादि लौकिकामौ । अत एत विज्ञानेश्वरेण विनाय- कशान्ती लौकिकोऽनिरुक्तः । प्रहशान्तौ तदीये स्मार्तामिलेखने तु मूलं चिन्त्यम् । विष्णु:- बहुशुष्कन्धने वाग्नौ सुसमिद्धे हुताशने । विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ॥ योऽनर्चिपि जुहोत्यमो व्यनारे चैव मानवः । मन्दाग्निरामयावी च दरिद्रश्चाभिजायते ॥ इति । ॥ इति होमप्रकरणम् ॥ अथ नित्यदानम् । महाभारते- एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते दिने दानविवर्जिते । दस्युभिर्मपितस्येव युक्तमाक्रन्दितं भृशम् ।। इति । तस्माद्विभवानुसारेण पूगीफलादिकमपि प्रत्यहं देयमिति नृसिंहः । अथ मङ्गलदर्शनम् । नारदः- -लोकेऽस्मिन्मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हताशनः । हिरण्यं सपिरादित्य आपो राजा तथाष्टमः ॥ मनु:- अनिचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः । दृष्टमात्राः पुनन्त्येते तस्मात्पश्येत्सदा बुधः ।। इति । ।। इत्यष्टधा विभक्तस्याह्न माद्यभागकृत्यम् ।। अथ द्वितीयभागकृत्यम् । दक्षः- द्वितीये च तथा भागे वेदाभ्यासो विधीयते ।। इति । चतुर्विशतिमते- वेदस्वीकरणं पूर्व विचारोऽभ्यसनं जपः । तदानं चैव शिष्येभ्यो वेदाभ्यासो हि पञ्चधा ॥ इति । को- जपेदध्यापयेच्छिप्यान्धारयेद्वा विचारयेत् । अवेक्षेत च शास्त्राणि धर्मादीनि द्विजोत्तमः ॥ इति । दक्षः- समित्पुष्पकुशादीनां स कालः समुदाहृतः ॥ इति ।

·चतुर्थभागवत्यम्। अथ तृतीयभागकृत्यम् । तृतीये च तथा भागे पोष्यवार्थसाधनम् ।। इति । पोप्यवर्ग स एपाह-- माता पिता गुरुर्भार्या प्रजाहीन समाश्रित । अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्नि पोज्यवर्ग उदाहृत । पोष्यवर्गार्थसिद्धयर्थ धनमिच्छेत बुद्धिमान् ।। आत्मनेपदमार्पम् । याज्ञवल्क्य कुसूरकुम्भीधान्यो वा याहिकोऽश्वस्तनोऽपि वा। जीवेद्वापि शिलोन्छेन श्रेयानेपा पर' पर ॥ इति । स्वकुटुम्बभोजनद्वादशदिनपर्याप्तधान्यस्याधारपान कुसूलम् । पडहपर्या- सगन्याधार कुम्भी। वल्लरीणामुपादान शिलम् । कणोपादानमुञ्छमिति । याज्ञवल्क्य- न राज्ञ प्रतिगृहीयाल्लुब्धस्योच्छास्रवर्तिन ॥ इति । नारद-शुचीनामगुचीना तु सन्निपातो यथाम्भसाम् । समुद्रे समता याति तथा राशा धनागम ॥ यथानी सस्थित सर्व गुद्धिमायाति काञ्चनम् । एव प्रतिमहा सर्वे शुचिता यान्ति राजनि ॥ इति । एतद्धार्मिकराजप्रतिग्रहपरम् । याज्ञवल्क्य- पुशा शाक पयो मत्स्या पुष्प गन्धा दधि क्षिति । मास शय्यासन धाना प्रत्यारयेय न वारि च।। अयाचिताहत मायमपि दुष्कृतकर्मण' । अन्यत्र पुलटापण्ढपतितभ्यस्तथा द्विज' ।। अथ चतुर्थभागकृत्यम् । दक्ष चतुर्थे तु तथा भागे स्नानार्थ मृदमाहरन् । तिलपुष्पशादींश्च स्नायाचतिमे जले ।। • गृह्यपरिशिष्टे-अय मध्यदिने तामेत्येत्युपक्रम्याय यरुणप्रार्थनादिवर्ष. गान्तेनोक्तेन विधिना स्नायाग्नास्मिन्याग्नमयानर्पणाख निप्पीडयेन् । अपुनादयो गन्ते तथा ता इति दाइ ।

·६८. आधारमयूखा. प्रातःसंथ्यांसनक्षत्रां मध्यमा स्नानकर्मणि । सादित्यां पश्चिमां संध्यामुपासीत यथाविधि ।। इति । नानकमणि कृते सतीति शेपः इति स्मृतिचन्द्रिकायाम् । माध्याहि- कसंध्याप्रकारश्च पूर्वमेवोक्तः । अथ पञ्चमहायज्ञाः । याज्ञवल्क्यः बलिकर्म स्वधा होमः स्वाध्यायाऽतिथिसक्रियाः । भूतपित्रमरग्रह्ममनुष्याणां महामखाः॥ आश्वलायनगृह्ये-'अथातः पञ्चमहायज्ञा देवयज्ञो, ब्रह्मयज्ञो, भूत- यज्ञः, पितृयज्ञो, मनुष्ययज्ञ इति । तद्यदनौ जुहोति स देवयज्ञयः, य- स्वाध्यायमधीते स ब्रह्मयज्ञः, यदलि फरोति स भूतयज्ञः, यत्पितृभ्यो ददाति स पितृयज्ञः, यन्मनुष्येभ्यः स मनुष्ययज्ञ इति वानेतान्यज्ञान- हरहः कुर्वीत ' इति । वीप्सयैते नित्याः॥ व्यास:- वैश्वदेवं प्रकुर्वीत स्वशाखाविहितं ततः । संस्कृतान्नैहि विविधैर्ह विष्यव्यसनान्वितैः ॥ इति । वैश्वदेवपदं भूतपितृयज्ञानां नाम व्यञ्जनमपि हविष्यमेव घृतादि न तैलादि । तथा च स एव-जुहुयात्सर्पिपाभ्यक्तं तैलक्षारविवर्जितम् ॥ इति । कौ-शालाग्नौ लौकिके वाऽपि जले भूम्यामथापि वा। वैश्वदेवस्तु कर्तव्यो देवयन्तः स वै स्मृतः ।। इति । लौकिकशालाग्न्योः पाकतो व्यवस्थामाहानिराः- यस्मिन्नग्नौ पचेदन्न तस्मिन्होमो विधीयते । इति । अत्र वैश्वदेवशब्दो देवभूतपितृयज्ञानां समुदाये प्रयुज्यते । तत्र होमो देवयज्ञः, बलिभूतयज्ञः, स्वधाकारः पितृयज्ञः । एवं च तेनैव पितृयज्ञ- सिद्धेनित्यश्राद्धं नावश्यकम् । अत एव देवलो नित्यश्राद्धं प्रक्रम्य यथाशक्ति तत्कालानाह- एतेन विधिना श्राद्धं कुर्यात्संवत्सरं सरन् । त्रिचतुर्वा यथाश्राद्धं (1)मासे मासे दिने दिने ॥ इति ।

·पधमहाया। एव दर्शश्राद्धमपि अशची सवत्सरे सहदेवेत्याहाश्वलायन मासिक पार्वण प्रोक्तमशताना तु वार्पिरम् । इति । मासिक प्रतिमास कतन्य पार्वण दर्शश्राद्धम् । वैश्वदेवश्चात्मनोऽन्नस्य च सस्कारार्थ “तानेतान्यज्ञानहरह कुर्वीत " इतिवचनात् । “अथ सायप्रात सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयात्" इति वच. नाच । एकस्य तूभयत्व सयोगपृथक्त्वमिति न्यायात् । नच 'प्रतिप्रधान गुणात्ति । इति न्यायात्प्रतिपाक तदावृत्ति स्यात् सध्यावन्दनादिव- दविभक्ताना पृथगनुष्ठान च स्यादिति वाच्य, “योकस्मिन्काले पुन पुनरन्न पच्येत सकदेव तद्वलिं तर कुर्वीताथ यद्यकस्मिन्काले बहुधान पच्येत गृहपतिमहानसादवैतलिं तत्र कुर्वीत " इति गोभिलीते । एतच सायप्रात कार्यम् ॥ अथ सायप्रात सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयातू " इति आश्वलायनोक्ते । उभयत्रासभरे प्रातरव द्विरातृत्त्या सह वा कार्यम् ययोत तेनैव- प्रातरव द्विरावृत्त्या कुर्याद्वा सह तद्विज । साय वा यति भुखीयात्तत्वा ज्ञानत स्वयम्()।। इति । मनुष्ययज्ञस्त्यतिथिपूजा। एपामारणे प्रायश्चित्तमाह व्यास- होमान्नदानरहित न भोक्तव्य कदाचन । अविभचेपु ससृष्टेप्वेनैव कृत तु या ॥ पयोमूल्फलैर्वाऽपि पञ्चयज्ञान्समाचरेत् । अत्वा पञ्चयज्ञास्तु भुक्त्वा चान्द्रायण चरेत् ॥ इति । आश्वलायन- वसतामेक्पाफेन विभक्तानामपि प्रभु। एफस्तु चनुगे यज्ञान्पुर्याद्वाग्यज्ञपूर्वकान् ॥ वाग्यज्ञो ब्रह्मयज्ञ । अविभक्ता विभत्ताश्च पृथक्पाका द्विजातय । कुर्यु पृथक् पृथग यज्ञान भोजनात्याग दिने दिने । पृथगप्येकपाकाना ब्रह्मयज्ञो द्विजन्मनाम् । सूतकायैस्त्वगुद्धात्मा न कुर्यान्न च कारयेत् ।। अनाविभत्ताना पाकभेदे पृथग्वैश्वदेवानुष्ठान नाद्रियन्ते शिष्टा । जावपि इति पाठ-१२ सकपाका इति पाट । ३. पारेक्ये इति पाठ ।

·७. भाचारमपूर्खः। पूर्वोक्तसहितगोभिलवचौविरोधे कतिपयाहताश्वलायनवचसो बाधाद्वि- कल्प इति केचित् । यत्तु हरदत्तः-सूतकमध्येऽपि ब्रह्मयज्ञभिन्नाश्चत्वारो न त्याज्याः " तानेतान्यज्ञानहरहः कुर्वीत " इति सूत्रात् । एतस्य हि सूतके कर्मणां त्यागः संध्यादीनां विधीयते । इत्यादिना बाधितानां प्रतिप्रसवेनैव सार्थक्यम् । ब्रह्मयज्ञस्तु न भवति तस्य द्वावनध्यायौ यदात्माऽशुचिर्यदेशः" इति सूत्रात् । तन्न । 'पञ्चयज्ञविधानं तु न कुर्यान्मृतिजन्मनोः ।' इति देवलोक्तेः । अहरहः कुतिति तु संध्यावन्दनादिवन्नित्यत्वमात्रबोधकम् । अत एव स्मृत्य- न्तरे--'आपत्रमपि दातव्यं, आकाप्टमपि जुहुयादाऋचमपि ब्रहायज्ञ कुर्यात् । इति । चतुर्विशतिमते- अलाभे येन केनाऽपि फलशाकादिभिर्द्विजः । पयोदधिघृतैः कुर्याद्वैश्वदेवं स्रवेण तु । हस्तेनान्नादिभिः कुर्यादगिरनलिना जले ।। परिशिष्टे- उत्तानेन तु हस्तेन ह्यङ्गुष्ठामेण पीडितम् । संहताङ्गुलिपाणिस्तु वाग्यतो जुहुयाद्धविः ॥ इति । गृह्यपरिशिष्टेऽपि- शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलम् । संकल्पयेद्यदाहाररतेनैव जुहुयादपि ॥ स्मृत्यन्तरेऽपि- कोद्रवं चणकं मापं मसूरं च फुलत्थकम् । क्षारं च लवणं सर्व वैश्वदेवे विवर्जयेत् ।। हविष्याभाव क्षारादिभिरपि अग्नेरीशान्यामुष्णे भस्मनि होतव्यमि- त्याहापस्तम्बः-न क्षारलवणहोमो विद्यते तथा परान्नसंस्पृष्टस्याहवि- प्यस्य होम उदीचीनमुां भस्मापोह्य जुहुयात्तद्भुतमहुतं चानौ भवतीति । वृद्धवसिष्ठः- अनग्निकस्तु यो विप्रः सोऽनं व्याहृतिभिः स्वयम् । हुत्वा शाकलमन्त्रैश्च शिष्टं काकवलिं हरेत् ।। इति ।

·प्रधमहायता चौधायन- । प्रवासं गच्छतो यस्य गृहे कर्ता न विद्यते । पञ्चाना महतामपा स यः सह गच्छति ॥ इति । आहानि:- पुनो भ्रावाऽधरा ऋत्विक शिष्यश्वशुरमातुला । पत्नीश्रोत्रिययाज्याश्च दृप्राश्च बलिगमणि ॥ गते च प्रवसत' प्रतिनिधयः । ब्रह्मयज्ञस्य पाठप्राप्ता देवयज्ञोत्तरता बाधते आश्वलायन'- स गृह्यविधिना कृत्वा ब्रह्मयज्ञ पुरा द्विजः । खाध्यायतर्पणाभ्या च गृहमेत्याचरेत्परान् ।। इति । यत्त वृहस्पति- स चार्वाक् तर्पणाकार्य पश्चाद्वा प्रातराहुते । वैश्वदेवावसाने वा नान्यदते निमित्तत ॥ इति । नदाश्वलायनान्यपर, आश्वलायनाना तर्पणस्योत्तराङ्गत्वेनैव तत्सूत्रा- याभग्र्वाक्लर्पणादित्यस्य तदितरान्प्रत्येर सार्थक्यात् । नत्साहचर्यात्पश्चा- देति वैश्वदेवावसाने चेत्येतदपि तान्प्रत्येव । कारिकायाम- दर्भान्यहून्शुचौ देशे प्रागमानास्तृणात्यय । दर्भेपूपक्सेलकर्मण्यत्र प्राङ्मुख एव सन् ॥ कृत्वोपस्थ करे सव्ये उत्ताने प्राग्दिगहौ। पवित्र स्थापयेदुक्ते प्रागमे दक्षिणेन तु । न्यवं प्रागडले तन संदध्याइक्षिण करम् ।। इति । तत्रैव- सूक्ताद्यन्यतम पूर्वमाभिशंसन्ति शक्तितः । ऑपूर्वा व्याहीस्तित्र. समस्ताश्च सद्धदेत् । पच्छस्त्वर्धशमी सावित्री त्रिर्वदेदय ।। इति शौनक- ततो पावप्रतिज्ञातमध्यायं सूक्तमेव वा। मच वाप्यन्तनोऽवश्यमधीयीत स्वशक्तितः ।। इति । विधाने- भामेयं सूक्तमाघ तु पुण्य प्रापिसमवम् ।

·आचएमपखा।' गयरपोपकर धन्यं जपन्वितोऽर्थमाप्नुयात् ।। प्राचं सर्वामिमां जप्त्वा स पूतो नियतः शुचिः । संहिताफलमानोति ऋग्वेदस्य न संशयः ॥ इति । तथा- अमिमीळे जपेत्सूक्तं पापनं श्रीकरं परम् । पारायणफलं तस्य येदानां स्यात्सहस्रशः ।। इति । आश्वलायनगृहोस यावन्मन्येत सावधीत्यतया परिदधाति' "नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्यमये नमः पृथिव्यै नम औषधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे महते करोमि " इत्येनां च त्रिः पठेन् " नमो प्रमण" इति परिधानीयं त्रिगन्वाह " इति श्रुतेः । उपवेशनाशक्ती आश्वलायनगृहो-"स यदि तिष्ठन्यजन्नासीन: शयानो वा यं यं मनुमधीते तेन तेन हास्य अनुनेष्टं भवतीति विज्ञायते । तस्य द्वावनध्यायौ यदात्माऽचिर्यद्देशः" इति द्वायित्यनध्यायान्तरपरि- संख्यार्थम् । फेपुचिनैमित्तिकानध्यायेषु विशेषमाहापस्तम्बः-' अथ यदि वातो वायास्तनयेद्वा विद्योतते वा स्फूद्वैकां चर्चमेकं वा यजुरेकंवा सामाभिव्याहरेत् भूर्भुवः स्वः सत्यं तपः श्रद्धायां जुहोमि इति ।। अथ तर्पणम् । आश्वलायनगृह्य-देवतास्तर्पयति प्रजापतिम्रझा वेदा देवा ऋषयः मर्वाणिच्छन्दांस्योहारो वपट्कारो व्याहृतयः सावित्री यज्ञा द्यावापृ- थिवीमन्तरिक्षमहोरात्राणि सांख्याः सिद्धाः समुद्राः नद्यो गिरयः क्षेत्री- पधिवनस्पतिगन्धर्वाप्सरसो नागा वयांसि गावः साध्या विप्रा यक्षा रक्षा- मि भूतान्येवमन्तानि। अथ पयः, शतचिनो माध्यमो गृत्समदो विश्वा- मित्रो वामदेवोऽत्रिभरद्वाजो वसिष्ठः प्रगाथा: पावमान्यः क्षुद्रसूक्ता महा- सूक्ता इति । प्राचीनावीती, सुमन्तुजैमिनिवैशंपायनपैलसूत्रभाष्यभारत- महाभारतधर्माचार्या जानन्तिबाहविगायेगौतमशाफल्यबाभ्रव्यमाण्ड- व्यमाण्डूकेया गर्गीवाचावी वडवामातीर्थयी सुलभामैत्रेयी कहोळं कौपी. तकं महाकौपीतकं पैङ्गथं महापैङ्गथं सुयनं सांख्यायनम् ऐतरेयं महतरेयं शाकलं वाकलं सुनातक्क्रमौदवाहि महौदवाहि सौजामि शौनकमाश्वला- यनं ये चान्ये आचार्यास्ते सर्वे तृप्यन्तु प्रतिपुरुपं पिस्तर्पयित्वा' इति । अन्न प्राजापत्याद्या एवमन्तानीत्यन्ता एफोनत्रिंशन्मन्त्राः । अथ अपय इति तु न मन्त्रः, शतर्चिन इत्याद्या महासूक्तान्ता द्वादश, सुमन्त्वित्याद्या ·तर्पणम्। ७३ . ये चान्य इत्यन्ता द्वाविंशति.॥ ते च तृप्यतु तृप्यतां तृप्यन्विति यथायो- ग्यमध्याहृत्य प्रयोज्याः। एवमन्तानीति भिन्नो मन्त्र इति नारायणवृत्तौ । महासूक्तास्तृप्यन्वित्यस्यानन्तरं पूर्वोक्ताः सनकादयः सप्त ताः । द्यावापृथिवी तृप्येतामिति लोडात्मनेपदं प्रयुचते वहवस्तन्न, धातोः पर- स्मैपदित्वात् । लिडि तु परस्मैपदं भवेत् । तत्र तु कारिकाशौनकायुक्त- स्तृप्यतु तृप्यन्तामिति लोटप्रायपाठविरोधः । तेन द्यावापृथिवी तृप्यता- मित्येव प्रयोज्यमिति.भट्टोजिदीक्षिताः । सा च कारिका- अपां समीपमागत्य तर्पयेदय देवताः। एवमन्तानि तृप्यन्वित्यन्तैश्च प्रतिमंत्रकम् ।। सिच्चेप्रजापतिस्तृप्यत्तित्यपो देवतीर्थतः । धातुस्तृप्तिर्यथालिङ्गं मन्त्रान्तेषु प्रयुज्यते ॥ इति । शौनकोऽपि-मन्त्रैः प्रजापतिस्तृप्यत्वित्यारभ्य यथोदितैः । एवमन्तानि तृप्यन्त्वित्येव मन्त्रैर्यथा-मम् ॥ इति । कहोळादिष्वाश्वलायनान्तेपु पोडशसु द्वितीयान्तेषु तर्पयामीति शेषो योज्यो योग्यत्वात् । तच नित्यमुक्तं प्रयोगपारिजाते स्मृत्यन्तरे- देवताश्च मुनींश्चैव पितन्यो हि न तर्पयेत् । देवादीनामृणी भूत्वा नरक प्रतिपद्यते ।। मदनपारिजाते संग्रहे- अन्वारन्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु । सव्योत्तराभ्या पाणिभ्यामथवा तर्पणं भवेत् ।। सन्यान्वारन्धेन एफेनैव दक्षिणेन पाणिना इति तु आश्वालयनपरं, "पाणिभ्यामिति त्वन्यान्प्रतीति व्यवस्थेति केचित् । व्यवस्थामूलं चिन्त्यम्। कारिका-प्राचीनावीत्यथेदानी तर्पयेपितृतीर्थतः ।। इति । व्यास:-एकैकमवलिं देवा द्वौ द्वौ तु सनकादयः । अर्हन्ति पितरस्त्रीबीच स्त्रियस्त्वकैकमसलिम् ॥ इति । योगयाज्ञवल्क्य:- सनकश्च सनन्दनस्तृतीयश्व सनातनः । कपिलधासुरिश्चैव वोदुः पञ्चशिसस्तथा । 'ले प्रभासपालाप माया परिकीर्तिताःति..

·. आचारमयूखः। एतदाश्वलायनान्यपरम् । तेषां शतचिनो द्वादशैव तत्सूत्राचत्वादिति केचित् । सनकादयोऽपि तेपामदृष्टार्थत्वादिति तु युक्तम् । फासुचि- स्त्रीपु विशेषमाह सांख्यायनः- मातृमृख्यास्तु यास्तिस्रस्तासांत्रींनीसलाजलीन् ॥ इति। सपल्याचार्यपत्नीनां द्वौ द्वौ दद्याजलाजलीन् ।। इति । अत्र विशेपमाह हारीतः- वसित्वा वसनं शुष्कं स्थले विस्तीर्णबहिपि । विधिज्ञस्तर्पणं कुर्यान्न पात्रेषु कदाचन ।। पात्राद्वा जलमादय शुभे पानान्तरे क्षिपेत् । जलपूर्णेऽथवा गर्ने न स्थले तु विवर्हिषि ॥ इति । पितामहः-हेमरूप्यमयं पात्रं ताम्रकांस्यसमुद्भवम् । पितॄणां तर्पणे पात्रं मृन्मयं तु परित्यजेत् ।। इति । उदकेनोदकं दद्यापितृभ्यश्च कदाचन । उत्तीर्य च शुचौ देशे फुर्यादुदकतर्पणम् ।। इति । अमिपुराणे-प्रागमेपु सुरास्ता मनुष्याश्चैव मध्यतः । पितरो दक्षिणापु एकद्वित्रिमितासलीन् ।। इति । मरीचिः-सौवर्णेन च पात्रेण ताम्ररूप्यमयेन वा । औदुम्बरेण खड्न पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ इति । विष्णुः- यत्राशुचि स्थलं वा स्यादुदके देवताः पितृन् । तर्पयेत्तु यथाकाममप्सु सर्व प्रतिष्ठितम् ॥ इति । योगयाज्ञवल्क्यः- याद्धृतं निपिञ्चेत्तु तिलान्समिश्नयेजले । अतोऽन्यथा तु सव्येन तिला पाह्या विचक्षणः ।। अन्यथेति अनुद्धृतेन तर्पण इत्यर्थः । गोभिलः-रोमसंस्थांस्तिलान्कृत्वा यस्तु तर्पयते पितॄन् । पितरस्तर्पितास्तेन रुधिरेण मलेन च ॥ इति । स्मृतिभास्करे- कुशाप्रैस्तर्पयद्देवान्मनुष्यान्कुशमध्यतः । द्विगुणीकृत्यमूलाः पितॄन्सतर्पयेहिजः ॥ इति ।

·तर्पण। ७६ योगयाज्ञवल्क्य- कन्यवालोऽनल सोमो यमश्चैार्यमा तथा । अमिप्वात्ता सोमपाश्च तथा वहिंपदोऽपि च। यदि स्याजीवपितृक एतान्विद्यात्तत पितृन् ॥ इति । अन कव्यवाल तर्पयामीति, कन्यवालस्तृप्यनु तृप्यतामिति वा प्रयो- ग । एवमनलरादिपु। अथ पिनादितर्पणे विशेपमाह बोपदेव- ताताम्बानितय सपत्नजननी मातामहादित्रय सनि स्त्रीतनयादि तातजननीस्वभ्रातर सत्य । ताताम्वात्मभगिन्यपत्यधवयुग जायापिता सद्गुरु' शिष्याप्ता पितरो महाल्यविधी तीर्थे तथा तर्पणे ॥ इति । ताताम्यात्रितय, पित्रादिनय, मानादिनय, मातामहादिनयम्। सस्त्रीति सपत्नीक तर्पयामीति प्रयोज्यम् । अपत्यधवयुगिति सापत्या सघना तर्प- यामीत्यर्थ । अमान्तर प्रघट्टके स्मृत्यन्तर- आदौ पिता ततो मावा सपत्नजननी तथा। मातामहा सपत्नीका स्वपत्नी तदनन्तरम् ।। सुतभ्रातृपितृव्याश्च मातुलाश्च सभार्यका । दुहिता भगिनी चैव दौहितो भागिनेयक' । पितृप्वसा मातृप्वसा श्वगुरो गुरुरर्थिन ।। इति । प्रयोगपारिजाते साहे-- पितृमानुमातामहा पितृव्यो भ्रातर सुत । पितृष्वसा मातुलाश्च तहगिन्य स्वजामयः ।। भार्याभगिन्यो दुहिता श्वशुरो भावुका स्तुपा । श्यालको गुरुराचार्य स्वामी मित्र यथाक्रमम् ॥ इति । स्वनामय स्वभगिन्य । भावुरा भगिनीपतयः । एतेपाच प्रमाणा- मैच्छिको विश्ल्प। तत्र विशेपमाह यम- सपन्धनामगोनेण स्वधान्तेन नमोन्तत । वस्वादिरूप निर्दिश्य तर्पयेपितृपूर्वकम् ॥ इति । धमक.पाठ।

·आचारमतयः। 1 वसिष्ठः-संबन्धमनुकीत्येव नाम गोत्रमनन्तरम् । वस्वादिरूपं संकीर्त्य स्वधाकारण तर्पयेत् ।। इति । अत्रास्मत्पितरममुकशर्माणममुकगोत्रं वसुरूपं स्वधानमस्तर्पयामि इ. त्यादिप्रयोगः। अशक्तौ संक्षेपतर्पणं विष्णुपुराणे- आग्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्तृप्यविति ध्रुवन् संक्षिप्ततर्पणम् । क्षिपेत्तोयाशलींस्त्रींखीन्कुर्वन्संक्षेपतर्पणम् ।। अन्यमललिमाह कात्यायन:- पितृपंच्या मातृवंश्या ये चान्ये मत्त उदकमर्हन्ति तांस्तर्पयामीत्यक- सानासलिः' इति । ततः सूर्यायायदानमुक्तं विष्णुपुराणे-- दत्त्वा फामोदकं सम्यक् प्रेतेभ्यः श्रद्धयाऽन्धितः । आचम्य च ततो दद्यात्सूर्याय सलिलावलिम् ॥ नमो विवस्वते ब्रह्मन् भास्वते विष्णुतेजसे। जगत्सवित्रे शुचये सविने कर्मदायिने ।। इति । तत आचम्य हस्तस्थान्कुशांस्त्यजेत् । तथाच रत्नावल्याम्- विकिरे पिण्डदाने च तर्पणे श्राद्धकर्मणि । आचान्तः सन्प्रकुर्वीत दर्भसंत्यजनं बुधः ॥ इति । तन्मन्त्रोऽपि चौक- येपां पिता न च भ्राता न पुत्रो नान्यगोत्रिणः । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मयोत्सृष्टैः कुगैस्तथा ॥ इति । ततो भूमौ वस्त्रं निप्पीडयेत् । तथाच भरद्वाजः- वस्रोदकमपेक्षन्ते ये मृता दासकर्मिणः । वलनिष्पीडनविषिः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन जलं भूमौ निपातयेत् ।। इति । शौनकः-देवादितर्पणं कृत्वा वस्त्रं निष्पीड्य शोधयेन् । स्नानार्थ प्रस्थितं विप्रं देवाः पितृगणैः सह ।। वायुरूपेण तिष्ठन्ति तृपितास्ते जलार्थिनः । निराशास्तु निवर्तन्ते वस्त्रनिप्पीडने कृतं । तस्मान्न पीडयेद्वस्त्रमकृते तर्पणे द्विजः । इति । १निर्दिश्य क.पाठः।

·यमतर्पणम। ७. व्यास अथ भीष्मतर्पणम् । शुढाष्टम्या तु माघस्य दद्याद्रीष्माय यो जलम्। सवत्सरकृत पाप तत्क्षणादेव नश्यति ॥ तनाय मन्त्र- वैयाघ्रपद्यगोनाय साकृत्यप्रवराय च । गगापुनाय भीष्माय प्रदारयेऽह तिलोदयम् ।। अपुताय ददाम्येतत्सलिल भीष्मपर्मणे।। ॥ इति भीष्मतर्पणम् ॥ अथ यमतर्पणम् । वृद्धमनु-दीपोत्सरचतुर्दश्या काय तु यमतर्पणम् । कृष्णाद्वारचतुर्दश्यामपि कार्य सदैव च ॥ इति । स एव-इजन्मकृत पापमन्यजन्मार्जित च या। कृष्णाङ्गारचतुर्दश्या तर्पयस्तव्यपोहति ।। इति । स्मृतिचन्द्रिकायाम्- यमाय धर्मराजाय मृत्यय चान्तमाय च । वैवस्वताय कालाय सर्पभूतक्षयाय च ।। औदुम्बराय दनाय नालाय परमष्ठिने । वृगदराय चित्राय चित्रगुताय त नम ॥ चतुर्दशैत मन्ना स्युचतुर्थ्यन्ता नमोन्तका । एन तिमित्रास्त्रींनीन्दद्याजलासलीन् । यावजीनत पाप तक्षणादेव नश्यति ॥ मोक्गौतम नमो निदन्ता पितृधर्मरानो वैरस्वतो दण्डघरश्च फार । प्रेताधिपो दत्ततानुसारी पृतान्त एतद्दशभिर्जपन्ति ।। इति । दशमि आवृत्तिभि । व्यास- तपा कृष्णचतुर्दश्या यमायेत्यादिसप्तभि । महोदयापुरीन्दवारा प्रमुच्यत्र ।। सतिस पठ।

·आचारमयूखः। तत्रैव- मन्त्राच्छतगुणं प्रोक्तं भक्त्या लक्षगुणोत्तरम् । भक्तिमन्त्रसमेतं तु कोटिकोटिगुणोत्तरम् ।। "अथ पञ्चायतनस्थापनप्रकारः। ज्ञानमालायाम्- यदा तु शंकरं मध्ये ईशान्यां श्रीपति यजेत् । आग्नेय्यां च तथा हंस नैर्ऋत्यां पार्वतीसुतम् ।। वायव्यां च सदा पूज्या भवानी भक्तवत्सला । यदा तु मध्ये गोविन्दमैशान्यां शंकरं यजेत् ॥ आग्नेय्यां गणनाथं च नैत्यां तपनं तथा । वायव्यामम्बिकां चैव यजेन्मन्त्री समाहितः ।। सहस्रांशुं यदा मध्ये ईशान्यां पार्वतीपतिम् । आनेय्यामेकंदन्तं च नैत्यामच्युतं तथा । वायच्यां पूजयेद्देवीं भोगमोक्षकभूमिकाम् ॥ भवानी तु यदा मध्ये ईशान्यां माधवं यजेत् । आग्नेय्यां पार्वतीनाथं नैत्यां गणनायकम् । प्रद्योतनं तु वायव्यामाचार्यस्तु प्रपूजयेत् ॥ हेरम्वं तु यदा मध्ये ईशान्यामच्युतं यजेत् । आग्नेय्यां पञ्चवकं तु नैर्ऋत्यां जगदम्बिकाम् । वायव्यां [मणि चैव यजेन्मन्त्री ह्यतन्द्रितः ।। स्वस्थानवर्जिता देवाः शोकदुःखभयप्रदाः। तन्मण्डलस्थितो राजा साधकश्च विनश्यति ॥ इति । बोपदेवः- शंभी मध्यगते हरीनहरभूदेव्यो हरौ शंकरे- भास्ये नागसुता रखौ हरगणेशाजाम्बिकाः स्थापिताः । देव्यां विष्णुहरैकदन्तरवयो लम्बोदरेऽजेश्वरे- नार्याः शंकरभागतोऽतिसुखदा व्यस्तास्तु ते हानिदाः ।। इति । अत्र पञ्चानामध्येकस्यावाहनादिनमस्कारान्तं पूजाकाण्डं कृत्वा पर- स्यापीत्येवं काण्डानुसमयः । २ गजव विति क. पाठः । २ माधवं यजेदिति क. पाठ । ३ एमणिमिति क. पा. P ४ जगदम्दा चेनिक.पाह।

·पुष्पाणि । , मुस्ये पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा गणेशाद्यर्चन भवेत् । गणेश एव मुख्यश्वेत्तर सूर्यस्माद्भवेत् ।। इति वचनेन प्रमाभिधानात् । मुरये प्रधानदेवतायाम् । पुष्पाअलिश ब्देन च तन्दता पूजा रक्ष्यते, पुष्पाञ्चल्यन्तर वा विधीयते इति शारदा तिलकटीकायाम् । युक्त तु मुख्यत्वोत्तया तत्प्रतियोगिमाङ्गत्वलाभेन चैक प्रयोगविचिम्ल्पन तन चैककारत्वावगते , वैश्वदेवीं कृत्वा प्राजापत्यैश्वर न्तीतिवत्सर्वेषामागाहन तत स्थापनमिति पदार्थानुसमय एव । स तु मुरये पुष्पाञ्चल्यन्ता पूजा कृत्वाऽङ्गदेवताया पूजाया कार्य इति दिर। भविष्यपुराण- पुष्पैररण्यसभूतै पर्वा गिरिसमौ । अपर्युपितनिश्छिद्रे प्रोक्षितैजन्तुवर्जितै ॥ आत्मारामोद्भवैर्वाऽपि भत्त्या सपूजयेत्सुगन् । कृमिकीटावपनानि शीर्णपर्युपितानि च । स्वयपतितपुष्पाणि त्यभेदुपहतानि च ॥ उपहतानि मलादिभि । मुकुलैर्नार्चयेद्देवमपद न निवेदयेन् । [फ्ल च कृमिवद्ध च प्रयत्नात्तद्विवजयेन् । अराभे तु सुपुप्पाणा पत्राण्यपि निवेदयेन् ।] पत्राणामप्यलाभे तु पलान्यपि निवदयेत् ।। फलानामप्यलाभ तु तृणगुल्मौपधीरपि । ओपधीनामलाभे तु भत्तया भवति पूजित || प्रत्येमुक्तपुप्पेण दशसौवर्णिम पलम् । संजाऽपि नृपशार्दूल नव द्विगुण भरे। विष्णुधर्मोत्तर- धर्माणितधनीतर्य पुर्यालेशवार्चनम् । उद्धरिष्यत्यसदह सप्त पूर्यास्तथा परान् ॥ इति । इद विप्रानिरिचपरम् । समिरपुष्पशादीनि मााण स्वयमाहरन् । शुदानीते प्रयक्रीत कर्म युपन्पनत्यध ॥ १० नास्ति भक. पाऊ३ मैतिक प3 ·भाचारमयूखः! स्कान्दे-दक्षिणाभिमुखो भूत्वा तिलान्सव्ये समाहितः।. देवतीर्थेन देवत्वात्तिलैःप्रेताधिपो यतः ॥ स्मृतिसारे तु- यज्ञोपवीतिना कार्य प्राचीनावीतिनाऽपि वा । देवत्वं च पितृत्वं च यमस्याऽपि द्विरूपता ॥ ॥ इति यमतर्पणम् ॥ अथ तर्पणे तिलनिषेधः। - - संग्रहे- नन्दायां भार्गवदिने कृत्तिकासु मघासु च भरण्यां मानवारे च गजच्छायाहये तथा " अयनद्वितये चैव मन्वादिषु युगादिपु । पिण्डदानं मृदास्तानं न फुात्तिलतपर्णम् ।। मरीचिः-सप्तम्यां रविवारे च गृहे जन्मदिने तथा । मृत्यपुत्रकलत्रार्थी न पुर्यात्तिलतर्पणम् ।। बौधायनः सप्तम्यां रविवारे च मातापित्रोः श्रयेऽहनि 'तिलैयस्तर्पणं पुर्यात्स भवेत्पितृघातकः॥ सप्तमीरविविशिष्टं निमित्तमिति केचित् तन्न, विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविग्हात् । फर्यचित्तत्सत्त्वेऽपि निमित्तविशेषणविनक्षिनमेव । "यस्योमयं हविरातिमाच्छेत् " इत्यत्रेवोभयत्वं, मममीरधिगृहजन्मदिना- नामन्येपामपि परस्परविशिष्टानामेव निमित्ततापत्तेश्च अधिकारविशेष. श्रुतेश्च मृत्यपुत्रादिकामस्यैवायं निपेयः न तु विधुरापुत्रादेः। स्मृत्पन्चर-विगाहनतहामु यर्षमय तदर्धकम् । पिण्डदानं मृदालानं न पुर्यातिलतर्पणम् ।। इति । यौधायनः-विवादे घोपनयने पाले सति यथारमम् । यमर्थ तदर्थ प नेत्येके तिलतर्पणम् ॥ संस्कारपु सयान्येषु मातपुंसयनादिपु । यावन्मासः समाप्येत तागत्पिण्डांश योन्। वृद्धापनन्तरं प्रागस्तव विलतर्पगम् ।। इति ।

·देवपूजा।
वृद्धमनु-सान्त्यादिनिमित्तेपु स्नानाङ्गे तर्पणे तथा ।
निलप्रनिप्रमव । तिथिवारनिषेधेऽपि तिलैस्तर्पणमाचरेत् ॥ इति ।
कात्यायन ---उपरागे पितु श्राद्धे पातेऽमाया च सक्रमे ।
निषेधेऽपि हि सर्वत्र तिरैस्तर्पणमाचरेत् ।। इति ।
व्यतीपातो वैधृते , पिता च पितृव्यादेपलक्षणम् । समातिरयनमि-
अति पारिजाते।
॥ इति तर्पणप्रकरणम् ॥
अथ देवपूजा।
कूर्मपुराणे ब्रह्माण शकर सूर्य तथैव मधुसूदनम् ।
अन्याश्चाभिमतान्देवान्भक्त्या त्वोधनो नर ।
स्वैमन्त्रैस्त्वर्चयेन्नित्य परै पुष्पैस्तथाम्बुभि ।
गन्धपुष्पमान पञ्चोपचाराद्यसभव इति तिथितत्त्वे ।
नृसिंहपुराणे-
जल्देव नमस्कृत्य ततो गच्छेनुहं बुध ।
पौरुपेण च सूक्तेन ततो विष्णु समर्चयेत् ॥ इति ।
सान्दे- ब्रह्मा कृतयुगे देवत्रेताया भगवान् रवि ।
द्वापरे भगवान्विष्णु क्लरी देवो महेश्वर ॥ इति ।
[नियमविधिरय न तु परिसरया । एव सर्वेषु सपा पूज्यत्व न
निषिध्यत।
नधाच महाभारते--
फ्री कलिमरध्वस सर्वपापहरं हरिम् ।
येऽर्चयन्ति नरा नित्य तेऽपि वन्द्या यथा हरि ॥]
मला वैदिका नाममन्त्राश्च । अत एव ग्राहो-
मोहारादिकसयुक्त नमस्तारान्तसयुतम् ।
स्वनाम सर्वसत्त्वाना मन इत्यभिधीयते ॥
अनेनैव विधानेन गन्धपूष्पे निवेदयेन् ।
एकस्य प्रयुर्वीत यथोदिएकमेण तु ॥ इति ।
१लादिया परिपन्ना, अग्रिमकोरिकोटिगुणतरमिन्दरमा-ग्रेक.पठे।

·आजरमयूखः। . इति भविष्ये प्राह्मणग्रहणात् इति भ्रातृचरणाः । लक्ष पुष्पार्चनादौ तु क्रयक्रीतमपि देयमिति मन्त्रकोशकारः। समित्पुष्पकुशादीनि वहन्तं नाभिवादयेत् । तद्धारी चैव नान्यान्हि निर्माल्यं तद्भवेत्तयोः ।। तथा देवोपरि धृतं यच वामहस्ते धृतं च यत् । अधोवस्त्रधृतं यच जलेऽन्तः क्षालितं च यत् । देवतास्तन्न गृहन्ति पुष्पं निर्माल्यतां गतम् ।। इति । नित्यपूजार्थ परोपवनादेरपि ग्राह्यम् । न च तचौर्यम् । देवतार्थ च कुसुममस्तेयं मनुरप्रवीत् । इति वचनात् । पूजार्थ पुष्पादि न याचेत । याचितः पत्रपुप्पाद्यैर्यः करोति ममार्चनम् । इति वाराहे तस्यापराधिपु गणितत्वात् । भविष्यत्पुराणे-- प्रहरं तिष्टते जाती करवीरमहर्निशम् । तुलस्यां बिल्वपत्रेषु जलजेपु च सर्वशः ।। न पर्युपितदोपोऽस्ति मालाकारगृहेषु च । मुद्गणि कदम्बानि रात्रौ देयानि भास्कर ।। कनकानि कदम्यानि रात्री देयानि शंकर । दिवा चान्यानि पुष्पाणि दिवा रात्रौ च मल्लिकाः ।। तत्रैव- जाती शमी कुशाः फस्कु मल्लिकाः करवीरजम् । नागपुन्नागकाशोकरक्तनीलोत्पलानि च ।। चम्पकं यकुलं चैव पद्मं बिल्वं पवित्रकम् । • एतानि सर्वदेवानां विहितानि समानि च ।। का कुल्लकम् । नागो नागफशरम् । पाटला चशमीपत्रं दुर्गायास्तु हिताहितम् । विहितं प्रतिपिद्धं चेत्यर्थः । फुन्दं पलाशकुमुमं दूर्वा च शिवपूजने । घुमुदं फुकुमं द्रोणं तगरं सूर्यपूजने ॥ विहितनिपिद्धमित्यर्थः । कुयुममत्र पुष्पम् । अवकः कर्णिकारस्तु फिदिरातो हरेस्तया । किदिराव: पीताप्रकः।

·पुष्पाणि . तिलक मालती वाणस्तुलसी मृङ्गराजकम् । तमालं शिवदुर्गार्थ निपिद्धं विहितं भवेन् । वाणः करस(मोला इति प्रसिद्धः। जयः काशः श्वेतपद्मं श्वेतमन्दारकं तथा दुर्गायाश्चैव विष्णोश्च निपिद्धं विहितं भवेत् ॥ जयो जयन्ती। अगस्तिरतिमुक्तश्च तिरीटं च हरे हरौ । अपामार्गस्य पुष्पं च दुर्गायाश्च हिताहितम् ॥ अतिमुक्तो माधवीलता । तिरीटं लोनम् । धत्तूरं शिशपापुष्पं मन्दारश्वापराजिता । सूर्यविष्ण्वोर्न विहितं दमनं शिवसूर्ययोः ॥ अथ शिव निपिद्धानि- केतकी चातिमुक्तव्य कुन्दो यूथो मदन्तिका । शिरीपसर्जनन्धूकमुमानि विनर्जयेन् ।। अोलपत्रमुर्म करतेन्द्रवरूद्भवम् । सर्जः शालः । इन्द्रतरः सिन्धुनारः । शिव विवर्जयेतुन्दमुन्मत्तं च तया हरौ । देवीनाम:मन्दारौ सूर्यस्य तगरं तथा ।। इति । विष्णुः । अर्कनिषेधो दुर्गेतरदेवीविषयः, दुर्गापूजाधिकारे फरवीरा- पुप्परित्युक्तत्वात् । विष्णौ तु, विष्णु:-नोप्रगन्धीनि नागन्धीनि पुष्पाणि न फण्ट- कितम् । फण्टकितमपि शुष्ठसुगन्ध्यमपि दद्यात् । न रक्तं दद्यात् । रत्रामपि फुयुम जलजं च दद्यात् । अजलनमपि पाटलानि संध्याक- रवीरपारिभद्रशमीपत्रपलानाशोरवये न दद्यात् । विष्णुधर्मोत्तरे-'कुटजशाल्मलीपुष्पं शैरीपंश्कर्ष धत्तूरं कृष्णपुप्पार्क चविष्णौ निषिद्धम्। नृसिंहपुराणे-माला योग्यताराहित्ये सति निर्माल्यं भवतीत्युक्तं, तुलसीचन्दनादीनां च न निर्माल्यतेत्युक्तं, तेन प्रातःकालेऽप्यपनयने न दोषः। . १शिरीपनितिरपाटा नाक पर

·आमरमयूख
अथ विहितानि ।
तत्र सूर्यस्य भविष्यपुराणे-
मारती मल्लिका चैत्र दूर्वा काशोऽतिमुक्तकः ।
पाटलाकरवीराणि जपा जयन्तिरेव च ॥
चम्पको रोतकः कन्दो याणो वर्वरमल्लिका।
अशोककर्णिकारौ च तथैव चाटरूपकः ॥
शतपत्राणि चान्यानि बकुलं च विशेषतः ।
अगस्तिकिंशुको तद्वत्पूजार्थ भास्करस्य च ।।
'विहितानीति शेपः ।
अथ पत्राणि।
बिल्वपत्रं शमीपत्रं मृगराजस्य पत्रकम् ।
तमालपत्रं च हरेः सद्यस्तुष्टिकरं रवः ।।
तुलसी कालतुलसी सथा रक्तं च चन्दनम् ।
केतीपत्रमुर्म सदैव तपनप्रियम् ।।
अथ शिवे।
करवीरो वकश्चैव अर्क उन्मत्तकस्तथा ।
पाटला वृहती चैव तथा च गिरिकर्णिका ।।
तथा काशस्य पुष्पाणि मन्दारश्चापराजिता ।
शमीपुष्पाणि चान्यानि फुल्जकं शिखिनी तया ॥
अपामार्गस्तया पद्म शमीपत्रं सरोचकम् ।
चम्पकोशीरतगरं तथा धै नागकेसरम् ।।
पुन्नागं फिदिरातं च द्रोणपुष्पं तथा शुभम् ।
शिशपोदुम्बरश्चैव जपा मल्ली तथैव च ।।
पुष्पाणि यशक्षस्य तथा यित्वं प्रियं शुभे।
फुझ्युमस्य च पुष्पाणि तया वैरुतस्य च ॥
नीलं च कुमुदं चैत्र तथा रत्तोत्पलानि च ।
मुरमीणि च सांणि स्थलनान्यांदकानि च ।

·दुगाया पुष्पाणि। गृहामि शिरसा देवि यो मे भत्या निवेदयेत् ।। शिसिनी मयूरशिसा । नीलोत्पलसहस्रस्य यो माला सप्रयच्छति । शिवाय विधिपदचया तस्य पुण्यफर शृणु ॥ फ्ल्पकोटिसहस्राणि फ्ल्पकोटिशतानि च । वसेच्छिवपुरे श्रीमान्दिायतुल्यपराक्रम । अकरवीरधत्तूरादिपुष्पदानफर न लिखित प्रन्यगौरवमयात् । सामान्यफल शिवलोक्प्राप्ति । अथ दुर्गायाः। देवीपुराणे-शृणु शुक्र प्रवक्ष्यामि पुष्पाध्याय समासत । ऋतुकालोद्भवै पुष्पैमल्लिराजातिपुष्पकै ॥ सितरवस्तया पुष्पै पद्मश्च पाण्डुरैस्तथा । किंशुरैस्तगरैश्चैव किकिरातै सचम्पकै ।। वकुलेश्चैव मदार फुन्दपुष्पैस्तिरीटकै । परवीरापुष्पैश्च शैशिपैश्वापराजित ॥ सितरत्तैस्तथा पीते कृष्णेश्चैव चतुर्विध । धत्तूरकादिपुष्पैश्च यन्धूकागस्तिसमवैः ।। मदनै सिन्धुवारश्च सुरभि पु(भिम )रयस्तिया । लतामिक्षस्य दूर्वाफ्न्दै सुशोभने मसरीभि पुशाना च बिल्वपत्र सुगोमनै । रत्तान्वितैस्तथा सवैलने स्थलसंभवे ॥ पत्रै पुष्पैर्ययान्याय सर्वोपधिमय शुभै । धान्याना सर्नपत्रैध पुष्पैश्चैव प्रपूजयेत् ।। बिल्वपत्र पूजने राजसूयफलम् । करवीरसजा अमियोमफलम्। यकु- सजा याजपेयफलम् । द्रोणयमा राजसूयफलम् । एवमन्यन् । अय विष्णो । नरसिंहपुराणे- मालिया मारती जाती केतस्याऽशोकचम्पकै। पुग्नागनागालै परित्पादिमि । एतैरन्यैश्च कुसुमै प्रशस्त पूजन हर ॥ याममपुरा--भात् ससा सुम्मा पुत्र म्यान्युपाया ।

·भाचारमतवः। याणं च चम्पकाशोकं फरवीरं च यूथिका ।। पारिभद्रं पाटला च यकुलं गिरिशालिनी। तिलकं जासुवननं पीतजं तगरं त्वपि ॥ एतानि हि प्रशस्तानि कुसमान्यच्युतार्चने । सुरभीणि तथान्यानि वर्जयित्वा तु केतकीम् । केतकी धत्तूरमिति केचिन् । वनकेतकीत्यपरे । शताहाशोक इति प्रसिद्धः । सुमनाः सुवर्णजातिः। अम्बूपुटः कर्णिकारः । जासुवनज जपा । गिरिशालिनी श्वेतकुटजम् । अथ पत्राणि । अपामार्गस्य प्रथमं भृगराजमतः परम् । तस्माच खादिरं श्रेष्ठं शमीपत्रं ततः परम् ॥ दूर्वापत्रं तया श्रेष्ठं ततोऽपि फुशपत्रकम् । तस्मादमनकं श्रेष्ठं ततो बिल्वस्य पत्रकम् ।। विल्वपत्रादपि हरेस्तुलसीपनमुत्तम् । एतेपां तु ययाला पर्यश्वार्चयेद्धरिम् ।। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ।। नरसिंहपुराणे- कृष्णमूर्धनि विन्यस्ता तुलसीपत्रमतरी । मुवर्णकोटिपुण्यानां पुण्यं यच्छत्यतोऽधिकम् ।। तुलसीरोपणमन्त्र:- महाप्रसादजननी सर्वसौभाग्यवर्धिनी । आधिव्याधिहरा नित्यं तुलसि त्वं नमोऽस्तु ते ॥ द्रोणपुप्पे संथकस्मिन्सायफाय निवेदिते । दश दत्त्वा मुरर्णानि तत्फलं लभते नरः ।। अगस्तियुमुमदेवं योऽयेय जनार्दनम् । दर्शनात्तस्य देय नरफान्को नु यास्यति । द्रोणपुग्मं सादिरं घ शमीपिल्वयक तया ॥ पर्क पन्नम्। नन्यारत फरवारं तया श्वेतं पश्गुिरुम् । नावि पारित विवि. सि. पाई।

·पूजायतनानि । कुशपुष्प तमाल च चम्पफाशोककेतकी ॥ त्रिसध्य मालतीपुष्प निसध्य श्वेतजा तु या। कुन्द च शतपुष्प च मल्लिकाजातिपुष्पकम् । पूर्वपूर्वसहस्रेभ्योऽधिक स्यादुत्तरोत्तरम् ।। जातीपुष्पसहस्रेण यच्छेन्माला सुशोभनाम् । विष्णवे विधिवद्भक्त्या तस्य पुण्यफल शृणु ॥ कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । वसेद्विष्णुपुरे श्रीमान्विष्णुतुल्यपराक्रम । मजरी सहकारस्य केशवोपरि नारद । यच्छन्ति ते महात्मानो गोकोटिफलभागिन । पुरन्ध्रिपुष्प यो दद्यादेकमप्यथ पण्डित । तिल्पानप्रदानस्य फ्ल्मामोत्यसशयम् ॥ पुरन्धि पूर्वदेशे 'पगु । इति प्रसिद्धा । ॥ इति पुष्पाध्याय ॥ अथ पूजायतनानि । अमिपुराणे-अप्स्वग्नौ हृदये सूर्ये स्थण्टिले प्रतिमासु । पद्स्वेतेपु हर सम्यगर्चन मुनिभि स्मृतम् ।। स्कान्द- कामासक्तोऽथवा क्रुद्ध शालग्रामशिलार्चनात् । भत्तया न यदि वाऽभत्त्या क्लौ मुक्तिमवाप्नुयात् ।। वैवस्वतमय नास्ति तथाच कलिकालजम् । य कथा कुरुते विष्णा शालग्रामशिलामत । शालपामशिलायास्तु प्रतिष्ठा नैव विद्यते । महापूजा तु कृत्वादौ पूजयेत्ता ततो बुध ॥ इति । शिवायतन भारते- सदा त यजते यस्तु श्रद्धया मुनिपुगव । लिने वा स्थण्डिले वाऽपि शकर विविपूर्वकम् । युगदीप विनिर्जित्य रुद्रलोक प्रमादते ॥ इति । भविष्ये-वाणलिङ्गानि राजेन्द्र ख्यातानि भुवनाये । न प्रतिष्ठा न सस्कारस्तेपामावाहन तथा ।। इति । हेमाद्री-ग्राह्मणैर्वासुदेवस्तु नृपै समर्पणस्तथा ।

·आचारमपुखः। प्रद्युम्नः पूज्यते वैश्यैरनिरुद्धस्तु शूद्भजैः ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे- पञ्चवको वासुदेवः पड्भिः प्रद्युम्नकः स्मृतः । संकर्षणः सप्तवमोऽनिरुद्ध एकादशैः स्मृतः ।। चत्वारो ब्राह्मणैः पूज्यानयो राजन्यजातिभिः । वैश्यवेव संपूज्यौ तथैकः शूदजातिभिः ।। इति । यत्तु स्मृत्यन्तरे- एकमूर्तिन पूज्यैव गृहिणा भूतिमिच्छता । अनेकमूर्तिसंपन्नः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। तत्काम्यपूजापरं त्रैवर्णिकपरं वा, शूद्रस्यैकविधानात् । यदपि- शाल्पामाः समाः पूज्या [विपमा न कदाचन । समेषु द्वितयं नेष्टं विषमेवेकमेव हि ।। इति । तत्र पादत्रयं विप्रपरं, तत्राप्याद्याध चत्वारो ब्राह्मणैः पूज्याः ] इत्य- स्यैवार्थमनुवदति । तृतीयपादस्तु अनेकमूर्तिसंपन्न इत्यनेकताप्राप्तौ द्वयो- निपेयकम् । अन्त्यपादस्तु शुद्रपरः। यत्तु विष्णुधर्मोत्तर- शालिमामशिलां यापि चक्राङ्कितशिलां तथा । ब्राह्मणः पूजयेन्नित्यं क्षत्रियादिर्न पूजयेत् ।। तत्क्षत्रियादिरादिर्यस्येति मध्यमपदलोपिबहुमीहिगर्भेण तद्गुणसंविज्ञा. नबहुमीहिणा शुद्रपरम् । तथाचापस्तम्बः- प्रणयोचारणार्थव शालग्रामशिलाचनान् । ग्रामणीगमनामाऽपि शूद्रवाण्डालनां प्रगेत् ॥ एतदपि शूद्रस्य स्पर्शसहितपूजानिपंधार्थम् । ग्रामणस्यैव पूज्योऽहं सुचेरप्यशुचेरपि । नीशद्रकरसंस्पों वनस्पर्शाधिको मम ।। इति लेहोते। स्त्रीणामनुपनीतानां शहाणां च नराधिप । पने मायकासि यिणाशिकल्या नाहीत । द्रो याअपनीतो वा श्रीवाऽपि पतितोऽया । केशवं या भिवं वापि स्पृष्ट्या नरकमभुते ।। १६.नाटा ·पूजाप्रवरः। ८९ इति च चूहन्नारदीयाचेति भट्टचरणाः । स्त्रीशूद्रयोः साक्षात्पूजा- निषेधकमिति तु युक्तम् । अत एव पाने- ब्राह्मणक्षनवैश्याना त्रयाणा मुनिसत्तम । अधिकारः स्मृतः सद्धि शालग्रामशिलार्चने ॥ स्त्रीशूद्रपतितादीना पण्डादीना विकर्मणाम् । नैवाधिकारो विज्ञेयः शालग्रामशिलार्चने ॥ दीक्षायुक्तैस्तथा शूद्वैर्मद्यपानविवर्जितैः । कर्तव्यं ब्राह्मणद्वारा शालग्रामशिलार्चनम् ॥ इति । न्तव- द्वारकाशैलसंभूतं यस्तोयं पिनते कलौ । पापानि तस्य नश्यन्ति शतजन्मार्जितान्यपि ॥ धृते शिरसि पीते च सर्वास्तुष्यन्ति देवता । प्रायश्चित्तं हि पापाना कलौ पादोदकं हरे. ।। इति । शिलैव शैलं स्वार्थेऽण् । द्वारकाशिलातोयपानविधे. सापि शाल- आमेण सह पूज्येति केचित् । तत्तोयपानमा पूजाया तु मानाभाव इत्यपरे । अथ विष्णोर्गन्धपुष्पादि विष्णुधर्मोत्तरे- क्लौ यच्छन्ति ये विष्णोस्तुलसीकाष्ठचन्दनम् । विष्णुप्रीतिकरं मा उत्तरा यान्ति ते भुवम् ।। योऽर्चयेन्मालतीपुष्पैर्न भूय स्तनपो भवेत् । अहो मुष्टास्ते नष्टास्ते पतिता फलिकन्दरे। यैर्नार्चितो हरिभक्त्या क्मलैरसितैः सितैः । इति । पामे- कार्ति तिकीपुष्पं येन दत्त हरेः कलौ । दीपदानं च देव तारितं तेन वै कुलम् ।। इति । अथ पूजेतिकर्तव्यता आग्नेयपुराणे- अर्चनं संप्रवक्ष्यामि विष्णोरमिततेजसः । यत्कृत्वा मुनय. सर्वे परं निर्वाणमाप्नुयुः ।। आनुष्टुभस्य सूचस्य त्रिष्टुवन्तस्य देवता । पुरुपो यो जगदी सपिनारायण स्मृत.॥ प्रथमा विन्यसेद्वामे द्वितीया दक्षिणे करे। या त्यामपा-५-पसुर्य पक्षिणे, प्रेत, पञ्चमी वामजानी च षष्ठीं वै दक्षिणे न्यसेत् ।

·१० भाचारमयूखः। सप्तमी वामकट्यां तु अष्टमी दक्षिणे वथा ॥ नवमीं नाभिमध्ये तु दशमी हृदये तथा । एकादशी कण्ठमध्ये द्वादशी वामबाहुके ॥ त्रयोदशी दक्षिणे तु तथैवास्ये चतुर्दशीम् । अक्ष्णोः पञ्चदशी चैव विन्यसेन्मूनि पोडशीम् ।। यथा देहे तथा देवे न्यासं कृत्वा यथाविधि। न्यासेन तु भवेत्सोऽपि स्वयमेव जनार्दनः । एवं न्यासविधि कृत्वा पश्चापूजा समाचरेत् । पूर्वमावायेद्देवमासनं तु द्वितीयया ॥ पाद्यं तृतीयया चैव चतुर्थ्याऽयं प्रदापयेत् । पञ्चम्याऽऽचमनं दद्यात्पष्ठया स्नानं समाचरेत् ।। सप्तम्या तु ततो वासोऽप्यष्टम्या चोपवीतकम् । नवम्या चन्दनं दद्याद्दशम्या पुष्पमेव च ।। एकादश्या तथा धूपं द्वादश्या दीपमेव हि । नैवेद्यं तु त्रयोदश्या नमस्कार चतुर्दशी । प्रदक्षिणे पञ्चदशी वर्जने पोडशी तथा ॥ वर्जने विसर्जने। स्नाने वस्त्रे च नैवेद्य दद्यादाचमनं तथा । हुत्वा पोडशभिर्मन्त्रैः पोडशान्नस्य चाहुतीः ।। पुनः पोडशभिर्मन्त्रैर्दद्यात्पुष्पाणि पोडश । तच्च सर्व जपेद्भूयः पौरुष सूक्तमेव च । षण्मासात्सिद्धिमाप्नोति ह्येवमेव समर्चयेत् ।। इति । यत्तु भागवते- उद्धासावाहने न सः स्थिरायामुद्धवार्चने । अस्थिरायां विकल्प: स्यास्थण्डिले च भवेद्वयम् ॥ इति । यदपि स्कान्दे- शालपामार्चने नैव आवाहनविसर्जने । शालग्रामे हि भगवान् समुद्भूतः सदा हरिः ।। इत्यावाहनविसर्जने निषिद्धे तत्र तदुचो विनियोगो मन्त्रराजविधौ- आवाहनचा दद्यात्पूर्व पुष्पालि हरेः । तस्यैवोन्मुखताप्रात्यै यागे चोद्वासने ऋचा ।

·पूजाप्रकार) अन्ते पुष्पाञ्जलिं दद्याद्यागसपूर्तिसिद्धये ॥ इति । तत्रैव-- प्रतिमापट्टयन्त्राणा नित्य स्नान न कारयेत् । कारयेत्पर्वदिवसे यथा मलनिवारणम् ।। इति । वस्त्रमपि न प्रत्यह नियमेन नूतनमेर समर्पणीयम् । वस्त्रमभ्युक्षणाच्छुद्धेदपर तु दिने दिने । इति तत्त्वसागरोचे । अपर पुष्पादि । तत्रैव-यावचन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठन्ति देवता । न निर्माल्य भवेत्तावत्स्वर्णरुप्यविभूषणम् ।। इति । वौधायन'--'अथातो' [महादवस्या ]हरह परिचर्याविधि व्यारया स्याम । स्नात्वा शुचौ देशे गोमयेनोपलिप्य प्रतिकृति कृत्वाक्षतपुष्पै र्यथालाभमर्चयेत् । सहपुप्पोदकेन महादेवमावाहयेत् ॐ भू महादेव मावाहयामि, ॐ भुव महादेवमावाहयामि, ॐ स्व' महादेवमावाह- यामि, इत्यावाह्य आयातु भगवान् महादेव इत्यथ स्वागतेनाभिनन्दति । स्वागतमनुना स्वागत भगवते महादेवाय तत्स्वासन लक्षणमास्ताम् भगवान् महादेव इत्यत्र कूर्च ददाति भगवतोऽय कूर्ची दर्भमयस्त्रि वृद्धरित मुवर्णस्त जुपरवेति । अत्र स्थानानि क्ल्पयामि । अग्रतो ब्रह्मणे कल्पयामि दक्षिणत स्कन्दाय कल्पयामि विनायकाय कल्पयामि पश्चिमन । स्थूलाय क्ल्पयाम्युत्तरत उमायै कल्पयामि नन्दिकेश्वराय फल्पयामीति कल्पयित्वाथ सावित्र्या पानमभिमन्य प्रक्षाल्य निरप पवित्रमध्य आनीय सहपवित्रेणादित्य दर्शयेत् । अमृतमिति स्नानम् । ॐ स्वरिति रुण पाद्य दद्यात् । प्रणवेनार्यम् । अथ व्याहृतिभिर्नि- माल्य व्यपोहोत्तरतश्वण्डाय नम इत्यथैन नापयित्वा "आपोहिष्ठा मयो भुव " इति तिसृभि " हिरण्यवर्णा शुचय पावका ' इति चतसृमि पवमान' सुवर्जन" इत्येतेनानुवाकेन स्नापयित्वाद्भिरतर्पयति । भव देव तर्पयामि । शर्व देव तर्पयामि । ईशान देव तर्पयामि । पशुपति देव तर्पयामि । रुद्र देव तर्पयामि | उग्र देव तर्पयामि । भीम देव तर्पयामि । महान्त देव तर्पयामि । इति तर्पयित्वाऽथतानि वस्त्रयझोपवीतान्याचमनी यान्युदक्न व्याहृतिभिर्दत्त्वा व्याहृविभि प्रदक्षिणमुद्क परिपिच्य नमस्ते रुद्रमन्यव " इति गन्ध दद्यात् । “सहस्राणि सहस्रश " १क नास्ति । २ कृतमिति ख पाठः। .

·आचारमयख। इति पुष्पं दद्यात् । “ईशानं त्वा भुवनानामधिश्रियम् इति चाक्षतान्दद्यात् । सावित्र्या धूपं, उद्दीप्यस्वेति दीपं, “ देवस्यत्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो;- हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् " भगवते महादेवाय जुष्टं चरुं निवेदयामीति नैवेद्यम् । अथाष्टभिर्नामधेयैरप्टौ पुष्पाणि दद्यात् । भवाय देवाय नमः । शर्वाय देवाय नमः । ईशानाय देवाय नमः । पशुपतये रुद्राय उग्राय देवाय नमः । भीमाय देवाय नमः । महते देवाय नमो ब्रह्मणे नमो विष्णवे नमः । स्कन्दाय नमः । [पिनाकाय नमः । शूराय शूराय महा- कालाय नन्दिकेश्वराय नमः । इति चरुशेपेणाऽष्टाभिर्नामधेयैरष्टाहुतीर्जु- होति । भवाय देवाय स्वाहेत्यष्टाभिर्हत्वाऽथ शिष्टन्धमाल्यैाह्मणानलं- कृत्याथैनमृग्यजुःसामभिः स्तुवन्ति " सहस्राणि सहस्रशः" इत्यनुवाकं जपित्वा अन्यांश्च रौद्रान्मन्त्रान्यथाशक्या एकैकं भूर्भुवःस्वर्महरौं भगवते महादेवाय च । रुद्रस्योद्वासकाले ॐ महादेवमुद्रासयामीति रुद्रमुद्रास्य ।] प्रयातु भगवानीशः सर्वलोकनमस्कृतः । अनेन हविषा तृप्तः पुनरागमनाय च । पुनः संदर्शनाय च । इति प्रतिमास्थानेषु अपस्वनावाहनविसर्जनवर्ज सर्व समानम् । महत्स्वत्ययनमाचक्षते इत्याह भगवान् वौधायनः इति । कौम- न विष्ण्वाराधनात्पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् । तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्धरिम् ॥ अथवा देवमीशानं भगवन्तं सनातनम् । आराधयेन्महादेवं भावपूतो महेश्वरम् । मन्त्रेण रुद्रगायच्या प्रणवेनाथवा पुनः ।। रुद्रगायत्री "तत्पुरुषाय विद्महे" इत्याद्या । ईशानेनाथया रुद्रं त्र्यम्बकेन समाहितः । पुष्पैः पत्ररथाद्भिर्वा चन्दनाद्यैर्महेश्वरम् ॥ तथानमः शिवायेति मन्त्रेणानेन वा यजेत् । नमस्कुान्महादेवं ऋतं सत्यमितीश्वरम् ।। लियेयील यात्मानं मह्मणमिरे। प्रदक्षिणं द्विजः फुर्यात्पञ्च ब्रह्माणि या जपेत् । ध्यायीत देवमीशानं व्योममध्यगतं शिवम् ।। इति । १क.नास्ति।

·पूजाप्रकार। ९३ स्कान्दे-- अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामस्य संसर्गात् सर्व याति पवित्रनाम् ।। इति । कौमें- यो मोहादथवाऽऽलस्यादकृत्वा देवतार्चनम् । भुङ्क्ते स याति नरकं सूकरेष्वभिजायते ।। इति । शिववाक्यं रफान्दे- विप्रस्य तु सदैवाह शुचेरप्यशुचेरपि । गृहन्वलि प्रहृष्यामि विप्राणामित्र दर्शनात् ।। वलिं पूजाम् । तथा- शूदः कर्माणि यो नित्यं स्वीयानि कुरुते प्रिये । तस्याहमर्चा गृह्णामि चन्द्रसण्डविभूपिते ॥ तथा- नमोन्तेन शिवेनैव स्त्रीणा पूजा विधीयते । एवकारः प्रणवपरिसंख्यार्थ. । तथा नृसिंहतापनीये-'सावित्री प्रणवं यजुर्लक्ष्मी स्त्रीशूद्राय नेच्छन्ति ।। भविष्येऽपि-स्वाहा प्रणवसंयुक्तं शूद्रे मन्त्रं ददाहिजः। शूद्रो नरकमाप्नोति माह्मणः शूद्रतामियात् ।। रुद्रयामले-न प्राचीमग्रतः शंभोनोंदीची शक्तिसंश्रिताम् । न प्रतीची यतः पृष्ठमतो दक्षं समाश्रयेत् ।। पूजकः शंभोः पूजार्थ प्राचीमवस्थितये न समाश्रयेत, पञ्चवक्रपझे यतः संहारकं वकं प्राच्यामवस्थितम् । एकवपक्षे तु सुतराम् । मक्ति- देवी, दक्षं दक्षिणाम्, इदं वचनं सूर्योपलक्षितदिग्विपयमै । वयमाणा आवरणपूजाऽप्येतदनुसारेणैव । पूज्यपूज्यकान्त.प्रान्यास्तु नायं विषयः बाधात्। लिङ्गपुराणे-विना भस्मनिपुण्ड्रेण विना रद्राक्षमालया । पूजितोऽपि महादेवो न तस्य स्यारकलप्रदः ।। तस्मान्मृदाऽपि कर्तव्यं ललाटेऽपि त्रिपुण्ड्रकम् ।। संवत्सरप्रदीपे- निपुरस्य वधे काले रद्रस्याक्ष्णोर्यतः मुना । अश्रूणां बिन्दवस्ते तु रुद्राक्षा भवन मुवि ॥ स्कान्द-पधवकः स्वयं रुद्रः कालामि म नामतः । . १सा क. पठ।

·आचारभयुधः। अगम्यागमनाचैव अभक्ष्यस्य च भक्षणात् । मुच्यते सर्वपापेभ्यः पञ्चवक्रस्य धारणात् ।। ॐ नम इति प्रत्येकमष्टोत्तरशतं जप्त्वा शीताम्भसा प्रक्षाल्य धारणीयम् । बिना मत्रेण यो धत्ते रुद्राक्षं भुवि मानवः । स याति नरकं घोरं यावदिन्द्राश्चतुर्दश।। इति तत्रैवोके। [ बोपदेवः- रुद्राक्षान्कण्ठदेशे दशनपरिमितान्मस्तके विंशतीद्वे पट्पट् कर्णप्रदेशे करयुगलकृते एकमेकं शिखायाम् । वक्षस्यष्टाधिकं यः कलयति शतकं स स्वयं नीलकण्ठः ] अथ पार्थिवपूजा नन्दिपुराणे- आयुष्मान्वलवान्श्रीमान्पुत्रवान्धनवान्सुखी। वरमिष्टं लभेल्लिङ्गं पार्थिवं यः समर्चयेत् । तस्मात्तु पार्थिवं लिई ज्ञेयं सर्वार्थसाधकम् ।। भविष्ये-मृद्धस्मनोः शकृत्पिण्डं ताम्रकांस्यमयं तथा । कृत्वा लिङ्गं सकृत्पूज्यं वसेत्कल्पायुपं दिवि ।। राज्यवित्तप्रदं लिई स्फाटिकं सर्वकामदम् । नर्मदागिरिज श्रेष्ठमन्यदपि हि लिङ्गवत् । कृत्वा पूजय विमेन्द्र लप्स्यसे चेहितं फलम् । लिङ्गवल्लिङ्गाकारम् । तिथितत्त्वे-अक्षादल्पपरिमाणं न लिङ्गं कुत्रचिन्नरः । फुर्वीताङ्गुष्ठतो हस्वं न कदाचित्समाचरेत् ॥ अङ्गुष्ठतस्तबृहत्पर्वप्रन्थितः। अङ्गुष्टाङ्गुलिमानं तु यत्र यत्रोपदिश्यते । तत्र तत्र वृहत्पर्वप्रन्थिनिर्मिनुयात्सदा ।। इति छन्दोगपरिशिष्टात् । शिवधर्म-सहस्रमर्चयेहिङ्ग, निरयं स न गच्छति । रुद्रलोकमवाप्नोति भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् ।। तथा- वालुकानि च लिङ्गानि पार्थिवानि च कारयेत् । सहस्रपूजनात्सोऽपि लमते वाञ्छित फलम् ।। १क. नास्ति।

·पूजाप्रकार। देवीपुराणे- मृदाहरणसघट्टप्रतिष्ठाह्वानमेव च । स्नपन पूजन चैव विसर्जनमत परम् ॥ हरो महेश्वरश्चैव शूलपाणि पिनाकधृक् । पशुपति शिवश्चैव महादेव इति ऋमात् ।। अनानुष्ठानम् हराय नम इति मृदाहरणम् । ॐ महेश्वराय नम इति सघट्टनम् । ॐ शूलपाणे इह सुप्रतिष्ठितो भवेति प्रतिष्ठा । घ्यायनित्य महेश रजतगिगिनिभ चारुचन्द्रावतस रत्नाक्ल्पोज्वलाङ्ग परमामृगवराभीतिहस्त प्रसन्नम् । पद्मासीन समन्तात्स्तुतमरगणैाघकृत्तिं वसान विश्वाद्य विश्ववन्द्य निखिलभयहर पञ्चवक त्रिनेत्रम् ।। इति ध्वात्वा पिनाकधुगिहागच्छेत्यावाह्य । ॐ पशुपतये नम इति स्नपनम् । एव पाद्यम् । ॐ नमः शिवाय नम इति । एवमादिना पूजयेन् । विसर्जनात्पूर्व भविष्योत्तरपुराणोक्त स्वभावप्रसिद्धशान्यादिपु अष्टदिक्षु वामावर्तेन पूजनम् । यथा ॐ शर्वाय क्षितिमूर्तये नमः, ॐ भवाय जलमूर्तयेनमः, ॐ रुद्राय अग्निमूर्तये नम, ॐ उप्राय वायुमू ॐ भीमाय आकाशमूर्तये नम , ० पशुपतये यजमानमूर्तये नमः, ॐ महादेवाय सोममूर्तये नम ॐ ईशानाय सूर्यमूर्तये नमः । मूर्तयोऽष्टौ शिवस्यैता पूर्वादिक्रमयोगत आनेय्यन्ता प्रयोज्यास्तु वेद्या लिङ्गे शिव यजेत् । तत ॐ महादेव क्षमस्वेति सहारमुद्रया विसर्जयेत् ॥ इति । नन्दिपुगणे-गोभूहिरण्यवस्खादिवलिपुष्पनिवेदने । शेयो नम शिवायेति मन्त्र सर्वार्थसाधक ॥ सर्वमन्त्राधिकश्चायमोंकाराद्य पडक्षर' । तन्मन्त्रजापी तमरतस्तदूतमानसः । निष्कामो पुरुषो राजन्स रद्रपदमश्नुते ।। पञ्चाक्षरमुपगम्य भविष्ये- अपविन पवित्रो वा सर्वावस्था गतोऽपि वा। महापातसयुत्तो मन्त्रस्यास्य जपे यथा । अधिकारी भवेत्सर्व इति वेदेऽनवीच्छिर ।। इति । तये नमः १एतर क पामार मप्रदेश के पाली ·आचारमपूस तस्थार्थः-पूर्वोक्तयापदानुरोधाद्ययाधिकारी भवेत्तथाप्रवीदित्यर्थः । तथा- संपामेव पात्राणां वरं पात्रं महेश्वरः । •पतन्तं त्रायते यस्मादतीव नरकार्णवात् ।। शिवमुद्दिश्य यहत्तं सर्वकारणकारणम् । तदनन्वफलं दातुर्भवतीवि किमद्भवम् ।। दत्त्वा नैवेद्यवस्त्रादीनाददीत कदाचन । त्यक्तव्यं शिवमुद्दिश्य तदाऽध्दाने न तत्पलम् ।। आदाने ग्रहणे। शिवधर्मे-तस्मात्पुष्पैः फलैः पत्रैस्तोयैरपि च यत्फलम् । तदनन्तफलं शेयं भक्तिरेवात्र कारणम् ॥ तत्रैव-लिङ्गानुलेपनं कार्य दिव्यगन्धैः सुगन्धिभिः । वर्षकोटिशतं दिव्यं शिवलोके महीयते ॥ शिवधर्म तस्मात्पुष्पप्रदानेन लिङ्गेषु प्रतिमासु च । अशीतिवर्षकोटीनां दुर्गति न नरो व्रजेत् ।। स्कान्दे-शुष्काण्यपि च पत्राणि श्रीवृक्षस्य सदैव हि ॥ प्रदातव्यानीति शेपः। भविष्ये-धत्तूरकैश्च यो लिङ्गं सकृत्पूजयते नरः । स गोदानफलं प्राप्य शिवलोके महीयते ।। [विल्यपत्रैरखण्डैश्च लिङ्गं पूजयते सकृत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥] तथा- सर्वकामप्रदं विल्वं दायिस्य विनाशनम् । बिल्वपत्रात्परं नास्ति येन तुष्यति शंकरः ।। तथा- केशकीटादिविद्धानि निशि पर्युपितानि च । स्वयंपतितपुष्पाणि त्यजेत्परहतान्यपि ।। देवदारुसमेतं च सर्जश्रीवासकुन्दुरम् । श्रीफलं चाज्यसंमिश्रं दग्ध्याऽऽमोति परां गतिम् ।। सर्जः शालरसः । श्रीवासः सरलद्रवः । कुन्दुरुः शैलेयमिति स्मार्तः । सल्लकीनिर्यास इति दामोदरः। एभ्यः सौगन्धिकं धूपं पद्सहस्रगुणोत्तरम् । १२. नास्ति। तथा- ·पूजाप्रकार। ९. अगरु शतसाहस्र द्विगुण वा सिताकुलम् । गुग्गुल घृतसयुक्त साक्षाद्गृहानि शकर. ।। तथा- लेनाऽपि हि यो दद्यात् घृताभावेन मानर । सेन दीपप्रदानेन शिववद्राजते भुवि ।। नन्दिकेश्वरे-अथ भत्तया शिव पूज्यो नैवेद्यमुपकल्पयेत् । यद्यदेवात्मन श्रेयस्तदीशाय प्रकल्पयेत् ।। भविष्ये तु- शालितण्डुलप्रस्थ तु कुर्यादन्न सुसस्कृतम् । शिवाय तु चरु दद्याचतुर्दश्या समाहित । शैवसर्वस्वे स्कान्दे- एस्मानफ्ल पक य शभोविनिवेदयेत् । वर्षाणामयुत भोगे शियलोके महीयते ।। एव मोचाफल पक य शिवाय निवेदयेत् । सभक्ष्यमहाभोगै शिवलोके महीयते ।। मोचा कदली। शिवपुराणे- नैवेद्य घृतसयुक्त मधुपर्क निवेदयेत् । अनिष्टोमस्य यज्ञस्य फलमानोति मानव ॥ परिपक सुससृष्टमाज्यसिक्त सुसस्कृतम् । शिवाय मास दत्त्वा तु शृणु यत्फलमाप्नुयात् ।। अशेषफलदानेन यत्फल परिकीर्तितम् । तत्फल प्राप्नुयान्नित्य सर्व मासनिवेदनात् ।। [शिवधर्मे ]-लिङ्गवेदी भवेद्देवी लिङ्ग साक्षान्महेश्वर । तयो सपूजनात्स्याता देवी देवश्व पूजितौ ।। देवीपुराण-सव्य अमेत्ततोऽसत्य प्रणाल नैव रहयेन् । एकीभूतमना रुद्रे य कुर्यानि प्रदक्षिणम् ।। छिन्नस्तेन भवेद्मन्थिन तस्य पुनरुमव । भविष्ये-जानुभ्या चैन पाणिभ्या शिरसा च विचक्षण। कृत्वा प्रणाम देवेशे सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। लिङ्गपुराणे-गन्धधुपनमस्कारैर्मुसवाद्यैश्च सर्वश । यो मामर्चयते तत्र तदा तुप्याम्यह सदा ।। १ क पाठ १२ सर्वेमध्यमा II वगामी पा8.1४ क नास्ति। १ ·९८ भाचारमसः। महाभारते- सर्वलक्षणहीनोऽपि युक्तो वा सर्वपातकैः । सर्व तरति तत्यापं भावयशिवमात्मना ।। राघयभट्टधृतम्-अधोमुखे वामहस्तेउभंस्यं दक्षहस्तकम् । क्षिप्ताङ्गुलीरगुलीभिः संयुज्य परिवर्तयेन । प्रोक्ता संहारमुद्रेयमर्पणे तु प्रशस्यते । अर्पणे आत्मनीति शेपः । स्कान्द-निर्माल्यं यो हि मद्भक्तया शिरसा धारयिष्यति । अशुचिभिन्नमर्यादो नरः पापसमन्वितः ।। नरके पच्यते घोर तिर्यग्योनौ च संभवेत । ब्रह्महाऽपि शुचिर्भूत्वा निर्माल्यं यस्तु धारयेत् । तस्य पापं महच्छी नाशयिष्ये महावतैः ।। शुचिः स्नानादिनेत्यर्थः । एवं च- स्पृष्ट्वा रुद्रस्य निर्माल्यं समासा आप्लुत: शुचिः॥ इति कालिकापुराणीयमशुचिविषयमनुपनीतविषयं 'चेति स्मार्तः । वहृचगृह्यपरिशिष्टे- अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् । शालप्रामशिलास्पर्शात्सर्व याति पवित्रताम् ।। इति कौमें । [कृत्यमहार्णवे शिवागमे लिङ्गपूजायां गुणफलसंबन्धः । लवणेन च सौभाग्यं पार्थिवं सार्यकामिकम् । अनेकफलदं भूरिसकतं परिकीर्तितम् ।। माम तिलपिष्टोत्थं तुधोत्यं मारणे स्मृतम् । अन्नोत्थमनदं प्रोक्तं गुडोत्थं शान्तिवर्धनम् ।। गन्धोत्यं गुणदं भूरिशर्करोत्थं सुखप्रदम् । वंशाङ्कुरोत्थं वश्याथै गोमयं सर्वरोगहन् । वंशाद्धि संभव लिङ्गं सर्वशत्रुनिबर्हणम् । आमुरीलवणोत्थं तु सर्वलोकवशंकरम् ।। स्तम्भने रजनीपिटसंभवं लिङ्गमुत्तमम् । तण्डुलोद्भवपिष्टस्य लिङ्गं सर्वमुखप्रदम् ।। दधिदुग्धोद्भवं लिङ्गं कीर्तिप्रामाज्यवर्धनम् । १वेति क. पाठः।२ तदारिशल्यामशिलापरीक्षान्तं क. नालि।

·पूजाप्रकार।
दूर्वागुडूचीसंभूतमपमृत्युनिवारणम् ।।
इक्षुवृक्षोद्भवं लिहुमुघाटनकरं परम् ॥
आगमोक्तनियोगं तु ज्ञात्वा सम्यग्विचक्षणः ।
वस्तुमानरय कुर्वीत लिई तत्तत्फलाप्तये ॥
चाई वित्तप्रदं लिङ्गं साटिकं सर्वकामिकम् ।
आयुष्यं हीरजं ज्ञेयं रोगहन्मौक्तिकोद्भवम् ।।
सुसकृत्पुप्परागोत्यं वैडूर्य शदर्पहन् ।
पद्मरागं च लक्ष्मीदमैन्द्रनील यश प्रदम् ।।
महाभूतिप्रदं हैमं राजतं भूतिवर्धनम् ।
आरकूटं तथा कास्यं शुल्वं सामान्यभुचिदम् ॥
अपुसीसायस लिई शत्रूणा नागने हितम् ।
विद्यार्थी लिनसाहनं कामार्थी शतपञ्चकम् ।।
सुहृत्काम सहस्रं तु वस्त्रार्थी शनमष्टकम् ।
उच्चाटनपरं चैवमथोक्तं च सहस्रकम् ॥
मारणार्थी सप्तशतं मोहार्थी शतमष्टकम् ।
स्तम्भनं तु तदर्धेन मारणे तु तदर्थकम् ॥
निगडान्मुक्तिकामस्तु सहस्रं तु समाचरेत् ।
महाराजभये पञ्चसहस्रं सर्वकामदम् ।।
एकं पापहरं प्रोक्तं द्विलिङ्ग कार्यसिद्धिम् ।
त्रिलिझं सर्वकामाना कारणं परमाइतम् ॥
लिङ्गानामयुतं वापि महाराजभयं हरेत् ।
कारागृहविमुत्त्यर्थमनन्तं कारयेद्बुधः ।।
डाकिन्यादिभये प्राप्ते सहस्रं कारयेत्तदा ।
सहस्राणा पञ्चशतं पुत्रकामेन कारयेत् ।।
कृत्वा नित्यं विधानेन सगुणं पुत्रमाप्नुयात् ।
लक्षमेकं तु लिङ्गाना य. करोति नरो भुवि ।
शिव एव भन्नित्यं नान कार्या विचारणा ॥
एतेषा च प्रतिष्ठापूजादिसर्व प्रतिष्ठामयूसे वक्ष्यते ।
॥ इति लिङ्गमतिद्रव्यभेदेन फ्लभेद ॥

·आचारमप्पा अथ पञ्चसूत्रलिङ्गम् । सिद्धान्तशेखरे- लिङ्गमस्तकविस्तारं पूजाभागसमं नयेन् । नाहं तभिगुणं फुयान्नाहवत्पीठविस्तृतिम् ॥ पूजांशत्रिगुणं कुर्यादुन्नतं पठिमुत्तमम् । वृत्तं वा चतुरस्रं या मध्ये कण्ठसमन्वितम् ।। द्विगुणं लिङ्गनाहाच फण्ठनाहं समाचरेत् । निमेसलमपश्योर्व समं वाऽय द्विमेखलम।। लिङ्गमस्तकविस्तारं पड्भागं विभनेत्ततः । मेखलामेकभागेन कुर्यात्खातं च तत्समम् ।। लिङ्गदैर्ध्यसमं कुर्यात्प्रणालं पीठयाह्यतः । विस्तारं तत्सम मूले तदर्थ च तदप्रतः ।। जलमार्गः प्रकर्तव्यस्तस्य मध्ये त्रिभागतः । कुर्यात्पीठार्धदीर्घ वा प्राणालं च शिवागमात् ।। इति । पूजा शलाफा ! आभोग उच्चता । नाहः पुष्टता । अयमाशयः-लिङ्ग- मस्तकव्यासो लिङ्गोचतासमः । व्यासत्रिगुणो नाहः । तावानेव पीठ व्यासः । पीठं च वृत्तं चतुरखं वा । प्रणालिका च लिङ्गव्यासवन्मूले वि- स्तृता । अप्रे तर्धा तहिगुणा सार्धा वा दीति चन्द्रिकायाम् । ॥ इति लिङ्गपरिमाणम् ॥ चमत्कारचिन्तामणौ-- नार्ध्या गृहेऽश्मजामूर्तिश्चतुरङ्गुलतोऽधिका । न वितस्त्यधिका धातुसंभवा श्रेय इच्छता ।। इति । अध शालग्रामशिलापरीक्षा । विष्णुरहस्ये--गण्डकी सरितां पुण्या चक्रतीर्थ च तत्र च । शालमामाभिधं क्षेत्रं तत्र तेषां समुद्भवः ।। द्वारदेशे समे चक्रे दृश्येते नान्तरीयके । वासुदेवः स विज्ञेयः शुक्लाभग्वातिशोमनः ।। द्वे चक्के एव संलमे पूर्वभागे तु पुष्कल । संकर्षणः स विज्ञेयो रक्ताभश्चैव सर्वतः ॥ प्रद्युम्नः सूक्ष्मचक्रस्तु श्यामवर्णस्तथैव च । . - ।

·शालग्रामशिलापरीक्षा। . सुशिरच्छिद्रयहुलो दीर्घाकार. सुशोभन । अनिरुद्धश्च नीलाभो वर्तुलश्चातिशोभन । अतसीपुष्पसंकाशो विन्दुना परिशोभित ।। परितो वर्तुलश्चैव वामन परिकीर्तित । विन्दुनयसमायुक्त शवचनान्वितो मुखे ।। सत्तल्लक्षणसयुक्तो धनुर्वल्यपञ्चक । दीर्घदक्षिणक्षामास्यो मत्स्याकृतिसमीपग ।। कूर्ममूर्तिर्गर्भवको दुर्लभ सर्वकामद । वनमालाकिता श्यामा वर्तुलाचातिशोभना ।। श्रीवत्सकौस्तुभाभ्या च विन्दुना परिशोभिता । सा चैव देवदेवस्य पूजनीया महीक्षिता ।। वराहशक्तिलिङ्गस्तु चक्रे च विपमे स्थिते । इन्द्रनीलनिम स्थूलनिरेखालाञ्छित शुभ ।। कपिलो नारसिंहस्तु बहुचरस्तोन्नत । वामपावे स्थिते चक्रे कृष्णवर्णे सविन्दुके । रक्ष्मीनृसिंहो विख्यातो भुक्तिमुक्तिप्रदायक । पारिजातध्वजी वत्री वर्तुल स्यात्सुशोभन ।। पुरुषोत्तम स विजेय सर्वसौभाग्यदायक । रेसाद्वितयसयुक्त पद्मचिह्नित एव च ।। श्यामो नारायणो देवो नाभिचक्रस्तथोन्नत । ध्वजवनाखुशोपेतश्चतुश्चक्रश्च वर्तुल ॥ गदाकृतिस्तथा रेसातलक्ष्मीमध्यदेशत । लक्ष्मीनारायणो देवो घभीष्टफलद शुभ ।। चतुश्चक्र सूक्ष्मरन्ध्रो वनमालावितोदर । लक्ष्मीनारायण प्रोक्तो भुक्तिमुक्तिफरपद ॥ अनन्तचौहुभिश्विद्वैरप्युपरक्षित । अनन्त स तु विज्ञेय सर्वपूनाफलप्रदः । नानावर्णोऽनन्त स्याम्नागभोगेन चिह्नित । कृष्णवर्णस्वथा विष्णु स्थूलचा मुशोभन ।। गदाकृतिस्तथा रसा दश्यते मध्यदेशत । श्रीधरस्तु तथा देवश्चिह्नितो वनमाल्या.|| ·भाचारमाया। - कदम्यमुकुलाकारः सर्वसिद्धिफलपदः । त्रिविक्रमो महादेवः श्यामवर्णो महाद्युतिः ।। वामपाश्चें तथा चक्रे रेखा चैव तु दक्षिणे। मधुसूदनः स विज्ञेय एकचक्रो महाद्युतिः ॥ स्निग्यवर्णोऽवणश्चैव वर्तुलश्च सुशोभनः । दयामलश्च महासूक्ष्मो दधिविन्दुसमन्वितः ॥ दग्विामन इत्युक्तः पशुपुत्रधनप्रदः । वामपावे तथा चक्रे रेसा चैव तु दक्षिणे ॥ पीतवर्णो धनुःपशुलाङ्गलाङ्कितशोभितः । वामेतरे च रामश्च सर्वमृत्युहरः शुभः ॥ परमेष्ठी तु शुक्लाभः पद्मचक्रसमन्वितः । वर्तुलस्तु तथा पीतः पृष्ठे तु सुपिरः स्मृतः ॥ हयग्रीवोऽनुशाकारो रेखापद्मसमीपगः । वहुरेखासमाकीर्णः पक्षे नीलमथापि वा ।। कृष्णवर्णः समाख्यातो महासारस्वतप्रदः । चतस्रो यत्र दृश्यन्ते रसाः पार्श्वसमीपगाः॥ द्वे चक्रे मध्यदेशे तु सा शिला तु चतुर्मुखी। कूर्मचक्रे महाभागे श्वेतामा गोखुरान्विता ।। शिवनाभिरिति स्याता भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । चक्र तु केवलं यत्र पङ्कजेन समन्वितम् ।। लाञ्छनं वनमालायाः श्रिया युक्तः स्थितो हरिः। एकं चक्रं शिरोदेशे नानावर्ण मुखे तथा ।। सुदर्शनमिति ज्ञयं सर्वपापप्रणाशनम् । चतुश्चकः श्यामवों भवेद्देवो जनार्दनः ।। वैकुण्ठो मणिवर्णाभश्चक्रमेकं तथाम्बुजम् । द्वारोपरि तथा रेखा पूजयेत्तं सुखप्रदम् ।। गोविन्दः पुण्डरीकाक्षः कृष्णवर्णो महाद्युतिः । दक्षिणे तु गदाचक्रे चामे पर्वतलाञ्छनम् । अर्धचन्द्राकृतिदेवो हृषीकेशः स उच्यते॥ अय तन्महिमा लिङ्गपुराणे- लिङ्गकोटिसहौस्तु पूजितैर्यत्फलं भवेत् ।

·वैश्वदेवविधि । तत्फलं कोटिगुणित शालिग्रामशिलार्चने !! शालिग्रामसमीपे तु मोशमानं समन्तत । कीटकोऽपि मृतो याति वैकुण्ठभवनं नर ॥ तथा- शालग्रामशिलाचनं यो दयाहानमुत्तमम् । भूचक्रं तेन दत्तं स्यात्सशैलवनकाननम् ॥ शिवाक्यम्--- अनर्ह मम नैवेद्यं पत्र पुष्प फ्लं जलम् । शालग्रामशिलासंगात्सर्वं याति पवित्रताम् ॥ शालग्रामशिलाया तु सदा श्रीविष्णुपूजनम् । नित्य सन्निहितस्तत्र शालग्रामे जगद्गुरु ॥ सदा सन्निहित इत्यनेन प्रतिष्ठादिकं नास्तीत्युच्यते । अपूज्या उता- कपिला कधूरा भग्ना बहुचकैक्चक्रिका । बृहन्मुखी वृहचका लमचनाऽयवा पुन ॥ अवोमुखी भग्नचका पृजिता दुसदायिनी। अविज्ञाता च चना च स्क्षा स्थूलाऽतिदु खदा ॥ इति । ॥ इति शालग्रामशिलापरीक्षा ।।] अथ गुरुपूजा मात्स्ये- वनोपदेष्टारमपि पूजयेञ्च ततो गुग्म् । न पूज्यते गुर्यन नरैरतत्राफ्ला रिया ।। शिवपुगणे- वस्त्राभरणमाल्यानि शयनान्यासनानि च। प्रियाणि चात्मनो यानि तानि दयानि वै गुरी ॥ इति । अथ वैश्वदेवरिधिः। नृसिंहपुराणे-पौरुषेण च सूक्तेन तवो विष्णु समर्चयेन् । वैश्वदेवं तत कुर्याद्वलिकर्म तथैव च ॥ इति । शातातप-वैश्वदेव. प्रकर्तव्य. पञ्चसूनापनुत्तये । इति । सूना हिंसास्थलम्। पञ्चसूना गृहस्थस्य वर्तन्तेऽहरह सदा । फण्डणी पेपणी चुलो जलकुम्भ अवस्थरः ॥ इति ।

·आचारमयूरतः। अपिरैव- कण्डणी उलूखलमुसलादि । अवस्कर उत्करः । उपस्कर इति पाठे शूर्पचालन्यादि। वृद्धवसिष्ठः-अनग्निकस्तु यो विप्रः सोऽन्नं व्याहृतिभिः स्वयम् । हुत्वा शाकलमन्त्रैस्तु शिष्टातबलिं हरेत् ।। अनग्निको भार्याऽभावेन श्रौतस्मार्तामिपरिग्रहाधिकारशून्यः । कर्मप्रदीपे- अग्न्यादिगौतमेनोक्तो होमः शाकल एव.च । अनाहिलामेरप्येप युज्यते वलिभिः सह ।। अग्न्यादिरग्निवाय्वादिदैवत्यभूरादिव्याहृतिकरणकः । कारायें। विष्णुः-प्रजापतिहविर्तुत्वा पूजयेदतिथि ततः । प्रजापतिहविरिति "प्रजापतये स्वाहा" इति हुत्वेत्यर्थः पूजयेदिति तु स्वकालीनमनुष्ययज्ञानुवादमानं न तु होगोत्तरं तद्विधिः । ज्योतिष्टोमे शाकलहोमानभूता “देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि" इत्याद्याः पद् शाकल. मन्त्राः कातीयानां प्रसिद्धाः। आश्वलायनगृह्ये–'अथ सायंप्रातः सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयात् अग्मि- होत्रदेवताभ्यः सोमाय वनस्पतयेऽग्नीपोमाभ्यामिन्द्राग्निभ्यां द्यावापृथि- वीभ्यां धन्वन्तरय इन्द्राय विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मणे स्वाहेति । सायंशब्दो रानिपरः, प्रातःशब्दोहपरः । सिद्धस्य पकस्य अमिहोत्रदेवताभ्य इति । सायमग्निः प्रातः सूर्यः, प्रजापतिरुभयन । सोमाय वनस्पतय इत्येकाहुतिः वनस्पतिशब्दस्य यौगिकत्वेन विशेष्यापेक्षत्वेनासमासंस्थसन्निहितसो- मपदान्वयात् । यथा “ त्याष्ट्रं पालीवतमालभेत " इत्यत्र पानीवत- शब्दस्य वाष्ट्रपदान्वयः। अग्निर्वृहस्पतिः सोमो वनस्पतिरित्यादौ वनस्पते- र्गुणत्वदर्शनाच विश्वेभ्यो देवेभ्य इत्यध्येकैवाहुतिः विश्वशब्दस्य सर्वनानो बुद्धिस्थापेक्षत्येन सन्निहितदेवशब्दान्वयात् । एवं दशाहतयो भवन्ति । वृत्तिकृतो नारायणस्याप्ययमेवाशयः । इत्येप देवयज्ञः । भूतयज्ञमाह स एव-अथ वलिहरणमेताभ्यश्चैव देवताभ्योऽय ओप. ययनस्पतिम्यो गृहाय गृहंदवतान्यो यास्तुदेवताभ्य इन्द्रायेन्द्रपुरुषम्यो यमाय यमपुरुपेभ्यो वरुणाय वरुणपुरुपेभ्यः सोमाय सोमपुरुपेभ्य इति प्रतिदिश, ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्य इति मध्ये, विश्वेभ्यो देवेभ्यः सर्वेभ्यो भूते- १ अन्नं ध्यातिभिरिति क. पाठः । २ पस्य क. पाटः । ३ थैकाइतिरित्याहुः क. पाः ।

·वैश्वदेवविधि। भ्यो दिवाचारिभ्य इति दिवा, नक्तचारिभ्य इति नक्त, रक्षोभ्य इत्युत्तरत । अथानन्तरमेताभ्य पूर्वोक्ताभ्यो दशभ्य । चकारो वक्ष्यमाणसमुच्चये। उदगिन्द्राद्वरेरिन्द्रपुरुपेभ्यो बलिं हरेत् । इति कारिकोक्ते इन्द्रादिप्रधानदेवतोत्तरदेशेषु तत्पुरुषेभ्यो वलि । पूर्वोक्तदशाहुतिदेवताकोन्वलीन् प्राक्सस्थान् दत्त्वा किंचित्स्थल त्यक्त्त्रा ऊय इत्यादिभ्यो बलीन्दत्त्वाऽन्तराले प्रागादिपु इन्द्रादिभ्यस्तत्पुरपेभ्यश्च दत्त्वा तन्मध्ये ब्रह्मणे तचतुर्दिक्षु ब्रह्मपुरुपादिभ्यो दद्यात् । प्रथम दिवाचा- रिभ्यो यल्युक्तेर्वैश्वदेव प्रातरारभ्य इति वृत्तौ। इति भूतयज्ञ ॥ पितृयज्ञमाह-स्वधा पितृभ्य इति प्राचीनावीती शेपं दक्षिणा निन- येन् । 'पग्रहणादानन्तर्य परप्रयुक्त च द्रव्य लभ्यते । दक्षिणा दक्षि णस्या दिशि " दक्षिणादाच्" ॥ इति पितृयज्ञ ॥ इदमेन धर्मग्य वैश्वदेवशन्दवाच्य [देवभूतयज्ञयोविश्वेदेवसबन्धेन तत्परयानात् पितृयज्ञस्य तन्ठेपप्रतिपादकत्वेन तदङ्गत्वाघ । ] कारिका-गृहस्थो वैश्वदेवारय कर्म प्रारभत दिवा । तन्त्र नास्त्यन भगवद्वृत्तिकारवचो यथा ।। औपासनामिमन्य वा समिध्याथ हविर्भुजम् । पर्युह्य परिपिच्यामिमरकृत्य च पूर्ववन् ।। हविष्य पफमाध्यादधिचित्यानले च तत् । प्रोक्ष्योद्वास्य घृताभ्यक्त हदि सत्य निधाय च ॥ हुत्वा हस्तेन सूर्यायेत्यादिभिर्दशभिस्तन । प्रजापतिपदश्योक्तिवैश्वदेवे न तु स्मृतिः । पहनोक्षणे फुर्यादेवयज्ञोऽयमीरित । एतैर्भुवि यलीन्दत्त्वा माक्सस्थानान्निरन्तरान् ।। मुक्त्वाऽन्तराल प्राक्सस्थानन्य इत्यादिभिहरे।। रहाऽपि भवति स्वाहाकारो न पितृयज्ञरे । अयो हताले प्रत्यगिन्द्रायेति थलि हर। यमायेत्यन्तरालस्य हदक्षिणतो परिम् ।। याम्यादरेरुदग्याम्यपुरुपभ्यो पलि हरेन् । प्रार ब्रह्मणो यरेईत्वा वरणायेति मन्त्रन । करकप २. मस्ति।

·- आचारमपुखः। तस्मादुदक् तु वरुणपुरुपेभ्यो वलि हरेत् । सोमायेत्यन्तरालस्य हरेदुत्तरतो वलिम् ।। सौम्यादलेरुदक्सोमपुरुपेभ्यो यलिं हरेत् । जयन्तस्त्वाह स्वाहान्तैबलीन्दत्त्वा निरन्तरान् ॥ मुक्त्वाऽन्तरालमिन्द्रादिदिग्देवानां वलीन्हरेत् । इन्द्रादिवलितः पूर्व प्राच्यां स्यात्पौरुपो वलिः ॥ अन्तराले वलीन्हत्वा शिष्टमन्त्रैरतः परम् । रक्षोभ्य इति सर्वस्मादलिमुत्तरतो हरेत् ।। भूतयज्ञोऽयमुदितः प्राचीनावीत्यतः परम् । खधा पितृभ्य इत्युक्त्वा दक्षिणस्यां तु निर्वपेत् ॥ इति । अयं च नराकारः संपद्यते । चक्राकारमप्याह । शौनकः-चक्राकारेण यो विप्रः सदा भूतबलि हरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ इति । अथ गृहबलिः । शौनकः-देवयज्ञानशेषात्तु गृहद्वारादिपु क्षिपेत् । चण्डालपवितादिभ्यो भूतयज्ञानशेषतः । पितृयज्ञानशेपेण वायसेभ्यो वलिं हरेत् ।। इति । गृह्यपरिशिष्टे-"अथास्य शेपेण गृहदेवतानां वलीन्द्वारे पितामहाय प्रकीले रुद्रायाऽथ गृहप्राच्यादिप्रतिदिशं सनवग्रहायेन्द्राय बलभद्राय यमविष्णुभ्यां स्कन्दवरुणाभ्यां सोमसूर्याभ्यामश्विभ्यां वसुभ्यो नक्षत्रे भ्योऽथ मध्ये वास्तोष्पतये ब्रह्मणे प्रागादिभित्तिमूलेपु सिद्धथै वृद्धयै श्रियै कात्य वरुणायोदधानेऽश्विभ्यां दृपदुपलयोर्यावापृवीभ्यामुट्सल. मुसलयोरच निष्क्रम्य भूमावप आसिच्य श्वचाण्डालपतितभूतवायसे- भ्योऽनं भूमी विकिरेये भूताः प्रचरन्ति दिवा वलिमिच्छन्तो वितुदस्य प्रेष्ठाः । तेभ्यो बलि पुष्टिकामो ददामि मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्ददातु इति । रात्रौ चेन्नक्तं बलिमिति घूयादथ प्रक्षालितपाणिपाद आचम्य " शान्ता पृथिवी शिवमन्तरिक्षम्" इति जप्त्वाऽन्यानि च स्वस्त्ययनानि । ततो, मनुष्ययज्ञपूर्वकं भुजीत ।। इति । अथ मनुप्ययज्ञः। मनुः- अतिथिभ्योऽन्नदानं तु नृयज्ञः स तु पञ्चमः । इति । ।

·कात्यायनीयो वश्वदवानुष्टानप्रयोगः । मार्कण्डेयपुराणे- आचम्य च ततः कुर्यात्लाज्ञो द्वारावलोकनम् । मुहूर्तस्याप्टमं भागमुदीक्ष्यो यतिथिर्भवेत् ॥ न मित्रमतिथि पुर्यान्नैकप्रामनिवासिनम् । अज्ञात फुलनामानं तत्काले समुपस्थितम् ।। युमुक्षुमागतं श्रान्तं याचमानमकिंचनम् । ब्राह्मणं प्राहुरविथि संपूज्यः शक्तितो चुपैः ।। इति । फोर्मे- हन्तकारमथामं वा भिक्षा या शक्तितो द्विजः । दद्यादतिथये नित्यं बुध्येत परमेश्वरम् ।। इति । अतिथि परमेश्वरं भावयेदित्यर्थः । मनुः- प्रासमात्रं भवेनिशा अगं प्रासचतुष्टयम् । अग्रं चतुर्गुणीत्य हन्तकारो विधीयते ॥ इति । पराशर. दद्याच भिक्षारितयं परिवाइब्रह्मचारिणौ। इच्छया च ततो दयाद्विभने सत्यवारितम् ॥ इति । माधवीय पुराणे- यत्फलं सोमयागेन प्राप्नोति धनशन द्विजः । सम्यक्पञ्चमहायज्ञैर्दरिद्रस्तदवाप्नुयात् ॥ इति । व्यासः-पञ्चयज्ञास्तु यो मोहान्न परोति गृहाश्रमी। तस्य नाय च न परो लोको भाति धर्मनः ॥ इति । अय कात्यायनीयो वैश्वदेवानुष्ठानप्रयोगः । पञ्चमहायज्ञनिमित्तं मातृपूजापूर्वमाभ्युदयिकश्राद्धं कृत्वा वैध- देवार्थ पाकं विधाय ममुन्याभिघार्य पश्चादनेः प्राहमुस उपविश्य दक्षिणं जान्यान्य मणिरोदकेनाग्निं पर्युक्ष्यौदनमादाय प्रधणे रगहा दं प्राणे, प्रजापतये स्वादा इदं प्रजापतये, गृह्याभ्यः स्वाहा इदं गृपाभ्यः, पश्यपाय स्वाहा इदं कश्यपाय, अनुमतये स्वाहा इदमनुमनये, इति पश्चाहुनीदत्त्वा मणिकसमीपे हुनशेणानेन पर्जन्याय नमः इदं पर्जन्याय, अन्यो नम इदमन्यः, पृथिन्यै नमः इदं पृथिव्यै इति प्रारमन्यमुदामग्य पा पलिं दत्त्वा दक्षिणोत्तग्योरिशाययोर्यधारमं धान नम. बंधारे, विधाये नमः इदं विधाने, इति पलिदयं दत्त्वा प्रागादिक्रमेण वायये नमः इदं पार, इति प्रतिदिशं यलिचतुष्टयं दत्वा प्राय दिशे नम इदं प्रान्, ·. भाधारमयूखः। दक्षिणायै दिशे नमः इदं दक्षिणायै, प्रतीच्य दिशे नमः इदं प्रवीच्य, उद्दीच्यै दिशे नमः इदम् उदीच्यै, इति दिग्भ्यश्च बलिं दत्त्वा तदन्तराले ब्रह्मणे नमः इदं ब्रह्मणे, अन्तरिक्षाय नमः इदमन्तरिक्षाय, सूर्याय नमः इदं सूर्याय इति वलित्रयं दत्त्वा तदुत्तरतो विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः इदं विश्वेभ्यो देवेभ्यः, विश्वेभ्यो भूतेभ्यो नमः इदं विश्वेभ्यो भूतेभ्यः इति बलिद्वयं दत्त्वा तयोरप्युत्तरतः उपसे नम इदमुपसे, भूतानां पतये . नम इदं भूतानां पतये, इति बलिद्वयं दत्त्वा ब्रह्मादिवलीनां दक्षिणतः प्राचीनावीती दक्षिणामुखः पितृभ्यः स्वधा नम इति मन्त्रेण पान्यव- शिष्टान्नेनैक यलिं दत्त्वा पात्री प्रक्षाल्य " यक्ष्मैतत्ते निर्णेजने नमः" इति नि0जनजलं वायव्यां दिव्युत्सृज्येदं यक्ष्मणे इत्युक्त्वा ऐन्द्रवारुणवायव्याः सौम्या वै' नैऋतास्तथा । वायसाः प्रतिगृहन्दु भूमौ पिण्डं मयाऽर्पितम् ।। इदं वायसेभ्यः । द्वौ श्वानौ श्यामशवलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ । ताभ्यां पिण्डं प्रदास्यामि स्यातामेतावहिंसकौ ।। इदं श्वभ्यः । देवा मनुष्याः पितरो वयांसि सिद्धाश्च यक्षोरगदैत्यसंघाः। प्रेताः पिशाचास्तरवः समस्ता ये चान्नमिच्छन्ति मयाद्य दत्तम् ।। इदं देवादिभ्यः । पिपीलिकाः कीटपतङ्गिकाद्या बुक्षुक्षिताः कर्मनिबन्धबद्धाः। तृप्त्यर्थमन्नं हि मया प्रदत्तं तेपामिदं ते मुदिता भवन्तु ।। इदं पिपीलिकादिभ्यः। इति काकादिवलीन्वहिर्दत्त्या पादौ प्रक्षाल्याचम्यातिथिप्राप्तौ पादप्र- क्षालनपूर्वकं गन्धमाल्यादिभिरभ्यान्नं परिविष्य हन्त तेऽन्नमिदं मनु- प्याय इति संकल्प्य दद्यात् । इति दिक् । ॥ इति कातीयानां वैश्वदेवः ।। इति पञ्चमहायज्ञाः ।। अथ भोजनम् । -पञ्चाो भोजनं कुर्यात्प्राङ्मुखो मौनमास्थितः । हस्तौ पादौ तथैवास्यमेषु पञ्चाता मता ।। इति । १ये क. पाठः । २ पशवो ख. पारः । व्यासः- ·भाजनम् । आश्वमेधिके-आईपादस्तु मुखीत प्राङ्मुसश्वासने शुचौ । पादाभ्या धरणी स्पृष्ट्वा पादेनैकेन वा पुन || इति । बौधायन -उपलिते समे स्थाने शुचौ शक्ष्मासनान्विते । चतुरस्र त्रिकोणं वा वर्तुलं चार्धचन्द्रकम् ॥ पर्तव्यमानुपू]ण ब्राह्मणा दिपु मण्डलम् ।। पेठीनसि.-सौवर्णे राजते ताग्ने पद्मपत्रपलाशयो.। भाजने भोजनं कुर्वन्त्रिरात्रफलमश्नुते ।। एक एव तु यो भुते विमले कास्यभाजने । चत्वारि तस्य वर्षन्ते आयु प्रज्ञा यशो बलम् ।। इति । पद्मपलाशपत्रग्रहणं गृहस्थभिन्नपरम् । ताम्रपाने न भुजीत भिन्नमास्ये मलाविले ।। पलाशपद्मपत्रेषु गृही भुक्त्वैन्दवं चरेत् । ब्रह्मचारियतीना तु चान्द्रायणफल भवेत् ।। इति वृद्धमनुयासोरिति मदनादय । पलाशो वल्लीपलाश इति स्मृत्यर्थसारे । कास्यपानं गृहिमात्रपरम् । ताम्यूलाभ्यञ्जनं चैव कास्यपाने च भोजनम् । यती च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयेत् ।। इति प्रचेतस उक्ते. । पान प्राणाहुतिग्रहणोत्तर यन्त्रादौ स्थाप्यम् । न्यस्तपात्रस्तु भुखीत पञ्च प्रासान्महामुने । शेषमुद्धृत्य भोक्तव्य पित्रर्थे तु न चोद्धरेत् ।। इति च्यासोते. न्यस्तपानः भूमिन्यस्तपान । उद्धृत्य यन्त्रादौ स्था- प्य । पिनर्थे श्राद्धे भूमितो नोद्धरेदित्यर्थ इति मदनादय । तथाच ब्रह्मपुराणे- पित्र्ये कर्मणि भुक्षानो भूमौ पान न चालयेत् ॥ इति । [ तत्रैव-अन्न दृष्ट्वा प्रणम्यादी प्रासलिः कथयेत्तत. । अस्माक नित्यमस्त्वेतदिति भस्त्याय वन्दयेत् ।। इति।] गोभिल.- :-'अयात. प्राणाहुतिफल्प व्याहृतिभिर्गायच्याभिमन्त्र्य ऋतं त्वा सत्येच परिपिञ्चामि इति सायं । सत्यं त्वतेन परिपिञ्चामि, इति प्रातः' इत्यादि । तदनन्तरं कृत्यमुक्तं भविष्यत्पुराणे- भोजनाकिचिदन्नामं धर्मराजाय वै यलिम् । भुजीया क पाठ । १-मारिता । . .

·आधारमसः। दत्त्वाथ चित्रगुप्ताय प्रेतेभ्यश्वेदमुन्धरेत् ॥ यत्र पचन संस्थानां क्षुत्तृष्णोपहतात्मनाम् । प्रेतानां तृप्तयेऽअय्यमिदमस्तु यथासुखम् ।। इति । तदनन्तरं कृत्यमाह याज्ञवल्क्यः- अपोशनेनोपरिष्टादधस्तादाता तथा । अननगमृतं चैव कार्यमन द्विजातिना ॥ इति । कौमें- अमृतोपस्तरणमसीत्यपोशानक्रियां चरेत् ॥ इति । शौनकः स्वाहान्ताः प्रणवाद्याश्च नाम्ना मन्त्राश्च वायवः । तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठलना प्राणाहुतिभवेत् ॥ मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरपाने जुहुयात्ततः । कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठाने च जुहुयात्ततः ।। तर्जनी तु पहिः कृत्वा उदाने जुहुयाद्धविः । समाने सर्वहस्तेन स(मु?मा)दायाहुतिर्भवेत् ।। जिह्वयैव असेदन्नं दशनेन न संस्पृशेत् ॥ इति । जिह्वानसने च विशेप उक्त आश्वमेधिके- यथा रसं न जानाति जिह्वा प्राणाहुतौ नृप । तथा समाहितः फुर्त्याप्राणाहुतिमतन्द्रितः ॥ इति । विष्णुपुराणे- अभीयात्तन्मना भूत्वा भुनीतमधुरं रसम् । लवणाम्लो तथा मध्ये फटुतिक्तादिकांस्ततः ।। प्रारद्रवं पुरुषोऽभीयान्मध्ये च कठिनाशनः । अन्ते पुनर्द्रवाशी तु घलारोग्यैर्न मुञ्चति ॥ [आपस्तम्बः]- अष्टौ प्रासा मुनेर्भक्ष्याः पोडशारण्यवासिनः। द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्य ह्यमितं ब्रह्मचारिणः ।। इति । वृद्धमनु:-[पीत्वापोशानमनीयात्पात्रदत्तमगर्हितम् । भार्याभृतकदासेभ्य उच्छिष्टं शेपयेत्ततः ।। इति । पुलस्त्यः-भोजनं तु न निःशेपं कुर्यात्प्राज्ञः कथंचन । अन्यत्र दधिसक्त्व'ज्यपललक्षीरमध्वपः ॥ इति । १ द्विजातये क. पाठः । २ क. नास्ति । ३ क. नास्ति ।

·भोजनम् । पललं तिलमिश्र ओदनः। मनुः-सायंप्रातर्द्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितम् । नान्तरा भोजनं कुर्यादग्निहोत्रसमो विधिः ॥ इति । अत्र पूर्वार्धे कालयविशिष्टभोजनक्रियाया एव नियमविधेः । पोडश- निशाः स्त्रीणां तस्मिन्युग्मासु संविशेत् ॥ इतिवत् । अतः सत्यां बुभुक्षायां सति चान्ने भोजनमकुर्वन् प्रत्यवतीति विज्ञानेश्वरः । सायंप्रातरेवेति कालान्तरपरिसंख्येति हरदत्तः । इयं च तदुपपत्तिः । नेयं त्रिदोपा कालान्तरस्य विध्यमातत्वेन शास्त्रप्राप्तवा- धरूपदोपाभावात् । पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इत्यत्रेव शशादिभिन्नश्वादिपञ्च- नखभक्षणस्य रागप्राप्तत्वेन तद्वावेऽपि दोपाभावः । स्वार्थहानिपरार्थकल्प- नादोपद्वयवती लक्षणा तु नान्तरेत्याद्येकवाक्यतानुरोधेनानीकार्या । सोढा च 'जातपुत्रः कृष्णकेशोऽमिमादधीत' इत्यत्र वयोविशेषस्य 'अर्धमन्तवेदि मिनोत्यधै यहिर्वेदि ' इत्यत्र च संधिदेशस्य लक्षणा वा. क्यभेदभिया तन्न तत्र तन्ने । सायंप्रात सीतैवेति नियमविधौ हि मध्येऽपि भोजनस्य मासत्वेन तन्निपेधार्थ नान्तरेत्यादि पृथग्वाक्यं स्या- दिति । अहं तु ध्रुवे-नान्तरेत्यादिकमेव विधिप्रत्यययुक्तत्यादन्तरालका- लनिषेधकम् । पूर्वार्ध त्वर्थवादोऽन्त्यपादश्च । तद्गतायेव सायंप्रातःशब्दाव- न्तराशब्दार्थनिरूपको 'संदिग्धेपु वाक्यशेपात् । इतिन्यायान 'जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदन्वश्चौ पुरोडाशावुपांशुयाजमन्तरा यजति' इत्यत्रे- वान्तराशब्दार्थस्य पुरोडाशाविति । एवं च सायंप्रातःपदयो रात्रिम- ध्याह्नलक्षणाऽपि युक्ता। उपास्य पश्चिमा संध्यां हुत्वानि समुपास्य च । मृत्यैः परिवृतो मुस्त्वा नावितृप्तोऽय संविशेत् ॥ 'मध्यंदिनो मनुष्याणां,'मध्यंदिने मनुष्या अशनमभ्यवहरन्ति' इत्या- दिवाक्यप्राप्तानुवादत्वात् । पूर्वमतदये तु विधी लक्षणाविष्टिष्टेति दिए । भोजने च पधप्रासभक्षणान्तं मौननियमः ततस्त्वनियमः । पञ्चपासान्महामौनं प्राणाचाप्यायनं महन् । इति वृद्धमनूक्तेः । पुराणे- सास्यतो वरुणः शक्ति जुहतोऽमिः श्रियं हरेत् । मुखतो मृत्युरायुष्यं सम्मान्मौनं निपु स्मृतम् ।। मॉस्वानु' क. पाहा .

·आचारमयसा। तथा-- अत्र विशेषः पृथ्वीचन्द्रोदये स्मृतिरत्नावल्याम्- यवीयान्सपिता यश्च भुक्त्वा श्राद्धिकभोजनम् । प्राणामिहोत्रादन्यत्र नासो मौनं समाचरेत् ॥ इति । मौनी वाप्ययवाऽमौनी प्रहृष्टः संयतेन्द्रियः । मुखीत विधिवद्विषो न चोच्छिष्टानि वापयेत् ।। इति । न प्रकिरेदित्यर्थः। पैठीनसिः-लवणं व्यजनं चैव घृतं तैलं तथैव च । लेह्यं पेयं च विविध हस्तदत्तं न भक्षयेत् ॥ इति । स एव-दा देयं घृतान्नं तु समस्तव्य वनानि तु । --उदकं यच पकान्नं यो दा दातुमिच्छति । स भ्रूणहा सुरापश्च स स्तेनो गुरुतल्पगः ॥ इति । शातातपः-हस्तदत्तानि चान्नानि प्रत्यक्षलवणं तथा । मृत्तिकाभक्षणं चैव गोमांसाशनवत्स्मृतम् ।। इति । आश्वमेरिके-उदक्यामपि चण्डालं श्वानं कुक्कुटमेव च । भुजानो नैव पश्येत्तु तदन्नं तु परित्यजेत् ।। केशकीटावपन्नं च मुखमारुतवीजितम् । अन्नं तद्राक्षसं विद्यात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ।। शातातप:-अय्यासनोपविष्टश्च यो भुते प्रथम द्विजः । वहूनां पश्यतां सोऽज्ञः पड्क्त्या हरति किल्विपम् ॥ गोभिला---एकपड्त्त्युपविष्टानां विप्राणां सहभोजने । योकोऽपि त्यजेत्पात्रं नाभीयुरितरेऽप्यनु । मोहात्तु भुक्ते यस्तत्र तपसांतपनं चरेत् । मुखानेपु तु विप्रेषु यस्तु पात्रं परित्यजेत् । भोजने विनकर्ताऽसौ ब्रह्महाऽपि तथोच्यते ॥ इति । इदं च गुरुमिन्ने आचान्ते उत्थिते या बोध्यम् । तदाहोशना:--- अगुरुभिराचमनोत्यानं चेति पङ्किस्थानां भोजननिपेधकप्रयोजकमिति शेषः । अयं च निषेधो युगान्तरपरः । 'उच्छिष्टस्याऽपि वर्जनम्' इति फलिनिपिद्धेषु पाठादिति केचित् । तन्न, एकस्मिन्नुत्थितेऽभीतरपात्र- स्थानस्योच्छिष्टत्वाभावेन तर्जनाप्रसक्तेः । वस्तुतस्तु उच्छिष्टरयापवर्जन- मिति पाठः । तदर्थस्तु अपवर्जनं दानम् । तत्तु " ब्राह्मणायोदड्डुच्छिष्टं ·भोजना। प्रयच्छेत् ।। इति मधुपर्ने प्रसक्त करौ निषिध्यते । निरणायि चेर्दै भ्रातृचरणे कलियर्यविवरे । वृहस्पति [न स्पृशेद्वामहस्तेन भुसानोऽन्न कदाचन । न पादौ न शिरोवरित न पदा भाजन स्पृशेत् ॥ इति । आदित्यपुराणे- नोच्छिष्टो ग्राहयेदाज्य जग्ध्वा शिष्ट न सत्यजेत् । शुद्भभुक्तापशिष्ट तु नाद्याद्भाण्डस्थित स्वपि । ब्रह्मपुराणे- यस्तु पाणितले भुते यय फूत्कारसंयुतम् । प्रमृताङ्गुलिभिर्यश्च तस्य गोमासवच तत् ।। नाजीणे भोजन कुर्यातुर्यान्नातिबुभुक्षित । नावासा नाशिरा देवाल्यगतोऽथवा ॥ न प्रसारितपादस्तु पादरोपितपाणिमान् । न वेष्टितशिराथापि नोत्सद्दरतमाजन ।। प्रासप न चापीयात्पीतशेष पिवेन च। शाकमूल्फलेशूणा दन्तच्छेदैर्न भायेत् ।। बहूना मुखता मध्ये नाश्नीयाय त्वरान्वित । घृथा न विकिरदनं नोच्छिष्टश्च कचिनगे। मृद्धमनु- पिचेन च भुजीत द्विज स येन पाणिना। नैकहरतेन च जलं शद्रेणावर्जित पियेत् ।। पिवतो यत्पतत्तोय भाजने मुसनि सृतम् । अभोज्य तद्भवेदन भोत्ता मुखीत रिल्विपम् ॥ पीतारोपित तोय प्राझणो न पुन पिरेन । वियद्यदि हि तत्तीय द्विजम्यान्द्रायणं चरेत् ।। इति । कोमें-- नाराने न मध्याह्ने नाजीणे नावाधर । न भिन्नभाजने वन भूम्या न च पाणिपु॥ नोच्छियो पृतमादद्यान्न मूर्धान स्पृशनपि । न ब्रह्म कीर्वयन्वापि न निशेष न भायंया। नागारे न च नाकारी न प देवालयादिषु ।। इति । भार्ययेति सहयोगे तृतीया । शातातप-उद्धृत्य पामहस्तेन यत्तीय पिरति दिन ।

·भाचारमगवः। सुरापानेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः ।। अत्रि:- तोयं पाणिनखस्पृष्टं ब्राह्मणो न पिवेत्कचित् । सुरापानेन तत्तुल्यमित्येवं मनुरप्रवीत् ।। याज्ञवल्क्य:- संधिन्यनिर्दशावत्सागोपयः परिवर्जयेत् । औष्ट्रमेकशर्फ स्त्रैणमारण्यकमयाविकम् ।। इति । औष्ट्रमिति विकारमाने तद्धितः तेनोष्ट्रसंवन्धि मांसाद्यपि 'निपिद्धम् । गौतमः-गोश्च क्षीरमनिर्दशायाः सूतकेऽजामहिन्योश्च नित्यमायि. कमपेयमौष्ट्रमैकशर्फ च स्यन्दिनीयमसूसंधिनीनां विवत्सायाश्च' इति । अन्न विवत्साया गोरेव वज्र्य न महिप्यादेरपि गोत्वसमवायिवयोविशेष- स्यैव वत्सपदशक्यत्वेन महिप्यादेरपत्ये तदप्रसक्तेः । एतेन 'विवत्साग- वादिः' इति हरदत्तीयमादिपरं परास्तम् । स्यन्दिनी प्रस्रवत्स्तनी । यमसूर्यमलजननी ।संधिनी सगर्मा, सायं प्राततिक्रम्य या दुग्धे सा वा योजितान्यघत्सा वा । अन्त्यव्याख्याने विवत्सापदं पुनरुक्तमिति के चित् तन्न, तदर्थयोः परस्परख्यभिचारात् । विज्ञानेश्वरोऽप्येवमेवाभिप्रैति । शोकगौतमः- कलहभ्रमणप्रावचक्रस्योलूखलस्य च । एतेषां निनदो यावत्तावत्कालमभोजनम् ।। कात्यायन:- चण्डालपतितोक्यावाक्यं श्रुत्वा द्विजोत्तमः । भुखीत प्रासमानं तु दिनमेकमभोजनम् ॥ [वृहस्पतिः । अप्येकपकृत्यां नाश्रीयादाह्मणैः स्वजनैरपि । को हि जानाति किं करय प्रच्छन्नं पातकं भवेत् ।। एकपकृत्युपविष्टानां दुष्कृतं यहुरात्मनाम् । सर्वेषां तत्सम तावद्यावत्पतिर्न भिद्यते॥ अमिना भस्मना चैव स्तम्भेन ससिलेन च । द्वारेणैव च मार्गेण पतिभेदो बुधैः स्मृतः ॥ इति । पराशर:-यो चेष्टितशिरा मुझे यो भुते दक्षिणामुखः । वामपादकरः स्थित्वा तद्वै रक्षांसि भुजते ॥ इति । १वय॑म् क. पाठः। २ क. नास्ति।

·भोजनम्। वामपादे करो यस्येसर्थ । स्थित्वाऽनुपविश्य । मनुः-आयुष्य प्राङ्मुसो मुझे यशस्य दक्षिणामुस । श्रिय प्रत्याहमुसो मुझे मत भुले उदङ्मुस ॥ इति । दक्षिणामुसभोजननिषेधस्तु नित्यभोजनपर। अथ भोजनोत्तराङ्गानि । देवल-भुक्तोन्टिष्ट समादाय सर्गरमाविचिदायमन् । उच्छिष्टभागधेयेभ्य सोदरं निर्वपडुवि ।। इति । स्त्रमन रोरवऽपुण्यनिल्ये पद्मावुद निगसिनाम् । उच्छिष्टोदकमिन्टूनामक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥ इति । व्यास -'ततस्तृप्त सन्नमृतापिधानमसीत्यप प्राश्य तस्माद्देशान्म- नागपमृत्य विधिवदाचामेत् । इति । शोकगीतम गण्डूपस्याथ समये तर्जन्या वाचालनम् । कुर्वीत यदि मूढात्मा रौरवे नरय पतेत् ।। इति । तथा- तस्मिनाचमन कुर्याद्यन भाण्डऽथ मुक्तवान् । यात्तिष्ठति नाचान्तो भुक्तवानासनात्तत । स्नान सद्य प्रकुर्वीत सोऽन्यथाऽप्रयतो भवेत् ।। इति । व्यासः-हस्त प्रक्षाल्य गण्डूप य पिनेदविचक्षण। स देवाश्च पितृश्चैन ह्यात्मान चैव पातयेत् ॥ इति । कौमें- आचान्त पुनराचामेदायगौरितिमन्त्रत । द्रुपदा वा निरावृत्य सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ प्राणाना प्रन्थिरसीत्यालभेद्धृदय तत । भाचम्याङ्गुष्टमानीय पादाङ्गठे तु दक्षिणे ॥ निस्रावयेद्धस्तारमूर्ध्वहस्त समाहित । हुतानुमन्त्रण कुर्यात्श्रद्धायामितिमन्त्रत ॥ अष्टाक्षरण स्वात्मान योजयेत् ब्रह्मणेति हि। सर्वेपामेव यागानामात्मयाग पर स्मृत । योऽनेन विधिना कुर्यात्स याति ब्रह्मण पदम् ॥ इति । विष्णुपुराणे--विष्णुरत्ता तथैवान्न परिणामश्च वै तथा ।

·आचारमपरः। सत्येन तेन वै भुक्तं जीयत्वन्नमिदं तथा । इत्युच्चार्य स्वहस्तेन परिमृज्यात्तथोदरम् । अनायासप्रदायीनि फुर्याकाण्यतन्द्रितः ।। इति । अत्रिः- आचान्तोऽप्यशुचिस्तावद्यावत्पात्रमनुद्धृतम् । उद्धृतेऽप्यशुचिस्तावद्यावन्नोन्मृज्यते मही॥ भूमावपि हि लिप्तायां तावत्स्यादचिः पुमान् । आसनादुत्थितस्तस्माद्यावन्न स्पृशते महीम् ॥ इति । मार्कण्डेय:- भूयोऽप्याचम्य कर्तव्यं तत ताम्बूलभक्षणम् । इति । वसिष्ठः-सुपूगं च मुपत्रं च चूर्णेन च समन्वितम् । अदत्त्वा द्विजदेवेभ्यस्ताम्यूलं वर्जयेद्बुधः ।। एकपूगं सुखारोग्यं द्विपूगं निप्पलं भवेत् । अतिश्रेष्ठं त्रिपूगं च ह्यधिकं नैव दुष्यति । पर्णमूले भवेश्याधिः पर्णा पापसंभवः । जीर्णपणे क्षिपदायुः शिरा युद्धिविनाशिनी ।। तस्मादनं च मूलं च शिरां चैव विशेषतः । जीर्णपर्ण वर्जयित्वा ताम्बूलं खादयेद्बुधः ॥ इति रविः । अय भोजनोत्तरं कृत्यम् । दक्षः- इतिहासपुराणायैः पठसप्तमको नयेत् । अष्टमे लोकयात्रा तु बहिःसंध्या ततः पुनः ।। यमः- रवेरस्तमयात्पूर्व घटिकैका यदा भवेत् । सायंसंध्यामुपास्याथ कुर्याद्धोमं च पूर्ववत् ।। दीपकाल: संप्रदे- रवेरस्तं समारभ्य यावत्सूर्योदयो भवेत् । यस्य तिष्ठेमुद्दे दीपस्तस्य नास्ति दरिद्रता ।। आयुर्दः प्राङ्मुखो दीपो धनदः स्यादुदङ्मुखः । प्रत्यहमुखो. दुःखदोऽसौ हानिदो दक्षिणामुखः ।।. संध्यावन्दनं पूर्वमुक्तं तत्र विशेषमाह । -जपेद्वारुणमन्त्रांस्तु इसमेवरुणादिकान् । १ चूर्णपणे क. पाठः। व्यास:- ·सार्यहोमकाल. - चतुर्मन्त्रान्विशेषज्ञः संध्याफ्रमवाप्नुयात् ।। संध्यावन्दनापरणे जमदग्नि- एकाहं चाप्यतित्रम्य संध्यावन्दनर्मच। अहोरातोपितो भूत्वा गायत्र्याश्वायुतं जपेत् ।। द्विराने द्विगुणं प्रोक्तं निराने निगुणं भवेत् । निरानात्परतश्चेत्स्यान्ट एव न संशयः ॥ फालातिनमे पारिजात गौतम- संध्याकाले त्वतिमान्ते स्नात्वाऽऽचम्य ययाविधि । जपेदष्टशतं देवीं तन. सध्या ममाचरेत् ॥ इति । वसिष्ठस्तु- फालातित्रमणे चैन त्रिसध्यमपि सर्वदा । चतुर्थाय प्रकुर्वीत भानो हतिसंपुटम् ।। यमस्तु-प्राणायामयं प्रात संगवे निगुणं चरेत् । मध्याह्ने निगुणं प्रोक्तमपरा। चतुर्गुणम् । सायाह्ने पञ्चगुणक सध्यातिक्रमणे भवेत् ॥ यदा “दीध्येति" मन्त्र वै सप्तवारं जपेद्यदि । अकाले कुर्वतः कर्म काले काले वृतानि तु॥ भवन्तीति शेप । श्राद्धभोजने तु गर्ग- दशहत्व पिनदापो गायत्र्या श्राद्धभुक् द्विजः । ततः सथ्यामुपासीव शुद्धयेत्तु तदनन्तरम् ।। इद तु सध्याधिकारार्थ न तु श्राद्धभोजनप्रायश्चित्तमिति नृसिंहः । प्रायश्चित्तमेवेत्यन्ये, तत्तु गुरप्रायश्चित्तान्तराशक्ताविति । अथ सार्यहोमकालः। कात्यायन सूर्येऽस्तशैल संप्राप्ते पड्भि पड्भिरिहानुलै । प्रादुष्करणमग्नीना प्रातर्भासा च दर्शनात् ॥ यावत्सम्यइ न भाव्यन्ते नमस्युक्षाणि सर्वत । न च लोहितमायाति तावत्सायं च हूयते ॥ इति । - तथा- १च्या वाड्युक पाठ ।

·'आचारमपुत्रः। अथ स्वापः। गाय:- शुचिदेशं विविक्तं तु गोमयेनोपलेपयेन् । वैदिकैर्गारुडमन्त्रैरभिमन्व्य स्वपेत्ततः ।। मगल्यं पूर्णकुम्भं च शिरःस्थाने निधापयेत् । आधौतगुप्फपादस्तु स्वाचान्तः शयने शुचौ । अभीष्टदेवतां स्मृत्वा संविशेन्मलालध्वनौ । रात्रिसूक्तं जपेद्रात्रौ रात्रिक्षामो भवेन्नरः ।। [क्षामः शान्तः।] तथा- पूर्वराने व्यतीते तु स गच्छेद्रतिमन्दिरम् । पादौ प्रक्षालयेत्पूर्व पश्चाच्छय्यां समाविशेन् ।। धौतवस्त्रं च ताम्यूलं संयोगे च शुभावहम् ।। अथ स्वीकृत्यम् । भर्तुः पादौ नमस्कृत्य पश्चाच्छय्यां समाविशेत् । अथ रतिः। संस्मृत्य परमात्मानं पत्नीजवे प्रसारयेत् । योनि स्पृष्ट्वा जपेत्सूतं "विष्णुर्योनि" प्रजापतेः । रेतः सिञ्चेत्ततो योन्यां तस्माद्गर्भ विमति सा ॥ इति । -पोडशर्तुनिशाः स्त्रीणां तस्मिन्युग्मासु संविशेत् । ब्रह्मचार्येव पर्वाण्याद्याश्चतस्रस्तु वर्जयेत् । यथाकामी भवेद्वापि स्त्रीणां वरमनुस्मरन् ।। इति । कामें ऋतुकालाभिगामित्वं खदारेषु रतान्मनः । पर्ववज्य गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम् ।। इति । एवंप्रकारेण गच्छतः श्राद्धादौ न ब्रह्मचर्यक्षतिदोप इति मिताक्षरा- याम् । पञ्चदशदिनपर्यन्तं गमनाभावेऽन्त्यदिने च श्राद्धप्रसत्तौ तद्दिने गच्छतो दोपाभावपरमिति हेमाद्रिः । प्रमाणं त्वत्र चिन्त्यम् । लसामाधावतप्रद निन्दिोकादशी या त्रयोदशी च शेपास्तु प्रशस्ता दश रात्रयः ।। इति । तथा- अष्टम्यां च चतुर्दश्यां दिवा पर्वणि मैथुनम् । याज्ञवल्क्य:- . १क. नास्ति।२च रमानार्य क. पाठ:1३च क. पाठ।

·रति । . तथा- फुत्वा सचैलं स्नात्वा तु वारणीभिश्च मार्जयेत् ।। मनु अमावास्याष्टमी चैव पौर्णमासी चतुर्दशी । ब्रह्मचारी भनियमप्यतो स्नातको द्विज ॥ इति । तथा- स्त्रीणा तु प्रेक्षणात्स्पर्शाद्धास्यशृङ्गारभापणात् । स्पन्दते ब्रह्मचर्य च न दारेष्वृतुसगमात् ।। इति । प्रारती तु गर्भ शकित्वा स्नान मैथुनिन स्मृतम् । अनृतौ तु यदा गच्डेच्छौच मूगपुरीपवत् ।। इति । विष्णु- कृतपादादिशौचस्तु मुक्त्वा साय नतो गृही। गच्छेच्छय्यामस्फुटितामपि दारमयीं नृप ॥ इति । गच्छेच्छग्या शयनार्थमित्यर्थ । शयने विधिमाह हारीत-मुमक्षा- लिनचरण सर्वतो रक्षा कृत्योदक्पूर्णघटादिमहलोपेत आत्माभिरुचिता- मनुपहताम् “ सूनामाणमिति पठन शग्यामधिष्ठाय रात्रिमूक्त जप्त्वा विष्णु नमस्कृत्य ' सोपसर्प भद्र ते' इत्येतत् श्लोकद्वय जप्त्वेष्टदेवता- स्मरण कृत्या समाधिमास्थायान्याश्च वैदिकान्मन्त्रान्सावित्री जप्त्वा महल शुचिं नाच शृण्वन् दक्षिणाधिरा स्वपेत् । इति । विष्णुपुराणे- रात्रिसूत जपेत्स्मृत्वा देवाश्च सुखशायिन । नमस्कृत्वाऽन्यय विष्णु समाधिस्थ' स्वपन्निशि ॥ इति । सुखशायिनो देवा गोभिलेन प्रदर्शिता- अगस्तिषियश्चैव मुचुकुन्दो महामुनि । फपिलो मुनिरास्ती पधते सुसशायिन ॥ इति । दक्षिणशिरा इति प्रदर्शनार्थम । तया विष्णुपुगणे- मान्या दिशि शिरस्त याम्यायामया नृप । सदैव स्वपत पुसो विपरीत तु रोगदम् ॥ इति । धारीतोऽपि-न निर्यगुदप्रत्यशिरा कोणशिग पश्चिमशिरा उत्तरशिराश्य इति । दिग्निशेपेण पबिगेप उसोमारण्देये- प्रायशिरशयने विशद्धनमायुध दक्षिणे। पश्चिमे प्रयत्न चिन्ता हानिमत्युग्यो सरे ।। रपलविगये दिग्मिोसमाह गार्य- स्वगृहं गारिया दक्षिगाराः।

·१२० आधारमखान प्रत्यशिराः प्रयासे तु न कदाचिदुदशिराः ॥ इति । तथा यानिकानि च पुष्पाणि यत्किचिदनुलेपनम् । अलक्ष्मीपरिहारार्थ नित्यं कुरु युधिष्ठिर ॥ शयने वय॑स्थानान्याह मार्कण्डेयः- शून्यालये स्मशाने च एकवृक्षे चतुष्पथे । महादेवालये वापि मातृवेश्मनि न स्वपेत् ।। न यक्षनागायतने स्कन्दस्यायतने तया। फुलच्छायासु च तथा शर्करालोप्पांसुपु ॥ न स्वपेच्च तथा दर्भे विना दीक्षां कथंचन । धान्यगोधनविप्राणां गुरूणां च तथोपरि ।। नाकाशे सर्वतः शून्ये न च चैत्यद्रुमे तथा ।। इति । निषिद्धशय्योक्ता विष्णुपुराणे- न विशालां न वा भग्नां नासमा मलिनां तथा । न च दन्तमयीं शय्यामधितिष्ठेदनास्तृताम् ।। न तु जन्तुमयीमित्यपि कचित्पाठः । दन्तमयीं मृतहरतीदन्तमयी- मित्यर्थः । मृतदन्तमये विद्युद्दग्धे दर्भ पलाशजे । न शयीत नरो धान्ये शयने पञ्चदारजे ॥ पञ्चदारूणि चोक्तानि चूतजम्बूद्मास्तथा । अश्मपीठोत्थिताश्चैव घटसिक्ततरूंस्तथा ॥ करिभप्रकृते चैव न शयीत कचिन्नरः ॥ इति । स्वापकालमा दक्षः- प्रदोषपश्चिमी यामौ वेदाभ्यासे न योजयेत् । यामद्वयं शयानस्तु प्रह्मभूयाय कल्पते ।। इति । तया- निद्रासमयमासाद्य ताम्बूलं बदनात्त्यजेत् । पर्यवात्प्रमदां भालात्पुण्ड्रं पुष्पाणि मस्तकात् ।। ॥ इति शयनविधिः ॥ यदेतदुक्तमाहिकमेतदकरणे प्रत्यवाय उक्तः कौमें- इत्येतदखिलं प्रोक्तमहन्यहनि वै द्विजाः । तथाच वर- १ वगृहे ख. याच क. पाठः।

·स्वप्रफ्टानि । १२१ । ब्राह्मणानां कृत्यजानमपवर्गफलप्रदम् ।। नास्तिस्यादधवाऽऽलस्याद्राह्मणो न करोति यः । स याति नरकान्घोरान्काफयोनी च जायते ॥ नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाऽऽश्रमविधि सकम् । तस्मात्कर्माणि कुर्वीत तुष्टये परमेष्ठिनः ।। इति । स्वमफलानि । अथ रानौ स्वप्नफलनिर्णयः । तत्रादौ स्वप्नदर्शनानस्थामाह वैद्यः- सर्वेन्द्रियव्युपरतौ मनोऽनुपरतं यदा । विषयेभ्यस्तदा स्वप्नं नानारूपं प्रपश्यति ।। स च स्वप्नो द्विविधः, इफलोऽनिष्टफरश्येति । तत्र सामान्यत इष्टफलो यथा- नदीसमुद्रतरणमासराशगमनं तथा । भास्करोदयनं चैन प्रज्वलन्तं हुताशनम् ॥ प्रहनक्षत्रताराणा चन्द्रमण्डलदर्शनम् । हमेम्यारोहणं चैव प्रासादभिरसोऽपि या । वमादीनि संदृश्य नरः सिद्धिमानुयात् ।। स्वने तु मदिगपानं वसामासस्य भक्षणम् । तिमिविष्ठानुलेरं च रुधिरणाभिपेचनम् ।। भोजन दधिभक्तस्य श्वेतवस्त्रानुलेपनम् । रत्नान्याभरणादीनि स्यग्ने दृष्ट्वा प्रसिध्यति ।। देवविमप्यजन्उनुपपमपार्थिवान् । शुष्टपुष्पाम्बरधरान्प्रशस्ताभरणानना ॥ नृपेमपर्वतभीरिपलिभागिरोहणम् । दर्पणामिग्माल्याप्तिस्तरणं च महाम्भसाम् ।। प्ष्ट्वा स्पोऽर्थलाम स्यामानिमुणध आयतं ॥ रवि । सामान्यतोऽनिष्टफलो यथा- यूक्शुिरुषल्मीकारिभद्रागिरोहणम् । तेलसामपिण्यास्टोदायानिम्पिमये ।। विशाहरणं स्पोरलाग्यवशारणम् । सोतसा पानामाय मोसनन ॥ इति।

·आचारमयूपः॥ तदेवं द्विगुणस्यापि स्वप्नस्य दर्शनकालभेदेन फलभेदः स्वमाध्याये- स्वमास्तु प्रथमे यामे संवत्सरविपाकिनः । द्वितीये चाष्टभिर्मासैस्त्रिभिर्मासस्त्रियामके ।। चतुर्थयामे यः स्वप्नो मासेन फलदः स्मृतः । अरुणोदयवेलायां दशाहेन फलं भवेत् । गोविसर्जनवेलायां सद्य एव फलं भवेत् ।। इति । अथ विशेपत इष्टफलाः स्वप्ना:- यस्तु पश्यति वै स्वप्ने राजानं फुजरं हयम् । सुवर्ण वृपभं गां वा कुटुम्ब तस्य वर्धते ।। आरोहणं गोवृपकुलराणां प्रासादशैलाप्रवनस्पतीनाम् । विष्ठानुलेपो रुदितं मृतं वा स्वप्नेष्वगम्यागमनं च धन्यम् । क्षीरिणं फलिनं वृक्षमेकाकी योऽधिरोहति । तत्रस्थः स विबुध्येत धनं शीत्रमवाप्नुयात् ।। यस्य श्वेतेन सपेण प्रस्यते दक्षिणः करः । सहस्रलाभस्तस्य स्यादपूर्णे दशमे दिने । उरगो वृश्चिको वाऽपि जले प्रसति यं नरम् । विजयं चार्थसिद्धिं च पुत्रं तस्य विनिर्दिशेत् ।। प्रासाद शैलमारुह्य समुद्रं तरते नरः । अपि दासकुले जातो राजा भवति वै ध्रुवम् ॥ यस्तु मध्ये तडागस्य भुङ्क्ते च घृतपायसम् । अखण्डपुष्करे पत्रे तं विद्यात्पृथिवीपतिम् ।। चलाका कुक्कुटी कौञ्ची दृष्ट्वा यः प्रतिबुध्यति । फुलजा लभते कन्यां मार्यो स प्रियवादिनीम् ।। निगडैर्बध्यते यस्तु बाहुपाशेन वा पुनः । पुत्रो वा जायते तस्य धनं शीघ्रमवाप्नुयात् ।। आसने शयने याने शरीरे वाहने गृहे । ज्वलमाने विचूध्येत तस्य श्री; सर्वतोमुखी ।। आदित्यमण्डलं स्वप्ने चन्द्र वा यदि पश्यति । व्याधितो मुच्यते रोगादरोगी श्रियमाप्नुयात् ।। रुधिरं पियति स्वने मुरां वापि तथा नरः! ब्राह्मणो लभते विद्यामितरो लभते धनम् ॥

·स्वप्रपटामि। मुछाम्बरधरा नारी शुष्ठगन्धानुलेपना । अवगृहति यं स्वप्ने श्रिय तस्य विनिर्दिोत् ।। पादुकोपानही छत्र लब्ध्वा य प्रतियुध्यते । असि वा निर्मल तीक्ष्ण साध्वनं तस्य निर्दिशेन् ।। स्थाई पसयुक्तमेराकी य प्ररोहति । तरस्य स चिनुध्येत धनं भीघ्रमवाप्नुयात् ।। दधिलाभे भवेदों घृतराभे ध्रुव यशः । घृताराने ध्रुव. ष्ठेशो यशस्तु दरिभक्षणे ।। आन्नस्तु येष्टितो यो वै नगरऽपि गृहेऽपि या । गृहे माण्डरको राजा नगर पार्थिवो भवन् । मानुपाणि च मासानि स्वप्रान्त यस्तु पश्यति । हरितानि तु पानि शृणु तस्य च यत्पलम् ।। पक्षणे शत लाम सहस्र थाटुभक्षणे । राज्य शतसहन वा भदै गीभक्षणे ॥ सर्वाणि शुष्ठान्यपि शोभनानि पासतमोदनभरमपर्यम् । सर्वाणि कृष्णान्यतिनिन्दितानि गोहस्तिदेवद्विजाजिवय॑म् ।। क्षीर पिनति य. स्वप्ने सफ्न दोहने पत। सोमपान भरेत्तस्य भुक्त्वा भोगानरोपत ।। दबि दृष्ट्वा भावीतिगोधूमैश धनागम । यवाद्यागम विन्यालाभ सिद्धार्थकादपि। नागपत्र लभेत् स्वन्ने कर्पूग्मगर तथा । पन्दन पाण्डुर पुप तस्य श्री सर्वतोमुग्पी॥ इति । ॥ इति विशेषत इटपला स्यमा ।। भय विशपतोऽनिष्पत्य स्वना । तत्र शौनक- भय वनानि यक्ष्यन्त दुनिमित्तानुनानि नु । आदित्यं वाय पन्द्र या विगतग्डविर तथा ।। पतन्तं वाय नाय तारकादीप पा यदि । वीशेन माना मने मरण मोशमानुपान् ।। स्माभ्याये- अशोक करवीर या पायाय पुषितम्। समान्त पशु पश्येव नर नामगनुपाम् ।।

·आचौरमपूवः।
नावमारोहयेद्यस्तु नदीनां च समुत्तरे।
प्रवासं निर्दिशेत्तस्य शीनं च पुनरागमम् ।।
रक्ताम्बरधरा नारी रक्तान्धानुलेपना ।
अवगृति यं स्वप्ने मृत्यु तस्य विनिर्दिशेन् ।
तैलेनाभ्यक्तकायस्तु पयसा तु घृतेन वा ।
स्नेहेन वा तथान्येन व्याधि तस्य विनिर्दिशेत् ।।
केशा यस्य विशीर्यन्ते यदि दन्ताः पतन्ति वा ।
अर्थनाशो भवेत्तस्य पुत्रो वा यदि नश्यति ।
खरोष्ट्रमाहिपरथमेकाफी यः प्ररोहति ।
तत्रस्थः स तु वुध्येत मृत्यु शीघ्रमवाप्नुयात् ।।
कर्णनासाकरादीनां छेदनं पङ्कमजनम् ।
पतनं दन्तकेशानां पकमांसस्य भक्षणम् ॥
खरोष्ट्रमाहिपं यानं तैलाभ्यहं च मृत्यवे ।।
इति विशेषतोऽनिष्टफलाः स्वप्नाः ।
॥ इति स्वमफलनिर्णयः ।।
स्वस्थारिटानि ।
अथ स्वस्थारिष्टानि-
अरुन्धती ध्रुवं चैव विष्णोखीणि पदानि च ।
आयुहींना न पश्यन्ति चतुर्थ मातृमण्डलम् ।।
देहेऽप्यरुन्धती जिह्वा ध्रुवो नासाप्रमुच्यते ।
भ्रुवोर्मध्यगत मध्यं तारका मातृमण्डलम् ।।
आकीर्णश्रवणे यस्य न घोपं शृणुयात्तथा ।
नभोमन्दाकिनीमिन्दोग्छायां नेक्षेद्गतायुपः ।।
पांमुपवादिषु न्यस्तं खण्डं यस्य पदं भवेत् ।
पुरतः पृष्ठतोऽवापि मोऽष्टौ मासान्न जीवति ।।
हानाम्बुलितगात्रस्य यस्यास्यं प्राक् प्रशुष्यति ।
गात्रेवापु सर्वेषु सोऽर्धमासं न जीवति ।।
दुःस्वमशान्तिः।
अथ दुःस्वप्रशान्तिमाह शौनक.-

·स्वशान्ति i एवमादीनि चान्यानि श्रुत्युत्तानि यहूनि च । स्वप्नोत्सातानि चैतेषां कालराव्यविदेवता ॥ पूजाविधानं पूर्वोत्तं पूर्यादनापि यत्नतः । पूर्वोक्तमिति रातिसूक्तकल्पवदित्यर्थः । रातिमूक्तमत्पश्च अन्यो- ग्यभयान लिखितः। होमं पुर्यात्प्रयत्नेन रानावेव द्विजोत्तमः । उतेनैव विधानेन सघृतं पायस हुनेत् ।। उत्तेन विधानेनेति स्वगृहोचविधानेनेत्यर्थः । प्रत्यूचं पायसं हुत्या गनिन्यस्यदिति क्रमान् । अष्टोत्तरशतं हुत्या सूक्तेनानेन वित्तमः ।। •म्ममाधिपतिमन्त्रेण फालरामनाममन्त्रेणेत्यर्थः । सतः स्विटर हुत्वा होमशेष समापयेत् । पूर्वोत्तमभिपे यसदनापि विधीयते ॥ पूर्वोकं प्रयशोत्तमित्यर्थः। गुरवे दक्षिणां दद्यादम्रहम पगूनपि । यद्यनि दक्षिणाभावोऽप्यगतो होमर्मणि । हिरण्यं दक्षिणा दयात्तहानीमेव या युधः ॥ वस्त्रपुम्भादि सरलं सोने प्रतिपादये।। मामगाभोजयेच्यत्तया मुशीलान्येदपारगान् ।। भक्ष्यश्च पायमाद्यैश्च रत्नानि मुनि च । अनेन विधिना यस्तु शान्ति पुति शत्तितः । तस्य वर्षशनायुप्यं भवत्येव न संशयः ॥ इति । चर्मपतीमाणिनाशुभमंगमम्प सानिध्यभामिनिमालिनि मध्यमं । ग्याता भगेह नगरी मुधि तय गमा गमीरन्दोचनरतो भगवन्तदेवः ।। সামারাসমাঘিমাশাপারিস मामासापरायारपाणपुरीगमरमरमममह. मलकण्टा भगयतमासरे माचारमयूगो द्वितीयः ममामः। १२९।२ttarai ·'गुजराती' मुद्रणालयस्थानि कय्यसंस्कृतपुस्तकानि । मार्गव्यय १ थीमद्गगवद्गीता Bhagavat-Geeta मूल्य with commentaries-प्रथमो गुच्छः मानन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्य- जयतीर्थविरचितटीकासवलितानन्दतीर्थीय (माध्य) भाव्य-रामानुजमाध्य- पुरुषोत्तमजीप्रकाशितामृततर- ङ्गिणी-नीलकष्ठीसमेता । मञ्जुलैरायसाक्षरर्मुद्रिता । पृष्ठान्यशतपरिमितानि मुचिरुणानि । मूल्यम् रू. २ श्रीमद्भगवदीता Bhagavat-Geeta with 8 other commentaries- द्वितीयो गुच्छ । निम्बार्कमतानुयायिश्रीकेशवका श्मीरिमानार्यपादप्रणीता-तत्वमशशिका' थीम. धुसूदनगरस्वतीरता-'गृहार्यदीपिका' श्रीशारानन्द प्रणीता-'तात्पर्ययोधिनी' श्रीधरस्वामिाता- 'सुयोधिनी' श्रीगदानन्दविरचित - मायप्रकाश धीधनपतिसूरिविरचिता-'माप्योत्यर्पदीपिका' देव पण्डितश्रीसूर्यविरचिता परमार्थप्रपा' पूर्णप्रनमतानु गारिधीरापवेन्द्रकत -अर्थसंप्रदा' येताभिा- ख्यामि सहिता भत्र श्लोका स्थूलतमाक्षरेटीकाप स्थलातरमुदिता , पदा मा प्लेसिपवेति । म.. उत्तरगीता,Uttara-Geeta with a ommentary-गोडसादीयदीपिकाया- ध्यायुवा । भगापामीराजराचार्याणा परमगुरमि श्रीनवाचार्याणां यशिये श्रीगौडपादाय प्रभाव स्पित्येतापकपनमलमस्या मदिमानमरगमपितुम् । भीमहाल्मीरिरामायणम् । पालाम् Va Imiki Ramayana with 3 wellknown commentarles, Bal Kanda गईनन्दाभिन मगरा दिनाना नपाधोमपानी मृत्यम् ... ...

·'२ जीविकाप्रदातुः शृङ्गवेरपुराधीशस्य वीरमणे: श्रीरामरा- मूल्यं मार्गव्ययः जस्य नाना प्रपीतया रामायणतिलकात्यया टीकया, पण्डितभीवंशीधर-शिवसहायाभ्यां नंगीतया रामायण शिरोमण्याख्यया टीकया, श्रीगोविन्दराजप्रणीतया भूपणाख्यया टीकया च सह मुद्रयितुमारब्धमस्माभिः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । तच सप्तभिः सण्डे समाप- यिष्यामः । तनेदं प्रथम खण्डम् । मुल्यम् रू. अयोध्याकाण्डम् | Ayodbya Kanda, द्वितीयखण्डम्-उर्वनिर्दिष्टीकात्रयोपेतम् । मू.रू. ५-०-० ०-७-० अरण्यकाण्डम् | Aranya Kanda तृती. थखण्डम् । उपरिनिर्दिष्टटीकाग्रयोपेतम् । मूल्यम् रू. २-१२-० ०-६-० ६ स्तोममुक्ताहार:- Stotra-muktahar containing 256 Stotras अस्मिन् २५६ स्तोत्राणि संगृहीतानि । यद्यपि सन्ति भूरीणि स्तोत्रपुस्तकानि मुद्रितानि भूरिभिस्तथापि न प्वियतां स्तोत्ररत्नानां संग्रहः । अस्माभिः पूर्वममुद्रितानां स्तोत्राणां पुस्तकानि काश्यादिक्षेत्रेभ्यो भूयसा प्रयासेन द्रविणव्ययेन च समासाद्य तेभ्यश्च प्रसादगुणयुक्तानि स्तोत्राणि संकलय्य संशोध्य च तानि भाविकजनानां कृतेन समावेशितानि तदागास्महे श्रद्धावन्तो जनाः सफलयिष्यन्ति प्रयत्नमस्माकममुमिति । मूल्यम् रू. ०-८-००-२-० ६ संस्कारमयूख:-Samskar Mayu. kha मीमांसकनीलकण्ठभट्टमुतशंकरभकृतः । अत्र सस्काराणां स्वरूपं काल: इतिकर्तव्यता वर्णधर्मा आश्रम- धर्माश्च विस्तरतो मूलपचनोपन्यासपुरःसरं निरूपिताः। मूलवचनानि चाप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिसंभावनास्थलेषु क- मेण पर्यायशब्दप्रदर्शनेन मीमासकाभिमतन्यायानुसर- णेन च व्याख्यातानि । भन्ते कातीयसूत्रानुसारिप्रयो. गाश्च दत्ताः । पूर्व वाराणस्यादियु मुद्रितोऽध्यय वर्णप- दवाक्यत्रशविपर्ययादिदोषप्रचुरतयाप्रविभत्तविपयतया च मृश दुर्बोधो विपरीतबोधकरथासीत् । अस्माभिस्तु अन्यकृतैव पुनः शोधितस्य वर्धितस्य चास्य प्रन्यस्य पुस्तकमासाद्य विपयांश्च प्रविभज्य शोधने व महान्तमा- यासमास्याय मुद्रितः । मू.क. ०-१२-..-१-० ...

·धिता च । मू.. ... ... ... • मनुस्मृतिः-Manu Smriti कुहक्मत- मूल्यं मार्गव्ययः टीक्या, मन्थान्तरेषु मनुनानोलिखितरिदानीतनमनुस्मू- तिपुस्तकेष्वनुपलभ्यमाने: श्लोवे, पद्याना वर्णानुक्रमको- शेन, विपयानुक्रमेण च सहिता। सूक्ष्मेक्षिक्या सशो- १-८-..-३-० ८ विदुरनीति:-Vidura-Niti with a commentary सस्कृतटीकोपेता नीतिशास्त्रा- भ्यासिना विद्यार्थिनामतीवोपयोगिनी ०-४-० ०-१-० ९ चेदान्तरहस्यम्-Vedanta Rahasya वेदान्तवागीशभाचार्यविरचितम् । अनादेतमतसि. द्धान्तो निरूपितः । उपपत्तिश्च प्रदर्शिता । भाषाऽति- सरला प्रोटा च । मूल्यम् .... १. विशिष्टाद्वैतमतविजयवाद:- -Vishishta. dvaita-Mata-Vijaya-Vada नरहरिपण्डितकृत । अन विशिष्टाद्वैतमते परेषामाशे- पामिराकृत्य विशिष्टाद्वैत एवोपनिषदा तात्पर्य व्यवस्था- पितम् । मुल्यम् ८. ११ रघुवंशमहाकाव्यम्-Raghuvamsha Mallinatha's commentary श्रीकालिदामतम् । महिनायतराजीविन्याझ्यटीका. सहितम् । मूक ०-१०-०.-३- १२ रघुवंशमहाकाव्यं--मग्निानटीयोपेतम् समो.१-५ १३ कुमारसंभयं मदाकाव्यम्-kumar. Sambhav known comrmentaries कविवरश्रीकालिदामविर. चितमिदं सप्तमगर्गपर्यन्ते महिनावातगंजीविन्या चारि. ध्यवर्धनाततिराहितैपिण्या च विलित तत भागमाप्ति सीतारामातसंजीविन्याशात गुरुलिनैरायसाक्षरेर्मु- दितमतीय दर्शनीयमस्ति । मूल्यम् ८.... १४ फारिकावली सिशान्तमुक्तायलीसहिता- Karikavalce with Siddhanta. Muktavall and other notes न्यायोशिर्शनयोपिना र प्रगौवे प्रकरण- - ... .-४-०.--. with . ।

·प्रन्येषु सिद्धान्तमुक्तावलीसमुद्रासिता कारिकावली मूल्य मार्गव्ययः मूर्धाभिपिक्केत्यत्र न विदुषां वैमत्यं किंतु तत्र दीधि- तिकृदुपसृतया विवेकसरण्या संक्षेपतः सूक्ष्मतमानाम- र्थानामुपनियतया प्रायः खिद्यन्ति नभ्याइछात्राः, इति तेपामुपकारायास्माभिः प्रायः सर्वेषु विपमस्थले. ध्वतिविस्तृतां सरलां सुवोधां च टिप्पनी पण्डित-जी. वरामशास्त्रभिः कारयित्वा तया सहयं दृढतरेषु सु- चिकणेषु पनेषु स्थूलाक्षरेर्मुद्रिता । सार्धशताभ्यधिकपत्र- युतामपीमां सर्वसौलभ्यायाल्पीयसा मूल्येन वितरामः । ... ... ... म.रु. १५ वैशेषिकदर्शनम् - vaishes bika Darshapa with several com. mentaries श्रीशंकर मिश्रकृत-बैशेपिकसूत्रो. पस्कार-जयनारायणतर्कपश्चाननभट्टाचार्यप्रणीत- विवृति-चन्द्रकान्तमट्टाचार्यप्रणीत-भाष्यसहितम् । १६ वादार्थसंग्रहः -vadartha Samgraha (प्रथमो भागः) अन शेषकृष्णकृतं स्फोट- तत्त्वनिरूपण, श्रीकृष्णमौनिकृता स्फोटबन्दिका, गोड- वोलेकृतः प्रातिपदिकसंज्ञावादः, वाक्यवादः, हरियशो- मिश्रकृता वाक्यदीपिकेति पञ्च ग्रन्थाः संकलिताः। पण्डितानां प्रौढच्छात्राणां च बहुतरमुपकारका मू.रू. ००६-० ०.०-६ १७ वादार्थसंग्रहः (द्वितीयोभागः)-अत्र भवानन्द. सिद्धान्तवागीशकृतं पट्टारकविवेचनम् , जयरामभट्टाचा- र्यकृतः कारकवादः समासवादश्च, एवकारवादश्चेति चत्वारो अन्याः सन्ति । मू. ८. ०-६-....-६ १८ महाभागवतम्-Maha Bhagavata देवीपुराणम् । अस्मिन् भगवत्या ब्रह्मस्वरूपिण्या महा- काल्या दाक्षायणी-गहा-पार्वती-श्रीकृष्णेत्यवतारच- तुटयचरितानि, महाकाल्या मूलस्थानं च प्रधानतयो- पणितानि। प्रसङ्गादामचरितं स्कन्दचरित पाण्डवरित गणेशोत्पत्तिर्गङ्गावतरणं भगवतीगीता ललितासहस्र- नाम शिवसहस्रनामादयश्च विषया निरूपिताः। सार्थ- पञ्चसाहस्री सहितेयम् म .... २-.-...-३-० ... ... ... ... ।

·7 ... ... ... ... ... १९ तैत्तिरीयोपनिषत् Taittiriya- मूल्य मार्गव्यय: Upanishat श्रीमच्छपरभगवत्पादकृतभाष्ये- णानन्दगिरिकृतटीकायुतेन तैत्तिरीयविद्याप्रकाशेन च सहिता । मू..... १-०-००-२० २. दशरूपकम्-Dasha RupakA नाव्य- शान धनञ्जयविरचितमवलोक्सहित पचनदीयपण्डित. मुदर्शनाचार्यप्रणीतप्रभाख्यव्याख्यासहित च । मू र. १-०-०-२-. २१ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-Brahma sutra vrt. tti अद्वैतमारी । भगवत्पाद(आद्यशंकराचार्य)शिष्य- कृताम..... ....-१२-० ०-२-० २२ चन्द्रालोकः-Chandraloka with A commentary श्रीपीयूषवर्ष जयदेवकवि- विरचितोऽलकारप्रन्यः । पायगुण्डोपाडवैद्यनाथ (बाळभट्ट) विरचितरमाख्यव्याख्यामहितःम.. ०-८-००-१-. २३ महाभारतविराटपर्व-Mahabharata- Virata Parvan with eight commentariesनीलकण्ठकृतभारतभावदीप- अर्जुनमिश्रकृतदीपिरा-चतुर्भुजमिश्रकृतप्रकाश-सर्व. ज्ञनारायणकृतभारतार्थप्रकाश-विमलबोधकृतदुर्घटार्थप्रका- शिनी-रामकृष्णकृतविरोधार्थभजनी--विपमपदविवरण- वादिराजतीर्थविरचितलक्षाभरणेत्यष्टीकोपेत विपुलपा- टभेदसहित च । मू.. ३-८-..--. २४ चन्द्रकान्त Chandrakanta(Hindi) (वेदान्त ज्ञानका मुखग्रन्थ) प्रथम भाग यह वह प्रन्य है कि, जो नितान्त निर्धान्त वेदान्त सिद्धान्तका एकात प्रतिपादक "चन्द्रकान्त" मणि बम्बई प्रान्तके प्रसिद्ध साप्ताहिक 'गुजराती' पत्रके मुख्य आय सपादक गुजराती भाषाके सुविख्यात लेखक, अनेक अन्योंके निर्माता देशभक्तधुरीण, सारासारविवेकपवीण, वश्यकुलभूषण श्रीमान् शेठ इच्छाराम सूर्यराम देमाईके शुद्ध हृद्यमें दैदीप्यमान प्रबोधरत्न- भाण्डागारका चमचमाता हुआ एक अमूल्य रल है. कि.. २-८-..-४-. ... ... ... ... ...

·२५ युक्तिप्रकाश-Yukti Prakasha विचार. मूल्यं मार्गम्यब
मागरका कर्ता साधु श्रीनिधलदाराजीने किया हुआ
यह अन्य हिन्दुस्तानी भाषामें है. इसमें वेदान्तका ३९
सिद्धान्त बहुत अच्छीतरह मिद्ध किये गये है.
निश्चलदासकी वाणी सब जिज्ञामुलोकोंको ज्ञात होनेसे
विशेष निरूपणकी कुछ जरूरत है नहीं. और जिता.
मुलोकोंको ये प्रन्य बहुत उपयुक्त है. पकी जिल्द
और अच्छा कागज.
...
.
गुजराती मुद्रणालयाधिपतिः।
कोट सर्कल
सासुन
विल्डिंग-मुंबई.