·अथ छन्दोगसन्ध्यासूत्रम् ॐनम मामवेदाय। प्रणिपत्य परामानं देहपातेर्मुहुर्मुहुः । छन्दोगसन्ध्यासूत्रस्य भाष्यमाभाष्यतेऽधना । अथातः सन्ध्योपासनविधिं व्याख्यास्यामः ॥ १.॥ । श्रयेत्ययं शब्दो पन्यारम्भावद्योतक। छन्दमि प्रणव इवायु अन्येवादावथशन्दः पठ्यते इति युनं प्रातिशाख्ये कात्यायनेन । प्रयवा । पथशन्द प्रानन्तयार्थः श्रुत्या च मङ्गलप्रयोजनो भवति । उपनयनानन्तर सानानन्तर वैति तदर्थः । ततोपनयनस्य सन्ध्या यन्दनेऽधिकारात् । मानमभिधाय, "प्रत जई प्रवक्ष्यामि सन्ध्योपासनिक विधिम् ।" इति कम्मपदोपे नानानन्तरं तदुपदेशाच्च । प्रत.गब्दो हेत्वर्थः । यस्मात् मध्याहीनः कम्मेणामनहः । यमान मध्योपासनरहितो ब्राह्मण एव नोच्यते। "अनहः कर्मणां विमः सन्ध्याहोनो यतः स्मृतः" । इति ।

·छन्दोगसन्ध्यामूत्रम्।
ऽसावादित्यो ब्रह्मेति बझैव सन् ब्रह्माप्येति य एवं वेद"-इति ।
प्राणायामादिक कुञ्चन् आदित्वमभिध्यायन्नित्यर्थः । मञ्चा:
कोगन्तीतिवदत्रादित्य गब्दनादित्यमण्डलमध्यवर्ती परमात्मा
भएयते । गायत्रार्यानुगमात् । स्थानेन स्थानिनोलक्षणाच ।
स्मरन्ति च ।
“गवा सपिः शरीरस्थं न करोत्यङ्गपोषणम् ।
नि:मृत कम्मसंयुम पुनस्तासां तदोषधम् ।
एषं स हि गरीरस्थः मर्पित् परमेश्वरः ।
विना चोपासनां देवो न करोति हितं नृषु ।
प्रणवव्याहृतिभ्याञ्च गायत्रमा त्रितयेन च ।
उपास्यं परमं ब्रह्म आत्मा यत्र प्रतिष्ठितः" ।
इति ।
"प्राटित्ये ब्रह्म इत्येपा निष्ठा ग्रंपनितम्वपि ।
छान्दोग्ये वृहदारण्य तैत्तिरीये तथैव च ।
इति।
"आदित्यान्तर्गतं यच्च ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमम् ।
हृदये मर्यजन्तनां जीवभूतः म तिति" ॥
इति चैवमादि बहुलम् । सेयं मन्थ्यैव देवता गायत्रीरूपेणापि
प्रतिष्ठितति रमीते।
"सा सध्या मा तु गायत्री विधा भूत्वा प्रतिठित्ता"।
इत्येवमादो। तथा-

·२. छन्दोगसध्यासूत्रम् । "एतत् सध्यात्रयं प्रोक्त ब्राह्मण्यं यदधिष्ठितम् । यस्य नास्त्यादरस्तल न स ब्राह्मण उच्यते"। इति च कम्मैपदीपोक्त । अत एतस्मात् कारणात् । सन्ध्योपासनस्य विधि विधानमितिकर्तव्यतामित्येतत् । व्याख्यास्यामः विशेषण कथयिष्यामः । अत्र च सन्ध्यागब्दम्तदुपासनकाले तावत् प्रयुज्यते । "अहोरावस्य य: मन्धिः सूर्यनक्षत्रवर्जितः । सा च मन्ध्या समाख्याता मुनिभिस्तत्त्वदर्मिभिः" । इति। “हामवडी तु सततं दिनरानमोर्ययाक्रमम् । सध्या मुहर्तमाख्याता ह्रासही समा स्मृता” । इति चैवमादिस्मृतिषु । तधोपासनक्रियायाम्- "उपास्ते मन्धिदेलाया निशाया दिवसस्य च । तामेव सन्ध्या तस्मात्तु प्रवदन्ति मनीषिणः । इति। "प्रातः सन्ध्यां ततः कृत्वा" इति चैवमादौ । एवमुपास्या देवताऽपि सम्योच्यते । “अहरहः सन्ध्यामुपासीत" इति श्रुतेः । "सन्धी सन्ध्यामुपासीत नास्तगे नोहत रवी” । इति स्मृतेश्च। तदेव यद्यपि सन्ध्याशब्दो नानार्थः, तथास्यत्री- पास्या देवतैव सध्याशब्देन रायते। कुतः १ अत्यनुगमात् । "अथेमां सध्या नोपाम्” इत्याद्युपसंहारदर्शनात् । वक्ष्यमाण- पड्विंगवामगोऽपि तथैवाभिधानाञ्च । मा खल्वियं मध्याशब्दवाच्या देयता ब्रह्मव। अतएव तैत्तिरीयाः ममासनन्ति । “उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यमभिध्यायन् कुर्वन् ब्राह्मणो विहान् सकलं भद्रमते- ·छन्दोगमध्यासूत्रम् । . ५ "मुव्ये पाणी कुशान् कृत्वा कुादाचमनक्रियाम् । हुवाः प्रवरणीयाः स्युः कुशा दीर्घाश वहिपः ।। दर्भाः पवित्रमित्युक्तमत: सभ्यादिकन्मगि । सव्यः सोपग्रहः कार्यो दक्षिण: सपवित्रकः ॥ इति॥२॥ उपविश्येत्युक्त, कुत्र कथमुपवेशनं कर्त्तव्यम् ? तदभि- धातमाह,- प्रागग्रेषु दर्भेषु प्राङ्मुख उट्ङ्मुखो वा बद्दशिवी यज्ञोपवीती ॥ ३॥ मागग्रेष्वित्यादेपविश्य इति गलेन सम्बन्धः। बडा चासो शिखा चेति बशिखा। माऽम्यास्तीति बद्ध शिग्दी । बशिख- इत्यनेनैव मिद्धे बभिखीतिनित्ययोगे मत्वर्थीयप्रयोगः गिखा- बन्धनस्यावश्यकलपनापनार्थः । तथाच छन्दोगपरिशिष्टम् -- “मदोपवीतिना भाव्यं सदा बहशिखेन तु । विशिषोव्युपयोतय यत् करोति न तत् शतम्" ॥ इति । यज्ञोपवीती, "दक्षिणं बाहुमुडत्य शिरोऽवधाय सध्ये शे प्रतिष्ठापयति दचिण कानमन्वयनम् भवत्येवं यजीयवौती भवति" इति रायोक्ताकारणेत्यर्थः ॥ ३ ॥ प्रयेदानी प्राणायामं यमुपक्रमते- तत भोंपूर्वा भूर्भुवःस्वमहर्जनम्तपः सत्यमिति - ·४ छन्दोगसध्यासूत्रम् । "न भिन्ना प्रतिपद्यत गायलीं ब्रह्मणा सह। मोऽइममोत्युपासीत विधिना येन केनचित् ।” इति । “ॐकारो भगवान् विष्णु ” इत्यादिवहाव्यवाचकयोरभेदा दित्यभिप्रायः । गायत्रीप्रतिपाद्यः सूर्यमण्डनान्तर्गत परमेश्वरो ऽहमस्मीति प्रत्यगात्मपरमात्मनोरभेदबुद्ध्योपासीतेत्यर्थः । तदस्या देवताया; कालभेदन नामभेदः स्मर्यते । यथा-- "गायत्रो नाम पूवीहे मावित्री मध्यमे दिने । सरखतौ च साया सैव मध्या विधा स्थिता । प्रतिग्रहादबदोषात् पातकादुपपातकात् । गायत्री प्रोच्यते तस्माद्गायन्तं वायते यत । मविद्योतनात् मेव सावित्री परिकीर्तिता। जगत प्रसवित्रीस्वार वाग्रूपत्वात् सरस्वती” ॥ इति । मेयमेकेष देवता एकैव च गायत्री कालभेदेनोपाधिभेदन च नामभेदेन निद्दिश्यते । उपासनन्तु तस्या अभिध्यानम् । पूर्वोक्त- तेत्तिरीयश्रुते । केचित्तु- "याच्य म घर प्रोमो वाचक प्रणवः स्मृतः । वाचऽपि च विज्ञाते वाच्य एव प्रसीदति' । इति यचनानुपासन प्रमादममित्याहुः ॥ १ ॥ सुप्रचालितपाणिपादवदन उपविश्योपरपश्य ॥ २ ॥ पाणिपादवदनानां प्रधाननक्रम. पाठक्रमादुनेयः । धमत्रोतामे पाचम्य । तव विशेषमा कन्दोगपरिशिष्टम्-. उपस्पृश्य ·७ 1 सप्रणवा । छन्दोगसध्यासूवम्। इति वर्तते एव । उच्यते। सत्यापूच्ची इति वर्तते इत्यनुक्तो परतोऽम्योपूब्बी इत्येव पतिप्यते। तथा च गिरसोऽन्ते प्रणवो न प्राप्नोति। अतस्तदुतम् । शिर इत्यत्र लिगविपरिणामेन मप्रणवमित्यनुपञ्जनीयम् । शिरथ सप्रणवमादावन्ते चेत्यर्थः । तथा घ छन्दोगपरिशिष्टम्- "भूराद्यास्तिस एवंता महाव्याहतयोऽव्ययाः । महर्जनस्तपः सत्य गायत्री च शिरस्तथा ॥ पापो ज्योतीरसोऽमृत ब्रह्म भूर्भुव. खरितिशिरः । प्रतिप्रतीक प्रणवमुञ्चारयेदन्ते च शिरसः ॥ इति । अथैव सप्रणव शिर इत्येवोच्चता किमिति सप्रणवा गायत्री- त्यु यते । नेप दोष: । यतस्तयासति पूर्वी. सप्तव्यातयः इति सामानाधिकरण्येन निर्देशादन्ते च सप्रणव शिर इन्युपादानात् नास्त्येव गायनाः सप्रणवत्वमित्यपि कदाचिदागडा स्यात् । सा माभूदिति समाएवा गायत्रोत्युक्त मित्यदोष. ॥ ४ ॥ मोऽयं मन्वगणः, दशग्रगावसंयुता स्विरभ्यस्तः पूरकाकुम्भकरेचकाख्यः प्रागाायामः॥ ५॥ ऋजुरक्षरार्थ,। गिरसोऽन्तेऽपि प्रणवप्रतापनार्थ दशप्रणव संयुक्त इत्याह । पूरकाटिखरूपमुक्त स्मृत्यन्तरे--- "नासिकारुष्ट उछामो ध्यातुः पूरक उच्यते । कुम्भको नियनम्बासी रेघमानस्तु रेचक." ।

·छन्दीगमध्यासूत्रम् । सप्त व्याहृतयः सप्रणवा गायवायोज्योतीरसोऽमृत- मिति शिरः॥ ४ ॥ तत इति विशिष्टमानन्तयं द्योतयति । वारिणा पात्मान रचिला मोदकविन्दुभिः कुणैः शिरसो मार्जनं कृत्वा प्राणायाम कुर्यात् । तथा च छन्दोगपरिशिष्टम्- "रक्षयेद्यारिणामानं परिक्षिप्य समन्ततः । गिरसो मार्जनं कुर्य्यार कुरीः मोदकविन्दुभिः" । इति । एतदनन्तरं हि तत्र प्राणायामोऽभिहितः । अथवा । अनादितः मार्जनानभिधानात् प्राणायामात् परतस्तदभिधानाच्च क्वन्दीगपरिशिष्टे चैतहिपर्ययेणाभिधानात् उभयत्रैकरूपस्यैव मार्जनस्योपदेगाच छन्दोगपरिशिष्टानुसारेगा प्राणायामात् पुरती- वा मार्जनं, एतदग्रन्यानुसारेण परतो वेति युक्तमुत्पश्यामः । इयोरेव स्वशाम्बवात् । गिष्टाचारस्य चोभयथोपलम्भात् । केचित् किन्न गिटा: पाणायामात् पुरत एव, केचिच्च प्राणायामात् परत- एव मार्जनं कुर्वतो दृश्यन्ते। अतएव माधवाचार्यप्रभृतिभिः प्राणायामात् परस्तादेव, सुबोधिनीकारादिभिय पुरस्तादेव तमार्जनं लिखितम् । पुरस्तादुपरिटाचोभयत तु केनापि न लिखितम् । सूत्रमिदानी व्याख्यायत । प्रत्येकीपूर्वाः भन्न व्याहतयः । मप्रणवा गायत्री। व्यादतीनामादितः प्रणवोपदेशात् गायना. प्रयादितः मणवी बोजव्यः । अयैवं सुप्रणवा इत्येतदवाय अपूर्व ।

·"
॥
छन्दोगसन्ध्यामूत्रम् ।
"एता एता सदानेन तधै
भिभि सह ।
बिर्जपदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते" ।
इति ।
प्राणायामः स उच्यते इत्यनेन नायं प्राणायाम स्य
कर्तव्यताविधिः किन्तु कोऽसो प्राणायाम इत्यापेक्षायां म एव
परिभाष्यते इत्युक्तम् । मनुनाऽप्येवमेवोक्तम् । याजवल्करः,-
'मानमदैवतैर्मन्नर्माजन प्राणसयम |
सूर्यस्य चाप्युपस्यान गायवरा: प्रत्यह जपः ।।
गायत्रीं शिरमा माई जपेद्दाहतिपूर्विकाम् ।
दशप्रणवसंयुक्ता बिरयं प्राणमयम
इति पूर्ववचनाभिहितं प्रायसयम मुत्तरवचनेन परिभापितवान् ।
योगियाज्ञवल्का-
"भूर्भुवः स्वमहर्जनः तप. सत्य तथैवच ।
प्रत्योहारसमायुक्तस्तथा तत्सवितु. परम् ॥
ॐ आपोज्योतिरित्येतच्छिरः पयात् प्रयोजयेत् ।
विरावर्तनयोगात्तु प्राणायाम गन्दितः ॥
इति । प्राणायाम. प्रकीर्तित इति पाठान्तरम् । सोऽयं प्राणा-
यामः परिभापितः । विनियोगस्त्वस्य उत्तरसूत्रे वक्ष्यते । केचित्तु
अर्थवादाना विधिशेषतयैव प्रामाण्यात् तदर्थ कर्तव्यपदमत्रा-
ध्याहार्यम् । नथाच प्राणायामः कर्तव्य इत्येकवचनसयोगात्
एक: प्राणायाम शायपराकः । उत्तरमूनोपात्ता माया तु फलाति
गयायी, इत्याहुः। तदमङ्गतम् । स्वर्गादिबोधकार्थवादवाकरस्येव
उत्तरमूत्रोपातयिधिशेषतयवास्य प्रामायमभवे कर्तव्यपदा
२

·न छन्दोगसन्ध्यासूत्रम् । इति। “पूरक पूरण वायो कुम्भक स्थापन क्वचित् । बहिनि सारण तस्य रेचक परिकीर्तित" || इति च। तदत्र विरभ्यस्तस्य मन्वगणस्य प्राणायामत्वमुक्तम । नम्य कथ पूरककुम्भकरेचकाख्यता ' प्राण वल्ववस्थाविशेषात्त तदाख्योभवति । उच्यते । सत्य प्राणस्येवावस्थाविशेषात् पूरकक म्भकरेचकाख्यता मुख्या। तट्योगात्तु मखगणोऽपि पूरककुम्भक रचकाख्य कथ्यते । दण्डयोगात् दगड पुरुष इतिवत् । तस्मात् पूरककुम्भकरचकयोगात् विरभ्यस्तो मन्त्रगणोऽपि भवति पूरक कुम्भकरेचकास्य । एवञ्च पूरकेण मन्त्रगणस्यैकोऽभ्यास कुम्भके नक रेचकनैक इति सिध्यति । मनुरपि-- "मव्याहृति सप्रणवा गायत्री गिरसा सह । त्रि पठेदायतमाण माणायाम स उच्यते। इल्यायतमास्त्रि पठदिल्याह। अत्र पाठस्य प्राणायामख पूर्वोक्त दिगाऽवमेयम् । प्रन चाभ्यस्तोमन्त्रगणस्तदभ्यासो वा प्राणायाम इत्युभययाऽपि फलती न विराध । यथा न्यायनये अर्थाभ्यु पगमयोर्गुण प्रधानभावयोविवक्षातन्तत्वादाभ्युपगमाऽभ्युपगम्यमा नावार्य सिद्धान्त इत्यविरोधोपपादन, तवदनायवगन्तव्यम । तदनेन सूत्रेण प्राणायामपदार्थ परिभापितो नाव प्राणायामस्य कर्तश्चताच्यत । तथाविधवचनव्यरभावात्। उत्तरसूवे तदुप देशाच्च । तयाच इन्दोगपरिशिरम्--

·छन्दोगमन्ध्यासूवम् ।
-
इति । त्रयोऽपीत्यपिकारेण जघन्योऽयं पन: नातोन्यूनः पनो
ऽस्तीत्युक्तम् । अनिः-
"कम्मणा मनमा वाचा यदना कुरुते लघम् ।
आसीनः पथिमां सध्या प्राणायामैस्तु शुध्यति" :
इति। वशिष्ठ:-
"कर्मणा मनमा वाचा यदना कलमनसः ।
पासोमः पथिमा सन्ध्या प्राणायामयंपोहति ।
कणा मनसा वाचा यदानमा कृतमनमः।
उत्तिछन् पूर्वसन्ध्यायां प्राणायामयंपोहति" ,
इति। को-
"प्राकुलेषु ततः स्थित्वा दर्भेषु च समाहितः ।
प्राणायामत्रयं कृत्वा ध्यायेत् सन्ध्यामिति युति."
इति। व्यास.---
"प्रादानं रोधमुत्सर्ग वायोस्त्रि:स्त्रि: समभ्यसेत् ।
प्रमाणं केशवं शम्भु ध्यायेद्देवाननुक्रमात्” ।
पूति । यत्तु-
"त्रिपदायतमाणः प्राणायामः स उच्यते ।
इति छन्दोगपरिशिष्ट वचने बिर्जपमानाभिधानात् अब निस्ति-
रिति वीप्सा सन्ध्यावयापेक्षया इति तत्त्व कशिख्यिाते, तदुक्त.
वचनजातानयलोकनन । पूर्वलिखितततकूम्मपुराणवचनवि-
बोधच तस्यावर्जनीय: स्यात् । किञ्च छन्दोगपरिशिष्टवचने, न
माणायामो विधीयते। किन्तु परिभापते । अन तु स विधीयते

·कथम् ? प्राणायाम छन्दोगसन्ध्यासूत्रम् । ध्याहार प्रमाणाभावात । तथालेऽपि अत्रैक कवचनसयोगेऽपि, उत्तरसूत्रे सत्याविशेषोपादानात् अष्टका रात्रिदेवता इतिवत् एकखसख्याया अविवक्षितत्वोपपत्तश्च । वाक्यभेदश्चैवमापद्येत । कर्तव्य स चैवरूप इत्यर्थभेदात । सवेरेव मुनिभि सज्ञापरतया निद्देशेन च विधिपरत्व वचनस्य नवोपपद्यत । अधिकमुत्तरसूत्रे वक्ष्याम ॥ ५ ॥ एव बीन् कृत्वा सप्त वा षोडश वाऽऽचामेत् ।।६।। एवमा प्राणायाम परामृश्यते । प्राणायामो व्याख्यात | बीन् प्राणायामान् कृत्वा । एव त्रि सखेति पाठान्तरम् । ततापि मप्त वा पोडश वा प्राणायामान् कृत्वा प्राचमन कुर्यात्। तदत्र त्रीन् कृत्वत्यत्र वाशब्दानुपादानात् सप्त वा पोडश वेत्युत्तरत्र प्रत्येक वाशब्दोपादानाच वय प्राणायामा अवश्य कर्तव्या, उत्तरपक्षयोस्तु विकल्प इति प्रतीयते। तथाच, तयैवार्थ । 'एकाक्षर पर ब्रह्म प्राणायामा पर तप " - इति मनुवचनव्याख्याने प्राणायामा इति बहुवचननिदेशात वयोऽवश्य कर्तव्या इत्युक्तमिति कुबूकभट्ट | तथा मदनपारि जाते मनुरवाह- 'प्राणायामा बामणस्य त्रयोऽपि विधिवत् सता । व्याधतिमणवर्युक्ता विज्ञेय परम तप । माणायामघय कार्य मन्ध्यासु च तिमष्यपि" ।

·छन्दोगसध्यासूत्रम् । १३ माजनमन्वानाह प्रगवेन महाव्याहृतिभिस्तिभिर्गायत्रयाऽऽपोहि- टाभिस्तिभिः ॥८॥ समानां महाव्याहतीनां पूर्वमुक्तस्वात् परतमानां चतुणी व्यव- च्छेदार्थ तिमभिरिति महाव्यातिविशेषणम्। तिस्रो हि व्याहतयो भूराद्या एव प्रसिद्धाः। तथाचोक्तम्- "भूराद्यास्तिस एवैता महाव्याहतयोऽव्ययाः" । इति। आपोहिष्ठाभिरापोहिष्ठादिभिः। तथाच च्छन्दोगपरि- शिष्टम्- "शिरसो मार्जनं कुर्यात् कुणैः सोदकविन्दुभिः । प्रणवो भूर्भुवः स्वय सावित्री च तीयिका । अब्दैवत्यं चञ्चव चतुर्थमिति मार्जनम् ॥ इति। हारीतस्त्वाह । “मार्जनाचनवलिकम्मभोजनानि देय. तीन कुर्यात्” इति । मार्जनन्वस्माकं प्रणवेनंक, तिसभिर्महा- व्यातिभिरेक, गायक, आपोहिष्ठादित्यूचेन कमिति बोदव्यम् । कुतः ? मैदेन निर्देशात्तथाऽवगतः । वन्दोगपरिशिष्टे सावित्रशास्तृतीयत्वस्याम्दैवत्यत्यूचस्य चतुर्थत्वस्याभिधानाचैतदेवं प्रतिपत्तव्यम् । प्रतएव- "ऋगन्ते मार्जनं कुर्यात् पादान्ते वा समाहितः । आपोहिष्ठा-वाचा कायं मार्जनन कुशोदकैः ॥

·-
१२
छन्दोगमध्याध्वम् ।
इति कस्य केनाभिसम्बन्ध । प्राणायामवयस्य कर्तव्यतावोधकानि
मन्यन्यान्यपि बहनि वचनानि । ग्रन्थगौरवभयान लिखितानि ।
सहस्पति-
“वध्वाऽऽसन नियम्यासून् मृत्वा ऋष्यादिकं तथा ।
मनिमौलितड्मौनो प्राणायाम समाचरेत् ।
इति । व्यास:--
“अड्ठेन पुट ग्राहा नासाया दक्षिणं पुनः ।
कनिष्ठानामिकाभ्यान्तु वाम प्राणस्य संग्रह ।।
अनुष्टतर्जनीभ्यान्तु ऋग्वेदी, मामगायनः ।
अद्गुष्ठानामिकाभ्यान्तु, ग्राह्य मरथर्वभिः" ।
इति । योगियाञवल्का:-
"प्राणस्यायमन सत्वा याचामेत् प्रयतोऽपि सन् ।
अन्तर विद्यते यस्मात्तस्मादाचमन स्मृतम्" ।
इति । आचमने तु मन्दविशेषो नोपदिष्टः। शिष्टास्तु-
'सायमग्निथ मेत्युदा पात सूयेत्यप. पिवेत् ।
आप. पुनन्तु मध्याहे ततवाचमनं चरेत् ॥
इति भरहाजवचनात् तत्तन्मन्नराचमन कुर्वन्ति। शौनकस्याम्य
ताग्वचनम् । किन्तु तत्र, तत इत्यत्र एतरिति विशेष. ॥६॥
ततो मार्जनम् ॥ ७॥
क्लादिति सूवरीप ॥७॥

·छन्दोगसध्यानम्। १५ बीनुदकाञ्जलौनादित्यं प्रति निपेत् सावित्रया ॥१०॥ नौनुदकाञ्जलीनादित्याभिमुखो भूत्वा मावित्रा क्षिपेत् । उदका पूरितोऽचलिरुदकाञ्जलिः । यद्यपि ती युतावननिः पुमान् इत्यभिधानकाण्डे पाठात् विन्यासविशेषविशिष्टो हस्तावावलिः तस्य च क्षेपो न सम्भवति । तथापि “मविगेषणे विधिनिषेधी विशेषणमुपसकामत: मति विशेष्ये बाधे” इति न्यायेनाञ्जलिथी दकस्यैव क्षेपः। विर्णपणीभूतम्योदकस्य क्षेपेण तदिशिष्टस्यान्नले क्षेप उपचर्यते । शिखी विनष्ट इत्यादिवत् । अन्नले रुदकमिति वा वर्णनीयम् । अस्मिन् पक्षे व्यत्ययेन च्छान्दसं पुंस्त्वमास्येयम् । अयञ्चोदकावलिक्षेप उत्थाय प्रणवव्याहृतियुनाया गायत्रया करणीयः। प्रणवव्याहृतिसाहित्येनैव गायत्या. सर्वत्र प्रयोग. दर्शनात् । तथाच च्छन्दोगपरिशिष्टम् - "उत्याया प्रति प्रीहेत् विकणाञ्जलिमम्भस." । इति । विकेण, 'सावित्री च यतीयिका' इत्युक्तेः प्रणवव्याहृति गायत्रीरूपेणं। अचनिमित्य कवचनं जात्यभिप्रायम्। सूत्रे अनलिवयत्तेपस्योलत्वात् । भवतु वा विकल्प. अञ्चलित्य वा एक वा अनलि क्षिपेत् इति । तथा गायवा वा त्रिकेण वा, दूति । तत्त्वकारस्वाह- "कराभ्यां तोयमादाय गायता चाभिसन्त्रितम् । आदित्याभिमुखम्ति ठन् विरुई, मध्ययो. क्षिपेत् । मध्याहे तु सहदेवं क्षेपणीय दिजातिभिः" ॥

·१४ छदोगमध्यासूत्रम। " ॥ प्रतिप्रग्यवसयुक्ता तिपेन् मूनि पदे पदे । चस्यान्तऽथवा कार्यमपीणा मतमीदृशम् ॥ इति । अचस्यान्ते इत्यस्मच्छादिविषयम् ॥ ८॥ अधोदक हस्ते कृत्वा तत्र नासिकामवधायायता सुरनायतामुर्वा जपेतञ्च सत्यञ्चति ॥८॥ अथानन्तरमुदक दक्षहस्ते छत्वा । दक्षहस्ते इति कुतो पर्यते । 'यत्रोपदिश्यत कम्म कर्तुरङ्ग न चोयते । दक्षिणस्तत्र विज्ञेय कर्मषा पारग कर पति कम्मप्रदीपदर्शनात् । तत्र तस्मिनुदके नासिकामवधाया सज्य प्रायता नियमितप्राण अनायतासरनियमितप्राणे या एकवार वारत्रय वा ऋतञ्च मत्यश्चेति वृाचमघमर्षणमुक्तापर पाय जपेत। वृाचमिति कुतो व्याख्यायते । 'वृाचसूक्ताना मादिग्रहणन विधिरनादेशे इति सूत्रकारवचनात् । अतएव च्छन्दागपरिशिष्टम- 'करणोदृत्य सलिन्न घ्राणमामव्य तत्र च । जपेदनायतासुद्धा ति सलहा ऽघमर्षणम इति । कृतार्थस्योदकम्य भूमी परित्यागोऽयंप्रास इति तत्वा न सूवित । स्मरन्ति च- जन्नपूर्ण तथा हस्त नामिकाग्रे समर्पयेत् । ऋतञ्चति पठिला तु तज्जलस्तु क्षिती क्षिपेत् । एति।

·छन्दोगसन्यास्वम् । करणेऽपि गोभिनीयाना स्वशास्त्रोक्तविकल्पस्यानुपालनात् नास्ति काचिद वस्तुक्ष तिरित्यवधेयम् ॥ ११ ॥ ध्यानयुक्तमावर्त्तयेदोंपूची गायत्रीम् ॥ १२ ॥ ध्यानयुक्तमिति क्रियाविशेषणम् । ध्यानयुक्त यथा भवति, तथा पूर्वा गायत्रीमावर्तयेत् जपत् । गायत्री ध्यात्वा जपेदि- त्यर्थ । ध्यानञ्च स्मृत्यन्तरेऽभिहितम् । यथा महाप्रयोगसारादो। "कुमारीमृग्वदयुता धारूपा विचिन्तयेत् । हसस्थिता कुशहस्ता सूर्यमण्डलमस्थिताम् ।। मध्याह्ने विशुरूपाच तास्था पीतवाससीम् । युवतीश यजुर्वेटा सूर्यमण्डलसस्थिताम || साया शिवरुपाञ्च वृक्षा वृषभवाहिनीम् । सूर्यमण्डलमध्यस्था मामवेदसमायुताम् ॥ इति । एतदैकल्पिक ध्यानान्तर स्मृत्यन्तरादवगन्तव्यम । यद्यपि अपूबा गायत्रीमावर्तयेदित्युत, तथापि व्यावृतिपूर्वामित्यपि बोदव्यम् । कुत । तस्माहित्येनेवास्या प्रयोगदर्शनात् । स्मरन्ति । "मणवव्याहुतियुता गायवों च जपेत्तत । समाहितमनास्तूष्णीं मनसा वापि चिन्तयेत्” । इति । तथाच च्छन्दोगपरिशिष्टम् -- 'तिष्ठेदोदयनात् पूची मध्यमामपि शक्तितः । पासीतोडूहमाचान्या सध्या पूर्वत्रिक जपन्” । ३ ·छन्दोगसन्ध्यासूवम् । प्रति व्यासवचनास्थितोऽयं विकल्पः सध्ययोरनलिवयं क्षेप गोयं मध्याह्ने खेकोऽञ्जलि: इति । नचिन्यम्। सन्ध्यावयप्रक्रमे छन्दोगपरिशिष्टे तदभिधानात्- "सध्याइयेऽप्युपस्थानमैवमाहर्मनोपिणः । मध्ये वन उपय॑स्य विभाड़ादीच्छया जपेत्” । इति परत: सूर्योपस्थाने मध्याह्ने विशेषाभिधाननात्र तदनभि- धानेन चैतस्य सन्ध्यात्रयसाधारण्यावगतः । व्यासवचनीता व्यवस्था वन्येषां भविष्यति ॥ १० ॥ तत उपस्थानमुदुल्यं चित्रमिति ॥ ११ ॥ तदनन्तरं उदुल्यं जातवेदसमिति चित्रं देवानामिति चैताभ्या- मग्मामुपस्थानमाराधनं कुर्यात् । सूर्य स्थति मेषः। तब विशेष- माह चान्दोगपरिशिष्टम् - "तदमसतपाणिर्वा एकपादईपादपि । कुर्यात् लता अनिर्वापि जईबाहुरथापि वा। यत्र स्थात् लभूयस्त्व येयसोऽपि मनीषिणः । भूयस्त्वं ब्रुवते तत्र च्यात् योहावाप्यते" ॥ इति । सदन तान्नलिवाहुति तुल्यवदिकल्पामिधानात् -- "मायं प्रातरुपण्यानं कुर्यात् प्राननिरानतः । सईयाहुम्न मध्याई तथा सूर्यम्य नास्" । ति हारीतवचनं गोभिनीयव्यतिरितविपयम् । वस्तुतस्तु तथा ·छन्दोगमन्ध्यासूत्रम् । इत्यभिधाय तहचनाभिधानात्तस्य वेदाध्ययनविषयखादेतहिषय- लानुपपत्तेः। अन्यथा मन्त्रान्तराणामप्यन्ते प्रणवकरणापत्तेः । स्नानसूत्रपरिशिष्टे तु कल्पान्तरमुक्ताम् । यथा-- "व्यातिभिः प्रतिप्रणवं गायत्री च प्रति प्रति। पटपणवमंयुक्तं गायत्रीजपनक्षणम्” । इति। तत्रापि अन्ते प्रणवो नोतः । तस्मात् स्वशास्वविरोधात् कोयुमादिभिरते प्रणवो न कर्तव्यः । तथा हि कुर्वन् प्रमाण सन्तमपिमप्रमाणं कुर्यात् । तथानिष्टम् । तथाच ग्रघासंग्रहः- “यः स्वगाखोलमुत्सृज्य परशाखोक्तमाचरेत् । अपमाणमृषि कला सोऽन्ध तमसि मज्जति"। इति । जपे विधिनिषेधी स्मृत्यन्तरादवगन्तव्यौ । ग्रन्यगौरवमया- दुपारम्यतेऽम्माभि: ॥ १२ ॥ आवर्तयेदिल्युलम् । कतिरूख प्रापयेत् ? तदुच्यते-- अष्टकत्व एकादशकृत्लीद्वादशकृत्वः पञ्चदशकृत्व: शतकृत्वः सहरकत्वश्चेति ॥ १३ ॥ ऋजुरक्षरार्थः। चशब्दो विकल्पार्थः। कथं जायर्त ? एकार्य- लात् । “एकार्थास्तु विकल्पेरन्” इति हि तन्त्रस्थितिः। अत्र चोत्तरोत्तरकल्पेयु फलभूमा बोहव्यः । अन्यथा सम्भवति लवू गुरूपायत्वेनाननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्णमापद्येतीत्तरकल्पा- नाम्। तथाच फलवादं वक्ष्यति । मानसूत्रपरिशिष्टे दशकलोऽपि गायत्रीजप उक्तः । पाये यथा- ·छन्दोगसध्यासूत्रम् । इति । पूर्वत्रिक "प्रणवो भूर्भुव.स्वय गायत्रो च वृतीयिका” । इति पूर्वमुक्त प्रणयव्याहृतिगायत्रीरूपम् । अथैवं पूर्बामिति न वक्तव्यं, प्रणवव्याहृतिगायत्रीगा युगनइवाहिलेन प्रयोगादेव तत्प्रामः । अयोच्यते कारणं वक्तव्यम् । उच्यते । केचित् किल्ल गायतया: पूर्वतः परतश्च प्रणव प्रयुञ्जते । यथाह योगियाज बल्करः- "ॐकारं पूर्वमुञार्य भूर्भुवःस्त्रम्ततः परम् । गायत्री प्रणवशान्ते जप एवमुदाहृतः" ॥ तदम्माक न भवतीति प्रज्ञापनार्थमोंपूर्वाभित्युक्तम् । कथं नाम ' ॐकारपूबामेव न पुनरोद्धारान्तामपोति । अतएव पूर्वत्रिक- मित्युक्त कात्यायनेन । यत्तु असे प्रश्वप्रयोगेऽपि प्रणवत्वेन द्वयोरेक्यात् पूञ्चेविकमित्येतदविरुहमिति तत्त्ववद्भिक्तम् । तद- मग तम् । प्रणवत्वेन इयोरेक्येऽपि व्यनीनां चतुवापत्तविरोध. परिहारण्यामम्भवात् । पूर्वमन्ते प्रणवस्थानभिधानेन पूर्वत्रिक मित्यनुपपत्तेश । यदपि हलायुधनोत्रम्- "यामण: प्रणवं कुर्यादाटावन्ते च सर्वदा । स्रवत्यनोदृत पूर्व परम्ता विगीर्यति” । प्रति मनुवचनादादावन्ते च प्रणवप्रयोगः इति । तदपि न युक्तम्- "पध्येयमाणन्तु गुगनित्यकालमन्तितः । प्रभाव भी इति यूयाहिरामोऽस्विति चारमन्" .

·छन्दोगसन्ध्यासूत्रम् । २१ । सत् समाप्नोति। 'मत्वमाधिकारिकम्” इति न्याया- दवापि पूर्वोत्तमेव सर्वमिति मा प्रशाहीदिति यत् किञ्चि- दित्युताम् ॥ १४ ॥ अथ य इमां सध्यां नोपास्त नाचष्टे न स जयति॥१५॥ अयेत्यधिकारानन्तर्यमाह। यः खल्वधिकारी मां सन्ध्यां नोपाम्ते पूर्वोकेन विधिना, न स जयति । नाचष्टे इत्यनेनैतदाह। यदु- पामनाऽयक्तौ सन्ध्योपासनविधेरध्ययनमपि कुर्चीत। तावताऽपि न प्रत्यवतीत्यभिप्रायः । कुतः ? "यं यं कतुमधीयोत तस्य तस्याप्नुयात् फलम्" । इत्यादिदर्शनात् । कधित्, नाचष्टे इति प्रतीक नास्ति । एतदुप- सहारात् गायत्रीजपान्ता सन्ध्येति प्रतीयते। पडूविशनाह्मणे सन्ध्योपासनमेवमात्रायते । "ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मादब्राह्मण: मायमासीनः सन्ध्या- मुपास्त कस्मात् प्रातस्तिष्ठन्, का वा सन्ध्या कय सन्ध्यायाः कालः किन सध्यायाः सन्ध्यावं, देवाय वा असुराचास्सईन्त तेऽसुरा- प्रादित्यमभिद्रवत्स प्रादित्यो बिभत्तस्य हृदयं कूम्मरूपेणातिष्ठत् स प्रजापतिमुपाधावत् तस्य प्रजापतिरेत पजमपश्यतञ्च सत्यञ्च ब्रहम चोद्वारश्च त्रिपदाच गायत्रीं ब्रह्मणोमुखमपश्यत्तस्मादब्राह्म- पोहोरात्रस्य संयोगे सल्यामुपास्ते मज्योतिप्यायोतिषो दर्णनात् सोऽस्या: काल:.मा सन्ध्या तसन्ध्यायाः सन्ध्यात्वं, यत् साय- मासीनः सन्ध्यामुपास्ते तया धीरस्थानं नयत्यय यदपः प्रयुड्ने ·२० छन्दोगमन्ध्यासूत्रम्। "सहसपरमा देवी शतमध्या दशावराम् । गायत्रीन्तु जपन् विप्रो न म पापेन लिप्यते" । तत् तु पापापनोदनार्थ भविष्यति । न स पापन लिप्यते,- इत्युपमहारात् । तत्र दगावरामित्युक्तवादव चाष्टकृत्लो जपोय देशात्। तवैव- "दशभिर्जन्ममनितं शतेन त पुराकतम् । त्रियुगन्तु सहस्रेण गायत्री हन्ति दुष्कृतम्" । इत्यभिधाय तहचनाभिधानात्तथाऽवगतेथ । अपिच तत्र पट प्रणवयुक्तगायत्रीजपस्योतात्वात् तधिययिण्येव तटुक्तदशसंख्येति न किञ्चिदनुचितम् ॥ १३ ॥ पूर्वोक्तकल्पाना फलवादमाह- अष्टकृतः प्रयुज्य पृथिवीमभिजयत्येकादशकृत्वों- ऽन्तरीक्ष द्वादशकृत्वोदिवं पञ्चदशकृत्वः सादिशो- नयति शतकत्वः सर्वान् सहस्रकृत्वो यत्किञ्चित् सर्वमिति ॥ १४ ॥ प्रयुज्य इत्युक्तरस मत्रानुपननीयम् । पृथिवीमभिजयतीति पृथिवीस्येषु भोग्य वस्तुप्वस्य कामचारी भवतीत्यर्य। एवमुत्तर पापि। पृथिवीद्युलोकयोरन्तराले अन्तरीचनोक. । इति कामा.। मवान् कामान् पूर्वोक्तानाप्रीतीत्यर्थः । पूर्वोक्ता निति कथ भायत , “मत्वमाधिकारिकम्'--इति मिडा तात् । अथवा पर्वोत्तव्यतिरितामपि यत् किश्चित् कमनीयमस्ति, काम्यन्ते ·छन्दोगसन्ध्यासूत्रम्। २३ यस्मात् सन्थ्योपासने महानभ्युदयः विपर्यये कालातिपति च महाननर्थः- तस्मात् सायं प्रातः सन्ध्यामुमासीत ॥ १७ ॥ ऋचरतरार्थः । अत्र साय प्रातरित्युपादानात् पड्विंगवाणेऽपि तथेव पठितत्वात् मायपात)मवत् सन्ध्योपासनमपि कौथुमा- दीनां सायमुपक्रममेव प्रतीयते ॥ १७ ॥ अथेदानी मन्थ्योपासनानन्तर कसिन्जपोऽभिधीयते- उदुत्वं चित्रमुइयं तमसम्परि भासं प्रागन्यदनुवर्तते उन्नय गायवानुगानं प्रातः प्रामुखस्तिछन् जपेत् ॥१८ उदुत्यमित्यादयस्त्रयो मन्त्रप्रतीकाः। तखोदुत्यं चित्रमित्येतो मन्त्री छन्दस्यार्थियो पठितो सूर्योपस्थाने विनियुप्तावेव । उदय मित्ययं मन्त्रः छान्दोग्योपनिषदि पठ्यते । भासादय. सामविशेषाः। तत्र मासस्य बहुत्र गीयमानत्वेऽपि छन्दस्याचिक समानाताया मक्षस्य कृष्णी अरुषस्य नूमह इत्यस्यामृचि गीयमानं यास नाम सामारण्यके पश्यते तदेवाद्रियन्ते वृदाः। प्रागन्यदनुवर्तते इत्यनेन तत्संबन्धात्ताचदा मिति न्यायात तहाक्यसबन्धात् उदुत्यं जातवेदसमित्यस्यामृचि पारख के गौयमानं पाद्यमहोराबवतं नाम साम लक्ष्यते । उत्रयं नाम साम, उत् । नयामि । प्रादित्यम् । इत्यादिके मताभ प्रारण्यक एव गीयते। गायत्वामचि यत् माम गोयते, तहायत्रानुगानम्। एतत् सर्व प्रातः पूर्वाभिमुख- स्तिष्ठन् ददवदूई सन् जपेत् ॥ १८ ॥ ।

·छन्दोगमन्ध्यासूवम् । ताविग्रुपो वजीभवन्ति ताविपो वचीमूत्वाऽसुरानपानन्ति ततो टेवा प्रभवन् परासुरा भवन्त्यात्मना पराय भायो भवति य एव वेद, यत् मायञ्च प्रातथ मन्ध्यामुपास्ते तया वीरस्थानए स्थानञ्च सन्ततमविच्छिन भवति य एव वेद" । ये तूमासते श्रोत्रिया भवन्तीति ॥ १५ ॥ ये पुनरुपासते मध्या ते थोत्रिया भवन्तीति फलवाद.। अव यच्छन्दोपादानात् तच्छन्द उपात्तप्राय इति स प्रतीयते । तथाच योगियाजवल्लार "तच्छब्देन तु यच्छब्दो बोडव्य. सतत बुधैः । उदाहते तु यच्छब्दे तच्छब्दः स्यादुदाहृतः" । इति ॥ १५ ॥ उपनौताछेदनभेदनभोजनमैथुनखप्रस्वाध्यायाना- चरन्ति ये सन्ध्याकाले, ते सर्पयोनिवभिसम्पद्यमानास्तमोऽभिसापद्यन्ते ॥१६॥ उपनीतानामेव मध्योपासने धिकारादुपनीता इत्याह । किनोपनीता. मध्याकाले छदनादीन्याचरन्ति न मध्यामुपासते, ते ग्वादियोनिषु जायमानास्तावद्भवन्ति ततोऽपि तमोऽभि मम्पद्यन्ते। स्वप्नो निद्रा। साध्यायों वेदाध्ययनम् । अतिराहितार्थ मन्यत् । मन्ध्याकाले मन्योपामन विहाय लोकिक वेदिक वा ऽन्यत् किमपि काम न करणीयम् । तदानी कृत वेदाध्ययन- मप्यनर्याय भवति कैव कयाऽन्येषा कम्मणामित्यभिप्राय. ॥ १६॥ प्रवणूकरशृगालगर्दभ- ये - ·छन्दोगसन्ध्यासूत्रम् । मपाठकस्य द्वितीया चतुर्दशसूक्तस्य प्रगाथामकस्य प्रथमा छ । उद्देदभिश्रुता हवमित्यादिका तु तस्यैवार्चिकस्य हितोयप्रपाठकस्य प्रथमाईस्य चतुर्थदशतो प्रथमा ऋक् । उत्तरार्धकस्य पाठ प्रपाठकस्य टतीयादगतदितीयमूतस्य प्रथमा च। वर्गमिति करणात् मवैव दशतिसमाप्तिपर्यन्तं यथायथं मूलसमाप्ति- पर्यन्तं वा जपः करणीय इति प्रतिभाति । एपी उषा पपूबा इति प्रतीक केचित्र पठन्ति । तत्- स्थाने च केचिदव घोडशाप्दमिति केचित्र अन्तपोडशाब्दमिति पठन्ति । उभयथा पाठेऽपि तत् ध्यगेव सूत्रम् । तत्र तावदव घोड्यादमिति पाठे अष्टवर्पोपनीतस्य ब्रह्मचारिणः पोड़ग- वर्षपर्यन्तमयं जप इत्यर्थः । पाठान्तरेऽपि व्यत्यासेन प्रयोगात् षोडशवर्षस्यान्तपर्यन्तमिति तथैवार्थः। तच्च सूत्र पूर्वेण मात जपेन परेण च सायं जपेन मंबध्यते । मध्यपठितस्य विशेषा- भावात्। माहचर्य्यात् मध्यन्दिनजपेऽपि तया ॥ १८ ॥ मध्यन्दिने विभावदासीनो जपेदासीनीजपैदिति॥२० । विधाड हादिति मन्त्रः छन्दस्याचिके पठ्यते । दिवचन मिति करणच मभ्यासूत्रसमाप्तिं द्योतयति। केचिदेतत् सूत्रमन्यथा पठन्ति । मध्यन्दिने विभाड़ वृहहरमहाए अमोति वण्महाए प्रमोति इति । तत्पाठे तु प्रामुख उपविश्य अपेदिति पूर्वसूत्रा- दनुवर्तनीयम् । घरमहा प्रसोत्ययमपि मन्त्रः छन्दस्याचिके उत्तराधिके च पव्यते। ४ ·२४ छन्दोगमन्ध्यासूवम् । एषो उषा अपूर्णा आवुन्दं वृहवा ददे ऋजु- नोतिनो वरुणः प्रत्यु अदायत्युवेदभिश्रुता हव. मिति वर्गमस्तं गते शतशो धारा अवकीर्य गायत्रानु विसृज्य प्रामुख उपविश्य जपेत् ॥ १६॥ गायबोजपादनन्तर गायत्री विसृज्य प्रामुख उपविश्य जपेत् । गायनानविसज्य इति छान्दसः प्रयोग। सुपा सुलगित्यादिना हितीयकवचनस्थ स्थान मुळ। तथाच अनु जपानन्तर गायत्री विरज्येत्यर्थ.। गायत्रानुविभुज्य इति केचित् न पठन्ति । पठन्ति च प्रामुख इत्यव मत्यमुख इति । कदा जपेत् १ अम्तं गते। सूर्य इति शेष.। सूयास्तगमनपर्यन्तकालस्य सन्थ्यो पासनेनावरबलात् तदानी जपासम्भवादित्यभिप्राय। कि सत्ता जपेत् । भतशो धारा प्रवकोय । शतशब्दोवहुत्ववचमः। कस्मात् । मधुण्टुके काण्डे बाहुनाम पाठात् । वीरुदकधारा अवकीर्य विधिम्य । कि जपत् । एपो उपा अपूर्वा इत्यादिवर्ग जपेत् । तत्र, एपी उपा अपूर्वा इत्यादिका ऋक् छन्दस्याचिके हितोयमपाठके द्वितीया चतुर्यदशी चतुर्थी । भावुन्द बहा ददे इत्यादिका तस्यैव हतीयप्रपाठकस्य प्रथमाईस्य हतोयदरते. वतीया ऋक् । ऋजु नोतिनीवरुण इत्यादिका ऋक् तस्यामेव दशती पञ्चमी। प्रत्यु प्रदायति इत्यादिना च तस्यैवार्धिकस्य चतुर्थप्रपाठकस्य प्रथमा द्वितीयदशती प्रथमा अक्। उत्तरार्षिकस्य प्रथम- ·छन्दोगनानसूबम् । प्रथमा खण्डिका। विखेखरं नमस्कृत्य पितरौ च गुरूंस्तथा । छन्दोगनानसूत्रस्य भाष्य वक्ष्ये समासतः ॥ अथ स्नानविधिं व्याख्यास्यामः ॥ १॥ अथेत्ययं निपात पापग्रन्थस्यादितः प्रयुज्यते प्रन्योपक्रमावद्योतकः । श्रुत्या च मङ्गलप्रयोजनो भवति । सध्याग्रन्यानन्तयं वाऽभिधत्ते। तदनन्तरमेतस्याभिधानात् । म्रानं नाम सर्वाङ्गीणो जलसंयोग- विशेषः। तस्य विधि विधानमितिकर्तव्यतामिति यावत् । व्याख्यास्यामः विशेषेण विस्पष्टं वा सम्यक् कथयिष्यामः ॥१॥ नदीदेवखातगर्तप्रस्रवणादीन् गत्वा ॥ २ ॥ सानार्थ नयादीना मध्ये कश्चित् जन्नाशयं गत्वा । नदीगल नए- माह च्छन्दोगपरिशिष्टम् । "धनुःसहस्राण्यष्टौ च गतिर्यासां न विद्यते । न ता नदीगन्दवहा गर्तास्ताः परिकीर्तिता;" ॥ टेवखातमतत्रिमखातजलाशयः । प्रस्रवण निर्भरः। इति ।

·२६ छन्दोगसध्यासूत्रम। स खवय जप सन्ध्योपासनात पर करणीय न सूर्योप स्थानकाले। प्रमाणाभावात् । सूर्योपस्थानमतिक्रम्य सन्थ्यो पासनचौपसहत्याभिधानात् । अस्त गते सूर्ये साय जपविधानात । सायप्रात सन्ध्योपासनमभिधाय तडैपरीत्येन प्रात सायजपस्यामि धानाचा तथा कात्यायन- काले। 'उचित्रमृदयेनाथ उपतिष्ठेदनन्तरम् । सन्ध्याहयेऽप्युपस्यानमेवमाहुर्मनीषिण । मध्ये वह उपस्थाने विभ्राडादीच्छया जपेत् ॥ इति प्रात सायमुपस्थानमुशिवमग्हयेन मध्याह्ने त उपस्थाने विभाडादीनामिच्छया जपमाह । तदव मध्यन्दिने विधाड सहदित्यस्य जपोऽपि सन्ध्यापासनात् परमेव न सूर्योपस्थान प्रात सायजपन साहचर्यात्तथाऽवगते । कात्यायनेन उपस्थाने विभाडादोना जपाभिधानात् अत्र तु विभ्राड सहन्मन्व स्यैव जपोताच तस्माईलदण्यमस्थायगम्यते ॥ विप्र ण चन्द्रकान्तन तन्वसिद्धान्तवेदिना। छन्दोगसध्यासूत्रस्य भाष्य काश्या विनिर्मितम ॥ य सर्वन सर्वशक्तिमित्र विनियुक्तावान् । प्रीयता कम्मणे वेन स एव परमेखर । इति शेरपुरनगरवास्तव्यवन्यघटीयमहामहोपाध्यायराधाकात मिदाम्सवागीगभदाचार्यात्मजनामयोगर्भमभूतशीचन्द्र कासतकानदारभट्टाचार्यकृत छन्दोगसन्ध्यासूब भायं ममाप्तम् ।

·छन्दोगमानसूत्रम।
बहुत्वसम्पादन कार्यमिति प्रतीयते। मृदा विधा करण विधा
कताना साता पृथग्विनियोगस स्मृत्यन्तरऽभिहित । तद्यया ।
"मृत्तिका त त्रिधा सवा भागेनैकेन लेपयेत् ।
दक्षिणेनैव हस्तेन अष्टविताननुक्रमात् ।।
म्नलाटमसौ हत्पृष्ठमुदर च सकुक्षिकम ।
ततो वामकरेणैव नाभिवम्त्युरजड कम ॥
दक्षिणादिक्रमेणव चरणौ च निमिस्त्रिभि ।
मृदा हतीयमान करौ च त्रि समार्जयेत'।
इति । अन्यत्रापि।
'गत्वोदकान्त विधिवत् स्थापयेत्तत् पृथक चितौ ।
विधा कृत्वा मृद तान्तु गोमय तहिचक्षण ।
मधमोत्तममध्यानामगाना क्षालनन्तु
से
भागे पृथक् पृथक कुर्यात् क्षालने मृदसतरम्' ।
इति। वस्तुतस्त्वन्येषामेवेष विधिर्नास्माकम् । कथ ज्ञायते ।
एकत्र लन्नाटादिक्रमेणान्यत्राधमोत्तममध्यानामगाना
नोतो । अस्मत्सूत्रकारेण च पादावारभ्याङ्गाना प्रचालनोप
देगात्। तस्मात् मृद भागवयं कृत्वा एकेन भागेनेदानी पादा
वारभ्याङ्गानि प्रक्षालनीयानि । अपरभागद्दयविनियोग परती
वक्ष्यते । अधममध्यमोत्तमाङ्गविनियोगार्थमेकैक माग पुनस्त्रिधा
विभज्यते चेत्, नाम्ति वस्तुचति । तदिदानीमगाना प्रक्षालन
न मानार्य किन्तु मानयोग्यतासम्मत्त्यर्थम् । कुत । इदानीं
देवताभिसन्धेरनभिधानात् परतश्च तदभिधानात्तथाऽवगते । अग्ने
।
।

·२ छन्दोगनानसूत्रम्। प्रादिशब्दः विल कलिमजलाशयादिसंग्रहार्थः । नयादीन् जना- भयानिति जलाशयापेक्षया पुंसा निर्देशः। नदी देवखातं गर्म- प्रस्रवणादिक नानार्थ गत्वा,-इति क्वचित् पाठः ॥ २॥ शुची देशे मृत्तिलकुशगोमयाचतानुपकल्पा ॥३॥ जलाशयस्य तोरे शुचौ देश मृदादिकमुपकल्पा स्थापयित्वा। अक्षता यवाः । कुतः? “अक्षतास्तु यवा: प्रोता भृष्टा धाना भवन्ति ते'। इति वचनात् । प्रसिद्धमन्यत्। तत्तीरं जलेन प्रक्षाल्य तद्देशे मृत्तिका कुशं गोमय तिलानक्षतायोपकल्पयेत्,- इति केचित् पठन्ति ॥३॥ पारक्यनिपाने पञ्च पिण्डानुदृत्य ॥ ४ ॥ निपीयतेऽस्मादिति निपान जलाधार: । परकीयजलाशये यदि सायात्, तदा तस्मात् निपानात् पञ्च मृत्पिण्डानुसृत्य वहिः विष्ठा सातव्यम् । पिण्डोदरणस्यार्थवत्त्वार्थ तस्य वहिनि:क्षेपोऽव- गम्यते ॥४॥ नमस्कृत्य तीर्थं पावकानः सरखतीति ॥ ५ ॥ पावकान: सरस्वतीत्यनेन मन्त्रेय तीर्थ नमस्कृत्य वच्यमाणं कुर्यात् ॥ ५ ॥ पादावारभ्य मृग्निगात्राणि प्रक्षाल्योपविशेत् ॥ ६ ॥ मृदा प्रक्षालनायोगात् मृदयुक्ताभिरतिः पादाधारभ्य शिरोऽन्ता. न्यानि प्रधास्य उपविगेत् । महिरिति बहुवचनात् मृदा भागेन ·छन्दोगनानसूत्रम् । ५ . प्रेयते, तत्र स निर्दिश्यते । यथोत्तरसूत्रादौ । सलज्जमा,-इत्येव केचित् पठन्ति ॥ ८॥ सप्तकृत्वः साविचाऽनुमन्त्रित सदुदकमाचामत् ॥६॥ सप्तक्षवः सावित्रीमुदकोपरि जमा तदनुमन्त्रितमुदकं सक्कदा चामेत्, “चम भक्षणे"- इति स्मरणात् सम्यग भक्षयेत् । "हाभिः पूर्यते विप्र," ..~-इति ह्याचमने स्मरन्ति । अथ सहदित्ये तदवाच्य, संख्याविशेषयानुपदेशादेव सदाचमनं भविष्यति । उच्यते । “विराचामेत्”-इति यशसूत्रे,- "विः प्राण्यायो हिन्मृज्य मुखमेतानुपस्पृशेत्" । इति छन्दोगपरिशिष्टवचने, अन्यत्र च, सर्वत्रवाचमने वारत्रय मबभक्षणविधानात् सदित्यनुती वारनयमभक्षणमपि कथिदा- शीत । सा माभूदिति सक्लदिल्युतम् । उत्तरसूत्रे यथाविधि इति करणादन परिमार्जनादिकं नास्तीति प्रतीयते। विराचा मेदित्युपक्रम्य परिमार्जनादिविधानात् सकदाचमने न खल्वेतत् माप्नोति। सोऽयं सवच्छन्दोऽमुमम्यर्थ सूचयति ॥८॥ तत आचम्यापो यथाविध्याचम्यापो यथाविधि ॥१०॥ ततः गायवानमन्त्रितोदकपानानन्तर ययाविधि ग्रयोक्तप्रकारे- पाप आचम्य । द्विवचनमादरार्थ मानयोग्यताप्सम्पादककम्य- समामार्थ च । केचित् द्विवचन न पठन्ति ॥ १० ॥ इति मानसूत्रभाष्ये प्रथमा खण्डिका।

·छन्दीगम्रानसूत्रम्। मानयोग्यतासम्मत्त्वानां गिखाबन्धनादीनामुपदेशाच्च । सानन्तु हितीयखण्डिकाया वक्ष्यते ॥ ६ कथमुपवित् । तदुच्यते। वइगिखो यज्ञोपवीती प्राइमुख उदमुखो वा कुशहस्त. शुचिः समाहितः ॥ ७॥ शुचिरस्पृश्य स्पर्शनादिरहित । समाहितोऽविक्षिप्तचित्तः । अति- रोहितार्थमन्यत्। केचित्, बदशिखी नित्य यज्ञोपवीत्याचम्य प्रामुख इत्याद्यन्यथा सूत्रमिद पठन्ति । तत्पाठे तु नित्यमिति पूर्वेण वहशिखीत्यनेन परेण च यज्ञोपवीतीत्यनेन संबध्यते । कुतः । मध्यपठितस्य विशेषाभावात् । तेन सर्वस्यामवस्थाया- मतयोरावश्यकत्व कुशहस्तत्वस्य तु नैवमित्यवगम्यते । प्राचति वचनादिदानीमप्याचमन कर्तव्यमिति च। परन्त्वनुपदमेवाच मनस्य वक्ष्यमाणत्वादिदानीमन्यदाचमनं न सुनिष्टमिति बहुषु पुस्तकेषु दृष्ट पूलएवपाठो मम समीचीनः प्रतिभाति । तदव भगवन्तोभूमिदेवा प्रमाणम् ॥ ७ ॥ अथ सप्त व्याहतीः सावित्री च जप्ता ॥ ८ ॥ अथ यथोत्तोपवेशनानन्तरम् । सप्त व्याहतो: "भूर्भुवः स्वमहर्जन- स्तप सत्यमिति सप्त व्याहृतय "-इति सन्ध्या सूत्राद्युक्ताः । सप्त व्यातय इति पाठे च्छान्दमो व्यत्ययो द्रष्टव्यः । जबा इत्यत्र जपमख्यानुपदेशात् मक्कदेव जप । यत्र हि मख्याधिशेषोऽभि- ·छन्दोगमानसूत्रम् । द्वितीया। विष्णो कम्माणि पश्यत इति तृतीया । तहिष्णो परम पदमिति चतुर्थों। तदिमासो विपण्यव इति पञ्चमी। अतो देवा अवन्तु न इति षष्ठी। आभि ऋग्भिर्मत्तिका समृज्य सम्यक् शोधयित्वा। मृज शुद्धौ इति स्मरणात् । मृद गोधनञ्च जन्नमयोगेन। अपा सशोधकात्वात् ॥ २ ॥ उहयं तमसस्परि उदुत्तममिति चोडौं पाणी कृत्वाऽऽदिल्यमवेत ॥ ४ ॥ ततो हस्तावूडौं कृत्वा उद्यमिति उदुत्तममिति चैताभ्यामृग्भया मादित्य पश्येत् ॥ ४ ॥ उद्धृतासि वराहेणामोसौति च प्रतिलोमान्यना- न्यभिमशेरन् ॥ ५॥ उद्धृतासोति प्रमोसीमि चाभ्यामृग्मा प्रतिलोमानि पूर्व पादा- वारस्येत्यभिधानात्तहिपरीतक्रमेण शिर प्रभृतीन्यङ्गानि अभिमशे रन् सर्वतोभावेन स्मशेरन् पूर्वोनाया समृल्या मृदा । मृद महेषु निम्मेयुरित्यर्थ । उदृतामीति मन्त्र तैत्तिरीयारण्यके, प्रमोसोति च मन्त्रब्राह्मणे पठ्यते ॥ ५ ॥ हिरेतयैरावृता हात्वा ॥ ६ ॥ एतयाऽनन्तरोताया आता इतिकर्तव्यतया। एवकारकरणात् मृत्तिकादानादिसमस्तैवात् द्वि. कर्तव्येति दर्शयति । दिर्वारद्वय छत्वा पनेषु मृत्तिकालेएनमित्यर्थ । प्रथमेन सहव हिम ॥ ६ ॥ ता ·द्वितीया खण्डिका। अथ देवताऽभिसन्धिं कृत्वा ॥ १ ॥ अथ नानयोग्यतासम्पत्त्यनन्तरं, यस्या देवतायाः प्रीतये सान कर्तव्य तस्या देवताया अभिमन्धान लत्वा। अमुकदेवतापीतये म्रान करिये इति यथावत् सङ्कल्पेत्यर्थः । देवता चात्र परमेश्वर एवेति शिष्टा । अन्यासामपि देवतानां तदात्मकत्वादित्यभि प्राय। एप उ ह्येव मचे देवा इति श्रुतेः । देवानादेगे विष्णुरिति च स्मरन्ति । देवताध्यान कृत्वा इति वाऽर्थ ॥१॥ सहसशीर्षातृतवत्यश्वक्रान्ताभिर्जग्मिर्मृत्तिकामा- दाय॥२॥ महस्रगोपी इति वृतवतीति चो. प्रतीको। प्रखकान्तागम्देन तच्छदयागात् अवकान्ते रथकान्ते इत्यादितैत्तिरीयगाखापरि- पठिता ऋगुप्यते । भवति हि तत्सम्बन्धात्ताच्छदाम् । यथा दण्डयोगात् दगड पुरुष इति । अर्गादित्वादन्प्रत्ययाययणादा मदर्थनाभ. । पतिरोहितार्थमन्यत् ॥ २ ॥ इदं विषणुषिचक्रमे इति षड्वेन संमृज्य ॥ ३ ॥ द विष्णु विचक्रमे इति पञ्च हा उत्तरार्चिके पठ्यते। सत्र र विधिमकर्म इनि प्रथमा। त्रीणि पदा विद्यक्रम रति - ·छन्दोगनानसूत्रम् । नाभिमात्रजले स्थित्वा ॥ १० ॥ नाभिपरिमितजले दण्डयदूई स्थित्वेत्यर्थः ॥ १० ॥ शन्नोदेव्यापोहिष्ठीयाभिः पावमानीभिस्तरत्सम- न्दौभिरतोन्विन्दं तमुष्टयाम नकि इन्द्र इत्याभि- टग्मिः पवित्रवतीभिर्मार्जयित्वा ॥ ११ ॥ भन्न प्रतीकादिना मन्त्राणां निर्देश: तत्र तावत् शनीदेवीर- भिष्टये इत्यादिमन्त्रः छन्दम्यार्चिके पठ्यते । पापोहिष्ठेति वृपचारमक सूतामुत्तराचिके। तब आपोहिष्ठा मयो भुव इति प्रथमा । यो वः शिवतमोरस इति द्वितीया। तम्मा पर गमाम घ इति हतीया। पावमानीभिः पावमानपद्धपठिताभिः। यद्यपि कपिञ्चल- न्यायेन बहुवचनस्य त्रिले पर्यवसान, यद्यपि च छन्दस्याचिके पायमानपर्वपरिपठितास्तिस्र ऋचः ग्रहीतुं योग्याः, तथापि उत्तरार्थिकस्य प्रथम खण्ड़े यदिदं पावमानं त्यूचं सुप्तात्रयं पठ्यते, तदेवाद्रियन्ते शिष्टाः। तत्र उपास्मै गायता नर इति प्रथमा । अभि ते मधुना पय इति हितीया। स नः पवस्व शगवे इति टतीया। दवि द्युतत्या रुचा इति चतुर्थी । हिन्वानो हेतु भिहित इति पञ्चमी। ऋधक् सोम वस्तये इति पाठी। पवमानस्य ते कवे इति सप्तमी। अच्छा कोश मधुथुरतं इत्यष्टमी। ममुद्रमिन्दव इति नवमौ प्रचा । २ ·८ छन्दोगनानसूत्रम् । गावश्चिद्घासमन्यव इत्येतेन गोमयं गावेषु मृत्तिकावत् ॥ ७॥ गावश्चिदित्येतेन मन्त्रेण गोमय गात्रषु लेपयेत् । मृत्तिकावदि. त्यनेन अवापि प्रतिलोमत्वमङ्गानाम् । हिय लेपी गोमयस्य ॥७॥ स्तञ्च सत्यञ्चेति त्रिः शुष्काधमर्पग जपेत् ॥८॥ प्रतञ्च सत्यश्चेत्यघमर्षणसूक्तं स्यले बारमयं जपेत् । स्वले यदघ- मर्यणसूक्त जय्यते. तत् शुष्काघमर्षणमित्युच्यते । "अपि निमज्जित्वा त्रिः पठेदघमर्षणम्” । इत्येवमादौ हि जले तज्जप. प्रसिद्धः । अत्र तु स्थले जपार्थ शुष्काघमर्षणमित्युक्तम् । एतावत् पर्यन्त स्थले कर्त्तव्यम् ॥ ८ ॥ ततो देवताऽभिसन्धिं कृत्वा ॥६॥ व्याख्यातप्रायमेतत् । तदिद गोभिलीयाना मानध्यम् । यदित पूर्व स्थने कर्तव्यमुक्त तत् शुष्कम्रानमिति मृत्तिकाम्रानमिति चास्यायते। यदित प्रभृति वयमाण तजलमानमिति पारुष- मानमिति चोच्यते । तत्र पूर्वव मानगम्दी गौणः वारुणमानाधि. फारसम्पत्त्यर्थः, परत्र मुख्य इत्यनुमन्धेयम् । अतएव मानस्य हिलात् भरपदयमविरुदम् । अथवा पूर्वमुक्तमिदानी वय. माणश्चोभयं मिलित्वेकमेष मानम्। तस्यैव फिधिम् स्थले किक्षिय जम्ने कर्तप्यम्। मानस्यकत्वे चैकस्मिन् साने मापयायोगादध देवताभिमन्धि कवेत्यस्य जमाभिमानिनी देवतां ध्यावेत्यर्थो वर्णनीय. ८ ·छन्दोगनानसूत्रम् । २१ 1- त्रिः प्राणायामं कृत्वा त्रिः प्लुत्य ॥ १२ ॥ राध सूत्राद्युत्तरीत्या वारत्रयं प्राणायाम शाखा वारजयं निमज्य ॥१२॥ सहस्रशीर्षा इति चनाघमर्षणं जपेत् ॥ १३ ॥ टचेणेति छान्दसोऽयं प्रयोगः । धान्येन धनयानितिवदर्भदे टतीया। सहस्रगोर्पा इति ऋक्त्रयाभित्रमघमर्पणं जपेत । ऋसञ्चेत्याद्यघमर्पणसूक्त जपो माभूदिति सहस्रगोपी इति चे. नेत्याह। तब सहस्रशीर्या पुरुप इति प्रयमा। विपाई उदैत् पुरुप इति हितीया। पुरुषएवेदं सर्वमिति रतीया। नेदं चाच सूता, येनादिग्रहणेन ऋक्तयग्रहणं स्यात्। किन्तु छन्दम्याचिक पठितानां महनशीर्षा इत्यादीनां तिसृणाम्रा ग्रहणायं महस्र- शीर्षा इति तनेयुक्तम्। जपथासां जलनिमग्ननासिकेन वायं निरुध्य कर्तव्य इति साम्प्रदायिकाः। युक्तस्तु जलनिमग्नेन कर्तुम् ॥ १३ ॥ ततस्विराप्लुल्य ॥ १४ ॥ भगवर्थम् ॥ १४ ॥ पुनः शन्नोदेव्यादिभिर्मार्जनञ्च माजनञ्च ॥ १५ ॥ गन्नीदेव्यादिमिः पूर्वोक्लामिभिः पुनर्मार्जनश्च कर्तव्यमिति सूत्रशेषः। द्विवचनं मानविधिसमाप्तार्थम् । सोऽयं मध्याह- मानविधिः । कथं ज्ञायते ? मध्याग्रन्यानन्तरमतस्याभिधानात् परतो ब्रायनोपदेशाच तथाऽवगतः । अतएष, ।

·1 च छन्दोगनानसूत्रम् । तरतमन्दीभिः तच्छन्दयुक्ताभिग्भिः । तत्संबन्धात्ताच्छब्दाम् । ताथ चतस्र. ऋचः उत्तरार्मिके समानायन्ते । तत्र, तरत्समन्दी धावति इति प्रथमा। उता वेद वसूना इति द्वितीया । वस्रयोः पुरुपत्यो इति टतीया। आययोतिशत तना इति चतुर्थी । एतोन्विन्द्रमित्यादि चात्मक सूक्तमुत्तरार्चिके पठ्यते । एतोन्विन्द्रमित्यनेन तस्य परिग्रह' । कथं ज्ञायते सूत्रानामादिग्रहणेन विधिरनादेशे इति सूत्रकारवचनात् । तत्र एतोविन्द्र एस्तवाम इति इति प्रथमा। इन्द्र शुद्धो न आगहि- इति द्वितीया। इन्द्र शुद्धो हि नोरयि इति तीया । तमुष्टवाम यहिर इत्युत्तचिके चाचसूता स्य हतीयाया ऋचः प्रतोकम् । अतस्तन्मावस्यवान ग्रहणम् । न कि इन्द्र त्वदुत्तर इत्येषा कन्दस्यार्चिके पठ्यते । पवित्रवतोभिः पवित्रशब्दयुक्ताभि. ऋग्भिः । पवित्रन्ते इत्यादि वृाचं नक्तमुत्तराचिके पठ्यते । बहुवचनस्यार्थवत्त्वार्थ तस्यैव ऋक वयस्य ग्रहणम् । यद्यपि तत्र हे ऋचो पवित्रशब्दयुक्त, तथापि सृष्टीरुपदधातीति भूमा व्यपदेशम्य सिदान्तितत्वात् त्रिस एव ऋचः पवित्रवत्य उच्यन्ते । तत्र पवित्रन्ते विततं ब्राणस्यते इति प्रयमा। तपोप्पवित्र वितत दिवम्पटे इति द्वितीया । प्रकरच टुपम. पृथिरपिय इति तीया। पवित्रवतीभिरित्यत्र चकारी- तावत् द्रष्टव्य.। ऋज्वन्यत्। एतदनन्तर, भुवः पुनातु । ॐ मः पुनातु । ॐ भूर्भुव: म. पुनातु। इति ममाघापत् माळयन्ति ॥ ११॥ भू पुनातु ।

·तृतीया खण्डिका। उक्त: मानविधिरयेदानी नानाङ्गं तर्पणं वक्तव्यम् । अस्ति तावत् प्रधानं तर्पण, पिटयजन्तु तर्पणम्.--इत्यादिशास्वैरुक्तम् । अस्ति च मानाङ्गमपि तर्पणम् । कथं जायते ? "नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं मानमिप्यते। सर्पणन्तु भवेत्तस्य अङ्गत्वेन व्यवस्थितम्” । इति स्मरणात् । अग्रे चायमर्थ: प्रवेदयियते । अतस्तहिवक्षया तावदुपक्रमते । अध नित्यवत् सन्ध्यामुपासीत ॥ १ ॥ प्रय मानानन्तरं सन्ध्यामुपामीत । मध्यासूत्रे मायं मात:मध्यो- पासनं नित्यमित्युक्तम् । सायंप्रातःसन्ध्योपामनवत् मध्याह्नमच्यो- पासनमपि नित्यमित्यर्थः । तथाच कात्यायनः । "एतत् मन्यावयं प्रोक्तं वाहाण्यं यदधिष्ठितम् । यस्य नास्त्यादरम्तव न म ब्राह्मण उच्यते" इति। नित्यवदित्यनेन सायंप्रात:सन्ध्योपासनयोः सत्सविध्वति- देगः ॥ १॥ सन मध्यागमध्योपामने सूर्योपस्थान विशेषमाह ।

·१२ छन्दोगमानसूवम्। 'यथाऽहनि तथा प्रातर्नित्यं सायादनासुरः । इत्यनेन प्रातःसानेऽहमानधनातिदेश: कात्यायनस्योपपद्यते । किन्त्वग्निमतामयं विस्तृतः मानविधिः प्रातःसाने न भवति । तथाले होमकालस्यात्ययायत्तेः। तदपि म एवाह । “अल्पवाडोमकानस्य बहुत्वात् मानकम्मणः । प्रातर्न तनुयात् सान होमलोपो विगतिः । इति ॥१५॥ इति मानसूत्रमाणे हितोया खण्डिका।

·छन्दोगमानसूवम् । ऋक्वयच्चाव परिग्टह्णन्ति। उदुत्यं चित्रमित्यादिऋग्हय पाठानन्तर विभ्राड्वत् पिबतु मोम्य मधु इत्यादिकामच पठित्वा चित्रं देवानामुदगाटनीकं इतीमामपि ऋचं पुन: पठित्वा पाय गोरियाद्याऋच पठन्ति च । तेपामयमाशयः । "उचिवमृग्हयेनाथ उपतिष्ठेदनन्तरम् । सध्यादयेऽप्युपस्थानमेवमाहुर्मनीषिणः ॥ मध्ये त्वा उपस्थान विभाडादीच्छया जपेत्” । इति कात्यायनेन मध्याह्नमध्योपासने उदुन्यं चित्रमिति ऋग- इयेन सवितुरुपस्थानानन्तरं विभाडादीना दशतिसमाप्तिपर्यन्तं सदवाग् वा इण्या जपोऽभिहितः । तदनुरन्धान; साम्प्रदायिकैः दशतिममाप्तिपर्यन्त सर्वासाचा सग्रहाय अपत्ये इत्यादी यथायथ मृदयमृग्यच्च परिगृह्यते । छन्दम्यार्मिक धारण्यकाण्डे पञ्चमदशती ता. पर्वा च ममाम्रायन्ते। तब विधाड् वृहदित्येषा दितीया ऋक् । चित्रं देवानामिति टतीया। प्राय गोरिति चतुर्थी। अन्तथरतीति पञ्चमी। विशहामति पाठो। अपत्ये इति सप्तमी। अयवस्य केतव इत्यष्टमी। सरणिविश्व- दर्गत इति नवमी। प्रत्यड् देवाना विश इति दशमी। येना पावक चक्षपा इत्येकादशी। उद्यामेपोति द्वादशी। प्रयुक्त सप्त शव्युवः इति त्रयोटगी। मप्त ला हरितो रथे इति चतुर्दगी। ततो शतिममाप्तिः। इदविह वक्तव्यम् । नित्यवत् सध्यामुपासीतेत्युपक्रम्याभि- काग्भिः भवितुरुपस्यानमित्यभिधानात् फलसंयोगाधनभिधाना ।

·१४ छन्दोगानभूत्रम् । उदय चिवमायं गौरपत्ये तरणिमद्यामेष्याभि- कम्भिः सवितुमपस्थानम् ॥२॥ । उदुत्यमित्याटय: ऋचा प्रतीकाः। यद्यपि नित्यवत् सन्ध्या- मुपासीतेत्यतिदेशादेवोदुल्यं चित्रमिति ऋग्यं प्राप्नोति इति तत्प्रतीककीर्तनमनर्थकम् । तथापि तदवचने आयं गौरिन्यादि- कात् वैकृतात् विशेषोपदेगात् गरमयवहिपा कुशमयवहिर्वत् प्राकृतस्य ऋग्यस्य निवृत्तिः ग्यादिति तव्रतीकपरिकीर्तन मित्यवगन्तव्यम् । तत्र तावत् उदुत्यं चित्रमिति मन्तौ सायप्रात:मध्योपा- सनयोः सूर्योपस्थाने विनियुक्तावेव। आय गौरित्युत्तरार्थिक वृाचस्य सूतस्य प्रथमा । टचसूक्तानामादिग्रहणेन विधिरनादेशे इति सूत्रकारवचनात् श्रायं गौरित्यनेन तदादिकस्य चमूक्तस्यैव ग्रहणम् । तत्र, पाय गौः एशिरक्रमीदिति प्रथमा। अन्तथरति रोचना इति हितीया। विएशहाम विराजति इति सतीया । अपत्ये तायवी यथा इतीयमक च्छन्दस्याचिके पठ्यते । सरपिर्विश्वदर्शत इत्यादिकाऽपि तत्रैव पठ्यते। परिग्रहीता यं शिष्टेः। उच्चराचि केऽपि तरणिरित् मिपासति इति प्रगाथामके सूल प्रथमा पठ्यते । न वियमत्र शिष्टः परिपाते। उद्यामपि रजा पृथु प्रतीयमपि छन्दम्यार्मिक एव ममाम्नायो । माम्प्रदायिकाम्नु अपत्ये ताययो यथा इत्यादि ऋग्वयं, तरणिविखदर्शत इत्यादि ऋक्वयं, उद्यामपि रजः पृथु इत्यादि ·छन्दोगनानसूत्रम् । नमो ब्रह्मणे इत्युपजाय चेत्येवमन्तेन चेति सूबधाठे व्यक्तएवाय मर्थः। एवमन्तेनेति चकाररहितपाठेऽपि सवितुरुपस्थानमित्यन वर्तत एव। केचित्तु नमो ब्रह्मणे इत्यादिसूत्रस्य वक्ष्यमाणेन सूत्रेण सम्बन्ध कुन्तस्तर्पणएवास्य विनियोग मन्यन्ते । वेतेन तर्पयन्ति । किन्तु तर्पणात् पूर्व कृताञ्जन्नयो भूत्वा मन्च मिमं पठन्ति । मन्वथायं वयब्राह्मणप्रारम्भ एव पठ्यते ॥ ३ ॥ अथेदानों तर्पणमभिधीयते । न अग्निस्तृप्यलिति च टप्यतां वा ॥ ४ ॥ इतिशब्दोगणस्य सूचकः । इत्यादिबहुवचनान्ताः गणस्य समूचका- भवन्तीत्युनोः । चशम्दशानुक्तसमुच्चयार्थः । अतएवाग्रिमसूत्रे, एतानिति बहुवचनोपादानं सनच्छते। अन्यथा अग्निमात्रस्यात्र तर्पणीयत्वे बहुवचनोपादानममङ्गतं स्यात् । तत्र साम्प्रदायिकाः अग्न्यादिगणमित्यमाचक्षते । अग्निः । वषट्कारः । व्याहतयः । गायत्री। ब्रह्मा । विष्णः । वेदाः । देवाः । छन्दांसि । यजाः । अध्ययनम् । द्यावापृथिव्यौ । अन्तरिक्षम । अहोरावाणि । मामाः। ऋतवः । मंवत्सरः । वरुण: । समुद्राः । नदाः । गिरयः । क्षेत्राणि । वनानि । प्रोषधयः । वनस्पतयः । पशवः । नागाः । उरगाः । सुपर्णाः । वयासि । गावः । वमव: । रुद्राः । प्रादित्याः । मरत.। मिताः। माध्या. । गन्धर्बाः। पिशाचा। यहा। रक्षासि । भूतानि । नक्षत्राणि । अखिनौ । अप्सरमः । चतुर्विध- भूतग्रामः । मरीचि:। अनिः। अङ्गिराः। पुलम्तिः । पुलहः । ।

·छन्दोगनानसूत्रम् । चासामृचा सवितुरुपस्थाने नित्यवत् संयोगोवगम्यते । कात्याय- नेन विच्छया जपेदित्यभिधानात् विचाडादीनामनित्यसंयोगः । तत्कथमुभयोरकार्थख सम्भवति । नित्यानित्यसयोगविरोधापत्तेः । एवमत्र विभाडादीनामनुपदेशात अन्यत्र चोपदेशात् व्यक्त- मनयोभिन्नार्यस्खम् । कथं वा पाय गौरित्यादी अनुल्लिखितप्रतीकाना दिवाणा- मृचामुपसंग्रह. शक्यते कर्तुम् । आभिरितीदमः सनिहित वचनत्वात् । श्रादिग्रहणस्य च तन्मन्त्रमावग्रहगाजापनार्थत्वात् । वृाचसूक्तानामेव परमादिग्रहणेन ग्रहणमुक्तम् । नयाले चाभि- ऋभिरिति वचनमत्यन्तमेव कदर्थित स्यात् । न चैतदुचितम् । मानमूत्रपरिशिष्टपरिसमाप्ती अथ मन्त्रा इत्युपक्रम्य एककमन्त्र- प्रतीकानामेवोनेव. कता, छन्दोगाजिकैऽपि धाय गौरित्यादि- परिकीर्तितप्रतीका एव ऋचोलिखिता न त्वन्याः। तस्मात् भिन्नाविमौ कल्पो न खनयोरेकलम् । उदुत्वं चित्रमित्याभ्यामुप- स्थाय इच्छया विभाडादीना जप इति मतं कात्यायनस्य । अवभवतः सूत्रकारस्य तु मत परिकीर्तितप्रतीकाभिरिम: सवितुमपस्थानमिति कस्य केनाभिसम्बन्धः । गोभिलीयानामुभ- योरेय म्वगाम्वोतवाहिकल्पएवानायल्या प्रतिपत्तव्यो भवति ॥२॥ नमो ब्रह्मो इत्युपजाय चेत्यन्ते ॥ ३ ॥ ऋग्मिरुपम्यानस्यान्ते नमो अधणे इत्याद्युपजाय चैत्यन्तेन मपितुरुपस्थानमित्यनुवर्तते । तत्त्वकारादिभिरप्येवमेव वर्णितम् ।

·छादोगनानसूत्रम्।
१८
अथापसव्येन ॥ ६ ॥
प्रधानन्तरमपमयेनेति प्राचीनावौती भूत्वा पातितवामजानुः
पिटतीर्थेन तर्पये दित्यनुवर्तते। अयमव्यगब्दः पिटतीर्थमप्यमि-
तथाच ग्टह्यान्तरम्। “तजन्यपृष्ठयोरन्तरा अवमलवि
अपसव्य वा तेन पिटभ्यो ददाति" इति ॥ ६ ॥
रागायनिशटौति ॥ ७॥
धत्ते।
।
।
राणायनिय गटिश राणायनिगटी। इतिशब्दोगणलक्षणार्थ:
प्रत्येक मंबध्यते । समिछान्दसः । राणायनिगणं शटिगणचाप-
सव्येन तर्पयेदित्यर्थः। तत्र राणायनिगमे त्रयोदश मामगा-
चार्या भवन्ति । शटिगणे च दग प्रवचनकर्तारः। राणायनि
गणम्तावत् । राणायनिः। माल्यमुनिः । व्यासः। भागुरिः ।
भोर्मुगिडः । गोगुनविः । भानुमानीयमन्यवः।
कराटिः।
मगकोगायः । वार्षगण्यः । कोथुमिः । शालिहोतिः । जैमिनिः ।
एतेषां तर्पणान्ते, वयोदशैते मामगाचार्याः स्वस्ति कुर्वन्तु
तर्पिताः म्वम्ति कुर्वन्तु तर्पिता:. इत्यामंशावाक्य पठन्ति ।
हिगुणभुग्नकुगः सणतिनरचलित्रयदानेन चैतांस्तर्पयन्ति । एव.
मपि। गटिगणः खल्वपि। पटिः। भालविः । कालविः ।
तागडाः । कृपाणः । गमबाहुः । रुकिः । अगस्त्यः । वकागिराः।
हहः। एतेषां तर्पणानन्तरं, दर्गले प्रवचनकार सम्ति कुर्वन्तु
तर्षिताः स्वस्ति कुर्वन्नु तर्पिता:, इत्वासगावाक्ष्यपाठः शिष्टा-
चारागत:॥७॥

·८
छन्दोगमानसूत्रम् ।
क्रतुः । प्रचेता। वशिष्ठ । भृगुः। नारदः । पुलस्तिरित्यत्र
पुलस्त्य इति केचित् पठन्ति । सोऽय सम्प्रदायागतोऽग्न्यादिगणः ।
अवान्ते यथायथं प्यतु इति, टम्येता इति, दृप्यन्तु इति वा
प्रयोजाव्यम् । सर्वत्रादौ प्रणवः प्रयोक्तव्यः। लिखिष्यमाणस्नान
सूत्रपरिशिष्टवचनात् । तृभ्यतामिति पक्षेऽपि तथैव यथायथ
परिणाम: करणीयः । तृप्यता वैति केचिन्न पठन्ति । सानसूत्र
परिशिष्टे तु तदप्युक्तम् । यथा ।
"टप्यतामिति सेक्तव्य नाम्ना च प्रग्णवादिना" ।
इति। अग्न्यादितर्पणानन्तरं, एवमादयः स्वस्ति कुर्वन्तु तर्पिता
स्वस्ति कुल्वेन्तु नर्पिताः, इत्यासशावाक्यं कृताञ्जलयः पठन्ति RBR
।
सर्वच सव्येनैताएस्तर्पयेत् ॥५॥
सर्वत्र तर्पणे । अपवादस्यानुपदमेव वक्ष्यमाणत्वात् मज़ब देवतर्पण
इत्यर्थः। मथेनेति उपवीती भूला दचिण जानु भूमौ पातयित्वा
देवतीर्थेनैतान् देवान् तर्पवेदित्यर्थः । तयाच छन्दोगपरिशिष्टम् ।
"दक्षिण पातयेज्जानु देवान् परिचरन् मदा।
पातयेदितरज्जानु पितृन् परिचरन्नपि" ॥
इति। देवतीर्थस्य टेव कम्पार्धवन्नु प्रमिइमेव ।
गणस्य बुद्धी
मविहितवादेतानिति बहुवचननिदंशः ! अग्निमावतर्पणस्य पूर्व-
मुक्तले त्वेतदमङ्गत भ्यादित्युतमादाय । केचित्तु पूर्वेण सूत्रेणा-
स्यैक सूबता फत्वा किश्चिन्चान्यथाहत्य, अग्निस्तृप्यनिति च
देवास्तवेयुरिति पठन्ति ॥ ५ ॥

·छन्दोगनानसूत्रम् । । । पितामहीप्रपितामही: । त्रीन् मालत इति प्रात्मीयाभिसम्बन्धात् घुमा निर्देशः । मातस्तीनाभीयानित्यर्थः । "तस्मात्तेनोभयं जिनति सुरभि च दुर्गन्धि च पापना ह्येष विड.” इति छान्दोग्योपनिषत् तिव्याख्याने “उभयग्रहणमविवक्षितं यस्योभयं हविरातिमाईतीति यहत्" इति शङ्कराचार्यचरणोतवदवापि वोन् माटत इति पुंलिङ्गस्याविवक्षितत्वोपपत्तेद्य । मातामहा- नित्यत्रापि बौनित्यनुपज्यते । बीन् मातामहान् मातामह- प्रमातामहवप्रमातामहानित्यर्थः। बीनित्यनुपङ्गात् माता- महानिति बहुवचननिर्देशात् "मातः पितरमारभ्य त्रयो मातामहाः स्मृताः । इति दर्शनाच 'मातामहपदं तदादित्रिकपरम । ते खखमी त्रयोऽपि मातामहा एव। तवाद्यो निरुपपदः परी तु सोपपदा. वित्येतावान् परं विशेषः । तत्पनीय तेया मातामहाना पत्नीय सर्पयेत् । तत्पनाति पाठे व्यत्ययेन प्रथमा। तत्पनौशेत्यर्थः । तर्पये दित्यनुवर्तते । इत्येतत् पिटतर्पणम् । तेनामीयां तर्पणमवश्यं कार्यमिति सात्पर्य्यम । केचित् इतिकार न पठन्ति । पाठक्रमात् प्रथमं पित्रादीनां ततो मात्रादीनां तदनु मातामहा. दीना ततस्तत्पत्नीनां तर्पणं कर्त्तव्यम् । स्मृत्यन्तरप्येवमेव तर्पण- क्रमोऽमोपामुपदिश्यते। 'पिवादिवयपत्रीनां पृथग्देय ततो जलम् । तती मातामहानाच क्रम एप चितपणे"। तदव रति ·२० छन्दोगनानसूत्रम् । । अथ कव्यवालादयोदिव्या यमाश्च ॥ ८॥ अथानन्तर कव्यबालादयो दिव्या. पितरो यमाश्च तर्पणीया इत्यर्थः । व्यत्ययाहा हितीयार्थे प्रथमा | कव्यबालादीन् दिव्यान् पितॄन् यमाय तर्पयेदिति वर्तते। कव्यबालादय इत्यादिशब्दो नलादिसग्रहार्थ । यमा इति बहुवचन गणलक्षणार्थम् । कव्य बालादयस्तावत् । कव्यबाल । नल । सोम । यम. । अर्यमा । अग्निप्वात्ता । मोमपीधा । वर्हिषद । यमा. खत्वपि । यम. । धर्मराज' । मृत्यु । अन्तक. । वैवस्वतः । कालः । मर्वभूतक्षय । प्रोदुम्बर । दन । नील । परमेष्ठी। वृकोदरः। चित्र । चित्रगुप्त । अथापमध्येन इत्युपक्रम्यैतदभिधानात् यमतर्पणमपि गोभि. लोयानामपसव्येनैव कर्त्तप्यम् । "दक्षिणाभिमुखो भूत्वा तिल मव्य समाहित । देवतीर्थन देवत्वात् तिले प्रेताधिपो यत" ॥ इति स्कन्दपुरागीय गोभिलीयव्यतिरितविपयम | अन्यथा तेषा स्वशाम्बोपरोधापत्ते. ॥ ८॥ अधात्मीयाएम्वीन् पितृतस्त्रीन् माटतो माता- महारश्च तत्पनीति पिटतर्पणम् ॥ ८ ॥ प्रयानम्तरमागोयाम्तर्पयेत्। आत्मीयानेवाह बौनिति । पिट नम्बीन् पिरपितामहमपितामहान। मातम्वीन् माट ·छन्दोगमानसूत्रम् । करणीयम् । निवीतं मनुष्याणामिति हि श्रूयते । व्यत्ययेन वा हितोयार्थे प्रथमा। सनकादीन् तर्पयेदिति वर्त्तते । इतिशब्द- स्तर्पणपरिसमाप्तिद्योतनार्थः । मनकादयो निवोत्यय मनुष्यधम्मा- इति पाठे, अथानन्तर निवीतो भूत्वा सनकादीन् तर्पयेदित्यर्थः । ममानमन्यत् । सनकादयश्च निवौतमिति मनुष्यधम्मः इति पाठ निवोतस्य मनुषधम्मत्वेनोक्त्या मनकादितर्यणं निवौतिना कर्तव्य- मित्यर्थादुक्तां भवति। मनकादयः खल्वपि । सनकः । सनन्दनः । सनातनः । कपिलः। पासरिः । वोटुः । पञ्चशिरवः । सनन्दनः इत्यत्र सनन्दः इति केचित् पठन्ति । प्राचार्येण खल्ववभवता तर्पणमात्रमुक्त, नत्र तवानलिसंख्या तु नोक्ता । सा च, “एकैकमनलिं देवा हौ हौ तु सनकादयः । प्रईन्ति पितरम्त्रीस्तीन स्त्रियस्त्वेकैकमजलिम्" । इति। “माटमुख्याय यास्तिस्रस्ताभ्यो दद्यात् त्रिरञ्जनीन्” । इति चैवमादिम्मृत्यन्तरेभ्योऽवगन्तव्या। एकैकमनन्निमिति वचनं गोभिलसुतमंहिताया इति हलायुधः । गोभिलपुत्रस्येति तत्त्व- कारोऽप्याह । दिनियमस्तु “मनुष्याणामेपा दिक् या प्रतीची" पडूविंगवानणात् । “प्राची देवा अमजन्त दचिगा पितरः प्रतीची मनुष्याः उदीचीमसुरा अपरेपामुदीची मनुष्याः" इति प्राधणान्तराच प्रतिपत्तव्यः । सभ्यतु टप्यतां वेत्यभिधानात् गोवनामादीनां प्रथमान्ततयोल्नेखोऽर्यादुक्तः। तथाच सामसूत्र परिशिष्टम् ।

·२२ छन्दोगनानसूत्रम् । "स्वपित्टम्यस्ततो दद्यान्मालभ्यस्तस्य चाप्यनु । ततो मातामहानाञ्च पिटव्यानान्ततःपरम्" । इति । "पितॄणामथ मातृण्ण ततो मातामहस्य च ॥ इति। "पिटभ्य. प्रथम दद्यात्ततो मालभ्य एव च । ततो मातामहानाच्च पिटव्यस्य सुतस्य च ॥ इति। "अन्तर्मातामहान् कृत्वा मातृणा य प्रयच्छति । तर्पण पिण्डदानञ्च नरक स तु गच्छति ॥ इति चमादी बहुतम् । रघुनन्दनभट्टाचार्यास्तु, अथात्मीयास्त्रीन् पितृतस्त्रीन् माटत स्तत्पनीति सूत्र पठित्वा, बौनिति पुलिङ्ग निर्देशन तत्पनीति पृथगुपादानेन च माटत इत्यस्य मातामहपरत्व वर्णयाम्बभूव । सञ्चिन्त्यम । पुल्लिङ्गनिर्देशस्योपपादितत्वात् । तत्पनीश्चेति पृथगु- पादानस्य मावादिमपत्रीपरिग्रहार्थवेनोपपत्तेथ । म्नोकितेषु सूत्व प्रत्येषु परिदृष्ट एव तु पाठोऽस्माभिलिखित ॥८॥ सनकादयश्च निवौतमिति मनुष्यधाः ॥ १० ॥ नियोतं यथा भवति तथा सनकादयस्तर्पणीया । निवीतले हेतु गर्भविपर्ण मनुष्यधामा इति । छान्दोग्य प्रयोग । यतन्ते मनुष्यधम्माण पतएव तयां तर्पण निवीत यथा भवति तथा अस्पदव ·इति। छन्दोगनानसूत्रम् । २५ म्यापि तद्विपयत्वानुयपत्तेस्तस्यापि यजुर्वेदिविषयत्वात् । अतएव, ब्रह्मादिचतुर्पु तर्पणप्रयोगाकाहायां गोभिन्नयाजवल्कयोत प्रयोग- विधिधिः इत्यभिधाय, ततय ब्रह्मा टप्यतामिति प्रयोग इति सैरेवोक्तम् । तस्मात् गोभिलीयानां तृप्यतु हृप्यता वेत्यन्तमेव सर्पणवाक्यं न तन मसिम्लोदकादेगनखः । अतएव टप्यतामिति मेक्तव्यमित्युक्तम् । ग्टद्यपरिशिष्टेऽपि । “वह्वल्प वा सरजोनं यस्य का प्रकीर्तितम् । तस्य तापति शास्त्रार्थे ते सर्वः कृती भवेत्” । छन्दोगपरिशिष्टोतोऽपि तर्पणे तिलोदकादेकल्लेखो न कृतः । अन्यथा तदुक्तब्रह्मादितपणेऽपि ब्रह्मा म्यतामेतदुदकं तस्मै नम इत्याटिवाक्यरचना किमिति तैनं क्रियते । तदिदं मानाङ्गतर्पणमेवात्रभवता सूत्रकारणोताम् । कथं जायते । सानविधिमभिधायतस्य तर्पणस्याभिधानेन प्रकरणा दस्य स्नानागताऽवगतः । "मालवने तु सप्राप्ते तर्पणं तदनन्तरम् । गायत्री च जपेत् पयात् स्वाध्यायञ्चैव शतितः । प्राप्तवने त सप्रा गायत्री जपतः पुरा। तर्पण कुतः पथात् मानमेव वृथा भवेत्। इति मानसूत्रपरिशिष्टोमेश्य। अत्र खल्वाप्नपने त संप्राप्त इत्युप- कमात् मानमेव था मवेदिति चोयसंहारात् सानागमेव त सूर्योपस्थानात् पर गायत्रीजपात् खाध्यायजपाच पूर्व कर्तव्य- मिल्युतम्। गायत्रीजपात् परतस्तत्करणे त तस्याययाकाल- ४ ·२४ छन्दोगनानन्त्रम। "गोत्र स्वरान्त मर्वत्र गोवस्याक्षय्य कम्मणि । गोत्रस्त तर्पणे प्रोक्त कता एव न मुह्यति ॥ सर्वत्रव पित प्रोता पिता तर्पणकम्मणि । पितरक्षय्यकाले च अक्षया तिमिच्छता शमन्नादिके कार्यो शम्मा तर्पणकम्मणि । शम्मणोऽक्षय्यकाले च पितॄणा दत्तमक्षयम्" । इति । तथा। 'अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन च । प्यतामिति सेक्तव्य नाम्ना च प्रवादिना' । इति। योगियाजवल्कास्याप्येतत् । एतच पात्रकरणकतर्पण बोहश्यम। हस्तकरणकतर्पणे त्वचलिनैव तर्पणम । तथाद तवैवोतम । 'वाई सेचनकाले तु पाणिनैकेन दापयेत् । तर्पणे तूमय कुर्यादेष एव विधि मृत" ॥ इति। यत्तु पिटतर्पणे दप्यतामित्यनन्तर, एतत् सतिलोदक तस्मै म्वधेति वाक्यरचना तत्त्वकृद्धि कता। तत्र प्रमाण नास्ति । ते किल असावेतत्ते उदकमिति इति जातूकर्यवाक्यम्, 'नामगोत्रसधाकारस्ता स्युरनुपूर्व । इति योगियावल्कावचनच्च पश्यनिस्तया लिखितम् । तथा युत्ताम् । जातकर्यवाक्ये सबोधनान्तनामोल्लेग्वाभिधानिन तस्य गौभिन्नीयव्यतिरितविषयत्वात्। गोभिन्नीयाना बशाम्बे प्यत सप्यता वेत्येतावन्मावविधानेन योगियाज्ञवल्कयोमास्वधाकार- ·तत् कस्य छन्दोगनानसूत्रम् । प्रकृतिवितिभावस्यैवाभावात् । मपरिकराभिहिता प्रकृति विशतिरन्या इति हि मोमासकसिद्धान्तः । सानाङ्गं तर्पण खखत्रभवता सूत्रकारगण मपरिकरमभिहितम् । प्रधानतर्पणमपि कात्यायनेन सपरिकरमेवोपदिष्ट कम्मप्रदीपे । केनाभिमंबन्धः । विस्तरेण चैतद्धसूत्रभाष्ये विचारितमस्माभि रिति नेह प्रस्तूयते ग्रन्यगौरयभयात् ॥ १० ॥ ततः प्रत्युपस्थानं गायचाटणतादीन् जप्ता ॥ ११ ॥ ततस्तपणादनन्तर गायवाटगतादीन् जघा सवितु. प्रत्युपस्थानं कुर्यात् । अष्टाधिक गतमष्टमतम् । प्रादिना सध्यासूत्रीतानि पक्षान्तराणि गृह्यते। प्रातिलोम्येन चात्र संख्या निर्दिश्यते । सन्ध्यासूत्रे तावदष्टंकादशहादशपञ्चदगशतसहस्रसंख्याना क्रमेणो पदेश । प्रत वैपरीत्येन शतसख्यामपदिश्यादिना तत: प्राक्तनानि संख्यातराण्युररोकतानि । गतसाष्टाधिकलमात्रमत्र विशेषः । अथवा, अष्टगतादीनित्यवाष्टपदेन मन्थ्यासूत्रोक्ताया आदिमाया अष्टसंन्यायाः, शलगन्देन तदुलाया उपान्तिमायाः शतसख्याया आदिपदेन च तदन्तरालपठितानां मख्यान्तराणामुपमग्रहः । तत्त्वकारप्रभृतिभिरेवमेव सूवमिदं पठित प्रत्युपस्थानपरतया व्याख्यातच । अन्ये पुनरन्यथैतत् सूत्र पठन्ति । तत्रोपस्थानं गायत्राष्टशतादीन् सत्वेति केचित् । तत्र तस्मिन्नवमरे तर्पणा- पसाने इत्येतत्। गायरष्टयतादीन झवा जवा उपस्थान मवितरिति तस्यार्थ। अब फलती न कथिहिरोध । " ·छन्दोगनानस्वम् । कतत्वेनाकृतकल्पत्वात् तदङ्ग वैगुण्येन मानमेव वृथा भवेदिति निन्दा सुतरामुपपद्यते । प्रधानतपणच पिटयज्ञरूपं छन्दोग- परिशिष्टे कात्यायनेनोक्तम् । तन्न ब्रह्मयज्ञात् करतः कर्त्तव्य- मित्यपि तत्रैव नेनेवोक्तम् । तस्मात् सानाङ्गतर्पण गायत्रीजयात् सामजपरूपात् ब्रह्मयज्ञाचार्वाक्, प्रधानतर्पणन्तु श्रुतिजपरूपात् ब्रह्मयज्ञात् परतः करणोयमित्वविरोधः। सूत्रकारेण खल्वन- भवता स्नानाङ्गतर्पणानन्तरं माना जपरूपी ब्रह्मयन्न उक्त। कात्यायनेन तु प्रधानतर्पणात् पूर्व युतिजपरूयो ब्रह्मयनी- भिहित इति नास्ति विरोधगन्धोऽपि । तथाच कात्यायनः । “वेदमादित प्रारभ्य प्रतितोऽहरहर्जपेत्” । इति । “यय शुतिजपः प्रोमो ब्रह्म यन, म वोचते। स चार्वाक् नर्पणात् कार्य्यः पश्चाहा प्रातराहुतेः । वोवदेवावसाने वा नान्यवेति निमित्तकात्” । रति च। मानाद्र प्रधानश्चेति तर्पणहय प्रत्यई कर्त्तव्यतया गारदेशितमित्यव कम्यापि न विप्रतिपत्तिः। तर्पणवयं मर्च एव मन्यन्ते। तत्र केचित्तायटेवं मन्यन्ते। प्रधानतर्पण खल्वेतत् मानाइतर्पणेन विक्रियत। एवञ्च न्यातिटोमम्येशु तरकानत्व सहितती मोम प्य मानाङ्गतर्पणम्य मूर्योपस्यानोत्तरकानत्वं सरिकती प्रधानतर्पोऽप्यतिदेगात् प्राप्नोति । तथाकेनैव तर्पणेन कतेन तपोभयमिक्षिरित्याच मते । मेयमभिसी चित्ररचना। यावि मपरिफरामिस्तित्वेन - ·छन्दोगस्नानमत्रम् । तन्न साम, हाउ। गीयते । दशस्तोभ, तस्मिन्नेवार्चिकै समानातायां इन्द्रं नरो नेमधिता हवन्ते इत्यस्यामचि अरण्यगाने गीयते । विः। ओहा। बिः। इत्यादिक, प्रायुधां अस्मभ्यं वर्षोधा देवेभ्या२३४५:। इत्यन्तं, हाउ इत्यादिकैः वयः इत्यन्तैर्दशमिः म्तोभैरुपेतम् । उन्नयं नाम माम, आदित्यस्योत्रयमित्यायब्राह्मण निर्दि- श्यते । तच सामारण्यगाने, उत्। नयामि । इत्यादिके स्तोमे म च स्सोभः स्तोभग्रन्ये पठ्यते । तचैतत् साम, उनयामि । होड । ३ । इत्यादिको, प्रियेधामस्त्रियचर २२४५ । इत्यन्तम् । गायत्रीसामीगनं द्विधा गीयते । एक तावत् जहगाने उत्तरा- चिकगर्ने प्रेष्ठं वो अतिथि एस्तुपे इत्यादित्यचसूक्त गीयते । तत्र प्रेष्ठ वो अतिथिए मषे इति प्रथमा । कविमिव प्रशएवं इति द्वितीया। लं यविष्ठ दाशुषः इति बतीया। तस्य च माम्नः. मेष्ट प्रता २३ इयीम् । इत्यादिः, दा २३४ यो ६ हाद । प्रत्यन्तः प्रथमोऽगः । कविमिवा। इत्यादिः, टा २३४ धोइहा। इत्यन्ती दितीयोगः । तवं यवायि । इत्यादिः, या २३४ नो हायि । इत्यन्तस्तृतीयोऽशः । अपरश्च छन्दस्यार्षिक ममाम्नाताया प्रेष्ठं वो अतिथि एस्तुपे इत्यस्यामचि वेयगाने (गेयगाने) गीतम्। तबीत्तरं मामेव शिष्टाः यह ममाट्रियन्ते । तच्चोह- गानगीतस्य सामः प्रथमांगरूपमेव । तदपि सामोगनमा हष्ट- मित्यौगनमास्यायते । “प्रातियायां गायत्रीसामीशनम्” इति वाः।

·छन्दोगस्नानसूत्रम । ततो गायत्राष्टशतमादी कखा इत्यपर। ततस्तर्पणानन्ता आदो वक्ष्यमाणब्रह्मयज्ञात् पूर्व गायनाष्टशत कृत्वा इति ततार्थ ॥ ११ ॥ सानाङ्गतर्पण सवितु प्रत्युपस्थानञ्चाभिधायाथैदानी साम जपरूपोब्रह्मयज्ञोऽभिधीयते । भास दशस्तोभमुन्नयं गायत्रीसामौशनं शुद्धा- शुद्धीये राजनरौहिगाके वृहद्रथन्तरे पुरुषगतिर्महा नामयो महादिवाकौटं ज्येष्ठसामानि देवव्रतानि पुरुपव्रतानुगानं तवश्यावीयमादित्यव्रतमेकविंशत्यनु गानम् ॥१२॥ जपेदिति विपरिणामेनानुपननीयम। च शब्दोऽत्र लुप्तवन द्रष्टय्य | भामादय मामविशेषा । तत्र यद्यपि भासादीनि कानिचित् सामान्यनेकत्र गोयन्ते, तथापि यान्यत्र पिष्ट परि ग्टहीतानि तान्येवात्र प्रदर्श्यन्ते। अपरिगीलितमामा साम्रा माययभूतानामचा विधा पाठोपपत्तये यस्यामचि यत् माम गीयते, तदपि प्रदायप्यते । तब, हाउ राठ हाउ । पोहा । २ । इत्युपक्रम, हियाहा. उपा ३ । भा२३४५ मा इत्यवमान, भाम नाम माम परस्य गाने, छन्दम्याचिके ममापातायां प्रसस्य कृष्णो परपश्य नमन यस्याग्रचि गीयते ।

·छन्दोगनानसूत्रम् । हवामहा ३ ए। इति द्वितीयलतीयाटिक भरहाजस्य बृहनाम धेयमित्युताम् । रयन्तरं साम अरण्यगाने, उत्तरार्मिकस्य, अभिवा शूर नोनुमइत्यस्याचि गौयते। साम चैतत्, अभिवा शूर नोनुमो. वा प्रत्यादि. भोवा ६ । हाऊ वा । अम् । इत्यन्तम् । सेतुमामापरनामधेयं पुरुषगति: नाम माम अरण्यगाने, अहमस्मि प्रथमजा तस्य इत्यस्याचि गीयते । ऋक् चेयं छन्दस्याचिके समानायते । तदेतत् साम, हाउ। ३ । मैतूएस्तर । इत्यादि, मेतूएस्तीर्खा चतुरा २३४५ : । इत्यन्तम् । महानामा इति बहुवचनात् महानाग्नीसंज्ञकाना सपा साम्रामिह ग्रहणम् । तानि च सामानि महानाम्नाचिके मंमानातासु ऋक्षु गोयन्ते । तत्र, विदा मघवन् इति, अभिष्ट्- ममिष्टिभि, इति, एवाहि गक्रो राये प्रति चवमादिकास तिसृषु ऋतु प्रथमं साम गीयते । विदा राये सुवीय्ये इति, योमहिष्ठो- मघोना इति, ईश हि शकस्तमूतये इति चैवमादिकास तिसृषु ऋतु हितोयम् । इन्द्र धनस्य मातये इति, पूर्वस्य यत्ते अद्रिव इति, प्रभोजनस्य वहम् इति चैवमादिकास तिसृषु ऋतु रतीयम् । एवाोव इत्यादिकषु पञ्चसु पुरोपपदेषु गीत चतुर्थ सामापि शिष्टेः परिग्रहीतम् । नेपामपि तत्रैव पठिनत्वात् । तदन्तर्भूत- वान । अत्र च, "महानाम्नायचं. विदा मधवन्नित्याद्या: प्रत्या तिसः अध्धयनसिहास्नु नवसंख्याकाः त्यृचः" ~इल्यायवाझए- भाष्यमनुमन्धेयम् । 1

·छन्दोगमानसूत्रम।
नात्यायनीयकल्पसूत्रभाष्य, आतिथ्यायामिटौ प्रौशन गायेत्
गायत्रीसाम। बैष्टुभान्यवौशनानि सन्ति प्रती विशेषणार्थ
गायत्रीग्रहणम इत्यग्निम्वामिन ।
शधाराहीये, शहाराधीय नाम सामहय, वेयगाने (गेयगाने )
एतोन्विन्द्र ' स्तवाम शुद्ध इत्यस्यामचि गोयते । ऋक् चेय
छन्दस्याचिके पश्यते । तत्र, एतोबिन्द्र स्तवामा । इत्यादि
ममा ३४ पोहोवा । तू २३४५ । इत्यन्त प्रथमम । एतोन्विन्द्र
स्तषा ६ मा इत्यादिक, प्रो २३४५६। डा. इत्यन्त
हितीयम्।
राजन रोहिणच नाम मामयं अरण्यगाने, इन्द्र नरो-
नमधिता हवन्ते इत्यस्याचि गीयते । ऋक घेय छन्दस्यार्चिके
समामायते । तत्र हुम । ३। हो। ३। ह।। इत्यादि
वागोडा सूयोरहद्धा २३४५ । इत्यन्त राजनम । हाउ । ३ ।
इत्यादिक, वा२३४ पोहोवा । ऊ२३४५ ।
इत्यन्त रोहिणम् ।
हहत् माम अह्यगाने उत्तरार्मिकस्य प्रगाथस्य सूक्त
गीयते। तत्र खामिड हवामहे इति प्रथमा स्टक । म ख
नवित्र वमहम्त इति हितीया। सव, छन्दम्यार्षिके ममा
नातायां प्रथमाया मचि गोयमान भीडोयि त्वामिहि इया
सदए। ल्यादिका, रहुदा हाउस। हम पन्त,
मामरा दियति गिधा । न त प्रमाधमनी गीतम् । पापियाण
भाघाप सामिति हवामहे रत्यक माम, पोहोयि स्वामिति
पाही । ३ ।

·छन्दोगमानमूत्रम् । ३३ हाउ । ३ । इत्यादिक, धर्मों ३ धर्मः । ३ । इत्यन्तं पञ्चममनुगानं पुरीपनाम । धम्मविधम्म । ३ । इत्यादिकं, एवंव२०वं व२०वम् । ३ । इत्यन्तं पष्ठमनुगानं पत्तो नाम । पोहोहोवा होड।२। इत्यादिस्तोभयुक्त, अनाजोज्जयोतिरभाजी२३४५ त् । इत्यन्त, विभाड् हहत् पिबतु मोम्य मधु इत्य म्याचि गोय मानं सप्तममनुगानमात्मा नाम। भूमिः । ३ । अन्तरिक्षं । ३ । इत्यादिकं, भूताया २३४५ । इत्यन्तं अष्टममनुगानं करनाम । यौः । ३ । अन्तरिक्षम् । ३ । इत्यादि, ए ३ । प्रायुपे २३४५ । इत्यन्तं नवममनुगानमणूकनाम। हाउ ३ । ज्योतिः । २. इत्यादि, श्री हो वा। ई २३४५ । इत्यन्त दशममनुगानं पुच्छ नाम । तदेतत् दशानुगानोपनं महादिवाकीय नाम माम सुपर्पमित्याचक्षते। तटव मप्तममनुगानं विहायान्यानि मामानि न खलु ऋतु गीयन्ते। किन्तु ऋगक्षररहितान्येव स्तोमेषु गीयन्ते । मर्वाणि चैतानि मामान्यरषगाने पठ्यन्ते । ज्येठमामानि, प्राज्यदोहान्येव जेष्ठमामानीत्याख्यायन्ते । तथाच पञ्चविंगवाधणम् । “ज्येष्ठमामानि या एतानि" इति । व्याख्यातचैतद्वाप्यसद्भिः "एतान्याज्यटोहानि मामा मध्ये ज्येष्ठानि प्रथमभूतानि खलु” इति । त्रीणि तावदाज्यदोहानि परवगाने, मूर्बानं दिवो परति पृथिव्या इत्येतस्यां छन्दम्याचिके उत्तरार्चिके च ममानातायाभूचि गोयन्ते। तत्र तावत, हाउ । ३ । प्राज्य दोहम् । ३ । मूर्खानं दायि । इत्यादिकं, गाज्यटोहम् । २। ए। पाज्यदोहा २२४५म् । इत्यन्त प्रथमम् । हाउ । हुम् । चिदो- ५

·३२
छन्दोगनानसूत्रम।
दूत्यन्त प्रथम साम।
तत्र, ए २। विदा मघवन् विदा । इत्यादि, पाया। हि
पिवमा २ सुवा। इडा २३४५ ।
ए२॥
विदाराये सुधीरियाम् । इत्यादि, क्रातू । छन्दता २ म्बृहात् ।
इडा २३४५। इत्यन्त हितोयम । ए२। इन्द्रधनस्य मातया ।
इत्याटि माखा । सुशेवो २ ड्यू । इडा २३४५। इत्यन्त टतीयम ।
पाडवा । हिवेका २३४५ । इत्यादिक, वाहा ३१ उवा २३ ।
ई ३४ डा । इत्यन्त पञ्चसु पुरोषपदेषु गेय चतुर्थम् ।
महानानयो महावैराज महादिवाकोयमिति केचित्
पठन्ति ।
तत्र महावैराजमेयाधिकम । तञ्च, पिबा मोममिन्द्र
मन्दत वा इति छन्दस्याचिके समानातायामचि ममुत्पन्न,
होइयाहोइयाहोइया ३४३ पिब। मत्स्वाहा। इत्यादिक,
यपिवमत्म्या ३ । हाउवा ३ । ई २३४५। इत्यन्त इन्टू स्य
वमिष्ठस्य वा महाराजनामक भाम परण्यगाने गीयते ।
महादिवाकीय ऐन्द्र महादिवाकौत्य मौर्य वा दशानुगान
मित्यापेयवाहणोलेर्दगभिरनुमानरूपेत महादिवाकीय नाम
माम । तत, हाउ । । प्रायु । ३ । इत्यादिक, वागज्योती
२३४५ । इत्यन्त प्रथममनुगान गिरी नाम । एवाहियेवा २३४
पोहोवा। इत्यादिक, हिपूधान् । हिदेवा २३४५ ।
हितीयमनुगान ग्रीवा माम। वयोमनोवय प्राणा । इत्याटिक,
पा।१२३४५। इत्यन्त तृतीयमनुगान कन्धो नाम ।
वयोमना२३ ।
इत्यादिक, होरहावापो२३४५वा५५ ।
अ २३४५। इत्यन्त चतुर्यमनुगान कोकमा नाम । नरक ।
इत्यन्त

·छन्दोगमानमूत्रमा
३५
अतएव
दायरूपेणैक एकानुगानञ्चकमित्यभिप्रायेग पुरुषव्रतस्य हित्व
मुक्तम। परमार्थता पड़ेव पुरुपवतानि भवन्ति ।
"एतानि पगाषितानि मामानि हे पुरुषव्रते इत्यभिधेयानि ।
लेनाद्य पञ्चानुगान पञ्चऋगावितरमुगानरुपेत हितोयमकानुगान
एक_थितेन मामरूपेणानुमानेनोपेतमिति समुदायाचया
विवधनम्' इत्याय नाह्मणभाथे सायणाचार्य्या ।
तत्र तावत् हुवा हाउ। 21 इत्यादि, वा ३ । इट
इडा २३४५ । इत्यन्त पञ्चानुगानम्य प्रथममनुगानम। उहोवी
होवा २ । ३। इत्यादि, योहोवा। ज २३४५ । इत्यन्तं
हितीयम् । इयो होवा २ । ३ । इत्यादि, अोहोवा । ई २३४५ ।
इत्यन्त टतीयम् । छाउ । ३ । तावानस्य । महा २३ इमा ३ ।
इत्यादि, हाउ ३। वा ३ इट् इडा २३४५ । इत्यन्त चतुर्थम ।
हाउवा । ततोविराडजायत । इत्यादि हाउवा ३ । ई २३४५ ।
इत्यन्त पञ्चमम । गत तावत् पुरुपवत पश्चानुगानम। एकानुगान
खन्वपि । हाउ ३ । अस्मीनम्मिन । ३ । इन्धादि हा२३४ौहोवा ।
सुवर्योती २३४५ । इत्वन्तम । मामानि चैतानि मर्वारयेवा
रयगाने गीयन्ते ।
नवश्यायोय नाम माम, संह २३४५।
इत्यादि, प्रतवद । ३ । ववश्ववश्वम । ३ । इत्यन्त अरण्य
गानात् पृयगेच म्तीभगायत्रीनामकचोर्गीयते इति केचित् ।
केचित्तदप्यरषगानान्तर्गतमव वदन्ति । परमापयवाह्मगे
परयगानगोताना मानामपिनामादिकमुपटिष्टमस्ति। तव

·३४ छन्दोगनानसूत्रम् । । , श्राउ। हम् । ३। इत्यादि, चिदोहाउ। वा ३ । ई २३४५। इत्यन्तं द्वितीयम् । हाउ । ३ । योहम् । ३। इत्याटि, च्यो ३ हाउ। वा ३ । ए ३ । ऋतम् । इत्यन्त टीयम् । देवव्रतानि त्रीणि सामान्यारण्यके गोयन्ते। तानि चैतानि सामानि न खल्वपि ऋतु गोयन्ते किन्तु ऋगक्षररहितान्येव म्तोमेछु। तत्र, अधिप। ताइ । मित्रप। ताइ । इत्यादिक, पाउ । वा २३। ना २३४ माः । इत्यन्तं प्रथमम् । अधिप। ताद । मित्रप। ताइ। इत्यादिकं, युयो । वा २३। ना २२४ माः । इत्यन्तं द्वितीयम् । अधिप । ताइ । मित्रप । ताद। इत्यादिकं, आउ । वा २३ । ना २३४ माः। इत्यन्तं रतीयम् । तेषां खल्वेषां त्रयाणां देवव्रतानामारम्भः परिममाप्तिथ समानव । मध्ये तु वैलक्षणामस्ति । तच गान- ग्रन्याभुत्सितव्यम् । पुरुपनतानुगानं, सुरुषव्रतनामकानि पट मामानि छन्दस्या- निकै ममामातासु पटसु ऋतु गीतानि । तब, महसूशौर्षा पुरुष इति प्रथमा। विपाढूई उदेत् पुरुष इति हितीया । · पुरुष एवेद ममिति हतीया। तावानस्य महिमा इति चतुर्थी । ततो विराडजायत इति पञ्चमी। कयानविय आभुवदिति पष्ठी। यद्ययायमाधणे, "हे पुरुषव्रते पञ्चानुगानशे कानु- गानञ्च" इति पुरुषव्रतम्य हित्वमुतां, तथापि तत्र पञ्चानुगान कानुमानध्वेत्यभिधानात् पञ्चानुगानपदाभिधेय मामपञ्चकं समु.

·छन्दोगमानसूत्रम् । इत्यस्यामुच्युस्मन्ब, भाजा श्रीहो होहार इत्यादिक, हो ५। डा। इत्यन्तं माम पञ्चममनुगानम् । प्रादित्यवतमेकविंशत्यनुगानम् । एकविशत्यनुगानमिति गाण्डिलीपुत्रस्य मतम् । वार्थायणीपुत्रस्य तु मते हाविगत्यनुगान- मेतत् । तथाचायव्राह्मणम् । आदित्यव्रतमेकविंशत्यनुगानए माण्डिनीपुत्रः हाविध्यतिरिति वाOयणीपुत्रः इति । मूत्र- कारण त्वत्रभवता शाण्डिलीपुत्रमतमेवीररीकतमित्यवगन्तव्यम् । तत्र, सम् । खा। भूतानि। इत्यादिके स्वोभे गीयमानं साम प्रथममनुगानम् । वैश्वदेवा ममैरया. मथानानि भूतवदि- त्येतत् सर्व मिलिखा प्रथमस्थानुगानस्य नामधेयम् । मन्त्रा भूतान्येरयदित्यादिके तदाययभूते देवताबाहुल्यम्, समैरय- पदादेः यवणाटुतानामवं बोडव्यमिति मायणाचार्याः । चित्र देवानामुदगादनीकं, अन्तश्चरति रोबना, इत्यनयो- ऋचोर्गीयमानं, जवी र उवि। इत्यादिक, ए३। देवा दिवा ज्योती२३४५: । इत्यन्त साम द्वितीयमनुगानम् । आयं गौः पृभिरक्रमादित्येतस्यामचि मामयं गीयते । सब, उयो २ । विः । हिगो ३ । त्रिः । इत्यादिकमाद्यं गन्धर्बासरमा- मानन्द सनक साम सतीयमनुगानम्। उपो २१ विः। हिगी। वि'। इत्यादिक गन्धर्वाप्सरमा प्रतिनन्दपचनामक हितीयं साम चतुर्थमनुगानम् । उदुत्वं जातवेदम, चित्रं देवानामित्यादिऋग्हये गीयमानं, भाउ । विः। भाजा पोवा। इत्यादि पुरतीयुक्तं सायातीपन-

·कन्दोगस्नानसूत्रम।
भ्यावीयस्य तु सान्नम्तोपदेशो न दृश्यते । तेनैतत् पृथगेव
न खरस्य मानान्तर्गतमिति युक्त वक्तुम । पूर्वोक्त साम तवश्या
वौयमिति कचिन्मन्यन्त । तवश्याव इत्यम्मामुत्पन्न तवण्यावीय
मिति सामविवानब्राह्मणभाष्ये मायणाचार्या । साम्प्रदायि
कास्तु अग्नेरिलान्द पञ्चानुगानमिरान्च वा इत्यायवाह्मणोक्त
मग्न रिलान्दमिरान वा पञ्चानुगान तवण्यावीय मन्यन्ते ।
व्यवहन्ति चैवम । म तवश्यावीयानि मामानि ब्रूते इति
निदानवचन अमरिन्लान्द पञ्चानुगान तवण्यावीय मित्यस्य
मज्ञा निदानवचनात -इत्वृद्धगानलेखञ्च तत्र प्रमाणमाचक्षते ।
छन्दोगापरसूत्रनामधेये पिटये धसूत्रऽपि तवश्यावीयानि सामानि,
-इति बहुत्वेन निर्दिष्टम सौतमकवचनन्तु पञ्चानुगानपुरुष
व्रतवत समुदायापेक्षयाऽप्युपपद्यते । तदत्र भगवन्तोभूमिदेवा
।
प्रमागाम।
डा।
तव तावत हु इति स्तोमे गौयमान, हाउ । ३ । ऊ २ । ३ ।
इत्यादिक, इटवडा २२४५। इत्यन्त साम प्रथममनुगानम ।
अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा इत्यस्यामृत्युत्पन्न, हाउवा ।
एत्यादिक
मुव ।
प्रत्यन्त माम हितीयमनुगानम् ।
पान्यग्निर्विषो अग्र पद दे इत्यस्यामृचि गीयमान, हाउ । ३ ।
इत्यादिक, हा ३१ उवा २३ । ज्यो२३४ती ।
मनुगानम् । इन्द्र नरा नमधिता हवन्ते इत्वस्याचि गोयमान,
इया २१३१ या हाउ।३१ इत्यादिक, ए३ व्रतमेसुरेशकुन ।
इत्यन्त माम तुर्थमनुगानम । भ्राजन्यग्ने ममिधान दीदिव
इत्यन्त हत्तीय

·छन्दोगमानसूत्रम। ३० दशचतुर्दशपञ्चदशयोडशमशदशानुगानानि । तत्र, उदुत्य जात वेदसमिति यवे समुत्पन्न, हाउ ३ । भाजा पोवा। इत्यादिक साम हादयमनुगानम् । तग्मिन टाचे उदुत्यमिति प्रथमा ऋक् । अपत्य तायवो यथा इति हितोया। पथन्नस्य केतव इति रतीया। तस्मिन्नेव हाचे गोयमान, हाउ ३ । शुक्रा योवा। इत्यादि पुरत म्तोमयुक्त माम त्रयोदशमनुगानम। तरणिविश्व दर्शत इति टाचे गीयमान, हाउ ३। भूता पावा। इत्यादि स्तोभयुक्त माम चतुर्दशमनुगानम । तत्र, तरणिरिति प्रथमा ऋक् । प्रत्यड् देवाना विश इति हितीया । येनापावक पक्षमा इति टतोया। तस्मिन्नेव टाचे गेय, हाउ। वि । तेजानोवा । इत्यादिम्लोभयुक्त माम पञ्चदशमनुगानम । उद्यामपिरज मुथु इत्यादिके टाचे गौयमान, हाउ । नि । मत्या पोवा । इत्यादि म्तोभपूर्व माम पोडगमनुगानम् । तव, उद्यामेषीति प्रथमा ऋक् । अयुक्ता मप्त अन्ध्युष इति हितोया । मप्त त्वा हरितो रथे इति तोया। तम्भिवेव टाचे समुत्यव, हाठ । वि । ऋता ओया। प्रत्यादिम्तोभपूर्व माम मतदशमनुगानम् । वाक् । मन । प्राण | इत्यादिम्तोभे गोयमान, ऋतूना घागादिपिचामित्याग्यायमान, वाक । माग इत्यादिक माम अष्टादशमनुगानम्। उदुत्व जातवेदस, चित्र देवानामित्यादिक ऋगहये परस्पर व्यतिपनन गीयमान हितोयाऽतीपङ्गम्तम्भिप्रावरुणयो योत्र मित्याचक्षते चक्षुष तदेवैकै इति व्यपटिष्ट, हाउ । वि । मन ।

·छन्दोगनागसूत्रम ।
नामक माम पञ्चममनुगानम । अब च, अतोपड़ी नाम परस्पर
मियणम। उभयोचो सोर्यत्वाद व्यतिपज्य गेयत्वाच्चैतन्त्राम
सम्पमित्यायब्राह्मणभाष्यमनुसन्धेयम ।
अदिदातत् । विश्न । भूत । इत्यादिस्तोभे गीयमानम्
हाउ। त्रि । महोभाजेत्यादि कमिन्द्रस्य सधस्थनामक साम
पाष्ठमनुगानम् ।
औ हो भी हो वा। इत्यादि पुरत स्तोभयुक्त, अन्तचरति
राचना इत्य स्यामृचि गीयमान, मरुता भूतिमझक साम सप्तम
मनुगानम।
प्रजापतेस्तिस्र सार्पराजय इति, सर्पागा मार्पराजा इति,
अर्बुदस्य सपस्य मार्पराजा इति वा समाख्यायमान सामवय
यथाक्रममाष्टमनवमदशमानुगानमित्याख्यायते । तत्र, हाउ । ३ ।
धा। इन्दू । इत्यादि पुरत स्ताभयुक्त, आय गौ पृथिरक्रमी
दित्वस्याचि गीयमान साम अष्टममनुगानम। हाउ ३ वा।
भूतम् । इत्यादि स्तोभमयुक्तो अन्तथरति रोचनेत्यस्यामचि
गीयमान साम नवममनुगानम । हाउ ३ वा । आप । तेज ।
इत्यादिक विशाम विराजति इत्यस्यामचि गीयमान साम
दगममनुमानम् ।
उद्यन । उत् । यन । इत्यादिम्ता गौयमान उद्यलोकानरो
चय । हाइ इत्यादिक धम्मस्य रोचन इन्द्रस्य रोचन वा नाम
माम एकादगमनुगानम् ।
इन्द्रम्य परिधिमन्तकानि पट मामानि यथाक्रम हादगावयो

·४१ सर्पस्य, छन्दोगनानसूवम। गन्धर्वासरसामानन्दप्रतिनन्दयचो, सोप्योऽतीपन,इन्द्रस्य च सधस्थ, मरता भूति , प्रजापतेम्तिस्र सार्पराञ्जर सर्पाणा वाऽवदस्य वा धम्मरोचनमिन्द्रस्य या, पडैन्द्रा परिचय, ऋतूना वागादि पिता, मन्य वैकल्पिक, वन्मित्रावरुणयोयचरित्याचक्षते योव च तवैके, द्वितीयोऽतोषगस्तन्मित्रावरुणयो थोत्रमित्याचक्षते चक्षुश्व तदेवके, सतीयोऽतीयन तदिन्द्रस्य गिर इत्याचक्षत आदित्यस्योवय सदादित्यात्मेत्याचक्षते इति । केचित्तु भाम दशस्तोभ उभय श्रीशन शुद्धाशुद्धीये राजन रोहिणे वृहस्साम रथन्तर सेतुमाम महानाम्ना पुरीषपदानि महादिवाकीय ज्येष्ठसामानि प्राज्यदोहानि देवव्रतानि पुरुष व्रतानि तवश्यावीय मन्त्वाभूनानि उवी चिव देवानामन्तथरति तदुत्तरसामध्ये प्रतीपन सधस्थ मरुता भूति सार्पराजा धम्मरोचन परिचय ऋतुसाम चक्षु साम योवसाम शिर साम इत्येतानि जप्तव्यानीति धदन्ति । तव तावत्, ज्येठसाम्रामाज्यदोहानाञ्च पृथगपन्याम कथ मिति न खस्पधिगच्छामि। भाज्यदोहान्येव तु ज्येष्ठसामानीति पुरम्तानिवेदितम् । त्येसामान्याज्यदोहानीति सूत्रपाठे सामा नाधिकरण्येनान्वयोपगमात् प्राज्यदोहाना ज्येष्ठमामत्वमुक्तमित्या स्थेयम् । मन्वाभूतानीत्यादिना एकविशत्यनुगानमादित्यव्रतमेव भङ्गान्तरणोमामिति ट्रष्टयम् ॥ १२ ॥ विपेग मामा विनियोगमभिधाय अदानी सामान्येन तथा विनियोगमा, . - ६ ·छन्दोगनानसूत्रम। यद्य भ्राजाम्राजेत्यादिम्तोमपूर्व साम उनविशमनुगानम् । प्यायवा ह्मणे विशानुगानत्वेनेद निदिष्ट, अन्तश्चरति रोचना इत्यस्यामचि गोयमान, तन्मित्रावरुणयोथतरित्याचचते थोत्रन्तु तदेवैके इत्युक्त, अन्तदेवेपू ३ रोचा १ सा २ यि। इत्यादिक सामैव तु तत्रोनविशानुगानतयोक्त, तथापि हाविशत्यनुगानपक्ष एव तदुविशानुगान भवति, न वेकविशत्यनुगानपने। तत्र तस्यागेयत्वात । तथाचायवाह्मण । अन्त्य वैकख्यिकम-इति । व्याख्यातञ्चैतद्वाप्यशनि । अन्तर्देवेपू ३ रोचा १ सा २ यि इत्यस्य गान वैकल्पिकम। एकविगत्यनुगानपक्षे न गेयम। दाविशत्यानु गानपचे तु गीयते इत्यन्तेन । अनयैव रोत्या उत्तरयोरपि अनुगानयो सख्यावलक्षरय धीमभि समाधियम उदुल्य जातवेदस इन्द्र नरो नेमधिता इत्यनयोऋचो परस्पर व्यतिषङ्गन गीयमान, हाउ। त्रि । भाजा पोवा। इत्यादि स्तोभपूव टतीयोऽतीपङ्गस्तदिन्द्रस्य शिर इत्याचक्षते इत्यभिहित माम विशमनुगानम। उत् । नयामि। आदित्यम। इत्यादिस्तोमे गीयमान आदित्यस्योत्रय तदादित्यामत्याचक्षते इति व्यपदिष्ट उबयामि। इत्यादिकमृगक्षररहित साम एकविशमनुगानम | तदिदमे कविगल्यनुगानमादित्यव्रतम् । तदेतत सर्वमायब्राह्मण स्पष्टम् । तथा चायवाह्मणम् । आदित्यव्रतमेकवि शत्यनुगान गाण्डिलीपुत्रोद्दावि तिरिति वाध्यायणीपुत्रो वैश्वदेवा ममेरया सध्यानानि भूनवदियेक, चित्र टेवानामन्तरिति इयारपर, ·छन्दोगमानसूत्रम्। ४३ अत्रैव शिवम् । ब्रह्मार्पणं भवतु । विप्रेण चन्द्रकान्तेन तन्त्र सिद्धान्तदिना। छन्दोगमानसूत्रस्य भाष्य काश्या विनिर्मितम् । यः मर्वजः सर्वशक्तिमत्र विनियुक्तावान् । प्रीयतामनया कत्या स एव प्रभुरीवर । पवित्रयन्तु मन्तोऽपि दृष्टिलेगार्पणादिदम् । प्रसिद्ध खल्वमीया हि परस्यानुग्रहो व्रतम् । वस्तुनोऽतिगभीरत्वात दुर्लक्ष्यत्वाहिशेषत । दौर्बल्याश्चैव मडुडेय इचोऽभवदन्यथा । तदीखरो मे गमयेत् करुणासिन्धुरयुतः । मान्या मयि दयावन्तो महान्तः शोधयन्त च । अन्ध इव स्फुटदोपे गुणेषु विरलेषु वैनतेय इव । एव शीला: मन्ती भवन्ति वसुधातले नमस्तस्मै । प्रति मेरपुरनगरवास्तव्यवन्यघटीयमहामहोपाध्यायराधाकान्त- मिडान्तवागीशभट्टाचार्यात्मजब्रह्ममयोगर्भसम्भूतथीचन्द्र- कान्ततकालद्धारभट्टाचार्यविरचितं छन्दोगमान- सबभायं समाप्तम् ।

·४२ छन्दोगनानसूवम् । पर्कादारभ्य यथाशक्त्यहाहर्ब्रह्मयज्ञ इति गोभि- लीया गोभिलीयाः ॥ १३ ॥ पर्को नाम साम वैयगानारम्भ एव अग्न आयाहि वीतये इति चन्दाचिकस्य प्रथमायाचि गीयते। तस्मात् पर्कात सान पारस्य शक्तयनुसारण प्रतिदिन सामानि जपेत । योऽय साम्रा जप', स ब्रह्मयनः इति गोभिलीया मन्यन्ते। ब्रह्मयज्ञाय इति पाठे योऽय सामा जयः स ब्रह्मयज्ञफलप्सितार्थ इति - . व्याख्येयम् । "ब्रनयनार्थमिदार्थ विद्यामाध्यात्मिकी जपेत् । इति हि सारन्ति । ब्रह्मयज्ञमिति पाठे योऽयं सानां जप: त ब्रह्मयज्ञमाचक्षते गोभिलीया इति वर्णनोयम । द्विवचनं सान विधिग्रव्यसमातिमनापनाथम् ।

·सानमूत्रपरिशिष्टम् ।
वा स्वाध्यायपदेन परामर्शः। अन्तरङ्गत्वात् । शतित इत्येतावान्
परं विशेष ॥१॥
अन्वयेनोक्ता व्यतिरेणैतद टूटयति,-
आप्लवने तु संप्राप्ति गायत्री जपतः पुरा ।
तपंणं कुर्वतः पश्चात् स्नानमेव वृथा भवेत् ॥ २ ॥
प्राप्लवनेविति। ऋशरक्षरार्थ। गायत्रीजपानन्ता मानाङ्गं
तपण कुतस्तर्पणस्यायथाकालतत्वेनाकृतकल्पवात् तदङ्गवेगु-
एयेन सानमेव वृथा भवेदिति निन्दावाद: सुतरामुपपद्यते ।
तस्मादुपत्रामोपसंहाराभ्या मानाङ्गतर्पणविषयत्वं वचनस्य सुष्यता-
मवगम्यते । तदनभवता सूत्रकारेण मध्याहस्रानानतर्पणस्य
सूर्योपस्थानानन्तर करणोपदेशात्,
"यथाऽपनि तथा प्रातर्नित्यं साधादनातुर" ।
इति कात्यायनेन च प्रात.मानेऽप्यमानधम्मातिदेशात्, उभयत्रैव
सूर्योपस्थानोत्तरत्व तदनतर्पणस्य । तदन्यत्र सूपरागादौ मानान
सर्पणं सानप्रयोगान्तर्गतमेवेत्यविवादमेव । यत्तु
"मानादनन्तर तावत् तर्पयेत् पिटदेवता ।
छत्तीय पोडयेवस्व मध्याकम्म ततःपरम” ॥
इति चर्षिशमतनाम्ना वचनं पठन्ति । तस्य कारिकारूपतया
सत्र मून मृश्यम् । तस्य समूलवेऽपि गोभिन्नीयाना तावत् तन्न
भवत्येव । तपा स्वशास्त्रोपरोधापत्तेः । तच्चान्याय्यम् ॥ २ ॥

·मानसूत्रपरिशिष्टम् । प्रणम्य परमात्मान पितरो च गुरून् परान् । परिशिष्ट मानविधाख्यास्यामि समासत ॥ आप्लवने तु सप्राप्ति तर्पणं तदनन्तरम् । गायत्री च जपेत् पश्चात् खाध्यायञ्चैव शक्तितः ॥१॥ आप्लवने इति । आप्लवन मानम् । तस्मिन् मप्राप्ते पुनस्तद- नन्तर तर्पण कुर्यात । तदनन्तरमित्यनेन मानसूत्रोक्तस्य सूर्योप- स्थानानन्तर्यस्य परामर्श । न तु मानानन्तर्यस्य । अनतिप्रयो जनत्वात । उपजीव्यविरोधापत्तेश्च । आप्लवने सप्राप्ते यत्तर्पण, तत सूर्योपस्थानानन्तर कर्तव्यमित्यर्थ । तदनन सानाङ्गतर्पण स्यैव कालाऽयमभिहित । कथ ज्ञायते । प्राप्तवने त मप्राप्त इत्युपक्रमात, सानग्रन्थे मानाङ्गतर्पणस्यैवाभिधानाच, प्रधान तर्पणस्य परामसम्भवात् । पश्चात मानाङ्गतर्पणात् पर गायत्री स्वाध्याय वेदञ्च ययाक्ति जपेत् । शक्तित इति गायत्रीजपे स्वाध्यायजपे चोभयवैवान्दति । तथा च्छन्दोगपरिशिष्टम् । 'वेदमादित प्रारभ्य गतितोऽहरहर्जयेत्' । इति । सानग्रन्थे मानाङ्गतर्पणानन्सर जाव्यत्तयोक्ताना साना ·मानसूत्रपरिशिष्टम् । ४७ दशभिर्जन्मजनितं शतेन तु पुराकृतम् । त्रियुगन्तु सहस्रेण गायत्री हन्ति टुष्कृतम् ॥६॥ दशभिरिति । दशमंख्यकजपेनेतज्जन्मजनित, शतसंख्यजपेन पूर्व- जन्मकृतं, सहस्रसंस्थगपेन युगवयकृतं पाप गायत्री हन्ति ॥ ६ ॥ सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । गायत्रीन्तु जपन् विप्रो न स पापन लिप्यते ॥७॥ सहस्रेति । देवी गायत्रीम् । गायतयाः सहस्रसख्यजप उत्तमः । तसंख्यजपो मध्यमः। दशसंख्यजपोऽधमः। पापे विद्यमाने तपस्यावश्यम्भावात् पापन न लिप्यते इत्यनेनार्थात् पापक्षय- तवाप्यायासतारतम्यात् पापक्षयतारतम्यं प्रतिपत्तव्यम् । "फलस्य कम्मनिष्यत्तेस्तेषा लोकवत् परिमाणत: फलविशेष. स्यात्" इति जैमिनिसूत्रात् । प्रतएव पापक्षयार्थगायत्रीजप एवायं संख्याविकल्पः । "ध्यानयुक्तमावर्तयेदोपूछा गायत्रीमष्टकल एक- देगरुत्वोहादकत्वः पञ्चदशक्षवः गतवत्वः महसकत्वश्व" इति सध्यासूत्रोक्तः मख्याविकल्पस्तु सम्योपामनविषय इत्यनयोन विरोधः ॥७॥ व्याहृतिभिः प्रतिप्रणवां गायत्रीच प्रतिप्रति । षट्प्रावसंयुक्तां गायत्रीजपलक्षणम् ॥ ८ ॥ व्याहुतिभिरिति । इत्यम्भावलक्षणे हतीया। प्रतिप्रतीत्यनकः प्रतिशब्द उपसर्गः। अपरय प्रतीकपरः। एकदेशेन समुदाय- उक्तः।

·४६
मानसूत्रपरिशिष्टम् ।
प्रसङ्गात् गायत्रीजपे कञ्चिहिशेषमाह,-
कदाचिदपि नो विहान् गायत्रीमुदके जपेत् ।
गायचाग्निमुखी यस्मात् तस्मादुत्वाय तां जपेत् ॥३॥
गायत्री यस्मादग्निमुखी, तम्मात् जलादुत्थाय गायतों जपेत ।
अतिरोहितार्थमन्यत् । वृधमनुस्वार्द्रवाससो जलेऽपि गायत्री
जपमभ्यनुजानाति ।
"यदि स्यात् क्लिन्नवासा वै गायवीमुदके जपेत् ।
अन्यथा तु शुचौ भूम्या कुशोपरि ममाहितः" ।
इति । पानार्यस्तु नैतदनुजानातीति लच्यते । कुतः १
चिदपोत्यभिधानात् । जलादुत्याय जपस्योपदेशाच्च ॥ ३ ॥
यज्जले शुष्कवस्त्रेण स्वले चैवावाससा।
जपहोमो तथा दानं सर्वं तन्निष्फलं भवेत् ॥ ४ ॥
यज्ञले इति । इत्यम्भावलक्षणे तीये । शुकवस्त्रोपलक्षितेन जले
आर्द्रयम्बोपनक्षितेन स्थले यन्नपादिकं क्रियते, तत् सर्व निष्पन्न
भवति ॥ ४ ॥
गृहेषु तत् समं जप्यं गोठे शतगुगां भवेत् ।
नां शतसहसच्च अनन्त रेवसानियो
कदा-
राईविति। तत् जम्यं महेषु चेत् क्रियते सदा मम ममफलम् ।
नयामिति मामोध्याधारी मममी। तमइस नत्तम् ॥५॥

·। ४८ सानमूत्रपरिशिष्टम् । निराशाम्ते निवर्तन्ते वस्वनिप्पीड़ने कृते । तस्मान्न पौड़येहस्खमकृत्वा पिटतमम् ॥ १० ॥ निराशा इति । स्नानवस्त्रस्य निष्योडने कृते ते देवाः पितरय निराशाः सन्तो निवर्तन्ते प्रतिगच्छन्ति । तस्मात् पित्रादितर्पण- मकवा नामवस्त्र न निप्पीड़येत् । प्राधान्यात् पिटतर्पण मित्यु- क्तम् । देवादितर्पणमपि बोडव्यम् । पूर्ववचनं जलार्थिना देवाना पितृणाचानुगमनस्योतत्वात् पिटपद देवानामभ्युपन्नण वा ॥१०॥ तत्रापि विशेषमाह,- जलमध्ये तु यः कश्चिद् दिजातिनिदुबलः । निप्पीड़यति चेहम्वं स्नानन्तस्य वृथा भवेत् ॥११॥ जलमध्ये इति । यः कश्चित् ज्ञानदुर्बलो हिजातिर्यदि जलमध्ये मानवस्वं निप्योडयति सदा तस्य सानं वृथा भवति । तस्मात् स्थले मानवस्व निपौडयेदित्यभिप्राय. ! स्मृत्यन्तरेऽपि । "वम्वनिष्पीडितं तोयं याद्धे चोच्छिष्टभोजिनाम् । भागधेयं श्रुतिः प्राह तस्मानिष्पीडयेत् स्थले" ॥ मानवम्बस्य निप्पीडनन्तु याडीयावप्रकरवदपसव्येन कत्तष्यमित्युमा मृत्यन्तरे। "अन्नप्रकरवत्तस्य अपसव्येन पीडनम्” । इति। अनप्रकरपदित्यभिधानादपसव्येनेत्युतावास दक्षिणामुखे- नैतत् कर्तव्यमित्यर्थीदुक्तां भवति ॥ ११ ॥ इति । ७

·मानसूत्रपरिशिष्टम् ।
लक्षणात् । छान्दसो वा प्रयोगः । तथाच प्रत्येक तिमृणां
व्याहतीनामादौ गायवाः प्रत्येक पादत्रयस्यादौ च प्रणवप्रयोगात्
मिलित्वा पट्मणवाः सम्पद्यन्ते । तदेवं पट्मणवमंयुतां गायत्री
जपेदिति विपरिणामेनानुषन्जनीयम्। तदिदं गायत्रीजपलक्षण
गायवीजपप्रकारः। पटप्रणवसयुक्तामिति पाठे गायत्रीजपलक्षण-
मित्यस्य विशेषणमेतत् । पूर्व पापक्षया यो गायत्रीजप उक्तः,
स एवानेन विशेषितः। उपस्थितत्वात्। एवञ्च सन्ध्योपामन
कालीने गायत्रीजपे नैप विशेषोऽभिनिविशते । अनुपस्थितः ।
अतएव, “ॐपूवां गायत्रीम्" इति सन्ध्यासूत्रेण,
"तिष्ठेदोदयनात् पूबा मध्यमामपि शक्तितः ।
आसीतोडूहमाचान्त्या मध्या पूर्वविक जपन्” ।
इति कम्मप्रदीपवचनेन च न विरोधः । पूर्वत्रिक प्रणवव्याहृति
गायत्रीरूपमिति परिशिष्ट प्रकागः । इद हि पूर्वमुक्तम् ।
“प्रणवो भूर्भुवःस्वच सावित्री च यतीयिका" ।
इति ॥ ८॥
ब्राह्मणं सातुमायान्तं पथि गच्छन्ति देवताः ।
पितरस्तत्र गच्छन्ति वायुभूता जलार्थिनः ॥६॥
प्राणमिति। देवताः पितरय जनार्थिनोभूत्वा वायुभूता-
अगरीरिणः सन्तः खान कतुं मम्यग् गच्छन्त ब्राह्मणं पथि अनु-
गान्ति ॥८॥

·मानसूवपरिशिष्टम् । प्रक्षालितैतिलैः कृपोस्तप्रयत्तु पितृन् सदा । जलस्थोजलमध्ये तु विस्विरेकन्तु तर्पयेत् ॥१५॥ प्रचालित रिति। प्रचान्निनैः कृष्णतिलः पितॄन् तर्पयेत् । जलस्यस्तु जनमध्ये तर्पयेत् न स्थलस्यः । एकैकं पिबादिक विस्तिस्तर्पयेत् । प्रत्येकमञ्जनित्रयेण तर्पयदित्यर्ध । कपणेम्तिन्नैः पितॄन् तर्पयेदित्यभिधानादन्यमिततरन्यान् तर्पये- दित्यर्थाटुक्तं भवतीति वदन्ति । देवन्नोऽप्याह । "शसस्त तर्पयेद्देवान् मनुष्यान् शवलम्तिन्नेः । पितॄन् मन्तर्पयेत् कपणेमतर्पयेत् सर्वथा हिज" ॥ इति। छन्दोगपरिशिष्ट तु, “यवाद्भिस्तर्पयेद्देवान् मतिनादिः पितृनपि ।” इति देवतर्पणं यवोदकेन कर्त्तव्यमित्युक्तम् । यद्यपि तदपि तदुतप्रधानतर्पणविषयम, तथापि मानसूवोपदिष्टस्य यवोपकल्पन- ग्यार्थवत्वोपपत्त्यर्थ प्रधानतर्पण छन्दोगपरिशिष्टानुशिष्टं यवाद्भि- देवानां तर्पणं सानाङ्ग तर्पणेऽप्याटर्नुचितमिति प्रतिपद्यामहे । शिष्टममाचारवमनुसृतो भवति । स्मरन्ति च । "देवान् प्रमऋपींचैव तर्पयेदक्षतोटकः । पितृन् भक्त्या तिनैः कृष्णे: म्बसूत्रोक्त विधानतः” । यद्यपि जन्नस्थोजनमध्ये तर्पयेदित्युक्तम्, "स्थन्ने स्थित्वा जले या प्रयच्छेदुदकं नरः । नोपतिष्ठति तहारि पितृगां तन्निरर्थकम्” । इति ।

·५० सानम्त्वपरिशिष्टम्। ये जास्माका पुर्व जाला अयुवा गोवियो मृताः। त मया दस जम्वनिपौडनोटकम् ॥ ॥ वे चाम्सामिति वननिषोडनमन्त्र ॥१२॥ तपप दिशेषमाह, - ·५३ मानसूत्रपरिशिष्टम् । मिलितं कुर्यात् । अनलिना तर्पणं कुर्यात् न त्वेकेन पाणिनेत्यर्थः । एप एव विधि: पूवाचाय: स्मृतः । न क्रुडो नेकपाणिनैति- परिशिष्टान्तरवचनं प्रागेवोदाहृतम् । तथा कार्णाजिनिः । "थाई विवाहकाले च पागिनैकन दीयते । तर्पण तूभवेनैव विधिरेष पुरातन." ॥ इति । यत्तु, तथाच "उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदकं यः प्रयच्छति । स मूढो नरकं याति कालसूत्रमनाशिराः॥" इति व्याघ्रपादवचनम् तदोभिलीयव्यतिरिक्त विषयम् । थाहादि विषयमिति माधवाचार्योत वा समाधानमादरणीयम् । शिष्टसमाचारः परिपालितो भवति ॥ १६ ॥ देवतानां पितृगाच्च जले दद्यान्नलाञ्जलीन् । असंस्कृतप्रमीतानां स्थले दद्याज्जलाञ्जलीन् ॥१७॥ देवतानामिति। अतिरोहितार्थः शोकः ॥ १७॥ पथेदानी गोतमम्बन्धनामामुझेखप्रकारमाह, गोत्रं स्वरान्तं सर्वत्र गोत्रस्याक्षय्यकर्मगि । गोवस्तु तर्पणे प्रोक्तः कर्ता एव न मुह्यति ॥१८॥ गोत्रमिति। सर्वत्र गोवगन्दः स्वरान्तः सदान्तः प्रोतो. मुनिभिः। अस्थापवादमाह गोवस्येति । अक्षय्योदकदाने गोत्र शब्द. गोत्रस्येत्येष पष्ठयन्ततयोल्लेखनीयः। तर्पणे तु गोत्र- ·५२ मानमयपरिशिष्टम् । इति म्मत्यन्तर म्पनयम जने नर्पण निपिच, गोभिनपरि मिटान्तरेऽपि, "नोदकेषु न पाए न क्रुदो नेकपाणिना। नोपतिष्ठति तत्तीय यन्त्र भूमी प्रदीयते । इति तथेवीश तथापि म्यनयाशचिले म्यानस्थम्यापि अन्ने तर्पण मुक्त म्मृत्यन्तरे । 'यत्रापि म्यन्न या म्यादुदके देयतापितॄन् । तर्पयेत्तु ययाकाममप्पु म प्रतिष्ठितम् ॥ म्थलेऽपि कुगानाम्तीर्य नपगा कर्तव्य न तु केवलायर्या भूमी। तदा हारीत । 'धमिवा वमन शक म्यले विस्तीगरिपि । विधित्तम्तयण कुर्य्यात्र पावेषु कदाचन ॥ पात्राहा जलमादाय शुचौ पात्रान्तरे चिपित् । जनपूर्णेऽथवा गर्त न स्थले त वियहि पि । केशभम्मतुपाङ्गारकण्टकास्थिममाकुलम । भवेन्महीतल यम्माहदिपाऽऽस्तरण तत '॥ इति। दति । १५॥ श्राद्धे सेचनकाले तु पाणिनैकेन दापयेत् । तपणे नूभय कुयादेप एव विधि स्मृतः ॥ १६ ॥ था। इति। याहे अर्ज वहन्तीरित्यादिमन्त्रेण यत पिण्डानां सेचनमुक्त नदेकेन पाणिना दद्यात! सर्पप तूमय पाणि ·मानस्वपरिशिष्टम् । परत्वाच्च सुकरा यजमानपिनादिधौः । तदव बहुवक्तव्यसद्भावेऽपि ग्रन्थगौरवभयाटुपारम्यते । सिद्धान्तस्तूत एव ॥ १८ ॥ शर्मन्नादिक कार्य्य शर्मा तर्पणकगि । शम्र्मणोऽनय्यकाले च पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥२०॥ सम्प्रविति । व्याख्यातप्रायोऽक्षरार्थः । उत्तरलोकहयेऽपि प्रथम नाकवत् कर्ता एव न मुह्यति इति चतुर्थचरण पाठान्तरम् । अब गमीवादिके इन्युपसहारवाक्ये दर्शनात्. गोत्र खरान्तं मयंत्र इति सच व पितः प्रोतमिति च पूर्वोक्तावाक्यहयमप्य ादिकार्याभिप्रायं बोहव्यम् । तथाचाादिके कार्य सर्वति तदर्थः । अतएव, "पिलभ्य इति दत्तेपु उपश्य कुशेषु तान् । गोत्र नामभिरामन्ना पितॄनथ्यं प्रदापयेत्" । इति छन्दोगपरिशिष्टे आसनदाने गोत्राद्युल्लेखो नामिहितः किन्वयप्रदाने इति सुधौभिरवर्धेयम् । अत्र शमन्द्रियाद्यमि- धानात् देवशम्मनित्यादिप्रयोगोऽप्रामाणिकः ॥ २० ॥ ये वान्धवा वाधवा वा यन्यजन्मनि बान्धवाः । ते सप्तिमखिला यान्तु ये चास्मत्तोयकासिगाः ॥२१॥ ये वाधवा इति। मोयमवसानाम्नलिमन्वः । पित्रादितपणा नन्तरमनेन मवेणोदकं दीयते ।। २१॥

·५४ खानसूबपरिगिष्टम् । एव 1 इत्य महिप्रयमान्ततयोग्यः । तत्तरकस तत्पन गोत्रगदम्योमब का न मोक्ष प्राप्नोति। कति समतं पदम् । गोवा तयण पोत इति प्रतिघानाङ्गतगविपर्य घचनम्। मविहिन बुहिरन्तरडा इति न्यायात् । प्राम प्रत्यया न्याय्य इति मोमासामावकारीकय । प्राधानतर्पण त कात्यायनेन द्वितीयान्तलमलम् । यथा। 'यवाद्विस्तर्पयेवान् मतिमाशिः पितृनपि । नामान्ते तर्पयामीति आटायोमिति च अवन्" ॥ इति । अत्र तर्पयामीत्य भिमपन्धात् नानाहितीयान्तत्वमय- गम्यते। गोत्रममन्धपदयोरपि सुतरा तथात्वम । एवमव गोवपदमावाभिधानात् गोभिन्नीयोवपदमेव वक्तव्यं न स गोत्र पर्याय मगोवपदम् । "मकारणे व कर्तव्य गोत्र मवत्र धीमता। मकारः कुतपोयम्तम्माद यनेन तं वदेत्” । इति मत्स्यपुराणवचन गोभिलीयव्यतिरिक्त विषयम् ॥ १८ ॥ सब वैव पितः प्रोक्तं पिता तर्पण कर्मगिा । पितुरक्षय्यकाले च अचयां तिमिच्छता ॥ १६ ॥ तब्दवेति। व्याख्यातप्रायोऽत्तरार्थः । यद्यपि आयन्तु नः रिलर इति, एक पितरः इति चोभयथा दर्शनमस्ति, तथापि गोभिन्लीयैः स्वशास्त्रोपदिष्ट पितरित्यादिकमेव प्रयोज्यं न विम्मत्पितरित्याटि। मम्बन्धिशब्दाना पदिन्यायेन स्वसन्धि ·मानसूत्रपरिगिष्टम्। १७ "हाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिय भूमिपः । वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिय शूट्रः स्पृष्टाभिरन्ततः" । इति । तथा व्यासः । "शिर; पावत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छशिखोऽपि वा। अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तोऽम्यशचिर्भवेत् । इति ॥ २३॥ पवित्र न भवेत् त्याज्यमाचान्तेन कदाचन । उच्चार भोजनस्यान्ते तस्य त्यागो विधीयते ॥२४॥ पवित्रमिति । सपवित्रण हस्तेनाचमनं वक्ष्यति। येन पवित्रणा चमनं कृतं, पाचान्तेन पुरुषेण तत् पवित्रं त्याज्य न भवति । स्मरन्ति च। "सपवित्रेण हस्तेन कुर्यादाचमनक्रियाम् । नोच्छिष्टं तत् पवित्रन्तु भुक्तोच्छिष्टन्तु वर्जयेत्” । इति । उच्चार पुरीपोत्सगे भोजनस्यान्ते च तस्य पवित्रस्य त्यागी- विधीयते । उच्चारे इनि मूवोत्सर्गस्याप्युपलक्षणम्। छन्दोग- परिशिष्ट। "पिण्डा) ये स्तृता दर्भास्तर्पणार्य तयैवच । धृतेः कृते च विणसूत्रे त्यागस्तेषां विधीयते” । इति। विशेषमाह लघुहारीत.। "पिण्डार्थ ये स्तृता दी यैः कृतं पिटतर्पणम् । मूत्रीच्छिष्टेधूता ये च तेषा त्यागो विधीयत ॥ ८ ·मानसूत्रपरिशिष्टम् । अथेदानीमाचमने कचिदिशेषमाह,- उदक एवोदकस्थः स्थलगस्तु शुचिः स्वले । पादौ कृत्वोभयत्रैव आचम्योभयतः शुचिः ॥२२॥ उदक एवेति । सदके स्थित्वा आचम्य उदक एव शुचिर्भवति, स्थले स्थित्वा प्राचम्य स्थले शुचिर्भवति । जलस्थ प्राचम्य जले स्थित्वा यत्कम्भ क्रियते तवैव शुचिर्भवति। न तु स्थलकर्तव्य- कम्मखपि। एवं स्यन्ते स्थित्वा पाचम्य स्थलकर्तव्यकर्मण्येव शचिर्भवति न तु जलकर्तव्यकर्मण्यपीत्यर्थः। उभयत्र जले स्थले च पादौ कृत्वा पाचम्य उभयत: जलस्थलयोः कर्तव्ये कम्मगि शुचिर्भवति । तयाच पैठिनमिः। “अन्तरुदक आचान्तोऽन्तरेव शुद्धो भवति वहिरुदके प्राचान्तो बहिरेव शुद्धो भवति तस्मादन्त- रेक वहिरेक च पाद कृत्वाऽऽचामत् भवन शुद्धो भवति" इति ॥२२॥ कण्ठाधः प्रविशन्त्यापस्तावत् पूतो भविष्यति । अन्यथा न भवेत् शौच मुक्तकच्छश्च नाचमेत् ॥ २३ ॥ कण्ठाध इति । याभिरझिराचमनं कियते, ना पापः कण्ठ- स्याध:प्रदेश ददर्य प्रविन्ति चेत्, ततः पूतो भवति । पपई कण्ट्राधः प्रवेगाभा गौचं न भवतीति बाप्रपाभिप्रायं वचनम्। मुकाम नाचमनं कुर्यात् । नाचमेदिति ठान्दम उपत्वम्। मनुः। अन्यथा

·धानसूत्रपरिशिष्टम् ।
फुगा इत्यनेन कुशानां त्यान्यता नास्तीत्युक्तं भवति । अतिरोहि
तार्थमन्यत् ॥ २७ ॥
सपविचेगा हस्तेन ब्राह्मगा पाचमन्ति ये।
सोमपानं भवेत्तेषामन्नञ्च ऋतुमादिशेत् ॥ २८ ॥
मपवित्रणेति । सपवित्रेण हस्तेन धदायमनार्थमुदकपानं, तत्सोम-
पानसमम् । अवच क्रतुमाटिशेत्, मपषित्रेय इम्तेन यदवभोजनं
तदपि क्रतुशेषभोजनतुल्यमित्यर्थः । अथवा, तथाविधावभोजने-
नैव ऋतुफलं लभते इत्यर्थः । तथाच गोभिन्लपरिशिष्टे ।
"उभयत्र स्थितेदभैः समाचामति यो दिजः ।
मोमपानफलं तस्य भुक्ता यजफलं भवेत्” ।
इति ॥२८॥
कुशापूतं भवेत् स्नान कुशेनोपशद् दिजः ।
कुशेन चोद्धृतं तोयं सोमपानन तत्समम् ॥ २६ ॥
कुगापूतमिति । निगदव्याख्यातः सोकः ॥ २८ ॥
व्यतिरेकै निन्दामाह,--
अकुशेन तु यत् स्नानं यद्दानं तोयवर्जितम् ।
असंख्यया च यज्जप्तं तत् सर्वं निष्फलं भवेत् ॥३०॥
अकुशेनेति । दानजपयोरभिधानं प्रमागतम् ॥ ३० ॥
अपपवित्रकर्हस्तेईत्तं भुक्तं हुतञ्च यत् ।
देवा हव्यं न रहन्ति कव्यञ्च पितरस्तथा ॥ ३१॥

·सानसूत्रपरिशिष्टम। नीवीमध्ये च ये दर्भा ब्रह्मसूत्रे च ये धृता । पवित्रास्तान् विजानीयाद यथा कायस्तथा कुशा." । एवञ्च विण्मत्रोत्सर्गकाले यदि कुशानीवीमध्ये कृता ब्रह्मसूत्रे वा धृतास्तदा तेषा न त्याज्यतेत्युक्त भवति ॥ २४ ॥ जानुभ्यामूईमाचम्य जले तिष्ठन् न टुप्यति । ताभ्यामधस्तथा तिष्ठन् नाचामेत विचक्षणः ॥२५॥ जानुभ्यामिति । जानुभ्यामूर्डमिति स्थितिक्रियाविशेषणम । जानुभ्यामूई जले तिष्ठन् दण्इवटूई. स्थित्वा आचम्य न दोपभाग् भवति । जानुभ्यामधस्तु जले दण्डवदूर्दस्तिष्ठन् नाचामेत् । किन्तपविष्ट एव ॥ २५ ॥ वामहस्तकृतैर्दभैर्दक्षिणेनोदकं पिवेत् । रुधिरं तद्भवेत् तोयं पीत्वा चान्द्रायगां चरेत् ॥२६॥ वामहस्तकृतैर्द रितीत्यम्भावलक्षणे तीया। वामहस्ते कुशान् धृत्वा कुशरहितेन दक्षिणहस्तेन यद्याचमनार्थमुदक पिति, तदा तदुदक रुधिरतुन्य भवेत् । नदुदक पौत्वा चान्द्रायण कुर्यात् । प्राचमनार्थमिति कुतो ज्ञायते । प्रकरणात । भन्दश पठितत्वाच्च ॥ २६ ॥ दनिगेन कुशान् गृह्य दक्षिणेनोदकं पिवेत् । सोमपानेन तत्तुल्यं यथा पाणिम्तथा कुशाः ॥ २० ॥ दधिोनेति । तदकपान सोमपनिन तुल्यम् । यथा पाणिस्तथा

·मानसूत्रपरिशिष्टम् ।
दीयन्ते, तानित्यर्थः । ऋचन्यत् । पटकुशानितिप्रदर्शनार्थ न तु
घर्जनीयाना कुशानां पटसंख्या विवक्षिता।
"उच्चार भोजनस्यान्ते तस्य त्यागो विधीयते ।
इति परिगणितव्यतिरिक्तानामपि कुशानां त्यागस्य पूर्वमभिहित
त्वात्। तथा हारीत.।
"चितो दर्भाः पथि दर्भाः ये दर्भा यज्ञभूमिषु ।
स्तरणासनपिण्डेषु पट्कुशान् परिवर्जयेत् ॥
ब्रायनेषु ये दर्भाः ये दर्भाः पिटतर्पण ।
इता मूत्रपुरीपास्या सेषा त्यागो विधीयते ।
अपूता गर्हिता दर्भा ये सक्विन्वा नखैस्तथा ।
कथितानग्निदग्धाय कुगान् यत्नेन वर्जयेत् ॥
इति पसा कुशानां वर्जनमभिधायान्येपामपि वजनमाह।
च तेषु सेषु कर्मसु विनियुक्ताना कुणाना वजनोपदेशेन तदितरत्र
विनियुक्तानामपि पुनरन्यत्र विनियोग प्रतीयते। तथाच ग्राञ्च.
परिशिष्टम् ।
"दर्भाः कृष्णाजिनं मन्त्रा वाह्मणाहविरग्नयः ।
प्रयातयामाग्येतानि नियोज्यानि पुन: पुन. ॥"
इति। विशेषमाह मरीचिः।
"मामि नभस्यमावास्या तस्यां दर्भचयो मतः ।
प्रयातयामास्ते दर्भा विनियोध्याः पुन. पुनः ।"
इति। विद्याकरवाजपेयितम् ।

·दक्षिणेन मानस्वपरिशिष्टम् । अपेति । अपगत पवित्र येभ्यस्तै रित्यर्थ । निगदव्याख्यातमन्यत् । अत्र च पवित्रशब्दो कुगजातिवचन.। अतएव तत्र तत्र दर्भकुश शब्दोपाटान कृतम । न तु "अनन्तर्गर्भिण साग्र कोश हिदन्नमेव च । प्रादेशमात्र विज्ञेय पवित्र यन कुत्रचित्" । इति च्छन्दोगपरिशिष्टसङ्केतितविशिष्टहिदनपरम् । कुगान् ग्टह्य इति कुगेनोपस्पृशेदिति चैवमादिनिदेगात् । अतएव छन्दोगपरिशिष्टम । 'मय्ये पाणी कुगान् कला कुर्यादाचमनक्रियाम् । इम्वा प्रचरणौया स्युः कुशा दीर्घाथ वहिप । दर्भा पविमित्युलामत मध्यादिकमणि । मव्य. मोपग्रह कार्यों दक्षिण सपवित्रक." ॥ इति मध्यादिकम्पस निर्विपिता दी पवित्रमित्याह ॥ ३१॥ . कुथा पितादीना चितिनात पथिजात यैः कृतं पितृतर्पणम् । तरणासनपिण्डेषु पटकुगान् परिवर्जयेत् ॥३२॥ चितिजातमिति। यैः कुगरास्तग्गा क्षत, ये मामने दत्ता. “वधानियनीयान् टान् भपपिवानाम्तीर्य' इति “पधानिनयनीये धाग ददात्" इति च याहकल्पोने "पविवाहितान् पिण्डान मिदुगनपावरूत्" । रति हाम्दीगपरिमिनिय ये बधानिनयनीया कुगा. पिणे ·सामसूत्रपरिशिष्टम् । मंमज्यात् । न च केशान् कम्पयेत्। नातीस्थितस्त्ववश्यमा- चामेत् ॥ ३५ ॥ टुःखप्नं यदि वा पश्येत् वान्ते वा चुरकर्माणि । मैथुने कटधूमे च स्नानमेव विधीयते ॥ ३६ ॥ दुःस्वप्रमिति । कटधूमः चिताधूमः । स्मरन्ति च । “चिताधूम- स्पर्शने सवें वर्णाः मानमाचरेयुः" इति । निगदव्याख्यात मन्यत् ॥ २६॥ हिजोऽयं नाति नित्यं यः पञ्चाङ्गं विधिपूर्वकम् । अश्वमेधफलं तस्य गोभिलीयवचो यथा ॥ ३७॥ हिज इति । पञ्चाङ्ग विधिपूर्वकमिति क्रियाविशेषणम् । योऽयं दिज इति संबन्धः । पञ्चाङ्गं "मृत्तिलकुभगोमयामतानुय- कल्पा” इति मानसूत्रोनेः पञ्चभिर रुपेतम् । तिलाक्षतयोः स्रानानतर्पपि विनियोगेऽपि प्रणाल्या मानाङ्गत्वमवगन्तव्यम् । मृगोमयकुशमन्त्रतर्पणरूपैः पश्चभिरजैरुपेतं वा। प्रतिरोहितार्थ- मन्यत् ॥ ३०॥ मन्त्रा:--पावकानइत्यादि, सप्तव्यातयः, सावित्री च सप्रणवाऽऽधन्ते, महसमीपेत्यादि, तपतीत्यादि, अखकान्तेत्यादि, इदं विष्णु रित्यादि, त्रीणि पदेल्यादि, वियोः कम्प्राणीत्यादि, तहिमास इत्यादि, प्रतोदेवा इत्यादि, उदयमित्यादि, उदुत्तम. मित्यादि, मृत्तिके ब्रह्मदत्तेत्यादि, अमोसोत्यादि, गावधिदि. त्यादि, ऋतश्चेत्यादि, शंनोदेवोत्यादि, आपोहिष्ठेत्यादि, तरम- ·मान मूतपरिशिष्टम् । "संग्रहाहत्मरं यावत् शुद्धिः स्यादिभवहिवाम् । अत: पर न यहीयाज्जपादो यन्नकम्मणि ॥" इति ॥ ३२॥ जलमध्ये प्रमशान वा वल्मौके मुषिकोत्करे । कृतशौचच यच्छेषमग्राह्याः पञ्च मृत्तिकाः ॥३३॥ जलमध्ये इति। अन्तर्जलमृत्तिका श्मशानमृत्तिका वल्मीक मृत्तिका मुषिकोत्दातमृत्तिका गीचावशिष्टमत्तिका चेति पञ्च मृतिका न ग्रहणीयाः। ततशौचन यच्छेपमिति सामान्चोप कमाभिप्रायेण नपुंसकनिर्देशः । शक्य श्वमांसादिभिरपि तुत् प्रतिहन्तुमित्यादौ यद्वत् । छान्दसी वा व्यत्ययः। “मृत्तिलकुश गोमयानतानुपकन्पा" इति मानसूत्रे यन्मृत्तिकोपकल्पनमुक्तं मैव मृदनेन विशेपितति बोहन्यम् ॥ ३३ ॥ न कुद्दिन्तसंहर्षमालून देहभाजनम् । अपमृज्य च न नायागावमम्बरपागिना ॥३४॥ न कुर्य्यादिति। देहय भाजनचेति देहभाजनमिति इन्डेक वहावः । तदानूनं नपादिना उल्लिखितं न कुर्यात् । बस्तेण রাশিকা ব্যয়ী নায়িৰাৰ স্বাহা। मानकाने दस्तक पाणिना वा गाद न माजयदित्यर्थः । परज्वन्यत् । ३४॥ नायोगात्रागि संमृज्यात् नानगाव्या न पाणिना । न च निधूनयेत् केगानाचामत्त्वेव घोत्थितः ॥ ३५ ॥ सातति सातः मन् पानगाया पाणिमा धगावागिन ·ग्राहकल्पः। तत्र प्रथमः खण्डः। वातीयस्य चिराय चामरधरीवेदादयोवन्दिनः सूर्याचन्द्रममौ प्रदीपसदृशौ खस्मिन् महिनि स्थितिः । सर्गोरक्षणमप्ययश जगतां सत्यं गुणामन्त्रिणी- भृत्यास्ते ऋतवोविचित्रविभवाः कस्मैचिदस्मै नमः । उदयतु मानसगगने पित्रीः पद-नख-सुधाकर-गी। अन्तर्गतमपि भूयोया तमसा राशिमुपहन्ति । विलोका पारमाणि तम्बामालोच्य संग्रहान् । छन्दोगथाइकल्पस्य भाष्यमाभाष्यतेऽधुना । तत्रभवान् सूत्रकारोटघसूत्रोद्दिष्टस्यान्वाहार्य्यस्यान्येपाच भाडामा प्रयोग प्रतिपिपादयिषुः याडकल्पास्यमिदं शास्त्र रचयाञ्चकार। छन्दोगयाइप्रयोगजिनासूनां सुखावगतये तस्येदमल्पग्रन्या वृत्तिरा- रभ्यते । व्याचिस्यासितस्स बाइकस्पशास्तस्येदमादिमं सूत्रम्- अथ थाइम् ॥ १॥ धतियते, इति सूवशेषः । तथायमधशदानन्तर्यार्थः । सम्बन्ध- करणार्थय । उच्चार्यमाणथ मङ्गलप्रयोजनोभवति। धानन्तार्थ- ·मानसूवपरिगिष्टम् । मन्दीत्यादि, एतोन्निन्द्रमित्यादि, तमुष्टवामित्यादि, सहस शीत्वादि, विपादूईइत्यादि, पुरुषएवेत्यादि, तक्षेन्यादि, पुन शनीदेव्यादय । अथ नित्यवत् सध्यामुपासीत । उदुत्य मित्यादि, चिवमित्यादि, पाय गौरित्यादि, अपत्येताइत्यादि, तरणिरित्यादि, उद्यामेपोत्यादि । - इति मानसूत्रपरिशिष्ट समाप्तम ॥ मन्याइति। मानसूत्र येषा मन्त्राणा विनियोग उत्तास्ते मन्त्रा १६ प्रतीक द्वारा निर्दिश्यन्ते कचित्रामतोपि। निर्देशयायम समोहार्थ । मन्त्रा इत्यादि ग्रन्थ सर्वत्र न दृश्यते ॥ चन्द्रकान्तकतिरवितेखरे भाभि सकरुणैनिरीक्ष्यताम्। ते धनुग्रहपरा स्वभावतो नान कारणलयोऽप्यपेक्षितः ॥ ति मेरपुरनगरवास्तव्यवायघटीयमहामहोपाध्यायराधाकान्त- নিলামী মহাঘাঘলয়ায়ীখীবন্ধ্যত্র- सानहाभाचार्यविरचित मानसूत्र परिगिटभा भम्पूर्णम् ।

·थाहकल्प।
नायों वा।
छन्दमि प्रणवइवा येषु ग्रन्थेष्वादी दलथशन्दः
पठ्यते ।
थाइम्, इति वच्च माणस्य कम्मणोनामधेयम । तयाचाप
म्तम्ब सूत्रम्। “अर्थतन्ममु साक्षाब्द कम प्रोवाच" ...इति ।
तदिदम् –“तस्वेदाम" - इति वा, 'तेन तम्' इति वा.
"चूडादिभ्य उपमख्यानम्'- इति वा भवति । मेय यथाकयश्चि
हुत्पित्ति । प्रसिद्धिम्नु वक्ष्यमाणलक्षणे कम्मणि द्रष्टव्या। यच्च
रघुनन्दनै न,-
"संस्कृत व्यञ्जनाट्यान्न पयोदधि त मधु ।
यदया दीयते यस्मात् नेन याद निगद्यते ।
इति पुलस्त्यवचन थाइशब्दस्य कमनामधेयताया प्रमाणम् --इति,
तवचनबनेनैव,—य या अन्वादेर्यदान तत् थाइम- इति चाभि
हितम् । तदमङ्गतम। दानार्ये तरितम्याननुगामनात् । अपिच ।
दीयते,-इति कम्मगि तिड श्रवणादन खल्वत्र विशिष्यते । तेन,
दीयमानम्यानादेव थाइत्वमुच्यते, न कम्मंग 1 दृश्यते खरुवन्य
वाप्यन्त्रम्य ग्राइव्यपदेश ,-'अदैव भोज येत ग्राइम'-पूति,
"थाइभुक् चाष्ट वर्जयेत्'-इति, 'थाइभोक्ता च कर्ता च”---
इति, “प्रगतो या भोजने'-रति चैवमादी बलम। तदिद
पुलस्त्यवचन न याइगब्दस्य कम्मनामधेयताया नवीकार्यताया
प्रमाण मिल्यस्थान एवाय सरम्भ । न खत्खन्नादेर्दानमेव थाड,
किन्तु यत्रतत् थहया दीयते, तदेव कम यादशब्दाभिधेय भवति ।
कथं जायते?

·२
थाइकल्पः।
स्तावत्, 'अमावस्याया तत् थाइम्” 'इतरदन्वाहार्यम्" इति
सूत्रयता भगवता ग्राह्य कारणाग्निमतामन्याहार्य नाम या
विहितम् । न च तस्येतिकर्तव्यता काचिदभिहिता । भवितव्यन्तु
नया। अनग्निमतामपि बाई मपरिकरं वक्तव्यम् । अतो ग्या
शाम्ताध्ययनानन्तरं याइ प्रयोग-प्रतिपित्मया थाडकल्पास्यमिद
शास्तमध्येतव्यमित्ययमर्थ | आवसथ्याधानादीनि कम्माणि राय
कारणोक्तानि । थाइन्तु न तथोक्लम । तदिदानीमम्माभिवतव्य
मित्यभिप्राय ।
मम्बन्धकरणम्य च प्रयोजनम् ,-रटयोक्ता परिभाषा. कथम
वापि प्राप्नुयु'---इति । कथ च न प्राप्नुयु ?
शाम्बान्तरवादस्य,
ग्य कमविपयलाच परिभाषाणाम । शास्तान्तर खल्वेतत् थाह
कम्पाग्यं ग्राह्यगास्तात्। परिभाषाय राकम्म विपयाभवन्ति,
रति एयभाप्येयोचाम । अथापि यात्,- अन्याहार्यस्थ ग्टद्योग
त्वात् तत्र रह्योहा: परिभाषा प्राप्नुयु १-इति । अत्रीच्यते। मत्यं
माप्नुसुरग्निमतामय । नेपामय थाइम्यान्याहार्यपदाभिधेयत्वात् ।
अनग्निमतामपि या कथ नु ता. प्रानुयुरिति ग्वस्वमो ममन्त्र,
कियते । उथते । अनग्निमतामपि प्राप्नुयु,-प्रति पश्याम ।
किं कारणम् । यदय पिण्ड पिटयाजधानव प्रदेष्यति। एपलाई
मम्मन्धकरणान् कोषमादियिषयत्वमप्यायगम्यते ।
तम्मा-
गोभिनयमानाय पिगइपिटयजम्य धर्माप्रत प्रदिग्यो । पन्यथा
न भायन, -कण पिण्डपिययनम्य धामा: प्रदिग्नत,-रति।
पपय कोप-यागमचमार्यो वायमाय । अन्यामापपीत
-
१

·याइकल्पः।
साधारणं नाम थाइम्,-ट्रायनम्निमतामप्यमावस्यायां कृष्ण यो
च करणीयं भवति । अन्यथा साधारणत्वमस्य पौधेत । अपि च
मात्स्ये तावत् मुरारी, पूर्व स्मिवध्याये,-
"पिटयजन्तु निर्वत्यै तर्पणाख्यं हिजोऽग्निमान्” ।
इत्यादिना,-
"तवानन विधानेन देयमग्निमता सदा" |
इत्यन्सेन ग्रन्येनाग्निमा यादमभिधाय,-
"अतः परं प्रवक्ष्यामि विष्णुना यदुदीरितम् ।
या साधारणं नाम भुक्तिमुक्ति फलप्रदम्" ॥
इत्यादिना, "एतच्चानुपनीतोऽयि"-इत्याद्यन्तेन ग्रन्येन अग्नि-
मतामनग्निमताच साधारणं थाई परस्मिबध्याये समुपदिष्टम् ।
अतएव, 'अग्निमत्वाइम्'-इति, साधारणाभ्युदयकीर्तनम्'--
इति चेतावध्यायावाचक्षते । तात्पर्यभेदकल्पनारसिकोरघुनन्दनस्त्वे-
नदपालोचयन् कण्ठोक्तमपि साधारणत्वञ्चान्यथयन्,–'अमा-
पस्याया यनित्यखाभिधानं तत्साग्निपरं कृष्णपक्षस्य यचित्यत्वाभि-
धान तसाग्निभिन्नस्य'- इत्युत्शास्त्र मेव वर्णयाचकार ।
मार्कण्डेयपुराणम् ।
"कार्य श्राइममावास्यां मासिमास्युष्टुपक्षये ।
तथाऽटकाखम्यवश्यमिच्छाकालं निबोध मे।
इति । उडुपक्षयोऽमावस्या । सोयं निमित्तकानयोरभेदोनित्यतामस्य
सूचयति । एतदपि तत्रैव सुश्चक्तमुत्तम् ।
तथा

·४ याकस्पः। "प्रेतं पितॄश्च निर्दिम्य भोज्य यत् प्रियमात्मनः । यया दीयर्त यत्र तत् याई परिकीर्तितम्” । इति पृथ्वीचन्द्रोदयादिधतमरीचिवचनात् । इत्यास्तां विस्तरः ॥१॥ अमावस्यायां पितृभ्योदयात् ॥ २ ॥ ऋजुरक्षार्थः । अमावस्यायाम,-इति सप्तमीनिर्देगात् निमित्तत्वमस्याअवगच्छामः । स्मरन्ति च । "न निळपति यः पिण्डं प्रमीतपिटकोनरः । इन्दुचये मामि मासि प्रायश्चित्तीयते तु सः" । इति । न च, कृष्णपक्षनिमित्तकएव ग्राडे प्रशस्तकानोऽमावस्येत्य- भिप्रायेणेदं वचनम् इति भ्रमितव्यम् । प्रशस्तकालस्यासिकमै प्रायश्चित्ताभ्यनुनानानुपपत्तेः। न चात्र झणपक्षस्य नामापि यूयते । तथा याज्ञवल्का। "प्रमापभ्याटका दिः कृष्णपक्षोऽयमइयम्" । पति कणपसाझेदनवामावण्या स्मरति । तया मत्स्यपुराण,-- "प्रमावस्याटकालणपश्चपञ्चदगीषु च। इत्यादीन्यभिधाय, "एतथानुपनीतोऽपि कुर्यात् मयेषु मम् । या साधारण नाम मर्चकामफन्नप्रदम् । भायाविरहितोऽप्येतत् प्रपामम्योऽपि नियमः। गृहोप्यम स्ववत् कुदिनन विधिना बुध." । त्यमावस्याया गपो च पृयक पथक यादममिरितम् । मदिद - ·ग्राडकल्प । ७ इति सूत्रयन् अनुद्देश्यत्व स्वामित्वाभाव बाह्मणाना दर्शयति । यया खुवाहवनीयोऽग्निरनुद्देश्योऽपि प्रतिपत्तिस्थान देवतोद्देशन त्यतस्य द्रव्यस्थ एवमिहापि पितरएवोदृश्या ब्राह्मणास्तु प्रति पत्तिस्थानमेव पर न पुनरुद्दश्या , इति । त्यागोऽय ब्राह्मणस्य स्वामित्वमुत्पादयतीत्यत्रापि न प्रमाएम। पित्रुहेशन त्यत्तस्य ख चम्वामिकतया ब्राह्मण तस्य प्रतिपत्ती उपादानमेव हि तस्य स्वामित्वमुत्पादयेत्, नासा त्याग प्रामाणाभावात् --इति शिष्यते। न हि भवन्ति वकार -पितॄणा वाजमितिवत् ब्राह्मणाना थाइ मिति । अपिच । 'अमु पिगडान साटयेत 'प्रणीने वाऽग्नी' 'ब्राह्मण वा भोजयेत्' 'गवे वा दद्यात्'-इल -इल्य स्मदृयकारण ब्राह्मणस्य भोजनमानोपदेशात् तस्य स्वामित्व नोमयते - प्रत्यव गच्छाम । न खलु येन ब्राह्मण भोजयति, तवाम्य स्वामित्वम । तदुद्देशन त्यागस्याभावात् । तस्य प्रतिग्रहाभावाच्च । यावगवति-परायमसो भुक्त, इति, तावद्भवति-परान्नमसौ प्रतिग्टताति, इति । तथाच तत्रभवतासमीणामुभयोस्तुत्यदोष वादोन स्यात् । न चैव मिष्टा प्रतियन्ति । अबादिसामान्याञ्चैत देव प्रतिपत्तव्यम । न खत्वप पिण्डाना सादने प्रगति वा पानी, गवे वा दाने तत्र म्वामित्वममादोनामुत्पद्यते । तम्मात्, तत्मा मान्यात् ब्राह्मणस्यापि न तत्र म्वामिलमुत्पद्यते,- इत्यास्थयम । हामस्तयय स्यात, प्रपीतेऽग्नौ मादनोपदेशात् । न,- इत्यु यो । पामेचनाधिक हि यजति होममाचक्षते मीमामका । न सल्वन यजतिरामेचनाधिक , किन्तु पवादाविनी प्रतिपत्तिरव अन्यथा .

·थाइकल्प ।
इति।
यदेव
'दर्गस्तत्र निमित्त वै कालथन्द्रक्षयामक ।
नित्यता नियत कालस्तस्या ससूचयत्यय' ।
चन्द्रक्षयात्मक कालोऽपि दर्शएव ।
अतएव,
निमित्त मरव कान -इति निमित्तनियत कालस्तस्य नित्यता
सूचयति -इत्याह । अपरे पुनोतटविहामोव्याचक्षते,-"मासि
मासि कार्य यत् याद तत चन्द्रक्षयेऽमावस्था प्राप्यातिप्रशस्तम ।
चन्द्रक्षयाभावेऽपि वर्दमानाया थाइविधानेन अमावस्याऽभावेऽपि
चतुर्दम्यन्तयामे थाइविधानेन च विशिष्ट विधित्वानुपपत्ते
इति । तदिदमनार्य कपोलकल्पितञ्चेत्युपेक्षणीयम । तम्मान,
नेद कष्णपक्षनिमित्तयाइस्य प्रगम्तकालाभिप्राय सूत्र वर्णनीयम ।
प्रमशब्दितत्वात् । प्रमाणाभावाच । इत्यास्थयम ।
पिटभ्य ,- इति चतुर्थ्या पितॄणामत्र देवतात्वम्। तथाचापम्स
बसूत्रम् । “तव पितरोदेवता'-इति । देवतात्वन्तु देशनाद
गिततय॑न्तपदनिदेंग्यत्त्व वेदमयत्यागोद्देश्यत्व था,-इत्यन्य देतत् ।
तम्मात् --यागोऽयम् । 'यजतिचोदना दृध्यदेवताक्रिय समुदाये
हतार्थत्वात्'--ति जैमिनिमूषात् । ददातिप्रयोग गीग ।
उद्देश्यगतम्वामित्व जनकमयागोहि दानम्। न च पितादीना
मामित्वमस्ति । ब्राह्मणम्येति चेबानुग्यत्वात् । इति चेन
पग्यमि,-माभूत् पिवादीनां स्वामित्व प्राधगम्य तु भविष्यति,-
इति । तदपि नाप्ति । कम्मात् ' अनुग्यत्वादानणग्य । कार्य
पमानरेगाव प्राधणम्य ।
प्रमाणाभावात् । पिणामेव तथा
खोपदेशाच । तया पापमाम्योऽपि । 'मानापाहयनीयाय
-

·थादकल्प। पिटभ्य ,--इति चतुर्या अन्यथानुपपत्त्या हि देवताल पितॄणा कल्पनीयम् । तच्च बहुवचनात् महिताना परिचिकम्पयिषितम् । माहित्यस्य च त्यागकियापेक्षया परिचिकल्पयिषया त्यागम्यकत्व मानुमानिकम् । प्रत्यक्षम्नु प्रत्यक त्यागोपदेश । तस्मात,-अन न्वयामिह प्रत्येकत्सागोपदेशवनात न मिलिताना देवतालम । गवर्य हि बहुवचनमभिधानक्रियापेक्षयापि नेतुम् । 'घसावेतप्ते, इति यजमानस्य पित्र, अमावेतत्ते,-इति यजमानस्य पिता महाय, असावेतत्त,-इति यजमानस्य प्रपितामहाय,'यपि निगमोभवति ॥२॥ पञ्चमीप्रभृति वा परपक्षस्य ॥३॥ "पिलभ्योदद्यात्'-इत्यनुवर्तते । अपरपक्षस्य कृष्णपक्षस्य । तथाच ययते। “पूर्व पचोदेयानामपर' पक्ष पितॄणाम"---इति । "योऽपक्षीयत मोऽपरपक्ष"-इत्यपि निगमाभवति। वाशब्दो वैकल्पिक कम्पान्तर समुचिनोति । कथ नाम ' पञ्चमीमभूति या दद्यात् प्रतिपत्प्रति वा, इति । तथाच गीतम । 'पञ्चमी प्रभति याऽपरपक्षस यथायाह मस्मिन् वा" इति । अथवा । वाराष्दो वक्ष्यमाणकल्पापेसया विकम्पाथ ॥ ३॥ यदहरूपपोत ॥ ४ ॥ 'वाऽपरपक्षस्य'-त्यतदिहापि मम्बध्यते । कुत । मध्यपठितम्म विशेषाभावात्। तदयमर्थ । अपरपक्षस्य यदहस्मिनहनि उपपद्येत मुम्पोत द्रव्यादिकम्, तदा पिटभ्योदयात्, इति । उप २ ·थाहकल्पः। निमित्तान्तरप्रणीते अग्नावुपदिश्यते,-इति नासी होमः । यदि वा होमोऽयं भवेदपि, किन्तव तेन भविष्यति, दानं खल्वसौ न भवत्येव । तस्मात्,-'बाह्मणायाहवनीयायें, इत्यनेन सामिल त्वजनकस्त्यागीदानम्, इति दानलक्षणमनास्ति,-इति सूचि- तम्,'-इति, 'अस्तिचोद्देश्यताऽपि ब्राह्मणस्य, तहतस्वामिला. भिसन्धानेन द्रव्यत्यागात्'- इति च वदन् शूलहस्तः परास्तः । पिटभ्यः, - इति च पिपितामहप्रपितामहपरम् । कयं जायते १ पिण्डपिटयज्ञे तेषामेवोद्देश्यत्वात् । अत्रापि तस्यैव धम्मप्रदेशाच्च । मातामहादीनान्तु बाई पृथग्यचनेनोपदेश्यति । तदिद बहुवचनम्,-"होमे वसानामग्निमादधीयाताम्" इत्या दिवदभिधानक्रियाऽपेक्षया साहित्यं बोधयति । उद्देशक्रिया हि प्रत्येकं परिसमाप्यते,--इति न तामपेक्ष्य माहित्यं सम्भवति । त्यागक्रियापेक्षयेति चेन्न नानात्वात् । इति चेत् भवान् पश्यति,- • माभूत उद्देश क्रियापेक्षया साहित्यं त्यागक्रियापेक्षया तु भवि- प्यति । नैष दोषः । कस्मात् । नानात्वात् त्याग क्रियायाः । त्याग- क्रिया हि प्रत्येकमेवोपदिष्टा ग्यकारेण । तथाच ग्यासूत्रम् । "पितुर्नाम ग्टहीत्वाऽमावेष ते पिण्डोये चान वामनु यांच त्वमान तस्मै ते खति" "अप उपस्पृश्यैवमेवैतरयो." इति। यद्यपि, अन्वष्टक्यक मण्येतत् सूचितम्, तथापि-"अन्वष्टक्यस्थानीपार्कन पिण्ड पिटयज्ञोष्याख्यातः" इति सूत्रेणावष्टक्यधर्मस्य पिण्ड पितृयजे पियधम्मस्य चार प्रदेगात् प्रतापि प्रत्येकमेव त्यागः मिध्यति । मूत्र कारोऽप्यविभवानादो प्रत्येकं त्यागमुपदेश्यति ।

·याईकम्प.॥
पत्ते.
इत्यादिमृत्यु कलक्षणस्य | वाशब्द',-
"अम्लयुक्तापक्षे तु बाई कुर्यादिने दिने ।
विभागहीनं पक्ष वा विभागवईमेववा"।
इति ब्रह्मपुराणाद्युक्तकल्पान्तरापेक्षया विकल्पार्थः। तत्र, 'अर्डम'--
इति पक्षस्याईमष्टग्यादिकमित्यर्थः । अई पक्षम्,- इत्यन्वयोप
न त विभागस्याईम् । यविभागयोईयोरपि पक्ष
विशेषणतया समत्वेन परस्परमन्वयानुपपत्तेः। तथाच गौतम ।
"प्रथापरपक्षे बाद पिटभ्योदद्यात् पञ्चम्यादि दर्शान्तमष्टम्यादि
दशम्यादि ममिय"-इति।
य,-
'पञ्चम्या उत्तरे दद्यादुभयोबैगयोझणम्"।
इति वचनम् । पञ्चमीमारभ्योत्तरतिथिपु,-इति तस्यार्थः ।
“पञ्चम्योरन्तरे दद्यादुभयोरपि पक्षयोः" ।
इति हेमाद्रिप्रभृतयः पठन्ति। पाखिनरूशलपक्षपञ्चम्यो-
मध्ये, इति वर्णयन्ति च । सोऽयमपरपञ्चथावस्य गौणकान ।
'भौजङ्गी तिथिमासाद्य यावचन्द्रार्कसङ्गमम्"।
इत्यपि वचनं भवति । एतन,-
“पञ्च म्यूञ्च तत्रापि दगम्यूई ततोऽप्यति” ।
इति विणधर्मोत्तरवचनमपि व्याख्यात वेदितव्यम् । पञ्चमौमारभ्य
करणेऽपि विभागहीनत्वं पक्षस्य नानुपपत्रम् । प्रतिपदादितिथि
चतुष्कम्य चतुर्दश्याय त्यागेन तदुपपत्तेः । स्मरन्ति च ।
'याद शस्त्रहतम्यैव चतुर्दश्या महालये"।

·१० श्रादकम्प पद्यते, इति पाठेऽपि तथेवार्थ.। सोऽय विकल्प', -पञ्चमी प्रभृति वा दद्यात्, यदहरुपपद्यते तदहर्वा दद्यात्, इति । तदनेन सूतदयेन हायपरतिमित्तमपि यादमुपदिष्ट भवति। तदिद थाइयम्-~अमावस्यानिमित्त कृष्णपक्षतिमित्तच,-इति। तन, हाणपक्षनिमित्तएव थाडे प्रशस्तकालोऽमावस्येति तन्त्रान्तर कारा स्मरन्ति । तयाच निगम । 'अपरपक्षे यदह सम्पद्यते अमावस्यायान्तु विशेयेण'- इति । न तावता अमावस्याया: निमित्तत्व शक्यमपोतुम् । न खल्वन्यस्य प्रशस्त कालो न भव न्यन्यस्य निमित्तमित्य किचित प्रमाणमस्ति । अभिहितऋत दम्माभिरधस्तादेव । निगमवचनमात्रदर्गी रघुनन्दनस्वाह,-- “अमावस्या न निमित्तान्तर, किन्तु कृष्णपक्षनिमित्तश्रावस्य प्रशस्त काल"--इति। तदयडेयम । अपरपक्षे यदह सम्पद्यते सदह कुर्यात्, कसेऽप्यपरपने यस्मिन् कमिश्चिदनि, अमावस्या यान्तु विगेषेण यनेन कुर्यात्, तदात् पूर्वमादन्यदिद थाइम्--- इति यदि निगमवचनस्यार्थ., तदा तदपि तन्मतमुन्मूलयति, पवस्तु कि विम्तरेण ॥४॥ यमपरा सूबध्ययोजना, मञ्चमीप्रभृति वाऽपरपक्षस्य ॥ ३ ॥ पपरपक्षम्य,- "पापाढीमवधि एखा य' स्यात् यक्षस्तु पञ्चम । म विनयोऽपर पक्ष कन्या गच्छतु वान या" प्र

·याइकल्प..
१३
.
वचनं भवति । ब्रह्मपुराणवचने, 'एववा'-इति निपातसमुदायो-
विकल्पवाची । न तु एवशब्दो नियमार्थः, वाशब्दो विकल्पार्थः,-
इति नियातदयम् । विभागकरणे, 'अमेव,' इति नियमा-
नुपपत्तेः। अतएव सक्तकरणमयाह नागरखण्डम् ।
"पापाव्या: पक्षमे पने कन्यासंस्ख दिवाकरें।
यो वै याहं नरः कुर्यादेकस्मिबपि वासरे ॥
इति । एकस्मिवपि,--इत्यपिकारादनुकल्पोऽयम् । न चैतत्
कन्यास्थरविनिमित्तयारपरं वचनम् । एकस्मिवपि,-इत्यपि
कारलभ्यस्यानेकवकरणस्य तवाभावात्। मलहि तत्करणमिप्यते ।
तधाच गर्ग:।
"पक्षयाई यदा कुर्यात्तपणन्तु दिने दिने
सन्महालये चैव परेऽहनि तिलोदकम्" ।
ति। तथा नारदः।
“मतन्महालये काम्ये पुनः थाडेऽखिलेषु च ।
प्रतीतविषये चैव सर्वमेतत् विचिन्तयेत् " ।
इति मरुन्महालयं दर्शयति । एतस्, इति नन्दादिवर्जनम् । तथा
कात्यायन:।
*अशतः पक्षमध्ये सु करोत्येकदिने यदा।
निपिपि दिने कुर्यात् पिण्डटान यथाविधि" ।
इत्ये कदिनेऽपि करणं सुस्पष्टभुपदिशत्ति। तदव अपरपक्षया
बहु वलायमस्ति । अन्यगौरवभयादुपारम्यतास्माभिः। अथवा
-

·१२
थाडकल्पः।
इति । विभागादिकल्पे चप्येषैव रोतिरनुसतव्या । पक्षकत्याययणे
तु चतुर्दश्यामपि श्राद्ध कर्त्तव्यमेव भवति। पक्षव्यापकतायाः
प्रकारान्तरैणानुपपत्तेः । तथाच कार्णाजिनिः ।
"नभस्यस्यापरे पक्षे थाड कुर्य्याहिने दिने ।
नैव नन्दादि वयं स्यान्नव वा चतुर्दशी" ।
इति। तथा ब्रह्माण्डपुराणम् ।
"कन्या गत मवितरि दिनानि दश पञ्च च ।
पावंगीन विधानेन थाद्ध तत्र विधीयते" ॥
इति । तथा तवैव।
"कन्यां गते सवितरि यान्यहानि तु घोडश ।
क्रतुभिस्तानि तुल्यानि देवोनारायणोऽववीत्"
इति । इदन्न पोडशवमाश्विनशकमतिपदा सह दृष्टव्यम् ।
कथं
भायत।
"अह.पोडशकं यत्तु शतप्रतिपदा मह ।
चन्द्रक्षयाविशेषण माऽपि दर्शामिका स्मृता" ।
प्रति देवलवचनात् । कन्या गते मवितरि, इति कन्यासम्बन्धस्य
प्रात्यमभिप्रेत्यीकम् । तदाह भाव्यायनिः ।
'कन्यास्यान्वित. पक्ष. मोऽत्यन्तं पुण्य उच्यते" ।
इति । गृहमनु.।
'मध्ये या यदि वाऽप्यन्ते यत्र कन्या मजेद्रविः ।
म पत. मकन: रोष्ठ: थायोडाकं प्रति
समित एपश, 'कन्यां गवत वा न वा-इति ममस्तपमाभिमायं

·थाहकल्प.। पच्यन्ते । "वृश्चिके शुक्लपक्षे तु नवान्न गस्यते बुधै" । इति कालान्तरम्वन्येषा मन्तव्यम् । कस्मात् १ 'धान्यपाक धशादन्ये' - इति नययने तया दर्शनात् । अन्ये खस्खाचार्या: धान्यान्तरपाकापगादपि नवयतमिच्छन्ति । गान्नयः किन हरिके रघुनन्दनम्तु नवशस्येष्टिदृष्टपरिकल्पना याडेऽभ्युप- गच्छद्रप्याह। "हथिकशकपतो न कालान्तर किन्वतिपतित- श्रीहियास्य गौणकालमध्ये तस्य प्राशस्त्यमालम्'-इति । देशोपपत्तिम्तीर्थप्राप्तिरूपा। कथ ज्ञायते । "गवेव तीर्थ कर्तव्य याद तत्प्राप्तिहेतुकम् । पूर्वाऽम्यथवा प्रातदंगे स्यात् पूर्षदक्षिणे" । इत्यादिवचनेभ्यः । पावोपपत्ति. थोषियमायणप्राप्तिरूपा। कुत ? तस्मात् दद्यात् सदोद्युतोविज्ञासु बामणेषु च । इत्यादि स्मरणात्। तदेतास द्रव्यदंगपानीपपत्तिषु यत् बाई, न तत कणपक्षापेक्षा अवश्य कर्तध्या। कथं जायते . मोपामुपपत्तिम्तदह थाइविधानन तदसम्भवात् । अरन्ति च । "तीर्थद्रव्योपपत्ती च न कालमवधारयेत । पात्रञ्च माधणं प्राप्य सद्य. या विधीयते" । इति। "यया वापरः पक्ष पूर्वपक्षाहिशिष्यत । तथा थाइस्य पूर्वाहादपराहोयिशियरी"। इत्यादिकमप्येत दिपयं द्रष्टव्यम् । गोतमोऽपि । 'यदेगनाम सनिधो वा कालनियम. मतित.'-इति सूत्रयमेतदेवा ।

·१४ ग्राहकम्प । मपरपमय पारिभाषिकत्वे कृष्णपक्षमा शाहकालो न सूचित भवति । माभूदनेन अन्येन, स्वयिष्यते सु ॥ • ॥ ३ ॥ यदहरूपपोत ॥ ४॥ यदहव्वदेगपावमुपपोत, तटह पिटभ्यो दद्यात् । तथाच गोतम वम । “व्यदेशबानपविधी वा-इति। दव्योप पत्तिरव नवश म्यादिप्राप्तिरूपा । स्मरन्ति च । 'यष्टव्या पितरोराजन् । नवशयफनोटके । पाचन विधानेन खतमामे तयाऽगते" । इति । नवशस्यमपि ब्रीहियवरूप ट्रष्टध्यम । कुत " तथा दर्शनात् । तथाच चन्दोगपरिशिष्टम । "गरहसत्तयो केचितवयज प्रचक्षते । धान्यपाकवशादन्ये श्यामाकोवनिन स्मृत” । नवयसे इति । "बीहिपाके च कर्तव्य यवपाके च पार्थिव ।। न तावाद्यो महाराज । विना श्राद्ध कथञ्चन' । इति च मर्यने पुराणेषु । तदनेन नवगम्यादिप्राप्ति. श्राइनिमित्त मित्युक्त भवति । नवावेन कम्मानुष्ठान निमित्तम्,-इस्लसङ्गतैषा प्रमाणाभावात्। “नक्षवग्रहपीडासु दुधम्वावलोकने । इच्छायाहानि कुर्चीत नवस्यागमे तपा' इति मुराणवाक्यऽप्यागमस्य प्राप्तिरूपत्वात् । कल्पना।

·याडकल्प। "निमन्त्रयोत पूर्वयु सम्यग्वि मान् यथोदितान् । असम्भवे परेयुर्वा बाह्मणास्तान् निमन्त्रयेत् । इति । "ख कोऽस्मोति निश्चित्य दाता विप्रान् निमन्त्रयेत् । निरामिष सक्कडु का सर्वसुप्तजने रहे। असम्भवे परेधुर्वा ब्राह्मणास्तान् निमन्त्रवेत् ॥ इति चैवमादि। द्रव्याद्युपपत्तेस्तु भाविन्या पूर्वेानिययासम्भवेन तदहरेव निमन्त्रण भवति । एतेन,- “पूर्वारपरद्युयं वाइ कम्मरघुपस्यिते । निमन्वयीत त्रावरान् सम्यग्विमान् यथोदितान्' ॥ इत्याद्या स्मृतयोऽपि व्याख्याता । 'सम्भावितमैथुनान यस्या दीस्तदहरामन्वयेत् अवाना प्रधानकालखनियमात्, सम्भावित मैथुनातु पूबेधु'-इति नीलाम्बरोपाध्याया। वचनमयुदा हरन्ति । 'निमन्त्र येच पूर्वेा पूर्वोक्तास्त दिजोत्तमान् । अप्राप्ती तहिने वाऽपि हित्वा योषिप्रसद्धिनम् । इति। यहायशसाऽप्येपैव व्यवस्था वर्णिता। प्रमाणाभावात् पुन रुपेक्षिताऽम्माभि । अनिर्दिष्टकान खल्वन मधानस्य काले क्रियते। निर्दिवह कान । वचनमपि पूर्वारप्राप्ती तहिने निमन्त्रणमाह, न प्राप्ती । तवैव, 'हिला योपित्प्रप्त निनम्'-इति विशेष । स खन्वय विशेषो न यतिववावतिष्ठते। प्रमाणविशेषाभावात् । तस्मादस्मदुक्तीव व्यवस्था शास्त्रार्थ ॥ ५ ॥ ३ ·याईकन्य। अथवा । अमावस्याया पिटभ्योदद्यादित्यादि सूचनय मकला परपक्षपाइस्य कानोपदेशपरमेवास्तु । अमावस्याया पिटभ्यो दद्यात अपरपक्षस्य पञ्चमीप्रभूति वा पिसभ्योदयात अपरपक्षस्य यदहरुपपद्यते तदहा पितृभ्योदद्यादिति। अस्याञ्च वर्णनायाम मावस्याया दान प्रथम कल्प । अन्यक्षानुकल्पइति बोदव्यम । अस्यामपि वर्णनायामपरपक्षा दैनामावस्याया अपि थादस्य निमित्तान्तरत्व पूवीतादिशाऽवसेयम् ॥०॥ ॥ ४ ॥०॥ यदह मध्य तदहाह्मणानामन्वा पूर्वेधुर्वा ॥ ५ ॥ याह तदह पूर्वस्मिन वा अहनि वामणानामन्त्रा निमन्त्य, “पिटभ्यादद्यात् -इत्यनुवत्तते । 'तदहा-इति पाठे, पूर्ववान चोभयचैवैतत् सम्बन्धनीयम । कुत । पठितस्य विशेषाभावात्। कथ नाम ' यदहरुपपद्येत, तद हर्वा पिटभ्योदद्यात,-इति । तदहर्वा पूर्वेार्वा ब्राह्मणानामन्य पिटभ्योदयात्, इति च । बाह्मणग्रहण राजन्यादिनिरामार्यम। यद्यप्यामन्त्रणमिहो पटिग्यते, तथापि निमन्त्रणमेवार्थ । भतिकमनिपधोधन सूत्र 'यत्र प्रत्याख्यान प्रत्यवायम्त निमन्त्रणम' इति हि परम्ति। पभिन्नापे वामन्त्रणमेवाम्मच्छास्तामुगिष्ठ प्रयोज्य, न निमन्त्रणम्,- इति ट्रष्टव्यम् । पन घामावग्यादी पूथ्वद्युनिमन्त्रणम् अमभवे तदारपि । सयाच प्रयत। यिथरी।

·याडकल्प.. एक यतीन् ॥ ८॥ यतयस्तिदण्डिनदहाभिप्रेयन्ते। कयं ज्ञायते । “यतिस्तिदण्ड, करुणा राजतं पानमेवच" इति। “शिखिभ्योधातरविभ्यस्विदण्डिभ्यः प्रदापयेत्” । रति चैवमादि स्मरणात् । तदमे यतयोनिमन्त्रणीयाः, इत्ये- केपां मतम् । यस्मादवगच्छामः,--यतयोन निमन्वणीयाः,- इत्यन्येषा मतम्, इति। कम्मात् पुन: कारणात् यतोन निमन्त्रणीयाः, इति तत्रभवन्तीमन्यन्ते। स्म रोद्यमीषा भोजने अभ्युदयविशेष सरन्ति । "सारम्भनिहत्ताना यतीना दत्तमक्षयम् । इत्यादि बहुलम् । उयते। या किल मधुमास. पितरोऽतिपयं प्रीयन्ते। एपा हि तेपामाशमा। “योदद्याद नमस्माक तत् मन मधुना सह । पामिर्पण समायुक्तं शस्तेन मृगपक्षिणाम्" । इति। ताथाचोपदेय ति प्तिविशेष मासविशेषेण । यतयस्व- मधुमासाशिनोभवन्ति । अतएव, “यतिपात्रक याद मधुमाम वजित कार्यम्" इति वामनपहतिः। तदिदमनिमन्त्रणकारणं यतीनाम् । • रके यतीन् का, रति कस्यचिन्मते सयपाल ।

·१८
श्राइकल्पः।
अनिन्दीनामन्वितोनापक्रामत् ॥ ६ ॥
अनिन्धोलोकापवादरहितः। तेनामन्तितोनिमन्वितोबामणः,
नापकामेत् न प्रत्याचक्षीत। प्रत्यास्याने प्रत्यवायापत्तेरिल्यमि
प्रायः।
तथाच मनुः।
"केतितस्तु यथान्यायं हव्यकव्ये द्विजोत्तमः ।
कञ्चिदप्यतिक्रामन् पापः शूकरतां व्रजेत् ।
प्रति। यधैतत्, तथा निमन्वयिताऽपि निमन्वितान् यथान्याय-
मपूजयन् प्रत्यवैति,-दत्यर्थात् मिडम्। स्मरन्ति च ।
"अामन्य ब्राह्मणं यस्तु यथान्यायं न पूजयेत् ।
प्रतिक्षामु घोरामु तिर्यग्यौनिपु जायते ।
इति 1 अस्मिअवसरे,-"श्रामवितीवा नान्यद ग्रहीयात्"-
इति सूत्रमधिकं पठन्ति गौड़ाः । निगदव्याख्यातं तत् ॥०॥ ६ ॥
अथेदानी निमन्त्रणीयान् ब्राह्मणान् विभिनष्टि,--
स्नातकान् ॥७॥
'भामन्त्य, इति, 'पिढभ्योदद्यात्', इति च हयमितःमति
सर्वच सम्बधनीयम् । योग्यत्वात्। भोकमपि उदाहरन्ति ।
“येन यस्याभिसम्बन्धोदूरस्थस्थापि तस्य मः ।
अर्थतीधसमानामानन्तर्यमकारणम्” !
इति। वयः सातका: रच्चसूत्रे निर्दिष्टाः,-विद्यानातको
व्रतम्रातकोविद्यावतम्रानकरोति । उत्तराधरभावोऽस्यमीषां नव
दूटव्यः ॥10॥

·ग्राहकल्पः। - इत्यसङ्कलैया वर्णना महायशसः । “मातकान्” “एके यतीन्" "ग्राहस्थ साधून वा"-इत्यायमविशेषावस्थायिनएव हि निम- न्त्रणीयाइहोपदिश्यन्ते । धमास्त पथादुपदेष्यति। न खल्व- साधूनयि सातकान् निमन्त्रणीयान् मन्यसे, कथं साधुत्वं ग्रह. स्थस्य विशेपणमात्य । श्रय मन्यसे,-पथादुपदिष्टम्मरमाधव: मातकाः व्यावर्त्तिप्यन्ते, इति । गृहस्था अम्यसाधवस्तथैव तदि व्यावर्ति प्यन्ते,-इति विफलोऽयमारम्भः । कात्यायनी ऽपि,-"गृहस्थान्” “साधून वा"-: "-इति गृहस्था देनेव माधून सूबयाञ्चकार 0021॥ तदेव सरूपतोनिमन्त्रणीयानभिधाय धम्मानमोपामुपदिशति,- श्रोत्रियान् ॥ १० ॥ "एकां शाखा भकल्पां वा पड्भिरङ्गरपौत्य वा। पटकम्मनिरतोविप्रः श्रोत्रियोनाम धम्मपित्” । इत्युक्तलक्षणान् ॥०॥ १० ॥०॥ हद्धान् ॥ ११॥ "न तेन हदो भवति येनास्य पलितं शिरः । योवै युवाऽप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः" । इत्युक्तालक्षणाम् । थोत्रियाणां खस्वमम्मवे, जानववापि निमन्त्र- गोयाः,-इत्येवमर्थोऽयमारम्भः । एवं वा- वहान् अधिकक्यकान्। तयाच वशिष्ठ: 1 "परिणतवयसः"- ·२० थाडकन्य। कस्य हेतोस्त मी निमन्वनीया: भवन्त्यन्येपाम् ? यति पात्रकथाइस्य महाफलवादित्याह। "अपि स्यात् स कुले जन्तु जयेद् यस्तु योगिनः । विप्रान् थाडे प्रयत्नेन तेन टप्यामहे वयम्” । इत्यपि पिटगीता गाथा भवति । दक्षोऽपि स्मरति । "विना मांसेन मधुना विना दक्षिणयाऽऽशिपा । परिपूर्ण भवेत् थाई यतिघु थाइभीजिपु” । इति ॥०॥८॥on । गृहस्थसाधून वा ॥ ६॥ ग्रहस्थाय माधवय, तान् गृहस्थसाधून् । वाशब्दः सातकापेक्षया विकल्पार्थः तत्र, सातका:-गृहस्थायमप्रवेशोन्मुखाः । गृह स्थास्तु तव कृतप्रवेशा भार्यासहिताः। भायां हि गृहमाच- क्षते,-इति सभा-एव ग्टहस्याइहाभिप्रेयन्ते । तथाच स्मरणम् । “न गृहं गृहमित्याहुहिणी ग्रहमुच्यते । नया हि सहित. मवान् पुरुषार्थान् ममयुते' । इति। ये पुनर्गृहस्थाश्रमे कृतप्रवेशाप्रपि मृतभार्याः मन्तः पुन भीर्यामर्थयमानाः स्नातकव्रतानुष्ठानपरावा भवन्ति, तइमै साधयो भण्वन्ते । कन्यायाः खल्वलाभ,- "अन्नामे चैव कन्यायाः म्रातकव्रतमाचरेत्” । इति स्नातकव्रतानुष्ठानमस्य मुनयः स्मरन्ति । शास्त्रानुमतचान- तिष्ठन् कथ न माधु' स्यात् । 'माधुत्व रहस्थविशेषणम्,'- ·थाइकल्पः। पूर्वोत्तानां खल्वमोपाम्,- - अभावेऽपि शिष्यान् स्वाचारान् ॥ १४ ॥ अपिभित्रक्रमे । पूबोक्तानामभावे, शोभनाचारान् शिष्यानपि,- इत्यर्थः । अपि शब्दोमातामहादीन् ममुश्चिनोति । तथाच मनु. । "एप वे प्रथम कल्पः प्रदान हव्यकव्ययो । अनुकल्पस्त्वय जेय. सदा सहिरमुष्ठित' । मातामह मातुलञ्च वसीय खार गुरुम् । दोहितं विटपति बन्धुमविग्याज्यो च भोजयेत्" । इति । तदत्र, 'खाचारान्',--इति पुन कुर्वन् प्राचारवत्तयैवा मीया निमन्त्रणीयत्व न पुन. योवियत्वादेरत्यन्तमपेक्षा,-ति दर्शयति । अन्यथा, 'अनवद्यान्'-इत्याद सूचितत्वात् खाचारा- नित्यनर्थकं स्यात् । मनुरपि, योनियादौनभिधाय मातामहा- दोनामनुकल्पत्वमभिदधानएतदेवाह । यज्ञाहतुर्वगिष्ठकात्यायनी । “यस्य चैव ग्रहे मूर्योदूरे चैव बहुत' । बहुयुताय दातव्य नास्ति मूखें व्यतिक्रम ॥ ब्राह्मणातिकमोनास्ति विप्रे वेदविवर्जिते । ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि इयते ॥ तदपि बहुताय दातव्यम्, इति, ज्वलन्तमग्नि मुत्सृज्य, इति चाभिधानात् मुख्य कल्पगोचरमितिपर्यावश्यति। तथा भविष्यपुराणे। 1 ·२२ याडकस्सः। इति । अपिच । गोतमः खल्वाचार्यः,-"युवभ्योदानं प्रथममेके पिटवत्"-इति सूत्रयन् यहयस्कः पितादिः प्रमीप्तः तहयस्काएक ब्राह्मणाः निमन्त्रणीयाः,-इत्येकेषां मतं दर्शयति मोऽयं वृदोपदेशो हृयाविषयः पर्यवस्यति। अडान्, इति वा पाठः। युवभ्योदानं प्रथमम्-इति सूबसमानार्यः ॥ ११ ॥ शास्त्रान्तर- अनवद्यान् ॥ १२॥ न अवद्यान् अनवद्यान् । अवद्योनिन्यइत्यनर्यान्तरम् । लोका पवादरहितानित्यर्थः । अथवा। विशुदमातापिटकाः स्वयमपि लोकापवादरहितावहाभिप्रेयन्ते। कथं जायते । दर्शनात् । तथाच वशिष्ठः । “यस्य दशपुरुष पिटमाटवण: योत्रियोविज्ञायते विदाम' सातकायेति पंक्तिपावनाः”-इति । तथोशना । “पञ्चपुरुषपारम्पादखण्डितचारित्रमयादः पक्ति पावनः" इति। मनुरपि स्मरति । "अग्या: म पु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च । थोत्रियान्वयजाचैव विजेयाः पंक्तिपावनाः” । इति । अवद्याय विस्तरेण तन्त्रान्तरेप्पदिष्टाम्तेभ्यएवावगन्तव्या. । अन्यगोरवभयादुपारम्यतेऽस्माभिः ॥ १२ ॥ स्वकर्मस्थान् ॥ १३ ॥ नवयमोचितकम्मनिष्ठान् । स्मरन्ति च । "प्रयुत्कान्ताः म्वधर्माभ्यस्ते विजाः पक्तिपावमाः" ।

·याडकल्प.. इति नीलाम्बरोपाध्यायादयः । 'शुकोमण्डन्नकुष्ठो अग्युसादो पण्ड कुहीनिवा, प्रतिगीरोवेत्येके'-इति महायशाः। पिक्तिधः,- “यस्य नैवाधरोष्ठाभ्या छाद्यते दशनावनी। पिक्तिधः स त विजेयोवानण: पतिदूपक." ॥ इति सुमन्तुनीतः। विलिधोविचर्शिकाबहुल'- इति कल्पतरू । 'नाभरधोविचचिकादियुक्त:'-इति रघुनन्दनः। 'गलहरण.'- इति महधरः । 'पूतिगन्धिनाण: प्रोदुम्बरकुष्ठीतिवा'- इति महायशाः । एकोहो बहवो वा दन्ता. यस्य घ्यावा भवन्ति, सोऽय श्याव दन्तः-खभावकपणदन्तोमण्यते । म्याव कपा, इत्य नर्थान्तरम् । 'शावदन्त'-इति केचित् पठन्ति । दन्तयमध्यगतचुद्रदन्त , इति नत्रार्थः। विई प्रजनन यस्य, मोऽय विद्धप्रजननः । "लिनचरमणि केपाश्चिधः क्रियते, तव स्त्रीचित्तरञ्जनार्थ काष्ठकलमयंते,- रति दाक्षिणात्ये मसिहम्" इति नीलाम्बरोपाध्यायाः। 'अश्म र्यादिदोडिं प्रजननं यस्य स.'-इति केचित् । 'मृतापत्य.- इत्यन्ये । तत्वकारस वेधकर्तनयो दमजाविवाह,-'विप्रजनन कतितशिन,' इति । घ्याधित, पापरोगयुनः, उभयभागकेदितवणो वा। तथाच देवनः। "उन्माद, स्वादीपो, राजयक्ष्मा, लामो, मधुमेही, भग- न्दरो, महोदरोऽरमरीत्यष्टी पापरोगाः । जडान्धवधिरणिरिति विकलेन्द्रिया. । उभयभागलेदितव्रणा. । पापिष्टतमायेति । एत ४ ·२४ याकल्यः । । “तस्मानातिक्रमेत् पाजी ब्राह्मणान् प्रातिवेशिकान् । सम्बन्धिनस्तथा सर्वान् दौहित्रान् विट्पति तथा ॥ भागिनेयं विर्श येण तथा बन्धून् ग्रहाधियान् । नातिकमेवरशैतान सुमूर्खानपि गोपते ।” ॥ इति । तदनेन,- "श्रोवियायैव देयानि हव्यकव्यानि नित्यशः । अथोत्रियाय दत्तानि वृप्ति नायान्ति देवताः” । इति वशिष्ठादिवचनानामपि मुख्य कल्पविषयत्वं व्याख्यातम् । तस्मादनुकल्पमातामहादिषु नैप नियम , इति सिईम् ॥ १४ ॥ अथेदानी ये न निमन्त्रणीयाः, तानाह,-- विनग्न-शुक्ल-विनिध-श्यावदन्त-विप्रजनन- व्याधिताधिक-व्यनि-वित्रि-कुष्ठि-कुनखिवजम् ॥१५॥ हिनंग्नादिवर्ज पूर्वोक्तान निमन्वयेत् । तत्र, दिर्नग्न , “यस्थ त्रिपुरुपादामीदुभयोर्गोवयोरपि । वेदस्याग्नेच विच्छेदीविनग्न, स प्रकीर्तित." ॥ प्रति सुमन्तुनोत. ! रघुनन्दनस्त्वेतदजानबाह,-'हिनग्नोदुयमा प्रमावसमेद्र, इति । तदयडेयम् । न खलु हिनंग्नशदीदुप- ग्माण मभिधते । तवास्य मामय विरहात् । अतएव,-~- "दिनम्न, कौलदुयम्मा गुलोऽतिकपिलस्तथा" । इत्येकस्मिन् वचने योरुपादान समाते । 'शुकोऽतिगीर.'-- ·श्रादकल्पः। - इत्यादि । कुनखी स्वभावतः सङ्कुचितनखः । ते खल्यमी हिर्मग्ना- दयोन निमन्त्रणीवाः । आह । अनर्थकोऽमीषां बजनोपदेशः । यदा सातकादयो. निमन्त्रणीयाः-इत्युचते ; ज्ञायत एव,-एभ्योऽन्ये न निमन्त्र- णीयाः, इति । नेपदोषः । म्रातकादीनामपि प्रललादिसम्भवात् तेषां वर्जनार्थोऽयमुपदेशो भविष्यति,-इति । ननु, हिनग्नत्वस्य तवासम्भवः ? 'थोवियान्' - इति हि सूत्रितम् । अवद्याश्चैते शुक्लादयः कथं निमन्त्रणीयाः स्युः । 'अनवद्यान्'-इति हि सूचितम् । अपिच । श्रोत्रियाणा शारीरदूपणैर्युतानाम म्यवर्जनी यत्वमेव मुनयः स्मरन्ति । यथा वशिष्ठः । “अथ चेत् मन्तविद्युक्त: शारीरैः पंक्लिटूषणैः । अटूयं ते यमः प्राह पत्तिपावन एव मः" । प्रति । एवन्तर्हि अन्यथा वर्णयिष्यामः । पूर्वोक्तानां निमन्त्रणीया. नाममम्भवे द्विग्नादिवर्जमन्येऽपि निमन्त्रणीयाः,-इत्येतदर्थोऽ यमुपदेशः,-दूत्यनवदाम् ॥ ० १५ ॥ ॥ अथेदानों थाढस्य प्रयोगं वनुपक्रमते,- स्नातान् शुचीनाचान्तान् प्राङ्मुखानुपवेश्य देवे युग्मान् ॥ १६॥ नातान् आताप्लवनान् । प्राप्तस्यापि वानस्य पुन: कथनमावश्यक. वार्थम् । नेन, अस्नाताः श्रादं भुञ्जानाः प्रत्यवायियो भवन्ति,- इति विज्ञायते । तथाच भारत । -

·थाइकल्यः।
पञ्चविधाः प्रोक्ताबजनौयानराधमाः" इति । अत्र चोभयभाग
लेदितवणस्य नाभरधोभागगतत्वेनोपरिभागगतत्वेन च हैविध्यात्
पञ्चविधत्व नानुप्पन्नम् । मनुरपि ।
"वीक्ष्यान्धो नवतेः, काणः पष्टेः, खिती शतस्य तु ।
पापरोगी सहस्रस्य दातुन शयते फलम्" ।
इति पापरोगिणोवर्जनं सारति । पापरोगपदार्थानभिजत कुबूक
भट्टः,-'पापरोगी रोगराजोपहतः' इत्येतावन्मानं व्याचष्टे ।
'याधितोचिकित्यव्याधि.' - इति महायशाः ।
'सदारोगी--
इति रघुनन्दनः ।
प्रधिकोऽधिकाङ्गः। कस्मात् ? 'व्यङ्गि'इत्यनाङ्गेन वैगुण्य
दर्शनादत्रापि तेनैवाधिक्यभ्य वर्णयितुमुचितत्वात् । तथाच शमः ।
"होनागा अतिरिक्ताङ्गा ब्राह्मणा. पक्तिदूषकाः” ।
इति । 'अधिकाङ्ग'-दूस्येव केचित् पठन्ति । व्यगी विकलागः,
होनाङ्गोवा । 'विकन्लेन्द्रियः', इति केचित्। केचित् न पठन्त्येव ।
मित्री खेतकुष्ठी,-इति भानूपाध्यायप्रभृतयः । स्थूलपादः इति
कल्पतरुः। कुष्ठी उतातिरिताकुष्ठरोगवान् ।
पुराणेषु यव्यन्ते । तथाच भविष्थे ।
"शृणु कुष्ठगणं विष । उत्तरोत्तरतोगुरुम् ।
विदर्शिका तु दुशम्मा चचरीयस्तृतीयकः ।
विक व्रणतानीच रुपामेते तथाऽष्टकम् ।
एपा मध्ये त य. कुठी गईितः मर्चकम्मस ॥
वण्यत् मयंगात्रषु गए भाले तथा नमि"।
बहवः कुठभेदाः

·याइकल्प.. - "यव दिनियमो न स्याज्जपहोमादिकम्मसु । तिसस्तव दिशोजेयाः प्राची सौम्याऽपराजिता" । इति । देवलीयेऽपि प्रयोगे,- "ये चात विश्वदेवार्थ विप्राः पूर्व निमन्तिताः । प्रामुखान्यासनान्येपा विदर्भोपहितानि च ॥ इत्युतम् ॥ ॥ १६ ॥ ॥ अयुग्मान् यथाशक्ति पित्राएकैकस्योदङ्मुखान् ॥ १७॥ अयुग्मान् विषमान् विप्रमृतीन् गत्यनतिक्रमेण पित्री, उपवैश्य,- इति योजना । 'मातान् शुचीनाचान्तान्'–इत्येतत् सर्चमवापि मम्बन्धनीयम्। किमविशेषेण पित्र सपामर्थे एक एवायुग्मो- वर्ग उपवेशनोयः। न। कथन्तर्हि ? एकैकस्य पित्रादेरयुग्मान् उपवेश्य, इति सम्बन्नः। कथवाम ? विखपः तावत्,- पितुस्त्रीन, पितामहस्य त्रीन्, प्रपितामहस्य त्रौन्,--इति । तदे तम्मिन् पक्षे नव ब्राह्मणाः सम्पद्यन्ते । एवमन्यवाप्यूहनीयम् । तथाच गीतमः । “नवावरान् भोजयेदयुजीयथोत्साह वा"-इति । "यद्यययुग्मान् ययाति"-इति सूचितम्,तथाप्यतिशयविस्तारो न करणीय., अनिष्टापत्तः । तथाच वशिष्ठ । "की दैवे पिटकृत्ये बौनेक कमुभयन्त्र या। भोजयेत् सुसमद्दोऽपि न प्रमन्येत विस्तर । सतक्रिया देगकालो च द्रव्य ब्राह्मणसम्पद. । पतान् विस्तरोषन्ति तस्मादेहत विस्तरम्" ।

·२८ याकम्प.। "देव वा यदि वा पित्रां योऽग्रीयाहाह्मणादिषु । असातो ब्राह्मणोराजन् । तस्याधर्मोगवानृते" ॥ इति । अथवा। ग्रातान्,-इति विशिष्टसानाभिप्रायं वचनम् । तथाच वायवीये। "मुरमीणि तु मानानि गन्धवन्ति नयव हि। थाडेवेतानि योदद्यादखमेधफलं लभेत् ॥ इति। शचीन् सूतकाद्यशौचरहितान् । अन्यस्यागौचस्य मानाच मनाभ्यामेवापगमात् । प्राचान्तान् कृताचमनान् । तदनेन, पाद- प्रक्षालनमपि देयमित्युक्त भवति । पादमचालनपूर्वकस्याचमनस्य ग्टह्यसूत्रेऽभिधानात् । तथाच राह्यसूत्रम् । “प्रक्षात्य पाणी पादौ च विराचामेत् हि परिमजीत"--इत्यादि। मदाचारसिद्ध चैतत् पादप्रक्षालनदानादिकमिति न विशिष्य सूत्रितमिति लिप्यते। सूचनार्य चास्यार्थस्य परिभापाप्राप्तस्याप्याचमनस्य पुन रिहोपदेशः । अथवा । “यज्ञोपवीतिनाऽऽचान्तोदकेन कृत्यम्"-- इति परिभाषया करिव प्राप्नोत्याचमन न भोप्नुः, इत्या शहानिरासार्थमाचान्तान्---इत्याह । तदित्यमातान् ब्राह्मणान् प्रामुग्वान्, युग्मान-समान् द्विचत रादीनित्येतत् । दैवे उपवेश्य, --मागग्रेषु कुशेष,-इत्यर्थः । पार्थ ज्ञायते प्राड्मुखानामुपवेशनस्य स्त्रणात् प्राची दिक खल्वागतेय हृदयमस्माकम् । आगतव चेत्, न युज्यते विना' कारणमुत्रष्टुम् । “प्रामुखकरगञ्चानादेगे- इति सूत्रकार वचनाचवमवगछाम. । कात्यायनोऽस्याह । । - ·शाधकल्पः । - गणान्, उपवैश्य,-इति मम्बन्धः । अत्र कल्पे,-पितुरेकं पिता- महस्यैकं प्रपितामहस्यैकमुपवेशयेदिति मिलित्वा वयोबाह्मणाः पित्रो भवन्ति ॥०॥ १८॥ अन्यमपि पक्षमुपदिशति,- एकैकमुभयत्र वा ॥ १६ ॥ दैवे एक पिवो चेकमित्यर्थः। तदेवं हावपि ब्राह्मणावपदिष्टी। यदा पुनीवपि ब्राह्मणो न लभ्यते एक एव तु ब्राह्मणोलभ्यते, अनेकबामणटस्यौपयिकमन्त्राचं वा न सम्पद्यते, तदाऽपि न थाइलोपः। किन्त्वेकस्मिन्नेव ब्राह्मणे थाई करणीयम् । यद्यप्यत्र, एकबामग्णपक्षोनोपदिश्यते, तथापि न्यायागतवान्थान्तरोपदेशा- चादरायः । तथाच गृह्यासंग्रहः । "पाडे ब्राह्मण एकत् खल्पच प्रकृतं यदि । वैखदेव कधं तत्र ? इति मे सगयोमहान् । प्रणीतावाद्यमुत्य मर्चस्य प्रकृतस्य तु । ब्राह्मणाय प्रदातव्यमेवं भवति मम्पदि" । इति। थाइकल्पपरिशिष्टे । "एक ब्राह्मणः याद्दे यल्प न्तु प्रकृतं भवेत् । वयस्तु पितरः मोकाः कथं चायन्ति ते वयः। उरसि पितरोभुत वामपाखें पितामहाः । प्रपितामहादक्षिणतः पृष्ठतः पिण्डतर्नुकाः” । परवचनं ग्रामासंग्रहऽपि । तथा वशिष्ठः। इति ।

·याकल्पः । करणीयमिति घूमः । - ब्राह्मणाभावात् शाइनोपः, अथवा ब्राह्मणप्रतिनिधिमुपादाय थाई करणीयम् ? इति । ब्राह्मणप्रतिनिधिमुपादाय बाई कुतः ? उचते। माह्मणोहि गुण- भावेन याइस्योपकरोति । म च गुणस्य लोपे प्रधानमपि लोप- नीयं भवति । “गुणलोपे च मुख्यस्य"-इति मिदान्तविरोधात् । गुणोहि नाम स भवति, यो मुस्थस्योपकारे वर्तते । म चेदुपा- दीयमानोमुख्थमुपरुणदि, गुग्एएवासी न भवेत् । मुख्यं कथं सगुगएं स्यात्, इति खल्वमी गुणेषु प्रवर्तते, न मुख्यं कथमुप- रुध्येत,-ति। तस्मात् ब्राह्मणप्रतिनिधिमुपादाय थाउं कर- णीयमिति प्रतिपदामहे । मुख्याला प्रतिनिधिरुपादेयः,- इति च दर्शितं पष्टेऽध्याये। तथा च्छन्दोगपरिशिष्टम् । "यथोक्तवस्त्वसम्पत्ती ग्राह्यं तदनकारि यत् । यवानामिव गोधूमाः बीहोणामिव शालयः" । कः पुनर्ब्राह्मणस्य प्रतिनिधिः? दर्भषटुरित्याह। कथं ज्ञायते ? वामएकाव्ये तम्य दर्शनात् । तथाच ग्रया- स्वम् । “यावा उभयं चिकीडोबञ्चेव ब्रह्मवन्नेव, तेनैव कल्पेन पतं वोदकमण्डलु दर्भषटुं या ब्रह्मासने निधाय" इति । नयोपाकम्मणि च्छन्दोगपरिशिष्टम् । “कौशासपीन् स्थलस्थान्" -इत्यादि। स्मरन्ति च । "ब्राह्मणानामसम्पत्ती सत्ता दर्भमयान् हिजान् । कला याडं विधानेन पवाविप्रेषु दापयेत् । तदव कुशमयब्राह्मणेऽयि यादकरणे प्रयपत्युत्तरादिक इति। . . इति।

·३२
प्याडकल्प ।
"अपि वा भोजयेदेक ब्राह्मण वेदपारगम् ।
शुभगोलोपसम्पन्न सालक्षणवर्जितम् ।
यद्येक भोजयेत् याद देव तत्र कथ भवेत ?
समुकृत्य
सर्वस्य प्रशतस्य तु।
देवतायतने रुला तत थाइ समापयेत् ।
प्रास्येदग्नी तदनन्तु दद्यादा ब्रह्मचारिणी' ।
अन्न पात्र
इति।
गह ।
इति।
"भोजयेदथवाऽप्येक ब्राह्मण पतिपावनम |
दैवे कृत्वा तु नैवेद्य पश्चाहही त तत् क्षिपेत् ।
तथा महायशोधृत वचनम ।
'पितृणा ब्राह्मणोयोज्योदैवे त्वग्नि नियोजयेत् ।
प्रणीताबादमवृत्त्य तत थाइ समापयेत्” ।
इति। देवे त्वग्निमिति साग्न्यभिप्राय वचनम् । तयाच पृथ्वी
चन्द्रोदये प्रचता ।
"एकस्मिन् मानणे देवे माग्नेरग्निर्भवेत् सदा ।
धनग्ने कुगमुष्टि स्यात् थाहकम्मणि मर्चदा' ।
इति। मारा स विमाला सुमासिनीरपि पूजयेदित्याहा
पराक वशिष्ठ ।
'माझ्या तु विप्राणामनामे पूजयेदपि ।
पतिपुवान्विता भन्या योपितोऽष्टौ कुलोद्भवा"।
रसि। पटापिति हलियाहविपमिति कमलाकर ।
यदा पुनरकोऽपि प्राप्रणा न नभाते, तदा कि

·ग्राहकल्पः। - कुशवाहाणपत्रेऽपि कर्तुरेव, “पावसीः सदने मौदामि"--इति मन्वपाठोपदेशाच। प्रतिनिधितया खल्वेतन्यन्त्रपाठः कर्तुरि- यते । स चेहापि सम्भवति । तथाच संवत्सरपदोपे पैठोनमिः । "अलाभ व्राह्मणानाञ्च थाई स्यात् कुशपत्र के । मनोत्तरे मयं कुर्यादिति ध व्यवस्थितः" । इति। रघुनन्दनस्त्वेतदजानान:,-"प्रेपानुप्रैपसंयुक्तमित्यनेन यस्त प्रेयस्य प्रश्नस्य प्रत्युत्तरमबाधितं तद्युक्त कर्माणोविधानात्, दर्भवटु- रूपदर्भचयमादाय कम्भकरणे 'निमन्वितोऽस्मि' 'सप्ता: रमः'- प्रति प्रत्युत्तराभावात् निमन्त्रणसिमत्रयोरभावः, ॐ कुरुप्व'- इत्यादिप्रत्युत्तराणान्त्वन्येनापि सम्भवादनुज्ञादीनां कर्त्तव्यतैव- इत्याह । तदसङ्गतम् । पूर्वोक्ताकारणात् । प्रेपानुनैपसंयुक्तम्- इत्यस्य तथार्थवाभावाच । कल्पना खल्वेपा । 'प्रतिनिधी यथाशुतमन्चपाठ:'-इति, 'सर्वप्रतिनिधाविव मोहोन बाध:'- इति च म एवाह । अन्येन प्रत्युत्तराभ्युपगमे चान्योऽपि यदा न लभ्यते, तदा याडलोपयापद्येत। न चैतचितम् ॥०॥ १८ ॥०६५ मातामहानाञ्चैवम् ॥ २० ॥ मातामहानामध्ये ब्राह्मणानामन्त्रा आई कुर्बोत, इति फत्मविध्यतिदेशः। पिटयाइप्रयोगमध्ये कथनात् चन्दाब पितृणां मातामहानाञ्चकेनेव प्रयोगेन थाई स्यात् । महानाम्-इति मातामहम्मातामह ममातामहपरं वचनम् । स्मरन्ति च । माता-

·३४
शाहकान्य।
--
सर्वमेव विधान प्रहतवदेव भवति, इत्यवगञ्चामः । कुत
यत कुशमयब्राह्मणपनेऽपि तेनैव कल्पेन -इत्यनेन तत्वभवान्
उनकारः ममैव प्राशप्त कल्पमनुजानाति, ततोऽन्यत्नागि
तथैव युक्तं प्रतिपत्तुम् । कारणस्थाविशेशात्। न पुनः खान
नौमिजोरेश्या कस्यचिलोपः कस्ययितुसुचितः। तयाच शारे
सत्यवतः।

·याडकल्पः। तथा ग्रा- "दक्षिणं पातयेज्जानु देवान् परिचरन् सदा। पातयेदितरज्जानु पितॄन् परिचरबपि” । इति। "माची सोम्यापराजिता" - इति च । सूत्रम् । “पित्या त्वेव प्राचीनावोती भवति" इति। एवं देयं दैवतीर्थेन, पित्रं पिटतीर्थेन कर्तव्यम् । पात्रपूरणादिकमपि देवपित्रायोस्तत्तत्तीयेंन करणोयं भवति । कथं जायते ? “पात्राणां पूरणादीनि देवेनैव हि कारयेत्” । इत्याभ्युदयिकथाले च्छन्दोगपरिधिष्टदर्शनात् । तदस्मात् पिण्डपिळयज्ञधर्मप्रदेशात् पित्रथं चरुरत पृथक् पताव्यो भवति। "तस्मिन्नेवाग्नौ थपयत्योदनचरुञ्च मासचरुक्ष" -इत्यन्वष्टक्यकम्मण्यस्मयकारण पृयक् चरूपदेशात्। पिण्ड- पिटयने च,-"अन्वष्टक्यस्थालीपार्कन पिण्डपिढयनोव्याख्यातः” -इति नेनवोदनचरोरसिदेशात् । “सर्वस्य वेवानस्यैतान् बलीन् हरेत-पित्रास्य या वस्त्ययनस्य वार्यार्थस्य वा"--इत्यपि सूत्र पिचं पृथक् पाकं दर्शयति। च्छन्दोगपरिशिष्टे अग्नीकरण- विचारशोकेऽप्येतस्यार्थस्य लिङ्गदर्शनमस्ति । तच्चोपरिटाहण्यामः । स खल्पय चरः ब्रोहिभिः स्यात्, न यवः। कस्मात् ? "सलस- ग्टहीत बीहिमुष्टिमयहन्ति”-इत्यन्वष्टकये ग्यास्त्रात् । अपरे पुनरेतदविहासोभाषन्ते,–'सवार्थादेव पाकात् यादमपि कर्त्तव्यं न पृथक् पाकान्तर कार्यम्, अस्मच्छाखाया पृथक्पाका म- धानात्'-इति। यदपि,--'यावदुक्ताले क्रियमाणे पादप्रधाननादि न प्राप्नोति।

·थाकल्पः। “मातुः पितरमारभ्य त्रयोमातामहाः स्मृताः । तषान्तु पिटवत् थाइ कुटुंहिटसूनवः । इति ॥ २० ॥०॥ तन्वं वा वैश्वदेविकम् ॥ २१॥ वैखदेविकं तन्वं पितॄणां मातामहानाञ्चैकं वा कुर्वीत । वाशब्दो- विकल्पार्थः । अस्मिन् कल्पे, मातामहानां वैश्वदेवचाई पृथक् न करणीयं, किन्तु पितॄणा मातामहानाञ्चैकमित्यर्थः ॥०॥ २१ ॥०॥ दैवपूर्वएश्राई कुवीत ॥ २२ ॥ थाद्धकर्मणि यत् किञ्चित् पित्रे क्रियते, तत्सवं दैवे कृत्वा कर णीयम्-ऋते पिण्डदानादिभ्यः । यथेतत्, तथाऽवमरे वक्ष्यामः । तच पदार्थानुसमवेन कर्तव्यम् । कय ज्ञायते ? श्रावाहने तथा दर्शनात् । आवाहन खल्वादितोदेवानां सूत्रयित्वा परतः पितॄणां सूवयिष्यति । अस्मादवगच्छामः,-पदार्थानुसमयोऽस्मत सूत्रकारस्थाभिप्रेतः, इति ।०॥ २२ ॥०॥ पिण्डपिढयज्ञवटुपचारः ॥ २३ ॥ कर्तव्यः, इति सूत्रशेषः। एतदनेनो भवति। मैवेतिकर्त- व्यता, तएव मन्ताः तादृशाएव धम्माः अत्रापि भवन्ति, इति । तन, अपमय दक्षिणामुखेन घामजानुपातन पित्रो कम्म फरणी. यम्, देवन्तु मय्येन प्राग्वत्वादिना दलिणजानुपातेन,-इति। सयाच च्छन्दोगपरिगिष्टम्।

·थाहकन्यः। क्रियेव मम्पद्यते । तदेवं पारतविकमनुतिछन् न स्वगाखाययं विधानमनुष्ठति, नापि पारखिकम्, किन्तु इयमप्यन्यथायित्वा नरमिहाकारमभिनव प्रयोगान्तरं निर्मितीति। तच्चानुतिष्ठति । बणास्त्रोतस्य प्रयोगस्यान्तराऽन्तरा परशाम्तो विशेष निवेशयन् व्यक्त खल्वेतदुभयमेवान्यथयति । तथाच, वृद्धिमिष्टवतोमूलमपि नष्टम्, इति न्यायापात: । यत् पुनर्गधामग्रहवचनान्तरम्,- "आत्मतन्वेषु यत्रोक्तं तत् कुर्यात् पारतन्त्रिकम् । विशेषाः खलु सामान्याः ये चोक्तावेदवादिभिः" । इति पारतन्त्रिक कर्तव्यमुपदिशति । तत् योताभिप्रायम् । तथाच कात्यायनः। “यनाघात स्वशाखायां परोक्तमविरोधि च । विद्द निम्तदनुष्ठेयमग्निहोवादिकमवत्” । धति श्रोतमेवाग्निहोत्रादिकं पारमाखिक कर्त्तव्यमाह | शाखान्तराधिकरणन्यायात् पारतन्त्रिकगुणोपसंहारोग्यमायुक्त- प्रयोगपीति भमितव्यम् । श्रौतविषयत्वात्तस्य । थोतेषु हि खेप स्वेषु वेदेषु स्वस्ववेदिनामवलिजा कोपदिष्ट न मब्वेषाम् । सवेदिभियविभिर्य जोनिवति, न तावन्मात्रै:, -इत्यस्ति विशेष.। एह्याद्युक्ते तु प्रयोग नैप विशेपोऽस्ति । अपिच । सत्यपि नाम्नोऽभेदे तन्न तत्र यथामभव रूपभेदादिभ्यः कम्मगा भेद एव न बैककम्माम् । तदेव सति कुन्न कस्य गुणानाम्प- सहार: न यन्यस्य कम्मणो गुणा अन्यस्मिन् कम्मयुप- मंद्रियन्ते । तथाच वैश्वदेववनिकर्मणो, कात्यायनः ।

·यादकम्प । व्रीहिंगोधूमादीनामुपादान न प्राप्नोति । लशनादिवर्जन न प्रापोति । एवं यावदुक्तानुठाने विहिताकरणं निपिडकरणञ्च प्राप्नोति। शाखान्तरीयानुष्ठाने परिशिष्टकारैरभ्यनुज्ञा कृतति यावत्मम्भवं पारतविकमपि कार्य नैतातिरेकेण कम कर्तु शक्यम्” इति महायशमा वर्णितन् । तदप्यमनतम् । कस्मात् । यस्मात् पादप्रक्षालनादि यथा प्राप्नोति तथा पूर्वमस्माभिर्व्यवस्था पितम् । लशुनादिवर्जनमपि मामान्यैर्वचनविष्यति । शाखा न्तरीयानुष्ठाने परिशिष्टकारैः कुत्राभ्यनुज्ञा कता, इति न खस्व- धिगच्छामि। अनभ्यनुजैव तु विज्ञायते । तथाच च्छन्दोगपरि- शिष्टम् । "प्रक्रिया त्रिविधा प्रोक्ता मुनिभिः कम्मकारिणाम् । अकिया च परोक्ता च तृतीया चाययाक्रिया" । इति। तटनेन परोना अयथाकिया च खल्वम्माकमक्रिययेति कात्यायनोव्रवीति। म तु मन्यते,–'परोक्तानुहानमन्तरण न कम्म कर्तुं गक्यम्'-इति। तथा ग्यामंग्रह. । "ऊनीवाऽप्यतिरितोवा यः स्वभावोतमाचरेत् । तन मन्तनुयात् यन्नं न कुयात् पारतन्तिकम्" । ऽति। यावतो इतिकर्तव्यता मशास्त्रोक्ता, तावत्यैव यत्नं समुयात, न तब पारतन्तिक कुयात्, इति गोभिन्नपुत्रः ममुपदिगति । कात्यायनोऽपि,-प्रयघाक्रिया निन्दनेतदेवानुजानाति । बाग- म्त्रोताम्य प्रयोगम्य बल्वन्तराऽन्तरा पातन्तिकस्य विशेपस्यामि निवेगे, या ग्वनु क्रियोपदिगत, नेपा तथा भवतीति व्यताम ·ग्राहकल्प। ४१ - पन्न समुच्चीयने,-इति बदत, आरभ्याधीते सामान्यशास्त्रोक्त परणास्त्रोतव समुच्चय वारयति । ये पुनरनारभ्याधौता सामान्य धमा समर्थन्ते, तैस्तु समुच्चयमनुजानाति । तस्मात, परिशिष्टोता पूव अनारम्याधोता सामान्याययाविशेषा स्वशासोतोऽपि प्रयोग सत्रिविगन्ते । अनन्यगतर्वचनात् । परिशिष्टकार खत्वस्माकमे तदनुजानाति,-'विशेषा खतु सामान्या'-इति [वाण । पारतन्त्रिकस्य तु विशपस्याभिनिवेश सव्वतन्त्रविरुद्धएव । तामे सामान्याश्रयाविशेषा स्वशास्त्राविराधिनएव समुच्चीयन्त, न पुन स्वशास्तविरोधिनोऽपोत्यवगन्तव्यम् । नेपा खल्वेषा सामान्याययाणा विशेषाणामननुष्ठानऽपि फल भवत्येव । अनुष्ठाने पुनर्महानभ्युदय । कथ ज्ञायते । परिशिष्ट कारस्तथाऽनुशिष्टे । तथाच पुरस्तादुदाहृतम –'बहरूप वा स्वग्रामोत्तम', इति । 'अनोवाप्यतिरितोवा'--इति च । तदनेन अपेपि स्वगास्त्रोक्ते कम्मणि कृते सर्व कृतोमवति, इति वचनेन तावन्मान करणस्योपदेशेन च अन्तरेणापि सामान्यान्ययाणा विशे पाणामनुठान फनसिद्दिविज्ञायते । मदनपारिजातोऽपि, 'श्रममर्थयत् स्वग्रयोक्तमात्रमेव करोति, तावतैव तस्य शास्तार्थ सिवेरुक्तीवात्' इति ब्रुवत्रेतदेवाह । अशक्यश्च सर्वेषा सामान्या श्रयाणा विशेषाणामनुठानम । विक्षिप्ता खल्वेते भूय सु प्रदेश प्रभूततराय भवन्ति न शक्य से मामस्येन ज्ञातुमनुष्ठातुश्च । न चागक्यमर्थ अनुष्ठातु शास्तमम्मान मेरयति । तथा सति तदेव न प्रमाण भवेत् । विलुप्यन्त किन कालवशाच्छाम्बाणि,--इत्यपि ६

·याडकन्य।
"न स्याता काम्यसामान्ये जुहोतिबलिकमणी।
पूर्व नित्यविशेषोक्तजुहोतिपलिकम्मणो' ।
काममन्ते भवेयाता न तु मध्ये कदाचन ।
नैकस्मिन् कम्मणि तते कम्मान्यतायते यत." !
इति । स खल्वय न्यायोऽन्यत्राप्यनुसरणीयः। कारणस्याषिशे
पात् । प्रत्यक्षद्यान परिशिष्टकाराणा निषेध,-'ऊनोवाऽप्यति
रितोवा' - इति, 'प्रक्रिया त्रिविधा'-इति चैवमादि । अथवा ।
यदात्मनस्तन्वेषु नोतमेव, तदेव पारतन्त्रिक कर्त्तव्यमित्युपदिगति,
न पुन स्वगास्त्रोक्तस्य प्रयोगस्यान्तराऽन्तरा परोक्तस्य विशेष
स्याभिनिवेगम्तस्यार्थ । वचनान्तरण सुव्यक्तमस्य निधनात् ।
मामान्याथयाणा विशेषाणामप्यभिनिवेशोऽनारभ्याधीतानामेय न
प्रयोगान्तरोतानाम् । तथा चोक्तम् ।
"प्रयोग, सूत्रकारोक्तीन समुच्चयमर्हति ।
समुच्चये यतस्तस्य न निष्पत्तिनं च क्रम." ॥
इति । तथाच नीनाम्बरोराध्यायधृत ग्धपरिगिष्टम् ।
"प्रयोगगाव गृह्यादि न ममुचीयत परे ।
प्रयोगशाम्ताहानादनारम्भविधानत ।
यहम्प या म्वग्रयोक्ल यम्य कम्म प्रकीर्शितम् ।
सस्य तापति गाम्नाथे कृते मर्य कतोभवेत् ।
योतिए मगायो मम्यद यथोचितम् ।
रमास माधारण तेषु प्राध योतिषु कम्मसु'
इति । तदिट वचनम् -प्रयोगगाम गवादि, पनारम्भविधामत'
.

·यादकल्प । ४३ तम्मादियमे वावधारणा,-खशास्त्रीने प्रयोग परतन्त्रोकोविशेषीन करणीय । सामान्यायया अनारभ्याधीतास्तु विशेषा कर्तव्या । परमेपामकरणेऽपि स्वगातीक्रमावस्यानुष्ठानादेव फन्न भवति । करणे त्वभ्युदय । मामान्यायय प्रयोगान्तरन्तु, स्वशास्त्रीनपयोग स्यान्ते इच्च्या पृथगनुष्ठेयम । तसश, मामान्याययस्य प्रयोगान्त रस्यानुष्ठाने महानभ्युदय । अमनुष्ठानेऽपि न फनहानि ,- - इति । तदिस्य शाम्तार्थमनुसन्धानरमाभि स्वशाम्तोक्त प्रयोग परोताना मामान्याययप्रयोगान्तरोतानाञ्च विशेषाणा ममुच्चया दुपारस्यते। पूर्व निबन्धार, एतदननुसन्धानाहा, पाण्डि त्यातिशयख्यापनाहा, स्वमाम्लोमस्य प्रयोगस्यान्तराऽन्सरा येभ्यो यायन्तोऽरोचन्त ते तावत परोक्लान् मामान्याययप्रयोगान्तराभि हिताय विशेपानभिन्यवीविशन्त । तथाऽन्यचापि, प्रयोगान्तर विशेषान् प्रयोगान्तरे ममुदचेषु । तदयदेयम् ॥ ० ॥ २३ ॥ पित्रे विगुणास्तु दर्भान् ॥ २४ ॥ हिगुणान् द्विगुणीलतान् दर्भान पिता कुर्यात् । देवे त काजवएक दीभवन्ति । बोधायनोऽप्याछ । “प्रदक्षिणन्तु देवाना पितुणामप्रदक्षिणम । देवानामृत्रयोदर्भा पितृणा दिगुणा स्मृता ' रति । तदनेन, यत् किञ्चित पित्र उत्सष्टव्य तदपि विगुण दम फर्तय्यम,-इत्यर्यादा भवति । तथाच हारीत ।

·४२ यादकन्पः। विनायते। । स्मारोभवन्ति । तदेवं सामान्याश्रयाणां विशेषाणामननुष्ठानापि फलसिद्धिर्भवतीति खितम् । अनुष्ठाने त्वमीषामभ्युदयविशेषोऽपि कुतएतत् ? यतस्तेषामप्यनुष्ठानाय शाम्बमम्मान् प्रयुड ते । न हि तस्यानुष्ठानाय गाम्नमस्मान् प्रयुक्ने, यस्यायों नास्ति । तथाच छन्दोगपरिशिष्टम् । “यत्र स्यात् बाभूयम्ब यसोऽपि मनीषिणः । भूयम्त्व ब्रुवते तव कछात् येयोह्यवाण्यते' ।। इति । अथैवं मामान्याययाः ये प्रयोगविशेषाः पुराणादिषु म्मर्य्यन्ते, तेपामनर्थ कत्व प्राप्नोति । नेपटोपः । येषा स्वगाखाया प्रयोगविशेषोनोपदिश्यते, नेपा तद्विषयत्वोपपत्ते.। येषामप्यमिक म्वगाग्वाया प्रयोगविशेषस्योपदेशः तेषामपि इच्छयातदनुष्ठानोपप त्तेय । यो हि मामान्ययय' प्रयोगः, म मचेपामेव भवितुमुचित. । मामान्याययत्वादेव। स्वभावोतम्त प्रयोग. सम्याभ्यहित । तम्मात् स्वगात्रोक्त प्रयोगमनुष्ठायान्ते काम,-सामान्याययोऽपि प्रयोगोऽनर्यकोमाभूत्-इति मोऽप्यनुष्ठीयताम्। न त तपा ययेण व गातोय प्रयोगोऽन्ययितुं युक्त । वैश्वदेववनिकमणी' कात्यायनेन मुव्यक्तमतम्यार्थम्योपदेगास मधमवगशाम । नयाच “न भ्याता काम्यमामान्ये" इत्यादि कात्यायनवरनं पूर्व मदाहसम्। मदत, मामान्य विषयो. प्रयोगयोः कार्मान्यत्व सुष्य शर्मा कास्वोयमो मोति। तत् कुछ कम्य गुणोपमझागेभविषति । र पम्पत्यम्य फन्मेपोगुणानामग्मिन् कम्प्युपमहारोभवति ।

·श्राहकल्पः। ४५ "पवित्रपाणिदद्यात्'-इति, "प्रामीन: सच करोति"-इति च सवयमत्र पठन्ति । नत्र, व्यक्तएवार्थः ॥ ॥ २५ ॥ ७ ॥ सर्वत्र प्रग्नेषु पंक्तिमूर्धन्यं पृच्छति ॥ २६ ॥ सव-देवे पिवरच प्रश्नेषु कर्तव्येषु पंक्तियेष्ठं ब्राह्मणं पृच्छति। 1.॥२६॥०॥ सर्वान् वा ॥ २७॥ सर्वत्र प्रवेषु सर्वान् वा ब्राह्मणान् पृच्छति ॥ ० ॥ २७॥ ० ॥ इति महामहोपाध्यायगधाकान्तसिद्धान्तवागीणभट्टाचार्या मजश्रीचन्द्रकान्ततकालद्वारमट्टाचार्यस्थ क्वती यादकल्पमाथे प्रथमः खण्डः।

·याडकन्पः। "दभैरद्धिस्तिलैर्दत्तं तूणीमध्यापु दिवम् । विधिना त्वानुपूर्वाण अक्षयं परिकल्पते ॥ इति । तुशब्दोविशेषार्थः । कथं नाम १ सपिण्डीकरणादूई यम् क्रियते, तवैव पिया हिगुणाः दर्भाः भवन्ति, सपिण्डीकरणान्तेषु तु सजवएव दर्भाः, इति । तथाच सालझायनः । “सपिण्डीकरणं यावजुदर्भः पिटक्रिया। मपिण्डीकरणादुई द्विगुणेविधिवद्धवेत् । प्रति ॥ ॥ २४ ॥ पवित्रपागिर्दद्यादासीनः ॥ २५ ॥ मञ्चत्र, इति वक्ष्यमाण मिहापि संवध्यते । मध्यपठितस्य विशेषा- भावात् । यत् किचिदिह कमणि देवे पिने च देयं, तत् पवित्रपाणिरासौनश्च दद्यात्। पविवादोऽत्र कुगजातिवचनः । तथाच कात्यायनः। "मय्ये पाणी कुगान् कला कुर्यादाचमनक्रियाम् । इस्खा: प्रवरणीया भ्यः कुगादीर्धाय वहिपः ॥ टी. पवित्रमित्युतमत: मध्यादिकम्मणि । मध्य मोपग्रह कार्योदक्षिणः मपवितक:"। रति। पवच,- "श्याम पर्वणोमध्य पयिष धारयेद् बुधः" । पन्यादिक मन्यन्तगतीविशेषोयग्रामभय दरमा पनि ·याकल्यः। ४७ "स्वाहाकार वपट्कार नमस्कारादियोकमाम् । बधाकारः पितॄणाच हन्तकारोनृणां मतः” । ति। "पिसभ्यति दत्तेषु उपधेश्य कुशेषु तान् । गोबनामभिरामन्य पितृनयं प्रदापयेत्” । इति च । तथा व्यामः। "चतुर्थी चामने नित्य सङ्कल्पे च विधीयते । प्रथमा तर्पणे प्रोत्सा संदुहिमपर जगुः" । इति। तदिदं वचनमस्माकमपि भवति । कथं जायते ? अात्- परिशिष्टकता कात्यायनेनैतस्यार्थस्य मुस्पष्टमुपदेशात् । 'संवृद्धि मप'-इत्यभिधानाच । तर्पणे हि सबुद्विरन्येषां भवति । अम्माकन्तु प्रथमैव तत्र प्रयुज्यने । 'गोवस्तु तर्पणे मोत.'-प्रति गोभिलीयवचनात्। तदेवम्, पिटभ्यः, इति दत्तेषु कुशेय, इत्यभिधाय, गोव- नामभिः पितॄनामन्ता अर्घ्य दद्यादिति ब्रुवाणः कात्यायनः कुश- दाने पितृणां गोत्रनामभिरामवणं नानुजानाति, -इत्यव- गच्छामः। 'पिलभ्यइति दत्तेषु'--इति च इति' करणेन मुख्यमेवमुपदेशात् । यत्तु,- "पासनावाहने पाये अवदाने तथैवच । अक्षय्य पिण्डदाने च पटा नामादि कीर्तयेत्” । इति शोकसंग्रहकारवाक्यम् । तत्र मून मृग्यम् । सत्यपि मूले तदस्मअयोगव्यतिरिक्तविषयम् । कुत.' असा परिशिष्ट- ·श्राद्धकल्प। हितीय खण्ड । - आसनेषु दर्भानास्तीयं ॥१॥ येवामनेषु थाडिब्राह्मणा पूर्वमुपविष्टा सेवासनेषु दर्भाना स्तीर्य । तदिदमासनेषु दर्भदान तन्त्रण करणीयम् । नैयायिकी हि तन्त्रता नोपेक्षितु युक्ता। कात्यायनोऽपि,- 'अयेऽक्षय्योटके चैव पिण्डदानेऽवनेजने । तन्तस्य विमित्ति स्यात् सधावाचनएवच" । इत्यादावव तन्त्रनिषेधमुपदिशबन्यत्र तन्त्रमनुजानाति । तामे फुगा देवे बागदक्षिणपाखें पित्र तु वामपाखें दातव्या , इति महायगा । वचनमप्युदाहरति । "पितृणामासन दद्यादामपान्ने कुगान सुधी । दक्षिण चैव देवाना मबदा थाहकम्मसु । इति। तानिमान् दर्भान् दैवे, विश्वेभ्योदेवेभ्य स्वाहा, पति या, यपट,-इति वा, नम,-इति पा, पितो च "पितृभ्य म्वधा'-इत्युत्सृज्य दत्त्वा, तेषु प्राधणानुपवेगयेत्। तयाच कात्यायन ।

·ग्राहकल्प।
तत्रभवता रघकारण दर्भदानमतिक्रम्य तत्र तत्र तिलोदकाटि-
दान विशिष्य ये चात्र खेतिमन्यस्योपदेशाटामनदानादावनमते ।
मुद्यकार खच्चम्माक तेषु तेषु बहुष्वेव ये चान खेतिमन्त्रमुपदिश्य
काचिदेव दर्भदानादौ नोपदिदेश । अयमपि तत्रभवान् सूत्र
कारोग्यच्चानुक्ते कुत्रचित् सन्मन्त्रमुपदिशवपि दर्भदानादौ नोप
दिगति। न चैव सति, दर्भदानादावपि ये चाल बेतिमन्त्र
पाठ,-इति साध्वी कल्पना भवति ।
यद म्युक्तम,
'बहनामेकधर्माणामेकस्यापि यदुयते ।
सोपामेव तत कुर्यादेकरूपाहि ते स्मृता ॥
इति बोधायनोताकाइया प्रसले - इति । तदप्ययुक्तम् ।
करमात् १ स्वशाम्ब प्रयोगविशेषस्योपदेशेनाकाहाया एवानुदयात् ।
एकरूपत्वस्य हेतुतयोपदेशेनानेकरूपेषु तदनवसराञ्च । किञ्च
बहना लब्धात्मनामेक मिवदनूध यत्र यत किञ्चिदुच्यते, तब
तथाविधाना सबंपामय स यतीतिखलोंबोधायनवचनस्य ।
खखत्र बहना लब्धात्मनामेक सिद्धवदनूध ये चात्र खेतिमन्त्री
विधीयते, किन्तु ये घाव त्वतिमन्नविशिष्टमेव तत्तदन विशिष्य
विधीयते ।
तब तथा विहित महनामक भवति,--इति
नाव बौधायनवचनस्यावमर ।
यचापरमुलम,-
"अक्षयोदकदानञ्च प्रयदानवदिष्यते ।
पठाव नित्य तत कुन्नि चतुथ्या वदाचन ।

·यादकल्पः।
विरोधात् । षसामन्यवाप्यादावमाकं नामादिकीर्तनस्यो-
पदिशाच । यत्तु,
न चषोऽथोलभुमामा
"उपवेश्य कुगान् दद्यादृजुनैव हि पाणिना" ।
इत्युक्तप्रकारण पिलभ्योदत्तेषु कुगेषु,-इति नारायणोपाध्याय
वनम्। तदसङ्गतम् । ययालुतार्थपरित्यागे मानाभाषात् ।
व्यवहितयोजनया बस्वेयोऽर्थः परिचिकन्पयिपितः,-'इति उह
प्रकारेण पिटभ्योदत्तेषु',-इति।
पारयति, गश्दस्य ययणमावात् योऽर्थोऽवगन्यते, त बाधित्वा ।
पनयंकवापत्तथ । पानीक्य खल्वेवमितिकारस्थापीत ।
कथम् । ऋजुना पाणिना कुणाना प्रदानं खल्पनेनेव पूर्वमुप
दिष्टम्। तदध पुनरितिकरणमिति कोनाम प्रेक्षावानभिद'
ध्यात्। वागवाक्योपदेशपरत्वे वितिकारस्योपादागमर्थन्
स्यात्। न चार्ययत् गाम्तमनयकं कर्तुमुचितम् । तमाम
किश्चिदेताम् ।

·याउकल्प:1 ४८ तत्रभवता गद्यकारेण दर्भदानमतिक्रम्य तब तब तिलोदकादि- दाने विशिष्य ये चात्र वेतिमन्त्रस्योपदेशादामनदानादावममक्तेः । रायकार: खस्माक तेषु तेषु बहुप्वेव ये चात्र खेतिमन्त्रमुपदिश्य कचिदेव दर्भदानादौ नोपदिदेश। अयमपि तत्रभवान् सूब- कारोराद्यानुक्ते कुत्रचित् तन्मन्त्रमुपदिशबपि दर्भदानादौ नोप- दिशति। न चैवं सति, दर्भदानादावपि ये चात्र तिमन्व- पाठः,-इति माध्वी कल्पना भवति । यदप्युक्तम्- "बहनामेकधर्माणामेकस्यापि यदुच्यते । सापामेव तत् कुर्यादेकरूपाहि ते स्मृताः" । इति बौधायनोक्ताधाइया प्रमतो.,-इति । तदण्ययुक्तम् । कस्मात् ? स्वशाम्ते प्रयोगविमेषस्योपदेशनाकाहाया एवानुदयात् । एकरूपत्वस्य हेतुतयोपदेशेनानेकरूपेषु तदनवसराच । किञ्च बहनां लब्धात्मनामक मिवदनूध यत्र यत् किञ्चिदुच्यते, तत्र तथाविधानां मपामव तजयतीतिखल्वर्थोबोधायनवचनस्य । खरुषत्र बहना लब्धात्मनामेकं सिजवदनूध ये चात्र त्वेतिमन्त्री विधीयरी, किन्तु ये चाय त्वतिमन्यविशिष्टमेव तत्तदन विशिष विधीयते । नन्च तथा विहित सहनामक भवति,--इति नाव बौधायनवचनस्यायमरः । यच्चापरमुताम्,- "अक्षयोदकदानञ्च अध्यदानवदिप्यते । पठेयव नित्यं तत् कुर्याद चतुया कादाचन ।

·४८
यादकल्प ।
विरोधात्। पणामन्यत्राप्यादावस्माक नामादिकीर्तनस्यो
।
पदेशाच्च । यत्तु
"उपवेश्य कुशान् दद्यादृजुनैव हि पाणिना" ।
इत्युक्त प्रकारेण पिलभ्योदत्तेषु कुशेषु,- इति नारायणोपाध्याय
वर्णनम् । तदमङ्गतम्। यथायुतार्थपरित्यागे मानाभावात् ।
व्यवहितयोजनया खल्वेपोऽर्थ परिचिकन्पयिपित ,-'इति उक्त
प्रकारण पितृभ्योदत्तेपु', -इति।
न चैपोऽर्थोलधुमामान
पारयति, शब्दस्य श्रयण्मावात् योऽर्थोऽवगन्यते, त बाधिला।
अनर्थकत्वापत्तेश्च । मानर्थक्य
खल्वेवमितिकारस्यापीत ।
कधम्' ऋजुना पाणिना कुशाना प्रदान खल्वनेनेव पूर्वमुप
दिष्टम् । तदर्य पुनरितिकरण मिति कोनाम प्रेक्षावानभिद
ध्यात्। त्यागवाक्योपदेशपरत्वे वितिकारस्योपादानमर्थवा
स्यात् ।
न चार्थवत् गाम्यमनयेक कर्तुमुचितम् ।
किचिदेतत् ।
यश रघुनन्दनेनोलम,-'इति इत्यनेन गोत्रनामभिरामन्यु
रति प्रक्रम्यमानप्रकारण पिटभ्योदत्तेषु',-इति। तदपि न
ममीचीनम् । इतिगष्दम्य प्रक्रान्तपरामर्गकत्वस्व मवर दृष्टत्वेन
प्रहऽपि तेयोपपती मम्भवन्त्या प्रदृष्टचरप्रक्रम्यमानपरामर्गक
खकल्पनप्यान्याप्यत्वात् । ययायुमाघरीवमुपाध्यति ।
प्रमाण मातीयवोधाम ।
यापरमुखम्,-'प्रचोदकदानितग्य
फुगामनदामादी
मध्यं च नान्दोगाना ये नाव वशि पाठ'- इति । तदप्यमातम् ।
तस्माद

·याकल्प ।
प्राम
मन्त्रस्य प्रसङ्ग तस्यैव च निषेध, इति सन्तुस्थताम् ।
नादिदानेऽम्यनेन वचनेन म मच कथ जाप्यते,-इति न
खल्बधिगच्छामि।
अथ, मा तावन बौधायनवचनेनामनदानादौ मन्त्र प्रसन्जि,
छन्दोगपरिशिष्टवनेन चामो मा विज्ञापि, तथापि भूय सु
प्रदेशेषु गोभिनीय विशिष्योपदेश प्रदर्शकमभ्युपगम्य येवल्पेषु स
मन्त्रोनोपदिष्ट , तेष्वपि म कल्पनीय, इति ब्रवीमि,-इति
चत् । नैषा माध्वी कल्पना । परिशिष्टकार खत्वस्माक दासन
दान चतुर्यन्त वाक्यमुपदिगति, भवान् 'पुनस्सवापि ये चात.
त्व तिमन्त्र कल्पयति, तत् किमत्र ब्रूम । ननु,
"सर्बत्रैव पित प्रोक्ता पिता तर्पण कम्मणि।
पितुरक्षय्यकाले च अक्षया रमिमिच्छता'।
इति मानसूत्रपरिशिष्टवचने 'सर्वत्र' अहणेन व्यात्यवगमात्
पासनदानऽपि सम्बोधनविभक्या वाक्यरचना प्राप्नोति । प्राप्ती
तु नाम। पिटभ्यइति दत्तेषु'-इति कात्यायनीयविशेषवचना
नुरोधात्तु सैव प्राप्तिाधितव्या भवति । न हि मामान्यवचन
व्यपाश्रयेण विशेषवचनमुपरीदव्य भवति। पदाहवनीयादी हि
मामान्यस्य विशेषतरपरवमुक्तम् । न सामान्यव्यपाययेण विशेष
स्वोयरोध । 'पदार्थान्तरमाकाइविशेषमपहाय तदितरत्र
मामान्यमन्वेति' इति भवानेवाह। अपिच । मानसूनपरिशिष्ट
कार खल्वासनादी मम्बोधनविभक्ति नोपदिदेश, किस्वादा
वैष । कथ नाय?

·10
याइकम्प ।
इति छन्दोगपरिशिष्टवचनेनापि तथा ज्ञाप्यते। पत्र हिन
चसुथ्था, - इति तस्मै ते इत्यन्तम्य निषेध । पठेयव, इत्यनेन
गावमम्बन्धनामा पठान्नताप्रतीत , इति। तदपि न सुन्द
रम। चतुर्थीपदस्य चतुर्थन्तपरत्वे लक्षणाप्रमङ्गात्। वचनस्य
तथाविधार्थक-पनाया प्रमाणाभावात् च। पष्ठेयव इत्यनेन
गोत्रमम्पन्धनामा पठान्तताप्रतोतय। ये चाव वेतिमन्त्रीहि
मबोध्यमानविषयएव भवितुमईति, न मर्चव। कय जायते ।
ने उनि युमद मम्बोध्यमानार्यवाचितया पाठान्तस्यनेऽप्रमले ।
भयानपि नाव यिप्रतिपद्यते । पाह। न चतुर्थी कदाचन,-
पति तहि वचनमनर्थक स्यात् । पठेद इत्यनेनव सिंह ।
नपदीप । यदेव मिड तदेयावान्द्यन मुवावयोधार्यम् । परया
या मतमनेन प्रतिषिध्यत । तस्मात् नित्यानुवादीविहितप्रतिषेधी
वाऽयम्। विहिरा कपाच्चिा धसुध्या प्रमोदकदानम् । तदित
मतिविध्यते । तथाप माझा पुगे ।

·प्याडकल्पः। ५३ त्यतायाः। तथाच सविधानादपि तया अवगम्यते । तत्र खखादिमो दी मन्त्रावा वाहनप्रकाशनसामाादावाहने समवेतार्यावेष, सृतीयस्वसम वेतार्थतया सयवादृष्टार्थः । यद्यपि, पूर्वमादत्तानां यवानां विनियोगविशेषोन सूचितः, तथापि इदानी तैरन्ववकिरण करणीयम्। कृतार्थाः खरिखमे ययाः अवश्यं केनचित् प्रकारेग तचेथ कर्त्तव्यम् । कि कारणम् ? पित्रावाहने खवावाहनात् परतस्तिलैरववकिरणं सूवयिष्यति । तदवापि तथैव वर्णयितुं युक्तम, इति । स्मृतिषम्येवं पश्यामः । याज्ञवल्का.. "यवैरत्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके" । इत्यादि बहुलम् । यवरन्ववकिरणञ्चेदं मन्त्रस्यानपदेशादमन्त्रक करणीयम्, इति पिटदयितापिटभक्तिमहायगाप्रभृतयः । यथी. ऽसोतिमन्त्रेण,-इति कल्पतरुतत्यप्रदौपादयः अत्र केचित् शाय्यायनीयं कात्यायनीयच पाडसूत्रं पश्यन्तः, विश्वे देवासः,- इति प्रथममन्त्रणावाद्य यवान् विकीये, विश्वेदेवाः शृणुतेम हवम्मे,--इत्यादिमन्त्र इयं जाम्यम्,- इति वर्षयन्ति । तदमङ्ग तम्। उत्तरमन्वयोर्जपे विनियोजकममाणाभावात् । अस्मत् सूत्र कारण मन्तवयपाठानन्तरम् 'इति' कारकरणान्मन्नत्रयस्यैवा- वाहने विनियोगावगतेः। जपस्यानानुपदेशाच। “तत उत्तर- जपं जपति' इत्यभिधाय, शाट्यायनस्योत्तरमन्तहयोपदेशः तच्छाखिना भविष्यति। कात्यायनोऽपि माध्यन्दिनीयाना सूत्रकारः, इति तदुपदेशोऽप्यस्माकं न भवति । यञ्च रघुनन्द- - , ।

·५२ याइकन्य। "शम्मनादिक कार्ये शा तर्पणकमणि । शम्मणोऽक्षय्यकाले तु पितॄणा दत्तमक्षयम्” । इति तत्परवचने तेनैव सुव्यक्तमस्यार्थस्योपदेशात् । इत्यस्तु किं विस्तरेगा । ०॥ १ ॥on यवानादायोडारं कृत्वा विश्वान् देवानावाहयिष्य- इति पृच्छति ॥ २ ॥ यवानक्षतान् दक्षहम्तेनादाय। कुत ? ‘कर्मोपदिश्यते यन्त्र कर्तुरग न चोयते । दक्षिणतत्र विजेय कमाणा पारग कर"। इति छन्दोगपरिशिष्टवचनात् । एवमन्यत्रापि। निगद व्याख्यातमन्यत् ॥०॥ २ ॥७॥ आवाहयेत्यनुजातो विश्वे देवास आगत शृणुताम इमण्हवमेद बहिनिषौदत, विश्वे देवाः शृणुतैमएह- वम्मे ये अन्तरीचे ये उपद्यविष्ट ये अग्निजिक्षा उतवा यजत्रा आसद्यारिमन् वर्हिषि मादयध्वम्, ओषधय संवदन्ते सोमेन सह राजा यामै कृणोति ब्राह्मणम्तं गजन् पाग्यामसीति ॥ ३ ॥ भावाइय,-दति ब्रामगोग्नुञात कृतानुज, कर्ता, देवाम ,-दत्यादिभिलिभिमन्ये , 'पावास्येन्'-इति सूत्रशेष । मन्त्र वयपाठानम्तरमिमिकरणात् मन्वयगेवावाहन प्रतीयते । विणे

·याइकल्प।
१५
"सन्तत प्रणव कार्य पिटयत्तेषु ब्राह्म।
उपाशुकरणचापि सह कत्ता समखरै..।
इति । पितॄन्,-इत्याद्युपादानात् पितृनावाइयिथे,-इत्येव
वक्तव्यम्, न तु नेपा नामगोवाद्युल्लख –इत्युक्तप्रायम् ॥ ॥ ४ ॥on
आवाहयेत्यनुन्नातउशन्तस्त्वा निधीमधुशन्तः
समिधीमहि
उशनुशत आवह पितृन् हविषे अत्तवे,
एत पितर: सोम्यासोगम्भौरेमिः पथिभिः पूर्विगोभि-
दत्तास्मभ्यं द्रवियेह भट्रएयिञ्च न, सर्ववीर
नियच्छत, आयन्तु नः पितर. सोम्यासोऽग्निखात्ताः
पथिभिर्देवयानरस्मिन् यसे वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु
तेऽवन्त्वस्मानिति ॥५॥
'ति' एतेमन्त्र , पितृनावाहयेत्, इति सूत्रशेष । प्रवच,
'एत पितर, इत्यनन्तर उगन्तस्त्वेति मूलभूतगोभिलयो
तज्ञायद ये च पिटदयितायाञ्च लिखितन मैथिलानामतविपरीत
लिजन हेयम्' इति तत्त्व कारणोत्तम् । वयन्तु मूलभूतथाकल्ये
उशन्तस्वेत्यनन्तरमेव एत पितरति मन्त्र पश्याम । तद्भाष्य
कृता महायशसाऽपि तथैध क्रमेण मन्त्रावती पठिती। यो
च गोभिनीये न खवावाहन सवित न घेतो मन्त्री पहिती,-
इति ॥५॥

·५४ थाहकल्प । नन, -एद बहिर्निपीदत, इत्यनन्तरम्,-'इत्यावाद्य विकि रेत'-इति लिखितम। तत् न सूत्रप्रतीकम्, अपितु सूत्रस्य स्वाभिमत व्याख्यानम्, इति लिप्यते। कुत १ सूत्र ग्रन्ये तद दर्शनात् । तन्मतवादिनाऽपि भाष्यकारेण गाव्यायनवचनावष्टम्भेन तथा वर्णनाच। यदपि, “अावाहयेत्यनुज्ञातीविश्वेदेवासत्रागत दाश्वसो दाशस सत इति वा यवैरवकीय विखेदेवा. शृणुता मे ये अन्तरीचे यउपद्यविष्ठ ये अग्निजिता उतवा यजवासद्या म्मिन् वर्हिषि मादयध्वम्”-इतिच्छन्दोगापरसूत्रम् । तदपि नैतत्प्रयोगे निविशते। तदुक्तस्य वैकल्पिकमन्त्रान्तरस्यावानुपदे शात् । अत्रोपदिष्टस्य 'मोषधय'-इत्यादि मन्त्रान्तरस्य तत्रान पदेगाच । 'विग्वे देवा'-इति मन्नोऽप्येतस्मादिलक्षणएव तत्र पठित R॥३॥०॥ कथ नाम कर्य अथ पितॄनावाहयिप्यइति पृच्छति ॥ ४ ॥ पयेत्यानन्तय्यार्थम् । दक्षहम्तेन तिलानादाय ॐकार कस्वा पितृनाषाहयिथे,-इति पृच्छति, इति । मायने देवानामावाहने यवानामिव पितृणामावाहनेऽपि सिमानामादानम्य ॐकारकरणस्य चौचितत्वात् । परतम्तिम विकरणम्य सूत्रणाचवमवगच्छाम । “तिनानादायोहार हावा ऽथ पितृनावाहयियाति पृच्छति'-इति तत्वकारपाठे यतोऽय मयं । पदोगापरसूत्रेऽप्येवमय सवपाठ । फारपात्र मसात करणीय । सघाघरघामग्रह ।

·श्राद्धकल्पः। वा पालामान् वा"--इति। "खादिरपालागानाभे विभौतक- तिल्वक-बाधक नौव-निम्ब शाल्मल्यरलुदधिस्य कोविदार वेषातक- वज सर्ववनस्पतीनामिमोयया स्यात्”--इति च । रमरन्ति च । “पालाशे ब्रह्मवर्चः स्यादाखये राजयोग्यता। सर्वभूताधिपत्यञ्च तचे नित्यमुदाहृतम्” । इत्यादि। पलामविकातकाश्मीविल्वखदिरोडुम्बरानपरे यनियन "ते वै पालागाः स्युरथवा वैकश्तविल्वाः ग्वादिरोडुम्बराः काश्मयमयाः एते हि ज्ञाः" इत्यपि निगमी- इनान् मन्यन्ते। भवति । यन्जियवक्षाणां चममेषु । यजियवृक्षशाखाभिर्निम्मिताः प्रवि पमाः मादेशदीर्घाचतुरतविस्तृतायतुरहुनादायतुरस्राः मध्य विलाच पातविशेषायमसा' भएयन्ते। तथा चोक्तम् । "तच्छाखाच समादीर्घाः प्रादेशायतुरडुलाः । तथैवोत्सेधतोन्नयायतुरस्रास्तइत्यपि । इति । तेषु खल्विस्थम्भूतेषु चमसेषु पवित्रान्तहितेषु । पविचः, - "अनन्तर्गमिणं साग्रं कौगं हिदल मेवच । प्रादेशमा विजेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित्" । इत्यालक्षणे:, अन्तर्हितेषु व्यवहितवित्यर्थः । पवित्राणि उक्त नक्ष पानि अन्तर् मध्ये हितानि निहितानि वा येषां तेषु पवित्रान्त हितेषु, यजियवचमसेषु,-'अप प्रा मिश्चति'-इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति । चमसान् स्थापयित्वा तेषु देवे प्रागग्रं पित्रा च दक्षिणापाणि पवित्राणि स्थापयेत्, इति। तानि ·तयाच याकल्पः। अपहता असुरारक्षाएसि वैदिपति तिलैरव- वकीव्याप उपस्मगति ॥ ६ ॥ ऋज्वयें सूत्रम् । तदव, अपामुपस्पर्गे पित्रामन्त्रोच्चारणं बीजम् । तस्मादन्यत्राप्येवंविधस्थले अपामुपस्पर्गः करणीयः । च्छन्दोगपरिशिष्टम् । "पिबामन्त्रानुहरणे आमालम्भे प्रवेक्षणे । अधोवायुसमुत्सर्गे प्रहासेऽनृतभापणे । मार्जारमूपिकस्पगें आक्रुष्टे क्रोधसम्भवे । निमित्तेष्वेषु सर्वेषु कम्म कुर्वद्रपः स्पृशेत्" । इति। तदिदमावाहनं पिटपने मातामहचे च पृथक् पृथक करणीयम् । कयं ज्ञायते १. 'मातामहानाञ्चैवम्' इति सूत्रेण मातामहपक्षेऽपि कृत्स्रविध्यतिदेशात् पृयगेव करणं वर्णयितु- मुचितम्,--इति । 'तन्त्र वा वैश्वदेविकम्' इति च सूत्रयन् वैश्वदेविकाटन्यत्र तन्त्र नानुजानात्याचार्य:,-इल्यवाछामः । अलमास्ववापि तन्त्रमनुतिष्ठन्ति ॥ ६ ॥०॥ प्रघेदानोमध्ये वनुमुपक्रमते,- यन्नियवृक्षचमसेपु पवित्रान्तर्हितेषु ॥ ७ ॥ यजेभ्योहिता: ये वृक्षास्तहमै यज्ञियहचाः। ते खखिने खादिराः .पालागाय भवन्ति। प्रभाव पुनरमीयां विभौतकादिवर्ज मधे वनस्पतयः । कथं जायते ? अम्माह्य कारणामीयां याकमेयुः पदेशात् । तथाच यवम्बम् । “अपेमानुपकल्पयते नादिरान ·याकल्प । भवत्य सङ्गता च । कि कारणम ' एक खल्वयंपात्र दैवे भवति, इति । कथ पुन यत,-एकमध्यपान देवे भवति इति । "यवैरन्वव कोय्याथ भाजने सपवित्रक' । इति याज्ञवकवादिस्मृतिष्वकवचनोपदेशात्, इति चेत। किमत भवत सूत्रकारभ्य एकैकस्मिन' - इति धीमा न पश्यसि । याज व कास्तु नास्म प्रयोगस्योपदेष्टा । तथापि तहचनस्य मेकवचन दृष्ट्या पानमक निश्चिनोपि । अस्मात् मूवकारोक्का वोमा पश्यत्रापि सत्र सन्देति । सेय पितरमुपेक्ष्य खशुर गाढा भक्ति । अव्यवस्था तर्हि प्राप्नोति । न खलु जायते,-क्रियत्स पानेचेषा वीप्सा विथ मिष्यति, इति । एवन्तहि मामाद्यवस्था भविष्यति। पाने खन्च कस्मिन अचरितार्था वीप्सा पाबय कल्पयिष्यति,- इति । ननु त्रिचतुरादीन्यपि शक्नोति कल्पयितुम् ? सत्य शक्नोति । यो कृतार्थलात्तु न कल्पयति । या हि वीप्सा विचतुरादीनि पात्राणि कल्पयति,-कल्पयत्यसो हे अपि पात्रे । कल्पयति चत्, तत्र चरितार्था मती नाधिककल्पनायें भवति, इति । अय, शाम्सा न्तरदर्शन विना न त परितोप', दृश्यता तदपि । - यथा मत्स्य पुराणम् । 'विश्वान देवान यवं पुष्पैरभ्यर्चासनपूर्वकम् । पूरयेत् पात्रयुग्मन्तु स्थान्य दर्भपवित्रके ॥ मनोदेवील्यप कुर्यात् यवोऽमीति यवाम्तथा । पति। पुरूरवोमाद्रयमाभयवादोंभयत्व प्रोत्यतिगयार्थम,- ·५८ थाहकल्प। । 'ततएव वहिप ख खेतानि पवित्राणि 'पवित्र स्थोवैष्णव्यो'- इत्यनेन हित्वा 'विष्णोर्मनसा पूते स्थ'-इत्यनुमार्टव्यानि । ततशमसेषु स्थाप यितव्यानि । कथमनुक्त क्रियते ? उच्यते । प्रादेशमात्र हि पवित्र मुपदिशन्ति । न खल्वच्छिनाना भवति प्रादेशमावता। न च विनैवानुमार्जन कम्माहता युक्ता। तदेव छेदनमनुमाजनञ्चैया मर्थप्राप्तम। एवम नुक्तमपि करिष्यते । पवित्रविधी च खल्व स्माकमित्यमुपदेश । तथाच रह्यसूत्रम । प्रादेशमाने पवित्रे कुरुते' 'योपधिमन्तर्धाय किनत्ति न नखेन पवित्र स्थोवैष्णव्याविति' “अथैने अगिरनुमाटि विष्णोर्मनसा पूते स्थ इति'--इति ॥०॥ ७ ॥०॥ एकैकस्मिन्नपासिञ्चति-शन्नादेवीरिति ॥ ८ ॥ एकस्मिन् एकस्मिन् चममे अपउदकम आसिञ्चति शबोदेवी रितिमन्त्रेण देवपूछम । एकैकस्मिन्, इति वीप्सया प्रति पात्र मन्त्राशत्ति दर्शयति । तेनात्र तन्त्रमनुष्ठान न भवति । कात्यायनोऽपि, 'अर्येऽक्षय्योदके चैव-इत्यादिना तन्त्रस्य नितिमाह ॥ ॥८॥ एकैकस्मिन्नेव यवानावपति यवाऽसि यवयास्मद् पोयवयागतीरिति ॥६॥ एकै कम्मिन्नेव पात्रे यवानावपति यवोमीतिमन्चेण । तदिद देवार्घ्यपात्राभिप्राय मृवम । कथ जायते । यवाषपनम्योप देगात् । उत्तरत्र पितृन्'-सि फरणाच । वीपमा तनर्षिका ·थाहकाल्प] पात्रे तिनावपन कथिदागहीत, तन्माप्रशाझीदित्येतदर्थ पुनरिह निर्देश ॥१०॥ सौवर्णराजतौटुम्बरखनमणिमयानां पावाचामन्य- तमेपु वा ॥ ११ ॥ अदुम्बर ताममयम। कथ ज्ञायते ? सौवर्णादिसाहचर्य्यात् । वृक्ष माना 'यजियवृक्षचममेषु'- इत्यने व गतार्थत्वाच्च । खड्गमय गण्डकगिरोस्थिनिमितम् । मणिमयानि मारकतस्फाटिकादोनि । तेषा खल्खेपा पात्राणामन्यतमेषु पात्रेषु वा 'पवित्रान्तहितेषु'- इत्यादिगतेन सम्बन्ध । वाशब्दो विकल्पार्थ । तानि खल्वेतानि पानाणि वैकल्पिकानि, -इल्ये कजातीयान्येव साण्यपात्राणि कर्तव्यानि। न पुन कानिचित् मौवर्णानि, कानिचित् राजतानि, कानिचिचापरापरागि। कि कारणम १ 'विकल्ये हि नोमय. शास्त्रार्थ'--इत्युक्तम ॥ ॥ ११ ॥ ॥ पत्रपुटेषु ॥१२॥ वागदोऽत्र लुप्तवत् द्रष्टव्य , पूर्वस्माद्दा अनुपचनीय । यजिय वृक्षाणा पवमुटेर वा पविवान्तहितेषु,-इत्यादिपूर्ववदर्य ॥१२॥ यानि वा विद्यन्ते ॥ १३ ॥ यानि वा अनिषिद्धानि कदलोटक्षत्वगादीनि लभ्यन्ते, तेषु वा पवित्रान्तहियु, इत्यादिमलेन मुम्बन्ध ! १३ ॥ एकैकस्यैकैकैन ददाति सपविवेपु हस्तेषु ॥ १४ ॥ एफैकस्य पित्रादे एवोकैन प्रत्येकेन ददाति उत्सृजति । सपविश्लेषु ·यादकाल्प.। "ज्येठोत्तरकरान् युग्मान् कराग्रामपवित्रकान् । कत्ता सम्प्रदातव्यं नैकैकस्याब दीयते ॥ इति परतो अयन् उत्सर्गानन्तरमेव अर्थीयपवित्राणां ब्राह्मणे प्रतिपादनमनुजानाति । अपर पुनरेतदविहामीभाषन्ते,-दर्भाणा निम्माल्य त्वाभावात् अपात्रीयाण्यव पवित्राणि इदानी वाम ए- हम्तेषु दत्त्वा ततोऽर्धमत्स्रष्टव्यम्, इति ॥ १४ ॥ कैन मन्वेण ददाति ? उच्चत,- यादिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उत पार्थिवीर्या हिरण्यवर्णा यन्जियास्तानाप शिवाः शंस्योनाः सुहवा भवन्तु असावेतत्ते अर्थं ये चात्र त्वामनु याश्च त्वमनु तस्मै ते खधेति ॥ १५॥ तथाच. यादिव्या इति मन्वं पठित्वा प्रमावित्यादिना दद्यात्। अत्रा- माविति सम्बोधनान्तनामाद्युप्लेग्वाभिप्राय वचनम् । कात्यायन:। "गोवनामभिरामन्च पितॄन प्रदापयेत्” । इति । "गोत्रं स्वरान्तं सर्वत्र गोत्रस्याक्षय्य कम्मणि। गोवस्तु तर्पणे प्रोता: कर्ता एवं न मुह्यति । सर्वव पितः प्रोक्तं पिता तर्पणकम्पणि । पितुरक्षयकाले च अक्षयां तिमिच्चता ॥

·थाइकल्प।
पवित्रमहित ब्राह्मणाना हस्तेषु सत्सु, इत्यर्थ । एतदनेगोक
भवति। ब्राह्मणाना इम्तेषु प्रथम पवित्राणि दत्वा पश्चादर्थ्यमुत्
सहव्यम् इति।
एकेकस्य पिटनाह्मणादै सपवित्रेषु हस्तेषु सत्सु, प्रत्येकनार
ददाति। तस्मात् प्रत्येक ब्राह्मणहस्तेषु पवित्राणि दातव्यानि, न
त्वाभ्युदयिकवत् मिलितेषु हस्तेषु,-इति सिड भवति ।
इदमिदानी सन्दिह्यते ।
सपवित्रेषु हस्तेषु,-इत्यनेन
ब्राह्मणहस्तषु पवित्राणा प्रदान तावदम्यते, न ज्ञायते-
किमयपात्रस्थान्येक पवित्रान्ति प्राह्मणाना हस्तेषु इटानी
दातव्यानि, अथवा तेभ्योऽन्यानि ? - इति । तेभ्योऽन्यानि,- इति
प्रतिपद्यामहे । कुत । मपवित्रेषु हस्तेषु अघी ददाति,- इत्युक्ते
पविवान्तरम्यवावगते ।
न खल्वधा पविवरहित देयमिति
युक्तमभ्युपगन्तुम् । पवित्रसहित घर्षा भवति। पवित्र खतवेत
दय स्योपकरोति,-इत्यत्र न विवाद । उपकरोति चेत्, नुन
पवितमहितमेवाघ। भवति । तदेव मति न युज्यते विनव वचन
तद्धितमर्धमुत्सटुम् । शमा हिमपवित्रेषु हम्तेपु,-इति धवन
मन्ययाऽपि वर्णयितुम् । उत्सर्गात पूर्वमेव चेत् पवित्राणि प्रति
पाद्यते, प्रार्थ तवामीषा न स्यात् । कात्यायनोऽपि,-
गोत्रनामभिरामन्ना पितृनधा प्रदापयेत्' ।
इत्या वागमभिधाय,

·थाइकल्प. 1 ग्रहाति" '--इत्यत्र मोमक्रयार्थमुपस्थितायाअरुणायाएव पदप्रति पत्तिरिति सिद्धान्त, ! सोऽय पदिन्यायोऽत्र पारगम् । अस्मत्- पितरित्याधुझेखे त शब्दाध्याहारनयोमूलम् । तदेव नयमेदादु- भयमप्युपपनम् । तथाचोमयथा दर्शनम् । 'एत पितर.' इति । 'पा यन्तु नः पितर:'- इति च । परिशिष्टकारोक्तः पितरित्या युल्लेरखएव वस्माकमादरणीय. । स खत्चय पिकार्घ्यदानप्रकार । देवाघान्त. या दिव्या-ति मन्त्र पठित्वा विखेदेवाएतत्तेऽधा स्वाहा,-इति वा, नम:--- -इति वा, वषट्-इति वा दद्यात्। पितृणामेव स्वधाकारस्य कात्या यनेनोकत्वात् स्वधापदयुक्तस्य ये चात्र वेतिमन्त्रस्य देवेऽनभिनिवे- गात्। अस्तु तर्हि मन्वस्थम्बधापदएव साहादिपटोह, ? नैतत् शक्यम्। विकतावेवोहस्य अधरमीमासण्या सिद्धान्तितत्वात् । न चात्र प्रतिधिकारभावोऽस्ति । असमवेतार्थत्वाच । दैवे खल्वयं म लोन समवेति । कि कारणम् । "सपिण्डीकरणादूर्द्ध यत् पिसभ्य, प्रदीयते । सर्वेष्वगहरा माता इति धर्मेपु निश्चयः" । इत्यादिवचनैर्यथा पितृननु मन्ति भोक्तारः, नैव देवाननु केऽपि भुञ्जते । तस्मादसमवेतार्थीम चोकथमिव देवेऽप्यङ्गमावमुपगच्छतु। अर्थाभिधानसामाधि मन्त्राणामनभाव तत्रभवन्तोमन्यन्ते । तथा चोकम् । “अर्याभिधानसामर्थ्यान्मन्नेषु शेषमाय. स्यात्" इति । अथ, मन्नस्यादृष्टार्यत्व कि वाधकम् ? अदृष्टार्यत्वे च देवेऽपि पठनीयो भविश्यति । वाधकमपि वक्ष्यामः । साधकमपि शृणुमः। ।

·थाइकन्ध ।
॥
शम्मवादिके कार्ये शर्मा तर्पणकम्मणि ।
शर्मणोऽक्षय्यकाले च पितॄणा दत्तमक्षयम ॥
इति चास्मदीये मान सूत्रपरिशिष्ट । निर्देशकमयामोषामस्मादेव
पाठ क्रमात कन्पनीय । तेन यादिव्या,--इति मन्त्रमुच्चार्य
अमुक गोत्र पितरमुकामबेतत्ते प्रघा ये चाव वामनु याच त्वमन
तस्मै ते स्वधा --दूत्ययमम्माकमुत्सर्गवाक्य प्रयोग । यत पुन
स्मरणम्,-
सम्बन्ध प्रथम ब्रूयाहोत्र नाम तथैवच ।
पथाद्रूप विजानीयात क्रम एष सनातन
इति । तदस्मत्प्रयोगव्यतिरिक्त विषयम । अस्पच्छास्त्र रूपोलेखस्या
ननुशासनात्। बचाना खल्वसावस्ति । ‘गोवनामरूपाणा
पितृणामिदमासनम् -इत्याद्याखलायनगृह्यपरिशिष्टदर्शनात् ।
गोत्रादीनामेतविपरीतक्रमेणास्त्परिशिष्टे पाठाच ।
युक्त्या,
मकारेणेव कर्तव्य गोत्र स+व धीमता।
मकार कुतपोजेयम्तस्मात् यत्नेन त वदेत् ॥
इति वचनोपदिष्ट मगोपदमप्यस्माभिर्नालेखनीयम । किन्त्वस्मात्
परिशिष्टकारोक्त गोबपटमेव । एवमस्मत्परिशिष्टे पिलपदमात्र
कोर्तनात् पितरित्यादिकमेव वक्तव्य न त्वस्मपितरित्यादि ।
मन्निगद
खल्बष स्वमेव मम्बन्धिनमुपस्थापयति, इति
सुकरायजमानपितादीनामवगम । कथमन्यथा अमदग्नमित्यपि
पदपाशना यूपमनक्ति' 'सशम पद
अनव
नोमिप्यते।
अतएव

·श्राइकल्पः । ग्रहाति"-इत्यत्र सोमक्रयार्थमुपस्थितायावरुणायाएव पदप्रति- पत्तिरिति सिद्धान्तः। सोऽयं पदिन्यायोऽत्र शरणम् । अम्मत्- पितरित्याशुलेरखे तु शब्दाध्याहारनयोमूनम् । तदेवं नयमैदादु- भयमप्युपपत्रम् । तथाचोभयथा दर्शनम् । 'एत पितरः' इति । 'श्रा यन्तु नः पितरः' इति च । परिशिष्ट कारोत: पितरित्या द्युल्लेखएव त्वम्माकमादरणीयः । स खवयं पित्राय॑दानप्रकारः । देवान्तु, या दिव्या-इति मन्वं पठित्वा विखेदेवाएतत्तव स्वाहा,-इति वा, नमः-इति वा, वयट-इति वा दद्यात् । पितृणामेव स्वधाकारस्य कात्या- यनेनोमात्वात् स्वधापदयुक्तस्य ये चान त्वेतिमन्त्रस्य देवेऽनभिनिवे- गात् । अस्तु तर्हि मन्त्र स्थस्वधापदएव साहादिपदोहः १ नैतत् शक्यम् । विझतावेवोहस्य अध्वरमीमामायां सिद्धान्तितत्वात् । न पात्र मरूतिविकारभावोऽस्ति । असमवेतार्थत्वाच्च । देवे खल्वयं मनोन समवैति । किं कारणम् ? "सपिण्डीकरणादूई यत् पिटभ्यः प्रदीयते । सर्वेवंशहरा माता इति धनेषु निश्चयः" । इत्यादिव चनैर्यथा पितृननु मन्ति भोक्तारः, नैवं देवाननु केऽपि भुचते। तमादममवेतार्थीम बोकथमिव देवेऽप्यङ्गभावमुपगच्छतु। प्रयांमिधानसामाधि मन्त्राणामङ्गभावं तवभवत्तीमन्यन्ते । तथा चोताम् । "अभिधानसामान्म न्लेषु शेषमावः स्यात्"-इति । अय, मलस्यादृष्टार्यत्व किं बाधकाम् । अदृष्टाखे च देवेऽपि पठनीयो भविष्यति । बाधकमपि वक्ष्यामः । साधकमपि गृणुमः । .

·थाइकल्प'।
तत्र बम ।
सामान्येनाभिधानमिति चेत्। इति चेत् पश्यति,-सामान्येनामि
धान देवे.पि मन्त्रपाठस्य साधकम्-इति ।
सामान्येनाभिधानमर्थो विशेक्ष्यति । अर्थाभिधानसामर्थाधि मन्त्रा
णामङ्गभावमवोचाम। किञ्च मन्यस्यादृष्टार्थत्वे लिङ्गाद्विनियोगा
सम्भवाह चनेनैव तहिनियोगोवाच्य ।
एवन्तावत् साधक नास्तीत्यु ताम् । बाधकमपि शृणु। यस
हि मन्त्रस्य कचित् दृष्टार्थतासम्भव , तस्य नादृष्टार्थतामनुमन्यन्ते
मीमामकाः तथा चोक्तम्।
न चात्र वचनमस्ति।
।
“यस्य दृष्ट न लभ्येत तस्यादृष्ट प्रकल्पनम् ।
लभ्यतेऽर्थस्मृतिर्दृष्टा मन्त्रोचारणतम्विह ॥
अर्थस्मृति प्रयोगार्या प्रयोगाच्च फलोदय ।
इति दृष्टार्थसम्पत्तो नादृष्टमिह कल्पात' ।
इति। अपिच। यस्मादय मूत्रकारोऽनुपदमेव, “अपउपस्पृश्यैव
मेवेतरयो” इति करोति, तम्मादवगच्छाम,-पित्रमभि
त्यैव ये चात्र त्वामिति मन्त्र पठित,-इति ।
इति मन्चोऽपि तर्हि देवे न' प्राप्नोति। प्राप्नोति, इति
पश्याम । ममवैति खल्वयमाशमामन्तीदेवेऽपि । ममवैति चेत्,
प्राप्नोत्यपि। अनये व युक्त्या एतत्ते अर्ध्यमित्यपि देवे प्रयोयते ।
कथमजरतीय वर्णते, एतत्ते अर्ध्वमित्यन्त देवमाधारणं ये
पात्र स्वामिति मन्च. पुनरमाधारण पिता,-इति कि क्रियता
यवान्या गतिन सम्भयति । भयतामप्येतत् ममानम् । कथमन्यथा
या दिव्या,-

·थाहकल्पः। मन्वस्थः खधाशब्दोऽपि दैवे न प्रयुज्यते । प्रयुज्यतामिति चेत् । न। यसमादेवं सति,- "स्वाहाकारवपटकारनमस्कारा दिवौकसाम् । स्वधाकारः पितृणान्तु हन्तकारोनृणा मत;" ॥ इति छन्दोगपरिशिष्टवतनविरोध आपदीत। सर्वे च परोक्षका- व्याकुग्येरन् । न चैव भवताऽपि इष्यते । तस्मात् सामर्थ्यादेषा व्यवस्था भविष्यतीत्यकामेनापि वाच्यम् । अतएव महायशया देवेऽपि या दिव्या इति मन्त्रीलिखित न ये चात्र ला- मिति । अथवा। प्राधान्यात् पित्रा पत्तमभिप्रेत्येव इयमात् सूविता । दैयेऽपि यावत् शक्य पिटदृष्ट करिष्याम । ये चात त्वामिति मन्त्रस्तु दैवे न शक्यते कर्तुम् । अममवेतार्थत्वात् । तस्मात् कात्यायनोकरीव रीत्या दैवे उत्सर्गवाक्य रचयितव्य भवति ॥ ॥ १५॥ ॥ अप उपस्मश्चैवमेवेतग्योः ॥ १६ ॥ थप उदकमुपस्पृश्य स्पृष्ट्वा एवमेव पूर्वोक्तयवाहता इतरयो' पिता- महापितामहयोरप्यध्ये ददाति, इति गर्तन मबन्ध । महादीनामपि “मातामहानाञ्चैवम्' इति वचनात समवेतत् कर्तव्यम् । तदिदमुत्सृष्टमय॒मिदानी ब्राह्मणेषु प्रतिपादयितव्यं भवति । पिवयं खत्वेतदुत्सृष्ट पिळस्थानीयाथेमे ब्राह्मणा भवन्ति । उत्तरत्र ससवममवनयनसूत्रणाञ्चैवमवगच्छाम । संसपशब्दो हि सस्रषान् मानाति'-इत्यादी सुवादिपात्र लग्नप्रतिपादिता- माता- ।

·६८ याकल्प ! स इहापि ग्रहीतव्यो भवति । वशिष्टाज्यादिद्रव्यवचनोष्ट । अविरोधात। प्रतिपादनाकारमाह कात्यायन । "गोवनामभिरामन्त्रा पितॄनय॑ प्रदापयेत । " . : * 'नैक कस्यान दीयते'- । ज्येष्ठोत्तरकरान् युग्मान् कराग्रामपवित्र कान् । कृत्वाऽय सप्रदातव्य नैकैकस्तान दीयते ॥ इति । तदवादी 'गोवनामभि '-इत्यादिना अर्घ्यदानमुपदिप, परत -'ज्येष्ठोत्तरकरान्’---इत्यादिना तत्प्रतिपादनप्रकारोऽभि हित । कराग्राग्रपविकान् कृत्वा अर्घ्य दातव्यमिति बन प्रथम पवित्राणि ब्राह्मणेषु प्रतिपाद्य पयाजलादिक प्रतिपादाय तव्यमिति भयन्तरेणोपदिशति । इत्याभ्युदयिक कुर्चन् पार्वण एककस्य दान दर्शयति । तेषा खन्चेषा पवित्राणामुत्तराग्राणामेव ब्राह्मणहस्तेषु दान करणीयम्। कुत , कराग्रामपवित्र कान्'-इत्यनेन तथाऽवगरी । गदम्य ययणमावात् योऽर्थोऽवगम्यते, म युज्यत विना कारण मुसदम्। न चाभ्युदयिक विषयत्वात् वचनम्य पार्वणे तदुर्शन म्यादितिवाच्यम् । 'पन्यवाप्येपपय म्याद यवादिरहिताविधि'। पति तेनैव यवादिश्यतिग्फेणाभ्युदयिकोलम्य मज़म्मेष पार्योति करणोपदेगात्। पय,- "पगिष्ठीविधि ताखी टप्यो निगमिष । पत पा प्रयच्यामि पिपरा योभनेत् । ।

·याइकल्यः। इयुपक्रमात्, 'कराग्राअपवित्र कान्'-- इति विशेषाभिधानमेव किमिति नोपयते ? शृणु यथा नोपयते । आमिपमन्तरण वशिष्ठोतास्य कत्मस्य विधरतिदेशात् वशिष्ठोक्तस्यैव योविशेष:- 'प्रातरामन्वितान् विप्रान्'-इत्यादिः, तस्यैव तन्मात्र विषयत्वं न वशिष्ठानुक्तस्यापि विशेषस्य । 'अन्धताप्येषएव स्यात्'-दत्यस्यानर्थकलापत्तेः। अतएव, 'पागनेष्वय दर्भ- इत्यादिविशेषाणामपि पार्बणे करणप्रसतो, तदपवादार्थम् --- - गम्यते । "दक्षिणाप्रवने देशे दक्षिणाभिमुखस्य च । दक्षिणायेषु दर्भेषु एषोऽन्यत्र विधिः स्मृत." ॥ इति वचनारम्भोघटते । इतरया रवल्षयमारम्भोऽनर्यक, म्यात्। न चेदेव, वनोकानां भूयसामपि विशेषाणा तन्मानपरत्वापत्त्या पाळणे करणं न स्यात् । कियन्ते च । तस्माद ययोतामेवास्तु । यस्य हि विगेपस्य पार्वणि करण नाभिप्रेति, कयाचिया तमवबोधयति । न चान्यताप्येष एव स्यादिति पिण्डदानमन्निधौ कथनात् पिण्ड- दानमात्र विषयमिदमिति वाच्यम् । तन्मात्रपरत्वे प्रमाणाभावात् । प्रकरणापेक्षया सन्निधैर्दुव्वलत्वाच । अतएव राजसूयप्रकरणे अभिवचनीयमविधानामातमपि गोन गैफथवणादिकं प्रकरणात् राजसूयस्यैवाझं न त मविधेरभिपेचनीयस्येति सिद्धान्तः । तस्मात् तत्तदिगेपव्यतिरितस्य सत्नविधेरतिर्देशोऽयम् । तस्य पिएड- दानमात्रविषयत्वेऽपि नैकैकस्यान दीयते इत्युपसंहारात् पावणे- ऽपि कराग्रामपविकलं भवत्येव । सन्दिग्धोपक्रमस्य वाक्यस्योप. ,

·७२
थाइकल्प ।
भापगते,
।
कुत १
-प्रथम पात्रमत्र दैवपात्रम्, इति । देवे अमन्त्रक
न्युनीकरणमिच्छन्त्यन्य।
तदम्मिन प्रथमे पात्र सस्रवान् अर्घ्यपावलग्नजलादीन,
समवनीय सम्य गवनीतान् मिनितान् कृत्वा, यावनीता
सस्रवा, तत् पिटपात्र न्युनमधोमुख करोति शन्धन्तामित्यादि
मन्त्रेण । तदेव न्युन क्त्वा वक्ष्यमाण कम्म कुर्यात् । 'गन्धन्ता
लोका पिटषदना पिटपदनमसि' इति प्रतीक केचित्र
पठन्ति ।
तदिद पिटपने न्युनीकरण सूवितम। मातामहपत्तेऽपि
मातामहपात्र मस्रवान् समवनोय तत् पात्र न्युन कर्त्तव्यम ।
'मातामहानाञ्चैवम्'--इत्यतिदेशस्यार्थवत्वोपपत्ते ।
'तन्त्र वा वैषदेविकम'-इति च कुर्वन् वैश्वदेविकादन्यत् पृथगेष
करणीयमित्युपदिगतीत्यवीचाम ।
तेषा खल्षेपा मस्रवाणा ममवनयन कथ करणीयम् ?--इति
वक्तव्यम् । उच्यते । मसवोऽयपात्रस्य दापजनम्, तवादी
पितामहपानग्य पिळपाने मनातव्य
तत प्रपितामहपात्रस्य,
प्रावर्तिकक्रमम्बरमात्, इति वाचम्पतिमियप्रभृतय ।
पिळपावस्य अपिधानमम्माक नास्ति । पनुपदेगात् । न खख
मुपदिष्टमपि करणीयं भवति । यच्च जोनकवचनम्,-"प्रपिता
मापारण निधाय प्रतिछापयति इति। तदपि वाहवानामध
नामाकम् । फध मायते । तम्य तत्वकारत्वात्। गानकी
च प्रयागे पियपात्रम्य प्रतिष्ठापनमात्रमध करणीयम्,
न न्युषी

·यादकन्धः । करणमपि । प्रतिष्ठापनमावस्यैव तेनोपदेशात् । अम्माकन्तु न्युझी- करणमुपदिश्यते । तत् कोऽयमनयोः मंबन्धः । येन गोनकीय- मपिधानमस्माकमपि करणीय भवेत् । प्राखलायनद्यपरि- शिष्टेऽपि,-"तत् पात्रं शुचौ देश पिलभ्य स्थानममीति निधाय मपितामहायपात्रेण निदध्यात्, न्युन वा तत् कुर्यात्” इति निधानन्युनीकरणयोर्वकल्पिकत्वमुक्ताम् । सदन, न्युज वा तत् कुर्यात्, -~इति वचनात् न्युञ्जकरणपक्ष प्रपितामहपावेण न तत्यानस्य निधानम्, प्रपितामहपात्रेण निधानपक्षे च न न्युनीकरणमिति व्यक्तमवगम्यते । रघुनन्दनम्वेतदनालोचयन् गौनकवचनात् प्रपितामहपात्रणाधःक्षतं पिटपात्रमूर्ख मुखाय स्थित न्युनमधोमुख करोति,-इति व्याचष्टे । एवम्,- "पेटकं प्रथम पाच तत्र पैतामहं न्यसेत् । प्रपितामह ततोन्यस्य नोधरेन च चालयेत् ॥ स्पृष्टमुद्दतमन्यव नीतमुद्घाटितन्तथा । पात्र दृष्ट्वा वजन्याशु पितरस्तं शपन्ति च ॥ इति यमोऽपि कल्पे नास्त्येव न्युनीकरणम् । पिटपाने पिता- महापिमहपानयोासानन्तरमेव स्पर्शस्योउरणस्यान्यन नयनस्य चालनस्य च निषेधात् । न खल्वन्तरण स्पर्शसुद्धरण चालनच गक्यं न्युजं कर्तुम् । रघुनन्दनस्वाह-'यमवचनेन पितामह- प्रपितामहपात्रहयपिधानमुक्षा वचनान्तरात् न्युमोकृतस्य तत्या- वस्य उरणादिनिध उता.'-इति । तत् कल्पनामावमित्यु- पैनणीयम् । यदपि,- -

·७४
याकल्पः।
"पिटम्य स्थानमसौति न्युनं पात्रं करोत्यधः ।
इति याज्ञवल्कास्मरणम् । तदपि तदुक्तप्रयोगविषयम् । तस्यापि,
पात्रमधोभूमो न्युन करोतीत्वयमर्थः । 'अध भायी'- इत्यादी
यथा। न पुनरध स्थित पात्रं न्युझ करोति,--इत्यर्थः । येनापि
धानमनेनातिप्येत। न हाध:पदमधःस्थित शक्नोति वनम् ।
तवास्य मामी विरहात ।
कधमन्यथा, 'अध.शायी'--इत्यादा
वग्यपिधान नातिप्येत ।
तस्मात्,-'अधःस्थितं पात्रं न्युन
करोति,-इत्यन्वयानुपपत्त्या पिधानमत्रातिप्यते, अन्यथा अध
पदवैयर्थ्यापत्ते.' इति ध्रुवाणः शूलइस्तोपि परास्तोभवति।
अधोभूमाविस्यथेतयाऽन्यथोपपत्तेराक्षेपायोगाच्च । यदप्युक्तम्,
'अधोभूमावितिकल्पतरुष्याख्यानमयुक्त माङ्गप्रधानार्थतया वैदै
प्राप्तवान्'-इति । तदेवायुक्तम् । अधोभूमावेव गुल करीति,
न कुयोपरि, इत्यभिप्रायेणार्थवत्त्वोपपत्तेः ।
भूमो तिलकुगान् नि.क्षिप्य तेषामुपरि न्युझं कुर्वन्ति । 'अध.'-
इनि कुय॑न् तत् नानुजानाति ! “दक्षिणायकुशम्तम्मं भूमी
निधाय तम्योपरि ४० तत् पात्र न्युझमधोमुग्व करोति"-- इति
ध्याकुर्वाणोविज्ञानेश्वगेऽपि पिधानं नोवाच ।
इन्दोगोऽपि, 'यासपम्फान सत्यात प्याध:स्थत्वाभिधानात् पाना
सरेण पिधानमाधिप्तम्'-दति तदुपजीव्यशूलपाण्युतर्मयो
पान् । तदययम् । यदि नाम याजवनकोये प्रयोगे विधान
মালিগ্রাঘি, নামা আহম্মীবাহি অয়ন ব ম কারি
नयममारप्रविधिः ।
न या पम्पप्रयोगममायुटि
केचित् किन
रघुनन्दनम्न

·थाहकन्य।
समययात्रभवत
शति । काण्डानुसमयोहि कियाननेनोपदिष्ट । पदार्थातु
मूत्र कारस्याभिप्रेत, इत्यवोचाम। 'प्रथम
पावे सत्रवान् ममयनीय पिटभ्य स्थानमनौति पान नुन
करोति'-ति कातीयेऽपि कन्ये न्युनीकरणमेवोपटिष्ट न
पिधानम्। तदेवम.-पिधानपक्षे न न्युनीकरणम्, न्युक्षी
करणपचे च न पिधानम,-इति तत्रभवतामृषीणा समय ।
निबन्धारएव केचिदवापरितुष्यन्त प्रयोगान्तरविशेषान् प्रयो
गान्ती निवेशयन्ति।
यचापरमुक्ता तत्त्व कारेग,-"गोभिलसूत्र, पिलपात्रे-इत्यभि
धानात,नस्रवान् - इति बहुवचनात् मन्त्र पिलभ्याति पिटल्वेन,
श्रावृतास्तत्र तिष्ठन्ति पितर शोनकोऽब्रवीत” ।
एत्वाखलायनग्यपरिशिष्टवचनेऽपि पित्वेन पडुपस्थितरावाहन
वत् पश्थितिमुद्दिश्य सहदेव न्युनीकरणम, न तु मातामहाना
मेथिलोत पृथक करणम' --इति। तदप्यमगतम। 'पिट
पात्र' इति तावदस्माक सूत्रपाठोन भवति। 'प्रयमे पात्रे
इति खल्वत्रभवान सूत्रकार पठति । सोऽप्येवमेव मूत्रमिद
'प्रथम पात्रे पिपात्रे - इति व्याचक्रे च ।
म खल्वेव
सूव लिखन् व्याकुर्वाणथ, कथ पुनरन्यया लिखति,---इसि न
खल्वधिगच्छामि। मस्रवान्, इति बहुवचनमपि पावषय
मरवपरतया नानुपपनमा नयाच, ममवनयन पाववयसस
वानामेव, प्रथमपावन्तु तस्याधार ,-इति न किञ्चिदनुचितम ।
पथ, 'प्रथमे पात्रे समवान् समवनीय-इत्युक्ते प्रथमपाताति
पपाठ।

·याडकल्पः।
गम्यमानोऽप्ययमों
कस्मात् १ अस्यामवगती प्रमाण
न खलु प्रथमपात्रमंस
रिलाससवानामेव ममवनयन गम्यते ?
मिथ्या,-इति ब्रूमः ।
विशेषस्याभावात् । यथा, “यस्य पर्णमयी जुर्भवति न म
पापश्लोकं शृणोति"-इत्यत्र, पालाभ्यां जुह्वा जाताया ततएवं
तत् फलं भवति,-इति जायमानमपि विज्ञानमप्रमाण
मूलवान्मिथ्या विज्ञानम्, इति चतुर्थाध्याये सिडान्तितम् ।
तबदनाम्यवगन्तव्यम्। अशक्यत्वाच्च ।
वेणासमवनीय पात्रहयसनवौ शक्यौ समवनेतुम् । किं कारणम् ।
पात्रहयसस्रवावपि हि प्रथमे पाने नि.नेतव्ये। यो हि प्रथम
पात्रे पानदयमस्रवौ समवनयति, ममवनयत्वसौ पात्रत्रयसस
वानवश्यम् । अपरिहार्यत्वात् ।
पिटत्वेन षडुपस्थितिसम्भवेऽपि, 'मातामहानाञ्चैवम्' - इति
वचनागत पृथक् करणं न शक्यते वारयितुम् ।
श्रावाहनवत्,
इत्यपि नोदाहरणम्।
आवाहनेऽपि पृथक्करणस्योतत्वात् ।
सोऽय स्वयमेयावाहने सतदनुष्ठानं वर्णयति, स्वयमेव च तर
दृष्टान्तयति, -इति किमत्र ब्रूम.। 'पैटक प्रथमं पात्रम्'–इत्यादि
यमवचनविरोधोऽपि तस्यापरिहार्यः स्यात् ।
वचन न्युनकरणपरतया खय वर्णितम् । तत्र च पिपितामह
प्रपितामहपात्राण्युनानि । पग्णां युगपत्करणे कथं न विरोध' ।
तदिद न्युनीकरण कर्तुमिपावें करणीयम् । सोकर्यात् ।
प्रयोगान्तरेऽप्येषं पश्याम. । “न्युतमुत्तरतोन्यमेत्”- इति हि
कथम् ' सहि
स्परन्ति ।

·याइकल्पः। ७७ उत्तरपन्दय,- "उत्तरे चास्य सौवर्ण लक्ष्म पार्षे भविथति" । इति भारते, "तस्मात् यस्य दक्षिणतोलक्ष्म भवति, तं पुण्यलक्ष्मी कमित्याचक्षते, उत्तरतः स्त्रियाउत्तरायणा हि स्त्री"- इति यात- पथोये च ब्राह्मणे, वामवचनोदृष्टः । सइहापि ग्रहीतव्योभवति। अविरोधात्। पिने च कम्मणि प्राची दिगुत्तरा भवति। "या दक्षिणा मा प्राची, या पूर्वा सोत्तरा”- इति हि पितरामिष्टि- मुपक्रम्य वाह्मणं भवति। अस्मिनवसरे नूष्णीमुटकं दत्त्वा तिलोदकच मन्त्रेण दात- व्यम् । कुत: ' "दर्भान् प्रदायोटकपूर्व तिलोदकं ददाति पितु- नीम ग्रहीत्वाऽमावेतत्ते सिन्नोदक ये चाव वामनु यांच खमनु तम् ते वधैति” “अप उपस्पृश्यवमेवेतरयोः" इति ग्रनकार- वचनात् । "तूणी पृथगपोदद्यान्मन्त्रेण तु तिनोदकम् । गन्धोदक दातव्यं सत्रिकर्षक्रमेण तु" । इति कम्प्रदीपचनाच्च । तटन, मन्त्रेण तिम्तोदकं गन्धोदकाच दातव्यम्, इति वदन् गन्धोदकमपि तिनोदकवत् ये चात्र त्वाम्-इति मन्त्रेण दातव्यम्,इत्युपदिशति । यच 'अनु- लेपनयोग्योगन्दो गन्धोदकम्' इति नीलाम्बरे ए वर्णितम् । सदमङ्गतम् । उदकपदस्यानर्यकत्वापत्तः । धृष्टोहि मलयजो- गन्धोभवति । न च दृष्टानां विशुम्कानां नास्त्यनुलेपनयोग्यतैति तमिरामार्यमुदकपदमिति वाच्यम् । यातयामतयैव तस्य मिरा- ·याइकल्पः। मात्। न चादृष्टार्थ घर्षणम्, येनैवमापाटोत । दृष्टोहि तस्यार्थोऽनुलेपनयोग्यता नाम । अन्यथा भूयःसु प्रदेशयु गन्त्र मावोपादानादेवं प्रमज्येत । तस्मादसङ्गपा कल्पना । यद्यस्य न्वष्टक्यकम्मणि तदुपदिष्टम्. तथास्यन्वष्टक्यधप्राणां पिण्डपिळयजे, पिण्डपिटयनधम्माणाञ्चात्र प्रदेशादत्रापि करणीयं भवति । न ह्यत्र तनिपिछन् । तदिदं तिनोदकदानं पात्रेषु करणीयम् । तथाच कात्यायनः। "पासनाद्ययंपर्यन्त वशिष्ठेन यथोदितम् । कत्वा कम्माथ पात्रेषु उक्तं दद्याक्तिलोदकम्” । इति। महायशास्त्वाह,--"नात्र तिनोदकटान पुयक्कार्य विधेरभावात् । * पिण्डपियनेतिकर्तव्यताविधानात्तव चाप्रतिपधादिति चेत् । म। अान्तराभावात्तत्राप्रतिषेधः । किञ्च यदि तवाप्रतिषिद्धमत्र क्रियते, तदा ससदाच्छिन्नदर्भमुष्टि स्तरणमटमटेशपरिवार गएं मामचन्यपणच स्यात्” इति। तद यदेयम् । अर्घ्यपर्यन्त कम्मानन्तरमेव तत्र तिलोटकदान- कात्यायनः स्मरति। त्व पुनरात्य, तवान्तिराभावः, इति । “मतदाचिद्रं .दर्भमुष्टि तृणोति”-इति, “कय"-ति चनाभ्या मूबाभ्यां भगवता रखकारण कगामभितीदर्भमुष्टि- स्तरणयोपटेगात् फर्वाचाव निहत्तर्वक्ष्यमाणत्वात् नम्यापि नितिर्यिजायते। अग्निमतामग्निप्रणयन यद्यवापि भवति, म्तरणमपि दर्भमुष्टेतदभित: कर्तुमुचितम् । पष्टमटेगपरि याणमपि यशन क्रिया,-किवाम तथानिष्ट भवति, इति न -

·थाहकल्प।
खल्वधिगच्छामि। विशेष विना परिहतएव देशे पित्रा कम मच
रनुमन्यते । तथा हि हविष खादिदृष्ट्युपधातोन भविष्यतीति ।
"पण्डापविद्धचाण्डालपापण्डान्मत्तरोगिभि ।
ककयाकुखनग्नश्च वानरग्रामसूकर ॥
उदक्यासूतकागोचिमृताहाय वोत्तिते ।
याडे, सुरान पितरोमुञ्जते पुरुषर्षभ । ॥
तस्मात् परिस्थिते कुर्यात् थाड थडासमन्वित ।
उबशाच तिलविक्षेपायातुधानान निरामयेत ॥
इति च स्मरन्ति पौराणिका । पिण्डपिठ्यतएव तावन्मामचर
र्नास्ति । 'अन्वष्टक्यस्थालीपाकेन पिण्डपिव्यतोव्याख्यात - इति
सूत्रे स्थानीपाकग्रहणात । कथममी अव अप्येत । परन्तु, तवा
क्षय्यप्त सूत्रयिष्यमाणत्वात् मासमप्यत्रच्छया पच्यत । तदिद
तिलोदकदानम,-
'आसरेण तु पात्रेण यस्तु दद्यात्तिलोदकम ।
पितरम्तस्य नाम्यन्ति दशवर्षाणि पञ्च च ॥
कुलालचक्रनिष्पत्रमासुर मृन्मय स्मृतम ।
तदेव हस्तधटित स्थाल्यादि दैविक भवेत ॥
इति कात्यायनीतापात्रेण करणीयम। तिलोद कञ्चदम्,-'पित्रा
दीना नामान्युलिख्य प्रमावेतत्ते तिलोदक ये चात्र वामनु याथ
त्वमनु तस्मै ते स्वधा' -इत्यन्वष्टक्योक्तनैव प्रकारेण दद्यात् । तत्र
हि भगवता ग्राह्य कारण, 'पितुर्नाम गृहोखा'-इत्यु पदिश्य,
'असावेतत्ते'-इत्यसावित्यस्य पुनरुपदेशात् इयमेव प्रयोज्य

·थाहकल्प । भवत्यदृष्टार्थम् । प्रत्यक्षोपस्थितनाद पदार्थेन ब्राह्मणेन पित्रा दीनामभेदबुद्यार्थश्च । 'एतत्ते',-इति, 'तस्मै ते'- इति च इय यया प्रयुज्यते। मर्वत्र चैव पिण्डपिलयजातिदेशस्थले प्रमादि त्यस्य पुनकल्लेखोद्रष्टव्य । महायगमाऽपि पिण्डदान नामोनेवा नत्तरमसाविति लिखितम। अर्घ्यदाने त्वत्रभवता सूत्रकारण 'नाम एहोत्वा'-इत्य करणात असावित्यस्यैव नामोल्लेखतात्पर्य कत्वान्न तवासावित्यस्य पुनरुलेख । अत्र च यद्यप्यन्वष्टक्य कम्मणि तत्रभवता ग्रहाकारण प्रत्येक तिलोदकदानमुक्त, तथाप्यत्र प्रत्येक न करणीय किन्तु तन्ध करणीयम् । कुत ? 'अध्यऽनय्योटके चैव पिण्डदान वनेजने । तन्वस्य विनिवृत्ति स्यात् वधावाचन एवच'॥ इति च्छन्दोगपरिशिष्टे परिगणितव्यतिरेकेणान्यब तन्त्रावगते । तदम्मात वैज्ञताहिशेषोपदेशात् प्राकत प्रत्येकदान निवर्तने । अतएव चातुर्मास्येषु साकमेधे लतीये पर्वणि “अग्नयेऽनीकवते प्रातरष्टाकपालोमरुना मान्तपनेभ्योमध्यन्दिने चरु मरुङ्गी गृहमेधिभ्य सळसा दुग्ध सायमोदनम -इति प्रातमध्यन्दिने मायमित्यह कालेषु दृष्टीना समानानात यथा देवदत्त प्रातरपूप भक्षयति मध्यन्दिने विविधमन्नमश्राति अपराहे मोदकान् भक्षयति इत्येकस्मिनहनि इति गम्यते । तथाऽत्रापि गम्यते इत्ये कस्मिन्न हनि इष्टोनामवगमात मद्यस्कान्नता विकृतीनाममूपामिष्टीना मितिचीदकप्राप्तमानमामिक शहकालत्व बाध्यते इति पञ्चमी ·श्राद्धकल्पः। ध्याये सिद्धान्तितम् । तयाचीताम् । “अपिया क्रमकालसंयुक्ताः सद्यः क्रियेत तत्र विधरनुमानात् प्राकृतधम्मन्नोप: स्यात् इति। तदत्रापि स्यात् ॥ ७॥ १७ ॥०॥ अच गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनानां प्रदानम् ॥ १८॥ अत्रेत्यवसरानुवादकम् । तेन तिलोदकादिदान क्लत्वा,-इति जापयति । एव ह्यवमरानुवादोऽर्थवान् भवति । इतरथा पर्य दानावमरस्य पाठादेव लाभेनानव कामस्यापोत। अयवा, घत्र पावण्याडे गन्धादीना पञ्चाना प्रदानं न ववष्टक्यथावत् गन्धपुष्पधूपमावागामित्यर्थ. ! अतिवचनादत्र गन्यादीनामेव प्रदान, तेन गोहिरवादीना आदान्ते दक्षिणारूपेण प्रदान कार्यम्', -इति गार्ग्यनारायणः । तथा च दक्षिणामुपकम्य सारन्ति पौराणिकाः। "सीवर्णरोग्यपाचाणि मनोज्ञानि शुभानि च । हस्त्यश्वरययानानि समृद्धानि ग्रहाणि च । उपानत्पादुका छवचामव्यजनानि च । यनेषु दक्षिणामुख्याइति मचिन्तयन् हदि । दरिद्रोऽपि यथाशत्या दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम्" । इति । अन्ये बाहुः,- “यथोपदिष्टास्तान् माननगुाहिभूषणैः । सग्दामभिः शिरोवेष्टेधूपवामोऽनुलेपनै.” ॥ इति देवनादिवचनात् अन्नदारादिकमप्यत्रैव दातव्यम् । अवे-

·थाइकल्प।
त्यर्थाभावादवमगनुवादमात्रम, इति । देवन्नादिवचनाना तदुत्न
प्रयोगविषयत्वात प्रयोगान्तरविषयत्व नास्ति । ये तु कञ्चित
प्रयोगमनारभ्यवाधोता तेष्वेव पर पूर्वोक्तस्य प्रकारस्यावसर ।
तदन भगवन्तोभूमिदेवा प्रमाणम ।
चामर तालहन्तञ्च ग्वतच्छत्र च दर्पणम ।
दत्त्वा पितृणामेतानि भूमिपालो भवेदिह' ।
इति।
य कञ्चुक तथोणीप पिटभ्य प्रतिपादयेत ।
बरानवानि टु खानि स कदाचिन्न पश्यति ॥
खोणा याद तु सिन्दूर दद्युडण्डान्तिकानि च ।
निमन्विताभ्य स्त्रीभ्याये ते स्यु सौभाग्यसयुता ॥
इति।
'अलद्वारा प्रदातव्यायथाशक्ति हिरण्मया ।
केयरहारकटकमुद्रिकाकुण्डनादय ॥
म्बीयाहघु प्रटातव्या अन्नहाराश्य योषिताम् ।
मनोरमेखलादामकर्णिकाकणादय
॥
इति।
'प्रादर्शव्यजन वगयनामनपादुका ।
मनाशा पटवासाय मुगन्धार्ण मुष्टय ॥
पदाग्धानिका गीते योगपट्टाय यध्य ।
कटिसूत्राणि रौप्यागि मखन्नाव कम्वना ।

·याडकल्या दी “गन्धान ब्राह्मणमात् कृत्वा पुष्पाण्युतभवानि च । धूपञ्चैवानुपूर्वेण अग्नी कुर्य्यादत परम्” ॥ इत्यन्वष्टक्ये कात्यायनेन तथोपदेयात् । हरिहरस्त्वेतदचनमात्र ब्राह्मणोद्देशन गन्धादीनामुत्सर्गमाह । तदसङ्गतम्। पश्चिमप्रतिपत्त्यभिप्रायकत्वादस्य । 'तथा गन्वान्'-इति सूत्रयता गृह्यकारेण खन्वमीषा पिवाद्युद्देशेन दानमनुशिष्टम्। अतएव,- “निवेदितञ्च यत्तेन पुष्पमाल्यानुलेपनम । तभूपितानथ स तान् ददृशे पुरत स्थितान्” । इति शिनदर्शनमुपपद्यते। दमिदानी मन्दिद्यते । किमतगन्धादिपञ्चकमेव पादौ पित्याह्मणाय प्रतिपाद्य, तथैव पितामहवाहाणाय प्रतिपादनी. यम्, इत्येव क्रमेणामीषा प्रतिपत्तिः करणीया, श्राहीस्वित् पिचादिप्रत्येकना हागेभ्यएवादितोगन्धान प्रतिपाद्य, तथैव पुष्पा दीना प्रतिपादन करणीयम् -इति । पित्रादिप्रत्येकव्राह्मणेभ्य एवादितो गन्धान प्रतिपाद्य, तथैव पुष्यादीना प्रतिपादन कर्त व्यम्, इति धूम.। कस्मात् ? यम्मादानुपूचोंग प्रति वच नात् विनिगमनाविरहेण बाणामामिव गन्धादिप्रतिपादन- ग्यापि भवति प्रतीतिः। भवति चेत्, कयमुत्स्रक्ष्यते । तस्मात् मवेभ्य एव ब्राह्मणेभ्यश्रादी गन्यान् प्रतिपाद्य, तयैव क्रमेण पुष्पा. दयोऽपि प्रतिपादयितव्या । प्रयोगवचनेन खत्खमीषा पदार्थाना साहित्यमवगतम् । यथोक्तक्रमेण प्रतिपादन हि पदार्थाना मन्नि

·मटव
रति नाम्नागपरिगिट, पांटिविशेषोपादानमरिया सटितरत
गलानुष्ठानाभ्यनुनामाग मशेव प्रदान करणीयम् । नय
दशामायामोपो भवति, न पुनमग्यतयताऽपि । एतदननोस
भपति। पितामदिय गवादिपञ्चफ राम्णोरम टप्यम्। एव
पिनामाम्। एष प्रपितामरम्। मातामापत प्येवम्,-ति।
कध नाय.
रणु यया जायत। 'उटकपूर्व मिनीटक
ददाति पिगुन म यहोवा पमायमर लिमोदक ये पाव वामन
याय वमनु समे ते मधेवप उपम्पश्येवमेयेतग्यो ,तथा गवान्
इति सायदवटयाकमणि गद्यकारग मुखितम् ।
तिलोदकम्य प्रन्येन प्रदान गवयित्या, मथा गवान्'-इति
सूत्रयन् गन्धादीनां मिनितानामपि, पिवाटिप्रत्ये कोहरे नेय
दानमनिदिगनि। अन्वष्टश्यधम्मा पिगइपित्यजे, तम्मायाव
प्रदिश्यन्ते -इत्ययोचाम। भग्नादेव कारणात् मम्मोधनान्त
नाना ये पात्र वाम,-इति मन्येण चामोपा गन्धादीनामुत्मर्ग
कर्तव्य
तत्र गम । अध्यऽन्थ्योदके चैव इति छन्दोगपरिशिष्टकता
परिगणित व्यतिरिकपु तन्ताभ्यनुज्ञानात् द्रव्यतन्त्रतावदुद्देश्यतन्त्र
ताप्यमीपा भवति। मोऽय विगपोपदेश चोदक प्राप्त प्रत्येक
विस्तरण चेतत् पूर्वमुपपादितमिति नात्र
पुनरुच्यते । तइमे मिलिता गपादय पित्रादिमुहित्य पूर्वोत्रा
कारणोत्सृज्य ब्राह्मणषु प्रतिपादयितव्याभवन्ति । प्रतिपादन
वामीपामकैका करणीय न मिनितानाम् । कुत ?
-दूत्यवगच्छाम ।
दान बाधत

·८७ थादकन्यः। सर्व ममोषामुत्सर्गः गाव्यायनस्थानुमत । मोऽय तदीयएव प्रयोगे निविशते न पुनरस्मदीयेऽपि । एतन,- "एतह. पुष्यमित्यु का पुष्पाणि च निवेदयेत' । इति ब्रह्मपुराणादिवचनान्यपि व्याख्यातानि। भवदप्येतत् प्रति पादनमन्त्र तत्तत्प्रयोगएव भविष्यति,-इत्यनुदाहरणम् । अस्मिनवमरे भूमिशोधनमण्डनकरणभोजनपात्र स्थापनमि मन्ति। हुतगेपदानानन्तर पावालम्भनोपदेशन पूर्व पात्र स्थापनम्यावगते । मण्डनमन्तरेण मोजने दोषयवणाच्च । एतत् स्मृत्यन्तरेभ्योयथामम्भवमवगन्तव्यम् ॥०॥ उद्धृत्य घतातमन्नं पृच्छत्यग्नो करिष्यामीति ॥ १६ ॥ ऋजुरक्षरार्थ. । वृतानमिति कुछन् व्यञ्जनवारादेरननुज्ञा टी- यति । घृतानमेवावमुल्य, - इत्यर्थ । तदेतद्गुणविधानार्थ पिण्ड पिवयनप्रदेशप्राप्तोऽपि प्रशोऽनूद्यते ॥ १८ ॥ कुर्चित्यनुज्ञात: पिण्डपित्यज्ञवद्धुत्वा ॥२०॥ । पिण्डपित्यज्ञप्रदेश प्राप्तस्यापि कुब्बियनुज्ञानस्य पुनरुपादानम्,-"प्रत्याहुः क्रियतामित्यर्थकाम कुरुषेति पशु- काम कुर्चिति पुचकाम'-इति च्छन्दोगापरमूवोक्ताधिकारि विशेषाननुज्ञानार्थम् । 'पिण्डपिटयनवटुपचार.'- इति मिद्दे 'पिण्इपिटयनवडुत्वा'- ।'-इति पुनवचन तन्वान्तरानुमताना मन्तदेयतप्रकाराणा निरामार्यमादरा वा । ऋजरनरार्थः - पिगड पिटयनधम्मप्रदेश, ·यारकम्पः। न कर्षविप्रकों तुम्यो म्याताम् । अन्यथा तेषां मन्त्रिकर्षविप्रकर्षयो- वैषम्य स्यात्। तच्चानिष्टम । यया हि वाजपेये सप्तदशाना प्राजापत्याना पशूना क्रमेण प्रोनगं कृत्वा, तेनैव ग्रामिणान्येऽपि चोदकप्राप्ताधम्मा: कर्तव्या पालभाय, न मचे प्रोक्षणादयएक स्मिन् पगो अनुठाय पुनरन्यम्मिनुष्ठातव्याः,-इति पञ्चमाध्याये मिहान्तितम्। तहदवापि पिनादियाधणेभ्यः क्रमेण गवान प्रतिपाद्य तेनैव क्रमेण पुष्पादीनामपि प्रतिपादनं करणीयम्, पुन मवमेव गन्धपुष्पादिकमेकम्मे ब्राह्मणाय प्रतिपादा पुनरन्यस्मै प्रतिपादयितव्यम्, इति । नारायणोपाध्यायोऽप्याह,-"प्रथम गन्ध पित्रादित्यत्राह्मणेभ्यः, पश्चात् पुष्पाणि, इत्येवंक्रमण वाद्वाणनिष्ठान् कृत्वा'--इति । गन्धाटिक प्रदायापरस्य देयम'--इत्वमङ्गतम् वचनम् । प्रतिपादनवामीपाममन्त्रकं करणीयम् । तत्र मन्त्रस्यानुप देगात् । तत्त्वकारस्वाह । 'गन्धादीनां मिनिताना तन्वेणैवोत्सर्ग', निवेदमन्तु प्रत्येकगः । तथा च शाळ्यायन. । “एष ते गन्धः, एतत्ते पुष्पम्, एष ते धूपः, एष ते दीप, एतत्त आच्छादनमिति”-- इति । तदमङ्गतम्। शाट्यायनेन ह्ययमुत्सर्गप्रकारोगन्धाटीना मुपदिष्टः। न निवेदनप्रकार । प्रतिपत्तौ मन्त्रमयोगस्याना घश्यकत्वात! 'एप ते पिण्ड'--इत्यपि अनुपदं तस्य सूत्रण- न हि पिण्होऽप्युमृत्य प्रतिपाद्यते । तावदुत्सर्गप्रकारोऽयमित्य विवादम्। तत्सामान्यावादीनामपि अल प्रतिपत्ती मन्वान्वयवर्णनेन । तस्मात्, प्रत्येक तम्मात,-'एकस्य सकल मस्ति। तस्मात् पिण्डे तयैवान्न ।

·थाइकल्पः1 ८८ नायं दोपः। इदमिदानी सन्दियते । किमयमग्नीकरणहीमः उपवौतिना माझुखेन करणीयः, आहोखित् प्राचीनावीतिना दक्षिणा. मुखेन ?-इति। उभयथा,-इत्याह । तथाचोभयथा दर्शनम् । “म उदास्याग्नी हे आहुती जुहोति देवेभ्यः' - इति माध्यन्दिनीये बाह्यणे। "प्राचीनावीती भूत्वा दक्षिणामोन: * " म उदास्य हे पाहुती जुहोति” इति च शातपयीये ब्राह्मणे। मोऽयं विकल्पः । माह । गृयकारविरोधम्तर्हि स्यात्। म खल्बग्नीकरण- होममुपदिग्य, “प्रत जी प्राचीनावौतिना वाग्यतेन सत्यम्”- इति सूत्रयनग्नौकरणहोमे उपयोतित्वमभिति,-इति गम्यते । परत: प्राचीनावीतित्वोपदेशस्य पुरस्तादनियमा- भिप्रायकतयैवोपपत्तनित्यवदुपवीतित्वप्रापकले प्रमाणाभावात् । तस्मादग्नोकरणहोमे प्राचीनावौतित्वोपवीतिलयोर्विकल्पमभिप्रेति एयकार:-इत्यवगच्छामः। स खल्वयमम्पष्टः सूत्रकारस्याभि प्रायः परिशिष्टकारण स्पष्टीक्कतः । यथा । "अग्नीकरणहीमय कर्तव्यउपवीतिना । प्राअखेनैव देवेभ्योजकोतीति अतियुतेः ॥ घपमव्येन वा कार्योदक्षिणाभिमुखेन च । निरुप्य हविरन्यस्माअन्यम्मै न हि हयते” । नया चास्मदीये गृह्यसूत्रे । “तस्मिन्नेवाग्नी अपय त्यो- इति। “मर्वम्य त्वेवावस्यैतान् बनीन् हरेत् पिवाग्य वा"-इति च । तदन पिवस्य चरीरभिधा- नाविबापोपि पिटभ्य एव जायते । इति। दनचकच मांसचाच"

·८८
थाइकल्प ।
नर्थकत्वापत्ते ।
अनग्निमता खत्वव पित्राह्मणहस्ते होतव्यम । तथाचावष्टका
कम्मणि कात्यायन ।
'पित्रा य पडतिमूर्धन्यस्तस्य पाणावनग्निमान् ।
हुत्वा मन्त्रवद नोपा तूणी पानेषु नि क्षिपेत् ॥
इति। य पडनिमूईन्यस्तस्य पाणी मन्त्रवधुत्वा, अन्येषा पाणी
तूणी हुवा,- इत्यर्थ । न चानुषड्ने मानाभावादन्यपा पात्रेषु
तूणी नि क्षिपेत्। एवञ्च, अन्येषामित्यभिधानात् तत्मात्रे हुत
शेष न देयमिति व्याख्यान युतामिति वाद्यम। मन्त्रवदित्यस्या
सत्पात्रे हुतशेषदानाभावस्यादृष्टार्थतापत्तेय ।
शाखान्तरेऽपि सव्वया पाणी होमोदृश्यत। किन्तु तत्र सर्वत्रैव
मन्तमम्बन्ध ,-इति विशेष । यथा शौनक ।
'सब्वेपामुपविष्टाना विप्राणामय पाणिषु ।
विभज्य जुहुयात् सर्व सोमायेत्यादिमन्वत ॥
इति । तथा आखलायन । “अभ्यनुज्ञाया पाणिवेव वा -इति।
यदा पुनर्नाह्मणालाभात कुशमयब्राह्मणे याद क्रियते, तदा
तत्रैव यादवदग्नीकरणहोमोऽपि 'कर्तव्य । ब्राह्मणकाये तस्य
विधानात अग्नोकरणहोमोहि गुणभावण थाइस्योपकरोति ।
तस्यापि विप्रपाणि ।
मुख्य कथ मगुण स्यादिति खस्समो गुणेषु
प्रवर्तते। स यदि गुगस्य गुण विनिपातयति, नास्य किञ्चिडीयते।
प्रय त गुणस्य गुणमनुरुन्धानामुग्य विनिपातयति, स्वाधीस्य
हीयते । न चैतदुचितम् । तन्नारदृष्ट जनादिकमचन्त्यन्ये ।
-

·थाइकल्पः। ८१ यच पाणितले दत्त यच्चानमुपकल्पितम् । एकीभावन भोक्तव्य पृथग्भावो न विद्यते” । इति। अस्मिन्नवसरे, अन्नादिपरिवेशन कर्त्तव्यमिति वच्याम. । तविधिनिषेधाय यथासम्भवं स्मृत्यन्तरेभ्योऽवगन्तव्या ॥ २१ ॥ पात्रमालभ्य जपेत्,-पृथिवी ते पावं द्यौः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहेति ॥२२॥ पात्रमित्येकवचनमविवक्षितम् । भोजनपाचाण्यालभ्य स्पृष्ट्वा पृथिवी ते पावमित्यादि मन्त्र जपेत् । स चायमानम्भोदक्षिणहस्तेन कर्तव्य । कुतः १ अङ्गानभिधानात्। यञ्च,- 'देवेऽनुत्तानपाणिभ्यामुत्तानाभ्याच पैटर्क” । इति यमवचनम्। तत् तदुक्लप्रयोगविषयमित्यसकटावदितम् । म. खल्वयं पावान्नम्भोऽन्न परिविश्य करणीयः । मूत्रितमन्न परिवेशन क्रियते १ अर्थतोऽवगतेरित्याह। अनुपदं खल्वाचार्योऽन्नेऽङ्गुष्ठनिवेशनमशनञ्च ब्राह्मणाना स्त्रयिष्यति । तदेव मावादत्रितमप्यर्थादवगतमत्रपरिवेशन कर्तव्य भवति । यदि कर्त्तव्यम्, विशेषाभावात् जपात् परतएव क्रियताम् ? न, इत्युयते। अन्नसस्कारार्थोहि जपोन पावसस्कारार्थ । अनेन हि मस्कृतेन न प्रयोजनम् । तजि ब्राह्मणाउपयोध्यन्ति । मस्कृतमपि हि पात्र गुग्णभाषेनानग्येवोपकरिष्यति। करिष्यति चेत्, तस्यैवोपकारः कल्पाताम् । अलं पात्रस्याप्युपकारान्तर- न हि जपेन दृष्टः कश्चिदुपकार क्रियते, इत्य. कथम- पम्पनया।

·थाइकल्प । अपरे पुनरेतदबुवा विभिन्द्रशाखिविषयाणा परस्परविरुडाना मुच्चावचवचनाना समन्वय कर्तुमिच्छन्तोवेभ्यो यथाऽरोचिषत ते तथैव वहुप्रकार प्राकल्पयिपन्त। तदुपेक्षणीयम । प्रत्यादेशमा मोपामेककशोर भाष्य प्रदर्शितोऽम्माभिरित्युपारम्यते ॥ २० ॥ हुतशेप ब्राह्मगाय दत्त्वा ॥ २१ ॥ ऋजुरक्षवार्थ । 'ब्राह्मणाय'-इत्युद्देश्यगतमैकत्व ग्रहेकत्वमिव न विवक्षितम। एवञ्च, ब्राह्मणाय,-इति मामान्येनोपदेशात देवव्राह्मणायाप्येतत देयम। मौज्य वैकृतीविशेषोपदेश प्राप्त पात्रेषु दान निवर्त्तयति। गरमयवहिरुपदेशदव कुशमय कात्यायन खत्वन्वष्टक्यकम्मणि हुतशेषस्य पात्रेषु दानमुपदिशति । चोदकसावेतत् प्रापयति । तच्च वचनेनीयरोडव्य भवति । 'पिगडपिटयजवडुत्वा हुतशेप पाणिषु दद्यात् पाणिमुखा पिता इति श्रुते -इति च च्छन्दागापरसूत्रम। रघुनन्दनस्त्वेतद जागानाऽत्रापि पात्रेषु हुतणेपदानमाह। समुच्चयरसिकोसी प्रयोगान्तरविशेषानपि प्रयोगान्तर ममुच्चिनाति । 'हुतोच्छिष्ट ब्राह्मणेभ्य प्रदाय -इति यमवचन लिखनपि कप युन पात्रेषु हुतशेपदानमाह,-इति न खल्वधिगच्छामि । तदिद ब्राह्मणेभ्याटत्त हुतशेपमनमर्थादुपकल्पितरवैर्मियी कृत्य तैरुपयोतयमित्याहु । लोकमप्युदाहरन्ति । 'अन पागितने दत्त पूर्वमनन्त्यबुद्धय ! पितरम्तेन टप्यन्ति गपान न लम्ति ते॥ स खत्वय ·८३ याइकल्प। येत। विरोधात्। कथम् । हुतशेषस्यात्र ब्राह्मणाय दानेन पावे प्रक्षेपाभावात् पृथिवी ते पातमित्याद्यनुपपत्ते । जुहोमि,- इत्यनुपपत्तेय। यदि पूर्व ब्राह्मणाय दत्त, कथमिदानी अन्न खस्खिदानौं हयेत। अमृतशब्दस्य यजशपवचनत्वे- ऽपि तममात्रवचनले न प्रमाराम । तस्मात् परिवेशनात् परतो जपेऽपि न कथिहिरोध । न खल्वपरिवेशितेऽव तवामृतबुद्धि स्तत्पावादिषु वा पृथिव्यादिबुद्धिर्युक्ता। तस्मात् परिवेशनात् पर पावालम्भोजपथ कर्तव्य । पाह। परिवेशनात् परत पावालम्भे, हुतशेष दत्त्वा पात्र- मालभ्य,-इति वचन विरुध्यते ? न। यस्मादेवमपि हुतशेप दानस्य पूर्वकालता न विरोत्स्यते। तत्र हि वा स्मयते न न हि 'भुखा गच्छति'-इस्यु तो भोजनानन्तर्य गममे गम्यते, किन्तु भोजने गमनात् पूर्वकालता। न हि भुक्षा अनाचम्येव कथिहच्छति । अस्तु हयानम्भस्य पावार्यत्वात् पावान्नम्भात् परत परिवेशनम, ततो जप . तदपि नास्ति । कुत यत परिवेशनात परमम्यानम्मे न तस्य पावार्थता हीयते, इत्वनैकान्तिकोहत । अपिच । पालभ्य जपेत्, इति वचनात् प्रान्नम्मानन्तर पात्रमत्यजन्नेव जपति,-इति गम्यते । इति चैत । किमनन प्रमतानुमसक्तेन । गम्यते तावदेवम्। गम्यते चेत्,-न युज्यते विना कारण मुत्स्रष्टुम् । घान्नम्मात् परतयेत् परिविश्यते, नूनमवगतिरियमुस्मृज्येत तथाच, यथा 'उपविश्व भुडते-इत्यु मवेशन भोजनकालमनुवर्तते, मानन्ता। तदपि कयम। - ·८२ थाइकल्प । न चैतत् न खल्ववस्य पात्र पृथिवी, मण्यमत वश्यमदृष्ट कल्पनीयम। म चेदनस्योपकरोति, एकमेवाट कन्पयितव्य भवति । अथ तु, पात्रस्योपकुवनबस्योपकरोति, इति कल्पाते, हे तावदृष्ट कल्पयितव्य भवत । न्याय्यम । अपूर्वप्रयुक्ता खल्वालम्भजपादय पदार्था प्रधान स्यैवाङ्गम। तत्र, 'पात्रमालभ्य इति वचनात् पालम्भ पात्र स्योपकारद्वारा प्रधानसोपकरोतु ! जपे तु नैतदस्ति । प्रमाण भावात् । मन्त्रो न्यस्य अबार्थता गमयति। 'पृथिवी ते पात्रम'-- इति द्याह। अन्न हि ब्राह्मणस्य मुखे जुहोति, न पात्रम । अन्नापि तर्हि नाय मन्त्रार्थोघटते । द्यौळ तस्य पिधानम, ब्राह्मणस्य सुख वा अमृतम, न वा अन्न नाम। नैष दोष । पजाग्निविद्यादिवदुपपत्ते । यथा हि पञ्चाग्निविद्यादियु योपिदादिष्वग्न्यादिवुद्धि, पात्रादिषु पथिव्यादिबुद्धिरभिप्रेयते । अन्ने चामृतबुद्धि । मस्कारा थम । एव खल्वेतदनुध्यात सत मस्कृत भविष्यति । मत् ब्राह्मणानामुपयोगेन महते कल्याणायोपकल्पियते,-इति । प्रमरणहेतु खल्वन शक्यममृतमिति वक्तुम । पुराणे। 'पुथिवी पाच मित्यवममृत चिन्तयेत् पठन्। इत्व बेमतचिन्तामुपदिशति । रघुनन्दनम्त्वेतदमानोच्य, परिवेश गात् परतीजपे मन्त्रनिङ्गविराधमाह 1 यच्चापरमुक्तम,-मन्त्र অনলিয়নল যমযমান্নানঘালন কালা जपय, तत परिवेगनम्, इति । तथैवान सस्कृतच तथाच ब्राही तदभ्यसङ्गतम् । मन्त्रनित ·थादकल्पः। प्यते। परमार्थतस्त्वेतदपि वचनं तदुक्त प्रयोगविषयमित्वम्माक नास्त्यनुपपत्तिः। भाजनेषु हुतोषप्रदानञ्चैतदुपोद्दलयति । च तत्र जपोऽप्यस्ति, अनुपदेशात्। समुच्चयवादिनान्वियमनु- पपत्तिरवर्जनीया स्यात्। 'मन्त्रितं पृथिवीत्येवम'- इत्यनन्यगरी- वचनात् ---इत्याम्तां विस्तरः। भोऽयं न्यायलभ्योऽर्थ ,--इति कृत्वा न खल्ववभवान् सूत्रकारः परिवेश नमवस्य सूत्रयाञ्च कार, इति शिष्यते ॥०॥ २२ ॥०॥ वैष्णव्यर्चा यजुपा वाऽगुष्ठमन्नेऽवधाय ॥ २३ ॥ वैषणवी ऋक, - - । 'इदं विष्णुर्विचक्रमे-इत्यादिका। यजः,- 'वियो। हव्यं रक्षख' इति केचित्। 'कण। कव्यमिदं रक्षस्व मदीयम्'-इति केचित्। उभयत्रैव, देवे 'हव्यम्'- इति, पित्रे च 'कव्यम, इति पठन्ति । तटन भगवन्तो भूमि- देवाः प्रमाणम् । वाशब्दोविकल्पार्थः। अङ्गुष्टमत्रेऽवधाय निधाय। इदश्चाङ्गुष्ठनिवेशनमवसंस्कारार्यतया कुशमयबाणपक्षेऽपि कर- गोयं भवति । स्मरन्ति च । । “निरगुष्ठञ्च यत् याई वहिर्जानु च यत् क्वतम् । पहिर्जानु च यक्षुक्तं सर्व भवति चासुरम्” ॥ इति । अन्ने,—इति वचनाचाय एवानुष्ठावधान न जनादाविति द्रष्टव्यम् । अस्मिन्नवसरे से तिलविकरणं करणीयम् । कथं जायते ।

·८४
थादकत्स।
तधाच ब्रह्म
तथा पालभ्य जपेत्'-~इत्यालम्भोऽपि जयकालमनुवर्तते। तस्मात्
परिवेगनात् पर पाबालम्भ , ततोजप,-इति सिद्धम् । तन्त्रा
न्तरफारा अव्यव स्मरन्ति । यया याज्ञवल्का ।
'दत्त्वाऽन्न पृथिवीपावमिति पात्राभिमन्त्रणम'।
इति। पात्राभिमन्वण पावस्थावाभिमन्त्रणम ।
पुराणम।
'टेवपूर्व पिलभ्योऽनमाज्ययुक्ता मधुम्लुतम् ।
मन्वित पृथिवीत्येव मधुवातेत्यच जगो' ।
इति मन्त्रितमनमित्यवस्य मन्त्रणमाह। तथा,
'सर्वच प्रकृत दत्त्वा पात्रमालभ्य सजपित' ।
इति ।
'इष्टमन ततीदत्त्वा पाचमान्नभ्य सजपेत ।
इति चैवमादि स्मरन्ति । दत्त्वतिपावसन्निधानात् पात्र टत्त्वेत्यर्य ।
यद्यप्येतत सर्व तत्तत्प्रयोगविषयम तथापि न्यायागतस्यार्य
स्योपोइन्नक भवतीति तदुटाहरणार्थतयोपन्यस्त परोक्तममुञ्चय
वादिना प्रत्वादेगार्यञ्च । यच मार्कण्डयपुराणवचतम,
"हुतशेष प्रदद्यात्तु भाजनेषु दिजन्मनाम ।
भाजनालम्भन हत्वा दत्त्वा चान्न यथाविधि ।
यथासुख जुषध भोरितिवाच्यमनिठुरम् ॥
प्रति । तत्रावस्य दानभुमर्गा न परिवेशनमिति ममुचयपादिभि
मन्तोटथ्यम। पनुपदम
ययामुग्व जपध्वम्' इति वचनी
पदेशाचैतदेय प्रतिपत्तव्यम । पत्रोमर्गात् परं हि तपचन हेरि
।
-

·यादकम्पः। मध्वम्यने देयम्। एवं हि मधुमन्त्रपाठीमधुजपय दृष्टार्थो. भविष्यति। कृतकात्यता। “यो दद्यादवमस्माकं तत् सर्व मधुना सह" । इत्यपि पिगीता गाथा भवति । परन्तु, "अक्षता गोपशुचव याद्धे मांसं तथा मधु । देवरेण सुतोत्पत्तिं कली पञ्च विवर्जयेत्” । इति निगमस्मरणात् कली मधु न देयम् । अस्मिनवसरेऽनस्योत्सर्गः करणीयः । कथं जायते ? संस्कारो ह्यङ्गुष्ठनिधानान्तेन परिसमाप्यते । न च तावतेव नः अतोऽत्रमिदानीमुत्स्रष्टव्यम्। उत्सृष्टं खल्ववं बाणैरुपयुक्तां महते कल्याणाय कल्प्स्यति, इति। अनर्थ- कस्त सर्गः, ननु ब्राह्मणानामुपयोगेनैव कृतार्थता न: सम्पत्स्यते । वादमेवं सम्मत्स्यते कृतार्थता। तथापि, तत्रभवन्ती ब्राह्मणाः कथमनुसृष्टं परस्यानमुपयोक्ष्यन्ति। तस्मात्तदर्थमनस्योत्सर्गः । "यहासमन्वितैर्द पितॄणां नामगोव्रतः । यदाहारास्त ते जातास्तदाहारत्वमेति तत्” । इति च स्मरन्ति । अनुपदमापोशानार्यानामपा प्रदानस्य सूत्रणा- वास्मिन्नेव क्रमे तकरणमवगच्छामः । उत्सर्गस्य वृत्तले खलिदानीमुपयोगोनाह्मणानामापततीत्य नुपदमापोशानार्थाना- मपां प्रदानमुपपन्नतरं भवति । दत्ते खत्खन्ने पूर्व पाणिपु दत्तं हुतापमने नि:क्षिप्यापोगानं शाखा ब्राह्मणाश्रममुपयोध्यन्ति,- इति। कात्यायनोऽप्यस्मिन्नवसरेऽवोत्सर्गमुपदिशति । तथाच ·८६ याइकल्प । "तीणि थाडे पवित्राधि दोहित्र कुतपस्तिना'। इति । 'प्राचीनावीतमुदक तिला मन्यागमेव च । . वल्लभानि प्रशस्तानि सदैवैतानि पेटके'। इति च कश्चित् प्रयोगमनारभ्य सामान्यत स्मरणात् । 'यदृयाय दद्यात्तविश्यरुपसिथ - इति च परिभाषितम । 'हविथ- इति तिलानामाख्या, इति महायणा । देवे च यवविकरण कर्तव्यम् । य कथिदर्थ पित्रे तिले क्रियते, स हि देवे यवै करणीयोभवति । यविकरणञ्चेद यवोऽसि - इति मन्त्रण स्यात् । कुत १ मन्त्र विशे पस्यानुपदेशन अर्घ्यपात्रीययवकिरण मन्त्रस्यादर्लुमुचितत्वात। कथम ? यवविकरणसामान्यात्। मन्तलिङ्गाच। तस्मात्, सूत्रानुपात्तत्वात समन्चकयवविकरण न -इत्यसङ्गत वचनम् । यवविकरणस्याप्यधमकरणापत्तेश्च । क्रियते च । तस्मात् मन्धोऽपि पूनियुक्त्या पाताम। पिता इव दैवऽपि ममन्त्रकत्वस्योचितत्वात् । विहिताविहितत्वसन्देहे चाविहितकरणमेव न्याय्यम,-इति भवानवाह। पित्रा तिनविकरणच 'तिलोऽमि'-इति मन्त्रेण म्यात । मन्तलिङ्गात् । 'पत स्वधया'--इति ह्याह । पितृणामत्र ब्रूम । 'स्वधा वै पितृणामवम्-इति हि निगमो - कुत १ स्वधा'-इति भवति ।

·यादकल्प:1 घबानि बुद्दा सनियतकम्देन निर्देष्टुं शक्यन्ते। कथं भविष्य- दवमिदानीं त्यक्तं शक्यते । गम्यते,-इति पश्यामः । न हि दानमिद येन 'सदानमफनम्'-इति यचन विरुध्येत । यागोऽयमिति घयोचाम। यागे च भविष्यन्तीनामपि ममिर्धा न्यागोहग्यते । पपिच । भवदेवात्रमिह त्यज्यते, प्रतिपत्तिव पर भविथन्ती,-इत्यदोपः ॥ २३ ॥ सहत् सक्दयोदत्त्वा ॥२४॥ बाधणानां इम्तेषु दैयादिकमैण मफत् मशिदुदकं दत्वा । इदची दकदानं भोजनात् पूर्वमापोगानार्थम्। कये जायते । 'पनाम- इति यत्यमाणसूवेगानममीपा तावडम्यते । पानशापोगानं छत्वेव गिटाः कुर्वन्ति, इति । "दत्वाऽऽपोगानमामीनः मावित्री विदथ । मधुयाता इति वृषचं मधित्यन्तेन भोजयेत्" । पनि च मृत्य स्तरम् । तदिदमुटकदाम संबोधनभित्या गोवादि. कमुनिस्य मधाकारेगा करणीयम् । फुतः ! 'गोत्र बराम्तम्'- वचनात् । 'बधाकारः पितृणाम्'-इति वचनाच । मान- पाय, 'पमतस्योपम्तरणममि म्बाहा'-इति मन्त्रेणापोगान -- कुवः । २४ मधुवाता इति टचं जपित्वा मधु च विजेताऽनत्म जपेत् ॥ २५ ॥ उदा. -इति, "मचि पेरुत्तरपदादिलोपय अन्दमि'-इति ·८८ थाद्धकल्प । कात्यायन स्वम। "वैष्णव्यर्चा यजुषा वाऽङ्गुष्ठमन्नेऽवगाद्यापहताइति तिलान् विकीर्योपण स्विष्टमत्र दद्यात्'- इति । तथा च्छन्दोगा परसूत्रम् । “अङ्गुष्ठमन्नेऽवधायासावेतत्तेऽन्नमिति, सकसचदप प्रतिन्य'-इति । सोऽय न्यायागतोऽर्थ इति हत्वा न ववव मवान् सूत्रकारउत्सर्गमवस्य सूत्रयाञ्चकार,-इति थियते । रघुनन्दनस्तु,-'वैष्णव्यर्चा यजुषा बाऽङ्गु ठमन्ने निधायापहर्तति तिलान् विकीर्योपणमन दद्यात्' इति सूत्र पठति। कचिद्रीडीये सूत्रग्रन्येऽप्येवमेव सूत्रपाठोदृश्यते । तदा व्यक्तमस्मिवयसरेऽवस्यी सर्ग, इति । परन्तु पाचात्य सूत्रग्रन्येष्वदर्शनात् भाथकता महायशसाऽपठितत्वाच्च तत्र नात्यन्तमास्थेत्यन्यथैतदस्माभिर्व्य वस्थापितम्। रघुनन्दनोक्लमूत्रपाठस्य प्रामाणिकत्वे तु तदुत्ता पहताइति मन्चेणैव तिलविकरणमिति द्रष्टव्यम् । स खवयमन्त्रस्योत्सर्ग मबोधनपदेनामन्यू स्वधापदेन करणीय । कय ज्ञायते ? 'असावेतत्तेऽनम'- इति दर्शनात् । 'गोत्र खरा न्तम्'-इति, 'स्वधाकार पितृणाम्' इति चैवमादिवचनात् । ये चाव त्वाम, इति मन्त्रस्यात्रोपदेशाभावाच । अादिविशेषण तन्त्रतानिपेवेन च पित्रादीना वयाणा युगपदेव करणीयोभवति । नत्र, 'विश्वेदेवाइदमन्न यहत्त यञ्च दाम्यामि तत्तृप्तिपर्यन्त नमन तेखाहा'-इत्यादिक त्यागवाक्य महायगमा लिखितम | इदमन परियिष्ट परिवेक्ष्यमाणचायते -इति विज्ञानेश्वरोऽप्याह । नेता न्याय्यम्। 'अमायेतत्ते'- इति मध्वधामाछाम्ये त्यागप्रकार धूत्रणादत्रापि तायभायस्येव यनुसुचितखात् । दास्यमानान्यपि ·श्राडकल्पः। "मणवं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्ततः परम् । गायत्री प्रणवद्यान्ते जपएवमुदाहृतः ॥ इति योगियान्जवल्कावचनादन्तेऽपि प्रणवमाह। तदनादरणीयम् । 'पूविकम्' इति वचनविरोधात् । अन्ते प्रणवकरणे च चतु कापत्तिः । न च, 'प्रणवत्वेन हयारेक्यादविरुद्धम्,'-इति तदुक्ता- समाधानं युक्तमिति वाच्यम् । अस्पच्छास्त्रे आदितः प्रणवस्यैव पूर्वमुतत्वात् 'पूर्वत्रिकम् - इत्येतावन्माबोक्ने सान्ते प्रणवकल्प नाया असम्भवात् । तावतापि व्यक्तिचतुष्कस्यापरिहार्यत्वाच्च । योगियाज्ञवल्कास्तु तैत्तिरीयइति तद्वचनमवष्टभ्य स्वशास्त्रस्या- न्यथावर्णनमयुक्तम् । 'तस्याश्चैव' साविant ऋयुत्पन्न यत् ‘गायत्र' नाम साम । गायत्रस्य मानः ऋगन्तरेऽपि, गीयमानत्वात् 'तस्याञ्चैष'- इत्युक्तम् । तदिदं गायचं साम देवतब्राह्मणे गानग्रन्थारम्भे च गीयते । "यदाउ “यहाउ विम्पतिः" इति, "सनाटग्ने"-इति, "अक्षत्रमीम- दन्त हि'-इति, "अभित्रिपृष्ठम्'-इति, “भक्रांस मुद्रः"- दति, "कनिक्रन्ति'-इति चेतास ऋतु गौयमानानि सामानि पिया नाम सहिता भण्यन्ते । तथाच मामविधाने ब्राह्मणे । विश्पतिः सनादग्नेऽक्षनमीमदन्त भित्रिपृष्ठमक्रांत्म मुद्रः कनि- क्रन्तीति हे एषा पित्रा नाम मंहिता, एतां प्रयुजन् पितृन् मीणाति - इति । सर्वाणि चेतानि समानि गेयगाने पठ्यन्ते । ऋचयताः स एव च्छन्दस्यार्धिके ।

·थाइकल्प, सिद्ध भवति । 'छन्दोवत् सूत्राणि कवयः कुर्वन्ति'--इति धमि युक्ताना समय । तयाच, मधुवाता-इति ऋकवयं जपिला, मधु-इति च वारत्रय जना, अनत्तु ब्राह्मणेषु वक्ष्यमाण जपेत् । अग्नत्सु,-इति वचनादशनसमकाललं जपस्य । सोऽय मधुमन्त्र जपोगायत्रीनपादनन्तरं करणीयः । कथ ज्ञायते ? ‘मधु मध्विति यस्तन विर्जयोऽशितमिच्छताम् । गायनानन्तरं, सोऽत्र मधुमन्वविवर्जित." इति च्छन्दोगपरिशिष्टवचनेनात तथा प्रतीत.। 'गायत्री मधु वाताञ्च जपित्वा'-इति गौडीयपाठे व्यवएवायमर्थः ॥ २५ ॥ अयन्सु जपेत्,-इत्युक्ततम् । कि जपेत् १ उच्यते,- व्यावृतिपूर्वाएसावित्री तस्याश्चैव गायत्रं पिद्याच साहितां माधुच्छन्दसौञ्च ॥ २६ ॥ ॥ तां जपेत् । व्याहतयोभूरायास्तिस । ता: पूर्खा. यस्या', सावित्रीम् । ॐकारोऽपि व्याहतीना पूर्व प्रयोक्तव्यः। कस्मात् ' अस्माक सध्याकम्मणि तथैव सारिवीजपोपदेगात् । अवापि जप- तिचोदनासाम्यात् । तथाच कात्यायन । "प्रणवोभूर्भुव. सच सावित्री च एतौयिका" । इति । “पूर्वत्रिक जपन्”-इति च । 'व्याहृतिपूजा मावित्री मप्रणवाम्'-इति गोडीयपाठे व्यनाएवायमर्थ। रघुनन्दन इन्दोगोऽपि,-

·याइकल्पः।
कुतः पुनरयं संशयः ? यतोजपोऽयं पिटदत्तस्याक्षयत्वाय,
मात्मनद्याभ्युदयाय भवति,-इति वक्ष्यति । ततः संशय,।
उच्यते। प्राचीनावीतिना दक्षिणामुखेन - इति ब्रूमः। कस्मात् ?
यस्मात् प्राधान्येन पिढदत्तस्यातयत्वफलकोऽय जपः पितामेव
कम् । प्रकरणाच्च । तत्र खल्वस्माक प्राचीनावौतित्वमेव प्राप्तम् ।
पिण्ड पिवयन्ने च योजपः,-'नमोवः पितरोजीवाय'- इत्येव-
मादिः, सोय नियमत: प्राचीनावीतिनैव क्रियते। 'प्रतकई
प्राचीनावीतिना वाग्यतेन कृत्वम्' इति गद्यकारसूत्रणात् ।
तहापि चोदकः प्रापयति। तत् पुनर्जमदग्निवचनम्,-
"पपसव्येन कर्त्तव्यं सब याद यथाविधि ।
सूतस्तोत्रजप मुक्ता विनाणाञ्च विसर्जनम्" ।
इति । तदपि नैतदिषयम् । सूतस्तोत्रजपविषयत्वात्तस्य । न
खवत सूतजप: विहित.। किन्तु सानामेव । अस्मदराश्य-
सूतोपरोधयैव स्यात् ।
तश्चान्याय्यम् ।
तस्मात् यथोलमे-
वास्तु ॥ २६॥
जपफलमाह,-
खर्गे लोके महीयते दत्तञ्चास्याक्षयं भवति ॥२७॥
जपतयास्य
तान्येतानि जपन् स्वयमपि स्वगें नोके महीयते ।
पिटभ्योदत्तमहादिकमक्षय भवति ।
यस्येति सबन्धलक्षणा
पष्ठी ॥ २० ॥

·१०२ साम, यादकम्प ! 'इद छनोजसासतम्'-इत्यस्यामृयुत्पन्ने है सामनी, 'त्वाविदाधोनरोपोप्यन्' '-इत्यस्या ऋयुत्पत्रमेक साम, पूर्वोमहोनात्'-इत्वम्या ऋयुत्पनमक साम, "पुरा भिन्दुर्युवा कवि"- -इत्यस्यामच्युत्पत्र मेक "उपप्रचे मधुमति क्षियन्त "-इत्यस्यामृयुत्पन्नमेक साम, “पवस्व सीम मधुमा ऋतावा' ---इत्यस्यामच्युत्पत्रमेक माम, “सुरूपतत्रुम”–इत्यस्या गृयुत्पन्नमेक साम। तानि खस्वेतानि सामानि 'माधुच्छन्दसौ' महितेत्युच्यन्ते। यथा सामविधाने ब्राह्मण। 'द ह्यबीज सेति प्रथमोत्तमे, त्वाविदाधोनर , स पूर्वोमहोना, पुरा भिन्दु युवाकविरुपप्रचे मधुमति क्षियन्त , पवस्व सोम मधुमायऋतादा, मुरूपक,-राहम माधुच्छन्दसमेपा माधुच्छन्दसी नाम सहिता'-इति! सामानि चैतानि गेयगान एवं प्रायोगी यन्ते। एकमारण्यके पि । ऋचय साएव छन्दस्यार्थिक समानायन्ते। तदेतत् सर्व स्वशास्त्रोक्त जपित्वा स्मृतिपुराणादिषु सामा थान्यतया विहितान्यपि इच्छया पठितव्यानि । 'तस्याल्लेव गायत्रम'-इत्यादि मूत्रप्रतीकमलिखन खशास्त्रोक्तान्यपि अय्यानि सामान्यनुपदिश्य स्मृतिपुराणादिविधि तेषु वाव्येष्वेव यथारचि कतिचिनिलेख। सेय पितरमुपेक्ष्य खशरे गाढा भक्ति । इटमिदानी सन्दियते। किमय जप उपवीतिना प्रामुखेन करणीय , पाहोखिम् प्राचीनावीतिना दक्षिणमुखेन । इति । न्यत नन्दनस्तु .

·याकल्पः।
इति वृहस्पतिवचन तदुक्त प्रयोगविषयम्। एवं मत्स्यपुराणायुक्तां
'येषां न माता' इत्यादि मत्वान्तरमपि तत्तप्रयोगविषयमेव ।
तिता अयवे मिययितव्याः । पिता कम्मणि मचव तिला-
नामभ्यहितत्वात्। तथाचाभ्युदयिके छन्दोगपरिशिष्टम् ।
“यस्तत्र प्रकरोऽत्रस्य तिलवत्, यक्वत्तथा।
उच्छिष्टमविधी सोऽत्र टोपु विपरीतकः” ।
अस्माच्च वचनाच्छिष्टसविधावयमबाप्रकरः स्यात् ।
"मतिलमनं विकीर्य"-दति तत्त्वकारपाठे सूत्रोपात्त एवायमों-
इति।
भवति।
सोऽयमनप्रकरः प्राधान्यान् पिता एव मूत्रितः ।
स खस्वयं
देवेऽपि करणीयः। कुतः १ "देवपूर्व याडं कुर्वीत”-इति
वचनात्। पिण्डोऽपि तर्हि देवे दीयताम् ? न दास्यते। कि
कारणम् । उत्तरत्रैव तत् वक्ष्यामः । स चायं 'ये अग्निदग्धा-
जीवाः' इति मन्त्रोलिङ्गात् पित्राएवानप्रकर पिनियुज्यते ।
देवे मन्त्र स्त-
"असोमपाच ये देवाय भागविवर्जिताः ।
सेयामनं प्रदास्यामि विकिरं वैश्वदेविकम्” ।
रति गोभित्तपरिशिष्टोतोग्रायः । गोभिन्नस्यैतदिति हेमाद्रि-
प्रभृतयः। मातामहपक्षे तु पृथग्विकिरोन देयः । मन्त्र लिङ्ग-
विरोधात्। पिवहारण पिटकुलस्येव माहारेण मातामह-
कुनस्यापि तत्कुन्नवादा ॥ २८ ॥

·101
यापकपः।
कृषि नावाने प्रकीय चे अनिदादावीवाद
दादा जुलै मम भूमी दोन तदनु शाशानु पाँ
गामिति ॥२८॥

·थाहकल्प 1 १०७ खस्वियमवगता। स खल्वयमदृष्टार्थइति कुशमयवाह्मणपक्षेऽपि करपोयो भवति। रघुनन्दनस्त्वेतदनालोय,—'कुशमयनामापचे प्तिप्रशोनास्त्ययोग्यत्वात्'-इत्याह । 'प्तिस्तावत् सर्वसाधारणी सा सर्वान् पति प्रष्टव्या' इति ब्रुवाणीमहायगाप्रप्यदृष्टार्थता- मस्य न वेद ॥ २९॥ हप्ताः स्म इत्युक्ती शेषमन्त्रमनुज्ञाप्य ॥ ३० ॥ जुरक्षरार्थ । कथं पुनरिदमनुज्ञापन भवति, तदेव परं वक्त मपगियते । तत्र, 'अवशेषै कि क्रियताम्'--इति प्रष्टव्यम् । 'इटे सहोपभुज्यताम्' - इति चानुनातव्यम् । खगाखाभेदे पठितत्वात्। तथाच च्छन्दोगापरसूत्रम् । "शेष मनमनुन्नाप्यावशेथे कि क्रियतामिटे सहोपभुज्यतामिति"- पति। वचनान्तराणि त्वम्मत्प्रयोगव्यतिरितविषयाणि ॥ ३०॥ पितरोग्रवादययेष्टाभवन्ति,-इति प्राधान्यात् पितृणामुप- कस्मात् १ भोग तावदाह- सर्वमन्नमेकत्रीत्योच्छिष्टसमीपे दर्भेषु चौंस्त्रीन पिण्डानवनेनिज्य दद्यात् ॥ ३१ ॥ सर्वमनुज्ञापित शेषमन्नं एकत्रैकस्मिन् पाने उडत्य । 'एकत'- इति पाठेऽपि मएवार्थ. । उच्छिष्टसमीप द यु त्रीस्तीन् पिण्डान् दद्यात् । कि कस्वा १ अक्नेनिज्य । अवनेजनं कृत्वा। प्रत, "दर्भेषु'-इत्यनन्तरम्, "मधुमवित्यक्षवमीमदन्तेति जयित्वा'--- ·वादकत्य । सकृत् सकृदपोदत्त्वा पुनर्मधुवातां मधु च विजप्ता हप्ता. स्थैति पृच्छति ॥ २६ ॥ स्वाभ? 'सतत् सतत्'-इति वीसया मपा ब्राह्मणाना हस्तेषु जलदान दर्शयति। सन्चपा ब्राह्मणाना हस्तेषु अप उदक दत्त्वा । उदक दानञ्चेट प्रत्यापोगानार्थम्,-पूर्ववत् सम्बोधनविभक्त्या गोवा दिकमुन्नित्य स्वधापदेन करणीयम् । ब्राह्मणाय,–'अमृतस्यापि धानमसि स्वाहा'-इति मन्त्रेण तदुदक पिधेयु । तदेवमपोदत्त्वा 'मधुवाता' मधुवाताइति वृाच 'मधु ।' विरित्रय जवा, टप्पा स्थ,-इति पृच्छति । कथ पुनरत्र च "टचसूतानामादिग्रहणेन विधिरनादेशे"--प्ति साव्यायनसूत्रात् । तदीयय विधिोऽपि ग्रहीतव्योभवति । तदुक्कामग्निम्वामिना,-'तापि (ग्यवेपि) एपएष विधि करस्य मन्त्रमयोगस्य'-इसि। पुन गप्दाच्च । यथा हि पूर्व मधु पाताजपस्तघेदानीमपि,-इत्येतत् पुन गम्दस्य मामयम् । पूर्व न यनस्य मधुवाता इत्यस्य जप , अपित वाचस्येव । दिदानीमपि अवस्येव जप,-इति मिध्यति । गायत्रग । विहितं वेषानिदिदानीमपि गायवीजप । मोऽय माफ नामित,-इति भापयितु 'पुमर्मधुवातो मधु विजपत्वा'- '-स्याह। प्रमयोग्य पुनर्जपो म गायत्रापि,- तमा पजपच स्वयं । सोऽयमिदानी यतिप्रयोदयायाम याययगमा । पूर्ण ·याइकल्पः। प्राधाराः खल्विमे दर्भा प्राक्कतमाधारान्तरमेव निवर्तयन्ति, न करणभूतामतिदेशागतां दर्बीमपि । तस्मादन्वरक्यवदवापि कमणि चोदकप्राप्तया दबाव पिण्डादातव्याः । वौंस्त्रीन्-इति वीसा मातामहपक्षापेक्षया। तेन, 'देव- पूर्व थाई कुर्वीत"-इति वचनात् देयेऽपि पिण्डदानं स्यादासनादिवत्-इति पर्यनुयोगोऽपि निरस्तः । 'मातामहा. नाच्चैवम्”- इति वचने सत्यपि यदयं सूत्रकारस्त्रींस्त्रीनिति वीप्सामभिधत्ते, तद्दोधयति पडेवाच पिण्डाभवन्ति, न पुनर्देवेऽपि पिण्डोदातव्यः--इति । तथाच छन्दोगपरिशिष्टम् । "कर्पूसमन्वित मुक्का तथाऽऽयं थाइषोडशम् । प्रत्यान्दिकञ्च शेपेषु पिण्डा. स्युः पडिति स्थिति:" ॥ इति । देवेऽपि पेव पिण्डोदीयते, ससेव पिण्डाः स्युः । विकिरतु न पिण्डः, येन संख्यावचनमिदमुपमयत । अत्र च, चोदकबलात् प्राप्त रखो खनं सावा, तत्र दर्भा- नास्तीर्य, चोदकप्राप्त पितृगामाषाहनं कृत्वा, अवनेजनं कर्त- व्यम् । अथेदानीमत्रमुत्य, अन्वष्टकयोहरीत्या पिण्डदान करणीय- 'उदृत्य'--इति 'प्रवनेनिज्य'--इति च इयमेव पिण्डान् दद्यादित्यनेनान्वेति । “अव्यक्त प्रधानगामि”- इति वचनात् । न त्वनयोरपि परस्परमस्त्यभिसबन्ध । कस्मात् । इयोरपि पिण्डदानार्थतया समत्वात् । प्रमाणाभावाच्च । तस्मादु- हरणावनेजनयोः पिण्डदानपूर्वकालतामातमत्रोयते, न पुन- स्तयोरपि पूर्खापरीभाव । अतः कथं मावतमनयोः पोर्खापर्य मित्ययं कम्मक्रमः । - ·१०८ थाइकल्प। 1 न इत्यधिकः पाठ. कविहीडपुस्तके दृश्यते । नैवं पायात्यपुस्तके पाते । महायशमाऽप्येवं न पठितम् । रघुनन्दनोऽपि, "मधुवाता इति ऋक्त्रयं मधु मधु च जपित्वा पितुर्नाम गृहीत्वा रायोक्तविधिना पिण्ड दद्यात्" इत्येतावन्मानमाह। म-मिति द्रव्याभिप्रायेण वचन न निरवशेषार्थम् । कथं जायते । 'यो वा तेषा ब्राह्मणानामुच्छिष्टभाक् स्थात्- इत्यन्वष्टक्यकम्मणि गृह्य कारण शेषभोजनस्थाप्युपदेशात् । खुल्य बाधेन मम्भवति शास्त्रार्थे, वचनम्-इति सवा सामान्य स्यापि शास्त्रस्य बाध: कल्पयितुमुचितः, इति हि चमसिनो शेषभचाधिकरणे निर्णीतम् । पिण्डायामाकं विचामाषा. भवन्ति। न चैतत् पाबाना प्रभूततमत्वे, निरवशेषण शेपावन पिण्डदानमित्यम्या वर्णनायामुपपद्यते । 'इटैः सहोपभुज्यताम्'- इत्यनुमानाचतदेव प्रतिपत्तव्यम्। तमात्, यत् किचिदन- व्यश्चनादिकमवशिष्ट तम्मात् मम्मादेव किश्चित् किचिकीत्वा एकस्मिन् पावे शत्वा, तेन पिण्डदानं कर्तव्यम् - इति मिदम् । नयापाव टक्कमणि कात्यायनः ।

·थाहकल्पः। १११ व्याने पिनात्। तस्मादवगच्छामः,-उपदिष्टविशेषव्यतिरेकेण समन्यदन्यत्र भवतीति । न चेदेवम, 'अन्यत्राप्येपएव स्यात्' . अत्यनर्थकमापयेत। तस्माद्ययोतामेवास्तु । एतदनन्तरं वृद्धप्रपितामहादिभ्यः लेपोटातव्य' । "लेपभाक्ष- यसुर्थाद्याः" इति वचनात् । मातामहपक्षे पृथक् करणमुक्तम् । अथेदानों कात्यायनोनामवनेजनं चोदकमाहानि जप-ग्टहावेक्षण पिण्डावेक्षण-वामोनिधानानि च कर्तव्यानि । सप्रकारस्तु ग्रह सूत्रादुपनधव्यः । तइमे अतिदेशागता',- इति कृत्वा, तत्रभवान् सूचकारोनैतान् सूत्रयाम्बभूवेति मिष्यते ॥ ३१ ॥ आचान्तेषूदकं पुष्पाण्यक्षतानक्षय्योदकञ्च दद्यात्॥३२॥ आचान्तेषु माह्मणेषु सत्सु उदकादिकं दद्यात् । तस्मादाचमन- मिदानी दातव्यम् । तचैतत् पिण्डेषु तूष्णी गन्धादिकं नि शिम्य करणीयम् । कुतः। "गन्धादीन् नि.क्षिपेत्तूपणी तत आचामयेत् दिजान्” । इति च्छन्दोगपरिशिष्टवचनात् । पिण्डप्रदान प्रस्तुये तस्याभि- धानात् पिण्डेवेव गधादीना नि:पः । पिण्डस्था हि पितरो- भवन्ति । "पिगडानवेक्षते ,सदोषः पितरोदेम"--इति शुक्तम् । 'गन्धादीन्'-इत्यनेन च यथासम्भवं गन्धपुष्पादयोगम्यन्ते । पूजार्थवादस्य । वामस्तु पूर्वमेय प्रदत्तम् । तस्माइन्धपूप्पधूपदीपा: इदानी दीयन्ते । तदमोषा पिण्डेषु नि.क्षेपविधानात् देवे च पिण्डामावात् पिटमातामहपत्नयोरव करणमिति ट्रष्टव्यम् ।

·याइकल्प.। कात्या ११० चोदकमाप्तमत्सृज्येत । अथ, वैकृतात् पाठक्रमादनयोः क्रमः कल्प्स्यते । नैतत् शक्यते। परिचिकल्पयिपितोयनयोः पाठ- क्रमात् क्रम । तृप्ततु प्राकृत. क्रमोऽस्ति तेन च विरुः परिचिकल्पयिषित क्रमो न खल्वपि सेडुमर्हतीति । न चाविगे- धन मभवति वचनार्थे विरोध, कल्पयितुमुचितः । यनोऽपि-- "मागप्रेष्वय दर्भेषु पाद्यमामन्या पूर्ववत् । अप क्षिपेमूनदेगेऽयनेनियेति निम्तिला ॥ द्वितीयञ्च तीयच्च मध्यदेशाग्रदेशयोः । मातामहप्रभृतीस्वीनतेपामेव वामत ॥ सर्वभाददमुहृत्य व्यञ्चनरुपसिष्य च । सयोन्य यवकर्फन्यूदधिभि प्राघुखम्ततः । प्रवनेजनवात् पिण्डान् दत्वा विन्यप्रमाणकान् । तत्पावतानननाय पुनरप्यवनजयेत् । न्यवने मनात् परतोऽवम्योहरण पिण्डदानवाः। यद्यम्येतदाभ्य दपिके कात्यायननोक, तथापि,- "धन्यवाप्येषएव स्यात् यवादिरहितो विधिः । दत्तिणामपने देगे दक्षिणाभिमुवम्य च । दनिपायेषु दभेषु एषोऽन्यय विधि. मृत" न्यापदं तनहान्यत्रापि मम्य विधरनिदेशादवाप्येतत् मिष्यति । গয়ার বিঘাণিলালসাবিদা বিমঘমীfaখ: देव मतिपत्तप्यम् । एपएप,-रति षकार तयार .

·११३ थाइकल्पः। - "अक्षय्योदकदानञ्च अध्यदानवदिष्यते । पष्ठयव नित्यं तत् कुयान चतुर्थ्या कदाचन" ॥ इति कात्यायनवचने, 'अक्षय्योदकदानञ्च' - इति चकारेण 'अक्ष- तश्चारिष्टश्चास्तु'-इति पूर्ववचनोपात्तमस्तु--इत्यनुपञ्चनीयम् । पर्घ्यदानदितिविशेषाभिधानात् एतदपि अय॑वत् प्रत्येकवाधण- हस्तेषु देयम् । तचैतत् 'अमुकगोत्रस्य पितरमुकर्मण: अक्षय्य- मस्तु'-इत्यादिना उदकं दद्यात् । “दैवे दत्तं थाइं देवानामक्षय्य- मस्त्विति तेति पृथक् यवाम्बु दत्त्वा"--इत्यादि म्हत्वाखलायनीये ग्रह्यपरिशिष्टे दृष्यते। “अक्षय्यम स्थिति वाचयित्वा"-इति च छन्दोगापरसूत्रे । एवञ्च “उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने"--इति वश्यमाणसूत्रमाजस्येनोपपत्यते- इति । "दत्तमिदमनपाना- दिकमक्षय्यमन्तु"--इति गौड़ाः । "येपामुहिष्ट तेषामक्षय्य- मस्तु"-इति महायशाः । ब्राह्मणाय, असु,-इति ब्रूयुः । तदेतत् मयमेवोदकादिकं देवपूर्व करणीयम् । न हि पिण्डसंबन्धेनामीपां विधानम् । येन देवे पिण्डाभावानिवत्तेरन् ॥ ३२ ॥ अघोराः पितरः सन्तु, सन्वित्युक्ते, गोचं नोवडतां, वईतामिताक्ते, स्वधानिनयनीयान् दर्भान् सपवित्रा- नास्तीय, खां वाचयिष्यति पृच्छति ॥ ३३ ॥ स्वधा,-इत्युदकमाचक्ष्महे । कस्मात् ! 'स्वधा स्थ'-इति मन्त्र- लिङ्गात् । सेयं स्वधा निनीयते येषु दर्भेषु, नइमे स्वधानिनयनीयाः, १५

·याउकल्प.1
तदेव गन्धादीन् नि.भिप्य, पित्रादीनां बयाणा गोत्रादिक
मलिण्य एतत्ते पाचमनं स्वधा,-इति तन्त्रणाचमनं देयम् । एवं
मातामहपक्षेऽपि । न ह्यव गन्धादिष्विव तूष्णीमिति करोति ।
येनामन्त्रकमस्य प्रदानं स्यात् । तदिदं देवपूर्वमेव देयं भवति ।
कस्मात् ? “देवपूर्व थाई कुर्बोत"--इति वचनात् । देवलायुक्त
क्रमव्यत्ययस्तत्तत्प्रयोगविषयः। प्राचान्तेषु यदिदमुदकदान,
तदासचनरूपम् । तच्चैतदपिशेषात् नानणानभूमेाह्मणानाञ्च
भवति । अक्षतायवा । कुतः
"अक्षतास्तु यवा प्रोताभृष्टाधानाभवन्ति ते" ।
इति वचनात् । मन्त्रयोद कादीना कात्यायनोलोग्रायः । तथाच
कात्यायन,।
"प्रथाग्रभूमिमासिञ्चत् सुसुप्रोक्षितमस्विति ।
शिवााप सन्विति च युग्मानवोदकेन तु ।
सौमनस्यमस्विति च पुष्यदानमनन्तरम् ।
प्रदतवारिष्टचास्त्वित्यक्षतानपि दापयेत्” ।
इति। युग्मानेव, इत्याभ्युदयिक विषयम् । पुष्पाक्षतयो प्रण
हस्तएव दानम् । कम्मात् ? युग्मानेव, इत्यनेन तेषामेव समि
हितत्वात् । प्रत, 'अस्तु' इति 'सन्तु' इति च यथासम्भवमुत्त
रम् । योग्यत्वात्।
"प्रार्थनासु प्रतिप्रोत मन्वास्खेव विजोत्तम." ।
इति कात्यायनवचने मर्चशम्देन व्यामागतेय ।
यारण्याचयार्थमुदकं दद्यात् । तत्र च,-
एतदनन्तर

·याडकल्प 1 क्रियताम् । न चैव क्रियते। तस्मात,-तदर्थमिव एतदर्थमपि पविवमुत्पादयितथ्यम् । तया चोक्तम् । “विरोधे च युतिविशेषा दव्यक्त. शेपे" इति । पाह। दर्भानामतीय,-इत्युक्तम् । न जायते, -कुत्र इमे दर्भा प्रास्तृतश्या'-इति । पिण्डेषु,--इति ब्रूम । कुत " “पवित्रान्तहितान् पिण्डान्,”--इति कात्यायनवचनात् । अतएव दैवे नैतत् स्यात् । तव पिण्डाभावात्। वधा वाचयिष्ये'-इत्ययच्च अन पिटपने मातामहपक्षे च सक्तदेव भवति। कथं जायते ? यदय सूत्रकार व प्रश्न सूवयित्वा उत्तरत्र पम्मामेव वधावाचन सूत्रयिष्यति, ततोऽवगच्छाम ,--पसामुद्देशन मकदेव प्रश्नोऽयम । अन्यथा मातामहाना सधावाचनसूत्रणमनर्घक स्यात् । महानाचैवम्' इति हि मूत्रितम । 'अघोरा पितर सन्तु'-- पत्येपा तु प्रार्थना उभयत्रव कर्तव्या। 'गोव नोवईताम्'-इति सा खल्लियमाशी प्रार्थना पित्र दक्षिणामुखेन पाचोनावौतिना कर्तव्या। “पिण्डपियनवदुपचार माता विष्वपि पदेपु। -इत्यनेन सर्वत्र तथाऽवगते । . "दत्त्वाऽथी. प्रतिग्रहीयात् द्विजेभ्य प्रानखोबुध । अघोरा पितर. सन्न सन्वित्युक्त स ते पुन इति मत्स्यपुराणवचन तदुक्त प्रयोगविषयम् । समुञ्चयमुपपिपाद- यिपुर्वाचस्पतिस्तु,- "दक्षिणा दिशमाकाइन् यात्रतेमान् धरान् पितॄन् ।

·११४ थाहकल्पः। । तान् स्वधानिनयनीयान् । स्वधानिनयनीयेषु हि दर्भेषु वारिधारा सूत्रयियति। रघुनन्दनस्वेतदनालोचयत्राह,–'स्वधानिनयनो- यान् स्वधावाचनमात्रार्यान्-इति । तदशब्दम् । न हि निनयति- र्वाचनमभिधत्ते। दर्भानास्तीय,—इति सिडे, यत् सधानिनय- नोयान्,-इति करोति, तदोधयति-स्वधानिनयनमावममीषा- मर्थोन त्वन्यत् किञ्चिदिति । तस्मादक्कतप्रयोजनान्तराअन्य एव दर्भाइदानीमास्तृतव्याः । तानिमान् दर्भान् विगिनष्टि । सपवित्रान् पवित्रसहितान् । तदेतत् पवित्रमिदानीमुत्पादयि- तव्यम् । न खल्वनुत्पाद्य पवित्र शक्यन्ते दर्भाः सपवित्राः कर्तुम् । ननु, मन्ति पवित्राण्यय॑पानमंबन्धीनि ? सत्यं सन्ति । ब्राह्मणाय प्रतिपादितानि त तानि कयमवापि नियुज्येरन् । पितरोहि तेस्तर्विता.। अपिच । किमेतत् पवित्रमय॑संबन्धि, आहोखिदन्यदित्य- स्मिन् संशये, अन्यदिनि प्रतिपद्यामहे । कि कारणम् . म्वधानिनयनार्थान्ये दर्भाः मनिक्तयन्ते । येभ्यः स्वधानिनयनीया- दर्भाग्यहन्ते। तस्मात् पविवास्यपि तेभ्यएव कर्तव्यानि भवन्ति । व्यवेतानि खल्वयंपवित्राणि न बुदिमागच्छन्ति । आगच्छन्ति वितरे दर्भाः ; येभ्य. स्वधानिनयनीयाग्रयन्ते। यया दर्शपोर्ण- मामयोविभूती पवित्रे च न वेटिस्तरणार्थीहर्हिषः क्रियेते, किन्त्वव्यक्तत्वात् ततोऽन्यस्मात् परिभोजनीयाहिपः । तयाऽब्रापि नार्ध्वपात्रमबन्धि पवित्रमादेय किन्वय्यतत्वात् सधानिनयनाथ धर्मात् । न चेदेवम्, पिण्डदानायरेखाऽध्ययं संबन्धिना पवित्रेष - 1 - ·थाहकल्प.। वाच्यतामितानुज्ञातः पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपि- तामहेभ्यो मातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्योहदप्रमातामहे- भ्यश्च स्वधोच्यतामिति ॥ ३४ ॥ ऋजुरक्षरार्थः । चशब्दात् 'स्वधोच्यताम्'- इत्यस्य प्रत्येकमभि संबन्धः । तेन, "पिटम्य. खधीच्यताम्'--इत्यादिकं वक्तव्यं भवति । अतोनात्र सन्त्रता । तथाच कात्यायन' । “अध्येऽक्षय्योदके चैव पिण्डदानेऽवनेजने । तन्त्रस्य विनित्तिः स्यात् स्वधावाचनएवच" ॥ इति। अत्र, मातामहाद्युपादानस्याभिप्रायः पूर्वसूत्र वर्णितो- स्माभिः ॥ ३४॥ , अस्तु खधेत्युक्ते स्वधानिननीय धारां दद्यार्ज वहन्तीरित्युत्तानं पात्रं कृत्वा ॥ ३५ ॥ अम्न स्वधेति प्रत्येक बाघाणेरुतो, सधानिनयनीये पूर्वोन्नास्तृत- दर्भ। जात्यभिप्रायेणेकवचनम् । वधानिनयनीयेषु,-इत्यर्थः । क्वचित्तथैष पाठः। रघुनन्दनस्तु 'सधानिनयने'-इति पठित्वा 'स्वधावाचने क्कते'-इति व्याचष्टे। सदगदमित्युक्तम् । तत्- पाठेऽपि, अधिकरणे ल्युटा दर्भ एवार्थ, । तदेतेषु दर्भेषु उदक- धारा दद्यात्,--अर्ज वहन्तीरिति मन्त्रण। पात्र पूर्व मंसवान् ममपनीय न्युम शतं, तत् पानमुत्तानमूर्व मुख । किं कृत्वा यत् छावा। तथाच कात्यायन, ।

·याडकल्पः।
इति मनुवचनं मत्स्यपुराणवचन पूर्वोतं पश्यन्,
पूर्वाभिमुखोद
क्षिां दिगं मनसा पश्यन् कुर्यात्'-इति कल्पयति । 'दक्षिण
दिशम्'--इत्यनन्तरच मनुना 'दातारो नोभिवईन्ताम्'-इति
पठितं, न त्वघोरा' पितरः मन्तु-इति । मल्यपुराणे त,-
"अथ पुष्पाचतान् पश्चादक्षय्योदकमेव च ।
सतिल नामगोत्रेण दद्याचक्त्या च दक्षिणाम् ।
*
*
ततः स्वधावाचनिक विश्वदेवेषु चोदकम् ।
दत्त्वाऽऽगीः प्रतिग्रहीयात् हिजेभ्यः प्रामुखोबुध. "
अघोराः पितरः सन्तु सन्वित्युक्तः पुनईिजेः ।
गोत्र तथा वर्डतां नस्तयेत्युक्तच तैः पुनः ।
दातारोनोऽभिवईन्तामिति चैवमुदीरयेत्” ।
इति तम्मादन्यादृशमेव पठितम् । तदेतदपि मतहयं कथं समुचि
चौषति, इति न खल्वधिगच्छामि। ममुच्चयरसिकोरघुनन्दन
स्त्वनयोः समुच्चयमुपपादयितुमपारयन् माधारणत्वञ्च मत्स्यपुरा
पीयप्रयोगस्याजानान. कल्पनाकुगन्न: शाख्यन्तरीयत्व तर
कल्पयाचकार। तदथडेयम् । साधारणाभ्युदयकोर्सनाध्याय
खवय प्रयोगम्तत्रोपदिष्ट मर्चमाधारणएव भवितुमर्हति । स
कथं गाख्यन्तरोयः शक्य. कल्पयितम् । शाग्यन्तरीयत्वे च नास्य
माधारणत्व स्यात् । शाख्यन्तरोयत्वकल्पना विधस्थले तेपा-
मवलम्बनम् । मा विहन मम्भवतीत्यकामेनाप्यम्म सिहासोऽता
भ्युपगन्तव्य', • इत्यस्तु किं विस्तरेण ॥ २३ ॥

·थाहकल्पः। पावं कृत्वा'- तदोत्तरवाक्यस्यैव प्रतीकम् । तत्रैवमुभयथा दर्शने सति, 'उत्तानं -इत्येतदुत्तरस्यैव सूवस्य प्रतीकं, मैतस्य--इत्यस्यां कल्पनायां न किञ्चित् कारणं पश्यामः । पक्षपावन हि भवाने मन्यते। परतन्त्रमनाहि जनाः स्वयं शास्त्रार्थ निणेतुमगनुवन्तः प्रख्यातवर्णनास्ववलम्बेरन् । स्वतन्वमन्नानान्तु भवमकस्मात् पक्षपातोयुक्तः। पुरुषमतिवेषरूप्येण तत्वाव्यवस्थानप्रसद्भादि- त्यस्तु किं विस्तरेण १ न च, 'उत्तानपात्रवदित्यस्य,- "युग्मानव स्वस्तिवाच्यानगुठप्रहणं सदा। कला धूर्यस्य विप्रस्य प्रणम्यानुव्रजेत्ततः” ॥ इत्युत्तरलोकेनान्वयः' इति नारायणोपाध्यायमतं युक्तमिति वायम् । यथायतार्थपरित्यागे मानाभावात् । मावात् योऽर्थोऽवगम्यते, सोऽयं श्रुत्याऽवगम्यते। अवगम्यते चेत्, कथं परित्यज्येत । तदेतत् स्वधानिनयनीये धारादानम्, अन्वष्टक्योलमकारण वामान्बारधदक्षिणहस्तेन करणीयम् । यच्च,- "थाई सेचनकाले त पाणिन केन दापयेत् । तर्पणे तूभय कुर्यादेपएक विधिः स्मृतः” । इति मानसवपरिशिष्टे 'पाणिनेकेन'-इत्युक्तम् । तदनलि- करणाभावाभिप्रायेण, न त्वन्वारमनिपेधार्थम् । कथं जायते ? "देवताना पितृणाश्च जले दद्याजलाचलीन् । असस्कृतप्रमीतानां स्थले दद्यान्नलाञ्जलौन्” । शब्दस्य यवए- -

·थाइकल्प ।
१२१
दक्षिणा असरस."--इत्यपि निगमोभवति । तस्मादत्यन्ता
गतावपि पणं काकिनी फल पुथ्यमपि वा दक्षिणा दद्यात् ।
एवमपि सदक्षिणोयजोन खल्वामान धक्ष्यति,--इति। शक्ती
तु, पिने रजतस्याभ्यस्तित्वात् तहयम। देवे पुनरमङ्गल रजत
न देय, किन्तु हिरण्यादिकमेवेत्यादिक यथासम्भवमूहनीयम् ।
मेय दक्षिणा दैवपूर्व दातव्या।
कुत १ 'देव पूर्व याद
कुर्बोस'--इति वचनात् ।
दक्षिणाऽपि खल्वा थाइस्य ।
तस्मात् मापि देवपूर्वमेव करणीया भवति । विणुपुराणोक्तस्तु
क्रमविपर्यययस्तदुक्त प्रयोगविषय । यच्च,--
"ब्रह्मणे दक्षिणा देया यत्र या परिकीर्तिता।
कमान्तेऽनुच्यमानाया पूर्णपावादिका भवेत् ।
प्रति छन्दोगपरिशिष्टवचनेन दक्षिणादानस्य कम्मान्तवाभि-
धानात्
"
तदयुक्तम् ।
"देवाद्यन्त तदीहत पित्राद्यन्त न तद्भवेत् ।
पित्राान्तन्वीहमान चिन नश्यति सान्वय
इति मनुषचनाच्च आदौ पिटपक्षे दक्षिणा,-इति सत्त्वकारेणोक्तम्।
परतोपि कम्माभिधानादिदानी कमान्तत्वानु.
च्छन्दोगपरिशिष्टवचनस्य सामान्यस्यापवादविषयेऽ
मनुवचनञ्च तदुक्तमयोगविषयमित्यनुदाहरणम् ।
मा खस्षिय दक्षिणा,-पित्री प्राचीनावीतिना दक्षिणा
मुपेन कर्तव्या, पिनाकम्माङ्गत्वात्, इति नीलाम्बरोपाध्याया।
पपत्त.।
प्रहय।
मदनपारिजाले तु,-

·१२० थाहकल्पः। 'वाच इत्यनुपदमेव तर्पणे प्रचलिविधानस्वरसात् । तदस्य परिषचन- स्थातिदेशलभ्यत्वेपि सूत्रणमाशी प्रार्थनानन्तरं दर्भास्तरणानन्तर- चैतत् करणोयमित्येतदर्थम् । न पुनर्वारिधारान्तरविधानार्थम् । कल्पनागौरवापत्तेः ॥ ३५ ॥ विश्वेदेवाः प्रीयन्तामिति दैवे वाचयित्वा पिण्ड- पात्राणि चालयित्वा यथाशक्ति दक्षिणां दद्यात् ॥३६॥ 'विखेदेवाः प्रीयन्ताम्'-दुति देवे ब्राह्मणं वाचयित्वा । यित्वा'-इति कुळन्, 'विश्वेदेवाः प्रीयन्तामिति ब्रूहि'-इति वाचयितुरध्येपणाऽर्थायातेति दर्शयति। 'विखेदेवाः प्रीय- ताम्'-इति प्रश्नः, 'सुप्रीता भवन्तु'-इत्युत्तरमिति महा. यणाः। तदेतदुत्सूत्रम् । 'पिएहपात्राणि चालयित्वा' । पिण्डाय पात्राणि च पिण्डपात्राणि, तानि चालयित्वा,-- इत्यर्थः । 'पात्राणि-इति भोजनपावाणि परामशति । कथं ज्ञायते । पिण्डपात्रस्यकलाहहुवचमानुपपत्तेः। 'सर्बमबमेकत्रीइत्य'- इति हि सूवितम् । अन्वष्टक्येऽपि एकस्मिन् पात्रे हवींषि मन्त्रीय तस्मादवदाय पिण्डदानं राजकारणोक्तम् । ननु, व्यक्ति भेदाइष्टुवचनमुपपत्यते । सत्यमुपपत्स्यते, अगतिरियमिति त्वे- तटुपक्षणीयं भवति ; सम्भवन्त्यां गतो। प्रतएव, যিয়ালা पावाणि, इत्यपि न वय॑ते । तस्मात् यथोशमिवान् । इदानीं 'ययाति' शत्यनमिक्रमेण दक्षिणा दद्यात् । 'इसोयनम्बदक्षिण-इति हिसारन्ति । “यजोगन्धर्वस्तस्य -- - ·१२२ थाइकल्प । स्विति'-इति मन्वादी इतिकारस्य स्वरूपार्थत्वमबुवा तदेव पठन्त्यन्ये ॥ ३७॥ सन्वितात स्वस्तिवाच्याशिष प्रतिगृह्य ॥३८॥ सन्तु, इति ब्राह्मणरतो, सर्वानेव ब्राह्मणान् स्वस्ति - इति वाचयित्वा पूर्वोत्ताएवाशिष प्रतिपद्य इदानी मनसा स्वीकृत्य । स्वस्तिवाच्य, इति वचनात् स्वस्ति ब्रूहि,--इति ब्राह्मणेषु वाचयितु प्रशोऽर्थायात ,-इति। मवे च ब्राह्मणा खल्वेतत स्वस्ति वाचयितव्या । कुत ? 'युग्मानन स्वस्तिवाच'- इति कात्यायनदर्शनात् । युग्मान -- इत्याभ्युदयिकाभिप्राय वसनमा रघुनन्दनस्त्वन्यथेन ग्रन्य पठति,-'उत्तान पात्र छत्वा'- इत्यादिम् । 'उत्तान पात्र कृत्वा यथाशक्ति दक्षिणां दद्यात्, विश्वेदेवा प्रोयन्तामिति देवे वाचयित्वा, दातारोनोऽभिवन्तां वेद सन्ततिरेवच थडा च नो मा व्यगमहहु देयञ्च नोरिवति भवच नो बहु भवेटतिथीय सभेमहि याचितारश्च न सन्तु मा च याचिम कञ्चन अन्न प्रवईता नित्य दाता शत जीवत येभ्य सहल्पितादिजास्तेषामक्षया दृप्तिरस्त एता सत्याप्रागिय मन्तु इत्याशिष प्रतिष्य --इति । महायश प्रभृतयो यथा पठन्ति, तयेव त्वस्माभि पठितोव्यारयातय ग्रन्य ॥ ३८॥ वाजेवाजे वत वाजिनोनोधनेषु विप्राअमृतारतजा- ·१२२ थाइकल्प 1 "सर्च कमापसव्येन दक्षिणादानवर्जितम् । इति जमदग्निवचनादुपवीतिना प्रामुखेन कर्त्तव्या,-इत्युक्तम । अपसव्यन्तु तत्रापि मत्स्योहि भगवान् जगी'। इत्युत्तराइन तु तेनापि विकल्पएवोक्त ॥ २६ ॥ अथेदानीम,- दातारोनोऽभिवईन्ता वेदा सन्ततिरेव च श्रद्धा च नोमा विगमहहु देयञ्च नो अस्तु अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथीच लभेमहि याचितारश न. सन्तु मा च याचिन कञ्चनेत्येताएवाशिपः सन्तु ॥ ३७॥ 'इति' एत मन्च पठिला, 'एताएवाशिष सन्तु' इति प्रार्थयेत् । 'वेदा,' इति बहुवचनान्तमेव पदम,-अब, छन्दोगापरसूबे, कातीयकल्पादौ च पश्यते । मन्वादिभिरप्येवमेवेद पठितम । मेधातिथिगोविन्दराजविज्ञानेखरकुलूकभट्टापरार्कगद्रधरविजेश्वर भट्टहेमाद्रिदीक्षितगदाधरनीलाम्बरनीलकण्ठभट्टादिभिरपि तथैध व्याख्यातम् । दीपकनिकामात्रदर्गी रघुनन्दनस्वाह,-'वेदया ध्ययनाध्यापन तदर्थबोध तदर्यानुठानेडिमेतु'-इति याचवला दीपकलिकाया व्याख्यानात् वेदइत्येव पाठोन तु वेदा रसि,-इति। 'मा व्यगमत्'--इति केचित् पठति। 'बहु देयष नो ·१२५ याइकल्प । करोति । प्राप्नोति चेत्, अवचनेपि तथैव प्राप्नोति। किमिति धूर्यस्येति तस्मात्, -परिमख्यानार्थमेवैतहचनमिति प्रतिपद्या महे। पिवधीन खल्वन्येषा याग -इति पिटबामणे विमृष्ट सर्व एवैते सुतरा विसृष्टाभवन्ति, - इति। तदिद देवान्तत्व यावस्य । तदेव धूर्य ब्राह्यणमुत्याप्य, समुत्यितान मर्ध्वान् प्राह्मणान् तन्वेण प्रणमेत् ॥ ३८ ॥ आमा वाजस्य प्रसवोजगम्यादमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे अमा गन्तां पितरा मातरा चामा सोमो- अमृतत्वेन गम्यादित्यासीमान्तमनुव्रज्याभिवाद्य प्रद- क्षिणीकृत्य वामदेव्यं गीत्वा प्रविशति ॥ ४० ॥ पामा वाजस्य,-इति मन्त्रेण मतपठितेनेव मान ब्राह्मणात सीमापर्य्यन्तमनुबज्य सानभिवाद्य प्रदक्षिणीकत्व च धामदेव्य नाम साम गीत्वा अथ प्रविशति टहम । 'कयानशिवाभूपत्' -इति चे सूक्ते गीयमान माम वामदेव्यम । रघुनन्दनस्वन्य थेम अन्य पठति पितरा मातरा'-इत्यादिम । "पितरा मातरा युवमामा मोमोऽमृतत्वार गम्यादित्यतयाऽनुनय प्रदक्षिगीकृत्या भिवादयेत् ततोवामटव्य गोत्वा ग्रह प्रविशति'-इति । एततपर्यन्त कत्ला, "मध्यम पिण्ड पनी पुत्रकामा प्राग्नीया दाधत्त पितरोगर्भमिति", 'योवा तेपा ब्राह्मणानामुच्छिष्टभाक् स्यात्'--इति, 'इन्द पात्राणि प्रक्षाल्य प्रत्यतिहारयेत्” इति च ·१२४ याइकन्प । यथा,- इति । अस्माद्दचनादवगच्छाम --मक अस्य मध्वः पिवत मादयध्वं तृप्तायात पथिभिर्देवया नैरियेतया विसृज्य ॥ ३६॥ वाजेवाजे, इत्येतया ऋचा ब्राह्मणान् विमृत्य। विसर्जनप्रका रय छन्दोगपरिशिष्टोतोग्राह्य । “युग्मानेव खम्तिवाच्चानङ्गठग्रहण सदा । सत्वा धूर्यस्य विप्रस्य प्रणम्यानुव्रजेत्तत" ॥ मवन्मन्त्रमुञ्चायं धूय॑स्य विमस्यानगुष्ठ पाणि गृहौयात। तायतैव सव्वं ब्राह्मणाविसृष्टा भवन्ति,-इति। सोय •विप्र पित्राएव भवति । कि कारणम ' पिवध हि थाइ देवाश्च तदङ्गत्वेज्यन्ते। तत्रैव सति, ब्राह्मणेषु य तादिभिरन्यानत्येति, मोय धुर्य पित्राएव नियोक्तव्योभवति, न खल्वपि देवे। न हि प्रधानमतिक्रम्य तोपे विशेषस्याभिनिवेश्य प्रधान तु सामान्यस्येति माघी कल्पना भवति। दैवे च ब्राह्मगापरीक्षेब नास्तीत्यपि स्मर्त्तारी भवन्ति । तस्मात् पित्राएव विप्रोधूयं । तस्य च पाणि ग्टहीत्वोत्यापन करणीयम। कैवलमयमेवैक , यावत् सवपि बाहिबानणारत्यापिताविसृष्टाय भवन्ति । तदेव बामण्मनु पाटेव देववाण ममुत्थितीविसृष्टय भवति, इत्यर्थात् मिहम्। प्रयावापि दैवपूर्खत्वमिष्येत, धूर्यस्यतिवचनमनर्यक स्यात् । कयम् ' धूर्यम्येतिवचने धृय्यंग्यान्यस्य प हमाग्रहण तावता न धय्य परपामुत्थानावगत ·१२७ याकल्पः। फलवतः । न घ, सर्बत तत्रभवन्तः फलमामनन्ति । सविधौ च यदफलं यूयते, तत् फलवतो भवत्यङ्गमिति । तस्मात् किञ्चिदेषु प्रधानं न मम्, इति स्थितम् । एवं स्थिते चिन्ता। कि ब्राह्मणभाजनं प्रधानम, आहोवित् पिण्डदानम्, उत्ताहो उभयम् १ - इति । कुतः संशयः उभयवेव फलश्रुतिदर्शनात् । ननु, भेषेण पिण्डदानविधानाध प्रतिपत्तिरियम् । नेपदोपः । अर्थकम्मणि प्रतिपादनोपपत्तेः । पलिहरणवत्। यथा खल्वर्यकम्मणि बलिहरणे वैखदेवश पस्य प्रतिपादन, तथा प्रर्यकम्मणि पिण्डदाने पोयं प्रतिपाद्यते,- इति । कथं ज्ञायते । फलवादोपपत्तेः। पिण्डे फलवादः खल्वेव- मुपपत्स्यते । अफलायां प्रतिपत्तौ नेतस्योपपत्तिः । तस्मादर्थकम्म- तत् पिण्डदानमिति पश्यामः । इतयैतदेवं पश्यामः । प्रभावेऽपि दर्शनात् । शेषस्थाभावेऽपि पिण्इटानं दृश्यते। क ? पिण्डपिट- यजादौ। ब्राह्मणभोजनं तव नास्ति । ब्राह्मणभोजनस्य चाभावे कस्य शेषः प्रतिपादयिष्यते। तस्मादर्थकम्मेवामी न प्रतिपत्तिः । तवैव शेषः प्रतिपाद्यते । ब्राह्मणभोजनात् पुरस्तादपि केषाञ्चित् पिण्डदानदर्शनाशवमवगच्छामः । प्रतिपत्यर्थकम वैतत् स्यात् न प्रतिपत्तिरव। तन्त्र, उमय प्रधानम,- इति भट्टनारायणप्रभृतयोमन्यन्ते । मोकानष्णुदाशरन्ति। "प्राधान्य पिण्डदानस्य केचिदाहर्मनीषिणः । गयादी पिण्डमात्रस्य दीयमानस्य दर्शनात् ॥

·शाहकल्पः। चोदक प्राप्तं कर्त्तव्यम् । तत्र, 'योवा नेपाम्'--इति सूत्रेण याह- शेषभोजनमुक्तम् । तच्चतत् स्वभोजनकाले स्यात् न पुनरेतस्मिदेव क्रमे,-इति । पिण्डप्रतिपत्तियान्वष्टक्योता ग्राह्या। थाइदिने वलिवैखदेवौ च शाडोत्तरकाले यादर्शविण कर णीयौ। कुतः ? "थाद्वाहि थाइशेपे वैखदेवं समाचरेत् । इति स्मरणात् । अपिच । पिटभ्योहविर्निरूप्य तेभ्योऽदत्त्वा भ खखन्येभ्यस्तस्य दानमुचितम् । तदुक्तं निरुत्ते नेगमकाण्डे ! "अगत्य इन्द्राय हविर्निरूप्य मरुद्भाः मम्प्रदित्सावकार, स इन्द्रएत्य परिदेवयाञ्चके"- इति । तस्मात् याइगेपणे तयोःकरणं न ततः पूर्वम्, इति। विस्तरेण चैतदस्मामियसूत्रभाष्येऽभिहितमित्यु- पारम्यते । प्रथैतस्मिन् कम्मणि किं प्रधानमित्यस्य निरूपणार्थं संक्षेपतो. विचारणां करियामः । किं भवति प्रयोजनम् ? यत् प्रधान तावन्मात्रे निवृत्ते प्रतिपतितेऽप्यन्यस्मिन् कस्याञ्चिदवस्यायां पुरुषोन प्रत्ववैष्यति,-इति । तब, इदं तावत् नः परीक्ष्यम,-किं ब्राह्मणनिमन्त्रणादि म प्रधानम्, उत एषु मध्ये किश्चित्.- इति । मर्च तावत्र भवति प्रधानम् । " किं कारणम् ? प्रत्यक्ष ग्वषेषु कस्यचित् परार्थत्वम् । यथा निमन्त्रणा जनाद्यर्थत्वम् । वाकरणादेव पिण्डदानाद्ययंवम् । वचनमवाथै मास्ति,-इति चेत्। मामोहचनं प्रत्यक्षं तावदेनत् । यच्च पराध न तत् प्रभातम् । गैषः सत्यमी । तयाचोक्तम् । “गेपः परार्थत्वात्" - - ·याईकन्य । १२८ पाणिनोलम् । तत्र ब्रूम । 'मासमग्निहोत्र जुति'-इति कौगडपायिनामयने, अग्निहोत्रवत् जुहति इति वचनव्यक्त्या यथा नयमिकस्याग्निहोत्रस्य धम्माप्रतिदिश्यन्त, प्रधानच होमीयदग्नये च प्रजापतये च, इत्यादि., यथा वा 'उद्भिदा यजेत'-इत्येवमादी भव्य क्रयजतौ सौमिकधम्माइव प्रधानायपि यजतय, पदिश्यन्ते, तयोरुपान्तराभावात् । तदवापि स्यात् । प्रधानस्यातिदेशे न कचिदर्थः, इति खल्वमी न प्रदिश्यत । यथा चावीचाम,- महानर्यस्तस्य भवति, - इति कथममी न प्रदिश्येत । अय मन्यसे,-नासौ प्रधानस्यातिदेशः किन्वद्भस्यैव । प्रधानं खत्खव जुहोतिना यजतिना च विहितम् । द्रव्यदेवते पुनरने एव प्रदिश्येते अङ्गान्तरवत्, इति । एवाई प्रकृतेऽपि थाइचोद- नया प्रधान विहितम्,--इत्यमेवेतिकर्तव्यता प्रदेक्ष्यते । कथ- नहि नित्ययाहादी पिण्हटानस्य निषेधः । इतिकर्तव्यता- निपेधाभिप्रायेण, दूति गृहाण। इतिकर्तव्यतायाय निषेधात पिण्डोपि न दीयते। उत्तरवेदेनिषेधात् वैश्वदेवे सुनामौरीये च यया न अग्निः प्रणीयते, तहत् । न हि विहितमपि इतिकर्त व्यताभिरनुपकतमर्याय कल्पते । यस्य चार्योनास्ति, मोपि किमिति क्रियेत। अपिच । न चोदकएव प्रापयति, किन्तर्हि चोदनापि,-इत्यवोचाम। तस्मादुभयोः प्राधान्यपचे चोदकैन पिरशोमा प्रापि। चोदनया तु प्रासाते। तत्र, चोदनया प्राप्तः पिण्डः प्रतिपिध्यमानस्तदितरत् चोदनाप्राप्त कर्त्तव्यम नुजानौते । सोय पर्युदामोन निषेधः । -

·यादकम्प..
॥
गुतो च पिण्डदानस्य केवलम्य विधानतः ।
भीमम्य ददतः पिण्डान् हस्तोत्यानम्मृतैरपि ।
भोजनस्य प्रधानत्व वदन्त्यन्ये महर्षय.।
ग्रामणस्य परीचायां महायनप्रदर्शनात् ॥
महाफनविधेयेव पतिपावनभोजनात् ।
अपाक्तभोजनाहातुर्महानर्यप्रदर्शनात
प्रामयादविधानस्य विना पिण्डे. क्रियाविधे ।
नदानभ्याप्यनध्यायविधान यवगादपि ॥
विहम्मतमुपादाय मम त्वेतत् इदि स्थितम् ।
प्राधान्यमुभयोर्यम्प्रात्तस्मादेष समुच्चय" ।
इति । तदमे श्लोका. छन्दोगपरिशिष्टस्यान्तिम खण्डे पट्यन्ते ।
क्वचित् द्वितीयचों विहाय । गृह्यसूत्रभाष्ये भट्टनारायणेन च
पठिता । परिशिष्टमकागमता तु नारायणोपाध्यायेन छन्दोग
परिशिष्टस्य वतीयप्रपाठकस्यान्तिमाः कतितित् खण्डा न पठिताः
न च व्याख्याताः । तदत्र भगवन्तोभूमिदेवा' प्रमाणम् । अवच,
निमित्ततोब्राह्मणभोजनस्य पिण्डदानस्य चानतुष्ठानेऽप्युभयो.
प्राधान्य नानुपपत्रम । अमोमर्याजिपक्षे दधिपयोयागवत् ।
फल युतियोभयताप्यस्ति । तटेव न्यायोऽप्यनुग्रहीतो भवति ।
यच्च,-'नित्य थाहादी पिण्डनिषेधात् ब्राह्मणभोजनमात्र
प्रधानम् । निषेधोहि प्राप्तस्य, प्राप्तिवातिदेशात्, म चाङ्गाना
मैव,-इति । अङ्ग्रे च पिण्डदाने फलनतिरर्थवादएव । पिण्ड
दानमात्रविधिस्त्वद्भूतपिण्डदानात् कम्मान्तरम्' इति शूल

·१३१ याइकन्य। विरोध.। विभिवविषयत्वाचनानाम् । यन्न,-पिण्ड निळपण पित्रे दानमिति वर्णितम् । तदसङ्गतम। यथागृतार्थपरित्यागे हेत्वभावात्। पित्रुद्देश्यकदानमात्रस्यैव तदितिकर्तव्यतापत्तेश्च । 'प्रस्य',-इति करणाचवमवगच्छाम । "एवं निवपण कृत्वा पिण्डास्तास्तदनन्तरम्" । इति तस्यैव वचनान्तरदर्शनाचैव गम्यते । 'न निर्बपति य पिण्डम्'-इति चैवमादी तथैव निर्टिश्यते । प्रमितिश्चैवमनु- ग्रहीप्यते । तम्मादपवर्णित तत। तदेव कस्यचित् पिण्डदानस्य कस्यचिच ब्राह्मणभोजनस्य प्राधान्ये स्वरम.,-इत्यत. कारणात् ममुनयपक्षः प्रादुर्भवति । एकतरप्राधान्यावेदकानि वचनानि न खल्वेतत्पक्षे चोदयितव्यानि भवन्ति । मोयमनङ्गारो न दीप.। परेषा पुनरय पर्य्यनुयोगोऽवर्जनोय. स्यात्। तथाची- भयथा दर्शनम् । अन्वष्टक्यादौ तत्रभवान् गद्यकार. पिगर दान महता प्रबन्धेनोपदिदेश, न ब्राह्मणभोजनम् । “अध्येकमाशये हिपम्"--इति च नित्ययाडे कात्यायनाह। तस्मात, उभय प्रधानम् । क्वचिदिशेपवचनादेकेकम् । यथा पिण्डपिटयज्ञादी, मित्यथाडादौ च । सपिण्डीकरणादो तूभयो. प्राधान्य स्थितमेव । इत्यस्तु कि विम्तरेण ॥ ॥ ४०॥ ॥ इति महामहोपाध्यायराधाकान्तसिद्धान्तवागीशभधाचा-- मजग्रीचन्द्रकान्ततर्कानडारभट्टाचार्यस्य कृती ग्राहकल्पभाष्ये हितीया खण्डिका॥

·यादकम्प ।
-
पिण्डदानमावविधिम्त्वभूतपिण्इटानात् कमान्तरम,
इति यदुतम् । तत्र पृच्छाम । तम्य याहत्वमम्ति न वा'
प्रम्ति चेत, विफन्न प्रयाम । कम्मान्तरञ्चैतदेव न स्यात् । सति
ब्राह्मणभोजने पिण्डदानमगम्, असति तस्मिन् प्रधानमिति
चेत । न । रूपभेदाभावात्। यदेव खस्यस्य रूपमङ्गस्य तदेव
प्रधानम्यापि । तत्रैव मति, मति ब्राह्मणभोजन तदन विपरीत
मन्यथा, --इत्यत्र न खलु कारणमस्ति । अपिच । एवमपि
पिण्डदानस्य यादव मभ्युपगत भवति । तथा चासतीव ब्राह्मण
भोजने सत्यपि तस्मिन प्रधानमेवेतत् स्यात् ।
अम्तु तईि पिण्डदानस्य यावत्व नास्ति -इति। तदपि
नास्ति ।
तत्रभवान् गृह्यकार 'तत् श्रादम'--इति
सूत्रयन पिण्डपिटयन्नस्य थाइत्वमाह। पिण्डप्रधानस्तु म ।
पिण्डैरेव तव पितरदज्यन्ते। तन्मात्, पिण्डमन्तरेणेव ब्राधण
भोजनातैपि याइनिय्यत्तिदर्शनात् नैतदेकतरस्मिन्नेव पचे
चोदयितव्य भवति ।
इया ममानत्वात्। ममुचयपक्ष खल्वेव
मुपोहलितीभवति ।
अथ, अनयोरकतरस्यैव प्राधान्यमिति
निबन्ध , पिण्डदानमात्र तर्हि प्रधानमुच्यताम । पिण्डदानएव
तत्रभवतोग्रयकारस्य महायनदर्शनात। तथा मनुरपि ।
'महपिण्डक्रियायान्तु सतायामस्य धर्मात ।
अनयवाहता काय्य पिण्डुनिलपण मुतै'।
प्रति पिण्डदानस्य प्राधान्यमाह । सर्ववचनमामञ्जस्यकरणाभि
मानिनान्वेतम्मनुवचनविरोधोदुष्परिहर स्यात् । अम्माकन्तु नेप
यत
.

·ग्राहकल्पः। तदिदमेकोद्दिष्ट द्विविधं भवति, प्रेतैकोद्दिष्ट प्रत्यादिककोहि- ष्टञ्च। तदुभयमिह लाघवार्थमेकेन ग्रन्येनाभिधीयते । अतः प्रेत- पदप्रयोगोऽत नोपदिष्टः। एव खल्वमो प्रत्यान्दिकैपि प्रमज्येत । कथ नु म मा प्रसन्नि,-इति यदुभयसाधारण तदेवोपदिष्टम् । प्रेतकोहिष्टे तु शास्त्रान्तरात् प्रेतपदप्रयोगः स्यात् । तेन, प्रत्या- दिकमध्येकोद्दिष्टमेव। न पुनरेतन तहिकियते । तस्मात्, तस्याप्येकोद्दिष्टतयैवोन्लेखोन त्वेकोद्दिष्टविधिकतया,-इति द्रष्ट- व्यम् । “अथैकोद्दिष्ट तत् त्रेधा भवति नब मियं पुराणम इति शाखान्तरपि प्रत्यान्दिकस्यैकोद्दिष्टत्वमुक्त न वेकोद्दिष्टविधि- कत्वम्,--इति । गोड़ास्तु एतत्प्रकरणशेपे “एतत् प्रेतयाइम्”-इति, एतत् खण्डिकापरिसमाप्तो, “प्रत अई सवत्सरे सवत्सरे प्रेतायानं दद्यात् ; यस्मिन्नहनि प्रेत: स्यात्”-इति च सूत्रहयमधिकं पठन्तः, मेतकोद्दिष्टमेवैतत् प्रत्याब्दिकेऽप्यस्यैव धर्मप्रदेशः, इप्ति मन्यमानाः प्रत्याब्दिकमेकोद्दिष्टविविधकतयोनियन्ति। पाश्चात्य- स्वग्रन्ये तु नैतत् सूत्रद्वयं पठ्यते । भाष्यकारैरपि चिरन्तनेन- पठितं न खल्वपि व्याख्यातम् । छन्दोगापरसूत्रेऽपि न तादृश किक्षित् पठ्यते। पारस्करोपि नैव किञ्चित् सूत्रयाञ्चकार । कात्यायनएव सपिण्डीकरणात् परम्,--"अत ऊर्धा प्रेतायान्न दद्यात् ; यम्मिनहनि प्रेत. स्यात्” इति सूपयाम्बभूव । परम- मावपि, “एतत् प्रेतयाइम्”--इति नोवाच । यदापि तत् पठ्यते, तदापि प्रेतयाइमिति प्रेतपदस्य, प्रेतायाई दद्यात्'- इतिवत् ·श्राद्धकल्प । बतीया खण्डिका। - एवन्तावत पार्वणथाइप्रयोगोऽभिहित । अथेदानी तहिकतीभूत मेकोद्दिष्ट वक्त प्रतिजानौते,- अथैकोद्दिष्टम् ॥ १॥ वर्तियते,-इति सूत्रशेप । अथ पार्बणयादानन्तरम। एक उद्दिष्टो यत्र, तदेकोद्दिष्टम,-इति कर्मणोनामधेयम । तदेतदा दिक याचजात पावणेन विक्रियते । कथ ज्ञायते १ शृणु यथा मायते । सपरिकराभिहिता प्रकृतिर्विवतिरन्या,-इति ताव मीमामकसमय । पार्वणञ्चात सपरिकरमभिहित न वेकोद्दिष्टा दिकम, इति । अपिच । आवाहनादिक तावदत्र निपेत्स्यति । न चाप्राप्तस्य निवेध । न चात्र वचनात् प्राप्ति । तस्मात् चोदक प्राप्तमावाहनादिक निषिध्यत, इति गम्यते । एतस्मात् कारणात ,-पार्वणस्य धर्मात्र प्रदिश्यन्त,-इति। दीक्षणीया दिषु 'अप्रयाजाम्ता'–नि निषेधस्यान्यथानुपपत्त्या तास दर्थ पौर्णमामधर्मप्रदेगोयथा 'उपतिष्ठतामित्वय्यस्थान'-इति सूत्रगावमयगच्छाम । पार्वण खल्वक्षय्योदक विहित तम्य स्थाने चात्रोपतिष्ठतामिति विदधत् पायग्रस्य धर्माणा प्रदेशमत्र । पश्याम 1 योधयति ।

·ग्राहकल्पः। १३७ “पागोषु तु मापु पवित्रं हिदलं स्मृतम् । नैकोद्दिष्टे तु तत् प्रोन पवित्र हिदलं नृप।" इति । तदस्मत्प्रयोगव्यतिरित विषयम् । अस्मच्छास्ते, “यत्र कुन- चित्" इति ध्यात्यवगतेस्तहिरोधेनैतस्यादरणासम्भवात् । स्वशास्त्र. विरुई खल्वपरशास्त्र नादर्तव्यमिति परोक्त समन्चयवादिनीपि मन्यन्ते। तस्मात्,-पार्वणवदेव हिटलरूपमत्र पवितमिति वाचम्पतिमित्राद्युक्तमादरणीयम् ॥ २ ॥ एकोऽर्ध्यः ॥ ३ स्यात्, पूर्ववद्याख्यानम्। पवित्रस्यैकत्व विधानिऽपि तद्रहितमेवान्य दर्यपावं -इतीमामधिकाशनां निरमितुमिदं मूत्रं प्रय हते । तदत्रैकोऽयइत्यनेन प्राक्कतयोदितीयटतीयाययोर्युटाम कृत्वा प्रथममवस्थापयति । तथाच, 'वैष्णव्यएक कपाल:'- इत्यात प्रथमोपस्थितत्वात् प्रथमकपालधम्मातष्ठानयत् अत्रापि प्रथमपावधम्मानुष्ठानमिति । तस्मात्, चोटकपाप्तं न्युनकरण- मवापि कर्त्तव्यं भवति। यच्च,---मस्रवसमवनयनाभावात् प्रथमपात्राभावाम नानार्य- पात्रन्युनता,-इति वर्णितम् । तदमदतम् । चोटकमाप्तम्य विना वचनं वारयितुमशक्यत्वात् । संस्रवममवनयनच्च प्रति- पत्तिः, इति तदभावोऽकिञ्चित्कारः । मस्रवा; खन्वेवं प्रति- पाद्यन्ते। मेयं प्रतिपत्तिः प्रतिपाद्याभावात् मा भवतु, कथं न न्युजतापि न कर्त्तव्या। महती सम्वतत् न्युनकरणमुप-

·याकम्पः ।
अत्र तु तत्परिग्रह न
-
वर्हिष. प्रादेशमाचे पवित्रे कुरुते'-- इति गृह्यसूत्रे, “पवित्र स्थो
वैष्णयौ' इत्युपपत्त्यर्था दललक्षणा तु,-
"आज्यस्योत्पवनार्थ यत्तदप्येतावदेव तु"।
इति कात्यायनेनैव स्पष्टीकता
किञ्चित् कारणमस्ति। इतरथा पावणेप्येकटल पवित्र स्यात् ।
न चैवमिष्यते। द्विवचनान्तः खलु पवित्रशब्दोदलं लक्षयति,
न त्वेकवचनान्तोऽपि । कथ ज्ञायते ? “पवित्र स्थावणव्यों"--
इति, “पवित्रे कुरुते"--इति चैवमादिषु तथा दर्शनात् ।
“अच्छिद्रेण पवित्रग"-इति, “पवित्रमन्तरा धारवा'--इति
चैवमादिपु तथादर्शनाच। तदेवं विवचनमेवास्य लक्षणाया
तात्पर्यग्राहकमित्यवधार्यते । तस्मात्, प्रमाणाभावानात्र दल
लक्षणा । प्रमाणान्तरवितेयत्वात्तस्याः । तथा चोक्तम् ।
"गोणे मदपि सामर्थ न प्रमाणान्तरं विना ।
प्राविभवति मुख्य तु शब्दादेवाविरम्ति तत् ॥
तात्पर्य्यन स्वतोमुख्य गौणार्थपरता पुनः ।
प्रमाणान्तरविज्ञेया तदभावान सिध्यति" ॥
इति । तस्मात्,-एक पवित्रमिति पुनरभिधानसायकत्वाय,--
पति रिक्तं वचः। एकोऽयः,--इति एकः पिण्ड,,-इति
चेतयोरनर्थकत्वापत्तियैवमवर्जनीया स्यात् । तदनयोन्यायमूनाथ
विगेषविधित्वं वा प्रकामनापि वाच्यम् । तत्सामान्यात् प्रस्थापि
मथारयमेवोत्थताम् । कृतमहजरतीयेन ।
पचन पठन्ति,--
यतु भार्गवनामा

·थाहकल्पः। १३८ त्वेपि पात्रसंस्कारद्वारा प्रदृष्टार्थमेवैतदिति न किदिनु चितम् ॥ ३॥ एकः पिण्डः ॥ ४ ॥ पूर्ववर्णिनीयम् । तदत्र, पिण्डस्यैकत्व विधानादनप्रकरस्य न निषेध । न ह्यसौ पिण्ड,-इत्यवोचाम । यत्तु पठन्ति,- "एकोद्दिष्टे पिण्इमेकं विकिरन्तु न कारयेत्” । इति । तदम्मत्प्रयोगव्यतिरिक्तविषयम् । अतिदेशागतस्य विकिरस्य वारयितुमशक्यत्वात्। ममुच्चयरसिकातत्त्व कारादयस्त, वचन- मतदजानन्तएवात्र विकिरमभ्युपगच्छन्तीति लिप्यते ॥ ४ ॥ नावाहनम् ॥ ५ ॥ तव पितृगामावाहनं यदिहितं तदत्र न कर्त्तव्यम् । तवेष सांगयिकोऽर्थः । किं थाइवध्यावाहनमनेन निषिध्यते, पिण्ड. दानमबन्धि वा १ - इति । तत्र, "नावाहनं नाग्नौकरणम्” इति निषेधयोः पौव्वापादग्नौकरणपूर्वकालीनं प्रधान संबन्धि याद मनोद्दिष्टं याज्ञार्यावाहनमेव निषिध्यते न वप्रधानमंबन्धि पिण्ड- पिटयनपरित्यतिदेशनातं , पिण्डार्यावाहनम्” इति तत्वकृतः । सदसङ्गतम्। 'एक: पिण्ड:-इत्यभिधाय, पाषाहननिषेधात् पिण्डावाहनस्यैवाय निषेधो न प्रधानार्थस्य, - इति पैपरीत्य प्यापि वक्त मक्यत्वात् । प्रधानार्यस्यष निषेधो न त्वार्थस्य,-इत्यस्यामपि कन्य-

·याडकल्प ।
स्थितत्वात् प्रथमपातपर्यवसित भवति ।
इह तु पात्रान्तरा
भावात् सशयोनास्ति । प्रतो यदेवान पान तदेव न्युन
कर्तव्यम् । चोदको हि न
पान प्रापयति, किन्तु तस्य
न्युनकरणमात्रम। तत् कथ न क्रियेत। तदेव वैकृतविशेषो
पदेशपरत्वेप्यस्य, न्युजकरण कर्त्तव्यम,- इत्युक्त भवति । प्राकृतस्य
प्रथमपात्रस्यावस्थानमनेनोयते,- इलेतस्मिस्तु पक्ष न किमपि
चोदयितव्य भवति।
ननु पात न्युन करोति'- इति वचनात न्युनकरण
पानार्थ
गम्यते। वैकृतविशेषोपदेशपरत्वे तु सूत्रस्यैतनिवर्तेत । पदोष ।
वैधतम्यापि पात्रविशेषस्य प्राकृतवत् मस्कारोपपत्ते । चोदको
हि तत् प्रापयति । अपिच । नेतत् न्युप्तकरण पात्रार्थ किस्त
पूर्बाथम् । कृतप्रयोजन खल्विदानी पात्रम् ।
किञ्चित् प्रयोजनम्। तदर्थक्षेत् न्युजकरण तदप्यनर्थक भवति ।
म चार्यवत् गाम्बामनर्यक कर्त्तव्यम् । तस्मादपूर्बाध न्युसकरण
न पावार्थम् ।
ननु पात्रापि न्युनकरण अवश्यमदृष्ट कम्पयितव्यम् ।
मत्य कम्पयितव्यम् । पावमारहार तत् । तेन च प्रयोजन
नास्तीत्युक्तम् । तथाच, 'उत्तान पात्र रुत्वा' --इति पारार्थता
मम्य मापयति।
सम्मात् 'महन् जुहोमि'-इत्यादिवदिद
मप्याटाथ न द्रष्यार्यम्। सम्पात,-नेव विनायने,-म
करणेम पात्रं मैफ यांत् -इति ।
कर्य साक्षा पात्रम्य
न्युमका पेमार माधयेत् इति। न्युमकरणम्य पावमकारक
न तेन मस्कतेन

·१४१ याबकल्पः। .. . पपिच। यथा महापित्यजे विहितासु धानासु यदि चोदक प्राप्ती ऽवहन्तिः क्रियते, धानात्वं विहन्येत;-मलवोहि तदा भवेयुः । यदि वा न क्रियेत, चोदकप्रामोगुणोऽस्य लुम्येत, शक्यते हि म कर्तुम् । तस्मात्, यथा धानावस्य न विधातः यया च चोदकमातस्य न लोपः तथा क्रियते,-पूर्व हन्ति कृत्वा पाक: क्रियते, ततोहि धानाभवन्ति । एवं धानात्व न विहनिष्यते चोदकयानुग्रहीत,-इति। विपर्याने हि क्रममात्र न हत भवति, पदार्थस्तु न निवर्तते,-इति दशमाध्याये सिद्धान्तितम् । तहदताग्यवगन्तव्यम् । तथा चीताम् । “अयन च विपर्यास तादात्तत्त्वमेव स्यात्"--इति । झा हि पूर्वकालतामाचष्टे, न त्वानन्तर्यम्, इति शास्त्रतात्पर्यविदा समयः। तवैव मति, हुनशेषदाने पात्रा- नभनपूर्वकालता प्राप्रत्ययोबोधयति, न पावालभे हुतशेष दानानन्तर्यम् । तदेव हुतशेषदानएव पानालम्भनपूर्व कान्नता गुणोभवति, न तु पावालम्भेपि हुतशेपदानानन्तर्यम् । प्रमाणा- भावात्। इतरया, उत्तान पावं कृत्वा दक्षिणा दातव्येति स्वयं वर्णितत्वात् संस्रवसमवनयनाभावेन न्युनकरणभावस्य चाभ्युपग- मात् दक्षिणाप्यत्र न देया स्यात् । दीयते च । 'पारहिते वोधने मन्त्राारस्यानुपदेशात् तद्युक्तमन्तः प्रणपयुक्तत्वेन प्रयुज्यत'-- इति भवानवाह। तत् किमिति मन्चलिङ्गविरोधात् बासं वर्णयति,-इति न खल्वधिगच्छामि । परमार्यत पुनरव मत्वन्निनविरोधोनास्ति । अन्नमस्कारार्थः ·१४० यादकल्य । नाया प्रमाण न पश्याम । उपदेगातिदेशकृतोऽपि विशेषी नास्ति। चोटक खल्वव मळ प्रापयति। चोदकप्राप्तस्यैव निषेधो न तूपदिष्टस्य,-इति वा कि न वर्ण्यते । तस्मात न किञ्चिदेतत् । अगसबन्धिनावाहनस्य वाधनोपपत्ती मभवन्त्या न पुन प्रधानसबन्धिनोऽपि वाध - इत्यपि शक्य कल्पयितुम । अस्तु तर्हि पिण्ड्रार्थावाइनस्यैवाय निषेधीन प्रधानार्थम्य, इति । न, इत्युच्यते। चोदकप्राप्तस्य खन्वय निषेधो न वचननामस्य । वचनचेनत् निषेधति। न च निषेधतोवचनस्य कश्चिदतिमारो ऽस्ति । तस्मात विनिगमनाविरहात् अग्नीकरणापूर्वकालोनम्यध पिगड़ायावाहनस्याप्यय निषेध, इत्यास्थयम ॥ ५ ॥ नाग्नौकरणम् ॥ ६ ॥ - ऋजुरक्षार्य । अवाग्नीकरणनिषेधेन हुतगेपदानाभावात् हुत गेप ब्राह्मणाय दत्त्वा पारमान्नभ्य जपेत पृथिवीत्याटिसूत्रप्राप्त पात्रानुम्मनस्यापि बाध , घानन्तर्याभावाटभृतत्वाभावादभूत मितिमन्वन्निगविरोधाच,-इति, रघुनन्दन । नैतदेवम । कम्मात् ' 'गुणलोपे च मुख्यस्य'- इति सिद्धान्त क्रमाहि पाताना गुणभावेनोपकरोति । न च गुणानुरोधात् पदार्थएव न कर्तव्योभवति । गुणोहि नाम म भवति, य पदायम्योपकार वर्तत नापकार। म खन्वय क्रमोगुणभूतीन पदाध निवर्तयितुमुत्महत। चोटकोर पदाथ प्रापयति । नामी गुण म्यानुराधादामटव्य इति । -

·थाहकल्पः।
पपिच ।
यथा महापिटयने विहितासु धानास यदि चोदकप्राप्तो
विहन्तिः क्रियते, धानात्वं विहन्येत ,-सक्तयोहि तदा भवेयुः ।
यदि वा न क्रियेत, चोदकप्राप्तोगुणोऽस्य लुप्येत, शक्यत हि म
कर्तुम् । तस्मात्, यथा धानात्वस्य न विधात. यथा च
चोदकप्रामस्य न लोप:
तथा क्रियते,-पूर्व हन्ति तत्वा
पाकः क्रियते, ततोहि धानाभवन्ति । एव धानात्व न विहनिप्यते
चोदकयानुग्रहीष्यत,-इति। विपर्यास हि क्रममात्र न कृत
भवति, पदार्यस्तु न निवर्तते,-इति दशमाध्याये मिडान्तितम् ।
तहदवाप्यवगन्तव्यम् ।
तथा चोत्तम् । “अथेन च विपर्याम
तादत्तित्त्वमेय स्यात्"--इति ।
का हि पूर्वकालतामाचष्टे, न त्वानन्तर्यम्,-
इति शास्त्रतात्पर्यविदा ममय.। तवैव मति, हुतशेषदाने पात्रा
नभनपूर्वकालता काप्रत्ययोबोधयति, न पावालम्भे हुतशेष
दानानन्तर्यम् । तदेव हुतशेषदानएव पानालम्भनपूर्वकालता
गुग्गोभवति, न तु पात्रालग्भेपि हुतशेषदानानन्तर्यम् ।
भावात् । इतरया, उत्तान यात्रं कृत्वा दक्षिणा दातव्येति स्वयं
वर्णितत्वात् मम्रवसमयनयनाभावेन न्युन करणाभावस्य चाभ्युपग
मात् दक्षिणाप्यत्र न देया स्यात् । दीयते च । 'पारहित बोधने
मन्त्रान्तरस्यानुपदेशात् तयुक्तामन्त्र प्रणवयुतात्वेन प्रयुज्यते'-
इति भवानवाह। तत् किमिति मन्त्रनिङ्गविरोधात् बास
वयति, इति
न खन्वधिगच्छामि।
परमार्यत पुनरव मलनिङ्गविरोधोनास्ति । अन्नमस्कारार्थ:
1
प्रमाणा-

·१४२ थापकम्पः। तम्मान खल्वयं जपोऽन्ने चेयममृतबुद्धिः संस्कारार्या,-इति धवीचाम । एव खलु तत् स्तूयते,-इति नैप दृष्टमर्थ वदति । किञ्चिदेतत् । यत्तु प्रचेतोनामा वचन पठ्यते,-"नावाहन नाग्नौकरणं न पात्रमालभ्य जपति" इति। तत् तदुक्त प्रयोग विषयमस्मन्प्रयोगव्यतिरिताविषयं वा ॥ ६ ॥ नाव विश्वेदेवाः ॥ ७॥ ऋजुरचरार्थः । "यस्मिनवे पुराणे वा विखेदेवा न लेभिरे । प्रासुर तद्भवेत् याडं हपल मन्त्रवर्जितम्” ॥ इति वचन बङ्गुचविषयम । तत्परिशिष्टोतत्वात् । महायगात,-- "असपिण्डीकृत कोविष्टविषयमेतत् सपिण्डोलताना विश्वदेवा- भावात्”–इत्याह । तदसङ्गतम् । इदं हि पूर्वमुक्तम् । "नवयाड दगाहानि नवमियन्तु पड़तून् । अतः परं पुराणं स्यात् त्रिविधं परिकीर्तितम्" । इति। तस्मात् बनानामपि नपमजके दशाहपर्यन्तक्रियमाणे पुराणामंजके च सपिएइनोत्तर क्रियमाणे एकोद्दिष्टएव विश्वेदेवा- भवन्ति, न नवमिथसंकेषु मामिकेषु,-इति। परमाकन्तु न कुत्रायकोद्दिष्टे विजेदेवाः सन्तीति ॥ ७ ॥ म्वदितमिति तृप्तिप्रश्नः ॥ ८॥ प्रावणे. हप्ता: म्य,-इति राप्तिप्रय । मोऽत्र न भवति ।

·१४३ श्राहकल्यः। किन्त्वन, स्वदितम्, इति प्तिप्रश्नः कर्तव्यः । योग्यत्वात् सम्बदितमित्युत्तरम ॥ ८॥ उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने ॥६॥ पक्षय्यमस्तु, इत्यक्षय्यशम्दस्थाने, उपतिष्ठताम्, इति वक्तव्यम् । प्रस्तुपदमप्यर्थाविवर्त्तते । "प्रेतायाक्षय्यमस्तु” इति मनापुराण वचनम्, “ततोवदेत् पुनर्धीमानक्षय्यमुपतिष्ठताम् । इति मार्कण्डेय पुराणवचनच तत्तत्प्रयोगविषयम् । तदत्राशय्य- स्थानमात्रे, उपतिष्ठतामिनि विधानात् "सर्चवार्ष्यादी उप तिष्ठतामित्यनेनोसर्गः" इत्यसङ्गतमा कल्यना। यच्च,- 'प्रेतान्तनामगोत्राभ्यामुरसृजेदुपतिष्ठताम्" । इति गातातपवचनम् । तत् तदुक्तमयोगविषयम् । बचानां मेतयाई चोपतिष्ठतामित्यनेनोत्सर्गस्तत्परिशिष्टे लिखितः । एत- दज्ञानानएव शूलपाणिराखलायनीयानामपि इविस्यागवाक्ये स्वधापदमिच्छति। "प्रेतयाडेषु मन स्वधा नाभिरम्यताम्" । प्रत्यापलायनरायपरिशिष्टान्तरेपि प्रेतयादेपु सधाप्रयोगोनिषिद्धः । अस्माकन्तु प्रेतयाई संधापदस्य निषेधाभावात् सेनयोत्सर्गः । "स्वधाकारः पितृणान्”--इत्यव पिटपद प्रमीतमात्र परम् । इतरया प्रेतथाई त्यागमकारस्यानुपदेशादनध्यवसायः प्रसज्येत । ऋष्यशङ्गोऽपि । - ·१४२ याइकपः। तस्मात्र खल्ययं जपोऽने चेयममृतबुद्धिः संस्कारार्था,-इति युवीनाम । एव खलु तत् स्तूयते,-इति नैष दृष्टमर्थ वदति । किश्चिदेतत् । यत्तु प्रचेतीनाम्ना वचन पठ्यते,–'नावाहन नाग्नीकरणं न पात्रमालभ्य जपति" इति। तत् तदुत्ताप्रयोग विषयमस्मत्प्रयोगव्यतिरिक्तयिषयं वा ॥ ६ ॥ नाव विश्वेदेवाः ॥ ७॥ ऋजुरचरार्थः । “यस्मिन पुराणे वा विखेदेवा न लेभिरे । प्रासुर तद्भवेत् याडं वृपलं मन्त्रवर्जितम्" ॥ इति वचन बचविषयम । तत्परिशिष्टोक्तत्वात् । महायशास्तु, "भसपिगडी कृतकोद्दिष्टविषयमेतत् सपिण्डीलतानां विश्वेदेवा- भावात्"-इत्याह । तदमङ्गतम् । इदं हि पूर्वमक्तम् । "नवग्राड दशाहानि नवमियन्तु पडतून् । अतः परं पुराणं स्यात् विविधं परिकीर्तितम्” । इति। तम्मात् बचानामपि नपसज्ञके दशाहपर्यन्तक्रियमाणे पुराणसन्नके च सपिण्डनोत्तर क्रियमाणे एकोद्दिष्टएव विजेदेवा भवन्ति, न नवमियमंत्रकेषु मामिकपु, इति । अस्माकन्सु न कुत्राप्ये कोद्दिष्टे विखेदेवाः सन्तीति ॥ ७ ॥ स्वदितमिति टप्तिप्रश्नः ॥ ८ ॥ पार्चप, टमा: म्य, इति तृप्तिप्रश्न.। मोऽत्र न भवति ।

·१४५ यादकल्प। । भवति। चोदकोहि तत् प्रापयति । यच्च प्रचेतोनाना वचन पठन्ति । "नाशिषः प्रतिग्रहीयात्" इति। तदपि तदुता प्रयोगविषयम् । इतरथा प्रत्याब्दिककोद्दिष्टेप्येतन्द्र स्यात् । इष्यते च। तस्माद् यथोक्तमेवास्तु । "स्वधोयतामिति वाच विस जेत्” - इत्याखलायनवचनमपि बचमात्र विषयम् । तदवैको हिष्टे मन्त्रस्योहापोहेषु प्रमिलापवाक्ये च बहु वक्तव्यमस्ति । ग्रन्थगौरव भयादुपारम्यते ॥ १०॥ अथ सपिण्डीकरगाम् ॥ ११ ॥ वर्तिप्यते,-इति सूवशेषः। समानः पिण्डोयस्य, असी सपिण्ड; प्राप्तपिटलोकोमण्यते। तस्य हि पिण्डः समानः साधार योभवति। केयम् । सपिण्डीकरणात् परत. खल्वयं पार्वणभाग्भवति । तख च पितामहादिभिः सममस्य पिण्डदानं भवति । तदानीच यदी दास्यते मावादीनामपि तत्र भाग इति । सोय पिण्डो न परमस्येव । ममानोहि स मात्रादीना भवति। तेषामपि तत्र भोगस्याविशेपान। पूर्वच सपिण्डकरणात् न पितामहादिभि. समानोऽस्य पिण्डोभयति, न वा तत्रान्यस्य भोगइति । तस्मादस पिण्डस्य सपिगदस्य करग मपिण्डीकरणमिति कमणीनाम धेयम् । पार्वणमेकोद्दिष्टञ्चाभिधायतस्याभिधानात् पार्श्व कोद्दिष्टा भ्यामेतदिक्रियते, इत्यवगच्छाम । स्मरन्ति च ।

·१४४ याहकन्यः। "न स्वधाच्च प्रयुञ्जीत प्रेतपिण्डे दयाहिके'। इत्यत्र दशाहिक ग्रहणं कुर्वबन्यत्र स्वधाप्रयोगमनुजानाति । समुच्चयरसिकोरपनन्दनम्त, शातातपवचनोक्त 'उपतिष्ठताम्'- इथनेनोत्सर्गप्रमादिभ्यत् एकोद्दिष्टप्रकरणे नहचनस्य 'उपतिष्ठ ताम्'-इति प्रतीकमपझुवानः, प्रेतयाहे संबन्धोन्लेखाभाव- माधकरूपण, 'प्रेतान्तनामगोवाभ्यामुत्मृजेत्' इति पूर्वप्रतीक- मात्रं लिलेख । मोयमेकस्यैव वचनस्य स्वाभिमतमश प्रमाणयति, स्वानभिमतञ्चांगमपन्हुते,-इति किमत्र ब्रूमः ॥ ८ ॥ अभिगम्यतामिति विसर्गः ॥ १० ॥ वाजे वाजे,-इति मन्त्रेण पार्वणे विमर्जनमुक्तम् । अब तु, 'अभिरम्यताम्'-इत्यनेन तत् कर्त्तव्यम् । योग्यत्वात् 'अभि- रतोस्मि'-इति, 'अभिरता: स्म'- इति वा प्रतिवचनं द्रष्टव्यम् । यच, "प्रेतयाहेषु सर्वेषु न खधा नाभिरम्यताम् । खस्त्यम्त विस्जेदेवं मक्तत् प्रणववर्जितम्” । इत्याविनायनगृह्यपरिशिष्टवचनात् 'अभिरम्यताम्' इति विमर्ग: प्रत्याग्दिकैकोद्दिष्टविषयः । प्रेतकोद्दिष्टे तु 'सत्यस्त'- इत्यने- नेय विमर्गः, इति थीदत्तादिभिर्णितम् । पाबनायनग्धपरिशिष्टस्य यहचपरतयाऽस्मन्प्रयोगपरत्वाभावात् । पसमयकारेण विगेपम्यानुपर्दगाच । नदेयं मूवितविगेपथ्यतिरेकेणान्यत् मय पार्वणवदेव कयं तदमहतम्।

·यादकल्पः। १४७ परमासे, कालः॥ इत्यन्यः कालः। १ -इत्यपरः एकवचनसंयोगादेकएवायं कालः । पूरणप्रत्यययात्र लुप्तवत् द्रष्टव्यः । तेन पाठमासे इत्यर्थः मिहोभवति । अवापि मृततिथिरव कालोबोद्धव्यः । विपने- अयमपिकालोमततिथिरेवावधार्यते । कि कारणम् । पूर्णसवत्सरादिसाहचर्यादयमपि चान्द्रएवावगम्यते । गणना चास्य तहदेव प्रायणतिथिमवधि कृत्वा तत्परवर्तिनी तिथिमारभ्य, इति । वायब्दीविकल्पार्थः । अवच,- "हियाविहीनस्तु प्रेतयाद्वानि यथरेत् । स यादी नरके घोरे पिटभिः सह मज्जति” । इत्युशनोवचनात् सवत्सरमध्ये दिसम्भावनायामेव पण्मासत्रिपक्ष कल्पाविति केचित् । नेतदम्माकं भवति । कम्मात् ? यस्मादव भवान् सूत्रकारः 'पूणे सवत्सरे पण्मासे विपचे वा'-इति सूवयित्वा, 'यदहर्वा हदिरापद्येत'-इति विकल्पेन पृथगेय स्वयति, ततोऽवगच्छामः-विनापि वृद्धिसम्भावनामैतो कल्यौ भवतः, इति ।-मोऽय तुल्यवहिकन्य,-पूर्ण संवत्सरे पण्मासे विपने वा कुर्यात, यदहवृदिरापोत तदहर्वा कुर्य्यादिति । कुत. १ उभयत्रैव वागदोपादानात् ॥ १२ ॥ यदहा वृदिरापद्येत ॥१३॥ - हहिरभ्युदयो मङ्गलमित्यनन्तरम् । तच्च पूर्ताटन्यदभिधीयते कयं ज्ञायते , “इहिपूर्तेषु युग्मानाशयेत्” --इति गृयसूत्रे ·१४६ याइकन्प। 'थाइहयमुपक्रम्य कुर्वीत सहपिण्डताम् । तयो पाचणवत् पूर्वमेकोद्दिष्टमयापरम् ॥ इति ॥११॥ प्रथास्य कालमाह,- पूर्ण सवत्सरे पण्मासे विपक्षे वा ॥ १२ ॥ पूण मवत्मरे मृततिधावेव । कय जायते । 'पितु सपिण्डीकरण वार्षिके मृतवासरे । इत्युशनसाले । यच्च,- 'तत मपिण्डीकरण वत्सरात् परत स्थितम । इति भविष्यपुराणवचनम । तत्, यस्या तियो मृतस्ता तिथिमा दाय वर्षगणनया बोध्यम । प्राचार्यस्तु प्रायणतिथिमववि हत्या तत्परवर्तिनी तिथिमादाय वर्षगणनामभिप्रयन 'पूर्ण संवत्सर --- इत्याह । एतदभिमायेणैव- 'पितु पिढत्वप्राप्त्यय पूर्ण मवत्सरे मुत । मृताहात् परत कुर्यात् मपिण्डीकरण बुध । इति वचनमुपपद्यते । कथ नाम ! मृताहात् मरणटिनात् परत परा तिथिमादाय वर्षगणनया सवत्म रे पूणे मपिण्डीकरणम्-- इति । गूनपाणिम्वमुमधमपर्यानोच विरोधभिया वघनमेतदना करमाह।

·१४८ थाहकल्पः। सदा सविहितेत्यर्थो न स्यात् तदा दावित्यनेनैव कृतार्थता स्यात्, अतः सनिहितं तहिनाव्यवहितपूर्व दिनमेव ग्राह्यमित्याचार्य- चूडामणिप्रभृतयः । यत्त पुलस्त्यः- "निरग्निकः सपिण्डव पितुर्मातथ धर्मतः । पूर्ण सवत्सरे थर्याद वृहिर्वा यदहर्भवेत्” । इति यदहवृद्धिर्भवेत् तदहसपिण्डीकरणमभिधत्ते । कस्मिकयुवजन्मादिरूपाहिविषयमित्यदोषः । अतएव इडिदिने तत्पूर्वदिने वा अपकर्ष इति श्रीदत्तः । हशिदिन एवेति वाचस्पतिः । अन्तरा बहिनियये पूर्वदिने प्राकरिमकटको हति दिने इति तु युक्तमुत्पश्यामः । एवञ्च तते सपिण्डीकरणे दैवात् परदिने हईरभाव तस्यायथाकालकतत्वात् विहितकाले पुनः सपिण्डीकरणमावर्तनीयम् । "प्रेतसंस्कारकम्माणि यानि थाहाणि पोडश । यथाकालन्तु कार्याणि नान्यथा मुच्यते तत." ॥ इति लघुहारीतवचनात् । "प्रकाले घेत् कृत कम्म काले तस्य पुन, क्रिया” | इति विद्याकरताच । न च वृधिनिययेन क्वतत्वाब पुनराष्टत्ति. रिति वाथम। पहिनिययस्यानिमित्तत्वात् निमित्तस्य चा- सम्पत्ते । स्मृतिमागी हास्यति । "प्रत्यवायोभवेद यस्मिवक्ते इडिकम्मणि । तविमित्त समालय पित्रोः कुर्यात् सपिएइनम् ॥

·१४८ याइकम्पः। । तय हहिपदप्रयोगात्। वृहिः पुरुपसंस्कारः, इति भE: नारायण. । हिरागाम्यमानं घुमवनादिकं कम इत्यपरे । स्मृतिगादास्यनिवन्धे तु, तरतडागमत्वादिप्रतिष्ठायामम्य पकी या देगजात्यामय्यापत्तिगहा स्यादित्युक्तम् । तथा पठीनमिः। 'त्रिपक्षोऽग्निमत: कालोबहीटापूर्तकम्मसु । मपिण्डीकरण कृयात् पूरें सवत्तरपि च । इतीष्टापूर्तकम्मस्वपकर्षमभिधत्ते। यदयस्मिनहनि वृहिरुम- नघणा पापोत पागच्छत् तदपः सपिण्डीकरणमितिगर्तेन तदहयत्वाhदकपात्राणि इत्यनागतेन वा सम्बन्धः । भन्न च हवागमनिमित्तेनापकर्षविधानात् हिकालबाधीनानमत इत्या. चार्यस्याभिप्रायो नयते । तथा गाय्यायनिः । "प्रेतयाहानि सर्वाणि सपिण्डीकरणं तथा । अपकृष्य प्रकुर्वीत कुावान्दीमुख ततः" । रति । एवञ्च हिपूर्वदिने सपिण्डीकरणपकार्यात् सिध्यति । अतएवोशना “पितः मपिण्डीकरणं वार्षिकैमृतवासरे। प्राधानाद्युपसमासावेतत् प्रारपि वत्सरात्" । इत्याधानाद्युपसमाप्तावितिसमीपार्थमुपशब्द प्रयुक्तवान् । अतएद सैषा यस्मिन् दिने हडिरापद्यत तत. प्रागेवायवय सपिण्डीकरणं छत्वा तदङ्गभूतं नान्दोमुखमंज्ञितं याइ कुर्यादिति हेमादिः । प्रापद्येत मविहिता भवतीति यादविवेकः। यदि प्रापद्यतेत्यस्य ·१५१ थाहकल्पः। काम्यसाह- इति त तलघुहारोतवचनविरोधोपि तयोरपरिहार्यः स्यात् । तहचनस्य ह्ययमर्थः। सहपिण्डक्रियां कृत्वा अभ्युदयं काम्यं च कम्म कुर्यात् । प्रथमं वत्सरं विना। कृतेऽपि सपिण्डीकरणे प्रयमवत्सरे अभ्युदय काम्यं कर्म न कुर्यात् । चादभ्युदयपदं सावकाशाभ्युदयपरम् । पूर्वोक्तहस्पतिवचनेन सपिण्डनानन्तरं सावकाशानामेवोहाहादीनां वर्षमध्ये करण- निषेधात् । अतएव संवत्सरे पूर्णे सपिण्डीकरणं कृत्वाऽभ्युदयं कन्यापुवविवाहादिलक्षणं, तथा काम्य त्रिवर्गसम्पादकञ्च यत्कग्म, तदपि कुर्यात् । प्रथमाहत्सराहते इति । प्रेतवर्षमध्ये पुनरावष्य महपिण्डक्रिया कृत्वाऽपि सावकाशिकमा- भ्युदयिकं काम्यञ्च यजदानव्रतादिलक्षणं न कुर्यादिति स्मृति- तत्रापवादमाह सागरः। मतमालकस्य पुत्रस्य चूड़ान्तसंस्कारं कुर्वता च पिता तदर्थ पुत्रमातुः सपिण्डनं नापकर्टव्यम् । तथा च स्मृतिसागरे पद- वशिष्ठः। "मृतमाटकपुत्रस्य पिता मस्कारमाचरेत् । प्रपतष्य न कर्त्तव्यं पुत्रमातः सपिण्डनम् ॥ १ इति। "जातकर्मादि चूड़ान्तं किन्तु कुसि नाधिकम् । महागुरुनिपाते त यस्मात्तत्र सतोऽशुचि:"। इति च तवैध वचनान्तरम् । न च जातकर्मादिचूड़ान्तसंसार- ·प्रत्ययायायया हहि पुनय मिपतद यदि । प्रताप मापि कर्तप्या नान्यत् कग्न यदाचम में व्रतोहाइप्रतिष्ठादियजदानव्रतानि च । न कुयात् मावकागानि पालटेऽपि मपिण्डने" । प्रथम ग्रामपदमुपनयनपरम् । विवाहमार्यात् । हिलीयमन मादिप्रसपरम् । यजदानमाइयात् । सदव निरयकागवतापमपक कऽपि तदम्दे मापकाश प्रतादिकरणनिषेधात् रोपामपकर्षनिमित्तता नास्तीति सुव्यक्त मयगम्यते । नच- "मपिण्डीकरण यत्र समाष्ट नमासिकम् । तवाप्यन्द न कुर्वीत यजोहाहवतानि च ॥ इति मरणात् व्रतोदाइयोनिरवकागयोरप्यपकर्षनिमित्तता नाम्त्येवेति वाच्यम् । पूर्ववचन कवाक्यतयेतस्य सावकाशवतोहाह विषयत्वात् । अन्यथा तब सावकागानीत्यस्यानर्थकत्वापत्ते । अतएव व्रतविवाहचूडादिष्वप्यकर्पोयुक्त अन्यथा कालातिकमा दिति वर्षमुखीमभृतम । यत्तु अनावश्यकस्येष्टापूर्तादेरपकर्ष निमितता नास्ति आवश्यकनिमित्तेन स्वपक क्वते अनावश्यक मिष्टापूर्तादिकमति वत्सरमध्ये कर्तुमर्हतीति शूलपानिरघु नन्दनाभ्यामुतम् । तदुतवचनानवलोकनेन । “सहपिण्ड क्रिया कृत्वा कादभ्युदय तत । तथैव काम्य यत्कन्म प्रथमावत्सराहते' ॥

·याडकल्पः। दति। "तस्यैवाकृष्ण कुर्चीत मासिकच सपिण्डनम्" । तथा चतुर्षगचिन्तामणौ भाव्यायनिः । "प्रेतयादानि शिष्टानि सपिण्डीकरण तथा । अपकृष्थापि कुर्वीत कर्तुं नान्दीमुग्वं हिज.” । इति मासिकानां मपिण्डीकरणस्य चापकर्षमुपदिशति । विज्ञाने ग्य रस्त्वेतदविज्ञाय, मामिकानि मपिण्डनादूई कार्याणि, अपकर्पस्त्वनुकल्पः, -इत्याह । निषेधमध्याह गोभिन्न- स्वकालएव परिशिष्टम् । "याहानि पोड़गादत्त्वा नैव कुयात् मपिण्इनम” । इति । गोभिन्नस्यैतदिति मदनपारिजात । तथा नोगाक्षि । "थाहानि पोड़गापाद्य विदधीत मपिण्ड नम्” । इति। भाभ्यां यत् पोड़शयादेभ्यः परतः मपिण्डीकरणमुक्तं, तत्- “हादगाहे त्रिपक्षे च पगमामे माभिकाब्दिक । याहानि पोडगैतानि संम्मृतानि मनीषिभिः" ॥ इति व्यासाालकल्ये बोहव्यम् । , तत्रैव कल्पे मपिण्डीकरणस्य तनानन्तर्भावात् । "दादश प्रतिमास्यानि प्रादयं पारमामिक तथा । मपिण्डीकरणञ्चैव इत्येतत् याइपोडगम्" । पति छन्दोगपरिशिष्टोक्ते तु कल्पे पोड़शयाडेश्वेय मविण्डीकरण- मन्तर्भवति। पूर्वकरपे, हाटगाहे क्रियमाणभूनमामिकमिति २श्यम् । तया च गोभिन्न परिशिष्टम् । , २.

·थाइकल्पः। - कलापोऽपि कथं कर्तव्यः, तत्रापि सुतस्याशुचित्वाविशेषादिति- वाच्यम् । "गियोः पचाब्दपर्यन्तं नाशीच नैव पातकम् । न चास्य राजदण्डोऽस्ति प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ इति वृद्धमनुवचनेन तदानीं तस्याशौचाभावात् । यच्च मारन्ति, 'जाते पुने त पत्रस्य माता यदि विनश्यति । तन्मातरमसस्कृत्य न संस्कुयात् पिता सुतम् ॥ न स्यात् यद्यपि तन्मातर्दृडियाडे प्रवेशनम् । तयाम्यवश्यं मंस्कार्या महागुर्थी हि सा शिगोः" ॥ इति । तच्च भोजदेवादिभिर्महानिबन्धकावरनिखितत्वात् निर्मून. मिति स्मृतिमागरः। तरा ममूनले त विधिप्रतिपेधसविपाता. दिकल्पएव मन्तव्यः । तदेवमम्माकं चत्वारः सपिण्डीकरणकाला:- पूर्णः संवत्सरः, पण्मामस्तिपत्तोपहियेति। ते खन्धिमे कालाः माग्निनिरग्नि साधारणा भवन्ति । वाक्यापिणेपानवगमात् । पत्र च, मपिण्डीकरण म्यापकर्षविधानादेव तत्पूर्वमामिका- मामध्यपकर्षः सिध्यति। अग्निपोमोये पणी प्रयाजस्थापकर्प- विधानात् प्रयाजातकर्मकनापम्यापकर्ष:-इति यया। चोताम् । “नदादि वाऽभिमन्यात्तदन्तमपक स्यात्”-ति । सथा. तथा घ,- "मपिण्डीकरणं यव ममातर ममामिकम्"। रति प्रगति तथा गर्गः।

·१५५ याउकल्पः। इति । पैठिनसिः। “सपिण्डीकरणादर्वाक् कुर्वन् याहानि पोडश । एकोद्दिष्टविधानेन कुर्यात् माणि तानि तु । सपिण्डीकरणादूई यदा कुर्यात्तदा पुन । प्रत्ययद योयथा कुर्य्यात्तथा कुर्यात् स तान्यपि” । इति। तदेवं व्यासायुक्त कल्पेऽपकर्षपक्षे ययाममा पोडशयादानां हिरातत्तिनियता । प्रत्याब्दिकवचामोपा पुन. करगाम् । छन्दोग- परिशिष्टोतो त कल्प मासिकानां पुनरनुष्ठान न नियतम् । एकोद्दिष्टविधानेन चैपां पुनरनुष्ठान भवति न प्रत्याब्दिकवत् । तया च च्छन्दोगपरिशिष्टं कात्यायनः । "सपिण्डीकरणादूई न दद्यात् प्रतिमासिकम् । एकोद्दिष्टविधानेन दद्यादित्याह शौनकः" ॥ इति । 'न दद्यात् पतिमासिकमेकोद्दिष्टविधानेनेति मंवन्धाइद्यादि त्यात गौनक इत्यनेनै कोहिष्टस्येवापलष्टसपिण्डीकरणादूई विकल्पो- दर्गित:'-इति शूलपाणिप्रभृतयः। यत्तु, म च विकन्पोऽप्राप्त- प्रेतभाव विषय इति शूलपाणि, ; यक्ष,-अप्रासप्रेतभावविषयवनम- पतितमामिरुविषयोपीति मन्तव्यमिति रघुनन्दनयाह । तदुभय- मपि प्रमाणाभावादुपेक्षणीयम् । वृधिनिमित्तेन त्वपकर्षे युद्दे- रागेव पुनरपतय पोडशवाहानां पमरनुष्ठानम् । यया कार्णा- जिनिः। "मपिण्डीकरणादागपकप्य तान्यपि । पुनरप्यपतष्यन्ते बहुत्तरनिधनात्” ।

·१५४
थाहकल्पः।
“मरणात् हादगाहे स्यान्मास्यूने वोनमासिकम्” ।
इति। गोमिलस्यैतदितिमदनपारिजातः। तदस्माकं हावयेतो
कन्पी भवत । इयोबास्मत्परिशिष्टानुमतत्वात् ।
यदा त्वपक्ष्य पोडगथानानि सपिण्डीकरणच करोति, तदा
सपिण्डीकरणात् पर पुनरपि पोडशवाहानां यथाकालमनुष्ठानं
कर्तव्यं प्रेतशब्दोल्लेखस्तु तत्र न करणीयः । तदाह कात्यायन ।
"हादशाहेऽथ सवाणि मंक्षेपेण समापयेत् ।
तान्येव तु पुन कुर्यात् प्रेतगब्दं न कारयेत् ॥
इति । कानमाधवीये गोभिलपरिशिष्टम् ।
"यस्य मंवत्सरादनाक पिहिता सुमपिण्डता ।
विधिवत्तानि कुर्वीत पुन: याहानि पोडग" ॥
इति । गोमिलस्यतदिति माधवाचार्यः । तत्रैव गालवः ।
"अर्ध्वाक् मवत्सराद यम्य मपिण्डीकरण कृतम् ।
पोडगाना हिराकृत्ति कुर्यादित्याह गीतम:" !
इति। पोडगाना द्विरावत्तियकादगाहमपिण्डनपर्छ। तीन
मामिक स्य कामामत्वात् अन्याले त यथामभवं दृश्यम् ।
तया घ काजिनिः ।
"पागदादयत्र यत्र मपिगोकरणं भवेत् ।
नमामिफानां म्यादययाकालममुहिति:" ,
इति । मदनग्ये प्रनिराः।
"यम्य मवमरादाक् मपिगडीकरणं भवेन् ।
मामिक चोदकुम्भव देय सम्यापि यारम्" ,

·थाइकल्पः। यजोदेवेषु कल्पताम् । ये समानाः समनसोनीवा- "कसमन्वितं त्यक्ता तथाऽऽद्य यादयोडशम । मत्याब्दिकञ्च, शेषेषु पिण्डा' स्युः पडिति स्थितिः” । इति । देवपक्षम्त्ववापि भवत्येव । प्रकृतस्य देवपूर्खत्वस्य बाधा- योगात् । तस्यारक्षभूतत्वाच। चतुष्व खल्चर्घ्यपानाणा प्रतपिट पक्षाप्रायेण वक्ष्यति । तथा च शातातपः । "मपिण्डीकरण याडं देवपूर्व नियोजयेत । पितृनेवाशयेत्तत्र पुन. प्रेतं न निर्दिशत्" । चत्वारि पात्राणि,---इत्युक्तम् । तदिदानी विशे पेग्णाभिधत्ते,- त्रीणि पितृणामेकं प्रेतस्य ॥ १५ ॥ पीणि पात्राणि पितॄणां शिष्टमेकं पात्रं प्रेतस्य, 'पूरयित्वा'-इति गतेन मम्बन्धः । तदव, पाठक्रमात प्रथमं पितृणा पार्वणमनुठेय सत. प्रेतस्य कोद्दिष्टम,-इति । तथाचोक्तम् । “क्रमेण वा नियम्येत नावेकले तद्गुणत्वात्” इति ॥ १५ ॥ प्रेतपावं पिपावेष्वासिञ्चति,-यै समानाः समनसः पितरोयमराज्ये। तेषां लोकः स्वधा नमो- इति ॥१४॥ जीवेषु मामकाः । तेषां श्रीमयि कल्पतामम्मिन् लोके गतं समाइति ॥ १६ ॥ मेतपानं प्रेतयात्रस्थमुदक पिटपात्रेषु प्रासिञ्चति-ये ममानाइति ·थाहकम्पः। इति । निषेधमा कात्यायनः । "निवर्त्य हस्तिन्वन्तु मामिकानि न तन्त्र येत् । प्रयातयामं मरणां न भवेत् पुनरण्य तु" ॥ पति॥ १३॥ अधेदानीमितिकर्तव्यतायां योपिर्णपः, मोऽभिधीयत,-- तदहश्चत्वार्य्यदकपात्राणि सतिलगन्धोदकानि पूरयित्वा ॥ १४ ॥ तदहस्तम्मिन्न हनि, तिम्लगन्धोदकम हितानि चत्वार्यार्घ्य पात्राणि पूरयित्वा। तथाच भविष्यपुराणम् । "गन्धोदकसितैर्युतां कुर्यात् पानचतुष्टयम् । प्रार्थ पिलपात्रषु प्रेतपावं प्रसेच येत्” । इति । गन्धोऽत्र वैततोविशेषः । तहिशेपात् माक्षतस्य तिलोदकस्य निहत्तिं मा प्रगाहीदिति 'सतिलगन्धोदकानि,'–इत्याह । पवित्रन्तु न निवर्ती। कथं कृत्वा ? प्राकृतानि पात्राण्यनूद्य तत्र चतवं सतिलगन्धोदकत्वञ्च वैकृतीविशेषदहोच्यते। पात्राणि च तत्र पवित्रान्तर्हितानि भवन्ति । तस्मातू पात्रस्य विशेषः पवित्रा तहितत्वमवापि भवत्येव । न चेदेवम्, यन्नियक्षचमसत्वादिक- मपि तदिशेपोऽत्र न स्यात् । दृप्यते च । तस्माट्यथोक्तमेवास्तु । तदत्र, पावाणां चतुष्प विधानात् मातामहपक्षोऽत्र न भवति । तया च च्छन्दोगपरिशिष्टम् ।

·१५७ याकल्पः। "कममन्वितं त्यका तथाऽऽयं यादषोड़शम् । प्रत्याब्दिकञ्च, शेपेषु पिण्डाः स्युः पडिति स्थितिः ॥ इति। देवपक्षस्वतापि भवत्येव । प्रकृतस्य दैवपूर्खत्वस्य बाधा- योगात् । तस्यारतभूतत्वाच। चतुष्वं खल्वर्ण्य पात्राणां तपिट. पक्षामायण वक्ष्यति । तथा च शातातपः । "मपिण्डीकरण याडं देवपूर्व नियोजयेत् । पितॄनेवागयेत्तव पुनः प्रेतं न निर्दिशेत्” । इति ॥१४॥ चत्वारि पात्राणि,-त्युनाम् । तदिदानी विशे पेणाभिधत्ते,- त्रीणि पितृगामेकं प्रेतस्य ॥ १५ ॥ श्रीणि पावाणि पितॄणां शिष्टमेक पात्रं प्रेतस्य, 'पूरयित्वा'-इनि गतेन सम्बन्धः । तदत, पाठक्रमात् प्रथमं पितॄणां पार्वणमनुठेयं ततः प्रेतस्यकोद्दिष्टम,-इति । तथाचोक्तम् । “क्रमेण वा नियम्येत फत्वेकवे तद्गुणत्वात्”- इति ॥ १५ ॥ प्रेतपावं पिटपाचेष्वासिञ्चति, ये समनसः पितरोयमराज्ये । तेषां लोकः खधा नमो- यजोदेवेषु कल्पताम्। ये समानाः समनसोनौवा- जीवेषु मामकाः । तेषां थीमयि कल्पतामम्मिन् लोके गतं समाइति ॥ १६ ॥ प्रेतपानं प्रेतपावस्थमुदकं पिटपातेपु प्रामिश्चति-ये समानाति समानाः ·१५६ याकम्प । इति। निषधमाह कात्यायन । 'नियत्य हितम्चन्तु मामिकानि न नन्तयेत् । प्रयातयाम मरण न भवेत् पुनरम्य त" ॥ इति ॥ १३ प्रधेदानीमितिकर्तव्यताया योपिगैप, मोऽभिधीयते,- . तदहश्चत्वार्य्यदकपात्राणि सतिलगन्धीदकानि पूरयित्वा ॥ १४ ॥ तदहस्तम्मिनहनि, तिलगन्धोदकमहितानि चत्वार्ययपात्राणि पूरयित्वा। तथाच भविष्यपुराणम् । 'गन्धोदकतितर्युता कुर्यात् पात्रचतुष्टयम । प्रार्थ पिटपात्रेयु प्रेतपात ग्रसेचयेत् ॥ इति । गन्धोऽत्र वैशतीविशेष । तद्विशेषात् प्रारुतस्य तितोदकस्य निवत्ति मा प्रशाहीदिति 'सतिनगन्धोटकानि,'--दूलाह । पवित्रन्तु न निवत्ती। कय कृत्वा १ प्राकृतानि पानाण्यनूदा तब चतुष्ट सतिनगवादकत्वञ्च वैकृतीविशेषदहोच्यते । पात्राणि च तत्र पवित्रान्तहितानि भवन्ति । तस्मात पात्रस्य विशेष पवित्रा लहितवमत्रापि भवत्यव। न चेदेवम, यजियवक्षचमसत्वादिक मपि तद्विशेषोऽत्र न स्यात् । इष्यते च । तस्मादयथोतमिवास्तु । तदत्र पात्राणा चतुष्पविधानात मातामहपक्षोऽत्र न भवति । तया च च्छन्दागपरिशिष्टम् ।

·याइकन्पः। । "कममन्वितं त्यक्ता तथाऽऽयं बाइपोडशम् । प्रत्याब्दिकञ्च, शेपेषु पिण्डाः स्युः पडिति स्थिति:" ॥ इति । देवपक्षम्वत्रापि भवत्येव । प्रकृतस्य देवपूर्वत्वस्य बाधा- योगात् । तस्यारक्षभूतत्वाञ्च। चतुष्वं खल्वयंपावाणां प्रेतपिट- पक्षाप्रायेण वक्ष्यति । तथा च शातातपः । "मपिण्डीकरण्याडं दैवपूर्व नियोजयेत् । पितृनेवागयत्तत्र पुन, प्रेस न निर्दिशेत्" । इति ॥ १४ ॥ चत्वारि पावाणि,—इत्युक्तम् । तदिदानी विशेषेणाभिधत्ते,- बौगिण पितृगामेकं प्रेतस्य ॥ १५ ॥ वीणि पात्राणि पितॄणां शिष्टमेकं पात्रं प्रेतस्य, 'पूरयित्वा'-इति गतेन मम्बन्धः । तदन, पाठक्रमात् प्रयमं पितृणां पार्वणमनुठेयं तत. मतस्यैकोद्दिष्टम्, इति । तथाचीतम् । “क्रमेण वा नियम्येत कत्वकत्वे तद्गुणत्वात्"-- इति ॥ १५ ॥ प्रेतपावं पिटपावासिञ्चति,--ये समानाः ममनसः पितरोयमराज्ये । तेषां लोकः स्वधा नमो- यज्ञोदेवेषु कल्पताम् । ये समानाः समनसोनीवा- जीवेषु मामकाः । तेषां श्रीमयि कल्पतामस्मिन् लोके शतं समादूति ॥ १६ ॥ प्रेतपात्र प्रेतपात्रस्यमुदकं पिळपातेपु पासिञ्चति-ये समानाइति ·थाद्धकल्प। मन्त्र इयेन । अत्र किञ्चिदक्तव्यमस्ति । पाठक्रमानुरोधात् पदार्था नुसमयेन पितृणामय॑मुत्सृज्छ प्रेतस्यार्थ्यवस्रष्टव्यम् । तत पितृणामय॑पात्रस्थानि पवित्राणि पिळवाणेभ्यः प्रतिपाद्य, प्रेताय॑ पावस्यमपि पवित्र तमामणाय प्रतिपादनीयम् । अथ पित्रय॑ पात्रस्य मुदक पिटब्राह्मणेभ्यः प्रतिपाद्य, प्रेताय॑ पात्रस्थ मुदक विधा विभज्य नेपामेकक भाग ये ममाना इत्यादिमन्वयेन प्रत्येक पिटपावेषु मिञ्चेत् । कुत.. 'पागन्तुकानामन्तेऽभि निवेश"-इति न्यायात्। पामेचनचोपदिशन् प्रेतायपात्रस्थ पवित्र तब्राह्मणाय प्रतिपाद्य उदकमात्रस्य पिळपात्रेषु प्रक्षेप ज्ञापयति । कथ कला १ उदकमावस्यैव खल्वासेचन सम्भवति न पवित्रस्य । 'एकैकस्मिन्नपासिञ्चति' इति पूर्वताप्याप एवासेचनकम्मतया श्रूयन्ते। इदानीमप्यासेचने सूत्रिते आपएष हृदयमागच्छन्ति । तस्मादियमेवावधारणा,-प्रेताय॒पात्रीय पवित्रमात्र तब्राह्मणाय प्रतिपाद्य तदुदक पिटपात्रेवासेक्तव्यम, अयेदानी चोदकाप्त सस्रवसमवनयनादिक करणीयम्, इति । तपात्रस्यस्य तिलोदकस्य तु न भवति ब्राह्मणाय प्रतिपादनम् । 'प्रेतपात्र पिळपानेष्वासिञ्चति' इति वचनेन प्रतिपादनोपदेगात् । मोय वैकतीविशेषोपदेशचोकमामा प्रति पक्ति दाधते । तदत्र प्रत्यासेचन मन्त्रावावर्तते । तो हि गुणभावनामेचनमुपकुति । गुणानाच यावत् प्रधानमात्ति रित्यविवाद एव । पाह। प्रेतपात्रपद खल्वेतत् मेतपात्रस्योदकपरमित्यत्र न तस्यान्यथा ·थाइकल्पः। -- विवादः । तसामान्यात् पिपात्रपदेऽपि भवति तथा प्रतीतिः । भवति चेत्, न युज्यते विना कारणमुत्स्रष्टुम्। तम्मात् पिट- पाचाषामुदक स्य प्रतिपादनात् मागेव तत्र प्रेतपावस्यासेचनमस्तु । नैतत् शक्यम् । किं कारणम् १ आनुमानिक तावत् पावस्य- मुदकं परिचिकल्पयिपितम् । प्रत्यक्षन्तु पात्रमासे चनाधिकर- णम्। पात्रपदं खत्वेतत् पात्रं वदति, न पावस्थमुदकम् । यदि तु तेन प्रयोजनं भवति, शक्नोति णवसम्बउं तत् लक्षयि- तुम् । अामचनकम्मत्वं तावत् पात्रस्य नोपपद्यते इति तत्- सम्बहमुदकं तेन लक्ष्यते । पासेचनाधिकारणत्वन्तु पिट- पावाणां न खल्वपि नोपपद्यते । येनैतदुदकं लक्षयेत् । प्रगतिः खल्वेषा यामी लक्षणा नाम । तस्मात् यथोतामेवास्तु । सदस्य प्रेतपात्रस्यस्योदकस्य पात्रत्रयेवामेचन विभागमन्तरे- पानुपपद्यमानं विधा विभागमेव तस्यातिपति, न पुनयतुदी। विधा विभागस्यादेपेणेवानुपपक्तिनिरासेनाधिककल्पनानुपपत्तः येयमनपपत्तियतुर्धा विभागमाक्षिपति, इति मन्यमे, पाक्षि. पत्चमी विधापि विभागम् । तत्रैवं मति, विधा विभागमानिय चरितार्थ गाम् पुनरधिकमाचेतुमर्हति । तदत्र विभाग, ये समाना इति मन्द्रयं न संभत्स्यते । सम्बन्धानुपपत्तः। यत्तु गातातपवचनम्,- "निरुप्य चतुरः पिगड़ान् पिण्डद. प्रतिनामतः । ये समानादति दाभ्यामाधन्तु विभजेत् विधा। एपएव विधिः पूर्वमर्ध्वपात्रचतुष्टये" - . कल्पितस्य मन्त- ॥

·थाइकल्पः।
इति। तत्र विभजतेविभागपूर्वकं मिथणमर्थः । कथं जायते ?
यदयं विभजेदित्यभिधाय तमेव विधिमर्यपातिदिति, ततः
प्रतिपद्यामहे,-विभागपूर्बकमियणं तस्याः, इति ।
नहि
विभागमात्रं करणीयं न मिथणमिति शक्यं वक्तुम् । तदुक्ती
प्रयोगविषय चेदमित्यनुदाहरणम्। एवमसावपि विधा विभाग-
माह न चतुर्धा । यत् पुनर्बमपुराणवचनम्,
"चतुभ्यंचायपात्रेभ्यएकं वामन पाणिना ।
ग्राहीत्वा दक्षिणेनैव पाणिना ससिलोदकम् ॥
संमजतु त्वा पृथिवी ये समानापति स्मरन् ।
प्रेतविप्रस्य हस्ते तु चतुर्भागं जलं क्षिपेत् ॥
ततः पितामहादिभ्यस्तन्मवैश्च पृथक् पृथक् ।
ये ममानाइति दाम्यां तज्जलन्तु ममर्पयेत् ।
अर्धान्तेनैव विधिना प्रेतपानाच पूर्ववत् ।
तेभ्यथाध्यं निवेचैव पयाच्च स्वयमाचीत्" ।
इति। तदपि तदुक्तप्रयोगविषयम्। न हि ‘समृजत स्वा
पृथिवी'-इत्ययमपि मन्वोऽस्माकं भवति। तस्मात् नेतटस्मन्प्र-
योगविषयमित्य तिरोहितमेतत्। केचित् पुनः खगाम्बमावात्
कम्म क्रमं निर्णेतुमगक्यमिति मन्यमानाः अहंजरतीयकुशलाः
प्रयोगातरविषयस्य य चम म्यैकमंगमुपाददत, परश्चांग भाग्यसरीय
वदति। तदयदेयम् ॥ १५ ॥
एतनेय पिगडोव्याच्यासोव्यायातः ॥ १७ ॥

·थाइकल्पः। तिनायमियणप्रकारेणैव पिण्ड मियप्रकारोऽपि व्याख्यातो- वेदितव्यः। एतदनेनोक्तं भवति । प्रेतपिण्ई त्रिधा विभन्य ये ममाना इति मन्त्राभ्या पिपिण्डेषु मिययेत्, इति । मन्त्राहत्तिरुता। दिर्वचनं प्रकरणसमाप्तिप्रज्ञापनार्थमादरार्थव । तदव मपिण्डीकरणे बहु वक्तव्यमस्ति । तसव्वं छन्दोगपरि- गिटादी शेयम् । ग्रन्थगौरवभयाटुपारम्यते स्माभिः। एतसूत्रा नन्तरम्,- -“प्रतजई संवत्सरे संवत्सरे प्रेतायानं दद्यात् यमित्र हनि प्रेत: स्यात्-इति सूत्र रघुनन्दनः पठति। तदनाकर- मित्युक्तम् ॥ १७ ॥ इति महामहोपाध्यायराधाकान्तसिद्धान्तवागीशभट्टाचार्या- मजयीचन्द्रकान्ततर्कालङ्कारभट्टाचार्यस्य कृती यादकल्पभाणे वतीया खण्डिका समाप्ता । २१ ·थाहकल्पः। चतुर्थी खण्डिका। अधाभ्युदयिक थाइ ॥१॥ अथेदानीमाभ्युदयिके थाडे योविशेष: मोऽभिधीयते । अभ्युदयो- मगलं विवाहादिकमित्येतत् । तत्र यत् क्रियते यार्ड तदिदमाभ्यः दयिकं थाइमितिकमणोनामधेयमेतत् । तेनाभिलापे प्राभ्युः दयिकथाहमित्युलेख्यम् । तदिदं बाई माटपूजा-वसोर्घाराऽऽयुथ मन्त्वजपं कृत्वा करणीयम् । तथा च छन्दोगपरिशिष्टं कात्यायनः । "कम्मादिषु च सर्वपु मातरः सगणाधिपाः । पूजनीयाः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः ॥ प्रतिमासु च धासु निखिता था पटादियु । अपिवाऽनतपुग्नेषु नैवेद्येच पृथग्विधैः । कुदानम्नां वमोर्धारा मतवारान् घसेन । फारयेत् पञ्चवागन् या नातिनीचां न चोपिताम् । पायुप्याणि च शान्त्य, जया तन ममाहितः ॥ पड़भ्य: पिटभ्यस्तदनु याहदानमुपक्रमैत्। इति। मदिदं थाई यत्र यत्र न भवति, तदपि तवेय स्याम् ॥ युग्मानागयेत् ॥ २ ॥ पिनामप्यय युग्मान् मानणानागयेत्। मानणानाशासावि

·याडकल्पः।
कम्मणि दैवे प्रामुखत्वं पित्रो चोदमुखत्वं पार्वणयदेव भवति ।
नवापवादकवचनाभावात् । तया च कात्यायनः ।
"प्रातरामन्वितान् विप्रान् युग्मानुभयतस्तथा ।
उपवेश्य, कुगान् दद्यादृजुनैव हि पाणिना" ॥
इति तया-पार्वणवदेवोपवेशन ब्राह्मणानामाह । कर्ता पुनरव
पाझुग्वः स्यात् । कथं जायते ? तत्र पित्रे कर्मणि दक्षिणा
मुखत्वं दक्षिणायादिशः पित्रात्वादुपपनतमम् । इह त,-
“सदा परिचरेडक्त्या पितॄनम्यत्र देववत्" ।
इति कात्यायनेन पितॄणां देववत् परिचरणस्योपदेशात् अमान-
निक दक्षिणामुखल न युक्तं वर्णयितुम्--इति । तथा च, पिण्ड
दाने प्रामुखत्वस्य रीनामिधानात् मर्वत्र तथात्वमवगच्छामः ॥२॥
प्रदक्षिणमुपचारः ॥ ३॥
प्रदक्षिणं यया भवति, तथोपचारः कर्त्तव्यः । अग्माच विशेषाभि-
धानात् तवापादक्षिण्यमुपचारस्यावगम्यते । अन्येऽपि विशेषाः,-
"निपातो न हि सव्यस्य जानुनोविद्यते कचित् ।
मदा परिचरेनल्या पितृनम्यन्त्र देववत्" ।
इत्येवमाद्याः कात्यायनोमाः, छन्दोगपरिशिष्टादुपन्नग्धव्याः ॥ ३॥
ऋजवीदर्भाः ॥ ४ ॥
दर्भा अव ऋजवोभवन्ति, न हिगुणभुग्नाः । ४
यवैस्तिलार्थः ॥ ५ ॥

·यादकल्पः। , तत्र तिलोऽर्थ: प्रयोजन क्रियते, सोऽत्र यवैः कर्तव्यः । तेन 'तिलोमि,'-इति मन्त्रे, 'यवोसि,'–इत्यूहितव्यं भवति ॥ ५ ॥ सम्पन्नमिति दृप्तिप्रश्नः ॥ ६ ॥ 'टताः स्थ,'--इति हप्तिप्रश्नम्याने 'सम्पवम्'-इति वक्तव्यम् । ते च, ‘सुसम्पन्नम्' इति युः । तथा च कात्यायनः । "मम्पन्नमिति 'हप्ताः स्थ' प्रश्नस्थाने विधीयते । सुसम्पन्नमिति मोते शेपमनं निवेदयेत् ॥ इति । केचिदत्र,- "मधु-मध्विति यस्तत्र त्रिजपोऽगितुमिच्छताम् । गायनानन्तरं सोऽत्र मधुमन्वविवर्जितः" || इति च्छन्दोगपरिशिष्टे मधुमन्त्रजपनिषेधास् मधुनो वजनमाहुः । तदसङ्गतम् । कस्मात् ' “वशिठोतविधिः करसो द्रष्टष्योऽत्र निरामिपः" । इति छन्दोगपरिशिष्टे आमिषय्युदामेन वशिष्ठोलस्य रम्य विधे- रतिदेशात् मधुनः प्राः । मधुमन्त्रजपनिषेधात् मधुनो निषेध,- इत्य मङ्गतैषा कल्पना। प्रमागाभावात् । मधुमन्तजपनिषेधाश मधु- नोऽस्तित्वावगतः । इतरथा मधुनोऽभवादेव मनोपि तप्रकागको निवर्म्यति किमित्यमी निषिध्यते । ननु गुणम्य मन्त्रम्य वर्जनो पदेगादेव दयम्य वर्जनमिति नायमनकोनिषेधः । नेतदस्ति । कुमः । 'गुणमोपे घ मुग्यम्य"-इति मिहान्तविरोधात् । पय, गा माया मम्चवर्षमापदेगात् द्रव्यम्य वर्जन मेधि, किन्तु मन्त।

·१६५ यादकल्पः। वर्जनोपदेशात् द्रव्यवर्जनमनुमास्यामहे । एवं खल्वमी निधो- न्यायमूलोभविष्यति, इति । तदपि नास्ति । मन्त्रवर्जनस्य न्यायमूनत्वोपपिपादयिषया तावत् द्रव्यवर्जनमनुमित्सति भवान्। तत्रैवं सति क ते लाघवम् । तदरं सति ट्रव्ये मन्त्रवर्जनं वाचनिकमिप्यताम् । अल द्रव्यस्य वर्जनानुमानेन । यतोऽवश्य- मेकम्य वाचनिकत्वं भवताऽप्यभ्युपगन्तव्यम् । एवं खलु सिद्धान्तो- ऽप्यनुग्रहीष्यते। अनेकान्तिकञ्चतत् लिङ्गं न खल्वपि द्रव्यस्य वर्जनं गनोत्यनुमापयितुम् । 'मधु'- इत्येतस्य विर्जपोपदेशोप्येवं मति भवग्मते न स्यात् । यद्यप्येवं, तथापि कली तावन्मधु न देयमित्युक्तमादावेव ॥ ६ ॥ दधिवदराचतमिथाः पिण्डाः ॥ ७ ॥ दधियदरे मसिह। प्रपतीयवः। कुतः । “अक्षतास्तु यवाः मोताः" इति स्मरणात् । तैर्मियाः पिण्डाभवन्ति । तथा च । कात्यायन:। "मर्चस्मादवसदृत्य व्यञ्जन रूपसिच्य च । सयोज्य यवकर्कन्धूदधिभिः प्रामुखम्ततः । अवनेजनवत् पिण्डान् दत्त्वा विस्वप्रमाणकान् । तत्यानधालनेनाथ पुनरप्यवनेजयेत्” । इति। तदनेन शेषद्रव्यघटितपिण्डाना दधिवदराततमियत्व रूपगुणमावविधानात् नाम माधणभोजने दध्यादिकमवश्यं माप्रोति । फनचममन्यायवैषम्यात् । राजन्यवैश्यकर्तृकज्योतिष्टोम ·याडकल्पः। हविःसस्कारार्थ - हि मंस्कारस्य तदर्यत्वात् होमविशेषवचनात् चममैस्तुल्यकाल- वात् लिङ्गदर्शनाच फलचमसस्ये ज्याविकारत्वम्, इह तु न तहत किञ्चित्कारगामस्ति दध्यादौना ब्राह्मणभोजनेऽग्यवश्यं प्राप्तौ । राजन्यवैश्यकर्तृकज्योतिष्टोमे भक्षण प्रतिपत्तिः, तत्र फलचमस विधानात् यागावशिष्टस्य च ऋविजां भत्त्यत्वात् यागेऽपि फल चमसप्राप्तिरिति तु न समीचीनम् । खल्वेतद्भक्षणमित्यध्वरमीमांसायास्तृतीयेऽध्याये द्रष्टव्यम् । पिण्ड दानन्तु, "प्रागग्रेषथ दर्भेषु आद्यमामन्त्रा पूर्ववत् । अप: क्षिपेन्मूलदेशेऽवनेनिवेति निस्तिनाः । द्वितीयञ्च तीयञ्च मध्यदेशाग्रदेशयोः । मातामहप्रभृतींस्तु एतेषामेव वामतः" इति कात्यायनोतमकारेणावनेनिज्य करणीयम् । एतेषामेव वामत:'-इत्यभिधानादावाहिताना पित्रादीनामेव वामतो न कर्तुरिति । तदनेन पिटपक्षास्तृतदर्भाणा दक्षिणतोमातामह पनदर्भास्तरण कर्तव्यं भवति । एवं किन प्रदक्षिणोपचारत्वमुप पत्स्यते,-इति ॥ ७॥ नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामित्यक्षय्यस्थाने ॥८॥ "उपतिठतामित्व क्षय्यस्थाने"-सि वर्णनीयम् । तथा छन्दोग. परिगिटम् ।

·ग्राहकल्प । 'अक्षय्योदकदानच अयंदानवदिष्यते । पठाव नित्य तत्कार्य न चतुर्थ्या कदाचन" । इति। 'नान्दोमुखा पितर'- इत्यत्र, पिटपदस्य प्राप्तपिटलोक परतया न तत्र पितामहाटिपदप्रयोग । ये तु 'अक्षय्यमस्तु'- इत्यन्त वाक्यमुच्चार्य 'नान्दीमुखा पितर' प्रीयन्ताम'-इति वदन्ति । ते खचेकोद्दिष्टेऽपि तथैव पाक्यमुलिख्य 'उपतिष्ठ- ताम्' इति किमिति न वदन्तीति प्रष्टव्या । तुल्य खल्व नयो सूत्रणम्--'उपतिष्ठतामित्यक्षय्य स्थाने'--इति, नान्दीमुखा पितर प्रौयन्तामित्यक्षव्यस्थाने'- इति च । तच्चैतहास्य वैकल्पिक मन्तयम् । कुत । 'अक्षय्योदकदानच'-इति च्छन्दोगपरि गिटवचनादवेव कम्मणि 'अश्य्यमस्तु'-- इत्यस्यापि प्राप्ने । अव किञ्चिहतव्यमस्ति । तत्र तावत् नान्दीमुखा पितर, -इति वचनान् नान्दीमुखाना पितृणामत्र देवताल गम्यते । तदेव पक्कतादिधेरनुमानात् प्राकृताना केवन्नपितादीना देय तालमत्र निवर्तते। यथा चातुर्मास्येषु साकमेधे तीये पर्वणि "अग्नये नोकवते मातरष्टाकपालोमरुद्धा सान्तपनेभ्योमध्यन्दिने चर मरगयो गहमधिभ्य सर्वासा दुग्धे मायमोदनम्'- इति मातमध्यन्दिने सायमित्या कालेषु इष्टीना ममाम्रानात्- यथा देवदत्त प्रातरपूपान भक्षयति मध्यन्दिमे विविधमत्रम ग्राति अपराने मोदकान् खादति, इत्ये करिमनहनि, इति गम्यते, तथाऽवापि गम्यत,-इत्येकस्मिनहनि इष्टीनामवगमात् ·याइकल्प । . सद्यस्कालता विकृतीनाममूपामिष्टीनामिति चोदकप्राप्त हैयह काल्य बाध्यते,-इति पञ्चमेऽध्याये सिद्धान्तितम्, तहदवापि बोडव्यम् । तथाचोत्तम् । “अपि वा क्रमकालसयुक्ताः सद्यः क्रियेत तब विधेरनुमानात् प्राकृतधम्मलोप: स्यात्” इति । तस्मात् नान्दीमखविशेषणविशिष्टानां पित्रादीनामत्र देवतावावगमात् चोदकप्राप्त केवलाना पित्रादीनां देवतस्वं निवर्तते। तेनाभिलाप नान्दोमुख पितरित्यादिक प्रयोज्यम् । मन्त्रेष्वपि, ‘पावह नान्दीमुखान् पिटन्'-इति 'एत नान्दी- मुखाः पितर'-इति चैवमादिकं प्रयुञ्जते । न चागन्तुकाना- मन्तेऽभिनिवेश, इति न्यायात् पित्रादिनान्न. परतोनान्दी मुखपदमुलेखनीयमिति वाच्यम्। प्राकृतदेवताबाधेनाधामी देवतात्वेनागन्तुकवाभावात् । नान्दीशुखाः पितर.-इति सूत्री पात्तकमस्यान्ययाकरणस्यानुचितत्वाञ्च । ननु, अक्षय्योदकदाने स्ववावाचने च विशिय नान्दी. मुखपदोपादानादितरत्र नान्दीमुखपदीलेखो नास्ति-इति अन्यया योविशिष्योपादानमनर्थकं स्यात् । मैप दोष, । तस्यार्यवत्वोपपत्तेः । कथम् वैरुतः खषसौ विशेषोपदेशोऽक्षय्यस्थाने, इति अव तावदेतत् वनाव्यमेव । उच्यता तत्रैव, स्वधावाचने च 'नान्दीमुखेभ्यः' इत्यनर्थक वचनम् ; नवस्मादेव वचनात् नान्दोमुखाना पितृणां देवता- स्वमनुमास्यते । खधावाचने यद्येतत् न नयेत, -म नब नान्दोमुमपदम्योलेश्वोभवेत् । कि कारणम् गम्यते । १ उथते। पुन.

·१६८
ग्राहकल्पः।
नान्दोमुखपदस्य खल्ववचने, “पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपिता-
महेभ्यो मातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्यो वृहप्रमापामहेभ्यथ वाहो-
यताम्" इत्येतावन्मानं तत्रोच्येत । सोऽयं वैकतीविशेषोपदेश
स्यात् । तत्कथं नान्दीमुखपदमधिकं तत्र प्रयोच्यते । आनुमानिक
खुल्वेतत् प्रयुयुक्षितम् । प्रत्यक्षयोपदेशः। एतस्मात् कारणात्
इयोर्तिशिष्योपदेशोऽर्थवानेव भवति, न वनर्थकः ।
अयापि स्यात्,–'श्रावह पितृन्'--इति, ‘एत पितरः'-
अति चैवमादिकमपि प्रत्यक्षमुपदिश्यते। कयं तवानुमानिकस्य
नान्दीमुखपदस्य प्रयोगः ? नायं दोषः ।
पार्वणे हि तत्
प्रत्यक्षमुपदिश्यते, न त्वाभ्युदयिके। चोदकः खल्वत्र तत्
तस्मात् तदप्यानुमानिकमेव,-इति न किञ्चि-
प्रापयति।
दनुचितम् ।
स्वयं वेतन,--'नान्दीमुखाः पितरः',इति, 'प्रीयन्ता.
मित्यक्षय्यस्थाने'-इति च। तत्रापि, 'नान्दोमुखाः पितरः'--
प्रति इयो गति: स्यात् ;-नान्दीमुखानां वा पिटत्वम्, पितृणा
पा नान्दीमुखत्वमनेन सूत्रेणोयते,-इति । तव, प्रथमम्तावत्
पक्षो न सम्भवति। कुतः ? यतो नी खस्वपि जायते,--
काइमे नान्दोमुखानाम ! इति । यदि नेव ज्ञायते, कथं
सदनद्य विशेषस्य विधि विति । अथ, तदपि विधास्यमि,
भेस्थमि तर्हि वाक्यम् । अन्यत् खलु रूपमस्य विधीयमानस्य,
पन्यच्चान्द्यमानस्य स्यात् । पय मन्यमे,-तन्वान्तर मिहान्
मान्दोमुखाननूध पिलखममीया विधारते,- इति। तदपि
२२

·शाहकल्प।
तस्मात् पारिशेप्यात चोदक
नास्ति । कम्मात् ? अन्यशास्त्रसतस्यान्यवानुपयोगात ।
खगास्त्रविरोधथैवमापत्स्यते। तच्च वक्ष्याम ।
विधिसित पिटत्वमपि किमिहाभिप्रेयते, तदपि वक्तव्यम ।
तच यदि प्राप्तपिटनोकब, यदि वा परम्परया जनकत्वम ,
उभयथापि प्रज्ञातमेव तदिति न पुनर्विधातव्य भवति ।
पितृणामिव याडोद्देग्यत्व विधीयते,- इति चेत्, नया साध्वी
कल्पना भवति। लक्षणाशद खन्वैवमसी स्यात। श्रुति
नक्षणाविषये च युतियायसीत्याचक्षते । विधौ च न पर
शब्दार्थस्तान्त्रिकानामनुमत ।
प्रासान् पितृनन्द्य तेषा विशेयोनान्दीमुखलमनेन विधीयते,-
इति वलाय्य भवति । तदेव नान्दोमुख विशेषणवन्त पितरदर
देवताभवन्ति, इति न किमपि विरोत्स्यते। कथ पराधीन
मुद्दिश्य प्राचीनस्य विधिरिति चेत् । कि क्रियता, यव
प्राचीनमुद्दिश्य पराचोनस्य विधिर्न सम्भवति ।
कैवल भवति। ‘मधुर
सुधावदधर' इत्यादी बहुत
तदुपनम्भात् । कि भवति प्रयोजन व्यत्यस्योपदेशस्य ? नान्दी
मुखपदस्य पित्रादिपदात् पूर्व प्रयोगमनापनमिति म ।
तम्मान् –'नान्दोमुखा. पितर'- इत्यनेन हदप्रपितामहा
दोनामव देवतात्वम्, बधावचने पिवाटिपदमैव वृहमपिता
महादिबोधकम् -इत्वमङ्गत वचनम् ।
'पिवभ्य पिता
महभ्य'-इत्यादिम्पष्टार्थपराणा वाक्यानामन्यार्थपरत्ववर्णनस्या
नुचितत्वान।
न चैवमवैव
तथा कात्यायनः।

·१७१ यादकल्पः। "खपिटम्यः पिता दद्यात् सुतसंस्कारकम्मसु । पिण्डानोहानात्तेषां तस्याभावे त तल्कमात्" । प्रति 'स्वपिटभ्यः' इति ब्रुवाणः पित्रादीनामेवात्र देवतात्वं जापयति। "स्वपदस्य प्रपितामह पित्रादिव्यावर्तकतयैध मार्य- कलात्”- इति नारायणोपाध्यायाः। यत्पुनर्ब्रह्मपुरागीयं वचनम्, - "पिता पितामहाचैव तथैव प्रपितामहः । वयोमुखाते पितरः परिकीर्तिताः । नेभ्यः पूर्वतराये च प्रजायन्तः सुखोचिताः । ने तु नान्दीमुखाः, नान्दी-ममृद्धिरिति कथ्यते । कर्मण्यथाभ्युदयिक मङ्गल्यवति शोभने । जन्मन्यथोपनयने विवाहे पुत्र कस्य च । पितॄन् नान्दोमुखाबाम तर्पयेहिधिपूर्वकम्” । इति । यच्च मार्कण्डेयपुराणम्य,- "ये स्युः पितामहादूई ने थुर्नान्दीमुखाइति । इति । तदुभयमपि तत्तदुक्तमयोगविषयम् । अस्मच्छास्त्रविरोधेने- अनयोस्तत्तत्प्रयोगविषयत्वादेव, मपितामहादू नाम्, अन्यत्र प्रपितामहमारम्य गान्दीमुखमंज्ञा- विधानमुपपद्यते। तदनन,- "इदमुख्यास्तु पितरोडियाडेयु भुनने"। पति स्मृतिरपि व्याख्याता। अस्मादचनात्,-पित्रादिष्वेव वृद्ध- गन्दप्रयोगः,-इत्यादयध्यातम् । न बन पित्रादीनां संजा --एकत्र सहिषयत्वासम्भवात् ।

·१७२ याइकल्पः। विधीयते। इदमुख्यांतु पितृनन्द भोतृत्वं तेषामुखते,—इति अनयेव दिगा- 'नान्दीमुषे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् । वाक्यमुचारयेद्दिद्वानन्यव पिळपूर्वकम् ॥ इति तदवशिष्ठादिवचनान्यपि व्याख्येयानि । रघुनन्दनस्वेतर- नानोपयवाह,-'नान्दीमुखे पुवादिसमृडीनामादिभूते दिवाई । चम्वर्यः-अन्यत्रप्राप्तपिवादिक्रमव्यवच्छेदाय-इति । तदयो. यम्। हेमादिन,- ·याडकल्पः। प्रजावत्ता, देशात् प्राप्तइति चेत्र, उपदेशेनातिदेशवाधान्”-इति कल्पतरुः । "युक्तश्चैतत् । पित्रादीनां त्रयाणामपि विद्यमानत्वात् चतुर्यादयः चतुर्थादिसत्रिहितत्वेन पिवादिबयाणां तदिपयदुःख- भाजनलेन मविहितमरणधम्मकत्वाच्चायुमुखत्वम्”- इति मदन- पारिजातः । शूलपाणिस्तु, यदा त्रयः प्रव्रजिता: पतिता वा मृतास्तदा ब्रह्मपुरणीयवचनमित्याह । तदपि न सुन्दरम् । सदानी इप्रपितामहादीनां प्रजावत्त्वाभावात् । "ब्राह्मणादिहते ताते पतिते सजवर्जिते । व्युतमाच मृते देयं येभ्यएय ददायमौ”। इति छन्दोगपरिशिष्टवचनेन तम्मते तेषां पार्वमादिसकलवाड़ा. ईतया पाभ्युदयिकमावगोचरोषचनारम्भय न पुनगञ्जस्येनोप- पश्यते । एवन्तावत्पर्यवमिता पूर्वसूत्रवर्णना। प्रीयतामित्य क्षय्य- स्थाने' इति चोत्तरसूत्रे 'प्रीयन्तामित्यस्य साकाइतया सत "नान्दोमुखाः पितरः"-इवयमेव परिपूरणममर्थोवाक्यशेषो- भवति । तम्मान, तस्यानुयङ्गः कर्तव्यः। तथाघोशाम् । “पतु. पनोवाक्यममासिः सर्वेषु सुत्ययोगित्वात्"- इति । नम, 'मान्दोमुखाः पितरः पीयन्ताम्'-इति पूति एवमन्यो- भवति ॥८॥ दैवे वाचयित्वा नान्दीमुखेभ्यः पिटभ्यः पिता.

·१५२
याइकन्य।
विधीयते। यूडमुख्यात पितनन्द भोजत्व तेषामुञ्चत -रति।
धनयव दिशा-
"नान्दोमुवे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् ।
वाक्यमुधारयेडिदानन्यत्र पिटपूर्वकम् ॥
इति वृदयशिष्ठादिवचनान्यपि व्याप्येयानि। रघुनन्दनम्वेतर
नानीचयबाद,-'नान्दीमुखे पुवादिममढीनामादिभूत विवाह।
नम्वर्थ-प्रन्यप्राप्तपित्रादिकमध्यदाय'-इति। तदयो
यम्। हेमादित,-

·थाइकल्पः। न च प्रमाणं नास्ति, १७५ ऋजुरतरायः। सोऽय चोदकप्राप्तस्वधानिषेध.! कि पुनरत्र त्यागवाक्यादौ प्रयोक्तव्यं भवति ? 'स्वाहा'- इति घूम. । कथम् ? वाहोयतामित्यत्र मधापदस्थाने बाहापददर्शनात् स्वधानिषेधे सर्वत्रैव स्वाहेत्येतदागच्छति हृदयम्। श्रागच्छति चेत्, न तरा- मुत्स्रष्टव्यम् । म्वाहाशब्दः खल्वमी स्वधाशब्दस्याने प्रयुक्त' सब तत्प्रयोजनमभिनिर्वतयति। अभिनिर्चर्तयति चेत्, नुनमन्य- पाप्यभिनिवर्तयिष्यति। शब्दान्तरप्रयोगे प्रमाग पग्यामः । रघुनन्दनस्वेतदनालोच्य, थाई स्वाहाशब्दप्रयोगे -इत्याह ।। यदपि,- 'सदा परिचरेशन्या पितृनप्यत्र देववस्” । इति छन्दोगपरिशिष्टवचनात् देवपक्षीय नमएयायाति,--इत्यु ताम्। तदप्ययुक्ताम् । देववत्परिचरणमाताभिधानेन मन्त्रस्य तदी इतरथा प्रावाहनादावण्यत्र देवपक्षोतएव मन्त्रः स्यात् । न चैवमिप्यते । अतएव,- "निपातो न हि सभ्यस्य जानुनोविद्यते क्वचित्” । इति पूर्डिन मव्यजानुपातनिषेधाविणजानुपातादिकमुत्तरा- नाभिधत्ते। अपि च । एवमपि,- "म्बाहाकारव पट्र कारनमस्कारादिवोकमाम्" । इति छन्दोगपरिशिष्ट एव देने म्बाहाकारयोपदेगामित्यवत्तन्त्रि पेधामुपपत्तिः स्यात् । तस्मात् उत्तयुतो. स्वाहाशम्दएव प्रयोक्तव्यो- भवति । उभयमपि खल्वेवमनुग्रहीप्यते । नेन, ये चाव वामनु याय वमन नम्मे ते स्वाहा'-इति वनव्यम् । एव 'पृत यस्याप्राः।

·१७४
यादकस्पः1
ब्रूयुः
-
महेभ्यः प्रपितामहेभ्योमातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्योबद्ध-
प्रमातामहेभ्यश्च खाहोच्यताम् ॥ ६ ॥
ऋजुरचरार्थः । देवे वाचयित्वा,-इत्यब, किम् ?-इत्या-
काहायां पूर्वोक्तमनुपचनीयम् । तेन, इदानीं नान्दीगुखाः
पितर. प्रीयन्तामिति दैवे वाचयेत् । प्रीयन्तामित्युत्तरम्। अथ,
'स्वाहां वाचयिष्ये'-इति पृच्छति। वाच्यतामित्युक्त, नान्दी
मुखेभ्य. पिटभ्यः स्वाहोथतामित्यादिकं वदेत् । ते च, अस्तु
खाहा,-इति प्रत्येक
स खल्वयं ग्रन्थएवमेव महायशःप्रभृतिभिः पठितीव्याख्या-
तथ। अन्ये पुनरन्यथेमं ग्रन्यं पठन्ति,-नान्दोमुखाः पितरः,
इत्यादिम् । “नान्दोमुखाः पितरः, प्रौयन्तामिति दैवे वाच-
यिखा, नान्दीमुखेभ्य: पिटभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्योमाता-
महेभ्यः प्रमातामहेभ्यो वृद्धप्रमातामहेभ्यय प्रीयन्ताम्” इति ।
तेषां नान्दोमुखेम्य. पिटभ्यः प्रीयन्तामित्यादिवत्, प्रीयन्तां वाच-
यिचे, -इति, अस्तु प्रीयन्ताम्, इति च, न किमपि समवैति,
-इति द्रष्टव्यम् । रघुनन्दनस्त 'प्रीयन्तां वाचयिष्ये,-ति,
नान्दीमुखेभ्यः पिटम्य: प्रीयन्ताम् -इति चैपमादिकं प्रयोग-
मम्युपगच्छन्द्रपि, अस्तु स्वधैतिवत् अनु प्रीयन्तामिति प्रत्युत्तर
नाभ्युपगच्छति, किन्तु प्रोयन्तामित्येतावन्मात्रम् । तदव भगवन्ती.
भूमिदेवाः प्रमाणम् ॥ ८॥
न खधां प्रयुञ्चीत ॥ १० ॥

·श्राहकल्प । १७७ इति। नास्ति। तस्मात्, तदुलमाटपूजावत् तदुना पिण्डदयमभ्यम्माक न भवति । तथा भविष्ये । "पिण्डनिवपणं कुन्निवा कुर्यादिचक्षण, । वृद्धियाहे महावाहो । कुलधमाद्यविक्ष्य तु" ॥ "पिण्डनिवपणमित्युपलक्षणम्, अतीयत्कुले यावती इतिकर्तव्यता छवियाडे तावत्येव कर्तव्या नाधिका"-इति मदनपारिजातः। गोभिन्लादयः खल्वस्माकं कुलधर्मोपदेश गुरव.,-इत्यवोचाम। गोडात प्रत्येकमग्रंपावादिकं किञ्चित् युग्मं पिण्डादिकञ्च किच्चिदयुग्ममित्यदजरतीयं कुर्वन्ति ॥ १० ॥ एवन्तावत् सर्वोऽपि याविधिरभिहितः। तत्र विशेषाभि- धिसयोत्तरोग्रन्य. प्रयकृत,- श्रद्धान्वितः श्राद्धं कुर्वीत ॥ ११ ॥ यदा,- न "प्रत्ययो धम्मकायेंषु सदा यदेत्युदाहता” । इत्युक्तलक्षणा। तया अन्वितीयुक्ताः मन् थाहं कुर्वीत । न च नास्तिक्यमाथित्व न कुर्वीत । लोकाचारमावबुद्दया । मारन्ति च। "उच्छास्त्रवर्तिनी ये च पापोपहतबुझ्य. । नास्तिक्यभायमाथित्व कम्मलोपव्ययस्थिताः । म तत्र वोरा जायन्ते नारोगा न गतायुषः । न च येयोऽधिगच्छन्ति यत थाह विवर्मितम

·याइकल्पः।
स्वधया' इत्यत्र, 'पृक्तः स्वाहया'-इति, 'स्वधाः स्थ' इत्यत्र,
'स्वाहा स्थ'- इति चोहनीयम् ।
"स्वधयेति पदस्थान पुध्याशब्दं वर्देदिह” ।
इति बढ़वकारिका तु तन्मात्रपरा। तेषामेव ग्यपरिशिष्टे 'पृतः
अध्या'-इति पठितवात् ।
तदन, ब्राह्मणानामेव युग्मयोपदेशात् अर्घ्यपिण्डादौनां न
युग्मत्वम् । प्रकृती प्राधणबहुवेप्येकस्थाय॑स्य दर्शनात् । यत्तु,-
'एक नाम्ना पर तूणी दद्यात् पिण्डान् पृथक् पृथक” ।
इति चतुर्विशतिमतवचनम् ।
तदस्मन्प्रयोगव्यतिरित विषयम् ।
न देवम्,-
"तिस्रः पूज्याः पितुः पक्षे तिस्रोमातामहे तथा ।
इत्येतामातरः प्रोताः पिढमाष्वसाऽष्टमी।
बाधण्याद्यास्तथा सप्त दुर्गादेवगणाधियान्"।
इति तदुत्तमातरोप्यस्माक भवेयुः । न त्वेवमिप्यते । अस्माकन्त,-
"गौरो या गची मेधा सावित्री विजया जया ।
देवसेना स्वधा स्वाहा मातरोनोकमातरः ॥
धतिः पुष्टिम्तया तुष्टिरामदेवतया सह ।
गणेशनाधिकानेता ही पूज्यातर्दश" ॥
पति कात्यायनीताएष मातरः पूजितम्याभवन्ति । एतदविदामएच
यघगद्यपरिगिष्टोताना मातृणा पूजन पदन्ति। तदेतदनं
परिगिष्टप्रन्येषु दृश्यते । मदनपारिजातादावपि फात्यायनीयमिति
तत्वधैतमिषितम् ।
परन्त, 'गणेशनाधिका:"..-इत्या तन

·१०८ याइकल्पः। गर्तन सम्बन्धः। 'इति श्रुतेरिति युते, -- इति दिवचनमादरा थम्। 'इति' करणं प्रकरणसमाप्तार्थम् । केचित् डिवचन मिति- फारशन पठन्ति। आभ्यां स्वाभ्यां कृष्णपक्षनिमित्तं थाइमपश्य कर्त्तव्यम्,- इत्युक्त भवति ॥ १३॥ इति महामहोपाध्यायराधाकान्तभिशान्तवागीशभट्टाचार्या- अजग्रीचन्द्रकान्ततर्कालद्वारभट्टाचार्य्यस्य कृती ग्राहकल्पभाषे चतुर्थी खण्डिका समाप्ता॥

·१७८ थाजकल्प । न सन्ति पितरश्चेति कला मनसि योनर । याद न कुरते तत्र तस्य रक्त पिबन्ति ते॥ कम्मलोपात् स मूढात्मा नरके पचते चिरम् । लोकगर्दा भवेत्तस्य नास्तिक्यपथसथयात् ॥ तस्मादिधेरवष्टम्भात् कर्तव्यन्वौईदेहिकम । प्रेतानामुपकारार्थमात्मनोऽभ्युदयाय च' । दूति। एव वा श्रद्दा आकाहेत्यनन्तरम। यदैव याद कर्तुमाकाईदेति, तदेव थाइ कुर्बीत । तथा च याज्ञवल्का । 'अमावस्याऽष्टका वृद्धि कृष्णपक्षोऽयनयम । द्रव्य वामपमन्यत्तिर्विषुवरमूर्यमक्रम ॥ व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहण चन्द्रसूर्यायो । याड प्रतिरुचिव यादकाला प्रकीर्तिता' । इति॥११॥ शाकेनापि नापरपक्षमदिकामेत् ॥ १२ ॥ गाकेनापि याड कुर्वीत । अपिकारात् जघन्योऽयं कल्प । तदेवमपि कुर्वीत, न पुनरपरपक्ष रुणपदमतिकामेत् ॥ १२ ॥ कुतएस. मामि मासि वोऽशनमिति थुतेरिति श्रुतेरिति ॥१२॥ है पितर । मामि मामि वोयुमाकमगनम्-इति पितृन् प्रति प्रतापनगरियम् । इति वर्ग मापरपसममिक्रामेन - रति ·१७८ ग्राहकल्पः। M गतेन सम्बन्धः। 'इति श्रुतेरिति युते,' - इति हिवचनमादरा- यम्। 'इति' करणं प्रकरणसमाप्तम् । केचित् द्विवचनमित्ति- कारश्च न पठन्ति। ग्राभ्यां सूत्राभ्यां कृष्णपक्षनिमित्तं थाइमवश्यं कर्त्तव्यम्,- - इत्युक्त भवति ॥ १३॥ इति महामहोपाध्यायराधाकान्त सिद्धान्तवागीशभट्टाचार्य्या- अजयौचन्द्रकान्ततर्कालद्वारभट्टाचार्यस्य सती ग्राइकल्पमाथे चतुर्थी खण्डिका समाप्ता॥

·श्राहकल्प। ooo- पञ्चमी खण्डिका। अथ धमाः ॥ १॥ अथेदानीमस्मिन् कमणि यजमानस्य भोक्नुश्च यथासम्भव धम्मी - नियमा', वर्तियन्ते,-इति सूवशेष. ॥ १ ॥ तदहस्तत्परः शुचिरक्रोधनोऽत्वरितोऽप्रमत्तः सत्य- वादी स्यात् ॥२॥ यस्मिन्नहनि श्राद्द भवति, तदहस्तस्मिनहनि । तत्पर. तदाचरण चतुर । शुचि वाह्याभ्यन्तरणौचवान् । प्राभ्यन्तर मन.प्रसादादि। अक्रोधन –य क्रोध करोति, म क्रोधन., स न भवतीत्यक्रोधनः । अत्वरित., सोऽय त्वरित , स न भवतीत्यत्वरित । अप्रमत्त. प्रमादरहित । प्रमादोऽनवधानतत्यनान्तरम् । सत्ययादी,---मत्य वदितु शीन यस्य, म भएयते। 'स्यात्,' इति सर्वत्र सबन्धनीयम् ॥२॥ अध्वमैथुनथमखाध्यायान् वर्जयेत् ॥ ३ ॥ तदह रित्येव । अवनोवर्जनमध्वगमनाभावः । स्वाध्यायोवेदाध्यय नम् । ३॥ वाझ शोच सानादि, -लरा सजाता यस्य ·१८१ याडकल्प। - आवाहनादिवज्ज वाग्यतः ॥ ४ ॥ पाषाहनादिमनप्रत्युत्तरादीन् विहाय, वाग्मतीनियमितवचनः । 'स्यास्' - इति पूर्व मादनुवर्तते ॥ ४ ॥ ओपस्पर्शनात् ॥ ५॥ पाउपस्पर्शनात् प्रोपस्पर्शनात् । उपस्पर्शन आचमनमित्यनन्त- रम् । आठपस्मर्णनात् आचमनपर्यन्तम्,-"प्राचान्तेषूदकम्”- इत्यादिसूवोपात्तमायणाचमनपर्यन्तमित्येतत् । 'वाग्यतोपस्पर्य- नात्'-इति सूत्रपाठे विसर्गलोप सन्धिरार्पोद्रष्टव्यः । ते खल्वमी नियमाभोश्रपि भवन्ति । अविशेषणाभि- धानात् । कात्यायनोऽप्येतत् सर्वमुपदिश्य, “आमन्त्रिताचैवम्”- अति सूत्रयमेतदेवाह ॥ ५ ॥ अपिचाबोदाहरन्ति ॥ ६ ॥ अपिचाचैतस्मिन् कम्मणि ब्राह्मणप्रसगामुखेन कतिचिनोक्तृधर्मानु- दाहरन्त्याचार्याः ॥६॥ यश्च व्याकुरुते शब्दान् यश्च मीमा५सतेऽध्वरम् । सामखरविधिजश्च पंक्तिपावनपावनाः, इति ॥७॥ यः गम्दान् व्याकुरुते स चैयाकरणः, ययाध्वर यन्नं मीमांसते सोऽयं मोमासकः, माम्नः स्वराणा -~-क्रुष्टादीना विधि योजानाति स मामस्वरविधिन। माना विधिनः, स्वराणां च वैदिकानां भाषिकादीना विधित इति वा व्याख्येयम् । मामानि स्वरान् ·१८२ श्राइकल्प:। विधीय यो जानाति स वा भण्यते। ते खल्विम पति पावनपावना.। ये खस्वपानोपहतां पति पुनन्ति तइमे पतितपावन भण्यन्ते । स्मरन्ति च । “अपात्रोपहता पतिः पाव्यते हिजोत्तमैः । तान् निबोधत कारन व्राह्मणान् पक्तिपावनान्” । इति। ये पुनस्तानपि पङ्क्तिपावनान् पुनन्ति, ते खखिमे पनि पावनपावनाउच्यन्ते। 'इति' उदाहरन्तीतिगर्तन सबन्धः ॥ ७ ॥ वागीश्वरोयाजिकच पतितपावनपावनः, दूति च ॥ ८॥ वाचामीवर:-मंस्कृता वाच यः प्रयुक्ते सहाभियते । तस्याः प्रयोगे ह्यभ्युदयमामनन्ति । "एकः शब्दः सुप्रयुक्तः सम्यकचात बगें नोके च कामधुग्भवति" इति। 'यथ व्याकुरुते शब्दान्'-- इत्यत्र जानमा विवक्षितम्। तदपि खन्वभ्युदयहेतुरितियो- रुपादानम्। एतद्दा वचनं ज्ञानमात्रमभिनेत्य, प्रयोगवाभि प्रेत्यान्यहर्णनीयम् । अथवा। 'यय व्याकुरुते शम्दान्',--रति यम्ववैयाकरणोऽपि संस्कृतां वाच जानाति प्रयुइतो पा, मोयं वागीश्वरः। प्रवक्तभेदादा नात पुननिगहा करगीया। यानिकोर्यजानुष्ठाता। पइक्लिपावनपायन रति पूज्यपदयः। 'रति च' घटाइरनीति गतेनाभिमबन्ध । केचिदेतत् मव न पटन्ति। महायश.प्रति भि पटिन व्यायाम ।। - वैयाकरणपरं वचनम् । मपत्यय ·याडकल्प। . । नियोज्यानामभावेऽप्येकं वेदविदं पतिमृईनि नियुञ्जयात् काममितरान् ॥६॥ ये ब्राह्मणा थारे नियोज्यतयाऽभिहिता, यावद्भिर्नाम: प्रयोजन यदि तावन्तस्तथाविधान प्राप्यन्ते, तदाऽपि वेदविदमेक ब्राह्मण पड्क्तमूनि प्रधानस्थाने नियुञ्जयात् । पुनरवेदविदोपि तस्यामेव पड्तो नियुञ्जाात्। सोऽय याद कत्तुधम् ॥ ८॥ कमात्युन कारणादेक वेदविट नियुज्यावेदविदोपि नियुघ्नादित्युच्यते । “यावतोयसते प्रासान् हव्यकव्येष्वमन्त्र वित् । तावतोनसते प्रेत्य दीप्तशूल_योगडान्" इति तत्रभवन्तो मन्वादयस्त्वमीषा भोजने दोषमुदाहरन्ति । उच्यते,- अवेदविनिराकान्त पंक्तिं योजनमायताम् । पुनाति वेदविद्याकोनियुक्तः पंक्तिमृईनि नियुक्त. पंतिमूर्द्धनि ॥ १० ॥ वेदविदोन भवन्तीत्ववेदविद । हि यस्मात् अवेदविहिराकान्ता योजनविस्तृतामपि पनि, पशिमूर्दनि नियुक्त एकोवेदवित्- पुनाति। एतस्मात् कारणात् एक वेदविद पग्निमूहनि नियुज्य काममिसरान नियुञ्जात्। मन्वादीनान्तु दोपवचन ॥ - ·१८४ पाइकल । वेदविद' सम्भवे बोल्यम्। मतभेदो वा । वस्तनु मन्दादिनि দাঁডিজিনী নয়, আলেয় ছন্দ আমানঃ इत्यदोष । दिवंचन प्रकरणसमाप्त्यर्थमादरार्थश्च ॥ १० ॥ इति महामहोपाध्यायराधाकानसिद्धान्तवागौशभट्टाचार्यात्मज चौचन्द्रकान्ततर्कालद्वारमष्टाचार्यस्य कृतो वाइल्यमाथे पक्षमा खण्डिका समाप्ता।

·थाहकल्पः। षष्ठी खण्डिका। 000- अथ तृप्तीः ॥ १॥ वक्ष्यामः, इति सूत्रशेषः॥१॥ तब हविर्विशेषात् प्तिविशेषमाह,- ग्राम्याभिरोषधीभिर्मासं तृप्तिः ॥ २॥ प्राम्याभिम भवाभिः। ओषधीभिः,- "ब्रोहयः शालयोमुद्रागोधूमा. सर्पपास्तिलाः । यवायोषधयः सप्त विपदोघ्नन्ति धारिता:" ॥ इत्युक्तलक्षणाभिः, फलपाकान्ताभिर्वा, मास व्याप्य पितृणा टप्ति- भवति। तन्त्रान्तर ग्राम्यतिलनिषेधोऽस्मद्यतिरिक्तविषयः ॥२॥ तदलामे पारण्याभिः ॥ ३ ॥ 'मास तासा ग्राम्याणामोपधीनामलामे, पारस्याभिरोषधीभि , एप्ति, इत्यनुपज्यते। अनुकल्पोऽयम् ॥ ३ ॥ मूलफलैरगिवा ॥ ४ ॥ -इत्यनुवर्तते। मून, । माम हप्ति, २४ ·थाडकल्पः। “कशेरुः कोविदारश्च ताल कन्दं तथा विसम् । तमालं शतकन्दञ्च कलारं गीतकन्दकम्” ॥ इत्यादिभिबहुलं तवान्सरेपदिष्टः। फलैः,- "विल्यामलकमृहीकापनसाम्रातदाडिमम् । भव्यं यानेरताक्षोटं खजूराम्रफलानि च ॥ इत्येवमादिभिस्तन्वान्तरोतरेव । अर्जिलेन वा । अयमम्यनुकत्यः एव । तथा च ब्राह्मा पुराण । “पयोमूलफलैः शाकैः कृष्णपक्षे च सर्वदा । पराधीन: प्रवासी च निर्धनोवाऽपि मानवः । मनसा भावशुद्देन थाडे दद्यात्तिलोदकम्” । अपरे पुनरेतदविहांसोवक्ष्यमाणेनोत्तरशब्देन मूलादीनां ग्रहणं वर्णयन्तीभाषन्ते,–'मूलादयोऽपि पदार्थाः सहवाबेन तर्पयन्ति,'- इति ॥ ४ ॥ सहान्नेनोत्तरास्तर्पयन्ति ॥ ५ ॥ उत्तराः-वक्ष्यमाणछागादयः पदार्थाः, अबेन सहिताः मन्त. स्तृप्तिं जनयन्ति, न केवला: ॥ ५ ॥ तश्मे उत्तराः पदार्था अभिधीयन्ते, पाखण्डिकापरि. ममाते:- इति । छागोसमेषा पालभ्याः ॥ ६ ॥ उम्रोडपोवनीवई इत्यनान्तरम् । प्रमिदायन्यो। ते बखिम ·याडकल्पः। पालभथा छागोसमपापालभ्याः सन्त स्तर्पयन्ति, न त्वन्यथा । मीषा ग्रह्योतविधिना करणीयः ॥ ६ ॥ शेषाणि क्रीत्वा लब्ध्वा वा स्वयंमृताना वा ऽऽहत्य पचेत् ॥७॥ “ीया - . गेपाणि छागादिभ्योऽन्यानि वक्ष्यमाणानि मामानीत्यर्थ पोतरेपाम्" इति पाठे, पाणि छागादिभ्योऽन्यानि, इतरेषा मत्स्यादोना मासानि,-इति पूर्वोतएवार्थः। इतरेषा क्रीत्वा लब्धा वा.--इति वा वर्णनीयम् । यदा क्रयन्नाभाभ्यां मवन्ध', तदा 'इतरेपाम्'-इति संबन्धलक्षणा पष्ठी। तानि खन्वेतानि मासानि कुतथित् क्रौत्वा वा, लब्धा वा, अथ वा स्वयमतानामा हत्य, पचेत्,-रह्योक्ताप्रकारेण चरुपाकविधिना ॥७॥ अथेदानी येन पदार्थेन यावन्त काल पितरम्तृप्यन्ति, तदुचर्न,- मासय मत्स्यैः ॥ ८॥ मस्यैः पाठीनादिभिर्मासहय'पितृणा टप्तिर्भवति ॥ ८॥ मासवयं हारिगोन मृगमांसेन ॥ ८ ॥ मृगः परित्यनान्तरम्। मृगस्य पशोमामेन मासवय वृप्तिः । तदेव माम विशिनष्टि। हारिणेन हरिणसबन्धिना पशुमामेन । 'हरिणमृगमामेन', इति पाठेपि, मामान्यवचनोमृगशदो- विशेषवाचिना हरिणशब्देन विशिष्यते,- रति मएवार्योभवति ।

·१८८
थाइकल्प.।
शकुन: पक्षीत्यनान्त
चतुरः शाकुनिन ॥ १० ॥
चतुरीमासान् लमिः शाकुनेन भामैन ।
रम्। सच कपिनललावकादिः ॥ १० ॥
पञ्च रौरवेश ॥ ११॥
रोरवण मासेन पञ्च मासान् ढप्तिः। एवमुत्तरतायि । रुरुमंग-
विर्शयः ॥ ११॥
पट छागेन
हप्तिः। सोऽयं छाग बालभ्यः ॥ १२ ॥
सप्त कोमण
हप्तिरित्येव ॥ १३॥
अष्टो वाराहे ॥ १४ ॥
प्तिः॥ १४॥
नव मैपमांसेन ॥ १५ ॥
म खवयं मेषपालभ्योबोदव्यः ॥ १५ ॥
दश माहिपेग ॥ १६ ॥
मामेन,-इत्येव ॥ १६ ॥
एकादश पापतेन ॥ १७ ॥
पूपतीमगपिगेपः ॥ १०॥
संवत्सरन्तु गव्येन पयसा ॥ १८ ॥
यति ॥ १८॥

·थाइकल्पः। पायसेन वा ॥ १६ ॥ संवत्सर टप्तिः। वायब्दयशब्दार्थः समुच्चये ॥ १८ ॥ वाणसस्य मांसेन हादशवर्षाणि ॥ २० ॥ तमिरित्येव । वाटणसय, "विपिबन्त्विन्द्रियचीयं वेतं हदमजापतिम् । वाणसन्तु तं प्राहुर्याजिकाः पिटकममणि ॥ तराग्रीवोरक्तगिरा: खेतपचोविहङ्गमः । सवै वाटणसः प्रोक्लाइत्येषा नैगमी श्रुतिः । इत्युक्तालक्षणः। जरत्च्छागइति मेधातिथिः ॥ २० ॥ इति महामहोपाध्यायराधाकालासिदान्तवागीशभट्टाचार्यात्मज- बीचन्द्रकान्ततर्कालद्वारभावार्थस्य क्षतौ यादकत्यमाथे षष्ठी खण्डिका समामा ।

·श्रावकल्पः। सप्तमी खण्डिका। अधाक्षय्यतृप्तीः ॥ १॥ वक्ष्यामः ॥१॥ खड्गः ॥२॥ खड्गप्रारण्यः पशविशेषः । सोयमक्षय्यटप्तिहेतुः पितृणाम् । एवमग्रेऽपि ॥ २॥ कालशाकम् ॥ ३॥ प्रसिदमेतत् । कालशाकः,-इति पाठेऽपि नार्थोभिद्यते ॥ ३ ॥ लोहितच्छागः ॥ ४ ॥ रतवर्णच्छागः । “च्छागोवा मर्चलोहितः” इति च स्मृत्यन्तः । रम् ॥ ४॥ . मधु॥५॥ मधु चौद्रं माध्वीकमित्यनन्तरम् ॥ ५ ॥ महागल्कः ॥ ६॥ महागल्कोमम्यविपः । म घ रोहितादिरिति वाचस्पतिमियः । रोहितमायः,-पत्यपरे। तथा च पायी पुराणे।

·१८१ ग्राहकल्पः। "रोहितामिषमुत्पन्न दत्त्वा तु स्वकुलोद्भवाः । अनन्तां विन ! यच्छन्ति तृप्तिं गौरीसुतस्तथा" इति। “एकशल्कोऽईचन्ट्रय ललाटे खड्गसंयुतः । शुलवर्णय योमत्स्योमहाशल्कः सउच्यते” । इति पुलस्त्यवचनीतास्तु युक्तः ॥ ६ ॥ वर्षासु मघाश्रादम् ॥ ७ ॥ ऋजुरतरार्थः। 'वर्षास यादम्'-इति पाठे, वर्षास सर्वव थाइमक्षयप्ति हेतुरिति मन्तव्यम् । तथा च विष्णुधम्मोत्तरे। "उत्तरात्त्वयनात् यादे श्रेष्ठं स्याद्दक्षिणायनम् । चातुर्मास्यञ्च तत्रापि प्रसुप्ते केशवे हितम्" । इति ॥७॥ हस्तिच्छायायाञ्च ॥८॥ - थाइमित्यनुपज्यते। हस्तिच्छाया च कुचरस्य च्छाया, बहुप्रकार पारिभाषिक्यपि स्मृतिपूपदिष्टा। कुञ्चरस्य च्छाया तावत्, “हस्तिच्छायाम विधिवत् कर्णव्यजनबीजितम्" इति मारते। पारिभाषिकी खस्वपि । प्रचेताः। "सूर्य हस्तस्थिते या तु मघायुवा वयोदशी। तिधियावणी या तु सा छाया कुचरस्य च” ॥ इति। यमः।

·१८२ थाहकल्पः। "हमे करस्थिते या तु प्रमावस्या करान्विता । सा या कुन्चरछाया इति बौधायनी श्रुतिः । इति । वायुपुराणे। “वनस्पतिगते सोमे या च्छाया प्रामुखी भवेत् । गजच्छाया तु सा पोता तस्यां याडं प्रकल्पयेत्” । इति । वामपुराणे। "मैहिकेयोयदा भानुं ग्रसते पर्वसन्धियु । गजच्छाया तु सा प्रोता तस्यां या प्रकल्पयेत्” । इति । एवमादिकमनुसन्धेयम् ॥ ८ ॥ भषेदानी ब्राह्मणविशेषाअभिधीयन्तेऽक्षयटप्तिहेतवः,- मन्त्राध्यायिनः ॥६॥ मन्तवामणत्मकस्य वेदस्य मध्यात् मन्चभागमाचं ये पधीयते से मम्बाध्यायिनःne पूताः ॥ १० ॥ पता: पयिता: अत्युत्ताधारादिभिरित्यर्थः । पथया। मन्याना- मध्ययनमकुप्वांणापपि यंदातामुष्ठान ये समवन्तः, तर पृगाः ।.. गाग्वाध्यायी ॥ ११ ॥ गोपा गाया मायायपालिका घोधिति, म गल गागा जापा.११.

·१८३ याइकान्य । पड़ङ्गवित् ॥ १२ ॥ पडद्गानि योवेत्ति सोय घडवित् । तेया मध्यादेकमपि योवेत्ति, सोऽपि,-इति महायया । अङ्गानि च, 'शिक्षाकल्पोव्याकरण निरुत ज्योतिपाअिति । छन्दसा विचितिचैव पउगोवेदश्यते'। इत्युमान्तक्षणानि ॥ १२ ॥ ज्येष्ठसामग. ॥ १३॥ व्येष्ठसामान्यारण्यके गीयन्ते। तानि योगायति, सोऽय ज्येष्ठ- ज्येष्ठ सामव्रत येन चीर्ण सोऽपि,-इति महा सामग । वगा ॥ १३ ॥ अपि गायवीसारमात्र ॥ १४ ॥ अपिदिकमे। गायत्रीसारमात ,- इति व्यत्यासेन प्रयुडो । गायत्रीमावसारोऽपि,-इत्यर्थ । स्मरन्ति च । "गायत्रीमावसारोऽपि वर विप्र सुयन्त्रित । नायन्त्रितचतुर्वेद मक्शी मर्वविक्रयी'। इति । गायत्रीवतमात्र सहप्रवचनापरनामधेय येन चौर्ण, म चैवमुच्यते ॥ १४ ॥ विगाचिकेत ॥१५॥ विणाचितोऽश्वर्यशाखाया प्रमिइ । एतद्वतमपि, तदयोगास् पुरुषोऽपि विणाचिकेत ॥ १५ ॥ .

·१८४ याइकल्पः। विमधुः ॥ १६ ॥ विमधु अध्वर्युवेदभागस्तव्रतञ्च । तदयोगात् पुरुषोऽपि वि. मधुः ॥ १६॥ त्रिसुपर्णः ॥ १७॥ सुपर्णमन्त्रास्तैत्तिरीयके प्रसिहाः। बट्टचा वेदभागयेवमुच्यते । सवतच ! तदद्योगात् पुरुषोऽपि ॥१०॥ पञ्चाग्निः ॥ १८॥ पच-पवनपावनदक्षिणगार्हपत्याहवनीयाअम्नयीयस्य, प्रमो पदाग्निः । तथा च हारीतः । "पवनः पावनम्वेता यस्य पञ्चाग्नयोग्टहे। मायं प्रात: प्रदीप्यते स विम: पड्लिपावनः" । इति । केचिदेतरसूवम्,-'पिशाचिकेतः' इत्यतः पूर्व पठम्ति १८१ स्नातकः ॥ १६ ॥ विद्यानातकोग्रतमातकोपिद्यायतघातकति विप्रकारोगम- पूवीतः १. मन्सव्राह्मणवित् ॥ २०॥ मम्पयाधणामकाममप्रयेदता। फेषिदेता स्वयं म पटम्ति २.॥ धम्मजः ॥ २१ ॥ भगानाध्या धम्या | द्रोपाठः,"-नि पाठे, ·१८५ वारकल्प। . इति। 'मनुवशिष्ठयाज्ञवल्कागोतमशास्त्राणि धम्मेद्रोणशब्देनोचन्ते, नेपा मध्ये एकस्यापि पाठक.'-इति महायशा ॥ २१ ॥ ब्राह्मोढापुत्रश्च ॥ २२ ॥ ब्राह्मण विवाहेन या विवाहिता स्त्री, तस्या पुत्र । चशदात् जानदेयाप्रदाबादय ममुशीयन्ते । तथा च मात्स्ये पुराणि । "माझदेयाऽऽत्ममन्तानो ब्राह्मदेवाप्रदायक । ब्रह्मदेयापतिथैव ब्राह्मण पडक्तिपावन"। ते खल्वमी बहुल सन्तान्तरेष्षभिहितास्ततएवीप सधव्या, ॥२२॥ इति पंक्तिपावना ॥ २३ ॥ इत्येते मन्वाध्यायिप्रभृतयो ब्राह्मणा पतिपावना पति पावनपापना'-इति केचित् पठन्ति ॥ २३ ॥ कुतः पुनरमीया पड्तिपावनत्वम् । आसहस्रात् पंक्तिं पुनातीति वचनादासहसात् पंक्ति पुनातीति वचनात् ॥ २४ ॥ ऋजुरक्षरार्ध । शिवचनमादरार्थ प्रकरणसमात्यर्थश्च । “वागौ- सररोयान्तिकासहस्रात् पडक्ति पुनातीति वचनादामहस्रात् पति पुनातीति वचनात्" इति केचित् पठन्ति ॥ २४ ॥ इति महामहोपाध्यायराधाकान्तमिदान्तवागीशभट्टाचार्यान्मज- श्रीचन्द्रकान्ततर्कालङ्कारभधाचार्य्यस्य क्षती बाइकल्पभाये सप्तमी खण्डिका समाप्ता।

·श्राहकल्पः। -**- अष्टमी खण्डिका। अध काम्यानां तिथयः॥१॥ अथेदानी काम्याना फलाना थाहाना वा तिथयोवक्ष्यन्ते प्रति सूतशेष ॥१॥ पुत्रोऽभिरूपः प्रतिपदि ॥२॥ प्रतिपदि यादक रभिरूपोविद्वान् रमणीयोवा,- “यत्र विद्या च वित्तञ्च मल्य धम्म. शमोदम. । अभिरूपः स विजय. स्वाश्रमे योव्यवस्थित." । इत्युक्तलक्षणो वा, पुवोभवति ॥ २ ॥ द्वितीयायां स्त्रीजन्मा ॥ ३॥ द्वितीयाया थाई कुर्वन् पुरुषः म्बीजन्मा भवति । मीणा जन्म यस्मात् मोऽयं म्तीजमा । स्यपत्यजनकारत्यर्थः ॥ ३ ॥ अश्वास्तृतीयायाम् ॥ ४ ॥ रसोयाया शाहक रजाभयन्ति। कैपिदयाति न पठन्ति । रतीयायामपितुपगम फमितियति च ॥ ४॥ ।

·थाहकल्पः। १८७ चतुयी जुद्रपशवः ॥५॥ शुद्रपशवोऽजादयः ॥ ५ ॥ पञ्चम्यां पुत्रभागी ॥ ६ ॥ “पुत्राः पक्षम्याम्"-इति पाठे, पुतभागी मुववान् । व्यसोऽर्थः ॥ ६ द्यूतर्द्धिः घट्याम् ॥ ७॥ द्यूतेन,- “प्रमाणिभियंत् क्रियते तल्लोके द्यूतमुच्यते । इत्युक्तलक्षणेन, ऋद्धिधनोपचयः ॥ ७ ॥ कृपिः सप्तम्याम् ॥८॥ सपिः लया धनोपचयः । तथाचापस्तम्यः । "सक्षमे पिऋषिः" -~-६ति ॥८॥ 9 अष्टम्यां वाग्यिज्यम् ॥ ६॥ पूर्ववदर्थः ॥ ८॥ आरोग्यं नवम्याम् ॥ १० ॥ प्रज्वध सूत्रम् ॥१०॥ दशम्यां गावः ॥ ११ ॥ इदमपि ऋज्वर्थम् ॥ ११॥ •ापिसभाम्बामति पाहामरम्।

·१८८ माइकल्पः। परिचारकाएकादश्याम् ॥ १२ ॥ ऋज्वर्थमेव ॥ १२ ॥ हादश्यां धनधान्यं कुप्यं हिरण्यञ्च ॥ १३ ॥ धनपदं धान्यादिभिवधनपरम् । कुष्यं सुवर्णरजताभ्यामन्यत् । 'कुर्य रोप्यं हिरण्यच्च'-इति केचित पठन्ति ॥ १३ ॥ जातिधैष्ठाञ्च त्रयोदश्याम् ॥ १४ ॥ चशब्दात् धनधान्यादिकञ्च ॥ १४ ॥ युवानस्तत्र मियन्ते ॥ १५ ॥ तत्र त्रयोदश्या ग्राह कुर्बाणस्य युवानोमियन्ते, इत्ययमेको- दोपः। तदेतद्दोषमहिणुर्जातियैष्ठादिफलमर्थयमानस्तवाधिक्रि यते,-इति लियते । महायशास्वाह,-'एतद्दोपपरिहारार्थ पिण्डरहितमन थाड कर्तव्यम्' - इति ॥ १५ ॥ शस्वहतस्य चतुर्दश्याम् ॥ १६ ॥ शस्त्रेण हतस्य बाई चतुर्दग्या कर्त्तव्यम् । स्मरन्ति च । “गमेण तु इताये यै तेपा दद्याश्चतुर्दशीम्” । इति । फलश्चात्र शस्त्रहतस्य वप्तिरवेति मन्तव्यम् । "पक्षिदगमताये च दंष्ट्रिद्भिनरईता. पतनानगनप्रायगन्धागनियन्धन. । मृता जनप्रवेगेन से ये गम्बहताः मृताः" । इत्युतालमणो वा सम्वाहतोद्रष्टव्यः। तथाच मरीचिः। ।

·१८८
याडकल्प ।
"विपशस्त्रम्वापदाहितिर्यगव्राह्मणघातिनाम् ।
चतुर्दम्या क्रिया कार्या अन्येपान्तु विहिता" ।
३
इति । न च,-
"गस्तविग्रहतानाञ्च शृङ्गिदष्ट्रिसरीसृपैः ।
आत्मनस्यागिनाञ्चैव थाइमेपा न कारयेत्'।
इति च्छागलेयवचनात् गस्वादिहताना यादमेव नास्ति,-इति
वाच्यम्। बुद्धिपूर्वक मृतानामेव तथात्वात। प्रमादमृतानान्त
यादमस्त्येव । तथाचागिरा.।
“अथ कथित् प्रमादेन म्रियतेऽग्न्युदकादिभि ।
अशीच तस्य कर्तव्य कर्तव्या चोदकक्रिया"।
इति। तथा गौतम | "प्रायोनाशकास्वाग्निविषोदकोइन्धन
प्रपतनैश्वेच्छताम्"---इति । आत्मधातिनोऽपि विशेषमाइ हृद
गाग्य।
"हद शौचस्मृतेषुप्त प्रत्याख्यातभिपकक्रिया ।
प्राप्मान धातयेदयस्तु जलाग्न्यनगनादिभि ।
तस्य विरात्रमाणौत हितीये त्वस्थिप्सञ्चय ।
तीये
तूदक कृत्वा चतुर्थे थाइमिप्यते ।
इति । ननु,--
"बामणादिहते ताते पतिते सगावळिते ।
व्युल्कमा मृते देयं येभ्यएव ददात्यती"।
इति छन्दोगपरिशिष्ट वचनात् नाध्नपादिहतस्य थाहान ईत्य

·२०० याइकाल्पः। अथ वा। मवगम्यते । नैष दोषः। एतस्यापि बुदिपूर्वकविषयत्वात् । ब्राह्मणादिहताना सामान्यतः थाहाभावेऽपि चतुर्दश्यां श्रावं वचनबलाद्भविष्यति, इति न किञ्चिदनु- चितम् ॥ १६ ॥ अमावस्यायां सर्वमित्यमावस्थायां सर्वमिति ॥ १७ ॥ -इत्याह। अमावस्यायां यादकः सर्व पूर्वोक्तं फलं भवति । कयं पुन- यिते पूर्वोक्तमेव सर्व न त्वन्यदपि,-इति । “सळलमाधि कारिकम्” इति सिद्धान्तादित्यवेहि। तथा मनुः । "पक्षत्यादिविनिर्दिष्टान् विपुन्नान् मनमः प्रियान् । याददः पञ्चदश्यान्तु सर्वान् कामान् समथुते । इति पक्षत्यादिविनिर्दिष्टान् सर्वान् कामान् समथुते, सदस्य मर्चगर्दस्य प्रकृतवाचितया एककतिथिफलस्यैव ध कामनायिपयत्वेन प्रक्षततया तस्यैव दर्शऽपि फनत्वं योग- मिहिन्यायात्। एवमेके। नत्र, "एकेकम्मे वा कामायान्ये याकतवभाजियन्ते, मध्येभ्योदपीर्णमामी" इति ययणेन एकेकफनम्येव विशेषतः प्रकसत्वेनोपम्यितत्वादस्तु तया, प्रशते त सथाविधवचमाभावात् "पतत्यादिविनिर्दिष्टान्”-इति वचमाय मकमतिथिफमाना विनाऽपि प्रयोगभेदं दर्गयाइफमत्वम् । एवमपी। रतिगदः प्रकरणममाप्तिमापनार्थ.। गुवाभ्यामः गामापरिममारि यातयति । १०॥

·अत्रय शिवम् ।
शाण्डिल्यनानोविमलेऽन्ववाये
सुनेरनूचानवरोमुनीनाम् ।
अनूनसत्वोविनयप्रधान
शाण्डिल्यवद्भक्तिनयप्रवीण
M
पभूर हिजोभूतदय स राधा-
कान्तो नितान्ततिमार्गनिष्ठ ।
सिडान्सवागीशप्रति प्रसिद्धि-
र्य शिथिये तत्त्वतएव धौरम् ।
केनापि कमिमपि वा कथचित्
प्रवर्तिते विश्वपते प्रसङ्गे।
वाष्पमपूर
परित प्रसर्पन्
वपुर्विभो भावयता यस्य ।।
तस्मादजनि योविनयन्द्रकान्तोमहात्मन ।
वसता कैकयेष्वेतत् सेन भाथ विनिम्भितम् ॥
व्योमाम्बराइचन्द्रे शकवर्षे मिथुनमुपगते सूर्यो।
परिपूर्णतामगच्छत् कतिरेषा चन्द्रकान्तस्य ।

·याइकलः।
प्रीयतां तदनया हरिः स्वयं
धमकम्मनिवज्यते।
अभ्यबडबडुला मरखती
तस्य काममखिलामनः मुतिः॥
माधवोऽन्यगुणलेशहर्षिताः
शोधयन्तु खलु घीक्षितरिदम् ।
जातरूपरसभावित गयो-
অন্যনিষ লক্ষ্মী সর॥

·ग्राइकरपः।
तस्मादहं हन्तुमिझाईएनो-
न किवर कुति म राज्ञाम् ॥
इति महामहोपाध्यायराधाकान्तसिद्धान्तवागीयभट्टाचार्यात्मजः
यौचन्द्रकान्ततर्कालङ्कारभट्टाचार्यस्य सातौ बाइकस्पभाष्ये अष्टमी
खण्डिका समाता।
समापदं श्रादकल्पभाष्यम् ॥
शुभमस । यौरत।

·थाइकल्पपरिशिष्टम् ।
२०५
यत्नेन भोजयेत् थाहे बद्दच वेदपारगम् ।
शाखान्तगमधाध्वयं छन्दोग वा समाप्तिकम् ॥
यद्येक भोजयेत् थाई छन्दोगं तत्र भोजयेत्
ऋचोयजूएपि सामानि विद्य तत्र तिष्ठति ॥
ऋग्भिस्तु पितरः प्रौसायजुर्भिस्तु पितामहाः ।
सामभिः प्रपितामहास्तस्मात्तं तत्र भोजयेत् ॥
एकस्तु ब्राह्मणः याडे स्वल्पन्तु प्रकृतं भवेत् ।
वयस्त पितर. मोक्ताः कथं चायन्ति ते वयः ।।
उरसि पितरोभुड्ले वामपाखें पितामहाः ।
प्रपितामहादक्षिणत. पृष्ठतः पिण्डत काः ॥
लेपभाजयतुर्थाद्या. पिवाद्याः पिण्डभागिन. ।
पिण्डदः सप्तमस्तेषां सा तिः साप्तपौरुषी।
प्रटेत पृथिवीं कमा सशैलवनकाननाम् ।
लभेत यदि पिवथें साम्रामक्षरचिन्तकं साना-
मक्षरचिन्तकम् ॥
इति यादकल्पपरिशिष्ट समाप्तम् ॥ .॥

·सामविशेषाः। न च पदशब्देन पदग्रन्यस्य म्तीभगन्देन च स्तोम प्रमाणाभावात् । नानाऽवयवशत्यपेक्षया एकस्याः समुदायगत- श्राइकल्पपरिशिष्टभाष्यम् । ईश्वरञ्च पितरौ गुरूस्तथा संप्रणम्य शिरसा मुहुर्मुहुः । थाहकल्पपरिशिष्टबोधिका वृत्तिरल्पकरणा प्रणीयते ॥ कपिदाचार्यः पुत्रं निमित्तौकृत्याधिकारिणं याइभोक्तु. बाद- कर्तृय कतिचिइम्मानुपटिदिक्षुराह, अनधीत्येति । है पत्रक इत्यनुकम्पायां कन् । पटम्तोभादीननधीत्य याडेपु कथं भोक्ष्यसे । एताननधीत्य थाईपु भुञ्जानः प्रत्यवतीत्यभिप्रायः । तथाच वक्ष्यति, अन्यथैव हि भुञ्जान इत्यादि। पदस्तोभादयः अन्यस्य ग्रहणं किं न पदभेदकल्पनाया स्यादिति वाच्यम् । । लघत्वात् । साहचर्येण, एवं मामभिराच्छन्न इत्यनुपदमभिधानेन च, सामपरत्वस्यैव न्याय्यलाच । तव पदस्तोभानिति बहुवचनोपादानात् “प्राजापत्यायत्वारः पदस्तोमाः" इत्यायवाधणोना; माजापत्यायत्वारः पदम्तीभाइह न तु “रजरागिरमस्य पदस्तोभी” इति तदुक्तपदस्तो. भइयस्येह ग्रहणमित्य तुसन्धेयम् । न चोभयोरेव ग्रहणं किं रयन्ते।

·२०८ थाइकल्पपरिशिष्टभायम् । न स्यादिति वाच्यम् । यतः पदम्तोमानिति बहुवचनदर्शनात् वहुष्वेव पदस्तोभेषु भवत्यपेक्षा । अतः प्राजापत्यैवतुर्भिः पद म्तोभशरितार्थस्य बहुवचनस्य न पुनरपरस्त्रापेक्षाऽस्तीति । तत्र, च्छन्दम्यार्चिके ममानातायां धो दिवः पवमे कत्वयोरम इत्यस्यामृचि चत्वारि मामान्यरण्यगाने गीतानि । तत्र च, हाउ। हौवा ओ २३४ वा इत्यादि, वा। ईडा | इत्वन्तं प्रथमं साम। हाउ ।३। हौवा श्री ३३४ वा। इत्यादि, वा। ईडा। इत्यन्तं द्वितीयम्। श्रोहोहोवा २ । पोवा २ । इत्यादि, गुपे नदीपु वा १ । इत्यन्त वतीयम् । पाश्री होवा हायि । इत्यादि, वा। ईडा। इत्यन्तं चतुर्थम् । तान्येतानि सामानि पदस्तोमाइत्युच्यन्ते। प्रतीषनानिति, “इन्द्रस्य वयोऽतीषनाः” इत्यायवाण- हतीयप्रपाठकैकाट गखण्डोतोना वयाणामतीपङ्गानामिह ग्रहणम् । यद्यपि तस्यैव वाघणस्य तत्रैव प्रपाठके उनलिंगरखण्डे, सौर्यम- तोपन वयमुक्त, तथापि एकादशरवृण्डे प्राज्यदोहादीनामुमत्वात् तामाहचात् ताद गडोक्तानामेवातीपनानां ग्रहणमुचितम् । तत्र, पुरोजिती वो पन्धमः इति उचाते जातमन्धमः इत्यनयोग्छन्द. म्याचिंक ममामातयोः परम्परमिन्नितयोकि माम, ए पुगेजिनी इत्यादि, इट रडा २३४५ । इत्यन्तम् । प्रमर्जिरप्यो यथा इसि, पमायएन्तर्मदाय इति तयोमाय ममापातयोमिघोमिमि. सयोरेक माम, ए पामा । इत्यादि । पन्तः पूर्ववत् । प्रभीनयारो पदः तरम् ममन्दीधावति इति चानोमात्रय ममाग्नासयो।

·२०८ थाइकल्पपरिशिष्टभाष्यम् चोरन्योन्यमिलितयोरेक साम, ए ग्राभी। इत्यादि । अन्तः पूर्ववदेव। सानि खल्वेताति त्रीणि सामानि इन्द्रस्य वयोऽती पना इत्युच्यन्ते। अतोपनो नाम परस्परमिश्रण । उभयो चोव्यतिपज्य गेयलादप्तीपङ्गनामकत्व बोदव्यम् । गीतानि चैतान्यरण्यगान एव । - " निदेंगः । ऋपमानिति, "रुद्रस्य वय ऋषभा' इत्यायब्राह्मणटतीय- प्रपाठकीय कादशखण्डोक्ता ऋषभाइह गृह्यन्ते । श्राज्यदोहादि- साहचर्यात् । न तु तत्रैव ब्राह्मण “भारदाजानि वीण्यार्षभाणि सैन्भुक्षितानि वा” इति प्रथमप्रपाठकपोडशखण्डोलाना, तवैवा- यादशखण्डे “पार्षभाणि त्रीणि सैन्धुनितानि वा वाधानानि वा” इति घोताना पार्षभाणामि ग्रहणम् । अतएवात्र ऋषभानिति पायबामणे च "रुद्रस्य त्रय ऋपभा इत्यत्र चोभयत्रैव युमा अन्यत्र त आर्षभाणीति नपुमकनिर्देश इत्यवधेयम् । वस्तुतस्तु, ऋपभागामोपदेशो नार्षभाणाम् । तानि तु ऋपभर्पि- दृष्टत्वेनापभाणि न तु ते ऋपभा.। भतम्तद्हणगवान नाव तरति। अतएव "भार्पभाणि, ऋपभीनाम पि तवभूतानि" इत्यायदाह्मणभाष्यवद्भिाख्यातम् । तव, मुरूपक्कनुमूतये इत्युत्तरार्चिकपरिपठितायाचि गीय- मानं, मुरूपकनुमूनये । ३। इत्यादि, उम् । उम। उम्। इत्यन्तमेक सामा पिबा मोममिन्द्र मन्दत वा इति छन्दम्या. चिके ममानातायामचि गोयमान, हाउ।३। प्रायि । इत्यादि, वा ३ । ई २३४५। इत्यन्तमेका माम। स्वादोरिया वियत ·२२० थाइकल्पपरिशिष्टभाष्यम् । इति तत्रैव ममानातायां ऋचि गीयमानं, ओ ३१ म् । ३ । खादोरे इत्याए वियू ए वता इत्यादि, इट इड़ा २३४५ । इत्वन्तमेकं 'साम। तान्येतानि वीणि सामानि वयोरुद्रस्य ऋपभा इत्युच्यन्ते। सामानि चैतानि अरण्यगाने गीयन्ते । थाज्यदोहानिति, “अग्नेर्वैश्वानरस्य वीण्यान्यदोहानि" इत्याय ब्राह्मणोक्तानामिह ग्रहणमित्यत्र न विवादः। लिगभेद- श्वान्दस । तत्र, मूर्टानं दिवो परतिं पृथिव्या इति च्छन्दस्या- चिके उत्तरार्चिके च समाम्रातायामृचि अरण्यगाने गीतं साम- वयम् । तत्र, हाउ।३ । थान्यदोहम् । ३ । इत्यादि, प्राज्य- दोहा २२४५ म्। इत्यन्तमेकं माम । हाउ । ३ । हुम् । चिदो- हम् । ३। इत्यादि, चिदो ३ हाउ। वा ३।६ २३४५ । इत्यन्तमपरम्। हाउ । ३ । योहम् । ३ । मुडीनं दायि इत्यादिकं, यो ३ हाउ । वा ३ । ए ३ । ऋतम् । इत्यन्त मन्यत् । तान्येतानि त्रीणि मामान्याज्यटोहानीत्युच्यन्ते ॥ १ ॥ पामन्त्रितइति । थारार्थ निमन्वित. पान्यदोहान् जपेत् । नियुक्त थाहभोजनार्थमुपविष्टः ऋषभान जपेत् । तत्रैव भोजनात् पूल अतीपङ्गान् जप्ता भुनीत ॥ २ ॥ भुकाचम्येति । थाहभोजनानन्तरमाचम्य सव स्थितः पटम्तोमान् गोपूनामाम्बसूक्तश्च नाम मामयं जपेत् । पदम्तोमा व्याग्याता: । गोपूक्तचावद सूतश्चेति । यदिन्द्राहं यथा त्वमिति- सन्दम्याचिके पठितायाभूचि मामय गीयते । सत्र, यदिन्ट्राई हीहोया ज्ञायि । सुवाम् । इन्याटिकं, अग्निरा- । यी।

·थाइकल्पपरिशिष्टभाष्यम् । हुता २३४५: । इत्यन्तमाद्यं गोपूतानाम्ना ऋषिणा दृष्टवाद- गोपूतं नाम। घायौ होवा हायि। यदिन्द्राहाम् । इत्यादिक, शक पाहुता २३४५:। इत्यन्त द्वितीयमखसूतानाना पिणा दृष्टवादावमूक्त मित्याख्यायते । सामह यश्चैतडेयगान गोयते । इन्द्र शुद्ध इति, इन्द्रस्य शुद्धाशडीये 'इन्द्रस्य शुद्धाशुद्धीये है। इत्यायमाझाणोक्ते मामनी, जपेदिति गर्तन सम्बन्धः । इन्द्रशुद्धे इत्यनेनै कदेशेन ममुदायप्रतिपत्तेरिन्द्रस्य शुद्धाशडीययोः साम्रो- ग्रहणम् । भीमोभीममेन इनि श्रामवितोजपदोहानिति चैव. मादी यहत । न खल्चिन्द्रदेवता के इन्द्रहष्टे वा शुद्धनाम के मामनी अतोऽनायत्याऽ कदेशेन ममुदायप्रतिपत्तिरनुमरणीया भवति। ताण्डामहाबाह्मणेऽपि । “इन्द्रोयतींसालाहकेभ्यः प्रायचा तमलोना वागभ्यवदत् मोऽशुहोऽमन्यत म एतच्छुकरशहीयम- पश्यत् तेना शुध्यत्" इति शुद्धाशुद्धीयनामतयैवैतत् मामयमुताम् । प्रत्ये कविवक्षयकवचन मिति प्रापयवाह्मणभाप्ये मायणाचार्या: । अपिच । शुद्धशब्दवल्यामचि गीयमानत्वात् मानोः शुद्ध- गष्दवत्त्वाच्च शुद्धशन्देन विर्देशोनानुपपन्नः । भवति हि तत्सम्बन्धात्ताच्छन्दाम्। टण्डयोगात् दगडः पुरुष इति यथा । सानोरिन्द्रस्य ग्रहात्मादकत्वादपि इन्द्रशुद्धगन्देन तयोनिदंगो- न खल्वपिनोपपद्यते । अतएव, एतीन्विन्द्र म्तवाम शुदशन साना इति मन्ते शुदगदेन मामनिर्देगा मनच्छते । व्याख्या- ननद भाष्यवद्भिः, "एडेन शुद्धयत्पादकैन मामा” इति । प्रत्येक- विवक्षयेकवचन मिति न प्रम्मत्तव्यम् । शाट्यायनकवानणेऽपि । - ·यादकल्पपरिशिष्टभाष्यम् । असावकाम स ऋयीन “इन्द्रो वा असुरान् हत्वाऽपूतइवामध्यो अमन्यत । यत शुदमेव मा सन्त गुडेन साम्रा स्तुयुरिति । ब्रवीत् स्तुत मेति। तऋषय: मामापश्यन् । तेनास्तुवन् एतो विन्द्रमिति। ततो वा इन्द्र पूतः शुद्धोमेध्योऽभवत्” इति । मयाऽपि इन्द्रशुद्धे इत्यनेन इन्द्रस्य शुद्धाशुद्धीययोरिह ग्रहणं निरावाधमेव । तत्र, एतोन्चिन्द्रमिति च्छन्दस्यार्चिके समानायायाचि मामय वेयगाने गीयते। एतोविन्द्रएस्तवामा इत्यादिक, ममा ३४ प्रौहोवा । तू २३४५। इत्यन्तमैक साम । एती- विन्द्रएम्तवा ६ मा। इत्यादि, भो २३४५ इ। डा। इत्यन्त- मपरम् ॥ २॥ तरन्तस्येति । तरसमन्दीधावति इति छन्दस्याचिके ममानातायाभूचि, तरत्ममा। दीधावा १ ता २३ । इत्यादि, तरत्ममन्दीधावतो २२४५ । इन्वन्तमेक साम वेयगाने गीयते । तदेतत् तरन्तस्य साम । तथाचार्येयवाह्मणम् । वैददखे. साम' इति । "तरसमन्दीधावति इत्वक माम तरसमा इति मन्वादिक वैददग्वनामकस्य ऋणैः पुवस्य तरन्तस्य स्वभूतं तेन दृष्टम्" इति तद्वायम्। मोऽयमपिनाम्ना साम्रोव्यपदेशः । यदेतत् तरन्तस्य माम तटेकधीरेकाग्रबुद्धिस्तव जता, यत्र पूर्वाणि मामानि जमानि, तप्रेत्यर्थ | तत स्थानान्तर गत्वा शुची देंगे पामीन वामदेयं नाम माम जपेत् । वामदेय नाम मामानकन गीयते । तवंफ तायत्, पग्निम्ति- 'तरन्तस्य च ·२१३ थाउकल्पपरिशिष्ठभाथम् । ग्मेन शोचिषा इति छन्दस्यानिके समानातायामृयुत्पन्नस्य माम वयस्य टतीय, अग्निम्तिरमेन गोचिषा। इहा । इत्यादि, दहा ३ रा २२४ यो ६ हाइ। इत्यन्तं, इह शब्दोपत वामदेवेनर्पिणा दृष्ट पहवडामदेण्यानाम वेयगाने गीतम् । द्वितीयन्तु, कयानश्चित्र आभुवदित्यस्यामृत्युत्पन्नस्य साम- त्यस्य मध्ये, काऽ५ येति तृतीयमन्द्रादिकं वतीयं साम "महावामदेव्यं वामदेव्यं वा" इति आय ब्राह्मणभाष्य भिहितम् । ताण्डाब्राह्मणेऽपि, “वामदेव्यं भवत्येतेन वै वामदेवोऽवस्थ पुरो धामगच्छत्"-~इत्युत्ताम् । साम, यः सबाहाविचर्षणिरितिच्छन्दर्चिके समानातायाभूचि, यः सताहा विचर्षणिरित्यादिक, इडा २३ मा ३४३ । यो २३४५ इ। डा। इत्यन्त, वेयगाने गीतं टतीयं वामदेव्यम् । आ ते अग्न धीमहि इत्यस्यामच्युत्पत्र पाते अग्नबंधी इति वतोयचतुर्थादिक यत् द्वितीयं तत हिद्वारहयोपेतत्वात् विहिवारं वामदेव्यमित्यास्यायते । तदेतत् चतुर्थ यामदेव्यम् । प्रसोम देववीतये इत्यस्यामृचि पञ्च मामान्युत्पबानि । तत्र, प्रसोमा २३ देवावीतश्रायि, इत्यादिकं दिहिद्वारं वामदेव्यं पञ्चमम् । कयानचित्र प्राभुवदित्यत्र सामयम् । वि:। इत्यादि कयानयित्येकम् । यहहाममित्यादि कयानशिवेति द्वितीयम्। एते मामनी पहच्छब्दयुक्त वामदेव्ये वामदेवेन दृष्टे । तदिद पठ सामञ्च वामदेव्यम् । हाउ1 ।

·.
२१४
यादकल्पपरिशिष्टभाष्यम् ।
तस्यामेव ऋचि अपरमेकं माम, होवा ३ हा ३ मा
२ यि हिया, २२४५ इत्यादिक पञ्चनिधन वामदेव्य पञ्चमि
निधनैरुपेतत्वात् । तदिदमष्टमम् । -
एवमूह्यगाने अपर पञ्चनिधनं वामदेव्य विकटुकेषु महिप
इति त्यूचे गीयते। तत्र, त्रिकद्रुकै महिषीयवाशिरतु विशुम'
इति प्रथमा ऋटक ।
साक जातः क्रतुना साकमोजसा
ववक्षिय,-इति हितोया। अध विपीमा ५ अभ्योजसा झवि
युधा इति तृतीया।
तवैव गाने, रेवतीन' मधमादे इति त्यूचे महावामदेव्य नाम
साम गीयते । तत्र, रेवतीन. मधमाटे इति प्रथमा ऋक् । अाघ वा
वात्मना युताः इति द्वितीया। प्रायहुव. शतक्रतो इति टतौया ।
एव तवैव, विराड्यामदेव्य नाम साम, अग्नि नर इति
त्यूचे गीयते। तत्र, अग्निं नरोदीधितिभिररण्यो. इति प्रथमा
ऋक् । तमग्निमस्ते वमवो न्यृगवन्त इति द्वितीया। प्रेद्यो अग्ने
दीदिहि पुरोन इति टतीया।
एव तत्रैव, महावामदेव्यं नाम साम कस्तमिन्द्र त्वावसो
इति प्रगाथात्मके सूक्त गीयते । तत्र, कस्तमिन्द्र त्वावसो इति
प्रथमा ऋक् । मघोन स्म बत्रहलेषु इति हितीया ।
कयानचिव आभुवदिति त्वृचे अहगाने गीतं महावामदेव्यं
नाम साम तु प्रमिदमेव । तत्र, कयानचित्र प्रामुवत् इति
प्रथमा ऋक् । कस्वामत्योमदाना इति हितीया। अभीषुण
सखीना इति तृतीया।

·थाहकल्पपरिशिष्टभाथम् । तदमोपां वामदेव्यानां मध्यात् सम्मदायागतमिच्छया वा किञ्चिद्दामदेव्यं जपेत् । पूर्वोपदर्शितं द्वितीयं रतीय वा वामदेष्यं जप्तव्यमिति तु गुतं वक्तुम् । तयोनिरुपपदवामदेव्य- नामकत्वात् इह च वामदेव्यं सती जपेदिति निरुपपदस्य वामदेव्यम्य जपाभिधानात् । वस्तुतम्न, कयानचित्र आभुवदिति त्यूचे जहगाने गौतस्य प्रसिदस्य महावामदैव्यस्यापि “वामदेव्य- गानएशान्त्यर्थम्” इति, “वामदेव्यं गौत्वारोहेत्” इति, “वामदेव्यं गोला प्रविशेत्" इति चैवमादी निरुपपदवामदेव्यशब्देन परामर्थात्, तस्य शान्त्यर्थत्वात्, कम्मापवर्गे गेयत्वेनोपदेशात्, तत्र तत्र तथैव शिष्टसमाचाराच तस्यैवेदानी जपः साधीयानिति प्रतिभाति । तदव भगवन्तो भूमिदेवाः प्रमाणम् ॥ ४ ॥ साम्रा जपस्य फलवाटमाइ एवमिति। आच्छन्नीवर्मित: रक्षित इति यावत् । अतिरोहितार्थमन्यत् ॥ ५ ॥ व्यतिरेके निन्दावादमाह अन्यथेति । सष्टार्थः लोकः ॥ ६ ॥ थादभोक्तुर्धर्मानभिधायाथैदानी बादक धर्मान् वल्लुमुप. कमते यनेनेति, यावदन्यसमाप्तिम् । बढचमृग्वे दिनं वेदपारगं भोजयेत् । अध्वर्यु यजुदिनं शाखान्तग भोजयेत् । छन्दोगं ममाप्तिगं भोजयेत् ।. येन सम्पूर्ण ऋग्वेदोऽधीतः म वेदपारगः, येन कर स्वशाखामावमधीतं, सगाखाम्तगः । येन सामवेदस्य समाप्तिपर्यन्तमधीतं, स ममाप्तिगः ॥ ७ ॥ ययेकमिति। छन्दोगस्य भोजने हेतुवचनं माईः लोकः । यतस्तत्र छन्दोगे ऋचोयपि सामानीति वयोवेदास्तिष्ठन्ति, २६ ·यादकल्पपरिशिष्टभाष्यम् । तस्मात छन्दोग भोजयेदिति पूबाईनान्वय.। वयोवेदा एव विद्यम् । स्वायें तद्धित । साना तदाश्रयभूतानामचाञ्च छन्दोगे स्थितिस्तावत् प्रमिदैव । पठ्यमानमन्त्रकाण्डे ताण्डा ब्राह्मणादौ च कपाञ्चित् यजुषा समामानात् वेषामपि तत्र स्थितिरवबोडया ॥ ८॥ तत्र विद्यस्थितौ कि स्यादित्यवाह ऋभिरिति। ऋञ्चर्य लोक. ॥2॥ पृच्छति एक स्त्विति। निगदव्याख्यात लोक ॥ १०॥ उत्तरमाह उरसीति । दक्षिणतो दक्षिणपाखे । पृष्ठत. पृष्ठे । पिण्ड़त का पिण्डलेपभुज ॥ ११ ॥ लेपमाज इति । प्रपितामहपित्रादयस्त्रय पिण्डलेपभाज । पितादयस्त्रय पिण्डमाज । पिण्डदस्तपा सप्तम । पूर्वोत्तान् सप्तगुरुपानभिष्याम्य तिष्ठतीति साप्तपीरुपी। वचनप्रामास्यात् पिण्डदस्याम्यमुत्र प्तिरवगन्तव्या ॥ १२ ॥ अटेत इति । वन काननयोरवान्तरभेदो वुभुसितम्य । प्रति रोहितार्थमन्यत् । दिवंचन ग्रन्यममाप्तिमन्नापनार्थम ॥ १३ ॥ चन्द्रकान्तलति मेयमर्पिता परमेश्वरे । रुपाकटाक्षसम्पातम्पण्डितानासपेक्षते ॥ इति मेरपुरनगरवास्तव्यवन्द्यघटीयमहामहोपाध्यायराधाकान्त सिहान्तवागीणमष्टाचा-मजननमयीमनुग्रीचन्द्रकान्त तकांतहारमष्टाचार्यविरचित ग्राहकम्पपरिशिष्ट- भाष मम्पूर्णम् ।