·Punted by Rimchandra Yesu Shedge at the Nirnaj a sigar Press, No 23, Kolbhnt Lane Pou bas Published by Sheth Chhaganlal Huachandra Jetaran, farxar ·प्रस्तावना. आकर्णयन्तु सर्वेऽपि विपश्चितस्तत्रभवन्तः सहृदया वारिविकारं परिहत्य हंसा इव गुणग्राहिणो यत् सकललोकानां लोको- तरहितैपिणा मुनिजनमनोजलजस्फोरणस्फुरत्प्रभाप्रभाकरप्रभविष्णुना भवजन्ममृत्युपरम्परादुःखदुःखितजन्तुदुःखहरणकल्पद्रुमाय- माणेन भन्यानां भवजलधितरणतरलतरेणितुलाधिरोहेण नवानिवृत्तिकारकश्रीमदभयदेवमूरिशिष्यजिनवल्लभारिपट्टालंकरिष्णुना आगमपारदृश्वना श्रीमजिनदत्तमूरिणा कतिपयसंशयपदप्रकरणनामकमेतद् ग्रन्थं निर्मितम्, अमित्र प्रकरणे विधिचैत्याविधिनत्य- लक्षणं सामायिकादिकरणविधिरालोचनातपस्यादिकरणप्रकारः प्रासुकाऽप्रासुकजललक्षणं व्रतप्रत्याख्यानादिग्रहणस्वरूपः पार्थस्था- दीनामवन्दनीयता तेषां धर्मकथाया अश्रवणीयता तेषां समीपे व्रतप्रत्याख्यानादीनामग्रहणं विकृत्युत्कृष्टद्रव्यादिलक्षणमनेके विषया युक्त्या समवायाङ्गस्थानाङ्गानुयोगद्वारनन्दीमूत्रभगवतीकल्पभाष्योत्तराध्ययनाद्यागमप्रमाणेन चाविरुद्धा अनधिगतसकलागमानां तर्कादियोधरहितानां मुग्धजनानामनायासेन बोधार्थं विमृश्य दर्शिताः, तथा तेपामागमानां मूलपाठोऽपि प्रयोजनानुसारेण प्रक- टीकृतः, अस्य प्रकटीकरणकारणं तु एवं प्रवदन्ति-तथाहि श्रीविद्वणहिण्डाविधानपत्तनक्रांधिवासायाः प्रतिदिनमात्मगुरूपदिष्टं धर्मानुष्ठानानि अनुतिष्ठमानायाः कस्याचित् खरतरपरमश्राविकायाः स्वव्यापाराननुरूपगन्छान्तरीयश्रावकादिक्रियाकलाप- ·दर्शनेन नपाविधायनिवर्णकमुगुरुमम्पकोभावेन च, पौषधं कि पतिथिप्ववानुष्ठीयने सर्वदा या, अविधिले गम्यवे न वा, धारण सामायिके प्रथम करेमि भंत उच्यते ईरियारहिप्रतिक्रमण का, एलामुस्तादिवासितं जलं प्रासुकमप्रासुकं या, उपवासादिषु गर्भकप्रमुसानों वदनं चम्मति न वा, सम्यपालिनशीलाचार्यसमीपे एव आलोचनादितपः क्रियते अन्यस्यापि समीपे वा, इत्या- दियोऽनेके गंदेशः संजाता, भवन्ति हि मुगुरुमानिध्यायभावे सिद्धान्तोक्तेऽपि अर्थे संशया यदुक्तं गूढ़ परयणसारं अंगोवं- गे ममुहगरिमम्मि || अनारिमेहिं कत्तो न तं नजइ मन्दबुद्धीहि ॥ १॥ अतस्ते मोऽपि संशया यथावदुनरलाभार्थ विशप्ति- कायो लिपिसा दूरदेशमशपेशलिनानार्यमायजनमनमा श्रीअम्बिकादेवनाप्रकटिनयुगप्रधानत्यालगतनामधेयानां श्रीमजिन- दिनरीणां पादमूले प्रेरिताः, नेश श्रीमत्पूज्यरसलोकनानन्तरमेश भविष्यद्भव्यलोकोपकाराय संशयतिमिरतरुणकरबदलने मानण्डप्रचण्डप्रभागदृशं सम्यक्त्वकारणमोगादिविवर्धक निर्माणसुयप्रदर्शकमनेकजिनाभिमतागमार्थसंयुक्तं सरलोक्तित्वात् सुगमा माधवनगाथाप्रमाणप्रमिन कतिपयमंशयपदप्रकरणनामकमेतत्प्रकरणं विरचितम् , ग्रन्थनिर्मातुशरिर खां थूपने-श्रीमन्महावीरादष्टत्रिंशत्तमपट्मयोतिकाः सुविहितक्रियाया निर्मलचारितख च निल- याधतुरशीतिगय संस्थापकाः श्रीमयोतनमूरयोऽभवन् । तस्य च प्रधानशिष्यो विमलशाहमत्रिणो धर्मश्चर्यादिप्रदायकस्तन- तिरोधेन श्रीमदगिरितीर्थोद्धारकर्ता एमामावधिमाचाम्लं कृत्वा संप्रेषित धरणेन्द्रद्वारा सीमंधरात् लब्धख मूरिमंबानायस A ·च प्रदर्शिका सम्पयज्ञानदर्शनचारित्ररत्नत्रयस्य. घारको युगप्रवर श्रीवर्द्धमानमूरिः संजातः । तस्य च जिनेश्वरमरिदिसा- गरहरिश्चेति द्वौ प्रबंरशिष्यों, तयोर्मध्ये चत्वारिंशत्तमपट्टय प्रभावुकाश्चतुर्दशविद्यापारदर्शिनः सपरसिद्धान्ततत्वावधारकाः श्रीदुर्ल- भराजसमझ सभायां दशमांश्चर्यनभावनिर्नाशाय तिरोहितविधिमार्णोद्धाराय चं. शास्त्रबादे चैत्यवासिनों जिला सतिवासंगरूपका वादिवादविजयेन श्रीदुर्लभराजनंदत्तखरतरविरुधालहता दुर्लभराजगुरवः सातिशायिज्ञानदर्शनंचरणचर्चिता जिनमतस महा- प्रभावुका अशीत्यधिकसहस्रे (१०८०) विक्रमार्के श्रीमज्जिनेश्वरसूरयः संजाताः । एतैश्च पदस्थानकप्रकरणपञ्चलिङ्गीप्रकरणश्री- हरिभद्राष्टकटीकालीलावतीकथाकथाकोशादयोऽनेके ग्रन्था विरचितास्ते चाऽद्यापि उपलभ्यन्ते, जिनेश्वरमुरीणां पट्टे च पावत्या सुशोभितस्तथा खमहिमा मौजदीनयवनं सम्राट्पदे संस्थास्यतीति, कथितवान् तत्प्रतियोधको धनपालश्रीमालप्रमुखान् प्रतिबोध्य जैनमार्गे प्रवर्तयन् महतीयाणगोत्रस प्रतिष्ठापको यलेन चतुर्विधधर्मयोर्धको दयाधर्मस गरीयस्त्वप्रतिपादकः संवेगरगशाला- चनेकाकरणकर्ता श्रीजिनचन्द्रसूरिरवातरत् । जिनचन्द्रसूरीणां पट्टे च तेषामेव लघुमाता स्थानानादिविपाकमूत्रपर्यन्तनवाङ्गानां नवांशीवृत्तिनिर्माता गणधरानुकरणप्रवणो जयतिहुअणस्तोत्रेण श्रीस्तम्भनकपार्थनाथं प्रकटयित्वा स्वाहविकारविच्छेदकः थुत- चारित्रधर्मोद्योतको ज्ञानादिरलत्रयावतंस एकावतारी श्रीमभयदेवरिदिदीये, एतेषां च सत्तालाभो द्वादशशततमे त्रयोनि- शन्यूने विक्रमसम्वत्सरे यावत् श्रूयते, तेषां पट्टे च सपापकर्पणीसर्पविम सर्पविमोचनीविद्याया ज्ञातारः सर्वसिद्धान्तगुप्तरहस्यज्ञाः सं स्कृतप्रातकाव्यरचनाया 'कविवरिष्ठा अष्टादशसहसवागडदेशनिवासिनां प्रतिवोधकाः सातिशायिकन्योतिपज्ञानेन त्रिकाल:

·१९१५पाहताः साक्षाद् धर्ममूर्चय इव महाप्रभावकाः स्वगुरुनिर्देशानु सारेण स्वगुरुपदप्रयोतकाः श्रीजिनवल्लभमूरयो बभूवांसः, एप चाचार्यपदप्राप्त्यनन्तरं पण्मासावधि चारित्रं पालयित्वा अष्टपष्टप- धिक एकादशशततमे सम्वत्सरे तृतीयदेवलोके देवत्व गताः, एतैय सूक्ष्मार्थसार्धशतकसंघपटकप्रकरणधर्मव्यवस्थाप्रकरणादयो बहवो ग्रन्था विरचिताः, अस्य पट्टोपरि श्रीमहावीरात् चतुश्चत्वारिंशत्तमे पट्टे कतिपयसंशयपदप्रश्नोचरनामामूलप्रन्थकारको गृहदादाशब्देनाखिलजगति मसिदो घंधूकनगरनिवासिहुंदडगौत्रीयवाच्छिगमन्त्रीश्वरवाहडदेव्याः सुपुत्रचतुर्दशविद्यानिधानः सर्व विद्याऽऽधारस्तत्ववेत्ता सर्वोत्कृष्टनिर्मलज्ञानदर्शनचारिनास्पदः सा कोटिश्यस्य मायावीजमत्रस्य जापक उजेण्यां महाकालनिकेत- नात् तथा चित्रोडमन्दिराद महाविद्यामत्राम्नायपुस्तकस्य ग्राहक उजीवितमृत्यवनपुत्रो विसूचीकाव्याधिमपनीय विक्रमपुरे पशवसाधूनां तथा सप्तशतसायीनां च चारित्रदायकोऽसंख्पश्रावकमाविकापरिवारप्रवर्तको दशसहस्रकुटुम्बपरिस्तानां चतुर्णा राज्ञा द्वादशवत ग्राहयित्वा श्रीराजगच्छनिर्माएकोऽयादेवीप्रकाशितयुगप्रधानपदोऽनेकप्रभावशाली कलिकालसर्पज्ञः स- मस्तजनसंपविवर्दको जंगमयुगप्रधानः श्रीजिनदत्चमुरिर्वभूवान् , एवैध गणधरसार्द्धशतकप्रयोघोदयकालखरूपद्वात्रिंशिका कति. पयसंशयपदप्रश्नोत्तरप्रकरणचरचरीप्रकरणपार्श्वनाथस्तोत्रसामनायपदस्यानविधिचैत्यवन्दनकुलकत्तिपट्टावल्यादयो भूरिशः ग्रन्थाः संख्याता, एष एव च सदेहदोलावलीनामटीकाया मूलग्रन्थस कर्चा, एतेषां चायनितलास्तारो विक्रमसम्बदारिशदधिक- कादयशवसमये (११३२) प्रसिद्ध एकचत्वारिंशद्युक्ते एकादशसम्वत्सरे (११४१) च धर्मदेवोपाध्यायस पार्चे दीक्षा गृहीता तदा ·सोमचन्द्र इति नामा ख्यातिः समजनि, नवपष्ठीवर्द्धितैकादशशतसमये ॥११६९॥ चित्रोडदुर्गे सरिपदं लब्ध्वा आपाढशुलैकादश्यां गुरुवासरे एकादशाधिकद्वादशशतसम्वत्सरे (१२११) अजमेरनगरात् स्वर्ग गतः, विशेषतस्तु गणधरसार्यशतकादवसेयम् । जि- नदत्तधरीणां पदे च मणिमण्डितभालः क्षेत्रपालमाणिभद्रादिदेवतानुग्रहीत इन्द्रप्रस्थपुरयवनरासेवितचरणकमला पद्मावतीदेव्याः संप्राप्तवरो जैनधर्मविटपिपीयूपसिञ्चकः परमपुण्यपुञ्जो द्वितीयदादा इति नाम्ना लोकैः कीर्तितः श्रीजिनचन्द्रमूरिः संस्थितः । अस्य विशेषविस्तारस्तु पट्टावल्यादिग्रन्थादवलोकनीया, अस्स भुवि पदस्पर्शी विक्रमसम्बदेकादशशततमे (११९७) सप्तनवत्यधिक भाद्रपदशुक्लाष्टम्यां, पश्चाद् वैशाखशुक्लपञ्चम्यामेकादशसहितद्वादशशते (१२११) विक्रमपुरे श्रीजिनदत्तमरिहस्तेन सूरिपदं प्राप्य त्रयोविंशतियुक्तद्वादशशतसमये (१२२३) भाद्रपदकृष्णचतुदश्यां खर्गगमनम् ॥ जिनचन्द्रमरिपदे च पत्रिंशद्वादिनां वादकण्ट्य- मपनेता सपादलक्षन्यायग्रन्थेन विभूषितकण्ठो योगिस्तम्भितजिनप्रतिमोद्धारक उद्धरणमन्त्रीश्वरराजमहाराजादिभिः सेवितपादमूलो निर्मलज्ञानादित्रयसहितः श्रीजिनपतिसरियवस्थितः, अमीपां व्योमचन्द्रहस्तगगने (१२१०) सम्वत्सरे जन्म क्षेत्रकृष्णाष्टम्यां, तथा दिशाचन्द्रनयनभूम्यां (१२१८) फाल्गुणकृष्णाष्टम्यां दीक्षाग्रहणं, वहिकरनयनचन्द्रे (१२२३) च सरिपदप्राप्तिः, मुनिह- यकर्णगगने (१२७७) च पालनपुरनगरात् स्वर्गाधिरोहः ।। अस च पटुं स्वपरसमयवेदिना शुद्धसंयमिना विद्वच्छिरोमणिना श्री- जिनेश्वरमरिणाऽलंकृतम्, एषां जन्म भूताब्धिकर्णचन्द्रे १२४५ विक्रमसम्वत्सरे मार्गशीर्षशुरुकादश्यां, पश्चात् खेडानगरे दीक्षाग्रहणं भूतवाणकरचन्द्रे ( १२५५), दिशामुनिश्रवणचन्द्रे ( १२७८ ) माघशुक्लपठ्यां, आचार्यपदप्राप्तिः, चन्द्रवेद- ·शिसिगगने (१३३१) प वर्गगमनम्, अमीपामेव जिनेश्वरमरीणां शिष्यः स्वपरसिद्धान्ततत्वज्ञः सर्वगुणागारो विद्वद्वरिष्ठः श्रीप्र. योधचन्दगणिरभवन, यावयासी विद्यया सद्गुणैश्वाङ्कितस्तदा योग्यतानुमानदक्षेण श्रीजिनेवरमरिणा खकीयोचैस्तरपदे वाचनाचा- यत्वेन संस्थापितः सर्वगच्छनेतृत्वेऽधिकृतः, एतैरेव कतिपयसंशयपदप्रश्नोत्तरनामकमूलग्रन्थस्य सम्यक्त्ववृक्षवीजकल्पाऽपरनाम संदेहदोलावलीनाम्ना जगति प्रसिद्धस्स प्रकरणस वृहद्वत्तिनिर्मिता, अस्याश्च निर्माणसमयो विक्रमसम्वत्सरस्रयोदशशततम एकविंशतिसहितः, श्रीमल्लक्ष्मीतिलोकोपाध्यायजिनरत्राचार्यचन्द्रतिलकोपाध्यायैः स्वपरसिद्धान्तमर्मवेदिभिश्च मिलित्वा एपा संदेहदोलावली संशोधिता, अत इयं मनीपिभिरहपूर्वकया सह कौतुकमवलोकनीया ग्रन्थसंख्यापरिमाणं च सार्द्धसप्तशताधिक चतुःसहसं यावचन्द्रार्की वावचासा अप्रतिहतप्रसारो भवतु श्रोतारोऽध्येतारथ नन्दन्तु । प्रबोधचन्द्रगणिनां च श्रीमअिनपालोपाध्यायविजयदेवरिपबदेवगणिगुणभद्रवाचनाचार्याः परमोत्कृष्टगुणसम्पन्नाः सर्वसिद्धान्तरहस्यज्ञाः सिद्धान्ततर्कशास्त्रलक्षणसाहित्यकातत्रपञ्चकादिषु क्रमेण गुख आसन्, अस्य पट्टानुरोहणक्रमवायं-श्रीमहा- वीरादरात्रिंशत्तमे पट्टे उद्योतनसरिः । १। ततो वर्द्धमानसूरिः ॥२॥ जिनेश्वरयरिघुद्धिसागरसरिश्च ॥३॥ मिनचन्द्रदरिः ॥ ४ ॥ अभयदेवरिः ॥ ५॥ जिनवल्लभमरिः ॥ ६॥ युगप्रधानजिनदत्तरिः ॥ ७॥ जिनचन्द्रसरिः ॥ ८॥ जिनपतिसरिः ॥ ९॥ जिनेश्वरसूरिः ॥ १०॥ वाचकजिनप्रयोषचन्द्रगणिः ।। ११ ।।

·अस यत्रणायां द्रव्यदायकानां नामानि
३००) श्रीमान् सेठ गुलाबचन्द्र गोमाजी अच्छारीवाला.
५०) श्रीमान् सेठ फुलचन्द्रजी जावक फलोदीवाला.
५०) श्रीमान् सेठ अवराजजी नेमीचन्द्रजी चौदरी जैतारणवाला.
५०) श्रीमान् सेठ छगनमलजीहीराचन्द्रजी रांका जैतारणवाला.
५०)
श्रीमान् सेठ नुन्नीलाल धनराजजी रांका कोटरावाला.
२५)
श्रीमान् सेठ भागमलजी हस्तीमलजी गोलेच्छा फलोदीवाला.
१५) श्रीमान् सेठ पीरचन्द्रजी गढवाणी जैतारणवाला.
१०) श्रीमान् सेठ लक्ष्मीलालजी भीजेलालजी निमानी फलोदीवाला.
marriana

·पण्डितजगदीश्वरानन्देन मंशोधितम् ।
।
Rerusal by Pandit Jagadishrarananda

·संदेहदोलावल्या अनुक्रमाणका ।। पनाका पनाङ्कः विषयः २८ ... .... १ .... .... २ .... २८ २९ २९ .... ..4. ४ ६ विषयः भावधर्मः कस्मिन् गुणस्थाने भवति । ..." द्रव्यधर्मस्य किं फलम् ।। भावधर्मस्य किं फलम् अधर्मस्य किं कारणम् ।। अधर्मस्य किं फलम् ॥ पुण्यवतामेव गुरुदर्शनं नान्येपाम् ॥ साधुविहारवर्जिते देशे भव्यानां जन्म भवति न वा ॥ गुरुदर्शनं विना संशयोत्पक्तिः ।। गीतार्थसमीपे ते संशयाः प्रष्टव्याः ।। ३० मंगलाचरणम् ॥ अनुबन्धचतुष्टयनिरूपणम् ॥ शास्त्रश्रवणं विना धर्माधर्मयोनिं भवति न वा ॥ द्रव्यभावभेदेन धर्मो द्विधा ।। द्रव्यधर्मस्वरूपं तथा निश्नाकृतानिश्राकृतचैयविचारः ।। भावधर्मस्वरूपकथनम् ॥ अनुश्रोतगामिधर्मलक्षणम् ॥ .... प्रतिश्रोतगामिधर्मलक्षणम् ॥ द्रव्यधर्मः कस्मिन् गुणस्थाने भवति ॥ .. .... ... .... .... ... ६ २७ २७ २८ २८ .... .... ३१ ३२ .... .... .... .... .... .... ....

·.... ५२ ५४ .... मापने घर्ष मप्यायं भवति. मापो निःमंदिग्धसम्मतम्योपतिः । संशयोतिरि मन्यानो सम्पापस्य कारणम् ।।.... एस परिप्रदपरिमाणमयरो गृहीत्या पालपति न वा। गाग्रोनं गुरुनिरादिर परिग्रहपरिमाणमपरोऽपि गृहीत्या पा. .... 4... विषय: पार्श्वस्पादीनामुपाश्रये गावा तद्धर्मकथायां साधु किं पुर्यात् ।। मार्गमिलितानो पार्श्वस्यादीनां वन्दनादिक क्रियते न वा।। पार्धसानादीनां वन्दनादिक न कर्त्तव्यम् ।। पार्यस्मादीनो वन्दनायाः किं फलम् ।। पचसापि नमस्कारः साधुभिरेष कर्त्तव्यः नतु थावकः॥ पौषधशालायर्या श्रावका: स्वप प्रकरणादिक विचारयन्ति .... .... ५४ ... Mos .... .... ... .... ५.० .... .... re.. .... ... ३७ .... ५६ .... 4.. .... धारिकामागितस्थापनाचार्यस्याने श्रावकस्य सामापिकादि कर्नु कसले न पा ॥ একশ হানাফাই আফালা ফ্রানু বারি कादि क फराते न वा॥ धेसवानिद्रव्यतिदिन पा स्वार्थः श्रूयते न वा । गुजगगानगरसगोये एर प्याख्यान श्रोतव्यम् ।। ... ... .... मुज्ञातं शास्त्र यावकोऽन्येषां कथयति नान्यथा ॥ यदि कविदन्मद् पृष्ठति स च यदि जानाति तदा तदपि कथयति । यदि न जानाति तदा गुरुम्यो ज्ञात्वा जत्पयिष्यामीति वक्ति ।। पौषधं सर्वासु तिथिषु गृपते पर्वतिथिषु वा ।। .... .... .... .." १८ .114 ·पनाका पनाङ्कः ७२ ५९ .... ७४ .... ६१ .... !! . पुण्यतिथिषु यस्य तपःकरणनियमः स पुण्यतिथिषु कल्या- णकादियोगे किं करोति ॥ प्रतिक्रमतो.जनस्य यदि द्वौ त्रीणि चतुरो वा वारान् विद्युता- दिसंघहो जातस्तदा कथमालोचयति ॥ यस्य प्रतिदिवसं शतसहस्रादिगुणनस्यावग्रहस्तस्याधिकं गु- णनमालोचनायां लगति न वा ॥ यस्य पञ्चसु तिथिपु तपःकरणनियमस्तस्याधिकं तप आलो- चनायां गण्यते न वा ॥ सामायिकस्थश्रावकस्योत्सर्गतः कियन्ति वस्त्राणि कल्पन्ते ॥ सामायिकस्थायाः श्राविकायाः कियन्ति वत्राणि विषयः विभिन्नवर्णरसगन्धं जलमेलामुस्तादिवासितं भिन्नं द्रव्यं भ- वति न वा ॥ पौपधशालायामेकस्मिन् पात्रे क्षिप्तं भिन्न भिन्नं जलमेकद्रव्यं गण्यतेऽनेकानि वा ॥ यस्य कोशचतुष्टयगमननियमः स यदि क्रोशमपि न गच्छति तदा तस्य कर्मवन्धो भवति न वा ॥ मथितं वस्त्रेण गालितं च दधि विकृतिरुत्कृष्टद्रव्यं वा मोदकादिपाकायं कृतं गुडचूर्ण विकृतिर्भवति न वा ॥ :... नानाजातिरसवन्ति विभिन्नानि पूगीफलानि एक द्रव्यमने- कानि वा॥ नानादेशजत्वेन विभिन्नानि जलकणघृततैललवणानि एकं द्रव्यमनेकानि वा ॥ .... ৩৭ ৩৭ .... ६८ ... .... .... कल्पन्ते ॥.... .... ७८ .... .... श्राविकया कञ्चुकं विना सामायिकं गृह्यते न वा ॥ ७१ ....

·पत्राङ्क विषय प्रतिक्रमणस्य भङ्गो भवति न वा।। अतप्तगोरमे पतित द्विदलान्त सचित्त भवति नतु तारोरसे ९२ ८० पतितमपि ॥ विषय बाटकादिमुखचुम्बने उपासादिमङ्गो भाति न वा ॥ दचिगुइयतरणिकानिष्पन्न द्रव्य विकृतिसन्कष्ट द्रव्य वा । विगुना प्रदीपेन च स्परों जाते दीपस्पर्शत् स्त्रीसघन मिनमभित्र वा॥ जलस्तिमितिमात्र धान्य विलहक प्रकटावरं वा ।। भुमानि विवहकानि सनित्तान्यविचानि वा । सुटकर्कटी सविचरती भश्यति न वा ॥ पूर्वदिने येन मुतादिना प्रासुकीकत द्वितीयदिनेऽपि तनैव प्रामुकीकृत जल पगम्यादिनतिन कल्पते न वा !! सामायिकतिनोऽप्रतिस्वितमुखवत्रिकया सामायिक ग्रहीतु ९३ ९४ ८० ८१ ८२ मेलयित्वा कटाहे पवानि गोधूमघृतदुग्धानि विकृति रुकृष्टदव्य वा ॥ अन्यस्य परिग्रहपरिमाण यदा सकल्पितनियमेन स्वीकरोति तदा गुरुणा मिलने तमुखल करोति नका ॥ पनासने क्षणमात्र स्थीयते तद्गणनाया लगति न वा । यत्रच फलकादौ कटीमात्र दीयते तत् शय्या भवति न था। पृथक पृथक भाजने एका नाना जरतयस्तण्डुला किमेक द्रव्यमनेकान वा॥ पञ्चाशकाटिए पारवस्थादिकाना बन्दनकदान नोक्तम् ।। ८२ वसते न का। सामायिकसूत्रोचारणानन्तर तेजस्कायादिपरों ऐयोपथिकी ·पनाका विषयः ९८ .... .... .... विषयः देवालये पौषधशालायां वा यदा कदापि गला प्राविका गुरु- पार्श्वे धर्म शृणोति न या ॥ यत्र साधुनिहारो न भवति तन श्रावकः प्रकारणादिकं करा- यति न वा ॥ यत्र साधनो न सन्ति तनाऽऽोचनातपः कयं जियते ॥.... नपः खाध्यायोभयसमर्थः किं तप एवं करोति उत लान्या- ११ .... .... ... पगानामपिशानाचारादीनां ति स्वरूपम् । ज्ञानाचारादीनां प्रत्येक फति मेदाः ।। एकाशनाईभिनिनिकादितपःकरणापति निकिति उकालगर्जनीन नका।। उपागम्य शिक्षणम् ॥ कम्मिन् कस्मिन् र आननीयम् ।। भाटे उदयं भागनि गुर | शुतावासनिडाना|| मरापि माना - ११२ १११ .... यमपि ।। .... आलोचनातपसि प्रारमि कि कर्तव्यार। अहोरात्रमध्ये कियतो नारान् चैत्यवन्दनं क्रियते ।। आलोचनाकारेणा द्रव्यस्तो भागन्तवे चप्रातिधिया। ये उत्सूत्रं वचनं भाषन्ते ये नाभिमन्यन्ते तेषां दर्शनमा १०७ पानगामान्य पीनेहा !! मुभिमानापादेगिराना fat in I ११६ ११७ .. संसारवर्धक एन !!....

·१२० १२० विषय भाशाले दन्तगोधना गवते न वा ।। उपवासकरणनिधिस्तथा तानिरूपणम् ।। फनिधि-पि तपसि रात्री नरपान ने फतव्यम् ॥ पारोचनातपसि पाजीनामभ्यङ्ग कार्यते न वा ॥ ता यतुमसमर्थ किं साभ्याय परोति अन्या" काटा गयो पाप्याय वियते न था। पाटवेटा च पस्मिन् कस्मिन् समये भवति ।। . स्वाध्याय बन विधिना प्रियते। पावना गरीचा उपवास कर्तुमसमर्थ किं करोति ।। स एकागनागिना सान्यायन योपवास कुर्यात् ।। तपस्यानिक गुज्ञिया एव कर्तव्यम् ॥ मगीतार्यता मायश्चित्तग्रहण प्राहकस्यापि दोषो दायरस तु विषय अधिवम् १२९ आरोपनायाधतुर्भङ्गी ॥ उभपोरजानतो साधुश्रावकयो प्रत्यारयान पावाद एव ॥ १३१ प्रत्याख्यातविकृतीनामु फयद्रव्याणि भश्यते न वा ॥ १३२ संगरराजिना द्विदलानि भवन्ति नया॥ १३३ कण्डुकगोवारप्रभृतीनां द्विदलत्वापादनम् ।। पञ्चोदुम्बर्यादयो भोक्तमा न था। उपमन विना कृत कल्याणकादितपो निष्फल सात वा॥ अजिता सती यस्य वुलदेवता प्रतिकूलमाचरति स कि १२१ १२४ १२६ १२७ १२७ करोति ।। प्रथकारस्य वादिफनिरूपणम् ॥ १३८

·अहम्
श्रीस्तम्भनपार्श्वनाथस्वामिभ्यो नमः ।
श्रीमजिनदत्तसूरिविरचिता वाचनाचार्यश्रीप्रबोधचन्द्रगणिविरचितवृत्तिसहिता
॥ सन्देहदोलावली॥
Orpock-
.
श्रीवर्द्धमानप्रभुमानमाम्यहं यज्योतिषि स्फूर्जति सर्वतो मुखे ।
नः स्थातुमत्र क्षणमात्रमप्यलं तमोमयोऽनेकमुखोऽपि संशयः॥ १ ॥
जैनाय ज्योतिषे खस्ति यत्र साक्षिणि तत्क्षणात् ॥ जायतेऽभीष्टदा सिद्धिर्भग्नधैर्यवला ध्रुवम् ॥ २ ॥
श्रीजिनेश्वरसूरीणां वचनाय नमो नमः ॥ यद्भूत् प्रतिभूः सिद्धिवधूपाणिग्रहोत्सवः ॥३॥
ज्ञानदानगुरुन् वन्दे यद्वाणीदीपिकारुच
कारुचा ॥ वाचये विवरे वैरं सिद्ध्यर्थी विचराम्यहम् ॥ ४ ॥

·वैरं यैर्विहरगिरत्र भुवने सर्वज्ञकल्पैस्तथाऽनन्यच्याहतदेशनालहरिभिमिथ्यात्वमुन्मूलितम् ।। एते सम्पति मंशयप्रभृतयम्तन्मूलभूता यथा निर्जीवा इव नोच्चसन्त्यपि मनाम कालेऽनुकलेऽपि हि ॥५॥ तेः पूज्यपादैजिनदत्तमरिभिः कृतेऽत्र शास्त्र जिनशासनानुगे । सन्देहदोलावलिनानि लेशतः करोमि वृत्ति म्यगुरूपदेशतः ॥६॥ इह हि किलातिशायिज्ञानिभिभट्टारकत्रीजिनदत्तरिभिः दुःपमाकालमाहात्म्यायिर्भवदसन्मार्गसंसर्गोल्लसदनेकशङ्कापक- लहितानि भविष्यवामिरुलोकधर्मानुसानानि माभूपन्निति परोपकाररसिकतया स्वोत्प्रेक्षिनसम्भाव्यनलमालानुसारिसारोत्तराभि- धायक संशयपदप्रश्नोत्तरनामकं प्रकरण चक्रे ॥ तच इह "सन्देहदोलावली" इति नाना प्रसिद्धम् । तस्स चाममर्थ:-सन्देहा एव अनिथयात्मकत्वेन दिग्दयस्पर्शिवाहोला इव दोला प्रेहाः सन्देहदोला:, तासामावली माला" " सा उत्तरदानेन निराकार्यतपाऽभिधेया, यसां ग्रन्यपद्धतौ सा 'सन्देहदोलापली' इति । तन चिकीर्पितग्रन्थप्रारम्भ "परमात्मा नाम अभ्युपादीयमानमभिप्रेतसिव सम्पद्यते, किं पुनलेप सद्भूतगुणोरकीर्तनम् ?" इति । अभीयार्थमिअर्थमभीष्टदेवतास्तवम् च । तथा शावे-"प्रेक्षावतामभिधेयसम्बन्धप्रयोजनावधारणपूर्षिकैर प्रवृत्तिः, अन्यथा मेवारत्ताक्षतिः" इति ।।

·-- श्रोवृणां प्रवृत्त्युत्साहोत्पादनार्थमभिधेयाद्रि र प्रतिपिपादयिषुः गाथाद्वयमाह --- "पडिविम्बिय पणयजयं जस्संधिकहोरुमुउरमालासु । सरणागयं व नजद तं नमिय जिणेसरं वीरं ॥१॥ . कइवयसन्देहपयाणमुत्तरं सुगुरुसंपयाएणं । बुच्छं मिच्छत्तमओ तमनहा होइ संसइयं ॥२॥ व्याख्या-तत्राद्यगाथायां अभीष्टदेवतास्तवः, द्वितीयगाथायां चाभिधेयं साक्षादन्ति । सम्बन्धयोजने तु सामर्थ्यगम्ये, इदं हि प्रकरणं सन्देहपदोत्तराणां परिज्ञाने उपायः, इत्युपायोपेयलक्षणः सम्बन्धः । प्रयोजनं तु द्विधा-'अनन्तरं परंपर" चा पुनः प्रत्येक द्विधा--'कर्तृश्रोत भेदात् । तत्र सन्देहसन्दोहापहरणं कर्तुरनन्तरं प्रयोजनम् । यथावस्थितजिनयनननकाशनम् च ! ओतुध तत्वज्ञानं शुद्धधर्मप्रवृत्तिश्च ॥ परंपरं प्रयोजनं त्वानार्गसार्थप्रदानलक्षणे स्वकृत्ये अग्लान्या प्रवृनतेन परमपदमेर । यदुक्तं भगवत्यां- आयरिय-उवज्झाए णं भंते! सविसयम्मि गणं अगिलाए संगिहमाणे उवगिदमाणे काहिं भवग्गह- णेहि सिज्झइ, जाव अंतं करेइ ? गोयमा ! अत्येगइए तेणेव भवरगहणेणं सिझइ, अत्यगइप दुचेर्ण भवरग- हणेणं सिज्झइ, तचं पुण भवग्गवणं नाइकमइति ॥ खविपये अर्थप्रदानसूत्रमदानलक्षणे गणं अन्लान्या अखेदेन सहन स्वीकुर्वनिलयः श्रोतुरप्येतदेन, सम्यन्मानपूर्णिकायाः शुद्धधर्मप्रवृत्तेमोशहेतुत्वाद् । यदुक्तम्-'नाणकिरियाहि मोतसोति' । इति समुदायायः ॥ अवयवार्थीग्धुना विवियते । बुच्छं वक्ष्ये भणियामि । उत्तरं प्रतिवचनम् । केपामिलव आह-कतिपयसन्देहयदानाम् । सन्देवाः “अयं किमेवमन्यथा ·पा इलादिरूपाः मंशयाः, तेषां पदान स्थानानि सन्देहपदानि । कातर्पयानि परिमितानि । समस्तसन्देहापहरणे हि चतुस्त्रिंश- दतिशयकलिवरवाद भगवान् ‘अर्हन्' एव समर्थो, नान्यः । तानि च तानि सन्देहपदानि,, च कतिपयमन्देहपदानि, तेषां संमुग्ध- म्यानानामित्यर्थः । अया पदशन्दो वास्यार्थः, तदर्थस्याप्यस्य भावात् । यदुक्तं अनेकार्थे-"पदं साने विभत्यन्ते शब्द वारयवस्तुनोः याणे पादे पादचिहे व्यवसायापदेशयोः" ॥ १॥ इति ।। ततय सन्देहपदानां संशयवाक्यानां जैनाभासो. पामाव्यापरणदर्शनोच्छलदहलरेकातिरकप्रवृत्तानां प्रश्नानामित्यर्थः, तेषामेव नियमनोत्तरदानयोग्यत्वात् । एवंच श्रीवीटणहिण्डाभिधानपत्तनवास्तव्यया कयाचित् सरवरपरमश्राविकया प्रतिदिनमात्मगुरूपदिष्टधर्मानुष्ठानानि अनुतिष्ठन्त्या सम्यापरणाननुरूपगच्छान्तरीयश्रावकव्यापरणदर्शनाद् तथाविधमुगुरुसम्पर्काभावाच समुद्भवन्तः सन्देहाः सम्य- गुत्तरलामा विससिकायां लिसित्वा दूरदेशप्रवेशपेशलितानार्यप्रायजनमनमा श्रीअम्बिकादेवताप्रकटितपुगप्रधानत्वालात- नामधेयानां श्रीजिनदत्तमरीणां पादमूले प्रेपिताः । श्रीमत्पूज्यश्च वाचनानन्तरमेव तस्या भविष्यल्लोकानामप्युपकाराय सरलोक्तिवाद गुगमार्थ मार्धशतगाथाप्रमाणमेतत् प्रकरणं विरचितमित्येपाऽपि प्रसिद्धिद्धपरम्परया निशम्यमाना सम्ला मरतीति ॥ नंनु-यदि मुरायोधमिदं तर्हि किमिति व्याख्यातुमारन्धम् ? उच्यते । सिद्धान्तादिसंबाददानेन द्रढयितुम्, न पुनः गूढ- गर्थ प्रकटयितुम् । "तरिकमा सैद्धान्तिकमेवोचरं वक्ष्यते, न पुनः म्वप्रतिमयोत्प्रेक्षितम् । एवं च अस्य किं बुद्धिवैभवम् ? पर- ? ?

·पचनोपजीवित्वात्" इत्यत आह-सुगुरुसंपयाएण' इति । शोमनाः पञ्चविधाऽऽचारवत्वेनः प्रधानाः गुरवः सुगुरकः; शुद्धप्ररूपंकाः, शोभनाच ते गुरवा सुगुरवः, तेषां सम्प्रदाय आम्नाय उपदेश इति यावत् । सुगुरुसम्प्रदायस्तेन । सिद्धान्त- शंसा युत्तरस सुगुरूपदेशमन्तरेण बीजाक्षरस्य यः दुरधिगमत्वात् ॥ यदुक्तम्--"गूढं पत्रयणसारं अंगोयंगे. समूहसरिसमिम । अम्हारिसेहिं कत्तो. तं नसइ मन्दबुद्धीहिं"। "वं पुणः आयरिएहिं पारंपरएण इत्य जं पतं": । अत्र यावत्प्राप्तमित्यर्थः । जह हुजइन आयरिया को तं जाणिज सारमिणं" ॥ तं तदेत्यर्थः । अयमाशयः--"खप्रतिभोत्प्रेक्षितेनाप्युत्तरेण युक्या जल्पमा- नेनःजनः प्रत्याय्यत एव । केवलं तत्सिद्धान्ताऽननुयायित्वेन अनास्थाजनकत्वेन विसंवादित्वेन च दुरन्तसंसारकारणमिति तदुपेक्ष्य वृद्धपरम्परयाजगतमागमिकमेव तद्वत्ये" इति ॥ अत्रैकवचनान्तोत्तरपदेन भ्रान्तः कश्चित् आह- ननु--"एकेन उत्तरेण मगवान् 'अर्हन्' एव अनेकान् संशयास्रोटयितुं क्षमः, ताइवचनातिशयसम्पनत्वात् । ग्रन्यकारस्त सातिशयोऽपि तागतिशयरहित एवेति, कथममुना प्रतिज्ञातम्-'अनेकेषां संशयानामेकमुत्तरं वक्ष्ये इति” । सत्यम् । जातिविवक्षया एकवचनम् । यथा--'सम्पन्नो' यव इति । वद्विवक्षा च प्रतिसन्देह मेकमेनोत्तरं दास्य इति वापना- र्थम् । बहुवचने तु किं प्रतिसन्देहमनेकान्युत्तराणि अब दास्यन्ते' इति मन्देहः सात् ।

·- वा" सादिरूपाः संशया, वेपा पदानि स्थानानि सन्देहपदानि । कतिपयानि परिमितानि । समस्तसन्देहापहरण हि चतुस्त्रिंश- दविशपातितत्तगत् भगान् 'अर्हन्' एव समर्थो, नान्यः । वानि च तानि सन्देहपदानि,, च कतिपयमन्देहपदानि, तेषां संयुग्ध- म्यानानामित्यर्थः । अथरा पदान्दो वाक्यार्थः, तदर्थस्याप्यस भावात् । यदुक्तं अनेका--"पदं स्थाने विमच्यन्ते शब्द वाग्येश्यस्तुनोः, प्राण पादे पादविहे व्यवसायापदेशयो." ॥१॥ इति ॥ ततश्च सन्देइपदानां संशयवाक्यानां जैनाभासो- पामकल्यापरणदर्शनोउदाहुलरेकातिरेपश्चानां प्रश्नानामित्यर्थः, तेपामेव नियमेनोत्तरदानयोग्यत्वात् । एसंच श्रीपीठणहिण्डाभिधानपत्तनवास्तव्यया कयाचित् सरत्तरपरमश्राविकया प्रतिदिनमात्मगुरूपदिष्टधर्मानुष्ठानानि अनुतिष्ठन्त्सा सव्यापरणाननुरूपगडान्तरीयारकव्यापरणदर्शनात् तथाविधसुगुरुसम्पर्कामावाच्च समुद्भवन्तः सन्देहाः सम्य गुत्तरलामा विनसिकायां लिरिला दूरदेशप्रवेशपेशलिवानार्यप्रायजनमनमा श्रीअम्बिकादेववाप्रकटितयुगप्रधानत्वालङ्कत- नामधेयानां श्रीजिनदत्तमरीणां पादम्ले प्रेषिताः । थीमन्यूज्यश्च वाचनानन्तरमेव तस्या भविष्यलोकानामप्युपकाराय सरलोक्तिन्वा सुगमार्थ सार्धशतगाथाममाणमेवन् प्रकरणं विरनिनमित्येपाऽपि प्रसिद्धिद्धपरम्परया निशम्यमाना समूला मरतीति।। ननु~~यदि सुसरोधमिदं हि किमिति पारपातुमारन्धम् ? उच्यते । सिद्धान्तादिसंगददानेन द्रढयितुम्, न पुनः गूढ- मयं प्रकटपितुस् । "तकिमत्र सैद्धान्तिकमेवोत्तरं पश्यते, न पुनः म्वप्रतिमयोत्प्रेक्षितम् । एवं च अस कि बुद्धिमवम् १ पर- 7 ·Sahu जणा, नाणदंसणचरित्तवोहिलाभसंपण्णे णं जीवे अन्तकिरियं कप्पविमाणो व वत्तिसं ऑराहणं आराहेइ" इति ।। प्रसङ्गतस्तु विघ्नोपशान्तिरपीति। • अथ व्यतिरेकमुखेन प्रकरणकरणप्रयोजनमाह-- मिच्छत्तमओ तमन्नहा होइ संसइयं इति । तमिति पुंस्त्वं प्राकृतत्वात् । तदन्यथा उत्तरदानमन्तरेण । अत एभ्यो हृदयस्थसन्देहेभ्यः, मिथ्यात्वं विपरीतबोधरूपं प्रथमगुणस्थानकम् । सांशयिकं सांशयिकसंज्ञम् । यतो मिथ्यात्वं पञ्चधा भवति । ="जीवाइपयत्थेसु जिणोवइटेसु जा अमद्दहणा । सद्दहणा वि य मिच्छा विवरीयपरूवणा जा य ॥१॥ संसयकरणं जं चिअ जो तेसु अणायरो पयत्थेसु । तं पञ्चविहं मिच्छत्तं तदिही मिच्छदिट्ठी अ" ॥२॥ इति ॥ इदं च प्रथमत एव,क्रमेण तु शेषाण्यपि अश्रद्धानादीनि । भवति जायते । सन्दोग्धृणामिति शेषः । अयमभिमायः--सांशयिकमिथ्यात्वोद्भवनिवारणार्थमेवाऽयमारम्भो ऽन्यथा सम्यगुत्तरालाभेन मायन्तास्ते सन्देहाः प्रतिपन्थित्वेनौन्नत्यमसहमाना द्वादशवतधारिणमपि सिद्धिसौधाधिरोहैकहेतु गुणस्थानश्रेणिनिश्रेणि चतुर्थादिगुणस्थानपदस्थितितो गले गृहीत्वा नयन्त्येव यावत् प्रथमं गुणस्थानमित्यर्थः ॥ २॥ ननु "तथापि एतावान् प्रयासो न युक्तियुक्तः प्रतिभाति । यावता यस्य कस्यापि यदा कदापि सन्देह उत्पत्स्यते स यदि तत्त्वं निर्दिनीपुर्धर्मश्रद्धालुश्च तदा तत्क्षणमेव सुगुरूणां पादमूले गत्वा तदुपदेशानिश्चितं धर्माधर्मखरूपमवगम्य च निःसन्दि- धो भविष्यति" इत्यत आह- क -- ·"मनु चानेकान्येव तानि कसान दीयन्ते, प्रतिमाविशेषयोतकत्वात्" इति न वाच्यम् । वक्तुरसम्यग्ज्ञानरूपापकत्वात् । यदृतम्-'व्याख्यानमनेकविधं लिङ्गमत्रोधस, धूम इव वह' । मूलं मार्गमजानन् अयत्यनेकान् पथो मुखन । श्रोतः सन्देहापादकत्वाच ॥ किं कृत्वा ? नखा नमस्कृत्य । कम् ? वीरम् । शूरवीरविक्रान्ताविति । वीरयति अष्टप्रकारकर्मशयन् मति विक्रामति, इति वीरः । अच्पचादिभ्य इत्यच् प्रत्ययः, तं वीरं वर्द्धमानस्सामिनं जिनाः सामान्य केवलिनः नेपामीश्वरं चतुविशदतिशयभिचेन स्वामिन तं, वीरं नत्वा उत्तर वक्ष्ये । यस किमित्यत आह-जस्संघित्ति । यस्य अनिरुहाः पादनसाः ते एव उवो महान्ती मुकुरा आदर्शः अशिहोरुमुकुराः, नेपा माले पती अनिरुहोगमुकुरमाले, तयोः । क्रमनखमहिष्ठदर्पणश्रेण्योरित्यर्थः । विसपने बहुवचनं माकृत्तत्वात् । यदुक्तं प्राकृतलक्षण-"बहुक्यणेण दुवभणं छही विभत्तीइ भण्णा नउत्थी । जह हत्या यह पाया नमुत्यु देवाहिदेवाण" इति । प्रतिविम्बित प्रतिफलितम् । विमक्तिलोपः प्राकृतत्वात् ॥ किमित्याह--पणयजयं । प्रणतं प्रहीभूत जगत् विश्वम् । जगच्छन्देन आधाराधेययोरभेदोपचारात् मयाः क्रोशन्तीतिवजगदन्तर्गतसंक्षिप्राणिवर्गोऽभिधीयते, तस्यैव समनरुवया भगत्पादप्रणमनसम्भवात् । प्रणतं च नद् जगच प्रणतजगत् ॥ किमित्याह ज्ञापचे उत्प्रेक्ष्यते कविनति शेपः ॥ शरणागतमिव बाणार्थ प्रविष्टमिव ! अनेन च स्तुतिमङ्गलेन शास्त्रारम्भे एप मुख्यतो ज्ञानदर्शनाघडतरलानां विशिष्टतरलाभः कोर्जातः । यदुक्तम्- "थ्य-धुइमंग-लेणं मंते ? जीरे कि जणह? गोयमा ! थइ-पुइमंगलेणं नाणदसणचरितमोहिताभ ·पूर्यमाणाभिप्रेतप्राप्तिमनोरथत्वात् । ये ये उत्साहे कृतेऽप्यपूर्यमाणा र्यमाणाभिप्रेतप्राप्तिमनोरथास्ते ते अभिप्रेतप्रतिकूलकर्मोदयवन्तः, यथा भिक्षार्थ भ्राम्यन प्राप्तभिक्षो ढण्ढणकुमारः । तथा चैते । तसात्तथा" इति ॥ ३ ॥ ततश्च किमित्यत आह-'गीयत्थाणं' इत्यादि । गीतार्थानां समग्रोत्सर्गापवादमूः सूत्रचर्चाचतुराणां गुरूणां धर्माचार्याणाम् अदर्शनात् अनालोकनात् । कथमित्याक्षेपे । 'कथं केन प्रकारेण भवेत् स्यात् । श्रवणम् आकर्णनम् । 'समस्तसन्देहहरस गुरु- पदिश्यमानस्य जिनवचनस्य' इति शेपः । अयमाशयः- “यद्यपि ते निरुपमशुश्रूषाधर्मरागादिगुणवत्वेन गुरूपदेशं श्रोतुमह- निशमुत्सहमानाः सन्ति, तथापि प्रतिलोमकर्ममहिमा विदेशवासित्वे जाते तं न श्रोतुं शक्नुवन्ति" इति ॥ "एवमपि किम् ?" इत्यत आह-सवणंति' श्रवणं शुभगुरूपदेशसाकर्णनम् । विना अन्तरेण । कथमित्याक्षेपे, कुगति- पतजन्तुधारकः, शुभस्याने जन्तुधायको वा, सत्कृत्यजन्मा जीवगुणो धर्मः । यदुक्तम्- "दुर्गतिप्रसृतान् जन्तून् यस्माद्धारयते ततः । धत्ते चैतान् शुभे स्थाने तस्माद्धर्म इति स्मृतः" इति ॥ तद्विपरीतोऽधर्मः पातकम् । धर्मश्च अधर्मश्च धर्माधर्ममिति समाहारत्वादेकवचनम् । विलक्ष्येत विशेषेण बायेत ? गुरूपदेशविशेषश्रवणं विनाऽभूतत्वाद्धर्माधर्मतत्वावगमस्य । अत एवोक्तम्- "सुच्चा जाणइ कल्लाणं सुचा जाणइ पावगं । उभयं पि जाणइ सुच्चा जं सेयं तं समायरे" ।

·मुगुरुपगदंसणं पर कयामिलामेहि साययगणहिं । परमसुहकम्मपयडिप्पडिसिद्धतदिहसनेहिं ॥३॥ गीगत्याणं गुरुणं असणाओ कहं भवेसरणं । सरणं विणा कहं पुण धम्माधम्मं विलस्विजा॥४॥ न्याग्या-निराधमार्गे यः स्वयं प्रार्तते, अन्यांश्च प्रवर्तयति म सुगुरुः । यदुक्तम्- अययमुक्त पधि यः प्रवर्तते प्रवर्तयत्यन्यजनं च नि:स्पृहः। स मेवितव्यः स्वहितैषिणा गुरुः स्वयं तरंस्तारयितुं क्षमः परम् ॥१॥ इति ॥ तस्य पदानि चरणः मुगुरुपदानि, तेषां दर्शनं अवलोकनं सुगुरुपददर्शनम् । वत्प्रति उद्दिश्य कवोऽभिलापः, उत्कण्ठा वा वैसे, तथा वैरपि, अपि अा अनुक्तोऽपि द्रष्टव्यः, श्रावकगणैः श्राद्धवृन्दैः, परं केवलं स चासौ इष्टश्च तदिष्टः, परमपदोपायमद- कन्येन बल्लमो गुरुः । तस्य मङ्गः सम्पर्कः तदिष्टसः। अशुमा मनश्चिन्तितकार्यप्रतिबन्धात्वेन प्रतिकूलाः कर्मप्रकवयो ज्ञाना- वरणीयादिमभेदाः, अनुभाष ताः कर्मप्रकृतयच अशुभकर्मप्रकृतयः । ताभिः प्रतिषिद्धो निवारितः तदिष्टसनः - शुमगुरुयोगो येषां ते, दया : अनुमकर्मप्रकृतिप्रतिषिद्धतदिष्टसहै, मुगुरुद्रष्टुमपि न लभ्यते इत्यर्थः । अयमाश्य:-"साध्यमेवारल्धुमुत्सहन्ते मन्ना; परं तदपि कर्तुमवर्किनोदितप्रतिलोमकर्मणां सकाशात् न लमन्वे" । यदुक्तम् - "कम्मेहिं पत्रमारोवमेहिं जओ नन्दणो विपडियुद्धो। सुबहुं पि विसूरंतो न तरइ अप्पक्वमङ्काउं" इति । मुगुरुमङ्गमप्रतिबन्धककर्मोदयानुमानं चैत्यम्-"विवादाध्यासिता अभिप्रेतप्रतिकूलकोंदयवन्तः, उत्साहे कृतेऽप्प- ·पूर्यमाणाभिप्रेतमाप्तिमनोरथत्वात् । ये ये उत्साहे कृतेऽप्यपूर्यमाणाभिप्रेतप्राप्तिमनोरथास्ते ते अभिप्रेतप्रतिकूलकमादयवन्तः, यथा भिक्षार्थ भाम्यन्न प्राप्तभिक्षो ढण्ढणकुमारः । तथा चैते । तस्मात्तथा" इति ॥ ३ ॥ ततश्च किमित्यत आह-'गीयत्थाणं' इत्यादि । गीतार्थानां समग्रोत्सर्गापवादसूत्रचर्चाचतुराणां गुरूणां धर्माचार्याणाम् । अंदर्शनात् अनालोकनात् । कथमित्याक्षेपे. । 'कथं केन प्रकारेण भवेत् स्यात् । श्रवणम् आकर्णनम् । 'समस्तसन्देहहरयः गुरू- पदिश्यमानस्य जिनवचनस्य' इति शेपः । अयमाशयः- “यद्यपि ते निरुपमशुश्रूषाधर्मरागादिगुणवत्वेन गुरुपदेशं श्रोतुमह- निशमुत्सहमानाः सन्ति, तथापि प्रतिलोमकर्ममहिम्ना विदेशवासित्वे जाते तं न श्रोतुं शक्नुवन्ति" इति । "एवमपि किम् ?" इत्यत आह-सवणंति' श्रवणं शुभगुरूपदेशस्याकर्णनम् । विना अन्तरेण । कथमित्याक्षेपे, कुगति- पतजन्तुधारकः, शुभस्थाने जन्तुधायको वा, सत्कृत्यजन्मा जीवगुणो धर्मः । यदुक्तम्- "दुर्गतिप्रसृतान् जन्तून् यस्माद्वारयते ततः। धत्ते चैतान् शुभे स्थाने तस्माद्धर्म इति स्मृतः" इति ॥ तद्विपरीतोऽधर्मः पातकम् । धर्मश्च अधर्मश्च धर्माधर्ममिति समाहारत्वादेकवचनम् । विलक्ष्येत विशेषेण बायेत ? गुरूपदेशविशेषश्रवणं विनाऽभूतत्वाद्धर्माधर्मतत्त्वावगमस्य । अत एवोक्तम्- "सुचा जाणइ कल्लाणं सुच्चा जाणडू पावगं । उभयं पि जाण सुचा जं सेयं तं समायरे" सेयं तं समायरे" / ·- पुनःगन्दो विशेषणे । स चेदं विशिनष्टि । यथा-गुलचनभवणे सत्यपि यो धर्माधर्मों महाकप्टेन लक्ष्येवे तौ कथं तद- भार लक्षयितुं शरपवे इत्यर्थः ॥ ४ ॥ अथ कोऽसौ पिरो यो धर्माधर्मपोर्न लक्ष्यते इत्याह-- "कहमित्य पयहाणं धम्मो संभयइ फहमधम्मो य” इति । प्याग्या-कथं केन प्रकारेण अब जगति प्रवृत्तानां धर्मसाधनार्थमुघतानां धर्मोऽनन्तरोक्तस्वरूपः सम्भाति सम्पद्यते, कथं केन प्रशारण प्रत्तानाम् अधर्मन, चः समुचये, पातकं च सम्भवतीति न विलक्ष्यते इति सम्बन्धः । यद्यपि धर्माधर्मों लोकरूयादेः सामान्येन मायेते एव, यथा-'आत्मनः सुराहतुर्धर्मः, दुःखहेतुस्त्वधर्म' इति, तथापि यथा प्रवृत्ताना : धर्माधर्मी साता तथा न पुध्येते । तदेकान्वकारणस्य भगदईदाशाराधनाविगधनारूपस्य विशेषय मुगुरूपदेशयाखाना : दुर्लधत्वात् ।। एतेनेदमुक्तम्-"मदनुष्ठाने प्रवृत्तस्याप्यागाराधनेनैव धर्मो, न अन्यथा" इति । यदुक्तम्-"कि मंते जे गिलाणं पडियरइ से धने उदाह, जे तुर्म सम्म, इंसणणं पडिपअइ, गोयमा जे गिलाणं एडियरह से धणे, से केणडेणं भंते एवं उपह, गोपमा 1 गिलाणं पडियरह से मम संमईमणेण पडियअइ, जे में संमईमणेणं पडियज, से गिलाणं पडियरइति" आणाकरणं सु अरहनाणं दसणं" इति । एवमष्टादशम् पापसानेपषि प्रात्तसाशाविराधनेनैव अधर्मो, न अन्यथा । शामनमत्सनीकगई भिलपपंगापुछदिनों श्रीकालिकाचार्यादीनां निफलक चारित्रित्वादिति मायः ।

·'अथ 'गुरुनचनश्रवणं विना धर्माधर्मयोर्दुर्लक्षत्वं' यदुक्तं तत्र धर्मदुर्लक्षत्वे हेतुमाह- धम्मो वि दुहा इह दवभावभेएहिं सुपसिद्धो त्ति ॥५॥ व्याख्या-धर्मः सुकृतहेतुजिनगृहविधापनादिस्वरूपः । अपिहेत्वर्थेः, ततो यसात्तद् द्विधा द्विपकारः । इह प्रवचने, किं यति- श्रावकसम्बन्धिभेदाभ्याम् ? 'न' इत्याह – 'दव्वभावभेएहिं. द्रव्यशब्दो गौणवचनः, भावशब्दो मुख्यवचनः भेदशब्दो विशेषवचनः । ततो द्रव्यं च भावश्च द्रव्यभावौ । तौ च तौ भेदौ च द्रव्यभावभेदौ, ताभ्याम् । अत्र वहुवचनं प्राकृतत्वात् । तत्र गौणो धर्मः खकार्यासाधकत्वेना न्वर्थरहितत्वाद्रव्यधर्मः, मुख्यस्तु स्वकार्यसाधकत्वेन सान्वयत्वाद्भावधर्म इति । सुप्रसिद्धो, विख्यातः । यदुक्तं 'आवश्यकनियुक्तौ -"दुविहोय होइ धम्मो" दव्वधम्मो य भावधम्मो य" इति ॥ तथाहि बाह्यतः समानमपि हि द्वादशावर्तवन्दनकं वीरकशालापतेः सुकृतासाधकत्वेन द्रव्यधर्मः, कृष्णवासुदेवस्य तु विशिष्टनिर्जराकारणत्वेन भावधर्म एव । ततः कथं ज्ञायते सुगुरूपदेशमन्तरेण ? यथा इदमित्थमनुष्ठीयमानं सुकृतहेतुः, इदमन्यथा” इति भावः ॥ ५ ॥ सम्प्रति विनेयजनानुग्रहाय द्रव्यधर्मभावधर्मों प्रकटयिप्यन् प्रथमतः सार्धगाथया द्रव्यधर्मलक्षणमाह- गड्डरियपवाहाओ जो पइनयरं दीसए बहुजणेहिं । जिणगिहकारवणाई सुत्तविरुद्धो असुद्धो अ॥ ६॥" मो होइ दव्वधम्मो अपहाणो नेय निव्वुइं जणइति ॥ व्याख्या गड्डर्य ऊरण्यः तासांप्रवाहः स्थितिः, यदुक्तम्--'प्रवाहो व्यवहाराम्बुवेगयोः' इति व्यवहारस्य तु स्थितिपर्यायत्वात् , ·पुनाराम्दो विशेषणे । म ई रिशिनटि । यथा--गुरुवनभरणे सत्यपि यो धर्माधौं महाकाप्टेन लक्ष्येते ती कथं तद्- भावे लधषितं गामने इत्यर्थः ।।४।। अब कोमो रिपो यो धर्माधर्मपोर्न लक्ष्यते इत्याह-- "फहमित्य पयहाणं धम्मो संभयह कहमधम्मो य" इति । प्यामपा-कथं केन प्रशारण अब जगति प्रत्तानां धर्ममाघनार्थमुपतानां धर्मोनन्तरोक्तखरूपः सम्भवति सम्पद्यते, कथं फेन प्रकारेण प्रवृत्तानाम् अधर्मय, पः समुपये, पातक च सम्मातीति न विलक्ष्यते इति सम्बन्धः । यद्यपि धर्माधर्मी लोरमा सामान्येन प्रायः एत, पधा-'आत्मनः मुपहेतुर्धर्मः, दुःखहेतुस्त्वधर्म' इति, तथापि यथा प्रवृत्तानां धर्माधी स्माता तथा न अध्येते । तदेकान्वकारणस भगाददाशारापनाविराधनारूपस विशेषस सुगुरूपदेशवाबानो । दुधगात् ॥ एतेनेदमुकम्-"सदनुष्ठाने प्रवृत्तसाप्पामाराधनेनैव धर्मो, न अन्यथा” इति । यदुक्तम्-"कि भते जे गिलाणं परिसर में धने उदार, जे तुर्म सम्म, दराणं पडिवजा, गोपमा जे गिलाणं पडियरह से धणे, से केगडेणं भने एवं । TI, गोपमा । जे गिलाण पडियरइ स मम गंमईमणेण पडिपजा, जे मं संमईसणेणं पडिपअइ, से गिलाणं पडियरइति" आगाफरणं सु आईनाणं दमण" इति । एवमष्टादशम पापम्यानेपषि प्रवृत्तसागानिराधनेनेर अधर्मो, न अन्यथा । भागनपत्पनीकगई मिडनृपरंशापुछेदिनी श्रीकालिकाचार्यादीनां निष्कलङ्कचारित्रित्वादिनि मानः ।

·धायी । यदि वा निष्ठीवनादिकरणं 'असकहा अणुचिया सणाइया । आययणसि अभोगो इत्थं देवा उदाहरणं 'देवहरयाम दया- विसयविसविमोहिया वि न कया वि । अच्छरसाहि पि समं हासकीडाई वि करेन्ति' इत्यादि श्रुतस निष्ठीवनाद्याशातना- वर्जनाभिधायकस्य विरुद्धः सर्वाशातनाप्रवृत्तिमचेन व्याघातकारी । अथवा 'जिणभवणकारणविही सुद्धाभूमी दलं च कटाई । भियगाण य सन्धाणं सासयबुड्डी यजयणा य' इत्यादिग्रन्थस प्रवचनप्रावीण्यव्यञ्जकत्यनिर्मापणविधिदर्शकस विरुद्धोऽशुद्धभू- म्यादिदलपूर्वकत्वेन वेश्यापाटकमद्यापणपाटकातखलकमत्स्यबन्धकचर्मकारछिम्पकरजकबन्धकारचित्रकारादिनिन्यजनपाटकान्त- र्गतत्वेन देवप्रतिबद्धस्थावरमायोग्यकूपवाटिकाक्षेत्रोद्भूतिककरकारापणादिकोत्सूत्राचारमचारवत्वेन च प्रतिकूलः । मुत्रविरुद्धः मूत्र- विरुद्धत्वादित्यर्थः ॥ एतेनाविधिचैत्यमुक्तम् । अविधिचैत्यत्वहेतुदोपरहितसापि जिनगृहादेः साधुनिश्रामात्रमिश्रितत्वेन च द्रव्यधर्मत्वमाविष्कर्तुं द्वितीयं हेतुगर्भ विशेषणमाह-'असुद्धो य' इति । अशुद्धः 'नत्याएसो चयमुनिस्सं' इलाद्यागमतात्पर्य- पर्यालोचनावधारितनिषेधया साधुनिश्रया कलुपितत्वात् मलिनः, अशुद्धत्वादित्यर्थः । अनेन च निश्राचैत्यमुक्तम् । चः समुच्चये। ततो न केवलम् अविधिचैत्यं द्रव्यधर्मो, निश्राचैत्यमपि । एवं विम्बादीनामपि द्रव्यधर्मतं भावनीयमित्यर्थः ॥ ६॥ स भवति जायते । द्रव्यधर्मो गौणधर्मो, धर्माभास इति यावत् । धर्मशब्दसान्वयार्थरहितस अन लोकरूढ्या प्रत्तत्वान् खयमेव सूत्रकारो द्रव्यशब्दार्थ विवृणोति--'अपहाणो' इति । अप्रधानो धर्मः, द्रव्यशब्दस इह अप्राधान्यार्थत्वान् । यदक्तम्- 'अप्पाहन्ने वि इहं कत्यइ दिछोविउ दव्यसद्दो त्ति । अङ्गारमहगो जह दन्नायरिओ सयाऽभन्योति, अप्रधानत्वं चास कपायकलुग-

·No text on this page.

·च अविधिचैत्यस अभावात् तथाहि कल्पचूर्णौ चैत्यद्वारे “ताणि चेहयाणि चउबिहाणि" 'तं जहा--"निस्साकड चेइयाणि १ अनिस्साकडचेइयाणि २ साहम्मियचेझ्याणि ३ भत्तिचेयाणि" ४ इति । यदि पुनः पञ्चमकमपि भवदुक्तं चैत्यमभविष्यत् तदा तदप्यभ्यधासत् वृत्तिकारः । प्राप्तावसरत्वात् न चाभिहितम् । तसात् ज्ञायते नास्त्येवेति चेत् । अत्रोच्यते । तत् किं यत् चैत्यमत्र नोक्तं तत्र नास्त्येन । एवं तर्हि अन्यतीर्थिकपरिगृहीतार्हचैत्यमपि नास्ति, तस्याप्यत्रानुक्त- त्वात् । एवं च सम्यक्त्वदण्डके "नो मे कप्पइ अजप्पभिई अन्नतित्थिए वा अन्ननित्थियदेवयाणि वा अन्नतित्थियपरिग्गहि- याणि अरिहन्तचेइयाणि वा ॥ १॥” इत्याद्यालापकस्य नैरर्थक्यम् । 'नैवं नैरर्थक्यम् , भगवद्भिः श्रीभद्रबाहुखामिभिरुक्तत्वात्' इति चेत्, तत् किम् ? यत् भद्रबाहुखामिभिरुक्तं तत् मान्यं ? मान्यमेव । तेषां श्रुतकेवलित्वेन सर्वसम्मतत्वातू' इति चेत् तर्हि अविधिचैत्यमपि मान्यमेव । अविधिचैत्यं हि गनायतनमुच्यते, तस्य च श्रीभद्रबाहुखामिपादरेव ओपनियुज्यादायुक्तत्वात् । तथाहि ओघनियुक्तिः-"जत्य साहम्मिया बहवे भिन्न वित्ता अणारिगा । मूलगुणपडिसेवी अणाययणं तं वियाणाहि ॥१॥ जत्थ साहम्मिया वहवे भिन्नवित्ता अणारिया । उत्तरगुणपडिसेवी अणाययणं तं वियाणाहि ॥ २॥ जत्थ साहम्मिया वहवे भिन्नवित्ता अणारिया। लिङ्गवेसपडिच्छिन्ना अणाययणं तं वियाणाहि ॥३॥" इत्यादि । ननु-अत्र कथं चैत्यं लब्धम् ? यच्छब्दस्य सर्वनाम्नः सप्तम्यन्तस स्थानमात्रयाचित्मत्" इति चेत् , उच्यते---"नाणस्स १ साइम्मियचेइयाणि १ मंगलचेझ्यागि २ सासयचेझ्याणि ३ गतिचंद्रयानीति ४ शतिप्रन्यान्तरपाठः ॥

·मारमाविनत्वात् । तपाहि पार कृते चैत्ये कथञ्चिन् कश्चिन् केनचिन् अपमानितः,सच क्रोधाद्वितीयमारमते । समानधनेन हीनध- नया नापि कारिन चैत्यमालोक्य 'किमहमसादपि हीनः' इत्यभिमानादन्यः । नियधर्मराजाभात्यादीनावर्जयितुं मायया अन्यत: । 'अस प्रभावान्मे पुत्रादिलामोऽभून्' इत्यस्य भवनं घटयामि, यथा पुनरन्पोऽयभ्युदयो मवतीति लोभादन्यतमः । 'कारणामि किञ्चित् कीर्तनम् , येन आनन्द्रार्कमहं सौर प्रशसे' इत्यागयादपरः । इत्यायसाकदवलेपलिसं हि तत् । अत एवार जानिज्ञातिकदाप्रशमोऽपि अनुचितगीतनृत्यवादिनप्रवृत्तिरपीति । क्लेश्वशनिर्मित च सुकृतमपि दुष्कृतायते । यदुक्तम्--"वव गुनरिणयपूया न संविलिहस्म ढुति ताणाय। रावगामिविणयरया कुन्तलदेपी उदाहरणे" इति । अप्राधान्ये हेतु फलाभावमाह- नेय नियुई जण नि । ग गतानुगतिक लोककारितचैत्यादिः नैव निवृत्ति सिद्धिगविनामधेयं अतिशुमस्थान जनपति सम्पाद- यदि । अर्थात् कारापकादीनां पागुकासमअसत्तिनिमापितत्वेन तामूलभक्षणाघाशातनावचेन च प्रवचनलाघपहेतुतया सम्परसमास्याप्पजनकला । यदुकम्- "पापण गंतदेउलजिणपडिमा कारिया उ जीवहिं ! असमञ्जसरिनीए नम सिद्धी दमणलवोविनि" ॥आह ययेवमस्ति तत् कथं वे महानुभावाः क्लेशगतोपार्जितं द्रव्यमेवं विनियुञ्जते ? | उच्यते-सदोधाभा- वात् । 'सोऽपि कथम् १ चेत्, उच्यते कुगुरुपचनरुलीनत्वान् महुजनासचिवमार्गनिर्गलरागान्यताचेति । mornimmer Aami Temहे. सिद्धान्ते चतुर्विधम्य एव चैत्यस्य उतत्वात् , शत्र - ·पलगण Y. च अविधिचैत्यस्य अभावात् तथाहि कल्पचूर्णौ चैत्यद्वारे "ताणि चेझ्याणि चउबिहाणि" 'तं जहा-"निस्साकड चेझ्याणि १ अनिस्साकडचेझ्याणि २ साहम्मियचेझ्याणि ३ भत्तिचेझ्याणि" ४ इति । यदि पुनः पञ्चमकमपि भवदुक्तं चैलमभविष्यत् तदा तदप्यभ्यधास्यत् वृत्तिकारः । प्राप्तावसरत्वात् न चाभिहितम् । तसात् ज्ञायते नास्त्येवेति चेत् । अत्रोच्यते । तत् किं यत् चैत्यमत्र नोक्तं तत्र नास्त्येव । एवं तर्हि अन्यतीर्थिकपरिगृहीतार्हचैत्यमपि नास्ति, तस्याप्यत्रानुक्त- त्वात् । एवं च सम्यक्त्वदण्डके “नो मे कप्पइ अञ्जप्पभिई अन्नतिथिए वा अन्नतित्थियदेवयाणि वा अन्नतित्थियपरिग्गहि- याणि अरिहन्तचेइयाणि वा ॥१॥” इत्याद्यालापकस्य नैरर्थक्यम् । 'नैवं नैरर्थक्यम् , भगवद्भिः श्रीभद्रबाहुस्खामिभिरुक्तत्वाद' इति चेत् , तत् किम् ? यत् भद्रबाहुखामिभिरुक्तं तत् मान्यं ? मान्यमेव । तेषां श्रुतकेवलित्वेन सर्वसम्मतत्वातू' इति चेत् तर्हि अविधिचैत्यमपि मान्यमेव । अविधिचैत्यं हि अनायतनमुच्यते, तस्य च श्रीभद्रवाहुखामिपादैरेव ओपनियुक्त्यादावुक्तत्वात् । जत्थ साहम्मिया बहवे भिन्नवित्ता अणारिया । उत्तरगुणपडिसेवी अणाययणं तं वियाणाहि ॥२॥ जत्थ साहम्मिया वहवे भिन्न वित्ता अणारिया । लिङ्गवेसपडिच्छिन्ना अणाययणं तं वियाणाहि ॥३॥" इत्यादि । ननु अत्र कथं चैत्यं लब्धम् ? यच्छब्दस्य सर्वनाम्नः सप्तम्यन्तस्य स्थानमात्रवाचित्मत्" इति चेत् , उच्यते-"नाणस्स 5 साहम्मियचेइयाणि १ मंगलचेइयाणि २ सासयचेइयाणि ३ भत्तिचेझ्याणीति ४ इतिग्रन्धान्तरपाठः ॥ - ·दंगणस्स य चरणस्स य जत्थ होइ वाघाओ । वजिजवजभीरू अणाययणवजओ छिप्पं ॥१॥” इति मूलगाथायां 'यत्र आयतने नानादियाघातस्तद्वर्जयेत्' इति चतुश्चत्वारिंशदधिक चतुर्दशशतप्रकरणकारैः श्रीहरिभद्रसूरिभिः व्याख्यातम् । ततो ज्ञा- यते तद्विवरणभूतासु 'जत्थमाइम्मिए' इत्यादिप्वपि गाथामु यच्छब्दार्थ आयतनमेव । मूलसूत्रानुसारित्वात् विवरणस, आयतनं च चैत्यम् । यदुक्तम्-'अमरकोशनाममालायाम्' 'चैत्यमायतनं तुल्ये' इति प्रवचनेऽपि च । आयतनशब्दवत्यार्थ प्रयुक्तो दृश्यते । यथा-'आययणम्मि अभोगो इत्थं देवा उदाहरणं' इति तितोज़ चैत्यतया व्याख्यायते । ननु-"भवतु यच्छन्दार्थो प्रतिकृता व्याख्यातत्वात् आयतनम् , आयतनस तु अर्थवैत्यमेव । अत्रेति कथम् ? पूर्वमूरिभि- रव्याख्यातत्त्वात् अनेकार्थत्वाचास्य । ततो यथा 'भोक्तुभॊगायतनं शरीरम्' इत्या आयतनशब्दस्यार्थः म्यानमारम्' एवमनापि पतिश्रयमठादिरूप स्थानमारमस्याओं भवतु । किं चैत्येन निरर्थकमनायतनीकृतेन ?" इतिचेत्, सत्यम् । किन्तु यदि चैत्यमनायतनं न स्यात् तदा 'जत्थ साहम्मिया बहवे भिन्नवित्ता' इत्यादिकस अनायतनलक्षणस्य अन्यापरुतादोपः। नहि यत्र या भिन्नत्तिवादिविशेषणोपेता लिगिनः साधर्मिका वसन्ति तत्तत् अनायतनम्' इति व्या. तिरस्ति, चत्वेन व्यभिचारात् । तसात् यदि चतुर्दशपूर्वधरश्रीभद्रबाहुखामिवचने बहुमानस्तदा सीक्रियतां चैत्यस्यापि अनाप- तनता, यतस्तदैवाज्यापकतादोपः परिहियते । यदि साध्येन अनायतनत्वेन भिन्नत्तित्वादिविशेषणवत् साधम्मिकवासोपलक्षित ·N चैत्यमचैत्यं वा सर्व व्याप्यते, नान्यथेति । किश्च न वयं चैत्यमनायतनं कुर्मः, किं तर्हि ? येऽर्हद्दीक्षां प्रपद्य--अवगणय्य च चैत्यमध्ये वसन्ति, ते एव कुर्वन्ति । क्यं तु केवलमागमोक्तत्वात् ब्रूमः । ननु-"चैत्यमनायतनं कुर्मः। इति वक्तुमपि नोचितम्, श्रद्धामगहेतुत्वात् । गुरुदोपोद्घाटनवत् ॥ तथाहि-महाप्रयासो- पार्जितद्रव्यापरिमितव्ययेन कारितं चैत्यमनायतनमिति चेत् कर्णकोटरे प्रविष्टं तदा न कोऽपि चैत्यं कारयितुमुत्सहिप्यते । नहि कस्यापि द्रव्यं मन्दवल्लभम्, येन कमपि लाभमनपेक्ष्य व्ययिष्यते । तथा च चैत्यव्यवच्छेदः" इति चेत्, मैवम् । नहि चैत्यमिति, अनायतनम् , येनायं प्रसङ्गश्चङ्गः स्यात् । किन्तु पार्श्वस्थाद्यधिष्ठितमिति । ततश्च पार्थस्थायधिष्ठितम- नायतनम्' इति श्रुतेविवेकः समुच्छलति भव्यजन्तूनां यदि प्रधानमपि कारितं चैत्यं पार्थस्थाधधिष्ठितं सन्न बहुफलं, तर्हि न दाखामश्चैत्यमध्ये वस्तुं पार्थस्थादीनाम् । नहि 'भूताधिष्ठितमद्भुतमपि गृहं न सगुणम्' इति जानानः । कथित आत्महि- तैपी खगृहस भूताधिष्ठाननिवारणार्थं लोहादिरक्षां मात्रिकैर्न कारयति, अधिष्ठातुं प्रवृत्तानि वा भूनादीनि न निष्कासयति । तस्मात् अनिश्राकृतमेव चैत्वं कारयिष्यामः, यसिन् कारिते महती पुण्यानुवन्धिपुण्योपार्जना भवतीनि, ततो वक्तव्यमेव 'द्रव्य- लिङ्गिपरिगृहीतं चैत्यमपि अनायतनम्' इति ।। ननु-"अत्र यदि यच्छब्दस्यार्थ 'आयतनं तर्हि-'जत्य साहम्मियात्रहवे सीलवन्ता रहुस्सुया । चरित्तायारसम्पन्ना आययणं तं वियाणाहि ॥ १ ॥ इत्यत्रापि यदर्थ आयतनमेव, तुल्ययोगक्षेमत्वात् । ततो 'यत्र आयतने ज्ञानादिरवनयसम्पन्ना साभवो ·पगन्ति' इत्युक्त अर्थादेव शायते--'साघवश्वत्येपि वसन्ति' इति, आयतनस्य चैत्यार्थत्तया माय व्यवस्थापितत्वात् । तथाच मुविहितानामपि चैत्यवासमसङ्गः" इति चेत्, न । नहि पच्छन्दसार्थः सर्वत्राप्येक एक, असर्वनामत्वप्रकृतिप्रसाद । यदि का भवतु यच्छब्दार्थोप्राप्यायवनं तथापि न चैत्यामप्रसङ्गः, प्यासेरमावात् । नहि यघन आयतनं वत्तत् चैत्यम्, 'भोक्तुभोंगायतनं शरीरम्' इति सूत्रस्थेन आयतनेन व्यभिचारात् । यत्र सायतनशन्दः स्थानमानार्थ एव, न चैत्यार्थः । एवं प्रस्तुतगाथायामप्यवधार्यम् । मनु"प प्यायतनमन्द 'एकत्र चत्वार्थः, अपरन स्थानमानार्थः' इत्येपा कुतः विशेष प्रतीतिः ॥ इति चेत्, उच्पते प्रकरणाशान् । अनेकार्थेऽपि हि शन्दे प्रयुक्ते प्रकरणवशाद्विशेषप्रतीतिर्भवत्येव । यथा भोजनक्षणे राज्ञा सैन्धवमानय' इत्युक्तो लवणमेव रिशिष्टमानयति, न तदर्धमपि तुरङ्गमम् । ननु-"अप्रापि सार्थः कसाय भवति । उच्यते, असम्भवात् । न हि शीलवचादिगुणोपेताः साधवचैत्ये वसन्ति, 'ते ण ठंनि न चेहए' इत्याद्यागमेन निवास्तित्त्वात् । अपवादपि खीसकुलायामप्युक्तयतनया बसवावेर साधुभिर्वस्तव्यम्' इति । निशीथे नियमितत्वाश यदुक्तम्- "चितो- सापरादे यदिह मिरपुरीदतभूने निशीथे । प्रायुक्ता भूरिभेदा गृहिगृहबसती कारणेपोच पथात् ॥ स्वीससक्त्यादियुक्ते- ज्यभिहितयतनाकारिणां संयवानाम् । सत्रागारिधानि न्ययमि नतु मतः कापि चैत्य निवासः" इति ।।

·भिन्नवृत्तित्वादिविशेषणयुक्तास्तु लिङ्गतः साधर्मिका भगवदाज्ञातिक्रमकारित्वाचैत्येऽपि वसन्तः साक्षादीक्ष्यन्ते इति कथं तुल्ययोगक्षेमत्वम् ? भवतु । 'वा नाणस्स दंसणस्स य चरणस्स य जत्थ होइ वाघाओ' इत्यादि गाथाविवरणस्थ आयतनशब्दः स्थानमात्रार्थः । एवमपि असत्साध्यसिद्धेः यत्र स्थाने द्रव्यलिगिनो वसन्ति तत् स्थानं चैत्यमचैत्यं वा सर्वमप्यनायतनमेव । अथवसत्स्वपि पार्थ- स्थादिषु चैत्यं अर्हन्मूर्तिप्रभावान अनायतनम् । एवं तर्हि तत्प्रतिश्रयोऽपि न अनायतनम्, तत्रापि हि पुस्तकपत्रचित्रभित्तिचित्र- पटादिस्थाहन्मूर्तेः सद्भावात् । अथ 'सा भावप्रतिष्ठिता' इति चेत्, तत् किं यत्र प्रतिष्ठिता प्रतिमा भवति तत् अनायतनं न भवति ? एवं तर्हि परतीर्यिकपरिगृहीतं चैत्यमपि न अनायतनम् , तत्रापि प्रतिष्ठितपतिमायाः सद्भावात् । तस्माद्यथा पार्श्व- स्थादिपतिश्रयः प्रतिष्ठितायामप्रतिष्ठितायां वा अर्हत्प्रतिमायां सत्यामत्यां वा द्रव्यलिशियासोपाधिसद्भावादनायतनम् , एवं चैत्यमपीति । ननु-"एवं तर्हि 'यत्र आयतने' इति किं व्याख्यातं वृत्तिकृता? आयतनशब्दस्य व्यर्थत्वेन समुग्धत्वाद् उच्यते । 'आयतनमपि पार्श्वस्थाद्याकान्तमनायतनं भवति, किं पुनरन्यत् ? इति ज्ञापनार्थम् । किञ्चेयमपि गाथा संज्ञामूत्रम्, अत्र आयतनसंज्ञायाः क्रियमाणत्वाद, सा च असत्येव क्रियते, न सती । नहि यस्य देवदत्त इति नाम प्रागेवास्ति, तस्य पुनरपि देवदत्त इति नाम क्रियते । ततो यदि यदर्थ आयतनमेव सात् , तदा संज्ञाकरणमनर्थकम् , आयतनसंज्ञायाः प्रागेव ? ?

·सचात् । नच मन्माध्यने, अनाथारमगात् । प्राक्तनगायागु नु पापननसमापाः प्रमिप्यनारानगंगा नयनागात् किया । इनि युक्त ए, ता पदर्थ आगननम् । अयं तु न, गंवायस पंपगलान् । अपि पाप आपननं लापम् | नई गार- सिद्धमेन भाति, न प्रसिद्धम् । अन्यथा लक्षणम्प फल्यग पीलादिगणान्मापकिरामोपलधिन निधनम् । ना मगिद्धमेर भाति, अप्रमिदम लवणत्यायोग्यवान् । लधणं दि वारयम् । नत्र पेत् सपनामानन्, करमपम मारम्! नदि अज्ञातमरूपो धूमोनालोस्यमानरवर्गम को भाति । नमादनेनापि लधन प्रमिन मान्यम्, प्रमिद प पैन्यागनिरिकमेर, न तु चैत्यम् । मैले हि शीलरचादिगुणपन्न: माधमिरा न गन्ता, ने पार्टति न गाए' इसापागमरमानिसात् । पेप वमन्ति न ते मुपिहिताः, मगरदावाविराधकलात् । इनि र पदर्थ आरननं म्मा ? यदि तः मान् वदा असम्मादोरदृष्ट त्वेन इदं लधणमनुपादेयमेर मात्, पैसे गुरिदिनरागमागम्माम्यवान् । नपदि श्रीमापारगर्मिगदानां प्रगनाम- पगामि तदानीमत्र लादन्यदेर वमत्यादिकं यदर्षोभ्युपगम्मनाम्, पया अमम्मदोसो निरतो । अन्यथा मम्मारनातीत सुनिहितयारी पैसे आयतनसंगा किरमापा, अनाने पुरे नामकरणमा मतमहोपामार गम्मन्मने । न तोके लोगो चरेऽपि आयतनमुच्यते । आयतनम्प प मेरा पतिभिः मदा कार्य । पदनं ओपनिगुग्गी-जिन्तु अभापपगं आपन गयेमणं गया कुना' इति । बृहत्पट्यानझमाप्पप्यूकम्-'एपरम बजगे आपपपनिमार्ग ममम इनिमार गइ संवान्तर्गवरिर च कर्नु परयन, नच तटमरिति । .

·"कथमनागमिकञ्चैत्यवासः ? येनायतनसंज्ञा क्रियमाणा प्रणेतुरुपहासाय स्यात्॥? इति चेत्, नैवम् । सेवा हि आराधनमुच्यते । तच आराध्यसम्मतस्थितेः प्रतिपालनेनैव भवति, न तु व्यतिक्रमेण ।' यदुक्तं श्रीजिनव- ल्लभमूरिभिः श्रुतौ-'तुममऽछीहिं न दीससि नाराहिजसि पभूयपूयाहिं । किन्तु गुरुभत्तिरागेण वयणपरिपालणेणं च' इति ॥शा अत्र त्वाराध्यं चैत्यम् । तस्य च उचिता इयं स्थितिः-यावता कालेन चैत्यवन्दना क्रियते तावन्मात्रमेवोत्सर्गतचैत्ये साधुभिः स्थातव्यम्, न अधिकम् ! स्नानादिकारणे तु स्नानादि यावत् । यदुक्तम्-'तिनि वा कड्डइ जाव थुइओ तिसिलोइया । ताव तत्थ अणुन्नायं कारणेण परेण वा' इति तस्याश्च व्यतिक्रमणं, भवति चैत्यावासे सति । अतोऽसौ स्थितिभङ्गहेतुत्वान्नायतनस सेवा उच्यते, किन्तु विराधनैव । अत एव सदा शब्दोऽप्यत्र सर्वदिनवाची, न तु अहोरात्रवाची । अन्यथा शयनभोजनबहि- र्गमनादिशेपक्रियाविलोपप्रसङ्ग इति । किञ्च यदि आगमिकथैत्यवासोऽभविष्यत्तदा महानिशीथग्रन्थान्तरस्थं नाभणिष्यत् । - 'कूराभिग्गहियमहामिच्छद्दिठीहिं पावेहिं । अहमाहमेहिं नामायरिय उवज्झायसाहुलिङ्गीहिं । जिणघरमहआवासो पकप्पिओ सायसीलेहिं ॥ १॥ इति । अथ चोक्तमिदमत्र । तस्मात् ज्ञायते-'कल्पित एवासौ' इति ॥ इह त्वेके स्वपक्षसमर्थनार्थमित्थं त्रुवते । यथा नायमागमिकः, किन्तु दुःपमाकालानुभावात् यथोक्तोपाश्रयस्य दुर्लभतामालोक्य प्रवचनविख्यातयुगप्रधानविरुदैः श्रीआयरक्षितमित्रैः ऐदंयुगीनसाध्वनुग्रहाय एप आचीर्णः । यदुक्तम्- "बलमेहाबुद्धीणं हाणिं नाऊण सुविहियजगस्स चेइयहरपरिभोगो तेण क़ओ अजरक्खीहि" इति तदत्यन्तमयुक्तम् , तैर्हि प्रभुभिर्यत् आचीण तत् सकलेऽपि प्रवचने तत्क- ·कतया प्रसिद्धम् । यथा आर्यिकाणां स्वपक्षेऽप्यप्रभाजनं बवानारोपणं प्रायश्चित्तादानं कालाग्रहणं च यदुनाम्--"आरेण अलरक्स्पिय कालाणुनाय नत्थि अजाणं । पव्वावणवपमारोवणं च पच्छित्तदाणं च" इति ॥ १॥ तथा सर्वेपपि धर्मगच्छेषु वृद्धपरम्परया समागच्छवलोक्यते । यथा चतुभ्यां पर्युपणा, तेषां फियिन्यूनदशपूर्वधरत्वेन सर्वसम्मतत्त्वाच । अयं च न तथा । तत् कथं तैराचीर्ण इत्युच्यते ? किञ्च कार्यमालम्यव स्तोकदोपं बहुगुणं किश्चित् कदाचित् चरन्ति गीतार्थाः? यदुक्तम्-- "अवलंपिऊण कर्ज अंकिंची आयरन्ति गीयत्था थोपावराहबहुगुणं सधेसि तं पमाणन्ति" । तदत्र कार्य किम् ? ननु “उक्तमेव, यथोक्तोपाश्रयस्य दुर्लभत्वम्" इति चेत्, अहो प्रत्यक्षविरोधः । अधुनाऽपि हि मुविहिता आगमोक्तविधिना याचमानास्तादौत्सर्गिकीमापवादिकी का वसति गृहस्थे- भ्यो वस्तुं लभन्ते । किं पुनस्तदानीमिति १ न किञ्चिदेतत् । यदि चोपाश्रयस दुर्लभतं किं साधूनामेव ? न साध्पीनाम् ? येन एतास्तन्मतेऽपि प्रायः चैत्यान्तर्न वसन्ति । आगमे तु आर्षिकोपायसर दुर्लभखम् उक्त । यथा "मंसपेसीसरिस्सीम वही विखतं तु दुधभं । एएण कारणेणं दो दो मासा अवासामुति" ॥१॥ न तु साधूपाश्रयस्पेसहो आगमिकत्वममोपाम् । तथा यद्यप्यनाधाकर्मिकत्वाथै त्से वसतांसाधूनां कश्चिद्गुणो भवति तथाऽप्याशा- तनादोपो, मिथ्यात्वहेतुत्वादीर्घसंसारकारणत्वाच तदपेक्षया महानेर । तथा निरन्तरमाविर्भवदुद्भधारसारतरुपी रूपशब्दो. पलम्भनमप्यर महामनोविप्लवहेतुरिति । कथमर सुविहितानामवस्थानमाचेरुस्ते पूज्या:? अपरे त्या चैत्यासो मनतयाश्रितः। NPAT ·कि तहि ? यथोक्ता वसतिरार्यरक्षितकाले व्यवच्छिन्नेति । यदुक्तम् –'छवाससएहि नवुत्तरेहि मुक्खंगए महावीरे धुच्छिन्नं सुजईणं विपट्टीवंसाइयं ठाणं इति ।। इदं चातीव युक्तिविकलम् । व्यवच्छिन्नं हि तदेवोच्यते यत् कथमपि पश्चान्न सम्भवति । यथा-'मणपरमोहिं पुलाए आहार ग संवग उवसमे कैप्पे । संजमतिय केवलि सिझवणा य जंबुम्मिच्छिन्ना' इति ॥ वसतिस्त्वधुनाऽपि सम्भवन्ती. दृश्यते, इति कथं व्यवच्छिन्नेत्युच्यते ? अथवोच्यताम् । यदि साधुवत् साध्व्योऽपि सर्वथा चैये एव वसेयुः । यदि वा चैत्यरहिते ग्रामे नगरे वा साधवोऽपि नावतिष्ठेयुः, यदि वैकचैत्यग्रामे नगरे वा स्थिताः साधवः साध्व्यश्च सर्वेऽप्येकसिन्नेव तसिंथैत्ये रात्रावपि वसेयुः । न चैवं लोकप्रवादाचनेकानर्थभयात् । तसान्न व्यवच्छिन्नेति । केवलं भवाभिनंदित्वाद्रव्यलिङ्गि- भिरेवायमादृतः । अथ ते चैत्ये न वसन्त्येव इति चेत्, कथं तर्हि 'चैत्यवासिन' इति व्यपदिश्यन्ते । अथ परः-'तत् किं चैत्यवासिव्यपदेशस्य वसनमेव निमित्तम् " एवं च यदा ते कापि ग्रामान्तरे गच्छन्ति तदा अचैत्यवासिनः स्युः, तत्र चैत्याभावेन तदन्तर्वासस्थाप्यभावात् । ततो 'निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावात्' इति चेत् , आचार्यः कः किमाह ? किं वयं चैत्यवासिव्यपदेशस्य चैत्यवसनमेव केवलं निमित्तं त्रुवन्तः सः, येनायं प्रसङ्गः सरङ्गः स्यात् । किन्तु ज्ञानशक्ती अपि ? यो हि. चैत्ये वस्तुं जानाति. शक्नोति वसति च स चैत्यवासी भण्यते। ततस्ते चैत्ये वसन्तु । ग्रामान्तरगता मा वात्सुस्तथापि चैत्यवा- सिन एवं ज्ञानशक्त्योर्निमित्तयोस्तत्रापि भावात् । किं अपचन्नपि ज्ञानशक्तिसद्भावात् पाचको न भण्यते । यदुक्तम्-नि- ·नपाकादी पाचकादी नानशरत्यपेक्षा बुद्धिशब्दाविति । किंग जीडन्तोऽपि तदथ्यवसायानिटत्तेर्यथेह कुमाराः क्रीडन्ति' इत्युच्यते, एवमवमन्नोऽपि यसनाध्ययमायानिवृत्तेले चेसवासिन इति च्यपदिश्यन्त एव । इत्पलमप्रस्तुतेन । प्रारम्घमेर प्रमेयं निर्माता यदि काचिन्छक्तिरस्ति । ननु विवक्षितोपाधिमत् चैत्यं द्रव्यहोनायतनं मावतो ।।। उच्यते । द्रव्यतः, ननु भारतः । किमिति न भाति ।। कथ्यते । भावतोऽनायतनस्य लौकिकस पण्याङ्गनादेखि लोकोत्तरश पार्थस्यादेोक्तवान् । तथाहि ओपनियुगो- "मावजमणायपणं असोहि ठाणं रुसीलसंसग्गी, एगहा हुंति पया एए विपरीयापयणे । यजितु रणाययणं आपयणगरेसणं सया कुजा । तं तु पुण अणाययणं नायव दरमावे य । दचे रुहाइपरं आणाययणं मापओ विहमेव । लोप लोउत्तरिय तहियं पूण लोइयं मणिमो ॥ खरियातिरिक्सजोणी नालायररामण माइण गुमाणो वागुरियमाह गुम्मियहरिएमपुलिन्द मच्छंधा, सणमवि नरामं काउं अणायपणं सेवणं, सुविहियाण, जं गन्ध होवणं तं गन्धो मारो बाइ जे अन्ने एकमाई लोगमि दुगुंच्छिया गरहिया य समणाण व समणीण व न कप्पए वारिसे वासो ।। अह लोउत्तरिय पुण अण्णाययणं भावो मुणेयवं जे संजमजोगाणे करिति हाणि समस्थावि" ॥ 'अम्बस्स य निम्बस्स य इत्यादि ।। आययणं पि य दुचिहं दव्वे भावे य होद नायन्वं । व्यम्मि जिणहराई भापम्मि य होह तिविहं तु॥

·त्रिविधं ज्ञानदर्शनचारित्ररूपमायतनमित्यर्थः । “जत्थं साहम्मिया वह सीलवन्ता बहुस्सुया, चरित्तायारसम्पन्ना आययणं तं वियाणाहि ॥ सुन्दरजणसंसग्गी सीलदरिदं पि कुणइ सीलहं । जह मेरुगिरीलग्गं तणं पि तं कंचणं होई ति"। 'ननु-"अब चैत्यं द्रव्यतया आयतनमेवोक्तम् । यथा-दव्बंमि जिणहराई" इति चेत्, सत्यम् । किन्तु निरुपाधीदम् , मिथ्यादृष्टिपरिगृहीतत्वोपाधिसहितं त्वनायतनमेव । अन्यथा दिगंबरादिपरिगृहीतचैत्यस्या- प्यायतनत्वं स्यात् । तथा च 'अन्नतित्थियपरिग्गहियाणि अरहंतचेझ्याणि च' इति वचनस्य नैरर्थक्यम् , व्यवच्छेद्याभावात् । तसाल्लिङ्ग्यधिष्ठितं चैत्यं द्रव्यतोऽनायतनमेव । ननु भावतोऽनायतनम् । किमिति नोक्तम् ? उच्यते । अचेतनत्वेन तथाविधभावशून्यत्वात् । यदि वा भावतोऽप्यनायतनम् , आधाराधेययोरभेदोपचारात् । मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत् ॥ यतो व्याख्यातं लौकिकभावानायतनप्रतिपादक 'सरियातिरिखजोणि' इत्यादिगाथायां श्रीहरिभद्रसूरि- भिः । यथा-"खरियत्ति" द्वाक्षरिका, यत्रास्ते तत् अनायतनम् तथा तिर्यग्योनयो यत्र तद अनायतनम् तालावराधारणाः, ते यत्र तत् अनायतनम् । श्रमणाः शाक्यादयः, ते यत्र, तथा ब्राह्मणा यत्र श्मशानं च तद् अनायतनम् । तथा व्यागुरिका व्याधा गुल्मिका 'गोत्तिपाला,हरिएपाः पुलिन्दमत्सबन्धाश्च यत्र तत् अनायतनम्" इति । ततो यथा वेश्यादिभिरधिष्ठित स्थानं भाव- तोऽनायतनं लौकिकम्, एवं पार्थसादिभिरधिष्ठितं चैत्यमपि लोकोत्तरिकं भावतोऽनायतनमिति ।

·ननु "चत्र कपमपि अनायतनं न भाति, विकसितोपाधैर्मठादिमात्र एष विश्रान्दत्तात् । अत एव ते मठपवयो मण्यन्ते" इति पैद नैवम् । मठादेरपि चेत्यान्तर्गतत्वात् ।। ननु "यदि चैत्यान्तर्गतमठादी सत्गु सत्तु पार्श्वस्यादिषु चैत्यमनायतनं तर्हि. देशान्तर्गतग्रामनगरादिस्सानस्थितेषु तेषु देशोऽप्यनायतनं साद, न्यायस्य समानत्वात्" इति चेत्, अथ आचार्य:-अहो तार्किकत्वं अहो सैद्धान्तिकत्वं यत्प्रसङ्गं ददता न वर्कलक्षणं नापि सिद्धान्तोक्तमपेक्ष्यते । तथाहि । 'प्रमाणसिद्ध व्याप्यच्यापकमाने ग्याप्यागीकारे अनिष्टव्यापकमराअनं इति तर्कलक्षणम् । अत्र तु अन्तर्गवस्थानवासिपार्श्व- स्थादिकं च्याप्यम् , अनायतनं व्यापकम्, अनयोश्च व्याप्यव्यापकभाव ऊहाल्येन प्रमाणेन सिद्ध एव, केवलं यन् देशस अनायत- नत्वं प्रसजिवं तत् न असाकमनिष्टम् । अभ्युपगमात् ।। नापि सिद्धान्तसिन्धो न भणितम्, दृश्यमानत्वात् । तथाहि पञ्चकल्प- माप्ये-नाणस दसणस्स य चरणस्स य जत्थ नत्थि पापाओ । एसो उक्सित्तकप्पो जहियं च अणाययणा न हुंति ।। के पुर्ण अणाययणा भणिया, साहम्मिभिक्त्तिा मूलत्तरदोसपडिसेपी। एएहिं जो देसो आइनो वह य अन्नतित्थीहि । मन्छंधवाहगामा पुलिन्ददेसा अणाययणा" इति । नसादिप्रसअनाख्यतर्कदोपदुष्टोऽयं प्रसङ्ग इति न काचिदस्माकं क्षतिमावहति ॥ ननु साथ- मिस्त्यादिचतुर्विधचैत्यमध्ये कतमय मेदोऽनायतनम् ।

·उच्यते । यस्य सत्कस्ते रोचते तस्यापि । “तत् किं भक्तिचैत्यस्यापि ?" इति चेत्, एवं? न तस्य हि निश्राकृतानिश्रा- कृतरूपभेदद्वयमेव श्रूयते ॥ तथाहि कल्पभाष्ये-"निययाई सुरलोए भत्तिकयाई च भरहमाईहिं । निस्सानिस्सकयाई तत्था एसो चयसुनिस्सं" इति ॥ अथ आचार्य:-तत् किं योऽत्र भेदो नोक्तः स न सम्भवत्येव ? । एवं सति अन्यतीर्थिकपरिगृहीतार्हचैत्यमपि न सम्भ- वति, अस्यापि भक्तिचैत्यभेदस्य कल्प-भाष्ये अनुक्तत्वात् । तथाच सम्यक्त्व-दण्डके-परतीर्थिकपरिगृहीतचैत्या वन्द- नाद्यभिग्रहालोपकोपेक्षणीयाः, निरभिधेयत्वात् । काकदन्तपरीक्षाग्रन्थवत् ॥ ननु तदोपेक्षेत । यदि दिगम्बरादिपरतीर्थिकाः सर्वथाऽपि न भवेयुर्यदि वा तत्परिग्रहेऽर्हचैत्यानि सर्वथा न स्युः । न चैवम् , कालमाहात्म्यात्तद्वयस्थाप्युदयवत्त्वात् । अत एव पूज्यपादैः श्रीभद्रबाहुस्वामिभिरुक्तोऽयम् ? इति चेत्, तत् किं भक्तिचैत्यस निश्राकृतानिश्राकृताभ्यां भिन्नस्तृतीयोऽप्यन्यतीर्थिकपरिगृहीतार्हचैत्यरूपो भेदोऽस्ति ? । 'एवम्' इति चेत्, तद्यदि चतुर्थोऽप्यनायतनलक्षणो भवेत्तदा को दोपः१ 'अनवस्था' इति चेत्, आह-कल्पानुक्ततृतीयभेदसत्ताऽभ्युपगमे सा कथं न स्यात् ? । ननु 'एतत्साधकं प्रमाणमस्ति, यस्य हि साधकं प्रमाणं भवति, तदेव भवति । न शेषमिति । कथमनवस्था? इति चेत्, किं नामास साधकं प्रमाणम् ? । ननु 'आगमः' । स कः ? 'आवश्यकनियुक्तिरेव' इति चेत् , ·आचार्य आह-तत् किं यस्य साधिका असौ भवति, तसिन् अभ्युपगम्यमाने न अनवस्था? एवं तर्हि अनायतनलक्षण- चतुर्थभेदेऽपि अभ्युपगम्यमाने न अनवस्था, तस्यापि साधिका आवश्यकनियुक्तिरस्त्येव । तथाहि- "खणमवि न खमं फाउं अणाययणसेवणं सुविहियाणं । जं गं, होइ वणं तं गंधो मारो वाई" इत्यत्र 'अनायतनं पार्श्वस्थाद्यायतनम्' इति वृत्तिता व्याख्यातम् । ततः पार्श्वयादिसम्बन्धि आयतनम् अनायतनत्वात् क्षणमपि सेवितुं सुविहिताना न क्षममित्यर्थः । एवं च अनायतनमावश्यकनियुच्याऽपि सांधितमेवेति, न युज्यते । समानप्रमा- णरुयोरनयोर्मध्ये एकं मन्तुमेकं चावमन्तुम् आगमिकमन्यानाम्' अनागमित्वप्रसङ्गात् । ननु--"अत्र आयतनशब्दः सन्दिग्धतया न निश्चायक इति । तत् स्पष्टाक्षरं किमप्यागमोक्तं दर्शय, येन निष्टरितचैत्यमपि अनायतनतया अभ्युपगच्छामः । किं युक्तिशतैर्दर्शितैरपि ?" इति चेत्, तहि श्रूयताम् । “बुद्धा वासो रई धम्मे अणाययणं वजणे । निग्गहो य कसायाणं एवं वीरस्म सासणं" इति निशीथभा- प्यचूर्णी व्याख्यातम्-'अनायतनं स्थली, सा चाहत्पार्श्वस्यादिपरिगृहीता देवद्रोणी । तथाहि निशीथपीठिकायामपि 'साह- म्मियत्थलीसुं जायअदिते भणावणगिहीण' इत्यादि गाथाचूर्णि:--'समाणघम्मा साहम्मिया थली देवद्रोणी जायन्ति याज- यन्ति अरहन्ति य पासस्थियपरिग्गहियदेवदोणीसु पुव्वं जा जयन्तीत्यर्थः । देवद्रोणी च देवगृहमैव । इति आगमसिद्धमनायवनत्वं चत्यस्स।

·, S पुनरप्यनुमानेन साध्यते। तथाच प्रयोगः---"विवादाध्यासितं चैत्यम् , अनायतनम् , अन्तर्वसद्रव्यलिंङ्गित्वात् । प्रतियवत्" ।। यदि वा "चैत्यमप्यनायतनम् , अनधिकारिपरिगृहीतत्वात् ।। मातङ्गपरिगृहीतचैत्यवत्" इति ।। ननु-एवं प्रमाणिकमपि अनायतनं कल्पभाष्ये किमिति नोक्तम् ?" उच्यते । सूत्रस्थितेवैचित्र्यदर्शनार्थम् । यदुक्तम्- 'कत्यइ देसग्गहणं, कत्थइ धिप्पंति निरवसेसाई । उक्कमकमजुत्ताइं कारणवसओ निरुत्ताई। इति अनायतनचैत्यसिद्धिः। ननु-'निश्राकृताऽनायतनयोः कियान् भेदः ?” उच्यते । महान् । 'कथम् ?, इति चेत् , श्रूयताम् । निश्राकृतं हि तत् चैत्यम् , यत् द्रव्यलिङ्गिनां निश्रया निष्पन्नम् । यदुक्तं "निस्सानिस्सकयाई तत्थाएसो चयसु निस्स" इति कल्पभाष्यगाथार्धचूर्णी --निस्साए कयं जं तं न कप्पइ । जत्थ साहुनिस्सा नत्थि तं कप्पइ ति यत्र तु चैत्ये ते क्सन्ति तदनायतनम् । यदुक्तम्-'जत्थ साहम्मिया वहवे' इत्यादि । इति प्रकट एव भेदोऽनयोः। 'तत् किं यत्र द्रव्यलिङ्गिनो वसन्ति तत् तेषां निश्रया न निष्पन्नम् ?' इति चेत् , का किमाह ? नहि क्यमिदमाचक्ष्महे, यत् 'अनायतनमनिश्राकृतमेव । किन्तु यथा भक्तिकृतचैत्यस निघालक्षणोपाधिस- - ·भावासभावाभ्याम् एक निश्राऊतम्, अपरं अनिश्रामचम्, इति भेदद्वयम्, एवं निधाहतस्यापि द्रव्य लिक्निनिवासो- पाधिसभापासदायाभ्यामेरुमनायननम् , द्वितीयं न अनायतनम् । किं ताहि १ निश्राहसमेवेति भेदद्वयम् । इति । एनमैरार्थ समर्थयितुं प्रमाणान्तरमनुमानमुच्यते-“यत्याभासासविशिष्टं पेत्य, निधानानिमम् , अनायवनत्वात् । यपदनाय- तन, तत्तत् निथापनाशिमम् , यथा उभयसम्मत परतीपिकपरिगृहीताईचैत्यम् । तथा प्रेदम् । तम्माया" इति । नर 'अना- पवनत्वात्' इति हेतु: 'असिद्ध' इति पाग्यम्, अस्य प्रागेव समपर्श साधितत्वात् । अनेन प अनुमानेन उपटम्गिव भागमः पररारितसिंह स अस्खलितप्रमरत्वात् वसाध्यं साधयत्ययेति । तसाइप्यायवनमायायतनविचारे मारब्धे श्रीभद्रपाट ग्यामि- पाद: दिव्याम्मि जिणहराई' इत्यनेन मामान्येन परसतः परतीपिकपरिगृहीतत्वापुपाधिरहिवस जिनगृहाय्यायवनत्वमुक्तम् । पार्थस्याधुपाधिरानिध्यातस्यैव 'नाणरम दसणस्य य इत्यादिगाथाचतुष्केण अनायतनत्व, भपति उपाधिसनिधानादुपाधिम- तोऽपि तदूपता, तमिवृत्तौ च तमिवृत्तिः । यथा जपाकुगुमसग्निधानात् स्फटिके रक्तरूपवा, तदपगमाघ वदभावः, एयमिहापि । पार्थस्थाधनायवनोपाधिय्याश्या जिनगृहादीनामप्पनायतनसनिपत्तिः । ननु "यदि तृतीयमपि चैत्यं अनायतनशममविप्यत्तदा 'निस्सकडमनिस्पकड़े या पि पेहए गवहिं शुई तिमि पेलंगो इपाणि च नाउ इकिफया यापि' इत्यादिना द्वयोरिव तृतीयस्यापि चैत्यान्दनविधिममणिप्यत् । नहि परिपाच्या प्रत्यानि पन्धमा नानां प्रमागत पैत्यमुदयितुं युज्यते, तीर्थकरहीलनाया दुरन्त मारफारणन्यात् । यदुक्तम्-'तित्थपरसपयणगुर्य आपरियं ।

·गणहरं महिड्डीयं । आसायन्तो बहुसो अणन्तसंसारिओ होइ । इति नच भणितवान् सत्यपि प्रस्तावे कल्पभाष्यकारः। ततो ज्ञायते नास्त्येव" ? इति चेत्, अथ आचार्यः-तत् किं यस्य चैत्यवन्दनविधिरन नोक्तस्तन्नास्त्येव ? एवं तर्हि परतीर्थिकपरिगृहीतार्हचैत्यमपि मा भूत्, तदीयस्यापि चैत्यवन्दन विधेरत्रानुक्तत्वात् । आह । परतीर्थिकपरिगृहीतार्हचैत्यमवन्धम् , सम्यक्त्वहानिहेतुत्वात् । इत्यस्य वन्दनविधिरत्र नोक्तः, अत एव च चैत्यपरि- पाटिप्रस्तावे क्रमागतमप्येतत् परित्यजतां न कश्चिद्दोपः?" इति चेत्, एवं तर्हि पार्श्वस्थादिपरिगृहीतार्हचैत्यमपि सम्यक्त्वादिहानिहेतुत्वादवन्द्यमेवेति, क्रमागतमप्येतत् परिहरताम् अदोप एव । किश्च चैत्यपरिपाटिप्रस्तावे अनायतनचैत्यवन्दनविध्यभणनमनायतनचैत्यस्य अवन्धत्वमेव प्रतिपादयति, न पुनरभावम् । तत्स- द्भावस्य स्थानान्तरे सिद्धत्वात् ।। प्रयोगश्चात्र "पार्थस्थादिपरिगृहीतार्हचैत्वं, अवन्धम् , ज्ञानादिव्याघातहेतुत्वात् ॥ अनुक्तव- न्दनविधित्वाद्वा ॥ परतीर्थिक-परिगृहीतार्हचैत्यवत् ।। ननु "अनायतनं निश्राकृतं वा स्यात् , अनिश्राकृतं वा नतु प्रकारान्तरम् । निश्रानियोहि सर्वचैत्यव्यापकत्वात् तयोश्च 'निस्सकडमनिस्सकडे वा वि' इत्यादिना वन्दनविधिरक्त एवेति कथमवन्यता ?" इति चेत् । न । एवं हि परतीथिंकपरिगृहीतार्हचैत्यसापि वन्द्यत्वप्रसङ्गः, तथापि निश्रानिकतरपूर्वकत्वात् । । .

·ननु "परतीधिका मिथ्यादृष्टयः, इति तद्भावितमर्हचैत्यमपि मिथ्यात्वमेर, यतो मिथ्यादृष्टिपरिगृहीतं द्वादशाङ्गमपि मि- ध्यात्वं भाति । किं पुनरन्यन् ?, यदुक्तम्-'मिच्छदिपिरिग्गहियं दुवालसङ्ग पि मिच्छत्' इति । तथाच तस निश्रानिधैकत- रपूर्वकतेऽपि न बन्यता' इति चेत् । एवं तर्हि पार्श्वस्यादिभिरपि परिगृहीतस्य चैत्यस्य अवन्यता न दुर्घटा, तेपामपि मिथ्याष्टित्वात् । तथाहि-"तत्साधनं- विवादाध्यामिताः पार्थस्थादयो, मिथ्यादृष्टयः, उत्स्वभाषित्वान् । जमालिपत्" इति ॥ उत्सूनमापित्वं चामीपा प्रत्यक्षेण सि- द्धम् । तथाहि-एते यतीनां चैत्यवास औदेशिकभोजनं च, देवार्थस्थावरप्रायोग्यरूपवाटिकादिकारापणादिकमनेकविधमुत्सून, सभासमक्षमुपदिशन्तः, एतत्समर्थनार्थ च सुविहितैः सह प्रत्यहं कलहायमानाः साक्षादीक्ष्यन्ते इति । उत्सूत्रमापिणां च मिध्यात्वमागमतोऽग्रे साधयिष्यति । वधाच 'मिथ्यादृष्टिपरिगृहीतत्वात्' इति हेतुरन्यतीर्धिकपरिगृहीतचैत्यदेव द्रव्यलिङ्गि परिगृहीतचैत्यस अवन्धत्वं साधयत्यैा । ततश्च पार्थस्थादयश्चैत्ये पसन्तु मो वा वसन्तु, चैतत्तैः परिगृहीतं तदा वर्जनीयमेव । अपि च यमद्रव्यलिङ्गिकं चैत्यं सुविहितां दूरवो वर्जनीयम् , व्रतलोपहेतुत्वात् । वेश्यासामन्तवत् ॥ न चायमसिद्धो हेतुः, तत्साधकस "पासत्थसंगमोवि य श्यलोवो तो चरमसङ्गो' इति वचनस उभाभ्यामभ्युपगम्यमानत्वात् । नापि विरुद्धा, साध्यविपर्ययेण सेव्यत्वेन अव्याप्तत्वात् । नापि अनैकान्तिकः, 'आययणनिसेवणं सया कुआ' इत्यादि वचनासेय्यतया विपक्षे । आयतने आगतत्वात् ।

·नच साधन विकलो दृष्टान्तः गणिकागृहसमीपत्वलक्षणय वेश्यासामन्तस्य व्रतलोपहेतुत्वमनायतनत्वात् सिद्धम् । यदुक्तं दशवैकालिके-'अणायणे चरन्तस्स संसग्गीए अभिक्खणं । हुज वयाणं पीडा सामन्नंमि य संसओत्ति' । नापि साध्यविकलः, अपध्यानादिदोपहेतुत्वेन तत्र दूरतो वर्जनीयत्वस सर्वसिद्धत्वात् । उक्तं च--'तम्हा एयं वियाणित्ता दोसं दुग्गइवड्डणं । वजए वेससामंतं मुणी एगंतमस्सिएत्ति' । अन्यच, यद्यनायतने गम्यते तदा तद्वास्तव्यपार्श्वस्थादिविसं- स्थूलप्रवृत्तयोऽवलोक्यन्ते, तदवलोकनाच झटित्येव विपरिणामो भवति, । व्यासव्याख्यातवृन्ताकदोप इव भगवदर्हद्वचने चा- प्रत्ययोऽपि । ततश्च "विवादापन्नमनायतनं न गमनयोग्यम् , भावभङ्गहेतुत्वात् । अनास्थाजनकत्वात् च । पार्श्वस्थादिप्रति- श्रयवत्" इति ॥ ननु “युकाशङ्कया परिधानस्य अपरिधानं न युक्तम् । यदि भावपातहेतोरनास्थाजनकस चान्तर्वासियत्याभासानाचारदर्श- नभयेन चैत्यं परिहियते, तर्हि चैत्यादहिरपि परिहियताम् । तत्र सुतरां तदनाचारदर्शनस्स सम्भवात् ॥ नहि ते यावतोऽना-16 चारान् बहिः कुर्वन्ति तावतां शतांशमपि चैत्यान्तः कुर्वन्ति ?" इति चेत् , सत्यम् । अत एव पार्थस्थादिव्याप्तो देशोऽपि सुविहितानामुत्सर्गेण परिहार्यतयोपदिष्टः पूर्वधरैः । तथाहि-पञ्चकल्पभाष्ये-e "नाणस्स दंसणस्स य चरणस्स य जत्थ नत्थि वाघाओ । एसो उखित्तकप्पो जहियं च अणाययणा नत्थि ॥ जहियं च अणाययणा न हुंति के पुण अणाययणा भणिया, । साहम्मिभिन्नवित्ता मूलत्तरदोसपडिसेवी ॥

·गाहिं जो देसो आइन्नो तह य अन्नतित्थीहिं । मच्छंधवाहगामा पुलिन्ददेसा अणाययणा" । एवं च यदा क्षेत्रक्ल्पमधिकृत्त्व पार्श्वस्थायाकीर्णदेशेऽपि यतीनां गमनं निषिद्धम् , तश कैर कथा तत्सरिगृहीतरत्येषु ॥ ननु "एवं समानधर्मन्ये सति चैत्यमेव परिहियते, न देशः" इत्यत्र मात्सर्य मुक्त्वा नान्यन्निमिचमुपलभामहे मैवम् । चैत्यं प्रति धन्येषामपि श्रेयोऽर्थिना न मत्सरः, किं पुनरागमबहुमानिनाम् ? ययेव तर्हि देशोऽपि परिहन्मुचितः। सत्यम् । परिहराम एव, यदि संयमनिर्वाहानुगुणमन्यं तं लभामहे । अथ परः । तत् किं देशान्तराणि काकै क्षितानि यद् ग्यमत्यादरेण गवेषयन्तोऽपि न लमय श्रीभद्रयाहुस्पामिना तु विहारयोग्याया भूमेस्ताव सर्वामु दिक्षु प्रभूतशोऽप्यनुज्ञावरान् । तथाहि फल्पम-"पुरत्यिमेणं कप्पर निग्गधरण वा नि- ग्गंथीणं वा जाव मगहाउ इत्तए, दविखणेणं कप्पर निग्गंधाणं वा निग्गंधीणं वा जाव कोसंबीउ इत्तए । पच्छिमेणं जाव धूणा विसओ उत्तरेणं जाय कुणालायिसओ वाप आयरियसिनो नो कप्पड़ इत्तो याहिंति" । अस्सामार्यभूमिकायां सार्धपश्चवि- शतिर्जनपदा धर्मक्षेत्रतया भगवदई निरुक्ताः । इत्या संयमानुगुणदेशदुर्लभतां कथ्यमानां को नाम सहृदयः शृणोति ? यदा स शृणोति, यः शीतलविहारी स्थान् । तस पार्थस्थायन्यतरत्वेन सपक्षपोषकाफ्याहुमानित्वात् ॥ न पुनरुद्यतविहारी, नस्य सुविहितसेन सिद्धान्तविरुद्धवचनावहेलनपरत्वात ।

·१ . J आचार्य आह-सत्यमेतत् । किन्तु यद्यप्यनेक देशाः सुविहितविहारयोग्या उपदिष्टाः सन्ति, तथापि कालदोपवशात् संप्रति महाप्रवलम्लेच्छादिधर्मप्रत्यनीकलोकैराक्रान्ता बहुशस्ते इति तत्र प्रगन्तुमपि न शक्यते दूरे स्थातुम् , यदि वा शक्यतां कथमपि केपुचित्, तथापि दशमाश्चर्यमहिम्ना दुःपमाकालानुभावेन भसकग्रहमाहात्म्याद्वा तत्राप्यवश्यं भवन्त्येव पार्श्वस्थादयोऽपि इत्यसौ न शक्यते सम्प्रति परिहर्तुम् । अशक्यवस्तुविषये पुरुषो नापराध्यति । एवंविधे वापवादे पार्श्वस्थादिव्याप्तेऽपि देशे यतीनामव- स्थानमनुज्ञातमस्ति । अत एव चात्र वसद्भिस्तैः स्वार्थभंसादिदोपसम्भावनया पार्श्वस्थानामपि द्रव्यतोऽनुवर्तनामात्रं विधेयमित्यु- तम् सिद्धान्ते तथाहि-"अगीयादाइन्ने खेत्ते अन्नत्थ ठिइ अभावम्मि । भावाणुव घायणवत्ताणाहिं तेसिं तु वसियव्वं ॥ इहरा सपरुवघाओ उच्छोभाईहिं अत्तणो लहुया तेसिं च कम्मवन्धो दुगंपि एयं अणिठफलं । तो दवओ वि तेसिं अरत्तदुष्टेण: कन्जमासज्ज अणुवत्तणच्छमासिं कायव्यं ॥ किंपि न उ भावा" इति ॥ अगीयादाइन्नेति । अगीतार्थाद्याकीर्णे पार्श्वस्थादिसङ्कुले । तसि तेषां पार्श्वस्थादीनामित्यर्थः । अविधिचैत्ये तु पार्श्वस्थादिप्रतिश्रय इव एवंरूपो अपवादो नास्ति, इत्यसिन्नन्यतीर्थिकपरि- गृहीतचैत्य इव परिहियमाणे न काचित् क्षतिः, दर्शनशुद्धिहतोचैत्यवन्दनाया अनिश्राचैत्येषु निश्राचैत्येपु वा निर्वाहयितुं शक्यत्वात् । ननु-यत्रैते उभे अपि न स्तः, केवलमविधि चैत्यम् एव भवति, तत्र का वार्ता ? उच्यते महात्मन् यत्र अविधिचैत्यमपि न भवति तत्र का वार्ताः। ननु तत्र गृहे प्रतिमा स्थापनाचार्यस्याने वा चैत्यवन्दना क्रियते" इति चेत् , “एवं तर्हि केवलाविधि- ·चैत्यपति अपि इदमेव उत्तरं दीयमानं केन पार्यम् । तथापि तत् परिहतुं न युज्यते, उत्परिहारोत्थिवस अपर्णवादस अन्येषां फर्मवन्वनिमन्धनत्नात् स्वस्य लाघवजनकत्वाञ्च" इति चेत्, मेवम् । नहि तचैत्यमिति परिहियत, येन अवर्णवादः सात् । किन्तु हीनाचारस्थानमिति । हीनाचारस्थानपरिहारोत्थितस्य अवर्णवादस्य असाधुवादस्य प्रवचनगुणोद्दीपकत्वेन अन्येषां वोधिपीजलामहेतुत्वात् खस प्रतिपिद्धगन्धमानासहिष्णुत्वेन गौ- रखकारणत्वात् । यदि पुनर्न परिहियते तदा आज्ञामगादयो दोषाः । हीनाचाराणां च तत्तदनर्थमधुनी सर्यमासञ्जित स्यात, किश्च अनायतने गत्वा यदि पार्थसादयो न पन्यन्ते तदा मत्सरो वर्धितः साद । अथ वन्यन्ते तदा 'उसनो पामस्थो होइ पुसीलो वहेव संसत्तो । अहछन्दो वि य एए आन्दणिजा जिणमयम्मि' इत्याद्यागमविराधना । अपि च गम्येतापि यदि, तर गतानां कथिद् लामः स्याद ? करलं पत्यवन्दनादिनिमित्त कदर्शनशुद्धिलाभोलण्टया तर शतावदन्तर्गवव्यालिशिविसं- स्थूलमपनिदर्शनोभूतज्ञानदर्शनचारितव्यापातलक्षणे छेदे जाते सति प्रकामं ताम्यन्ति । यथाह-'पूणनाथं गताभूण्टिवा आयाता' इति । अन्यथा पूर्वाचार्यकृतमनायवनसंज्ञाया व्याख्यानं यादृच्छिक सात् ॥ अतः कथं तर गम्यते ? तमादायव्यय चिन्तायामुत्सर्गतो गमनादगमनमे श्रेय इति । कदाचिन पुनर्गुणविशंपलामसम्मानिया पार्श्वशादिप्रतिश्रय इस तत्रापि गम्पते एवेति । दमन रहसम्--उत्सर्गतो विधिचर्स एष प्रतिदिन चेत्यान्दना विधेया, गदि पुनर्नियामतानि अपि तत्र स्युस्सदा कदाचिदपत्रादतन्तेष्वपि विधीयते । विधिचत्यामारे तु प्रतिदिनमपि नदधिकारिभिः पार्धम्यादिमित्यावहिरेव पालादी, ·खवाससाभ्युपगतत्वात् पार्थस्थादिवासवासितचैत्येषु पुनर्गमनं निषिद्धमेव, अत्यन्तापवादं मुक्त्वा तत्सम्भवे तु, आयव्यय- तुलनया गन्तव्यम् यदुक्तम्-'तम्हा सव्वाणुना सव्वनिसेहो य पवयणे नत्थि । आयं वयं तुलिज्झा लाहाकंखिव वाणियो त्ति' इत्यनायतनवर्जनस्थापना ॥ ननु उक्तनीत्या भवत्वनायतनं वय॑म्, किन्तु 'निश्राचैत्येष्वपवादपदे एव गन्तव्यम्' इति यत् भणितं तत् न वयं श्रद्दध्महे । कल्पे हि निस्सकडमनिस्सकडे वा वि चेइए सव्वहिं थुई तिन्नि' इत्यादिगाथया द्वयोरपि चैत्ययोरविशेपेण वन्दनविधिरुक्तः। स च अविशेषेण गमनमन्तेरण दुर्घट एव" इति चेत्, सत्यम् किन्तु यत्र प्रस्तावे सामान्येन चैत्यवन्दनविधिरुक्तस्तत्र सामान्येनैव द्वयोरपि चैत्ययोर्गम्यते केवलं स प्रस्ताव एव दुर्लक्षा, ननु का प्रस्तावः ?' इति चेत्, भण्यते निश्राकृतानुयानोत्सव एव, तत्र हि चैत्यपूजादिद्वादशकारणान्यतरकारणवशात् । सुविहिर्गम्यते । गतैश्च तत्रानिश्राकृतचैत्याविशेषेणैव निश्राचैत्येपि चैत्यवन्दना क्रियते । यदुद्दिश्य हि यत्र गम्यते तत् तत्र बहु मन्तव्यम् , अन्यथा लोकापवादः । समत्सरव्यवहारदर्शनाच्छ्रद्धाभङ्गश्च तत्संज्ञिनाम् ॥ ननु “निश्राकृतचैत्यसम्बन्धिनि स्नानानुयानाद्युत्सवेऽपि किमपवादत एव गम्यते ? नतु उत्सर्गतोऽप्यनिश्राकृत इव" एवमस्ति । "कुतः कारणात् ?” इति चेत्, उच्यते । 'चयसुनिस्सं' इति वाक्येन निश्राकृतचैत्यस उत्सर्गतश्च त्याज्यत्वेनोपदिष्टत्वात् । तथाच कल्पभाष्यचूर्णी ·अनुयानगमननिषेधकदशकारणायसरे-'इयाणिं परिहरणा अणुपाणत्ति दारं, चोयग जिणकालाम्म वि किह परिहरणा अहेब अणुयाणे अभिगमणम्मि य पुच्छा निशारणकारणे लहुया जइ सन्ति एसु गच्छेसु संपर्य एवं आहाकम्मादयो दोसा, तो जिण- काले सहस्सादीणं गच्छाणं कहं आहाकम्मादीणं परिहरणा' ।। आचार्य आह 'जहेव अणुयाणे' अस व्याख्या पहाणाणुजाणमाईमु जायन्ति जह संपयं समोसरिया । सतसो सह- स्ससो था इय जिणकाले वि सोहिमु कंख्या" || आह हीनत्यान्न युक्तेयमुपमा । यथा 'देवदत्तमुखमिव चन्द्रः' इत्युक्ते हीनोपमलादपुज्यमानमित्युपगम्यते तद्वद् साम्प्रतिक- समयसरणोपमया तीर्थकरकाले समवसरणमुपमेयमिति हीनोपमा कता भवता । आचार्य आह-"पञ्चवखेण परकर साहिजइ नेत्र एम हीणुवमा जं पुरिसजुगे तइए बुच्छिन्नो सिद्धिमागाओ 'कंव्या, तित्थ - कराउ सुधर्मसामी तो जंयुनामो सिद्धो जदि उग्गमादीहिं दोसहि न मुझंतो तो न चेव सिझंतो जंयुनामातो सिद्धिमग्गो खुच्छिन्नो अतिगमणं पच्छह, सीसो पुग्छइ, अणुयाणे किं अभिगंतव्वं नवेति, आयरिओ भणइ, जइ निकारणे अभिगच्छति पण्डिचं आणादिणो य दोसा विराहणा होइ संजमाए । एवं तावचंते दोसा पत्ते अणेगरिहा कंठ्या, विराहणा कई संजमे आताए । उच्यते । महिमा उस्सुयभूएरीयादी नवि सोहए वत्य आयायकायये न मुक्तं नेव पेहणा कंट्या इरियं न सोधयति तत्य कंटहिमादीहि आयपिराहणा" ॥ संजमविराहणां पंथकायो॥ उत्सुकल्येनैव न सूत्रमर्थ वा गुणयति, नापि प्रतिलेखनां ·करोति । एते गच्छन्तस्स दोपाः । माप्तस्यामी दोपाः-चेइय १ आहाकम्मे २ उग्गमदोसा य ३ सेह ४ इत्थाआ ५ ६ संफासण ७ तंतु ८ खुड्डु ९ निद्धम्मकजाय १० दारगाहा इत्य जं अकप्पियं कप्पियं वा तं भणति । साहम्मियाण अट्ठा चविहे लिङ्गओ जह कुडंबी । मङ्गलसासयभत्तीइ जं कइयं तत्थ अदोसो । साधर्मिकाणामय यत् कृतं तस्येयं मार्गणाचे इयत्ति दारं, ताणि चेइयाणि चरब्धिहाणि तं जहा साहम्मियचेइयाणि ॥१॥ मङ्गलचेइयाणि ॥ २॥ सासयचेइयाणि ॥ ३ ॥ भत्तिइयाणि ॥ ४ ॥ तत्थ साहम्मिए चउबिधेत्ति भङ्गा सूइया, लिङ्गतो साहम्मिओ न पश्यणतो इत्येकः ॥ १॥ न लिङ्ग- पवयणतो साहम्मिओत्ति, चतुर्थः । ४ । स्थापना चैवं ॥ तो साहम्मिओ, किन्तु पवयणतो त्ति, द्वितीयः ॥ २॥ लिङ्गतो साहम्मिओ पवयणतो य ति, तृतीयः ॥ ३॥ न लिन्तो न लिन १० ॥१॥ प० । न लि० ॥२॥ लि० । प० ॥ ३॥ न लि० । न प० ॥ ४ ॥ लिङ्गतो जह कुटुंबी, वारत्तयो भणिय होइ एयस्स कयं अम्हं कप्पइ । अस्या व्याख्या-वारत्तगस्म पुत्तो पडिमं ठाविसु चे- इयहरम्मि । तत्थ य थली अहेसी साहम्मियचेइयं तं तु कण्ठा ।। मङ्गलचेइयाणं व्याख्या-अरहन्तपतिहाए महुरानयरीइ मंगलाई तु गेहेसु । चञ्चरेसु अ छन्नउईगामअड्डेसु महुरानयरीए घरे कए पढमं अरहन्ता पतिद्वविजंति मङ्गलनिमित्तं ॥ जइ न कति घरं पडइ, गामड्डेसु त्ति देसीभणितीछन्नई गामेसुत्ति भणिय होइ, उत्तरावहापं एसा भणिति । गामड्डेमु, सारेष्वि- त्यर्थः। 'सामयभत्तिचेड्याणं, व्याख्या-निययाई सुरलोए भत्तिकयाई च भरहमादीहिं । निस्सानिस्सकयाई तहिं आपसो । जा ·अह मुनिस्मम् ।। दस्थ मत्तिइए आदेतो अधिकार इत्यर्थः । निस्साए कयं जंतं न कप्पर, जत्थ साहुनिस्सा नस्थि तं कपति, अनेन लिमुक्तम्-'अनियारत्येऽन्यदापि गन्तुं फलप्यते, किं पुनः सानानुयानादिमहसि ? निभाचत्ये तु मानानुयानाधुत्स- ३.पि गन्तुं न परप्यते, किं पुनरन्यदा? ततोऽनुयाने याभपनायविशेषेण गम्यते तदा नियात्सत्सजनोपदेशस नैरथायम् । नयाच निश्रापत्यगमनमेन मनिषिद्धकरणरूपो दोपः, अथ अनिश्राचैत्यस्य एवं अनुयानाधुत्सये गम्यते तर्हि तनम्थानि निश्राच- सानि यदि न परिहियन्त तदा आनापादयो दोपाः अथ परिहियन्ते । तदा लोकप्रसादः, श्रद्धामङ्गो मत्सरदिय वद्गोष्ठि- पानाम् । तथाहि यदि निश्राचैत्यसम्बन्धिनि अनुयानोत्सरे न गम्यते तदा लोकोपहासः । यथा-~-'अहो ! समतापरिणाम- स्तपम्बिनी यदेते मशीयरेव पादरारब्ध तीर्थोप्रतिहेती अनुयानोत्सवेऽपि गच्छन्ति, नतु परकीयः' इति । निश्राचैत्यगोष्ठिकाना प मुविहित प्रदेषः । अथ तत्रापि गम्यते तदावश्यमेर निधाचत्येऽपि गन्तव्यमेव । नहि दुग्धे पातुमारधे तत्सम्बद्धं जलं परिहत शरयते । तथाच प्रतिदोषः, 'जहमुनिस्स' इत्यागमविराधना घेति । तसाधथाक्षुदनादन्यतरकारणमन्तरेण यति- मिभोगनं न क्रियते, एवं कारणमन्तरेण सानानुपानाधुत्सवेऽपि न गम्यते एवेति । • चायत्तिगयं, दाणि आधाकम्म इतिदारं । जीयं उदिस्म कर्य कम्म सो वि यजया उसाहम्मी॥मो विय तत्तिए भी लिशादीणं न सेमेगु । जीवमुद्दिश्य यत् छतं 'मो नि य ज माइम्मिओ' मोविय जइ तइए, भङ्गे लिङ्गतो वि परपणतो वि तो आहाकम्म भाइन मेमेगु भरेगु । आह तित्यकरपडिमाण कयं कह कप्पा । उन्पने संबटमेहपुफा गत्यनिमित्त का बदनईणं । न ·म हुःलब्भापडिसेढुं । किंपुण पडिमट्टमारब्धं ? कंठा तीर्थकरस्यैव अट्टाए जं कयं तं तस्स पडिसेवतस्स कहं दोसो न भवति ? उच्यते । तित्थकरनामगोयस्स खयहा तह या चेव सा भव्या धम्मं कहेइ,अरिहा पूयं वासेव एतं तु खीणकसाओ अरहा कयकिचो अविय जीयमणुय त्तिपडिसेतो वितहा अदोसवं होइ तं पूयं कंठा॥ सा भब्वाइति ॥ खको भावः स्वभावो यथा आपो द्रवा इत्यादि, एवं तीर्थंकरस्य पुनरपि आह तीर्थकराय यत् कृतं, प्रतिमार्थं वा, तत्केन लक्षणेन यतीनां कल्प्यते, उच्यते-साहम्मिओ न सत्था तस्स कयं ते य णकप्पइ जईणं जं पुण पडिमाणकयं तत्थ कहा का अजीवत्ता ।। कंठं ॥ न लिंगतो नाऽपि प्रवचनतः साध- म्मिकः तीर्थकरः ॥ याणि वसहि भणइ-"ठाइमठाई ओसरणमंडवा संजयदेसा वा । पेढियभूमीकम्मे निसेवओ अणुमई दोसा, समोसरणे वहवो संजया एहितित्ति धम्मसड्ढाए मंडवे करेंति, ते पुण देसकया वा, आहाकम्मिया बा, देसकडत्ति, अप्पणो संजयठाए कया ठाइ त्ति, जे वत्ते समोसरणे न उकिल्लिजंति, अहाती जे वत्ते समोसरणे उकिल्लिजंति, तेसु जदि छायंति, तो तन्निप्पन्नं ॥ 'पेढियत्ति, उयट्टया, भूमीकम्मं समाभूमीकया, आउट्टा वा संमज्झिय उल्लित्तया। एयाणिवि संजयठ्याए देसकडाणि वा हुजा, एयाणि सेवतेणं जीवघातो अणु मोदितो भवति । आहाकम्मत्तिगयं ॥ २॥ 'इयाणि उग्गमादोसत्ति दारं, ठवियगसंछोभाई दुसोहगा हुन्ति उग्गमे दोसा, बहुगा संजया पविहन्ति त्ति काउं धम्मसडिओ लोगो, संजयट्टयाए ठवियगगाराणि। करेइ ॥ आगयाणं अविखेवेणं दाहांमोत्ति, संछोभ वा करेइ, अन्नेसु वि गिहेसु असंकणिज्जेसु तंदुलादिखजगविहाणाणि वा संजयहाए निक्खियइ ॥ आगयाणं दिज ह उग्गमदोसत्ति गयं ॥३॥ इयाणिं सेहत्तिदार, बंदिज्जते दटुं इयरे सेहा तहिं गच्छे, ·तस्थ समोसरणे पासत्याई समोमरंति ॥ ४ ॥ ने य यहुजणं बंदिजमाणा पूइजमाणा अ दर्यु तेसु सहा गच्छन्ति" 'इयरे त्ति' परमत्याई सहनि गद ४ इयाणि इत्याओ नाडगदोवि दारे एगगाहाए यक्साणेइ. इत्यी विउवियाओ भुत्ता भुत्ताण दर्दू दोमाओ॥५॥ एवमेर नाडया सविम्ममानचियपगीया।। ६ ।। 'कंठा संफासणत्ति दारं, इयाणि तत्थ समोसरणे कोउगागयाणं इस्थिपुरिसाणं संमद्देणं स्पर्शो-भवति, तत्र भुक्ताभुक्तभोगानां स्मृतिकरण कोरगाई भवन्ति ।। इत्य गाहा ।। भी पुरिमाण उफासो गरगा लहुगा मनी य संघट्टे ॥ आया संजमदोसा उहावण पच्छाकम्मादी ।। कंटा ॥ थीकामे, इत्थी पुरिमफामेज आयत्ति "आत्मविराधना" मम्मदे हत्यादी भजिजा संजमविराहणा संमद्दे छकाया न दीमन्ति, न परिहरिजति, उमावणेति ॥ मंजएन छित्तिकाउं हाइजा, तं पच्छा कम्म पासित्ता अन्ने वि दुगंछिजन्ति 'आदिशन्दाइ, असंराडंहुला ।। ७ ।। इयाणि तंतुत्तिदारं भणइ ।। लूताकोलिग जालगकोत्थलकारा य उवरिंगेहे य ॥ साडितमसाड़िते लहुगा गुरुगा अभत्तीया ।। लूना पुडओ, कोलिओ मरियरग्याओ, सो वि पिटांतूहि जालमरिसं निव्यत्तेइ तेण मच्छियाईणि पिण्डद, कोत्थलकारिया, वमरिया, सेसं कण्ठं । जब साडेज अह न माडेह तो भनी न कया हाइति । इयाणि मुह निधम्माजायत्ति दो वि दारे मगर, पहाइ इयरससुई ददु उग्गंठिया नहिं गच्छे दारं उकुयरघणाई ववहारे चैव लिंगीणं, छिदंतस्स अणुमई, अ मिलंत अउिदओ, अरविसरणारिवाणि य पेहंती नेत्र कमु साहिजं ॥ गाथाद्वयं कण्ठं ॥ घar महा पपुट्ठा पंडर पडपाउआ ·हयमित्र उद्दामा गयमिव निरंकुसा, पासत्थादी खुढे द९ संविग्गखुड्डावि परिणमित्ता तत्थ गच्छंति, ॥ ९ ॥ उक्खिवणात उग्वा- डणा ॥ १०॥ एए दोसा निकारणपविसंतस्स, इत्याज्ञाभङ्गाद्यात्मसंयमविराधनादिदोपभयाचैत्याधाकादिदोपदशकभयाच सुविहितानाम् उत्सर्गेण अनिश्राचैत्यस्यापि स्नानानुयानाद्युत्सवे गमनप्रतिषेधोऽभ्यधायि ॥ अत एव उज्जयिन्यां श्राद्ध रथयात्रा- महसि प्रारब्धे, एषु युगप्रधानेषु आगतेषु असदारब्धरथयात्रा सनाथा भविष्यतीति, तन्निमन्त्रणया देशान्तरात् सुविहितशिखा- मणयः श्रीमदार्यसुहस्तिसूरयस्तत्र आययुः ॥ न पुनः खकीयया महिमाविशेपावलोकनोत्कण्ठया ॥ ननु एवं चारणश्रमणैः व्यभिचारः, तेहि नन्दीश्वरादिचैत्येपु अष्टापदादिचैत्येषु वा शक्रादिप्रारब्धां महिमां द्रष्टुं निजेच्छयैव आगच्छन्तीति श्रूयते ? इति चेत् सत्यं किन्तु तेषां निजशक्त्या तत्र गमनेऽपि पूर्वोक्तदोषाऽसंभवादिति न तैर्व्यभिचारः । तत्कि निश्राचैत्ये ऽनु यानोत्सवेऽपि न गन्तव्यमेव ? न अपवादतस्तत्रापि गमनस्यानुज्ञातत्वात् , तथाहि कल्पभाष्यचूर्योः, इमेहिं पुण कारणहिं पविसियध्वं जइ न पविसंति चउलहुआ ४ काणि वा कारणानि, चेइयपूया १ रायानिमंतणं २ सनि ३ वाइ ४ खवग ५ धम्मकही ६ संकिय ७ पत्त ८ पभावण ९ पवित्ति १० कजाय ११ उड्डाहो ॥ १२ ॥ इति द्वारगाथा चेइयपूया, रायनिमंतणं च दोवि दारे एगहे वक्खाणेइ ॥ पविसंते इमे गुणा भवन्ति “सड्ढावुड्डी रण्णो पूयाइत्यिरत्तणं पभावणया पडिघाओ य अणत्थे अत्था य कया हवइ तित्थे, रनो सड्डा वड्डिया हवइ, चेइय पूया थिरीकया भवइ ।। एवं तीर्थ प्रभावितं भवति ॥ ये वान्ये अर्ह- च्छासनस्य बहुजने दोषान् ख्यापयन्ति, एवंविधानाम् अनर्थानां प्रतिघातः कृतो भवति,. आस्था नाम स्वपक्षपरपक्षिणाम् ·अईहते तीर्थे बहुमानमुत्पादितं भवति ।। याणि मनियादि एए दोषि दारे एगट्टे वासाणेइ, एमेर य समीण वि जिणाण पडिमामु पदमपहरण मा परयाई विग्यं करिअ, वाई अओ विसइ उवासगो कोइ पढमं जिणपडिमाए पाहाणं करेइ, तत्थ माहुणो आगए दणं चितेइ, जइ नाच इमे भगवंतो अरिहपूयं ददु एंति, एतदेव ममातो अलाहि, एचाहे निश्चमेव पूर्य करेमि, एवं सहा वर, अह न परिसंति संजया, नयिनि विपरिणामो भवइ, किं एतेसिं पूया कीरह, कोइसे नस्थि ॥३॥ वादिणा पविद्वेणं इमे गुणा परवादिनिग्गहं दटुं भांति, नव धम्माणं घिरत्तं पभावणा, सासणे, य यमाणो ॥ अभिगच्छन्ति प विरसा अविग्यपूयाए मेयाए । कण्ठा । सेयाएनि ॥ अविग्घेणं पूयाए कयाए सपासपरपरसाणं इह लोए परलोए य सेयं इहलोए असिपाइउबद्दया न भांति ॥ परलोए तित्ययरपूयाए दरिसणविमुद्री नियत्तिया भाइ ॥ ४ ॥ इयाणि सवगत्तिद्वारं, आयाचिंति, तबस्सीओ, भावणया परप्पयाईणं ॥ जइ परिसा वि महिमं ठविंति कारिंति महाय,, 'कण्टा, जइ एरिसा तास्मिणो ठविति तो सावगामहिमं करेंति, कारविंति य ॥ इयाणि धम्माहीतिदारं ॥ आयपरममुत्तारो तित्यविवडी य होइ कहयंते ।। अन्नन्नाभिगमेण य पूषाधिरया म घरमाणा ॥ कण्ठा । अन्येषां श्रावकाणां प्रतियोधनेन धम्मकहत्तिगयं ॥ ६॥ इयाणि संफियनिदारं ॥ निस्संकियं च काहिह उमये ·1. E जं संकियं सुयधरहिं, उभयेति ॥ सूत्रेऽर्थे च यत् शङ्कितम् आसीत् , तचैत्यपूजाद्यन्यतरकारणमिलितांवाचत्रश्रुतधरेभ्यः सका- शाद निश्शङ्कितं करिष्यन्तीति ॥७॥ पत्तइतिदारमिदानीम्,, अव्वो छित्तिकरं वा लम्भिसिपत्तं दुपक्खाओ गिहत्वपक्खाओ सीसं संजयपक्खाओ पाडिच्छयं लभेजा ॥८॥ अथ पभावणत्ति दारं ॥ जाइकुलरूवधणवलसंपन्ना इहिमंतनिक्खंता ॥ जयणाजुत्ता य जई समेव तित्थं पभाविति ॥ पावयणी ॥१॥ धम्मकही २ वादी ३ नेमित्तिओ ४ तवस्सीय ५ विज्जा ६ सिद्धोय ७ कवी ८ अहेव पभावगा भणिया ॥ जो जेण गुणेण अहिओ, जेण विणा वा न सिज्झइ, जं च ॥ सो तेण तम्मि कजे सव्वत्थामं न हावेइ ॥९॥ साहम्मिया गयाणं खेमसिवाईण लभए वित्ती, गच्छइ जहियं ताई होइ ति नवा वि पुच्छइ, वा ॥ तत्थ अन्नसिं संभोइयाणं चिरगयाणं पवित्तिं सुणइ, आय- रियाणं वा अहवा सुभिक्ख दुभिक्खाणं नेमित्तिया पवित्तिं साहिति ॥ पुच्छइ साहम्मियाई कि होहिंति नवा ॥१०॥ कुलमाई- कजाई साहिस्सं ॥ ११ ॥ लिंगिणोय साहिस्सं जे लोग विरुद्धाई करिति लोगुत्तराई वा ॥ १२ ॥ अथ मागुक्ताऽऽज्ञाभङ्गातङ्का- दिदोपात्मसंयमविराधनादिदापेपरिहरणार्थम् गमनविधिं दर्शयतश्चूर्णिभाष्ये " एएहिं कारणेहिं पुद्धि पडिलेहगाउ पेसविओ अट्ठाण -निग्गयादी.लग्गा सुद्धा जहा खमओ, एएहिं ति, यान्येतानि चेइयपूयादीनि कारणनि उक्तानि, एएहिं पविसि-यच्वं ति, काउं ·पुर्व पडिलहियचं, तस्थ इमे पसियच्या इमाणि य पडिलेहियव्याणि, अन्योारया-नाऊण य अभिगमण गीए पेमेइ, पहिर कजो, उवस्स अभिवसायरिया बाहिं उभामगाईया साभाविय इयरे विय जाणंती मंडवादिणो गीया सेहाईग य थेरा वंदण जुत्ति विहि कहए कण्ठा ॥ अथ चैत्याधाकादिदोपदशकपरिहरणार्थ, यतनामाहतुश्चर्णिमाप्यकारी ॥ पविट्टाणं नेइयांदणे समोसरणे य विहिं मण ॥ निस्सकडमनिम्मकई यावि चेइए मनहिं धुईतिनि वेलंय चेइयाणि व नाओ इमिफिया पावि ॥१॥ नि- स्साडे ठाइ गुरू मध्ययमहिए इयरा पए वसहि ज तु पुणनिस्सं कड पूरिति तहिं समोसरणं ॥ संविग्गेहिय कहणा इयरेहि अपचओन उपसमो पनजाभिमुहाटि य नेमु वए सेहमाईया पूरिति सभोसरणं अमामइ निस्म चेइएणु पि ॥ इहरालोगविरुद्धो सद्धाभंगो य सहाणं ॥ कण्ठा ॥ भिक्सहिंडणे इमो विही, पुष्पपरिहिं समं हिंडंति, तत्थ ते पमाणं तु साभाविय मिसाओ- विदंति पुयाय उविषादी । कण्ठा 'पुटबपविहेहिं ति, जे पुज्वं पडिलेहगा पेसरिया जस्थ इत्थीसंकुलं तत्थविदेण इति निति पअपमझे थेर इथिओ तेण, ठिंति नय नाडएमुं॥अथ उंति नपेहरागाई जुवत्ति तरुणा ते मज्झे कीरति ॥ यतः खियः ततो वृद्धा मन्ति, जत्थ नाडइलामो तत्थ नठार्यति, अध ठति तो तासि ममोहराणि न पिपरांति, गीए य नौवयुअत ॥ तंतुलुताजालादिषु इमो बिही- सीलहमंयफलये इयरे चोयति तंतुमाईसु ॥ अभिजोइंति सवित्तिमु अणिच्छफेहंत दीसंता ॥ कण्ठा ॥ जय तंतुमाईणि पिच्छद वत्य देउलिए चोएइ ।। एयाणि देउलाणि मंगफलयममाणाणि जाह मंसम्म फलयं उस- ·लंताहे सव्यो पूरइ एवं जइ देउलाणि सारवेह तो अन्नं पि लब्भइ ॥ अथ संवित्तिओ तो अभिओ इजंति अंबाडिजंति ॥ जत्थ खुड्डविप्परिणामो तत्थ उजलवेसो खुद्दे करिति ॥ उव्वट्टणाइ चुक्खेय नय मुचंतसहाए दिति ॥ मणुन्नेय आहारो ॥ कण्ठा ॥ खुदाणं उरब्भ दिलुतो य कीरइ आउर चिन्नाई एयाई जाई चरइ नंदिओ सुक्कतणेहिं जावेहिं एयं दीहाउ लक्खणं विइयस्स उरभस्स माया भणइ ॥ है, पुत्त एताहिं एसमारिजं तओ एवं चारिजइ, तुमं सुक्कत्तणेहि, पच्छद्धं, उवणओ कायन्बो, कजेसु इमो विही न मिलंति ॥ लिंगिकजे अच्छंति च मीलिया उदासीणा चिंतिय निचं धम्मं करेमि तिव्य खुभे दंडं ॥ कण्ठा । अवतु ॥ चेहयपूइयेत्यादिभिः कुलमाई कजाई साहिसस्सं इत्यन्ताभिर्गाथाभिः द्वादशस्खपि चैत्यपूजादिषु अनुयानगमन- कारणेषु भणितेपू अन्यतरकारणवशेन अनुयानगमनसंभवे सति, पूर्वोक्तानुयानगमनकारणेषु भणितेपु अन्यनिषेधकदो- पदशकपरिहरणार्थ 'एएहिं' इत्यादि गाथाभिर्विधिरुक्तः ॥ तत्रत्यलोकानाम्' अनुयानोत्सवविपयोत्साहः वृधर्थमेव 'निस्स- कडमनिस्सकडे वा' इत्यादिना द्वयोरपि चैत्ययोरविशेपेण वन्दनविधिरुक्तः न च ययोः कारणवशादविशेषेण वन्दनविधिरु- तस्तौ कारणं विनापि तथैव सदा वन्द्यौ ॥ एवंहि श्रुतादिकारण उपस्थिते सुविहितवत् पार्श्वस्थादयोऽपि उक्तत्वात् वन्द्यन्ते, इति सर्वदाऽपि तथैव वन्येरन् ॥ नच वन्यन्ते तसात् निश्रानिश्राकृतचैत्ययो-रविशेपेण वन्दनम् आपवादिकमेव ? यदि पुनरौत्सर्गिक स्यात् , तदा तद्विधिरत्र नोच्येत, अयं हि आपवादिककृत्यभणनस्यैव अवसरः ॥ किश्च चैत्यवन्दनविधिद्वयोरपि अविशिष्ट एवोक्त इति, यदि द्वे अपि चैत्ये सदा वन्ये तर्हि समवसरणपूरणमपि द्वयोरपि अविशिष्टमेवोक्तम्, इति तदपि सदा ॥

·विधेयं साइ, उपा च 'चयमुनिस्म' इत्युपदेशस्य नरर्थस्यं ॥ वन्दनसमवसरणपूरणयोः गमनमन्तरेण असंभवादिति ॥ गमन- सापि तत्र भावात् न नरर्थक्यं ॥ यानिश्रार्थत्यं भवति, समयमरणपूरणमाश्रित्य निभाचैत्यं भवति, तर समवसरणपूरणम् आश्रित्य निश्राचत्यस वय॑त्वादिति चेत् ? न चैत्यवन्दनार्थं तत्रापि अवय॑त्वात् ॥ ततथैत्यवन्दनाथं तर गताः सन्तो, यदि गुणविशेषसमारनया समवसरणमपि पूरयन्ति, तदा को दोपः ॥ अपि च यदि समवसरण पूरणमेव अपवादिक, न चैत्यवन्दनं, (तर्हि समवसरणपूरणम्यैव विधिरत्र भणितुमुचितो, न चैत्यवन्दनस्य, तस्यौत्सर्गिकत्वेन सदा सिद्धत्वात् , नच सिद्धं साध्यते- ऽनवसा प्रसङ्गात् , अथ 'चयसुनिस्स' इत्यनेन समवसरणमेव निश्राचैत्ये निषिद्धं, न चैत्यवन्दनम् , अनिश्रा चैत्याभावे तस्यैव निश्राचये विधेयत्वेनोक्तत्वात् ॥ यदुक्तं “पूरिति समोसरणं अन्नासइ निस्सचेइएमुं पीति" तथापि साधारणवाक्यभ्रान्तौ मा कथित् शासीत् वन्दनमाप निषिद्धमेवेति तद्विधिरुक्ता, इति चेत् न "जह सुनिस्सं" इत्यनेन निश्राचैत्यस्पोत्सर्गतः सर्वथापि त्याज्य- लेनोक्तत्वात् , चूर्णिकवापि तथैव व्याख्यातत्वाच ॥ तयाहि--"जं निस्साए कयं तं न कप्पइ ति" अकल्पनीयं चापरिभो- ग्यमेन भवति, ततः परिभोगानईत्वाद्-अगम्यम् एवेदं, तथा च तत्र गमनासमवे कथं चन्दनं समवसरणपूरणं वा भविष्प- ॥ अत एव अपवादम्नेष्वेव द्वयोरपि चैत्ययोरविशेषेण वन्दनविधिरुक्तः ॥ मतूत्सर्गस्से कापि, यदि पुनः सदापि अधि- शिष्ट एवासी अभविष्यत्, तदा उत्सर्गोप्वपि अभणिप्पत् ॥ नच भणितस्ततो ज्ञायते आपवादिक एवेति, यव एपापवादिक- स्वत एव एनं शैक्षका न जानते, तेषाम् अपरिणतत्वेन अपवादवानधिकृतत्वात् ॥ यत एव न मानते, तत एवं कारणवाद् ·- अनुयाने गच्छन्तः स्थविराः शैक्षकादीनां वन्दनयुक्तिं बहिरेव कथयन्ति ॥ यदुक्तं-सेहाईणं य थेरा बंदणजुतिं वहिं कहएति" यदि पुनर्द्वयोरपि चैत्ययोः समाना वन्दनयुक्तिरौत्सर्गिक्येव स्यात् , तदानीं स्थविरास्तेपां तां बहिर्नाकथयिष्यन् ।। तस्या आरोय. नाशिक्षान्तर्गतत्वेन अपर्वानुष्ठानत्वेन च वृत्तग्रहणानन्तरमेव तैरभ्यस्तत्वात् , किंच वन्दनापेक्षया द्वे अपि चैत्ये समतया यदि गम्ये स्यातां, तदा अनिश्राचैत्ये इव निश्राचैत्येऽपि प्रस्तुतवेपेणैव क्षुल्लका गच्छेयुः ॥ न चैवमस्ति, तत्र हि गच्छन्तः सुवि- हिताः क्षुल्लकान् उज्वलवेपान् उद्वर्तनाद्यपनीतमलान् कृत्वा नयन्ति, यदुक्तम् “उजलवेसे खुड्डे करिंति उचट्टणाइ चुक्खेयत्ति अन्यथोद्भटवेपत्वेनं नटविटप्रायान् पार्श्वस्थादिक्षुल्लकांस्तत्र दृष्ट्वा ते विपरिणम्य तन्मध्ये गच्छेयुः ॥ यदुक्तं 'घट्ठा य इयरखुदे द₹ उग्गंडिया तहिं गच्छेइ त्ति, तसात् चैत्यवन्दनार्थमपि न समतया द्वे अपि चैत्ये गम्ये ॥ अपि च यदि द्वे अपि चैत्ये समे स्माता, तदा अनिश्राचैत्ये इव निश्राचैत्येऽपि, स्नानादिमहिमादर्शनार्थ गीतार्थसाधुभिः सह तिष्ठता गुरुणा सह शैक्षका अपि तिष्ठेयुः ॥ नच तिष्ठन्ति, ते हि नवप्रवजितत्वेनापरिणता इति वसतौ व्रजन्ति, यदुक्तं निस्सकडे ठाइ गुरू कइवयसहियो इयरा ताहे वसहि ॥ इति, अन्यथा महर्द्धिकलोकवन्धमानपावस्थादीस्तत्र दृष्ट्वा शैक्षका गौरवप्रियत्वेन तन्मध्ये गच्छेयुः, यदुक्तं "वैदिजते दहुँ इयरे सेहा तहिं गच्छे इति” तथा यदि निश्राचैत्यम् उत्सर्गतोऽपि गम्यं स्यात् , तदा तत्रस्थलूतातन्तुजलाघशु- भपदार्थानाम् अपनयनेऽनपनयने च किमिति प्रायश्चित्तमुक्तं ॥ यथा, लूताकोलिगजालगकोत्थलकारा य उवरिगेहे य॥ साडित- मसाड़िते लहुगा गुरुगा अ भत्तीएत्ति ॥ अवश्यं हि तत्रगतास्तत्स्यं तन्त्वादिकचवरं. द्रष्टुमशक्नुवन्तोऽपनयन्ति ॥ न अपनयंति ·वा तृतीयप्रकारस अभावात् । तथा च यद् उभयथा प्रायश्विनमुक्तम् तेन ज्ञायते उत्सर्गेण अगम्यमेर, एतद् गभने चासति कथं चन्दनं समवसरणपूरणं चेति, एतेन यत्केनापि उक्तं यथा भक्तिचैत्यमनियाकृतं नित्राकृतं वा यन्धमेर समरमरणपूरणं तु अनिश्रास एव, उत्सर्गतो, न निधाचले तथाचोक्तं "वंदणमहिगिच पुणो भत्तिकरं वंदणिजमविमेसं । वाग्याणमनिस्सकडे उस्सग्गेण मुए भणियं । अववाएणं निस्साकडे वि कायचय तयं भणियं बवायाण मंडवाई आहाकम्माइ जं तत्येति ।। तदपि अपान्तमवगन्तव्यं, नहि निथाचैत्ये आधार्मिकव्यारयानमण्डपादियुक्तत्वात् समरमरणं न पूर्पते, किं तर्हि भारपानझारणपार्थम्यायनीतिदर्शन- हेतुत्वान्, अन्यथा चैत्यवन्दनाया अप्यता करणं, आधाकम्मिकादिदोषपमङ्गमयान् तर गमनसापि उत्सर्गतो संभपात, किंच यावन्ति निथाचत्यानि तावन्ति सर्वाण्यपि आघाकर्मिकमण्डपादियुनान्पेवेति, न्याप्तिम्तापनाम्नि, अनेकेषां वद रहिवानामपि तेषां दृश्यमानत्वात् , तथाच त्वदुक्तोपाध्यमावाव उत्सर्गतोपि तर समवसरणपूरणप्रमङ्गः, नच तत्र तत्पूर्यते, अनिश्राचैत्या- भावे एव सति, निश्राचैत्यगोष्टिकलोकानुवृत्त्या एव तत्र तत्पूरणम्यानुवातत्यान् , दयाहि पूरिति समोसरणं अन्नासइ निस्सइपमुंपि ॥ इहरा लोगविग्दो सुद्धामंगो प महाणं ति" तस्माद् गमनं वन्दनम् , अक्यानं समवसरणपूरण, च सर्वमपि निधारीत्ये आपपादिकमेति, सिद्धं नियाचित्यवन्दनमापवा- दिकमिति ।। ननु भवतु अनायतनं वय, निश्राचैत्यगमनमपि जायवादिक, नथापि तनम्या जिनप्रतिमा बन्धा एप, आयतन- ।

·1 त्वात् , सुमाधुवत् . आयननत्वं च तासामधिकारिप्रतिष्ठितत्वे अव्यङ्गत्वे च सति द्रव्यलिङ्गिवासस्यापि अविपयत्वात् सिद्धं ? इति चंद गवं नहि द्रव्यलिङ्गिवसनमेव केवलम् अनायतनत्वे हेतुः ।। किन्तु अशुद्धत्वमपि, अविधिमत्त्वमपि, च? तथाहि अविशुद्धम् | अविधिना च प्रियमाण साधूपकरणमपि अनायतनं भवति ॥ यदुक्तम् ओपनियुक्तौ वृत्तौ च "एवमिणं उवगरणं धारेमाणो वि- हीइ परिसुद्ध होइ गुणाणायतणं" अविहिअसुद्धं अणाययणं,, एवमुक्तेन न्यायेनोपकरणं धारयन् विधिना परिशुद्धं सर्वदोपविवर्जितं, किं भवति गुणानाम् आयतनं भवति, अथ पूर्वोक्तविपरीतं क्रियते यदुत अविधिना धारयति, अविशुद्धं च तदुपकरणं, तदा अवि- धिना अविशुद्धं ध्रियमाणं तदेवोपकरणम् ॥अनायतनं अस्थानं भवतीति ॥अनायतनस्थाश्च प्रतिमा लिङ्गिभिः परिगृहीताः स्वयं करणकारापणादिदोषदुष्टत्वेन चाऽशुद्धाः ॥ आगमोपघातकाचारवत्त्वाद्, अविधिमत्त्वाच, ततोऽनायतनं ॥ तथाच प्रयोगः- विवादाध्यासिताः प्रतिमा अनायतनम् , अशुद्धत्वाद्, अविधिमत्त्वाद्वा, यदेवं तदेवं यथा उभयसंपतिपन्नं रजोहरणादि, तथा चेदं, तसात्तथैति, ॥ किंच कल्पभाष्ये सम्यग्दृष्टिभाविता एव प्रतिमा भावग्रामो भवन्ति, नेतरा मिथ्यादृष्टिभाविता इत्युक्त- मस्ति, यथा जा सम्मभावियाओ पडिमा इयरा नभावगामाओ ॥ भावो जइ नत्थि तहिं न णु कारणकजमुवयारा ॥ एवं खु भा- वगामो निण्हयमाई वि जह मयं तुभं। एय मवचं कोणु हुवअ विवरीओ वइजाहि जइ वि हु कुसुमुप्पाओ कस्सवि दह्ण निण्हवे हुजा । मिछत्तहतसईया तहावि ते वजनिजाओत्ति" एवं च सम्यग्दृष्टिभावितप्रतिमा एव ज्ञानदर्शनचारित्ररूपभावहेतुत्वाद् आयतनं नेतरा इत्यायातम् ॥ द्रव्यलिङ्गिपरिगृहीतास्तु प्रतिमाः न सम्यग्दृष्टिभाविताः, द्रव्यलिङ्गिनां मिथ्याष्टित्वात् ॥

·एतन किंचित् साधितं, साधयिप्यते च, इति कथम् आयतनं स्युरिति ॥ननु दयम्मि जिणहराई' इत्यनेन ओपनियुक्तिवाक्येन प्रतिमानां द्रव्यायतनत्यमेवोक्तम् ? इति चेत् सत्य किंतु सम्यग्दृष्टिभावितानामेव नेतरासाम् इत्यवधार्यम् । अन्यथा दिगम्म- रसंवन्धिजिनगृहप्रतिमानामपि च्यायतनत्व स्यात् ? नन्वेवं तर्हि संगमस्यायमहामि यादृष्टिदेवविमानस्यसिद्धायतनपतिमा अपि न आयतनम् ? इति चेत् न नित्यचत्येषु हि संगमकवद् अभव्या अपि देवा मदीयमिति बहुमानात् कल्पस्थितव्यवस्थानु- रोधात् तदद्भुतप्रभावाद् वा न कदाचिद् असमजमक्रियाः प्रारम्भन्ते, यदुक्तमागमे "देवहरपम्मि देवा विसयविसविमोहिया वि न कया वि। अच्छरमाहिपि समं हासं कीडाई वि करिति" किंच चतुष्पष्टिरपि इन्द्रा देवाधिपतितन महासम्यग्दृष्टित्वेन च खस्वप्रतिबद्धर्मसिद्वायतनशुद्धिविधानकप्राणा एति, एतेषु विजयमानेषु को नाम आत्महितपी नित्यत्येषु आत्मविमान- सत्वेन नीत्यतिक्रमम् आरभ्यते, मिथ्यादृष्टिभावितत्वं च चैत्याना तत्प्रतिप्रतितासमंजसाचारकलुपितरं ॥ तच शाश्वतप्रतिमानों नास्तीति, ता भावग्रामत्वं न व्यविचरन्त्या, तथाच आयतनमेव ।। आयतनभावग्रामयोरेकार्थत्वात् ॥ किश अत्यन्तमसंव- द्धाचार्यों भवान् यद् भक्तिचत्यविचारम् आरभ्य नित्यचेत्यैर्व्यभिचारम् उद्भावितवान् ॥ परं सोऽपि आगमनीत्याऽसाभिनि- राछत इति" द्रव्यलिङ्गिपरिगृहीतानि तु चैत्यानि मिथ्यात्वकारणाचारकलुपितला अनायतनमेन, वधाच सति निहोधिप तेषु दृष्टेषु यदि कस्यापि सम्यक्त्वम् उत्पद्यते, उत्पद्यतां नाम, तथापि मिथ्यात्रभावितत्वात् तानि अनायतनम् एव निश्पन्, यदुक्तं । "जइ चि हु समुप्पाओ करस पि दह्ण निन्हवे होला । मिच्छत्तयं सईया तहा वि ते वणिजाओ।

·। श इति" ननु अनायतनत्त्रे सति किं जातं तासाम् ? उच्यते असेव्यत्वं ? यदुक्तमावश्यक "खणमवि न खमं काउं अणायण सेवणं सुविहियाणं ॥ जग्गंधं होइ वणं तग्गंधो मारुओ वाइ ति" तथा च प्रयोगः-विवादाध्यासितं, परतीर्थिकाऽपरिगृहीत- मपि, श्वेताम्बरयतिप्रतिष्ठितमपि, अव्यङ्गमपि, अर्हद्विम्ब, सुविहितानाम् , अवन्धम् , अनधिकारिपरिगृहीतत्वात् , यदेवं तदेवं, यथा मातङ्गपाटकान्तर्गतजिनगृहजैनमातङ्गपरिगृहीतार्हचैत्यं ॥ नहि परतीथिकाऽपरिगृहीतमपि, श्वेताम्बरयतिप्रतिष्ठितमपि, अव्य- गमपि मातङ्गपरिगृहीतार्हचैत्यं, चतुर्मासिकादिपर्वखपि कैश्चिदपि मातङ्गव्यतिरिक्तैर्वन्धते, अथ मातङ्गैर्वन्धमानत्वाद् वन्द्य- मेव चेत् ? न एवं हि बोटिकादिभिर्वन्यमानत्वाद् अन्यतीर्थिकपरिगृहीतार्हचैत्यस्यापि वन्द्यत्वप्रसङ्गः, सर्वसङ्गपरित्यागित्वेन च यतीनां प्रतिमापरिग्रहेऽनधिकारित्वमेव, तथाच तत्परिगृहीताः प्रतिमा अवन्द्या एवेति सिद्धम् ॥ अत्र च विस्तरः प्रद्युम्नाचार्य- पक्षतक्षकश्रीजिनपतिसूरिकृतवादस्थलेभ्योऽवसेयः ।। उक्तं च द्रव्यधर्मस्य लक्षणं, संप्रतिभावधर्मस्य, आह- सुद्धो धम्मो वीओ महिओं पडिसोयगामीहिं" ॥ ७ ॥ स एव जिनगृहकारापणादिः शुद्धः, सूत्रसूत्रितविविधविधिपवित्रितत्वानिर्मलः, यदुक्तं मिथ्यादृष्टिनीत्यमिश्रितत्वात् केव- लथ, कथमेवंविध इत्यत आह 'महिअत्ति' महितः पूजित आदृत इत्यर्थः ॥ कैरित्याह प्रतिश्रोतोगामिभिः, न पुनः प्रवाह- पतितैः, प्रतिश्रोतः संसारोत्तारमार्गः, यदुक्तम् 'अणुसोओ संसारो पडिसोहो तस्स उत्तारोजि' तेन गच्छन्तीत्येवं शीलाः प्रतिश्रोतो- गामिनः, तैः संसारोत्तारमार्गप्रस्थितैः मोक्षार्थिभिरित्यर्थः॥ एवंविधश्च धर्मः, किमुच्यते इत्यत आह 'वीओ धम्मोत्ति' द्वितीयो ?

·धर्मः भावधर्म इत्यर्थः, द्वितीयत्वमस द्रव्यधर्मापेक्षया, तत्र भक्तिचैत्यभेदमध्ये विधिचैत्यमेव भावधर्मः तस्यहि जिनधर्मभव- नपञ्चाशकादिस्त्रप्रतिपादितविधिपूर्वकत्वाद, नच आवश्यकचूर्णी..जीवाभिगमे च 'दो जस्सपडिमाओ, दो भूयपडिमाओ, दो नागपडिमाओ, दो कुंडधरपडिमाओ, दो चमरहारपडिमाओ, एगा छत्तघरपडिमा, विणोणयाओ पंजलिउडाओ, अभिमुहाओ जिणंप वासंतीओ चिट्ठति ॥ इत्येवंरूपपरिवारान्विता प्रतिमा श्रूयते, विधिचैत्यै तु एवंरूपा न दृश्यते ॥ किन्तु अन्यादृशी, तत्कथमस सूत्रैकमूत्रितविधिसंपन्नत्वेन भावधर्मत्वम् ? इति चेत् सत्यं किन्तु या जीवत्स्वामिनीत्वेन प्रसिद्धा दृश्यन्ते, याच श्रीकालिकाचार्यादिपुगप्रधानाचार्यप्रतिष्ठिताचिरंतनप्रतिमा दृश्यन्ते, ताच याहक्, परिवाराः, ताइक् परिवा. रास्ता विधिचैत्येऽपि विद्यन्ते एवेति, कथम् अनागमिकत्वम् ॥ एवंविधानां हि प्रतिमानां विधाने अविगीताचारपरम्परैव प्रमाणं, सा च सिद्धान्तसमैवेति भावः । इदानीं प्रतिश्रोतोगामिस्वरूपं वक्तुकामस्तत्र प्रतिपक्षज्ञानेषु योधं भवतीति वत्प्रतिपक्षभूतानु- श्रोतोगामिस्वरूपमाह-- जेण कएणं जीवो निवडइ संसारसागरे घोरे ॥ तं चेव कुणइ कलं इह सो अणुसोयगामी उ" ॥८॥ व्याख्या-येन प्रवाहपतितेन अविचारितरमणीयेन कर्मणा कवेन, मकारोलाक्षणिकः ॥ अनुष्ठितेन जीनः प्राणी निपतति, । बुडति, संसारसागरे भवसमुद्रे, घोरे भीष्मे, तदेवं करोति विधत्ते, य इत्यध्याहार्यम् ॥ यत्तदोर्नित्यामिसंपन्धात् कार्यम् अनुष्ठानम्। इह प्रवचने, मोऽनुश्रोतोगाम्येव, संसाराभिनन्दी एव. तुशब्द एवकारार्थ इति ॥ ८॥ अथ प्रतियोतोगामिलक्षणम् आह ।।

·जेणाणुहाणेणं खविय भवं जंति निघुइं जीवा ॥ तकरणरुई जो किर नेओ पडिसायगामी सो ॥९॥ व्याख्या-येन जिनोक्तत्वात् पुण्यानुवन्धिपुण्यहेतुना अनुष्ठानेन, द्रव्यस्तवरूपेण, भावस्तवरूपेण वा कृत्येन, क्षपयित्वा निस्त्रीय, भवं भवोदधिम् , उदधिशब्दोऽनुक्तोऽपि अत्र ज्ञेयो, रूपकनिहाय ॥ यान्ति गच्छन्ति, नित्तिं निर्वाणं, जीवा भविक लोकाः, तस्स करणं विधानं ।। तत्र रुचिरभिलापो यस्य स तत्करणरुचिः, यः किलेति आप्तवादे, ज्ञेयो बोद्धव्यः ॥ प्रतिश्रोतोगामी स इत्यर्थः । उक्तं प्रासङ्गिकम् ॥ अधुना यस्मिन् गुणस्थानके वर्तमानानां जन्तूनां द्रव्यधर्मः संभवति, तत्प्रतिपादनपुरस्सरं द्रव्यधर्मस्य यथार्थ नामान्तरम् आह- पढमगुणहाणे जे जीवा चिट्ठति तेसिं सो पढमो ॥ होइ इह व्वधम्मो अविसुद्धो बीयनामेणं ॥१०॥ व्याख्या-गुणस्थानकानि चतुर्दश भवन्ति, तद्यथा-मिथ्यादृष्टिगुणस्थानं ॥ १ ॥ साखादनसम्यग्दृष्टिगुणस्थानम् ॥ २॥ सम्यग्रमिथ्यादृष्टिगुणस्थानं ॥३॥ अविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थानं ॥४॥ देशविरतिगुणस्थानं ॥ ५॥ प्रमत्तसंयतगुणस्थानं ।। ६ ।। अप्रमत्तसंयतगुणस्थानम् ॥ ७॥ अपूर्वकरणगुणस्थानम् ॥ ८॥ अनिवृत्तिवादरसंपरायगुणस्थानं ॥९॥ सूक्ष्मसंपरायगुंणस्था- नम् ।। १०॥ उपशान्तकपायवीतरागछास्थगुणस्थानं ॥ ११ ॥ क्षीणकपायवीतरागछास्थगुणस्थानं ॥ १२ ॥ सयोगिकेवलि- गुणस्थानम् ॥ १३ ॥ अयोगिकेवलिगुणस्थानम् ॥ १४ ॥ इति ।। उक्तं च--मिच्छे सासणीसे अविरयदेसे पमत्त अपमचे य॥ नियटि अनियटिसुहुमउवसम खीण सजोगि अजोगिगुणा इति ॥ तत्र प्रथमम् आद्यं गुणानां ज्ञानादीनां स्थानम् आवासो गुण-

·म्यान प्रथम च तम् गुणस्थान च प्रथमगुणस्थानम् ॥ मिथ्याष्टिनामकम् , अब च गुणस्थानत्व, फेवलज्ञानानन्ततमभागसद्
भावात् तसिन् य कचन जीवा दहिन तिष्ठन्ति, वत्तन्त तपा स उक्तम्वरूप प्रथम आदिमो भाति विद्यत ॥ इह अन
योद्रव्यधर्मभावधमयामध्य किं नाम इत्यत आह-'दव्वधम्मोत्ति ॥ द्रव्यधर्मसज्ञ , स च अविशुद्ध इति पदकदशेपदसमु
दायोपचाराद् अविशुद्धधम इति, मिथ्यात्वकलुपित वाद् , द्वितीयनाम्ना द्वैतीयीकपर्यायेण प्रसिद्ध इति शेप इत्यर्थ ॥१०॥
उक्त द्रव्यधर्मसभवस्वरूप ॥ साप्रत भावधर्मस्य त प्राह
अविरयगुणहाणाईपु जे य ठिया तेसि भावओ पीओ ॥ तेण जुया ते जीया हुति सपीया अओ सुद्धो॥११
व्याख्या-अविरतगुणस्थानमिति पदकदश पदममुदायोपचारात् अविरतसम्यग्दृष्टिगुणस्थान, तद् आदिउँपा, देशविरतगु
णस्थानादीनां तेऽविरवसम्यग्दृष्टिगुणस्थानादय तपु य पुनर्भव्या च पुनरर्थो, स्थिता आरूढा , तेपा भावतो वस्तुच्या द्विती
यो भावधर्म इत्यर्थ भवतीति क्रियाऽध्याहार्या, तेन भावधर्मेण युता युक्तास्त अविरतगुणस्थानादिस्था जीवा', भवन्ति, जायन्ते,
सनीना इति, बीज कारण तच्च प्रस्तावाद् अत्र पोधिरेव सह बीतेन वर्तन्ते इति सबीना, बोधियीजवन्त , प्रेत्यापि ते निनधर्म
लप्स्यन्ते इत्यर्थ ॥ अतो मिथ्यात्वकालण्यापगमलक्षणकारणात् शुद्धो निर्मल इत्यर्थ ॥ ११ ॥ द्रव्यधर्मभावधर्मयो स्वरूपसभ
पायुक्ती, अधुना फल दर्शयति तत्रापि प्रथमम् आद्यसाह
"पढममि आउयन्धो दुक्करकिरियाउ होइ देवेसु ॥ तत्तो यहुदुक्खपरपराओ नरतिरियजाईसु ॥१२॥

·. व्याख्या-प्रथमे आये द्रव्यधर्म इत्यर्थः, क्रियमाणे इति शेपः, आयुर्वन्ध आयुः कर्मण उपार्जना, 'दुष्करक्रिया इति' दुष्करा दुरनुष्ठेयाः क्रिया द्रव्यस्तवभावस्तवसमाचारीपरिशीलनरूपा, अनुष्ठानविशेपाः, दुष्कराश्च ताः क्रियाच दुष्करक्रियाः, तत्र द्रव्य- स्तवे जिनगृहजिनयात्रादयः क्रियाः, अभूतद्रव्यव्ययपूर्वकत्वाद् दुष्कराः, भावस्तवे यथोक्ताः, सामायिकादिविधयो योगनिग्रहा- त्मकत्वाद् दुष्कराः, ताभ्यो भवति, संपद्यते, देवेषु, सुरेपु, ततो देवेभ्यश्च्युतस्य द्रव्यधर्मरतस्य जीवस्य भगवदाज्ञाविराधकत्वेन बढ्यः प्रभूताः, दुःखपरम्पराः, कष्टश्रेणयः, बहुदुःखपरम्पराः, नराश्च तिर्यचश्च नरतिय॑चः, तेषु जातयो जन्मानि, नरतिर्यग्जा- तयः, तासु नरजातौ तिर्यग्जातौ उपलक्षणत्वात् नैरयिकजातावपि इत्यर्थः ॥ पापानुवन्धिपुण्यनिवन्धत्वाद् द्रव्यधर्मस्य ॥ तथाहि अप्रासुकानेपणीयान्नादिदानस्य, फलं, यद् भोगसामय्यां सकलायामपि सत्यां नवे एव वयसि केचिन् म्रियन्ते, यदुक्तं भगवत्या ॥ कहं णं भंते, जीवा अप्पाउयत्नाए कम्मं पकरिति, गोयमा, पाणे अइवाइत्ता मुसं वाइत्ता तहा रूपं समणं वा माहणं वा अफा- सुएणं अणेसणिजेणं असणपाणखाइयसाइमेणं पडिलाहिता ॥ एवं खलु जीवा अप्पाउयत्ताए कम्मं पकरितित्ति ॥ तहारूवं इति प्रधानमित्यर्थः ॥ १२ ॥ उक्तं द्रव्यधर्मस्य फलम् अथ भावधर्मसाह- वीए विमाणवजो आज्यवन्धो न विजए पायं ॥ सुखित्तकुले नरजम्म सिवगमो होइ अचिरेण ॥ १३ ॥ व्याख्या-द्वितीये भावधर्मे इत्यर्थः । अनुष्ठीयमाने इतिशेपः, विमानं वैमानिकदेवनिलयः तद् वर्जयति परिहरति विमानवर्जः, आयुर्वन्धः न विद्यते न भवति, अयमाशयः भावधर्मप्रसक्तः कालादिवैगुण्याद् यदि तसिन्नेव भवे मोक्षं न गच्छति, तथापि वैमानि

·कदेवेषु एवोत्पद्यते नान्यत्र, यदळ "सम्मट्टिी जीवो पिमाणवों न बंधए आउं । जइवि न सम्मत्तजदो अहवा बद्धाउओ
पुवं ति" प्रायो बाहुल्येन मानधर्मलीनेनापि सन्दकाचार्यण भवनपत्यायुद्ध, प्रसन्नचन्द्रराजपिणा तु नरकायुरास्फन्दित-
मिति ।। तादृशभिचारो माभूदिति प्रायोग्रहण, ततश्चुतस्य च यद् भवति तदाह 'सुपिसत्तचि' क्षेत्रम् आर्यदेशादि, कुलं वंशः,
शोमनायः, मुशन्दा प्रत्येकम् अभिसम्बध्यते, ततः सुक्षेत्रं सुकुलं चेत्यर्थः ॥ सुक्षेत्रं धार्मिकलोकसंकुलो देशः, सुकुलं
सदाचारनिरतोञ्चयः, एविधेऽपि अब कदाचिद् गवाचादिरूपतया संभवेदिति । आह 'नरजन्म' मनुष्यभवः मानुपो जायते
इत्यर्थः । ततश्च किमित्यत, आह, शिव मोक्षः, वन गमो गमनं, शिवगमः, भवति, अचिरेण, शीघ्रम् ॥ इदमाकूतं सुक्षेत्र
मुकुले च जातो नरः पूर्वमापरिशीलितभावधर्मगसितारमा पुनरपि कुतोऽपि निमित्ताद् धर्मकर्मसु प्रवर्त्तते ।। प्रवर्गमानश्च
उमतरादिपरिणामानुसारेण कवितसिन्ने भये मोक्षे गच्छति ।। कश्चिद् द्वितीये, कश्चित् तृतीये, यावत् सप्तमे अष्टमे नातिका
मतीत्यर्थः । यदुक्तं-पर्युषणाकल्पे, 'जो एवं संवच्छरियं थेरकप्पं जार आगाए अणुपालित्ता अत्थेगइया तेणेव भवग्गहणेणं
सिग्मंति, जाव सम्वदुक्साणं अंत करिति ॥ अत्यै गइया दुचेणं भवग्गणेणं अत्थेगइया तच्चेणं, जाव सत्तहभागहणाई नाइ-
फर्मवीति ।। सांवत्सरिकस्थविरकल्पमुभावधर्म एवेति भावः ॥ १३ ।। यथा प्रवृत्तानां धम्मों भवति, तथा सप्रपञ्च प्रतिपादि.
तम् ॥ संप्रति यथाप्रवृत्तानाम् अधर्मो मपति तदाह--
पाणियहाई पावट्ठाणाणद्वारसेव टुंति । होइ अहम्मो तेसु य पवमाणस्स जीवस्म ॥१४॥

·व्याख्या-प्राणिनां देहिनां, वधो विनाशः, प्राणिवधः, स आदिर्येषां तानि प्राणिवधादीनि, विभक्तिलोपो दीर्घत्वं च प्राकृ- तत्वात् ॥ पापय स्थानानि पदानि पापस्थानानि, अष्टादशैव, अष्टादशसंख्यान्येव, नाधिकानि नापि न्यूनानि, यत् यसात् भवन्ति, सन्ति तानि. चामूनि, यथा-पाणाइवाय . १ । मलियं । २ । चोरिकं ॥ ३ ॥ मेहुणं ॥ ४ ॥ दविणगुच्छा ॥ ५॥ कोहं ॥६॥ माणं ॥ ७॥ माया ॥ ८॥ लोहं ॥९॥ रागं च ॥१०॥ दोसं च ॥ ११॥ कलह ॥ १२ ॥ अभक्खाणं ॥१३॥ पेसुन्नं । १४ । अरइरइसमाउत्तं । १५ । परपरिवायं । १६ । मायामोसं । १७ । मिच्छादसणसल्लं १८ ॥ इति भवति जायते, अधर्मः पातकं, तेषु पापस्थानेषु, पुनः चः पुनरर्थे प्रवर्त्तमानस आकुष्टिप्रमाददः, प्रसञ्जतः जीवस्य प्राणिनः भगवत्मतिपि- द्धार्थकारित्वादिति भावः ॥ १४ ॥ उक्तः कारणद्वारेणाधर्मस्य संभवः संप्रतिपापस्थानपरिजिहीर्पोत्पादानार्थम् अस्यैव फलमाह "तत्तो तिरिअनरयगई अ रुद्धं च दुन्निज्झाणाई ॥ सग्गापवग्गसुहसंगमो कहं तस्स सुमिणे पि ॥ १५ ॥ व्याख्या-ततः पापस्थानप्रसत्युपार्जिताधर्मतः, तिर्यञ्चश्च नरकाच, तिर्यग्नरकास्तेपु गतिर्गमनं तिर्यग्गतिर्नरकगतिर्वा तथावि- धाऽरत्यतिशयात् आर्त रौद्रं च द्वे ध्याने च, चः समुच्चयार्थोऽनुक्तोऽपि अत्र द्रष्टव्यः, भवतीति क्रियाऽध्याहार्या, तथा च तत उद्द- तोऽपि आर्चरौद्रध्यानाक्रान्ततया पुनः पुररधर्मकर्माण्येव समाचरतीति, कथमसौ खर्गस्यापि सुखमनुभवेद्, दूरे मोक्षस्येति, अत ·एव आह 'सग्गेति' वर्गो देवलोकः, अपवर्गो मोक्षस्तयोः सुखानि आनन्दविशेपाः, स्वर्गापवर्गसुखानि वेषां संगमः संबन्धः, म्वर्गापवर्गमुरामंगमः, कथं न कथंचिद् इत्यर्थः ॥ तस्य पापस्थानप्रवृत्तिसंचित पाप्मनः, स्वमेपि, ज्ञानविशेपेऽपि ॥ यदुक्तं "निव- तेन्द्रियसंघस लीनचिचस्य मृदिनः ॥ अक्षद्वारमिव ज्ञानं यत्तत् स्वममिति स्मृतम्" स्वप्नं हि असंभाव्यवस्तुविषयमपि भवति, अटपशाव, यदुक्तम्- अणुभूयदिट्टचिंतियमुयपगइविगारदेवयाणूया ॥ सुमिणस निमित्ताई पुण्णं पावं च ना भावोति" पाप- म्यानरतस तु ताटगदृष्टलेशस्यापि अभावात् कथं स्वर्गादिविषयं स्वप्नं स्यात् इति भावः ॥ १५॥ धर्माधर्मपरिज्ञानस्य सुगुरुदर्श नमेव उपाय इति, यदुक्तं तदुपसंहरन् संप्रति येपो सुगुरुदर्शनं भवति तानाह- "तम्हा कयसुक्याणं सुगुरूणं दंसणं फुड होइ । कत्तो निप्पुण्णाणं गिहम्मि कप्पहुमुप्पत्ती ॥१६॥ व्याख्या-यस्माद् गीतार्थानां गुरूणां दर्शनं विना धर्माधर्मयोः स्वरूपमपि नोपलक्ष्यते, दूरे तत्र प्रवृत्तिनिवृत्ती, तस्मात् कृतम् अनुष्ठितं मुरुतं धर्मो पैस्ते, उथा, तेपाम् एव इत्यध्याय, सुगुरूणां शोमनधर्माचार्याणां, दर्शने मेलापकः, स्फुटं, व्यक्तं, माक्षा- दिति यात्, मवति एनमेव अर्थ समर्थयितुं व्यतिरेकदृष्टान्तमाह 'कत्तोत्ति' कुतो निपुण्यानां निर्भाग्यानां गृहे, वेश्मनि कल्पद्रु- मोत्पतिः न कुतोपीत्यर्थः ॥ अत एवोतम् "कर्हि मायंगगेहे एरावणो हत्थी, कहिं दारिदोहे रयणाण चुढी, कहिं तिमिस्सगुहाए रयणप्पलो, कहिं मरुत्यलीए कप्पपायो, कहिं अम्हारिसा, कहिं एयारिसाणं सुगुरूणं संजोगोत्ति ॥ इत्यर्थः । ननु सुगुरुदर्शनं 1 यदीपा कथमपि न भवति, तत्किम् अमी अभव्या एव, इत्साशन | आह-- ·भव्वा वि केइ नियकम्मपयडिपडिकूलयाइ संभूया ॥ जत्थ सुसाहुविहारोसंभवह न सिद्धिमुक्खकरो ॥१७॥ व्याख्या--भव्या अपि न केवलम् अभव्याः, केचित् न पुनः सर्वेऽपि, निजकर्मप्रकृतिप्रतिकूलतया, स्वकीयक्रूरकर्मप्रातिलोम्येन तत्र इत्यध्याहार्य, यत्तदोर्नित्याभिसंबन्धात् तत्र प्रान्तमाये देशे, संभूता उत्पन्नाः, यत्र सुसाधुविहारः सुविहितागमनं, न संभवति, असंयमक्षेत्रादिकारणात् न घटते, सिद्धिसौख्यकरः मोक्षसुखहेतुः साधवो हि संयमक्षेत्रे एव विहरन्ति, तत्र निशीथचतुर्थोहे- शके एवंविधं भणितं, यथा,-उन्नियवासा कप्पो लाओ पायं च लव्मइ जत्थ, सज्झाएसणसोही वरिसह काले य तं खितं ।। जत्थ खिचे उन्निया वासाकप्पा लभंति ॥ जत्थ य लाउ य पाया चाउकालओ य सुज्झए सज्झाओ ॥ जत्थ य भत्ताइयं सव्वं एसणासुद्धं लभइ विविहं धम्मसाहणोवगरणं जत्य लहइ कालवरिसीनामराओ वासइ "न दिवा अहवा भिक्खावेलं सन्ना- भूमिगमणवेलं, मुत्तुं वासह" "अहवा वासासु वासइ नोओदुवढे एस कालयरिसी एवं संजमखित्त" भव्याः पुनः ॥ न य वसई साहुजणविरहियम्मि देसे बहुगुणो वि" इत्यादि आवकसमाचारी जानानाः कथम् अन्यत्र वस्तुं वाछन्ति" परं प्रतिलोमकर्मणां बलात् वास्यन्ते, यदुक्तं-कम्माई नूणघणचिक्कणाई अइनिविडवजसाराई ॥ नाणहियं पि पुरिसं पंथाओ उप्पहं नितीति भावः ॥१७॥ अथ प्रतिकूलकर्मणां बलिष्ठत्वाद् अवष्टम्भे सुगुरुसंगमेऽसति, भव्यानां यद् भवति तदाह- "पयईएऽवि हु तेसि सद्धम्मपसाहणुज्जयमणाणं । सुगुरूणं असणओ संदेहसयाणि जायंति" ॥ १८ ॥ व्याख्या-प्रकृत्यैव चोक्तमूलद्रव्यत्वाद् धर्माभिलापिखभावेनैव, अपि स्वार्थः दुर्निथयार्थः क्रियया योश्यते, तेषां मुसाधुवि-

·रहिवदेशवासिभव्यानां सद्धर्मप्रसाधनोयतमनसां सम्यग्धर्मानुष्ठानकरणप्रसक्तचित्तानां सतां, किमित्यत आह सुगुरूणां अदर्श-
नात् संदेहशतानि जायन्ते, किं साधव एकेन क्षमाश्रमणेन वन्द्यन्ते, द्वाभ्यो वा ॥ १॥ श्राविका अपि ऊर्ध्वस्थिता एवं साधून् ।
चन्दन्ते, पञ्चाङ्गप्रणिपातेन वा ॥२॥ प्रथमे क्षमाश्रमणे सुसरात्रिकादि पृच्छयते द्वितीये वा ॥३॥ नमस्कारान्त्यपदे पढौ
हवह मंगलमिति, पठ्यते होइ मगलमिति वा ।। ४ ।। गुर्वभावे स्थापनाचार्यस्य अग्रे पविधम् आवश्यक क्रियते, यत्र तत्र वा ॥५॥
अहोरात्रमध्ये द्वयोरेव संध्ययोः सामायिकं गृह्यते बहुशो वा ॥ ६॥पोषधमपि पर्वण्येव गृयते सर्वदा वा ।।७॥ पोप, च =
चतुर्विधाहारप्रत्याख्यानेनैव भवनि अन्यथापि वा ॥ ८॥ मुखवस्त्रिकया वन्दनकं दीयते अञ्चलेन वा ॥९॥ वन्दनकक्षणे
श्राविका ऊर्ध्वस्था एर आवर्तान् कुर्वन्ति उपविश्य श्रावकवद्वा ॥ १०॥ वन्दनकं च श्राद्धैर्मुसानन्तकोपरि दीयते औपग्रहिकर--
जोहरणोपरि वा ॥ ११ ॥ मुरावत्रिकाया अपि संकलिताया उपरि विस्तारिताया वा ॥१२॥ द्वितीयवन्दनावर्तकरणानन्तरम्
उत्थीयते न वा ॥ १३ ॥ आलोचनाक्षामणकप्रत्याख्यानक्रमेण प्रभाववत्सन्ध्यायामपि वन्दनकं दीयतेऽन्यथा वा ॥१४॥
श्रावकराचार्यादिपदस्थानामेव आघं वन्दनकं दीयते सर्वसाधूनां वा ॥ १५॥ गृहस्थैरीर्यापथिकीप्रतिक्रमणरूपमेव प्रतिक्रमणं
क्रियते, यतिवत् , संपूर्णदेवसिकादिरूपमपि वा ॥१६॥ घ्याशनकसार्द्धपौरुपीअपार्धपौरुपीप्रत्याख्यानानि क्रियन्ते न वा ॥१७॥
पानकागारान् श्राद्ध उच्चरति न वा ॥१८॥ चतुर्ददयां पाक्षिकप्रतिक्रमणं पञ्चदश्यां वा ॥१९॥ औदयिश्यामेव चतुर्दश्यादितिथौ
प्रलाख्यानत्यपूजादिकं त्रियते, अनन्तरतिथो वा ॥ २० ॥ यतिप्रतिष्ठिताः प्रतिमा वन्यन्ते श्रावकप्रतिष्ठिता वा॥ २१ ॥

·ण्डकैरपि वा ॥ २७ ॥ चैत्यवन्दनकायोत्सर्गान्ते गले पुष्पादिसंघद्दे पुनरैर्यापथिकी प्रतिक्रम्यते न वा ॥३० ॥ - यतिपरिगृहीताः प्रतिमा बन्धन्ते न वा ॥ २२ ॥ चैत्ये प्रदक्षिणात्रयं दीयते न वा ॥ २३ ॥ विम्बसाने कुसुमाञ्जलि प्रक्षिप्यते न वा ॥ २४ ॥ धूप उद्वाह्यते न वा ॥ २५ ॥ वलिर्दीयते न वा ॥ २६ ॥ श्राद्वैः शक्रस्तवेनैव चैत्यवन्दनं क्रियते, अर्हचैत्यादिद- गृहीतार्हत्पूजोपकरणहस्थैः साधवो वन्द्यन्ते न वा ॥ ३१ ॥ जिनविम्बस्य पञ्चाऽमृतलानं क्रियते न वा ॥ ३२ ॥ चतुर्वि- शतिपट्टादौ सर्वविम्बस्नानं क्रियते न वा ॥ ३३ ॥ अम्बिकादयः पूज्यन्ते न वा ॥ ३४ ॥ इत्यादयः संशयाः शतसंख्या निश्चये- नोत्पद्यन्ते, तत्कारणस्य परस्परविरुद्धप्रवादद्वयस्य श्रूयमाणत्वात् , उभयथा प्रवृत्तेश्च दृश्यमानत्वादिति भावः ॥ १८॥ तथ कि कार्यमित्यत आह- ते संदेहा सव्वे, गुरुणो विहरंति जत्थ गीयत्था । गंतुं पुढव्वा तत्थ इहरहा होइ मिच्छत्तं ॥ १९ ॥ व्याख्या ते परस्परविरुद्धसमाचारीदर्शनश्रवणसमुत्थाः संदेहाः, सर्वे समस्ताः, गुरवः तत्त्वोपदेशकाः, विहरन्ति-विच- रन्ति, यत्र देशे, गीतार्था आगमरहस्सवेदिनः, तत्र गत्वा पृष्टव्याः "प्रच्छनीयाः" यथा भगवन् ? परमगुरो? एतेगु सन्देह- पदेषु किं तत्वमिति "प्रसद्य प्रतिपाद्यतामिति" ननु-यदि न पृच्छयन्ते, तदा को दोषः ? इत्यत आह-'इहरहा होइ मि. छत्तं, इतरथा यदि न पृच्छयन्ते, तदा भवति मिथ्यात्वं विपरीतापत्रोधः, ते हि संशया अभग्नप्रसरताद् उपचीयमान मिथ्या- ?

·सरूपदपा परिणमन्ते इत्यर्थः ॥ १९ ॥ ननुमिथ्यात्वं पश्चविधं माति, यथा--आमिग्रहिकम् ॥ १॥ अनाभिग्रहिकम् ॥२॥ आभिनिवेशिकं ॥ ३ ॥ सांशयिकम् ।। ४ ॥ अनामोगिकं च ॥५॥ यदुक्तम्- "आभिग्गहियं अणाभिग्गहियं च तह अभिनिवेसियं चेय। संसइयमणाभोगं मिच्छत्तं पंचहा होई" इति तय अभिग्रहेण इदमेव दर्शनं शोमनं न अन्यद् इत्येवं रूपेण कुदर्शनविषयेण निर्वृत्तमामिग्रहिकम् ॥ यद् पशाद् बोटि- कादिकदर्शनानाम् अन्यतमदर्शनं गृहाति ॥१।। एतद् रिपरीतमनाभिग्रहिक, यद् पशाद सर्वाण्यपि दर्शनानि शोभनानि इत्ये- वम् , ईपद् माध्यस्भ्यम् उपजायते ॥ २॥ आमिनिवेशिकं यदभिनिवेशेन निर्दृचम् , यथा गोष्ठामाहिलादीनाम् ॥ ३॥ सांश- यिकं यद् यशाद् भगवदईदुपदिष्टेषु अपि जीवादितचेपु संशय उपजायते, यथा न जाने किमिदं भगवद् उक्तम् धर्मास्तिकायादि सत्यम् उत अन्यथेति, ॥ ४ ॥ अनामोगिकं, यद् अनामोगेन नि, वच एकेन्द्रियाणामिति ॥५॥ ददन किं नामकं कतिधं च मिथ्यातं भवति? इत्यत आह- 'संसइयमिह पउत्थंति' मांशयिक, सांशयिकनामाम् इह एषु, मिथ्यात्वमेदेषु चतुर्थ तुर्य ॥ ननुयदि पृच्छयन्ते तदा को गुणः१ इत्यत आह- निस्संदेहाण होई सम्मत्तं ।। जुगपपरागमगुरलिहियवयणदसणसुईहितो ति ॥२०॥ प्पारण्या-निस्संदेहानाम् अपगतसंशयाना, भवति सम्यक्तं तत्त्वश्रद्धानं, युगं वर्तमानकालः, तत्र प्रवरः शेपजनापेक्ष्यया ·उत्कृष्टो, बहुत्वाद्, आगमो येपां, ते युगप्रवरागमाः, ते च ते गुरवश्व युगप्रवरागमगुरवः, तै-लिखितानि ग्रन्थेषु निबद्धानि, तानि च तानि वचनानि च प्रत्युत संदेहापहारकवाक्यानि च, युगप्रवरागमगुरुलिखिववचनानि तेयां दर्शनं स्वदृष्ट्या निरू- पणं, श्रुतिश्च कर्णाभ्याम् आकर्णनं, ताभ्याम् ॥ अयम् अभिप्रायः गुरवो हि प्रच्छानन्तरम् अतिप्रसन्नमनसो भणन्ति, यथा-- आयुष्मन् ? साधवो द्वाभ्यामेव क्षमाश्रमणाभ्यां वन्यन्ते ॥ यदुक्तम्-आवश्यकनियुक्तौ-"जह दूओ रायाणं नमिउं कजं निवेइ पच्छा । वीसजिओ वि वंदिय गच्छइ एमेव साहू वि ति" एवं च भद्रबाहुखामिवाक्ये दृष्टे श्रुते वा संदेहो विलीयते ॥ गया भद्र श्राविकया श्राद्धवत् पञ्चाङ्गप्रणिपातेन छोभानन्दनेन साधनो वन्याः" अन्यस्य तद्विधेरश्रवणात् ॥ किन उत्तराध्यगनेषु चिन: संभूतीयाध्ययने ब्रह्मदत्तचक्रवर्तिकथानके सनत्कुमारचक्रितीरतेन पञ्चाङ्गप्रणिपातेनैव संभूतमुनिर्ववन्दे, इति ज्ञायते तथा हि-सणं कुमारो वि तेसि चित्तसंभूयाणं वंदणत्यं संतेउरो गओ, तमुजाणे, वंदिया, ते भत्तिबहुमाणपुर, अंतेउरसहिएणं ॥ तओ इत्थीरयणसुणंदाए पाएमु पडतीए साइसयं अलयफासमणुहवतेणं, काउमार, नियाणं संभूयेण चि ॥ अलका हि चूर्णकुन्तलाः ते च भालान्ते भवन्ति ॥ तेषां च स्पर्शः तदैव भवति ॥ यदि वन्यपादप्रत्यासन्नं वन्दकगिरो भवति, तन तथा पञ्चाङ्गमणिपातेन वन्दमानाया एव घटते, न तु ऊर्ध्वस्थिताया इति ॥ तथा महानिशीथेऽपि एवमेर, यथा- "तओ भणियं सुज्जसिरीए जहा मज्झं सामिणी पासिं मुणीणं महया भक्खनपाणपणं पत्तभरण । करिय, तओ हुतुहमाणसा उत्तमंगेण चलणग्गे पणमयंती, ता मए अन्न पगसि दसणेणं सासंभरियत्ति k ·क्यान्यप्रापि आगमे भणितं यथा-गमणं भगवं महावीरं तिखुतो आयाहिणं, पयाहिणं करेंति चंदंवि नमसंति स्तुति प्रणमन्तीत्यर्थः ।। कोणियं रायं पुरओ कटु उहियाओ चे ॥ कोऽर्धः ॥ ऊर्षकायेन ॥ सपरिवाराओ अमिमु. हाओ पिणएणं पंजलि उडाओ पझुवासंति ति ।। अब ऊर्धम्यानां त्रीणां पर्युपास्तिमात्रमेव भणितं, यदि चैता कथा एवं अवन्दिप्पन्न सदा पर्युपासनयर वन्दननमस्करणे अपि उद्घट्टियाओ चेव इत्यादि पदपद्धतेः पुरस्तादेव न्यवेशयिष्येतां, न चैवं तसाद ऊर्धस्यत्रीचन्दनम् अयुक्तमेव प्रतिभाति, विधिवादाभाडे चरितानुवादसैव प्रामाणिकत्वात् ।। किं च आचार्यपरम्परा गतस सीणा पश्चाङ्गप्रणिपातेन साधुरन्दनस्य निषेधनं मिथ्यात्यहेतुः ॥ यदुक्तम्-आयरियपरंपरएणं आगयं जो उच्छेयबुद्धीए फो क्य इयराई जमालिनरसं स नासिहि इति ॥ तथा आयुप्मन् १ प्रथमक्षमाश्रमणदानानन्तरं सुखरात्रिकादि प्रव्यम् ॥ यतः साधूनां वन्दनम् उत्कृष्टमध्यमजयन्यभेदात् विधा भवति ।। तत्राचं द्वादशावतरूपं, द्वितीयं छोमावन्दन, इत्तीयम् आलोके स्मृती चा शिरो नमनमा, शिरसि हस्तयोजनमात्रं वा ॥ तत्र द्वादशावः प्रथमवेलायाम् अल्पलान्तानां बहुशुभेन भवतां रात्रि- ध्यतिक्रान्ता इत्यादि पृष्टभ्यम् ॥ अताच्छोभावन्दनकेऽपि प्रथमवेलायामेव मुखरात्रिकादि प्रष्टव्यम्, समानयोगक्षेमत्वात् ।। लोकेऽपि र नीतिनिपुणाः पूज्यपादानां मिलिताः सन्तः प्रथमं प्रणमन्ति, पश्चाद भद्राः सा इत्यादि सुखवार्ता पृच्छन्ति ॥ गन्तु- कामास्तु निरोपो भवतीनि युराणाः, पुनः मणम्य जन्तीत्येवम् प्रापि शेयं । यदुक्तम्-"आवश्यके "जह-दो रायाण, इत्यादि वया उपन्यभेदेऽपि मार्गे गच्छवाम् गुगुरूणां मिलितः शिरो नमयति, क सूर्य अजय इति च पृच्छति, लब्धोत्तरः ·सन् पादोऽवधार्यताम् इति युवाणः पुनः शिरो नमयित्वा प्रजति, इति लोकलोकोत्तरस्थितिश्रवणे संशयो नभ्यतीति ।। तथा सौम्य ? यद्यपि, हवइ, होइ, इत्येतयोः पाठयोरथ प्रति न कश्चिद् विशेषः 'होइ मंगलं' इति च पाठे श्लोको न अधिकाऽक्षरो भवति, तथापि 'हबइ मंगलं,इत्येवं पठनीयं, महानिशीथायनेकागमेषु असैव पाठस प्रतिपादितत्वात् ॥ नमस्कारपटलनम- स्कारपजिकादिग्रन्थेषु चेत्थमेव श्रेयोहेतुत्वेन समधितत्वात् ॥ बहुश्रुतैराहतत्वात् ॥ तथा च प्रयोगः होइ मंगलमितिपाठो मिथ्या, विसंवादवच्चाद्, यथा शुक्तिकाशकले रजतज्ञानं ननु-आवश्यके नमस्कारनियुक्तौ 'पढम होइ मंगलमिति' पाठेन संवा- दसद् भावाद् विसंवादवत्वात् इति असिद्धं, ? चेत् सत्यं, किन्तु अयं, नमस्कारनियुक्तिपाठो न नमस्कारपाठनियामको व्यभिचा. रात्, तथाहि तत्रैव 'बीयं हवइ मंगलं' १॥ ननु 'पढमं हवइ मंगलं,' इति पाठो न युक्तः छन्दोभहेतुत्वात् छन्दो छत्र श्लोकः, स च अष्टाक्षरप्रमाणपाद एव भवति नान्यथा, अयं च नवाऽक्षरपादः ? इति चेद् सत्वं ।। किन्तु आएँ लोके बहुशो नवाक्षरस्यापि पादस्य दर्शनात् , तथाहि दशवकालिके 'भमरो आवियइ रस' तथा 'न य कोइ उपहम्मई' तथा 'छत्तस्स य धारणहाए' इत्यादि । अयमपि चूलिकारूप आप एव गणघरप्रणीतत्वादिति, न कचिद् विरोधः । किन 'इश अहमष्टि - क्खरपरिमाणो होइ नवकारो' इत्यादि पूर्वश्रुतधरवचनानुयायित्वात् हाइ मंगलं इत्ययमेव पाठः, सताम् उपादेय इति स्थितम् ॥ अन्येषां च केपांचित् सन्देहानामुत्तराणि यथाज्यसरं लिखिष्यन्ते, केपांचित्तु स्थानान्तरतो बोद्धव्यानि ।। इत्थं युग- प्रधानागमश्रीभद्रबाहुखामिप्रमुखवाक्यानां दर्शनेन श्रवणेन च क्षीणेषु संदेहेषु क्षणादेव तत्त्वप्रतिपत्तिरूपं सन्नरत्नम् उल- इत्युक्तम् ।

·मति ॥ तच्च अतीवदुर्लभं महोपकारी च यदुक्तम् ॥ १॥ मिच्उत्तमहामोहंधकारमूहाणं इत्य जीवाणं । पुनहिं कवि जायइ दुलदो सम्मनपरिणामो ॥१॥ अंतो मुहुत्तमित्तं पि फासियं जेहिं हुज संमत्तं ॥ तेसि अवट्टपुग्गलपरियहो होइ संसारो ॥२॥ मुलहो विमाणपासो एगच्छत्वा य मेयणी मुलहा ॥ एकं पुण जिणभणियं सम्मत्तं दुल्लहं लोए ॥३॥ सम्म सम्मि उरलद्धे टहयाई नरयतिरियदाराई दिव्याणि माणुसाणि य भुक्खमुहाई सहीणाइंचि" एवं च महान् गुण इत्यर्थः ।। आहल्ययेवम् अशुभविषाफः संशयस्तहि येन यथाशिक्षितम् अनुष्ठानं स तथा करोतु तत्रयुया, किं परकीयक्रियाकलाप- चया तस्याः संशयहेतुत्वात् , संशयस्य च मिथ्यात्वजनकत्वेन परिणतिविरसत्वात् ।। यदि वा भवतु कश्चिद् असौ परिणा- मरमणीयः, वथापि जिनगृहकारापणादिविषय एव एप युक्तो न पड़ावश्यकादिविषयः, जिनगृहकारापणादिद्रव्यस्तवस पर- जीवनिकायविराधनात्मकत्वेन सूत्रसूत्रितविध्याराधनाम् अन्तरेण संसार प्रत्यपि हेतुत्वात् , पडावश्यकं तु सावधव्यापारपरिहा. रात्मकत्वेन संयमनिया एपेति ॥ विशिष्टनिराकारणम् एव वत् ॥ यदुक्तम्-“सामाइएणं भंते जीवे कि जणइ, गोयमा ? मामाइएणं सारजोगविरई जणइ । चउवीसत्थएणं भंते जीरे कि जणइ, गोयमा ? चउपीसत्थएणं दंसणविसोहिं जणइ ॥२॥ वंदणएणं मते जीवे किंजणइ, गोयमा ? चंदणएणं नियागोयं कम्मं सवेद ॥ उच्चागोयं कम्मं निवदुर । सोहगं च णं अपडि- हयं आणाफलं निवसेइ दाहिणभावं च जगइ, पडिकमणेणं मते जीवे किंजणइ, गोयमा पडिकमणेणं यछिदाई पिहेइ, पिहिय चयछिदं पुण जीवे निरुद्धामवे असरलचरिने अहसु पश्यणमायागु उपउत्ते अप्पमत्ते सुपणिहि दिए पिहरः ॥ ५ ॥ काउ- ·. C सग्गेणं भंते जीवे कि जणइ, गोयमा ? काउसग्गेणं तीयपडपन्नं पायच्छित्तं विसोधति, विसुद्ध पायच्छिते जीवे नियहियएशो- हरियभरुव्व भारवहे पसत्थज्झाणोवगए सुहं सुहेणं विहरइ ॥५॥ पनक्साणेणं भंते जीने किंजणइ गोयमा, परक्खाणेणं आसवनिरोहं जणइ ॥ पञ्चक्खाणेणं इच्छानिरोहं जणइ, इच्छानिरोहं गए जीवे सव्वदव्येसु विणीयतण्हे सीयलभूए विहरइ, पञ्चक्खाणेण आसवदाराई निरंभइ ति" किं च मोक्षो ज्ञानक्रियाभ्यामेव भवति, नान्यतः ।। आवश्यकं तु सदनुष्ठानत्वेन ज्ञानक्रियामयमेव, यदुक्तम्-विशेषावश्यके-'नाणकिरियाहिं मुक्खो तम्मयमावस्मयं ? इत्यादि ॥ इति मोक्षहेतुतया प्रसिद्ध आवश्यके संशयः कर्तुम् अनुचितमेव, सम्यग्दृष्टीनां सम्यक्त्वातिचारत्वाद्, इत्याशंक्य संशयकारकान् उपश्लोकयन्नाह- तो ते भव्वा जेसि होइ सडावस्सए वि इइबुद्धी । कह सिद्धते बुत्तं भवसिवदहमुहकर गयं ।। २१ ।। व्याख्या-अयम् आम्नायः धर्मचर्चा धर्मविचार एव, तस्यां च क्रियमाणायां यदि कसापि संशय उत्पद्यते ॥ उत्पद्यतां नाम, तस्य तत्वजिज्ञासोत्पादनद्वारेण परीक्षाङ्गत्वात्, अकृतायां च परीक्षायां कदाचित् फचिद् अनुष्ठानमपि अनुष्ठीयेत, तच्च तत्वबुध्यापि अनुष्ठीयमानं केवलम् अनर्थायैव जायते, न हि विषम् अमृतयुध्धा भक्षितमपि अनर्थाय न जायते, ततो विचित्रम् अत्राभिप्रायः चर्चाजनितसंशयातिरेकात् तत्वनिर्णयार्थपरीक्षायां प्रवचन्ते धर्मार्थिनः ॥ परीक्षमाणाथ मुगुरुन अनुमत्य यदागमिकत्वेन सम्यग् अवयुद्धन्ते, तच्च तत्त्वमिति प्रतिपद्यन्ते, ततम तत्वप्रतिपत्तिहेतुतया संशयः सम्यक्त्यागम् , इति परिपाकसुन्दर एव असौ ।। तथा आवश्यकमपि द्विधा भवति, द्रव्यावश्यकं भावावश्यकं च तत्रायं भावशून्यं विधिविकलम् अनवस्थितिरूपं लोकरञ्जनादिनिमि- ·त्तकं ।। द्वितीयं तु एतद् विपरीतं यदुक्तम्-अनुयोगद्वारे "आवस्सयं दुविहं दव्यओ भावओ य वस्थ दबओ जं संजुत्ताजुचीए अणुवउत्तो कोइ, एय दवावस्सय, भावावस्सय पुण जं समणो वा समणी वा सावगो वा साविगा वा तचिचे तम्मणे तल्लेसे वदझवसिए तनिव्वझवयाणे तदट्टोवउत्तए तदप्पियकरणे तन्मावणमाविए एगग्गमणे जिणवयणधम्माणुरागरते उमओ कालं आवस्सय करिति, तं भावावस्सयं ति ॥ द्रव्यावश्यकं मवहेतुः, द्रव्यधर्मत्वेन पापानुबन्धिपुण्यहेतुत्वात् , भावावश्यकं तु - मोक्षहेतः, भावधर्मत्वेन विशिष्टनिर्जराकारणत्वात् ॥ ततोवापि अनेकरूपता सद्भावात् संशयोऽत्यन्तम् उचितमेर, पसात् ।। 'ते' तसाद , ते धार्मिकाः भन्याः विवेकप्रियत्वात् कल्याणपानं भविष्यन्ति । येपो भवति-उत्पयने, पडावश्यकऽपि सामायि- चतुर्विशतिस्तर्ववन्दनप्रतिक्रमणेकायोत्सर्गप्रत्याख्यानरूपमावस्तवेऽपि, न केवलं जिनगृहकारापणादिद्रव्यस्तवे इत्यपेरर्थः । इति वक्ष्यमाणस्वरूपा धुद्धिः सांशयिकी मतिः, सैव प्रकाश्यते, कथं केन प्रकारेण, फया युष्पा, सिद्धान्ते आगमे, उक्त-म- णितम् , उक्तस्थाने 'विषण्णोक्तवर्मनो 'चुनयुत्त बुच्चे इत्यनेन वुत्तादेशः, भवः संसारः शिवं परमपदं, तयोर्यथाक्रम दुखःसुसे ते करोति इत्येवं शीलं भाशिवदुःखसुसकरं ।। भवदुःराकरं शिवसुराकरम् इत्यर्थः । एतद् पडावश्यकम् इदं हि मूलाऽनुष्ठाने वतो यया क्रियमाणम् इदं मोक्षहेतुर्भवति ॥ तथा यदि सम्यग ज्ञायते, तदा तथैव क्रियते नान्यथा, संसारदुःयस अनभि- लपणीयत्वात् , प्रवृत्तिमार्गेणाऽपि साध्यत्वाच इत्यभिप्रायः, तेपामिति भावः ॥ आवश्यकं भावस्तवस उपलक्षणं ततो भावस्त- यविपया वक्ष्यमाणाः संशयाः सर्वेऽपि उचिचा एवेति व्यवसापितम् इत्यर्थः ॥ २१ ॥ .

·अंथ श्रावकान्तरपरिगृहीतपरिग्रहपरिमाणम् उपलभ्य कश्चिद् असंभाव्यसाधुदर्शनदेशवासितया तदेव प्रत्तिपत्तुम् इच्छति, ततस्तस्य तद् गृहीतुं कल्पते न वा इत्याकारं संदेहम् आह-~- एसो किर संदेहो, जायइ केसि पि इत्थ भव्वाणं ॥ परिग्गहपरिमाणं सावगेण एगेण जं गहियं ॥ २२ ॥ तं अन्नो चि हु भयो चित्तूणं पालए पयत्तेणं । जइ ता जुत्तं किमजुत्तमित्य तत्युत्तरं पयं ॥ २३ ॥ व्याख्या-एष वक्ष्यमाणः, किलेति सत्ये, संदेहः जायते उत्पद्यते, केपामपि, गुरुविरहितदेशवासिनां, नतु अन्येषाम् ।। अंत्र प्रवचने, भव्यानां विमर्पकत्वाद् विवेकिनां, तमेव दर्शयति-परिग्रहो धनधान्यादिना नव विधः॥ तस्य परिमाणं, नियति- करणं, परिग्रहपरिमाणम् , उपलक्षणत्वाद् द्वादशवताभिग्रहणं, श्रावकेण, एकेन केनापि, यद् अनिर्दिष्टनामकं गृहीतं, गुरुपार्थे श्रावकधर्मारोपणविधिना प्रतिपन्नं, तद् अन्योऽपि अपरोऽपि, हुः पूरणे, भव्यो धर्मार्थी, गृहीत्वा, खसाक्षीकम् अङ्गीकृत्य, पाल- यति, रक्षति, प्रयत्नेन आदरेण, यदीति अपवादलक्षणं, पक्षान्तरम्, आह-गुरुसाक्षिकगृहीतपरिग्रहपरिमाणपालनपक्षः तावत् औत्सर्गिक एव ॥ यदि तद् उक्तयुक्त्या पालयति, तदा युक्तं विहितं, किम् अयुक्तम् अविहितम् , अत्र जिनधर्मे ॥ अथोत्तर- दानप्रस्तावनम् आह-तत्युत्तरं एयं, इति । तत्र संदेहे उत्तरं प्रतिवचनम् , एतद् वक्ष्यमाणमिति ॥ २३ ॥ तदेवाह- "भवभीरू संविग्गो सुगुरुणं दसणम्मि असमत्यो । ना तं परजिऊणं पाला आराहगो सो वि" ॥ २४ ॥ व्याख्या-भवभीरः संसारोद्विमः, संविमो मोक्षाभिलाषी, सुगुरूणां सुविहिताचार्याणां, दर्शने लोकने, समर्थो, मार्ग- -- ·वैषम्यादिकारणेन अशक्ती, यदि भवतीति शेपः 'ता' तदा तादृग् वेलायां, तत् परिग्रहपरिमाणं, प्रतिपद्य, आत्मसाक्षिकम् कित्य, पालयति, उत्तमर्यादया निर्वाहयति, आराधको भगदाज्ञापती, यदुक्तम्-"अचंति याव वारण किं पि कत्था अंपियं गीपत्यो । नारिमपप्प कारणं त करेइ यति" सोऽपि न केरलं गुरुसाक्षिकगृहीतपरिग्रहपरिमाणपालक आराधक इत्य- पेरः ।। २४ ।। अध अतिप्रसङ्गनिवारणार्थम् आह- "जइ तं गीयन्धेहिं सुगुरूहि दिट्ठमत्थि सत्योत्तं ।। ता तं परो वि गिपहउ तग्गहणं नन्नहा जुक्तं ॥ २५ ॥ प्यारया-पदीति, पक्षान्तरे, तनु परिग्रहपरिमाणं गीतार्थः-पहुश्रुतेः-सुगुरुमिः-शुद्धप्ररूपकै; दृष्टम् अवलोकितम् अस्ति, माति शास्त्रोक्त च, चः समृगयार्थोऽनुक्तोऽपि दृष्टव्यः, शास्त्रे आवश्यकनियुक्त्युपासकदशादी, उक्तं मणित, शास्त्रोक्तम् उक्तम् पत्र तत् शासोक्तम्, एफस्य उक्तशन्दस लोपे मध्यमपदलोपी समासः ॥ शास्त्रसंवादी इत्यर्थः । अत्र गुरुदृष्टं शास्त्रोक्तं चेति पददयेन, चतुर्भद्री चिता, यथा गुरुदृष्टं शास्रोक्तं चेति एको भङ्गः ॥१॥ गुरुदृष्टं न शास्त्रोक्तम् इति द्वितीयः ॥२॥ न गुरुएं, शास्त्रोक्तम् इति तृतीयः ॥ ३॥ न गुरुदृष्टं न शास्त्रोक्तम् इति चतुर्थः ॥ ४॥ तथा प्रथमभा ए। श्रेयान् तृतीयस्तु | गुरमिरहटत्वा नितम् असरयः एप, शेपो अनिष्टफलारिति, प्रथमे एव मनके यदि परिग्रहपरिमाणं भवति ।। ता तदा- परोऽपि पूर्वप्रतिपाद अन्योऽपि, गृहातु अपयता, न कश्चिदोपः, तस्य परिग्रहपरिमाणस्य ग्रहणं म्बीकरणं न, नैव अन्यथा द्विती- यादिमाकापरूपेण प्रकारेण युक्तं न्याय्यम् , अविधेयस्यापि करणसमवेन नद्रहणस सदोपत्वादिति भारः ॥२५॥ अथ केचित् ·.. , आहुः-श्राविकाप्रतिलेखितस्थापनाचार्यसाग्रे श्राविका एव वन्दनाद्यनुष्ठानं कुर्वन्ति, न श्रावकाः, श्राविका हि स्त्री स्त्रीणां चतुर्थपात्रत्वेन लौकिकेऽपि विशिष्टे कार्ये न प्राधान्यं, किं पुनर्लोकोत्तरे ॥ यदुक्तम्-धम्मो पुरिसप्पभवो पुरिसवरदेसिओ पुरिसजिट्टो ॥ लोए वि पहू पुरिसो किं पुण लोगुत्तमे धम्मे" ॥ १॥ यत्रापि च प्रेक्षणकादिकार्ये स्त्रीणां प्राधान्यं, तत्रापि पुरुपहेतुकमेव, तत् न सहजं, विधवानां तत्र अनधिकारात् तथा च किं स्त्रीकृता प्रतिलेखना नमस्कारावलीवत् श्राद्धैः बहुम- न्यते उत द्विचत्वारिंशद् दोपविशुद्धार्थिकालाभवन्नेति, संशयवान पृच्छति ॥ "ठवणायरिए पडिलेहियम्मि इह साविगाइ वंदणयं ॥ किं सावगस्स कप्पइ सामाइय-माइकरणं च ॥२६॥ व्याख्या-स्थापनाचार्ये अक्षकपदककाष्ठदण्डादिरूपे, प्रतिलेखिते प्रत्युपेक्षिते, इह जिनशासने, श्राविकया श्राद्धिकया वन्द- नकं द्वादशावर्तरूपं, किंशब्दः प्रश्ने श्रावकस्य कल्पते-संगच्छते, दातुम् इति शेषः ॥ वन्दनकशब्देन अत्र वन्दनकमात्रविषय एव संशय उक्तः॥ इति मुग्धबुद्धिरुपलक्षणानभिज्ञो, मा ज्ञासीद् इति, तद् भ्रमनिरासार्थ वन्दनकशब्दोपलक्षितम् अपि साक्षा- देव सामायिकादि आह–'सामाइयमाइत्ति' सामायिक समभावलक्षणं यदुक्तम् “जो समो सव्वभूएसु तसेसु थावरेसु य ॥ तस्स सामाइयं होइ इइ केवलिभासिय" तद् आदिर्यस्य तत् सामायिकादि तय करणम् अनुष्ठानं सामायिकादि करणं, मका- रोऽलाक्षणिकः, आदिशब्दात् पोपधचैत्यवन्दनप्रतिक्रमणकायोत्सर्गप्रत्याख्यानानां ग्रहणम् , सामायिकादि अपि कर्तुं कल्पते इत्यर्थः, चः समुच्चये, इत्थं स्थापनाचार्यविपयायां पृच्छायां प्रतिपादितायां कश्चिदाह-अनुपपन्ना इयं पृच्छा, असिद्धधर्मिक- ·त्वात् , काकदन्तपरीक्षावन , न च अयम् असिद्धो हेतुः, गृहमेधिनाम् अनुष्ठानालम्पनन स्थापनाचार्यस धर्मिणोऽभागाद, अभावच सिद्धान्तसिन्धी आनन्दकामदेवाघनेकमविकश्रमणोपासकवक्तव्यतामध्येऽपर वा वापि स्थापनाचार्यगोचरस्य विधिवादस चरितानुवादस्य च अनुपलभ्यमानन्वाद्, अनुमीयते ॥ न च अनागमिकं मोक्षार्थिमि-राद्रियते, तसाद् यदा गुरवः प्रत्यामन्ना भवन्ति ।। तदा नत्पादमूल मर्मम् अनुष्ठान क्रियते, गुरुमाक्षिकस्य तस बहुतमफलत्वात् ।। तदभावे तु ससा- क्षिकमर, प्रत्याग्न्यानरत् , प्रन्याख्यान हि गुरोरभाव स्वसाक्षिकम् अपि क्रियते, तद्यदि सामायिकाद्यपि तथैव क्रियते तदा को दोपः, ।। न हि सामायिकादि आवश्यक प्रत्याग्न्यान तु नेति ॥ अथवा सामायिकादि परमं मोक्षाङ्ग, प्रत्याख्यानं तु न । यदि वा सामायिकादिमूत्र गणधरप्रणीत प्रत्यार यानं तुन । तस्मात् प्रत्याख्यानात् अविशेषाद् निरालम्बनेऽपि क्रियमाणे सामा- यिकादौ दोपाभाव एवति । किम् अन्तर्गनास्थापनाचार्येणेति ? अमोच्यते असिद्धर्मिकत्वाद् इति हेतुरसिद्धः ॥ धर्मा हि अब स्थापनाचार्यों भवता विवक्षितः, स च किं सर्वथै असिद्धः ।। अथ साधूना, किंचा श्रापकाणां ॥ न आधः आचार्य निक्षे- पकाले तसापि आवश्यक "नाम ठपणा दविए भारे य चउविहो य आयरिओ"इत्यादिना स्थापितत्वात् दण्डकस स्थापना- चार्यत्वेन तर तन श्रूयमाणत्वात् च ॥ किं च लौकिका अपि गुरुपारोक्ष्ये निजगुरुपादुका आराधयन्ति, तस्माद् अस्त्येव, नापि द्वितीयः, पूर्वमहर्षि भि-रातत्यान, उथा च आश्यके "मरुयच्छम्मि य विजए नडपिडए धामवासनागपरे ठणा आयरियस्स सामायारी पनणया" इति गाथायां भरुयच्छे इको आयरिओ तेण विजओ नाम सीसो उन्जेणि पट्टपिओ कजेण ·I morgen सो अंतरा वासावासैण रुद्धो नडपिडए गामे वासावासं नागधरे ठिओ, तस्स ठवणा आयरियस्स"इत्यादि तचूर्णौ चेति, तथा च विजयसाधुदृष्टान्तेन आधुनिकमुनिभिः-रपि गुरुविरहे स्थापनाचार्यसाक्षिक एव आवश्यकादि सामाचारीप्रयोगः कार्यः, इति व्यवस्थापितं-।। चरितानुवादस्यापि आगमकत्वेन व्यवस्थापकत्वात् ॥ नापि तृतीयः सिंहश्रावकेण स्थापनाचार्यसाक्षिकस्यैव पोपधस्स गृहीतत्वात् , तथा हि विवाहचूलिकायाम् “दियबुदि कुसुमसेहर सुव्बइ वाहिगारमझंमि ठवणायरियं ठविउं पोसहसालाइ पुण सीहो ।। उम्मुक्कभूसणो सो ईरियाइपुरस्सरं च मुहपुत्तिं । पडिलेहिय तो पच्छा चउब्विहं पोसहं कुणइ ति" ननु-विवाहचूलिका सांप्रतं न वर्त्तते, तत्कथं ज्ञायते गाथाद्वयमपि एतत् तन्मध्यवर्तीति ? उच्यते संप्रदायात् , किं व्यवच्छिन्नेषु अपि पूर्वेषु तद्गता एता गाथा इति संप्रदायाद् अधुनापि न ज्ञायते " ननु ज्ञायते एव तासां संप्रदायस आप्तपुरुषप्रवर्तितत्वात् , अयं च आप्तः प्रवर्त्तिताऽनाप्त-वेति सम्यग् निर्णेतुं न शक्यते ? नैवं, अस्यापि आप्त- रेव प्रवर्तितत्वात्, कथमिदं निथीयते ? इति चेद् उच्यते संवादकप्रमाणान्तरदर्शनात् तथाहि आवश्यकवृत्तौ, सामायिकस्थभन्ते पदचालनाऽवसरे, भाष्यकारसंवाददर्शनपूर्वक, श्रीमलयगिरिणा उत्सर्गतो गुरुसन्निधौ एव आवश्यकं विधेयं, गुर्वभावे तु स्थापनाचार्याग्रे एन, न तु प्रकारान्तरेण इत्युक्तं, यथा, अथ सामायिकस्यादौ एव गुरो-रामत्रणवचनं किमर्थम् ? उच्यते गुरु- कुलवासोपसंग्रहार्थं ? यथा सर्वदा एव हि शिष्यो गुणार्थी सन् गुरुकुलवासी भवेत् , गुरुकुलवासे च वसतां प्रतिक्षणं ज्ञाना- दिगुणोत्सर्पणात् ॥ उक्तं-च भाप्यकृता ।। १ ॥ आमतेइ करेमि भंते सामाइयंति सीसो यं, आहामंतणवयणं गुरुणो कि कार- , ·गमिमंति भण्णइ गुरुकुलवासोवसंगहत्य, जहा गुणत्थीह निशं गुरुकुलबासी हविश सोसो जओऽभिहियं नाणस्स होइ भागी थिरयरओ देसणे चरिने य, धन्ना भाव कहाए गुरुपुलवासं न मुति" ॥ १॥ अन्यत्र सामायिफसादौ गुर्यामप्रणम् अभिदधान एवं ज्ञापयति, काल गुरपादमूले प्रतिक्रमण कार्य, वसत्यन्तरेऽपि पृथा कारणवशतः संवस्तुकामो गुरुपादमूले प्रतिक्रान्ता वसति । तथा च कल्पाध्ययनोक्ता एवं सामाचारी १ यदि लम्पी वसतिस्ततोऽन्यत्र कतिपये साधः संवस्तुफामा आचार्यसमीपे प्रतिप्रम्य प्रादोपिकमालग्रहणोत्तरफालं मूत्रपौरुषी अर्थपीरुपी च हत्या, अन्यस्यां वरती गच्छन्ति ।। अथ अन्तरा वापदादिभयं, ततोऽयपारपी हापयन्ति, ततः मूत्रपीपीमपि ॥ तथा चरम कायोत्सर्ग द्वितीयम् आचं यावत् निधति अपि सहसरम्मी तर यान्तीति । तथा एतदपि ज्ञापयति, यतिना सण्यपि कार्याणि गुरुना पृच्छचैव कर्चव्यानि, नान्यथा, सामा- यिकप्रतिपत्तेरपि गुमित्रणपूर्वकत्वात् उक्तं च "आवस्सयं पि निचं गुरुपायमूलम्मि देसियं होह ॥ पीसं पिट संव- मतो कारणभो जइ भिसजाए" एवं चिय मव्यावस्सयाई आपुच्छिण कवाई ॥ जाणा विय मामंतणघण- णाओ जेण सचेसि ।। सामाइयमादिमयं ॥ भदंत सदो य तदादीये तेणाणुयत्तइ तओ करेमि भंतेत्ति मन्येसु अथ फिमिति गुरुन आपच्छचैर सर्वाणि कार्याणि कर्तव्यानीति ? चेद् उच्यते इह परमार्थतः कृत्यम् प्रासं पा गुरवो जा- नते, विनयप्रतिपतिय शिष्येण, एवं हता भवति, भगवदाशा च आराधिता साव , वथाहि भगवताम् इयम् आशा, उच्छा- सादि प्रमुच्य शेपं गुर्वनापृच्छया न किमपि कल्पते कर्तुमिति ।। उक्तं च- ·"किचाकिचं गुरवो विदंति विणयपडिवत्तिहेडं च ॥ उस्सासादि पमुत्तुं तदणापुच्छाइ पडिसिद्ध" अथ यत्र गुरुर्न भवति, तत्र कथं कर्त्तव्यमिति चेद् प्रतिसमाहितम् अत्र भाष्यकारेण "गुरुविरहम्मि य ठव- णा गुरुवदेसोवदंसणत्थं च ॥ जिणविरहम्मि य जिणविंवं सेवणामंतणं सहलं ॥ रणोव परुक्खस्स वि जह सेवामंतदेवया एव। तह चेव परुक्खस्स वि गुरुणो सेवा विणयहेउं ति" एवं च यथा अर्हति परोक्षे अर्हद् विम्बं, राज्ञि परोक्षे राजप्रतिविम्वं, सारस्वतादिमन्त्रदेवतायां परोक्षायां सारखत्यादिमूर्ति-राराध्यते, खेप्टसिद्धौ, तदा-राधनामत्रणादि च सर्व सफलमपि भवति ॥ तथा गुरोरपि परोक्षे विनयप्रतिपत्तिहेतुं गुरुस्थापना आराध्या श्रेयोऽर्थिभिर्यथा तदा-मन्त्रणादि सर्वमपि सार्थकं स्यात् । यदि पुनः परोक्षे गुरौ खसाक्षिकम् अपि आवश्यकम् अकरिष्यत् तदा तथापि अभणिष्यत् , न च भणितं तसाद् ज्ञायते, न स्वसाक्षिकम् आवश्यकं विधानम्, इति सिद्धः स्थापनाचार्यः ॥ ननु-असौ भवतु तेपां, ये गुरुणा परिगृहीताः, तेहि गुरुपरतन्त्रत्वात् गुरुणा हि सह प्रतिक्रामन्ति, तदभावे स्थापनाचार्यस्याग्रे एव । गुरुणा च परिगृहीता- स्तावत् साधव एव न श्राद्धा असंयतत्वादिति, ते निकटस्था अपि, न गुरुणा सह प्रतिक्रामन्ति किं पुनः दूरस्थाः, ततः किं तेषां स्थापनाचार्येणेति चेद् ? तत्कि ये गुरुणा परिगृहीतास्ते एव, सति सामीप्ये गुरुणा सह प्रतिक्रामन्ति ॥ १॥ उत ते गुरुणैव सह प्रतिकामन्ति ॥ २ ॥ अथ गुरुणा सहैव प्रतिक्रामन्ति ॥३॥ यदि वा गुरुणा सह प्रतिक्रामन्त्येवेति ॥ ४ ॥ चत्वारो विक- ल्पाः ॥ तत्र न आयः गच्छान्तरीयमाघूर्णकसांभोगिकयतिभिर्व्यभिचारात् , ते हि अदीक्षितत्वेन-अनुत्थापितत्वेन-अदत्तो- ·देशममुदेशवेन-आरितागमन्येन वापरिगृहीता अपि सांभोगिकगच्छान्तरगुरणा मह प्रतिक्रामन्येर, प्रतिक्रमणसामा- चारः प्रायस्नुन्यवान् , नापि द्वितीय मा चीभि-व्यभिचारान् , ता हि गुरुणा परिगृहीता अपि निकटस्था अपि न सह प्रतिगामन्नि, ग एकत्र मा एमा पीनाम् अास्थानप्रसङ्गान् ॥ नापि तृतीयः, प्रादोपिककालग्राहिभिर्व्यभिचारात् वेहि मादो- पिएकालग्रहणाय पायो गुरभ्य प्रथम प्रतिकामन्ति ।। नापि चतुर्थ', ग्लानप्रतिजागरकै-भिचारात् , ते हि ग्लानार्थ गुरु- भ्यः पूर्णमपि पवादपि गनन मह पापि प्रतिगामन्ति ॥ नसान गुरुपरिगृहीतव सह प्रतिकामणे हेतुः ॥ किं तर्हि गुर्मादे- मापेक्षिप्रतिरमणविन्यथा नुपपनि , गुपादेशापही प्रतिक्रमणविधिश्व श्राद्धानामपि समान एवेति, तेऽपि गुरुणा सह प्रति- रामन्त्येव, किं च साधूनामा एप विधिरक्त इति, यदि श्राद्धान आद्रियन्ते तर्हि सकलसापि आरश्यकस्य अनादरमसङ्गः। वदाना बन्दनप्रतिरमणकायोत्सर्गादीनां विधेः माधुम् एव उद्दिश्य आवश्यफनियुक्त्यादौ उक्तत्वात् , तथाहि- "पंच महव्ययजुत्तो भणलममाणपरिवनियमईओ ।। संविग्गनिजरही किड कम्मफरो हवद साह ॥ १॥ जीगे पडियाममो अमुहाणं पावकम्मजोगाणं | साणपमत्था जोगा, जे ते न पडिफमे साहू ॥२॥ परंगुलमुहपुत्ती उनपरहस्थिरयहरणं । योमहवत्तदेहो काउस्सग्गं करिजाहि ॥३॥ इत्यादि एवं च समणेण मायएण ग अपस्म कापव्ययं हरइ जम्हा ॥ इत्यादिना विरोधः । तदि पूर्वापरविरोधम्य परिहरणार्थ साध्याश्रितमपि पन्दनादिक श्रादराद्रियते, नहि तदिधिरपि मर्वोऽपि नाद्रियता, नहि विधिमन्तरण विधेयं विधातुम् उचितम् , अनर्धप्रस- - ·ङ्गात् ॥ ननु-एवं स्थापनाचार्यवद् रजोहरणस्यापि आदरप्रसङ्गः, ? साधवो हि आवश्यकत्रेलायाम् असति गुरौ यथा स्थापनाचार्य स्थापयन्ति, तथा रजोहरणेन स्वपादौ भुवं च प्रतिलिखन्ति ॥ वन्द्यपादावपि तत्रैव स्थापयन्ति ॥ तद्यदि यतिवद् गृहस्थैरपि आवश्यकं विधेयं, तदा रजोहरणस्यापि ग्रहणप्रसङ्गः ? इति चेन्न एकादशप्रतिमाप्रतिपत्तौ एव गृहस्थस्य तत्राधिका- रात् ? ननु-अर्वागपि औपग्रहिकरजोहरणं गृहस्थरस उक्तम् अस्ति, इति तेनासौ खपादौ भुवं च प्रतिलिखतु, वन्यपादावपि तत्रैव स्थापयति ? इति चेद् न पूर्वाचार्यप्रवर्तितसमाचार्यतिक्रमणप्रसङ्गात् ? ननु-पूर्वाचार्यैरेवंविधा सामाचारी किमिति न प्रवर्तिता ? उच्यते गृहस्थस्य औधिकोपकरणत्वेन मुखवस्त्रिकारजोहरणयो-रभावात् , औधिकं छुपकरणं यद्यस्मिन् कार्ये व्यापार्य- तया उक्तं, तत् तत्रैव व्यापार्य नान्यत्र, अन्यथा आज्ञाभङ्गादयो दोपाः । अत एव साधवो मुखवस्तिकया ऊर्ध्वकायम् एव प्रति- लिखन्ति नाधः कायं कदाचिदपि, गृहस्थानां तु मुखवस्त्रिका न औधिकोपकरणं असार्वदिक्त्वात् किं तर्हि औपग्रहिकमेव, सामा- यिकग्रहणादिके कारणे एव उपस्थिते तस्या गृह्यमाणत्वात् परिभुज्यमानत्वाच, यदुक्तम् ओहेण जस्स गहणं भोगो पुण कारण । सतो होही ॥ जस्स उ दुगं पि नियमा कारणओ सो उवग्गहिओत्ति ॥ अत एव ते वृद्धपरम्परागतविधिना तया एव ऊर्चका- यमपि अधाकायमपि भूमिमपि परिमितत्वेन प्रतिलिखन्ति, तस्या एव च मध्यभागे वन्यपादावपि स्थापयन्ति ॥ औपग्रहिकस्य कार्यनैयत्याभावात् तथाच किं तेषां रजोहरणेन तत्साध्यस अन्यथापि सिद्धत्वात् ।। केवलं यदा ते रात्रिपोपधं गृह्णन्ति, तदा उच्चारप्रस्रवणादिकार्येण पोपधशालाया बहिर्निगच्छन्तः प्रविशन्तश्च चक्षुरविषयभूताया आक्रम्य भूमेः प्रचुरत्वेन प्रत्युपेक्षणं ·मुसाविकया कटीमगायनेकदोपसंभाग्नया कर्तुम् अनुत्सहमानास्तदर्थ रजोहरणमपि औपादिकम् गृहन्ति ॥ अन्यथा निर्ध- गत्वेन जीवनिराधनाप्रसङ्गः ॥ एव च आवश्यकविधौ न गृहस्थानां रजोदरणस्य अपेक्षा, तत्साध्यविधीनां मुसवस्तिकयाऽपि औपग्रहिकन्येन पूर्वाचार्यानुमतत्वेन च साध्यमानत्वात् , किं च नायं नियमो यकायो मुसानन्तकेनैव, अधाकायच रजो- हरणना प्रतिलिप्यने, कायोत्मर्गे पारित गहुलक्षणस ऊर्ध्वकायस्य रजोहरणेनापि, अध्यारुढसूक्ष्मजन्तू तारणार्थ कण्डूयना- यथं च अधःकायस्य मुगानन्तकेनापि प्रतिलिख्यमानत्वात् ॥ छोभावन्दनकोलायां यथापि अस्स केवलेनैव प्रच्छादिकाश्च- लेन धारण प्रतिलिख्यमानवाच ॥ ततो यथा छोभावन्दनक्षणे एकेनैव प्रच्छादिकाञ्चलेन मुखवत्रिकाकार्य रजोहरणकार्य च गृहसाः कुर्वन्ति, तथा यदि एकया मुखपत्रिकया कृतिकारम्भे द्वयमपि अदः कुर्वन्ति तदा किं दूपणं, नतु-एवं' रजोह- रणसापि मुसवस्तिकाकार्यकरणप्रसङ्गः, अशस्यत्वात् ॥ नहि मुरावखिकासाध्यं संपातिमजीवरक्षा नासामुसमन्धादिकं रजोह- रणेन फतुं शक्यते ।। यदि पुनर्नियमः स्यात् , तदा छोभारन्दनके गृहस्थोऽपि मुनिवन्मुसवलिका-रजोहरणाभ्याम् एव कायं प्रतिलिसेन् नरम् ।। अयेदम् अल्पकत्सम् इत्यत्र उत्तरीयाचलमात्रेणैव कार्य प्रतिलिख्यते । एवं तर्हि मुनिरपि अत्र उत्तरी- यानलेनैर कार्य प्रतिलिरोन् , नचैवं तमान नियमः ॥ यत्तु आगमे मुसानन्तकेन पादादिप्रमार्जने साधूनां प्रायविचम् उक्तम् ।। वदतिप्रमगनिवारणार्थम् अन्यथा पूर्वपुरुषप्रदर्शितमर्यादातिक्रमणेन अनन्तसंसारिणते स्युरिति ॥ स्थापनाचार्यस्य तु अवश्यं भारेन अपेक्षा, वदमावे हि गुर्वादेशापेक्षफारश्याविषयो-निरालम्बनतेन आकाशप्रहारा व सर्वेऽपि निरर्थकाः स्युः, साधक- ·. तमान्तराभावात् ॥ न च रजोहरणस्थापनाचार्ययोः कश्चित् प्रतिबन्धोऽस्ति, येन एकसिन् गृह्यमाणेऽन्यस्यापि ग्रहणप्रसङ्गः ॥ अथ च एकसिन् त्यज्यमाने परस्यापि त्यजनप्रसङ्ग इति ॥ एतेन यत् केचिद् ब्रुवते, प्रतिक्रामन्तो गृहस्थाः पादप्रतिलेखनादि विधिसाधनार्थ चिलवलयं गृह्णन्तीति, तद् अनागमिकं वेदितव्यं, तत्साधकस विधिवादस्य चरितानुवादस्य च अभावात् ॥ युक्तिवादस्य च निपिद्धत्वात् ।। किञ्च सामायिकाद्यनुष्ठानार्थं यदि श्राद्धो रजोहरणम् अग्रहीष्यत्, तदा नेदं साधूनां लिङ्गम् अभ- विष्यत् , साधारणत्वात् , लिङ्गं चेदम् इष्यते, तसान गृहन्ति । स्थापनाचार्यस्तु न कस्यापि लिङ्गमिति, सर्वसाधारण एव ॥ ननु-यदि लिङ्गत्वाद् रजोहरणग्रहणं श्राद्धस्य न युक्तं, तर्हि मुखपोत्तिकाया अपि ग्रहणं न युक्तं तुल्ययोगक्षेमत्वात् ? इति चेत् न, केवलाया मुखवत्रिकाया लिङ्गत्वायोगात्, रजोहरणयुक्ता एव एपा लिङ्गं, यदुक्तं पिण्डनियुक्तौ "लिंगे रयहरणमुहपोत्ती- ति" जोहरणं तु केवलमपि लिङ्गं, यदुक्तम् ओघनियुक्तौ 'लिंगट्ठा चेव रयहरणमिति' किन्तु रजोहरणे सति अवश्यतया मुखव खिका भवतीति ? सापि लिङ्गत्वेन उक्ता, किं नोक्त, स्वावभासित्वम् अप्रमाणेपि मिथ्याज्ञाने भावादलक्षणमपि अवश्यं भावितया प्रमाणलक्षणत्वेन यथा प्रमाणं स्वपरावभासिज्ञानं बाधविवर्जितम् इति ॥ किंच स्यादपि एपा केवलाऽपि लिङ्गं यदि, रजोहरणमिव साधूनामेव स्यात्, न चैवम् उत्कटनाम्नां माताभिक्षूणामपि असा भावात् , न च ते साधवो धर्मानधिकारित्वे सति अतिशय- ज्ञानिना अदीक्षितत्वात् शासनलाघवकारित्वाच ऋषिघातकवत् ।। अपि च यदि ते साधक स्युः, तदा लिङ्गत्वेन रजोहरणमपि गृह्णीयुः ॥ नच गृह्णन्ति तसान साधवः ॥ अपि च यदि एकाकिनी अपि मुखपोत्तिका साधोर्लिङ्गं सात् , तदा श्रीधनगिरि- ·म्तम्यां राजसभायां वनस्वामिनो नाभिलापोत्पादनार्थम् असाधरणत्वेन "गिण्हलहुँरयहरणं कम्म रयपमझणं धीरोतिवत् 'गिह- लहु मुहपृत्ति धम्मरपमाहणं धीरो' इत्यपि अभणि यन्" ॥ न च भणितवान् तम्मान ज्ञायते न लिङ्गम्, इति कथं तुल्ययोगक्षे. मत्वम् , तम्माद् अलिङ्गवन माधारणा मुरापोनिका धर्मोपकरणत्वाद् गृहानि एव क्रियाकाले श्राद्धः । तथा च गृहीतायामपि अस्सा न लिङ्गतः माधर्मिकन्न पादस्य, दशमप्रतिमारहन यावत् , यदुक्तं "दसमसिहागा मावय परयण साहम्मिया न लिंगेण नि" श्राद्धा हि दर्शनातायकादशप्रतिमाप्रनिपत्निभेदेन एकादशधा भान्ति ॥ तन आधा दश प्राचनत एव सामिकाः, न लिङ्गतः, लिङ्गम्य रजोहरणस्य एकादश्यामेव प्रतिमायां ग्राह्यत्वेन उक्तत्वात् ।। युद्धतम् "सुरमुंडो लोयेण च, रयहरणं उग्गहं च घेण । समणभूओ पिहरइ धम्म कारण फासंतो नि" यदि पुनर्मुरापोत्तिकाऽपि लिहंसात् , तदा तद्ग्रहणमपि अगोच्येत, लिगतः साधर्मिक प्रतिहेतुत्वात् , न चोक्तं तम्मान लिङ्ग, किं तर्हि रजोहरणस्य सहचारिणी पोपधस्स इस मामायिक, उतो पथा पोषधे गृहीतेवयं गृह्यमाणमपि मामायिक पोपधमन्तरेणापि गृपते, एवं रजोहरणेन सह गृह्यमाणापि मुखपोत्तिका रजोहरणम् अन्तरेणापि गृह्यते एव, अतत्रान्तरीयत्वाद् ॥ यदि वा भवतु लिई तथापि सामायिके गृहीते मति, साहूणं मगासाओ स्यहरणं निसि वा मग्गइ ।। अह घरे तो से उपग्गहियं अस्थि, तस्स असइ पुत्तम अंतेणं पडिलेहिता ॥ इत्याद्यावश्यक- णिग्रमाण्यादौपग्रहिक रजोहरणमपि श्राद्धस्तावत् गृह्णाति । तयदि मुरापोनिकामपि औपग्रहिकी गृह्णाति तदा को दोषः ।। नहि रजोहरणं जीवरक्षाहेतुर्मुखवनिका न ॥ अथवा रजोहरणं साधूपकरणं मुसाविका न, यदि या रजोहरणं माधुलिकं पुरा PATI nk- ·वत्रिका न, इति ततो यथा साधोर्लिङ्गेऽपि रजोहरणमुखवत्रिक क्रियासाधनत्वात् गृहस्सः स्वीकरोति, तदा किं वक्तव्यम् अलि- ङ्गस्य स्थापनाचार्यस्य स्त्रीकरणे ॥ किं च यदि स्थापनाचार्यों अस अविहितः स्यात् , तदा सामायिकस्थसर्वशब्दभणनम् इव ॥H सव्वंति भाणिऊणं विरई खलु जस्स सन्धिया नत्थि, सो सव्वविरइवाई बुक्कइ, देसं च सव्वं च" इत्यादाविव दोपं दर्शयित्वा कापि निर्वार्येत ।। नतु निवारितः, नापि तदयेऽनुष्ठानम् अनुतिष्ठतां श्राद्धानां कश्चिद् दोपः, प्रत्युत गुमित्रणाऽवग्रहयाचना- दिपदसफलतालक्षणो गुण एव । अन्यथा ऐपिथिक्याम् आदेशमार्गणं,, सामायिके भदंतेति गुमित्रणं २ वन्दनके च क्षमा- श्रमणेति गुरुसंबोधनं ॥ ३॥ अवग्रहाधःकायसंस्पर्शनानुज्ञा च ॥४॥ बहुशुभेन रात्रिव्यतिक्रमणादि पृच्छा ॥ ५ ॥ इत्यादि सर्वनिरालम्बनत्वेन असंवद्धमेव स्यात् । तथा च आवश्यककर्तुरुन्मत्ताद् अविशेषः ॥ अथ दूरस्थमपि गुरुम् अधिकृत्य आवश्यक क्रियते इति न कश्चिद् दोपः ? इति चेद् न अमितावधिकत्वेन अवग्रहप्रवेशस्य, उच्छेदनकवर्जनस्य च दुर्घटत्वात् ॥ किं च साध- वोऽपि एवमेव कुर्वन्तु, किम् एपामपि स्थापनाचार्येण ॥ नहि एते श्राद्धेभ्यः केनाऽपि गुणेन हीनाः, येन निरालम्बनमनुष्ठानं कर्तुम् न शक्नुयुः ॥ किं च एपामेव स्तोकोपधित्वम् अधिको गुणो भविष्यति ॥ अथ एपामेव भणितोऽस्ति सामायिकम्त्रस्खभन्ते पदविचारावसरे ? तर्हि श्राद्धानामपि भणितोऽस्ति सामायिकसूत्रस्थभन्तेपदस्य उभयसाधारणत्वात् ।। अपि च सर्वेष्वपि धर्मगच्छेषु साधुभिः श्राद्धैश्च अविशेपेण खं स्वम् अनुष्ठान स्थापनाचार्यस्याग्रे क्रियमाणम् अविगानेन च आचार्यपरम्परायाम् आगच्छत्सा- क्षाद्' ईक्ष्यते ॥ आचार्यपरम्परागतं चातिक्रमितुं न युज्यते मिथ्यात्वहेतुत्वात् , यदुक्तम् "आयरियपरंपरएण आगयं जो उ छेय ·युद्धीए ॥ को येह छयाई उमालिनास म नामिही ति" तसाद् अनुक्तविशेपान्तरम् आवश्यकं साधुभिः श्राद्धेश समानेनैव विधिना विधेयम्, माधारणानुष्ठानवान् , गद् पा साधारणमनुष्ठानं ननरनुक्तविशेषान्तरं सन् समानेर विधिना विधेयं, यथा उपधिपतिलेगनं, माधारणानुष्ठान नेद "गमण मापण्ण य सस्स कायव्ययं वह जम्हा ।। अंतो अहो निसिस्सा तम्हा आमपं नाम" इनि वचनान , नन्मादनुक्तपिशपान्तर समानेनर विधिना विधेयमिति ॥ यश्च साधुभ्यः श्राद्धस्स आवश्यक- विधी विशेपोनि, यथा गापुरकारमा सामायिक गृहानि, श्राद्धस्तु अनेकपारम् इत्यादिकः, स सर्वोपि “सामाइयंमि उ पए, गमगो र माओ हाद जम्हा ॥ एएण कारणेण, बहुमो मामाइयं कुजा इत्यादिग्रन्थेन उक्तत्वात् तवैव कार्यः॥ ननु- एवं नहिं साधुरत् श्राद्धसापि रनोहरणेन। पादप्रतिलेगनादि प्रसअति, मुसानन्तकेन तस कापि अनुक्तत्वात् ? न, तख तथा दरम्पगगनवाद , पद्धपरम्परागनं हि सिद्धान्तोक्तम् स मन्यते, अन्यथा साध्च्योऽपि चन्दनकायारम्भे साधुरत् मुसानन्त- केन परिगतिधा मागं प्रतिलिगेयुः ॥ प्रकारान्तरेण प्रतिलेखनय अप्रतिलेखनस्य वा प्रास्त्रेऽनुक्तत्वात् ।। यद्योक्तं गुभाष ममाक्षिामेर क्रियते, प्रत्याग्न्यानादिति, वयोच्यते प्रत्यारयानमपि न स्यसाक्षिकम् "जाणतो जाणंतगरस सगासे करे" इत्यादि चतुर्भीरचनायर्यप्रसङ्गात् ।। भातु या कथमपि तत्तया, अभिग्रहणमाररूपसान् , भदन्त क्षमासमणेत्यादि गुर्व- पेक्षिपदाहिनावतान, तथापि न दृष्टान्तेन सामायिरायपि वर मर्नु लभ्यते । एवं हि नीर्थकद् इव 'भंते' पदरहित सामा- यिसम्मम् उपरेन् , साथमण अनुजानीनमितापग्रहम् , इत्यादि गुत्रिवधारपरिफलं च चन्दनकर धामणापूर्ण च सकल- ·। ? मपि नीचरेत् ।। निर्विपयत्यात, तथा च साधुरथुवयरसमाचार्याराधनम् , अथ अखण्डमेन सूत्रम् उचारणीय ? न, सर्वपदर- हितस सामायिकमूत्रस्य श्राद्धरुचार्यमाणत्वात् ॥ अथ सर्वमितिपदं तैरेव भगवद्भिनिवारिणम् ? एवं तर्हि गर्ने-निवारित तन्मुच्यता, स्थापनाचार्यस्तु कथं मुच्यते, नहि असो तै-नियारितः ॥ किंच यदि आवश्यकं न्यसाक्षिकं क्रियते, गदा चैत्यबन्दना. पि तथैव क्रियतां, क्रियत एव, किं न कताजिनजन्मकाले शक्रेण सुधर्मायां समायामिति ? चेद अहो आगमशता यदेवम् असंबद्ध प्रलपितुं प्रवृत्तोऽसि, शक्रेण हि तदानीम् उत्पत्रमानं गापाईन्तमेव अवधिधानेन साक्षात्कृतम्, अपलम्च्य मा पारधा इति कथम् आत्मसाक्षिकी ॥ किं च इयं चैत्यवन्दनापि न भवति, भाषाई विपगत्यान, सापनाहर विषया च असा इष्टा, लम्स स्थापनार्हदर्थत्वेन व्याख्यातत्वात् ।। नथा किं नाम देवानामपूर्यमाणम् अस्ति येन आत्मसाक्षिकी करिष्यनिन, इति स्वनति विमृश्यता, श्रूयन्ते च सिद्धायतनेषु स्थापनार्दवो नन्दमाना देवा, जीवामिगमादिषु नन्दीघसक्तव्यता मध्ये ॥ यदि चासो खसाक्षिकी एव स्यात् , तदा स्थापनार्हद्भिः न किंचित् , तेषां चाकिंचित करत्वे को नाम जिनभवनादि-निर्मापणे प्रानिष्यने, कश्च वा श्रीशत्रुञ्जयादितीर्थस्थितस्थापन हदबन्दनार्थम् उत्सहिष्यते, चेन्मधुपिन्देन किमय पर्वत प्रोदिति श्रुतेः ॥ एवं सम्यक्त्वशुद्धिनिबन्धनानां जिनमवनविम्बयात्राकारापणादीनाम् उत्सर्पणानाम् उन्छिना प्रतिः । तथा 7 लामम् इन्छनो मूलनाशः संजातः ।। अथ स्थापनाईन्तोन कार्पने एव चैत्यपूजा अन्ययाऽनुपपने, आवाय पैत्यपूजारन पर मशः ममे इलपि पाठान्तरम् म इमोश ।।

·पदुक्तम् "अरहंतचेदयाणं मुसाहुपूयारओ दढायारो सुस्मारगो वरतरं" इति ततो न पूक्तिदोपानकाशः १ इति चेद् एवं वर्हि ध्यापनाचार्योऽपि कार्यते एव ? नहि असौ न पूज्यते यदि न पूज्येत् तदागमे साधमिकचैत्यं न प्रत्यपादयिष्यत, पारतकावन्ती मुकुमालपुत्रय नाकारयिष्यत् ।। प्रतिपादितं नागमे, कारितं च अवन्तीसुकुमालवारनकपुरैस्तन, ततो ज्ञायतेऽवश्यं स्थापनाचार्य: पूज्यते एर श्राद्धः ॥ ननु पूजयन्तु यथा कामं परमावश्यकम् अस्याग्रे न कुर्वन्ति, वप्तायोगोल कल्पत्वेन तेषां गुरुगा खाय- नतायाम् अनत्वादिति ? चेन एवं हि स्थापनाईदग्रेऽपि चैत्यवन्दनस्य अकरणप्रमशः ॥ नहि वहताऽपि खाय- चतायां कताः सन्ति, अथ तैरहन् देवत्वेन प्रतिपन इति तत्स्थापनाग्रे चैत्यवन्दनं कुन्त्येि? तर्हि धर्माचार्योऽपि तैर्गुरुत्वेन मतिपर एवेति, तर स्थापनाऽपि भावश्यक कुर्वन्तु १५ किंच गुरोरनायत्तत्वाद् यदि तत्स्थापनाग्रे आवश्यकं न कुर्वन्ति ।। तदा सांक्षाद् गुरोरग्रे विशेषतो मा काः, नहि ययस्थापनाया अपि अग्रे न विधीयते तत्तदने विधीयते, स्थापनापेक्षया स्थाप्यस अभीष्टतमत्वात् , ।। अथ चैत्यानां वन्दनं चैत्यवन्दनम् इत्यन्वर्थवशाद् इदं स्थापनाये एवं क्रियते, ? यदुक्तं 'वंदर उमओकालंपि घेइयाई थपत्थुइपरमोत्ति, आवश्यकं तु नित्यकृत्यम्, अवश्यं हि क्रियते इत्यावश्यकम् इति व्युत्पः, नित्यकृत्यं तु निरपेक्षमेव भाति, सापेक्षते हि कुतोऽपि अमति अपेक्षणीये मरणप्रसङ्गः॥ तथा च नित्यकत्यत्वव्याघातः ।। अत इदं समाक्षिकमेरेति ? चेन, आपश्यकनियुक्तिमाप्यचूर्णिकल्पाद्यागमविरोधात्, एषु हि गुरुणा सहै। प्रतिक्रमणं कार्यमित्युक्तम् ॥ बधाहि आरश्यकनियुनी "सह पुण निभाषाओं आवासंतों करिति गये वि । सड्डाइकाणापाययाइ पच्छा गुरू ठति सेगा उ ·जहासत्तिं ॥ आपुच्छिताण ठंति सट्टाणे सुतत्थसरणहेउं आयरियठियम्मि देवसियं ति ॥ एतचूर्णिरपि ईदृश्येव स्वयं परि- भाव्या ॥ भाष्यकल्पौ तु प्रागुक्तावेव सरणीयौ, किंच इदमपि चूर्णायुक्तमस्ति यथा-जइ नत्थि अइयारो ताहे संदिसहेति भणिए पडिकमहत्ति भणियध्वं ॥ अह अइआरो तो पायच्छित्तं पुरिमट्ठाइ दाहिति ॥ इदं च गुरुकृत्य कार्यभणनम् अनर्थकमेव समंपश्यत ॥ यदि स्वसाक्षिकम् आवश्यकम् अभविष्यत् , अथैते आगमाः साधून आश्रित्य प्रवृत्ताः ? इति चेत् प्रवर्तन्तां नाम तथापि नित्यकृत्यं निरपेक्षमेव भवतीत्येवरूपा भावत्की व्याप्ति-भग्ना एव, साध्वावश्यकस नित्यकृत्यस्यापि भावाचार्यस्थाप- नाचार्यान्यतराऽपेक्षित्वात् ॥ तद्यदि श्राद्धानामपि तथा स्यात् , तदा को दोपः॥ नहि एते 'वन्दइ उमओकालं पि चेइयाई' इत्यक्षरप्रामाण्यात् नित्यकृत्यमपि चैत्यवन्दनं चैत्यसाग्रे न कुर्वन्ति ॥ जिणविरहम्मि वि जिणविंयसेवणा, इत्यादि दृष्टान्तस्य साध्यविकलताप्रसक्तेः । ननु आवश्यकचूर्णौ प्राभातिकप्रतिक्रमणविधौ स्तुतित्रयदानकालनिवेदनानन्तरम् उक्तम् “जइ चेइ- याणि अस्थि तो वन्दति ति" तथा व्यवहारचूर्णावपि उक्तम् , अत्यन्तापवाददशायां 'जइ चेइयघरे ठिया वेयालियं कालं पडि- कंता, अकए आवस्सए, गोसे य कए आवस्सए, जइ चेइए न बंदइ मासलहू, इति ॥ सांप्रतं तु यूयं सदापि प्राभातिकस्य प्रतिक्रमणस्यान्ते सान्ध्यस्य चादौ, असत्सु अपि चैत्येषु चैत्यवन्दनां कुर्वन्तो दृश्यध्वे, इति चैत्यवन्दनाऽपि मनोमानानुयायिनी एव ? इति चेद् न अक्षकपदककाठादौ हि पञ्चपरमेष्ठिनां स्थापनात् ॥ तथा च आवश्यकादिकरणकाले स स्थापनाचार्य इति व्यपदिश्यते, चैत्यवन्दनवेलायां तु स्थापनार्हन्निति ॥ ततस्तदने क्रियमाणासौ कथम् आत्मसाक्षिकी इति ॥ ननु-एकत्रैव अर्ह- ?

·[ मापदेश आचार्यव्यपदेशव विरुष्य १ इति चेष तनियन्धनयो-नईचगुरुत्वयोरेकर सद्भारस्य; आगमे संस्थापितत्त्वान् ? पनप अग्रे प्यवहारभाष्यीय 'पायरियग्गहणेणं, इत्यादिगाधादिमि-दयिष्यते, तसाद सामायिकदण्डके यद् गुमित्रणार्थ भवे इति पदम् उपन्यन्तं, तदिदं शापयति, यथा सामायिकं गुरुसनिघावेव गृह्यते, न दूरे, दूरस्थस्साभिमुखीकर्तमशक्यत्वेन आमश्रणारिपयवादिति । अनेन च गुरुसाक्षिकानुष्ठानत्वं चास निर्धारितं, तथाच यदा गुरु: प्रत्यासन्नो न भवति, तदा सामा- विकस अग्रहणं मा प्रसंक्षीत् इति गुरुपिरहम्मि य ठवणे, त्यनेन स्थापनाचार्याग्रे तद्रहणमुक्तं, प्रमाणान्तरोपपन्नमपि इदं, तथा हि-विवादाध्यासितं मामायिकग्रहणं, गुरुपारोक्ष्ये गुरुस्थापनाग्रे विधीयते, गुरुसाक्षिककार्यत्वात् , यद् गुरुपारोक्ष्य, गुरुस्था- पनाग्रे न विधीयते, तद् गुरुसाशिककार्यमपि न माति, यथा उल्लासादि । नचेदं गुरुमाक्षिकं कार्य न भवति, भंते पदस वैफल्यमसङ्गात् ॥ तसाद गुरुपारोक्ष्ये स्थापनाचार्यक्षेत्र अग्रे विधीयते, इति व्यतिरेकानुमानम् ।। एवं पायपि आवश्यमानि गुरुणा पृच्छक कर्तव्यानीति झापितम् ॥ अनेनैव आमत्रणवचनेन, यतः पप्णामपि आवश्य- कानाम् धादिभूतं सामायिक, तस च आदौ न्यस्त, मते पदं, शेपेवर्षि अनुवर्तते, यदुक्तम् "एवं चिय सम्वावस्सयाई आपु. रिछऊण फझाई जाणाविषमामंतणश्यणाओ जेण समेसि सामायियमादिमयं भेदत सहो य जे तदादीये, देणाणुवत्ता तो करेमि भने नि सम्बेगु ति, ततस्तान्यपि गुरुपारोत्ये स्थापनाचार्यसाग्रे एत्र कार्याणि । तथाच भयोगो-यद् यस अग्रे विधीपते, तद् तदमारे उत्सापनाले विधेयं, गया देववन्दनं, विधीयवे च आवश्यक गुरोरग्रे, इति सिद्धः श्राद्धानामपि है ·स्थापनाचार्यः ॥ तत्प्रसङ्गेन चिलवलयग्रहणनिपेधमुखानन्तकग्रहणे च साधिते ॥ अपरः आह-भवतु श्राद्धानामपि स्थापनाचार्यः, परमसौ स्थाप्यप्रमाण एक कर्तुमुचितः, न लघुतरो महत्तरो वा, तायन् ।। प्रमाणे हि तसिन् दृष्टे सोऽयम् इत्यध्यवस्सन्ति, तद्भक्ताः ॥ किं नाध्यवसितः कृतपुण्यप्रतिनिधिः, कृतपुण्य इति तत्पुत्रैः ।। आगमेऽपि दण्डक एवासौ स्थापितो दृश्यते ॥ तथाहि-आवश्यकचूणौँ शीतलाचार्येण भागिनेयमुन्यधिष्ठितदेवकुलिकायां दण्ड स्थापयित्वा तदने प्रतिक्रमणालोचने कृते ? इति चेद् न, स्थापनाकल्पस्य अनियतमानस्यैव आगमे प्रतिपादितत्वात् ॥ तथाह्याय- श्यके "अक्खे वराडए वा कढे पुत्ते य चित्तकम्मे य ॥ सम्भावमसभावं ठवणाकप्पं वियाणाहीति" अक्षवराटकानां स्वभावत एव लघुत्वात् , काष्ठादीनां यादृच्छिकत्वेन अनियतत्वात् ॥ किं च स्थाप्यप्रमाणैव स्थापना यदि अभ- विष्यत् तदाऽर्हत्स्थापनापि तादृश्येव अकारयिष्यन्” अर्हन् चोत्कृष्टतः पञ्चधनुःशतप्रमाण एव, जघन्यतस्तु सप्तहस्तप्रमाण एव, भवति, ततो लघुतराच अर्हत्प्रतिमाः सर्वा एव अमामाणिक्यः स्युः ॥ सांप्रतं च लघुतरा एव दृश्यन्ते, तथा च तासाम् आरा- धनम् अफलमेव स्यात् ॥ नच अफलं भवति, संविनश्रुतधरैरादृतत्वात् , तसाद् यथा स्थाप्यमानात् लध्व्यो लघुतरा लघुतमा अपि तीर्थकृत्प्रतिमा आराध्यन्ते ॥ तथा स्थापनाचार्योऽपि स्थाप्याचार्यात् लघुरपि आराध्य एवेति ॥ अथ राकापक्षीयाः संगिरन्ते-भवतु असौ यावांस्तावांस्तथापि चैत्यवन्दनां कर्तुकामः.साधुः श्राद्धो वा, चैत्येऽपि स्थापना- १ तथाहि आवश्यक एवासौ दृश्यते इति पुस्तकान्तरे अधिकपाठोऽस्ति तयिन्त्यम् ।

·चार्यसैव अग्रे ऐपिथिकी प्रतिक्रामति, न देवसाग्रे, स्थापनाहचान ? ऐर्यापधिकी हि गमनागमनायतिचारविशोधनार्थमेव प्रतिक्रम्यते ।। अतिचारविशुद्धिश्च गुरोरेवाग्रे क्रियते, यदुक्तम् ओपनियुक्ती, गन्तूण गुरूसगास काऊण य अंजलि विण- यमूलं ॥ भव्येण अत्तसोही कापव्या एस उवएसोत्ति ।। गुरोरमावे तु गुरुस्थापनाग्रे, इति युक्तमेव, देवगृहेऽपि स्यापनाचार्यस्थापनमिति ॥ अत्रोच्यते स्यादेव इदं युक्तं यदि तीर्थकरे गुरुत्वं न स्यात् । सदपि वा यदि श्रुतधरैराहतं न स्याद् ॥ न चैतद् अस्ति द्वितीय- स्थापि अस आगमे व्यवस्थापितत्वात् , तथाहि-व्यवहारदामोद्देशकग्रान्तमाप्ये "दसविहवेयावचं इमं समासेण होइ वि- ने । आपरिपउयज्शाए धेरेय तवस्सि सेहेयं ॥१॥ अतरंतकुलगणे या, संघे साहम्मि वेयावचेय । एएसिं तु द- सण्हं कायव्यं तेरसपएहिं ॥ २॥ इति गाथाभ्यां दशविधवैयावृत्त्ये उक्त परः प्राह तिथपरवेयावच्चं न भणि- पमित्थं तु किं न कापव्वं ॥ किं वा न होइ निज़र तहियं अह चेइयायरिओ ॥१॥ आयरियग्गहणेणं तित्थ- यरो तत्य होइ गहिओ उ । किं च नहोयायरिओ आपारं उपदिसंतो य निदरिसणस्थ जह खंदएण पुढो य, गोयमो भयवं केण उ तुम्हं सिद धम्मायरिएण पव्वाहेत्ति ॥ तथा भगवत्यामपि कूणिकसंग्रामे गाढप्रहारजर्जरिताहो नागपात्रो वरुणनामा पर्यन्ता राधनाभिमुखः प्राह-"नमोत्युणं समणस्स भगवओ महापीरस्स आइगरस्स जाव संपाविउका- मस्स मम धम्मायरियस्स ति" तदेतैः सिद्धान्ताक्षरैः श्रीमहावीरस्य धर्माचार्यते "ठरणा वि य नियगुरुणो मुत्ते भंते ति जेण ·u ६ गणहारी ॥ आमंतइ तित्थयरं, सेसा अप्पप्पणा य गुरु" इति विशेषावश्यकगाथया 'आयरियभत्तिराओ कस्स सुनक्खत्तम्- हरिसी सरिसो ॥ अवि जीविकं ववसिन चेव गुरुपरिभवो सहिओ' इत्युपदेशमालागाथया च गुरुत्वे च व्यवस्थापिते, निश्ची- यते तीर्थकरत्वगुरुत्वयो कत्र विरोधः ॥ १३॥ ततो यथा प्रत्यक्षस्य अर्हतोऽग्रे भावार्हत्सद्भावात् शक्रस्तवादिभणनं, गुरुत्व- सद्भावात् सामायिकादिग्रहश्च क्रियते ॥ तथा परोक्षस्य तस्यैव स्थापनाया अग्रे शकस्तवाभिणनमिव इपिथिकी प्रतिक्रमणमपि क्रियते एव ॥ यदि वकीयो धर्माचार्यस्तत्र प्रत्यक्षो न स्यात्, प्रत्यक्षे च गुरौ गुरोरेव अग्रे प्रतिक्रम्यते, नार्हद्विम्बस्याग्रे ॥ गुरुविरहम्मि य ठवणा त्ति, वचनाव नहि अर्हति साक्षादृश्यमाने तं विहाय तद् विम्बं वन्द्यते ॥ एवं हि पुरिमतालनगरशकट- मुखोद्यानान्तराले समवसृतं श्रीमहावीरम् अतिक्रम्य श्रीमल्लिनाथश्चैत्यार्चनिकानिमित्तं गच्छन् वागुरुश्रेष्ठी शक्रेण यन्निवारित- स्तद् असमीचीनम् एव सात्, न चासमीचीनम् , आवश्यकच यकचूर्णायुक्तत्वादिति , चैत्ये पृथग्स्थापनाचार्यस्थापननिषेधः ॥ इति चतुर्विधस्यापि संघस्स अनुष्ठानालम्बनत्वेन साधिते स्थापनाचार्ये कश्चिदाह-न श्राविकाभिरसौ संघटनीयः, चारि- त्रित्वेन अध्यवसितत्वात्, साक्षाद् गुरुवदिति ॥ तास्तं स्पृशन्त्येव न कथं प्रत्युपेक्षिष्यन्ते येन तद् विषया पृच्छा क्रियते इति ? || अत्रोच्यते, यद्येवं तर्हि तासां वन्दनकमपि दातुं नोचितं, मुखानन्तके त्वन्मतेऽञ्चले वा, वन्द्यपादद्वयं संस्थाप्य वन्दनकस्य दीयमानत्वेन गुरुसंघट्टनस अवश्यंभावेन जायमानत्वात् ॥ अन्यथा अधःकायस्पर्शनस्य अभावात् तदनुज्ञापनं स्वकायस्पर्श-110 वशोद्भूतवन्याधःकायक्लमक्षामणं चासमीचीनमेव स्यात् ।। अथ अञ्चलोपरि प्रवर्तिनीपादौ स्थापयित्वा वन्दनकं ता ददति, न ॥

·एहि सर्वथैव गुरुरवन्ध एव वासां प्रससति ।। नहि प्रवर्तिनीवन्दनऊन स चन्दितो भवति ॥ नापि प्राचिनीपुएरात्रिव्यति- क्रमणादिच्छया स पृष्टो भाति, नदाहि अन्येन भुक्ते अन्यस्य वृप्तिः स्यात् ।। किं च त्वन्मते प्रतिनीनामपि अग्रे श्राद्धा पन्दनक ददति ॥ तच अत्यन्तमनुचितमेर सात् ॥ आर्यिकासंघद्दनस्य विशेषतस्तेषां परिहार्यत्वात् ॥ अथ कल्पितस तदधः- कायस्पर्शेऽपि न दोषः, पारमार्थिकस्यैव तस्साऽस्पृश्यत्वात् , एवं तर्हि श्राविकामिरपि स्थापनाचार्यः संपहनीय एव सात् कल्पिताचार्यत्वात् ॥ कल्पितगुर्वधःकाययत् ।। अपि च एता मान्मते पूजाक्षणेऽहत्प्रतिमा स्वहस्तेन स्पृशन्त्येव, तथा च हेतो- रनेकान्तिकता, चारित्रित्वेन अध्यवसितस्यापि अर्हनिम्बस स्त्रीभिः संघट्टपमानत्वात् ।। किं च स्थाप्ये इस स्थापनायां पर्यवे इति स्थितिः ।। स्थाप्यवान ब्रह्मचारी गुरुः, तस्य च नवमालिन्यहेतुत्वाद् श्राविकाभिः खसंघटो वय॑ते एवेति । ततः म्यापना- यामपि अमी वय॑ते एवेति, सपकार्जनार्थम् आसां स्थापनाचार्यों निपिध्यते इति ॥ यदि तदा वतिनीनाम् असौ विशेषतो निषिध्यता, नामिः यस्यापि च प्रतमालिन्पहेतुत्वेन, तत्र स्वसंघटसातिशयेन पर्य- मानवाद, नच आर्यिकाः स्थापनाचार्य न संघहन्त, सन्मतेऽपि वाभिस्तस्यै अग्रेऽनुष्ठानस्य समाचर्यमाणसात , तदर्थ प्रति- लिख्यमानत्वाश, अन्यथा 'गुरविरहम्मिय ठरणा' इत्यस्य व्याघातः, ततय न संपत्तीमियापनाचार्यः संपहनीयः चारित्रित्वेन अध्यासितवाद्, साक्षाद्गुरुपद् इत्यनेन यः पुरुषत्वेन अध्यवसितः सोऽचेतनोऽपि ब्रह्मवतगुप्त्यर्थं संयतीभिर्न संघहनीयः, यथा, मुखमदछिनमृतपुरुपकायः ॥ तथा च स्थापनाचार्य इत्यनेन, वा प्रसङ्गानुमानेन पावितसाद भवदीपम् अनुमान न म्यमाध्यं :

·साधयितुम् अलम् ॥ अथ आर्थिकास्तत्र निजमहत्तरां स्थापयन्ति, ततस्तस्यः प्रतिलेखनस्थापनादिकालेस्पर्शनेऽपि न कश्चिद् दोपः ॥ नापिहेतु- वाधितइति ? चेद् न स्थापनाचार्यव्यपदेशव्याघातप्रसङ्गात् ॥.श्राविकानामपि. तथाकरणप्रसङ्गात् च, तसाद्यथा चारित्रित्वेन अध्यवसितमपि स्थापनार्हतं. पूजाद्यर्थं स्पृशन्ति, श्राविकास्तथा स्थापनाचार्यम्: अपि ॥ यथा चैनम् आर्यिकाः प्रत्युपेक्षन्ते तथा श्राविका अपीति सिद्धः श्राविकाणामपि स्थापनाचार्यः ॥ एवं च श्राविकाप्रतिलेखितस्थापनाचार्याग्रे. वन्दनकायनुष्ठान कर्तुं श्राद्धस्य कल्पते नवेति यत्पृष्टं तत्रोत्तरम् आह- कप्पड़ न एगकालं, वंदणसामाझ्यादि काउं जे ॥ एगस्स पुरो ठवणायरियस्स य सडसड्डीणं ॥ २७ ॥ व्याख्या-कल्पते संगच्छते श्राविकाप्रतिलेखितस्थापनाचार्यसापि अग्रे सामायिकाद्यनुष्ठानं कर्तु, श्रावकस, वृद्धानुमत- त्यात्, सधवस्त्रीनोंखिताहविम्वाग्रे चैत्यवन्दनमिव, यदि पुनः स्वीकृत इति प्रतिलेखनाप्रमार्जने पुरुषस अकल्प्ये सातां तदा त- दिनदीक्षितसोपाश्रयागतस द्रमकसाधो---रूपवेशनार्थं भगवती आर्यचन्दना खकीयम् अनुपभुक्तमासनं न अदापयिष्यत्, साध्वीप्रतिलेखितत्वेन तस्य साध्वनुपभोग्यत्वात्, दापितं चेदं तया, तसाद् ज्ञायते स्त्रीकृते अपि प्रतिलेखनाप्रमार्जने पुरुषस्य कल्पे एव । अत एव, स्त्रीप्रमार्जितेऽपि स्थाने स्त्रीप्रतिलेखितैरपि, मुखानन्तककाष्ठासनायुप्रकरणै रावश्यक समाचरन्तिः श्राद्धाः। गृहीते च सामायिक शीतार्ताः खीमतिलेखितामपि प्रच्छादिकां प्राण्वन्तीति भावः ॥ न पुनः कल्पते एककालं समकालं ·चन्दनमामायिकादीति, उभयपदोपादाने कारणं प्रागेवउक्तं, ममासस्तु सुगम एव, कर्तुम् अनुष्ठातुं जे इतिपादपूर्ती, इजेरापाद- पूरणे ॥ २ ॥ २१७॥ इति वचनात् एकस्य स्थापनाचार्यस्य पुरः च पुनस्र्थो यथास्थानं योजित एव श्राद्ध श्राद्धिकानां श्रा- के प्रारब्ध वन्दनायनुष्टानं कृत्वा प्रभूतेषु एव श्राविकाः पारमन्ते ।। श्राविकासु वा प्रारब्धम् अनुष्ठानं कृत्वा प्रभूतासु एव पादाः प्रारमन्त, न पुनरेष कुर्वन्मु अपरे युगपद् वा द्वयेऽपि प्रारमन्ते इत्यर्थः ।। अयमभिप्रायः यथा गुरोग्यत एकं श्राद्धं पुरस्कृत्य तत्पृष्टलमाः श्राद्धाः श्राद्धिकाच मिलिता एव, पुरस्यथाद्धानुसारेण चन्दनकाधनुष्ठानं दुर्गन्ति तथा गुर्गभावे पोपधशालायां म्यगृहेऽन्यत्र वा कापि मिलित्वा एकस्यैव स्थापनाचार्यस अग्रे सहव नवन्ति ।। अनेकदोपोद्भवसंभावनया वृद्धानाम् असंमतत्वात् ।। यदि पुनरिदं वृद्धानां संमतम् अभविष्यत् , तदा स्थापना- नार्यस्स इव देवगृहे देवस्थापि अग्रे गुरुणा इव यहचरथावकेणापि समं श्राविकाचैत्यवन्दनाम् अकरिष्यन्, नच कुर्वन्ति, तथा प्रानेरनागतवान् ।। ततो ज्ञायते वृद्धानाम् असंमतमिदम्, इति ॥ नच वाच्यम् एवं तर्हि गुस्प्रेषितलेरास्यापि अग्रे उभयेऽपि अमी मिलित्वा पन्दनकं ददलोवेति ॥ तस्य कदाचित्तत्वेन ॥ तथा दीयमाने वन्दने दोपाभावात् ।। किंच नित्येप्वेव कृत्येपुर विध्यतिक्रमो दोपाय, न नैमिचिकेषु, तेषां कचिक्कथंचिन् क्रियमाणत्वात् , तथाहि शान्तिपर्वणि शान्तिदेववन्दनं श्राद्धरपि । सम थारिकाः कुन्त्येव, पृथगम्तुतिस्तोत्राभणनाद लेखाग्रे वन्दनकमपि नैमित्तिकमेव, ततः शान्तिदेववन्दनम् इव, इदमपि : यादैः महेव करन्ति । यपि प प्रापूर्णकारोरिव गुरुप्रेपितलेरासाने श्राद्धैः सह वन्दनं ददतीपु स्त्रीषु प्रायः शुम एव मावो ।

·भवति ॥ तदाऽऽगमनोच्छलितापूर्वानन्दपुरैकव्याप्तान्तःकरणत्वाद्, उभयेषां, लोकोऽपि च तादृशीं गुरुभक्तिम् आलोक्य प्रायः प्रशंसन् बोधिबीजम् अर्जयतीति भावः ॥ २७.॥ जिनधर्मो हि श्रूयमाणः परमपदहेतुरतोऽसौ निर्गुणेऽपि व्याख्यातरि श्रोतव्य एव, किम् अमेध्यात् न गृह्यते काञ्चनमपि, कस्यापि मतम् आकर्ण्य संशयानः पृच्छति ॥ उस्सुत्तभासगाणं चेझ्यहरवासिद्दव्वलिंगीणं ॥ जुत्तं किं सावयसावियाणं वक्खाणसवणं त्ति ॥२८॥ व्याख्या-उत्सूत्रभाषकाणाम् आगमोत्तीर्णवादिनां, चैत्यगृहवासिनो मठपतयः, उपलक्षणत्वाद् अचैत्यगृहवासिनश्च, ते च ते द्रव्यलिङ्गिनश्च, वेपमात्रोपजीवका-स्तेषां चैत्यगृहवासिद्रव्यलिङ्गिनां, युक्तं संगतं, किं, प्रश्ने, श्रावकश्राविकाणां व्याख्यान- श्रवणम् , उपदेशाकर्णनम्, इति पृच्छासमाप्तौ, इदमाकृतं, पार्श्वस्थादिभिर्व्याख्यायमानानि, धर्मशास्त्राणि श्रोतुं कल्पन्ते नवा इत्यर्थः ॥ २८ ॥ तत्रोत्तरं तित्थे सुत्तत्थाणं, सवणं तित्थं तु इत्व णाणाई ॥ गुणगणजुओ गुरू खलु, सेससमीवे न तग्गहणं ॥ २९ ॥ व्याख्या-तीर्यते संसारसमुद्रोऽनेनेति तीर्थ, तस्मिन् सूत्रं सिद्धान्तः, अर्थस्तदभिधेयं, सूत्रं च अर्थश्च सूत्रार्थों तयोः प्राकृत- त्वात् बहुवचनं, श्रवणम् आकर्ष्णनं, ग्रहणमिति यावत् युक्तमिति शेषः, तीर्थपुनरत्र जगति, ज्ञानादिगुणगणयुतः, ज्ञानदर्श- नचारित्रादिगुणयुक्तः ॥ एवंविधसैव, संसारसमुद्रतरणकारणत्वात् , गुरुः यथावस्थितवस्तुवादी खलु, निश्चयेन, यत उक्तम्-- ·पंडिगचारित्तो पयागहणाओ प जो भवे तित्यं ॥ तस्स सगासे दसणक्यग्गहणं तह य सोहीय॥ ठया, उसोयो व मरो, फलओ कप्पहुमुल, आयरिओ चिंतामणिन्व, मुहओ जंगमतित्थं पणिवयामि ।। इति शेपस्स द्रय्यलिङ्गिनः भानादिगुणविकलत्वेन परिग्रहारम्भमनत्वेन च मवोदधिपातहेतुक्या अतीर्थत्वात्, यदुक्तं, परिग्रहारम्भमना-स्तारपेयुः कथं परान् ॥ स्वयं दरिद्रो न परमीश्वरीकर्तुम् ईश्वरः॥१॥ समीपे पार्थे, नो निषेधे, तद्ग्रहणं मूत्रार्यग्रहणं, युक्तमिति शेपः ॥ ननु पार्श्वस्थादीनां तदैव अतीर्थत्वं यदा एपां मिथ्या- एप्टिल सेत्स्यति ।। तदेव च दामाध्यमस्ति, तथाहि किम् एषां मिथ्याष्टित्वं निचयनयावलम्बनेन अभिधीयते, व्यवहार, नयावलम्रेन वा, नाया निश्चयतस्तस सतोऽपि छमस्थैर्दुरधिगमस्वाद ॥ अदेवागुर्वतत्वेषु हि देवगुरुतत्त्वपुद्धि-मिथ्याष्टित्व- वम्याच कापि क्रियाहीना अपि असंभवान, कापि क्रियायुक्तेष्वपि संमगाव, अग्दिर्शिभिनिवेतुम् अशक्यत्वात् ॥ ततः कथं पार्षस्यादयो मिध्याष्टितयाऽमिधातुं शक्या: ।। नापि द्वितीयः व्यवहारतस्त्रेषु मिथ्यादृष्टित्वस्य अप्रसिद्धेः, तथाहि प्रयोगः विवादास्पदीभूताः साधकः, सम्पग्दष्टिठया व्यवहर्त्तव्याः, मुमाधूनामपि आपवादिकवन्दनादिव्यवहारयोग्यताव, ये तु तथा प्यवदिपन्ने, न ते तथा, वन्दनादिव्यवहारयोग्याः, पया दिराससः ॥ न च न वथा अमी, तसान था ।। एवे न, व्यवह- नियरिया व्यबहियन्ते ।। १ मुसाभूमामापवादिकन्दनादिव्यवहारविषयान इति न प, किन्तु आपवादिकरन्दनादिव्यवहारयोग्या ए ॥ ३न मिण्या• पीसविरेसर ·यतः है तव्या इति ॥ वन्दनादिव्यवहारो हि गुणवतामेव तावदुत्सर्गतः क्रियते, गुणवत्परिज्ञानंच निश्चयतः केवलज्ञानादिप्रत्यक्षज्ञानात् । व्यवहारतस्तु सिद्धान्तोक्ततल्लक्षणयुक्तः, "गुणाहिए वन्दणय, छउमत्थो गुणागुणे अयाणंतो । वंदिज च गुणहीणं गुणाहियं वावि नो वंदे ॥ १॥ इति पूर्वपक्षम् आशंक्य उक्तं' 'निच्छयओ दुन्नेयं कोभावे कम्मि यद्दइ समणो । ववहारओ उ कीरइ, जो पुव्वडिओ चरित्तम्मि ॥२॥ आलोएणं विहारेणं ठाणे चंकमणेण यः। सका सुविहिओ नाउं, भासा वेणइएण य ॥३॥ इत्युत्सर्गतस्तावद् गुणवद्भ्य एव वन्दनादिव्यवहारः, अपवादतस्तु निर्गुणानामपि लिङ्गप्रवचनसाधर्मिकाणां, पार्श्वस्थादीनामपि क्रियते एव । तथा च । आवश्यके जगुर्जगत्पूज्याः श्रीभद्रबाहुस्खा- मिपादाः “मुक्कधुरासंपागडसेवी चरणकरण पन्भट्ठो। लिंगावसेसमित्ते जं कीरइ तं पुणो वुच्छं" अत्र धूः शब्देन संयमधुरा परिगृह्यते, तथा च मुक्तसंयमधुरथासौ संप्रकटसेवी चेति विग्रहः शेष सुगमं “वायाए नमोकारो हत्थुस्सेहो य सीसनमणं च । संपुच्छणं छणं छोभवंदणं वावि" सुगमा एतच्च नमस्कारादि नाविशेषेण क्रियते किं तर्हि "परिया- यपरिसपुरिसं खित्तं कालं च आयमं नाउं । कारणजाए जाए जहारिहं नस्स जं जुग्गं" एतदेव विवृणोति • 'परियाओ बंभचेर, परिसविणीया से पुरिस नचा-वा। कुलकज्जा दायत्ता, आघवओ गुणागमसुयं वा ॥१॥ अस्या व्याख्या-पर्यायो ब्रह्मचर्यम् उच्यते, तत् प्रभूतं कालम् अनुपालितं-येन, परिपद् विनीता तत्प्रतिवद्धासाधुसंहतिः शोभना 'से' -अस्स पुरिसनचावत्ति, 'पुरुषं ज्ञात्वा चाऽनुखारोत्र दृष्टव्यः । कथं ज्ञात्वा कुलकार्यादीनि अनेन आयत्तानि आदि ·शब्दान् गणनयकार्यपरिग्रहः आयोति आख्यातस्तसिन् क्षेत्र प्रसिद्धस्तद् बलेन तपासते इति क्षेत्रद्वारार्थः 'गुगागमसुयंति, गुणा ओमप्रतिजागरणादय इति कालद्वारार्थः आगमः मूत्रार्थोभयरूपः, श्रुतं म्नमेव गुणाव आगमश्च श्रुतं चेति एकवद्भावः, उद् ग यस वियते इत्या ज्ञान्या इति । एतदर्थमेर गाधाद्वयम् आह- "पित्तम्मि मामिलह, नरम पभावेण निम्बसग्गं तु । ओमम्मि य परिनप्पइ साहणं आगमन्नू य ॥१॥ एवं हिम्म कुजा उपन्ने कारणप्पगारम्मि । कलिऊण जहाजोग्गं वायाईणि समग्गाणि ॥२॥ (निगदमिर्ड) ण्याइ अकुव्वतो,जहारिहं अरिहदेसिए मग्गे ।न भयइ पक्यण भत्ति अभत्तिमंतादयो दोसा ३ न्याया-एतानि वा नमस्कारादीनि रोपोत्कटवया अकुर्वतोऽनुम्यारोन लाक्षणिकः, यथाई, यथा योग्यम्, अहंदू दर्शिते मार्गे, न भाति प्राचनभक्तिः, ततः किम् इत्याह 'अभत्तिमंतादयो दोमा, प्राकृतशैल्याऽभक्त्यादयो दोपाः, आदिशब्दा. रमाभ्रंशन्धनादय इति गाधार्यः ॥ इत्यावश्यक पार्श्वस्यादिभिः समम् अपवादतो वन्दनादिव्यवहार उक्तः, तसाद् आप- वादिकोऽपि वन्दनादिन्यवहारो नान्य-मिध्यादृष्टिभिः सह विहितः, पार्थस्यादिमिस्तु सह विहित इति कृत्वा 'निच्छयनयस्स चरणस्नुपपाए नाणदंगणवहोऽपि वाहारस्स उ चरणे हयम्मि भयणाओ सेसाणं । इत्यागमादपि अमी व्यवहारतः सम्यगू रटित्वेनैव व्यवहर्तव्याः इति ? || अब समाधीय, व्यवहाम एव सम्यग्दृष्टित्या पार्थस्थादीन् यदि आगमे भणितं स्यात् । नाहि असारम् एतदुपरि कविद् देशोऽम्ति, येन अमीषा गुणं मन्तमपि अपलपिप्यामः । किन्तु आगमे 'जो जह वायं न कुणइ ·. मिच्छादिट्ठी तओ हु को अनो। वड्डइ य मिच्छत्तं परस्स संकं जणेमाणो, इत्यादिना मिथ्यादृष्टितया एव एते व्यवहर्त्तव्या इत्युक्तम् अस्ति, तत्किं कुर्मः, यच्च तेषां मिथ्यादृष्टित्वं किं निश्चयतो व्यवहारतो वेत्यादिना विकल्पद्वयेन आशय, नायो, निश्च- यतस्तस्य छद्मस्थैर्दुरधिगमत्वाद्, इत्यादिना दूषितं, तत्रोच्यते अर्हन्मतवाह्यलोकानां मिथ्यादृष्टित्वं निश्चयनयेन ज्ञातुं न शक्यते शक्यते वा, यदि आयस्तर्हि तेऽपि मिथ्यादृष्टित्वेन न व्यवहर्त्तव्याः॥ अथ द्वितीयः तर्हि कथं तज्ज्ञातुं शक्यते ? जिनोक्तजीवा- जीवादिपदार्थानाम् अश्रद्धानाद् वा, विपरीतप्ररूपनाद्वा, संशयकरणाद्वा, अनादरणाद्वा, इतिचेद्, एवं तर्हि यद्येतानि अश्रद्धा- नादीनि द्रव्यलिङ्गिष्वपि भवन्ति तदा तेऽपि निश्चयतोऽपि मिथ्यादृष्टितया ज्ञातुं शक्यन्ते एव, अथ एतानि तेषु न भवन्त्येव, किमराज्ञाम् आज्ञा, आगमे हि जमालिप्रभृतिषु तत्सद् भावस्य उक्तत्वात् ॥ अथ एतानि एतेषु भवन्ति, परं ज्ञातुं न शक्यन्ते, तर्हि लौकिकेषु कथं ज्ञातुं शक्यन्ते, येन ते मिथ्यादृष्टितया व्यपदिश्यन्ते । प्रत्यक्षादि प्रमाणादितिचेद् हन्त ! इदं प्रमाणं लिङ्गिष्वपि प्रवर्तते एव । किं न ज्ञातं विजयसेनमूरिशिष्यै रात्रौ स्थण्डिलविप्रकीर्णाङ्गारनिर्दयमर्दनरूपतचेष्टितदर्श- नेन रुद्रदेवाचार्यस्य जीवाद्यश्रद्धानम्, एवम् अधुनाऽपि प्रत्यक्षादिप्रमाणवशात् लिङ्गिष्यपि अश्रद्धानादीनि निश्चीयन्ते एव । तथाहि सचित्तविराधनादि प्रतिपेद्यार्थनिःशङ्कमवृत्त्याऽश्रद्धानं, सुविहिताचार्यपरम्परागतसामाचार्या दिव्यतिक्रमकर- णेन विपरीतश्रद्धानं, देवप्रतिवद्धस्थावरमायोग्यपवाटिकादिजिनमतविरुद्धार्थप्रवर्तकत्वेन, विपरीतप्ररूपणं, स्वमतपरमत- समतादर्शनेन संशयकरणं, प्रतिलेखनाप्रमार्जनादिक्रियाशैथिल्याद् अनादरणं चेति, ततो निश्चयतोऽपि मिथ्यादृष्टय एव ·एने । अत एव आवश्यक उन्मार्गप्रवर्तकत्वेन ज्ञानदर्शनचारितापगमे जावे, लिङ्गिनाम् अवलोकनमात्रमपि संसारकारणम् , इति न कर्नव्यमेव इदम् इन्युक्त, यथा “उम्मग्गदेसणाण चरणं नासिति जिणवरिंदाणं । वाषनर्दसणा सल, नहु- लभा नारिमा दहु ॥ १ ॥ जिनपरन्द्राणां सम्बन्धिभूतं चरणं नाशयन्ति, आत्मनः, व्यापनदर्शना विनष्टसम्यग्दर्शनास्ता- ध्या द्रष्टुमपि न लभ्या न कल्पन्ने इत्यर्थः ।। किं पुनस्तैः सह संवासादयः, पछ शब्दाद् यद्यपि केचित् तदन्तःपातिनस्ताहर । अभिनिशामागत् भगवन्प्रतिपादिततत्चश्रद्धालुवया निश्वयनपेन अन्यापनदर्शनास्तथापि व्यापनदर्शना इव द्रष्टव्याः।। अमेपि तदापविलुण्ठनपछिलनया पकणलेपसंतो' इत्यादि आगमन्यायेन मातङ्गसङ्गपितद्विजाङ्गजा द्रष्टमपि न कल्पन्ते । नया प मापन्यकर्णि: "ददुमपि न कप्पंति फिमंग पुण संवासो, संभुंजणा संथवो वा, राल सद्दा जेवि केइ निच्छयवि- हीए आरमदंगणा, तहरि वायनमणा इव दहव्वा । ते य ददु पि न लम्मा न कप्पंति ॥ एवं च यदा निश्वयनयेन केचि- । गम्यग्रशोऽपि तदन्तर्वागपागुलतया मिथ्याष्टिदेशीयतया उपपादितास्तदा कैर कया उन्मार्गदेशिनां, व्यवहारतो मिथ्याह- रित्तपत्पादनारियो, यदपि व्यवहारतो लिहिना सम्यग्दृष्टित्वसाधनाय, विवादास्पदीभूताः साधरः सम्यग्दृष्टितया प्यपहः- प्या इत्यादि व्यतिरेकानुमानम् उपन्यतं, तदपि न चार, साध्यविपर्ययव्यासत्वेन हेतोविरुद्धत्वान् तथाहि अत्र साध्यं पार्श्व- म्यादीनां सम्यगाष्टितया व्यवहर्तव्यत्वं, तस्स च विपर्यायः सम्पष्टितया अव्यवहर्त्तव्यत्वं, तेन च व्यासः प्रकतो हेतुः। रिशिष्टातिश्यग्रन्या हि परतीर्षिकोऽपि तद्वेदित्वाद् उपचर्यते गुपिहितः, सच सम्यग्दृष्टितया अव्यवहियमाण एव, सुमा- .

·धूनाम् आपवादिकवन्दनादिव्यवहारयोग्यः, निमित्तं हि तावत् प्रवचनप्रभावनाहेतु-रिति,. सुविहिताः शिक्षन्ते एव, केवलम् आजीवकाद्यर्थ गृहस्थानाम् अग्रे न कथयन्ति, भूताधिकरणत्वाद, तपाक्षयहेतुत्वाच, यदि पुनः भूताधिकरणत्वात् , तपःक्षय- हेतुत्वाच, इदमंशिक्षणीयं स्यात्, तदा यद्, उक्तम् ओघनिर्युक्तौ “अइसेसदेवया वा निमित्तग्गहणं सयं च सीसो च" इत्यादि गाथाविवरणे अतिशयोऽवध्यादिस्तदभावे क्षपकादिगुणाकृष्टा देवता कथयति 'अहवा आयरिएणं सुत्तत्थेसु निम्मा- एणं सयमेव निमित्तं पित्तव्वं ॥ अहवा आयरिएणं सुत्तत्थेसु निम्माएणं सीसो गहणधारणसंपन्नो निश्चि- कारी जो सो गिहाविजइ जदा आयरिओ वुढो हवइ, तया अविकारिस्स, सीसस्स, देइ, जाहे सो न होजा, ताहे अन्नो कोइ पुच्छिन्नहिइ त्ति ॥ तदसमीचीनमेव स्यात् । तसात् शिक्षन्ते एव, केवलं यदा तद् वेदिनः खतीर्थ्यां न लभ्यन्ते, तदा मनाक लाघवसंभवेऽपि परतीथिकानामपि पार्वे शिक्षन्ते एव, यदि पुनः प्रवचनलाघवहेतुत्वाद् अन्यतीथिकानां पार्श्वे इदम् अशिक्षणीयम् अभविष्यत् । तदा श्रीकालिकाचार्य आजीवकानां पार्श्वे न अशिक्षिष्यत निमित्तं युगप्रधानत्वात् , शिक्षितं च तत्तेन यदुक्तं पञ्चकल्पभाष्ये मेहावी सीसम्मीओ हामिएकालगन्जथेराणं । सज्झंतिएण अह सो रिवं भंतेणं इमं भणिओ॥ संज्झतिएण ॥ प्रातिवेश्मिकेनेति, अइ बहुयं भेधीयं नयनाओ तारिसो मुहुत्तो उ । जत्थ थिरो होइ, सेहो, निक्खंतो अहो हु वोदत्तं ॥२॥ वोद्रत्वं मूर्खत्वं, तो एव स ओमत्थं, भणिओ, अहं गंतु सो पइट्टाणं । आजीविसगासम्मी, सिक्खइ ताहे ·- निमित्तं तु ॥ ३ ॥ मओ मत्थंति मारमा सनन्दमित्यर्थः तसाद ज्ञायतेऽन्यतीथिकानामपि पार्थेऽतिशायिन्यो विद्याः शिक्ष्य- न्ले एच । नच वाच्यं ताः शिक्ष्यन्त एव, केवलं वन्दनायुपचारस्तेपां न क्रियते असंयतत्वात् । प्रवचनप्रत्यनीकत्वाचेति ? वमन्तरेण तल्लामस्स असंभवान्, विद्या हि विनयेन धनेन विद्यया वा लभ्यते, नान्यथा, यदुक्तम् विनयेन विद्या ग्राह्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थ नैव कारणम् ॥ इति तत्र माधुभि-विनयेनैव केवलेन विद्या गृह्यते, न धनेन निर्ग्रन्थत्वेन तस्य अमावात् । नच निजविद्यया अधिकरणहेतु- खेन तदानस्य माधूनाम् अनुचितत्वात् । यदिवा दीयतां कथमपि धनं स्वविया वा, तथापि तदनपेक्षित्वात् प्रतिपत्तिमात्रप्रि- यत्वादा कचिद्विनयवृत्तिमन्तरेण नार्पयति विद्या, तदा सापि निस्सागारिके किंचित् क्रियते, अतिशायिविद्यालामस्य महा- गुणवान्, यदि पुनः सम्परत्वहानिहेतुत्वान्, प्रवचनमालिन्यकारिलाच, वद्वियाग्रहणकालेऽपि अन्यतीर्धिकानां वन्दनाद्युपचारो विधेयो न अमविष्यत् , तदा तदिधिरपि आगमे न अमणिष्यत । मणितथायं तथाहि-पञ्चकल्पभाष्ये 'धूमपणामे जिणपणाम, इति असायम् अर्थः-चौद्धपार्थे प्रवचनोन्नत्यर्थ वियां गृहन्तः साधवस्तदनुवृत्या तत्स्तूपं प्रणमन्तो जिनप्रणाममेव मनसा कुर्वन्तीति, वसानिवित विधेय एवं असो, अन्यथा विद्याग्रहणासंभवात् । तथा च अयं हेतुः पार्थस्यादीनां मिथ्यादृष्टित्वमेव सापयति, तथाहि-विवादाभ्यासिता, मिथ्यादृष्टया, मुगाधुनामपि आपवादिकवन्दनादिव्यवहारयोग्यत्वात् ॥ परतीर्थिक- स्तूपादिवत् ।। यदि पा यो मिथ्पादृष्टिर्न भवति, स साधूनाम् आपपादिकवन्दनादिकयोग्यो न भाति, यथा सुश्रायका,

·.
सुमुनिर्वा । न च अमी न तथा, तसान्मिथ्यादृष्टय एवेति । यदपि एपाम् आपवादिकवन्दनादिसमर्थनार्थ 'मुकधुरा संपा-
गडसेवी' इत्यादिना आवश्यकसूत्रवृत्त्योरनुवादोऽकारि, तेनापि न व्यवहारिकसम्यग्दृष्टितया, नापि चारित्रितया, तेषां
तत्समर्थ्यते । अपि तु अनुवृत्ति विना तेपाम् उपसर्गवर्गकारित्वादिति कारणेन इति सिद्धं मिथ्यादृष्टित्वम् एतेषां, तत्सिद्धौ चा
तीर्थत्वमपीति न युक्तं लिङ्गिनां पार्वे सूत्रार्थग्रहणं, यदुक्तम्
क्षीरं भाजनसंस्थं न तथा वत्सस्य पुष्टिमावहति । आवल्गमानशिरसो यथाहि मातुःस्तनात् पिवतः॥१॥
तद्वत् सुभापितमयं, क्षीरं दुःशीलभाजनगतं तु । न तथा पुष्टिं जनयति, यथा गुणवतो मुखात्पीतम् ॥२॥
शीतेऽपि यत्र लब्धो, न सेव्यतेऽग्नि-यथा श्मशानस्थः ॥ शीलविपन्नस्य वचः पथ्यमपि न गृह्यते तद्वत् ॥ ३ ॥
चारित्रेण विहीनः श्रुतवानपि नोपजीव्यते सद्भिः ॥ शीतलजलसंपूर्णः कुलजैश्चाण्डालकूप इव ॥४॥
इत्यतः पार्थस्थादीनां पार्श्वे निजवालका अपि सूत्रादि पाठयितुं न कल्पन्ते श्रमणोपासकानां, किं पुन-धर्मश्रवणम् इत्या-
शय इत्यर्थः॥
संप्रतिसूत्रकारः खदत्तोत्तरस सैद्धान्तिकतां दर्शयितुं पूर्वाचार्यसंमतिमाह-भणितं च दर्शनसप्ततिकायां हरिभद्र-
सरिभि यथा ॥
"इहरा ठवेइ कन्ने, तस्सवण मिच्छमेइ. साहूवि ॥ अवलो किमु जो सट्ठो जीवाजीवाइअणभिन्नो ॥ ३०॥

·व्याख्या-इतरथा यदि यथाछन्दोपाश्रयेऽनन्यगत्या गतः सन् साधुस्तदारब्धधर्मकथा विघातार्थ प्रयुक्ता अन्ये उपाया विफलीभूता भवन्ति । तदा स्थगयति करादिना, पियचे की, श्रुती, नतु प्रथमत एप । प्रथमतस्तु वचनपाटवशक्ती सत्यां तत्कथां निशमयन् व्याघातं करोति । यथा एतदेवं न भवति ॥ अथ तत्प्रतिघातं कर्तुं न शक्नोति, ततो ध्यानं करोति ॥ अथ तथापि स धर्मकथा करोति एव, तत उच्चैः स्वरेण साध्यायं करोति । यदि तथापि न तिष्ठति, तदा को स्थगयति ॥ अथवा सुप्तः सन् घोरणं करोति, महता शब्देन, सोऽपि निर्विष्णः सन् उपसंहरति धर्मकथामिति ॥ यदुक्तम् ओपनियुक्ती पार्धस्वादिस्यानगतादिसाधुविधिभणनानन्तरम् । एवमेव अहाछन्देपडिहणणाझाण अज्झयण कमा ठाणहिओ निसामे सुवणाहरणायगहिएण त्ति ॥ यः पार्श्वस्थादिस्याने वसतौ विधिरुतः, एवमेवविधिर्यथाछन्दस्थानेऽपि स्थितस्य द्रष्टव्यः ।। केवलम् अयं विशेषः, 'पडिहणणत्ति, इत्यादि सुगमं सुरणाहरणायत्ति, गुप्तः समाहरणा पोरयति, घोरणं करोती- त्यर्थः । गृहीतेनैव उपधिना वन तिष्ठति, विराधनाभयाद् इत्यर्थः ॥ किमिति तत्कथाविघावार्थमेवम् असी फरोति ॥ इत्यत आह तत् श्रयणाव, यथाछन्दवचनश्रयणाद, मिथ्यात्वम् एति, विपर्ययं याति, साधुरपि संभवन निःशेषश्रुताययोधो मुनिरपि यथाछन्ददेशनया विपरिणमति, किं पुनः श्रावक इत्यपेरर्थः ॥तथा च आह किं पुनः फिमन वक्तव्यं यः श्रादः श्रायकः अबलः सन् मार्गे विशिष्टावष्टम्मरहितोत्तरदानादौ असमर्थय, स तु सुतरां विपरिणमतीत्यर्थः ॥ अपलचे निमित्तमाह 'जीवाजीया- घनभिज्ञः, तथाविधागमग्रहणासंमगाव इत्यर्थः ।। ननु यदि द्रव्यलिङ्गिना देशनापि थुता मतिभ्रंशहेतुस्तहिं न श्रोष्यते एय, ·किन्तु यदा ते मार्गादौ मिलन्ति, तदा ते वन्द्यन्ते न वा ।। यतः केचिद् वदन्ति पार्श्वस्थादयः छोभवन्दनादिना वन्द्या एव, लिङ्गप्रवचनाभ्यां सुविहितसाधमिकत्वात् सुविहितवदिति ? तान् प्रति अपरे प्राहुः, किं पार्श्वस्थादीनां प्रतिपत्तिविशेषरूपं वन्द्यत्वं साध्यते, लिङ्गसाधम्मिकत्वेन प्रवचनसाधर्मिकत्वेन वा, नायः निहवानामपि वन्यत्वप्रसङ्गात् , तेहि केचिद् लिङ्गतः साध- म्मिंका अपि न वन्द्यन्ते, ततो लिङ्गमात्रम् अप्रमाणमेव, यदुक्तम् ॥ जइ ते लिङ्गप्पमाणं, वंदाही निहवे तुमं सब्वे ॥ एए अवंदमाणस्स लिंगमवि अप्पमाणं ते ॥ तथा 'वेसो वि अप्पमाणो असंजमपएसु वमाणस्स' इत्यादि ॥ यदि पुनर्लिङ्गमानं वन्यत्वे साधकम् अभविष्यत्, तदा नात्यक्षन् अङ्गारमकं तच्छिष्याः, तस्य तथाविधधर्मपरिणामाभावेऽपि, लिङ्गमात्रसद्भावात् ॥ नापि द्वितीयः, श्रावकाणामपि त्योभावन्दनादिना वन्द्यत्वप्रसङ्गात् ॥ तेषां प्रवचनसाधर्मिकत्वात् ॥ किं च पार्श्वस्थादीनां प्रवचनसाधर्मिकमेव असिद्धम् ।। तन्मूलभूतस्य सम्यक्त्वस्य सिद्धान्ते तेषां निपिद्धत्वात् ॥ तथाहि ॥ तेसिं अजुत्तं चरणं, न य सम्मत्तं न देस चारित्तं ॥ समणगुणमुक्कजोगी, संसारपवगा भणिया ॥१॥ तथा "अहमाहमेहिं नामायरिय उवज्झाय साहुलिंगीहिं । जिणघरमढआवासो, पकप्पिओ सायसीलेहिं ॥२॥ तथा "संपागडपडिसेवी, काएसु वएसु जो न उज्जमइ ॥ पवयणपाडगपरमो, सम्मत्तं पेलवं तस्स ॥३॥ इत्यादि अत एव: न जानाति इत्यादि भङ्गकरचनायां सम्यक्त्वहीने तृतीयमङ्गे एव चैत्यवासिन उक्ताः ॥ तथाहि. भङ्गकर- ·चनाप्रतिपादिका च इयं माथा "चम्मु न जाणइ य च उसु णम्भुपगमो य दुसु दोमु । अभुगमो न पालइ, पालइ एगंतरे अ" इति ॥ स्थापना वं न जानानि नाभ्युपगच्छति न पालयति सामन किंच जे इमे पासस्थाइणो, ते साहू साहणि सावगसाविगा न आनाति नाभ्युपगच्छति पालयति एगपक्से वि न पडंति ॥ इत्यादिभिः कल्पाक्षरैः पार्थस्यादीनां न जानाति अभ्युपगच्छति न पालयति चीवासि प्रवचनवाह्यत्वमेवोक्तम्, इति कुतः प्रवचनसाम्भिकत्यम्, न जानाति , अभ्युपगच्छति , पालयति अचीयवा अतएच ओपनियुक्ती, जत्य साहम्मिया वहये भिन्नवित्ता, जानाति नाभ्युपगच्छति न पालयति | मेणियाईणं इत्यादि गाथायां साम्पिका लिङ्गव इति साधर्मिकपदं जानाति नाभ्युपगच्छति पालयति पशुतरमुरं विनत्रुः श्रीहरिभद्रमूरयो, न पुनः प्रवचनत इति । एवं प जानाति अभ्युपगच्छति | न पालयति संदिग्गपक्सि असंभवेनैव तृतीयविकल्पो निरस्तः इति परस्परविरुद्ध अनाति अन्युपगच्छति पालयति मुमनिजइह मतद्वयोत्थसंशयप्रभवो पृच्छामन्योत्तरम् आह-~- ·कीरइ न वत्ति जं व्वलिंगिणो वंदणं इमं पुढं ॥ तत्थेयं पञ्चुत्तरं लिहियं आवस्सयाईसु ॥ ३१ ॥ व्याख्या-इदं वन्दनं त्योभवन्दनं द्वादशावर्त्तवन्दनं वा द्रव्य लिङ्गिनो, वेशमात्रोपजीविनः, क्रियते नवेति यत्पृष्टं तत्र प्रश्ने एतद् वक्ष्यमाणरूपं, प्रत्युत्तरं, प्रतिवचनं, लिखितम् उपन्यस्तं दत्तमित्यर्थः ॥ आवश्यकादिषु आवश्यकम् आदिउँपां ते तथा तेषु ॥१॥ तथाहि "ओसन्नो पासत्यो, होइ कुसीलो तहेव संसत्तो । अह्छंदो वि य एए अवंदणिज्जा जिणमयम्मि ॥ १॥ दसणनाणचरित्ते तवविणए निचकालपासत्था । एए अवंदणिजा जे जसघाई पवयणस्स ॥२॥ उम्मग्गदेसणाए, इत्यादि ।। इत्यावश्यक ॥ कुसीलोसन्नपासत्थे सच्छंदे सबले तहा । दिट्टीएवि इमे पंच गोयमा न निरीक्खए ॥२॥ पंच एए महापावे, जो नो वज्जेइ गोयमा । कुसीलो अहियटीओ भमिही सो सुमई जहा ॥ २ ॥ जो य संसग्गो मोइन्नो घोरवीरं तवं चरे ॥ अवजंते इमे पंच कुजा सव्वं निरत्ययं ॥ ३ ॥ इति महानिशीथे ॥ एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यमित्यर्थः ।। ३१ ॥ एतचात्र तद्वन्दनकदोपदर्शकाऽऽवश्यकगाथाया लेशः आह- पासत्थाई बंदमाणस्स नेव कित्ती न निजरा होइ । कायकिलेसं एमेव कुणइ तह कम्मवंधं च ॥३२॥ व्याख्या-पार्श्वस्थादीन् वन्यमानस्य नमस्कुर्वतो, नैव कीर्तिर्न निर्जरा भवति ॥ तत्र कीर्त्तनं कीर्ति रहो अयं पुण्यभाग ·इत्येवं लक्षणा सा न भवति, अपि तु अकीर्चि भवति ॥ नूनमयमपि एवं स्वरूपो येन येषां वन्दनं करोति ॥ तथा निर्जरा कर्म- शयलक्षणा सा न भवति, तीर्थकराऽऽज्ञाविराधनाद्वारेण निर्गुणत्वात् तेपामिति, कायलेशो अवनामादिलक्षणः, तं च एवमेव अव करोति, निवर्तयति, तथा कर्म ज्ञानावरणीयादिलक्षण, तस्य बन्धो विशिष्टरचनया आत्मनि स्थापनं, तेन वा आत्मनो पन्धः म्यरूपतिरस्करणलक्षणः कर्मरन्ध करोति ॥ इति च वर्तते, चः शब्दाद् आज्ञामगादिश्व दोपान् अवाप्नोति । तथाहि भगव- त्प्रतिष्टान्दने आज्ञा भङ्गः ॥१॥ तं दृष्ट्वा अन्येऽपि वन्दन्ते इत्यनवस्था ॥२॥ तान् वन्यमानान् दृष्ट्वा अन्येषां मिथ्यात्वम् ॥३॥ कायक्लेशवो देवताभ्यो वा आत्मविराधना वद्वन्दनेन तत्कवासंयमानुमोदनात् संयमविराधना चेति ॥ ननु गुणाधिके वन्दनकम् उक्तम् , अतो गुणाधिकत्वात् "पासत्थोसनकसीलणीय संसत्तजणमहाउंदै । नाऊण तं सुविहिया सवपयत्तेण वअंति" इत्याद्यागमपलान् सुविहिताः पार्श्वस्यादीन् मा स वन्दन्त, श्रावकास्तु किमिति न वन्दन्ते, तेषां गृहस्थतया सकल सावपव्यापारप्रसक्तत्वेन ततो गुणहीनत्वात् ॥ उच्यते पार्श्वस्यायपेक्ष्या तेपाम् अभमनवत्वेन उत्तमगुणत्यात् ? उक्तंच केसि पि संजयाणं केहिं पि गुणेहिं सावगा अहिया ॥ जम्हा ते देसजई इयरे उ ण ओभयओ भट्ठा ॥१॥ तथा अरहंत घेझ्याणं मुसाहुप्यारओ दायारो । सुस्सावगो वरतरं न साहवेसेण चुयधम्मो ॥ छजीवनिका पदया पिवजिओ नेव दिक्सिमो न गिही जाधम्माओ चुको चुह गिहिदाणधम्माओ" इत्यादि । किंच उपहासादिदोप- भपात् पथा कवमाधुपान् वैटम्पिकान जानानः श्रादो न वन्दते, तथा पार्श्वस्थादीनपि ॥ यदुनम् ।।

·जह वेलंवगलिंग जाणतस्स-न मओ हवइ दोसो। निधसुत्ति नाऊण वंदमाणे धुवं दोसो ॥१॥ इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ ननु उत्सर्गतो मा वन्द्यन्ताम् एते, अपवादतस्तु वन्यन्ते एव, अन्यथा तद्विधिभणनस्य वैयर्थ्यम् ॥ भणितश्च तद्विधिर्यथा वहिभूम्यादौ मिलितस्य द्रव्यलिङ्गिनोमिलापः क्रियते, हे तपोधन कीदृशस्त्वं चन्द्रगच्छीयो नागेन्द्रग- च्छीयो वेत्यादिलक्षणः ॥ गुरुं पुरुष कार्य वा अपेक्ष्य तस्यैव नमस्कारः क्रियते ॥ नमस्ते इति, गुरुतरं चापेक्ष्य अभिलापन- नमस्कारगर्भो हस्तोच्छ्रयः क्रियते, गुरुतमं वापेक्ष्य शिरो नम्यते, कुशलं भवतः इत्यादि पृच्छयते, तद्वहुमानतः किंचि- कालं तत्सन्निधौ आस्यते, एप तावत् बहिर्दृष्टस्य विधिः, कारणविशेषतः पुनस्तत्प्रतिश्रयेऽपि गम्यते, तत्रापि एप एव विधिः नवरम् आरभट्यावृत्या त्योभवन्दनं क्रियते, वन्दनकं वा दीयते, यदुक्तम् “वायाए नमोकारो" इत्यादि इत्यत आह- 'जो पुणकारणजाए, जाए वायाइओ नमोकारो । कीरइ सो साहूणं, सड्डाणं सो पुण निसिहो ॥ ३३ ॥ व्याख्या-यः पुनः कारणजाते प्रयोजनप्रकारे ज्ञानादिकार्ये इति यावत्, जाते उत्पन्ने सति, वागादिको वाचनिकादि- नमस्कारो वन्दनं क्रियते, विधीयते, अवसन्नादीन् प्रति इति शेषः ॥ 'सो साहूणमिति' व्यत्ययोऽपि आसामिति प्राकृतलक्षणेन तृतीयार्थे पष्ठी ॥ ततश्च साधुभिः श्रमणैः क्रियते, इति पदम् अत्रापि आवय॑ते, क्रियते न श्रमणोपासकैः, यदेप न यथा तथा क्रियते ।। किं तर्हि ? यदि ब्रह्मचर्यप्रतिपालनरूपेण पर्यायेण आत्मनः सकाशात् स उपरिवर्ती भवति, यदि तत्परिवारोऽपि संमुखम् । उचितप्रतिपत्ति करोति ॥ यदि कुलगणसंघकार्यकरणक्षमो भवति, यदि तबलेन तत्र क्षेत्रे स्थातुं शक्यते, यदि दुर्भिक्षाधव- ·माग ते ग गाग्निध्यं कर्तुम् उन्महन्ते, यदि या ततः सूत्रं पार्थो वाऽपेक्ष्यते इति, यदुक्तं परियायपरिसेत्यादि' तदाहि वदकरणे प्रायनामन्तिः पार्थमंशादयो दोपा भवन्त्येव, साधूना, तस तदानीम् अधिकलत्वात्, यदा तु साधना स्वयमधि- करलाः समानपला या मान्ति, तदा तान प्रति न किंनिरन्ति ॥ यदुक्तम् "पासत्याईयाणं तह चिहइ जह न होइ से मन् ॥ परमा जभी आय, तदमारे दाओ वझे" इति, नतः श्रावकाः कदापि न कुर्वन्ति, वेभ्यः सदापि समधिकरलयात् ॥ ननु- फारणतोऽपि यन् श्रमणानां कर्तुमनुमात, तद् तदुपामकानां विशेषतोऽनुनावं, तेषां महतामपि अणुयतधरत्वाद, इत्यत आहे, पहाणं मो पुणनि, थाद्धानां ग पुनर्नमस्कारो निषिद्धो निगरितः, आगमगवविशिष्ट विचारानभिज्ञत्वेन अपलसात् तेषां, इलिनिगमास इस पार्धम्यादिसंभास महाव्यामोहहेतुत्वान, पर्यायपरिपत् पुरुषादिविशेषविमर्पणस श्राद्धानाम् अनुपयोगित्येन असमाप ॥ ननु क निषिदः ? उच्यते दर्शनसमतिकायाम् - पंदणाणसफारणाई मयं न कप्पर फाउं। लोगुत्तमलिंगीणं, वि केसि यं जो भणियं ॥ ननु कुतः कारणाद न पते । उच्यते "घयणरिसंवापाओ उप्पलह संसओ फुड जं से तम्हा तमणाययणं मि मिरासहेजपा ॥ इति वृहत्पदसानामाप्ये पि लोकोचरिकानायतनरिचारे मणितं ॥ लोउत्तरियं पुण जे जिणधम्मरथा परं गदयघाए । यति देमणा परणदेसओ तेसि मंमागी ? एगमिहमणायपणं सुगु धि धम्मति परम गहरम । “होर गुणहानि कता एवं यत्रणिनं तु" अन्यथा परमाईतः श्रीश्रेजिफनो देवमायणा mmहणाय ·जलाशयाताण सायु हट्टपता १५५फा पापनानाम् , आपन्नसत्त्वां साध्वीं च, दर्शनमात्राद् अवन्दिष्यत ॥ नच ववन्दे तस्मात् ज्ञायते निपिद्धः एव एप इति ॥ ३३॥ आह-पौपधशालायां मिलिता बहवः श्रावका विकथापरिहरणार्थ यदि कंचिद् धर्मविचारं कुर्वन्ति, प्रकरणविशेष वा कंचित् स्वबोधानुसारेण विचारयन्ति, तत्तेषां युक्तम् अयुक्तं वा? धर्मचर्चायाः शुभभाव प्रबन्धनिबन्धनत्वात्, मिथ्यावादस्य च क्रूरकर्मबन्धकारणत्वाद् इत्याशयवान् पृच्छति ॥ "पोसहियसावयाणं पोसहसालाइ सावगा बहुगा। गंतुं पगरणजायं, किंपि वियारिंति तं जुत्तं" ॥३४॥... व्याख्या--पोपधं पर्वानुष्ठानं पोपधेन चरन्तीति पौषधिकाः, गृहीतपौषधाः, ते च ते श्रावकाच, पौषधिकश्रावकाः, तेषां नतु श्राविकाणां, पौषधशालायां पौषधग्रहणोचितस्थाने श्रावकाः, यहव एव बहुकाः खार्थे कः प्रभूताः, गत्वा प्रकरणानि उपदेशमालादीनि, तेषां जातं सदृशं, प्रकरणप्रकारमित्यर्थः । किमपि अनिर्दिष्टनामकं विचारयन्ति इति, स्वमतिमानुसारेण | अर्थापयन्ति, तदू युक्तं संगतम् इति पृच्छार्थः ॥ ३४ ॥ तत्रोत्तरं भण्यते, केणइ गीयत्वगुरुं, आराहतेण पगरणं किंचि । सुनुसुयं नायं चिय तस्सत्थं कहइ सेसाणं ॥ ३५ ॥ - व्याख्या केनचित् पौषधिकेन अन्येन वा गीतार्थगुरुम् आगमज्ञम् आचार्यम् आराध्यता शुश्रूपमाणेन प्रकरणं धर्मशास्त्र पञ्चाशकादिकं, किंचित् अनिर्धारितनामकं, सुष्टु शोभनम् अक्षरार्थभावार्थावगमक्रमेण इत्यर्थः ॥ श्रुतम् आकर्णितं ज्ञातमेव बुद्ध- मेव, नतु अज्ञातं, तस्यैव एवात्राध्याहार्यः प्रकरणस्यैव, नतु आवश्यकनियुक्तिचूादेः तस्य चतुर्दशपूर्वधरादिप्रणीतत्वेन आग- ·मत्यात्, आगमश्च सूरतः पइजीपनिकायमेव यावद् अर्थतः पिण्डपणामेव, यापद् उत्कृष्टतोऽपि श्रावकस्य कल्पते नाधिकः ॥ एतेन यत् केपाचिद् मते आवश्यनियुक्ति गृहस्साः पठन्ति, आवश्यकचूर्णि च म्वयमेव विचारयन्ति, तदयुक्तम् इत्यावेदितव्यं भवतीति ।। अर्थ विचारं, कथयति भणति, स इति शेषः, शेषाणा शुश्रूपुलोकानाम् अग्रे इति शेष्य, तस्य यथा गुरुमुसावधारि- तार्थ कथ्यमानस्य, मनोवचनकायकुब्यापारनिरोधकत्वेन धर्मध्यानपोषकत्वेन समतपरमतविशेषप्रकाशकत्वेन, संवेगनिर्वेदा- घुत्पादकत्येन कस्यापि प्रतियोधहेतुत्वेन च बहुगुणत्वादित्यर्थः ॥ ३५ ॥ ननु एवं कथ्यमाने तर विभिन्नमतिकाः श्रोतार इति, कोऽपि किमपि अन्तरान्तरा पृच्छति, व्याख्याता च सैद्धान्तिकार्थानभिज्ञत्वेन कदाचित् तदुत्तरं दातुम् असमर्थोऽपि भवति । ततो यदि अभिमानाद् यदपि तदपि तद्ददाति, तदा उत्सूत्रमापित्वम् , अथ न ददाति, तदा विविधं उपहस्यवे, भण्यते च यथा कस्ते व्याख्यानेऽधिकारो, यत्सुगमायामपि पृच्छायाम् अधोमुसो जातः, ततः किं कर्चव्यमिति, अत आह-- "तं च कहंत अन्नो,जइ पुच्छइ कोवि अवरमवि किंचि । जइ मुणइतं पि सो कहइ, तस्स अह नोभणिने में ॥३६॥ व्यारया-तं प्रकरणविशेष, पुनः, चः पुनरर्थे, कथयन्तं व्याख्यान्तम्, अन्यः समीपस्था, यदि पृच्छति, पर्यनुयुक्ते, कोऽपि सम्यग्दृष्टिमिध्यादृष्टिा, अपरमपि प्रसङ्गागतं, किंचिद् विचारान्तरं प्रकारणान्तरं वा, यदि 'मुणइत्ति' जानाति 'शोजाणमुणो' 1४/७ इत्यनेन प्राकृतलक्षणेन ज्ञाधातोः, स्थाने मुणादेशः ॥ तदपि स श्राद्धः कथयति, तस्य पृच्छकस्य अग्रे इति शेषः । अथ नो जानाति, वदा मणेत् घ्या, इदं वक्ष्यमाणम् इत्यर्थः ।। ३६ ॥ तदेव आह- ·एयं खलु गीयत्थे, गुरुणो पुच्छिय तओ कहिस्सामि । इय जुत्तीए सट्ठो भवभीरू कह्इ सड्डाणं ॥ ३७॥ व्याख्या-एतत् यत् त्वया पृष्टं, खलु निश्चये, गीतार्थान् खसमयपरसमयविदः, गुरुन् धर्माचार्यान् पृष्ट्वा ततः कथयिष्यामि भणियामि, क्त्वाप्रत्ययेनैव गुरुपृच्छानन्तर्ये भणनस्य लब्धेः, अवलम्बद्योतनार्थम् अत्र ततः शब्दः, इति एवंरूपया युक्त्या रीत्या मर्यादया इति यावद, नान्यथा इति भावः, श्राद्धः भवभीरुः उत्सूत्रभाषणाद् अनन्तसंसारी मा भूवम् इति शक्तिहृदयः कथयति, किं न वाचयामास पुस्तकं पर्वसु पोपधं गृहीत्वा सकलकुटुम्बस्याग्रे जिनदासश्रावकः, श्राद्धानाम् अग्रे॥ नतु श्राविकाणां, ताः सामान्ययतेरपि व्याख्यानेऽनुचिताः किं पुनः श्राद्धस्य, अत एव अयम् आचार्यवन्न सभाम् आपूर्य व्याख्याति, व्याख्यानयतनाऽनभिज्ञत्वात् ॥ यदुक्तं पौषधविधौ जिनवल्लभसूरिभिः “गुरुमुहाओ वा जहावधारियम पयमणुपेहेइ । तप्परतं तो तमेव, अन्नेसि किंचि साहेइ वा, न पूण सभापवंधेणं धम्मं कहेड्, जम्हा अहिगा- रिणा खु धम्मो काधब्बो, अणहिगारिणो दोसो आणा भंगाउ चिय धम्मो आणाए पडिवुद्धो, इत्थ य भवस- यसहस्स महणो विवोहओ भविय पुंडरीयाणं, धम्मो जिणपन्नत्तो, पकप्पजयणा कहेयव्यो, पकप्पो निसीह- ज्झयणं जेण सावजणवजाणं, वयणाणं, जो न जाणइ, विसेस, वृत्तंपि तस्स न खमं किमंग, पुण देसणं कार्ड, अन्नं च किं इत्तो कड्यरं सम्म अणहिगयसमयसम्भावो अन्नं कुदेसणाए कद्वरागम्मि पाडेइ ॥ एवं विहा य बहुअसुहकम्मसंचोइया, दुरहीयकुनयलयमयविमोहिया, जिनमयं अयाणंता, जिणवयणमन्नहा भासिऊण, ·आ रंगई तिजं पुण पदइ, सुणेइ, जणरस धम्मं कहेइ चाइ, तं पच्छा कडवि सयं तेणपि जइ तं पुराहीय- मिनि ॥ पा फति, जेण पारित्तं पच्या फाई, उमिासंतो, गिही जाओ, पुराणोवि, घुघइ ॥१॥ सिद्धपुत्तो ममतगो अभनगो या ममिहं मुंदं परेइ, भि हिंडइ, या नया ॥२॥ सारूविगो पुण सुफिलवत्वपरित हिओ मुंडमसिहं परेड, अभनगो य पत्ताईसु भिषा हिंडइ ॥ ३ ॥ अग्ने भणंति, पच्छा फडसिद्धपुत्ता, चेय जे असिहा ते मारुपिगा" इति निशीधर्णिः, सिद्धपूत्रमारूपिकयोः स्वरूपमग्रत उपयोगी इत्या मसबाद उक्तं, ततो व्रत मुरा यही बातो, यः म एप व्याख्याति इत्यभिज्ञवाद् इत्यर्थः ॥३७॥ ननु सर्वेषु अपि दिनेषु पौपधं गृह्यते, प्रतिनियतेषु वा ? यह एफ मुत, सामग्रीमद्भाचे मर्गदापि भापकरण पोषधम् अनुष्ठातुं युक्तं, सदनुष्ठानत्वात् आवश्यकवत् ॥ ततो न प्रतिनि- यदिनाधिमा सत्ता सामग्रीविफलीकार्या, यदि १ प्रतिनियते एवं दिने तदिधेपं स्यात्, तदानीं पदुक्तं-माताधर्मकथायाम् अममतिफस नन्दमणिकारधिनः पोपधग्रहणं, सद् असमीचीनं भवेत, अष्टमस दिनत्रयात्मकत्वेन प्रतिनियतदिनातिक्रमण- पीतवान्, इति । नर पक्तव्यं, यपाएमं दिनप्रयमानी, अपि पोद्देशेन प्रवृतत्वात् पर्वग्रहणेन गृह्यते, एवं पोपपमपीति, ९ साटोझोरामप्रमाणतादिति ॥ अपरे त्वाः पोपयग्रहणं न सर्वदा कार्य, विशिष्टकालानुष्ठानत्वात् यद् विशिष्टकालानु धान, तप न मादा फार्य, पपा पडायम्य । विशिष्टकालानुष्ठानं घर, दमाम सर्वदा फार्य न प अस्स विशिष्टकालानु- धानसम् अगिदं, पोप हि एकादशन या सात् पनुपर्धापतिमा वा, नान्यत् ॥ तत्र प्रत पानुष्ठानमेर पूर्वायापरयम् एष ·व्याख्यातत्वात् ॥ तथाहेि-उत्तराध्ययनेषु नवमाध्ययनवृत्तौ, पोपधोऽष्टम्यादितिथिपु व्रतविशेष इति, आवश्यवृत्तावपि उक्तं, पोपधोपवासातिथिसंविभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्ठेयौ न प्रतिदिवसाचरणीयौ इति आवश्यकचूर्णावपि उक्तम्--- "सब्बेसु कालपव्वेसु पसत्थो जिणमए तवो जोगो॥ अहम्मि पन्नरसीसु य नियमेण हविज पोसहिओ ति" तपोयोग उपवासादिः आसुसेनवाचकेनापि उक्तम्--. सर्वेष्वपि तपोयोगः प्रशस्तः कालपर्वसु ॥ अष्टम्यां पञ्चदश्यां च नियतः पोषधं वसेद् ॥ १॥ इत्यादि विधिवादः ॥ चरितानुवादे तु चतुःपयामेव जिनदासायनेकश्रावकपोपधय श्रूयमाणत्वात् ॥ प्रतिमापि पर्वानु- ठानमेव, यदुक्तम् आवश्यकनियुक्तिवृत्तौ- होइ चउत्था चउद्दसि अट्टमिमाईसु दिवसेसु पोसहं । चउव्विहं पि पडिपुन्नं सो उ सम्ममणुपालेत्ति ॥१॥ 'चउत्थेत्ति' चतुर्थी, प्रतिमा, ततो व्रतविशेषत्वात् प्रतिमाविशेषत्वाद्वा सिद्धं पौषधस्य विशिष्टकालानुष्ठानत्वं, सर्वकालान- नुष्ठेयत्वं साधयति-यचास सर्वदानुष्ठेयत्वसाधनाय सदनुष्ठानत्वादिति हेतुः, परेणोक्तः, सोऽनैकान्तिकः पाक्षिकप्रतिक्रमण- संपूर्णोपधिप्रतिलेखनादि व्यभिचारात, तद्धि सदनुष्ठानमपि प्रतिनियते एव पक्षान्तादिलक्षणे दिने विधीयते, न सर्वेषु दिनेषु, ह- प्टान्तोऽपि साध्यविकलः, पडावश्यकेऽपि सर्वकालविधेयस्य असंभवात् ॥ नहि भगवतो महावीरस्य तीर्थे अजितादितीर्थकृतीर्थेषु इस यदा तदापि एतद् अनुष्ठीयते ॥ एवंहि 'अंतो अहो निसिस्से' इत्यादिकालनैयत्योपदेशस्य नैर्थक्यप्रसङ्गः, तथा सर्वेष्वपि ·धर्मगच्छेपु प्रतिनियते एव राज्यन्तरूपे, दिनान्तरूपे, वा काले पोपधं गृह्यते, न यदा वदा, इत्येवस सर्वदा ग्राह्यत्वसाधनं प्रवृत्तिराधितत्वान्, असमीचीनमेव । किं च ज्ञाताधर्मकथायाम् । ततेणं नंदे मणियारसिद्दी अन्नया गिण्हकालसमयंसि जेहा मूलंसि मासंसि अट्ठमभ गिण्हइ ॥२॥ पोसहसालाए जाव विहरइ तपणं नंदस्स अट्ठमभत्तंसि परि- णममाणमि ताहा छुहाग अभिभूतस्स समणस्स इमे एपा रूपे अज्झथिए समुपजित्था, घनाणं ते राईस- रजावप्पमितयो, जेसिणं रायगिहस्म पहिया पहुओ यावीओ पुस्खरणीओ जाय सरपंतियाओ जत्थ यहुजणो पहायइ पिपइ इत्यादि संपेहद संपेहित्ता कालं पोसहं पारेइ, इत्येतायद पवास्ति वृत्तिता तु इदं गुगमत्याद न व्याख्यानं, ततः कैरक्षरैर्भवता निर्धारितं यत्सर्वदा पोपधं गृह्यते इति, जेठामूलंसि मामंसि, इति ज्येष्ठपूर्णिमायाम् अष्टमे भक्ते तृतीयदिवसे, पर्वणि एव निदेवसिके प्रतिमान्त्यरात्री कायोत्सर्गपत् पोपधस संभवात्, कथं नन्दमणिकारदृष्टान्वेन पोपपस्य अपर्यानुष्ठानता, सर्याऽऽगममर्वसमाचारी विरुद्धाऽपि साध्यते ॥ नान, निरा पौषधी अपर्वणि एव वा द्वितीयादी पौषधी इत्यस्ति ।। यच्च श्रीविजयेन सप्तदिनानि यावत् पोपचं गृहीतम् इत्यागमे श्रूयते ॥ तदिह लोकार्थ, न मोक्षार्थ, विद्युत्पातलक्ष- णोपद्रवटालनबुद्धा प्रवृत्तत्त्वात् इति, न तनिदर्शनं, कार्य मोक्षार्थस्यैव अनुष्ठानस्य इह विचारयितुम् आरब्धत्वात् ।। तस्य भग- वदाज्ञापूर्वकवाद तस्माद् यथा सदनुष्ठानत्वेपि आवश्यक संपूर्ण सन्ध्याद्वये एव अनुप्लीयते ॥ तथा पोपधमपि उक्तपर्वगु एवं संपूर्णम् अनुष्टेपम्, एकैकस्य तु वदवयवस्य सामायिकादेरिव अनुष्ठिती न कालनियम उक्त इति । तत्र फामचार एपेति, अतो ·भगवन् किं तच्चम् , इत्यत आह-- उदिवामि चउद्दसि पंचदसमी उ पोसहदिणंति । एयासु पोसहवयं संपुन्नं कुणइ जं सहो ॥ ३८ ॥ व्याख्या उद्दिष्टेति, सामायिकी संज्ञा, अमावास्यावाचिका, यदुक्तं दशाश्रुतस्कन्दचूण्णौ चतुर्थश्रावकप्रतिमाव्याख्याने 'उद्दिवा अमावस्साइति' तत उद्दिष्टा अमावास्या, अष्टमी चतुर्दशी च प्रसिद्धे, 'पंचदशमी, पूर्णिमा, तुरवधारणे, एता एव तिथयः पोपधदिनं, पुप, पुष्टौ, पोपं वृद्धिं धर्मस धत्ते धारयतीति पोपधः, पुण्यतिथिविधेयो व्रतविशेषः ॥ पोषधस दिन पोपधदिनं, पर्वानुष्ठानत्वेन अस्य समये प्रसिद्धत्वात् ॥ यदि पुनः संपूर्णमपि पोपधं प्रतिदिनविधेयम् अभविष्यत, तदा भगवतो महावीरय पञ्चमगणधरः प्रथमयुगप्रधानः श्रीसुधर्मख़ामी सूत्रकृदङ्गे श्रावकवक्तव्यतामध्ये "चाउद्दसमुदिट्टपुन्निमासिणी सु पडिपुन्नं पोसहं पालेमाणो विहरइ" इत्याद्यालापकं नाभणिष्यत् ॥ मणितश्च अयं, ततो ज्ञायते पर्वानुष्ठेयोऽयम् इति ॥ अत एवोक्तं-सैद्धान्तिकशिरोमणिना श्रीजिनवल्लभरिणा "तो भवसुहविरयमणो, अणन्नसामन्नचरणरागेण ॥ जतिसुहकखी किर कुणइ सव्वओ पोसह सहो ॥ तं च चउद्दसि अहमी, पजोसवणाइपव्वदिवसेसु ॥ साहुसगासे पोसहसालाइघरे वइय कुजा ॥२॥ इति अन्यैरपि श्रुतधरैरनेकधा खोपज्ञशास्त्रेषु एतद् विशिष्टतिथिसाध्यतया एव उक्तं, कियदत्र लिख्यते, स्वयमेव तत्परिभावनीयम् ॥ 'इतिशब्द उत्तरवाक्यसमाप्तौ हेतुमाह ॥ एयासुत्ति, एतासु उद्दिष्टादिसु तिथिपु' 'पोपधत्तं संपूर्ण, चतु- विधं करोति, समाचरति, यसात् कारणात् श्राद्धः उपलक्षणत्वात् श्राविकाऽपि, तस्या अपि द्वादशत्रतप्रतिपत्तौ अधिकृतत्वात् ॥

·ननु चतुर्मासकपपणे, प्रवचने महापर्वणी मण्येते, उद्दिष्टादिभ्यस्तपसाऽनुष्ठानेन विशिष्टशुमभावहेतुत्वेन चैतयोः गुरुत्वात् ।। उद् यदि सत्यमेव, पोषधं पानुष्ठानं तदा एते विशेपेण अत्र वक्तुमुचिते अपि किमिति नोक्त ? यदि वा चतुर्मासकं चतुर्दशी पश्चदशी ग्रहणेन संगृहीतं, तदेकतरतिधिभाविवाद, साम्पत्सरिकं तु न, भाद्रपदश्वेतचतुर्थी भाविवाद : माद्रपदश्वेतचतु- थि उद्दिष्टादिविथिभ्योऽतिभिन्नत्वात् इति, तदवश्यं वक्तुं युक्तम् । इति चेत् सत्यं, किन्तु उपलक्षणलात् लब्धमिति ? नोक्तम् । अन्यथा महाकल्याणकानि अपि वक्तव्यानि स्युः । वेषामपि पुण्यदिनलेन पोषदिनत्वात् तथा च मूत्रगौ- ख स्यादिति "अथवाऽन्यथा व्याख्यायते, उद्दिष्टादिविशिष्टपर्वत्वेन भवचने प्रसिद्धास्तिथयः, यदुक्तं सदनयत्ती "चाउद्दसमु- दिपुण्णिमासिणीमु” इत्यादि आलापकं विण्यता शीलाशचार्येण उद्दिष्टामु महाकल्याणिकरांपन्धितया पुण्यतिथित्तेन । प्रत्याख्यातागु इति, ताथ चतुर्मासिकसाम्मत्सरिकमहाकल्याणिकदिनानि उच्यन्ते ॥ अटमीचतुर्दश्यो पञ्चदशी शब्दोक्त पूर्णिमाऽमरयासे च सामान्यत्वात् पृथगेव उक्ते इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ननु केनचिद् अष्टमीचतुर्दशीज्ञानपशम्यादिपुण्यति- धिषु महाकल्याणकेषु चैकाशनकादिनपोविशेषफरणनियमो गृहीतः, सच अष्टभ्यादीनां महाफल्याणकेन सह योगे सति किं 4 करोति ? इत्यत आह- । जइ कहवि अट्ठमी चउद्दसी य तत्थ चि य होइ ययजोगो । वयसद्देणं भपण नियमो करलाणमाइभो ॥ ३१॥ तस्संजोगा जो कोवि गुरुतरो निधियाइओ नियमा। सो काययोज निव्यियंति एकासणा गम्यं ॥ ४० ॥ . 1 ·व्याख्या-'यदीति, संभावनायां, कथमपि, तिथिपातवशात् स्वभावाद् वा, केपांचिद् हि कल्याणकाना, तयारव तिथ्या- र्भावात् 'अष्टमी चतुर्दशी, वा भवतीति क्रिया योज्या ॥ चः शब्दो वाशब्दार्थः, अनुक्तज्ञानपञ्चम्यादिविशिष्टतिथिसमुच्च- यार्थों वा, तत्रापि, च अष्टम्यां चतुर्दश्यां वा, चः समुच्चये स च अग्रे योक्ष्यते, 'भवति, संपद्यते, व्रतयोगश्च, व्रतसंवन्धश्च ॥ ननु व्रतमिति किम् उच्यते, इत्यत आह (वयेति, व्रतशब्देन अनुस्खारोलाक्षणिकः, 'भण्यते, कथ्यते, नियमोऽभिग्रहः, इह कल्याणार्थ तपोऽपि कल्याणं, तादाद् अभेदोपचारो यथा इन्द्रार्थास्थूणापि इन्द्रः, ततः कल्याणं कल्याणकतप आदौ पूर्व, यस्य, स कल्याणादिः, कल्याणनियमः, मकारो अलाक्षणिकः, प्राणातिपातादिनियम इव कल्याणकादिनियमो व्रतम् उच्यते इत्यर्थः । तत्र तिथिपातवशात् यथा कार्तिकामावास्याः पतने सति, चतुर्दशी वीरनिर्वाणकल्याणकनियमसम्बन्धो भवति, सभा- वाच, यथा चैत्रे अष्टमी ऋषभनाथजन्मवतकल्याणनियमयोगः, श्रावणे चाष्टमी पार्थमोक्षकल्याणनियमयोग इत्यादि । अत्र केचिद् अमुं संप्रदाय व्याचक्षते, यथा 'पोसहवयदिणयोगे' इत्यस्य परिग्रहपरिमाणगाथापदस्य संमुग्धस्य अर्थपृच्छायाम् इदम् उत्तरं दत्तं पूज्यैरिति ॥ तत्र पोषधशब्दोऽष्टमी चतुर्दशी वाचकतया प्रवचने रूढः, तथाहि आवश्यके 'पोसहो-चवासे चउबिहे पन्नते' इत्यादि आलापकवृत्तौ इह पोपधशब्दो रूढया पर्वसु वर्तते, पर्वाणि च अष्टम्यादितिथय इति ॥ ततोऽसौ न अनूध व्याख्यातः, किं तर्हि एतस्य अर्थावष्टमीचतुर्दश्यौ एव उक्ते, व्रतशब्दस्तु कल्याणकादिनियमवाचकतया न प्रसिद्ध इत्यसौ विकृत्य व्याख्यात इति, अपरे पुनराहुः-"तिहियोगे तवमेगं वयमसमरणे अणन्तरतिहीसु" इत्येतत्परिग्रहपरिमाणगाथा गूढा- ·थत्वात् व्याख्यातम् इत्यर्थः । तयोरष्टमीवनयोः, चतुर्दशीवनयोः संयोगः सम्बन्धः तत्संयोगः, तम्मिन्, व्यत्ययोऽपि आसाम्, इति वचनान् सप्तम्यर्थे पञ्चमी, यस्तपोविशेषः कोऽपि अनिर्दिष्टनामा 'गुरतरो, वृहत्तर निर्षिकृति-रादौ यस्य आनाम्लादेः । स निर्विकृत्यादिक , ननु चाशनापेक्षया प्रकाशनं गुरुतरं वर्तते, तत्कथम् एकाशनादिरिति नोक्तम् ? उच्यते यदपेक्षया एकाशनं गुरुरित्युच्यते भरता, तस्य ध्यानस्य जागमानुक्तत्वात् , आवश्यफनियुक्ती हि दर्शव प्रत्याख्यानानि उक्तानि, यथा- नवकार-पोरमीपुरिमहिफासणेगठाणे य । आयंयिल अभत्तढे चरिमेय अभिग्गहे विगईति ॥ तेपा मध्ये च असाऽभागात्, इति सिद्धान्तम् आश्रित्य द्वयागनापेक्षया एकाशनस्स गुरुत्वं साक्षाद् अत्र नोक्तम् । उपलक्षणा घेतदपि शेयम् , अत्यन्तहीनसयजन्तून उद्दिश्य प्रमादजयनार्थ घाशनसापि गीता-राहतत्वात, तथा प अग्रे वक्ष्यति 'अहिं दोकासणेहिं' चेति नियमान् निश्चयेन स कर्नव्यो विधेयः, किन क्रियते एकस्यामेव तिथौ चतुर्दशीत्वात् चतुर्थस्य चतुर्मासकत्वात् च पठस्स प्राप्ती पष्ठमेव, यत् यसात् हेतोः निर्विकतिकम्, 'इतिशब्दः पादपूरणे, एकाशनात् गुरुक, महद्, ननु इदं पिरद्धम् , आगमेहि निर्विकृतिकात् , पुरिमार्द्धय पुरिमार्दाच एकाशनस, एकाशनाच, आचाम्लस आचाम्लाचतुर्थस्य, यथोत्तरं द्विगुणद्विगु: णत्वेन गुरत्वमुक्तम् अन्ति, यथा “निवीयं पुरिमहूं इगम अविलं चउत्थं च । छद्रं च अहम चिय कमेण पच्छित्तगुरुआई वि' = यथोचरम्, द्विगुणाद्विगुणत्वं चैपाम् एवं-द्वाम्यां निर्विकृतिभ्यां पुरिमार्द्धम् , दाभ्यां पुरिमा भ्यां सेकाशनम् , दाभ्यां काश- नाभ्याम् चाचाम्लं, द्वाभ्यां आचाम्लाभ्यां चतुर्थम् इति ॥ यटक्का-भिम्रगति एहिं पुरिमल, दोदि : भ ·पुरिमड्डेहिं एकासणं, दोहिं एगासणेहिं आयंबिलं, दोहिं आयंबिलेहिं उपवासोत्ति, ततो निर्विकृतिकाचतुर्गुणत्वेन एकासनकम् एव गुरु, नतु एकाशनात् निर्विकृतिकम् ॥ किंच निर्विकृत्यादीनां गुरुत्वाकटनार्थ विशोपकमानमपि कृतम् अस्ति, यथा निर्विक- तिकस सपादैको विशोपको मानं, स च पोडशभिर्गुणितो विंशतिर्विशोपका भवन्ति, इति पोडशभिनिर्विकृतिभिरुपवासः, तथा पुरिमार्द्धस्य तु मानं साद्धौं द्वौ विशोपकौ, तौ च अष्टभिर्गुणितौ विंशतिर्विशोपका भवन्ति, इति तैरष्टभिरुपयासः, एकाशन विशोपकाः पञ्च, ततस्तैश्चतुर्भिरुपवासः, आचाम्लस्य दश विशोपकाः, ततस्ताभ्यां द्वाभ्याम् उपवासः ।। उपवासस्तु विंशतिविशो. पक इति तथाचोक्तम् 'माणं कमेण निधिय पु-रिमेगासणनिरुद्धखमणाणं' पायजुइक्क १ दुअष्टुं २ पण ३ दस ४ वीसा ५ तह विसोया इति ॥ एवं चैकाशनकात् निर्विकृतिकं लघुतरं, पञ्च विशोपकापेक्षया सपादक विशोकस अल्पतरत्वाद् इति ? अनो च्यते न विरुद्धम्, अन्येन अभिप्रायेण उक्तत्वात् , आगमे हि तदेव निर्विकृतिकम् एवं विचारितम्, यत्र केवलं विकृतीनामेव नियमो न भोजनसंख्याया, नापि अशनसंख्याया न चापि विधाद्याहारसंख्यायाः, तच सपादकैविशोपकमानत्वात् एका- शना-लघु एव, सांप्रतं तु पूर्वाचार्यपरम्परागतसामाचार्या एकाशनकसहित विविधाहारं च निर्विकृतिकं क्रियते, तैस्तु त्रिभिरेव उपवास इत्येकाशनात् किंचिन्यूनसप्तविशोपकमानत्वेन गुरुतरमेव निर्विकृतिकम् इति, एतदेव आश्रित्य निर्विकृतिक गुरुतरत्वं उक्तम् सूत्रकारेण इति न कश्चिद् दोष इत्यर्थः ॥ ४० ॥ अथ कश्चिद् गृहीते सामायिके, तदुचितम् आवश्यकादि व्यापार कुर्वन्नन्तरान्तरान् बहुवारान् तेजस्कायेन वा अप्कायेन वा संघट्टितः, सच तद्विराधनाशुद्ध्यर्थं तेजस्कायस अकाया

·पहवः संघट्टका जाता इति सामान्येन आलोचयति, अथ एतावन्तो लघुका गुरुका वा सान्तरा निरन्तरा या इत्यादि व्यक्त
इति प्रश्नम् उद्दिश्य उत्तरमाह-
पडिकमणं च कुणन्तो विजुपईवाइहिं जइ कहवि। वारा दो चउ फुसिओ तो बहु फुसिओ त्ति आलोए ।॥४१॥
व्याख्या-'प्रतिक्रमणम्' आवश्यक, 'चकारोऽनुक्तसमुच्चये, प्रतिक्रमणं हि सामायिकवतो व्यापार, ततोऽन्यान् अपि =
पठनगुणादीस्तद् व्यापारान् समुचिनोति असौ, अतस्तानपि कुर्वन् प्रतिक्रमणस सामायिकाऽविना भूतत्वात् सामायिकस्थः
स्त्रीपुंसकवरोध कर्ता गम्यते 'विद्युत् ' तडित् साच आकाशिकत्वाद् उल्कादीनाम् उपलक्षणम् , प्रदीपस्तु भौमत्वाद् ज्वालागा.
रादिरूपस अग्रेः, विद्युच प्रदीपश्च विद्युत्प्रदीपौ तौ आदी एषां पृथ्वीकायादीनां वे तथा, तैः यदि कथमपि निरवधानचादि- -
प्रकारेण, सावधानो हि तच्छंकायाम् अपवरकादी मविशेत, कम्बलं वा प्रावृणुयात् , सामायिकस्थस्य साधुतुल्यत्वान्,
साधवश्व स्पर्शनशङ्कायां कम्पलं प्राण्वन्ति, यदुक्तम्-सचित्त सलिलमहिगारय संपाइम पमुक्सजीवाणं । रक्सट्टा उवइडं :-
कंलगहणं सुसाहणं ॥ १ ॥ कंलमहुरत्तगुणेण नोदगाई जिया विवजंति अतिसारमलिणयाए य अंगसंगमि जंति सयं ॥
वारान् वेलाः द्वौ बीन चतुरो या, वा शब्दोऽनुक्तोऽपि अब द्रष्टव्यः, स्पृष्टः, संघट्टितः 'तो' तदा, यहुस्पृष्ट इत्यालोचयेत् गुरूणां -
सामान्येनैव निदयेद् इत्यर्थः ।। ४१ ॥ तकि सर्वोऽपि एवम् अविशेषेणैर आलोचयति ? न इत्याह-
जइ को विहोइ दाखोता जावइयाणि हुँति फुसणाणि। तावइयाणि गणिज्जा अतिमडो जो घटुं भणइ ॥४२॥

·." व्याख्या-'यदि' भवति कोऽपि, 'दक्षः' चतुरः 'ता' तदा यावत्कानि यावन्ति भवन्ति, स्पर्शनानि तावत्कानि तानि गण- गेन्, संख्यायात् , गणयित्वा संख्याभणनपूर्वकं गुरुमूले आलोचयेत् इतिशेपः ॥ अतिसुग्धो जिमाः, विसरणशीलो वा, यो भवतीति क्रिया अत्र गम्या, यचदो-नित्याभिसम्बन्धात्, स इत्यत्र ज्ञेयं, सएव यथेष्टम् अवधारणप्रवृत्तिरित्येवोऽपि अत्र अध्याहार्यः ।। बहुं भणइत्ति, बहुं स्पृष्ट इत्यालोचयति नान्यः ।। अन्यस्य खेवम् आलोचने शुद्धेरभाव एव निरादरत्वात्, अति मुग्धस तु एवम् आलोचनेऽपि सम्यग् शुद्धेरभाव एव, अज्ञत्वेन तस्य नियतां संख्याम् आलोचयितुम् अशक्यत्वात्, अनालोचितस्य प्रायश्चित्तदाने गुरोरनधिकृतत्वात् चेति ॥ ननु-चन्द्रादित्यविमानप्रभाभिः सामायिकस्यस्य किं स्पर्शनकं न भवति ? अथ भवति परं परिहत्तुं न शक्यते ? यत् तद् विपये, किमपि न पृष्टं नापि उत्तरं दत्तम् ? इतिचेद् उच्यते-भवत्येव स्पर्शनमा केवलं तासाम् अचेतनत्वेन तत्र विराधनाया अभावात् ॥ ननु-सिद्धान्ते तासामपि सकर्मकत्वेन सचेतनत्वं सूचितम् इस दृश्यते ? तथाहि विवाहप्रज्ञप्तौ "अत्थि णं भंते ? सरूवीसकम्मलेसा पुग्गला ओभासंतित्ति ? हंता अत्थि ? सहरू- पेण मूर्ततया ये ते सरूपिणः वर्णादिमन्तः, कर्मणो योग्याः, लेश्याः कृष्णादिकाः कर्मणो वा लेश्याः, लिशश्लेपणे इति वचनात् , सम्बन्धःसह तया वर्तन्ते सकर्मलेश्याः, पुद्गलाः स्कन्दरूपाः 'ओभासंति' प्रकाशन्ते, कयरेणं भंते ? सरूवीसक- मलेसा पुग्गला, ओभासंति, जाव पगासंति ? गोयमा ? जा इमाओ चंदिमसूरियाणं देवाणं विमाणेहितो लेसाओ बहिया । अभिनिस्सडाओ पयाविंति, एएणं गोयमा, ते सरूवीसकम्मलेसा पुग्गला ओभासंतित्ति ॥ 'लेसाओत्ति' तेजांसि वहिया अभि- ? ? ? B) ·-- निस्सहायोति ।। यहिस्तात् अभिनिःसना निर्गताः इति सिद्धं सफर्मलेश्यत्वान्यथाऽनुपपया चन्द्रादितेजसा सजीवत्वमिति ? अत्रोच्यते चन्द्रादिप्रभाणां ममलेश्यत्तम् उपचरिनत्वाद् अत्र उक्तं, न पुनः वास्तव्यत्वात् , यदुक्तं श्रीमभयदेवमूरिभिरस्पेन आलापकस वृत्ती, यह न यद्यपि चन्द्रादिविमानपुद्गला एक, पृथिवीकायिकत्वेन सचेतनत्वात् समर्मलेश्याः ॥ तथापि तन्नि- र्गतप्रकाशपुद्गलानामपि तद् इंतुकत्वेन उपचारान मर्मलेदयत्वम् अपगन्तव्यम् इति ॥ दृश्यते च कारणधर्माः कार्ये उपचर्य- माणाः यथा अमत्री अपि मन्त्रिपुत्रो मग्री भण्यते, मान्यं च याम्तनव साधन सिद्धाति, न औपचारिकेण, नहि अग्निर्माणक इत्यनेन पदेन माणवके अनित्यम् उपचरितम् इत्यमा दहति, पाकादिरियां वा जनयति, तम्मात् माणय कसेर चन्द्रादि । प्रमाणां संपर्केऽपि न विराधना, किंच काचित् जीवानाम् उद्योतनामार्मास्ति, यदुदयाद् अमीषा शरीराणि दूरम्यानि अपि अनुष्णप्रसगात्मरम् उद्घोतं कुर्वन्ति, यथा यतिदेवोत्तरवैक्रियचन्द्रग्रहनक्षत्रतारारनौपविमणिप्रभृतयः ॥ तथा कपा- चिद् जन्तूनाम् आतपनामकर्मास्ति, यद् उदयाद् एतेषां शरीराणि दूरस्थानि अपि स्वयम् अनुष्णानि अपि उष्णप्रकाश- रूपम् आनन्ति ॥ यथा सूर्यविम्मादिः नयाच तच्छरीरमरों कथ विरोधना येन आलोज्यते ॥ ननु एवं तर्हि विद्युत्प्रदी- १ पादिप्रमागमन्धेऽपि न पिराधना, विद्युदादीनाम् अनिकायशरीराणां दूरस्थत्वात् ? इतिचेद् न, अग्निकार्य हि न उद्योत- नाग्नः कर्मण उदयोऽस्ति तथा म्यामाग्यात् ॥ नापि आतपनानः अपाधिगलाद, पाथिोषु एव हि आतपोदयस आगमे मणि- दत्तात् ॥ नहि कथम् अमी दूरस्थमपि वस्तुम् उद्योतयन्ति तापयन्ति चे? उच्यते उष्णशंदयेन उष्ण तोहितवर्णनामोद- ·येन च प्रकाशयुक्ता अग्निकायिकजीवा एव तदानीम् इतस्ततो विस्तरन्ति ॥ न तत्पमा असत्यात् , केवलं ते एव अतिसूक्ष्म- त्वात् प्रभा इत्युच्यन्ते ॥ तत्संपृक्ताच पदार्थाः उद्योततापवन्त इव प्रतिभान्ति तथा च अग्निकायिकजीवानां क्षारशरीरस- म्बन्ध, अवश्यं जीवविराधना भवति ॥ ततः सामायिकस्थः आलोचयति, चन्द्रसूर्यादिविमानादीनां सचित्तत्वेऽपि तत्प्रभाणा नामकर्मप्रभावतो जाताना स्पर्शनेऽपि अचित्तत्त्वेन विराधनाया अभाव इति न आलोच्यते इति भावः ॥ ननु-चन्द्रोजब- लाया रात्री सामायिकस्यस विद्युत्नदीपादिज्योतिपा स्पर्शनकं भवति वा नवा ? उच्यते न भवति ! चन्द्रोद्योतयति प्रदेशे, अन्यत्र तु भवत्येव ।। ननु कुतोऽयं विशेष इतिचेद् ? भण्यते, चान्द्रेण तेजसा तस्य अभिभूतत्वात् , अभिभूयन्तेहि ज्यो- स्नानाम् अतिप्रबलतया इन्दुकिरणैः, विद्युत्नदीपादिभ्यः पृथग् भूय इतस्तत एकैकशो विस्तृता ज्योतिःसंज्ञा अमिकायिकाजी वाः परस्परोपष्टम्भरहितत्वेन तथाविधाहारविकलत्वेन क्षणिकत्वेन च अतिमात्रम् अबलत्वात्, यथा दिवा दिवाकरकरप्रसरण । इयास्तु विशेषः, सूर्यप्रभाणां प्रचण्डत्वात् तत्प्रद्योतेनापि विद्युदादिज्योतिरभिभूयते, अतोऽनातपेऽपि स्थितस्य अस तेन स्पर्श नक न भवति, चन्द्रप्रभाणां तु मृदुत्वात् तत्प्रद्योतेन तन्न अभिभूयते, इति तत्प्रद्योतवति अपि प्रदेशे स्थितस तेन स्पर्शन भवत्येव, कवलं चन्द्रातपे एव न भवति, तत्रापि चन्द्रप्रभाभियाप्ते एव शरीरभागे पटाते इव तन्न भवति, अन्यत्र तु भव- त्येवेति ।। वृद्धसंप्रदाय इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ ननु आलोचिते सति गुरवः प्रायश्चित्तं ददति ? तत्र च खाध्यायोपि लभ्यते, स च पूर्वगृहीतनियमानुरोधेन प्रतिदिनगुण्यमानखाध्यायेन पूर्यते नवेति ? पृच्छायां समाधानम् आह-- - ।

·'पइदिवसं सम्झाए अभिग्गहो जस्स सयसहस्साई । सो कम्मक्खयहेज अहिगो आलोयणाए भवे" ॥४३॥ व्याख्या-'दिवसं दिवसं प्रतीति प्रतिदिवस, 'स्वाध्याये' परिवर्तनारूपे, पूर्वपठितगुणने इति यावत्, 'अभिग्रहो' नि- यमः, यस्य श्रावकथाविकयोरन्यवरस्य, भवतीति क्रियाऽध्याहारः, शतं च सहसं च शतसहसे ते आदी यस्स, स तथा, प्रति- दिनं खाध्यायस शतं सहस्रं वा गुणयिष्यामि इत्येवं रूप इत्यर्थः । सोऽभिग्रहीतखाध्यायः, तस्य इत्यत्र द्रष्टव्पं, कर्मक्षयहेतुः, अपूर्वपुण्यलाभद्वारेण कर्मनिर्जराकारणम् , आलोचना तु मुख्यत एव कर्मक्षयहेतुः, तदर्थम् एव असाः प्रारब्धत्वात् , अत एवो तम्, अधिक उपरितनः, अभिग्रहीताद् इति गम्यम् , अधिकशब्दस्य अवधिमतो अवध्यपेक्षित्वात् , आलोचनायाम् अपराधशु- अर्थ भवेदित्यर्थः ॥ ४३ ॥ ननु यस पासु अपि तिथिप एकाशनादि तपः करिष्यामि इत्यभिग्रहो भवति, स यदि तावेव तिथिषु नियमिताद तपसो महत्तरम् आलोचनायै तपः करोति, तदा तरिकम् आलोचनातपसि प्रविशति, तिथितपसि घेति प्रश्ने प्रत्युचरमाह- "एगासणाइ पनसु, तिहीसु जस्सत्यिसो तवं गम्यं । कुणइ इह निश्यियाई परिसइ आलोषणाइतवे" ॥४४॥ व्याख्या-एकाशनम् आदि-र्यस्य तदेकाशनादि पञ्चसु द्वितीयापञ्चम्यष्टम्येकादशीचतुर्दशीरूपासु तिथिषु ॥ ननु अष्टमी- चतुर्दश्योस्तपोनियमः क्रियमाणः संगच्छते, तयोः पुण्यतिधित्वेन लोके प्रसिद्धत्यात पिवत्वन आगमप उक्तलाग, पर्वणि च तपो पहुगुणम् एव भवति ॥ यदुक्तम् “उत्तरकरणं एगग्गयाय आलोयचे वदणया। मंगलधम्मकहावि य, पवेगु तपो गुण

·?
इंति त्ति" न पुनर्द्वितीयादिषु तद्विपरीतत्वात् ? अथवा सत्कृत्यत्वात् असौ अविशेषेण पञ्चदशखपि तिथिषु युज्यते, न पुनः
प्रतिनियतासु, तासाम् अनागमिकत्वेन मिथ्यात्वहेतुत्वादितिचेत् ? सत्यं, यद्यपि एताः पुण्यदिनत्वेन लोके न प्रसिद्धाः, नापि
पर्वत्वेन आगमेऽपि उक्ता दृश्यन्ते, तथापि केनापि कारणेन बहुश्रुतैरादृताः लथाहि श्रावकविधौ पण्डितराजपरमाहतधनपा,
लेन उक्तम् ---
पंचविहविसयसुक्खं उवभुंजडू परिमिएसु दिवसेसु । तिव्वाभिलासविरओ परिहरओ पंचसु तिहीसुत्ति॥
पता एव पञ्च तिथयः। पञ्चदशीसहिताः पड़ भवन्ति, ता अपि श्रुतधरैरादृताः तथाहि दिनकृत्ये-छण्हं तिहीणं मझमि का
तिही अञ्जवासरो किंवा । कल्लाणगं अजलोगनाहाणं संतियं इति ॥ ननु सामान्योक्तौ कथं ज्ञायते तैरेता एव विवक्षिता नान्या?
इतिचेद् उच्यते वृद्धव्यवहारात, तेपामेव ग्रन्थान्तराच्च, तथाहि तद्ग्रन्थः-उद्दिदृमि चउद्दसीसं च पुन्निमवीएगारसि पञ्च-
मि दोगासणादितवं, इत्यागमिकवत् वहुमाननीयाः, श्रुतधरवचनस प्रायः श्रुतमूलकत्वाद् इति, यस्य अस्ति आलोचनाग्रहणात्
प्राग् एव भवति, स तपो गुरुकम् अभिग्रहीततपोऽपेक्षया, महनिर्विकृत्यादिकं करोति ॥ इह आवेव तिथिषु प्रविशति आलो-
चनायास्तपसि उपलक्षणत्वात् कल्याणकपर्युपणादिकम् उद्दिश्य कृतमपि तत्र प्रविशति, मनश्चिन्तितवैव, अर्हन्मते प्रामाणिकत्वा-
दित्यर्थः ॥ ४४ ॥ अतिप्रसङ्गनिवारणार्थम् आह-
जइ तं तिहिभणियतवं अन्नत्थदिणे करिज विहिसज्जो। अह ण कुणइ जो सो गुरुतवो विजं तिहि तपे पडइ ॥४५॥

·No text on this page.

·॥ सुवीधत्वात्, नई कश्चित् सचेतनः खगोप्य कस्यापि अभ या तथापि निवेदयति, नापि कश्चिद् पृष्टहस्तं वांछन् स्वापराधं प्रभो रने एवं एव विज्ञयति, तथापि करणविधिः पृथग् वक्तुम् युक्त एव, अन्यथाहि एतेषां स्वार्थनिष्पद्यमानानपानादिभोजित्वेन सावद्यारम्भसंरंभत्वेन च, यतिविध्यसंभवे सति एवम् एव अनुष्ठीयमानम् इदम् अन्धवल्यमानरजुन्यायेन आयासैकफलमेव मा भूत् ॥ अथवा सोऽपि मा भाणि, समानकृत्यत्वाद् अस्य ॥ समानकृत्यं हि समानेनैव विधिना विधेयम् , इत्यमी साधुवत् प्राय- चितम् अनुष्ठासन्तीति । तथापि आलोचना प्रवृत्तिविपयोत्कण्ठोत्पादनार्थम् अन्वयेन व्यतिरेकेन वा, निदर्शनं किंचिद् दीयत समीचीनं, यथा अमुकः श्रमणोपासक इत्थं शल्यम् उद्धृत्य विधिवत् प्रायश्चित्तम् अनुष्ठाय चैवंविधसुखभागी जातः, यदि वाऽनुद्धृते शल्येऽमुको दुःखभागी जात इति ॥ न चेदम् अयुक्तम् अस्ति, ततो ज्ञायते नास्ति एव आगारिणां प्रायश्चित्तमिति, असति चाऽस्मिन् व्यवस्थाकरणम् अयुक्तं, ग्रामाभावे सीमाकरणबद् इति ? अत्रोच्यते यद्यपि छेदग्रन्थेषु निम्रन्थनिर्ग्रन्थावत् नामो- चारणपूर्वकं गृहस्थानां प्रायश्चित्तं पृथग् भणितं, कुतोऽपि कारणात, सांप्रतं नोपलभ्यते, तथापि तन्नास्ति एवेति न वक्तव्यमेवा, तेपामपि यतिवत् ज्ञानदर्शनचारित्रवत्चात्, तञ्च तेपाम् आगमन प्रतिष्ठितम् । अनुमानेनापि तथाहि ॥ तेषां दर्शनम् अस्तीत ज्ञायते, उपशमादिभिलिङ्गः, दर्शने च सति ज्ञानम् अवश्यमेव भवति, सह 'कारणकजविभागो दीवपगा- साण जुगव जम्मेवि । जुगवुप्पन्नं पि तहा हेऊ नाणस्स संमत्तति' एवं च पञ्चमङ्गलमहाश्रुतस्कन्धादि पइजीवनिकायाध्ययन- पर्यन्तं सर्वमपि तेषां श्रुतज्ञानमेव, चारित्रं तु अनुमीयते, मूलोत्तरगुणरूपैलिङ्गैः, तत्र साधूनां मूलगुणाः पञ्चमहाप्रतानि भावित्वात् यदुक्तम् ·प्पाग्या 'गदि ना पामनादितिधिमपितं तिपिरिशेपम् उद्दिश्य अभिगृहीतं तपः, अन्यन द्वितीये दिन कुर्याद् दिभात् 'मिनी' रिधिरः, नंदेव गुरुकं निर्विकलादि तपः आलोचनायां प्रविशति, नान्यथा इत्याशयः ॥ ननु तिमि म त्या प्राइ- 'अहेनि' अब इनि, पनिरकरूप पक्षान्तरे, अय न करोति, द्वितीये दिने, विधितपः, य: कभित , R S प्रयाहायं, नम्य मोति' तन नपुमकस्यापि अत्र तरन्दराच्यस्य तपसः पुलिज प्राइवत्वात् , प्राकृत- नाहन शिरोदामराननाना मान्ननानशदानां पुटिनात्यम् उक्नमम्ति 'यथा समदाम शिरोनमः ॥१॥३२॥ इति गपा प प्रयोग' 'गा, नयो मायनो अग मणी मातुन चिनेर नि ॥ गुपि 'तिथितपोप्रेक्षया महदपि' अपिरत योज्यो निमकमान, नरा निहिन्यादि, यमान् कारणात् विधितएमि, 'पतति' लगति, तसामिगृहीतलेन अवश्यकत्यत्वादिति 'पहनना नो मौगि पाटोय गुमगतः प्रनिमाति, अध्याहारानपेषत्वान्, 'तो' तदा शेपं यद् इत्यर्थः ।।४५॥ ननु आपुनो पिचारः, एनन्मूलम्प रहयोचितम प्रायविनम्म आगमेनुपदिष्टत्यात्, नहि कल्पव्यवहारादिछेदग्रन्थेष श्रावका- गाम भारनिर या दान ग सपि एता मणितमान ? अथ अमणितमपि एतदस्ति इति शायने, आपत्तिकारणादीनाम् आझादीनां दानकारमाना पदन्यकालमारपुरयादिमैदानां माधुपु श्रादेगु च समानान्, कारणममते च कार्यवापि मगर, नया गाना नपाम् इदम् प्रापयते, दीपने गति चद् ? नयापि यालोचनानिधिः पृथग भगितम् उचितः, तेषाम् ।। अमेजन मिनगमापारीरुवाल, योहि बानोनयितुं न जानाति, म कथं पायपि ग्रहीप्यति, यदि वा सोपि नामाणि, ·वेरमणस्स समणोवासएणं इमे पंचइयारा जाणियव्वा न समायरियव्वा ॥ तंजहा बंधवहेच्छविच्छेए अइभारे भत्तपाणबुच्छेए' इत्यादिना ग्रन्थेन सम्यक्त्वस्य द्वादशवतानां च प्रत्येकं पञ्च पञ्च अतीचारा इति ॥ एते च अनाभोगसहसाकारादिकारणवशाद् उत्पद्यमानाः खं खं व्रतं मलिनयन्ति, अतः शोध्या एव ॥ तच्छुद्धिश्च न कथंचन, यदि प्रायश्चित्तं नाभविष्यत् ॥ नहि शोध- नकम् अन्तरेण शोद्ध्यस्य शुद्धिर्भवति ॥ ततोऽस्त्येव अस्यापि प्रायश्चित्तम् ॥ अपि च 'सज्वे वि य अईयारा संजलणाणं तु उदय- ओ हुँति ॥ मूलछिजं पुण होइ वारसण्हं कसायाणं' इत्यावश्यकनियुक्तिगाथाविवरणे महाश्रुतधरश्रीहरिभद्रमुरिश्रीमलयगि- रिभ्याम् उक्तम् ॥ यथा अप्रत्याख्यानकपायचतुष्टयोदयवशसमुत्पन्ना देशविरत्यतिचारा मूलाख्येन पुनः देशविरत्यारोपणलक्षणेन अष्टमप्रायश्चित्तेन शोध्यन्ते, तथा अनन्तानुवन्धिकपायचतुष्टयोदयवशसमुत्पन्नाः सम्यक्त्वातिचाराः पुनः सम्यक्त्यारोपणरूपेण मूलेन अष्टमप्रायश्चित्तेन प्रक्षाल्यन्ते इति ॥ तथाहि तदेकतरवृत्तिः 'सबेविय' इत्यादि सर्वेऽपि आलोचनादिछेदपर्यन्तप्रायश्चित्त- शोध्याः ॥ अपि शब्दात् कियन्तोऽपि, अतिचरणानि अतिचाराश्चारित्रस्खलना विशेषाः, संज्वलनानामेव उदयतो भवन्ति तुः शब्दः एवकारार्थः ॥ द्वादशानां पुनः कपायाणाम् उदयतो मूलछेद्यं भवति, मूलेन अष्टमस्थानवतिना प्रायश्चित्तेन छिद्यते, अपनीयते यत् दोपजातं तद् मूलछेद्यम् , अशेपचारित्रोच्छेदकारी इति भावः ॥ पुनः शब्दः प्रक्रान्तार्थविशेष एव भवति । द्वादशानाम् अनन्तानुवन्ध्यऽप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणलक्षणानां कषायाणाम् उदने, 'अथवा मूलछेधं दोपजातं या १ 'वहवंध' इति पाठोऽपि गम्यते।

·। रात्रिभोजनमतं, यदुक्तं धर्मसंग्रहिण्याम्--- चारित परिणामो जीवस्स सुहो उ होइ चिन्नेओ । लिंग इमस्स भणियं, मूलगुणा उत्तरगुणा य ॥१॥ पाणाइयापविरमणमादी निसिभत्तपिरइ पचंता। समणाणं मूलगुणा, पन्नत्ता वीपरागेहिं ।। २ ।।' उत्तरगुणाय पिण्डविशुद्धशादयः, श्रावक्स तु मूलगुणाः पञ्चैव अणुचतानि ॥ उत्तरगुणास्तु गुणवतशिक्षाग्रतानि, रात्रि भोजनविरतिस्तु भोगोपभोगवतान्तर्गतत्वेन उत्तरगुणाः । सम्यक्त्वं तु उभयोरपि मूलगुण एव, यदुक्तं विशेषावश्यक 'समत्तसमे- याई महव्वयाणुव्वयाई मूलगुणा' इत्यादि निसिभत्तविरमणं पि हुनणु मूलगुणो कह न गहियंत । उत्तरं वयधारिणो चिय तयं मूलं गुणो सेसयस्मियरो" शेषकस्स गृहस्थस्य 'इतर' उत्चरगुणः, एवं च यदि श्राद्धसम्बन्धिनां ज्ञानादीनाम् अतीचारान्नोदप- श्यन्त, तदा प्रायश्चित्तमपि न अभविष्यत् , तत्रान्तरीयकत्वात् , नहि यदन्तरेण यत् न भवति तत्तत्र अनुत्पन्नेऽपि भवति, १ यहयमावपि धूमभवनप्रमङ्गात् ।। भवन्ति चैते कपायोदयवशात् गृहिणामपि धर्मस्य सम्यक्त्वादेः ॥ यदुक्तम् आवश्यकनियुः तो-से य सम्मत्ते पमत्थसम्मत्तमोहणीय कम्माणुवेयणोवसमखयसमुत्थे पसमसंवेगाइलिंगे सुमे आयपरिणामे पन्नते, सम्मत्तस्म समणोगमएणं इमे पंच अईआरा जाणियब्वा न समायरियया ॥ तंजहा 'संका ॥१॥ कंखा ॥२॥ विति- गिच्छा ॥३।। परपासंडपमंसा !en परपासंडसंघको ॥५॥ धूलगपाणासायं समणोवासओ पञ्चरसाइ, य पाणाइमाए दुविहे पन्नत्ते तंजहा संकप्पओ य आरंभओ य, तत्थ समणोपासओ संकापजो जावजी पञ्चामाइ नो आरंभयो, थूलगपाणाइवाय ·वेरमणस्स समणोवासएणं इमे पंचइयारा जाणियन्वा न समायरियया ॥ तंजहा बंधवहेच्छविच्छेए अइभारे भत्तपाणबुच्छेए' इत्यादिना ग्रन्थेन सम्यक्त्वस्य द्वादशवतानां च प्रत्येकं पञ्च पञ्च अतीचारा इति ॥ एते च अनाभोगसहसाकारादिकारणवशाद उत्पद्यमानाः खं खं व्रतं मलिनयन्ति, अतः शोध्या एव ॥ तच्छुद्धिश्च न कथंचन, यदि मायश्चित्तं नाभविष्यत् ॥ नहि शोध- नकम् अन्तरेण शोद्ध्यस्य शुद्धिर्भवति ॥ ततोऽस्त्येव अस्यापि प्रायश्चित्तम् ॥ अपि च 'सव्वे वि य अईयारा संजलणाणं तु उदय- ओ हुँति ॥ मूलछिजं पुण होइ बारसण्हं कसायाणं' इत्यावश्यकनियुक्तिगाथाविवरणे महाश्रुतधरश्रीहरिभद्रमुरिश्रीमलयाग- रिभ्याम् उक्तम् ॥ यथा अप्रत्याख्यानकपायचतुष्टयोदयवशसमुत्पन्ना देशविरत्यतिचारा मूलाख्येन पुनः देशविरत्यारोपणलक्षणे अष्टमप्रायश्चित्तेन शोध्यन्ते, तथा अनन्तानुबन्धिकपायचतुष्टयोदययशसमुत्पन्नाः सम्यक्त्वातिचाराः पुनः सम्यक्त्वारोपणरूपेण मूलेन अष्टमप्रायश्चित्तेन प्रक्षाल्यन्ते इति । तथाहि तदेकतरवृत्तिः 'सोविय' इत्यादि सर्वेऽपि आलोचनादिछेदपर्यन्तप्रायश्चित्त- शोध्याः ॥ अपि शब्दात् कियन्तोऽपि, अतिचरणानि अतिचाराश्चारित्रस्खलना विशेषाः, संज्वलनानामेव उदयतो भात तुः शब्दः एवकारार्थः ॥ द्वादशानां पुनः कपायाणाम् उदयतो मूलठ्यं भवति, मूलेन अष्टमयानवर्जिना प्रायश्चित्तेन छियते, अपनीयते यत् दोपजातं तद् मूलछेयम् , अशेषचारित्रोच्छेदकारी इति भावः ॥ पुनः शब्दः प्रक्रान्तार्थविशेष एव भवति ।। द्वादशानाम् अनन्तानुबन्ध्यऽप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणलक्षणानां कपायाणाम् उदने, 'अथवा मूलछेय दोपजातं यथा १. 'वहांध इति पाठोऽपि गम्यते।

·संभवतो योग्यते, तद्यथा प्रत्याख्यानावरणकषायचतुष्कोदये सर्वविरतिरूपस्य चारित्रस्य मूलछेयं सर्वनाशरूपं दोपजातं भवति ॥ अप्रत्याख्यानकषायचतुष्कोदये, देशविरतिचारित्रस अनन्ताऽनुवन्धिपायचतुष्कोदये तु सम्यक्त्वस्येति ॥ न चैर- माभ्यां स्वमत्या कल्पयित्वा ख्यातम् इतिवाच्य; जीतकल्पसूत्रकृताश्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रमगेनापि इयं गाथा एव- मेव महाभाष्ये व्याख्यातत्वात् , तथाहि. 'अतिचारा छेदता सबै संजलगहतरो हुन्ति सेसकसाओदयओ मूल- छिजं च तारुहण" अथवा 'संजममूलछिन्ज तइयकलुमोदये नियतं सम्मत्तादी मूलडिज पुण बारसहं पि,' इत्यतः सिद्ध श्राद्धस्स देशविरतेरविरतसम्यग्दृष्टेरपि मूलारयम् अष्टममायश्चित्तं, तत्सिद्धौ तदधोनीन्यपि आलोचनादीनि सप्त प्रायश्चित्तानि सिद्धान्येव, आलोचनादिछेदपर्यन्तसप्तप्रायश्चित्तशोध्यातिचारकारणस्य संचलनऊपायोदयस्य गृहस्थेषु अपि भावात् , इत्यागमोक्तानि अष्टौ प्रायश्चित्तानि श्राद्धस्य, अत एव असौ गुरूणाम् आलोचयति, यथा भगवनद्य अहं परतीर्थिकैन पार्श्वस्यादिना वा आलपितो यदि वा चैत्यादिकार्यनिमित्तं समर्थ इति कृत्वा, मया स उचितदानादिना आवर्जित इत्यादि गुरोः पुरः प्रकाशयति, आलोचनामात्रेण अस शुद्धिर्भवति, ॥ १ ॥ तथा प्रतिकामति, सहसाकाराद्, अनाभोगात् वा, बुलविरुद्ध धर्मविरुद्ध वा भापिते, चतुर्विधेऽपि अनर्थदण्डे कृते हिंसा दोषानापत्तौ गुर्वादिषु मनमा प्रद्वपे, वाचान्तरभाषादी कायेन पुरो गमनादौ च कृते सति, तदैव स परितापं मिथ्यादुष्कृतं ददाति, प्रतिक्रमणमात्रेणैर अस्य शुद्धिर्भवति ॥२॥ तथा परख्यादी स्पृहामावकारणशङ्कायां गुरोः समक्षम् इदम् आलोच्य मिथ्यादुष्कृतं ददाति, आलोचनाप्रतिक्रमणरूपेण ·बा मिश्रेण अस शुद्धिर्भवति ॥३॥ तथा भोजनवेलायां भोजनभाजने केनापि परिवेपितमपि प्रत्याख्यातं मद्यमांसमधुम्रक्षणादिकम् । दृष्टे, सामायिकग्रहणानन्तरं बहिर्गमनागमनादिके वा जाते कायोत्सर्ग करोति, एतावतैव असं शुद्धिर्भवति, खा स्थूलजीवादिविराधनायां जातायां निर्विकृत्यादिकं पण्मासावसानं तपोऽपि करोति, अन्यथा कथं भगवान् श्रीगौतमखामी द्विती- याणुव्रतातिचारशुद्धयर्थम् आनन्दश्रावकं प्रायश्चित्तरूपायां तपःकर्मप्रतिपत्तौ प्रैरयिष्यत्, प्रेरितश्च अयं तेन भगवता, यी उपासकदशाङ्गप्रथमाध्ययने, “अस्थि णं आणन्दा गिहिणो गिहवासमझे वसन्तस्स ओहिनाणे समुपजइ, नो चेव ण महए महालए तं नं तुम आणन्दा एयस्स ठाणस्स आलोएहि जाव तवोकम्म पडिवजाहि" इत्यादि तसाद् इदमेव अस शुद्धि- तुर्भवति, ॥ ६॥ प्रभूतेनापि हि तपसा खस शुद्धिम् अमन्यमानश्छेदं कारयति, देशविरत्यारोपणकालात् सम्यक्त्वाऽऽशप- कालाद् या आरभ्य अहोरात्रपञ्चकादिक्रमेण श्रावकत्वपर्यायच्छदोऽत्र छेद उच्यते, तेन कृतेन शेषस्य श्रावकत्वपर्याय शुद्धिर्भवति, ॥ ७ ॥ तथा स्थूलप्राणातिपातादिवतविराधनाया रौद्राध्यवसायेन संकल्पकृतायां निरवशेषश्रावकत्वपर्यायच्छेद कारयित्वा भूयोऽपि सम्यक्त्वं देशविरतिं वा खस्य आरोपयति, एवं विधं हि मूलप्रायश्चित्तम् अनेनैव अस्य शुद्धिर्भवति, ॥८॥इति, श्रमणेन उक्तम्, अनन्तानुवन्धिभिः कपायैः सम्यक्त्वं, प्रत्याख्यानावरणैश्च सर्वविरतिचारित्रम्, अमत्याख्यानैश्च देशविरति- --- तं ·संभवतो योज्यते, तद्यथा प्रत्याख्यानावरणकपायचतुष्कोदये सर्वविरतिरूपस्य चारित्रस मूलछेद्यं सर्वनाशरूपं दोपजातं भवति ॥ अप्रत्याख्यानकपायचतुष्कोदये, देशविरतिचारित्रस्य अनन्ताऽनुवन्धिकपाय चतुष्कोदये तु सम्यक्त्यस्येति ॥ न चैव- माभ्यां स्वमत्या कल्पयित्वा ख्यातम् इतिवाच्य; जीतकल्पसूत्रकृताश्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रमगेनापि इयं गाथा एप- मेव महाभाष्ये व्याख्यातत्वाद , तथाहि. 'अतिचारा छेदता सर्वे संजलगहतयो हुन्ति सेसकसाओदयओ मूल- छिअं च तारुहण" अथवा 'संजममूलछिन तइयकलुसोदये नियतं सम्मनादी मूलछिर्ज पुण पारसण्हं पि,' इत्यतः सिद्ध श्राद्धस्स देशविरतेरविरतसम्यग्दृष्टेरपि मूलार यम् अष्टमभायश्चित्तं, तत्सिद्धौ तदधोरर्तीन्यपि आलोचनादीनि सप्त प्रायश्चित्तानि सिद्धान्येव, आलोचनादिछेदपर्य-तसप्तप्रायश्चित्तशोध्यातिचारकारणस्य संचलनरुपायोदयस्य गृहस्येषु अपि भावात्, इत्यागमोक्तानि अष्टौ प्रायश्चित्तानि श्राद्धस्य, अत एव असौ गुरूणाम् आलोचयति, यथा भगवन्नध अहं परतीर्थिकेन पार्श्वस्यादिना वा आलपितो यदि वा चैत्यादिकार्यनिमित्तं समर्थ इति कृत्या, मया स उचितदानादिना आर्जित इत्यादि गुरोः पुरः प्रकाशयति, आलोचनामात्रेण अस्य शुद्धिर्भवति, ॥१॥ तथा प्रतिक्रामति, सहसाकाराद्, अनाभोगात् था, पुलविरुद्ध धर्मविरुद्धे वा भापिते, चतुर्विधेऽपि अनर्थदण्डे कृते हिंसा दोपानापत्तौ गुर्वादिषु मनमा प्रदेपे, वाचान्तरभाषादी कायेन पुरो गमनादौ च कृते सति, उदैव स परितापं मिथ्यादुष्कृतं ददाति, प्रतिक्रमणमात्रेणैर अस्य शुद्धिर्भवति ॥२॥ वथा परख्यादी स्पृहामात्रकारणशक्षाया गुरोः समक्षम् इदम् आलोच्य मिथ्यादुप्छतं ददाति, आलोचनाप्रतिक्रमणरूपेण ·क्षाभिलापी स्वभावादेव प्रतिपत्स्यते, ? तर्हि श्राद्धानामपि मध्यात् ताय विशेषतः प्रतिपत्स्यते, तेषां हि वन्दनादिव्यवहारव्यति- क्रमामावेन लाघवाऽभावात् , अपि च, न सर्वेषु अपि अपराधेषु छेदमूले एव प्रायश्चित्ते; शेपाणां वैयर्थ्यप्रसङ्गात्, किं तर्हि काम- विदपि किमपि, ततो यसि-नपराधे छेदो मूलं वा भणितमस्ति, तसिन्नेव तद्दीयते नान्यस्मिन्, आशातनादोपप्रसङ्गात्, स च अपराधो न सर्वैरपि सर्वदा क्रियते, महत्तरत्वात् , किं तर्हि ? कदाचिदेव केनापि एकेनैवः तस्य चेन्महान् पश्चात्ताप उत्पद्यते, तदा ऽसौ साधुर्वा गृहस्थो वा भवतु, अवश्यमेव छेदं मूलं वा प्रतिपद्यते, शक्याऽनुष्ठानत्वात् , अन्यथा छेदसूत्रकर्तृ- श्रीभद्रबाहुखामिपादा न एवं ब्रूयुः, यथा मूलेनैव प्रायश्चित्तेन द्वादशकपायोदयभाविसम्यक्त्वाणुव्रतादिमूलगुणघातकं दोपजातं छेद्युते इति, उक्तं चैतत् तैः, यथा 'मूलच्छिजं पुण होइ वारसहं कसायाण', इति ततो निश्चितम् आलोचनादीनि मूलान्तानि अष्टौ प्रायश्चित्तानि गृहिणोपि गृह्णन्ति इत्यर्थः । अतएव च दृश्यन्ते पूर्वाचार्यपरंपरागतायां जीतव्यवहारसामाचार्यां सम्य- क्त्वाणुव्रतादिद्वादशविधश्राद्धधर्मातिचारेषु यथास्थानम् अमूनि, यत्तु निशीथादिपु भेदेन नोक्तानि, तत्र ग्रन्थगौरवादिप्रसङ्गः का- रणम्, न पुनरसत्त्वम् , तदाहि जीतसामाचार्यामपि न स्युः, नहि कूपान्तरसजलं निपाने संभवति, सन्ति च वृद्धपरम्पराग- तत्वेन आगमकल्पायां जीतसामाचार्या, तसानिशीथादिश्रुतान्तर्गतानि एवः केवलं स्थालीपुलाकन्यायेन निर्ग्रन्थाश्रितप्राय- चित्तदर्शनेन तत्र अवधार्याणि, समानत्वात् , तथा छेदमूलयोः पूर्वप्रतिपन्नस प्रतिपद्यमानकस्य वा गृहस्थय अनुपलक्षणं, तद- भिज्ञानस लघुत्वस्य अभावात् , नहि गृहस्थः पर्यायस देशतः सर्वतो वा छेदे जाते यतिवत् कस्यापि पश्चाद् वन्द्यते, वन्य- :

·व । चारितं च विनाश्यत इति । तथाहि विशेषावश्यक-सम्मचममेयाई महाबयाणुभयाई मूलगुणा, मूलं सेसा-हारो पारस- वग्पाइणो एए" 'सेसाहारो, इत्यादि शेषाणाम् उत्तरगुणानाम् आधारः स्थानं, तातिना, सम्पत्त्यादिमूलगुणपातिनः, एते अनन्तानुसन्ध्यादयो द्वादशकपाया इति' । तथाच एकतरकायोदयेन सम्पयन्यतरमिन् पाते, यदि श्राद्धः प्रायः । विनं न प्रतिपद्यते, तदा तदनन्तरं प्रभूततममपि अनुष्ठीयमानं मामूलगुणस अनुष्ठान निष्फलमेव स्यात्, यदुक्तम् 'अवि- सुद्धस्स न बहुइ गुणमेडी तत्तिया ठाइति, तसाद् यथा साधुः साध्वी वा खत्रतस उजीरनाय प्रायश्चित्त प्रतिपद्यते, तथा श्राद्धः श्राद्धिकाऽपि सम्यक्त्वस्य देशविरतेर्या पुनरुज्जीवनाय प्रायश्चित्तं प्रतिपद्य भणिष्यमाणविधिना करोत्येय, अन्यथा ऐयोपविश्या अप्पप्रतिक्रमणप्रसङ्गः, तत्प्रतिक्रमणय आलोचनाप्रतिक्रमणकायोत्सर्गरूपप्रायवित्तकरणलक्षणत्वात्, तथा पूर्वो- । क्तस्वरूपाणां आलोचनादीनाम् अष्टानामपि अकरणप्रसङ्गः, तद्रूपत्वान् । ननु भवन्तु प्रायश्चितानि गृहस्थस्यः परन्तु पडेर न पु. नर्यतिवद् अष्टौ छेदस, मूलस वा, प्रतिपत्ता भूप्रेऽदृश्यमानत्वात् , नहि कश्चिद् गृहस्थोऽधुना पारकत्वपर्यायस्य छेदं कारयन् । पुनरपि देशविरति सम्यक्त्वं वा प्रतिपद्यमानो वा दृश्यते ? इति चेद् न, एहि चतुर्णा प्रायविनानां पाच्छेदः प्रामोति, मरतु नेति चेद्, न, मूरे हि नीर्थ यावत् अष्टौ प्रायश्चित्तानि पतिष्यन्त इत्युक्तमम्ति, तथाहि-दस ता अणुमअंती जा चउ. दमविपदमसंघयणं, तेण परेणहविहं जा तित्थं तार बोदव्वं ।। इति ॥ ननु छेदमूले साथमः प्रतिपरस्यन्ते इत्येतारतव म्यं चरितार्थम् ? इति चेत् न, तेऽपि हि कालमाहात्म्यात् मामा प्रतिपद्यमाना न दृश्यन्ते, अय माधूना म यात् कथिन्मो- ·क्रमागावेन लानाभावात् , अपि च , न सर्वपु अपिअपराधेपु छेदमूले एव प्रागभित्ते पाणां यर्यप्रसज्ञात् , कि तर्हि कसि -1 क्षागिलागी समानादेव प्रतिपत्ते , ? तहिाद्वानामपि मध्यात् ताहा विशेषतः प्रतिपत्स्यते , तेषां हि वन्दनादित्यवहारव्यात -1 ( गन अपराभो न सरपि गर्नदा क्रियते , महत्तरत्वात , कि त ? कदाचिदेव केनापि एकेनवः तस्य चेन्महान पशात्ताप चिदपि किमपि , ततो गरिमनपराधे छेदो मलं वा भणितमस्ति , तसिन्नेव तदीयते नान्यसिन् , आशातनादोपप्रसङ्गात् , श्रीभद्रगाहस्वामिपादा न एनं ब्रूयुः , गथा मूलेनैव मायभित्तेन द्वादशकपायोदयभाविसम्यक्त्वाणुव्रतादिमूलगुणघातक दोपजातं | अष्टौ प्रायभित्तानि गृहिणोपि गृहन्ति इत्यर्थः ॥ अतएव च दृश्यन्ते पूर्वाचार्यपरंपरागतायां जीतव्यवहारसामाचार्यों सम्य- छेद्यते इति , उक्तं चैतन् तैः , यथा ' मूलच्छिज पुण होइ वारसहं कसायाणं ' , इति ततो निशितम् आलोचनादीनि मूलान्तानि | रणम् , न पुनरागम् , तदाहि जीतसामाचायामाप न स्युः , नहि कूपान्तरसअलं निपाने संभवति , सन्ति च वृद्धपरम्पराग- क्लिाणुवतादिद्वादश विधश्राद्धधर्मातिचारेषु यथास्थानम् अभूनि , यत्तु निशीथादिगु भेदेन नोक्तानि , तन ग्रन्थगौरवादिग्रसङ्गः का- ] तित्वेन आगमकल्पायां जीतसामाचार्यो , तसानिशीथादिश्रुतान्तर्गतानि एव ; केवलं स्थालीपुलाकन्यायेन निर्ग्रन्थाश्रितप्राय- / धिगदर्शनेन तम अवधार्याणि , समानत्वात् , तथा छेदमूलयोः पूर्वप्रतिपत्रस्य प्रतिपद्यमानकस्य वा गृहस्थस्य अनुपलक्षणं , तद- ( भिशानख लघुत्वरा अभावात् , नहि गृहस्थः पयोयस्य देशतः सर्वतो वा छेदे जाते यतिवत् कस्यापि पश्चाद् वन्यते , बन्ध- - HA .

·मानो वा कैरपि न वन्द्यते, इति, आलोचनायाः प्रायश्चतुःकर्णवेन इवरजनानाम् अप्रमेयत्वात् च, अतएव आलोचनाग्रहण- विधिः पृथक्नोक्तः, करणविधिस्तु मनाइ भिन्नसोक्त इवानुमीयते, अन्यथा सूत्रकारोज 'आलोअणानिमित्तं पारद्धतवम्मि, इत्यादि चतुश्चत्वारिंशद् गाथामिः सिद्धान्तानुहारिणमेव करणविधि न प्रत्यपादयिष्यतः तथा आलोचनाविपये निदर्शनानि आगमेषु यहून्येव, तथाहि गुरुतल्लगोऽपि, ऋपिघात्यपि, आजीवकदर्शनी अपि, मंखलिपुत्रो गोशालक आलोचननिन्दनग- हणाभि-रेव केवलामि-दशदवलोके समुत्पन्नः ॥ तथा प्रान्तदेशवासिथावकपुत्रिका, महापार्मिकाऽपि, अनालोचिता प्रतिक्रान्तविवाहक्षणकृतमहर्पिजुगुप्सामभावतो वेश्यादुहित्त्वेन उत्पमा, महादुर्गन्धी इत्यागमोक्तैन श्राद्धानां प्रायश्चित्तप्रति- पत्ति-रितिसिद्धम् । तथा च युक्तमेव व्यवस्थाकरणम् इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ ननु सोय किर सामाइयं करिन्तो मउडं अवर्णइ, कुंडलाणि नाममुई गोलपावारगमाइ वोसिरइ, इत्यावश्यकचूर्णिप्रामाण्यात सर्व प्रावारकादि त्यक्त्वा सामायिकं पोपधं वा गृह्णाति गृहस्था, तथाच असौ वसिन् गृहीत निपावरण एव तिष्ठति, उत कदाचिद् गृहाति प्रावरणम् ? यदापि गृहाति तदापि कति तानि गृहीतुं कल्पन्ते ? इति प्रश्ने प्रवचनमाह- उस्सग्गनयेणं सावगस्स परिहाण साडगादवरं । कप्पइ पाउरणाईन सेसमववायओ तिषिण ॥ ४६॥ व्याख्या-'उत्सर्गनयेन' उत्कृष्टनीत्या, 'श्रावास्य' इदं च पदं यद्यपि निर्विशेषणम् उपन्यस्तं, तथापि वक्ष्यमाणायाम् "एवं कय सामाझ्या वि" इत्यतिदेशगाथायां सामायिकस्सश्राविकाग्रहणाद् इहापि सामायिकस्थस श्राद्धस इति ज्ञेयं, शेपस्स ·खेच्छाचारित्वात् , परिधानशाटकात् अधोंऽशुकात् 'अपरम्' अन्यद् ‘शेषम्' अधिकम् , 'प्रावरणादि' प्रावरणीयम् -उत्तरीयम् तत्प्रभृतिशुद्धयमानप्रतिलेखनमपि, किं पुनरशुध्यमानप्रतिलेखनम् अड्डनटोपकादि, न कल्पते न युज्यते परिभोक्तुमिति शेपः, तदानीं तस्य यतिभूतत्वात् , यदुक्तम् “सामायियम्मि उ कए समणो इव सावओ हवइ जम्हा", इति यतयश्च हेमन्तेऽपि उर्स- र्गतोऽप्रावरणा एव तिष्ठन्ति, यदुक्तम् 'हेमन्तेसु अवाउडा' इति तथाच सामायिकस्थोऽपि उत्सर्गेण अनावरण एव तिष्ठति ॥ अपवादतः काष्टदाहशीतादिकारणम् आश्रित्य त्रीणि उत्तरीयाणि प्रावरीतुं कल्पन्ते, नाधिकानि, कालपतिलेखितानि अपि तस्य यतिवृत्तित्वात् ॥ यतीनां च शीताद्यपवादे कल्पत्रयस्य क्रमेण प्रावरणम् उक्तम्, तथाहि ओघनियुक्तिभाष्ये “जाहे तह वि न तरे, ताहे निविढेग पाउणेखोमं तेण वि असंथरं, तो दो खोमी पाउणे, ताहे, तहवि असंथरं, तो तइओ ओणि पाउणे इति" यत एव प्रावरणपरिभोग आपवादिकोऽत एव असौ परिधानात् अन्यद् वस्त्रं शीतदंशमशकादिकारणतः प्रतिसेवितुकाम एव सामायिकग्रहणक्षणे प्रावरणं संदेशयति, नान्यथा यथा उष्णकालादौ इति भावः ॥ ४६॥ इत्युक्ता सामायिकस्थस्य श्राद्धस्य उत्सर्गतोऽपवादतश्च कल्पप्रावरणस्य व्यवस्था, संप्रति श्राविकाया उत्सर्गतस्ताम् आह- एवं कयसामाइया वि साविगा पढमनयमएणेह ॥ कडिसाडग कंचुयमुत्तरिज-वत्थाणि धारेइ ॥४७॥ व्याख्या-'एवं' यथा सामायिकस्थः श्राद्ध उत्सर्गेण परिधानम् एव एकं वस्त्रं धारयति, तथा कृतसामायिका प्रतिप- नाऽऽद्यशिक्षावता, 'अपिः समुच्चयार्थो, भिन्नक्रमत्वात् , अनन्तरपदेन योज्यते, श्राविका ऽपि, यदि वा यथास्थानमेव योज्यते,

·कृतमामायिका ऽपि श्राविका किं पुनरकृतसामायिका ऽपि, अप्रत्याख्यातमावयव्यापारत्वेन तसा अप्रतिलेख्यक कगणित-
शाटिकादिव्युत्सर्गे कारणाभावात् , 'प्रथमनयमतेन' उत्कृटन्यायेन उत्सर्गेण इत्यर्थः, 'इह' जिनमते कटिशाटकाचकोतरीपव-
त्राणि धारयेत् , खदेहे यथा स्थानोपयुक्तान्येव निभृयाद , मकारो ऽलाक्षणिकः, तर 'कटिशाटके' परिधानं 'कञ्चक' कूर्पासक,
कचुलिकेति यावत् , 'उत्तरीयम्' उपरितनांशुकम्, अयमभिप्रायो-यद्यपि सामायिकग्रहणवेलायां परिधानादन्यः सर्वोऽपि परि-
ग्रहः, सावधव्यापारहेतुत्वात् व्युत्सृज्यतया उक्तः, इत्यप्रतिलेख्यत्वादहुनवत् कञ्चलिकागणितशाटिके न सामायिक परिमो-
तुम् अर्हतः, तथापि स्वस अन्येषां च अशुभभावहेतुदर्शनस्तनजघनायगावयवाच्छादकतया पहुगुणा, कचलिका शाटिका
अच्छंदपटा इत्येतान् सामायिक ऽपि न व्युत्सृजन्ति, जिनवचनरहुमानात् , महासत्यः श्राविकास्तवः कथम् अन्यदा व्युत्स-
जन्ति, तथा च या गृहिण्यो निरोगा अपि सम्यक्त्वप्रतिपत्त्यनन्तरं स्वदेशानुरोधाद्वा, धर्मादिकरणाद् वा, वस्त्रमालिन्यादि-
भयाद् वा, यूकापातादिशङ्कया वा, वैधव्यस्थित्या वा, अपरिहितकश्रुका अस्थानविदीर्णपरिधाना अस्थगितशिरसः परिधाना-
ऽश्वलस्थगितशिरसो घा, स्त्रीवृन्दमध्येऽपि चिरं तिष्ठन्ति, किं पुनः पुरुषालोके ता विराधका एर योद्धव्याः, प्राचनलायक-
हेतुत्यादिति ॥ १७ ॥ इत्युत्सर्गतः सामायिकस्थश्राविकायाः वीण्येव वखाणि कल्पन्ते इत्युक्तम्, अथ अपवादम् आश्रित्य
कल्पवनसंख्या, प्रतिक्रमणनीति चाह-
'वीयपणं तिण्हुवरि तिहिं उ वत्येहि पाउअंगी उ ॥ सामाइयवयं पालइ तिपयं परिहरह पडिकमणे ॥ ८ ॥

·ननु - अपवादे निर्ग्रन्थानां कल्पसप्तकम् अनुज्ञातम् अस्ति , तथाहि कल्पभाष्ये " अप्पा असंथरंतो निवारितो व्याख्या-'द्वितीयपदेन' अपवादेन शीतादिकारणेन इति यावत्, यदुक्तम् जासा लंबणसेवा तं तियपयं वदति गीयत्या इति, 'त्रयाणां शाटिकाकञ्चकोत्तरीयरूपाणां उत्सर्गिकवस्त्राणाम् ‘उपरि' ऊर्च त्रिभिरेव नाधिकैः, तुरेवार्थः, 'वस्त्रैः' प्रावरणैः 'प्रावृताङ्गी' आच्छादिताङ्गी, 'तुः' पुनरर्थोऽन्त्यपदेन योक्ष्यते, 'सामायिकवतं' सामायिकनियम पालयति' पारं नयति, अत एवच शरीरलग्नवस्नत्रयाद् अधिकम् एकं द्वे वा त्रीणि वा वस्त्राणि मावरीतुकामा अप्यसौ प्रावरणं संदिशा प्येव प्रावृणोति नान्यथा, 'प्रतिक्रमणे' तु पोढाऽवश्यककरणवेलायां पुनः, त्रिपदं शीतावाधाद्यपवादपरिगृहीतं प्रावरणरूपं स्थानत्रयं 'परिहरति' परित्यजति, स्वस्थानोपयुक्तैकैकशाटिकाकञ्चकोत्तरीयेभ्योऽन्यत् प्रतिक्रमणकाले श्राविकाया न कल्पते इत्यर्थः ।। उ वत्यहिं गिहा गुरुपदिन्ने पगासपडिलेहणे सत्त, तिन्नि कसिणो जहन्न पंच य पडिदुव्यलाई गिण्हिा, सत्त य परिजुन्नाई एवं उकोसयं गहणं” इति 'निवारितो होइ त्ति, अग्यादिविराधनातो निवारितो भवतीत्यर्थः । तत्कथं सामायिकस्यत्वेन निर्ग- न्यतुल्यस्यापि श्राद्धस अपवादतः त्रीण्येव उक्तानि ? कथं वा सामायिकस्यत्वेन निर्ग्रन्थी समायाः श्राविकाया अपि त्रीणेच उक्तानि ? इति चेत् उच्यते यतीनां यावत् जीविकवतत्वेन, विक्रष्टतपाकारित्वेन, शीतलाहारभोजित्येन, अनभ्यङ्गशरीरत्वेन, प्रायोमलिनजीर्णवस्त्रत्वेन, अनिवातोपाश्रयत्वेन, रूक्षवृत्तित्वेन, च शीतं प्रचुरं लगति, नेन च मोढेनाल्पसंहननत्वेन, ने घनमा- वाध्यन्ते, इति तेषां सप्तोपदिष्टानिः श्राद्धास्तु मुहूर्त्तमात्रपाल्यसामायिकवतत्वादिना तद् विपरीता इति तेषां क्रियतापि शीतेन ·मोटेनापि न काचिद् आपापा भाति इति वीण्येव उकानि ॥ एवं श्रापिकाणामपि भाव्यम्, अत्यन्तापवादे तु एवं, "जहा ममाहि याणि वि कडाई पाउणइ" इति वचनात्माधूनाम् इव द्वयानामपि एपा रहून्यपि त्रावरीतुं कल्पन्ते ॥ यदि वा विक- पृतपःमतिपचिवशाद् यदा एप सामायिक चिरकालं तिष्ठति, यथोपधानतपोराही, तदास गृहस्थस्यापि तावन्ति प्रावरणानि फल्पन्ते ॥ यापद्भिः प्रावृत्तः शीतधर्मादिना नारम्यते, यद्यपि उपधानतपोवाही पौधपस्थ एव उच्यते, न सामायिकस्था, तथापि पापधे मति अवश्यमेव सामायिक भवतीति, तदीया एप साऽपि उत्सर्गापवादादिव्यवस्था वन भवति, केवलं श- ग्यासंस्तारकादिविधिरेवान अधिकः, तन्मूलस्य शयन विधेः पापधे एव उक्तत्वादिति ॥ 'पुग्वं जाहे तहवीत्यादि', ओपनियुक्ति- माप्येण कल्पायस प्रावरणमेव आपवादिकं साधोरुक्तम्, नतु ग्रहणं, यत औषिकोपकरणान्तर्गतत्वेन उत्सर्गेण साधुः कल्प- ययं गृहानि, यदुक्तं चतुर्दशोपकरणसंख्यायां 'तिव य पच्छादगा, इति, केरलम् इदं संवर्तितमेव सत् उत्सर्गेण वामस्कन्धेन पहनि, चीनवातादिकारणेन पुनः प्राणोतीति, अन तु 'गिण्हइ गुरूवदिने' इत्यादिना कल्पभाष्येण कल्पसप्तकस्स ग्रहणमेव आपरादिकम् उक्तम्, ततो यति-रुत्मर्गेण विसः प्रच्छादकाः संगृह्मावि, अपवादतस्तु सप्तप्राणोति, च तिस्रो ऽपि, सप्तापि अपरादत पोति, न पूर्वापरविरोधः इत्यर्थः ॥ १८॥ ननु एवमपि अनामोगेन वा, सहसाकारेण वा, यदि पूर्वाभ्यासवशात् कभुकरहितया पि श्राविकया सामायिकं गृहीत सान्, वदा कि कार्यम् इत्यत आह- ·पवत्तइ , ( पविजइ ) पसत्थजोगपडिवो गणं अणगारे अणंतचाई पनवे नवेद ति ॥ ननु गदि कनक- जई कंचुगाइ रहिया गिण्इ सामाइयं च सुमरिजा ॥ तो पच्छा अंग करेइ गरदेश पुब्वायं ॥ ४ ॥ व्याख्या--'यदि' 'कशुकेन' कूर्मासकेन स्त्रीलिजत्यं प्राकृतत्वात् 'रहिया' रहिना नर्जिता, 'गृहाति' प्रतिपद्यते, 'सामायि- कम्' आयशिक्षात्रतं, 'च' समुच्चयार्थो ऽनन्तरपदेन गोक्ष्यते, 'सरेग' चिन्तयेन् , 'तो' ततः पथात् अनन्तरम् 'अंगष्टमिति' स्थगन, स्थग आच्छादनम् 'अजय' वक्षस्थललक्षणसा, स्थगो अबसगः, उरच्छदा, तं करोति, गदि वगृहे तदा प्रयास- नत्वात् स्मृत्यनन्तरमेव गृहीतकालिकया, अथ पौषधशालायां तदा उत्तरीयाश्चलेन उद्घाटित-गोप्यायगवा क्षणमापन तिष्ठति, साध्वी समानत्वादिति भावः, गहेत' गुरुसाक्षिक निन्देन, पूर्णम् अङ्गस्यगनकरणान् , प्राग कृतम् अनुचित पूर्णकम् , अनुष्ठानम् इति विशेष्यम् अत्र शेयम् ॥ यथा हा मया पातकिन्गा मोक्षदायकलेन अचिन्त्यचिन्तामणिकला सामायिकाऽनु. ठानं प्रमादाद् अविधिकरणेन विराधितमिति ॥ गद्यपि अन एप गोता, तथापि निन्दापि शेगा, सहकारितात, यद 'निन्दामि गोमीत्यादि', मिलितयोशानयोः क्रियमाणगोर्मती शुधिर्भवति, तथाहि । निन्दणाणं भने ? जी जणेइ ? गोयमा १ निंदणयाएणं पच्छाणुताचं जण ॥ पाणुनावणं पिरत्रमाणे करणगुणसहिं पश्चिजा, करणगुणसेटिं पडियने य अणगारे मोहणिनं कामं उग्वापर, तथा गरिष्ठणाणं भने जीव जण गो. यमा गरहणयाणं अपुरिगार जणइ, अपरिकारेणं जीवे अप्पमत्येगिन्ती जोगेरितो नियत्तद, पसलहिण ·45 रहितया स्त्रिया मामायिक गृहीतं, तत्तो निन्यं गयं का? नाहे तर कथित् सारवव्यापारो जातो, नापि असमभावः, इति, यदि पुनरपरिहितेन कश्रुकेन कृतमिति निन्द्य, तर्हि पुरुषेण न कर्त्तव्यमेर इदम् । तस्य कचकपरिधानासंभवात् ? यदि वा अनेनापि अङ्गिकया परिगृहीतया ण्व कर्तव्यम् , अपरिहिततया कृतं तदपि गयं स्यात् , न, तत् तथाकृतमपि खिया न गर्य, कि तर्हि अनुमोदनीयमेव; अप्रतिलेख्यकश्रुकत्यागपूर्वकत्वात् , इति, 'गतेति, यदुक्तं तदयुक्तमिव प्रतिमाति ? इति चेद् ने नहि वप्रतिज्ञामअनमेर एक निन्दताया हेतुः, किं तर्हि ? भगवदर्हदाज्ञासण्डनमपि; ततो यद्यपि अत्र सारयव्यापारः कोऽपि न जातो, नापि, समभावस्त्यक्तस्तथापि भगदाज्ञा सण्डिता एव अविधिकरणेन, भगरता हि सर्वज्ञेन स्थगिताङ्गी- भिरेव स्त्रीभिः क्रियमाणस्य धर्मानुष्ठानस्य बहुगुणताम् आलोक्य पुरुषापेक्षया तासाम् उपकरणबाहुल्यम् उक्तम् ॥ तथाहि- साधूनां चतुर्दशेष उपकरणानि, साध्वीनां च पञ्चविंशतिः, तथा श्राद्धस्यैव देवपूजादिद्रव्यस्तकरणलायो 'एगसाडएणं उत्त रासंगणमिति, वचनेन परिधानोनरासङ्गरूपे द्वे वस्त्रे उपदिष्टे, तथा सामायिकादिभावस्तककरणलणेऽपि अस्यैव परिधानाद्, अन्येपा वस्त्राणां "मयं पावारगमाइ वोसिरइ" इत्यनेन त्याज्यत्वम् उक्तम् ।। नतु श्राविकायाः, तस्या एकास्त्राया द्विवसाया या धर्मानुष्टानेषु अनधिकृतत्वात् , यदि पुनः पुम्पपद् एकेनर परिहितेन परिधानेन, द्वाभ्यामेव का परिधानोत्तरीपाभ्याम् , आयताही स्त्री जैनधर्मानुष्ठानेषु अधिकारिणी स्यात् , तदा पञ्चविधमपि अभिगमं पुरुषपद् एपाऽपि अफरिष्यत, पुरुपस्तु एनम् एवं करोति ॥ सचिनाणं दव्याणं विउस्सग्गणयाए ॥१॥ अचित्ताणं दयाण अविमोयणयाए ॥२॥ एगसाडएणं ·( सिया कृतं सामायिकाधनुष्ठानम् अनिन्धम् , तहि परिधानरहितेन श्राद्धेनापि कृतम् अनिन्धमेन , एकवरालागस्य उभयत्रापि P -- उत्तरासंगेणं ३ चक्खुप्फासे अंजलिपग्गहेणं ४ मनसो एगग्गयाए ५ इति, न नैवं सी करोति, एनी प्रति मुझे दृतीयालापर- स्थाने कुतोऽपि कारणात्, आलापकान्तरस्यैव भगवभिरुक्तलात् ।। तथाहि भगवत्याम् सनित्ताणं दव्याणं विउस्सग्गण- पाए, अनिताणं दवाणं अविमोयणयाए २ विणओणयाए गायलठ्ठीए ॥३॥ चपखुफासे अंजलिपरगणं ॥४॥ मणसो एगग्गयाए इति ॥ ५॥ तणादेकवना द्विवसा वा सी धर्मानुष्ठानेषु अनधिकारिण्येव, इति ॥ तया द्विवसया कृतोऽभिग- मादिव्यस्तवोऽपि निन्धः, ॥ किं पुनः सामायिकादिर्भावस्तवा, यदि पुनः कशुकायेकतरवराहीनत्वेन अनधिकारिण्या sd तुल्यत्वात् , अथ नगगृहस्सकृतं निन्यमेव ? जुगुप्सनीयत्वात् , तर्हि कशुकरहितया खिया ऽपि कृतं निन्धः तखा अपिता जुगुप्सनीयत्वात् ॥ असतां च सस न मोहोदीपकत्वेन अनेकानर्थहेतृत्वात् च ।। किंच प्रतिलेखयितुम् अशक्यः कक्षुक इति ॥ गदि तमन्तरेण कृतं सामायिकम् अनुमोदनीयं ? तर्हि पौषधं तथा कृतं विशेषण अनुमोयं सात् । तस्स विशिष्टानुष्ठानत्वात् , अप्रतिलेखितेनापि हि परिधानेन, परिधानोपरीगाभ्यां वा सामायिक गृखते, वन्दनं दीयते, प्रतिक्रमणं च क्रियते, न पुनः पोपधं गाते, यदापि कथमपि गृपते, यथा पश्चिमरात्री, तदापि गुहूरौंकानन्तरम् उद्गच्छति सूर्येऽवश्यमेव प्रतिलेख्यत एवैतत् , अन्यथा दोपः, नत्लेवं सामायिके, ततो गदि अप्रतिलेख्यत्मात् सामागिक कशुकोऽनुजितर्हि पोषधे विशेषण अनुचितः, तथाच न पौपधे कथमपि असौ परिधीत, न लेतम् अस्ति, नहि कसिंचिदपि धर्मगच्छे, नियः पौधे कभुकं न परिदधति, ·अपि तु सर्वेषु परिदधति एव, लोके लोकोत्तरे चाऽस पृद्धपरम्परागतत्वान्, गोप्यावयागोपकलेन मगुणवार, तलाद् यथा "एगसाडगेणं उत्तरासङ्गेण" इत्यालापको न सोविषपस्तपा "सर्व पापार गमाइ कोसिरह" इसपि, यदि वा "मन पाचार- गमाइ बोसिरद" इति वचनप्रामाण्पात् पुरुषः परिधानादन्यदेव वसं व्युत्सृजति, न पुनः परिधानमपि, गीत परिधानकशुको. जरीयेभ्यो ऽन्यवरदेव, न पुनः परिधानादीनि अपि, तेषां शिष्टानुमवत्तेन तसा अपरिहार्यत्वान्, तपान तदेकनरहीनया खिया कृतं, दिगम्मरनरकृतम् इव सामायिकानुधानम् अविधिना उतत्वात् निन्धम् एवेति, युक्तमेर उकम्, 'गरहेइ पुषकर्य' इति मारः ॥४९॥ ननु-अकायत्वाविशेषेपि मेपजला भूमिजलं भिवकारणत्वाद् इति, भिमगुपवाय भिमं द्रव्यं भवतु, परन्तु पदेवदेव मेघजलं भूमिजलं वा एकर घटे स्थिवम् एलामिसितं, दितीपे तु मुस्तापूर्णेन, तदा तस्स बलस द्विष्ठस्यापि एकलात्, वद्ग- न्धयोष द्वयोरपि सुरभित्वेन एकजातीयत्वाच्च, किम् अभिन्नद्रव्यता, उत गन्धभेदात् भिगद्रव्यता । इति भने सति आह- 'एलामुत्याइयं भिन्न भिन्नं जलं भवे दवं'। व्याख्या-एला मुस्ता च द्वै अपि प्रसिद्ध ते आदी येपो वे वथा, तान् गढ़ भियमावनस्पता, भेदेन एकभाजनसत्ताद वा, क्रमेण माझं, यदि या ते गता उक्तरीया पतिता या तद् एलामुखादिगवम्, एलामुम्तादिभिः प्रचार पृथर प्रामुकीछन। मित्यर्थः ।। अत्र एलामुस्ते उत्कृष्टगन्धगुणतया उपन्यते, इत्यादिसम्देन अन्यान्यपि उत्कटपरमगधसन्धेिव प्राधाणि, ·in क्तम् कल्पभाष्ये । यथा 'फोगरंगखदिरचूर्णविभीतकदाडिमच्छल्ली ग्रीष्मातपवहयादीनि तेपामेव परिणमकत्वात्, यदुक्तम् “अधिकगुणः परि- णमक इति” केवलम् अशुभानि लशुनमूत्रादीनि शीघ्रमेव परिणमयन्ति, शुभानि चन्दनपाटलादीनि तु चिरेण, यदु- वन्नरसगन्धफासा जे वे जम्मि उक्कडा हुँति ॥ तह तह चिरं न चिट्ठइ असुभेसु सुभेलु काले। असाच चूर्णिः यस्मिन् द्रव्ये वर्णादयोऽशुभास्तेपि (खिप्पं क्षिप्रम्) परिणामयन्ति, शुभेपु तु चन्दनादिषु कालेणं परिणामो 'चिरेण त्ति' भणियं होइ ति' जलं, सर:-कूपायेकतरत् पयः, भिन्नभाजनस्थं पूर्वापरकालभेदाद् एकभाजनस्थं चापीति, शेषः, छन्दोनुरोधात् पदव्यत्ययः, अत्र हि भेद् एव साध्य इत्यसौ एव क्रियया सम्बध्यते, 'भिन्न भिन्न पृथक पृथक भवेत् स्यात् द्रव्यं परिणामकभेदात् , नतु गन्धभेदात् , अन्यथा एकसिन जलपटे स्तोकाः पुरातन्यो वा एलाः प्रक्षिताः, द्वितीये तु प्रभूता नवा वेति उभयत्रापि गन्धभेदाव द्रव्यभेदः स्यात्, नचैवं तसात् परिणामकभेदात् द्रव्यभेदः, तथाच को- पवन (पभवत्वेन) सारसत्वेन वाऽभिन्नयोरपि द्विष्ठत्वमात्रेण भिन्नयोरेलाभिर्मुस्तया च सुरभित्वेन समान गन्धान्तरम् फोगरंगेण खदिरचूर्णेनच रक्तत्वेन, समानं वर्णान्तरं, विभीतकेन दाडिमछल्या च कपायत्वेन समानं रसान्तरं, ग्रीष्मसूर्या- तपेन पहिना चोष्णत्वेन समानं स्पर्शान्तरं च पृथग् आपादितयोरपि जलयो-भिन्नद्रव्यता, किं पुनानि परिणामकेन गन्मान्तरं वर्णान्तर रसान्तरं स्पर्शान्तरं च अविसदृशम् आपादितानि, तेषां सुतरां भिन्नद्रव्यता इत्यर्थः ॥ नचैतत् खमनीपि- भनाइ ·कया उक्तम् , इत्याह-- वण्णरसभेयो जं व्वविभेओ वि समयमो॥५०॥ व्याख्या-चक्षुपा ग्राह्यः, परिणामः कालादिः, पञ्चधा वर्णः, रमनया ग्रायस्तिक्तादिः पोढा रसः, उपलक्षणत्वाद् गन्ध स्पर्शावपि ज्ञेयो, तर प्राणेन ग्रायः सुरभ्यादि-Aधा गन्धः, स्पर्शनेन ग्रामः परिणामः कठिनादिरष्टया स्पर्गः, वर्णरमयो- र्भेदः पूर्वमा वर्णादेर्भावकद्रव्यमानिध्येन अन्यो वर्णादिः वर्णरमभेदः तम्मात् वर्णरमभेदनः वर्णरमगन्धस्पर्शभेदत इत्यर्थः, 'ज' यसात्कारणात् द्रव्यस्य भेदोऽन्यत्वं द्रव्यभेदः, सोऽपि न केवलं वर्णादीनां भेदः पर्यायवान्, 'समयमतः' मनोक्तः वद् भेदात् द्रव्यभेदोऽपि समयमतः, धर्मधम्मिणोः कथंचिद् अभेदसापि मूने प्रतिपादितत्वादिति ॥ अथवा अपिर्भिन्नक्रमे, वथाच एवं योजना, न केवलम् द्रव्यक्षेत्रकालभेदाद द्रव्यभेदः, समयमतो वर्णरसभेदतोऽपि, वर्णान्तरादीनामपि मानरूप- स्पेन द्रव्यभेदकत्वात् , अत एव निशीथभाप्पचूयोः शीतोदकस्य उष्णोदकस वा प्रामुफस चत्वारो भेदा उक्ताः, यथा 'सी- तेतर फासुक चउहा, दवे संसह मीसगं सित्ते, काले पोरिसिपरओ, वनाई परिणयं भावे, जं सीओदगं फामुलं इतरं ति, जंच उण्होदयं फासुयं तं चउन्विहं, दव्यओ १ सित्तओ २ कालो ३ मावओ४ य तत्य दपओ जंगोरस-संसहे भायणे छुढे, सीतोदगं, तेण गोरसेण परिणामियं, दपओ फामुख्। १ । यिनओ मतलादीमु ठिई मदुरं लवणेणं मीसिजद ॥ लवणं वा महुरेणं ॥२॥ कालओ, जं इंधण छुढे पहरमित्तेणं फामुलं भवद ॥३॥ माओ, जं वानगंधरसफरिम विपरिणयं । , ·भावओ फासुयं ॥ ४ ॥ इति ॥ ननु-वर्णादीनाम् चतुर्णामपि भेदाद् द्रव्यभेदः, उत एकैकस्यापि ? उच्यते उभयथापि १ केवलं यदा चतुर्णामपि भेदः तदा शीघ्रमेव द्रव्यभेदो भवति, यथा अवश्रावणादिपाते जलस्य, यदा तु एकैकस तदा चिरेण शेषाणां पूर्वधर्मोपग्रहहेतुत्वात् , यथा चन्दनपाते जलस्य ॥ यदुक्तं कल्पभाप्योः 'जो चंदणेण कडरसो संसद्धजले य दुसणा जाओ ॥ सो खलु दगस्स सत्थं फासो उ उवग्गहं कुणइ ॥ १॥ चन्दणस्स कडुरो तं उदयस्स सत्थं, फासो सीयलो सो पुण जलस्स वि उवग्गहं करेइ ॥२॥ तेण चिरेणं विद्धंसइ संसद्ध पाणगस्स वि एमेव ॥ नवरं अंबो रसो फासो सीयलो वत्ति ॥ ३॥ ननु यदि वर्णायेकतरस्यापि भेदात् द्रव्यभेदः, तर्हि प्रातर्यद् उष्णक्षीरादिकम् ओदनादिकं वा पीतं, भुक्तंबा, तदेव क्षणान्तरे शीतीभूतं सद् द्रव्यान्तरं स्वात् , स्पर्शभेदाद् ? इति चेद्, नैवं, नबसौ शीतस्पर्शः परिणामकद्रव्यान्तरज निता, किंतहि ? खाभाविक एव, सूर्यास्यादिव्यतिरिक्तानां सर्वेषामपि सहजैन अनुप्णस्पर्शत्वात् , नच स्वाभाविक वर्णा- दिभि द कश्चिद् ब्रूते, एकसापि द्रव्यस्य अनेकद्रव्यत्वमसङ्गात् , किं तर्हि औपाधिकैः; तैरपि न यादृशैस्तादृशैः, कि तह विशिष्टैः, अत एव स्त्यानघृतादीनाम् औष्णमात्रकरणेऽपि न द्रव्यान्तरत्वम् , तथाच शीतीभूतमपि क्षीरादिकं न द्रव्यान्तर स्वाभाविकस्पर्शवत्वात् 'अत एव अपराहेऽपि पूर्वाल्लभुक्तद्रव्यतयैव तत्परिभुज्यते न द्रव्यान्तरतया ॥ ननु परिणमकद्रव्या- न्तरजानतस्पर्शान्तराभावेऽपि त्रिदण्डोत्कलितस्य जलस प्रहरत्रयादेचं द्रव्यान्तरत्वम् उच्यते, सचित्तीभूतत्वात् ? इति चेद्, नैवं, नहि द्रव्यय सचित्तत्वात् भेदो भवति, किं तर्हि विरुद्धधर्माध्यासात् कारणभेदात् वा ॥ अन्यथा अपकर्षणकादि- ·दालिमक्षणे, तिलवर्तिमपणे वा, सकुलनि कुलद्राक्षादिमक्षणे वा, द्रव्ययभक्षणप्रसङ्गः, नत्र केपांचित् अपरिणतत्वेन सचि- तानामपि चणकादीनां भावात् , तथाच सचित्तनियमस इव द्रव्यसंख्यानियमस्यापि प्रभङ्गप्रसङ्गः, नच असी समीचीनम् द्रव्यनियमभङ्गशोधकप्रायश्चित्तस्य वर अदानाद , तसा निदण्डोद्वृत्तं जलं पणान्तरेण शीत्तीभूतमपि तदेव द्रव्यमिति मारः। ननु-भवतु मिनभाजनस्थम् एकमपि जलम् एलामुस्तादिमि-विभिन्नद्रव्यैः प्रामुकीकतत्लान् भिग्नं मिनं द्रव्यं, परं यदि पौषधिकाः श्राद्धाः श्राद्धिका वा तादृशमपि तत् स्वस्वगृहाई पृथक पृथक् आनीय पौपधशालायाम् एका फलशादी क्षिपन्ति, तदा तदेकं द्रव्यम् अनेकानि वा ? इत्यत आह-- जइ पोसहसाला सहासही वि पोसहम्मि ठिया। एगत्य ग्विवन्ति भये, तमेग व्वं न संदेहो ॥५१॥ व्याख्या-'यदि 'पौषधशालायां' धर्मस्थानविशेपे, श्राद्धाः थापिका वा, 'अपिर्श शन्दार्थों' न समुघयार्थः, अन्यथा पोपधस्थानां श्रादानां श्राद्विकानां चैकवापि अवस्थानप्रसा, पौषधे स्थिताः, गृहीतपोपधाः, 'एकत्र' कलशादी भावने, 'क्षि- पन्ति न्यसन्ति, एलामुस्तादिभिर्विभिन्नद्रव्यैः प्रामुकीझवत्वेन भिनगुणवेन च भिन्न भिन्नं द्रव्यं जलं कर्मान ज्ञेयम् , प्रकरणाद, तदा भो' स्यात् , नत् नानोपाधिविशेषितं जलवृन्दम्, एकं विभक्तिलोपः प्राकृतसाद, एकमेर अवधारणस्य इष्टत्वात् , 'द्रव्यं न सन्देहा, सर्वेषामपि तेषां भिन्नद्रव्यादिगुणानां जलानाम् एकेन उरकटगुणेन एकत्वेन परिणमितत्वात् । परिणम्यते हि अधिकगुणेन हीनगुणम् , यथा एको मुम्वामागुकनलघटो द्वाभ्यां विभीन (पहेश) प्रामुफजलपटाभ्यां मिलितो, ·यदि वा द्वौ मुस्तापासुकजलपटौ एकेनापि प्रभूतलवणमासुकजलघटेन मिलितो, तथा चोच्यते "सुखादुतोयप्रवहा हि नद्यः समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः" इति भावः ॥५१॥ अथ कृतया एव क्रियया कर्मवन्धो, न अकृतयाः इति कसचिन्मतम् आशङ्कयमानेन केनचित् पृष्टं यथा कोशचतुष्का- दिना दिक्षु गमनपरिमाणे कृते, क्रोशार्धमपि अगच्छतः, क्रोशचतुष्कादिगमनभावी कर्मवन्धो भवति, न वेति ? तत्रोत्तरमाह- जेण दिसापरिमाणं कोसचउकं दुगं च कयमित्थ ॥ कोसद्धं पि न गच्छइ, तह विहु वन्धोत्थ विरईओ॥५२॥ व्याख्या-'येन' धर्मार्थिना 'दिशां परिमाणं दिक्परिमाणं, 'क्रोशानां चतुष्क' क्रोशचतुष्क, क्रोशद्विकं वा 'कृतं' वि- हितम् , अत्र क्रोशचतुष्कादिनियमविपयीकृतासु दिक्षु, क्रोशार्थमपि, दूरे क्रोशचतुष्टयादि इत्यपेरर्थः, 'न गच्छति' न याति, यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धात्, स इति गम्यते, 'तथापि' हुर्निश्चये, 'वन्धः' कर्मवन्धः, 'अस्त्येव' भवत्येव, अत्रार्थे हेतुमाह- अविरतेः विरत्यभावात् , बन्धस्य हि प्रवृत्तिरिव अविरतिरपि कारणम्, यदुक्तम् "बंधस्स मिच्छ अविरयकसायजोग ति हेयवो चउरो ति" इत्यर्थः ॥ ५२ ॥ ननु-मथितं दधि विकृतिरुत उत्कृष्टंद्रव्यम् ? यदि विकृतिस्तदा कथमपि उत्कृष्टद्रव्यं भवति वा नवा ? यदि भवति, तदापि निर्विकृतिकप्रत्याख्याने कल्पते न वा ? इत्यत आह- १ अस्य पूर्वार्धन्तु एवं 'गुणा गुणक्षेषु गुणीभवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोपाः। or ·जइ गालियं च दहियं, तहावि विगई जलं न जं पडइ॥ पडिए वि जले तं नियिमि चिहिए न कप्पड़ य ॥५३॥ व्याख्याः-'यदि 'गालितं' वस्त्रमध्येन निष्कासितं, चकारोऽनुक्तम् मथितं समुचिनोति, ततो न केलं पूरं इस्तेन वि- लोडितं गालितं चेत्यर्थः ॥ 'दधि' क्षीरज, तथापि विकृतिरेव एवोध द्रष्टव्यो अवधारणस इष्टत्वाव, नोत्कृष्टद्रव्यम् , द्रव्या- न्तरेण परिणामान्तरम् अनापादितत्वान्, कियन्तम् अवधिं यावद् ? इत्यत आह-'जलमिति' जलं पानीयं, यापन 'न पतति' एकीमारेन तन्मध्ये न परिणमते, यतो द्रव्यान्तरेण हतैव विकृतिः, उत्कृष्टद्रव्यं भवति नान्यथा, यद् वक्ष्यति 'विगई। दवेण हया जातं उक्कोमग भवे दव्वं ति, 'जलं' पण्डशर्कराजीरकलपणचूर्णादीनाम् उपलक्षणं, किन्तु पतितेऽपि प्रत्या- यवं परिणतेऽपि जले, जलखण्डायकतरे, तद् दधि परिणामान्तरं लन्धघोलसंवं, निर्षिकति के प्रत्याख्यान विशेष 'विहिते' कृते, 'न कल्पते न भोक्तु संगच्छते, उत्कृष्टद्रव्यत्वात् ॥ एवं च यदा उत्कृष्टद्रव्यत्वात् पोलोऽपि निस्कृितिक न कल्पते, तदा कथं मथितं कल्पिप्यते, तस्य विकृतितेन विशेषेण अकल्पनीयता, चकारात् कदाचिद् घोलः कसते च विकटतपोनिर्वा- हहेतुत्वात् , एतच मूत्रकारः स्वयमेव अग्रे प्रतिपादयिष्यते इत्यर्थः ॥ ५३॥ ननु-यथा सर्वतः परिणतेन केरलेनापि जलेन दभो विकृतिभाव उपहन्यते, तथा गुडस्यापि उपहनिष्यते ? इत्यत आह-- जइ मंडियाइ जोगो पायकओ कोवि होइ गुडचुण्णो ॥ उच्चरइ सो वि नियमा गुडविगई होइ अनुवहता ॥५४॥ व्याख्या--'यदित्ति' संभावनायां मण्डिका अशोकवर्तिनामा पकानविशेषः, मण्डिका आदिर्येषां ते मण्डिकादयः, ·आदिशब्दात् खाद्यकसेविकामोदककर्करीयकादीनां ग्रहः, तेषां योग्यो निमित्तं मण्डिकादियोग्यः, कृतः पाको यस्य स कृत- पाकः, क्तान्तस्य परनिपातः प्राकृतत्वात् , पक इत्यर्थः, कोऽपि सिन्ध्वादिदेशजगुडसम्बन्धित्वेन अनेकविधत्वात् अनिर्दिष्टनामा भवति, गुडस्य इक्षुरसकाथस्य 'चूर्णः' क्षोदः, गुडचूर्णः, उद्धरति मण्डिकालेपनिकादिकार्यकरणात् पश्चात् तिष्ठति, सोऽपि न केवलम् अपक्क इत्यपेरर्थः, नियमात् निश्चयेन गुडविकृतिर्भवति ॥ ननु गुडपाको गुडस्य विकृतिगतम् एवेति केचिद् वदन्ति, तथाहि प्रवचनसारोद्धारे ॥ 'अहक्कढितेक्खुरसो १ गुडपाणीयं च २ सकरा ३ खंडं ४ पायगुलं ५ गुलविगई विगइगयाइं तु पंचेवत्ति' । अर्धकथितेक्षुरसः काकवा, पाकेनोपलक्षितो गुडः पाकगुडो, येन पकानोपरिलेपो दीयते, शेपं प्रसिद्धार्थमेवेति, विकृ- तिगतं च न विकृतितया वक्तुं लभ्यते, उत्कृष्टद्रव्यभेदत्वात् , इत्यत आह-'अणुवहयत्ति' अनुपहता द्रव्यान्तरेण परिणामा- न्तरम् अनापादिता, हेतुगर्भविशेषणम् इदम् अनुपहतत्वादित्यर्थः अयम् आशयः यद्यपि उष्णजलेन सह गुडः पकस्तथापि अस्य न विकृतिभावो भनः, जलमात्रेण कासांचित् विकृतीनाम् उपघाताभावात् , नहि जलेन सह कथितम् इति दुग्धं विकृति- भावं त्यजति, तस्माद् यदा जलेन सह पको गुड-स्तदैव यदि मण्डिकादिभावकद्रव्यान्तरेण समं संवध्यते, शुण्ठीचूर्णा- दिभिर्वा मिश्यते, तदा विकृतिभावं त्यजति, नान्यथा, वृद्धप्रवादस एवंविधस्यैव श्रूयमाणत्वात् , कल्पचूर्णौ तु मत्सण्ड्या अविकृतित्वम् उक्तम् , खण्डपाक इति कृत्वा, न पुन-गुंडपाक इति कृत्वा इति संभाव्यते, यतो मत्स्यण्डी खण्डविकार ·एवोच्यते, यदुक्तं हेमनाममालायां 'सिता च मधु धूलिस्तु खण्डस्वद् विकृतिः पुनः । मत्संडी फाणित चापीति' ततो न कल्प- चूयो विरोध इति भावः ॥ १४ ॥ ननु-पूर्वम् उक्तं वर्णरसभेदाद् एकस्यापि द्रव्यस भेदो भवतीति । ततश नानाजातीयत्वेन नानादेशजत्वेन नवपुरा- णादिभेदेन च विभिन्नवर्णरसानां पूगीफलादीनामपि अनेकद्रव्यताप्रसङ्गः ॥ एव च कथम् उपभोगनते द्रव्यसंख्यातिक्रमो न भपति, सानि हि दिनमध्येऽन्यदापि अनेकजातीयानि अनेकानि उपभुज्यन्ते, किं पुनः विवाहाद्युत्सवे ? इत्यत आह.- 'सवाई पुष्फलाई नाणाविहजाइरसविभिन्नाई ॥ पुप्फलमेगं दवं उपभोगवयम्मि विग्नेयं ॥५५ ।। व्याख्या--'सर्वाणि समस्तानि 'पूगीफलानि' पूगानि जाग्यः सोपारत्वचिकणत्याधयान्तरसामान्यानि, इदं सौपारम् इदं सोपारम् इत्याघेकाकारप्रत्ययहेतुत्वात, यदुक्तं "भिन्नक्रियागुणेष्वपि पहुषु द्रव्येपु चिनगानेषु ॥ एकाकारा बुद्धि- भवति, यतः सा भयेन्जातिरिति” रसा आस्वादविशेषाः, रसो वर्णादीनाम् उपलक्षणं सहचारिताव तेऽपि हि तन नाना विधा भवन्ति, यथा मुपकत्वदुःपकताभ्यां, नवत्वपुराणत्वाभ्यां च, तर वर्णगन्धभेदाः, मृदुत्वकठिनत्ताभ्यां, महत्त्व- लघुत्वाभ्यां च स्पर्शभेदाः, नानाविधाय, ते जातिरसाव नानाविधनातिरसाः तैविभिन्नानि पृथक भूतानि नानाविधजाति- रसविभिन्नानि पुगीफलं, पूगीफलनामकम् एकं द्रव्यम् , उपमोगरते द्वितीये गुणयते तस्य यावत् जीविकत्वाद ॥ नतु सा- मान्यप्रत्याख्याने तस्स असकालिकत्वात् , तकर्तुथ खेसाचारित्वाच, अधिकतरद्रव्यमक्षणसंभावनायां हि असौ प्रत्याख्या- ·ह नमपि न करोति, संख्यानियमाभावात् , अथ अष्टम्यादिविशिष्टतिथिनियमवशात् करोति, १ चेत्तदा द्रव्याण्यपि अधिकतमानि मुत्कलानि करोति, नियमाभावात् , आकसिक्यां तु तस्यां यथा गृहीतमेव प्रत्याख्यानं पालयति, तस्य अहोरात्रमात्रावधि- कत्वेन व्यवस्थान्तरायोगात् ॥ अणुव्रतधारिणस्तु यावजीविकतत्वेनं व्यवस्थान्तराभावे नियमभङ्गः स्यात् , एकदशया हि प्रायः कस्यचिद् एव कालगमनादिति । व्यवस्थान्तरम् उक्तम् 'विज्ञेयं' बोद्धव्यम् ॥ ५५ ॥ ननु-यदि दैवसिकप्रत्याख्याने | सर्वेषां पूगानां नानाविधजातिरसविभिन्नत्वेन नैकं द्रव्यत्वं, तर्हि सर्वेषां नागवल्लीदलानामपि नैकं सचित्तत्वं, हेतोः समानत्वात् , तथा च प्रत्याख्यानक्षणे स्वल्पसचित्तग्राहिणो न एकजातीयानां तेषां भक्षणे सचित्तसंख्यानियमभङ्गः ? इति चेत् नैवं, यतो- ऽवान्तरजातिरसभेदात् द्रव्यस्यैव भेदः समयमतो, यदुक्तम् अत्रैव प्राक् 'वनरसभेयओ जं दबविभेओ वि समयमओ ति, न सचित्तादेः, ततो यथा गव्यत्वमाहिपत्वाद्यवान्तरजातिभेदातू भिन्नान्यपि दुग्धानि एकैव विकृतिः ॥ एवं सर्वजातीयानि अपि नागवल्लीदलानि एकं पर्णसचित्तमिति न कश्चिद् दोष इत्यर्थः ॥ ५५ ॥ ननु-नानाविधजातिरसविभिन्नानि कि पूर्वीफलानि एव एक द्रव्यम् ? उत अन्यान्यपि कानिचित् इत्यत आह- "एवं जलकणेघयतिल्ललोण विभिन्नाइं विविहजाइगयं ॥ एगं व्वं परिगहपमाणवयगहियगणणाए" ॥५६॥ व्याख्या-'एवं' पूगीफलवत् , जलानि च कणाश्च घृतानि च तैलानि च लवणानि च जलकणघृततैललवणानि, विभ- क्तिलोपः प्राकृतत्वात्, विभिन्नान्यपि नानादेशजत्वेन, विसदृशवर्णरसत्वेन, विविधजातिमत्त्वेन, च विभक्तान्यपि, अपि ·शब्दोष द्रष्टव्यः, 'विविधजातिगत' नानारूपजात्याश्रितम् एकं द्रव्यम् ॥ नतु व्यक्त्याश्रितं, परिग्रहप्रमाणातगृहीतगणनायां, नतु कासनादि प्रत्याख्याने, तर हि नानाविधैकजातीयव्यक्त्याश्रितम् एव, एकं द्रव्यं प्रमाणं विज्ञेयमिति पदम् अत्रापि अनुवर्तनीयम् , अयम् आशयः आनं भौमं च जलम् आन्तराशेषविशेपसहितम् एकमेव द्रव्यम् , तथा कणशब्देन शालिमुद्दा- दयः सर्वेऽपि धान्यभेदा गृहीताः, तर कलमशालिरक्तशालिमहाशाल्याघनेकानान्तरभेदकलितः शालिरेके द्रव्यम् , एवम् अन्ये- पपि मुद्गादिधान्येषु उष्णकालीयवर्षाकालीयाधनेकानान्तरभेदयुक्ततं भाग्नीयम् , तथा गोमहिपीछाग्येडिकासम्बन्धित्वेन नानाविधमपि घृतम् एकमेव द्रव्यम् , तथा तिलसर्पपातसीलादिजत्लेन अनेकभेदमपि तैलम् एकमेव द्रव्यम् , विचिराका- रोत्पनत्वेन विभिन्नरसान्यपि सैन्धवसौवर्चलनिडलवणसमुद्रलरणयवक्षारादीनि पञ्चापि लवणानि एकम् द्रव्यमिति ॥ ननु वि. रुतिसचित्तव्यतिरिक्तमेव मध्यवस्तुप्रवचने द्रव्यं रूद, प्रत्याख्याने भेदेन तत्परिमाणकरणस्य उक्तत्वात् , तथाहि आवश्य- कचूर्णी "सचित्तव्यविगई पाणहतंबोलवत्थकुसुमेसु । वाहणमयणविलेवण इत्थी दिसिन्हाण भचेसु ति" तथाच द्रव्यसंख्या- नियममङ्गनिवारणार्थम् आरब्ध व्यवस्थान्तरे पूगीफलातिदेशेन अन्येषां प्रामुफजलराद्धान्नादिद्व्याणाम् एव एकद्रव्यत्नम् अतिदेष्टम् उचितम्, न जलकणलवणघृततैलाना, तन्मध्ये केषांचिनिर्विशेषाणां सचित्तत्वेन केपांचित् विकृतित्वेन जात्यन्त- रत्वात् , एतेषां च विविधजात्याश्रितम् एकसचित्तत्तम् , एकविकृतितं च, यथा संभवम् अतिदेष्ठम् उचितम् , यथा तत्तत्संख्या नियममनो न सान् ॥ तत्तु नातिदिष्टं, यदेकद्रव्ययम् अतिदेष्टुं नोचितं तदतिदिष्टम् इत्यहो आचार्यस्य चातुर्यम् इति ?

·अत्रोच्यते स्थादेव आचार्यस्स चातुर्य यदि जलकणघृतादिकं द्रव्यं न स्यात् । अथ च अस्ति तत्तथा, तथाहि-विवादाध्या- सितं, जलकणघृतादिकं द्रव्यं, भक्ष्यत्वात् ॥ यद्यद् भक्ष्यं तत्तद् द्रव्यमेव यथा पूगीफलमित्यन्वयः ॥ यद् द्रव्यं न भवति तत् भक्ष्यमपि न भवति, यथा मरुमरीचिकाजलम् इति व्यतिरेकः, भक्ष्यं चेदं तसाद् द्रव्यमेव, यदि पुनः सचित्तत्वात् जलादिकं, विकृतित्वात् घृतादिकं द्रव्यं न स्यात् , तदाऽशनत्वाद् ओदनादिकं, पानकत्वात् सौवीरादिकं, खादिमत्वात् द्राक्षादिकं, स्वा- दिमत्त्वात् पूगीफलादिकमपि द्रव्यं न स्यात् ॥ तथाच प्रभूतैरपि एतै-भक्षितैर्न द्रव्यसंख्यानियमभङ्गः ? किं च द्रव्यनियमे कृते किं परिहियते, चतुर्विधस्यापि आहारस्य द्रव्यत्वात् , तव्यतिरिक्तस्य वस्तुनोऽभावात् ॥ ननु निम्बच्छल्ल्यादि ? इति चेत् न तस्यापि अनाहारत्वाद् , यदुक्तम् 'अणाहारो मोयछल्ली' इत्यादि ॥ अथ चतुर्विधोऽपि आहारो द्रव्यमेव; तर्हि तदन्त- र्गतत्वात् विकृति-सचित्ते अपि द्रव्यम्, नहि जीवपुद्गलधर्माधर्माकाशकाया द्रव्याणि इत्युक्ते आहारो न द्रव्यमिति वक्तुं शक्यते, अपौगलिकत्वप्रसङ्गात् , एवं विकृति-सचित्ते अपि यदि द्रव्यं न स्याताम् ॥ तदाऽनाहारत्वप्रसङ्गः, तथाच ताभ्यां प्राचुर्येण भक्षिताभ्यामपि नोपवासादिप्रत्याख्यानभङ्गः स्यात् , तसात् ते द्रव्ये एव इत्युचितमेव विविधजात्याश्रितम् एकद्र- व्यत्वं तयोरतिदिष्टम्, एकसचित्तत्वम् एकविकृतित्वं च तयोरतिदिश्येत', यदि प्राग् सामान्यप्रत्याख्याने सिद्धं न स्यात् , सिद्धं चैतत् सामान्यप्रत्याख्यानेऽपि, तथाहि पात्तनिकमंगलपुरीयमेदपाटीयाद्यनेकजातीयानि अपि नागवल्लीदलानि एकस- चित्तत्वेन, गोमहिष्यादि सम्बन्धित्वेन अनेकान्यपि. दुग्धानि, दधीनि, घृतानि, चान्यान्यपि तैलादीनि तिलसर्पपादिस्वस्व- ·हेत्वनुयायित्वेन, अनेकजातीयानि अपि एकविकृतित्वेन गण्यन्ते, इति कथम् अतिदिश्यते नागेच सिद्धत्ताव, द्रव्याणां तु विविधजात्याश्रितम् एकं द्रव्यत्वं न सामान्यमत्याख्याने व्यवहियते, इति भोगोपभोगरते तदुपदिश्य विकृतिसचिचयोरपि अतिदिष्टं, श्राद्धा हि अनेकरूपा भवन्ति, ततो यदा कश्चिद् द्रव्यसंख्यायामेव विकृतिसचित्ते गणयति, तदा यथा नियम- भङ्गो न भवति, अन्यथा व्यक्त्याश्रिते एकद्रव्यत्वे सति अनेकभेदाना दुग्धादिविकृतीना, पर्णादिमचित्तानां च भक्षणे द्रव्यप्राचुर्य स्यात् , तथाच नियममङ्गो मा कदाचिद् भूयात् इति युक्तमेवैतद् अतिदिष्टम् , यदि वा वर्णान्तरायभावेऽपि कुत्तोऽपि हेतो रचित्तीभूताना जलकणादीनाम् , अविकनीभूतयोश्च धृततैलयोर्मार्गादिकारणवशात् उपभोगे उपस्थिते, यात् जीविकलतप्रतिपालनार्थम् एकद्रव्यतोक्ता, भवति हि जलपणादीनां वर्णान्तराद्यभावेशी अचित्तत्व, घृतलयोच अविकृतिलं, तथा हि जलाना क्षेत्रान्तरे नीताना पश्चनाघोलनावशात् , तथा कणानामपि कियतः काला खमावत एव अचिचता भवति, यदुक्त स्थानाज "अह भंते सालीणं वीहीण गोहुमाणं जवाणं जवजवाणं पासिं धन्नाणं कोहाउत्तार्ण पल्ला उत्ताणं मच्चाउत्ताणं मालाउत्ताणं ओलिताणं लित्ताणं लंछियाणं मुदियाणं पिहियाणं केवइयं । कालं जोणी सचिहद ? ज णं अंतोमुहत्तं उफोसेणं तिणि संयच्छराई तेण परं जोणी पमिलाइ तेण परं पविहस्सइ, तेण परं जोणी विद्धस्सइ, तेण परं वीये अवीए हवइ ति ॥ तथा कलममूरतिलमुग्गमास- निप्फावकुलस्थ आलिसंदग सतीणिपलिमयगाणं, धन्नाणं, लोणी जहन्नेणं अंतोमुहत्तं, उन्कोसेणं पंचसंवच्छ- है ·. -- राई जोणी संचिट्ठइ, तेण परं जोणी पमिलाइ, जाव तेण परं जोणी बुच्छेए पन्नत्ते ॥ तथा अयसिकुसुंभकु- दवकंगुरालग वरगकोद्गसण सरिसव-मूलग-वीजाणं, जोणी उकोसेणं सत्तसंवच्छराइं संचिट्टा त्ति ।। तथा खभावस्थस्य लवणस्यापि अचित्तता भवति, यदुक्तं कल्पभाष्ये जोयणसयं तु गंताअणाहारेणं तुभण्ड- संकंती वायागणिधूमेणं चिढन्तं होइ॥ लोणाई हरियालमणोसिलपिप्पलीय खजूर मुदिया अभया, आइ- नमणाइन्ना ते विहु एमेव नायव्वा ति ॥ 'अनाहारे त्ति' स्वदेशजाहारभावेन 'भंडत्ति' भाजनाद् भाजनान्तरसं- क्रान्त्या खघुरादयोऽनाचरिताः, अभयादयस्तु आचरिता इत्यर्थः, घृततैलयोरपि अतिपुरातनीभूतयो-यदि वा औषधैः सह- पकयोरविकृतिता भवति, यथा कल्याणघृतशतावरीघृतनिभिजनलाक्षातैलादीनाम् इति न कश्चिद् दोष इत्यर्थः ॥५६॥ ननु-उपवासादौ कृते बालकादिमुखं चुम्वतः प्रत्याख्यानं भज्यते न वा ? यदि भज्यते तदापि किं आगमे स्पष्टाक्षरम् एवं भणितमस्ति, उत प्रमाणान्तरेणैव ज्ञायते, इत्यत आह- गन्भरूपप्पमुहाणं वयणं चुम्बइ कओपवासाई ॥ तस्स उ पचक्खाणे भंगो संभवइ जुत्तीए ॥५७ ॥ व्याख्या गर्भरूपा डिम्भाः ते प्रमुखे आदौ येषां स्यादीनां ते गर्भरूपप्रमुखा-स्तेषां वालकख्यादीनाम् इत्यर्थः, 'वदनं' मुखम् उपलक्षणम् इदम् अन्येषामपि चुम्व्यावयवानां, 'चुम्बति' प्रसास्तिनिजोष्ठाभ्यां स्मृशति,. यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धात् य इति दृश्यम् , 'उपवासो' ऽभक्तार्थः, आदिशब्दोऽत्र प्रकारवचनः, तदर्थयापि सन्चात् , यदुक्तम् , 'सामीप्येऽथ व्यवस्थायां ·प्रकारेधयो तया, चतुर्थेषु मेधा-च्यादिशब्दम् उपलक्षयेत्, इति, उपवासस्त्रिविधाहारपतुर्विधाहार एर या भवति, ना- न्यथा, दतोन्यान्यपि यानि कानिचित् प्रत्यार यानानि पिरिधाहाराणि चतुर्विधाहाराणि वा भवन्ति, तानि सर्भाग्यपि उप- पासप्रकाराणि, यथा आचाम्लं निर्विकृतिकम् , आलोचनामकम् एकाशनकम् पुरिमार्द्ध चेति, उतानि उपवासादीनि येन स छनोपवासादिः, कतत्रिविधाहारचतुर्विधाहारप्रत्याख्यान इत्यर्थः, तस्य प्रत्याग्यानिनः, तुरेवार्थः ।। क्रियया योक्ष्यते, प्रत्या- ख्याने त्रिविधाहाररूपे चतुर्विधाहाररूपे घा, 'संभवत्येव' घटते एप, 'युक्त्या प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरेण, नतु आगमैन, तस्य प्रायः सूचकत्वात् , युक्तिस्तु इयं स्तन्यतैलाभ्यङ्गादिना पालकस, फुकुमकस्तूरिकाश्रीगण्डताम्बूलाधन्यतररसेन स्त्रीणां, मद्या- दिना वेश्यादीनां मुसं मायो भावितम् एव भवति, ततस्तस्मिंश्युम्न्यमाने तद् आस्वादविशेषः संवेधमानः स्पहातिशयहेतु- स्वाद आहार एव, युक्तिगम्यं तु युक्त्यैर प्रतिपादनीयम्, पदुक्तं पश्चास्तुके, "अह स्क्याणेपयं जहा जहा वस्म अपगमो होइ, आगमियमागमेणं जुत्तीगम्मत जुत्तीए" इत्यर्थः ।। ५७ ॥ ननु-दधिगुडमृतकणिकानिप्पनो द्रव्यविशेषो विस्सन्दनम् उच्यते, नथ फेचिद् उत्कटद्रव्यम् एव पते, तथाहि प्रवचन- मारोद्धारे "परुपयं घयकिट्टी पकोसहि उपरिवरियसाप्पिं वा । निम्मंजणवीसंदणगार्य घयविगह गयाई ति" विरुतिगत चोत्कट- १ द्रव्यम् एच्यते, वन जात्यन्तरम् इति ? अपरे तु ग्रुरते, विकृतिरेव इदम् अग्निप्रतप्तकटाहे पिलीयमानयोर्दधिगुडयोर्मध्ये घृत- मिश्रितफणिवापान अस निप्पनत्वादिति किं तचम् । इति प्रश्ने शिष्यहिनाय मोदाहरणम् प्रत्युत्तरम् आह- - ·11 दहितरमज्झक्खित्तो गोहमचुण्णो य पक्कविगई उ ॥ सिद्धो लग्गइ नियमा तह वीसंदणमओ विगई ॥ ५८ ।। व्याख्या-'दनस्तरः सारो दधितरः, तस मध्यं दधितरमध्यं, तत्र 'क्षिप्तो' न्यस्तः, दधितरमध्यक्षिप्तः गोधूमचूर्णः, स- मिता कणिका इति यावत् , चकारात् घृतेन पूर्व भावित इति गम्यते, यतोऽसौ दृष्टान्तया उपन्यस्तो भक्ष्यविशेपो घृतमोदितेन दधितरावलोडितेन वटिकारूपतया सघृतकटाहे पकेन गोधूमचूर्णेन निष्पद्यते निष्पच्यते द्वितीया दिस्थितोऽपि सिद्ध- शब्दो ऽन योज्यते, 'सिद्धो ऽग्नितापतप्तघृतकटाहे पकः, 'सुद्धई' इति पाठं केचित् पठन्ति, तदा कटाहादौ पक इति प्रसिद्ध- त्वात् स्वयमेव ज्ञेयम् , शुद्धो द्रव्यान्तरेण अनुपहतः, दधिवटिकानाम्ना तरवटिकानाम्ना वा प्रसिद्धः, पक्कविकृतावेव पकान- विकृतावेव, विभक्तिलोपः प्राकृतत्वात् , तुरेवार्थः, 'लगति' मिलति, नियमात्' निश्चयेन, तथाहि दधिवटिकावत् , सघृतक- टाहादौ सिद्धं विस्यन्दनं सपादलक्षादिदेशप्रसिद्धं भक्ष्यान्तरम् , अतो विकृतिरेव नोत्कृष्टद्रव्यं, तत्प्रतिपादिकायाः प्रवचनसा- रोद्धारगाथाया आगमेन सह विरुद्धत्वात्, आगमेहि घृतघृष्टस्य विकृतित्वमेव उक्तम् , तथाहि कल्पभाष्ये 'घयघट्टो पुण विग- ईति, तत्र तु विकृतिगतत्वं यथा पकघयं धयकिट्टीत्ति, घृतकिट्टिका च मेहाडुकमेव व्याख्यातं वृत्तिकृता, यथा घृतकिटिका घृतमलिका मेहाडकम् इति भावः ॥ घयघट्टो पुण विगई, इत्यादि गाथावृत्तौ तु श्रीहरिभद्रमूरिभिर्धतधृष्टो मेहाडकम् इत्युक्तम् , ततो यथा घृतघृष्टस्य प्रवचनसारोद्धारकर्ता उक्तमपि विकृतिगतत्वं गीतार्थैर्न वहुमन्यते,. तथा विस्यन्दनस्यापि ॥ अपि च अस धृतविकृतिगतता ऽपि न युज्यते, घृतेन सह पकत्वात् , अन्यथा लपनश्रीप्रभृतिपकान्नसाऽपि घृतविकृतिगतता. स्यात्, ·यत्तु घृतमन्तरेण पच्यते व लिडपिस भण्यते, तद् अविकृतिरेत तद्भान्सा एप च विसदनस विकृतिगततं तेन उक्तम् इति संभाव्यते, परं तदपि न घृतस घृतापकत्वात् , विस्सन्दनं च प्रायः सर्ववापि घृतेनैव पच्यते, यर तु मिन्धुदेशादी प्र. कारान्तरेण इदं निष्पद्यते, तत्रापि तेनैव, तथाहि तर अग्निमतप्ततापनिझार्या प्रगलन् प्रेक्षणमध्ये तद्गततकसंग्रहनिमिनं स्तोक कणिकादि प्रक्षिप्यते, यथा घृत प्रधानं भवति, तसं च उपरितनं घृतं पृथक क्रियते, तलतगततरुपका समिता रिस्सन्द- नम् उच्यते, यदुक्तं पञ्चवस्तुकवृत्ती श्रीहरिभद्रमरिभिः "अद्धनिदपपमझडतंदुलचण्णनिफनविस्मंदणं ति" अत एवास्य कल्पमाप्ये विकृतित्वम् उक्तम् , 'घयघडो पुण विगई पीसंदणमोयकेइ इच्छंतीति" श्रुतधरैरपि इदमेव पहुगुणत्वात् प्रमाणी- कृतम्, अन्यथा श्रीहरिसदमूरिः सोपजे पञ्चास्तके, श्रीजिनचन्द्रमूरि-दिनचर्यायाम् इदमेर गाथाशकलं न न्यक्षिपन, तसाद् एकान्वेन विकृतिगतम् अयुक्तमेन इत्यर्थः ।। ५८ ॥ ननु सामायिकस्यो विद्युता, प्रदीपेन च यदा स्पृश्यते, तदा व मानुप्या तिरक्ष्या च संपठ्यते, तदा अस विद्युत्स्पर्शन- कात् प्रदीपस्पर्शनक, स्त्रीसंघटनाच तिरक्षीसंघटनं चामिन मिनं या माति, ? इत्यत आह-. विजुयपईवेणं फुसिभोतं फुसणयं तओ हुन्ना ॥ भिन्न भिन्नं नारीमंजारीणं च संघटणं ॥ ५९॥ व्याख्या-'विद्युत् वडिद सा च आकाशिकमुस्कादिकं लक्षयति, प्रदीपस्तु भौमत्वात् प्रदीपन कादिभ्योतिः मूचयति, ततो विधुता प्रदीपेन च समुच्चयार्थश्वशब्दो दृएव्यः मकारो लाक्षणिका, 'पृष्टः पिहिता, मामायिकम्य इति पदं .

·तु क- विशेष्यं ज्ञेयं, तत् स्पर्शनकं, ततो विद्युदाः प्रदीपादश्च 'भवेत् भवति, 'भिनं भिन्न मियः पृथक पृथक भिन्नप्रायश्चित्तवि- पयत्वात् , तथाहि "तिविहजलजलणफुसणे विजुप्फुसणे ये भिन्न लहु गुरुगा । चउ लहुवग्यारम्मी तं चिय दगमष्ट्रिय गमेया" जलज्वलनस्पर्शने जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदात् त्रिविधेऽपि, क्रमेण भिन्नमासलघुमासगुरुमासाः प्रायश्चित्तं, प्रदीपस्पर्शनके म्बलीप्रावरणं विना जाते चतुर्गुरुप्रायश्चित्तम् इति ॥ अयं तु विशेषः प्रायश्चित्तसामाचार्या वर्त्तते, ननु कुतोऽयं विशेपः ? इति चेद् उच्यते, विद्युदादीनां दूरस्थत्वेन अत्यस्थिरत्वेन च पायो लघु एव स्पर्शनकं प्रदीपादीनां तु प्रायः प्रत्यासन्नत्वेन स्थिरत्वेन च गुरुकमेव इति, पृथक् एक आलोचनीयं, न पुनस्तेजस्कायत्वाविशेषाद् एकतया एवेति, 'नारी' मानुपी 'मा- जारी' विडालिका, तिरथीनां सर्वासाम् उपलक्षणं, नारी च मार्जारी च नारीमार्जायों, तयोः, द्वित्वे बहुवचनं प्राकृतत्वात् , 'संघट्टन' स्पर्शनं, 'च' समुच्चये, ततो न केवलं विद्युत्मदीपादीनां स्पर्शनं भिन्न भिन्नं, मानुपीतिरथ्योः संघटनमपि ॥ नहि याहंग् मानुपीस्पर्शे मोहोदयलक्षणो दोपः प्रादुर्भवति, तागेव तिरश्चीस्पर्शनेपि, अतएव अनयोः प्रायश्चित्ते महान् भेद पुरिसस्सित्यी फासे चउलहु, इत्थीउ होइ चउगुरुकं, लहुसंसंतरफासे अंचलतिरिफासणे भिन्नं, अतो भिन्नम् एवालोचनीयम्, नं पुनः स्त्रीत्वाविशेपात् एकतया इति भावः ॥ ५९ ॥ ननु जलस्तिमितिमात्र धान्यं विरहकं भण्यते, उत प्रकटाकुरम् ? इति प्रश्ने समाधानम् आह- उक्तः।। यथा- ·यत्तु घृतमन्तरेण पच्यते तद लिडपिसं मण्यते, तद् अविरुतिरेव तद्भान्सा एस च विसन्दनस्य विकृतिगतत्वं तेन उक्तम् इति संभाव्यते, परं तदपि न घृतस्य घृताऽपकत्वाद, विस्पन्दनं च प्रायः सर्वनापि धृतेनैव पच्यते, या तु सिन्धुदेशादौ प्र- कारान्तरेण इदं निष्पद्यते, तत्रापि घृतेना, तथाहि तन अनिमतप्ततापनिकायां प्रगलन् प्रेक्षणमध्ये तद्गततकसंग्रह निमिचं स्तो कणिकादि प्रक्षिप्यते, यथा घृतं प्रधानं भवति, तप्तं च उपरितन घृतं पृथक् क्रियते, तलघृतगततक्रपका समिता पिसन्द- नम् उन्यते, यदुक्तं पञ्चवस्तुकचौ श्रीहरिपदमूरिभिः "अद्धनिदढययमझयूढतंदुलचुण्णनि'फन्नयिस्संदण ति" अत एवासस फलामाप्ये विकृतित्वम् उक्तम् , 'धयघटो पुण विगई पीसंदणमोयकेइ इच्छंतीति" श्रुतधरैरपि इदमेव यदुगुणलात् प्रमाणी- छतम्, अन्यथा श्रीहरिभद्रमूरिः सोपत्रे पश्वस्तुके, श्रीजिनचन्द्रमरि-दिनचर्यायाम् इदमेन गाथाशकलं न न्यक्षिपत्, वम्माद् एकान्तेन विकृतिगतम् अयुक्तमेप इत्यर्थः ।। ५८ ॥ ननु-मामायिकस्यो विद्युता, प्रदीपेन च यदा स्पृश्यते, तदा च मानुप्या तिरट्या च संघट्यते, तदा अस विद्युत्स्पर्शन- कान् प्रदीपपर्शनक, स्त्रीसंघटनाच विरथीमंघटनं चामित्रं मिन्नं वा भाति, ? इत्यत आह- पिजुपपईवेणं फुसिओ तं फुसणयं तो हन्ना ॥ भिन्न भिन्नं नारीमंजारीणं च संघक्षणं ॥५॥ व्याख्या-'विद्युत् तडिन् सा च आकाशिकमुकादिकं लक्षयति, प्रदीपस्तु मौमत्वात् प्रदीपनकादिज्योतिः सूचयति, ततो विधुता प्रदीपेन च समुच्चयार्थचशब्दो घटच्या मारो लाक्षणिकः, 'स्ट संघहितः, सामायिकस्य इति पदं .

·तानि भृष्टविरूढानि 'न भक्षयति' न खादाते, भृष्टानामपि तेपां विरुहकशब्दवाच्यत्वेन नियमभङ्गहेतुत्वात् , साचत्तत्रता प्रवृत्तिदोपभयात् न भक्षयति इत्यर्थः ॥ ननु अतिपरिपकत्वेन स्फुटकर्कटी न सचित्ता उच्यते, किन्तु सचित्तप्रतिवद्धा, ततो वीजेपु अपनीतेपु तां सचित्तवती श्राद्धो भक्षयति नवा ? लोकप्रवादस्य उभयथापि श्रूयमाणत्वाद् ? इति प्रश्ने अन्यापदेशेन उत्तरम् आह- 'तह फुट्टककडी असइ नहु साहु त्ति। तथा विरुहकवत् ‘स्फुटा, वल्लिस्थिता एव विहसिता, कर्कटी वालुंकी, स्फुटा चासौ कर्कटी च स्फुटकर्कटी, तां प्राकृत- वाद् अनुस्खाराभावः, अश्नाति भक्षयति नैवं, हुरवधारणे, साधुः, सुविहितः, आत्मविराधनादिदोपहेतुत्वात् , सा हि सर्पग- रलपातादिविषयत्वेन अनेकदोपनिवन्धनम् इति, तां जीवितनिरपेक्षः साधुरपि न भक्षयति, किं पुनः श्राद्धः, तस्य गृहस्थ- वेन तद्विपरीतत्वाद् इति भावः ॥ ६१॥ ननु-काचिदेव स्फुटकर्कटी गरलादियुक्ता भवति, न सर्वापि, तत्कुतः सर्वाऽपि असौ त्यज्यते ? इति प्रश्ने प्रवृत्तिदोपम् एव उत्तरं दृष्टान्तेन दृढयितुम् आह, जइ. वायंगणपमुहं पि तीमणं सया अचित्तमपि न जई ॥ गिण्हइ पवित्तिदोसं.सम्मं परिहरिउ इच्छन्तो ॥१२॥ व्याख्या-यदीति संभावने, 'वृन्ताक' फलविशेषः, वृन्ताकं प्रमुखं यस, तत्तथा, प्रमुखशब्दात् आर्द्रकमूलकास्त्यान- ·पयहंकुरं तु पनं जलभिन्नं तं तु भण्णा विरुदं । सेसं जलभिन्नं पि हु चणगाइ विरूदमपि न भवे ॥ १० ॥ व्याज्या यत्तदोनित्याभिसम्मन्धान् यद् इति गम्यम् , तु अप्यर्थो भिन्नक्रमथ, 'धान्य' जलेन वारिणा 'भिन्नमपि' आकृतम् , अपि व्याप्तम् इत्यर्थः, 'प्रकटार' व्यक्ताकुरम् , शत्तु तुरेवार्थे, तदेव मण्यते, 'विरूद' विरुहसंज्ञकं, शेपम् , अह- श्यमानांकुरं 'जलमिनमपि, उदकामपि, हुर्निचये, 'चणकादि' आदिशब्दाद् गोधूमादि, 'विरूढम्' अपि-रेवार्थः क्रियया योश्यदे, न भवति एवेत्यर्थः, ।। ६०॥ ननु-प्रतिभ्रष्टानि विरुहकाणि सचित्तानि अचित्तानि वा? यदि अचित्तानि तदापि तानि विरुहकाती भक्षयति नवा? इत्यत आह- भुग्गाणि विम्ढाणि यष्टुंति अचित्ताणि तह पिमहनियमो । ताणि न भक्खइ तह फुटककडी असइ न ए माहुत्ति ।। ६१॥ व्याख्या-भृष्टानि अग्नितापवतप्रर्जिनिकायां पकानि 'विरूहानि' विरुहकाणि, पुनः, 'च. पुनरर्थे, 'भवन्ति' संपद्यन्ते, 'अचित्तानि' प्रामुकानि, तथापि, अपि या द्रष्टव्यः, विरोहन्तीति विरुहाः 'नाम्न्युपधग्वाङ्कः' इत्यनेन कात्ययः, विरु हाणां नियमो तवं यस्य स विरहनियमः, यधपि तं भक्षणविषयेऽपि भवति, यथा पयोनवो न दधि अत्ति, न पयोऽत्ति, दधिरतः, अगोरसरतो नोमे, तम्मात् तत्वं ग्रयात्मपम् इति, तथापि अब अमक्षणे नेयम्, नतो विरुहाभक्षणनियम इत्यर्थः, ·स्पर्शान्यतरगुणं द्रव्यम् उपलक्ष्यति, अधिकगुणसैव परिणमकत्वाद, 'कृत' विहितम् , अवैव, यत्र दिने पष्ठमाष्टमादि का ख्यातम् तत्रैव इत्यर्थः ।। 'जलं' पानीयं, तुः पूरणे, प्रगता असवः प्राणा यसात् तत्प्रासुकम् अचित्तं, तया उद्धरितमुस्ता- यखण्डचूर्णेन तजातीयया वा, न पुनस्तयैव, तसा आधदिनजलसम्बन्धेन निर्विपीभूतत्वात् 'कत्ये' द्वितीयेशप दिने, उपलक्षणत्वात् तृतीयादिष्वपि दिनेषु क्रियते-विधीयते, प्रासुकम् इति शेषः, 'यदि तदा, तत्मामुकं जलम् , एकमेव द्रव्यं परिणामकद्रव्यस्य एकत्वात् , किं न भवन्ति एकत्रैव दिने भिन्नभिन्नघटस्थानि मुस्तया प्रासुकीकृतानि जलानि, एकं द्रव्यम् , इत्यत्राप्यर्थे, संदेहो न कार्यः॥ नु-एवम् एकेन वाघारेण व्याघारितानि प्रभूतान्यपि तेमनानि एकमेव द्रव्यं स्युः । इति न वाच्यम् तेषां भिन्नभानने त्वेन अनेकद्रव्यत्वस्यैव सिद्धत्वात्, नहि भिन्नद्रव्यत्वेन सिद्धम्, एकया मुस्तया प्रासुकीकृतम्, इति भित्रभाजनस्थम् आनं भौमं च जलम् एकद्रव्यं भवति, तसाद् यन्मूलद्रव्यम् एकमेव सिद्धं भवति एकजातीयेन च द्रव्येण परिणमितं भवति, तदैव एकद्रव्यं, न अन्यद् इत्याशयः ॥ तथा च उपवासाचाम्लादिप्रत्याख्याने पूर्वाले मुस्तया प्रामुकीकृतम् इति यजलं पीतं, तदेव उद्धरितं वर्षाकालादौ स्निग्धकालत्वादिकारणात् अपराहे संध्यायां वा 'पुचण्हकयमचित्तं जलमवरणहम्मि जायइ स- चित्तं सिसेरे वासासु निय गिण्हम्मि सयमहोरत्तं, इति वचननामाण्याद् पुनः सचित्तीभूतम् इति, तदेव तजातीयम् अन्यद् वा मुस्तया प्रासुकीकृतं पियतां न द्रव्यसंख्यानियममङ्गः ॥ ननु इदम् अयुक्तम् उक्तम्, प्रत्याख्यानं हि इच्छानिरोधाद्यर्थमेव ·कमरिचमबरीमूरणप्रमृतिप्यते, 'अपिः' शब्दो जीरकहिंगादिभिः सुसंस्कृतत्वेन अतिमुखप्रियत्वेन भुक्ताहारजरकत्वेन रो- पफत्वेन घ, तस्स दुस्त्यजदाम् आह, ततो वृन्ताकप्रमुखमपि, 'मन' व्यञ्जनं, सदा नित्यकालम् 'अवित्तमपि, अग्निपकत्वेन मासुकमपि, नशब्दः क्रियया योक्ष्यते, 'यतिः' साधुन गृहाति प्राचुर्येण लभ्यमानमपि नवीकरोति, प्रवर्तन प्रत्तिः, सस्स अन्येषां च प्रसूक्तिः, सा एव अनर्थहेतुत्वाद दोपः, प्रवृत्तिदोष, तं सम्पक मनोवचनकायशुद्धा, 'परिहा' वर्जपितुम्, इच्छन् वाग्छन्, तदा कयं कर्पासवनीरसां पलाजनिक वातोद्रेकहेतुं स्फुटकर्कटी, गृहातीति, वाक्यशेपः ॥ अयम् अभिप्रायो-प- पपि सर्वापि स्फुटकर्कटी आत्मविराधनाहेतुर्न भवति, तथापि वय॑त एव, तद् अवर्जनस्य आत्मपिराधनाहेतुस्फुटकर्कटी- भक्षणेऽपि हेतुत्वात्। एतेन स्फुटकर्कटीवत् परार्थ निष्ठितत्वेन निर्दोपमपि धुन्ताकादि, (तीमनं ) प्रवृनिदोपमपाद पादस्थापि पर्यम् एव इत्यन्यापदेशेनोक्तम् इत्यर्थः ।। ६२ ॥ ननु-पेन मुस्तादिना द्रव्येण एकसिन् दिने जलं प्रासुकीकृतं, तेनैव द्रव्येण द्वितीयेऽपि दिने यदि प्रामुकीक्रियते, उदा वत् प्रत्याख्यातपठाष्टमादेः यादस्य पातुं कल्पवे नवा? चतुर्थे इव पष्ठाएमादौ अपि एफस्यैव द्रव्यस्स मुक्तलीमियमा- णसाद इत्यत आई- जीए मुत्थाइकयं अजेव जलं तु फासुगं तीए ॥ कलेव कीरह जइ तमेगदव्वं न संदेहो ॥ १३ ॥ व्याख्या-यया, मुम्सादिराण्डीकतमुस्सैकसण्डपूर्णेन इत्यर्थः ।। मुस्ता उत्कटगन्धगुणत्वात् अन्यदपि उत्कटवर्णगन्ध- ·यतस्तेऽपि उत्कृष्टतः सचित्ताहारवर्जका भवन्ति, यदुक्तम् 'उकोसेणं तु सड्ढो उ सचित्ताहारवजओ त्ति, ततस्तेपामपि अपेयमेव इदम्, तर्हि किं पिबन्तीति ? चेद् उच्यते उप्णोदकं तेनापि तत्कार्यय आचमनादेः, सर्वस्यापि निर्वाह्यत्वात् , नच इदं गृहस्था न पियन्ति, अपि तु पिबन्ति एव, द्रव्यरोगोपशमकत्वात् , नापि लोकविरुद्धम् आयुर्वेदोक्तत्वात् , नच अपवित्रं वा- ह्यशौचार्थ प्रायः सर्वैरपि जनैः प्रतिदिनम् आसेव्यमानत्वात् , तद् यदि भावरोगोपशमनार्थम् , अन्तरङ्गशुद्धिनिमित्तं च, प्रत्याख्याने कृतेऽपि इदं पिबन्ति, तदा सौभाग्योपरिमञ्जरी तेपाम् , इह लोके परलोके चास अतिसुखावहत्वात् , नच आ- गमानभिमतम् 'उसिणोदगं तत्तफासं पडिगाहिज संजए' इत्यागमात् साधवस्तावत् इदं प्रतिगृहन्ति, उसिणोदगतत्तभोइणो, । इति सूत्रकृदङ्गवचनात् पिबन्ति च, तथा च तदुपासकत्वात् श्राद्धा अपि तत्पिवन्ति, यदुक्तं, भुंजए जं च साहूणं दिन्नं अ- सणमाइय, इति साधूनां च उष्णोदकम् उपयोगित्वात् दत्तं न शीतोदकम् , इति तन्न पित्रन्ति इत्युत्सर्गतः, यदुक्तं, साहूण कप्पणिजं जं न विदिन्नं कहिं चि किंपि तहिं । धीरा जहुत्तकारी सुसावगा तं न भुंजंति, इत्यागमसापि संमतम् एव । किञ्च प्रत्याख्यानाचारे द्वयानाम् अपि समाने सति एके उष्णोदकं पिबन्ति नान्ये, इति, का इयम् अर्धजरती, तसाद् प्रवचनला- घवहेतुत्वेन विरुद्धाचरणम् उत्सृज्य उभयैरपि उप्णोदकमेव पेयं, न शीतोदकम् , तत्पाननिपेघस्य श्राद्धानां साध्वाचितनिपे- धश्रुत्या एव अनुमितत्वात्, प्रत्याख्यानविधेयानामपि अविशिष्टत्वात् ॥ अपि च यदि श्राद्धाः प्रासुकत्वात् शीतोदकं प्रत्याख्यानेऽपि अपास्सन् , तदा यतयोऽपि सुलभत्वात् अदुष्टत्वाच तदेव प्रत्यगृहीष्यन् ? यतः श्राद्धाः सुकरत्नात् मुखमिय- ?

·? क्रियते, नतु इच्छामर्थम्, ततस्तस्मिन् कते कपायद्रव्यवासितमपि शीतोदकं गृद्धिहेतुत्वात् पातुं न कल्पते, किं पुनरेलामु- स्तादि-वासितं तस्य भोगागलेन विशेषेण अकल्पनीयत्वात् ? इत्येतद्विपया एकानेकद्रव्यचर्चा न संगता; यदि पुनः प्रत्या- ख्यानेऽपि कृते शीतोदक पेयम् अमरिप्यन्, तदा मुविहिता अपि अपास्सन् , तेषां विशेषतः प्रत्याख्यानवचात्, नच पिरन्ति, सिद्धान्ते निषिद्धत्वात् , तथाहि दशकालिके 'सीओदगं न सेविजा' इत्यादि सीओदगं न पिये न पियावए, इत्यादि प, उथा सदङ्गे सीओदग पडिदुगुछिणो अपडिग्नस्स लवायसकिणो, सामाइयमाह तस्स जं जो गिहमत्तेसणं न भुञ्जई इति तथा उत्तराध्ययनेष्वपि । 'सीओदगं ण सेवेजा वियडस्मेसणं चरे' इत्यादि सिद्धान्तनिपिद्धमपि यदि गीतार्थः केनापि पुष्टालमनेन कल्पप्रापरणवत् आचीणं साद, सदापि इयतापि नच वैराचीर्ण, वद् ग्रन्थे ऽपि तनिषेधस्यैर दृश्यमानत्वात् , तथाहि तम्हा अगारवासं पुनाओ परिषयंति धीमन्ता, सीओदगाइभोग, विवागकड्डयं ति न करन्ति,' इति गाथावृत्तौ शी- तोदकादिपरिभोगं विपानभोगवत् विपाककदुकम् इति कृत्वा न कुर्वन्तीति, एतेन यत्केचित् 'सीओदगं, इति शन्दय सचित्तो- दकमिति संस्कार एसिद्धीत न्ति तदपा वेदितव्यम् यतोष अस 'शीतोदकेति, हरिभद्रहरिभिर्व्याख्यातत्वात् , इत्यागमनिषिद्वान् गीतार्थानाचीर्णत्वान् च इदं साधूनाम् अपेयमेव इति, वत् कथं श्रादानां प्रत्याख्याने पेयं भवि- प्पति, अनुमानेनापि यस अपेयत्वम् माध्यते, एलामुम्तादिवासितं जलं, विशिष्टप्रत्याख्यानवताम् अपेयम्, शीतोदकत्वात् , मचित्तोदकात् , विशिष्टं च प्रत्याग्न्याने व या सचित्तं सर्वथापि न भक्ष्यते, तादृशं च प्रत्याग्व्यानं श्राद्धा अपि शुर्वन्त्येप, ·यतस्तेऽपि उत्कृष्टतः सचित्ताहारवर्जका भवन्ति, यदुक्तम् 'उकोसेणं तु सहो उ सचित्ताहारवजओ ति, ततस्तेपामपि अपेयमेव इदम्, तर्हि किं पिबन्तीति ? चेद् उच्यते उष्णोदकं तेनापि तत्कार्यस्य आचमनादेः, सर्वस्यापि निर्वाह्यत्वात् , नच इदं गृहस्था न पिबन्ति, अपि तु पिबन्ति एव, द्रव्यरोगोपशमकत्वात् , नापि लोकविरुद्धम् आयुर्वेदोक्तत्वात् , नच अपवित्रं वा- ह्यशौचार्थ प्रायः सर्वैरपि जनैः प्रतिदिनम् आसेव्यमानत्वात् , तद् यदि भावरोगोपशमनार्थम् , अन्तरङ्गशुद्धिनिमित्तं च, प्रत्याख्याने कृतेऽपि इदं पिबन्ति, तदा सौभाग्योपरिमजरी तेपाम्, इह लोके परलोके चास्य अतिसुखावहत्वाद, नच आ- गमानभिमतम् 'उसिणोदगं तत्तफासं पडिगाहिज संजए' इत्यागमात् साधवस्तावत् इदं प्रतिगृहन्ति, उसिणोदगतत्तभोइणो, इति सूत्रकृदङ्गवचनात् पियन्ति च, तथा च तदुपासकत्वात् श्राद्धा अपि तत्पिबन्ति, यदुक्तं, मुंजए जं च साहूणं दिन्नं अ- सणमाइय, इति साधूनां च उष्णोदकम् उपयोगित्वात् दत्तं न शीतोदकम् , इति तन्न पिबन्ति इत्युत्सर्गतः, यदुक्तं, साहूण कप्पणिजं जं न विदिन्नं कहिं चि किंपि तहिं । धीरा जहुत्तकारी सुसावगा तं न भुंजंति, इत्यागमस्यापि संमतम् एव । किञ्च प्रत्याख्यानाचारे द्वयानाम् अपि समाने सति एके उष्णोदकं पिबन्ति नान्ये, इति, का इयम् अर्धजरती, तसाद् प्रवचनला- घवहेतुत्वेन विरुद्धाचरणम् उत्सृज्य उभयैरपि उप्णोदकमेव पेयं, न शीतोदकम् , तत्पाननिषेधस श्राद्धानां साध्वाश्रितनिपे- धथुत्या एव अनुमितत्वात् , प्रत्याख्यानविधेयानामपि अविशिष्टत्वात् ॥ अपि च यदि श्राद्धाः प्रासुकत्वात् शीतोदकं प्रत्याख्यानेऽपि अपासन् , तदा यतयोऽपि सुलभत्वात् अदुष्टत्वाच तदेव प्रत्यगृहीण्यन् ? यतः श्राद्धाः सुकरत्वात् मुखग्रिय- ·R | त्वाद् इन्द्रियाऽऽध्यायकत्वाच तदेव स्वार्थ प्रासुकं कारयिष्यन्ति, मिष्टं वैद्येनापि उपदिष्टं चेद् तदा कोऽपि नाम तन्नाद्रियते, ततस्तसिन् गृहस्थेभ्यः, प्राचुर्येण लभ्यमाने सति किमिति उष्णोदकादिगवेपणं साधवः करिष्यन्ति, परिपन्थिहेतुत्वाद, अर्के चेन्मधुविन्देत किमर्थ पर्वतं व्रजेत् इति श्रुतेश्व, तथा च शीतोदकनिषेधनम् उप्णोदकोपदेशश्च द्वावपि अनर्यको साताम् , तसात् प्रत्याख्याने कृते श्राद्धा अपि उष्णोदकमेव पिरन्ति ? इति, अनोच्यते, ननु एलामुस्तादिवासितं जलं विशिष्टप्रत्या- ख्यानवताम् अपेयम् , इत्युक्तं भवता, किं प्रत्याख्यानमगहेतुत्वात् ॥१॥ सचित्तत्वाद् वा ॥२॥ त्रसजीपयुक्तत्वाद् वा ॥३॥ जीवसंसक्तिहेतुत्वात् वा ॥ ४॥ कूपतडागादिस्थजीवधातिसंसारकपातत्वाद् वा ॥ ५ ॥ गृद्धिहेतुत्वाद् वा ॥ ६॥ शी. तोदकत्वाद् वा ॥ ७॥ पापरीपहप्रतिपन्थित्वाद् वा ॥८॥ भोगाङ्गत्वाइ वा ॥९॥ आगमनिपिद्धत्वाद् वा ॥१०॥ इति दशविकल्पाः, तत्र नायः पक्षः अनियतत्वात्, नहि मत्याख्याने ग्रासुफजलपानम् अवश्यमेन नियम्यते, उपोदयवा स- विचजलपानप्रसङ्गाव, प्रत्याख्यानाकरणप्रसनाच, नियम्यते चेद्, तदा मुस्तादिभावितोदकस्य इव उप्योदकसापि अपेपत्य- प्रसङ्गः, तथापि प्रासुकत्वात्, अथ केवलं शीतोदकमेव नियम्यते, वदा उप्णोदकमपि क्षणान्तरेण शीतीभूतं पातुं न कल्पते, मगहेतुत्वात् , अथ अनुष्णोदकमेय नियम्यते इति न प्राक्तनेन नियममाः, तस शीतीभूतस्यापि उष्णोदकशब्दवाच्यत्वात् ? एवं तर्हि तन्दुलोदकादीनि साधूनां पातुं न कल्पन्ते, किंच अनेकानि प्रत्याख्यानानि भान्ति, वो यर प्रत्याख्याने तषि- यम्यते, तत्र सद्गृह्यमाणं मगहेतर्मवतु, अन्यत्र कथम् ? अतिप्रसङ्गाद, नर सर्वेधपि वनियम्यते अनुकत्वात् अशक्यवाग ।।

·नापि द्वितीयः, असंभवात् , एलाादाभाह पारणामकद्रव्यैः संपृक्तमात्रमपि जलं मिश्रं भवति, किं पुनर्भावितं, यदि पुनः सचित्तं स्यात् , तदा तेषां वर्णान्तराद्यापादकत्वेन उक्तं जलं प्रति शस्त्रत्वम् असमीपीनमेव स्यात् , उक्तं च तत् तथाहि आ- चाराङ्गनियुक्तौ "दव्वं सत्थग्गिविसन्नेहं विलखारलोणमाईयं, भावे उ दुप्पउत्तो वाया काओ अविरई य ति" अथ एलादीन्ध- नसंपर्केऽपि न अचित्तं ? तर्हि न तैर्वासितं, वासनायाः कालक्रमेण भानात् , ततो यावद् असौ न भवति, तावदिदं मिश्रम् एवोच्यते, न पुनः सचित्तं यदुक्तम् ओषनियुक्तौ "उसिणोदगमणुव्यत्ते, दंडेवासे य पडियमित्तम्मि । तंदुलोदकमपि यावद् अतिप्रसन्नं न भवति, तावन्मिश्रमेव" लघुघटिकाद्वयादिना कालेन अतिप्रसन्नं जातं तु प्रासुकं भवति, यदुक्तम् 'आदेमतियं युन्युयभायणबिंदू य चाउलन भेदो । मुत्तूण तिन्नि वेए चाउल उदगं बहुपसनं ति, अथ तैर्वासितमपि प्रहरत्रयायनन्तरं पुनः सचित्तीभवति ? एवं तर्हि उष्णोदकमपि प्रहरत्रयादेख्य सचित्तीभवति, इति तदपि अपेयं सात् ? अथ तस्याम् अवस्था- याम् अपेयम् एव ? तर्हि एलादिवासितमपि तस्याम् अवस्थायाम् अपेयं भवतु, न पुनः सर्वदापि, तदापि सचित्तवर्जनका- नामेव अपेयम् नतु अन्येपां, तेषां हि नागवल्लीदलाद्यनेकसचित्तभक्षणप्रसक्तत्वेन, नियमाभावात् , तसाद् इदम् अवक्तव्यमेव उभयोरपि समानत्वात् ॥ अथ एलादिवासितम् अग्रासुकमेव शीतोदकत्वात् कूपस्थजलबत् ? इति चेद् नैवं नहि कूपस्थे जले शीतोदकत्वात् अप्रासुकत्वम् किं तर्हि वर्णान्तराधनापनत्वात् १ यत्तु वर्णान्तराद्यापनं तत्कूपादिस्थमपि जलं मासुकमेव, यदुक्तं निशीथे-मार्गे गच्छता भगवता श्रीमहावीरेण तडागसं जलं सर्वमपि वर्णान्तराद्यापनलेन कालतः स्थितिसमास्या वा मासुकीभूतं ?

·शानेन ज्ञातमपि तृषातुराणामपि महामुनीनाम् अग्रे न भणिवम्, अतिप्रसङ्गनिवारणार्थम् इति, यदि पुनः शीतोदकवाद् इदम् अप्रामुक ? तर्हि त्रिदण्डोत्कलितमपि अप्रासुकम् उष्णोदकत्वात् तापोदकवद् इत्यपि वक्तुं शक्यते एव, वसाद् यद् वर्णान्तरा- दिरूपत्वेन परिणतं, तच्छीतोदकं वा भवतु उष्णोदकं वा भवतु प्रासुकमेव, इतरद् अप्रासुकम्, अतएव चत्वारो भङ्गा उक्ता निशीथे । "सीओदे उसिणोदे फासुग-अफासुगे प चउमंगो, । ठायंते लष्ठुलहुगा करस अगीयत्यसुत्तं तु" चूर्णिस्तु एवं सीओदगं फासुयं । १ । सीओदगं अफासुयं । २ । उसिणोदगं फासुयं । ३। उसिणोदगं अफासुयं । ४ । पढमे भंगे उसिणोदगं मीती भूतं, चाउलोदगाइ वा, विइयमंगे वि तं चैव अपरिणयं पहरतिगादि उई पा, तइये भंगे उ- सिणोदगं उन्नत्तदंडं, चउत्थमंगेवि तापोदगाइ पढमतइयभंगे ठायंतस्स मास लहु, पीयचउत्थेसु घउलहु, एवं फस्स पच्छित आयरिओ मणइ, एवं अगीयत्यस्म पच्छित् ति, किंच यद्यपि अव्यक्तचेतनावरचात्, शीतोदकं समावातः सचित्तमेव त- थापि उपघातकद्रव्यान्तरसम्बन्धात् प्रामुकमपि भवत्येव, यदुक्तं निशीथे "कामं खलु चयन सन्वेसि एगिदिआण अवत्तं । परि- : णामो पुण तेसिं वण्णाई इंधणं पप्पेति" केवलं कियति अपि कालेऽतिक्रान्ते न पुनस्तत् क्षणादेव, अत एवोक्तं निशीथम्प्रे "जे भिक्खू उस्सेइमं वा, संसेइमं वा, चाउलोदगं वा, वारगोदगं वा, तिलोदगं वा, तुसोदगं वा, जयोदगं वा, भुसोदगं वा, आयामं वा, सोवीरं वा, अंबकंजियं वा, सुद्धवियर्ड वा, अहुणाधोयं, अणविलं, अवकतं, अपरिणयं अविद्धत्यं, पडिगाहेर, तस्स :

·पच्छित्तं" इत्यादि तसाद् अधुना धौतत्वादिविशेषणोपेतत्वेन मिश्रत्वाद् अमीपाम् अग्राह्यत्वं, न पुनः सचित्तत्वाद्, इत्यसिद्धोऽयं हेतुः ॥ नापि तृतीयः भागासिद्धत्वात् , नहि एलादिभावितं सर्वमपि जलं त्रसजीवयुक्तमेव भवतीति नियमोऽस्ति, तद्रहित- सापि तस्य दर्शनात् , ततो यत् त्रसयुक्तम् तद् अपेयं भवतु, शेषं तु कथं, नहि त्रिदिनातिक्रान्तं दधि जीवयुक्तत्वाद् अपेयम् इति, इतरत् अपि अपेयं भवति, यदपि उसयुक्तं, तदपि अतिनिविडवस्त्रेण गालितं सन्निर्जीवं भवति, नच वस्त्रेण न गाल्यते 'वस्त्रपूतं पिवेजलम्' इतिवचनात् , लौकिका अपि वस्त्रेण जलं गालयन्ति, किं पुनर्लोकोतरिकाः, किंच श्रावका: खानमपि गालितेनैव जलेन कुर्वन्ति, किं पुनः पानं, तथा चोक्तं दिनकृत्ये 'तसादिजीवरहिए भूमीभाएसु सुद्धए फासुएणं तु नीरेणं इयरेणं गालिएणं उ काऊण विहिणा न्हाणं, इत्यादि, अत्र 'इयरेणं गालिएण उ' इति वदता प्रायः प्रासुकं गालितमेव भवति, इति सूचितम् , अप्रासुकस्य उभयथापि भावात, इति विशेषणम् उक्तं, तथा च कथं यतीनां त्रसयुक्तस तस्य ग्रहणं भविष्यति, प्रायः प्रबुद्धश्राद्धगृहेष्वेव तस्स तैह्यमाणत्वात्, यदि वा भवतु कथंचित् सत्रसमपि इदं गृहस्थगृहेषु, तथापि स्वयमेव एते गालयित्वा गृह्णन्ति, नच एतेषां गालनकं न भवति एवेति वाच्यम् , आगमे तस्यापि उक्तत्वात् , तथाहि कल्पभाष्ये "उवग्गहियं चीरं गालणहेढ घणं तु गिण्हंति, तहवि हु असुज्झमाणे असई अद्धाण जयणाओ ति" किंच साधव उष्णोदकमपि गालयन्ति, किं पुनः सम्भाव्यमानत्रसशीतोदकं, यदुक्तं पर्युपणाकल्पे "अट्टमभत्तिअस्स भिक्खुस्स कप्पइ एगे उसिणोदगे सो चेवणं परिपूए नो चेवणं अपरिपूए" इति परिपूतं गालितम् इत्यर्थः ।। LEON ·तथा 'कलिय आयामामइ संसद्गुसिगोदएमु वा असई कासुयमुदगं तसजदंतम्स सई नसेहिं जं रहियं, इति निशीथभाष्य- १ गाधापूर्णावपि उक्तम् 'पुलं वार कअियं गिण्हइ, कधियं देसियामाए आरनालं भण्णइ, आयामं अवस्सावणं एएसिं अस- इए ससद्दुसिणोदगं गिहइ, गंधरसभायणनिकेयणं जं तं संसट्ठसिणोदगं भण्णइ, अहबा कोसलविसयाइसु सल्लोदणोविणस्मण भया सीउदगे छुम्भह, तम्मि ओयणे भुने तं अंपीभूयं जहअवसागं तो पिप्पइ, एवं वा संसहुसिओदगं एयरस असईए जं चप्पा- ईगु फागुयमुदगं तं तसबढ धिप्पइ, तस्म असइ ति" फामुय अतसागस्स असइ, फासुगं सतसागं धम्मकरगाइ परिपूयं पि. पर, इत्यादि, मुसनिविडरद्धगालनकेन कमण्डल्लादिधर्मसाधनमाजनेन गालितं, धर्मकरकपरिपूरितम् उच्यते, आदिशब्दात् । प्रकारान्तरण गालिनं गृसते इत्यर्थः, नच वय सयुक्त पेयम् इति त्रुवन्तः स, किं तर्हि प्रामुकं पेयमिति, पासुकं च गालित- मेर भाति, इत्यागमेर इदम्, इति अनभ्युपगमनाधितत्वाद् भागासिद्धत्वात् चाहेतुरेवासौ । नापि चतुर्थः काञ्जिकादीना- मपि अपेयत्वप्रमगाद, अयम् अभिप्रायः यदि गालितत्वाद् असे ऽपि प्रामुकोदके भाजनदोपाद् वा, ग्रीष्मकालादिवशाद् पा, क्षेत्रगुणाद् ना, क्षणान्तरे पुनवसा उत्पद्यन्ते, इति इदम् अपेयम्, तर्हि कालिकाद्यपि अपेयम् , तत्रापि एवं पुनस्रसोत्पत्ते- दर्शना , आगमे प्रतिपादितत्वान, तथाहि आवश्यके पारिठापनिकानिर्युक्तौ "विफलिदिएहि जा सासा तिविहा होइ, आ- गुपुष्पीए पिय तिय चउरो याविय तजाप तहा अताया, इति गायाचूर्णो जत्य पाणगं पि वीयपाए पडिलेहित्ता, उग्गा- हिए उम्भर, संमत्तं जायं रमएहि साहे सपडिग्गहं योसिरउ, इत्यादि नच इदम् अपेयम् तसात् तदपि पुनर्गालयित्वा शोध्यते ।

·? यदि शुद्ध्यति तदा पीयते, निर्जीवत्वात् कंजिकवत्, काञ्जिकं हि दृष्टत्रसमपि निर्जीवीभूतं सती पीयते एव, यदुक्तम् तत्र चूर्णौ 'जे य पाणा दिहा ते मया हुजा, एगेणं पडिलेहियं, वीएणं, तइएणं, सुद्धं परिभुजति ति, अथ कथमपि न शुद्रयति, तदा आकरविधिना परिठाप्यते, ननु ते जीवाः कथं कर्त्तव्याः ? उच्यते यतिभिर्यपां गृहे तद् विहृतं तेषामेव यतनया दत्वा व्युत्सर्जनीयाः, गृहस्थैश्च यस्य कूपस्य तडागस्य वा, तजलं, तत्रैव यतनया प्रक्षेपणीयाः, ननु एवं तद्गताप्काय विराधना ? जीवपानीयस्य विभिन्नवर्णगन्धरसस्पर्शत्वेन तं प्रतिशस्त्रत्वात् , यदुक्तम् आचाराङ्गनियुक्ती. "किंची सकायसत्थं, किंची परकाय तदुभययं किंची, एयं तु दव्वसत्थं, भावेउ असंजमो सत्थं" वृत्तिस्तु एवं किंचित् स्वकायशस्त्रं नादेयं तडागस्य, किंचिन् परकायशस्त्रं मृत्तिकास्नेहतिलक्षारादिकं, किंचिन उभयम् उदकमिश्रामृत्तिकोदकरस, एतद् द्रव्यशत्रम् ॥ भावशवं तु असंयमः, प्रमत्तस्य दुःप्रणिहितमनोवाकायलक्षण इति, अथ घटादावेव धार्यन्ते तदा तद् भङ्गे, कथमपि जलस्य शोपे वा, तेपामेव वि- नाशः स्यात् , इत्युभयथापि विराधनाभावात् प्रासुकीकरण-मृक्षकर्णाग्रहणवद् दुःखावहम् ? इति चेद् नैवं तस्या विराधनाया अपि यतनापूर्वकत्वेन निर्जराहेतुत्वात् ॥ यदुक्तम् ‘जा जयमाणस्स भवे विराहणा सुचविहिसमग्गस्स ! सा होइ, निञ्जरफला अज्झत्य विसोहि जुत्तस्स इति' 'ईरियावहमाझ्या जे चेच हवंति कम्मबंधाय अजयाणं, ते चेव उ जयाण निव्वाण गमणाय, इति यश्च कुतोऽपि कदवलेपात् जीवान् जले न प्रत्युपेक्षते, स विराधक एव, यदुक्तम् ओवनियुक्तौ 'पडिलेहणा पमत्तो छण्डं पि विराहओ भणिओ ति, तसाद यत् किंचिदेवत् , एवेन पञ्चमो ऽपि पक्षो निरस्तः, उग्णोंदकस्यापि अपेयत्वप्रसङ्गात् , तदपि ·हि क्षणान्तरेण शीतीभूतत्वात् प्रसयुक्तमपि भवति, प्रहरत्रयादेख्य सचिवमपि भवति, ततो यदि वत् तथाभूतं कूपादौ प्रक्षिप्यते, तदा तद्गतजीवविराधना, तस्य विरसीभूतत्वेन तान् प्रति शस्त्रत्वात्, अथ भूमौ प्रक्षिप्यते, घटादौ वा धार्यते, तदा जलगोपे तेपामेव, विनाशः, अथ तत्परिमितमेव क्रियते ? ततो नोक्तदोपावकाशः, तर्हि शीतोदकमपि परिमितं प्रासुकीक्रि- यता, को नाम वारयिता ॥ किंच परिमितं कर्तुं न शक्यते, अष्टम्यादौ प्रायः सकलस कुटुम्मस्य विभिन्न प्रत्याख्यानवचेन तन्मानस्य दुर्लक्षत्वात् ? यदि वा क्रियतां, कथमपि, परिमितं, तथापि पावभावात् , आकसिकदेशान्तरादिगमनाद्' या, राजापग्रहाद् वाध्यतो वा, कुतोऽपि पानासंभवे तद् पद्धते एव, यदि वा मा वर्द्धिष्ट, तथापि प्रापूर्णिकसाधम्मिकाणां साधूनां वा, तदर्थ यहागतानां, यदि सदपि तन्न दीयते, तदा 'साहूण कप्पणिजं जं न विभिन्नं,' इत्यादि वचनात् पातुं न कल्पते, अथ दीयते तदा सार्थ पूनरन्यत्कार्य स्यात् , तृष्णायाथ मायः आर्गध्यानहेतुत्वेन व्ययहेतुत्वेन च सोदुम् अयुक्तत्वात् , अशक्यत्वाच वयाच पुनः पइजीवनिकायविराधना, तस्मात् महात्मनत्र समदृष्टया विमृश्यतां, किम् एलादिमिर्भावकद्रव्यैः प्रासुकीक्रियमाणे जले यही जीवविराधना, अथवा अग्निना ग्रीन उत्कालान्यावत् उत्काल्यमाने वयं च जानीम उत्काल्यमाने एव, अध्यारम्भस्य पहजीवनिकायोपमात्मकत्वाद् विरूपगालितत्वेन, तत्र सतां प्रसजीवानां निर्दयम् उत्कालनाथ ॥ ननु एवम् अस्ति परम् अ. स्मद्गुरुः कथयति प्रामुकजले बहीविराधना इति । तत् किं मूर्ख परवचनानां विश्वस्यते, न आत्मनयनयोः ।। ननु एवं तर्हि किम् इत्यागमे पतीनाम् उष्णोदकपानम् उपदिष्टम् ? उच्यते तपां प्रागुकोदकापेक्षया उष्णोदकं प्रसजीवरहितत्वने प्रायो ·वैम्मिकगृहेषु अपि सुलभत्वेन बहुगुणं, श्राद्धानां तु मासुकोदकमेव बहुगुणं सुकरत्वात् , अल्पजीवविराधनात्मकत्वात् , प्रायः सर्वजनप्रियत्वाच्च, नतु उष्णोदकं विपरीतत्वादिति ॥ नापि पष्ठः, अप्रतिवन्धात् नहि यद् यद् गृद्धिहेतुस्तद् तद् अपे- यम् इति व्याप्तिरस्ति, क्षीरादिभिर्व्यभिचारात् , तेहि गृदिहेतवो ऽपि प्रत्याख्याने पीयन्ते एव, किंच यदि गृद्धिहेतुत्वात् शी- तोदकम् अपेयम् ? तर्हि उष्णोदकमपि अपेयम् , तथापि केषांचिद् अतिपथ्यत्वेन प्रियत्वेन च गृद्धिहेतुत्वात् , अपि च न एलादिवासितमिति, शीतलमिति वा जलं गृद्धिहेतुः? किं तर्हि ? असंविगेन पीतमिति, यतः केचित् अतिसंविगतया ताह- शमपि जलं पिबन्त आज्ञाभङ्गादिदोपभयात् न गृद्धिं कुर्वन्ति, अन्यच यद्यपि मनोज्ञवर्णगन्धरसोपेतत्वात् तत् कस्यापि गृद्धिहेतु- स्तथापि तत्पानं सिद्धान्ते यतीनामपि अनुज्ञातम् एव, केवलं रागद्वेषौ एव तत्र अविधेयो, अन्यथा दोष इत्येव उक्तम् , तथाहि निशीथे जं गंधरसोवेयं अच्छ च दव्वं च तं भवे पुप्र्फ, जं दुभिगंधमरसं, कलुसं वा, तं भवे कसायं, वित्तण दुन्नि वि दवे पत्तेयं, अब इफओ चेव, जे पुप्फमादिइत्ता कुजा कसाए विगिचणया सो आणा अणवत्थं मिच्छत्त विराहणं पावेइ, इत्यादि ततः कथं गृहस्थानां न कल्पिष्यते ॥ नापि सप्तमः, तन्दुलोदकादिभि-हेंतो-~भिचारात , तानि हि शीतोदकानि अपि प्रत्या- ख्याने पीयन्ते एव, अथ एतानि अनुज्ञातानि विरसत्वात् ? तर्हि विभीतकदाडिमच्छल्यादिरसभावितोदकमप्यनुज्ञातं तसापि विरसत्वात् , किं च यदि सरसत्वात् एलादिवासितोदकस्य अपेयत्वं ? तर्हि द्राक्षापानकख रपानकादीनाम् आचारामाधाग- मानुज्ञातानामपि अपेयत्वप्रसङ्गः, तेषामपि शीतोदकत्वात् ॥ नापि अष्टमः, असिद्धत्वात् नहि एलादिवासितमिति, शीतलम् || ·इति वा तत् पापरिपहप्रतिपन्थि ? किं वर्हि सचिचमिति तस्यैव एकान्ततो झल्पनीयत्वात् , इदं च न सचित्तं, नापि अक- ल्पनीय, ततः कथं पापरिपहप्रतिपन्थि, अन्यथा परमानायपि बुभुक्षापरीपहप्रतिपन्थि वात् , तथा च तदपि अभक्ष्यं स्यात् , किंच रूपापरीपदोपि साधुभिरेव सोढव्यो न श्राद्धैः, पाम् अप्रतिपनरतत्वेन खेच्छाचारित्या, सोऽपि न लभ्यमानं पानक नपेयम् इत्येवं रूपः ? किं तर्हि अलभ्यमाने मासुके एषणीये तसिन् तृपात्रात् अप्रामुकम् अनेपणीयं वा न अभिलपेद् इत्ये- रूपः, यदुक्तम् 'पिपासितः पथिस्थोऽपि तत्त्वविद् दैन्यवर्जितः । शीतोदकं नाभिलपेत् मृगयेत् कल्पितोदकम्' इति, अत्र शीतोदकं सचिनोदकम् एव, इत्ययम् अर्थोऽग्रे प्रकटयिष्यते तसात् भिक्षावृत्तित्वात् तपखिनो ऽपि मधुकरवृत्त्यनुल्लंघनेन लभ्य- मानम् एलादिवासितोदकमपि प्रासुकत्यात् पियन्ति, किं पुनः गृहस्थाः, तेषां मुसशीलत्वात् , किंच शीतोदकं प्रासुकमपि, यदि यतीनाम् अकल्प्यम् अभविष्यत् । तदा श्रीसुधर्मस्वामिगणघरः तिलोदकादीनि नानुज्ञायत नेपामपि शीतोदकत्वात् , अनुज्ञातानि च तानि तेन भगवता, तथाहि आचाराङ्गे "तिलोदगं वा, तुसोदगं या, जोदगं वा, आयाम या, सोपीरं वा, मुद्धषियडं घा, अन्नयरं या, नहप्पगारं पाणगजायं" इत्यादि घृत्तिकता ऽपि तथैव व्याख्यातानि, यथा तिलैः केनचित् प्रकारेण प्रासुकीकृतम् उदकं तिलोदकम् , एवं तुपैवेति, आचाम्लम् अवश्यानं, सोचीरम् आरनालं, शुद्धविकटं प्रामुकम् , उदकम् , अन्यद् वा, तथा प्रकारं द्राक्षापानकादिपानकजातम् इति, तसात् कल्प्यमेव, तथाच प्रयोगः "एलादिवासितोदक, पतीनां कल्पते, आगमोक्तत्वात् उष्णोदकवत्" नचायम् असिद्धो हेतुः, आगमेहि शुद्धविकटशब्देन तस्यैर उक्तत्वात् , पति- ·कारैस्तथैव व्याख्यातत्वादिति ॥ नापि नवमः, कपूरादिवासितरिक्षुरसचिश्चापानकाादाभव्याभचारात् । मुनिभिरपि पीयन्ते किं पुनः श्राद्धैः, किंच कर्पूरादिसुगन्धिद्रव्यभावितं मोदकाद्यपि साधवः परिभोगयन्ति किं पुनः पानीयं तस्य तादृशस्यापि अविकारकत्वेन उभयसंमतत्वात्, केवलं यस्तत्र रागद्वेपकारी स एव दोपभागित्वेन उक्तः, तथाहि निशीथे. "वन्नेण य, गंधेण य, रसेण फासेण जंतु उवपेयं । तं भोयणं तु सुभि तन्निवरीयं भवे दुभि । वित्तण भोयणदुर्ग पत्तेयं, अहव इक्कओ चेव । जे सुभि भुंजित्ता दुभि च विगिचणं कुजा, ॥ सो आणा अणनत्य इत्यादि, अपि च "ककोलय सेवंते सोही साहुस्स होय भत्तटुं । पूगीफल जाईफल लवंगतंवोल माईसु य” इति वचनेन ककोलयादिभोगाङ्गद्रव्यलक्षणं प्रायश्चित्तविष- यत्वेन साधूनामेव निपिद्धं न श्राद्धानाम् , इति ते साक्षादेव सुरभिद्रव्यं भक्षयन्ति, किं पुनस्तद् वासितम् अन्यत् , तथाच तान् प्रति कालात्ययापदिष्टो हेतुः, प्रत्यक्षबाधितत्वात् ॥ नापि दशमः, असिद्धत्वात् , आगमेहि द्रव्यान्तरेण उपहतं जलं प्रामुक- सर्वविरतानामपि मुनीनामपि पेयत्वेन उक्तं, तथाहि ओघनिर्युक्तौ “सीओण्ह खारखत्ते अग्गी लोणसविलेणेहो वक- तजोणिएणं, पओयणं तेणिमं होइ ॥ १ ॥ परिसेयपियणहत्थाइ धोवणे चीरधोरणे चेव आयमण भाणुधुवणे, एमाइ पयो- यणं वहुहेति ॥ २॥ ततः कथं देशविरतानाम् अपेयं भविष्यति, तेपाम् असंयतत्वेन विशेषेण पेयमेव ।। ननु एवं तर्हि 'सीओदगं न सेविजा', इत्याद्यागमैः प्राग्दर्शितैः किमित्यस प्रतिषेधः कृतः ? इति चेत्,. उच्यते कः कथयति कृत इति, ए- तानि एव अक्षराणि प्रकटार्थत्वात् कथयन्ति ? इति चेत् , नैवं तर्हि अनेकार्थशब्दे प्रयुक्त लोकप्रसिद्धत्वात् यो ऽयः, प्रकटो त्वात् ·ऽवगम्यते, स एव प्रमाणीक्रियते, अन्यथा 'किइ कम्मकरो हबइ साहू' इत्यत्रापि गृहम्यार्थ एव माधुशन्दा सान, द्रव्याढाव्या- वहारिकनरवाचकतया अस्य लोकेऽतिरूढत्वाद, तथाच पंचमहन्वयजुत्तो, इति विशेषणेनं सहविरोधः ॥ नक्कि साधुशन्दयद शीतोदकशब्दोऽनेकार्थः । इति चेत् एव, कथम् इति चेत् उच्यते, शीतोदकम् अनुष्णोदकमेव लोके प्रसिद्धम्, आगमे तु सचि- तोदकमपि, यतः 'सीतोदीसिम्मि उदवम्मि उमग्गणा होई', इति कल्पमाध्यपक्षमोदेशक सितशीवोदकपदाचूी तथैव । व्याख्यातः, तथाहि-शीतोदकमिश्रिते द्रव्ये ऽधिकारः, सचित्तोदकमिथितेन इत्यर्थ इति ॥ एपंच यत्र कापि पर्थगन्दः प्रयुक्तो भवति, तत्र विवक्षिनार्थावगमाय पूर्वाचार्या एष आदरणीयाः, तेषां मायः सानायत्वेन सहसम्मतत्तान्, तथाच यत्त- र्व्याख्यातं, तदेव पूर्वापराविरोधित्वेन प्रमाणीक्रियते, नेतर, पूपिरव्याघातादिदोपभागात्, पूर्वानार्यत्र युष्मदर्शितेषु मूनपदेषु सर्वेषु अपि शीतोदकशन्दः सचित्तौदकार्थतया एव व्याख्यातस्तथाहि 'मीओदगं न मेरिजा' इत्यत्र शीतोदक, पृथि- व्युद्भवसचित्तोदकम् इति, सीओदगं न पिरे, न पियावए, इत्यत्र च सचिचं पानीयम्, इति च श्रीहरिभद्रमूरिमिः, तथा 'सीओदगपडिदुगुंछिणो' इत्यत्र शीवोदकम् अमामुकोदकं तत्प्रतिजुगुप्सास अप्रासुकोद परिहारिणः, इति शीलाझाचार्येण, तथा 'सीओदगं न सेविझा, इत्युनूराध्ययनगाथायर्या, शीतोदकं सचित्तोदकं स्वरूपमे जलमिति वृनिकारवियतं, तसात् तथैव प्रतिपत्तव्यः । एवं च, सीओदगाइमोग विवागकडयं तिन करिति, इति पञ्चवस्तुकगायारसी शीनोदकं नाभिलपैन मृगयेत् । कल्पितोदकम् इति द्वितीयपरीपहश्लोके च शीतोदकाम्दा सचिचोदकार्थ एर सिद्धः॥ अन्यया स्वपचनविरोधः मिदान्त- ·विरोधश्च स्यात् , सिद्धान्ते हि प्रासुकशीतोदकाप्णोदकाभ्यां हस्तपादादिप्रक्षालणमात्रमेव यतीनां प्रतिषिद्धम्, नतु तयोर्ग्रहणं पानं वा, तथाहि आचाराने."से भिक्खू वा भिक्खुणी वा सिजं पुण उवस्सयं जाणिजा, तंजहा खंधंसि वा, मंचंसि वा, पासायंसि वा, हम्मियतलंसि वा, अन्नयरंसि वा, तहप्पगारंसि वा, अंतलिक्खजायंसि वा, नन्नत्थ आगाढगाढकारणेहिं ठाणं वा हे हज्जा सेय आहच चेइयासिया नो तत्थ सीतोदग वियडेण वा, उसिणोदगवियडेण वा, पादाणि वा, हत्याणि वा, अच्छीणि वा, दंताणि वा, मुहं वा, उच्छोलिज्ज वा, पहोएज वा त्ति, 'विकटेन' प्रासुकेन, यदि पुनः शीतोदकविकटं प्रथमत एव अकल्प्यं सात्, तदा हस्तादिप्रक्षालणनिषेधनम् असंगतमेव खात्, तद्विधिसंभावनाया अपि अभावात् , नहि अकल्प्यं गृह्यते, नापि अगृहीतेन प्रधाव्यते, तस्मात् इदं कल्प्यम् एव, अन्यथा उष्णोदकविकटस्यापि अक- ल्प्यत्वप्रसङ्गः, समानत्वेन द्वयोरपि अत्र उपन्यस्तत्वात् ‘एवं तम्हा तेण सिणायंते सीएण उसिणेण वा' इत्यादि अपि भावनीयं, 'समानयोगक्षेमत्वात् ।। किंच न शीतम् इत्युदकम् अभोग्यं ? किं तर्हि अनुपहतमिति, नापि उष्णमिति तद्भोग्यं ? किं तर्हि उपहतमिति, अनुपहतस्य उष्णसापि तस्य वय॑त्वेन उपदिष्टत्वात् , तथाहि-तहेव चाउलं पिलु, वियडं वा, तत्तनि- व्वुडं तिलपिछपूइ पिन्नागं आमगं परिवज्जए ॥ इति गाथावृत्तौ 'विकटं, शुद्धोदकं, तथा तप्तनिर्वृत्तं कथितं सत् शीतीभूतं, तप्तानिर्वृत्तं वा, अप्रवृत्तत्रिदण्डम्, इति श्रीहरिभद्रमरिभि-याख्यातं, तथा च शुद्धोदकोष्णोदके द्वे अपि आमत्वात् वयें, उपहतत्वात् कल्प्ये एवेति सिद्धं, तथाच प्रयोगः, एलादिवासितं जलं, शीतलमपि यतीनां कल्यते, आगमाप्रतिपिद्धत्वात् , उ·an प्णोदकवत् इति, न श्रुतधरैः प्रतिपिद्धम् अविगानेन प्रार्तमानत्वात् , स्वग्रन्थेषु तैरपि तस्य कल्प्यतेन व्यवस्थापितत्वात् च, तथाहि-प्रवचनसारोद्धारमतवृत्त्योः, उसिणोदगं तिदडुक्कलियं फामुपजलं च जइकप्प, नगरि गिलाणाइकए पहरतिगोरि- विधिरियव्यं, विभिदण्डात्कालै रुकलितम् आवृत्त यद् उगोदकम् , तथा यत् प्रासुकं, खकायपरकायशस्खापहतत्वेन अघि तीभूतं जलं नदेव यतीनां कल्यं (ग्रहीतुम् उचितम् ) ? इत्यागमश्रुतघरसंमतिदर्शनेन अनेकधा साधितमपि प्रामुकोदकपानम् अनुमानेनापि साध्यते-एलामुस्तादिवासित जल, सुविहितानामपि पेयम् , अगीते सति शीतोदकविकटत्वात् , तंदुलोद- कवद इति, शरीरधावनादिजलयभिचारो मा भूत् इत्यत्र अगत्वे सतीति विशेषणं कृतं ।। ननु एवं शाखान्तरेण सह विरोधः? तत्र हि द्रमासाधुम् उद्दिश्य सर्वसङ्गपरित्यागम् उपहसता जनानां प्रतियोधनार्थ परमाईता श्रीअभयकुमारमविणा महापरत- राशिवयं दर्शयित्वा भणितं, यथा यः शीतलं जलममिं स्त्रियं च यावजी त्यजति, स इर्द गृहातु इति, एतच श्रुता जिघृक्ष- रपि निष्फलत्वाद् यावन्न कोऽपि गृहाति, तावद् अभयकुमारमत्रिणा पुनरपि भणितम् , अहो निःसचाः? किम् इत्येनं महा- सचम् मुनि गूयम् उपसहत, अनेनहि महात्मना महापरत्नराशिनयमूल्येनापि युष्माकं दुस्त्यजं शीतलजलादिवस्तुनयं त्यकम् , - इत्यादिना शीतलजलत्यागा साधूनां समर्थितत्वात् ? इति चेत् न विरोधोहि तदैव सान्, यदि साधवः शीतलजलं मन- साऽपि अभिलपेयुः, न चैवम् अस्ति, ननु एलादिवासितोदकं पिबन्ति नच शीतलजलम् अभिलपन्तीति प्रतीति विरुद्धम् । इति - चेन, तेहि मासुकमिति तत्पिपन्ति, न शीतलमिति, अन्यथा निझरणादिस्थमपि पिवेयुः, नच शीवलोदकं त्यक्तम् इति प्रामु- - ·कमपि तन्न पेयम् ? इति वाच्यम् , एवं तर्हि तन्दुलोदकादीनामपि अपानप्रसङ्गः ॥ अथ एलादिवासितम् अतिशीतलम् इति त्यागार्हम् एव ? तर्हि पष्टिकतन्दुलोदकादि अपि त्यागाहम् एव, 'तस्यापि परिणतौ अतिशीतलत्वाद् ॥ अथ एलादिवासितोदकं शीतलजलात्मकं शीतलजलविकारो वा इति तत्पाने तदपरित्याग एव ? तर्हि अनेरपि अपरित्याग एव तप्तत्वेन तदात्मकानाम् उष्णोदकादीनाम् अग्निजन्यत्वेन तत्कार्याणां च भरसादीनां साधुभिः परिभोग्यमानत्वात् , आगमेऽपि च उष्णोदकादयो य- तीनाम् अनुज्ञाता एव, तथाहि ओघनिर्युक्तौ "ओअण वंजण पाणग आयामुसिणोदगं च कुम्मासा । डगलगसरक्खमुई पिप्प- लगाई उवओगो त्ति" अथ अग्निकार्याणि एवं एतानि नाग्निः, तत्कथं तत्परिभोगे वद्विपरिभोगः ? इति चेत् उच्यते, अग्नि- कार्यपरित्यागेनैव हि अग्निः परित्यक्तो भवति, अन्यथा महर्द्धिकानां तत्त्यागः सुकर एव, नहि एते साक्षाद् अग्निसेवां विना स्थातुं न शक्नुवन्ति, ततोऽनघरत्नराशित्रयमूल्येन ते तं त्यजेयुरेव, अथानिः साधुभिस्त्यक्त एव तदारम्भनिर्वृत्तत्वात् ? तर्हि शीतलजलमपि तैस्त्यक्तमेव, नहि एतद् आरम्भम् अपि यतयः कुर्वन्ति, किं तर्हि ? गृहस्था एव, यत आरम्भो जीवानाम् अपद्रावणम् उच्यते यदुक्तं “संकप्पो संरंभो, परितावकरो भवे समारंभो, उद्दवओ आरंभो सुद्धनयाणं च सव्वेसिं" इति, गृह- स्थाश्च श्रेयोर्थित्वात् सदयत्वाच खार्थमेव जलं गालयन्ति, प्रासुकाम्बुपायित्वात् लोलत्वाद् वा पथ्यप्रियत्वात् अन्यतो वा कुतोऽपि द्रव्यान्तरेण उपघ्नन्ति अपि, ततस्तद्गृहेषु निर्जीवमेव सत् तन्मधुकरवृत्त्या गृह्णतां यतीनां कथं तदारम्भकरणसंभवः, तैर्हि निष्परिग्रहत्वेन वस्तुवृत्त्या तत्त्यक्तमेव, केवलं भिक्षाचरत्वेन यदि ते कदाचित् तादृशमपि जलं लभ्यमानं प्रासुकत्वात् अत्र, ?

·सत्याच गृहन्ति, इति एतावता तदपरित्यागिनः तर्हि वसपात्रकम्बलादिपरिधारित्वेन निष्परिग्रहा अपि न, तसाद् यथा द्विचत्वारिंशदोपविशुद्धतया लभ्यमानं पिण्डं, वस्त्रादि वा, परिभुञ्जानानां यतीनां न कश्चिद् दोषः, तथा एलादिवासितोदक- मपि, इति सिद्ध यतीनाम् इदं पेयम् । एवं च विशेपेण इदं श्राद्धानां पातुम् उचितं, पूर्वोक्तप्रकारेण निर्दोपत्ताद अल्पारम्भ- वादिमिर्षहुगुणत्वाच इति, युक्ता एव कृता आचार्येण एकानेकद्रव्यचिन्ता एतद्विषया इति भावः ॥ ६३ ॥ आह-सामायिकारोपणादिवशात् यस्य उमयकालम् एककालं वा सामायिफग्रहगादौ नियमो भाति, वस्स यदि कुतोऽपि व्याप्तिविशेषात् काले प्रतिलेखितुं विस्मृता मुखपोत्तिका, ततस्तया सामायिकं ग्रहीतुं कलरते नवा इत्यत आह- अप्पडिलेहियमुहणंतगे य सामाइयं करिना उ ॥ अविहिकए पच्छित्तं थोवं तेणं पडिकमइ ॥ ६४ ॥ व्याख्या-अप्रतिलेखितमुखानन्तकेन तृतीयार्थे सप्तमी प्राकृतत्वात्, अप्रत्युरेक्षितमुखवस्त्रया, चकारो ऽनुक्तसमुच्चये, वतो न केवलम् अप्रतिलेखिते पादप्रोन्छनककाष्टासनादौ पोषधशालादिस्थानके वा मामायिक क्रियते, मुसानन्तके ऽपि 'सा- मायिकम्' अनुष्ठानविशेषम् , उपलक्षणत्वात् पोपधादि अपि, 'कुर्यादेव, विदध्यादेव, तुरेवार्थः, नियमभङ्गस्य महादोषत्वात् , पदुक्तं 'वयमंगे गुरुदोसो थोवस्स य पालणा गुणकरीमो त्ति' एवं च क्रियमाणे दोषापेक्षया गुणस्य महत्त्वम् आह 'अपि- हिनि' 'अविधिना' भणितरीत्यतिक्रमण, कते, विहित 'प्रायश्चित्त' पञ्चकादि 'स्तो खल्प, दोपस्य लघुत्वान, गुणस्य मह- चाच, एतदेव दर्शयितुम् आह 'तेणं ति' तेन सामायिकेन अनुसारः प्राकृतत्वात् , 'प्रतिकामात' पूर्वकृतदुष्कतेभ्यो निवर्तते, ·आलोचननिन्दनगर्हणपूर्वकं तेषां मिथ्यादुष्कृतं ददाति इत्यर्थः ॥ प्रतिक्रमणं तु पठनादि, समस्तसामायिकव्यापाराणाम् उप- लक्षणं, तेपामपि च निर्जराहेतुत्वात् , यदुक्तं 'कम्ममसंखिज्जभवं खवेइ अणुसमयमेव माउत्तो । अन्नयरंमि वि जोगे सज्झायंमि विसेसेण इत्यादि, तथाच तान् कुर्वतो महान् लाभः, किं पुनः वक्तव्यम् अविधिकरणस्य प्रायश्चित्तग्रहणे, एतदेव वसतिमार्ग-- प्रकाशकश्रीजिनेश्वरसरिभि-रुक्तम् 'अविहिकया-वरमकयं असूयवयणं भणंति समयनू पायच्छितं तम्हा, अकए गरुयं कए ल- हुये, इति, केवलम् अतिप्रसङ्गो निवार्य इति भावः ॥६४ ॥ ननु सामायिक गृह्यमाणे तत्सूत्रोचारणानन्तरं तेजस्कायादिस्पर्शे जाते किम् ऐपिथिकीप्रतिक्रममैव अस्स भङ्गो भवति, अथ चैत्यवन्दनस्य इव न? इति प्रश्नस उत्तरम् आह- सामाइकसुत्तम्मि उच्चरिए कहवि होइ जइ फुसणं ॥ तो तं आलोएजा भंगो से नत्थि सामाइए ॥ १५ ॥ व्याख्या-सामायिकसूत्रे, करेमि भंते सामाइयं, इत्यादिके, 'उच्चरिते' सामायिकग्रहणार्थं भणिते, 'कथमपि, केनापि प्रकारेण, 'भवति' जायते, 'यदीति, संभावनायां 'स्पर्शनं, संघट्टः, अर्थात् तेजस्कायादेः, 'तो' तदा तत् स्पर्शनं, सान्तरं, नि- रन्तरं वा, यादृशं जातं तादृशम् आलोचयेत् । तच्छुद्यर्थ तत्क्षणमेव ऐपिथिकी प्रतिक्रम्य पश्चाद् यथावसरं गुरूणां निवेद- येत् , गुरुदत्तं च प्रायश्चित्तम् आचरेत् इत्यर्थः, 'भङ्गः सर्वथा विराधनारूपः 'से' तस्य श्राद्धस्य नास्ति, सामायिके आकरिस- कत्वात् तस्य, अन्यथा सर्वविरतिसामायिकस विशेषतो भङ्गः सात् , यतीनामपि अकस्मात् स्पर्शनस्य भावात् , ततः पूर्वगृही- ·* तमय प्रमाण, नतु पुनरपि ग्राहदम् , ऐपिथिकी तु पुनरपि प्रतिषम्यते, तत्कारणस जीपविराधनायाः पुनर्जातत्त्वात् , ननु यदि प्रतिकान्ता असो स्पर्शनाद अप्रमाणीभूना ? तहिं मामायिकमपि अप्रमाणीभूतं तत्पूर्वकत्वात् अस? इति चेना, हेतोरगिद्धतात्, नहि मामायिरम् ऐपिथिकीप्रतिक्रमणपूर्वकम् आगमे सामायिकग्रहणानन्तरमेव ऐपिथिकीप्रतिक्रमणस्य उक्तत्वात् , तपाहि आरश्याचूणिकृत्योः ॥ करेमि भंते सामाइयं सावअं जोगं पचरसामि दुविहं ति विहेण जाव साहू पज्जु- पासामीति काऊगं ईरियावहियाए पडिफमइ नि, ननु सामायिकमूतं गणघरभणीततेन सिद्धान्तः, ततो ऽस्य अप्रतिक्रान्ता- याम् ऐपिथिर्या पाठो ऽपि न कल्पते, किं पुनरनुष्ठानम् तस्य तत्पाठाविनाभूतत्वात् ? इति चेद् न ऐर्यापविश्या व्यभिचा- रात् मा हि गणघरप्रणीतलेन सिद्धान्तऽपि अप्रतिक्रान्तायामपि ऐर्यापविश्यां पठ्यते प्रतिक्रम्यते च, अथ एपा ऽपि प्रतिक्रा- न्तायामेन अस्या प्रतिक्रम्यते ? तर्हि अनवस्था, असां हि प्रतिकान्तायाममौ प्रतिक्रम्यते, साऽन्यस्यामेर प्रतिवान्तायां प्रति- ' नमितं युज्यते, अन्यापि अन्यतरम्यामेव, अन्यतरा ऽपि अन्यतमायामेति ॥ किंच यदि प्रतिक्रान्तायामेन अस्या प्रतिकाम्यते- ऽमो, तर्हि सदा तत्पनिक्रमणप्रमशः निरपेक्षता, यदुक्तं, नित्यं सत्यमगचं वा हेतोरन्यानपेक्षणात् , अपेक्षावो हि मागाना फादाचिरससंभव इति, अथ विराधनायामेव जातायाम् अमौ प्रतिरम्यते, विराधना च कदाचिदेव भाति, न सर्वदा इति कथं सदा तत्प्रतिक्रमणप्रमः ? इति चेद्, एवं तर्हि विराधनाकमेर ऐर्यापथिकीप्रतिक्रमणं, न सप्रतिक्रमणपूर्वकम् , आधतरमविक्रमणेन व्यमिनारात्, विराधना च प्रविप्रान्तायामपि तस्यां जायते, किं पुनरप्रनित्रान्तायो, तत्कारणस्य प्रमादस्य , ·तदा विशेषेण भावात् , सा च जाता सती पूर्वप्रतिक्रान्तामपि ताम् अप्रमाणयति एव, छायातपयोरिव तयोमिथो विरोधात्, अन्यथा पुनः प्रतिक्रमणस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गः, ततो ऽवश्यं पूर्वप्रतिक्रान्ताम् एनाम् अनपेक्ष्यैव असौ प्रतिक्रम्यते, अथ एतस्याम- प्रतिक्रान्तायामेव असौ पठ्यते आगमोक्तत्वात् , वृद्धव्यवहारे तथैवावगतत्वाच, ततस्तथैव प्रतिक्रम्यते, सामायिकं तु अप्रति- क्रान्तायां पठ्यते एव न तत्कथम् अनुष्ठीयते ? इति चेत् , उच्यते यदि प्रतिक्रान्तायामेव अस्याम् असौ पठ्यते तदा इतरेतरा- श्रयदोपः स्याद् , यथा प्रतिक्रान्ता सती पठ्यते, पठिता च सती प्रतिक्रम्यते, इति परस्परापेक्षया द्वयोरपि अभाव एव सात्, इति अप्रतिक्रान्तायाम् असौ पठ्यते प्रतिक्रम्यते च सामायिकं तु प्रतिक्रान्तायामेव पठ्यते सूत्रपठनविध्यतिक्रमे पुष्टालम्बनस्य अभावात् , अनुष्ठीयते तु अप्रतिक्रान्तायाम् , आगमोक्तत्वाद् वृद्धव्यवहारे तथैव प्रवृत्तत्वाच ॥ किंच यथा कालवेलायाम् अ- पाठ्यमपि पविधावश्यकम् असामेव वेलायाम् अनुष्ठीयते आप्तोपदिष्टत्वात् , तथा ऐर्यापथिक्याम् अप्रतिक्रान्तायाम् अपा- व्यमपि सामायिकम् अनुष्ठीयते, आप्तोपदेशप्रतिपालनस्य बहुफलत्वादिति ॥ एतेन यत्केचिद् युवते प्रतिक्रान्तायाम् एव ऐयोपथिक्यां पोपधवत् सामायिकं गृह्यते इति ॥ तदपास्तं वेदितव्यं, पोषधमेव हि एवंविधनियमविपयत्वेन उक्तम् , नतु सामायिकमिति भावः ॥ ६५ ।। आह-यथा राद्धम् अराद्धं वा द्विदलानं गोरसेन मिलितं संसजति, तथा गोरसेनापि कथितेन अकथितेन च मिलित तत्संसक्ष्यति ? समानत्वात् तथाच श्राद्धस्य द्विदलानं भुञ्जानस्य तेमनमत्तुं न कल्पते, तस्य प्रायो गोरसात्मकत्वात् गोरसस्य | ·Mind तु द्विदलेन सह विरुद्धत्वात् । इत्यत आह- उफालियम्मि तफे विदलखेचे वि नत्थि तदोसो। अतत्तगोरसम्मि पदियं संसपए चिदलं ।। ६६ ।। व्याख्या-उत्कालिते अमितापात् अत्युष्णीभूते, 'तक्रे' गोरसे, व गोरसमेदानां द-यादीनाम् उपलक्षणं, द्वे दले यस वद् द्विदलं मुद्रादि, तस्य 'ये' इपि, न्यासे ऽपि, कि पुनः द्विदलकालगिलनान्तरम् उत्कालिततक्राघात्मकालेहादिपाने इत्यपेरर्थः, 'नास्ति' न भवति तदोपः, द्विदलदोपो जीवविराधना-लक्षणः, अत्र हेतुमाइ, यत इत्यध्याहार्य, यतः कारणात् 'अतप्तगोरसे' आमगोरसे, 'पतित' संगनं 'द्विदल' पालम्यालशोकमुद्गादि संसर्पति, संगअति संमूढमूक्ष्मासजीवयुक्तं भवति इत्यर्थः ।। ६६ ।। यदुक्तं फल्पमाप्ये "पालक लह मागा मुग्गगये आमगोरमम्मीसे संसअए य आरा तहवि दुनियमा दु दो- साय ति, आत्मसंयमविराधनारूपी द्वौ दोपौ इत्यर्थः, तथा श्रीदुर्लभराजसभालन्धजयबाद-श्रीजिनेश्वरमरिमि-रपि उक्त 'जइ मुग्गमासपमुहं विदलं आमम्मि गोरसे पडइ, वा वसजीयुप्पत्ति भणवि दहियम्मि तिदिणुवरि इति, श्रीकुमारपालभूपा. लशुश्रूपित्तथीहेमचन्द्रमरिमि-रपि उक्तम्, आमगोरससंपृक्तद्विदलादिषु जन्वयः ॥ दृष्टाः केलिभिः यक्ष्मास्तमानानि विर्ज येद ॥१॥ व्याच एतद्चनप्रामाण्यात् पकेन गोरसेन मिलितं द्विदलामंन संसजतीति मायः॥६६॥ ननु विभिन्नरसानि अनेकरस्तूनि एकीकत्स कटाहे पकानि सन्ति किं विकृतिः ? आहो परस्पररसोपहतत्वात् उत्कष्टद्र- व्यम् । इत्यत आह- ·गोहुमघयगुलदुद्धाणि मेलिउं तो कडाहगे पयह ॥ तं धणुहुजा पक्कन्नविगइ नियमा न दव्वं तं ।। ६७ ॥ व्याख्या गोधूमघृतगुडदुग्धादीनि प्रसिद्धानि, केवलं गोधूमाः सकला अत्र विवक्षिताश्चूर्णीकृता वेति सम्यग् न ज्ञा- यते, अपरिचितत्वात् , तानि मेलयित्वा एकीकृत्य संयोज्य इति यावत् , 'ततो' ऽनन्तरं कटाहके लोहमयभाजनविशेपे, पचति, तलयति, साधयति वा, तद्वस्तु, धणुहुजानामकं सपादलक्षादिदेशप्रसिद्धम् , उपलक्षणत्वात् अन्यदपि एवंविधं पकानं, वि- कृतिः गुडधानावत् लपनश्रीवद्वा, नियमात् निश्चयेन, अग्नितापवर्द्धितरसै-डतदुग्धैः गोधूमान् आसाद्य विकृत्यनन्तरस्यैव आरब्धत्वात् , न तद् द्रव्यं न उत्कृष्टद्रव्यं पायसवद् इति भावः ॥ ६७॥ ननु-इतरस्य कस्यापि श्राद्धादेः परिग्रहपरिमाणटिप्पनकं दृष्ट्वा श्रद्धामुग्धतया तत्क्षणादेव स्वयमेव कश्चित् तल्लिखितनियमा- ऽनङ्गीकृत्य स्वबुद्धिसंभावितनियमव्यवस्थया प्रवर्त्तमानो, यदा सुगुरूणां मिलति, तद्विचारं च शृणोति, तदा यदि भङ्गसंभाव- नया मुत्कलतरांस्तान् कर्तुम् इच्छति, ततो ऽसौ तथा करोति, नवेति ? प्रश्ने प्रत्युत्तरम् आह- जइ कोवि अभिग्गहिओ, टिप्पणयं अन्नसावयग्गहियं ॥ पालितो वि हु तं सुगुरुदंसणे कुणइ मुक्कलयं ॥ ६८ ॥ व्याख्या यदि कोऽपि प्रान्तामादिवासी, आभिग्रहिकः धर्मश्रद्धालुतया खसाक्षिकप्रतिपन्नद्वादशव्रतनियमः, टिप्पनक- शब्देन आधाराधेययोरभेदोपचारात् मञ्चाः क्रोशन्ति, इतिवत् टिप्पनकस्थपरिग्रहपरिमाणम् उच्यते, तथाच 'टिप्पनक' परि- ग्रहपरिमाणम् अन्यश्रावकगृहीतं तदितरश्राद्धप्रतिपन्नं, 'पालयनपि तदुक्तव्यवस्थावर्तितया निर्वाहयन्नपि हुशब्दो ऽत्र संभा- ·वनायो तदर्थयापि अस्स सचात् , यदुक्तं, प्राकृतलक्षणे हु खु निश्यवितर्कसंभावनविसये ॥२॥ १९८॥ इति, ततः संकु- चितनियमत्वात् इदं यावजी निर्वाहयितुं न शक्ष्यामि इत्येवं कुतोऽपि, संभावयन् तत्परिग्रहपरिमाणं 'सुगुरुदर्शने' सुगुरु- मेलके करोति, मुत्कलमेव मुत्कलकं, गुरुसाक्षिकी एव हि व्रतप्रतिपत्तिः प्रामाणिकी न स्वसाक्षिकी, तस्साः कदाचित् कुतो- ऽपि विचारहीनाया अपि संभवात् , अत एव पाण्मासिककायोत्सर्गादौ वयं चिन्तितं प्रत्याख्यानं कुतो ऽपि गुरुनियोगे सति अवगणय, कदाचित् ततो लघुवरं महत्तरं वा गुरुपार्थे प्रत्याख्यायते इति भावः॥ ६८ ॥ अथानन्तरं यद्यपि 'तो यहुकजेत्यादिगाथा पठ्यते' तथापि 'जत्थासणे निसन्नो' इत्यादिगाथाया ऊर्ध्वम् असी अर्थेन संग- रहते इत्येपा एव प्रयमं व्याख्यायते, व्यतिक्रमस्तु लेखकवैगुण्यादिना जातः संभाव्यते, तत्रैवं पातनिका, ननु यत्रासने शयने या चिरकालम् आस्यते मुप्यते वा, तदेव भोगोपभोगव्रतेपु आसनशयनसंख्यायां गण्यते ? उत यत्र क्षणमात्रमपि आसते पश्चात् स्थीयते वा तदपि, गण्यते चेत् तदा बहुव्यवसायिनः तन्नियमो भज्यते, तादृशानां शयनासनानां तस्य कार्यवशाद् इतस्ततो प्राम्यतः प्रभूतानामपि भावाद् ? इति प्रश्नस्य उत्तरमाह- जत्थासणे निसन्नो, खणं पि तं लग्गए उ संवाए ॥ जत्थ कर्डि पि हु दिज्जइ गणिजए सा वि सिजति ॥ ६९॥ घ्याख्या-यत्रासने चतुष्किकादौ 'निपमा उपविष्टः 'क्षणमपि अक्षिनिमेपमात्रमपि तत् लगति एव, पतति एव तुरेवार्थः, 'संख्यायाम्' आसनगणनायां यत्र फलकादौ कटीमपि पृष्ठप्रान्तमात्रमपि, हु विस्मये, दीयते, न्यस्यते, 'गण्यते' संख्यायते, ८ ३ ·'सापि' शय्या, शयनीयं, किं पुनः खट्वातूलकादिः, तत्र खापरीत्या सुप्यमानत्वाद् इत्यपेरर्थः, इतिशब्द आसनशयनलक्षण- समाप्तौ इत्यर्थः ॥ ६९॥ ततश्च किम् इत्यत आह- तो बहुकज्जपसाहणकए वि परिभमडु सुवहुट्टाणेसु ॥ सो सयणासणमाणं लंघइ जइ कुणइ किर थोत्रं ॥ ७० ॥ व्याख्या-तत एवंविधशयनासनस्थितौ सत्यां, बहुकार्यप्रसाधनकृते ऽपि प्रभूतप्रयोजननिष्पादननिमित्ते ऽपि किं पुनः कार्य विनापि अनर्थदण्डेन इत्यपेरर्थः, 'परिभ्रमति' हिण्डते, य इत्यत्र दृश्यं, यः परिग्रहपरिमाणी, प्रत्याख्यानी वा, सामान्य- प्रत्याख्याने ऽपि हि शयनादिमानकरणस्य, सूत्रे भणितत्वात् , तथाहि आवश्यकचूण्णौँ “सचित्तदब्यविगई पाणहतंबोलवत्थ- कुसुमेसु ॥ वाहणसयणविलेवणइत्थी दीसिन्हाणभत्तेसुत्ति” सुबहुस्थानेषु प्रभूतगृहहप्रासादादिषु 'स' शयनानि मञ्चकफल- कसंस्तरादीनि आसनानि पट्टकमसूरिकामञ्चिकागदिकादीनि, तेषां मानं संख्या, शयनासनमानं, 'लंघते' अतिक्रामति, तावद् अवधानस्य दातुम् अशक्यत्वात् , यदि किं साद् इत्यत आह 'जईति" यदि करोति, परिग्रहपरिमाणग्रहणकाले एकासनादि- प्रत्याख्यानकरणकाले वा, किलेति सत्ये 'स्तोक स्वल्पं सङ्कटनियमप्रतिपालनस बृहदप्रमादसाध्यत्वात् तस्मात् प्रतिपत्तिकाले प्रभूततरं करोतीत्यर्थः ॥ ७० ॥ आह-नानाजातयस्तन्दुलाः पृथग्भाजनपकाः सन्तः, किम् एकं द्रव्यम् अनेकानि वा ? इत्यत आह ·नाणाजाइसमुन्भवतंदुलसिद्धं पुढो भये दव्यं ॥ निच्छयनयेण धवहारओ नये दव्यमेगं ति ॥ ७१ ॥ घ्याख्या-नानाविधाः जातयः पष्टिककलमशाल्यादयो ऽवान्तरजातिविशेपाः, नानाच ता जातयश्च नानाजातयः, तासु समुद्भवन्ति इति नानाजातिसमुद्भवाः, ते च ते तन्दुलाब, नानाजातिसमुद्भवतन्दुलाः 'सिद्धमिति' प्राफतत्वात् लिङ्गपच- नव्यत्ययः, वतः सिद्धाः पृथग्भाजनेषु राद्वाः, अद्विरुक्तो ऽपि पृथकान्दो प्रपीप्सायां ज्ञेयः, ततः पृथक् पृथर मिनं भिन्नं भवेत्' स्यात् , 'द्रव्य' निचयनयेन तेषां सर्वेषामपि विभिन्नरमवीर्यविपाकत्वात् , 'व्यवहारतो' व्यवहारम् आश्रित्य नये व्यवहारनये इत्यर्थः, द्रव्यम् एकमे, तुरेवार्थः, सर्वेषामपि तेपाम् एकजातीयत्वात् ॥ ननु अयुक्ता इयं गाथा पुनरुक्तत्वात् ? तन्दुला हि कणविशेषा एन, कणानां च विविधजात्याश्रितम् एकद्रव्यत्वम्, 'एवं जलकणेत्यादि गाथायां, प्रागेव साधितं, यच कणानां साधितं' तत् तद्विशेषाणां तन्दुलानाम् अर्थात् एव सिद्धम् ॥ नहि वृक्षो वनस्पतिरित्युक्ते आम्रो पनस्पतिरिति भिन्नं वक्तुम् उचितम्, तर वनस्पतित्वस्य वृक्षविशेपत्वेनैव अर्थापनत्वात् , अर्थापन्नं च मण्यमानं पुनरुक्तमेव, यदुक्तम् 'अ. र्धादुक्तस्य साक्षाद् वा वचनं पुनरुक्तम् इति ? इति चेत् सत्यं किन्तु भिन्नपच्छानुरोधाद् एवमुक्तम्' अत एव भगयन्तरेण उक्तं, यदि वा पूर्व अराद्धानां धान्यानाम् एकद्रव्यत्वम् उक्तम् , अत्र तु राधानामिति न पौनरुत्यमिति भावः ॥ ७१॥ अथ अवन्यत्वेन समपञ्चम् उपपादिवान् अपि पार्श्वस्यादीन् उद्दिश्य कश्चिद् आचष्टे ननु अमी वन्दनीया एव भवन्ति, नयात्रवृत्तिकारकत्वेन महायुतधरैमेद्वारकश्रीमदभयदेवरिभिः पश्चाशकवृत्ती अमीभिः सह संवासस्य अमीषाम् आलोचना- ·दानस्य च, सिद्धान्तसंवाददानपूर्वकं समर्थितत्वात् , तथाहि एकादशपञ्चाशके 'ता गीयम्मि इमं खलु' इत्यादि गाथावृत्ती अन्यथा ससहायतैव यतीनां युक्ता, यतोऽभिधीयते पञ्चकल्पै 'कालम्मि संकिलिहे छकायदयावरो वि संविग्गो। जय जोगीण नमलंभे पणगं नयरेण संवसह' पार्थस्थावसन्नकुशीलसंसक्तयथाच्छन्दाऽभिधानानां, पञ्चाना साधूनाम् एकतरेण सह वसति इत्यर्थ इति, पञ्चदशपञ्चाशकवृत्तौ तु तैरेव पूज्यैरपवादतः पार्थस्थादीनाम् आलोचनाचार्यत्वमपि 'आलोयणनिमिनं गीयत्यम्सनेसणा उ कायब्वा' इत्यादि गाथायां समर्थितम् , यथा इह च शेपविशेषणानुपादानेन यद् गीतार्थग्रहणं कृतं, तन् सकलोक्तगुणयुक्ताचार्या- ऽलाभे संविग्नगीतार्थमात्रस्यापि आलोचनाचार्यत्वज्ञापनार्थम् , यतः श्रूयते अपवादतो गीतार्थसंविमपाक्षिकसिद्धपुत्रप्रवचनदेव- तानाम् अलाभे सिद्धानामपि आलोचना देया, सशल्यमरणस्य संसारकारणत्वात् इति ।। आह च 'संविगे गीयत्थे असई पा- सत्थमाइ सारूवि' इति, ननु यदि पश्चाशकवृत्ती. पार्थवादीनां पार्थे संवासालोचनादाने विधेयतया उक्ते, ततः किम् आ- यातं वन्दनकस्य १ इति चेद् उच्यते वन्दनकाऽविनाभूने संवासालोचनादाने इति, तदुक्तौ युक्तमेव तेषां वन्दनं धुमसत्तोक्ता- विव धूमध्वजसत्ता इत्यत आह- पंचासगेसु पंचसु बंदणगा नेब साइसहाणं । लिहिया गीयत्येहिं अन्नेसु य समयगंधेसु ॥७२॥ व्याख्या-पञ्चाशकयोः यतिधर्मपञ्चागकालोचनापशाशकयोः, द्वित्वे बहुवचनं प्राकृतत्वात् , पञ्चमु पार्थसावसन्नकशील- संसक्तयथाछन्दाभिधानेषु यत्याभासेषु वन्दनकानि बन्दनानि, पुहिङ्गत्वं प्राकृतत्वात् , नैव साधुवाद्धानां श्रमणश्रमणोपास- ·काना 'लिसितानि' उपन्यस्तानि उत्सर्गेण विधेयतया समर्थितानि इति यावत् , आवश्यकादिसिद्धान्तविरोधावहत्वात् , गीता' संविनश्रुतधरैः' 'अन्येषु' अपरेषु, चः समुच्चये, ततो न केवलं पञ्चाशरुयोरन्येषु च समयग्रन्थेष आगमग्रन्थेषु, अयमभिप्रायः, यद्यपि साक्षाद् अनुक्तमपि पार्श्वस्थादीनां वन्दनं, संवासाद्यन्यथा ऽनुपपत्या एवात्र लभ्यते, तथापि आपवादिकमेव एतत् , तद्धेतूनां संवासादीनामेव तावत् आपवादिकत्वात् , अन्यथा 'लया लभिजा निउणं सहायं गुणाहियं, या गुणओ समं वा, इको वि पावाई विवजयंतो विहरिज कामेसु असञ्जमाणो, इति गाथावृत्तौ वरम् एकाकी एव विहरे, न पुनः पापमित्रैः पार्श्वस्यादिभिः सह मिलेद् इति, न निर्धारयेयुः, श्रीहरिभद्गमूरयः, तथा पासत्यसंकमो वि य ययलोवो तो परम-संगो, इत्यनेन पार्श्वस्थादिसङ्ग व्रतलोपहेतुत्वेन न प्रतिपादयेयुः, श्रीधर्मदासगणिमिश्राः, निर्धारितं च प्रतिपादितं न एतः तसाद् आपवादिकमेव, आपवादिकं च पार्श्वस्यादिचन्दनम् अस्माकम् अभिमतुमेव, अवश्यक साक्षाद् उक्तवान्, कालं पत्तेन सदा । पन्यत्वं साध्यते तदसाकं न सुखयति, मातुर्वन्यात्वसाधनस स तस्य ववचनराधितत्वात् ॥ तथाहि कसिंचिदपि महति फारणे उपस्थिते, ये वन्यन्ते ते अपवादवन्द्याः, कारणं च तादृशं न सर्वदा उपतिष्ठते कादाचित्कत्वात् , तथाच कारणापेक्षस्वेन : कादाचित्कमेव तेषां वन्द्यत्वं, सदा बन्याच उत्सर्गवन्याः सामान्योक्तविधित्वात् , ततो यदि अपपादवन्याः कथम् उत्सर्ग- वन्याः, उत्सर्गवन्याचेत् कथम् अपवादवन्द्याः, अपवादवन्दनस्य पुष्टालम्बनापेक्षत्वेन विशेपोक्तविधिवात, किंच उत्सर्गव. न्यानाम् अपवादवन्दनत्वं विराधनाहेतुः ।। यदुक्तं निशीथे 'उस्सग्गे अयवायं आयरमाणो विराओ मणिओ ति यन्त्र संवास -- ·योग्यत्वात् पार्थस्थादीनां वन्द्यत्वं साध्यते, तन्मिथ्याष्टियक्षायतनादिभि-रनैकान्तिक, मुंनयो हि तत्रापि वसन्ति, नच मि. ध्यादृष्टियक्षादीन् वन्दन्ते, यत्पुनरुक्तं । सशल्यमरणं माभूत् इति पार्श्वस्थादीनामपि अग्रे आलोचनादातुम् अनुज्ञाता इत्येते वन्द्या एव, आलोचनाचार्यत्वार्हत्त्वस्य अन्यथा अनुपपवेरिति, तदत्यन्तम् अनुपपन्नम् , एवं हि सम्यग्दृष्टिदेवतानामपि वन्य- त्वप्रसङ्गः, तासामपि आलोचनाचार्यवाहत्वस्य हेतोः सत्त्वात् , यतो गीतार्थसंविगपाक्षिकपार्श्वस्थसारूपिकपथात्कृतानाम् अभावे तासामपि पार्थे आलोचनाग्रहणं सूत्रे उक्तमस्ति, तथाहि व्यवहारप्रथमोदेशकसूत्रे जत्थेव संमभावियाई चेहयाई पासिजा, कप्पइ से तस्संतिए आलोइत्तए वा, पडिकमित्तए वा, निंदत्तए वा, गरहित्तए वा, विउद्वित्तए वा, विसोहित्तए वा, अकरणयाए अन्मुट्टित्तए वा, अहारिहं तवो कम्मं पायच्छित्तं पडिवजत्तए, इति 'सम्मभावियाइंति' सम्यक्त्वभाविता देवताः पश्येद् इत्यर्थः, नच ता वन्द्याः, ततो वन्द्यत्वमन्तरेणापि उपपद्यमानम् आलोचनाचार्यत्वाहवं, न साधनम्, अनेकान्तिकत्वात् ॥ किश्च यदि पार्श्वस्थादय आलोचनाग्रहणकाले वन्यन्ते, इति शेषकाले ऽपि वन्दितुम् उचिताः स्युः, तदा सारूपिकाः पश्चात्कृता देवता अपि सदा सुविहितानां वन्याः प्रसजेयुः, तेपामपि आलोचनाग्रहणकाले वन्यत्वात् , तथाच व्यवहारभाष्ये-- "लिंगकरण निसिजा, कितिकम्ममणिच्छओ पणामो य, एमेव देवताए नवरं सामाइयं मुत्तुं" व्याख्या--पश्चात्कृतस्य इत्वरकालसामायिकारोपणापुरस्सरं कालं, 'लिङ्गकरणं' रजोहरणसमर्पणं, तदनन्तरनिफ्याकरणं, ततः कृतिकर्म वन्दनकं दातव्यम् , अथ स वन्दनकं नेच्छति, ततस्तस्य कृतिकर्माऽनिच्छतः 'प्रणामो' बाचा कायेन च ·प्रणाममात्रं कर्तव्यं, पार्थस्यादीनां सारूपिकस्य च कृतिकर्मानिच्छायां प्रणामः कर्तव्या, एवमेव अनेनैव प्रकारेण देवताया अपि सम्यक्त्वभावितायाः पुरत आलोचयति, नवरं, सामायिकाऽऽरोपणं लिङ्गसमर्पणं च न कर्त्तव्यम् , अविरतत्वेन तस्या- स्तद् योग्यताया अभावादिति ॥ किश्च एकस्य कस्यचित् पार्श्वस्थादेरत्यन्तापवादेन अन्त्यालोचनाग्रहनादिकाले केनचिद् विधी- यते, तचेद् अन्यैरपि सर्वः सर्वदा सर्वेपा पार्श्वस्थादीनां विधेयम् अभविष्यत्, तदैकस कस्यचित् चाण्डालस्य विद्याग्रहणा- वसरे सिंहासनाध्यासनादिप्रतिपत्तिः श्रेणिकनृपेण कृता, इति सर्वेषां तेषां सर्वदा सा सर्वैरपि अकरिष्यत ? नच क्रियते, अथ हीनत्वात् तेषां न सर्वदा सर्वः क्रियते । एवं तर्हि पार्श्वस्थादीनामपि मा कारि, हीनत्वस्य तेषामपि आगमे उक्तत्वात् ॥ अथ चाण्डालानां प्रतिपरययोग्यत्वं सहोत्थत्वानित्यकृत्यं, प्रतिपत्तियोग्यत्वं तु कादाचित्कत्वात् नैमित्तिक ? तचे नित्य- रुत्सीक्रियते, तदा स्थितिलोपप्रसङ्गः, आप्तोपदिष्टं नित्यकृत्यव्याघातच, तथाच इह लोके ऽपि उपहासादयोऽनेके दोपाः स्यु- रिति कथं तेषां सदा प्रतिपत्तिः क्रियते । इति चेद् एवं तर्हि पार्श्वस्थादीनामपि मा कारि, युक्तेः समानत्वात् , तथाहि ओ- सन्नो पासत्यो होइ कुसीलो तहेव संसनो। अहच्छन्दो वि य एए अवन्दनिजा जिणमयम्मि, इत्यादि वचनाद् औत्सर्गिक तेपाम् अन्यत्वं, कदाचित्कत्वाद् आपवादिक तु वन्द्यत्वं, तश्चेत् पुष्टालम्बनमन्तरेगापि क्रियमाणतया औत्सर्गिकी क्रियते, तदा पूर्वोक्ता एव दोषाः, इत्यरन्या एर एते इति भावः ॥ ७२ ॥ आरजं तु पुण अणिस्साई पूरिति तहिं समोसरणं । पूरिति समोसरणं अनासइ निस्मचेइएमुं पि, इत्यादिवचनात् पैत्ये ·वसत्यादौ वा यदि कश्चित् श्रोता भवति, तदा सुविहिताः समवसरणं पूरयन्ति एव, ततः श्रावकवत् श्राविका अपि यदा तदापि गत्वा धर्माक्षरं शृण्वन्ति, अथ साध्वीवत् न यदा तदापि इत्यत आह- देवालयम्मि सावयपोसहसालाइ सावगाणेगे । जइ हुँति तेवि तिपणह साविया जंति निसुणंति ॥ ७३ ॥ व्याख्या-देवालये जिनमन्दिरे, श्रावकाणां पोपधस्य शाला श्रावकपोपधशाला तस्यां, वा शब्दो ऽनुक्तोऽपि अत्र द्रष्टव्यः, श्रावकग्रहणं यतिसत्कश्राविकासत्कपोषधशालाव्यवच्छेदार्थ, तत्र हि सुविहिता नावतिष्ठन्ते, आधार्मिकलोकापवादाधनेक- दोपविलग्नभयात् , उपलक्षणत्वात् वसतौ वा, श्रावका अनेके यदि 'भवन्ति' विद्यन्ते, अनेकशब्दो द्वावपि वक्ति, ततस्तद् व्य- वच्छेदार्थम् आह 'तेवीति' तेपि, यदि, जघन्यतस्त्रयः, मध्यमतः पञ्च, अष्टौ वा उत्कर्पतः, तदूर्व भवन्ति, त्रिभ्य ऊर्ध्वमेव यदि भवन्ति इत्यभिप्रायः, तदा श्राविका यान्ति, बहुवचनं तु एकाकिन्याः स्त्रियाः साधूपाश्रये गमननिषेधार्थ, निशुण्यन्ति च साधूपदेशं नान्यदा, श्रावकरहिते हि साधुस्थाने गन्तुमपि न कल्पते स्त्रीणां, किं पुनर्धर्मकथा श्रोतुं, केवला हि स्त्रीरु- दिश्य धर्मकथारम्भस्य सदोपत्वेन मुनीता.निपिद्धत्नात् , तथाहि उत्तराध्ययनेषु “नो इत्थीणं कह कहित्ता हवइ, से निग्गन्थे तं कहं ? इति चेत् आचार्यः निग्गन्थस्स खलु इत्थीणं कहं कहेमाणस्स बंभयारिस्स वंभचेरे संका वा कंखावा वितिगिच्छा वा समु- प्पजिजा, भेदं वा लभिजा, उम्मायं वा पाउणिजा, दीहकालियं वा रोगायक हविजा, केवलिपन्नत्ताशो वा धम्माओ भंसिजा, तम्हा नो इत्थीणं कहं कहिजा, इति तथा निशीथे ऽपि उक्तम् अविमायरं पि सढेि कहाओ एगाणियरस पडिसिद्धा, किं पुण .

·अणारगादी तरुणत्थीहि सह गयरस इत्यर्थः ॥ ७३ ।।
ननु-या देश सुविहिता न भवन्ति, तत्र श्रावको यत्किचिजानाति, तदन्येपां लोकानाम् अग्रे कथयति नवेति पृच्छां
सार्यगाथया ऽनूद्य शेषगाथार्द्धन उत्तरम् आह-
जत्थ न हु सुविहिया हुंति, साहुणो सुपिहिया वि ते इत्यजे॥ गीयत्था सुत्तत्थदेसगा तेसिं विरहम्मि ॥७॥
जं मुणइ सावओ, तं कहेइ सेसाणं किं न जं पुढे ॥ पञ्चुत्तरमेयं तत्थ कहा जइ सोवि याणाइ तं ॥७५ ॥
व्याख्या-यन देशे नैव हुरवधारणे 'सुविहिताः' क्रियापराः, 'भवन्ति' सन्ति, साधवो यतयः, के नाम सुविहिताः, इत्यत
आह-सुविहिता अपि, ते अन प्रस्तावे, ये गीतार्थाः, अधारितप्रवचनरहस्साः, सूत्रार्थदेशका उपदेष्टारः, तेपामेव प्रदीपवत्
स्वपरप्रकाशकत्वात् , यदुक्तम् "जह दीवा दीनसयं पईइ सो वि दीप्पइ दीवो, दीवममा आयरिया दिप्पं च परं च दीति,
त्ति" न पुनरनुपदेशका आहिण्डकयतयः, तेषां 'विरहे' अभाये, यं विचारं प्रकरण विशेष वा जानाति, सम्यग् युध्यते, श्रावकः
तं कथयति, भणति, शेषाणां शुश्रूषुलोकानाम् , अग्रे इत्यत्र ज्ञेयम् ॥ 'किं नेति' पक्षान्तरघोतको वा शब्दः, प्रश्नपूर्तियो-
तक इति शन्दश्व, अत्र अध्याहायौ, ततो नवेति यत्पृष्टं प्रत्युत्तरम् एतद् वक्ष्यमाणं तत्र प्रश्ने, कथयति, व्याख्याति, यदि स
श्राद्धस्तं विचारं प्रकरण विशेष वा, विज्ञानाति, विशेषेण वेत्ति, गुरुभिरयम् अर्थ एवम् उक्त इति, यदि सम्यग् सरति इत्यर्थः,
नान्यथा इति भावः ॥७५॥

·अमुम् एव अर्थ मुग्धहिताय विशेषतः ग्राह-
सुगुरुणं च विहारो जत्थ न देसम्मि जायए कहति ॥ पयरणवियारकसलो मुसाबगो अस्थि ता कहर ।। ७३ ।।
व्याख्या-सुगुरूणां शुद्धप्ररूपकानां, पुनः, चः पुनरर्थः, विहार आगमनं, यत्र देशे न जायते, न भवति, 'कथमपि'
मार्गदौस्थ्यादिकारणेन, 'प्रकरणविचारकुशला' व्याचिख्यासितग्रन्धार्थप्रवीणः, सुश्रावकः पदयानगुणयुक्तत्वेन उत्कृष्टश्रावका,
यदक्तं कयवयकम्मयभावो सीलत्तं चेव तह य गुणवत्तं ।। रिउमइ नसाहरणं, चिय गुरुमुस्साई योदया ॥ १ ॥ पश्यणको-
सल्लं पुण छई हाणं तु होइ नायगं ॥ छट्ठाणगुणेहिं जुजो, उकोसो सावगो होइ ति ।। २ ।। यदि इत्यन अध्याहार्य, नदि
अस्ति भवति, तदा कथयतु, व्याख्यातु, गीतार्थत्वेन तस दोपाभावात् , अन एन श्रीजिनवभरिप्रतियोधितो गणदेवश्रा-
चको वाग्ज़डदेशे लोकप्रतिबोधनार्थ पूज्योपितलेसलिखितमहार्थकुलकानि मुगुरूपदिष्टरीत्या व्याख्यान एवं च नं पोपत्र-
विधिना सह विरोध इत्यर्थः ॥ ७६ ।।
आह-यत्र देशे संयमप्रतिकूलतादिकारगान् मुगुरखो न विहरन्ति, नत्रललोकः म्यनंकलितसंगमगुरुमूलनिधितालोच-
नानिमितं, तपः करोति, नना? करोति एवेति चेत् ननु गदि करोति ? नहि करं करोनि इनि प्रश्नम् अन्य उत्तरं दातुं तन्त्र-
वणे प्रच्छकं सावधानं कुर्वन्नाह -
आलोयणानिमित्तं कहं तवं कुणइ साविगा सडो। इस पुढे इणमुत्तरमिन् भन्नर भो निसामेत् ॥ ७ ॥

·अणारगादी तरुणधीहि सह गयरस इत्यर्थः ।। ७३ ॥ ननु-या देशे सुविहिता न भवन्ति, तर श्रायको यत्किचिमानाति, तदन्येषां लोकानाम् अग्रे कथयति नवेति पृच्छा सार्धगाथया ऽनूध शेपगाथार्द्धन उत्तरम् आह-- जत्थ नहु सुविहिया ति, साहुणो सुविहिया वि ते इत्यजे॥ गीयत्वा सुत्तत्थदेसगा तेसिं विरहम्मि ॥७४॥ जं मुणइ सावओ, तं कहेइ सेसाणं किं न ज पुढे ॥ पगुत्तरमेयं तत्थ फहह जइ सोवि याणाइ तं ॥ ७ ॥ व्याख्या-यन देशे नैर हुरवधारणे 'सुविहिताः' क्रियापराः, 'भवन्ति' सन्ति, साधवो यतयः, के नाम सुपिहिताः, इत्यत आह-सुविहिता अपि, ते अन प्रस्ताने, ये गीतार्थाः, अपधारितप्रसननरहस्सा, स्त्रार्थदेशका उपदेष्टारः, नेपामेव प्रदीपयत् म्बपरप्रकाशकत्वान्, यदुक्तम् “जह दीया दीपसयं पईनइ सो वि दीप्पइ दीगो, दीवसमा आयरिया दिप्पं च परं च दीवंति त्ति" न पुनरनुपदेशका आहिण्डकयतयः, तेषां 'चिरहे' अभावे, यं विचारं प्रकरणविशेष या जानाति, सम्यग् पुध्यते, श्रायकः तं कथयति, भगति, शेषाणां गुचपुलोकानाम् , अग्रे इत्यत्र सेयम् ॥ 'कि नेति' पक्षान्तरयोतको या शब्दा, प्रभपूर्तियो- तक इति शम्दन, अग्र अध्यादायी, ततो नवे ति य पृष्टं प्रत्युत्तरम् एतद् वक्ष्यमाणं तत्र प्रश्ने, कथयति, व्याख्याति, यदि स श्राद्धम्त विचार प्रकरणविशेष चा, विजानाति, विशेषण वेत्ति, गुरुमिरयम् अर्थ एवम् उक्त इति, यदि सम्यग् सरति इत्यर्थः, नागाशा रति mms.॥

·तत्तो दुआलसावत्तवन्दात ५ संदिसाविजा, ॥ आलोयणातवं तो दिजा अण्णं खमासमणं ॥ ७९ ॥ एवं भण्णइ तत्तो करेमि आलोयणातवं उचियं ॥ उस्सग्गेणं तत्तो कुणइ तवं अत्तसुद्धिकए ॥ ८०॥ व्याख्या-पञ्चपरमेष्ठिन उद्दिश्य क्रियमाणो नमस्कारो ऽपि पञ्चपरमेष्ठी भण्यते, यथा क्षमाश्रमणम् उद्दिश्य क्रियमाणं त्योभावन्दनकमपि क्षमाश्रमणं, सपूर्व यत्र, तत्पश्चपरमेष्ठिपूर्व नमस्कारोच्चारणपुरस्सरं, क्रियाविशेषणम् इदं केचिद् एकेनैव नमस्कारेण स्थापनाचार्य स्थापयन्ति, केचित्तु त्रिभिरिति संख्यानियमो नोक्तः, ततः खस्खधर्माचार्यगच्छसामाचारी एवात्र प्र- माणं, स्थापनाचार्यम् अक्षादिकं स्थापयित्वा, स्थिरीकृत्य, विधिनैव पूर्वाचार्यपरंपरागतसामाचार्या एव, तुरेवार्थः, ततः, प्रति- लेखितप्रमार्जितभूमिकायां तदने प्रथमम् ईर्यापथिकीं, प्रतिक्रामति इति गम्यं, तदन्तरेण उत्तरक्रियाणाम् अकार्यत्वात् , क्षमा- श्रमणशब्देन त्योभावन्दनकम् उच्यते, उपचारात्, तयोकिं क्षमाश्रमणद्विकं, द्वे क्षमाश्रमणे इत्यर्थः, 'दत्त्वा' 'मुखपोत्तिका, मुखवस्त्रिका तस्याः 'प्रत्युपेक्षणं' प्रतिलेखनं मुखपोत्तिकाप्रत्युपेक्षणं, तदेव मुखपोत्तिकाप्रत्युपेक्षणकं करोतीति क्रिया ऽध्या- हार्या इत्यर्थः ॥७८॥ ततो ऽनन्तरं, द्वादशावर्त्तवन्दनांते. द्वादशावर्त्तवन्दनं दत्त्वा, तदन्ते इत्यर्थः ॥ चकारो ऽनुक्तं क्षमाश्रमणदानं समुचिनोति, तत्पूर्वकत्वात् उत्तरकृत्यस्य, ततः क्षमाश्रमणं दत्वा, संदेशयेत् मुत्कलापयेत् , 'आलोचना' शुद्धिः, तस्य तपः, आलोचना- तपः, तपोहि शोधकम् उच्यते, तथाहि आवश्यके. “नाणं पगासगं. सोहओ तवो संजमो सुमुत्तिकरो । तिण्हं पि समाजोगे onlod ·व्याख्या--भालोचना, शुद्धिः, सा चात्र जिघृक्षिता ज्ञेया, नतु गृहीता, तस्या निमित्तं योग्यम्, आलोचनानिमित्तम् जिक्षिताऽऽलोचनानिमित्तम् इत्यर्थः 'कथ' केन विधिना, तप एकाशनादिकं, करोति अनुतिष्ठति, श्राविका श्राद्धय, वार द्रष्टव्यः, कालमहात्म्याद सप्रति प्रायः श्राविका एव आलोचनाग्रहणे सोत्साहा इति ताः प्रथमम् उपन्यम्ताः । 'इति' एवं पृष्टे मनि, 'इदं वक्ष्यमाणम् , उत्तरं, प्रतिवचनम्, इह जिनमते, भण्यते, कथ्यते, मो इति पृच्छकामत्रणं, निशमय गृणु, अत्र भो निशमय इति पद, प्रच्छक श्रवणाभिमुखीकर्तुं न्यस्तम्, अनभिमुसस तत्त्वकथनायोग्यत्वात्, यदुक्तम् “अ. णुववियस्म धम्म मा हु कहिझा मुगुहु पि पियस्म, विच्छार्य होइ मुहं विज्झायरिंग धर्मतस्स" इत्यर्थः ॥ ७७॥ तत्र अयं विधिः प्रधानसानके प्रमार्जितायां भुवि कालप्रतिलेसिन म्यापनाचार्य, स्वस्खधर्माचार्यगच्छसामाचार्या पश्चपर- मेष्ठिनमस्कारभणनपूर्वकं स्थापयति, ततस्तदने र्यापथिकी प्रतिक्रामति, तदनन्तरं क्षमाश्रमणं दचा भणति 'इच्छाकारेण संदिसह भगवं सोधिमुहपत्तियं पडिलेहेमि, तवो द्वितीयं क्षमाश्रमणे दत्त्वा, मुसवत्रिका प्रतिलिखति, ततो द्वादशावर्तन न्दनं ददाति, नदन्ते क्षमाश्रमणं दचा भणति 'इच्छाकारेण संदिसह भगान् आलोअणत संदिसावर्ड, द्वितीयं क्षमाश्रमणं दचा मणति, इच्छाकारेण संदिसह भगवन् आलोयणतपु करउं, ततः करोतीति अमुमेर विधिं सावधानीभूतश्रोतृश्रोत्रयोनि- धेनु प्रकारो गाथात्रयम् आह- पंचपरमेट्टिपुटवं उवणायरियं उवि विहिणाभो ॥ तस्थ ग्यमाममणदुर्ग दारं मुहात्तिपेहणयं ।। ७८॥

·वाशब्दार्थः, श्राविका वा भवेत् स्यात् 'ता' तदा अनिगहिववीय? अनपलपितशक्ती, श्राविकाश्राद्धौ कुरुतोऽनुतिष्ठता, तप एव, एवकारो ऽत्र द्रष्टव्यः, न खाध्यायम् , अनौत्सर्गिकत्वात् ॥ ननु किम् इत्येवम् इत्यत आह 'आगमोत्ति' आगमे कल्प- व्यवहारनिशीथादिसिद्धान्ते उक्तम् आगमोक्तम् , इदं तपः यत इत्यध्याहार्य, तथाहि जीतकल्पचू! 'दसविह जहा-आलोयणारिहं । १ । पडिक्कमणारिह । २ । तदुभयारिहं । ३ । विवेगारिहं ।४। काउस्सग्गारिह तवारिह । ६। छेयारिहं । ७ । मूलारिहं । ८ । अणवहारिहं । ९ । पारंचियारिहं । १० । इति, यदि पुनः स्वाध्यायोपि शुद्ध्यर्थ वि- धेयो ऽभविष्यत् तदा तदहमपि प्रायश्चित्तम् अत्र अभणिष्यत्, नच भणितं तसान्न विधेयः ॥ अयात्र तपोऽहं प्रायश्चित्तम् उक्तमस्ति, ततः खाध्यायाहमपि उक्तमेव, स्वाध्यायस्य तपोभेदत्वात् ? न, एवं हि शेषा अपि तद्भेदाः प्रायश्चित्तानि स्युः, तेपामपि कर्मनिर्जरा कारित्वेन शुद्धिहेतुत्वात् , तथाच कायोत्सर्गाहें प्रायश्चित्तं तपोऽर्हप्रायश्चित्तात् न भिन्नं वक्तुं युक्तं सात् , तेनैव. संगृहीतत्वात् , यदि वा कायोत्सर्गार्हवत् स्वाध्यायार्हमपि मिन्नम् उच्यते युक्तेः समानत्वात् , नच उक्तं तसाद् नाग मोक्तं, खाध्यायाहे प्रायश्चित्तम् ॥ ननु-एवं तर्हि किमिति आलोचनाचार्या आलोचनायां स्वाध्यायं ददति ? उच्यते जीतव्यवहारात्, ननु जीतव्य- वहारः सर्वोऽपि श्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रमणविरचितजीतकल्पे ऽस्ति तन्मयत्वात् तस, परं तत्र .समन्ततो अलोकयद्भिरपि अ. साभिरसौ न दृष्टः ? किञ्च जीतव्यवहारो ऽपि प्रायः श्रुतधरव्यवहारानुयायी एव भवति, श्रुते च : प्रायश्चित्तानि दशैव सन्ति;

·मुक्सो जिणसासणे मणिओ ति" दवो दद्याद, अन्यद् द्वितीयं क्षमाश्रमणम् इत्यर्थः ॥ ७९ ।। एवं च वक्ष्यमाणपकारेण भण्यते कथ्यते ततो द्वितीयक्षमाश्रमणदानानन्तरं, करोमि आलोचनावप इति, उचिवम् , अप- राधस्य स्वशक्तेर्वा योग्यम् 'उत्सर्गेण उत्कृष्टवृत्या, 'तता' आलोचनातपः संदेशापनाऽनन्तर करोति समाचरति 'तप' उपया- सादि, आत्मशुद्धिकते खजीयनिर्मलतानिमित्तं न पुनः प्रशंसादिनिमिनं, तदर्थ तद्विधानस आगमे निषिद्धला, तथाहि दशकालिके "नो इह लोगट्टयाए तक्महिहिना, नो परलोगट्टयाए सवमहिडिआ, नो फित्ति वग्णसहसिलोगठ्याए वाम- हिहिआ, नवत्थ निजरट्टयाए तनमहिहिना" इत्यर्थः ॥ ८० ॥ इति उक्तो गुर्गभावे आलोचनातपः संदेशापनविधिः, अथ एतस्मिमुक्तरीत्या संदेशापित सति तपास्वाध्यायोमयसमर्थः, किं तप एर करोति ? उत तपोभेदत्वात् म्वाध्यायम् एष, अथ उभयमपि, द्वयोरपि अनयोः कर्मनिर्मूलनसमर्थत्वात् यदुक्तम् । "पुष्यि दुन्पिन्नाणं दुप्पडिताणं कम्माणं घेइना, मुक्सो नत्यि, अपहचा तासाराझोसइत्ता, इति तथा कम्ममसंगस भवं सोइ अनुममयमेव आउनो अनयरम्मि वि जोगे मज्झायम्मि विमेसेण नि" गुरुभिदीयमानत्वाय इति प्रश्नस्स उत्सरमाह-- सज्झायतवसमत्यो जइ सहो साविगा वि अह हुना। ता अणिगहियविरिया फुगंति तवमागमुरामिणं ॥८॥ व्याख्या-स्वाध्यायः परिसन्नारूप एवार ज्ञेयो न पुनर्वाचनादिका, सापेक्षगवा परिमाणासमवाय, 'तपः' उपना- सादिरेख प्रसिद्धत्वात् , नयोपिये समर्थः, शक्तः, साध्यायवपा ममर्थः, यदि श्रादः श्राविका ऽपि, अथ अप्प] निपातसमुदायो ·वाशब्दार्थः, श्राविका वा भवेत् स्यात् 'ता' तदा अनिहितवीयौँ अनपलपितशक्ती, श्राविकाश्राद्धौ कुरुतोऽनुतिष्ठता, 'तप एव, एवकारो ऽत्र द्रष्टव्यः, न खाध्यायम् , अनौत्सर्गिकत्मात् ॥ ननु किम् इत्येवम् इत्यत आह 'आगमोत्ति' आगमे कल्प्- व्यवहारनिशीथादिसिद्धान्ते उक्तम् आगमोक्तम् , इदं तपः यत इत्यध्याहार्य, तथाहि जीतकल्पचूण्गो 'दसविई पायच्छित्तं तं जहा-आलोयणारिहं । १ । पडिकमणारिह । २ । तदुभयारिहं । ३ । विवेगारिहं ।। काउस्सममारिई ।५। तवारि । ६। छेयारिहं । ७ । मूलारिहं । ८ । अणवहारिहं । ९ । पारंचियारिहं । १० । इति, यदि पुनः स्वाध्यायोपि शुद्धयर्थ वि- धेयो ऽभविष्यत् तदा तदहमपि प्रायश्चित्तम् अत्र अभणिष्यत्, नच भणितं तसान विधेयः ।। अयात्र तपोऽहं प्रायश्चित्तम् उक्तमस्ति, ततः खाध्यायाहमपि उक्तमेव, स्वाध्यायस्य तपोभेदत्वात् ? न, एवं हि शेषा अपि तद्भेदाः प्रायश्चित्तानि स्युः, तेषामपि कर्मनिर्जरा कारित्वेन शुद्धिहेतुत्वाद, तथाच कायोत्सर्गाह प्रायश्चित्तं तपोऽहप्रायश्चित्तात् न मिनं वक्तुं युक्तं स्वाद, तेनैव संगृहीतत्वात् , यदि वा कायोत्सर्गार्हच खाध्यायार्हमपि मिनम् उच्यते युक्तेः समानत्वात् , नच उक्तं तसाद' नाग- मोक्तं, स्वाध्यायाह प्रायश्चित्तम् ॥ ननु-एवं तर्हि किमिति आलोचनाचार्या आलोचनायां स्वाध्यायं ददति ? उच्यते जीतव्यवहारात्, ननु जीतव्य- वहारः सर्वोऽपि श्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रमणविरचितजीतकल्पे ऽस्ति तन्मयत्वात् तस्स, परं तत्र समन्ततो ऽवलोकयद्भिरपि अ स्माभिरसौ न दृष्टः ? किश्च जीतन्यवहारो ऽपि प्रायः श्रुतधरव्यवहारानुयायी एव भवति, श्रुते च प्रायश्चित्तानि दशैव सन्ति, ?

·तत्कथं जीतष्यवहारे एकादश भविष्यन्ति ? सत्यं किन्तु केनापि परमातेन महाश्रुनधरण मांप्रतिकलोकान् जीवकल्पनी- त्याऽऽगतस्यापि तपसः प्रभूतेनापि कालेन सर्वतः कर्तुम् अशक्तान् पीक्ष्य, मा एते अशक्ततात् इदम् अन्नरे एव मुशेयः, इति तदनुरुम्पया तस्स तपसः पूरणार्थ पाध्यायो ऽपि अनुशातः, तत्कालपत्तिमिरन्यैरपि बहुश्रुतधरः पहुमानितः, प्रवर्तितम, अन- एवासी वैः स्यम्पप्रणीनप्रायविनविधी लिसितः, अतएव च सपपि धर्मगररेणु अमो परीने, इति जीतव्यवहार एवं अयम् जाता, अस्स प एवं विधस्यापि उक्तवात् , तथाहि जीतकल्पपूर्ण "जो वा जम्मि गच्छे फेणइ कारणेण गुतातिरिगो पाय. च्छिन्नविसेसो पयत्तिओ, अग्नेहि यहूहि अणुपत्तिो, न य पडिसिद्धो, सो वि जीपव्याहारो नि, जीतफल्पे ऽपि उक्तम् , यत्न. णुवत्तपयत्तो बहुसो आसेवियो महाजणेणं । एसो उ जीयकप्पो पंचमओ होइ वयहारो ति" ततो युक्त एप तपोशक्ती म्या- ध्यायोपि शुअर्थम् अनुष्ठात, कालं वपः शक्ती मत्सां तप एव कर्तव्यं न म्याध्यापः, वस गीतार्थाचीर्णलेन आपरादिक. स्वाद् इति मारः॥ ८१॥ ननु-असिन् क्रियमाणे किं किं कर्तव्यम् ? इति प्रश्नम्य उत्तरम् गाथाष्टकेन आह तोयं प्रथमा गाथा- आलोभणानिमित्तं पारद्ध तयम्मि फासुगाहारो, ॥ मगित्तयन्त्रणं यमरकरणं च अधिमूसा ॥ ८२॥ घ्याख्या-'आलोचनानिमित्त शुद्धिकने, पारब्धे प्रकान्ते, विभक्तिलोपः प्राकतात, आलोचनातपो ऽपि उत्सर्गतो नैर- न्तर्येण कार्यमिति शापनार्थम् प्रारम्धग्रहणं, तपमि, यक्ष्यमाणे, प्रागुफाहारः, उपलक्षणत्याइ पपणीयत्र, यदुक्तम् 'मोयणे ·उ सड्डेणं भुत्तव्वं फासुएसणियदवं, तदभावे णेसणियं नवरं सचित्त परिवजंति, तत्र गृहस्थस्य' असौ प्रासुक एपणीय आहारो, यः सति संभवे कुटुम्बार्थ निप्पन्नो भवति, स्वार्थ तत्पाचनस्य हिंसात्मकत्वेन अयुक्तत्वात्, सचित्तवर्जनं, न किमपि सचित्तं भक्षयतीत्यर्थः, ब्रह्मचर्यकरणं, ब्रह्मचर्य करोति, शीलं पालयति महाधर्मत्वात् , मैथुनप्रसक्तयोहि स्त्रीपुंसयोरुत्कृष्टतो ऽष्टादशलक्षजीवा विनश्यन्ति, यदुक्तं "मेहुणसन्नारुढो नवलक्ख हणेइ सुहुमजीवाणं । केवलिणा पन्नत्ता सद्दहियन्या सया कालं, तथाहि इत्थीजोणीए संभवन्ति वेइंदिया उ जे जीवा । इको वा दो व तिणि च लक्खपुहुत्तं च उक्कोसं ॥ पुरिसेणं सह गयाए नेसि जीवाण होइ उद्दवणं । वेणुगदिहतेणं तत्तायसलागनाएणं" संसक्तायां योनौ द्वीन्द्रिया एते, शुक्रशोणितसंभवास्तु गर्भजपञ्चेन्द्रिया इमे, “पञ्चेन्दिया मणुस्सा एगनरभुत्तनारिंगभम्मि । उक्कोसं नव लक्खा जायंति एगहेलाए ॥१॥ नवल- क्खाणं मझे जायइ, इक्कस्स दुहं व संसत्ती ॥ सेसा पुण एमेव य विलयं वचन्ति तत्थेव ॥२॥ इति धोरपापहेतुत्वान्मैथुनं वर्ण्यमेव, अत्र चः समुच्चये, 'अविभूषा' स्नानाङ्गरागकुसुमनखकर्तनकेशसमारचनादिकां विभूषां वर्जयन्ति, प्राणिवधात्मकत्वेन औद्धत्यात्मकत्वेन च तस्याश्चिकणकर्मवन्धहेतुत्वात् इति भावः ॥ ८२ ॥ अथ द्वितीयगाथाम् आह- इंगालाई पनरसकम्मादाणाण होइ परिहारो ॥ विकहोवहासकलहं पमाय भोगतिरेगं च ॥ ८३ ॥ व्याख्या- अङ्गारोऽङ्गारकर्म-आदिउँपां तानि तथा पञ्चदशेति संख्यावचनः, कर्मणां पापप्रकृतीनाम् , आदानानि ग्रहण- ·कारणानि, कर्मादानानि, ततः कर्मधारयसमासः दीर्घतं प्राकृतत्वात् , अङ्गारादि पश्चदशकम्मादानानां भवति, परिहारो क- रणम्, अयमाशयः यद्यपि अङ्गारकर्म-वणकर्म-शकटकर्म-भाटकर्म-स्फोटककर्म-दन्तर्वाणिज्य-लाक्षावाणिज्य-रसमाणिज्य- केशवाणिज्य-विषवाणिज्य यत्रपीडना-निलाञ्छन दावदीन-सरोहृदादिशोष-असतीपोपीणां मध्ये कुलझमागवचित्रशात् अनन्यगत्या या जीविकादिनिमित्तं, कोपि किमपि कर्मादानं समाचरति, तथापि आलोचनातपः कुर्वनाश्यमेव परित्यजति, महादोपत्वात् , एतेषां च व्याख्यानं सुप्रसिद्धमेव, इत्यत्र ग्रन्थगौरवभयान कृतं, या कथाः पापहेतुत्वेन धर्माबिना विरुद्धा अनिष्टा वा ता विकथा भण्यन्ते, ताश्च सप्त, भवन्ति, तद्यथा स्त्रीका भक्तका देशको राजकयों मृदुझारुणिकी दर्शनभे- दिनी चारित्रभेदिनी इति, यदुक्तं स्थानाओं सत्त विकहाउ पन्नचाओ, त जहा इथिकहा भचकहा देसम्हा रायकहा मिउ. कोलणिया दंसणभेयणी चरित्तभेवणी ति ॥ तत्र स्त्रीणां कथा स्त्रीकथा, सा च चतुर्विधा, जातिका कुलकों रूपकयो नेपथ्यकों, तन जातिकथा ब्राह्मणीप्रभूतीनाम् मध्ये अन्यतमा जाति प्रशंसति, निन्दति या, एवं कुलकथाया अपि शेयाः ।। भक्तमोदनादि, तस कथा भक्ताथा, सापि चतुर्धा, द्रव्यकथादिका, तर घृतादिद्रव्यकथा व्यननभेदको छागतितिराधा- रम्भकथा, रूपकशवादिमूल्यपाकरसवती कथा, देशो जनपदस्तस्य कथा, देशकथा इयमपि छन्दादिमेदादिना चतुर्विधा एर, छैन्दो विधिकिपी नेर्पथ्यं चेति, तत्र छन्दः कचिद् देशे किंचिन्मातुलदुहिनादिगम्यम् अगम्यं चा, विधिः भोजनविश- हादिविधानक्रमभेदो देश मेदात् , विकल्पः नपवप्रसारणादिना सस्यनिष्पत्तिः, गृहदेवकलादिविकसो पा, नेपथ्य, स्वीगा ·पुरुषाणां वा खाभाविक्यादिका नेपथ्यरचना, कापि कचिद्देशे इति, राज्ञां कथा राजकथा, इयमपि निर्गमादिभेदात् चतुर्धा निर्गमोऽतिगमनं बैलं कोशकोप्टोंगारादि चेति, तत्र निर्गम एवं भूत्या राजा पुरान्निगत इत्यादि, अतिगमनम् एवं प्रविष्ट इत्यादि, वलम् एतावन्तो ऽश्वहस्त्यादयो राज्ञः कोश एतावत्यः, के ऽद्यः कोप्टागाराश्च एतावन्त इत्यादि ॥ ४॥ मृदुकारुणिकी श्रोतृहृदयमार्दवजननात् मृद्वी, सा चासौ कारुणिकी या कारुण्यवती, मृदुकारुणिकी, पुत्रादिवियोगदुःखदुःखितमात्रादिकृतकारु- नण्यरसगर्भप्रलापप्रधाना इत्यर्थः, तद्यथा हा पुत्र हा पुत्र हा वत्स हा वत्स मुक्कामि कहमणाहाहं एवं कलुणविलावाजलंतजलणेजसा पडिया इति, ॥ ५ ॥ दर्शनभेदिनी ज्ञानाद्यतिशयतः कुतीर्थिकप्रशंसादिरूपा तद्यथा- सूक्ष्मयुक्तिशतोपेतं सूक्ष्मवुद्धिकरं परं । सूक्ष्मार्थदर्शिभिव्धं, श्रोतव्यं, बौद्धदर्शनम् ॥ १॥ इत्यादि, एवं हि श्रोतृणां तदनुरागात् सम्यग्दर्शनभेदः साद्, इति । ६ । चारित्रभेदिनी न संभवन्ति इदानीं महाप्रतानि साधूनां प्रमादवहुलत्वात् , अतिचारशोधकाचार्य-तत्कारकशुद्धीनाम् अभावाच इति, ज्ञानदर्शनाभ्यां तीर्थ वर्तते, इति ज्ञान- दर्शनकर्त्तव्येषु एव यनो विधेय इति, भणितं च 'सोही य नस्थि न विदिति करिता नवि य केइ दीसंति । तित्थं च नाणदं- सणनिजवगा चेव चुच्छिन्ना' इत्यादि, अनया हि प्रतिपन्नचारित्रस्यापि तद् वैमुख्यम् उपजायते, किं पुनस्तदभिमुखस्य इति चारित्रभेदिनी॥७॥ तथा 'उपहासो' मर्मभेदिवचनैः मूर्खदुर्वलादीनाम् अभिभवनं, कलहो, राटिः, एतेषां समाहारद्वन्द्वः, प्रमाद- शब्देन प्रमादाचरितम् इह ज्ञेयम्, नतु मयादि, तद्वर्जनस्य पदान्तरैरैव कृतत्वात् , प्रमादाचरितं च गीतनृत्यनाटकजीव- ·AKASH योधनपूतजलमीडान्दोलनादिकं भोगाऽतिरेको भोगोपभोगयोग्यपाधिरपकरणं, गयोः गमाहारः, पगदान पापोपदेशहि- सपदाने गृह्यते, उतक्ष पुषभान् दमय, तुरजमान् पण्ढय, क्षेत्रं कृष, इत्यादिकं पापोपदेश, शशामिमुगलोद्गलहलयत्रादि- हिंसवस्तुमदानं च पर्जयति, क्रियाया अग्र अध्याहारः विक्रयादीनाम् अनर्थदण्डत्वाद्, आलोचनाकारी तु अर्थाय अपि द. न करोति, महापापसात् किं पुनरनाय इति भावः ॥ ८३ ॥ अथ तृतीयगाथाम् आह- फुजा नाहिगनिई परपरिवायं च पावट्ठाणाणं ॥ परिहरणं अप्पमाओ काययो सुद्धधम्मत् ॥ ८४ ।। ग्याख्या-कुर्यात् विदध्यात् , नापिकनिद्राम् अधिकमापं, प्रमादत्वान्, अयम् आग्रयो दिवा तारन् सर्पयापि न श. पीत, राबायपि प्रथमान्त्यमहरयोः म्याध्यायादिधर्मकत्सारणार्थ जागृयान एव, प्रभूनजागरणं हि धार्मिकाणाम् एकान्त दिन- | मेव, अत एव भगवना महावीरेण इदं शतानीकनपभाया जयन्त्या अग्रे प्रशंपिनं, तथाहि निगीधे "जागरिया धम्मीणं आ. | हम्मीणं उ मुनया गेया पत्याहिर भदणीए अहिंगु जिणो जयंतीए गि" परेपो परिगदो अगदः परपरिवादः, परदोपोद्- घाटनं तं च, चः गमुगये, नतो न केवलम् अधिनिद्रा न फुर्यान, परपरिसादं च वैरानुसन्धहेतुत्वान् , यदुक्तं 'सन्तेहिं असं. | तेहिं य परस्स किं जंपिएहिं दोपहि, अस्थो जसो न लम्मा, गो प अमिगो फओ होइ, प्रतिनिफ्टिनीगोंयकर्मर न्धदेतृत्वान् च, यदुतम् उमास्यातिगचकेन, परपरिमापरिसादादारमोत्कर्माण यध्यने कर्मनीगर्गो प्रतिभयम् अनेकभाकोटि- ·दुर्मोचम् , पापस्थानानां प्राणिवधादीनां परिहरणम् अकरणम्, अयम् आशयः, आलोचनाकारी तन्न करोत्येव यत्र जीवविनाशो भवति, यथा श्लेष्मणि प्रस्रवणादौ वा अविधिना व्युत्सृष्टे, तबहि पञ्चेन्द्रियमनुष्याः संमूच्छर्यन्ते, यदुक्तं 'प्रज्ञापनायाम् "गन्भवति य मणुस्साणं चेव उच्चारेसु वा, पासवणेसु वा, खेलेसु वा, सिंहाणेसु वा, यन्तेसु वा, पित्तेसु वा, सोणितेसु वा, सुक्कपुग्गलपरिसाडेसु वा, विगयकलेवरेसु वा, थीपुरिससंजोगेसु वा, नगरनिद्धमणेसु वा, सन्चेसुं चेत्र, असुइट्ठाणेसु, इत्य णं समुच्छिममणुस्सा समुच्छिति त्ति" ततस्तेषाम् अन्येषां च जीवानां रक्षार्थ विधिनैव तत् व्युत्सृजन्ति, विधिय अयं श्ले- प्माणं भसादिना गृह्णाति, प्रस्रवणं च तत्र व्युत्सृजति, यत्र व्युत्सृज्यमाणमेव तच्छुष्यति, नतु झिल्लरं वनाति, एवम् अन्य- त्रापि यतते । १ । असत्यं न ब्रूते, सत्यमपि तन्न ब्रूते येन परो दूयते । २ । परद्रव्यं नापहरति । ३ । मैथुनं मनसा ऽपि न आकांक्षति । ४ । स्वद्रव्यादौ अपि मूच्छी त्यजति । ५। न कसैचित् कुप्यति । ६ । नात्मानं बहुमन्यते ।७। न कमपि वञ्चयते । ८ । यावन्मानं निरबद्यव्यवहारादिना संपवते तावतैव संतुष्यति । ९ । नच कुत्रापि रज्यते । १० । नापि कमपि द्वेष्टि । ११ । नच केनापि सह वाचापि युध्यति । १२ । न च कस्यापि चौरजारादिकं कलङ्कम् आरोपयति । १३ । कस्यापि पैशुन्यं न करोति । १४ । दुःखकारणेषु सत्सु अरति, सुखकारणेषु सत्सु रतिं च न करोति । १५। परं न खिंसति । १६ । मायामृपां च त्यजति । १७ । मिथ्यात्वं न सेवते । १८ । इति, पापस्थानानि हि अल्पादरेण क्रियमाणान्यपि आलोचनातप- स्तर्णकचर्वमाणान्धवल्यमाणरज्जुबद् आयासफलमेव कुर्वन्ति, इति तत्परिहरणोपदेशः, अप्रमादध चोऽत्र समुनयार्थी द्रष्टव्यः, ।

·अशैथिल्यम् उद्यम इत्यर्थः, कर्तव्यः, कार्य:, 'शुद्धधर्माय' अपिधिकरणादिमालिन्यरहितधर्मप्रयोजने, तम्य मेन्द्रियाणां शुम- व्यापारव्यासङ्गहेतुलेन अन्यलोकानां श्रद्धोत्पादकत्वेन च महापुण्योपार्जनाकारणासाद् इति भावः ॥ ८४ ॥ अथ ये धर्मकार्येषु अप्रमादः कार्यम्तानि प्रतिपादयितुं चतुर्थगाथाम् आह- तिकालं पियवंदणमित्य जहनेण मज्झिमेण पुणो । वारा उ पंच मत्त घ उपोसणं फुड फूबा ॥ ८॥ व्याख्या-'विकालं' त्रिसन्ध्यं, चैत्यरन्दनं देवपन्दनम्, अब आलोचनातपसि फर्नुम् आरम्ध, जघन्येन हीनभरकेन, मध्यमेन पुनरान् पञ्च, सप्त च वारान् उत्कर्षेण उत्मर्गेण अनुम्यारः प्रातत्तात्, स्फुट निथिनं, कुर्यात् सम्यात्वगुद्धि- नियन्धनत्वात् पतम्य, यदुक्तं "मिच्छा दमणमहणं मम्मईसण विमुद्विहेउं च चितिपन्दणाः पिहिणा पननं पीयरागेहिं" इति भारः ।। ८५॥ ननु-एवं चैत्यान्दनम् अहोरात्रमध्ये कस कियतो वारान् संभवनि इत्यत आह--- पडिकमणे चेश्यहरे भोगणसमपम्मि तह य मंचरणे ॥ पडिफमणमुगणपडियोहकालियं सत्तहा जइणो, ॥८॥ व्याख्या प्रतिक्रमणे प्रामाविकप्रतिक्रमणप्रान्ते। ।। चैत्यगृह देवगृहे । २। भोजनममये भोजनारम्भे ।३। 'तथा' चेति समुशये, 'संगरण संवरणनिमित्तं, भोजनानन्तरकरिष्यमाणप्रत्याख्यानस्य आदावित्यर्थः । ४ । प्रतिक्रमणे पादोषिकप्रतिक्रम- णारम्भे । ५ । म्यापे, शयनवेलायो । ६ । प्रतियोधिकालिक, जागरणानन्द्ररभापि 10 प्रतिक्रमणसमप्रतियोधानां कृतद्वन्दाना, ·कालः, समयः, प्रतिक्रमणखमप्रतिबोधकालः, स विषयतया विद्यते यस तत् प्रतिक्रमणखप्तप्रतिवोधकालिकं, प्रतिक्रमणका- लिकं स्वप्नकालिकं प्रतिवोधकालिकम् इत्यर्थः, चैत्यवन्दनम् इति पदम् अत्रानुवर्त्तनीयं, 'सप्तधा' यतेर्जातिनिर्देशाद् एकवचनं, यतीनामित्यर्थः, अत्र कश्चिदाह-ननु सप्तधा चैत्यवन्दनं, मुनीनां प्रतिदिनं न घटते, तदर्थ चैत्यगमनस्यापि तेषां पाक्षिका- दिपर्वसु एव भावात् , न शेपकाले ? आगमे तस्य तथैव उक्तत्वात् , तथाहि व्यवहारे 'भन्नइ कुलगणकजे चेइयगमणे य प- ब्वेसु' इति भाष्यस्य चूर्णौ पव्वेसु पक्खियाईसु, चेइयेसु, चेइयवन्दणठ्याए निर्गतज़, इति चेन्न, एते हि व्यवहारभाष्यचूर्णी पर्वसु सामस्त्येन सर्वचैत्यवन्दनविधायिके, पर्वसु हि अवश्यं भावेन सर्वाणि अपि चैत्यानि गत्वा वन्द्यन्ते यदुक्तम् आवश्यक- चूण्णौं अट्ठमी चउद्दसीसुं पव्वे अरहंता साहुणो य वंदियव्वा त्ति न पुनरपर्वणि, सर्वथा चैत्यवन्दननिषेधिके, यदि पुनरप- वैणि एकस्यापि चैत्यस्य चैत्यवन्दननिषेधिकेऽभविष्यतां, तदा चतुर्थादितपःसाधुवन्दनादीनि अपि अपर्वणि अकार्याणि स्युः तेपामपि पर्वोद्दिश्याऽऽवश्यकचूादिषु उक्तत्वात् , नच न क्रियन्ते, तरसाद् यथा अपर्वखपि साधवो वन्द्यन्ते, चतुर्थादितपश्च क्रियते, तथा चैत्यमपि वन्द्यते एव ॥ किंच यदि अपर्वणि चैत्यवन्दनं साधूनाम् अविधेयं स्यात् , तदा व्यवहारचूा एव सह विरोधः, तत्रहि उभयोरपि सन्ध्ययोः प्रतिदिनं निकटस्थचैत्यवन्दनं, व्यतिरेकमुखेन व्यवस्थापितम् अस्ति, तथाहि 'जइ चेइय- हरेठिया वियालियं कालं पडिकंता, अकए आवस्सए, गोसे य कए, आवस्सए, जइ चेइए न वंदइ मासलहु त्ति' तथा कल्प- चूर्णाऽपि सह विरोधः, तत्र हि विहारक्रमवशेन नगरादौ यदा तदापि प्राप्ताः, सुविहिताचार्या गृहप्रतिमा अपि वन्दन्ते, ·किं पुनर्देवगृहप्रतिमा इत्युक्तम् अम्ति, तथा हि, देवकुल चेइयाणि पंदित्ता घरचेयाणि वंदियघाणि, तत्य कहिं वि जणेहि मद्धिं आपरिभो बंदउं बाह, इयरे पुण भिवर हिंडता चे वंदति ति, तथा आवश्यक पूर्णा अपि सह विरोधः, तर हि मा- भातिकप्रतिक्रमणविधौ स्तुतित्रयदानकालनवेदनानन्तरम् अपर्वणि अपि चैत्यवन्दनरा उक्तत्वात् तद्यथा 'जह चेहयाणि अत्धि तो वंदति नि' तस्मात् सति संभवे नित्यकृत्यमेव इदम् , अत एव जीतकल्पे सामान्येनैव चैत्यगमनम् उक्तम् , यथा 'चेइय जह बंदाईसु नि' अस च मूत्रम्य जि-यथा-चेइयादणनिमित्त आसन्नं दूरं वा गरित्ति, यदि पुनर्नमित्तिकं चैत्य- वन्दनं सान् , तदा अगापि 'पवयु त्ति' पदं न्यस्येंदव, ननु इदं नैमित्तिकमेव पर्वखे हि तदकरणे प्रायश्चिम् उक्तम्, तथाहि च्याही 'चउत्थभकरणे अहमि पास चउमाम परिमे य लहुगुरु लहुगा गुरुगा आंदणे चेहये साहण' इति माथ्यस्य गुण अहमीए चउत्थं न करेइ मासलहू, परिखए चउत्थं न करेइ मासगुरू, चउम्मासिए छई न करेइ चउलहू, संबन्छरिए अहं न करे नउगुरू' चशब्देन 'एएस चा चेहयाणि साहुणो वा जे अन्नाए वसहीए ठिया ते न यंदह मासलह' इति यदि पुननित्यकृत्यम् अभविष्यत् तदा या दिने इदं न क्रियते वापि पर्वखिव तदकरणजे प्रायश्चित्तम् आपयेत, न च आपद्यते अनुनावान् । इति चेन्, न, एवं हि चतुर्थादिनपासि अपि नैमित्तिकानि एव स्युः, पर्वस्वेर तेपामपि अकरणे प्रायवित्तस्य उत्तरा, अप एतानि बहुगुणन्गत् सदापि क्रियन्ते एर यदि शक्ति-भवति ? एवं वर्हि चैयरन्दनमपि सदापि क्रियता, (हेतोः ममानवान, किंच यथा प्रतिदिनम् अन्यरतिस्थितसामान्दनेऽपि निकटस्था साधको बन्धन एव तथा भिक्षानों ·परिभ्रमणादि व्यासंगान्तरवशात् नित्यं सर्वचैत्यावन्दनेपि प्रत्यासन्नं चैत्यं वन्द्यते एव, यत्तु पर्वसु सर्वचैत्यावन्दने प्रायश्चि- तम् उक्तं तयुक्तमेव उक्तं, तत्रहि आप्तोक्तत्वात् प्रायः सर्वैरपि साधुभिरवश्यमेव चतुर्थादितपः क्रियते तसिंथ कृते प्रतिव- न्धकाभावाद. यः पर्वण्यपि चैत्यानि न वन्दते स निर्धर्म इति, प्रमत्त इति वा निश्चितं, प्रायश्चित्तयोग्य एव, अन्यदा तु सर्वचै- त्याऽनन्दने ऽपि न प्रायश्चित्तम् अवश्यकार्येण भिक्षाभ्रमणादिधर्मकार्यान्तरेण तस अवष्टब्धत्वात् , यदि वा, तदापि प्रायश्चित्तं, यद्याकुट्टितो दर्पतः प्रमादतो वा सर्वाण्यपि चैत्यानि न चन्द्यन्ते, कल्पतस्तु तदवन्दने ऽपि न शुद्धत्वात् , एवं च पर्वणि स- बोणि अपि चैत्यानि नियमेन वन्द्यन्ते, तदा उक्ततपसो हि एतत्फलत्वेन उक्तत्वात् , तथाहि निशीथे "उत्तरकरणं एगग्गयाय आलोयचेइयवंदणया मंगल धम्मकहा वि य पव्वेसु तवो गुणा हुंति ति" अन्यदा तु न नियमः, तद्धेतोः सर्वसाधूनाम् उप- वासस्स अभावात् , अतो अन्यदा एक द्वे वा यथा प्रभवं वन्यन्ते, तदापि यः प्रमादेन, कदवलेपेन, निर्द्धमतया वा, एकमपि न वन्दते, स प्रायश्चित्तयोग्य एव ॥ अतएव गीतार्थाथ तस्य प्रायश्चित्तं ददति, यदि पुनरन्यदा सर्वथापि न वन्यन्ते, तदा पर्वण्यपि अवन्द्यत्वप्रसङ्गः, नहि यच्छेपकाले सर्वथा ऽपि अकृत्यं, तत्पर्वणि क्रियते, एवं हि हिंसाद्यपि तदा क्रियेत ॥ ननु पोपचं प्रतिदिनम् अक्रियमाणमपि पर्वणि क्रियते एव, एवं चैत्यवन्दनमपि करिष्यते ? इति चेत्, आहाराद्यन्यतरपोपधकरणस अन्यदा निषिद्धलात् , केवलं पणि तचतुर्विधमपि क्रियते, एवं चैत्यवन्दनमपि प्रतिदिनमेकत्र क्रियमाणमपि पर्वणि सर्वत्र कर्तुं युज्यते, एवं च पर्वणि सर्वाण्यापि चैत्यानि वन्दितव्यानि इत्युक्ते अर्थादेवापन्नम् अन्यदा खल्पानि वन्यानीति, अन्यदा +

·पन्धत्तमन्तरेण पयिन्यत्तस्य अयुक्तवान् , नहि अन्यदा अग्न्याः परनीधिपायादयः पाणि विगतो पन्चन्ने, मा.
ध्यायपरिमन्यमयात् चैये प्रत्यहं न गम्यने प? न, एवं हि परस्पादिपपि अगम्यता मान, तप नम सुतरां मारा,
अथ तरापि गुपिहिना न गरगन्त्येर ? न, सिद्धान्ने नत्र गमनस्य उक्तवान् , नयाहि गोपनियुनो, के भूमे पडिमाजम्मग-1
निक्रामणनाणनित्राणे, इति गाथाभाष्ये पनि धम्मन, मो मुरनिम्मिओ प महराए, पडिमजियमामि पढिमा जम्म-
गनियमणमाईणि, जं जहिं नित्यगगणं सचमेनाग वंदो जाइ नि' अय तय गताना पाध्यायपलिमन्यलधणारपेदान्मह-
चरः गम्यस्त्वशुद्विरूपो लामो मरतीति गम्पते ? हन्तागो प्रत्यहं पैत्यगमनेऽपि भाकेन वार्यत; किंग दर उमो कालं
पि घेइयाई थय परमो, इत्याधुपदेशमपि यतीनां तदेव गृहम्याः प्रतिपाद्यन्ते, यदि एते सर्ग प्रत्यहं पेत्ये गाठन्नि, नित.
म्यैव म्यापकत्वात् , यदुनं 'ठिउटावए पर इति, ननु यदि गैत्यान्दनं नित्यहत्यं तर्हि, यदा त्यरदिने म्याने गुपिहिता,
विहरन्ति, तत्र कथम् । इति चेद्, ननु मान्तमपि पृच्छामि नैमिनिकं यदि नदापि की नादि भएम्पादिनिमिगानामति
भाषात्, अथ तदा यापनालार्यम्य अग्रे पैत्यानि चन्दन यतमा पयापि परमेष्ठिनः म्याप्पन्ने प्रामाणापनाईमिरा-
कारोऽपि चैत्यान्दनाईत्येक परं नहिं ग्रेपफाले ऽपि बग्रे यन्दन्ना, तुल्ययोगक्षेमतादिति सिदं त्यान्दनमा नित्य कसराम् ,
तत्मिद्धी व मधासमपि अम्य मिदमेर, आगार्पपरम्परागतवान्, यम्नु नोपि नदवलेपान मन्यते, ग मिपारशिप, यद-
तम् पदनिर्युनो."प्रायरियपरंपरगणागरं जो उ पठेय युद्धीए, यो पेयगाई जमालिणासं रा पासिही" इति मार ॥८६॥

·3" ननु-गृहिणः कथं सप्त पञ्च त्रीन् वारान् वा चैत्यवन्दनम् ? इति पृच्छायाम् उत्तरमाह, पडिकमिओ गिहिणो वि हु सत्तविहं पंचहा उ इयरस्स॥ होइ जहन्नेण पुणो तीसुवि संझासु इय तिविहं ॥८७॥ व्याख्या-प्रतिक्रामत उभयकालम् आवश्यकं कुर्वतः, गृहिणो ऽपि गृहस्थ यापि, अपिः समुच्चये न केवलं यतेरित्यपे- रर्थः, हु निश्चये 'सप्तविधं सप्तवेलं, पञ्चधैव पञ्चवेलमेव, तुरेवार्थः इतरस्य अप्रतिक्रामतः 'भवति' जघन्येन पुनः तिसृषु अपि दिवसादिमध्यान्तरूपासु, सन्ध्यासु कालवेलासु, चैत्यवन्दनम् इति, अनया रीत्या त्रिविधम् , उत्कृष्टमध्यमजघन्यरूपम् इत्यर्थः ॥ ८७ ॥ इत्युक्तं चैत्यवन्दने तत्प्रसङ्गेन पोढावश्यके ऽपि अप्रमादकरणं, संप्रत्यालोचनाकारिणं शुभभावहेतौ द्रव्यस्तवे भावस्तये च प्रवर्तयितुमाह- सुसाहूजिणाणं पूयणं च साहम्मियाणं चिंतं च ॥ अपुव्य पढणसवणं तदत्थपरिभावणं कुजा ॥ ८८ ॥ व्याख्या-सुसाधुजिनानां पूजनं, तत्र सुसाधूनां प्रासुकैपणीयेनैव वस्त्रपात्रान्नादिना प्रतिलाभनं, नतु अप्रासुकानेपणी- यादिना ऽपि तस्य अल्पायुष्कताहेतुत्वात् , यदुक्तं ..भगवत्यां क़हणं भंते जीवा अप्पाउयत्ताए कम्मं पकरेंति ? गोयमा पाणे अतिवाइत्ता, मुसं वइत्ता, तहा रूवं समणं वा माहणं वा, अफासुएणं अणेसणिजेणं, असणपाणखाइमसाइमेणं पडिला- भित्ता, एवं खलु जीवा अप्पाउयत्ताए कम्मं पकरन्ति ति" जिनानां च पूजनं पुष्पामिपस्तुतिप्रतिपत्तिरूपामेव पूजा, यदुक्तम् ·उत्तय ययनचणी 'तित्थयरो अरहंतो तस्स चेत्र मची कायव्वा, सा य पूया वंदणाईहि हाई पूयं च पुष्फामिसथुइ पडिपति भेएण चउन्विहं पि जहा सत्तीए कुजा, इति देवतत्वगुरुतचायुपदर्शकत्वेन आमन्नोपकारिणः सुसाघर इति, तेषां पूजनं प्रथमम् अत्र उक्तम् 'साधर्मिकाणा' समानधर्माणा, चिन्तां यथाशक्तिमम्तावोचितोपचारेण संभालनाम्, असा महाधर्मलेन महापुरपैराहतत्वात् , यदुक्तं वत्थन्नपाणासणसाइमेहि पुफेहि पत्तेहिं हि य पुप्फलेहि गुस्सावयाणं करणिजमेयं, कयं उ जम्हा भरहाहिवेणं तं अत्थं तं च सामत्थं त वित्राण सुउत्तमं, साहम्मियाण कम्मि जं विचंति सुसारया" इति, चः समुचये, 'अपूर्वस' अपरिचितश्रुतस्य 'पठनम्' अध्ययनं, श्रवणं, सूत्रतो ऽर्धतश्च आकर्णनम् , अपूर्वपठनश्रवणं, समाहारत्वाद् एकरच- नम्, अनेन वाचनारूपः स्वाध्याय उक्तः, 'तदर्थपरिभानम्' अपूर्वपठितथुतग्रन्धार्थचिन्तनम्, अनेन तु अनुपेक्षारूप उक्तः, एतौ च शुभध्यानहेतूनाम् अन्ये समपि त्रयाणां तभेदानाम् उपलक्षणं, खाध्यायो हि पञ्चविघो, यदुक्तं, स्थानाडे "स- ज्झाओ प्रश्चविहो पन्नतो, तं जहा-वायणा । १ । पडिपुच्छणा ।२। परिवहणा। ३ । अणुप्पेहा । ४ धम्मकहा । ५। ति" कुर्यादिति क्रियापदं सर्वपदेषु योग्य, कर्तृपदं तु प्रायश्चित्ततपोपाही, प्रस्तावाद् अज्ञेयम् इत्यर्थः ॥ ८८॥ ननु-यस्य तथाविधमामध्यभारात् पठनश्रवणादिक न संभवति; म किं करोति ? इति पृच्छायाम् उत्तरमाह- कद्ददं झाणदुर्ग, वजित्ता तह करिन सम्झायं ॥ आयारे पंचविहे सया चि, अन्भुजम कुना ॥ ८९॥ व्याख्या-हिंसनाधतिराध्ययमायानुगतो रुद्रः, तस्य इदं, रौद्रम्, ऋतं, असं, ननेह अर्थकामासंतोप नेयं, वन ·. भवं आर्त्तम्, राज्यस्त्रीभोगादिकाम्यवस्त्वभिलापि, यदुक्तं. 'कामाणुरंजियं अह, रोदं हिंसाणुरंजियं, धम्माणुरंजिय, धर्म, सुक- ज्झाणं निरंजण' इति रौद्रातं, रौद्रा”नामकं, ध्यातिानं, कचित् ध्येये स्थिरमध्यवसानम् यदुक्तं- 'जं थिरमज्झवसाणं तज्झा- णंति, ध्यानं च ध्यानं च ध्याने, सरूपाणाम् एकशेप इति वचनाद्, एकस्य ध्यानशब्दस्य लोपः, ध्यानयोकिं ध्यानदिकं, वर्जयित्वा नरकतिर्यग्गतिहेतुत्वात् , परिहत्य वर्जयितुं वा तथा 'पढम पडिकमिऊणं ईरियावहियमि' इत्यादिवक्ष्यमाणगाथा- द्वयविधिना कुर्यात् विदध्यात् खाध्याय, पूर्वपठितगुणनं नमस्कारपरावर्त्तनं वा, सहि शुभध्यानहेतुरेव, यदुक्तं 'सज्झाएण प- सत्थं झाणं जाणइ य सव्वपरमत्थं, सज्झाए वर्सेतो खणे खणे जाइ वेरग्गं ति' आचारे 'नाणं' इत्यादि गाथया वक्ष्यमाण- खरूपे 'पञ्चविहे' पञ्चप्रकारे, सदापि, सर्वकालमपि न पुनरालोचनापूर्ति यावद् इत्यपेरर्थः, 'अभ्युद्यमम्' अत्युत्साहं कुर्यात् , 'आलोचितं हि' खालोचितं तदैव स्यात्, यदि पुनरपि आलोचनायोग्यं कश्मलकर्म किमपि न क्रियते, तच तदैव प्रायो न कि- यते, यदि ध्यानाद्याचारेषु सदैव सम्यक् प्रवर्तते इति भावः ॥ ८९ ॥ इत्युक्तो गाथाऽष्टकेनाऽऽलोचनातपःकरणविधिः, अथ सुसाधूनां पूजनं कार्यमिति यदुक्तं, ततो दुष्करक्रियामात्रदर्शनेन, भ्रमितमतिरुत्सूत्रभापिणो ऽपि सुसाधुतया मन्वानः, कश्चित् तेषां पूजनं तत्पार्धे चापूर्वपाठश्रवणादिकं मा कात्,ि इति त- त्यतिबोधनार्थमाह- उस्सुत्तभासगा जे ते दुक्कर कारगा वि संच्छंदा । ताणं न दंसणं पि हु कप्पइ कप्पे जओ भणियं ॥९॥ 22 ·m व्याग्या-'उत्सूत्रभाषकाः' आभिनिवेशिकमिथ्यात्वविपापहनगुचतन्यत्वेन सिद्धान्तोनीर्णवादिनः ये अनिर्दिष्टनामानो यतयः, ते दुफरकारका अपि दुरनुष्ठेयानुष्ठान कारिणो ऽपि, न केवलं क्रियाशिथिला इत्यरर्थः, 'स्वच्छन्दाः' यथाच्छन्दाः, तीर्थकरावा यहि भूतत्वेन पेन्छाचारिण इत्यः, यदुक्तम् "उस्मुत्तमायरंतो उस्सुत्नं चेर पमोमाणो । एमो उ यहाउंदो इच्छा उंदो नि एगहो नि" तथा च तेषा मलधारणादिका इत्युग्राऽपि मा क्रिया निरर्थका एप, भगवदाशान्यथाकरणस्य महा- नहेतुत्वाद, यदुनाम् अल्पादपि मृपावादाद रोररादिषु संभवः, अन्यथा पदता जैनी वाचं वहह कागतिः ॥ १॥ ततः फिमित्यत पाह-तपो दर्शनमपि, अवलोकनमपि, दूरे तद्वन्दनपूजनादयः, हुरवधारणे, नैव कल्पते, श्रुतारजाकारित्वेन महा- पातरित्यान, मोक्तं समर्थयितुं सिद्धान्तरांवादमाह, 'कलो कल्पाध्ययने यतो मणितमिति, कल्पोक्तमेन इदम् न स्वमनीपि- फोक्तम् इत्यर्थः ।। ९० ॥ প্র.নাগিরম-গ্রা-~ जे जिणवयणुत्तिनं चयणं भासंति जे य मन्नंति । मद्विवीणं तईमणं पि संसारयुतिकरं ॥ ११ ॥ च्याव्या-'ये कदपलेपिनो जिनपरनोनीर्णम्, आगमगाय, 'वचन' वास्यं 'मापन्ने' वरते, ये च, 'च' समुघये तद् पहुमानान् मन्यन्ते, श्रद्दधते, सदृष्टीना सम्यग्दृष्टीना, नेपाम् उमयेषामपि दर्शनं, नदर्शनं, तदपि रे तदन्दनपूजनादयः इत्यर्थः, संमारवृद्धिकरम् , अनन्तसंमारपातहेतः, अर्हाचनान्यथाकरणाऽऽस्थाजनकलेन तस्यापि महापापत्वादिति, यद्यपि ·", एवमस्ति, तथापि एवंविधानामपि अमीषां कथमपि दर्शनादौ जाते उपदेशयोग्यत्वं ज्ञात्वा अनुकम्पा एव कर्तव्या, यथा आः कथम् एते भविष्यन्तीति ? न पुनर्निन्दनगर्हणादिकम् अमनोज्ञाहारादिदानं वा कार्य, तयोर्मत्सरविस्फूर्जितत्वेन अशुभ- दीर्घायुष्कताहेतुत्वात् यदुक्तं भगवत्यां, "कहं णं भंते जीवा असुहदीहाउत्ताए कम्मं पकरिति ? गोयमा पाणेअइयाइत्ता' मुसंवाइत्ता तहा रूवं समणं वा माहणं वा हीलित्ता निंदित्ता खिंसित्ता गरहित्ता अवमंणित्ता, अन्नयरेणं अमणुन्नेणं अपीइ- करणेणं असणपाणखाइमसाइमेणं पडिलाभित्ता, एवं खलु जीवा असुहदीहाउत्ताए कम्मं पकरिंति" इति भावः ॥९१ ॥ अथ उद्यमविपयतया उपदिष्टं पञ्चविधम् आचारं सिंहावलोकितन्यायेन अवलोक्य, तत्स्वरूपं विवरीतुं भूमिकां रचयति, 'तत्थ इमे आयारभेया' तत्र तसिन् पूर्वोपदिष्टकृत्यमध्ये, इमे वक्ष्यमाणाः, 'आचारभेदाः, नीतिप्रकाराः, तानेवाह 'नाणम्मि दंसणम्मि य चरणम्मि तवम्मि तह य वीरियम्मि ॥आयरणं आयारो इय एसो पंचहा भणिओ' ॥१२॥ व्याख्या-'ज्ञाने श्रुतज्ञाने, 'दर्शने' सम्यक्त्वे, 'चरणे' चारित्रे, 'तपसि' अनशनादिरूपे, तथाचेति समुच्चये, वीर्ये, शक्ती, विषयसप्तमी चेयं, ततो ज्ञानविषये, दर्शनविषये, चरणविषये, तपोविपये, वीर्यविपये, आचरणं प्रवर्त्तनम् , आचार इति, एवम् एप आचारः, पञ्चधा भणितः, तीर्थकरैरिति शेषः ॥ ९२ ॥ अथ अस्य पञ्चभेदसापि आचारस प्रत्येकं प्रभेदभणनपूर्वकं सर्वप्रभेदसंख्याम् आह नाणं दंसणमहचरणमित्थ पत्तेयमभेइल्लं ॥ बारस तवम्मि छत्तीस वीरिए हुंति इमे मिलिया ॥ १३ ॥ 24

·.
व्याख्या-'शान' मानाचारः, पदकदश पदसमुदायोपचारात्, यथा भीमो भीमसेन इति, एवम् उत्तरत्रापि ज्ञेयम् , 'दर्श-
नम्' दर्शनाचारः, अथ दर्शनानन्तरं, 'चरणं' चरणाचारः, अत्र एषु पञ्चमु आचारेपु, 'प्रत्येकम्' एकैकम् अष्टमेदव, वतुस्थाने
इटादेशः, अष्टमेदयुक्तं स्थाहि काले १ विणए २ यहुमाणे ३ उवहाने ४ तह अ निण्हवणे ५ वजण ६ अत्थ तदुभए अह
विदो नाणमायारो ॥१॥ निस्संकिय १ निकसिय २ निम्वितिगिच्छा ३ अमूढदिट्ठीय ४ उवयूह ५ थिरीकरणे ६ वच्छल्ल ७ -
प्रभावणे ८ अह ॥२॥
इत्यष्टविधो दर्शनाचारः 'पणिहाणजोगजुत्तो पंचहि समिईहिं तीहिं गुत्तीहिं, एस चरित्तायारो अहविहो होइ नाययो ।
अष्टौ प्रवचनमावरवारियाचारः, अष्टौ च विभिर्गुणिता जाताचतुर्विंशतिः, 'द्वादश भेदा इत्यत्राध्याहार्य ततो द्वादशभेदाः,
'तपसि' तपआचारे, यया-अणसणमूगोदरया २ वित्तीसंखेवणं ३ रसचाओ ४ कायकिलेसो ५ संलीणयाय ६ वझो
तो होइ, पायच्छित् १ विणओ २ यावणं ३ तहेव सज्झाओ ४ झाणं ५ उस्सग्गोविय ६ अभिवरओ तवो होइ ति"
इमे पूर्वोक्तज्ञानाचारादयः, मिलिता एकीभूताः, पत्रिंशद् भेदा भवन्ति, 'वीर्य' वीर्याचारे, अयमभिप्रायः, एते एव पति-
शद् भेदाः, शच्या निगृहनेन अनुष्ठीयमाना वीर्याचारो न पुनरन्यः, कश्चिद् इत्यर्थः ॥ ९३ ॥
यया व्यवस्थया क्रियमाणम् आलोचनावपः सफलं भवति, सा इत्यं भणिता, संप्रति तदेव तपो यथा क्रियते तथाचाह-
आलोयणातयो पुण इत्थं, पगासणं तिहाहारं । पुरिमट्टतयो इह जो सो सव्याहारचागाओ ॥ १४ ॥

·व्याख्या-आलोचनातपः, पुनरित्थं वक्ष्यमाणनीत्या क्रियते इत्यध्याहारः, तथाहि 'एकाशनम् , एकभक्तं,' विधा त्रिप्रकारोऽशनखादिमखादिमलक्षणः आहारः, प्रत्याख्येयो यत्र तत् त्रिधाहारं, 'पुरिमार्द्धतपः' पूर्वार्द्धप्रत्याख्यानम् , इह आलोचनायां, यत् पुल्लिङ्गत्वं प्राकृतत्वात्, तत्, सर्वाहारत्यागात् चतुर्विधाहारप्रत्याख्यानेन, आलोचनायां हि प्राय एकाशनं त्रिविधाहारमेव, पुरिमार्द्ध तु दिवसस आद्यप्रहरद्वयं यावत् चतुर्विधाहारमेव, ऊर्ध्वं च आलोचनासम्बन्धि एकाशनादिकं यदि करोति, तदा त्रिधाहारमेव, अन्यथा तु अनियमः ॥ ननु-अत्र प्रथमं निर्विकृतिकस, ततः पुरिमार्द्धस्य, तत एकाशनस स्थितिर्वक्तुम् उचिता, आगमे हि अनेनैव क्रमेण अमीषां महत्त्वस उक्तत्वाद, लघुनि महति महत्तरे चापराधेऽनेनैव क्रमेण आपद्यमानत्वेन दीयमानत्वेन चोक्तत्वाच, तथाहि जीतकल्पे 'उद्देसज्झयणे सुयखंधे अंगेसु, कमसो पमाइस्स कालाइक्कमणादिसु, नाणायारातिचारेसु, निम्बियपुरिमड्ढेगमत्त आयंविलं चणागाढे पुरिमाई खमणं तं आगाढे एवमत्थे वि, इत्यनेन नोगाढश्रुतसम्बन्धिनि प्रमादात् कालनियमाद्यष्टविधाचारातिक्रमण वाच्यमाने पठ्यमाने गुण्यमाने व्याख्यायमाने वा उद्देशे प्रायश्चित्तं निर्विकृतिकम्, अध्ययने तु पुरिमाई, श्रुतस्कन्धे तु एकाशनम् , अङ्गे च आचाम्लम् आगाढश्रुतसम्बन्धिनि तु उद्देशे पुरिमार्द्धम् , अध्ययने तु एकाशनम् उक्तम् , यदि वा भवतु कथंचित् निर्विकृतिकं महत् ? तथापि पुरिमार्द्धम् एकाशनात् लघु एव, यतोऽस्य स्वयमेव सूत्रकारः 'चतुरिकासणएहि उववासो, इत्यादि गाथायां लघुत्वं व्यवस्थापयिष्यति, इति पुरिमार्द्धमेव प्राय वक्तुं युक्तं नतु एकाशनम् ? इतिचेत् , सत्यं किन्तु छेदग्रन्थेषु निर्वि- ?

·प्र छतिकस परिमास च प्रत्याख्यानान्तरसहिततया एप लघुत्वमुक्तम् , पुरिमाईस्य चानापि वक्ष्यते सांगतं तु प्रत्याख्याना- न्तरेण राहिने एौते, मायः क्रियते, इत्येकाशनात महती एव, इत्येकाशनम् पूर्वमुक्तम्, इति न कश्चिद्दोप इत्यर्थः ॥ ९४ ॥ इत्युक्त एकाशनपुरिमार्द्धयोविधि', अथ निर्षिकनिकम्य तत्त्याज्यपस्तुश्रवणं प्रति प्रोत्साहनं चाह- तं होइ निविगइयं जं फिर उधोसयचाएण । कीरइ जं उकोसं तं दव्यं पुण निसामेह ॥ १५ ॥ म्याग्या-तद् भवति निर्विकृतिकं, यत् फिलेति आप्तगदे, तव उत्कर्षद्रव्यत्यागेन उत्कटद्रव्याभक्षणेन क्रियते, इत्यासा शुरने, निर्विधतिकं हि न विकनीनामेव केरलाना त्यागेन मुद्धं भवति, किं तर्हि ? उत्कटद्रव्यत्यागसहिलानाः यत्पुनद्रव्यम् उत्कीम् उत्कर्षवन् उत्कृष्टमित्यर्थः ॥ तग्निशामय, तरणुत इत्यर्थः ॥ ९५ ॥ तदेवाह- पीरी पंपाजूर सपरादकपदाडिमाई य॥ तिलवी यडयाई, फरंवओ रिमं च तहा ॥ ९९ ॥ नालिगरं मोइयमंदिया संतलिय भज्जियारणए । आसुरिअंविलियापाणगाइ किल्लाडियाइ तहा ॥ १७ ॥ तन्दुलकढिभं दुग्धं घोलं एयाई भूरिभेयाणि ॥ उफोसगळ्याई वविन्ना निविगइयम्मि ॥ ९८ ॥ व्याया-धरेगी' परमानम् इयं च दुग्धराद्धरोविकादीनाम् उपलक्षणं, 'गुण्डसशर्करादाक्षादा डिमादीनि, प्रसि- दानि, नारं दाडिमं दाडिमकुलिकाः, आदिशन्दाम सहकारराजादन-कदलीफल- जारङ्गादिशुप्फाशुप्फमेदभिमप्रधानफला- ·फलिकाग्रहः, ननु असिन्नपि निर्विकृतिप्रत्याख्याने सचित्तानि नियम्यन्ते, किं पुनरालोचनासम्बन्धिनि, द्राक्षादीनि तु सचित्तानि तत् कथं तद्भक्षणसंभवो येन वर्जनोपदेशः सफला स्यात् ? उच्यते मांसवर्जितं सर्वमपि सचित्तम् उपायेन प्रासुकी भवत्येव, ततः संभवत्येव अत्र तद् भक्षणम्, इति युक्त एव तद्वर्जनोपदेशः; चकारात् गुडपर्पटिका गुडधाना कर्करीयकफा- णितेक्षुरसकसारवर्षोपलशर्करातलिकाऽमृतिकादीनां ग्रहः, 'तिलवतिः, तिलकुट्टिः' सा च यदि सचित्ततिलानां तदा पर्युपिता एवान ज्ञेया, नतु सद्यस्का तस्या अचित्तत्वेन अव्यवहियमाणत्वात् , अमितापतप्ता च सद्यस्कापि, अथ प्रासुकतिलानां तदा सद्यस्कापि, 'वटकानि' प्रतीतानि, तान्यपि कथिततक्रकाञ्जिकभिन्नानि अत्र ज्ञेयानि, अभिन्नानां पकानविकृतित्वेन, घोलभि- नानां जीवसंसक्तिमत्त्वेन निर्विकृतिकेऽभक्ष्यत्वात् , 'करम्बः प्रसिद्धः, सोऽपि दधिकृतो दुग्धकृतो वा ज्ञेयः, नतु तक्रकृतः, तस्य बदरचूर्णवन्नीरसत्वेन अनुत्कृष्टत्वात् , 'चूरिम' घृतखण्डादिमिश्रितं मोदकादिचूर्ण, चकारात् स्नेहमर्दितशतुकुल्लिरिसिद्धपिण्डिका घृततैलायेकतरम्रक्षितमण्डकरोटिका आस्त्यानकाम्लिका, वटकव्याघ्राते दुरिकापुरणादि तेमनप्रलेहादीनां ग्रहः, तथाशब्दः समुच्चये इति गाथार्थः ॥ ९६ ॥ नालिकेरशब्देन नालिकेरसारोऽभेदोपचारात् उच्यते, यो लोके खुडहुडीगिरिकानामभ्यां प्रसिद्धः, तस्यैव अतिसरसत्वेन भक्ष्यत्वाव, दृश्यते चाभेदोपचाराद् वीजपूरस्य सारो वीजपूरशब्देन उच्यमानः, मोदिकाः स्नेहमिश्रितकनिक्कानिष्पन्नाः, म- ण्डिका अग्नितापगलितपुटद्वयान्तन्यस्तगुडमिश्ररोटिका, घृताधतिम्रक्षितरोटिका वा, भर्जिका वस्तुलादिशाका, चनका अशुष्का ·एवात्र ज्ञेयाः, तेपामेव संकल्पमानत्वात् , 'संवलिता, उत्कालिने घृते तैले वा पका, मजिंकायनकाः सन्वलितमार्जिका चनकाः, तान् अन्येपामपि छमकितशालनकानाम् उपलक्षणम्, एते आसुरी, राजिका, यदुक्तम् अमरकोशे, 'राजिका कृष्णिकाऽऽसुरीति' अभिधानकोशेऽपि उक्तम् 'अमुरी कृष्णिका' चासाविति, ताभिनिष्पना आसुरी राजिका, संस्कृतघोलदध्यावन्तर्निक्षिप्तपण्डी- हवशपशाकादिः, इयं च सिन्ध्वादिदेशे आहुरि इति नाम्ना, जालन्धरे आसुरमिति नाम्ना अन्यत्र राजिका तिक्तमिति नाम्ना च प्रसिद्धा, एपा च दधिकता एवार ज्ञेया, यदुक्तं योगविधी 'तदिवसकया दहीकया आसुरी न कप्पइ जोगवाहीणं' इति, अतः कालिकवटकपानीयमक्षणेऽपि न दोषः, 'अम्लिकापानकं, चिश्चापानक, तद् आदिर्यस्य वत्तथा, आदिशब्दात् द्रा- धापानकनालिकेरपानक-राजूरपानक-गुडपानकादयो गृह्यन्ते, किलाटिका अम्लरसवित्रुटितदुग्धवराटिकानिर्मिता पारि- कायाराः पिण्डिकाः, एताय सिन्धुदेशे प्रसिद्धाः, तरच अतिघनदधिपिण्डसापि किलाटिका भवन्ति, परं ता द्रव्यान्तरानुपह- वत्वेन विकृतिरेव संभाव्यन्ते, किलाटिका आदिर्यस्य तत्तथा, आदिशब्दात् दुग्धसिद्धद्राक्षाखुडगुडीसारिकमरिचवटिकादि- व्यञ्जनानि गृह्यन्ते, तथा समुच्चये ॥ ९७ ।। वन्दुलैः पष्टिकादिभिर्यान्यसारैरस्पैः सह कथितम् उकालिवं, तन्दुलकथितं, 'दुग्ध क्षीर पेया इत्यर्थः, इदं तु तलस्थितसह- पकतन्दुलानाम् उपरिचत्वार्यङ्गुलानि यावत् वृद्धं शेयम् , वद्ध वर्द्धमानं विकतिरेव, क्षीरेयी तु सान्द्रा भवतीति न तया पौ- नरुक्यं, हस्तविलोडितं दघि पोल उच्यते, स च द्विधा निर्जला सजलश्व, वर आद्यस्य मथिताऽपरनाम्नोन न ग्रहणं विकृति- ·त्वात्, व्यापकलक्षणमाहः द्वितीयस्तु द्रव्यान्तरापहतरसत्वाद् उत्कृष्टद्रव्यमेव, एवमादीनि, आदिशब्दात् गुडमाधुरशिखरिणीनिर्भञ्जनादीनि गृ- धन्ते, भूरिभेदानि अनेकप्रकाराणि, उत्कर्षकद्रव्यानि वर्जयेत् परिहरेत् , पुनर्वर्जनोपदेशोऽत्यादरख्यापनार्थः, शुद्धिकामीति, कर्तृपदं ज्ञेयम् ॥ निर्विकृतिके एवंविधस्यैव अस्स महानिर्जरा हेतुत्वादिति भावः ॥ ९८ ॥ इत्युक्तानि नामग्राहम् अनेकानि उत्कृष्टद्रव्याणि, अथ एतेषामेव विकृतिनिष्पन्नानां नानादेशजत्वेन दुर्लक्षानां सुखावबोधार्थ विगई दवेण हया जायं उफोसियं भवे दव्वं ॥ केइतयं विगइगयं भणंति तं सुयमयं न त्थि ॥ ९९ ॥ व्याख्या-'विकृतिः' क्षीरादिका, द्रव्येण तन्दुलादिना, हता भग्ना, मारिता, निर्वीकृितेति यावत् , या काचन पायसादि उत्कर्पितं उत्कर्पितसंज्ञं भवेत् , 'द्रव्यम्' उत्पन्नरसवीर्यविपाकान्तरत्वात् यथा मथितं, खण्डादिरसेन हतं शिखरणी ।१। घृतं क- निकादिना मिश्रितं कुल्लिरिचूरिमं वा ।। वटिकादि पकानं काञ्जिकादिनोपहतं काजिकवटिकादीनि ।३। पर्पटसुकुमारिकादिरसेन हतं तैलं घृतं वा निर्भञ्जनं ।। शुण्ठी चूर्णरसेन हतो गुडपाको गुडपर्पटिका ।५। इत्यर्थः, इत्युक्तं विकृतिमयोत्कृष्टद्रव्यस्य लक्षणम् अर्थतन्नामान्तरप्रतिपादकं मतान्तरम् अन्य तत्र श्रुतसासंमतिमाह 'केइतयं विगइगयं भणंति तं सुयमयं नत्थि, केचित् आ- चार्याः तदेव तक स्वार्थे, अन्यखरात्पूर्वम् अक्, खैरेय्यादिकं 'विकृतिगत' विकृतिसंज्ञकं 'भणन्ति, त्रुवते, तथाहि प्रवचन- सारोद्धारसूत्रवृत्ती 'दव्वहया विगइगयं विगई पुण तेण तं हयं दव्वं ति' द्रव्येण तन्दुलादिना हता निर्णयाकृता सती विकृतिः, ·पुनः क्षीरादिका विकृतिगतम् इत्युच्यते, वेन कारणेन तन्दुलादि हतं क्षीरादिकं द्रव्यमेव भवति न विकृतिः, अत एप निर्वि- कृतिकात्यारयानवतामपि केषांचित् किमपि तत्कल्पत एव, इति, तत् श्रुतमतम् आगमसंमतं नास्ति, न भवति, आगमे हि हतविकृतिगतसंज्ञाया अदर्शनाव, यदि पुनः सामयिकी संज्ञा सा अभविष्यद, तदा विकृतिसंज्ञावद् एपापि पद्धन्यवहारे व्यस्तरिष्यत्, न च विस्तृता, नापि अन्येन केनापि श्रुतधरेण खोपज्ञे शास्त्रे नियामकत्वेन प्रयुक्ता, तसाद् ज्ञायते अर्वाचीने- न केनापि कल्पिता इति, ननु एवं मा वादीः, इयं हि यदि समयभापा नाभविष्यत् , तदा श्रीभद्रबाहुखागी स्वग्रन्थेपु.न पायुक्ष्यत, प्रयुक्ता पेयं तेन, तथाहि दशाश्रुतस्रुन्धनियुक्ती 'विगई विगई भीओ, विगहगयं जो उ भुअए साहू, विगई विगई सहावा विगई विगई वलाणेइ, इति, गाथायाम् इयं च गाथा निशीथभाष्ये पञ्चवस्तुकेऽन्यत्रापि चास्ति, ततो ज्ञायते श्रुतधरै- रपि बहुमानितैव, अन्यथा ते सखग्रन्थान्ते न निक्षिप्यन्त, विकृतिगतशब्दस्तु विकृतिसंबद्धोत्कृष्टद्रव्यवाचकतयैव वैर्ध्या- ख्यातस्तथाहि निशीथपूर्णी 'निझारणे विगई भुजन्तस्स इमे दोसा विगई गाहा, घृतादि विगई विइया विगह गहणेण कुगइ विगई एयकर्य, विगइकयं, जहा विस्संदणं विगई वा गया जम्मि दये तं विगइगयं जहा 'दधोदण विगईए भुत्ताए साहू विगयस्मदा यो हवइ, सा य विगई भुना विगई नरगाइयं पलानेइ चि' ठसात् विकतमिति समयभाषा एवेति ? चेम, अपहि विकृतिः केवलाऽपि द्रव्यान्तरेण सहापि विकृतिकृतं विस्वन्दनायपि कारणमन्तरेण भक्षिता कुगतिहेतुरित्याधुक्तं, न पुन- विकृतिक विकृतिमिदं या विकृतिगतसंज्ञं भवति इत्युक्तम् ॥ निष्कारणभक्ष्यमाणपिस्तीनामेव सदोषत्वेनात्र व्याख्यातुम् ·आरब्धत्वात् , यदि पुनर्विकृतिमिश्रं वा विकृतिगतसंझं सात् , तदा घृतदुग्धनवनीतादिकृतवन पकानदधिघृताद्यपि तत्काल- ऋतदध्योदनोऽपि विकृतिगतसंज्ञः सात् , न चैवमस्ति तस्य निर्विकृतिके अपवादतोऽपि अकल्पनीयत्वात् , तसात् नायं विकृति- गतशब्दो विकृतिप्रतिबद्धोत्कृष्टद्रव्याणां संज्ञाः किं तर्हि ? विकृतेरेव स्वरूपान्तरमात्रख्यापनपरः, तस्था एवात्र प्राधान्येन वि- वक्षितत्वात् , अत एव श्रीहरिभद्रमूरिभिः पञ्चवस्तुकवृत्तौ विकृतिगतशब्दोविकृतितयैव व्याख्यातो, यथा 'विगई गाहा' विकृति चेतोविकारमाश्रित्य 'विगई भीतो' दुर्गतिभीतः सन् दुष्टचेतसः कुगतिरिति मन्यमान इत्यर्थः, विगतिगतम् इत्यत्र चेतो- विकृतिहेतुत्लाद्, विकृतिः, क्षीरादिलक्षणा परिगृह्यते, तद्गतं तजातं, गतविकृतिर्वा विकृतिमिश्रं यस्तु भुते साधुः, विगतिगतमेव किमित्यत आह विकृतिः क्षीरादिलक्षणा, विकृतिखभावा चेतोविकृतिरूपा, यतश्चैवम् अतो विकृतिः परिभुज्यमाना विकृति बलान्नयति, तत्कारणपोपणादिति ॥ यशोदेवसरिणापि प्रत्याख्यानचूर्णी एवमेवायं व्याख्यातोऽस्ति, कोहि नाम स्वहितेपी सैद्धान्तिकम् अर्थम् अन्यथा सन्तमन्यथा करोति, तसात् अनागमिकी एव विकृतिगतमिति उत्कृष्टद्रव्यसंज्ञा अनाहतत्वेन वृद्धानाम् असंमता चेति, तथा च द्राक्षादीनामिव क्षरेय्यादीनामपि उत्कृष्टसंज्ञा एवं प्रमाणकी आगमोक्तत्वात्, श्रुतधरैराहत- त्याच, तथाहि तद्वचः "जो पुण विगई चायं काऊणं खाइ निद्धमहुराई, उकोसदव्वगाई तुच्छफलो तस्स सो नेओ, तिलमो- यगतिलवट्टी वरिसालग नालिकेर खंडाई, अतिवहल पोलखीरि घयपप्पुयवंजणाई च ॥२॥ धयबहु मंडगाई दुद्धकरंबोय पेयमाईयं । कुल्लुरि चूरिम पमुहं अकारणे केइ भुंजंति, इति तिलमोदकाः, कर्करीयकाः, - यदपि च तैरुक्तम् एकैकस्यापि ·विकृतेः पञ्च पञ्च विकृतिगतानि भवन्नि, यथा, अह पेया दुवढी दुद्धवलेहीय दुद्वसाडी य ॥ पंच य विगगयाइं दुद्धम्मि ग्वीरसहियाई ॥१॥ अम्बिल जयम्मि दुद्धे दुट्ठी दस्य मीसरदमि ।। पयसाडी तह तंदुलचुन्नयसिद्धम्मि अरलेही ॥२॥ दहिए विगइगयाई घोलवडा घोलसिहरिणि करम्यो ॥ लवणकणदहि य महियं संगरिगायम्मि अपहिए ॥३॥ पघयं घयकिटी पकोसहिउपरि तरियसप्पिं च ॥ निम्भंजणवीसंदणगाई घपविगइ विगइ गया ॥४॥ तिल्लमली तिलकुट्टीद्धं तिल्लं तहरे सहुचरि, तरसाइन्यपणं तिल्लं तिलम्मि पंचेव ॥५॥ अद्ध कढिए इक्खुरसो गुलपाणीयं च सकरा मंडं । पक्के गुडो गुटविगई विगइगयाइं तु पंचेच ॥ ६॥ एग एगस्सुवरि तिण्हुवरि वीयगं च जं पकं ॥ तुप्पेणं तेणं चिय तइयं गुलहाणिया पभिई ॥७॥ चउत्थं जलेण सिद्वा लप्पसिया पंचमं तु पूगलिया ॥ तुप्पडियताविया परिपका तीसु मिलिएमु त्ति ॥८॥ तदपि अनागमिकमेर विसंपादिलात्, तथाहि पेया क्षरेयी दुग्धावलेहिकानामेकत्वमेव वक्तुं युक्तं सर्वत्रापि तन्दुलाना मेव विकृतिभुञ्जकत्वात् ॥ अथैकर दुग्धा-दल्पतराः तन्दुलाः, अन्यत्र समा:, अपरत तेपामेर चूर्णम् इत्येवं रूपभेदात् भेदो- । ति चेत् १ एवं वर्हि न पञ्चसंख्यत्वम् । अल्पमेदेऽपि हि मेदवेत् १ तदा दलितादलितगोधूमजुगन्धरीप्रमुसानेकाद्विदलधा- न्यानां पृथर पृथक भाजनेषु दुग्धेन राद्धानां च विभिन्नरमवीर्यविपाकवेन महाभेदे सति विशेषतो भेदः सात् , तथा च अने- ·कत्वमेव, अथ ते सर्वेपि भेदाः क्षैरेयीपदेनैव संगृहीताः, हन्त एवं पेयावलहिकाप तनव सग्रहीष्यते किमिति पृथक् उपात्ते न हि ते तन्दुलक्षीराभ्यां न निष्पन्ने ? इति यत्किंचिदेतद्, तथा काञ्जिकयुक्तं दुग्धं तन्दुलैः सह पकं दुग्धाटिका भण्यते तैः, सा च लोके स्वभावतो भवन्ती न दृश्यते अथौपधादिकारणेन क्रियते, तदा भवतु भिन्नं विकृतिगतं काञ्जिकतन्दुलानामेव तत्र वि- कृतिभञ्जकत्वात् , किन्तु न नैयत्यं कचित् किंचिच्छरीरकारणं देशाचारं वा आश्रित्य भिन्नभिन्नरौपधैः सह भिन्नरीत्या दुग्धस्य पच्यमानत्वेनैवविधानां विकृतिगतानाम् अनेकधा संभवात् ? तथा यैर्दुर्घाटिका वलाहिका व्याख्याता, तत्र तत्वं ते एव जानते, न वयं स्थूलमतित्वात् , केवलमिदं जानीमहे यत् वलाहिकाया विकृतिगतत्वम् नागमे भणितं दृश्यत, नापि वृद्धव्यवहारागतं, न चापि युक्तियुक्तं, तत्र हि, विकृतिभावभञ्जकद्रव्यान्तरसंपर्काभावात् , तस्मात् इदमपि न किंचित् , तथा द्राक्षामित्रं दुग्धं राद्धं पयःसाटिका, तैर्भणिता, पयो दुग्धं सटति गच्छति इति व्युत्पत्तेः, एपाऽपि भवतु विकृतिगतं दाक्षारसापनीतविकृतिभावात् , परं न पृथक् गृहीतुम् उचिता, तद् ग्रहणे हि खारिकखुडुकुडीमिरिचवटिकासेविकादीनां भिन्नभाजनेषु दुग्धेन पृथग राद्धा- नामपि ग्रहणप्रसङ्गः, समानयोगक्षेमत्वात् , तथा च पञ्चसंख्याभङ्गः, अथ पयःसाटिकया एवामी गृह्यन्ते । तर्हि एकैव औरेयी अस्तु तयैव सर्वेषामपि संग्रहस्य भावात् , किं पञ्चसंख्यया निरर्थिकया कृतया इतिः एवम् अन्यविकृतिप्रतिवद्धविकृति- गतानामपि पञ्चत्वाघटनं स्वयमेव अभ्यूह्यं, ग्रन्थगौरवभयात् अत्र न दर्शिष्यते, किंचित् प्रागेव दर्शितमस्ति इति गाथार्थः ॥९९ इत्युक्तानि निर्विकृतौ वर्णतया उत्कृष्टद्रव्याणि तत्प्रसङ्गेन तत्संज्ञान्तरनिराकरणं च, अथ एतानि किं निर्विकृतिमात्रे

·वानि, उत आलोचनासम्बन्धिनि निकितिके ? इति प्रश्नसोनरमाह-
कहाण तिही पुणो जं कीरइ निविगइयमिह ।। तत्थ गंदादिद्वमुफोसियं तु उस्मग्गओ बजे ॥१०॥
व्याख्या कल्याणानि, कल्याणकदिनानि, तिथयो अष्टम्यादयस्तासु, पुन शब्द आलोचनानिर्विहतिकाद् भेदमाह,
कल्याणकम् अन्यद्वा किंचिद् उद्दिश्य यत्क्रियते निर्विकृतिकम् , इह प्राचने, तर निर्विकृतिमाने, सण्डादिद्रव्यं, पूर्वोक्तस्वरू-
पम्, उत्कर्पितम् उत्कटमझ, तुरेवार्थो, भिन्नक्रमश्व, नत उत्सर्गत एर वर्जयेन् , नत्वपवादतः, अपवादेहि तत्सेपनस्यापि तमानु
ज्ञानत्वात् , तथाहि-'नारं इह परिभोगो निन्विइयाणं पि कारणे वासो, उकोसगदवाणं न उ अविसेसेण पिनेओ चि' आ
लोचनानिर्विकवी त्वबादतोऽप वर्जयत्यैव, यद्यपि स्भावतो निर्विकृतिकमेकरूपमेव, तथापि उपाधिभेदात् भेदो भवत्या,
तथा च आलोचनासत्तमिदम् एकान्ते नोत्सर्गिकमेव उपार्जितदुप्फर्मनिर्मूलनार्थत्वेन अपवादासहत्वात् , शेपं तु अपवादिक
मपि अपूर्वपुण्योपार्जनार्थत्वेन यादृच्छिकत्वादिति भावः ॥ १० ॥
ननु-अपमादपदेऽपि उपस्थिते किं वयमेव एतानि आसन्यन्ते, उत गुरुणा पृच्छथैर?, उच्यते सति मंभरे गुरुणा -
च्छचैव तरिक गुरवः पृष्टाः सन्त उत्कटद्रव्यमणं गृहस्थानामग्रे कथयन्ति उन सापयत्वाद् अपवादत्वात् कुप्रवृचिहेतृत्वात्
वा नेति ? प्रश्नोत्तरमाह-
गीयत्था जुगपपरा आयरिया व्यवेत्तकालन्नू ॥ उक्कोसयं तु दव्यं कति कपनिव्यियस्मा वि ॥ १०१॥

·.. व्याख्या गीतार्था उत्सर्गापवादरहस्यवेदिनः, 'युग' वर्तमानकालः तत्र प्रवराः शेपलोकेभ्योऽधिकगुणत्वेनं प्रधानाः, आ- चार्याः, 'द्रव्यम्' असारसारादिरूप आहारः, 'क्षेत्र स्निग्धरूक्षसाधारणलक्षणं, 'काल' उष्णशीतसाधारणस्वभावः, उपलक्षणत्वाद् भावश्च हृष्टग्लानत्वादिकः, तान् जानन्ति इति द्रव्यक्षेत्रकालज्ञाः, उत्कर्पकं पुनः, तुः पुनरर्थेः, द्रव्यं क्षीरान्नादिक, कथयन्ति कल्पनीयतया उपदिशन्ति, कृतनिर्विकृतेरपि निर्विकृतिप्रत्याख्यानिनोऽपि, न केवलं घृताद्यन्यतरैकविकृतिग्राहिण इत्यपेरर्थः, तद् भक्षणभाविगुणविशेषविमर्पणपरत्वात् तेपामिति भावः ॥ १०१ ।। अथ भापासमितत्वाद् यथा ते कथयन्ति तथाह- उवहाणतवपइट्टो असमत्थो भावओ य सुविसुद्धो ॥ उक्कोसगं तु दव्यं विगइचाए वि तस्सुचियं ॥ १०२ ॥ व्याख्या-उपधानानि श्रुतोपचाराः, तेषां तपः उपधानतपः, उपलक्षणमिदं गीतार्थाचीर्णनिरन्तरविधेयप्रभूतनिर्विकृतिकभद्र- महाभद्रतपसा, तत्र प्रविष्टस्तद्वहनप्रवृत्तः, परम् असमर्थोऽशक्तः, असामर्थ्य च विक्रियान्तरदर्शनात् ज्ञायते, भावतश्च भावम् आ- श्रित्य पुनः, चः पुनरर्थेः, सुविशुद्धो, मायादिमालिन्यरहितत्वेन अतिनिर्मलः, यो भवति इत्यध्याहारः, उत्कर्पमपि तुरेवार्थः, द्रव्यं परमानादि विकृतित्यागेपि निर्विकृतिकेऽपि तयोचितं युक्तं भोक्तुमितिशेषः, यदुक्तम् 'आवननिधिगईयस्स असाहुणो कुजए परि- भोगो ॥ इंदिय जयबुद्धीए विगइचायम्मि तो जुत्तो, किं च महानिःस्पृहस्य यतैरपि योगवाहिनोऽशक्ती उत्कृष्टद्रव्यभक्षणमुक्त- मस्ति, तथाहि योगविधी असहुस्स निम्मं जएणं चउत्थावाणे गाहिमं अवघयाइ अप्पक्खोवपुग्विल्ल घय भरिय तावियाए, वीय ·धाणपकं पियो गाहिम कप्पति त्ति, किं पुनर्गृहस्थस्य इति भावः ॥ १०२ ॥ इत्युक्तापवादतो निर्विकृतिकेऽपि उत्कृष्टद्रव्यभक्षणस्थितिः, अथ पुष्टालम्बनं विनापि उत्कृष्टद्रव्यं यस्ता भुक्तं तस्स दोपमाह- जो पुण सइ सामत्थे काऊणं सव्वविगइपरिहारं । भक्षह म्बंडाइयं नियमा सो होइ पच्छित्ती ॥१३॥ व्याख्या-यः पुनः सति सामर्थ्य शरीरशक्ती, कृत्वा प्रत्याग्व्याय सर्वविकृतिपरिहारं निर्विकृतिक, सादयति भक्षयति, स- पडादिकं तस्य तन्निविकृतिकं स्वल्पफलमेव भवतीति ज्ञेयम्, यदुक्तं जो पुण विगइचायं काऊणं साइ निद्धमदुराई, उदोसगदखाई तुन्छफलो तस्स सो नेओ ।१। दीसंति य केइ इहं पचक्साए वि मंदधम्माणो, कारणियं पडिसेवं अकारणेणापि कुणमाण ति ।२ नियमानिचयन स भवति 'प्रायश्चित्ती प्रायश्चित्तम् आपद्यते इत्यर्थः, विराधकत्वात् यदुक्तम् 'उस्मग्गे अववाय आयरमाणो विराहगो मणिओ ति, तथा, जो सालंवणसेवा तं विइयपयं वदंति गीयत्था, द्वितीयपदम् अपवादः, स च प्रायश्चित्तविपय एव 'आलं- घणरहियं पुण निसेवणं दप्पियं चिंति ति, दर्पप्रतिसेवनाकारित्वाय मायानिप्पनं चाधिकमपि प्रायश्चित्तम् आपद्यते, तस्य शत्यपलापकत्वेन मायाचित्वादिति भावः ॥ १०३॥ अथ दो तिनि उ विगइओ पञ्चकरतेणं, इत्यादि सार्धगाथया वक्ष्यमाणायाः सण्डपृच्छाया उत्तरम् अत्रैव प्रस्तावे मस न संक्षेपादुक्तम् इत्याह- इत्थ पत्थाचे मंडपुच्छए उत्तरं कर्य, ·अत्र निष्कारणोत्कटद्रव्यभक्षणानिर्विकृतिकप्रत्याख्यानिनो दोपभणनरूपे प्रस्तावे, खण्डपृच्छायाः त्रयस्त्रिंशदधिकशततम- सार्धगाथया वक्ष्यमाणाया उत्तरं कृतं सामान्यतः, विशेषतस्तु तत्रैव करिष्यते इत्यर्थः, इत्युक्ता प्रपञ्चेन निर्विकृतिकस्य व्यवस्था, अथ आचाम्लस्य असौ वक्तव्या, तत्र यद्यपि अथानन्तरं गोहुमचणगा' इत्यादि गाथा पठ्यते, तथापि एपा 'गिहिणो इह' इत्यादिगाथाया ऊर्ध्वमेव अर्थेन संगच्छते, इत्यसावेव प्रथमं व्याख्यायते, सूत्रे व्यतिक्रमस्तु लेखकवैगुण्यादिना जातः संभा- व्यते, ननु आचाम्ले कृते किं गृहस्थस्य द्वे एव द्रव्ये कल्पेते, उत परार्थं निष्ठितानि यतेरिव बहून्यपि, उभयथापि प्रवृत्तेदृश्य- मानत्वादिति ? प्रश्नस उत्तरमाह- गिहिणो इह विहियायंविलस्स कप्पंति दुन्नि व्वाणि ॥ एगं समुचियमन्नं वीयं पुण फासुगं नीरं ॥ १०४ ॥ व्याख्या-गृहिणो गृहस्थस्य नतु यतेः, तस्य भिक्षाचरत्वेन द्रव्यनैयत्यासंभवात्, इह प्रवचने आचामोऽवश्रावणम् अम्लं चतुर्थो रसः ते एव प्रायेण व्यञ्जने यत्र भोजने, ओदनकुलमापशक्तुप्रभृतिके, तदाचामाम्लम्, आचाम्लमपि समयभाषया उच्यते । अत्र निरुक्ताद् आचामस्य मलोपः विहितम् , आचाम्लं येन स तथा, तस्य विहिताऽऽचाम्लस कृताचाम्लस्य कल्पेते द्वे द्रव्ये, अत्र द्विशब्दस्य अग्रे अवधारणार्थ एवशब्दो द्रष्टव्यः, ततो द्वे एव द्रव्ये नत्वधिकानि, अन्यार्थ निष्टितत्वेन प्रासुकैप- णीयान्यपि, अत्रार्थे वृद्धपरम्परागतसामाचार्येव प्रमाणं, किमेतत् प्रामाण्यानिर्विकृतिकाऽऽचाम्लोपवासेपु सचित्तनियममेव न कुर्वन्ति श्राद्धाः, किं च उपवासे एकमेव द्रव्यं न गृह्णन्ति, ततो यथा सूत्राक्षरदर्शनेऽपि अत्र अवश्यंतया सचित्तनियमः क्रियते, - ·एवं द्वयधिकद्रव्यनियमोऽपि, के ते द्वे ? इत्यत आह-एक समुचितं पशरीरस्य प्रस्तुततपसो वाऽनुकूलन प्रायोग्यम् अन्नम्, उत्तममध्यमजघन्यरूप कलमशाल्यादिः द्वितीयं पुनः प्रामुकं विदण्डोत्कलिवत्वेन भावकद्रव्यसम्पर्कादुत्पन्नवर्णान्तरादिमचेन वा अचिनीभूतं, समुचितमितिविशेषणम् अगापि योज्यते, ततव प्रामुकं समुचितं नीरमित्यर्थः, तथा च प्रासुकमेव नतु सचिः तम् ; प्रामुकमपि समुचितमेव नतु अनुचितं, तिलोदकजवोदकतन्दुलोदकरीरोदकमङ्गरोदकसंखेदिमादिकं, द्राक्षाख - रदाडिमचिश्चागुडखण्डादिधावनजलं वा, एतानि हि जुगुप्सनीयत्वेन गृहयैः पीयमानानि धर्मरसाहेदर एवेति अनुचितानि, यतीनां तु मिक्षाचरत्वेन नानुचितानि, उचितमपि नीरमेर, नतु काश्चिकापश्रवणतक्रेक्षुरसादीनि, तेषां हि पानकाहारत्वेऽपि शुद्धयहेतुत्वेन आचमनादि कार्यानहत्वात् अतएव प्रत्याख्यानी जलमेवोक्तम् , यथा 'बाप इयं उब । जुअइ नाव इयं मायणे गहेऊणं जलनिव्वुडं काउं भुत्तन्वं एम इत्य विही चि, ननु निन्द्यत्वाबोदकादिकं, सरमत्वादिक्षुरसा- दिकं च द्वितीयं द्रव्यं यदि न भवति, मा भून् । कालिकाधारणयोः पुनरेकतरद् भवत्येव, अन्यथा आचामाम्लम् इत्यस्य तन्नाम्नो निरवकाशत्वेन पैयर्यप्रसङ्गः ? इतिचेन् न, मुनिपु सावकाशत्वात् मुनीनेर आश्रित्यास प्रत्याख्यानस इदं नाम, मुन- यो हि मिक्षाचरत्वेन कदाचित् किंचिदेव पानकै लभन्ते, इत्येते यथा लाभमेव आचाम्लं न्ति, ततो यदैते सौपीराक्याव- णयोरेकतरमेव लभन्ते, तदा तेनापि चाचाम्लं कुर्वन्ति, इत्येतानाथित्य सार्थमेव अस नाम, यथा आवश्यकम् अन्यथा मामा- विकाद्यपि आवश्यकं न सात्, न हि गृहस्था अवश्यमेव इदम् उमयकालं कुर्वन्ति, किं तर्हि यथाप्रभवमेव, यदुक्तं आहे ·खणिओ ताहे साम्सइयं करेइ ति, किं च यतीनां भिक्षावृत्तित्वेन द्रव्यनयत्रं नास्ति, ततस्ते आचामाम्लयोरेकतरेण द्वाभ्यां चेदं कुर्वन्ति, शुद्ध्यर्थ जलमपि आसेवन्ते, दोपाभावात्, गृहस्थास्तु पौरुपवत्वेन स्वगृहे सन्तमेव आहारं भुजते, न मिक्षितं तस्य धर्मलाघवकारित्वेन पौरुपघातित्वेन च श्राद्धानामनुचितत्वात् , अत एव तेषां द्रव्यनैयत्यमुक्तं, ततो यदि तेऽपि आचामाम्ल- योरेकतरेण आचाम्लं कुर्युः, तदाऽवश्यमेव द्रव्यनियमभङ्गः, तेषां शुद्ध्यर्थं तृतीयस्यापि जलरूपस्य द्रव्यस्य ग्रहण-भावात् । तणात् यथा सचित्तवर्जकत्वात् तेषां खार्थम् अन्नपाको न विरुद्धस्तथा जलस्य प्रासुकीकरणमपि; तथा च ते तत्र प्रासुकमेव एकं जलं पिबन्ति, न सौवीरादिकं जलवत् यथा तथापि, तत्पानस लोके विरुद्धत्वात् , अत एवामी प्रत्याख्यानं कुर्वन्तः, पानकाकारान्नोचरन्ति, वृद्धाननुमतत्वात् , निष्फलत्वाच, यादृशं हि जलं वृद्धपरम्परागतं सचित्तवर्जकत्वात् ते पिवन्ति, तादृशं पानकाकारोचारणमन्तरेणापि कल्पत एव, यदुक्तं प्रत्याख्यानचूर्णौ पाणं सोवीरजवोदगाइ चित्तं सुराइयं चेव । आउकाओ सब्यो संगरकइराइनीरं च ॥ १॥ खजूरदक्खदाडिमचिंचापाणाई तकमिक्खुरसो, । गुडखण्डाई नीरं आयामुस्सेइमाईयं ॥२॥ पाणग आगारेहि कएहिं एयाई हुंति कप्पाई। इहरा न हुंति कप्पा मुत्तुं उसिणोदगाईयं, इति, एवं चायामाम्लेऽपि चेद् गृह- स्थाः पानकाकारान् नोच्चरन्ति, ततः कथं शेषप्रत्याख्यानेपूचरन्तीति भावः ॥ १०४ ॥ इत्युक्तं कृताऽऽचाम्लस द्वे एव द्रव्ये समुचिते कल्पेते इति ॥ अथ समुचितपदेन स्वविपक्षत्वेन भूचितान्यपि अनुचितद्र- व्याणि कानि यैराचाम्लं न क्रियते ? इति प्रश्नमाशय स्वयमेव सूत्रकृदुत्तरमाह- 7 ·+ गोहमपणगनयरि भुग्गेहि मतुहिं छामीण । युरियायेदिमियाइहुरियाहिं न तं कुञा ॥१०॥ पारया-गोमरनागवाः प्रसिद्धाः तैः, भृष्टः मलदमितसमर्डनकमाजनस्वमालकाजनितपारुपलक्षणत्वात् मुद्गादिमिरपि, गाभिः परमान्यतमः, उपलक्षणवान् भृष्टमुद्गादिणः मोक्त इत्यादि नाम प्रसिद्धः, नकं पानकाहार उक्तः सिद्धान्ते तथाहि गे नामर एई एगंगी पापगंतु मलाइ गादिम फलमंमादीमाइमे महुफाणियाई णीति, कल्पमाप्यगाथाचूर्णावपि, करो एग- गि उपर मुदो सुई नामेह, एर्ग अगण एगंगियं, तक उदगमाइणं, एगंतरसुद्धं एवं पाणं एगंगियं, सादिमं एगंगियं फलमंसा- (दीनं, एगपरं गाइमं एगंगिपं महफाणियादीगं एगयरं मुद्धं, सुदं नाम नान्येन मिश्रितम् एयम् एगंगियमिति" तथा चेदं वि- मीनापदिश्यागुरीहनुजलविदण्डोद्वृत्तजलव्यतिरिक्तानाम् पुरमकालिकावधारणादिपानकानाम् उपलक्षणं, ततम्तमादि- पानः, अपरिग रेमिमा रहरिकादिभिः ना पुग्घुरिका अर्द्धचिनवन अविहिसितराद्धगोधूमाः ताच अर्द्धराद्धमुद्गादिवा- जुलानाम् उपलवर्ग, रेष्टमिका पुटरयान्तनकलिणिमहितपको मोदकाकारो रोटिकाविशेषः, इडुरिका प्रसिदा उपलक्षणमियम् , उठेरिकादोनों एमिद्रव्यरनिराकारणलेन वृद्धासंमतेः, तद् आचाम्लं न र्यादित्यर्थः ॥ १०५ ॥ इत्यनान्यानाम्लस अपायोग्पानि द्रव्यानि, अधानाम्ले यदि दे एर द्रव्ये कल्पेते नाधिक, तर्हि दन्तशोधनकमपि न समिप्यते, नतः मुसम्म शुद्धिरित्यत आह-- जो गुण मिलिग पिणा मुहमुदि फार इत्यमममत्यो । सो काफसापरम मिलियं गिण्इ न मे भंगो॥१०३ ·M E व्याख्या-यः पुनर्विरलदन्तत्वातु शलाकया दन्तशोधनकेन, 'विना' अन्तरेण मुखशुद्धिं दन्तान्तरालपविष्टसिक्तापन- यनं कर्तुम्, अत्र आचाम्ले मकारोऽलाक्षणिकः, असमर्थः, अशक्तः, स कटुककपायरसां कटुकरसां निम्बादिशलाकां कपायरसां विभीतकादिशलाका गृह्णाति मुखशुद्धयर्थं न तस्य भङ्गः न द्रव्यद्वयनियमविराधना, अनिष्टत्वेन अनाहारत्वात् कटुकपायद्रव्याणां, गदुक्तं निवाईणं छल्लीपत्तफलाई य मोइ भूईओ अन्नं चेय पगारं दबमणि] अणाहारो ति, तत आहारेणैव प्रत्याख्यानभङ्गो नतु अनाहारेण अप्रत्याख्यातत्वात् तस्य इति भावः ॥ १०६ ॥ इत्युक्ता आचाम्लस्य करणस्थिति-रथ उपवासस्य तां तत्प्रतिपालनफलं चाह- आहारतिगं वजिय सजियं न जलं पि पियइ पवररसं॥जो किर कयउबवासो सोवासं लहइ परमपदे।।१०७॥ व्याख्या-आहियन्ते इष्टत्वेन भक्ष्यन्ते इत्याहारा भक्ष्यवस्तूनि तेषां त्रिकम् अशनखादिमस्खादिमलक्षणम्, आहारत्रि- लकम् , वर्जयित्वा प्रत्याख्याय, सजीवं सचित्तं, नञ् क्रियया योक्ष्यते, 'जलमपि पानीयमपि दूरे प्रत्याख्यातम् आहारत्रिकम् अपत्याख्यातं पानकमपि इत्यपेरर्थः, 'न पिवति' न धयति, प्रवररसम् अतिमिष्टम् , इदं च विशेषणं जलस्य दुस्त्यजतायोत- नार्थ, यः किल इत्याप्तवादे आप्ता एव एवं युवते, कृत उपवासो येन स कृतोपवासः, अभक्तार्थी स दृढव्रतत्वात्, वासम् अवस्थानं, लभते, परमपदे मोक्षे, ननु आलोयणानिमित्तं पारद्धतवम्मि, इत्यादि गाथास्थित सचित्तवज्जणमिति,' पदेनैव सचित्तजलापानं लब्धमेव किं पुनरपि अत्रोक्तं, नहि उपवासे एव सचित्तजले वय॑माने परमपदवासो लभ्यते, नैकाशननि- ·विकत्याचाम्लेषु, नापि उपवाम एवं विधाहारो नैकाशनादीनि, तसाद् यथा पूर्वोक्तत्वात् एकाशनादिपु इदं नोक्तं, तथा अगापि यक्तुं नोचितमिति ? सत्यं किं तु आलोचनाव्यतिरिक्तेपु एकाशनादिपु अपि त्रिधाऽऽहारेषु उपवासानुरूपत्वात, प्रासुक- मेव जलं पेयमिति नियमज्ञापनार्थमिदम् , अत एव केचित् मैद्धान्तिकमन्या गृहस्थानपि यतीनिव पानकाकारपट्कम् उच्चा- रापयन्ति, तम अतीवाऽयुनाम्, वृद्धानामसंमतत्वात् नहि गृहस्था खधर्मोपहासभीताः सचित्तवर्जका अपि एकायनादिप्रत्या- ख्याने कृते राजूरादिपानके वा, तिलवन्दुलादिधावनं वा, अवश्रावणकालिकादि वा पिबन्तिः किं तर्हि ? उष्णोदकमेव; वा विभीत कादिरमभावितोदकमेर वा, तच्च पानकाकारोचरणमन्तरेणापि पातुं कल्पते एम, एतच प्रागेव दर्शिवम् , अथ न कल्पते तर्हि दिवमचरिमप्रत्याख्यानेऽपि पानकाकारोचारणप्रसङ्गः, तत्रापिहि द्विधाहारत्वेन विधाहारत्वेन या कृते पानकस्य पीयमा- नकत्वात् , ननु इदं रात्रिप्रत्याख्यानं दिवसचरममागे एव क्रियमाणत्वात् रात्रिभोजननिषेधकत्वाच, रात्रौ च गरादिपान- कानि धर्मविरद्धत्वेन जैनानाम् अपेयानि एवेति, कथं पानकाकारोचारणप्रसङ्गः इतिचेत् एवं हि रात्री विधाहारम् इतिपद- मपि अनुपार्यमेगा एतदनुयायित्वान् पानकाकारोधारणस्य, यदुक्तं "जइ पुण कुणइ पोरसि पुरिमेगासण अभचढे तिविह आहारो पाणगमुदिसिउ लेबाडे निश्चेव माइयं कुणइ आगाराणं छकं तत्थ य मुत्र इमं मणियमिति" अथ शुद्धोदकपानार्थ विधा- हारमित्यादिपदम् उगायत एव अन्यथा संयुक्तवारपवाद् एकस्यापि आहारस्य अभक्षणं, सर्वेषामपि वा मक्षणं असओन्, एवं ताहि मिदं पानको धारणमन्तरेणापि शुद्धोदकपानं तथा च यथा दिवमचरिमप्रत्याख्यानेऽनुधारवेषु अपि पानकाकारेषु रानी ·गृहसाः शुद्धोदनं पिवन्ति, तथाऽन्येष्वपि एकाशनादिषु देवसिकमत्याख्यानेषु पिचन्तु समानयोगक्षेमत्वात् । किं च खर्जुर- 16 निलवन्दुलभावनावश्रावणादीनि पानकानि यथा रात्रौ गृहिणामपेयानि तथा दिवापि अपेयानि एव, तत्पानस्य धर्माभिमुखा- नाम् अगनिपत्तिहेतुत्वेन, प्रतिपन्नानां विपरिणामहेतुत्वेन वैधर्मिकाणां जिनधर्मनिन्दाकृतौ प्रेरकत्वेन च महादोपत्वात् , तथा न तेषां पानकाकारोबारणम् अनर्थकमेव; ननु नानर्थकं, यतो यद्यपि 'फोगरंगदाडिमच्छल्यादिभिः प्रासुकीकृतं जलं विधा- हारे पातुं कल्पत एष, वेगां कपायवृक्षफलछल्लीचूर्णत्वेन अनाहारत्वात् । तथापि विभीतकादिना प्रासुकीकृतं न कल्पते एव, तस स्वादिमाहारत्वात् इति तदर्थ पानकाकारान् उच्चरन्तु गृहस्थाः । इति चेत् न, वस्तुवृत्त्या विभीतकादेरपि कटुकफलत्वेन अनाहारत्वात् । यदुक्तम् अनाहारो मोयछल्ली मूलकडुफलं च होइ अणाहारो, इत्यादि कल्पगाथाचौँ 'मोयं काइयं छल्ली निवा- ईणं मूलं पंचमूलादि । कटुफलं च आर्द्रामूलक, हरीतक बहेडगादि' त्ति, केवलं क्षीरामलकगुडविभीतकादीनि मधुरफलत्वात् सादिमाहारा अप्येकजातीयत्वात् मा अनाहाराः स्युः, इत्यतिप्रसङ्गनिवारणार्थम् इत्यन्येऽपि खादिमाहारत्वेनैव व्यवहियन्ते, तेषां तु एतान्यपि रोचन्ते, तेपामाहार एव, यथा उष्ट्रानां निम्बः, यदुक्तं कल्पभाष्ये 'जं वा सुक्खत्तस्स उ संकममाणस्स देइ आसाग, सो सयो आहारो अकामणिढं वणाहारो' त्ति, ततो यदा विभीतकादीन्यपि वस्तुवृत्त्या अनाहारस्ततः कथं तद् रस- भावितं जलं स्वादिसमिश्रं साद् , येन तत्पायिनां पानकाकारोचारणं सार्थकं स्यात् । ननु एवं तहि यतयोऽपि एतान् मा उच्च- रन्तु ? नैन; तेषां भिक्षाचरत्वात् अन्यार्थनिष्ठिताहारभोजित्वाच, ततस्ते यथाकृतं पानकं कचिदेव किंचिदेव लभंते, ततः - ?

·- प्रत्याख्यानमगरक्षणार्थम् अगम्यमेव पानकाकारान् उमरन्ति एय; एतानेवोदिश्य अस प्रत्याख्यानस मूचितत्वात् यदमीपा गनिलनन्दुलादिधाम्नानि आम्लावारणादीनि रा सोक्यतनया पिरतां न विद् धर्मोपहासो भाति, भिक्षाचर- : स्वान, प्रयुत यदि फरिनानीयान् तदा प्रशमेदेव, यथा अहो दृढधर्मता जितेन्द्रियता चामीपां यद् इन्द्रियाणामप्यायकमपि । कल्पनीयमेर पानकं पिनन्ति, न पुनः प्रपादिषु सर्वसाधारणतया सुलभमपि शीवलं सन्छ जलम् अकल्पनीयमितिः । नन्वेवं ।' नहि दिवगरिमेऽपि एते पानकाकारान् उगरन्तु, तत्करणानन्तरमपि एभिनिधाहारत्वेन पानकस पीयमानत्वात् ? इति चेत् नैनं, नहि एनदमीपा रात्रिभोजनस प्रत्साग्न्यानं तस नारोपमाले एर नैः 'सव्यं भने राईभोयणं पथरसामि से असणं या पाणं गा, गाइमं पा, साइमं वा, नेर मयं राई अॅनिअ, इत्यादिना प्रत्याख्यातत्वान् । यदि पुनरिदं रात्रिभोजनप्रत्याख्यानं विधाहारं मान्, नदा उचारयेरमेव पानराकाराः प्रागुचारितानामेव एपो देवसिकत्वेन आदिल्यास्तगमनारधित्वात् , नत्र, गौ जाम अपाना नापि एरामनाघापाराणामिर नन्सहकवानां पानझाकाराणामपि संक्षेपकं विधाहारत्वात् । किं तर्हि ? आपरादिभोजननिषेधक; नतोऽमिन् कृते पारिष्ठापनिकादिकारणे उपस्थितेऽपि न भुञ्जते, पानक तु सर्पमपि पिचन्त्येव अप- नियात्, प्रतिवन्यय अनेना चतुर्तिघाहारसत्यारयानेन पानकाहारप्रत्यारयानेन या माति, नान्यथा, वतस्तयोरकृत्योः कथं पानसारारानुभरन्ति यतयः, ननु इदमुत्तरं गृहिणामपि ममानमेर? नवं, तेपो दिवसचरिमप्रत्याख्यानस्य प्रायो रात्रिभोजन- नियाना ते हि अनेनर हतन सामान्यतोऽभ्युपगवेन या निरुद्धा, राम्रो न भुजते, अन्यथा भुधीरन् अगृहीतरात्रिभोजन. -- -- ·नियमत्वात् , तथा च एकाशनादौ कृतेऽपि दिवा भोक्तुम् अप्रभुता रात्रावपि भुजीरन् अप्रतिवद्धत्वादिति न गृहस्थयत्योः साम्यम्, इति सिद्धं यतय एव पानकाकारान् उचरन्ति न गृहस्था इति भावः ॥ १०७॥ इत्युक्त आलोचनातपसः करणविधिः, अथैतसिन्नन्यमिन् वा कल्याणकादिसम्बन्धिनिर्विकृत्यादितपसि यन्न कल्पते तदैकयुक्त्यवाह- पायच्छित्तविसोहणकरणखम्मम्मि तवम्मि पारद्धे ॥ जलपिवणं कप्पड़ नो निसाइ निवियाइ सेसतवे ॥१०८॥ व्याख्या-यद्यपि प्रायश्चित्तं विशोधकमेव आलोचनादि उच्यते, तथापि अत्र तद्विशोद्ध्यं कश्मलकर्मजं पापमेव ज्ञेयं, तस्य विशोधनम् अपमार्जनं, तत्र क्षमे समर्थे प्रायश्चित्तविशोधनकरणक्षमे, 'तपसि' एकाशनादिके पञ्चविधेऽपि जलपानं न कल्पते निशायां तथा निर्विकृत्यादि, निर्विकृत्याचाम्लोपवासरूपे, शेपस्य आलोचनाव्यतिरिक्तस्य कल्याणकादेः तपःशेपतपस्तस्मिन् शेपतपसि अपि, अप्यत्र द्रष्टव्यः पुरिमार्द्वकाशने मुक्क्त्वा शेपतपसो रात्रौ जलपानस नियम इत्यर्थः ॥१०८॥ इत्युक्तम् आलोचनाव्यतिरिक्तपूरिमार्द्वकाशने मुक्त्वा शेपतपस्सु सर्वेष्वपि रात्रौ जलपानस अकल्पनीयत्वम् , अथ सामा- न्यतो निर्विकृत्यादिपु अपवादत एव बाह्यतोऽपि विकृतिपरिभोगः कार्यो नोत्सर्गत इत्याह- पायाईणभंगो निम्वियायंबिलोववासेसु ॥ वायाइपीडिएहिं कायव्यो अन्नहा न करे ॥१०९॥ व्याख्या--'पादादीनाम् अङ्गावयवानाम् , अभ्यङ्गो घृततैलादिना प्रक्षणं, निर्विकृत्याचाम्लोपवासेपु, आलोचनायाः कल्याण- ·कादेर्वा मम्मन्धिपु, पानादिपीडितरेर, आदिशन्दात् श्रमादि गृपते, वातश्रमादित्यधिरेव इत्यर्थः ॥अन्यथा वातादिपीडायाम् अस- त्यो गुगाध शोमार्य वा न कुर्यात् , विकृतीनो लोमाहारसापि कालिकाहारवद पुष्टिजनकत्वेन प्रस्तुततपसो विरुद्धत्वात् , इत्येवं पनविधेऽपि तपमि प्रभूतयः कृते यदा गुरखो मिलन्ति तदा वदने आकम्प्यदोपम् ।१।अनुमान्यदोषारादृष्टदोपासनादरदोषीमुक्ष्म- दोषी छनदोपं ।। शब्दाालदोपं ॥७॥ बहुजनदोपम्।८। अव्यक्तदोपम् ।९। तत्से विदोषम् ।१०। इत्येतान् दशापि आलोचनादोपान् पर्नयन प्रबर्द्धमानसंगः सर्वमपि आत्मदुम्कतम् आलोचयति, यदुक्तं भगवत्यां-दस आलोयणा दोसा पन्नता, वं जहा आकं- पदचा अणुमाणहत्ता दिद्वं वायरं च मुगुमं वा छन्नं सघाउलयं बहुजण अवच तरसेवी एयदोस विमुकं पयसमयं बद्धमाणसंगो आलोए जम्मकजं, न पुणो काईति निच्छपओ चि, वर। आकम्प्य आवर्जितः सन्नाचार्यः स्तोकं प्रायश्चित्तं मे दास्यतीति बुद्धया भालोचनाचार्य वैयारस्पारणादिना आवर्ण्य यदालोचनम् अमौ आकम्प्यनामाऽऽलोचनादोपः ॥१॥ 'अणुमाणइ चि' अनुमाम्य अनुमानं करवा लपुनरापराधनिवेदनेन मृदुदण्डादित्वम् आचार्यस आकलय्य यदालोचनाम् असौ अनुमान्यनामाऽऽलोचनादोपः IN या आचार्यादिना दृष्टं श्रुतं गपराधजातं तदेव आलोचयति, एप दृष्टनामाऽलोचनादोषः ।३। बादरमेर अतिचारजातम् आलोपयति न महम, पावसापरत्वान् पादरदोपः ।। सूक्ष्मातिचारजातम् आलोचयति, यः किल मूहमं तदालोचयति स कथं । पादरं ममाआलोचपति, एवं रूपभावसंपादनायाचार्यस्व इत्येपः सूक्ष्मदोपः ।। छन्नं प्रच्छन्नम् अतिलालुतया अव्यक्तानं यया भवति एवम् आलोचयति, यथा आत्मनैव शृणोति, एप छन्नदोषः ।६। शब्दादुलं वृहच्छन्दं यथा मवति एवम् आलो- १ ·चयति अगीतार्थान् श्रावयन्नित्यर्थः, एप शब्दाकुलदोपः ७, बहवो जना आलोचनागुरवो यत्रालोचने तद् बहुजनं यथा भवति एवम् आलोचयति, यथा एकस्यापि अपराधस्य बहुभ्यो निवेदनमित्यर्थः, एप बहुजनदोपः ८, अव्यक्तो गीतार्थः तसै आचा- यांय यदालोचनं तद् अप्यव्यक्तम् इत्युच्यते एपोऽव्यक्तदोपः ९, यम् अपराधम् आलोचयिष्यति तमेव आसेवते यो गुरुः स तत्रोपीति, यतः समानशीलाय गुरवे सुखेनैव विवक्षितापराधोऽपि निवेदयितुं शक्यते इति तत्सेविने निवेदयति, इत्येप तत्से-11 विदोपः १०, इत्येतद्दोपवर्जनपूर्वकम् आलोचिते गुरुभिश्व यथापराधं प्रायश्चित्ते दत्ते पूर्वकृतं तपस्तत्र प्रवेशनीयम् इत्यर्थः॥१०९॥ इत्युक्त आगमोक्तायाः तपोरूपाया आलोचनायाः करणविधिः, अथ यो बहुत्वात् शरीराशक्तत्वादन्यतोऽपि वा कुतोपि कारणाद् एनां यथोक्तां संपूर्णां कर्तुं न प्रभवति, अथ च खच्छाशयत्वात् एनामृणमिव शोधयितुं वाञ्छति, स कथं करोति ? इति प्रश्न उत्तरमाह आलोयणाविसुद्धिं जो काउं चंछए स सज्झायं । वजिउं कालवेलं करेइ ताउ इमे चउरो ॥ ११०॥ व्याख्या-यद्यपि गुरोः खापराधनिवेदनमेव आलोचना उच्यते, तथाप्यत्र कार्ये कारणोपचारात् आलोचनापूर्वकं प्रायश्चि- नमपि आलोचना भण्यते, तत आलोचनायास्तपोरूपमायश्चित्तस्य विशुद्धिं शोधनं पूरणमित्यर्थः, 'आलोचनाविशुद्धिं' यः कश्चित् शुद्धात्मा कर्तुं वाञ्छति, स 'खाध्यायः परिवर्तनारूपं 'वर्जयित्वा परिहत्य 'कालवेलो' दुष्टवेलां करोति, यतोऽसौ प्रायः सर्वेष्वपि धर्मगच्छेषु जीतव्यवहारेण प्रायश्चित्ततयापि व्यवहियते एव, अस्य तपोऽपेक्षया अधिकगुणत्वात् , तथाचोक्तं निशी- -- ·यभाये। नारम रिहम्मि वि नवे अन्भिन्तरे वाहिरे कुसलदिटे । न वि अस्थि नविय होही सज्झायसम्मं नवो कम्ममिति, १|| एतन प्रागेव भावितं, नथाच अशीतिशत्या एकाशनं, मप्तसत्या निर्विकृतिक, सहस्रेण आचाम्ल, द्वाभ्यां सहस्राभ्याम् उपवासः, योध्यते, ताः पुनः कालोलाः 'इमा' वक्ष्यमाणाः, पुंलिङ्गत्वं प्राकृतत्वात् चतस इत्यर्थः ॥११०॥ अथ वत्स्वरूपमेव विपरीतुमाह पउपोरिसिओ दिवसो दिणमझते य दुन्नि घडियाओ । एवं रयणीमज्झे अंतंमि य ताओ चत्तारि ॥ १११॥ व्याख्या चतसः पौरप्यः प्रहरा यत्र असौ चतुःपौरुषीकः, 'दिवसो दिनस्य विभक्तिलोपः प्राकृतत्वात् , 'मध्ये' पादोनद्विप्रह- रोर्ध्वम्, अन्ते च मन्ध्यायां, द्वे द्वे अगृहीत वीमोऽपि द्विशब्दोऽर्थवशाद् वीप्सां गमयति, 'घटिके' लघुघटिके, कालपेला भर तीति वाक्यरोपः, दिने दे दे लघुपटिकामाने द्वे कालवेले इत्यर्थः, एवं' दिवस डब, 'रजनी' रात्रिचतुःपौरुपीका, तसा अपि मध्ये' अन्ते च दे द्वे घटिके द्वे कालले इत्यर्थः, एवं दिवसे इव रजन्यां द्वे कालवेले, तथाच ताः द्वे कालरेला द्वे दिवसे द्वे च रात्री, एवं चतस्र इति, ननु कालवेलावर्जनं निर्ग्रन्धानामेव युक्तं, नेपामेर आगमपा- ठित्वेन उक्तत्वात् , तथाहि निशीथे 'नो कप्पइ निग्गन्थाण वा निग्गन्धीपं वा चउहिं महाकालनेलाहिं सज्झायं करि- नए, तंजहा पढमाए १ मम्झाण्हे २ पच्छिमाए ३ अद्वरते ६ इति । फिंच समावद्यव्यापारनिवृत्तत्वेन बमनःस्थिरीकरणा- पम् अहोरात्र माध्यायं कुर्यत एतान् दृष्ट्वा मा लोको गहिट, यथा धिम् धिम् अमीपां बद्गुशास्त्रपठनं, यदेतावदेव न जानते, ·तत्कस्यां वेलायां किमपि कार्य कर्तुमुचितमिति, कालवेलायां हि सन्ध्यावन्दनवैश्वदेवतर्पणहोमादिप्रायं शान्तिककमैव कर्तुमुचितं न खाध्यायः, तस्य परमतत्त्वात्मकत्वेन दुष्ट्वेलायामतिगोप्यत्वात् , यदि वा सोऽपि कर्तुमुचितो, यदि सर्वज्ञभापितो न भवेत् , परमेते एवं भणन्ति, यदसदीय आगमः सर्वज्ञभापित एव, तथा चेदस्ति तदासौ अस्यां वेलायां विशेपेण गोपनीयः, सलक्षणत्वे- नास्य देवताधिष्ठितत्वात् , यदुक्तमेपामेव आगमे व्यवहारभाष्ये “सलक्खणमिदं सुत्तं जेण सव्वन्नु भासियं ॥ सव्वं च लक्षणोवेयं समहिडिंति देवतात्ति, सदेवतं च वस्तु अशुभवेलायां यत्नेन रक्ष्यते, प्रायस्तस्य श्रेयोरूपत्वेन बहुविनत्वादिति, आबालगोपा- लानां प्रसिद्धमपि अजानानाः कथमिव सर्वज्ञपुत्रका एते भण्यन्त इति, तथा सन्ध्यासु संचरन्तो गुह्यकदेवाः खाध्यायासक्तत्वेन निरवधानानेतान् मा छलयन् , तथाऽवश्यकार्ये आवश्यक माऽमी अनुपयुक्ताऽभूवन्, तथा अविश्रान्त्या स्वाध्यायं कुर्वन्तोऽमी मा कष्टयतामित्यादि कारणमाश्रित्य अतिवत्सलैः परमाप्तैः कालबेलासु स्वाध्यायः साधूनामेव आज्ञाभङ्गादिदोपप्रदर्शनेन निषि- दुः, तथाहि निशीथभाष्ये 'पुवावरसंज्झाए मज्झण्हे तह य अद्धरचम्मि ॥ चउसंझा सज्झायं, जो कुणइ आणमाईणि ॥१॥ लोएवि होइ गरिहा संझासु उ गुज्झगा पविचरंति ॥ आवासगउ व ओगो आवासो चेव खिन्नाणं ।२। इति, ननु श्राद्धानां तेषां गृह- स्थत्वेन पूर्वोक्तकारणासंभवादिति चेत्, नैवं, यतो यच्छ्रमणानां वयं तच्छ्रमणोपासकानामपि उत्सर्गतो वयमेव, तेपामपि मोक्षार्थित्वात् , ननु भवन्तु मोक्षार्थिनस्तथापि गृहकार्यव्यग्रत्वात्, कथमपि प्रभूता अपि सन्तो यदि ते कालवेलात्वात् स्वाध्यायं न करिष्यन्ति, ततो बहुकार्यत्वात् पुनरपि अन्यस्मिन् कसिंश्चित् सावधव्यापारे प्रवर्त्यन्ति, तथाच महादोपस्ततो वरं तदापि ·प खाध्यायकरणम् ? इति चेत् , उच्यते-स्यादेव स्वाध्यायस्य तदा निषेधोऽनर्थफलो यदि कालवेलासु अन्यधर्मकृत्यं कार्यतयोप दिष्टं नाभविष्यत् , नचैवमस्ति, तदाहि तेषां 'समणेण मावएण य अवस्स कायव्ययं हवइ जम्हा ॥ अंतो अहोनिसिस्सा तम्हा आपस्सयं नाम १, इत्यनेन आवश्यककरणं, काले सुइभूतेणं विमिट्टपुप्फाइपहिं विहिणा उ॥ सारत्थुइ वुत्तगई जिणपूया होइ कायन्या, इत्यनेन पूजाफरणं चोपदिएमस्ति, यथा पूजाकालथोत्सर्गतः कालवेला एवेति वृत्तिकृता च्याख्यातमस्ति, सूत्र- कृतापि एवमेयोक्तमस्ति, यथा 'सो पुण इह विनेओ संझाओ तिन्नि तार ओहेणमिति', ततो यदि ते प्रभूतास्तदा तत्क्षणे आव- म्यक वा देवपूजां वा सर्वकाल विधेयत्वेन पश्चपरमेष्ठिनमस्कारध्यानं वा करिष्यन्ति, न पुनः सापय कर्म धर्मार्थित्वात् इति न है कश्चिद् दोपः, यदि या मा कार्पुरावश्यकादिक, तथापि स्वाध्यायं सापयकर्म प्रतिरोधकमपि, तदा वर्जयन्त्यैव, प्रतिनियतकाल विधेयलेन तस लोकेऽपि लोकोत्तरेऽपि तदापयत्वेनोक्तत्वात् , तथाहि चत्वारि सलु कर्माणि सन्ध्याकाले विवर्जयेत् । आहारं मैथुनं निद्रां खाध्यायं च विशेषतः ॥१॥ आहाराजायने व्याधिः क्रूरगर्मथ मैथुनात् । निद्रातो धननाशश्च खाध्याये मरणं भवेत् ॥२॥ इति, तथा व्यवहारमाप्ये 'रचीदिणाण मज्झे उभो संझओ अविचरन्ति ॥ गुज्झगा केवि तेण तासि तु नो सुयमिति, नतो यथावश्यकं पापव्यवहारप्रतिबन्धकमपि अकाले एते न कुर्वन्ति, एवं खाध्यायमपीति, ये पुनस्तदापि स्वाध्यायं कुर्वन्ति, ते श्रुता- शातनाकारित्तात् भगवदाज्ञोल्लंघकत्वाध विराधका एव, ननु असंख्यभवकर्मक्षयहेतुः स्वाध्याय उक्तो यथा 'कम्ममसंसिजभवं स. वेद अणुसमयमेव माउत्तो ॥ अन्नयरम्मि विजोगे सज्झायम्मी विसेसेण ||१|| ततोऽसौ दुष्टेवेलायामपि अनुष्ठीयमानस्तपोवनिर्जरा- ·। हेतुरेल, नहि अमृत मरणक्षणे पीयमानं न जीवनहेतुः, किंच यद्यसौ सम्यग् ज्ञानहेतुत्वेन मोक्षहेतुस्तहि नास्य कश्चिदकाला, गदुक्तं "को आउरम्स कालो मगलंबरधोयणे य को कालो ॥ जइ मुक्खहेउनाणं को कालो तस्साऽकालो वा" इत्यसिन् काल- वेलाक्रियमाणे कथं विराधना प्रसङ्गः संगतः साइ ? इति चेत् उच्यते, महानिर्जराहेतुरपि असौ, जिनकल्पवत् प्रतिसिद्धे कालेऽनुष्टीयमानः कर्मवन्धनिवन्धनमेव, यदुक्तं 'कामं सु वओगो तवो क्वहारं अणुत्तरं भणियं । पडिसेहियम्मि काले तहावि सल कम्मबंधायेति' अन्यैरपि कालवेलामु खाध्यायो न कर्त्तव्यः किं पुनः शुद्धिकामिभिरितिभावः ॥१११॥ आह किं कालवे- लाखेष खाध्यायो न गुण्यते, किं वा अन्यत्रापि कुत्रापि इत्यत आह चित्तासोए सियसत्तमट्ठभीनवमि तिसु तिहीसुं पि । बहुसुयनिसिद्धमेयं न गुणिज्जुवएसमालाइ ॥ ११२ ॥ व्याख्या--'चैत्रो' मधुमासः, आश्वयुज आश्विनमासः, तयोः समाहारद्वन्द्वे चैत्राश्वयुजं भवति, तस्मिन् 'सितसप्तम्यष्टमीन- मीपु' विभक्तिलोपः प्राकृतत्वात् 'तिसपु तिथिपु' अनुस्वारः प्राकृतत्वात् , अपिरुक्तः समुच्चये, ततो न केवलं कालवेलासु श्वेतस- सम्यष्टमीनवमीरूपत्रितिथिष्वपि, बहुश्रुतैर्विशिष्टश्रुतधर्निपिद्धं मिथ्यादृष्टिदेवतापूजार्थं प्रवृत्तसार्वत्रिकमहाहिंसाजनिताखाध्याथि- कदर्शनाद, इतस्ततः संचरद् भोगार्थिक्षुद्रदेवताच्छलनायुपद्रवसंभावनाच 'निवारित' बहुश्रुतनिपिद्धम्, एतत्वाध्यायकरणम् , इति- स्त्र द्रष्टव्यः, इतिहेतोर्न गुणयेन परिवर्तयेत् , 'उपदेशमाला' श्रीमहावीरशिप्यश्रीधर्मदासगणिविरचितत्वाद् आद्यं प्रकरणं, सा गादिर्यस्य तदुपदेशमालादि प्रकरणजातम् , अयमभिप्रायो यद्यपि आगमे आपाढकार्तिकयोः श्वेतपक्षे त्रीणि त्रीणि, चैत्राश्वि- ·अखाध्यायकलेन उक्तानि सन्ति, तथाहि 'नो कप्पइ निग्गन्थाणं वा निग्ग- 'ए, तंजहा आसाहपाडिपए ।१। इंदमहपाडिवए ।२। कत्तियपाडिवए ।३। सुगि- तुर्दश्यां पूर्णिमायां प्रतिपदायां दिने दिने अवस्थेतपञ्चम्याम् इन्द्रमहोत्सवो तुर्दश्यां पूर्णिमायां प्रतिपदायां दिननये, चैत्रेऽपि आश्विने इस दिनद्वादशक बागमे प्रयुज्यते, इति सिद्धान्तस्यैव गुणनम् एषु दिनेषु निपद्धमुचितं, तथापि न्दभूतानि प्रकरणानि अप्यागम एव, केरलं गणधरादिव्यतिरिक्तश्रुतधरप्रणी- ण्येव 'अमूनि' सप्तम्यादीनि दिनानि, अतिमहा-महवचाद् अस्वाध्यायिकत्वेन रेत् शुद्धिकामी श्रुतधराचीर्णस अनुल्लंघनीयत्वादिति ॥ ११२ ॥ अथादिश- गपदकेन दर्शयन्नुपसंहरति । सयरी कम्मविवागं छयासि य तह दिवडसयं ॥ ११३ ॥ मुद्धिं च । पडिकमणसमायारिं घेरावलियं सपडिफमणं ॥११४॥ च । पचक्खाणं तह पंचसंगहं अणुवयाइविहिं ॥ ११५॥ पमुत्तं । सापयपन्नत्ति नरपचन्नणं सम्मसत्तरियं ॥ ११६ ।।

·अयसोडसगाई तह वीसं वीसियाउ पसमरई। जिणसत्तरियं एवमाइं जत्थ सिद्धन्तपरमत्थो ॥ ११७ ॥ भन्नइ तं सेसं पि हु पवयणमिह चउसु कालवेलासु । न गुणिजा सेयासुं चित्तासोए तिसु तिहीसु॥११८॥ व्याख्या-उपदेशपदानि पञ्चाशकानि च तथा शब्दाः सर्वेऽपि समुच्चये, पञ्चवस्तुकशतकं, सप्ततिका कर्मसप्ततिमित्यर्थःकर्म- विषाकं पडशीति, तथा द्वयर्द्धशतम् ॥११३॥ 'जीवसमास संग्रहणिकर्मप्रकृती.द्वित्वे बहुत्वं प्राकृतत्वात् , 'पिण्डशुद्धिं पिण्डविशुद्धि- मित्यर्थः, 'प्रतिक्रमणसमाचारी, स्थविरावलिकां सह प्रतिक्रमणं नाम प्रतिक्रमणसूत्रसहितामित्यर्थः ॥११४॥ सामायिकचैत्यवन्दन कानि गतीतानि, बहुत्वे एकत्वं समाहारवशात् , कायोत्सर्गसूत्रं च प्रत्याख्यानं, तथा पञ्चसंग्रहम् अणुव्रतादिविधिम् अणुव्रतशब्द आदिर्यख स तथा तम् अणुव्रतविधिमित्यर्थः ॥ ११५ ॥ 'क्षेत्रसमासं' प्रवचनसंदोहोपदेशमालापञ्चसूत्राणि प्रसिद्धानि, नवरम् उपदेशमाला अन्यकर्तृकी ज्ञेया, न तु धर्मदासगणिककाः, तस्याः प्रागेव उक्तत्वात्., एकवचनं तु समासानुरोधात् , श्रावकज्ञप्ति नरकवर्णना, सम्यक्त्वसप्ततिको दर्शनसप्ततिमित्यर्थः ॥११६॥ 'अष्टकानि पोडशकानि, तथा विंशति. विंशतिका प्रशमरति जिन- सप्ततिकाम् 'एवमादि' एवं प्रकार, सिद्धान्तार्थपूर्वकत्वेन उपदेशमालादिसदृशमित्यर्थः, एतदेव विवृणोति-यत्र सिद्धान्तपरमार्थो मण्यते तद शेषमपि, अपरमपि हुर्निश्चये, प्रकरणमिह प्रवचने चतसृषु कालवेलासु निश्चयेन न गुणयेत् , श्वेताम् अनुस्वारः माक- वत्वात्, न चैत्राश्वयुजे तिसपु तिथिपु वचोऽत्र द्रष्टव्यः, अयमभिप्रायो यद्यपि अस्वाध्यायिकस्थितिः सिद्धान्तस्यैव तदभ्यासिनां साधूनामेव आगमे साक्षादुक्ता दृश्यते, न प्रकरणानां न वा तत्पाठिनां श्राद्धानां तथापि आराध्यश्रुताशातनावर्जिभिः श्राद्धै- ·“परम्परागत कालपलासु पपाश्वयुजश्वतसप्तम्यादादनक्य च प्रकरणपठनादिनिषेधः पश्चशतादेशरत् बहुमन्तव्य एव, अन्य. तु अस्वाध्यायिकेऽपि अध्येयतया उक्ता नियुक्तयोऽपि इन्द्रमहादिषु पयरन् गुण्येरन् वा, न पढ्यन्ते गुण्यन्ते वा द्धैरनुक्तत्वान, स्माद् वृद्धप्रवादोऽपि आगमपत् प्रमाणिक एपेति ॥ ११७ ॥ ११८ ॥ इत्युक्तं यस्मिन् काले क्रियमाणः म्याध्यायः कर्मब- गय नायते, तस वर्जनम्, अथैनं यया नीत्या यश्च वय॑मान-र्यया या मुद्रया येन च प्रगिधानविशेषेण कुर्वाणः शुद्धिकामी पूर्णमनोरथो भाति, तथोपदेष्टुं गाथाद्वयमाह पढम पडिकमिऊणं इरियावहियं जहासमायारिं । निदं विकहं कलहं हासफिड्डाई यजन्तो ॥ ११९ ॥ ययणदुवारे मुहर्णतयं च पत्थंचलं अह दाउं । सुत्तत्थे उपउत्तो सज्झायं कुणइ सुणइ पढे ॥१२० ॥ व्याख्या--प्रथममादौ प्रतिक्रम्य अनुष्ठाय ऐर्यापथिकीम् अनुष्ठानविशेष, समाचार्या अनतिक्रमेण यथा समाचारि, अनु- - भारः प्राकृतत्त्रात् यथाविधि, निदा खापं, विकयां स्वाध्यायधाराविच्छेदकारिणीम्, अन्येन सह वार्ता, कलहं वागयुद्धं, हासो मक्रीडायुतरमणादि ते आदी यस्य तद हासकीडादि, आदिशब्दाद् वालकधात्रीलादिगृहव्यापाराणां ग्रहः 'वर्जयन्' परि- रन् , स्वाध्यायावधानविरोधित्वादितिभावः ॥ ११९ ॥ वदनद्वारे'मुसाग्रे, मुसानन्द मुसवत्रिका, चः पूरणे 'वस्वाञ्चलं वा' तरीयांशुक्रादिप्रान्तं वा, गृहीते सामायिके मुसवस्तिकाम् , अन्यदा तु पलाञ्चलमपि इत्यर्थः, 'दत्त्वा' आत्मसंयमपिराधना- रिहरणार्थमेव इदमुपदिष्टं भगवद्भिरित्यहंदचनबहुमानात् धृत्वा अत्राधिणी निमील्य हमतीलादिवन् निमील्यादिमेडस्तुल्य- ·कर्ड इत्यनेन सहकाले क्त्वाप्रत्ययः, तता मुखद्वारे मुखवस्त्रिका ददान एवेत्यर्थः, अन्यथा त्वसौ कर्मवन्धकार्येव सावधभापि- त्वात् , वस्त्रादिना मुखम् अनादृत्य वाणो हि सावद्यभापी. एव, यदुक्तं भगवत्यां सक्केणं भंते देविंदे देवराया किंसावज्ज मासं भासइ अणवजं वा? गोयमा? सावज पि भासं भासइ अणवज पि भासं भासइ ? से केणढेणं भंते एवं बुचड़ गोयमा ? जाहे णं स देविंदे देवराया सुकुमकायं अणिज्जूहित्ताणं भासं भासइ, ताहे सके देविंदे देवराया सावज भासं भासइ, जाहे णं सक्के देविंदे देवराया सुहुमकायं निजूहित्ता णं भासं भासइ, ताहे अणवज भासं भासइत्ति, 'सुहुमकायं ति, सूक्ष्मकायं हस्तादिकं वस्तु इति वृद्धाः ॥ अन्ये तु वस्त्रमित्याहुः, 'अणिज्जू- हित्तत्ति' अपोह्य अदच्या हरताद्यावृतमुखस्यैव हि भापमाणस्य जीवसंरक्षणतोऽनवद्या भाषा भवति, अन्यथा तु सावर्षांव, ततो यदा वैक्रियशरीरिणः शक्रस्यापि अनावृतमुखत्वेन भापमाणस भाषा सावद्या भवति, तदा सुतरां मनुष्याणां भाषा सावद्या भविष्यति, तेपामौदारिकशरीरत्वेन शब्दोत्पत्तिनिमित्तप्रयत्नप्रेरितस्य मुखवातस्य उष्णत्वेन दुर्गधत्वेन वातिशयेन जीवोपघातहेतुत्वादिति भावः। अथ शब्द आनन्तर्यार्थत्वाद् ईर्यापथिकीप्रतिक्रमणानन्तरमेव शुद्धयार्थिना खाध्यायः कर्त्तव्यो नतु अन्तरं कार्यमिति द्योत- यति, क्त्वाप्रत्ययेन तु पूर्वकालतामात्रमेवोक्तम् , नतु आनन्तये, 'सूत्रार्थे' सूत्रेऽर्थे वा उभयस्मिन् वा 'उपयुक्त प्रणिधानवान् अनेन तु इदमुक्तं, पुस्तकाद्युपरि अन्येन वा सह गुण्यमानो ऽसौ नालोचनायां प्रविशति, तथा गुणनेहि प्रायः सूत्रार्थावधानाभावात् , खाध्यायम् अष्टादश शीलाङ्गसहस्रादिकं करोति गुणयति आलोचनापूर्तावनङ्गेऽपि श्रवणपठने गुणनसमानविधिविधेये इति ·[छतागोक्ते इति, शृणोति संविगेन केनापि गुण्यमानम् अर्थाप्यमानं वा म्याध्यायमाफर्णयति, पठति अधीत इत्यर्थः ।। १२०॥ इति यथा कृतः स्याध्याय आलोचनाद्वय भाति तथोकम् , अथालोचनायां गृहीतायां लन्धेप्पनेपूपवासेषु कुनविदाकस्मि- करोगादर्जातायां सहजायां वा अशक्तो सत्यामुपपासं कर्तुमशक्तः कथमेतत् शोधयतीति प्रश्नसोनरं गाथाद्वयेनोक्तं तत्रेयं प्रथमा चउरिफासणाहिं उपवासो तह य निव्यियतएण । आयंयिलेहिं दोहिं यारसपुरिमड्ड उपवासो ॥ १२१ ॥ व्याख्या-चतुर्मिरेकासनकैरुपपासः, तथाचेति निपातसमुदायः समुचये, तथा निर्विकृतित्रयेणोपवासः, तथा द्वाभ्यामा- चाम्लाभ्यामुपवासः, भवतीति क्रिया अध्याहार्याः तदपेक्षयरहि कारकाणां प्रवृत्तः, तथा द्वादशपुरिमा रुपवासो भवतीति । नन्वादिस्थमपि उपवासपदं यथा निर्षिकत्याचाम्लपदाभ्यां सह क्रमेण योजितम्, एवं पुरिमार्द्धपदेनापि सह योज्यते, किं पुन- रपि अस्स ग्रहणं कृतम् १ इति चेत् उच्यते-एकासनादीनां करण विरक्षितं, तृतीयान्तत्वेन उपन्यस्तत्वात् , पुरिमार्दानां तु कर्तृत्वं प्रथमान्तत्वात् , ततः सामानाधिकरण्यार्थ पुनरपि उपवासपदस ग्रह्ण कृतमिति न पोनरुक्तदोषः । ननु पुरिमार्दाना कर्तृत्वमपि किमिति विवक्षितम् ? उच्यते तेषामेकामनादिभ्यो विभिन्नरूपता सूचयितुं ? सा चेयम्-एकासननिर्विकृत्याचाम्ले- यथोक्तसंख्यैत्रिधाऽऽहारैरपि आलोचनायामुपवासो भवति, किं पुनश्चतुर्विघाहारैः; पुरिमार्द्वस्तु चतुर्धाहारेरेव द्वादशमिरुपासो न विधाहारैर्यत उक्त प्राय "पुरिमट्टतयो इह जो सो सन्याहारचागाओ नि" ननु तथापि द्वादशपूर्णानुपपास इति, यदुक्तं तदसमीचीनमैप, आगमाचरणावाद्यत्वात् , आगमेहि अष्टभिरेव पूर्वाद्धरुपपाम उक्तोऽस्ति, तथाहि प्रायश्चित्तविधी 'माणं कमेण .

·निवियपुरिमेगासणनिरुद्भूखमणाणं पायजुत्तेक ।१। दुअर्ट २ पण ५ दस ॥१०॥ वीस २० तह विसोया, इति गाथायां साडौं दावेव विशोपको पुरिमार्द्धय मानमुक्तम् , तौ च अष्टभिर्गुणिती विंशतिर्विशोपका उपवासस्य मानं भवतीति, तथा "कल्लाण- गमावन्ने अतरंते जह कमेण काउं जो दस कारिंति चउत्थे तद्दिगुणायंबिलतवे वा एक्कासणपुरिमड्ढाणि निधिगई चेव विगुणवि- गुणा उ"इति व्यवहारभाष्यसार्द्धगाथा विदृतौ श्रीमलयगिरिणापि चूर्णिकारेण चाष्टभिरेव पूर्वार्द्धरुपवास इति सूचितं, यतस्ताभ्या- मुभाभ्यामपि दशानामुपवासानां स्थानेऽपवादतोऽशीतिः पूर्वार्द्धानि कार्याणीति तत्र व्याख्यातमस्ति, तथाहि कल्याणकं प्रायश्चि- त्तम् आपन्ना ये यथाक्रमेण तत्कर्तुमशक्नुवन्तस्तान् दश चतुर्थानि कारयन्ति, तथापि अशक्नुवन्तस्तद् विगुणानि आचाम्लानि तपः कारयन्ति, विंशतिमाचाम्लानि कारयन्तीत्यर्थः, एवमेकासनपूर्वार्द्धनिर्विकृतीन् द्विगुणात् द्विगुणान् कारयन्ति, किमुक्तं भवति विंशत्याचाम्लकरणाशक्तौ चत्वारिंशदेकासनकानि कारयन्ति, तत्रापि अशक्तौ अशीतिं पूर्वार्दानि कारयन्ति, तत्रापि अशक्तौ षष्ट्याधिकं शतं निर्विकृतीकानां कारयन्तीति, ततो यदा दशानां भागेऽशीतिर्भवति, तदैकस भागेऽष्टौ एव भवन्तीति, आचरणायां तु पोडशभिरेव पूर्वार्द्वरुपवास उक्तोऽस्ति, तथाहि प्रायः सर्वसंमतोपधान विधौ ‘आयरणाउ नेयं पुरिमड्डा सोल- सेहिं उववासोत्ति, इति चेन, नहि युगप्रधानगुरवः प्राणात्ययेऽपि आगमाऽऽचरणावाचं प्ररूपयन्ति, तत्किमयं पक्ष आगमिक आचीर्णो वा? उच्यते आगमिक एव? ननु कसिन्नागमे इदं भणितमस्ति ? उच्यते महानिशीथे मध्यमवाचनायां यथोक्तोप- धानतपःकरणासमर्थमुद्दिश्य द्वादशभिरेव पुरिमाद्वैरुपवास उक्तोऽस्ति, तथाहि "तओ नाऊणं पियधम्म दढधम्म भत्तिजुत्तं ·ताहे जाव इयं पायाणं निचाहेउं समत्थी भाइ, ताव इयं काराविजा राईभोयणं च दुपिह तिविह चउबिहेण वा नहा सत्तीय पासाविसइ तो, गोयमा? पणयालाए गमुकारमहियाणं चउत्थं चउपीमाए पोरिमीहिं पारगेहिं पुरिमोहिं दसहि अपडेहि छहिं निबीएहि पाहिं एगहाणेहि दोहि आयंग्लेिहिं एगेण मुअत्यग्लिण" इत्यादि, नन्य तर्हि जैनागमा अपि लोकिकागमवर सर्वशपूर्वका परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वादिति ? पेन, पिम्द्वार्थप्रतिपादकत्वं हि तदैव अमीरां साद, ययते प्रयोऽपि एकेनेवाऽभिप्रायेण प्रष्टताः स्युः, नवमस्ति सनपूर्वकत्वादेव, यवामीपां भिन्नभिन्नोऽभिमायः, स सम्यगामायगम्य एवेति, तत्वार्थिना तद्वेदिनो महायुतधरा एवाणुगरणीयाः, ते पात्रैवंविधमेर आनायं व्याचक्षते यथा-चतुर्विधाहारैरष्टभिरेव विधाहारदिशभिरेय, द्विधाहारः पोडशभिरेष पूम्पवागो भातीति, सम्यविशेषानुयायित्वेन प्रयोऽप्येते पक्षा अविरुद्धा एव । नन्वेवं नहिं अब विधाहारेस द्वादशभिरूपास इत्या वक्तुं युक्तं, न चतुर्दाहारैति, तथा च 'पुरिमतमो इह जो' इत्यादि प्रागतनगाथाविरोध इति चेत् सत्यं, किन्तु विशिष्टसुद्धार्थमेव इत्यमुक्त, यत्रो यथा द्विधाहाररप्येकासनैवतुभिरुपासो भव- अपि आलोचनायां विधाहारैरेव, अमीभिरभिरुपयायो भवतीत्येपमत्रापि विशेपमिति न कषिद् विरोध इत्यर्थः ॥ १२१ ॥ इत्युक्तं यावद्भिरागमिरेव लघुमिस्तपोभिरुपयामः पूर्यते तेषां वावत् संख्यानम् , अथ प्रायधिरत्नाचीणेन पावता साध्या- येन यावद्भिश्च शुद्धीकारानेरसी पूर्यते तावदेव नरसंग्ख्यानं द्वितीयगाथया पाह मझायसहस्सहिं दोहिं एगो हविन उयपासो | कारणउ कस्मइ पुण अहिं दोकागणेहिं च ॥ १२२ ।

·व्याख्या---'खाध्यायस्य' पुस्तकादिसहायान्तरानपेक्षित्वेन गुणितस्य गाथामानेन लोकमानेन वा 'सहने, स्वाध्यायसहसे ताभ्यां द्वाभ्यामेको भवेदुपवासः, तथा कारणतोऽत्यन्तहीनसत्त्वरक्षणाय याऽत्र ग्लानादिकारणमाश्रित्य कस्यचिदतिसुकुमार- शरीरस नतु सर्वस्य, पुनःशब्द उपवासपूरकसैद्धान्तिकैकासनादितपोभ्यो भेदमाह-अष्टभिर्येकासनैश्योपकासो भवतीति, यदुक्तं-जह भणियं पच्छित् दिजा हिस्स नउ गिलाणस्स । जाव इयं वावि सहइ तं दिजसहिज वा कालमिति, एतावता चंदमुक्तं भवति, अत्यन्तदुष्करतपश्चरणविधिश्रवणाइ आलोचनातो न भेत्तव्यं किन्तु अत्यन्तहीनवलैरपि एपा ग्राह्या एव, यतोऽस्यां गृहीतायां जन्मप्रभृतिसंचितप्रवलकलिमलसाकल्यविलयस भावात् , अत्यन्ताशक्तादिदशोचितस्यापि प्रायश्चित्तस्य भगवद्भिरुपदिष्टत्वाच, अत एव अगीतार्थानामालोचनादानं निषिद्धं तेंपा द्रव्यक्षेत्रकालभावपुरुषप्रतिसेवनागतविशेषानमि- ज्ञत्वेन द्रव्याद्यौचित्येन प्रायश्चित्तानि दातुमसमर्थत्वादिति भावः ॥ १२२ ॥ इत्युक्तोऽज अशक्तानुद्दिश्य प्रायवित्तकरणविधिः, अथात्रैव सुकरे सुखलम्पटत्वाद् मन्दश्रद्धात्वाद्वा शक्तावपि मा प्रवर्ततामिति अतिप्रसङ्गनिवारणार्थमाह- संतम्मि बले संतमि वीरिए पुरिसकारि सन्तमि ॥ जणियं सुद्धिकए करिन आलोयणाइ तवं ॥१२३॥ व्याख्या 'सति विद्यमाने 'वले' शरीरसामन्ये, 'सतिं वीर्य जीवशक्ती मनउत्साहे वा, पुरुषाकारे अङ्गीकृत--निर्वाहकत्व- लक्षणे सति, भणितस्य 'आलोयणानिमित्तं पारद्धतवम्मि, इत्यायेकोनत्रिंशद् गायोक्तस जालोचनाचार्यण दारा वाज्नतिका- मेण यथाणितम् , अयमभिप्रायो यत्तपोऽधुनैव ग्रन्थकृता आलोचनागार्गेण वा यथा कार्यंतगोक्त, तथैव तदिति 'शुद्धिकते' More ·सकलकलिमलप्रक्षालनाय कुयोद, आलोचनायास्तप उपवासादिकम् , अन्यथा आज्ञाभङ्गानवस्थादयो दोपाः प्रसजेयुः, यदुक्तं- 'तसय पायच्छि जे मग्गविओ गुरू उवदिसति । तं तह आयरियनं अणवत्थपसंगभीएण, इत्यर्थः ।।१२३ ॥ ननु यस्तीन- श्रद्धोऽपि तथाविधवलवीर्यावभावाद् यथा भणितमालोचनातप केवलोत्सर्गरूपत्वात् कत्तुं न शक्नोति, तेन किं कार्यमित्याह-- अह नथि सरीरपलं तवसत्ती वि हुन तारिसा होइ । भावो विनइ सुद्धो ता अपवारण हुन्न तवं १२४ व्याख्या-अथेति पक्षान्तरे 'नास्ति' न भवति 'शरीखल' देहमामयं तपाशक्तिरपि हुर्निश्चये, 'न तादृग् भवति' यादृश्या यथा भणितम् आराध्यते, उपवासादौ कृते झटित्येव शिरोऽादिविकारप्रादुर्भावात् केवलं भावोत्साहो विद्यते 'शुद्धो' निष्कपटः, 'ता' तदा, अपवादेन एकासनचतुष्कादिकरणरूपेण भवेत्। तप उपवादिकं कर्तव्यमिति शेपः, तादृश्यां बरस्था पामेवमपि दुर्वाण आराधक एव, यदुक्तं 'न हु किंचि अणुनायं पडिसिद्धं वावि. जिणवरिन्देहिं । एसा जिणाणमाणा कजे मवेण होयल, इत्यर्थः ।। १२४ ॥ इत्युक्त औत्सर्गिक आपवादिकथालोचनातपाकरणविधिः, अथानेनापि विधिना उत्सर्गे अपवादेऽपि वा प्राले यो गुर्वनुन्नया एवं आलोचनावपः करोति, स एव मोक्षलक्षणं फलम् अश्नुते इत्याह- सुगुरुणं आगाए करिन आलोयणातवं भव्यो ॥ य भणियमुत्तविहिणा सोलह परमप्पयं लहइ १२० व्याख्या- 'सुगुरूणां संविनधर्माचार्याणाम् 'आशया' उपदेशेन, 'कुर्यात् करोति, य इति फर्टपदमत्र नेय यनदोनित्या भिसंबन्धाद्, 'आलोचनावपः प्रायश्चित्त भव्यः शुशी, इनि, ए, 'भणितमप्रविधिना' प्रागुनस्थनीत्या, स 'लए' शीर्थ * ·'परमपदं' मोक्षं, लभते, विशुद्धचित्तत्वात्, यदुक्तम् आलोइए समाणे सम्म पुब्वोदितण विहिणाओ। दिति गुरू पच्छित्तं जह भणियं वीयरागेहिं, ॥दिति गुरू पच्छित्तं दव्वं खित्तं च कालभावं च। परिचिंतिऊण सम्म जह सोही. जायए तस्स ॥ तह विहियाणुहाणं जम्हा आलोयणाविसोही य । जिणवयणसुहिएणं तम्हा उभयंपि कायव्वं ॥ उभयं सेवंताणं विसुद्धचित्ताणं भव्वसत्ताणं। केवलणाणुप्पत्ती दिहा समए अणताणमित्यर्थः॥१२५।। इत्युक्तं सुगुरुवचनेनैव क्रियमाणस्य औत्सर्गिकस्यापवादिकस्य चालोचनातपसः फलम् , अथ कुगुरुदत्ताऽऽलोचना प्रमाणमम- माणं वेति यत्पृष्टं तदुत्तरदानार्थमनुवदति- केणावि सावरणं मुद्धणं सिढिलसूरिपासम्मि । आलोयणा य गहिया पमाणमिह किं न सा होइ ॥१२६॥ व्याख्या-'केनापि' अनिर्दिष्टनाम्ना श्रावकेण, अनुस्वारः प्राकृतत्वात् , 'मुग्धेन' प्रवचनकौशल्यादिगुणरहितेन, लिङ्गमात्र- भ्रान्तेन वा, 'शिथिलसरिपार्श्व' क्रिया भ्रष्टाचार्यसमीपे, आमर्यादायां, "लोक दर्शने" इति धातुथुरादौ, तत आलोचनं 'जह वालो जंपन्तो कजमकजं च उज्जुयं भणइ । तं तह आलोइजा मायामयविप्पमुक्को येति' मर्यादया गुरोः पुरतः खापराधप्रकाशनम् आलोचना तथा च, यद्यपि आलोचना विकटना भण्यते, तथापि कार्ये कारणोपचारादालोचनान्तरं गुरवो यत्प्रायश्चित्तं ददति तदेवात्र आलोचनोच्यते, चोऽनुक्तसमुच्चये, ततो न केवलं वन्दनादिप्रतिपत्तिपुरस्सरं वदुश्चरितं तस्य निवेदनं तत् दत्ता प्रायश्चि- तरूपालोचना, नापि गृहीता खीकृता सा चशब्दोऽग्रस्थोऽपि अत्र योज्यते सा प्रमाणं युक्ता कर्त्तव्येत्यर्थः । 'इह' जिनधर्मे किं न ·अथ न प्रमाणं भवतीति यत्पृष्टामात शंप इत्यर्थः ॥ १२६ ।। अथोचरं दातुकामः स्वयमेव पावनिकामाह पोखरमिति तत्र एवं विधे प्रश्ने उत्तरमिदं तदेवाह जमगीयत्यो सिढिलो आउहिपमायदप्पकप्पेसु ॥ न वि जाणइ पच्छित्तं दाउं अह तं परं देह ॥ १२७ ॥ व्याख्या-ज यसाकारणाव अगीतार्थः सुखीत्वेन अपरिणतधर्मतत्वेन वा प्रायोऽनभ्यस्तसिद्धान्तार्थ: "शिथिलो द्रव्याचार्यः, ययपि शिथिलो गीताऽपि संभवति, क्याप्यत्रासौ न गृहीतो ग्रहस्थैदुर्लक्षवाद, यदि वा लक्ष्यता, कथमपि तथापि तस्यापि पार्थे सशल्यमरणमयाद् अन्यावस्थायामेव आलोचनाग्रहणस्य उक्तत्वाध; वत इत्यपाध्याहार्य, सतः कारणात आकुटिरूपे प्राणातिपातादिकरणं, ॥१॥ दो धावनराहादिफनवल्गनादिकः ॥२॥ प्रमादः, फन्दादिः, मद्यादिकं का, निरप- धानवया प्राणातिपावादिकरणं वा ॥ ३॥ कल्पः कारणेन गीतार्थस्य उपयुक्तरस यवनया आधाकादिसेवनं ॥४॥ यदुक्तं । जीतकल्पमाप्ये 'आउट्टिया उवेचा दप्पो पुण होइ वग्गणाईयो। कंदप्पाइपमा कप्पो पुण कारणे करणमिति', ततो दन्द्ध- स्तेषु, दात्पूर्व प्रमादसेह उपन्यासो गाथायन्धानुरोधाद, अन्यथा दर्पात्प्रमादय लघुवरापरापत्वेन उत्तरमेर न्यासो न्याय्यः, तथाहि जीतकल्पे-आउटियाई दप्पापमायकप्पेहि वा निसेविजा इति, तथाऽन्यत्रापि उक्तं "तह आउहियाह दप्पप्पमानो कपओर जयणाए कजे वाइय जयणाए जहटियमबमालोए" नापि अपिताः, न जानाति, नैव युध्यते, पापं छिनपीति पापछि, अथवा मायो वाहुल्येन चिर्स जीवं मनो वाऽतीचारमलमलिनं शोधयतीति निरुक्या प्रायश्चित्तम्, आत्वात् प्राइवे परिछत्त, यदुक्र पार्व AD ·क छिंदइ जला पायच्छित्तं तु भन्नए वेण पाएण वा वि चित्तं सोहइ य तेण पच्छित्तमिति, प्रायश्चित्तं ह्यालोचनादिदशप्रकारात्मक- वेन आकुट्टयादि प्रतिसेवनाभेदापेक्षकापत्तित्वेन द्रव्यक्षेत्रकालभावपुरुपायनुसारिदानत्वेन चातिगहनमिति, तदातुम् अर्पयितुम्, अयमभिप्रायः-प्रथमं तावदसौ स्थूलमतित्वात् अपरिशीलितागमत्वाद् वृद्धाननुजीवित्वाद् वा आकुट्टयादीनां स्वरूपमेव न जानाति, कुतस्तत्पूर्वकत्वेन भिन्नभिन्ना प्रतिसेवनां, तद्विपयत्वेन च भिन्न भिन्न प्रायश्चित्तं दातुं जानाति, तद्विशेषेण न जानाति, यदुक्तं पडिसेवणा चउद्धा आउट्टिपमायदप्पकप्पेहिं । न वि जाणइ अगीओ उस्सग्गववाइयं चेवत्ति, अथेति पक्षान्तरे, अजानानोऽपि धृष्टत्वात् प्रायश्चित्तं परमधिकम् अप्रायश्चित्तेऽपि प्रायश्चित्तं, प्रायश्चित्ते वा प्राप्तेऽतिमात्रमित्यर्थः, ददाति तदा श्रुतधर्माशातनाकारितया विराधक एवासौ इति वाक्यशेषः, यदुक्तम्-अपच्छित्ते य पच्छित्तं पच्छित्ते अइमत्तया धम्मस्सा सायणा तिव्वा मग्गस्स य विराहणात्ति, अतः शिथिलसरिसमीपे गृहीतालोचनाऽनहत्त्वेन दत्तत्वात् स्वकपोलकल्पितैः प्रायश्चित्तैः शुद्ध्यभावाच न प्रमाणमित्यर्थः ॥ १२७ ॥ नन्वेवं दायकस्यैव दोपो, यः सम्यगविज्ञाय प्रायश्चित्तं ददाति, न तु ग्राहकस्य तस त्रिकरणविशुद्धत्वात् , ततो यथा धार्मिकमपि परमानं भुञ्जानस क्षपकसाधोस्त्रिकरणविशुद्धतया केवलज्ञानोत्पत्तिहेतु: सिद्धिरभूद् एवमसापि तामालोचनां कुर्वतो भविष्यतीत्यत आह- तस्थ स्थि गाहगस्स वि दोसो सो दायगस अहिययरो ॥ तित्थगराणाभंगो आणा वेसा जओ भणियं १२८ व्याख्या---'तत्र' तस्यामालोनायाम् 'अस्ति' भवति 'ग्राहकसापि आलोचकस्यापि दोपः, संसारगर्तापातरूपः, "सल्लुद्ध- ·रणनिमित्तं गीयस्स अनेसणा उ उकोसं । जोयणसयाई सत्त उ वारस वरिसाई कायबा," इत्यादि, तीर्थकराज्ञोल्लंघनात् स दोपः, दायकस अगीतार्थाचार्यस्य अधिकतरः, तीर्थकरासंमतमानमायागौरवदायकत्वेन तस्य आत्मपरवञ्चकत्वात् यदुक्तम् , "अगीओ न वियाणाइ सोहिं चरणस्स देह ऊणहियं । तो अप्पाणं आलोयगं च पाडेइ संसारे"त्ति, कुत एवंविधरौद्रों दोपों मवतीत्यत आह 'तित्येति' तीर्थकराज्ञाभङ्गात्, आज्ञा च तीर्थकरस्य औत्सर्गिकी आपवादिकी वा एपाऽनन्तरमेव वक्ष्यमाणा तामेव प्रकटयितुमाह 'यतो भणितम्' आगम् इति शेषः, आगमेहि आलोचकालोचनाचायों द्वावपि प्रत्येक विभेदायुक्ती स्तः, यया अर्होऽनईश्वेति, तत्र संवेगनिर्मायत्लादिगुणवान् आलोचकोऽर्हः, यदुक्तं "संविग्गो उ अमाई मइमं कप्पटिओ अणा संसी । पण्णवणिो सट्टो अणाइत्तो दुकडतावी ॥ तचिहि समसगो सलु अभिग्गहा सेवणाइलिङ्ग जुओ। आलोयणापयाणे जुग्गो भणिओ जिपिन्देहि"ति, एतसाद विपरीतोऽनहः, तथा आचारवान् यथोक्तालोच्यापराधावधारणावान् , आगमादिपञ्चवि- धव्यवहारज्ञः प्रच्छन्नाकार्यालोचनप्रतिबन्धकलञादित्याजनकुशलः, अतिचारशुद्धिकारयिता वदत्तप्रायश्चित्तनिर्वाहणोपायदर्शक ऐहिकामुमिकापायदर्शक आलोचितदोपाणाम् अन्यसाप्रकाशकः परहितः मूक्ष्मार्थवेदी इशितादिभिः परभावलक्षक आलो- चनाचार्योऽई:, "आयारखमत्र धारवं ववहारो वीलए पकुली य निजव उवायदसी अपरिसावी य योद्धव्या, तह परिहियम्मि जुचो विसेसओ सुहमभावकुसलमई । मावाणुमाणवं तह जुग्गो आलोयणायरिओत्ति" अतो विपरीवस्त्वनई इति, एतयोवान्योन्यमीलने चत्वारो मझा भवन्ति, तत्राये दूयोरपि अईलाद उत्मर्गतस्तीर्थकराज्ञा, यदुक्तम्-इत्थं पुणं एस विही ·अरिहो अरिहम्मि दलयइ कमेणत्ति, द्वितीये त्वपवादतो गुरोरर्हत्वेन आलोचकसापि क्रमेणाईत्वभावात्, तृतीयेतु अत्यन्ताप- वादतः, आलोचनागुरोरनर्हत्वेऽपि आलोचकस अर्हत्वात् , यतः, "छत्तीस गुण समन्नागएण तेणंवि अवस्स कायव्या । परसखि- या वि सोही सुदु विवहारकुसलेण" इत्याद्यागमाराधनार्थ परंश्चैद्' अर्हो न लभ्यते तदाऽन)पि साक्षीक्रियते एव, चतुर्थे तु न कथंचिदाज्ञा, योरपि अनर्हत्वादित्यर्थः, ॥ १२८ ॥ एतदेव सर्वमागमभणितं सूत्रकारः खयमेव दर्शयन् प्रथमभङ्गकरचनां दर्शयति -- आलोयण चउभेया अरिहो अरिहम्मि पढमओ भंगो॥ अरिहम्मि अणरिहो पुण वीओ अरिहो विजमणरिहे। एसो तइओ जत्थेव अणरिहा दोवि सो चउत्थो उ १२९ व्याख्या-आलोचना विकटना रूपा प्रायश्चित्तरूपा वा, चतुर्भेदा आलोचकालोचनाचार्यगतार्हत्वानहत्त्वरूपभेदाभ्यां चतुः- प्रकारा, तानेव चतुरो भेदान् विवरीतुमाह 'अर्हति आकृतिवैराग्यादिगुणप्रकर्षवत्तया स्वदुष्कृतमालोचयितुं तच्छुद्धिं वा ग्रहीतुं योग्यो भवतीति अर्हः, आलोचकः, 'अर्हति' गीतार्थसुविहितत्वेन आलोचनीयं श्रोतुं तच्छुद्धिं वा दातुं योग्यो भवतीत्सई आ- लोचनाचार्यः। तसिन् ततश्चाहे आलोचनाचार्य अर्ह आलोचक आलोचयति, प्रायश्चित्तं वा गृह्णाति, इत्येप प्रथमको भङ्गः, अत्र अर्हपदं गुरुवाचकं, प्रथमान्तं त्वालोचकवाचकं ज्ञेयं, पदव्यत्ययस्तु गाथाअन्धानुरोधात् तथा 'अh' आलोचकाहे अनर्ह पुनः पूर्वोक्तसंविनत्वादिगुणविकलत्वेन अयोग्य आलोचक आलोचयतीति द्वितीयः ॥२॥ अनर्हे बाल्येऽपि कारण- सप्तम्यन्तम् ·माश्रित्य स्थापिते आचार्ये ऽनभ्यस्तविशिष्टशास्त्रत्वात् , अभ्यस्त विशिष्टशाखेऽपि वा कसिंचित्पार्थम्यादी क्रियाघ्रप्टत्याद् अयोग्ये अहोऽपि आलोचनासमाचारीकुशलत्वादिना योग्योऽपि यदालोचयतीत्येप तृतीयः॥३॥ यत्रैवशन्दो व्यतिकमे योश्यतेऽनहीं- वेव सूत्रोक्तगुणरहितत्वेनायोग्यावेव, द्वावपि आलोचनाचार्यालोचकौ स भगवतुर्थः ॥ ४ ॥ तुरेवार्थः, मङ्गकरचनानुसुगमा इतिसाधगाथार्थः ॥ १२९ ॥ इत्युक्ता आलोचनायाश्चतुर्भङ्गी, अथैतसां प्रथममङ्ग एकान्तेन शुद्ध एप, द्वित्तीयत्वीयावपि कथंचित् शुद्धौ, चतुर्थस्तु सर्वथापि अशुद्ध एव आशाबाबलादिति चतुर्थभङ्गवर्तित्वेन पृष्टालोचना सदोपैव इत्याह- पढमो उस्सग्गेणं सुद्धो अववायओ वीओ । तइओ पुण अचन्तायवायओ कम्मि होइ कस्स चिय। आणा वज्झोभंगो एस चउत्थो तओ दोसो॥१३० ।। १३१ ।। व्याख्या-प्रथमो भङ्ग उत्सर्गेण शुद्धः, संपूर्णविधिपूर्वकत्वाद, संपूर्णव विधिरोऽईस आलोचनां ददातीति, यदुक्तं "इत्थं पुण एस पिही अरिहो अरिहम्मि दुलयह कमेणत्ति" अपवादतः पुरुषविशेषादिकारणमाथित्य द्वितीयोऽपि शुद्धः, सत्र हि गीता- (थत्वेन गुरुगुणविशेषमाफलप्य पूर्वोक्तगुणविकलत्वेनानहसापि प्रायश्चित्तं ददातीत्यर्थः ॥१३०॥ तृतीयमहका, पुनरत्यन्तापवाद- माश्रित्य कसिंश्विदेव सूत्रोक्तगुणयुक्तालोचनाचार्यसंप्राप्तसमावनारूपे प्रस्ताये भवति, शुद्ध इत्यनुवर्तते कसापि एव चोऽवधार- त्यावस्यां प्राप्तस्यैवेत्यर्थः, अन्त्यावस्या प्राप्तो हि सुगुरुणामसंप्राप्तौ मा सशस्यमरणं भूयादिति, स्त्रोक्तगुणहीनत्वेनानईया- पिपावस्थादेः पार्थे गीतार्थमात्रगुणमाश्रित्य आलोचयत्येव, यदुक्तं कल्पभाष्ये "संबिग्गे गीयत्थे असईपासत्यमाईसारूपीति' ·एतदपि, क्रियते, आलोचना परसाक्षिक्येव कार्या इत्युक्तत्वात; तथाह्योपनियुक्तौ “जह सुकुलोवि विजो अन्नस्स कहेइ अग्गो । वाहिं । सोऊण तस्स विजस्स सोवि परिकम्ममारभइ, एवं जाणतेण वि पायच्छित्तविहिमप्पणो सम्म । तहवि य पागवरं आलोएयव्वयं होइत्ति" प्रकटतरं परसाक्षिकमित्यर्थः, आज्ञाबायः,' कथमपि अर्हद्भिर्नोपदिष्टः, भङ्गो भेद एप स्वयमज्ञानेना- ज्ञानस्यैव पार्चे गृहीता आलोचना इत्येवंरूपश्चतुर्थः, ततः कारणात् , दोपोऽनन्तसंसारिकत्वलक्षणः, अयं च दोपो "ज जनः अगीयत्थो जं च अगीयत्थ निस्सिउ जयइ वट्टावेइ गच्छे अणंतसंसारिओ होइ" इत्यादिगाथाप्रबन्धेन विस्तरेणोपदेशमा-2 लायां समर्थितोऽस्ति, इति तत्र परिभावनीय इत्यर्थः ॥ १३० ॥ १३१ ॥ इत्युक्तो मुग्धगृहीतशिथिलमुरिदत्तालोचनागा अनोभयात्मकत्वेन अनन्तभवभ्रमणहेतुत्वरूपो दोपः, अर्थतत्समर्थनार्थमस्सा अपवादालोचनाया दृष्टान्तपूर्वकमलीकत्वमा:-- दुण्हाव य अयाणते पचक्खाणं पि जं मुसावाओ ॥ आलोयणा वि एवं गहिया हुज्जा मुसावाओ ॥ १३२ ॥ व्याख्या-द्वयोरपि प्रत्याख्यात्प्रत्याख्यापकयोः, 'च' पूरणेऽजानतो भावोऽजानत्वं प्रत्याख्यानसूत्रार्थविध्याद्यकुशल तस्मिन् सति प्रत्याख्यानमपि एकासनाद्यपि किं पुनः सम्यक्त्वदेशविरत्यादयः, गृहीतमित्यत्र योज्यं, ततो गृहीतं प्रतिपन्नं यशा- कारणात मृपावादोऽलीकं व्यर्थमित्यर्थः, द्वयोरपि अनर्थहेतुत्वात् , यदुक्तं केवलमिह उभंगो जाणतो जाणगरम पासम्म । वीओ अयाणमाणो गिण्हइ जाणन्तगसमीचे, ॥१॥ तइयम्मि जाणमाणो गिण्हइ पासे अजाणमा- णस्स, चरिम अजाणमाणो अजाणमाणस्स मूलम्मि ॥२॥ इत्थ य पढमो सुद्धो संमं णाणस तत्थ भावाओ।

·चिरईए नाणं रिय सुदीप कारण जेण ॥३॥ विरह जाणावेउं ओरेणाहार विगइमाईयं । दिजा पचगा- णं इहरा दुहं वि मुमावाओ ॥ ४॥ नए गुरणो जाणगो जिहो भायावमाउलाई वा । गुरुपूजितोत्ति काउं तस्म उ प्याकया शेइ ॥ ५॥ अप्पत्तिय च परस पन्नियं रोइ कारणं णेयं । गिणरइ पचरमाण इहरा दोसो प गीगम्मि ॥ ३॥ जो पुण मयं न जाणइ गिण्हइ पासे अयाणमाणस्स । सो सयमंधो लग्गइ मग्गे अन्नस्स : अन्धस्म ॥७॥ इस नाऊणं ममं जाणतो जणगस्स पामम्मि । कुज्जा पचपाणं मुरुमफलं जेण तं होइत्ति ॥ ८॥"आगानापि, प्रायश्चित्तमपि, एव प्रत्याग्यानवत् द्वयोरपि आलोचकाऽऽलोचनाचार्ययोरजानवे गृहीता भवेद् मृपा वादो निरथिरा पापान्छेदकत्वात् प्रायविनाशोधात्वाच, अयमभिप्रायो यद्यपि प्रायश्चित्तमपराधिविपयेत्वन अन्यायप्रवृत्ती भयहे. तुलेन आपाततः कष्टावहत्वेन च दण्ड एर, तथापि भावतः प्रतिपन्न वस्खविपयं दोपं शोधयत्येव, तच्छोधकत्वेनेवास परमाप्त- रुपदिष्टत्वात् , इत्यत्र लन्ध स्यात्मैर अनुशासनीय उपालम्भत्र, यदुक्तमागमे “दहमुलभम्मि लोए मा अमितिं कुणुसु दडिओमिति,। म दुलो हु दंडो भवदंडनिगारिणो जीवो ॥१॥ अयिय हु विसोहिओते अप्पाइणो या रमय लिजो जीग" इति अप्पपरे, उभये अणुमट्टि मुइत्ति, गहा तु मण्य कयमिण न मुद्धकारिस्स विना दंडो। इह मुशोपि न मुयमि परत्य अह होउ या लंभोत्ति ॥३॥ तथा अन्यैरपि उक्त-चिकित्सागम झ विशुद्विहेतुर्दण्ड इनि' केवलं सविमगीतार्थ एप यथा दोपमिदं दातु जानाति न घेतर, महि अवयेन रागद्वेषाभिभूतत्वेन या प्रायोन्यथैव ·ददाति, ततस्तदत्तं प्रायश्चित्तं स्वखदोपाविपयत्वेन न शुद्धिहेतुरिति, अगीतार्थदत्तालोचना दुःमणीतत्वेन अनर्थहेतुत्वादप्रमाणमेव || यदुक्तं । दुःप्रणीतोहि दण्डः कामक्रोधाभ्यामज्ञानाद्वा सर्वविद्वेषं करोति, इति ॥ १३२ ॥ इत्युक्तं द्रव्याचार्यदत्तालोचनाया अप्रामाण्यम् , अथ यत्र दिने यानन्त्यो विकृतयः प्रत्याख्यातास्तत्र तासामेकद्विव्यादि प्रत्याख्यातविकृतीनामुत्कृष्टद्रव्याण्यपि भक्षयितुं न कल्पन्त एच, तेषां तद्विकृतिगतत्वेन तत्तद्विकृतिसमानदोपत्वात् , अत एव निर्विकृतिके सर्वाण्यपि तत्तद्विकृतिप्रतिवद्धानि एतानि परिहियन्ते इति केपांचिद् वचनमाकर्ण्य संशयानस्य पृच्छामाह---- दो तिन्नि य विगईओ पचक्खन्तेण मुक्कला उ कया। ताऊ भोयणसमए सव्वा भुत्ता गुडेण विणा ॥१३३॥ ता खंडसकराओ सो भुंजइ किं नवेति इय पुच्छा ॥ व्याख्या-द्वे तिस्रो वा, चो वाशब्दार्थः 'विकृतयो' प्रत्याख्याता घृतादिकाः प्रत्याख्यानं कुर्वता सता, मुत्कलाः कृता गृ- हीता इत्यर्थः, ताश्च भोजनसमये जेमनवेलायां, सळ यावत्यो मुत्कलाः कृतास्तावत्य एवेत्यर्थः, भुक्ता जिमिता, गुडेन विना गुडो भक्षित इत्यर्थः ।। १३३ ॥ ततः खण्डशर्कराः, बहुवचनात्खण्डशर्कराभ्यां व्यतिरिक्तान्यपि गुडप्रतिबद्धोत्कृष्टद्रव्याणि गृह्यन्ते, इत्यादि 'बहुवचनान्ता गणस्य संसूचका इति वचनात्, स भुझेऽभ्यवहरति, किं नवेति, अथवा न भुक्त, इति एवं- रूपा पृच्छा इत्यर्थः ॥ अनोत्तरं, निर्विकृतिवक्तव्यतायां किंचिदुक्तमस्ति मुग्धावबोधार्थ विशेषतः पुनरप्याह- (उत्तरमेव) तत्थ उ सो दिन भक्विज खण्डाइ ॥ १३४॥ न ·व्याग्या-उत्तरम् एतक्ष्यमाणं, तर पृच्छायां, तुरेसार्थः, क्रियया योक्ष्यते, सोऽपि भक्षिवगुडव्यतिरिक्तसर्वमुक्कलीक- तवितिकोऽपि, न केरलं प्रत्याख्यातनिर्विकृतिक इत्यर्थः, न भक्षयेदेव, नाश्नीयादेव, सण्डादीनि आदिशब्दात् शर्करा- पोपला मृतिकाफणितादीनि गृह्यन्त इत्यर्थः ॥ १३४ ॥ इत्युक्तं नियमितविकतिप्रतिवद्धोस्टद्रव्याणामुत्सर्गेण अभक्षणम् , अथापवादतस्तेषां यथा भक्षणं युक्तं यथाचायुक्तं तथाह- जब पित्ताई रोगो मो गण्डाईहिं उचममइ तस्म । ता तग्गहणं जुत्तं रसगिद्धीपन तं भुजे ॥ १३५ ॥ पापा-यदि पिनादिः पित्तरातशेप्मणामेकनरो रोगः कस्यापि प्रकुपितः स्यादिति गम्यम् , अन.स रोगः सण्डादिभिः गण्टक्षरेपीगुण्टीचूर्णमिश्रिवपागुडपर्पटिकादिभिरत्कृष्टद्रव्यरुषशाम्यति निवर्वते, तस्य मुक्तसर्वमुत्कलीकृतविकृतिकस्यापि, निर्विनिमलाख्यानिनोऽपि का 'ता' तदा तद्ग्रहणं' राण्डादिभक्षणं युक्त, समीचीनम्, आगमोक्तत्वात , आग- मेघागाढयोगवाहिनामपि एतदक्षणमनुनातमम्ति, किं पुनरनामाढयोगमाहिनां तथा हि योगविधी. “अन्नं च ककर वण्डसकर याद बोयरसानीरी यामि य चुप्पडपकं यासियतिलकुटी मोरिंडगा सलपलल अम- गियरोगमंडग भरोलगवामि य भोइय सत्तुप नालिए रतिल एयमाइ निहत्थेहि अप्पणो अढाए कयं फापर, सुष्टुडीदगा वाणयविधा चाणय नालियर वाणय उवह्य गुलवाणय सुंठिमिरियमाईयं च कप्पड़ दहीप आमुरी धूपियाइ दुरीमोमल सिम्बरिणी तदिवम कपकरं पर्यन कप, छह जोगलगों संधुझ्य ·गुडात् तक तीमण भजियाझ्यं च कप्पड़, न आरओ कप्पइ अववाएणं, असहुस्स निम्भंजणं जुत्तं रसगिद्धिए न तंभुंजे चउत्थघाणो गाहिमं अन्न घयाइ अप्पक्खेवे पुबिल्लघय भरिय तावियाए बीयघाण पापि ओगाहिम कप्पइत्ति” ततस्तद्विकृतिनियमेऽपि तत्तद्विकृतिनिष्पन्नोत्कृष्टद्रव्याणामपवादतो भक्षणेऽपि न नियमभोऽविकृतिलाद , एतेन यत्कश्चित् एतेषां विकृतिसमानदोपत्वं ब्रूते, तदपास्तं वेदितव्यं, रसगृद्धथा आखादलाम्पटयेन न तत्खण्डादिकं मुझे भक्षयति, इच्छानिरोधार्थमेवहि विकृतयो नियमिताः, ततो यदि नियमितविकृतिगतोत्कृष्टद्रव्याणि असौ रसगृया भु, तदा नियमभङ्ग केवलं यस्य स्वरूपत एव, गुडाघेकतमा विकृति न भक्षयिष्यामीति अभिग्रहो भवति, तस खण्डशर्करादिभक्ष्यमाणेऽपि न कश्चिदोष इति भावः ॥ १३५ ।। इत्युक्तं नियमितविकृतिप्रतिवद्धोत्कृष्टद्रव्याणामुत्सर्गतोऽभक्षणम् , अथ पार्श्वस्यादिमार्गे संगररा- जिका अद्विदलत्वेनैव व्यवहियन्ते, अथ च दलनानन्तरं तासु दे द्वे दले दृश्येते, ततस्ता द्विदलं भवन्ति वा न यति पृच्छाम- नूद्योत्तरमाह- जं संगरराईओ भवंति विदलं नवत्ति पुट्ठाओ। तत्थे भनाइ राइयाउ विदलं न भण्णंति ।। १३६ ।। व्याख्या यत्संगराणि शमीक्षफलिकाः, राजिकाः, कृष्णिकाः ततः संगरराजिका भवन्ति, द्विदलंन वेति पृष्टाः तौर मण्यते राजिका द्विदलं न भण्यते, अन यद्यपि यथोद्देशनिर्देश इति न्याया प्रथम संगरपृच्छाया उत्तरं दातचित, तथापि अल्प- ·SES प्रयत्नसाध्यमिति कृत्वा सूचीकटाहन्यायमाश्रित्य आदौ राजिकापृच्छाया उत्तरं दत्तम् इति, न कविदोष इत्यर्थः ॥ १३६ ॥ इत्युक्तं राजिकानामद्विदलत्वम् , अथारार्थे हेतुमाह- घरहामाईसु ठाणेसु ताओ जं घाणगम्मि पक्यितुं ॥ पीलिजंती तिलसरिसवुन्य तिल्लं वि यमुयंति॥१३७॥ गाव्या-परहासनामा देशविशेषः स आदिउँपां तानि, तथा वेषु 'स्थानेषु' देशेषु 'ता.' राजिकाः, यम्मात्कारणात् , 'पाणके' यत्रविशेपे 'प्रक्षिप्य' निधाय, पीयमाना, तिलसर्पपा इव तैलमेव मुश्चन्ति, अयमभिप्रायो-राजिका दलद्वयवन्त्योऽपि न दिदा मण्यन्ते निग्धत्वात् चारपलिकावत् , दिदलं हि तदेव भवति, यन म्यमावतो निस्नेहे द्वे दले भवतः, यदुक्तं श्रीपूज्यै- रेख मोपत्रे प्रकरणान्तरे "जम्मि य पीलिनते मणयं पि न नेहनिग्गमो हुआ ॥ दुनि य दलाइ दीसंति मित्थगाईव तं निदले" इति, इदं च द्विदललक्षणं सैद्धान्तिरमेर गच्छान्तरीयैरपि श्रुतधरैरुतत्वात् तथाहि-'जम्मि य पीलिअंते दुव्ये नेहो न होइ, तं चिदलं । दिलंपि हु निष्फल नेहजुये होइ नो पिदल', इत्यागमिकलक्षणरहितत्वान राजिका द्विदलमित्यर्थः ।। १३७ ॥ अथ संगरपन्छाया उतरमाह- जह फिर चरलपचणया यिदलं तह संगरावि विदलं ति ।। दिणचरिया नवपथपपरणेसु लिहिया उ फलिवग्गे ॥ १३८ । व्याग्या-'किलेति' आतादे, तत आप्ता एवं तुवते-यथा महारुक्षद्विदलवचाच चपलकचनका धान्यपिशेपाः, द्विदलं ·A तथा संगराण्यपि द्विदलं, संगरशब्दस्य पुल्लिङ्गवं प्राकृतत्वाद्, इति हेतोर्दिनचर्यानवपदप्रकरणायो-लिखिता निक्षिताः फलिका- वर्ग तथाहि दिनचर्यायां "फलिवग्गे तह संगर वल्ला चवलाय होलायेति" नवपदप्रकरणे तु कहारिकते न दृश्यन्ते, परं पूज्योक्तत्वात् तद्वृत्तौ कापि तत्रैव च अन्यश्रुतधरकृते लिखिता भविष्यन्तीति खयं परिभान्गाः, फलिकाय पायो द्विदला एवं भवन्तीति भावः ॥ १३८ ॥ इत्याप्तोक्तत्वेन संगराणां द्विदलत्वं समर्थितम्, अर्थतत्समर्थनार्थमेव लक्षणसद्भावं भावयंति नय संगरवीयाओ तिल्लुप्पत्ती कया वि संभवइ ॥ दलिए दुन्नि दलाई मुग्गाईणं व दीसंति ।। १३९ ।। व्याख्या-न च संगरवीजातैलोत्पत्तिः, कदापि यत्रपीडनादिकालेऽपि संभवति, दलिते च संगरचीजे द्वे दले मुद्दादीनाभित्र दृश्येते, ततः संपूर्णलक्षणसद्भावात् संगरं द्विदलमेव, अत एव दहिए विगइगयाई घोलवडा घोलसिहरिणी करंयो। लवणकण दहियमहियं संगरगाइम्मि अपडिए" इति प्रवचनसारोद्धारगाथाद्वितीया? व्याख्यानयह्निः श्रीआनन्दमूरिभिः स्ववृत्तावृक्तं, लवणकणैर्जीरकलवणलेशैर्युक्तं दधि तदपि हस्तेन मथितं वस्त्रेण गालितं, तदपि राज्युपितं सत् कल्पते, नितिकृतिकप्रत्याग्न्या- नवता, कापि देशे संगरिकाद्यपि तत्र प्रक्षिप्यते इत्याशझ्याह-परं संगरिकादौ अपतिते सति तत्र तु द्विदलदोपसंभवान कल्पने इत्यर्थः, इत्यन्यैरप्याचार्यैः संगरस्य द्विदल प्रतिपन्नमेवेत्यर्थः ।। १३९ ॥ इत्थं संगरस द्विदलले सिद्धे सति एतद् दृष्टान्तेन अपरेषामपि आढपिकधान्यानो द्विदलतमतिदिश्य गोरगेन सह अभक्ष्यलमाह एवं कंडय गोवारपभिइमारनियं भवे विदलं ॥ पयं न सावपण भुत्तन्वं गोरसेग समं भणियं ।। १४०।।

·व्याख्या-एवं संगरमिय कण्डुगोवारप्रभृति आरण्यम् अरण्यमवंधान्यम् 'आरनियमिति' प्राकृतलाव, पूर्वोक्तं द्विदललक्षण- गुरुत्वाद् भवेद् द्विदलं, तथा च सति किमित्यत आह-एतत्संगरादि, न श्रावकेण भोक्तव्यं गोरसेन अपकेनेति गम्यं, समं धर्मविरुद्धत्वाद, अयमभिमायो 'दहितिलाई दव्वे पय सोगीरय हुन्ति हु विरुद्धा देहस्त विरुदं पुण सीउपहाणं समाजोगोति' ल्पभाष्यवचनप्रामाण्याद यथाद्रच्पविरुदत्वात् दमा सह तैलं, दुग्धेन वा सह कालिकं, यथा या देहविरुदत्वात् शीतलेन सममुण न भुज्यते, एवं धर्मविरुद्धत्वादामगोरसेन समं द्विदलानम् उपलक्षणत्वात, समानधर्मपश्चोदुम्बर्यादिकं च न भोक्त- । व्यमित्यर्थः ॥ १४० १॥ अथ स्वदत्तोपदेशं समर्थयितुमन्यसंवाद दर्शयति 'भणितं च, अन्यैरपि इति शेषः, यथा पंचुंधरि घरविगई हिमविसकरगे य सव्वमट्टीय ॥ राईभोयणगं चिय यहुयीयणंतसंधाणं ११४१ ११ घोलवडावायंगण अमुणिप नामाई पुप्फफलयाई ।। तुच्छफलं चलिपरसं वजह वजाणि यावीसं ॥ १४२॥ व्याख्या-पञ्चानामुदुम्नराणां ममाहाः पञ्चोदुम्बरी, क्दपिप्पलोदुम्बरप्लक्षकाकोदुम्मरी, फलरूपा समयप्रसिद्धा, सा म- साकारसूक्ष्मजीवभृतत्वात् वर्जनीया, चतस्रो विकृतयो मद्यमांसमधुनवनीतरूपा वाः, सब एव तत्र तर्णासंख्यात- जीवसंमळनात् , यदुक्तं "मजे महुम्मि मैसे नवणीयम्मि चउत्थए उपझंती ॥ असंसाओ तन्वणा तत्य जंतुणों" हिमं वयं असंख्याताकायिकजीवमयत्वान्, तर विषं मत्राद्युपहतमपि वय॑म् , आन्तरकृमिगण्डोलकादिजीवविधातहेतृत्ताव, भरण- समये महामोहोत्णदकत्वाच, दया कर्का अपि वा, असंख्याताप्कापिकजीवमयत्वात् , तथा सर्वापि पकापकत्या विभेदापि ·मृतिका वां, दर्दुरादिपश्चेन्द्रियप्राण्युत्पत्तिनिमित्तकत्वात् , आमाश्रयादिरोगजनकत्वात्, यमै रोचते तस्य प्रत्याख्यानभङ्गहेतु- त्वाद् च, यतोऽसौ तं प्रत्याहार एव, यदुक्तं कल्पे-“अह वा जं भुक्खंतो कदम उवमाइ पक्खिवइ कोडे । सो सम्बोआहारो ओस- हमाई पुणं भइओ" इति भाष्यस्य चूणौँ 'जं कद्दम उवमाइत्ति' लोके वक्तारो भवन्ति, अपि कर्दमपिण्डानां कुर्यात् कुक्षि निर- न्तरं, ताहे आहारो मट्टिया सप्पक्खइए ओसहनिमित्तं मट्टियाई अणाहारो भवइ त्ति, तत्र पका कवेलुकेष्टिका घटकर्परिकादिः, तथा रात्रिभोजनं वय॑म् अनेकजीवविनाशादिदोपयुक्तत्वेन इह लोके परलोके चासुखावहत्वात् , तथा बहुवीज पंपोटकरि- गिणिकादि वयं, प्रतिवीज जीवोपमईभावात्, तथा अनन्तकायिकानि वानि, अनन्तजन्तुमयत्वेन बहुपापहेतुत्वात् , तथा संधानकम् आस्त्यानकं बिल्विकादीनां वयं, जीवसंसक्तिहेतृत्वात्, तत्पुष्पिकादौ अनन्तकायिकजीवभावाच, तथा घोलवट- कानि उपलक्षणत्वाद् आमगोरसमिलितद्विदलान्नानि च वानि, केवलिगम्यसूक्ष्मजीवसंसक्तिभावात् , तथा वृन्ताकानि वानि निद्राबाहुल्यकामोद्दीपनादिदोपहेतुत्वात् तथा स्वयं परेण वा येषां नाम न ज्ञायते, तानि अज्ञातनामानि पुष्पानि फलानि च वानि, अज्ञानतो निषिद्धफलादिप्रवृत्तौ व्रतभङ्गसंभवात् , विपफलादिप्रवृत्तौ जीवितनाशाच, तथा तुच्छम् असारं फलं, मधूकविल्लादेरुपलक्षणत्वात् पुष्पं चारणिशिग्रुमधूकादेः, पत्रं च प्रापि तन्दुलीयकादेः वज्यं बहुजीवसंमिश्रत्वात् , यद्वा तुच्छ- फलम् अर्धनिष्पन्नकोमलचवलकफलिकादिकं, तेषु हि अभूतेष्वपि भक्षितेषु तथाविधा वृप्ति पजायते, अपि तु बहुजीवविराध- नैव भवति, तथा 'चलितरस कुथितान्नम् उपलक्षणत्वात्, पुष्पितौदनादि दिनद्वयातीतं दधिवयं, जीवसंसक्तिमत्चात्, एतानि ·. द्वाविंशतिसंग्यानि जिनधर्मविरुद्धत्वेन वानि, हे भव्यजना ? वर्जयन्त परिहरत इति शास्त्रान्तरीयगाथाद्वयार्थः ॥ १४२ ॥ इत्युक्तं मयुक्तिमामगोरमेन समं द्विदलानस्स तत्प्रसङ्गेन तत्सहपठितानां पन्नोदुम्बर्यादीनां चामक्षतम् , अथ यया श्रावि- कया एताः पृच्छा चा:, नया म्यपरिग्रहपरिमाणान्तर्गतगाथाविचारं सम्पम् अवयुद्धसमानया पृष्टं, यथा मगवन्नेवस्या गाथाया अर्धे न युध्ये इति, ततस्तदनुरोधान् वा व्याग्प्यातमनुपदन्ति मणुय सुरतिरिय विसयं दृविहं तियिहेण थूलगमयंभं । सयसा चपामिभुत्तुं मयणाइ सदार कारवणं ॥१४३॥ व्याण्या-मीए गाहाए परमाणं एवं कीरइ, मणुया नरा, भुरा देवा, तिरिया गोअस्साइणो तेसिं विसयं, संबन्धियं शूलं वायर, जे अनिउण लोएण बिलरियसइ, तं मण्णा, अब मेहुणं, दुविहं करण-कारातणेहिं, जओ गिहत्थाणं अणुमई अस्थि, पर मन्शिमांडेण बाहि, तिविहेणं मणेणं यायाए काएणं, सवसा अप्पाइत्ता, परवसाए पुण न नियमभंगो अस्थि, जओ सो तीए भंगो दवाओ जात्रो न मापओ, 'चयामि' परिहरामि 'मुत्तुं' पअिय, किं तं वाणिजं ? भण्णइ-'सयणाइसदारकारवणं' सजनाः सगोत्रजना मण्यन्ते, तेषां बजनानाम् आदिशदात् गोप्रभृतीनां तेषां सजनादीना, म्यकीया आत्मीयाः, दाराः कल- पाणि, वे पदारेषु, कारवणं, मैथुनकरणं प्रति प्रेरणमिति गाथार्थः, सदारकारवणे ण तीए साविगाए नियममंगो अत्यीति पतुर्थपदभारार्थः, संपूर्णगाथानात्सर्यार्थस्त्रयं मनुष्यैर्दवस्तिर्यग्भिव सह मैथुनं मनमा याचा फायेन म्ययं न करोमि नापि अन्यान् खियः पुरुषान् वा कारयामि, म्याशा सती बजनादीनां म्बकीयगोमहिपीप्रभृतितिरथा 'च. मैथुन- ·कारापणं मुक्कलमिति चतुर्थाणुव्रतनियमः ॥ १४३ ॥ इति प्राकृतभाषया व्याख्याता चतुर्थाणुव्रतगाथा, अथैकेन केनचित् । श्रावकेण श्राविकया वा किंचित् कल्याणकादितपः कृतं, तच कुतोऽपि कारणानोद्यमितं ततस्तस्य फलं भवति वा नवेति प्रश्नोत्तरमाह काए वि साविगाए विहिओ दिक्खातवोन उजमिओ ॥ भावविसुद्धीइ फलं तहावि से अस्थि इहरा नो ॥१४४॥ व्याख्या कयापि श्राविकया उपलक्षणत्वात् श्रावकेणापि, विहितं कृतं, दीक्षातपः निष्क्रमणकल्याणकतपः, अर्थात् तीर्थ- कृतामिति ज्ञेयम् , उपलक्षणत्वादन्यान्यपि गृहस्थोचिततपांसि कृतानि, तपःशब्दस प्राकृते पुल्लिंगत्वं सान्तत्वात्, परं कुतोऽपि प्रतिव- न्धका नोद्यमित, न तस्योद्यापनकं कृतं, भावविशुद्धया मनःशुद्ध्या, फलं निर्जरारूपं, तथापि से' तस, अस्ति भवति, इतस्था विशुद्ध- भावाभावे, नो नास्ति, अयमभिमायोयाद्यमयिपायां सत्यां तथाविधसामाय्यभावानोद्यमितं तदैतत्सत्फलमेव, अथ कुतोऽपि कदवलेपात नोद्यमितं तदा फलहेतोर्भावस्थाभावात् निष्फलमेव, यदुक्तं “घनं दत्तं वित्तं जिनवचनमभ्यस्तमखिलं क्रियाकाण्डं चण्डं रचितमवनौ सप्तमसकृत् । तपस्तीनं तप्तं चरणमपि चीर्ण चिरतरं नोचेचित्ते भावस्तुपवपनवत्सर्वमफलमित्यर्थः ॥१४४॥ इत्यनुद्य- मितमपि तपो यथा सफलं भवति, तथोक्तम्, अथ यथाकृतमिदम् अफलमनर्थफलं च सात् तथाह अह सा सग्गहगहिया पासे सच्छंदसिढिललिंगीणं ॥ कुणइ तवो नत्थि फलं ता तीसे होइ भूरिभवो॥१४॥ व्याख्या-अथेति पक्षान्तरे सा श्राविका उपलक्षणत्वात् श्रावकोपि खस आत्मनो ग्रह आग्रहः, स्वग्रहः, यदि वाऽसद्ग्रहः, ·कदाभिनिवेशः, तेन गृहीता अधिष्ठिता, लकमागता एतेऽग्मा गुरस इत्यादिकदरलेपादिरूदा इति यारद, पार्थे समीपे, मच्छन्दा यथासन्दा उत्सूत्रभाषा इत्यर्थः, शिथिलाः क्रियाभ्रष्टा एविधा ये लिगिनो लिङ्गमात्रधारिणः, तेषां बन्छन्द- शिथिललिगिनां पार्धम्याधानराणामित्यर्थः, करोति तपः पूर्वोक्ति, नास्ति फलं कुग्रहाचंशमिश्रितलेन न भवत्यभिप्रेतं फलं 'at' तदा तसा! काः कर्तुग, यदुक्तं जिनगृहजेनपिम्पजिनपूजनजिनयागादिविधिनं दानतपोव्रतादि गुरुभक्ति- श्रुतपठनादि चाहतं सादिह कुमतागुफाहनोधादेशनांशतःस्फुटमनभिमतकारि परभोजनमिर विषलवनिरेनत इति, प्रत्युत भवति भूरिमवः, सुगुरूपदेशाराधनविकलरवेन दीर्घसंसारः, यदुक्तं निशीथे "छहमदसमबालरोहिं. मारामास गमणेहिं । अरंतो गुरुरयणं अणन्तसमारियो होइति" नवम्च्छन्दशिथिलगरयो गुरवः, नेपां मिथ्याटिन तचायति- पादकलादित्यर्थः ॥ १४५ ॥ ननु श्राद्धाः सम्यस्त्वप्रतिपत्तिकाले 'श्य सपरपरसविसयं स कारणं जाणिऊण मिच्छत्तं । पन सिप तिह निविहेण पालणा भावणा एनमित्यादिवचनान् , स्वपक्षमिथ्यात्यमिय परपथमिथ्यात्वमपि गुरुमूले प्रत्याख्यान्त्येव- नोमीप परतीर्धगमनयन्दनपूजनादीनि मिथ्यासकारणत्वान् कतुं न कल्प्यन्ते, तथा च यस कुलदेवता अम्तपूजाशुपचारा सती प्रातिल्यमाचरति स कथं भरत इति पृच्छमाह असन्तपुरमीला उपहयं फणा जो न पूपेह । जस्सेरिम त्यि गुत्तम्मि देवया म कहं महोत्यु ॥ १४६ ॥ प्यारया--अत्यन्तशुद्रशीला अतिक्रम्बमारा, उप मारणान्वकोपसर्ग करोति, वसेत्यध्याहार्य, तस्य मो न पूजाति, ।

·म./उपलक्षणत्वात् न नमति, पर्वणि नैवेद्यं वा नार्पयति, इत्यादिकमन्यदपि ज्ञेयं, यस्य गोने ईदृशी देवताऽस्ति भवति, स श्राद्धः कथं अस्तु कथं भवतु, अतो यदि पूजयति तदा "नो मे कप्पड़ अजप्पभिई अन्नतिथिए वा अन्नतित्थियदेवयाणि वा अ- नतित्थियपरिग्गहियाणि अरिहंतचेइयाणि वा वंदित्तए वानमंसित्तए वा पुट्विं अणालवित्तएणं आलवित्तए वा संलपित्तए वा तेसिं असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा दाउंवा अणुप्पयाई वा” इत्याद्यालाफ्कोचारणापूर्वक गुरुपार्थे कृतस्य मिथ्यात्वप्रतिक्रमणनियमस भङ्गप्रसङ्गः, अथ न पूजयति, तदा खस्य महान् विघ्नो भवति, इत्युभयपाशारज्जुरिति भावः ॥१४६।। अथोत्तरं दातुमाह-भण्यते कथ्यते, अथोत्तरमुत्सर्गापवादाभ्यां द्विभेदमप्यत्र प्रथमोत्कृष्टत्वाद् औत्सर्गिकमेवाह उस्सग्गेण न कप्पड़ तीए पूयाइ तस्स सहस्स । जइ मारइत्ता मारउ कुटुंवर्ग एस परमत्थो॥१४७॥ व्याख्या-उत्सर्गेण न कल्पते तस्याः कुलदेवतायाः, पूजादि तस्य श्राद्धस नियमितत्वात् , धर्मयोग्यसामर्थ्यगुणवत्वेन निर्भीकत्वाच, यदुक्तं "होइ समत्थो धर्म कुणमाणो जो न बीहड़ परेसिं । माइपिइसामि गुरुमाइयाण धम्माणं भिण्णा मिति" एवं च अपूजनाद् क्रुद्धा सती सा यदि मारयति, तदा मारयतु कुटुम्बकम् , एप परमार्थी निश्चयः, यदुक्तं "पडिकला हवउ || सुरा मायापिउणो परम्मुहा हुतुं, पीडंतु सरीरवाहिणो वि क्खिसन्तु, सयणा वि निवडतु आवयाउ गच्छउ लच्छीवि केवलं इका मा जाओ जिणे भत्ती तदुत्ततत्तेसु तत्ती येत्यर्थः ॥ १४७॥ इत्युक्तमौत्सर्गिकमुत्तरम् , अथापवादिकं वक्तुं गाथाद्वयमाह गीयत्थेणमगारच्छकमिह देसियं च सस्मत्ते ॥ रायगुरु देवयावितिच्छेयवलगणभिओगा य ॥ १४८ ॥ ..

·ता इय अगारणिवेयणाओ धम्मत्थमन्नतित्थम्मि ॥ चयणाओअववाएण तीए नमणाईसुन दोसो ॥१४॥ व्याख्या-गीतार्थेन श्रुतकेलिना श्रीभद्रबाहुखामिना, मकारो लाक्षणिक, आक्रियन्ते इत्याकारा अपवादाः, आकारस्य इस्खत्वं प्राकृतत्वात् , तेषां पदकम् , इह अस्मिन् सम्यक्त्वे सम्यक्त्वदण्डके, दिष्टं च, नः समुन्ये ततो न केरलं मिथ्याष्टि- देवतादीनां चन्दनादिकं निषिद्ध, सम्यक्त्वदण्डके आकारपदकमपि आदिष्टं च, के ते पट आकारा इत्यत आह 'रायेत्यादि, राजा च गुरुच, देवता च, वृत्तिच्छेदश, बलव, गणव, राजगुरुदेवतावृत्तिच्छेदवलगणाः, तेपामभियोगा बलात्काराः, राजगु- रुदेवतावृत्तिच्छेदवलगणाभियोगा एव, चोऽवधारपो, न पुनरनत्थणाभोगेणं सहमागारेणं पन्छन्नणं कालेणं, इत्यादयः पौरु- पीप्रत्याख्यानाकाराः, अमियोगशब्दः प्रत्येक राजादिभिः सह योज्यते, यथा राजाभियोग इत्यादि यदुक्तम् आवश्यकनियुक्ती | सम्यक्त्वदण्डके-"अन्नत्य रायाभिओगेणं ।। गणाभियोगेणं ।। पलाभियोगेणं ॥३॥ देवताभियोगेणं ४ गुरुनिग्गहेणापा वित्तीकनारेणमित्यर्थः ॥ १४८ ॥ ततय किमित्यत आह 'ताईत्यादि 'ता' तस्मात् कारणात् इत्याकारनिवेदनात्, एवंविधापवा- दपदमुत्कलनकरणात् , धर्मार्थमन्यतीर्थे इति पदाभ्यां वाक्यं सूचितं साकांक्षत्वात् , ततश्च धम्मत्थमन्नतित्थे न करे तवान्दणन्हाण- दाणहोमाईति, द्वादशवतादिभूतसम्यक्त्वनियमवचनाच, चः समुच्चयार्थोऽनुक्तोऽपि अब द्रष्टव्यः, 'अपवादेन' देवताभियोगल- क्षणेन, तस्सा गोत्रदेवताया, उपलक्षणत्वादन्यासामपि साधिष्ठायकदेवताना, नमनपूजननैवेद्यदानादिपु विनोपशमनार्थ क्रियमा- णेष्वतिगम्यं, न दोपः, न प्रतिपन्नधर्मातिक्रमणलक्षणोऽपराधः, वा देवताभियोगे कथानकम् आवश्यकत्ती एवं-जहा एगो गि- ·prenos हत्थो सावगो जातो, तेण वाणमन्तराणि चिरपरिचितानि उज्झियाणि, एगा तत्थ वाणमंतरी पओसमावना तस्स गावार- क्खगो पुत्तो, तीए वाणमन्तरीए गावीहिं समं अवहरिओ, ताहे उहन्ना साहइ तजंती कि तुम ममं उज्झसि नवत्ति ? सावगो भणइ, नवरि मा मम धम्मविराहणा भवउ ? सा भणइ ममं अचेहि, सो मणइ जिणपडिमाणं अवसाणे ठाहि आम ठामि तेण तत्थ ठाविया, ताहे दारगो गावीओ य आणीयाओत्ति" ईदृश्यश्च साधिष्ठायकदेवता अल्पा एव भवन्ति, इत्यमूदृशीरुद्दिश्य नान्यासां पूजादिकं कार्यमिति भावः ॥ १४९ ॥ अथ ग्रन्थकारोऽस प्रकरणस गुणनिप्पनमात्मना दत्तं नाम प्रकटयन् सिद्धान्तार्णवनि- मिकप्रायःसुगुरुसंप्रदायागतोत्तरात्मकत्वं तु दर्शयितुं श्रीसुधर्मखामियुगमधानवंशाग्रध्वजपटायमानश्रीजिनवल्लभमरिशिष्यत्वं स्वस्य प्रकाशयंच ग्रन्थसमर्थनामाह इय कइवयसंसयपयपण्हुत्तरपयरणं समासेणं । भणियं जुगपवरागमजिणवल्लभमूरिसीसेण ॥ १५० ।। व्याख्या इति, उक्तप्रकारेण, कतिपयसंशयपदानां, परिमितसंदेहस्थानानां, प्रश्नोतराणि यत्र तत् कतिपयसंशयपदन- श्नोत्तरं, तच तत् प्रकरणं च कतिपयसंशयपदप्रश्नोत्तरप्रकरणं, कतिपयसंशगपदप्रश्नोत्तरनामकं प्रकरणमित्यर्थः, समासैन संक्षेपेण अनुसारः प्राकृतत्वात् , भणितं, प्रणीतं रचितमित्यर्थः, कचिन् ‘लिहिय' इति पाठो दृश्यते तत्र लिखितं पूर्वानार्गकृत- ग्रन्थादिभ्य उद्धृतं, युग, वर्तमानः कालस्तत्र प्रवरं शेपजनापेक्षया प्रभान आगमो यस स युगप्रवरागमः, स नासी जिनवल्लभ- सरिय युगप्रवरागमजिनवल्लभमूरिस्तस शिष्येण विनयेन, अत्र हि ग्रन्थस साशायनां दर्शयितुं ससानौद्धत्यं च वक्तुं युगप्रवरा-

·गमजिनवल्लभमूरिशिष्येण इत्युक्तम्, अन्यथा एतत्साध्यस्योपादेयत्वस सहस्रकिरणवदतिप्रकटेन श्रीगौतमस्वामिनामानुहारि-
धाग्ना श्रीजिनदत्तमूरिरिति निजनानव सिद्धेरितिभावः ।। १५० ।।
इति श्रीवाचनाचार्ययोधचन्द्रगणिविरचिता सदेहदोलावलीवृत्तिः समाप्ता
चान्द्रे बुलेऽतुलयुधौजसि पर्द्धमानसूरिनभूत्र मुमुनिस्थितिकेलिधामा । ध्यानप्रकर्पमहिमेक्षितमूरिमशः साधुधर्म इव योग
इबाथ मूर्तः ॥१॥ तत्पटे च जिनेश्वरो गुरुरभूचालत्यचूडामणिः । श्रीमदुर्लभराजसमिती यस्योग्रयाहरूया कम्प्राणाम्
प्रतिवादिनां प्रथिगलत्खेदोदविन्दुच्छलानिःसयुस्त्वरितं विपादत इवाङ्गेभ्यः मुविद्यालवाः ॥ २॥ धान्तं हतं खलु जगत्यपि
हन्यता नादयन्तरं सदसतोरपि दर्श्यतां न । उष्णत्वतस्तदपि भानुमता न लेभे यसोपमा भवदसौ जिनचन्द्रमूरिः ॥३॥ ततो
ऽनुजनेऽभयदेवमूरित्तिः हता येन नवा नवायाः। इतीव सेव्येयमभूद यथेच्छं खसेविनां निर्धतिदायिका च ॥४॥ विद्या मा
माताऽगुला जननि वाग्देवि त्वमाश्चासयैताधातस्त्वमिमां मोधय गिरं बझन् सयंमा मुहः । आसीनोऽभयदेवमूरिमुनिराट् पट्टे
जगदल्लभः मूरिश्रीजिनालभः सुरसतः सिद्धं च एरेप्सितम् ॥ ५॥ तत्पट्टे जिनदत्तमूरिरमवन्माण्डचण्डप्रभो यसिन् विष्ट-
पशर्मणे तव इतः स्वच्छन्दसा भ्राम्यति । तोतिर्गलहस्तितानघतमापिण्डा इव द्विद्गजा जग्मुर्दिसु विदिक्षु मंवभिभवं वक्तुं
तु दिग्दन्तिनाम् ॥ ६॥ कन्दपि न रूपमीदशमिदं तेजो न सूर्येऽप्यसौ वीणायामपि न धनिर्न च कलावन्देऽपि चैवं-
विधाः ॥ धाना तत्कथमेर ईगजनीत्यादि लोकैश्चिराद् यं दृष्ट्वा जिनचन्द्रप्रिरथ सोऽभूतत्पदद्योतका ॥ ७ ॥

·येषां गीर्वाणवाणीलहरिभिरभितः प्रेर्यमाणाऽखिलापि श्रीपृथ्वीराजपृथ्वीपतिसमितिरिहैश्वर्यसिन्धौ ममज । चित्रं तत्रापि शत्रा- पुपि ववृधिरे तर्पमालिन्यतापाः पापानां वा किमेतजिनपतिगुरवस्तेऽथ पट्टे बभूवुः ॥८॥ अथ जिनेश्वरमूरिरिदं पदं समलं कुरुतेऽर्थ इवाद्भुतः । यदुपदेशगिरं विवुधाः सुधालहरितोऽप्यधिक बहुमन्यते ॥ ९॥ ज्वलति परमज्योतिर्दीपो यदेष दिवा- निशं हृदयसदने यत्के वागीश्वरी प्रतिचारिकः । तत इह महार्थानां कोटिर्विजृम्भत इत्यहो स्फुरति हृदि मे यत् नो लिङ्गं विना निजलिङ्गिना ॥ १० ॥ तस्यास्त्यन्तेवासी प्रबोधचन्द्रगणिवाचनाचार्यः । गुरुकुलसेवाहेवाकविदितशिक्षाद्वयरहस्सः ॥ ११॥ सुविहितसामाचार्यां लक्षणसाहित्यविद्ययोर्यस्य । मूर्तो गुरुरिव गुरुरजनि वाचनाचार्यपद्मदेवगणिः ॥ १२॥ जिनचन्द्रमुरि- शिष्यः समजनि गुणभद्रवाचनाचार्यः । जंगमतीर्थ कातन्त्रपंजिकादौ गुरुय॑स्य ॥१३॥ कदापि नवयैक्षितामपि कथामिवान्वेक्षिकी यथा कविविवक्षितं सदसि यो वतार्थापयत् । स यस्य विनयोदधेर्विपमतर्कविद्यार्णवावगाहनविधावभूद् विजयदेवमूरिगुरुः ॥ १४ ॥ नृपसमितिविजितविविधप्रतिवादिवितीर्णजयपताकौघाः । जिनपालोपाध्याया आसन् यस्यागमे गुरवः ॥ १५॥ दीक्षाचार्यजिनेश्वरसरिवचः सिद्धमत्रमासाद्य । मुग्धाववोधनार्थं तेनेयं विरचिता वृत्तिः ॥ १६ ॥ प्रथमं लक्ष्मीतिलकोपाध्यायः सूक्ष्मदर्शिमतिमभिः । जिनरलाचार्यैश्चाथ चन्द्रतिलकैरुपाध्यायैः ॥ १७ ॥ खपरसमयतत्वज्ञैरतिवत्सलमानसैर्महाकविभिः । प्रतिभाजितसुरगुरुभित्रिभिरपि समशोधि विधिनासौ ॥ १८ ॥ युग्मम् ॥ अन्यैरपि विद्वद्भिः संविगैरत्र सूत्रबायं यत् । संभाव्यते तदखिलं मिथो विचार्यैव संशोध्यम् ॥ १९ ॥ अत्रार्थेऽहं तेपामजलिवन्धं करोमि बहुमानात् । मिलितैरपि पूज्यानां ग्रन्थे K ·महिमा यतो जन्याः ॥ २० ॥ मार्गामार्गसमानताभ्रमभवाद् व्यामूढता बोटिनी तत्वज्ञानकरी कुमार्गगतसद्दोपत्रजावि- | करी ॥ एपा निर्मलधर्मकर्मजननी संदेहदोलायली तिर्नन्दतु तापजाड्यमथनी भनीर चन्द्रार्कयोः ॥ २१॥ अस्याः सूर- मुतायत्तेः प्रत्यक्षरं विमृश्य कृतम् । ग्रन्याय सप्ताधिकचत्वारिंशत् शतानि सार्दानि ॥ २२ ॥ विक्रमवर्षे वरकरशितिरूपमिते | ६१३२१ ) मधोः प्रथमपक्षे । पञ्चम्यां प्रहादपुरनगरेऽसौ ममर्थिता सोमे ॥ २३॥ इति ग्रन्थप्रशस्तिः, श्लोकमानम् ॥ ४७५०॥ इति याचनाचार्यप्रबोधचन्द्रगणिविरचितवृहत्सन्देहदोलावलीवृत्तिः समाप्ता ॥

·No text on this page.

·इति संदेहदोलावलीप्रकरणं सगानम् ।

·No text on this page.