·No text on this page.

·पञ्चतन्त्रम्।
( मित्रभेद-मित्रप्राप्ति-संधिविग्रह-लब्धनाश-अपरीक्षाकारित्व-नामानि पञ्चतन्त्राणि )
TIIE PANCATANTRA I--V
THE TEXT IN ITS OLDEST FORM
EDITED WITH AN INTRODUCTION
BY
FRANKLIN EDGERTON
Irofessor of Sanskrit and Comparative Philology
in Yale Universilty; IT.S. A.
POONA
AL BOOK AGENCY
1930

·All rights reserred by the rublisher.
Printers :1. L. V. Saptarshi at Prabhkar Printing Press,
82 Budhwar Peth, Poona City. Pp. 1-47.
2. S. R. Date, B. A., at Lokasangraha Press,
Sadashiv Peth, Poona 2. Pp. 49-111.
Publisher :-Dr. N. G. Sardesai, L.M. & K.,
for Oriental Book Agency,
15 Shukrawar Peth, Poona 2.

·PREFACE. The text here printed is believed to be the closest possible approach to the original Pañcatantra, that is, the work from which are derived all the numerous “Pañcatantras", and the works called by such names as “Pañcākhyānaka”, “Tantrākhyāyikā”, “Tautrākhyāna", "Hitopadeśa”, or the like, which are so familiarly known in one part of India or another, in Sanskrit or in various vernaculars. That original “Pancatantra" has not been preserved to us directly. All its descendants, that is, all the above-mentioned works and other extant versions, have departed from it more or less radically, In 1924 T published the first attempt ever made to reconstruct this lost original "Paſcatantra”, on the basis of a minute critica) study of the chief extant versions.* The text was printed in Roman characters, with a Critical Apparatus giving the readings of the known toxts on which it was based, sentence by sentenco and verse by vurse. There were included also an English translation, and in claborato introduction, in which I discussed the relationships of the various versions, and explained and justified iny methods and results. In this volume I am roprinting the text alone, without change, but in Devanagari characters. By this means I hope that this oldest form of the Pancutiintra will become better known to tho oducuteul Indian public, am I think it Laserves to be. One who conpures this text with any of the extant versions will, I think, ·2 descendants, and when they changed it they almost invariably made it worse. I hope, therefore, that Indians of discriminating taste will welcome this text as an even greater "Pañcatantra' than the works which they already know and love under that or similar names. For a statement of the exact extent to which I think I have succeeded in “excavating" the Pañcatantra, I niust refer the curious reader to my previous publication. Hore I will only say this : I think I have proved that the text here offered contains precisely all the stories of the original, in their original oreler, and no others; and that the language in which they are told closely approximates the language of the original throughout, and is in large measure literally identical with it. Like many other great works of ancient Indian literature, the Pañcatantra is anonymous. I see no reason for supposing that the author referred to himself as Vişnusaran in the Kathāmukha; for aught I can see this name is presumably just as fictitious as any of the other characters in the Pañcatantra. Ilven if it were the author's real name, it would tell us littlo, for certainly nothing else is known of such a personage. Somo have tried to identify him with “Vişnugupta "Cāņakya, reputed author of the Arthaśästra. This seems to me idle guess-work. The Pañcatantra, to be sure, quotes from the Arthaśāstra ; naturally, since it professes to be not only a story-book but a work illustrativo of niti. But its general style is the very antithesis of the stiff, crabbed style of the Arthaśāstra ; it is hard to believe that the same man could have written both. And there is zoally not a scintilla of genuine evidence for such a theory. Except that the ·3 Nothing is known which connects it definitely with any particular locality. There are one or two straws which seem to point to Southern India as its home, but they are hardly conclusive. There is no basis whatever for the theory advanced by a German scholar, J. Hertel, that it was composed in Kashinir. The general character of the Paſcatantra is so familiar to the roading public of India that I considor it unnecessary to describe it. I shall, however, devote a fow paragraphıs to its history, which is perhaps loss well-known, Few books in the literature of the world have enjoyed such grcat popularity over so wide an area. It has penetrated practically all the literatures of Europe and Southern and Western Asia. It is known to exist in over 200 versions and translations, in about 60 different languages and dialects, spreaching from Java on the south-east to Iceland on the north-west.* This unoxampled popularity may itself be considered a tribute to the genius of the work. Let us, by way of illustration, trace a row of these lines of descent. In tho 6th contury of our cri, under the famous Persian King Khusrau Anusherwan, lived #physician named Burzoe, who travelled in India and brought home with him about 550 A.D. a translation into his own language, Pahlavi, of some Indian storios, which he had preparod with the help of Indian pandith. The first and major part of his work consistod of a version of the Puncatantra. The Sanskrit text used by Burzoo alroady differed from ·4 work, thus enlarged, Burzoe seems to have given the name of “Karataka and Damanaka", or rather Pahlavi transcriptions of those names. As every one knows, these are the names of the two jackals who play prominent roles in the First Book of the Pañcatantra (Mitrabheda, the Lion and the Bull). This Pahlavi translation is unfortunately lost. But two further translations were made from it at an early date; and ono of these was destined to carry a knowledge of the Paſcatantra all over Europe, many centuries before any Indian form of the work could become known there. Of these two, one was made into Syriac, a few clocados after Burzoe's own time, in the same 6th century. This Syriac Vorsion left no descendants, and was itself unknown until it was accidentally discovered in the middle of the 19th century. Since then it has been twice edited by German scholars and translatod into German. We have of it only copies of a single incompleto and imperfect manuscript ; nevertheless it has great historic value, since it throws much light on the Pahlavi, to which in many places it is dononstrably closer than is the Arabic. The other translation of the Pahlavi was made into Arabic by Abdallah ibn al-Moqafla in the 8th century.* It is entitled Kalilah wa-Dimnah, an Arabic transcription of the Pahlavi oquivalent of “Karataka and Damanaka”. It probably included the whole of Burzoe's work, and to it the translator Abdallah prefixed a preface of his own and added various other storios, some of thon his own inventions. In this form the work has become one of the most familiar and popular books of Arabic literature; it exists ·5 of India, which did not derive directly or indirectly from the Arabic Kalilah wa-Dimnah. Of its numerous inimediate derivatives I shall mention only four. 1. A Greck version was made by one Symoon Seth at the end of the 11th century; it is the oldest European descendant of the Paſcatantra. Through it the Pañcatantra reached the Russian and other Slavonic peoples of Eastern Europe, who in those days derived nearly all the culture thoy had from the Byzantine Eni pire. The Old Slavonic translation of the Greek was made by an unknown author, apparently in Bulgaria, in the 12th or 13th century; it spread to the north and west over all the Slavonic lands belonging to the Eastern Church. Later Symeon Seth's Groek text became known in Western Europe also ; and from the 16th century on it was repeatedly translated into Latin, Italian, and German. 2. An anonymous version in Old Spanish, clating from about 1251, may possibly be the oldest doscendant of the Pañcatantra in any Wont-European language.* 3. There was an early translation into Hebrow, of uncertain date and authorship. It dorivos its historic importance from its more celebrated offspring, the Latin "Book of Kalilah and Dimnah, Directory of Human Life" (Liber Kelilac et Dimnae, Directorium Vitae Humanae). This was a translation from the Hebrew made by a Jowish resident of Capur, in Southern Italy, who became converted to Christianity and took the Christian name of John ; whonce he is known as John of Capua (Johannes Capuensis). His work, which was composed between 1260 and 1270 A.D., was very popular in scholastic Europo during the Middle Ages. In the ·6 the “Book of Examples of the Ancient Sages"(Buch der Beispiele der alten Weisen). There is some reason to suspect that this was translated from a lost Italian version, rather than directly from the Latin. It was first published about 1480 and went rapidly through edition after edition, so successfully did it appeal to the public; it is said that more than 20 editions of it appeared within less than 50 years of its first printing. It was also translated into Danish, Icelandic, Dutch, and “Yiddish” (the popular clialect current among North-European Jews). John of Capua's Latin was also translated, directly, into Spanish, Czech, and Italian, The Italian version (by one Doni, 1552) is of special interest to us, because from it was translated the first English descendant of the Pañcatantra. This was mado by the celebrated Classical scholar Sir Thomas North. He calloch it "The Morall Philosophie of Doni", which is a literal translation of the name given to the Italian original by its author, who glorified himself unduly by thus inserting his own name in the title. North's English version was first published in 1570; a second edition was called for in 1601; and recently the fino old text has been attractively reissued in facsimilo, under the editorship of Joseph Jacobs (London, 1888). Relatively few English-spoaking people are aware, I believe, that during the lifetime of Shakonpearo English literature was enriched by a work which was nothing but a sixth-generation descendant of the Sanskrit Pañcatantra, from the Italian, from the Latin, from the Hebroy, from the Arabic, from the Pahlavi, from the Sanskrit !

·It was also translated into French, under the title “ Book of Lights or the Conduct of Kings” (Livre des lumieres ou la conduite des roys). This was first issued in 1644, and was often reprinted; later it was conimonly referred to as the “Fables of Pilpay”. The French fabulist Lafontaine drew a considerable number of his fables from "le sage Pilpay”, as he calls the reputed author. About 80 years later, in 1724, appeared another French work called Contes et fables indiennes de Bidpai et de Lokman, by one Galland. This was a French translation of the Turkish Humayun Namen, which is itself a translation of the Persian Anwari Suhaili, so that it is a cousin of the “Fables of Pilpay". Both of these works became extremely popular, both in the French originals, and in translations which were made into other languages (English, German, Swedish, Dutch, Polish, Hungarian, and Greek). The English version of “Pilpay" was first published at least as carly sus 1699, and was very frequently republished throughout the 18th century. Through these two French works the names "Pilpay" and “Bidpai" became household words in the literature of European Sables and stories. They are both variants, or corruptions, of the name given in the Persian Anwari Suhaili to the " philosopher” who is there represented as telling the stories to his royal patron; some have conjectured that the name was originally meant to represent a Sanskrit form vidyāpati. When at last Western scholars bocamo acquainted with the Hito padeśa and other Indian forms or Offshoots of the Pañcatantra, they at once recognized that they had found Indian forms of the “Bidpai" which they already know so well. In Europe this name is even yet sometimes applied to this cycle of stories.

·8 n by high authorities, that the original Pañcatantra was a Buddhistic work. There is absolutely no basis for either of these theories, and no reputable Indianist of to-day holds them; yet echoes of them, or at least of the second one, are still found in the writings of uninitiated persons. The text here reprinted, with the labors (of the writer and others) on which it is based, constitutes the final refutation of such theories. A word of caution may be needed on one point. Though this is the oldest form of the Pañcatantra as a literary work, that does not mean that every story found here is presented in its oldest known form. The author of the Parcatantra (lid not invent most of bis stories. He took them from older sourcos, either literary works or (in most cases, probably) floating popular traditions. Great artist that he was, he knew how to vivify them, to animate them with the breath of his own genius ; just as Shakespeare took stories from old chronicles and made immortal dramas out of them. Compare the Pañcatantra stories with the manne stories told elsewhere, no matter where, and the gronter cleverness of the Pañcatantra's author will, as a rule, be self-oviclent. But that does not necessarily mean that his version of a given story is the oldest version of that story in existence. It is the oldest in the Pañcatantra cycle, but that is all. It is older than, Huy the Hitopadeśa version, which is derived from it; lvut it may possibly not be as old as a version appearing in the Mahabhāratil or in a Buddhist Jataka, which will presumably have been clerivedi from the same popular source used by the Pañcatantra's author. In fact, the dates of literary occurrences of originally popular stories do not tell us much about the age of the stories themselves. That is, they prove that the stories in this forin are at loost no old but no one knows how much older they may be. It is important ·9 altered the stories more than the Pañoatantra. This conclusion would not be in any way vitiated if it were proved that the recorded versions of the Jatakas are actually older than the Pañcatantra ; a t'ling which has, however, not yet been proved. The same consideration holds when it comes to the comparison of ladian and Greek fables ; relative dates can have little value. The subject of Greek and Indian fables is a large and complicated one, which I cannot discuss at length here. I will only venture to state my opinion that the great mass of fables in India and in Greece are quite independent of each other. In very few instances can a plausible case be made out for borrowing in either direction. As regards the stories of the original Pañeatantra, I think that just two are found also anong Greek and Roman fables. These are : the Ass in Parther's (or Lion's) skin (Book III, Story 1), and the Ass without Heart and Ears (Book IV, Story 1). The earliest Greco-Roman occurrences of both are of the second or third century A.D.; that is, of about the same date as the Pancatantra, perhaps. At any rate a comparison of the dates would tell nis nothing. But a comparison of the details of these two stories, 24 told in India und in Greece, seonis to me to indicate with considorable probability that both of them originated in India, and somehow wandered to Greece. I may add that I know of several other stories, outside of the Pañcatantra cycle, which seem to have been borrowed by the Grerks from the Hindus; and that no plausible case of borrowing in the reverse direction is known to me. I should not, however, wisla to deny the possibility that there may be such cases. There was, no doubt, more intercommunication betweon East and West in antiquity than many of up once supporod. And when a Tlindu and a Greek met, it is quite to be expected that the exchange of intellectual as well as comincrcial wares would have been mutuun. Morcover -- let me repeat-it seems to mo lurilly to be doubted that the great mass of fables among both peoplex arose quite independeutly; just as fables bave originated independently in

·No text on this page.

·पञ्चतन्त्रम्। अथ कथामुखम् । मनवे वाचस्पतये शुक्राय पराशराय ससुताय । चाणक्याय च विदुषे नमोऽस्तु नृपशास्त्रकर्तृभ्यः ॥ १ ॥ सकलार्थशास्त्रसारं जगति समालोक्य विष्णुशापि । तन्त्रैः पञ्चमिरेतैश्चकार सुमनोहरं शास्त्रम् ॥ २॥ तद्यथानुश्रूयते । अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम्। 5 तत्र सकलार्थिजनमनोरथकल्पद्रुमः प्रवरनरपतिमुकुटमणिमरीचिनिचयरञ्जित- चरणयुगलः सकलकलापारंगतः सकलार्थशास्त्रविदमरशक्तिर्नाम राजा बभूव । तस्य च त्रयः पुत्राः परमदुर्मेधसो वसुशक्तिरुप्रशक्तिरनेकशक्तिश्चेति नामानी षभूवुः । अथ तानर्थशास्त्रं प्रति जडानालोक्य स राजा सचिवानाहूय संप्रधारितवान् । ज्ञातमेव भवद्भिर्यथा ममैते पुत्राः परमदुर्मेधसः । कोर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः । तया गवा किं क्रियते या न दोग्ध्री न गर्भिणी ॥३॥ वरं गर्भस्रावो वरमृतुषु नैवाभिगमनं वरं जातप्रेतो वरमपि च कन्यैव जनिता। वरं वन्ध्या भार्या वरमगृहवासे निवसनं 15 न चाविद्वान, रूपद्रविणबलयुक्तोऽपि तनयः ॥४॥ तदेषां बुद्धिप्रबोधनं केनोपायेनानुष्ठीयते । इति । तत्र केचिदाहुः। देव द्वादशभिर्वर्षेः किल व्याकरणं श्रूयते । तथदि कथमपि ज्ञायते ततो धर्मार्थ- कामशास्त्राणि शेयानि । तदेतदविगहनं धीमतामापि किं पुनर्मन्दबुद्धीनाम् । 10 ·२ काथामुखम् सुखोपविष्टं च तमाह राजा । ब्रह्मन् मदनुग्रहार्थमेतान् कुमारान दुर्मे- धसरूवमर्थशास्त्रं प्रत्यनन्यसमान्, कर्तुमर्हसि । अर्थमात्रया च त्वां संमान- यिन्यामीति । एवमभिहितवति पार्थिवे विष्णुशर्माप्युत्थाय तं राजानं विज्ञा- पितवान् । देव श्रूयतामयं मम वचनसिंहनादः । नाहमर्थलिप्सुरित्येवं ब्रवीमि । न च ममाशीतिवर्षस्य व्यावृत्तसर्वेन्द्रियस्य कश्चिदर्थोपभोगकालः । किं तु त्वद्धितार्थ बुद्धिपूर्वकोऽयनारम्भः । तल्लिख्यतामद्यतनो दिवसः । यद्यहं षण्मासाभ्यन्तरे तव पुत्रानीतिशास्त्रपारंगतान करोमि ततो मामर्हति भवान मार्गसंदर्शनन हस्तशतमपक्रामयितुमिति । एतामसंभाव्या ब्राह्मणस्य प्रतिज्ञा अल्वा मसचिवो राजा प्रष्टमना विस्मयान्वितः सबहुमानं तस्मै विष्णुशर्मणे कुमारान समर्पितवान् । तेनापि कथाद्वारेण मित्रभेदमित्रप्राप्तिकाकोलूकीय- लन्धनाशापरीक्षितकारित्वानीति पश्चतन्त्राणि परिकल्प्य राजपुत्रान्नीति- शास्त्रं ग्राहयितमुपक्रान्तः । कथामुखमेतत् समाप्तम्।

·10 अथ मित्रभेदं नाम प्रथम तन्त्रम् । अथेदमारभ्यते मित्रभेदं नाम प्रथमं तन्वम् । यस्यायं आधः श्लोकः । वर्धमानो महान्नेहः सिंहगोवृपयोर्वने । पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः ॥ १॥ राजपुता आहुः । कथमेतत् । विष्णुशर्मा कथयति । अस्ति दक्षिणापथे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तत्र धर्मोपार्जितवृत्ति- वर्धमानको नाम सार्थवाहः प्रतिवसति स्म । तस्य कदाचिञ्चित्तमुत्पन्न यत्प्रभूतेऽपि वित्तेऽर्थवृद्धिः करणीयेति । उक्तं च अलब्धमर्थ लिप्सेत लब्धं रक्षेदवेक्षया । रक्षितं वर्धयेन्नित्यं वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥२॥ अलब्धलाभार्था लब्धपरिरक्षणी रक्षितविवर्धनी वर्धितस्य तीर्थप्रतिपादनी चेति लोकयात्रा । तत्रालभमानस्य न किंचिदस्ति । लब्धोऽप्यरक्ष्यमाणोऽर्थो बहूपद्रवतया सद्यो विनश्यति । अवर्धमानश्चार्थः शनैरप्युपयुज्यमानोs- अनवत् क्षीयते । अनुपयुज्यमानः प्रयोजनोत्पत्तौ तुल्योऽप्राप्नेनेति । अतः प्राप्तस्य रक्षणविवर्धनोपयोगाः कार्याः । उक्तं च उपार्जितानामर्थानां त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥ ३॥ इत्येवं संप्रधार्य मथुरागामि भाण्डमुपसंगृह्य शुभे तिथौ गुरुजनानुज्ञातस्त- स्मानगराद्वाणिज्येन विनिर्गतः । तस्य च द्वौ यूपभी वोढारावप्रधुरायां नन्दकसंजीवकनामानावभूताम् । अथ गच्छतस्तस्य महति वने दूरावरूढ- 20 गिरिनिर्झरस्खलितवारिजनितकर्दममग्नैकचरणवैकल्याच्छकटस्य चातिभार- गुरुत्वात् कस्मिंश्चित्प्रदेशे कथमपि दैववशात्तयोवृषभयोः संजीवको युगभङ्गं कृत्वा निषसाद । तं च दृष्ट्वा वर्धमानकः सार्थवाहः परं विषादमगमत् । ध्यहं चोदीक्ष्य यदासौ न वै कल्यतां लभते स्म तदा तस्य रक्षिपुरुषानि- योज्य शेपसार्थसंरक्षणार्थ बलपायं वनमिति मत्वा यथाभिलषितं दिगन्तरं 25 15 तं ·४ 10 मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ शेषतया सलिलमित्रैः शिशिरतरवातेराप्यायितशरीरः कथंचिदुत्थाय शनैः शनैर्यमुनाकच्छमुपश्लिष्टः । तत्र च मरकतसदृशानि शष्पाप्राणि भक्षयन् स्वच्छन्दचारी कतिपयैरहोमिहरवृपभ इव पीनककुधारी हृष्टपुष्टाङ्गो बलवान संवृत्तः प्रत्यहं च वल्मीकशिखराणि शृङ्गाप्रघट्टनैरुल्लिखन्नदंश्चास्ते । अथ । तस्मिन् वने नातिदूरे सर्वमृगपरिवृतः पिङ्गलको नाम सिंहो वनान्तरे निः- साध्वसमुच्चैः शिरो वहन स्ववीर्याजितराज्यसुखमनुभवन्नास्ते । तथा च एकाकिनि वनवासिन्यराजलक्ष्मण्यनीतिशास्त्रज्ञे । सत्त्वोच्छ्रिते मृगपतौ राजेति गिरः परिणमन्ति ॥४॥ नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः । विक्रमार्जितवित्तस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥५॥ स कदाचित्पिपासाकुलित उदकार्थी यमुनाकच्छमवातरत् । तेन चान- नुभूतपूर्वमकालप्रलयघनगर्जितभिव संजीवकम्य नर्दितं दूरादेवाभावि । तच्च श्रुत्वातीवक्षुभितहृदयः पानीयमपीत्वाकारमाछाद्य मण्डलवटप्रदेशे चतुर्मण्डलावस्थानेन तूष्णीमवस्थितः । चतुर्मण्डलावस्थान विदम् । 15 सिंहः सिंहानुयायी काकरवः किंवृत्त इति मण्डलानि । तन च सर्वेष्वेव ग्रामनगरपत्तनाधिष्ठानखेटखटोद्यानापहारकाननवनस्थानेष्वेक एव सिंहः स्थानीयो भवति । कतिपयाः सिंहानुयायिनस्तन्त्रधाराः । काकरववर्गा मध्यमवर्गाः । किंवृत्ता एवान्यस्थानवासिनः | तस्य च करटकदमनकना- मानौ द्वौ सृगालौ मन्त्रिपुत्रावास्ताम् । तौ च परस्परं मन्त्रयतः । तत्र दम- 20 नकः करटकमब्रवीत् । भद्र करटक । अयं तावदस्मत्स्वामी पिङ्गलक उदक- ग्रहणार्थमभिप्रवृत्तः किंनिमित्तमिहावस्थितः । करटक आह । किमनेन व्यापारेणावयोः । उक्तंच अव्यापारेषु व्यापार यो नरः कर्तुमिच्छति । स एव निहतः शेते कीलोत्पाटीव वानरः ।।६।। 25 दमनक आह । कथमेतत् । सोऽब्रवीत् ।

·कथा १] वानरकीलककथा ५ रार्थ नगरमध्ये प्रविशन्ति । अथ तत्रैकस्य शिल्पिनोऽर्धस्फाटितः काष्ठस्त- म्भोऽर्जुनमयः खदिरकीलकेन मध्ये यन्त्रनिखातेनावष्टब्धोऽवतिष्ठते । तत्र कदाचिद्वनवासी महान् वानरयूथस्तरुशिखरप्रासादशृङ्गदामनिचयेष्वितश्चेतश्च यथेच्छया क्रीडन्नागतः । तत्रैकस्तु वानर आसन्नविनाशः सहजचापलात् स्तम्भ उपविश्य तस्य रन्ने विलम्बितवृषणः सन्, केनायमस्थाने कीलको निखात इति पाणिभ्यां संगृह्योत्पाटयितुभारब्धः । स्थानाञ्चलिते कीलके यद्वृत्तं तद्भवतानाग्च्यातमपि विदितमेव । इति प्रथमा कथा समाता। अतोऽहं ब्रवीमि । अव्यापारः प्राः परिहर्तव्यः । इति । पुनश्चा- ब्रवीत् । आवयोस्तावद्भक्षितशेष आहारोऽस्त्येव । दमनक आह । कथमा- हारमानार्थी केवलं भवान् । सर्वस्तावत् प्रधानमेवां कुरुते विशेषार्थी । 10 साधु चेदमुच्यते सुहृदामुपकारकारणाद्विषतामध्यपकारकारणात् । नृपसंश्रय इष्यते बुधैर्जठरं को न बिभर्ति केवलम् ॥७॥ यस्मिञ्जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवति । बकोऽपि किं न कुरुते चन्वा स्वोदरपूरणम् ।। ८ ।। 15 अपि च 20 स्वल्पनायुवसावशेपमलिनं निर्मासमप्यस्थि गोः श्वा लब्ध्वा परितोषमेति न च तत्तस्य क्षुधः शान्तये । सिंहो जम्बुकमङ्कमागतमपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छति जनः सत्वानुरूपं फलम ॥९॥ लालचालनमधश्चरणावपातं भूमौ नित्य वदनोदरदर्शनं च । वा पिण्डदस्य कुरते गजपुङ्गवस्तु ·६ मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ 10 यजीब्यते क्षणमापि प्रथितं मनुष्यै- विज्ञानविक्रमयशोभिरभनमानम् । तन्नाम जीवितमिह प्रवदन्ति तज्ज्ञाः काकोऽपि जीवति चिरं च बलिं च मुले ॥१२॥ सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मूपकाञ्जलिः । सुसंतुष्टः कापुरुपः स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥१३॥ अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमयैर्बहुभिर्बहिष्कृतस्य । उदरभरणमात्रकेवलेच्छोः पुरुषपशोच पशोच को विशेषः ॥ १४ ॥ गुरुशकटधुरंधरस्तृणाशी समविषमेषु च लागलावर्षी । जगदुपकरणं पवित्रयोनि- नरपशुना स विशिष्यते गवेन्द्रः ॥१५॥ करटक आह । आवां तावदप्रधानौ तत्किमावयोरनेन व्यापारण । सोऽब्रवीत । भद्र कियता कालेनाप्रधानोऽपि प्रथानो भवति । उक्तं च न कस्यचित्कश्चिदिह प्रभावा- द्भवत्युदारोऽभिमतः खलो वा। लोके गुरुत्वं विपरीततां च स्वचेष्टितान्येव नरं नयन्ति ॥ १६॥ आरोप्यतेऽश्मा शैलानं यथा यत्नेन भूयसा । निपात्यते सुखेनाधस्तथात्मा गुणदोपयोः ॥ १७ ॥ तद्भद्रात्मायत्तो ह्यात्मा सर्वस्य । करटक आह । अथात्र भवान् कि कर्तुमनाः । सोऽब्रवीत् । अयं तावत्स्वामी पिङ्गलको भीतो भीतपरिवारश्च 25 मूढमतिः । सोऽब्रवीत् । कथं भवान् जानाति । दमनक आह । किमत्र ज्ञेयम् । उक्तं च 15 20 ·सन्त्रम् १] मिहसुषमा अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेगितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥ १८॥. तदनं भयाकुलं प्राप्याद्यैव प्रज्ञाप्रभावणात्मीयं करिष्यामि | करटकोs- ब्रवीत् | भद्र । अनभिज्ञो भवान् सेवाधर्मस्य । तत्कथमात्मीकरिष्यसि । दमनक आह । भद्र । कथमहं सेवानभिज्ञः । ननु मयैष सकलोऽनुजीवि- 5 धर्मो विज्ञातः । उक्तं च कोतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशः सुविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ १९ ॥ करटक आह् । कदाचित्वामनवसरप्रवेशादवमन्यते स्वामी । सोऽ- ब्रवीत् । अस्त्येवम । तथाप्यनुजीविना सांनिध्यमवश्यं करणीयम् । उक्तं च 10 आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्य विद्याविहीनमकुलीनमसंस्तुतं वा । प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्श्वतो वसति तं परिवेष्टयन्ति ॥ २०॥ कोपप्रसादवस्तूनि विचिन्वन्तः समीपगाः । आरोहन्ति शनै त्या धुन्वन्तमपि पार्थिवम् ॥२१ ।। करटक आह । अथ भवांस्तत्र गत्वा किं वक्ष्यति । दमनक आह । उत्तरादुत्तरं वाक्यमुत्तरादेव जायते । मुवृष्टिगुणसंपन्नाद्वीजाद्वीजमिवापरम् ॥ २२ ॥ अपि च। अपायसंदर्शनजां विपत्ति- मुपायसंदर्शनजां च सिद्धिम् । मेधाविनो नीतिविधिप्रयुक्तां पुरः फुरन्तीमिव दर्शयन्ति ॥ २३ ॥ न चाहमप्राप्तकालं वक्ष्यामि । 25 अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवम् । 15 20 ·मित्रभेद [ तन्त्रम १ अपि च । कल्पयति येन वृत्तिं सदसि च सद्भिः प्रशस्यते येन । स गुणस्तेन गुणवता विवर्धनीयश्च रक्ष्यश्च ।। २६ ॥ करटक आह । दुराराध्या हि नरपतयः पर्वता इवाजलं प्रकृति- । विषमा व्यालाकीर्णा रन्ध्रान्वेषिणश्छलग्राहिणश्च । कुतः भोगिनः कञ्जुकासक्ताः क्रूराः कुटिलगामिनः । फणिनो मन्त्रसाध्याश्च राजानो मुजगा इव ॥ २७ ॥ सोऽब्रवीत् । एवमेतत् । तथापि राजानमपि सेवन्ते विषमप्युपमुञ्जते । 10 रमन्ते च सह स्त्रीभिः कुशलाः खलु मानवाः ॥२८॥ अपि च । यस्य यस्य हि यो भावस्तेन तेन हि तं नरम् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥२९॥ करटक आह। शिवास्ते पन्थानः सन्तु । यथाभिप्रेतमनुष्ठीयतामिति । ततो दमनकोऽपि तमामन्त्र्य शनैः पिङ्गलकसमीपं गतः । तत्र दूरादेवाग- च्छन्तं दमनकमवलोक्य पिङ्गलको द्वाःस्थानब्रवीत् । मा विचार्यतामपसार्यता वेत्रलता । अयमस्माकं चिरन्तनो मन्त्रिपुत्रो दमनकः समागतः । अन्या- हतप्रवेशो ह्येष द्वितीयमण्डलभागिति । अथोपश्लिष्य दमनकः प्रणम्य पिझ- लकनिर्दिष्टे चासन उपविष्टः । स च तस्य ननकुलिशालंकृतं दक्षिणपाणि- 30 मुपरि दत्त्वा मानपुरःसरमब्रवीत् । अपि भवतः शिवम् । कस्माधिराह- ष्टोऽसि । दमनक आह । न किंचिद् देवपादानां मया प्रयोजनमस्ति । तथापि प्राप्तकालमवश्यममात्यैर्वक्तव्यमित्यागतोऽस्मि । यस्मान केनचित् राज्ञामुपयोगकारणं नास्ति । उक्तं च दन्तस्य निष्कोषणकेन राजन, कर्णस्य कण्डूयनकेन वापि। तृणेन कार्य भवतीधराणां 15 25 ·तन्त्रम् १] ९ 10 सिंहवृषभकथा कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्ते- न शक्यते धैर्यगुणः प्रमाष्टुम् । अधोमुखस्यापि कृतस्य वढे- नीधः शिखा यान्ति कदाचिदेव ।। ३१ ।। यदि कोकिलमेचकाञ्जनाभो भुजगः पादतलाहतोऽप्यकाले । न करोत्यगुणं कयापि बुद्धया किमसौ नष्टविषोऽभिसंधितव्यः ॥ ३२॥ तद् राजन्, विशेषज्ञो भव सदा राष्ट्रस्य च जनस्य च । तदन्तरज्ञानमात्रप्रतिबद्धा हि संपदः ।। ३३ ।। साधु चेदमुच्यते कार्षकः सर्वबीजानि समालोच्य प्रवापयेत् । उत्पन्नबीजसद्भावं त्वङ्कुरेण विभावयेत् ॥ ३४ ॥ तत्सर्वदा विशेषज्ञेन स्वामिना भवितव्यम् । तथा च 16 स्थानेष्वेव नियोक्तव्या भृत्याश्चाभरणानि च । न हि चूडामणिः पादे प्रभवामीति बध्यते ।। ३५ ।। कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिवपुणि प्रतिबध्यते । न स विरौति न चापि न शोभते 20 भवति योजयितुर्वचनीयता ।। ३६ ।। बुद्धिमाननुरक्तोऽयमिहोभयमयं जडः । इति भृत्यविचारको मृत्यैरापूर्यते नृपः ॥ ३७॥ असमैः समीयमानः समैश्च परिहीयमाणसत्कारः। अधुरि विनियुज्यमाननिभिरर्थपतिं त्यजति भृत्यः ॥३८॥ 25 अन्यञ्च । देवपादानां वयमन्वयागता भृत्या आपत्स्वप्यनुगामिनः । यतो नास्माकमन्या गतिरस्ति । तदमात्यानां वचनम् । उक्तं च सव्यदक्षिणयोर्यत्र विशेषो नास्ति हस्तयोः । कस्तत्र मणभावो विधमानगतिर्वसेत् ।। ३९ ।।

·मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ निर्विशेषं यदा स्वामी समं भृत्येषु वर्तते । तत्रोद्यमसमर्थानामुत्साहः परिहीयते ॥ ४० ॥ वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ।। ४१॥ विशेषवचनेन तूच्यते। पाषाणभरसहस्रं यः स्कन्धेनाभिवाञ्छति हि वोढुम् । श्रममति विनाशं वा सोऽबुद्धिस्तद्वन्नेव ॥४२॥ अङ्गुष्ठोदरमा विशेषवित् प्राप्य पद्मरागमणिम् । मुखसंवाह्यमनुत्तरमर्थ किं तेन नाप्नोति ॥ ४३ ।। 10 तेन हि स्वामिगुणादेव भृत्यविशेषः । कथम् । अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च। पुरुषविशेषं प्राता भवन्स्ययोग्याश्च योग्याश्च ॥४४॥ यच्च सृगालोऽयमिति मत्वा ममोपर्यवज्ञा क्रियते । तदप्ययुक्तम् । यतः विणुः सूकररूपेण मृगरूपी महानृषिः । पण्मुखश्छागरूपेण पूज्यते किं न साधुभिः ॥४५॥ अपि च नैतदेकान्ततः सिद्धं गृहजातश्चिरन्तनः । भृत्यः श्रेयस्करो नित्यममात्यो निभृतस्त्विति ।। ४६ ॥ तथा हि 20 मूषिका गृहजातापि ह-तव्या सापकारिणी । उपप्रदानैर्मार्जारो हितकृत् प्रार्यतेऽन्यतः ॥४७॥ एरण्डभिण्डार्कनलैः प्रभूतैरपि संभृतैः । दारुकृत्यं यथा नास्ति तथा नाज्ञैः प्रयोजनम् ।। ४८॥ किं भक्तनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा । 25 भक्तं शक्तं च मां राजन् यथावज्ज्ञातुमर्हसि ॥ ४९॥ 15 अपि च अविज्ञानाद्राज्ञो भवति मतिहीनः परिजन- स्ततस्तत्प्राधान्यावति न समीपे भजनः । - ·तन्त्रम् १] सिंहवृषभकथा ११ बुधैस्त्यक्ते राज्ये भवति न हि नीतिगुणवती प्रनष्टायां नीतौ सनृपमवशं नश्यति कुलम् ।। ५० ॥ पिङ्गलक आह । भद्र दमनक मैवं वोचः । चिरन्तनस्त्वमस्माकं मन्त्रि- पुत्रः । दमनक आह । देव किंचिद्वक्तव्यमस्ति । सोऽब्रवीत् । ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् । दमनकोऽब्रवीत् । उदकग्रहणार्थ प्रवृत्तः स्वामी तत्किमिति पानी- यमपीत्वा विस्मित इवेह निवृत्यावस्थितः । पिङ्गलक आत्मप्रछादनार्थमाह । दमनक न किंचित्कारणमस्ति । सोऽब्रवीत् । देव यदि नाख्येयं नाम तत्तिष्ठतु । अथ पिङ्गलकस्तच्छ्रुत्वा चिन्तयामास । लक्षितोऽस्म्यमुना। योग्योऽयं दृश्यते । तल्किं भक्तस्यास्य निगृह्यते । कथयाम्येतस्यान आत्मनोऽभिप्रायम् । आह च । भो दमनक श्रूयतामयं महाशब्दो दूरात् । स आह । स्वामिन् 10 व्यक्तं श्रुतः शब्दः । तत्किम् । पिङ्गलक आह । भद्र । अस्मानादपक्राभितुमिच्छामि । यत्कारणम् । इदमपूर्व सत्त्वं किंचिदिह प्रविष्टं यस्यायं महानपूर्वशब्दः श्रूयते । शब्दानु- रूपेण च सत्त्वेन भवितव्यं सत्त्वानुरूपेण च पराक्रमेण । तत्सर्वथा नेह स्थातव्यम् । दमनक आह । किं शब्दमात्रादेव भयमुपागतः स्वामी । तदप्य-15 युक्तम् । अपि च अम्भसा भिद्यते सेतुस्तथा मन्त्रोऽप्यरक्षितः । पैशुन्याद्भिद्यते स्नेहो वाग्भिर्भिदोत कातरः ॥५१॥ तन्न युक्तं स्वामिनः शब्दमात्रादेव पूर्वोपार्जितमिदं वनं परित्यक्तुम् । इह हि शब्दा अनेकप्रकाराः श्रूयन्ते । ते तु शब्दा एव केवलाः । न तु भयका- 20 रणम् । तद्यथा । मेघस्तनितवेणुवीणापणवमृदङ्गशङ्खघण्टाशकटकपाटयन्त्रा- दीनां शब्दाः श्रूयन्ते । न च तेभ्यो भेतव्यस् । उक्तं च पूर्वमेव मया ज्ञातं पूर्णमेताद्ध भेदसा । अन्तः प्रविश्य विज्ञातं यथा चर्म च दारु च ॥५२॥ पिङ्गलक आह । कथमेतत् । दमनक आह । अथ सृगालभेरीकथा नाम द्वितीया कथा । अस्ति । कश्चिद्गोमायुः नुरक्षामकण्ठ इतश्चेतचाहारक्रियार्थ परिभ्रमन् वने सैन्यद्वयस्यायोधनभूमिमपश्यत् । तत्र च महान्तं शब्दमशृणोत् । तद्धय- संक्षुभितहलयचाचिन्तयत क्रिमिदम् । विनष्टोऽस्मि । कस्यायं शब्दः क वा 25 ·१२ 10 मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ कीदृशं वा सत्वमिति । ततो यावदन्वेषयति तावगिरिशिखराकारां भेरीम- पश्यत् । तां च दृष्ट्वाचिन्तयत् । किमयं शब्दोऽस्याः स्वाभाविक उत परप्रेरित इति । अथ सा यदा वायुप्रेरितैर्वृक्षशाखाप्रैः स्पृश्यते तदा शब्दं करोति । अन्यथा तूष्णीमास्ते । स तु तस्याः सारासारतां ज्ञातुं समीपं गत्वा स्वयमेव 5 कौतुकादुभयोमुखयोरताडयत् । अचिन्तयञ्च । अहो चिरादेतन् महद्धोन्यमु- पस्थितं मम । तन्नूनं प्रभूतमांसभेदोऽसृग्भिः परिपूरितं भविष्यतीति । ततो भेर्या मुखं विदार्यान्तः प्रविष्टः । परुषत्वाञ्च चर्मणः कथमपि न दंष्ट्राभङ्ग- मवाप्तवान् । तस्मिन्नपि न किंचिदासादितवान् । प्रतिनिवृत्यान्तर्लीनमव- हस्याब्रवीत् । पूर्वमेव मया ज्ञातमिति । इति द्वितीया कथा समाप्ता। अतोऽहं ब्रवीमि । न शब्दमात्रादेव भेतव्यम् । किं तु यदि मन्यसे तयत्राय शब्दस्तत्राहमेतत्स्वरूपं विज्ञातुं गच्छामीति । पिङ्गलकोऽब्रवीत् । कि भवांस्तदन्तिकमुत्सहते गन्तुम् । बाढमित्यसावाह । पिङ्गलक आह । भद्र यद्येवं तद्गच्छ शिवास्ते पन्थानः सन्त्विति । दमनकोऽपि तं प्रणम्य संजीवक- 15 शब्दानुसारी प्रतस्थे । अथ दमनके गते भयव्याकुलितमनाः पिङ्गलकश्चिन्त- यामास । अहो न शोभनं कृतं मया यत्तस्य विश्वासं गत्वात्माभिप्रायो निवेदितः । कदाचिदमनकोऽयमुभयवेतनो भूत्वा ममोपरि दुष्टबुद्धिः स्यात् । उक्तं च । समानितविमानिताः प्रत्याख्याताः क्रुद्धा लुब्धाः परिक्षीणाः स्वयमुपगताछद्मना प्रवारयितुं शक्याः । अत्यन्तास्वकाराभिन्यस्ताः समास्य 20 पराजितास्तुल्यकारिणः शिल्पोपकारे विमानिताः प्रवासोपतप्तास्तुल्यैरन्तहिताः प्रत्याहृतमानास्तथात्याहृतव्यवहारास्तत्कुलीनाशंसवः समवाये च स्वधर्मान्न चलन्ति । समन्ताचोपधाकृत्यास्त इति । सोऽयं प्रत्याहृतमानोऽहमिति मत्वा ममैवोपरि कदाचिद्विकारं भजेत । अथवासामर्थ्यालवता प्रत्यनुबद्धो ममैव मध्येनागच्छेत् । तथाप्यहं विनष्ट एव । तत्सर्वथास्मात्स्थानादन्यत्स्थानमाश्र- 25 यामि । यावदस्य मया विज्ञातं चिकीर्षितमित्यवधार्य स्थानान्तरं गत्वा दमनकमार्गमवलोकयन्नेकाक्येवावतस्थे । दमनकोऽपि संजीवकसकाशं गत्वा वृषभोऽयमिति परिज्ञाय हृष्टमनाः पिङ्गलकाभिमुखः प्रतस्थे । पिङ्गलकोऽपि पूर्वस्थानमाश्रितवानाकारप्रच्छादनार्थम् । अन्यथाय दमनको मस्यते । भीख्यायं भीरुपरिवारश्चेति । दुमनकोऽपि पिकासात्य प्रणम्योपविष्टः ·कथा २] मृगालभेरीकथा १३ पिङ्गलकः प्राह । किं दृष्टं भवता तत्सत्त्वम् । दमनक आह । दृष्टं स्वामि- प्रसादात् । पिङ्गलक आह । यथावत् दृष्टम् । दमनक आह । यथावदिति । सोऽब्रवीत् । न यथावद् दृष्टम् । यत्कारणं भवानप्रधानः शक्तिहीनत्वाञ्च तवोपरि न कश्चित्तस्य प्रतिबन्धः । यस्मात तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदृनि नीचैः प्रणतानि सर्वशः । समुच्छितानेव तरून प्रबाधते महान महत्स्वेव करोति विक्रमम् ।। ५३ ॥ 5 अपि च । 10 । गण्डस्थले मदकलो मदवारिलुब्ध- मत्तभ्रमद्भुमरपादतलाहतोऽपि । कोपं न गच्छति नितान्तवलोऽपि नाग- स्तुल्यं बलेन बलिनः प्रति कोपयन्ति ।। ५४ ॥ दमनक आह । मया तावत्पूर्वमेवामिज्ञातं यथैवं स्वामी वक्ष्यति । तत्किं बहुना । तमेवेह तव पादानां सकाशमानयामि । तच्च श्रुत्वा पिङ्गलक 15 आह सहर्षम् । सहसानुष्ठीयताम् । दमनकोऽपि पुनर्गत्वा संजीवकं साक्षेप- माह । एहि दुष्ट वृपम स्वामी पिङ्गलकस्त्वां व्याहरति । किं निर्भीभूत्वा मुहुर्मुहुर्व्यर्थं नदसीति । तच्छुत्वा संजीवकोऽब्रवीत् । भद्र क एष पिङ्गलको नाम यो मां ज्याहरति । ततः सविस्मयं विहस्य दमनकस्तमाह । कथं स्वामिनं पिङ्गलकमपि न जानासि । फलेन ज्ञास्यसीत्यब्रवीत् सामर्षम् । 20 नन्वयं मृगराट् सर्वमृगपरिवृतो मण्डलबटाभ्याशे मानोन्नतचित्तः स्वामी पिङ्गलको महासिंहस्तिष्ठति । तच्छ्रुत्वा संजीवको गतासुमिवात्मानं मन्यमानः परं विषादमगमदाह च । यदि मयावश्यमेवागन्तव्यं तदभयप्रदानेन मे प्रसादः क्रियतामिति । दमनकस्तथा नामेति प्रतिपद्य सिंहसकाशं गत्वा निवेहा तमर्थं लब्धानुज्ञो यथा प्रतिपन्नस्तं संजीवकं पिङ्गलकसमीपमुपनीत- 25 वान् । संजीवकोऽपि तं सादरं प्रणम्याग्रतः सविनयं स्थितः । स च तस्य पीनवृत्तायतं नखकुलिशाभरणालंकृतं दक्षिणं पाणिमुपरि दत्वा मानपुरः- सरमब्रवीत् । अपि भवतः शिवम् । कुतस्त्वमस्मिन्विजने वने समायात इति । एवं पृष्टः संचयको यथापूर्ववृत्तान्तमात्मनः सार्थवाहवर्धमानकाद्वि- ·मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ योगमाख्यातवान् । एतच्च श्रुत्वा पिङ्गलकेनाभिहितः । वयस्य न भेतव्यम् । मद्भुजपरिरक्षितेऽस्मिन्वने यथेप्सितमुष्यताम् । अपि च भवता मत्समीप- विहारिणाजनं भवितव्यम् । यत्कारणं वह्वपायमिदं वनमनेकरौद्रसत्त्वसङ्क- टत्वादिति । संजीवकेनाभिहितम् । यथा देव आज्ञापयति । एवमुक्त्वा 5 पिङ्गलकः सर्वमृगपरिवृतो यमुनाकच्छमवतीर्य प्रकाममुदकपानं कृत्वा स्वैर- प्रचारं पुनस्तस्मिन्नेव वने शिबिरमनुप्रविष्ठः । ततस्तयोः पिङ्गलकसंजीवकयोः प्रतिदिनं परस्परप्रीतिपूर्वकं कालोऽतिवर्तते । अनेकशालार्थप्रणिहितबुद्धित्वाच्च संजीवकेनानभिज्ञोऽपि वन्यत्वात् पिङ्गलकोऽस्पेनैव कालेन धीमान् कृतः । किं बहुना प्रत्यहं पिङ्गलकसंजीवकावेव रहस्यानि मन्त्रयेते । शेपः सर्वोऽपि 10 मृगजनो दूरीभूतस्तिष्ठति । सिंहपराक्रमव्यापादनाहारविरहाच्च करटक. दमनकावेव क्षुधा बाधितावन्योन्यं चिन्तयतः । तत्र दमनकोऽब्रवीत् । भद्र करटक । विनष्टावावाम् । तत्किमत्र कर्तव्यम् । आत्मना कृतोऽयं दोपः संजीवकं पिङ्गलकसकाशमानयता । उक्तं च जम्बुको हुडुयुद्धेन वयं चापाढभूतिना। दूतिका तन्त्रवायेन त्रयोऽनर्थाः स्वयंकृताः ।। ५५ ।। करटक आह । कथमेतत् । सोऽब्रवीत् । अथ परिव्राट्परवित्तापहृत्कथा नाम तृतीया (क) कथा। अस्ति कस्मिंश्चित् प्रदेशे परिवाड् देवशर्मा नाम । तस्यानेकसाधूप- पादितसूक्ष्मवासोविशेषोपचयात् कालेन महत्यर्थमात्रा संवृत्ता । स च न 20 कस्यचिद्विश्वासं याति । अथ कदाचिदापाढभूतिर्नाम परवित्तापलत्तामर्थ- मात्रां तस्य कक्षान्तरगतां लक्षयित्वा कथामियमर्थमात्रास्य मया परिहर्तव्यति वितयं तस्य शुश्रूषामुपगतः कालेन च तं विश्वासमनयत् । अथ कदाचिदसौ परिव्राजकस्तीर्थयात्राप्रसङ्गे तेनाषाढभूतिना सह गन्तुमारब्धः। तत्र च कस्मिंश्चिद्वनोद्देशे नदीतीरे मात्रान्तिक आषाढभूतिमवस्थाप्यैकान्तमुदकमह- 25 णार्थ गतः । अथ मेषजम्बुककथा नाम तृतीया (ख ) कथा । तत्र चासौ तटाकतीरे महन् मेनयुद्धमपश्यत् । अनवरतयुद्धशक्ति- संपन्नयोश्च तयोः शृङ्गपारान्तरोतमसृग्या भूमी 15 ·10 कथा ३ स्वयंकृतानर्थकथा १५ बद्धचित्तः पिशितलोभतया निर्बुद्धिरेको गोमायुस्तजिघृक्षुर्दूरमपसृतयोर्मेषयो- मध्यमनुप्रविष्टः पुनस्तयोः संश्लेषाभिघातात् पञ्चत्वमुपगतः । अथ परिवाड् विस्मयाविष्टोऽब्रवीत् । जम्बुको हुडुयुद्धेनेति । इति तृतीया ( ख ) कथा समाप्ता । कृतशौचश्चागतस्तमुद्देशमापाढभूतिमपि गृहीतार्थमात्रासारमपक्रान्तं 5 नापश्यद्देवशर्मा । केवलं त्वपविद्धत्रिदण्डकाष्ठकुण्डिकापरिस्रवणकूर्चकाद्यप- इयत् । अचिन्तयञ्च । कासावापाढभूतिः । नूनमहं तेन मुपितः । इत्युद्वि- ममना उक्तवान् । वयं चापाढभूतिनेति । इति तृतीया ( क ) कथा समाप्ता । अथ तन्त्रवायतिकाकथा नाम तृतीया (ग) कथा अथासौ कपालशकलप्रन्थिकावशेषस्तस्य पदपद्धतिमन्वेषयन्, कंचिद्रा- ममस्तंगच्छति रवौ प्रविष्टः । प्रविशन्नेकान्तवासिनं तन्त्रवायमपश्यदावासकं च प्रार्थितवान् । तेनापि तस्यात्मीयगृहैकदेशे स्थानं निर्दिश्य भार्याभिहिता । यावदह नगरं गत्वा मुहृत्समेतो मधुपानं कृत्वागच्छामि तावदप्रमत्तया गृहे त्वया भाव्यम् । इत्यादिश्य गतः । अथ तस्य भार्या पुंश्चली दूतिकासंचो-15 दिता शरीरसंस्कारं कृत्वा परिचितसकाशं गन्तुमारब्धा यावत्तावदभिमुखोऽ- स्या भर्ता मदविलोपासमाप्ताक्षरवचनः परिस्वलितगतिरवनस्तवासाः समा. यातः । तं च दृष्ट्वा सा प्रत्युत्पन्नमतिः कौशलादाकल्पमपनीय पूर्वप्रकृतमेव वेषमास्थाय पादशौचशयनागारम्भमकरोत् । कौलिकस्तु गृहं प्रविश्य तामाकोष्टमारब्धः । पुंश्चलि त्वद्गतमपचारं मुहृदो मे वर्णयन्ति । भवतु पुष्टं 20 निमहं करिष्यामीत्यभिधाय लगुडप्रहारैस्तां जर्जरीकृतदेहां विधाय मध्य- स्थूणायां रखवा सुप्रतिबद्धां कृत्वा प्रसुप्तः । अत्रान्तरे सा दूतिका नापिती कौलिक निद्रावशं विज्ञाय पुनरागत्येदमाह । तव वियोगानलदग्धोऽसौ मुमूर्षुर्वर्तते महानुभावः । तदहमात्मानं तव स्थाने बद्धा त्वां मुञ्चामि । त्वं तत्र गत्वा देवदत्तं संभाव्य द्रुततरमागच्छ । इति सा नापिती तां बन्धना- 25 द्विमोच्यकामुकसकाशं प्रेषितवती । तथानुष्ठितेऽसौ विमदः प्रतिबुद्धस्तथैव तामाकोष्टमारब्धः। दूतिका तु शक्तिहृदयानुचितवाक्योदाहरणभीता न किंचिदूचे । सोऽपि भूयस्ता तदेवाह । अथ सा यावत् प्रत्युत्तरं न प्रयच्छति ·१६ मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ तावत् स कुपितो दर्पान्मम वचस्युत्तरमात्रमपि न ददासीत्युक्त्वोत्थाय तीक्ष्णशस्त्रेण तस्या नासिकामछिनदाह च । तिष्ठेवलक्षणा कस्त्वामधुना वात्तौं पृच्छति । इत्युक्त्वा पुनरपि निद्रावशमुपागमत् । अथागता सा तन्त्रवायी दूतिकामपृच्छत् । का ते वार्ता किमयं प्रातबुद्धोऽभिहितवान् । 5 कथय कथयेति । दृतिका तु कृतानग्रहा नासिकां दर्शयन्ती सामर्पमाह । पश्यास का वाती। मां मुञ्च गच्छामीति । तथा त्वनुष्ठिते नासिका- मादायापक्रान्ता । तन्त्रवाय्यपि कृतकबद्धमात्मानं तथैवाकरोत् । कौलिकस्तु यथापूर्वमेव प्रतिबुद्धस्तामाक्रोशयत् । अथ सा सकोपं साधिक्षेपमिदमाह । अरे पाप को मां महासती विरूपयितुं समर्थः । शृण्वन्तु मे लोकपालाः। यद्यहं 10 कौमारं भर्तारं मुक्त्वा नान्यं परपुरुषं मनसापि वेनि तदनेन सत्येनाव्यङ्गं मुखमस्तु । एवमुक्त्वा भूयोऽपि तमाह । पश्य रे पापिष्ठ मुखं तागेव संय- त्तम् । अथासौ मूर्खः कृतकवचनव्यामोहितचित्तः प्रचाल्योल्कामव्यङ्गमुखी जायां दृष्ट्वा प्रोत्फुल्लनयनः परिचुम्ब्य हृष्टमनास्तां बन्धनादवमुच्य पादयोः पतित्वा पीडितं च परिष्वज्य शय्यामारोपितवान् । परिव्राजकस्त्वादित एवारभ्य 15 सर्ववृत्तान्तमालोक्य तथैवास्त । सा च दूतिका हस्तकृतनासापुटा स्वगृहं गत्वा- चिन्तयत् । किमधुना कर्तव्यं कथमेतन्महच्छिद्रं प्रच्छादयामीति । तस्या भर्ता नापितोऽन्यतः प्रत्यूषस्यागत्य तां भार्यामाह । समर्पय भद्रे क्षुर- भाण्डं राजकुले कर्म कर्तव्यमिति । सा च गृहाभ्यन्तरस्थितैव शुरमेव प्राहि- णोत् । स च समस्तक्षुरभाण्डासमर्पणात् क्रोधाविष्टचित्तो नापितस्तमेव तस्याः 20 क्षुरं प्रतीपं प्राहिणोत् । अथासावार्तरवमुच्चैः कृत्वा पाणिना नासापुटं प्रम- ज्यामृक्पातसमेतां नासिकां क्षितौ प्रक्षिप्याब्रवीत् । परित्रायध्वं परित्रायध्वं पापेनानेनाहमदृष्टदोषा विरूपितति । तथाभ्यागते राजपुरुषैः प्रत्यक्षदर्शनां ता वा विरूपा लगुरुप्रहारैर्जर्जरीकृत्य पाचाडं बद्ध्या तया सह धर्मस्थान- मुपनीतो नापितः । पृच्छयमानश्च धर्माधिकृतेः किमिदं महद्विशसनं स्वदा- 25 रेषु त्वया कृतमिति यदा बहुश उच्यमानो न किंचिदुत्तरं प्रयच्छति तदा धर्माधिकृताः शूलेऽवतंस्यतामित्याज्ञापितवन्तः । अथ तं वध्यस्थानं नीयमान- मालोक्य सर्ववृत्तान्तदर्शी परिणाडधिकरणमुपगम्य धर्मस्थानाधिकतानब्रवीत् । नाहथनमदोषकर्तारं नापितं शूले समारोपयितुम् । यत्कारणमिदमाश्चर्य- अयं भूयताम् । अथ ·कथा ३] स्वयंकृतानर्थकथा 10 जम्बुको हुडुयुद्धेन वयं चाषाढभूतिना । दूतिका तन्त्रवायेन त्रयोऽनर्थाः स्वयंकृताः॥५६ ॥ समुपलब्धतत्त्वार्थेश्चाधिकृतैः परित्रायितो नापित इति । इति तृतीया (ग) कथा सर्वा च तृतीया कथा समाप्ता । अतोऽहं ब्रवीमि । जम्बुको हुडुयुद्धेनेति । करटक आह । अथ किमत्र 5 प्राप्तकालं भवान् मन्यते । दमनकोऽब्रवीत् । भदैवमण्यवस्थिते बुद्धिमतां प्रत्युद्धारसामर्थ्यमस्त्येव । उक्तं च सन्नस्य कार्यस्य समुद्भवार्थ- मागामिनोऽर्थस्य च संग्रहार्थम् । अनर्थकार्यप्रतिषेधनार्थ यो मन्त्र्यतेऽसौ परमो हि मन्त्रः ॥५७ ॥ तदयं पिङ्गलको महाव्यसने वर्तते । तदस्मात्संजीवकाद्वियोज्यः । कस्मात् । व्यसनं हि यदा राजा मोहात्संप्रतिपद्यते । विधिना शास्त्रदृष्टेन भृत्यैर्वार्यः प्रयत्नतः ॥ ५८ ।। करटक आह । कस्मिन् स्वामी पिङ्गलको व्यसने वर्तते । इह हि सप्त व्यसनानि राज्ञां भवन्ति । तथा हि स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् । महश्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च ॥ ५९ ।। दमनक आह । भट्टैकमेवेदं व्यसनं प्रसङ्गाख्यं सप्ताङ्गमिति । करटक 20 आह । कथमेकमेवेदं व्यसनं भवति । दमनक आह । नन्विह पञ्च मूलव्यस- नानि । तद्यथा । अभावः प्रदोषः प्रसङ्गः पीडनं गुणप्रतिलोमत्वमिति । करटक आह । कस्तेषां प्रतिविशेषः । दमनक आह । तत्र प्रथमं तावत् स्वाम्यमात्यजनपददुर्गकोशदण्डमित्राणामेकतमस्याप्यभावे व्यसनमभाव इत्य- वगन्तव्यम् । यदा तु बाह्यप्रकृतयोऽन्तःप्रकृतयो वा प्रत्येकशो युगपद्वा 25 प्रकुप्यन्ति तव्यसनं प्रदोष इति मन्तव्यम् । प्रसङ्गः पूर्वमुक्त एव । लियोऽक्षा मृगया पानमित्यादि । तत्र लियोऽक्षा मृगया पानमिति कामजो वर्गः । वाक्पारण्यादिः कोपजो वर्गः । तत्र कामजैव्यवहितः कोपजेषु प्रवर्तते । सुबोध पर कामजो वर्गः । कोपजस्तु विविधोऽपि विशेषवचनेनोच्यते । 15 ·१८ मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ पराभिद्रोहबुद्धेरसमीक्षितमसदोषश्रावणं वाक्पारुष्यम् । निर्दयो वधबन्ध- छेदविधिरनुचितो दण्डपारुष्यम् । निरनुक्रोशतो वित्तलोभोऽर्थपारुण्यम् । एवं सप्तधा प्रसङ्गव्यसनं भवति । पीडनं पुनरष्टधा दैवाग्न्युदकव्याधिमरक- विचिकाढुर्भिक्षासुरीवृष्टिभिर्भवति । अतिवृष्टिरनावृष्टिरेवासुरीवृष्टिरुच्यते । 5 तदेतब्यसनं पीडनं नाम मन्तव्यम् । अथ गुणप्रतिलोमता नामोच्यते । यदा सांधविग्रहयानासनसंश्रयद्वैधीभावानां षण्णां गुणानां प्रातिलोम्येन वर्तते संधौ प्राप्ते विग्रहं करोति विग्रहे प्राप्ते संधि करोत्येवमेव शेषेवपि गुणेषु गुणप्रातिलोम्येन यदा वर्तते तदा तव्यसनं गुणप्रतिलोमतेत्यवगन्तव्यम् । तत्सर्वथायं संजीवकात् पिङ्गलको वियोज्यः । यस्मात् प्रदीपाभावात् 10 प्रकाशाभावः । करटक आह । असमर्थो भवान् । तत्कथं वियोजयिष्यतीति । दमनकोऽब्रवीत् । भद्रोपायश्चिन्तनीयः । उक्तं च उपायेन हि यच्छक्यं न तच्छक्यं पराक्रमैः । काकी कनकसूत्रेण कृष्णसर्पममारयत् ॥ ६० ।। करटक आह् । कथं चैतत् । सोऽब्रवीत् । अथ वायससर्पकथा नाम चतुर्थी कथा । अस्ति कस्मिंश्चित् प्रदेशे वृक्षः । तस्मिश्च वायसदम्पती प्रतिवसतः स्म । तयोस्तु प्रसवकालेऽसंजातक्रियाण्येवापत्यानि तवृक्षविवरानुसारी कृष्णसर्पो भक्षयति स्म । ततस्तौ निवेदादन्यवृक्षमूलनिवासिनं प्रियसुहृदं गोमायुमपृच्छताम् । भद्र किमेवं गते प्राप्तकालं भवान्मन्यते । बालघाति- 20 त्वाच्च वृद्धयोरभाव एवावयोः। सोऽब्रवीत् । नान विपये विषादः कार्यः। नूनं स लुब्धो नोपायमन्तरेण वध्यः स्यात् । भभयित्वा बहन्मत्स्यानुत्तमाधममध्यमान् । अतिलौल्यादकः पश्चान्मृतः कर्कटकग्रहात् ॥ ६१ ॥ वायसावाहतुः । कथं चैतत् । सोऽब्रवीत् । 25 अथ बककुलीरककथा नाम पञ्चमी कथा । अस्ति कस्मिंश्चित् प्रदेशे नानाजलचरसनाथं सरः। तत्र च कृताश्रयः कश्चिद्धको वृद्धभावमुपागतो मत्स्यान व्यापादयितुमसमर्थः सरस्तीरं गत्वो. विन्नमिवात्मानं दर्शयित्वावस्थितः । तखानेकमत्स्यपरिततएका कुलीरकोट- 15 ·कथा ४-५] वायससर्पकथा-बककुलीरककथा १९ ब्रवीत् । माम किमद्याहारकृत्यं नानुष्ठीयते यथा पुरोति । बक आह । अहं मत्स्यादस्तेनोपाधिना विना युष्मान् ब्रवीमि । मया युष्मानासाद्य पूर्व प्राणरक्षा कृता। सांप्रतं ममाघ वृत्तिविच्छेदः। अतोऽहं विमनाः। सोऽब्रवीत् । माम केन कारणेन । बक आह । अद्य मत्स्यबन्धैरेतत्सरः- समीपेनातिकामद्भिरभिहितम् । बहुमत्स्योध्यं ह्रदोऽस्मिञ्जालं श्वः प्रक्षिपाम 5 इति। तत्रैकोऽब्रवीत् । नगरसमीपेऽन्ये ह्रदा अनासादितास्तानासाद्यात्र पुनरागमिष्याम इति । तद्भद्र विनष्टा नाम यूयमहमपि वृत्तिछेदादुत्सन्न एवेति शोकेनाद्याहारनिवृत्तोऽस्मि । ततः कुलीरेण मत्स्यानां तन्निवेदितम् । ततः सर्वैर्मत्स्यैर्मिलित्वाभिहितो बको यथा । यत एवापायः श्रूयते तत एवोपायोऽपि लभ्यते । तदहस्यस्मान् परित्रातुम् । बक आह् । अण्डजोऽ- 10 हमसमर्थो मानुषविरोधे । किं त्वस्माद्धदादन्यमगा, जलाशयं युष्माने- कैकशः संक्रामयिष्यामि । ततस्तैर्भयाद्विश्वासमुपगतैस्तात भ्रात(तुल मां मां प्रथमतरं नयेत्यभिहितम् । अथासौ दुष्टमतिः क्रमेण तान्मत्स्यानीत्वा नातिदूरे शिलातले निक्षिप्यैकैकं भक्षयन् परं परितोपमुपागतः । कुलीरकस्तु मृत्युभयोद्विग्नो मुहुर्मुहस्तं प्रार्थितवान् । माम मामपि तावदर्हसि मृत्युमुखा-15 परित्रातुमिति । स तु दुष्टात्माचिन्तयत् । निर्विण्णोऽस्म्यनेनैकरसेन मत्स्य- पिशितेन । एतदीयपिशितविशेपमपूर्वमास्वादयामि । ततः कुलीरमुक्षिप्य वियति गतः सर्वाण्यम्भ स्थानानि परिहत्य यावत्तस्यां वध्यशिलायामव- तारयितुकामस्तावत्कुलीरकोऽपि पूर्वभक्षितमत्स्यास्थिराशि दृष्ट्वैवाचिन्तयत् । भक्षिता अनेन दुरात्मना प्रज्ञापूर्वकं ते मत्स्याः। तत्किमधुना प्राप्त- 20 कालम् । अथवा अभियुक्तो यदा पश्यन्न कांचिद्गतिमात्मनः । युध्यमानस्तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह ।। ६२ ।। अनभिज्ञोऽपि बकः कुलीरकसंदेशग्रहस्य मौात् कुलीरकसकाशा- च्छिरश्छेदमवाप्तवान् । कुलीरकोऽपि मृणालसहशी बकप्रीवां गृहीत्वा शनै: 25 शर्मत्स्यान्तिकमेव तत्रैव सरस्यागतः । तैश्चाभिहितः । भ्रातः कासौ माम इति । अथासावब्रवीत् । पश्चत्वमुपगतः । तस्यैतदुरात्मनः शिरः । भक्षिता- स्तेनोपाधिना: बहवः स्वयूथ्या वः । सोऽपि मत्सकाशाद्विनष्ट इति ।

·२० मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ इति पञ्चमी कथा समाप्ता। अतोऽहं ब्रवीमि । भक्षयित्वा बहून्मत्स्यानिति । अथ वायसो जम्बुकमाह । आवयोः किं प्राप्तकालं मन्यसे । असावाह । कस्यचिद्ध- निकस्य राजामात्यादेः सुवर्णसूत्रमादाय तस्य कोटरे स्थाप्यताम् । तज्जि- 5 घृक्षवस्तं कृष्णसर्प व्यापादयिष्यन्ति । इत्युक्त्वा स सृगालोऽपक्रान्तः । अथ वायसौ तदाकर्ण्य सुवर्णसूत्रान्वेषिणावात्मेच्छयोत्पतितौ। ततश्च काकी किंचित् सरः प्राप्य यावत्पश्यति तावत्तन्मध्ये कस्यचिद्राज्ञोऽन्तःपुरं जलासन्न- न्यस्तकनकसूत्रमुक्ताहारवस्त्राभरणं जलक्रीडां करोति । अथ सा वायसी कनकसूत्रमेकमादाय वियता शनैरात्मानं दर्शयन्ती स्वमालयं प्रति प्रायात् । 10 ततश्च कञ्चुकिनो वर्षधराश्च तन्नीयमानमवलोक्य गृहीतलगुडाः सत्वर- मनुययुः । काक्यपि सर्पकोटरे तत्कनकसूत्रं निक्षिप्य सुदूरतरमवास्थिता । अथ राजपुरुषा यावत्तं वृक्षमारोहन्ति तावत्कोटरगतः कृष्णसर्पः प्रसारि- तभोग आस्ते । तैश्चासौ लगुडप्रहारैर्घातितः । तत्कृत्वा कनकसूत्रमादाय यथाभिलषितं स्थानं गताः । वायसदम्पती अपि ततः परं सुख्खेन वसतः । इति चतुर्थी कथा समाप्ता अतोऽहं ब्रवीमि । उपायेन हि यच्छक्यमिति । तन्न किंचिदिह बुद्धि- मतामसाध्यमस्ति । उक्तं च यस्य बुद्धिर्बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । पश्य सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः ।। ६३ ॥ करटक आह् । कथमेतत् । सोऽब्रवीत् । अथ सिंहशशककथा नाम षष्ठी कथा । अस्ति कस्मिंश्चिद्वनोद्देशे मदोन्मत्तो नाम सिंहः । स चाजसमेव मृगोत्सादनं कुरुते । अथ ते मृगाः सर्व एव मिलित्वा प्रणतचित्तास्तं मृग- राजं विज्ञापयामासुः । देव किमनेन परलोकविरुद्धेन स्वामिनो नृशंसेन 25 निष्कारणं सर्वमृगोत्सादनकर्मणा कृतेन । वयं तावद्विनष्टा एव तवाप्या- हारस्याभावस्तदुभयत उपद्रवः । तत्प्रसीद वयमेव स्वामिन आहारार्थमे- कैकं वनचरं वारेण स्वजातिसमुत्थं प्रत्यहं प्रेषयामः । सिंहेनोकम् । एवम- स्त्विति । ततः प्रभृति प्रतिदिनं तैः प्रेषितमेकैकं मृगं मान स्थितः । अथ 15 20 ·कथा ४-६] वायससर्पकथा-सिंहशशककथा २१ कदाचिजातिक्रमाच्छशकस्य वारः समायातः । स तु सर्वैर्मगैः प्रेषितश्चिन्त- यामास । अन्तकरोऽयं मृत्युमुखप्रवेशः । किमधुना प्राप्तकालं ममेति । अथवा बुद्धिमतां किमशक्यम् । तसिहमेवोपायेन व्यापादयामि । इति । तत आहारवेलातिक्रमं कृत्वा मन्द मन्दमगच्छत् | सिंहोऽपि क्षुत्क्षामकण्ठः कोपाविष्टो भर्सयंस्तमाह । सुक्रुद्धैरपि किं क्रियतेऽन्यत्र प्राणवियोगात् । । स त्वमद्य गतासुरेव । कथय कोऽयं तव वेलात्ययः । अथ प्रणम्य सविनयं शशकः प्रोवाच । स्वामिन्नायं ममापराधः । अहमागच्छन्पथि सिंहान्तरेण निरुध्य भक्षितुमुपक्रान्तः । ततो मयाभिहितम् । अहं स्वामिनो मदोन्मत्तस्य सिंहस्य भोजनार्थं गच्छामि ! ततस्तेनाभिहितम् । चौररूपी स मदोन्मत्तः । ततस्तमाहूय द्रुतभागच्छ येन यः कश्चिदावयोर्मध्यात् पराक्रमेण राजा 10 भविष्यति स सर्वानवतान्मृगान् भक्षयिष्यतीति ! अतोऽहं स्वामिनं निवे- दयितुमागतोऽस्मि । तच्छ्रुत्वा सिंहः सकोपमाह । कथमन्योऽत्र मद्भुजपरि- रक्षिते वने सिंहः । सत्वरं गत्वा मम तं दुरात्मानं दर्शयस्वेति । शशक आह । यद्येवं तदागच्छतु स्वामी तं दर्शयामीति | असावपि शशकस्त गृहीत्वा विमलजलसंपन्नं महान्तं कूपमत्र तं पश्येत्यदर्शयत् । ततः सोऽपि 15 मूर्खः सिंह आत्मनः प्रतिबिम्ब जलमध्यगतं दृष्ट्वायमसौ सपत्न इति मत्वा- तिकोपवशासिंहनादं मुमोच । ततस्तत्प्रतिशब्देन द्विगुणतरो नादः कूपात्समुत्थितः । अथासौ तं नादमाकर्ण्य शक्ततरोऽयमिति मत्वा तस्यो- पर्यात्मानं निक्षिप्य पञ्चत्वमुपगतः । शशकोऽपि हृष्टमनाः सर्वान् मृगाना- नन्य तैः प्रशस्यमानो यथासुखं तत्र वने निवसति स्म । 20 इति पष्ठी कथा समाप्ता। अतोऽहं ब्रवीमि । यस्य बुद्धिर्बलं तस्येति । तच्छ्रुत्वा करटक आह । यद्येवं तर्हि गच्छ शिवास्ते पन्थानः सन्तु । यथाभिप्रेतमनुष्ठीयतामिति । अथ दमनकः पिङ्गलकसमीपं गत्वा प्रणम्योपविष्टः । तेनाभिहितः । कुत आगम्यते भवता । चिराद दृष्टोऽसि । सोऽब्रवीत् । देव । आत्ययिकं मन्य- मानो भत्रे निवेदयितुमागतोऽस्मि । न चायं मनोरथः संश्रितानाम् । किं चोत्तरक्रियाकालविनिपातभीतैनिवेद्यते । तथा हि । अनियुक्ता हि साचिव्ये यद्वदन्ति मनीषिणः । अनुरागतकासाः प्रणयस्यातिभूमयः ॥ ६४ ॥ 25 ·२२ मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ अथ पिङ्गलकः श्रद्धेयवचनत्वात्तं सादरमाह । किं भवान् वऋमि- च्छतीति । सोऽब्रवीत् । अयं तावत्संजीवकस्तवोपरि दुग्धमतिः । विश्वा- सोपगतश्वायं मत्संनिधावाह । दृष्टास्य पिङ्गलकस्य मया सारासारता शक्ति- त्रयस्य । यत एनं हत्वा स्वयमेवाहं राज्यं प्रहीष्यामीति । एतच्च वजाशनि- 5 दुःसहतरं वचनं श्रुत्वा क्षुभितहृदयः पिङ्गलको मोहमुपागतो न किंचिदूचे । दमनकस्तु तस्याकारं दृष्ट्वैवमाह । अयं तावदेकमन्त्रिप्राधान्येन महान्दोप आपतितः । साधु चेदमुच्यते । अत्युच्छिते मन्त्रिणि पार्थिवे च विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्रीः । 10 सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य तयोयोरेकतरं जहाति ॥६५॥ एक भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहाच्छ्रयते मदः स च मदालस्येन निर्विद्यते । निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्रस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणानभिद्रुह्यति ॥ ६६ ।। विषदिग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं सुखम ॥ ६७ ।। स चाधुना निरवग्रहः सर्वकार्येषु स्वेच्छया प्रवर्तते । तत्किमत्र युक्तम् । अपि च कार्याण्यर्थोपमर्दन स्वनुरक्तोऽपि साधयन् । नोपेक्ष्यः सचिवो राज्ञा स तं मनात्युपेक्षितः ॥ ६८ ॥ तञ्च श्रुत्वा सिंहोऽब्रवीत् । अयं तावदसहशो मम भृत्यः कथं ममो- परि विकरिष्यति । सोऽब्रवीत । देव भृत्योऽभृत्य इत्यनैकान्तिकमेतत् । 15 20 उकंच 25 न सोऽस्ति पुरुषो राज्ञा यो न कामयते श्रियम । अशक्ता भग्नमानास्तु नरेन्द्र पर्युपासते ।। ६९ ॥ सिंह आह् । भद्र तथापि तस्योपरि मम चित्तं न प्रदुष्यति । यत्कारणम ।

·तन्त्रम् १]
सिंहवृषभकथा
२३
अनेकदोषदुष्टोऽपि कायः कस्य न वल्लभः ।
कुर्वन्नपि व्यलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः ।। ७० ।।
दमनक आह । अत एवायं दोषः । व्युदस्य सर्वं मृगजनं स्वामिना
यस्योपर्यास्था प्रतिबद्धा सोऽयमधुना स्वामित्वमभिवाञ्छति । अपि च
यस्मिन्नेवाधिकं चक्षुरारोपयति पार्थिवः ।
सुते वा स्वकुलीने वा स लक्ष्म्या हरते मनः ॥ ७१ ।।
यञ्च महाकायोऽयमिति त्वमुपकाराय चिन्तयसि तदपि विपरीतमेव ।
10
यतः
15
किं गजेन प्रामिन्नेन गजकर्माण्यकुर्वता ।
स्थले वा यदि वा निम्ने श्रेयान्कृत्यकरश्च यः ॥ ७२ ॥ 10
तेन हि देव नायमुपायः ।
सतां मतिमतिक्रम्य योऽसतां वर्तते मते ।
न स जीवयितुं शक्यः सर्वभक्ष इवातुरः॥ ७३ ॥
यो न निःश्रेयसे ज्ञाने सुहृदां वर्तते वशे ।
अचिरात्स च्युतः स्थानाद्विषतां वर्तते वशे ।। ७४॥
अप्रियस्यापि वचसः परिणामाविरोधिनः ।
वक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमन्ते तत्र संपदः ॥ ५ ॥
मूलभृत्योपरोधेन नागन्तून प्रतिमानयेत् ।
नातः परतरोऽन्योऽस्ति राज्यभेदकरो गदः ॥ ७६ ॥
सिंह आह ।
उक्तो भवति यः पूर्व गुणवानिति संसदि ।
न तस्य वाच्यं नैर्गुण्यं प्रतिज्ञा परिरक्षता ।। ७७ ॥
अन्यच्च मयायं शरणागत इति कृत्वाभयवाचं दत्स्वानीतो वर्धितश्च ।
तत्कथमयमकृतज्ञो द्रुह्यति । दमनक आह ।
दुर्जनः प्रकृतिं याति सेव्यमानोऽपि यत्नतः ।
26
स्वेदनाभ्यञ्जनोपायैः श्वपुच्छमिव नामितम् ॥ ७८ ॥
आपिच
अपृष्टस्तस्य तद्रूयाद्यस्य नेच्छेत्पराभवम् ।
एष एव सतां धर्मो विपरीतो मतोऽन्यथा ॥ ७९ ॥

·२४ 5 10 मित्रमेदम् [ तन्त्रम् १ अन्यच्च । येनैतदभिहितम् । स्वजनोऽथ सुहन्नृपो गुरुवा पुरुषेणोत्पथगो निवारणीयः । विनिवर्तयितुं स चेदशक्यः परतस्तस्य मनोऽनुगं विधेयम् ।। ८० ॥ स तावद्रोही। किंतु हितकृगिरकार्यमीहमानाः सुहृदः क्लेशपरिग्रहान्निवार्याः । परिपूर्णमिदं हि साधुवृत्तं कथितं सद्भिरसाधुवृत्तमन्यत् ॥ ८१ ॥ स स्निग्धोऽकुशलान्निवारयति यस्तत्कर्म यान्नमलं सा स्त्री यानुविधायिनी स मतिमान्यः सद्भिरभ्यर्च्यते । सा श्रीर्या न मदं करोति स सुखी यस्तृष्णया नोह्यते तन्मित्रं यदयन्त्रणं स पुरुषो यः खिाते नेन्द्रियैः ।। ८२ ॥ सुप्तं वह्नौ शिरः कृत्वा भुजंगप्रस्तरे वरम् । अप्युपेक्षेत सन्मित्रं न पुनर्व्यसनोन्मुखम् ॥ तद्यदिदं संजीवकसंसर्गव्यसनं तद्देवपादानां त्रिवर्गहाकरम् । अथ बहुप्रकारं विज्ञप्यमाना अपि देवपादा मद्वचनमाक्षिप्य कामतः प्रवर्तते । तदु- त्तरत्रापचारे भृत्यदोषो न कार्य इति । उक्तं च 20 नृपः कामासक्तो गणयति न कार्य न च हितं यथेष्टं स्वच्छन्दः प्रविचरति मत्तो गज इव । ततो मानाध्मातः पतति स यदा शोकगहने तदा भृत्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्स्यविनयम् ।। ८४ ।। सिंह आह । भद्र । एवमवस्थिते किमसौ प्रत्यादेश्यः । दमनक आह । कथं 23 प्रत्यादिश्यते । कतर एष नयः । प्रत्यादिष्टस्त्वरते रिपुरपकर्तुं बलात् प्रहर्तुं वा । तस्मात् प्रत्यादेष्टु न्याय्योरिः कर्मणा न गिरा ।। ८५ ।। सिंह आह । स तावच्छष्पभुग् वयं पिशितभुजस्तत्किमसौ ममापकर्तु समर्थः । दमनक आह । एवमेतत् । स शष्पमुए देवपादाः पिशितमुजः । 15 ·कथा ७] यूकामत्कुणकथा २५ 10 सोऽन्नभूतो देवपादा भोक्तृभूताः । तथाप्यसौ यदि स्वयमनर्थ न करिष्यति ततोऽन्यस्मादुत्पादयिष्यति । सिंह आह । का शक्तिरस्य स्वतोऽपकर्तुं परतोऽप कर्तु वा। सोऽब्रवीत् । त्वं तावदजनमनकमत्तगजगवयमहिषवराहशार्दूलचित्र- कयुद्धेषु नखदन्तसांनपातकृतव्रणशबलतनुः । अयं पुनः सदा त्वत्समीपवासी प्रकीर्णविण्मूत्रः । तदनुषङ्गाश्च कृमयः संभविष्यन्ति । ते युष्मच्छरीरसामीप्यात् । भ्रतविवरानुसारिणोऽन्तः प्रवक्ष्यन्ति । तथापि त्वं विनष्ट एव । उक्त च न त्वविज्ञातशीलाय कश्चिद्दद्यात् प्रतिश्रयम् । टिण्टिभस्य हि दोषेण हता मन्दविसर्पिणी ॥ ८६ ।। पिङ्गलक आह । कथमेतत् । सोऽब्रवीत् । अथ यूकामत्कुणकथा नाम सप्तमी कथा । अस्ति कस्यचिद्राको वासगृहे सर्वगुणोपेतमनन्यसदृशं शयनम् । तत्र प्रच्छदपटैकदेशे मन्दविसर्पिणी नाम यूका प्रतिवसति स्म । सा च तस्य महीपते रक्तमास्वादयन्ती सुखेन चिरं कालं नयमाना तिष्ठति । अथ कदा- चित्तस्मिन् छयने दिण्टिभो नाम मत्कुणो वायुना प्रेरितः संनिपतितः । स तु तच्छयनमतिसूक्ष्मोत्तरछदमुभयोपधानं जाह्नवीपुलिनविपुलं परममृदु 15 सुरभिगन्धं दृष्ट्वा परं परितोषमुपगतः । तत्स्पर्शाकृष्टमना इतश्चेतश्च परिभ्रमन, कथमपि तया मन्दविसर्पिण्या दृष्टः। तया चाभिहितः । कुतस्त्वमस्मिन्न- योग्याधिवास आगतः। अपगम्यतामस्मादिति । सोऽब्रवीत् । आर्ये मया तावदनेकप्रकाराणि ब्राह्मणक्षत्रियविद्दान्तःस्थानि रुधिराण्यास्वादितानि । तानि तु रक्षाणि पिछिलान्यतुष्टिकरण्यमनोज्ञानि । यः पुनरस्य शयनस्या- 20 विष्ठाता तस्यासंशयं मनोरमममृतोपमं घामृगभविष्यति । अजस्र मिषग्भिः प्रयत्नादौषधापक्रमाद्वातपित्तलेमनिरोधादनामयतया सिग्धपेशलद्रवैः स. त्रण्डगुडदाडिमत्रिकटुकपटुभिः स्थलजजलजखेचरबलवत्प्रधानपिशितोपहि- तैराहारैरुपचितं रुधिरं रसायनमिष मन्ये । तच सुरमि पुष्टिकरं घेच्छाम्यहं स्वत्प्रसादादास्वादयितुमिति । अतोऽसौ मन्दविसर्पिण्याह । असंभाव्यमेतत् । त्वविधानामनिमुखानां दंशवृत्तीनाम् । अतोऽपगम्यतामस्माच्छयनादिति । ततः सोऽस्याः पादयोनिपत्य पुनस्तदेव प्रार्थितवान् । सा तु दाक्षिण्यात् तथा मामेति प्रतिपमा । किं तु नैवाकाले न चातिदुभागे त्वयास्य प्रहर्त- ·२६ मित्रभेदम् [तन्त्रम् ? व्यमिति । सोऽब्रवीत् । कोऽस्य कालोऽनभिज्ञाऽहमपरिचितत्वात् । सा त्र- कथयत् । मधुपानश्रमागतनिद्रस्य रतिविलासनिर्भरसुप्तस्य च शनैर्मुद्तया भवता विचारणीयम् । मदनमनिद्रापरीतकाले नाशु प्रबुध्यत इति । तथैव च तेन प्रतिपन्नम् । एवं वर्तमाने प्रथमप्रदोष एव तेन कालानभिज्ञेन बुभुक्षया ॐ चार्तेन सुप्तमात्र एव पृष्ठप्रदेशे दृष्टो राजा । असार्वाप पार्थिव उल्मुकदग्ध इव ससंभ्रममुत्थायाह । अर दृष्टोऽस्मि केनापि निरूप्यतामिति । अथ मत्कुणश्चकितत्वाद्राजवचनं श्रुत्वा शयनादवतीर्यान्यद्विवरं प्रविष्टः । शय्या- पालैरपि स्वाभ्यादेशाद्दीपिकामादाय मुनिपुणमन्विषद्भिवस्त्रं संपरिवर्तयद्धि- रन्तीना मन्दविसर्पिणी दृष्टा व्यापादिता च । 10 इति सप्तमी कथा समाप्ता। अतोऽहं ब्रवीमि । न त्वविज्ञातशीलायेति । आख्यात चाख्याने पिङ्गलक आह । भद्र कथमसौ ज्ञातव्यो मया द्रोहबुद्धिरिति कश्चास्य युद्ध- मार्ग इति । दमनकोऽब्रवीत् । अन्यदासों सस्ताङ्गो देवपादान्तिकमागच्छनि । अद्य यदि शृङ्गाप्रप्रहरणाभिमुन्ना युद्धचित्तः सचकितो दिशोऽवलोकयंश्चा- 15 पश्लिष्येत् तद्देवपादैरवगन्तव्यं द्रग्धबुद्धिरयमिति । एवमुक्त्वा सिंहं विकृत - हृदयं विधाय दमनकः संजीवकसकाशं प्रायात । तस्यापि मन्दगतिरकृति- परीतमिवात्मानमदर्शयत् । ततस्तन सादरमभिहितः । भद्र भवतः कुशल- मिति । दमनकोऽब्रवीत् । कुतः खल कुशलमनुजीविनाम । कस्मात संपत्तयः परायत्ताः सदा चित्तमनितम् । स्वजीवितऽप्यविश्रामस्तेषां ये राजमंश्रिताः ॥ ८७ ॥ सुनु चदमुच्यते । आचार्या नरपतयश्च तुल्यशीला न होषां परिचितिरस्ति सोहद था । शुश्रूषां चिरमपि संचितां प्रयत्नात् संक्रुद्धा रज व नाशयन्ति मेघाः ॥ ८८॥ अपि च कोऽर्थान प्राप्य न गर्विती भुवि नरः कस्यापोऽस्तं गताः खीभिः कस्य न वण्डित मुनि मनः को नाम गलां प्रियः। 28 ·तन्त्रम् १] सिंहवृपभकथा 5 कः कालस्य न गोचरान्तरगतः कोऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः मेण यातः पुमान् ।। ८९ ।। तत्सर्वथा कः कालः कानि मित्राणि को देशः कौ व्ययागमौ । कश्चाई का च मे शक्तिरिति चिन्त्यं मुहुर्मुहुः ।। ९० ॥ हृदयान्तर्निहितभावस्य तस्य वचनं श्रुत्वा संजीवकोऽब्रवीत् । भद्र । अथ किमन । स आह । यद्यपि राजविश्वासो न कथनीयस्तथापि भवांस्तावन्मत्सं. प्रत्ययादागतः स्थितश्च । तदवश्यं मया तव हितमाख्येयम् । अयं स्वामी पिङ्ग- लकस्तवोपरि दुग्धबुद्धिः । अनेन चाद्याभिहितम् । संजीवकं हत्वा स्वपरिवारं तदाभिषेण तर्पयामीति । एतच्छुत्वा संजीवकः परं विषादमगमत् । दमनक 10 आह । यदत्र करणीयं तदहीनकालं संचिन्त्यतामिति ! पूर्वकालं श्रद्धेयवचन- त्वाच्च दमनकस्य सुतरामाविग्रहदयः परं भयमुपागतः मंजीवक आह । सुष्टु खल्विदमुच्यते । दुर्जनगम्या नार्यः प्रायेणापात्रभृद्भवति राजा। कृपणानुसारि च धनं देवो गिर्युदाधिवर्षी च ।। ९१ ॥ 15 एवं चाचिन्तयत् । कष्ट भोः । किमिदमापतितं ममेति । अपि च आराध्यमानो नृपतिः प्रयत्ना- दाराध्यते नाम किमत्र चित्रम् । अयं त्वपूर्वः प्रतिमाविशेषो यः सेव्यमानो रिपुतामुपैति ।। ९२ ।। 20 तत्सर्वथाशक्योऽयमर्थः । निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति । अकारणोषि मनो हि यस्य वै कथं परन्तं परितोषयिष्यति ।। ९३ ।। 26 साधु चेदमुच्यते । सरसि बहुशस्ताराछायां दशन, परिवश्चितः कुमुदविटपान्वेषी हंसो निशास्त्रविचक्षणः । न दशति पुनस्ताराशङ्की दिवापि सितोत्पलं ।

·२८ मित्रभेदम् [तन्त्रम १ कुहकचकिती लोकः सत्येऽप्यपायभपेक्षते ॥ ५४ ॥ अथवा व्यलीकमपरंपरेण न हि नाम नोत्पाद्यते न चापि न भवन्त्यकारणवशेन रोषोद्गमाः । न तु प्रतिविशिष्टबुद्धिरसमीक्ष्य तत्त्वार्थत- श्चिरानुगतसर्वभावहदयो जनस्त्यज्यते ।। ९५ ।। 5 अपि च वैद्यविद्वजनामात्या यस्य राज्ञः प्रियंवदाः । आरोग्यधर्मकोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ।। ९६ ।। 10 आह च । किं मयापकृतं स्वामिनः पिङ्गलकस्य । दमनक आह् । वयस्य निनिमित्तापकारा हि पररन्ध्रान्वेषिणश्र राजानो भवन्ति । सोऽब्रवीत् । एवमेतत् । साधु चेदमुच्यते । भक्तानामुपकारिणां प्रियहितव्यापारयुक्तात्मनां सेवासंव्यवहारतत्त्वविदुपां द्रोहच्युतानामपि । 15 व्यापत्तिः स्खलितान्तरेषु नियता सिद्धिर्भवेद्वा न वा तस्मादम्बुपतेरिवावनिपतेः मेवा सदाशक्किनी ॥९७ ।। स्वभावश्चायम् । भावस्निग्धैरुपकृतमपि द्वेष्यतामति किंधि- च्छाठ्यादन्यैरपकृतमपि प्रीतिमेवोपयाति । दुह्यत्वान्नृपतिमनसां नैकभावाश्रयाणां सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः ।। ९८ ।। गुणा गुणशेषु गुणीभवन्ति ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः । सुस्वादुतोयप्रवहा हि नद्यः समुद्रमासादा भवन्त्यपेयाः ॥ ९९ ॥ स्वल्पेऽपि गुणाः स्फीतीभवन्ति गुणसमुदितेषु पुरुषेषु । शशिनः श्वेतस्य गिरेः शिवरप्रापा इव मयूखाः ।। १०० ।। 20 23 ·तन्त्रम १] सिंहवृषभकथा २९ नश्यन्ति गुणशतान्यपि पुरुषाणामगुणवत्सु पुरुषेषु । अञ्जनगिरिशिखरेष्विव निशासु चन्द्रांशवः पतिताः ॥ १०१ ।। कृतशतमसत्सु नष्टं सुभाषितशतं च नष्टमबुधेषु । वचनशतमवचनकरे बुद्धिशतमचेतने नष्टम् ॥ १०२ ॥ नष्टमपात्रे दानं नष्टं हितमहितबुद्धिविज्ञाने । नष्टं कृतमकृतज्ञे नष्टं दाक्षिण्यमगुणज्ञे ॥ १०३ ।। अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुर्तित स्थले जमवरोपितं बधिरकर्णजापः कृतः । श्रपुच्छमवनामितं सुचिरमूषरे वर्षित कृतान्धमुखमण्डना यदबुधो जनः सेवितः ।। १०४ ॥ 10 चन्दनतरुषु भुजंगा जलेषु कमलानि तत्र च पाहाः । गुणघातिनः खलु खला भोगेपु के नु सुखान्यविनानि ॥१०५।। केतक्यः कण्टकैप्तिा नलिन्यः पङ्कसंभवाः । विलासिन्यः सकुट्टिन्यः क रत्नमनुपद्रवम् ॥ १०६ ॥ दमनक आह । अयं तावत् स्वामी पिङ्गलक आदी वाङ्मधुरः परि- 15 णामे विपप्रतिमचित्तो मया ज्ञात इति । विचिन्त्य संजीवकोऽब्रवीत् । भद्र । एवमेवैतत् । मयैवैतदस्मादनुभूतम् । यथा दुरादुच्छ्रितपाणिराईनयनः प्रोत्सारितार्धासनो गाढालिङ्गनतत्परः प्रियकथाप्रश्श्रेषु दत्तोत्तरः । अन्त'ढविषो बहिर्मधुमयश्चातीव मायापटुः 20 को नामायमपूर्वनाटकविधियः शिक्षितो दुर्जनैः ॥ १०७ ॥ आदावप्युपचारचाटुविनयालंकारशोभान्वितं मध्ये चापि विचित्रवाक्यकुसुमैरभ्यर्चितं निष्फलैः । पैशुन्याविनयाधमानमलिनं बीभत्समन्ते च यद् दूरे वोऽस्त्वकुलीनसंगतमसद्धर्मार्थमुत्पादितम् ॥ १०८ ॥ 25 कष्टं भाः । काहं शष्पभनः कायमामिषभक्षसिंहसंसर्गः । साधु चेद- मुच्यते। हुताशज्वालामे स्थितवति रवावस्तशिखर पिपासुः किअल्कं प्रविशति मरोज मधुकरः ।

·मित्रभेदम् [तन्त्रम १ 5 10 15 तदन्तः संरोधं न गणयति संध्यासमय जनोऽर्थी नापायं विमृशति फलैकान्ततृषितः ॥ १०९ ।। कमलमधुनस्त्यक्त्वा पानं विहाय नवोत्पलं प्रकृतिसुभगां गन्धोद्दामामपास्य च मालतीम । शठमधुकराः क्लिश्यन्तीमे कटाम्बुपु दन्तिनां सुलभमपहायैवं लोकः कटेषु हि रज्यते ॥ ११० ।। गण्डोपान्तेष्वचिरनिसृतं वारि मत्तद्विपानां ये सेवन्ते नवमधुरसास्वादलुब्धा द्विरेफाः । ते तत्कर्णव्यजनपवनप्रेखितैमिन्नदेहा भूमि प्राप्ताः कमलविवरक्रीडितानि स्मरन्ति ।। १११ ।। अथवा गुणवतामेवायं दोषः । यतः स्वफलनिचयः शाखामा करोति वनस्पते- गमनमलसं बोटोपः करोति शिखण्डिनः । चतुरगमनो यो जात्योऽश्वः स गौरिव वाह्यते गुणवति जने प्रायेणैते गुणाः खलु वैरिणः ॥ ११२ ।। नरेन्द्रा भूयिष्ठं गुणवति जनेऽत्यन्तविमुखाः स्त्रियः प्रायो लोभाव्यसनिपु च सूर्बेष्वभिरताः । नराणां माहात्म्यं गुणत इति मिथ्या स्तुतिरियं जनः प्रायेणायं न हि पुरुषतत्त्वं गणयति ।। ११३ ॥ सिंहः पञ्जरयन्त्रणापरिभवप्रन्लानदीनानने- नागैरङ्कुशभिन्नमस्तकतर्मन्त्रालसैः पन्नगैः । विद्वद्भिश्च निराश्रयव्यसिनिभिः शरैश्च भाग्यक्षतैः कालः क्रीडनकैरिवात्मरुचितैः प्रेडोलयन् क्रीडति ।। ११४ ।। तत्सर्वथा क्षुद्रमण्डलान्तरप्रविष्टस्य मे जीवितमेव नास्ति । उक्तं च 25 बहवः पण्डिताः क्षुद्राः सर्वे मायोपजीविनः । कुर्युर्दोषमदोपं वा उष्ट्रे काकादयो यथा ॥ ११५ ।। दमनक आह । कथं चतत् । सोऽब्रवीत् । अथ सिंहानुचरोष्ट्रकथा नामाष्टमी कथा अस्ति कस्मिंश्चिद्वनोदेशे मदोत्कटो नाम सिंहः प्रतिवमति स्म । 20 ·कथा ८] सिंहानुचरोष्ट्रकथा । तम्यानुचराम्बयो द्वीपिवायसगोमायवः । अथ तैस्तद्वनं भ्रमद्भिः सार्थवाह- परिभ्रष्ट उष्ट्रो इष्टः । तं चाविज्ञातपूर्वरूपं हास्यजननं दृष्ट्वा सिंहः पृष्टवान् । इदमपूर्व सत्त्वमिह बने पृच्छ्यताम् । करवं कुत आगत इति । ततोऽवगत- तत्वाथों वायसोऽब्रवीत् । कथनकनामोष्ट्रोऽयमिति । ततस्तैर्विश्वास्य सिंह- सकाशमानीतः । तेनापि यथावृत्तमात्मनो वियोगः सार्थवाहात्समाख्यातः। । सिंहेन चास्याभ्युपपत्तिरभयप्रदानं च दत्तम् । एवं च वर्तमाने कदाचित मिहो वन्यगजयुद्धरदनक्षतशरीरो गुहावासी संवृत्तः । पञ्चपदसप्रदिवसाति- क्रान्ते च काले सर्व एव त आहारवेकल्यादात्ययिकमापतिताः। यतोऽव- सन्नास्ततः सिंहेनाभिहिताः । अहमनया क्षतरुजा न क्षमः पूर्ववदाहारं भवता- मुत्पादयितुम् । तायमात्मार्थेऽपि तावदभ्युदामं कुरुध्वमिति । ततस्ते पोचुः । 1) एवं स्थितेषु देवपादेषु किभस्माकं पुष्ट्यर्थन । इति । सिंह आह । साध्वनु- जीविवृत्तं मदुपरि भक्तिश्च भवताम् । अतिशोभनमभिहितम् । शक्ता भवन्तः समजश्चाहम् । तन्ममैतद्वस्थस्योपनयताहारमिति । यदा च न किंचिदूचुस्त तदानेनाभिहिताः । किमनया ब्रीडया । अन्विष्यतां किंचित्सत्त्वम् । अहमेत- दवस्थोऽपि युष्माकमामनश्चोत्पादयिष्ये प्राणयावार्थमिति । एवमुक्तास्तेऽप्यु- 15 त्थाय वनान्तरं प्रविष्टा भ्रमितुमारब्धा यावन्न किंचित्सत्त्वं पश्यन्ति तावद्व्युदस्य कथनकं दुष्टमन्त्रमारब्धाः कर्तुम् । तत्र वायस आह । विना- शिता वयमनेन स्वामिना स्वाधीनेऽप्यर्थे । तावाहतुः । कथम् । सोऽब्रवीत् । इमं कथनकमेव हत्वा किं न प्राणयात्रां कुर्म इति । तावाहतुः । अयमस्माकं विश्वासोपगतः शरणागतो वयस्यत्वऽनुज्ञातः । स आह । शप्पभुजः पिशिता- 20 शिनच विषमसंबन्धाः । ततस्ताखूचतुः । स्वामिनाप्यस्याभयप्रदानं दत्तम् । लेन चायुक्तमशक्यं तदिति । पुनरपि पावलोमपीत् । तिधत यूर्य थावह मैवताय संप्रतिपावविध्यामि । इत्युक या लिहसकाशमगम । सिंहम चाभि- हितम् । अग्विष्टं युग्माभिः किंचित सत्त्वमिति । काकोऽब्रवीत् । यस्य चक्षुर्बलं वा स्यात्सोऽन्धिष्यतु । वयं तु सर्व एवाहारवैकल्यादन्धाः परि-2, क्षीणशक्तयश्च । किं तु प्राप्तकालमवश्यं विज्ञाप्यः स्वामी । विनाशितः स्वात्मनात्मा स्वाधीनेऽप्याहारे । सिंहोऽब्रवीत | कथम् । काक आह । मन्वयं कथनक इति । सिंहः सकापमाह । कष्टम् । नृशंसमेतत् । भयास्या- भ्युपपनिरभयंक दलम् । तत्कयं व्यापादयामि । अपिच ·मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ न गोप्रदानं न महीप्रदानं न चान्नदानं हि तथा प्रधानम् । यथा वदन्तीह महाप्रदान सर्वप्रदानेष्वभयप्रदानम् ।। ११६ ।। 5 काकाऽत्रवीत् । अहो स्वामिनो धर्मशास्त्र प्रति प्रतिभा । एतदन्यदपि प्रधानं महर्षिवचनं यथा श्रेयसामर्थे पापीयान समारम्भः । अपि चोक्तम् त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्थार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे स्वात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ।। ११७ ॥ पुनश्वाह । मा स्वामी स्वयं व्यापादयतु । मयास्योपधिना वध आरब्धः । 10 सोऽब्रवीत् । कथमिव । वायस आह । अयं तावदेतदवस्थं स्वामिनमस्मांश्च दृष्टा स्वयमेवात्मानमन्यपुष्ट्यर्थं स्वर्गगमनाय सत्त्वहिताय निवेदयति । नतो न दोपः । एवमभिहितवति वायसे सिंहो मतिभ्रममिवार्पितो न किंचिद- प्युदाहृतवान् । असावपि पुनस्तत्सकाशं गत्वा कृतकवचनैः प्रत्येकं विज्ञा- पितवान् । अहो स्वामिनो महत्यवस्था वर्तते । नासिकान्तप्रापजीवितस्ति- 15ष्ठति । तत्तेन विना कोऽस्माकमत्र कानन रक्षिता । तदस्य क्षुद्रोगात्पर- लोकप्रस्थितस्य स्वयं गत्वा स्वशरीरदानं कुर्मो येन स्वाभिप्रसादस्यानृणतां गच्छामः । इति । ततः कृतसंविदः सह कथनकेन सिंहसकाशं गताः । अथ काकेनोक्तम् । देव । आहारो न प्राप्तः । अनेकोपवासलिश्च स्वामी । तत्सर्वथा मनीयं मांसमुपमुच्यतामिति । अथासावाह । स्वल्पकायो भवान् । 20 न युष्मन्छरीरोपभोगे कृतेऽप्यस्माकं किंचित्तृप्तिकारणं. भवति । तस्मि- श्रापयाते गोमायुरप्येवमाभिहितवान् । अस्मान, मम विशिष्टतरं शरीरम । सन्माणैः क्रियतां प्राणयात्रेति । तमपि सिंहस्तथैवामिहिनवान । अपयाने च तस्मिन् दाण्याह । आभ्यां मम विशिष्टतरं शरीरमिदमुपभुज्यतामिति । तमप्यसावाह । अल्पकायो भवानपीति । नछुत्वा कथनकोऽचिन्तयत ! 25 नैवात्र कश्चिद्विनाश्यते । तदहमप्येवमेव प्रवीमि । तत उत्थाय सिंहान्ति- कमुपगम्याब्रवीत् । देव । एभ्यो मम विशिष्टतरं शरीरम् । तस्माम्मच्छ- रीरेणात्मनः प्राणयात्रा क्रियतामिति । एवमभिवदनेबासौ दीपिगोमायुभ्यां विदारितोभयकुक्षिः समः पनात्वमुपगतो भक्षित श्रेति । इस्मामी कथा समासा ।

·तन्त्रम् १1 सिंहवृषभकथा ३३ 5 अतोऽहं ब्रवीमि । बहवः पण्डिताः क्षुद्रा इति । आख्याते चाख्यानके पुनर्दमनकं संजीवकोऽब्रवीत् । भद्र क्षुद्रपरिवारोऽयं राजा न शिवायाश्रि- तानाम् । उक्तं च वरं गृध्रो हंसैः सलिलपरितुष्टैः परिवृतो न हंसः कन्यादैः पितृवनविहंगैरकरुणैः । परीवारः क्षुद्रो दहति पुरुषं सद्गुणमपि सहायैरक्षुदैर्भवति गुणहीनोऽपि गुणवान् ॥ ११८ ॥ तत्सोऽयं केनापि ममोपरि राजा विप्रकृतः । साधु चेदमुच्यते । मृदुना सलिलेन खन्यमाना- न्यपकृष्यन्ति गिरेरपि स्थलानि । 10 उपजापकृतोद्यमैस्तु तसः किमु चेतांसि मृदूनि मानवानाम् ॥ ११९ ॥ तदेवं गते किमधुना प्राप्तकालम् । अथवा किमन्याद्धात् । तदाशानु- वर्तनमयुक्तम् । उक्त च गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । 15 उत्पथप्रतिपन्नस्य न्याय्यं भवति शासनम् ।। १२० ॥ यान् यज्ञसबैस्तपसा च लोकान् स्वगैषिणो दानचयैश्च यान्ति । क्षणेन तानप्यभियान्ति धीराः प्राणान् सुयुद्धेषु परित्यजन्तः ॥ १२१ ॥ प्राणाश्च कीर्तिश्च परिच्छदश्च सर्वेऽपि युद्धेन हि रक्षणीयाः । युद्धे विशिष्टं मरणं नराणां द्विषद्वशे जीवति यो मृतोऽसौ ॥ १२२ ॥ मृतः प्राप्स्यति वा स्वर्ग शत्रून् हत्वापि वा सुनम् । 25 उभावपि हि शूराणां गुणावेतौ सुदुर्लभौ ॥ १२३ ॥ दमनक आह । भद्र । अनुपाय एषः। यत्कारणम् । शत्रोविक्रममज्ञात्वा वैरमारभते हि यः। स परमानोति समुद्र इव विडिभात् ।। १२४ ।। 20 ·10 मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ संजीवक आह । कथं चैतत् । दमनकोऽब्रवीत् । अथ टिट्टिमसमुद्रकथा नाम नवमी कथा। अस्ति कस्मिंश्चित् समुद्रतीरैकदेशे टिट्टिभदम्पती प्रतिवसतः स्म । अथ कदाचिट्टिटिभी प्रत्यासन्नप्रसवा भर्तारमब्रवीत् । नाथ किंचित्प्रसवयोग्यं 5 स्थानमन्विष्यताम् । असावकथयत् । नन्वेतदेव स्थानं वृद्धिकरमत्रैव प्रसू. ज्वेति । साब्रवीत् । अलमनेन सापायेन स्थानेन । कदाचित् समुद्रवेला जलप्लावनेन ममापत्यान्यपहरेत् । असावाह । भद्रे न शक्तो महोदधिर्मया सार्धमीदृशं वैरानुबन्धं कर्तुमिति । सा विहस्याब्रवीत् । बहसदृशं तव समु- द्रेण बलम् । कथमात्मनो न ज्ञायते सारासारता । उक्तं च दुःखमात्मा परिच्छेत्तुमेवं योग्यो न वेति वा । अस्तीहर यस्य विज्ञानं स कृच्छ्रेऽपि न सीदति ।। १२५ ॥ अपि च मित्राणां हितकामानां यो वाक्यं नाभिनन्दति । स कूर्म इव दुर्बुद्धिः काष्ठाद्धष्टो विनश्यति ॥ १२६ ॥ 15 टिट्टिम आह । कथं चैतत् । साब्रवीत् । अथ हंसकच्छपकथा नाम दशमी कथा । अस्ति कस्मिंश्चित् सरसि कम्बुप्रीवो नाम कच्छपः प्रतिवसति स्म । तस्य द्वौ सुहृदौ सङ्कटविकटनामानौ हंसौ । अथ कालविपर्यये द्वादशवार्पिक्य- नावृष्टिरापतिता । ततस्तयोर्मतिरुत्पन्ना । क्षीणतोयं जातमिदं सरः। अन्यं 20 जलाशयं गच्छाव इति । किं पुनश्चिरपरिचितमिदं प्रियमित्रं कम्बुप्रीव- मामन्त्रयावहे । तथा चानुष्टिते कच्छपेनाभिहितौ । फस्मान् ममामन्त्रणं क्रियते । यदि तु मेहोऽस्ति ततो मामप्यस्मान् मृत्युमुखात् प्रातुमईथः । यत्कारणं युवयोस्तावदाहारवैफल्यमेव केवलमस्मिन् स्वल्पोदके सरसि । ममात्र तु मरणमेव । तद्विचिन्त्यतामाहारप्राणवियोगयोः को गरीयाम् । 25 ताभ्यामभिहितम् । युक्तमात्थ । एवमेतत् । किं पुनः प्राप्तकालं भवा जानाति । अवश्यं नयाव आवां भवन्तम् । त्वया पुनः पथि चापलान किंचि- द्वक्तव्यम् । तथेत्युक्ते कच्छपेन इंसौ यष्टिमानीयाहतुः । हमां तु यष्टिं मध्ये शनैरापीडय । आवामप्यन्तयोहीत्वा व्योममार्गेण दूरं महत् सरो भवन्तं ·कथा ९-११] टिट्टिभ-हंसकूर्म-मत्स्यत्रयकथाः ३५ नयावः । एवं च निष्पन्ने तज्जलाशयसंनिकृष्टनगरस्योपरिष्टान् नीयमानं कच्छपं दृष्ट्वा किमिदं शकटचक्रप्रमाणं पक्षिभ्यां वियता नीयत इति जनः सकलकलः संवृत्तः । तच्च श्रुत्वासन्नविनाशः कच्छपो यष्टिं त्यक्त्वाभिहित- वान् । कोऽयं कलकलः । इति ब्रुवन् वचनसमकालमेव काष्ठात् परिभ्रष्टो भूमौ निपतितः। मांसार्थिना च लोकेन पातसमकालमेव तीक्ष्णशस्वैः 5 खण्डशो विभक्त इति । इति दशमी कथा समाप्ता। अतोऽहं ब्रवीमि । मित्राणां हितकामानामिति । पुनश्चाह । अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः । द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥ १२७ ।। 10 टिट्टिभ आह । कथं चैतत् । साब्रवीत् । अथानागतविधातृप्रत्युत्पन्नमतियद्भविष्यकथा नामैकादशी कथा अस्ति कस्मिंश्चिन्महाहदे महाकायास्त्रयो मत्स्याः प्रतिवसन्ति स्म । तद्यथा । अनागतविधाता प्रत्युत्पन्नमतिर्यद्भविष्यश्चेति । तत्रानागतविधात्रा तदुदकान्तर्गतेन कदाचित्तत्समीपे मत्स्यबन्धानामतिकामतां वचनं श्रुतम् । 15 बहुमत्स्योऽयं हृदः । तत्र श्वो मत्स्यबन्धनं कुर्मः । तच्च श्रुत्वानागतविधात्रा चिन्तितम् । अवश्यमेत आगन्तारः । तदहं प्रत्युत्पन्नमति यद्भविष्यं च गृहीत्वान्यमछिन्नस्रोतस्कं ह्रदं संश्रयामीति । ततो वयस्यावाहूय पृष्टवान् गम- नाय । तत्र प्रत्युत्पन्नमतिरब्रवीत् । यद्यत्र मत्स्यजीविनः समागमिष्यन्ति तदाहं तत्समयोचितकर्मणा केनाप्यात्मानं रक्षयिष्यामि । यद्भविष्यस्त्वासन्न- 20 विनाशस्तद्वयनमनाहत्य गमनं प्रति निरारम्भ एवासीत् । एवं तौ तत्र स्थिरौ मत्वानागतविधाता नदीस्रोतः प्रविश्यान्यजलाशयं गतः । अन्येहा- श्चापयाते तस्मिन् परिजनसमेतैर्मत्स्यबन्धैरन्तःस्रोतो निरुध्य संवर्तजालं प्रक्षिप्य निःशेषमत्स्यानां बन्धः कृतः । एवं गते प्रत्युत्पन्नमतिर्मतरूपं कृत्वा- स्मानं जालस्यान्तर्दर्शितवान् । तैश्च स्त्रयमेव मृतोऽसौ महामत्स्य इति मत्वा 25 जालादाकृष्य स्रोतःसमीपे स्थापितः । ततस्तु स उत्प्लुत्यान्यं जलाशयं सह- सैव गतः । यद्भविष्यस्तु किंकर्तव्पतामूढ इतस्ततो भ्रमञ्जालबद्धा लगुडै- व्यापादितः। इत्येकादशी कथा समाप्ता।

·३६ मित्रभेदम् [ तन्त्रम् १ अतोऽहं ब्रवीमि । अनागतविधाता चेति । टिट्टिभ आह । भद्रे किं मां यद्भविष्यवन् मन्यसे । तन्न भीः कार्या। मद्भुजपरिरक्षितायाः कस्ते परा- भवं कर्तुं समर्थः । अथ टिटिभी तत्रैव प्रसूता । श्रुतपूर्वतदालापेन समुद्रे- णापि तत्प्रति जिज्ञासयाण्डान्यपहृतानि । पश्यामि तावदयं किमारभत 5 इति । अथ टिटिभी शून्यमपत्यस्थानं दृष्ट्वा शोकार्ता भर्तारमाह । इदं तत्कष्टमापतितं मम मन्दभाग्यायाः यत्पूर्व मया तवोक्तं स्थानाश्रयवैपम्याद- पत्यनाश इति । टिट्टिभ आह । ममापि तावद्भद्रे दृश्यतां सामर्थ्यमिति । ततस्तेन पक्षिसमाज कृत्वा निवेदितं तदपत्यहरणजं दुःखम् । तत्रैकेन पक्षि- णाभिहितम् । असमर्था वयं महोदधिविग्रहस्य । किं पुनरत्र प्राप्तकालम् । 10 सर्व एव वयमाक्रन्देन गरुत्मन्तमुद्वेजयामः । स एव नो दुःखमपनेष्यति । इति संप्रधार्य गरुडसकाशं गताः । असावपि देवासुरसङ्ग्रामनिमित्तं समा- इतो भगवता नारायणेन । ततस्तस्मिन्नेव समये तैः पक्षिभिनिवदितं समुद्र- कृतमपत्यहरणवियोगदुःखं स्वामिने पक्षिराजाय यथा देव त्वयि नाथे प्रतपति चन्चुभरणमात्रजीविनो भोजनदौर्बल्यादस्मान् परिभूय समुद्रः 15 शिशूनपहृतवान् । गरुडश्च तत्स्वयूथ्यव्यसनं दृष्ट्वा मन्युमाजगाम । देवोऽपि नारायणकाल्यदर्शनसामक्ष्यात् तस्यान्तर्गतं मत्वा स्वयमेव तत्सकाश- मगमत् । अथ देवं दृष्ट्वा सुतरामाविमहृदयोऽब्रवीत् । युक्तं त्वया नाथेन सता समुद्रापसदान्ममायं पराभव इति । ज्ञात्वा च देवः परिहस्य समुद्र- स्येदमुवाच । समर्पयाधुनाण्डानि टिट्टिमस्येति । अन्यथा त्वामाग्नेयास्त्रप्रता- 20 पितमनेकवडवामुखसहस्रपरिक्षीणतोयं स्थलतां नयामीति । ततो देवाझया समुद्रेण सभयेन तान्यण्डानि समर्पितानि । इति नवमी कथा समाप्ता अतोऽहं ब्रवीमि । शत्रोविक्रममज्ञात्वेति । अवगतार्थश्च संजीवकस्त- मपृच्छत् । वयस्य कथय कस्तस्य युद्धमार्ग इति । सोऽब्रवीत् । अन्यदासी 25 सस्ताङ्गः शिलातलमाश्रितस्त्वदुन्मुखः प्रतीक्षते । अब यदि प्रथममेव समुन्नतलालः संयतचतुश्चरणो विवृतास्यः स्तब्धकर्णश्च दूरादेव त्वत्सं- मुखमीक्षमाणस्तिष्ठति तदा ज्ञात्वायं ममोपरि दुरधमतिरिति त्वमपि व्यव- हरिष्यसि । एवमुक्त्वा दमनकः करटकसमीपं गतः । तेन चामिहितः ।

·तन्त्रम् १] सिंहवृषभकथा किमनुष्ठितं भवता । सोऽब्रवीत् । निष्पन्नोऽसावन्योन्यं भेदः। फलेन ज्ञास्यास । कश्चात विस्मयः । उक्तं च । भिनत्ति सम्यक् प्रहितो भेदः स्थिरमतीनपि । भूधरान् संहतशिलान् महानिव रयोऽम्भसाम् ।। १२८ ।। इत्युक्त्वा दमनकः करटकेन सह पिङ्गलकसमीपं गतः । संजीवकोऽ- 5 प्युद्विममना मन्दं मन्दं गत्वा तदवस्थं यथापूर्वाख्याताकारं सिंहं दृष्ट्वा तत्स- काशमेवोपश्लिष्टाश्चिन्तयामास । साध्विदमुच्यते । अन्तर्गृढभुजंगमं गृहमिव व्यालाकुलं वा वनं ग्राहाकीर्णमिवाभिरामकमलछायासनाथं सरः । नित्यं दुष्टजनैरसत्यवचनैः क्षुरैरनार्टीकृतं 10 दुःखेनेह विगाह्यते सुचकितै राज्ञां मनः सेवकैः ॥ १२९ ।। इत्यात्मनस्तथैव यत्नमास्थितः । पिङ्गलकोऽपि तथाविधं तं विलोक्य दमनकवाक्यं श्रद्दधानः कोपात्तस्योपरि संनिपतितः । अथ संजीवको नन. कुलिशाप्रावलुश्चितपृष्ठः स्वशृङ्गाप्रप्रहारेण तस्योदरमुल्लिख्य तस्मात् कथम- प्युत्थितः । पुनरपि च तयोर्बद्धामर्षयोः परस्परं महाद्धमभवत् । उभावपि 15 च तो पुष्पितपलाशतुल्यौ दृष्ट्वा साधिोपं करटको दमनकमाह । धिग्दुरात्मन् सर्वमाकुलितं त्वयैतन् मूर्खतया । कार्याण्युत्तमदण्डसाहसफलान्यायाससाध्यानि ये प्रीत्या संशमयन्ति नीतिकुशलाः सानैव ते मन्त्रिणः । निःसाराल्पफलानि ये त्वविधिना वाञ्छन्ति दण्डोद्यमै- स्तेषां दुर्नयचेष्टितैनरपतेरारोप्यते श्रीस्तुलाम् ॥ १३० ।। तन्मूर्ख साम्नैव हि प्रयोक्तव्यमादौ कार्य विजानता। सामसिद्धा हि विधयो न प्रयान्ति पराभवम् ॥ १३१ ।। नोन्मयूखेन रत्नेन नातपेन न वह्निना । 25 सानैव विलयं याति विद्वेपप्रभवं तमः ॥ १३२ ॥ मामादिर्दण्डपर्यन्तो नयो दृष्टश्चतुर्विधः । तेषां दण्डस्तु पापीयांस्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ।। १३३ ॥ अपि च 20 ·मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ 5 ये सामदानभेदास्ते किल बुद्धेरनावृतं द्वारम् | यस्तु चतुर्थ उपायस्तमाहुरार्याः पुरुषकारम् ॥ १३४ ॥ द्विपाशीविषसिंहाग्निजलानिलविवस्वताम् । बलं बलवतां दृष्टमुपायाकान्तिनिष्फलम् ॥ १३५ ।। प्रवृत्ता बहवः शूराः प्रांशवः पृथुवक्षसः । चक्षुष्मन्तोऽप्यबालाश्च किमित्यनुगता गतम् ।। १३६ ।। यदपि च मन्त्रिपुत्रोऽहमित्यवलेपादतिभूमि गतोऽसि तदप्यात्म- विनाशाय । यां लब्ध्वेन्द्रियनिग्रहो न महता भावेन संपदाते 10 या बुद्धर्न विधेयतां प्रकुरुते धर्मे न या वर्तते । लोके केवलवाक्यमात्ररचना यां प्राप्य संजायते या नैवोपशमाय नापि यशसे विद्वत्तया किं तया ॥ १३७ ।। शास्त्रे चामिहितः पञ्चाङ्गो मन्त्रस्तद्यथा । कर्मणामारम्भोपायः पुरुष- द्रव्यसंपद् देशकालविभागो विनिपातप्रतीकारः कार्यसिद्धिश्चेति । सोऽय- 15 मधुना स्वामिनो महात्ययो वर्तते । तदत्र विनिपातप्रतीकारश्चिन्त्यताम् । अपि च मन्त्रिणां भिन्नसंधाने भिषजां सांनिपातिके । कमणि व्यज्यते प्रज्ञा स्वस्थे को वा न पण्डितः ॥ १३८ ।। तन्मूल विपरीतबुद्धिरसि । विद्वन्मानित्वादात्मनोऽनर्थमुत्पादयसि । 20 साधु चेदमुच्यते । ज्ञानं मदोपशमनं मन्दानां कुरुते मदम् । चक्षुःप्रबोधनं तेज उल्कानामिवान्ध्यकृत् ।। १३९ ।। तं च कृच्छ्रावस्थागतं स्वामिनं दृष्ट्वा करटकः परं विपादमगमत् । आह च । कष्टमिदनापतितं स्वामिनोऽनयोपदेशात् । अथवा साध्विदमुच्यते । नराधिपा नीचमतानुवर्तिनो बुधोपदिष्टेन पथा न यान्ति थे । विशन्ति ते दुर्गममार्गनिर्गम समस्तसंबाधमनर्थपक्षरम् ॥ १४० ॥ 25 ·तन्त्रम् १] 5 सिंहवृषभकथा ३९ तन्मूढ सर्वस्तावत् स्वामिनो गुणवत्परिग्रहं करोति । त्वद्विधेन तु पिशुनवचसा भेदः कृतः स्वामिनो मित्रविश्लेषश्च । कुतः स्वामिनो गुणवत्स- हायसंपत् । उक्तं च गुणवानप्यसन्मन्त्री नृपतिनाधिगम्यते । प्रसन्नस्वादुसलिलो दुष्टग्राहो यथा हृदः ॥ १४१॥ त्वं तु प्रायश आत्मविभूत्यर्थं विविक्तमेव राजानं कर्तुमिच्छसि । तन्मूर्ख किं न वेत्सि। आकीर्णः शोभते राजा न विविक्तः कदाचन | ये तं विविक्तमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः ॥ १४२॥ त्वं चैतन्नावबुध्यसे । तदसंशयाकृतिविसंवाद एव प्रजापतेः । कस्मात् 10 परुपे हितमन्वष्यं तच्छेदस्त्यमृतं हि तत् । मधुरे शाठ्यमन्वेष्यं तच्चेदस्ति विषं हि तत् ॥ १४३ ॥ यदपि च परसुखोपभोगळया दुःखितोऽसि तदपि न साधु लब्धस- द्भावेषु मित्रेष्वेवं वर्तितुम् । यतः शाठ्येन मिस्र कपटेन धर्म परोपतापेन समृद्धिभावम् । सुखेन विद्यां परुषेण नारी वाञ्छन्ति ये नूनमपण्डितास्ते ॥ १४४ ।। 15 तथा 20 यैत्र भृत्यगता संपद्विभूतिः सैव भूपतेः । रत्नोद्भासिभिरुद्भूतैः कस्तर.विनोदधिः ॥ १४५ ।। यश्च स्वामिनो लब्धप्रसादो भवति स नितरां विनीततरः स्यात् । . 25 यथा यया प्रसादेन भर्ता भृत्यस्य वर्तते । तथा तथा सशस्य गतिनिय शोभते ॥ १४६ ॥ तल्लधुधर्मोऽसि । उक्तं च महान् प्रणुन्नो न जहाति धीरता न कूलपातैः कलुपो महार्णवः ।

·४० मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ लघोर्विकारस्तनुनापि हेतुना चलन्ति दर्भाः शिथिलेऽपि मारुते ॥ १४७ ।। अथवा स्वामिन एवैष दोषो ययुष्मद्विधैर्मन्त्रमात्रव्यपदेशकवलोपजी- विभिः षाड्गुण्योपायेऽत्यन्तबाह्यौनिवर्गप्राप्त्यर्थमसमीक्ष्य मन्त्रयते । साधु 5 चेदमुच्यते। चित्रस्वादुकथै त्यैरनायासितकार्मुकैः । ये रमन्ते नृपास्तेषां रमन्ते रिपवः श्रिया ।। १४८ ॥ तत्सर्वथा विभावितं त्वयात्मीयमन्वयागतं. मन्त्रित्वमनेनानुष्ठानेन । नूनं तव पिताप्येवलक्षण एवासीत् । कथं पुनरेतज्ज्ञायते । यतः 10 अवश्यं पितुराचार पुत्रः समनुवर्तते । न हि केतकवृक्षस्य भवत्यामलकीफलम् ॥ १४९ ॥ न च स्वभावगम्भीराणां विदुषां परेणागमरन्ध्रान्तरं लभ्यते बहुना कालेनापि यदि स्वयमेव चापलादात्मनश्छिद्रं न प्रकाशयेयुः । साधु चेद- मुच्यते । 15 यत्नादपि कः पश्येच्छिखिनामाहानिःसरणमार्गम् । यदि जलदध्वनिमुदितास्त एव मूढा न नृत्येयुः ॥ १५० ॥ तत्सर्वथा किं तवोपदेशेनापसदस्य । उक्तं च नानाम्यं नाम्यते दारु न शस्खं वहतेऽश्मनि । सूचीमुखं विजानीहि नाशिष्यायोपदिश्यते ॥ १५१ ।। दमनक आह । कथं चैतत् । करटक आह । अथ शाखामृगखद्योतपक्षिकथा नाम द्वादशी कथा । अस्ति कस्मिंत्रिवनोदेशे वानरयूथम् । तर कदाचिद्धमन्तकाले शीतार्तमतिविह्वलतया खद्योतं दृष्ट्वाग्निरयमिति मत्वाहार्यः शुष्कदारुतृणपणें- राछाद्य प्रसारितभुजं कक्षकुभिवक्षःप्रदेशान, कण्डूयमान तापमनोरथसुखं 25 किलानुभवति स्म । अथ तत्रैकः शाखामृगो विशेषतः शीतातस्तद्तमना मुहुर्मुहुस्तमेव मुखेनोपाधमत् । अथ सूचीमुखो नाम पनी तदृष्ट्वा वृक्षादव तीर्यामिधत्ते । भद्र मा ब्लिश्यतां नायं वह्निः खद्योतोऽयमिति । अथासी सवनमनाहत्य पुनर्धमति । पुनत्र तेनासकृनिवार्यमाणोऽपि नैव शाम्यति। 20 ·5 कथा १२] शाखामृगपक्षिकथा किं बहुना तावत्तेन कर्णाभ्याशमागत्यागत्य प्रबलमुद्वेजितो यावत्तेन कुपितेन सहसा गृहीत्वा शिलायामाविध्य विगतप्राणः कृतोऽसौ। इति द्वादशी कथा समाप्ता। अतोऽहं ब्रवीमि । नानाम्यं नाम्यते दार्विति । अथवा किं करिष्यति पाण्डित्यमपात्रे प्रतिपादितम् । सपिधाने धृतः कुम्भे प्रदीप इव वेश्मनि ॥ १५२ ॥ तन्नूनमपजातस्त्वम् । उक्तं च जातः पुत्रोऽनुजातश्च अभिजातस्तथैव च । अपजातश्च लोकेऽस्मिन् मन्तव्याः शानदृष्टिभिः ॥ १५३ ।। मातृतुल्यगुणो जातस्त्वनुजातः पितुः समः । 10 आभिजातोऽधिकस्तस्मादपजातोऽधमाधमः ।। १५४ ।। साधु चेदमुच्यते । प्रज्ञयातिविसारिण्या यो धनेन बलेन च । धुरं वहति गोत्रस्य जननी तेन पुत्रिणी ॥ १५५ ॥ 15 आपातमात्रसौन्दर्य कुत्र नाम न विद्यते । अत्यन्तप्रतिपत्त्या तु दुर्लभोऽलंकृतो जनः ॥ १५६ ॥ तन्मूर्ख न किंचिदभिवदसि । उक्तं च भिन्नस्वरमुखवणः शक्तिदृष्टिः समुत्पतितदेहः । भवति हि पापं कृत्वा स्वकर्मसंत्रासितः पुरुषः ॥ १५७ ॥ साधु चेदमुच्यते । दुष्टबुद्धिरबद्धिश्च द्वावेतौ धिस्मतौ मम । तनयेनातिपाण्डित्यात् पिता धूमेन मारितः ॥१५८ ॥ दमनक आह । कथं चैतत् । करटकोऽप्रवीत् । अथ धर्मबुद्धिदुष्टबुद्धिकथा नाम त्रयोदशी कथा । 25 अस्ति कस्मिंश्चिन्नगरे वणिकपुत्रौ प्रियसुहृदौ धर्मबुद्धिदुष्टबुद्धि- नामानौ स्तः । तावर्थोपार्जननिमित्तं विप्रकृष्टं देशान्तरं गतौ । अथ तत्र धर्मबुखि म यः सार्थवाहसुतस्तेन कस्यचित्साधोः पूर्वस्थापित कलाशिकागतं अपि च 20 ६ ·४२ मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ स्वभाग्यप्रचोदितं रौप्यदीनारसहस्र प्राप्तम् । स तु दुष्टबुद्धिना सह संप्रधार्य कृतार्थावावां तद्गृहीत्वा स्वनगरं गच्छाव इति निश्चित्य प्रत्यागतौ । अधि- ष्ठानसमीपे धर्मबुद्धिनाभिहितम् । दीनारा अर्धविभागेन विभज्यन्तां स्वगृ- हान् प्रविशावोऽधुना सुहृत्स्वजनादिसमक्षमुज्ज्वलं वत्स्यावः । अथ दुष्ट- 5 बुद्धिरन्तःकुटिलहृदयः स्वार्थसिद्धये तमाह । भद्र वित्तशेपो यावदावयोः सामान्यस्तावदाविच्छिन्नः स्नेहसद्भावः । किं त्वेकमेकं शतं गृहीत्वा शेपमिहैव भूमौ निक्षिप्य स्वगृहं प्रविशावो भूयोऽपि प्रयोजने संजाते तन्मात्रं समेत्या- स्मात् स्थानान्नज्यावः । तेनोक्तम् । यथाह भवान् । तथा चानुष्ठिते शेपं वृक्षमूले भूमौ सुगुप्तं कृत्वा स्वगृहं प्रविष्टौ । अथ तद्वर्षाभ्यन्तरे दुष्टबुद्धिरस- 10 व्ययव्यसनित्वाद्भाग्यछिद्रतया च क्षीणप्रत्यंशः पुनरपि च निधितो धर्मबुद्धि- ना सहापरं शतं शतं विभक्तवान् । तदपि द्वितीयवाभ्यन्तरे तथैव क्षीणम् । एवं गते दुष्टबुद्धिश्चिन्तयामास । यदि पुनस्तेन सह शतं विभजामि ततः शेषैश्चतुर्भिः शतैरपहृतैरपि किमल्पैः । शेषैः पडिरपहृतैः समस्तान्येवासाद- यामि । इति निश्चित्यैकाकी भूत्वा तामर्थमातामपनीय तं भूप्रदेशं समीकृत- 15 वान् । अतिक्रान्ते च मासमात्रे स्वयं गत्वा धर्मबुद्धिमभिहितवान् । भद्र । अस्ति मे व्ययः । एहि समविभागं शेपस्य वित्तस्य कुर्व इति । प्रतिपन्ने च धर्मबुद्धिना सह गत्वा तमेवोद्देशं खातकर्म कर्तुमारब्धः । खन्यमाने च भूभागे यदासावर्थो न दृश्यते तदा प्रथमतरं धृष्टतया दुष्टबुद्धिः पापाणेना- स्मनः शिरोऽताडयदब्रवीच ससंभ्रमम् । भो धर्मबुद्धे त्वयैवापहृत- 20 मेतद्धनं नान्येन । तत् प्रयच्छ मे तस्यार्धम् । स आह । नैतचौर्यकर्माचरामि त्वयापहृतमिति । एवं परस्परं विवदमानौ राजकुलमुपागतौ । आवेदिते च तस्मिन्नर्थेऽवगतेऽव्यक्तव्यवहारदुश्छेदतया धर्माधिकृतैः संनिरुदौ । पञ्चरात्रा- भ्यन्तराच्च दुष्टबुद्धिनाधिकृतानां प्रतिज्ञातम् । साक्षी ममास्त्यत्र व्यवहारे वीना- राणाम् । इदानीं पृच्छयतामिति । तैस्तु व्यवहारनिवर्तनाथ पृष्टः । कस्ते साक्षी 28 दर्शयस्वेति । सोऽब्रवीत् । यस्यैव वृक्षस्य मूले स्थापितं द्रव्यं स एव वृक्षः साक्षीति । अथ तैर्धर्माधिकृतैर्विस्मयादभिहितम् । कथं वनस्पतिर्मन्त्रयिष्यति । भवतु परस्मिन् दिने प्रतिपादयिष्यतीति । कृतप्रतिमुवौ द्वावपि स्वगृहं विस- जितौ । अथ दुष्टबुद्धिना स्वगृहं गत्वा पिता याचितः । तात मस्तगतास्ते दीनाराः । किं तु तव वाङ्मानावबद्धास्तिष्ठन्ति । पिताह । किमत्र कार्यम् ।

·5 कथा १३] धर्मबुद्धिदुष्टबुद्धिकथा स आह । अस्मिन् वृक्षकोटरेऽह्य रात्रौ प्रविश्यादृश्यीभूय स्थीयताम् । प्रात- धर्माधिकृतैः पृष्टे वक्तव्यम् । धर्मबुद्धिना तद्धनं गृहीतमिति । ततस्तेनाभिहि- तम् । पुत्र विनष्टावावाम् । यत्कारणम् । अनुपाय एषः । साधु चेदमुच्यते । उपायं चिन्तयेत्प्राज्ञो ह्यपायमपि चिन्तयेत् । पश्यतो बकमूर्खस्य नकुलैभक्षिताः सुताः ॥ १५९ ॥ सोऽब्रवीत् । कथं चैतत् । पिताह । अथ बकसर्पनकुलकथा नाम चतुर्दशी कथा । अस्ति कस्मिंश्चिदर्जुनवृक्षे बकदम्पती प्रतिवसतः स्म । तत्र च तवृक्ष- विवरानुसारी महाकायः सर्पो यावन्ति वकापत्यानि भवन्ति तावन्त्येवासं- जातपक्षाणि भक्षयति स्म । तेन च निदेन नष्टसंज्ञ आहारक्रियामुत्सृज्य सर-10 स्तीरं गत्वा वको विमनस्क आस्ते । अथ तत्रैकः कुलीरकस्तं दृष्ट्वाह । माम किमयोद्विग्नो भवानिति । स तु तस्मै यथावृत्तमपत्यभक्षणमाख्यातवान् । कुलीरकस्तु तं समर्थितवान् । भद्र अहमुपायं तद्वधाय ते कथयामि । येयं नकुल- वसतिरेतत्प्रभृत्यविछिन्नपरंपरया सर्पविवरं यावन् मत्स्यपिशितं प्रकीर्यताम् । ततस्तदाहारलुब्धैनकुलैरयमागत्यात्र द्रष्टव्यः स्वभावविद्वेषाद्वयापादयितव्यम्च। 15 तथा चानुष्टिते नकुलैर्मत्स्यमांसमार्गानुसारिभिः पूर्ववैरक्रियामनुस्मराद्भिः सर्प व्यापाद्य पूर्वदृष्टमार्गमाधावद्भिस्तवृक्षे बकावासं गत्वा बकापत्यानि भक्षितानि । इति चतुर्दशी कथा समाप्ता। अतोऽहं ब्रवीमि | उपायं चिन्तयेत्प्राज्ञ इति । एतच्छ्रुत्वापि लोभा- 20 क्रान्तेन दुष्टबुद्धिना बलाद्रात्रौ नीत्वा पिता वृक्षकोटरे स्थापितः । अथ प्रभातसमये धर्माधिकरणप्रकृतिप्रत्यक्षं धर्मशास्त्रवचनाभिश्राविताद्वनस्पते- निःसृता वाक् । धर्मबुद्धिनैतद्धनमपहृतम् । तञ्च श्रुत्वा धर्मबुद्धिरचिन्तयत् । कथमेतदसत्यमलौकिकमापतितम् । तदहमिममेव वृक्षमारुह्य निरीक्षयामि । इति निरीक्ष्याहायैः शुष्कदारुपर्णनिचयैर्वृक्षविवरमापूर्याग्निमादीपयितुमारब्धः । अथ ज्वलति तस्मिन्नर्धदग्धशरीरः स्फुटितदृष्टिः करुणमाक्रन्दन्दुष्टबुद्धिपिता किंधि- च्छेषजीवितो वृक्षकोटरान्निःमृत्य भूमौ निपतितः । ततः सविस्मयं सर्दृष्टः 25 ·४४ मित्रभेदम् [तन्त्रम् १ 6 10 पृष्टश्च । भोः किमिदम् । ततोऽसावब्रवीत्। अहमनेन दुष्पुत्रेण दुष्टबुद्धिनावस्था- मिमां प्रापित इति । एवमभिवदन् पञ्चत्वमुपगतः । अथ तै राजाधिकृतै- स्तमथै ज्ञात्वा धर्मबुद्धये तद्धनं दापयित्वा दुष्टबुद्धिः शूले निक्षिप्तः । इति त्रयोदशी कथा समाप्ता । अतोऽहं ब्रवीमि । दुश्बुद्धिरबुद्धिश्चेति । आख्याते चाख्यानके पुनः कर- टको दमनकमब्रवीत् । धिङ्मूर्खातिपाण्डित्येन त्वया दग्धः स्ववंशः । साधु चेदमुच्यते । लवणजलान्ता नद्यः स्त्रीभेदान्तानि बन्धुहृदयानि । पिशुनजनान्तं गुह्यं दुष्पुत्रान्तानि च कुलानि ॥ १६०॥ अपि च यस्य तायन् मनुष्यस्यैकस्मिन्नेव मुखे जिहाद्वयं भवति कस्तस्य विश्वासमियात् । उक्तं च द्विजिह्वमुद्वेगकरं क्रूरमेकान्तनिष्टुरम् । खलस्याहेश्च वदनमपकाराय केवलम् ॥ १६१ ॥ तन्ममाप्यनेन तव चरितेन भयमुत्पन्नम् । कस्मात् मा गाः पिशुनविनम्मं ममायं पूर्वसंस्तुतः । चिरकालोपचीर्णोऽपि दशत्येव भुजंगमः ॥ १६२ ॥ विद्वानृजुरभिगम्यो विदुपि शठे चाप्रमादिना भाव्यम् । ऋजुमूर्खस्त्वनुकम्प्यो मूर्खशठः सर्वथा वयः ॥ १६३ ॥ तन्न केवलमात्मीयवंशविनाशस्त्वया प्रयतितः किं पुनरधुना स्वामिनोड- 20 पि व्यभिचरितम् । तद्यतस्त्वं स्वं स्वामिनमिमां दशां नयसि तस्य तवान्य- -15 स्तृणभूतः । उक्तंच 25 तुलां लोहसहस्रस्य यत्र खादन्ति मूषकाः । गजं तत्र हरेच्छयेनो दारके कोऽत्र विस्मयः ॥ १६४ ॥ दमनकोऽब्रवीत् । कथं चैतत् । सोऽब्रवीत् । अथ लोहभक्षकमूषककथा नाम पञ्चदशी कथा । अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने क्षीणविभवो वणिक्पुत्रः । स देशान्तरमों- पार्जननिमित्तं प्रस्थितः । तस्य च गृहे पूर्वपुरुपोपार्जिता लोहपलसहस्रघटिता तुलास्ति । स चान्यस्मिन् वणिक्पुत्रके तां निक्षिप्य देशान्तरमर्थोपार्जनाय ·कथा १५] लोहभक्षकमूषककया ४५ प्रायात् । स च मन्दभाग्यतया बहुनापि कालेन न किंचित् प्राप्य प्रत्याग- तस्तां निक्षिप्तां तुलां तस्मात् प्रार्थितवान् । असावपि लुब्धोऽब्रवीत् । सा तुला मूपकैर्भक्षितेति । अथासावचिन्तयत् । विस्मयनीयमेतत् । कथं लोहसह- स्रमयीं तुलां मूषका भक्षयिष्यन्तीति । अन्तर्लीनमवहस्याब्रवीत् । अवश्य- मेतदेवम् । यत्कारणम् । वृष्यं स्वादु मृदु च लोहं कथमाखवो न भक्षयिष्यन्ति। 5 इति प्रतिपन्नवाक् । असावपि सुपरितुष्टहृदयः पाद्यादिपुरःसरां तस्य पूजां कर्तुमारब्धवान् भोजनं च प्रार्थितवान् । तस्य च नातिदूरे नदी । तत्र स्नाना- भ्युद्यतस्य च तस्य स्वीयं पुत्रमेकमामलकस्नानशाटिकासमेतं पृष्ठतः प्रेषितवान् । असावपि स्नात्वा प्रत्यागच्छंस्तं दारकमन्यस्मिन् मित्रगृहे सुगुप्तं कृत्वा तद्गृहमागतः । पृष्टश्च तेन वणिजा । कासौ दारकस्तवानुपदप्रेपितः । इह न 10 प्रविष्ट इति । अथ सोऽब्रवीत् । श्येनेनापहृत इति । तच्छ्रुत्वा परमाविग्नो निर्दयीभूतश्च तं बाहौ गृहीत्वा धर्मस्थानमुपनीतवान् । आह च । परि- त्रायध्वं परित्रायध्वमनेन दुरात्मना मे दारकः क्वापि गोपित इति । पृष्टश्चासौ धर्माधिकृतैः । किमेतत् । कथ्यतामिति । स विहस्याब्रवीत् । श्येनेनापहृत इति । ततस्तैर्विस्मितमनोभिरभिहितः । अलौकिकमेतत् । कथं श्येनो दारक- 15 मपहरिष्यतीति । स आह । किमत्र चित्रम् । तुलां लोहसहस्रस्य यत्र खादन्ति मूषकाः। गजं तत्र हरेच्छयेनो दारके कोऽत्र विस्मयः॥ १६५ ॥ तच्छ्रुत्वा तैरधिगतवृत्तान्तैरुक्तम् । समर्पयास्य लोहसहस्रतुलामय- मपि दारकमानेष्यतीति । ततस्तौ तथानुष्ठितवन्तौ । 20 इति पञ्चदशी कथा समाता । अतोऽहं ब्रवीमि । तुलां लोहसहस्रस्येति । तत्किं पशोरिव निःसंज्ञ- स्योपदिष्टेन । श्रुतवति प्रज्ञा जले तैलं रक्ते विषं सत्सु संगतं प्रेम प्रियासु गुह्यमविनीतेषु विसर्पित कीर्तिमतां च लोके साधुजन्म । कस्मात् । न जातिधर्मः पुरुषस्य साधुता चारित्रमूलानि यशांसि देहिनाम् । अकीर्तिरापच्छतजालकर्षणी कृतनमन्वति परत चेह च ॥ १६६ ।। 25 ·oc मित्रभेदम् [ तन्त्रम् १ 5 यञ्चाजस्रं परायगुणपरोऽसि तदपि त्वां प्रकृतिराकर्षति । कथम् प्रायेणेह कुलान्वितं कुकुलजाः स्त्रीवल्लभं दुर्भगा दातारं कृपणा ऋजूननृजवस्तेजस्विनं पूतराः । वैरूप्योपहताश्च कान्तवपुपं सौख्यस्थितं दुःस्थिता नानाशास्त्रविशारदं च पुरुपं निन्दन्ति मूर्खाः सदा ॥१६॥ अथवा तस्योपदेशः सफलः सकृदुक्तं हि वेत्ति यः । त्वं तु पापाणनिश्चेष्ट उपदेशेन किं तव ।। १६८ ॥ किं च मूर्ख त्वया सह संवासोऽपि न श्रेयान् । अन्यथा कदाचित्त्वत्संप- 10 दिस्माकमप्यनर्थः स्यात् । उक्तं च लभते पुरुपस्तांस्तान् गुणदोपान साध्वसाधुसंपर्कात् । नानादेशविचारी पवन इव शुभाशुभान गन्धान् ॥१६९ ।। पैशुन्यमात्रकुशलः सौहार्दस्य विनाशकः। प्रमाणं त्वादृशो यत्र तत्कार्य न शुभं भवेत् ॥ १७० ।। 15 अपि च पिशुनानां न किंचित्स्वार्थमुपपद्यते विनाशाहते । अन्त्या- स्वप्यवस्थासु नैवाकार्य व्यवस्यन्ति साधवः कर्तुम् । तथा हि यदकार्यमकार्यमेव त- न बुधस्तत्र मति प्रयोजयेत् । परयापि तृपा प्रबाधितै- 20 न हि रथ्यागतमम्बु पीयते ॥ १७१।। इत्युक्त्वा तत्सकाशादपेतः करटकः । अथ पिङ्गलकः संजीवक व्यापाद्य प्रशान्तकोपोऽसन्दिग्धं पाणिं प्रमृज्यातिशोकातः सनिःश्वस्य सपश्चात्तापमिदमब्रवीत् । कष्टं महदिदमकृत्यं मया कृतं द्वितीयमिव शरीरं संजीवकं व्यापारयता । उक्तं च भूम्येकदेशस्य गुणान्वितस्य भृत्यस्य वा बुद्धिमतः प्रणाशे । भृत्यप्रणाशो मरणं नृपाणां नष्टापि भूमिः सुलभा न भृत्याः ॥ १७२ ॥ 25 ·तन्त्रम् १] 5 सिंहवृषभकथा ४७ तं चैवमधृतिपरीतं प्रलपन्तं पिङ्गलकं दृष्ट्वा शनैरुपश्लिष्य दमनकोऽ- ब्रवीत् । कतर एष न्यायो नयो वा यत् सपत्नं हत्वाधृतिः क्रियते । उक्तं च पिता वा यदि वा भ्राता पुत्रो वा यदि वा सुहृत् । प्राणद्रोहकरा राज्ञा हन्तव्या भूतिमिच्छता ।। १७३ ॥ राजा घृणी ब्राह्मणः सर्वभक्षः स्त्री चावशा दुष्प्रकृतिः सहायः। प्रेष्यः प्रतीपोऽधिकृतः प्रमादी त्याज्या अमी यश्च कृतं न वेत्ति ॥ १७४ ।। गच्छ दूरमपि यत्र नन्दसि पृच्छ बालमपि पण्डितं जनम् । 10 देहि देहमपि याचितोऽर्थिने छिन्धि बाहुमपि दुष्टमात्मनः॥ १७५ । न चायं धर्मों राज्ञां यः किल प्राकृतपुरुषाणां साधारणः । उक्तं च न मनुष्यप्रकृतिना शक्यं राज्यं प्रशासितुम् । ये हि दोषा मनात एव नृपतेर्गुणाः ॥ १७६ ।। 15 अपि च सत्यान्ता च परषा प्रियवादिनी च हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या । नित्यन्यया प्रचुरचित्रधनागमा च वेश्याङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ।। १७७ ॥ इति दमनकेन परितोषितः स्वां प्रकृतिमापनः पिङ्गलकः पूर्ववदमनक- साधिव्येन राज्यसुखमनुभवन्नास्ते । 20 . इति मित्रमेदं नाम प्रथमं तन्त्रं समाप्तम् ।

·No text on this page.

·अथ मित्रप्राप्ति म द्वितीयं तन्त्रम् । अथेदमारभ्यते मित्रप्राप्तिर्नाम द्वितीयं तन्त्रम् । यस्यायमाद्यः श्लोकः । असाधना वित्तहीना बुद्धिमन्तः सुहृन्मताः। साधयन्त्याशु कार्याणि काककूर्ममृगाखुवत् ॥ १॥ राजपुत्रा ऊचुः । कथमेतत् । विष्णुशर्मा कथयति । अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नातिदूरे महान् स्कन्धशाखोपचितः शाल्मलिवृक्षः । तब नानादिग्देशादागत्य राती पक्षिणो निवसन्ति । तत्र च लघुपतनको नाम वायसः प्रतिवसति स्म । स कदाचित् प्रातःसमय आहारार्थ- मुच्चलित उग्ररूपं स्फुटितकरचरणमतिपरुषशरीरं जालहस्तं सलगुडं द्वितीयभिव कालं पक्षिबन्धव्याधं तवृक्षाभ्याशमुपगतमपश्यत् । तं दृष्ट्वा शङ्कितमना अचिन्तयत् । किमयं दुरात्मा चिकीर्षति । किं ममैवानर्थायाहोस्वित् कश्चिदन्यो- ऽस्याध्यवसायः। इति पश्यन्नवस्थितः । असावपि लुब्धकस्तत्र वृक्ष आगत्य जालं वितत्य धान्यकणानवकीर्य नातिदूरे निभृतमवस्थितः । अथ तत्र चित्र- प्रीवो नाम कपोतराजः कपोतसहस्रपरिवारो नभसि परिभ्रमंस्तान् कणानपश्यत् प्रलोभितमतिराहारनिमित्तं जालमपतत् सपरिवारो निःशेष स्नायुपाशैर्बद्धश्च । लुब्धकोऽपि तं दृष्टा प्रहृष्टमना लगुडमुद्यम्याधावत् । चित्रग्रीवोऽपि स्वानु- चरानितश्चेतश्च परिभ्रमतो दृष्ट्वा तैर्विचित्रचन्चुचरणैराकृष्यमाणे जाले तानव- वीत् । अपाय एष महानस्माकमापतितः । एक एवात्रोपायः । सवैरप्येकचित्त- भूत्वा खमुत्पत्य सुदूरं गम्यताम् । अन्यथाशक्यं जालमपहर्तुमिति । तथा च तै वितार्थिभिरनुष्ठितम् । जालमपहृत्येषुक्षेपमा नमसो मार्गमुत्सृज्य वियति प्रस्थिताः । लुब्धकोऽपि जालं पक्षिमिर्नीयमानं दृष्टाभूतपूर्वमिदीि चिन्तय- अर्ध्वाननो धावन्नेवमवधारयामास । संहतास्तु हरन्तीमे मम जालं विहंगमाः। यदा तु विवदिष्यन्ति वशमेष्यन्ति मे तदा ॥२॥ चित्रग्रीवोऽपि तं क्रूरमनुयान्तं दृष्ट्वा शीघ्रं गन्तुमारब्धः । लघुपतनको- प्रयाहारचिन्तामुत्सृज्य कौतुकात् कपोतवृन्दमेवानुगतश्चिन्तयति । कथमयं ·मित्रप्राप्तिः [तन्त्रम् २ T दुरात्मा कपोतान् प्रति करिष्यतीति । चित्लग्रीवोऽपि तदभिप्रायं ज्ञात्वा सहाया- नाह । अयं दुरात्मा बद्धाशोऽनुधावति लुब्धकः । अतोऽस्माकमदर्शनमेव श्रेयः। सुदूरमुत्पत्य गिरितरुविषमभूभागानामुपरि गम्यतामिति । अथान्तर्हिता जालं गृहीत्वा पक्षिणः । अथ लुब्धकोऽपि तान् दृष्टेरगोचरतां गतान् विज्ञाय निराशः प्रतिनिवृत्तः । चित्रग्रीवोऽपि तं प्रतिनिवृत्तं दृष्ट्वा तानब्रवीत् । भो निवृत्तः स दुरात्मा लुब्धकः । तदस्माकमपि प्रतिनिवृत्य गन्तुं श्रेयो महिलारोप्यमेव । तत्र प्रागुत्तरदिग्भागे मम प्रियमुहृद्धिरण्यको नाम मूषकः प्रतिवसति । तत्सकाशम- विलम्बितं गच्छामः । सोऽस्माकं पाशांश्छेत्स्यति समर्थश्चायमापद्विमोक्षणायति । तथेति ते हिरण्यकबिलसमीपं प्राप्य संनिपतिताः। हिरण्यकोऽपि नीतिज्ञोऽपाय- शङ्कया शतमुखबिलं कृत्वा तत्र निवसति । पक्षिपातचकितहृदयो हिरण्यको निभृतमवस्थितः । चित्रग्रीवोऽपि बिलमुखमारोप्यैवमाह । भद्र हिरण्यक । इत- स्तावदिति । तच्च श्रुत्वा बिलदुर्गान्तर्गत एव हिरण्यकोऽब्रवीत् । को भवा- निति । असावप्याह । चित्रग्रीवोऽहं तव सुहादति । सोऽपि तदाकर्ण्य पुल- किततनुः प्रहृष्टात्मा ससंभ्रम निर्गत्य चित्रग्रीवं सपरिवारं पाशबद्धमालोक्य सविषादमाह । भद्र किमिदम् । कथय कथयेति । स आह । भद्र विद्वानसि किमनेन पृष्ठेन । उक्तं च यस्माच्च येन च यदा च यथा च यच्च यावच्च यत्र च शुभाशुभमात्मकर्म । तस्माच्च तेन च तदा च तथा च तच तावञ्च तत च कृतान्तवशादुपति ॥ ३ ॥ हिरण्यक आह । एवमेतत् । सदशाद्योजनशतात् पश्यतहिामिपं खगः । स एव काले संप्राप्ते पाशबन्धं न पश्यति ॥४ शशिदिवाकरयोग्रहपीडनं गजभुजङ्गमयोरपि बन्धनम् । मतिमतां च निरीक्ष्य दरिद्रतां विधिरहो बलवानिति मे मतिः ॥५॥ व्योमैकान्तविहारिणोऽपि विहगाः संप्राप्नुवन्त्यापदं बध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान् मीनाः समुद्रावपि ।

·तन्त्रम् २] काकमूषककूर्ममृगकथा ५१ दुर्नीतं किमिहास्ति किं सुचरितं कः स्थानलाभे गुणः कालो हि व्यसनप्रसारितकरो गृह्णाति दूरादपि ॥ ६ ॥ एवमुक्त्वा हिरण्यकश्चित्रग्रीवस्य पाशं छेत्तुमारब्धः। चित्रग्रीव आह । भद्र मैवं कुरु । प्रथमं मम परिजनस्य पाशाश्छिद्यन्तां तदनु ममापि च । एवं द्वितीये तृतीये हिरण्यकः कुपितोऽब्रवीत् । भद्र कथं स्वव्यसनोपेक्षां कृत्वा परस्य व्यसनमोक्षः क्रियत इति । सोऽब्रवीत् । भद्र न मन्युः कार्यः । अन्यानपि परित्यज्य ममाश्रिता एते सर्वे वराकाः । तत्कथमेतावन्मात्रमपि संमानं न करोमि । तद्यावदयं भवान् मम पाशं न छिनत्ति तावदान्तमेषां छेत्स्यसि । आदौ च मम छिन्ने कदाचिद्भवाञ्छ्रमममियात् । तच्चासाधु । यत एवं मयाभिहितम् । तच्छ्रुत्वा प्रहृष्टो हिरण्यकः प्राह । मया तव परीक्षेयं कृता । साध्वाश्रयणीयगुणोपेतोऽसि । कारुण्यं संविभागश्च यथा भृत्यपु लक्ष्यते । चित्तेनानेन ते शक्या त्रैलोक्यस्यापि नाथता ॥७॥ एवमुक्त्वा सर्वेषां पाशछेदः कृतः । मुक्तबन्धनस्तु चित्रग्रीवो हिरण्य- कमापृच्छ्य संप्रेषित उत्पत्य सपरिवारः स्वाश्रयं ययौ । हिरण्यकोऽपि स्वं दुर्ग प्रविष्टः । लघुपतमकोऽपि सर्वं तं चित्रग्रीवबन्धमोक्षं विलोक्य साश्चर्य व्यचिन्तयत् । अहो बुद्धिरस्य हिरण्यकस्य शक्तिश्च दुर्गस्य सामग्री च । तन्ममापि युक्तं हिरण्यकेन सह चित्रग्रीववत् प्रीतिकरणम् । येनास्माकमपी- दृशानि पाशबन्धनव्यसनान्युत्पद्यन्त इति । एवं संप्रधार्य तस्मात्पादपाद- वीर्य बिलद्वारमाश्रित्य पूर्वोपलब्धनामानं हिरण्यकं समाहूतवान् । भद्र हिरण्यक इतस्तावदिति । तच्छ्रुत्वा हिरण्यको व्यचिन्तयत् । किमन्योऽपि कश्चित् सावशेषबन्धनः कपोतोऽवतिष्ठते यो मां व्याहरति । आह च । भोः को भवान् । स आह । लघुपतनको नाम वायसोऽहम् । तच्छ्रुत्वा हिरण्य- कोऽभ्यन्तरात्तं दरीद्वारगतं वायसं दृष्टाब्रवीत् । अपगम्यतामस्मात् स्थाना- दिति । वायसोऽब्रवीत् । अहं चित्रग्रीवमोक्षणं त्वत्सकाशादृष्ट्वा त्वया सह मित्रत्वमिच्छामि । तत् कदाचिन्ममापीदृग्व्यसने जाते तव पार्थान्मुक्ति- र्भवति । तन्मामवश्यं मैत्र्येणानुग्रहीतुमर्हति भवान् । हिरण्यको विहस्याह । का त्वया सह मम मैत्री।

·५२ मित्रप्राप्तिः [ तन्त्रम् २ यदशक्यं न तच्छक्यं यच्छक्यं शक्यमेव तत् । नोदके शकटं याति न नावा गम्यते स्थले ॥ ८॥ यद्येन युज्यते लोके बुधस्तत्तेन योजयेत् । अहमन्नं भवान् भोक्ता कथं प्रीतिर्भविष्यति ॥ ९॥ वायस आह । भक्षितेनापि भवता नाहारो मम पुष्कलः । त्वयि जीवति जीवयं चित्रग्रीव इवानघः ॥ १०॥ तेन हि न युक्तं प्रार्थयमाने माय भवतोऽनादरं कर्तुम् । तिरश्चामपि विश्वासो दृष्टः समयनिश्चयः । सतां हि साधुशीलत्वात्त्वचित्रग्रीवयोरिव ॥ ११ ॥ साधोः प्रकुपितस्यापि न मनो याति विक्रियाम् । न हि तापयितुं शक्यं समुद्राम्भस्तृणोल्कया ॥ १२ ॥ गुणा अनुक्ता अपि ते स्वयं यान्ति प्रकाशताम् । छाद्यमानापि सौगन्ध्यमुद्वमत्येव मालती ॥ १३ ॥ तच्छ्रुत्वा हिरण्यकोऽब्रवीत् । भद्र स्वभावचपलस्त्वम् । उक्तं च आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति । तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम् ॥ १४ ॥ तदपगम्यतामस्माद्दुर्गोपरोधस्थानादिति । सोऽब्रवीत् भद्र चपलो न चपल इति किमनेन निष्टुरवचनेन । निश्चयोऽयं मया तावद्भवद्गुणाकृष्टेन त्वया सह मैत्र्यमवश्यं कर्तव्यामिति । हिरण्यक आह । भोस्त्वया वैरिणा सह कथं मैत्री करोमि । उक्तं च शत्रुणा न हि संध्यात् सुश्लिष्टेनापि संधिना । सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ १५॥ वायस आह । भोस्त्वया सह मम दर्शनमपि नास्ति कुतो वैरम । तत्किमनुचितं वदसि । ततो विहस्य हिरण्यकोऽब्रवीत् । भद्र । इह तावल्लोके द्वे वैरे शास्त्रदृष्टे सहजं कृतिमं च । तत्सहजवैरी त्वमस्माकम् । वायस आह । भो द्विविधस्यापि वैरस्य लक्षण श्रोतुमिच्छामि । तत्कथ्यताम् । स आह । भोः कारणेन निर्वृत्तं कृत्रिमम् । तत्तदोपकारकरणाद्गच्छति । स्वाभावि- कं च पुनः कथमपि नापगच्छति । तच्च स्वाभाविक वैरं द्विविधं भवत्यैकाली- ·तन्त्रम् २] काकमूषककूर्ममृगकथा रमुभयवैरं च । वायस आह । कस्तयोविशेषः । सोऽब्रवीत् । यो विहन्यात्पर- स्परमन्योन्येन भक्ष्यते परस्परापकारात्तदुभयवैरं यथा सिंहगजानाम् । यः पूर्वमेव हत्वा भक्षयति न चासौ तस्यापकरोति न हिनस्ति न भक्षयति । तदेकाङ्गवैरमकस्माद्यथाश्वमहिषाणां मार्जारमूषकाणामहिनकुलानाम् । किमश्वो महिषस्य सर्पो वा बोर्मूषको वा मार्जारस्यापकरोति । तत्सर्वथा किमशक्येन समयकारणेन । अपि च सुहृदयमिति दुर्जनेऽस्ति काशा बहु कृतमस्य मयति लुप्तमेतत् । स्वजन इति पुराण एष शब्दो धनलवमाननिबन्धनो हि लोकः ॥ १६ ॥ अन्यच्च इष्टो वा बहुसुकृतोपलालितो वा श्लिष्टो वा व्यसनशताभिरक्षितो वा । दौःशील्याज्जनयति नैव जात्वसाधु- वित्रम्भ भुजग इवाङ्कमध्यसुप्तः ॥ १७ ।। महताप्यर्थसारेण यो विश्वसिति शत्रुषु । भार्यासु च विरक्तासु तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १८ ॥ सकृदुष्टं तु यो मिलं पुनः संधातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ १९ ॥ अपराधो.न मेऽस्तीति नैतविश्वासकारणम् । विद्यते हि नृशंसभ्यो भयं गुणवतामपि ॥ २० ।। वायस आह । श्रुतं मयैतत् । तथापि सर्वात्मना त्वया सह मैत्री करिष्यामि । शक्यं चैतत् । तथाहि । द्रवत्वात्सर्वलोहानां निमित्तान् मृगपक्षिणाम् । भयाल्लोभाच मूर्खाणां संगतं दर्शनात्सताम् ॥ २१ ॥ किंच मृद्धटवत्सुखभेद्यो दुःसंधानश्च दुर्जनो भवति । मुजनस्तु कनकपटवद्दुर्भेद्यः संधनीयश्च ॥ २२ ॥ एतैर्गुणैरुपेतो भवदन्यः को मया प्राप्तव्यः । तथा त्वया समयो मे .

·मित्रप्राप्तिः [तन्त्रम् २ । युक्त एष स्यात् । नो चेदनाहारेणात्मानं तव द्वारि व्यापादयिष्यामि । तच्छ्रुत्वा हिरण्यकोऽब्रवीत् । प्रत्यायितोऽहं भवता । तद्भवतु भवतोऽभिमतम् । परं मया त्वदुद्धिपरीक्षणार्थमेतदभिहितं यथा यद्येवं मां विनाशयसि मा किल भवान् मंस्यतेऽज्ञोऽयं मया बुद्धिकौशलेनाभिहित इति । यत एतन्मया भवतः प्रदर्शित- मधुना त्वदङ्कगतं मे शिरः । एवमुक्त्वा निर्गन्तुमारब्धः । ईपञ्चार्धनिर्गतः पुन- रेवावस्थितः । ततो वायसेनाभिहितः। भद्र किमद्यापि ममोपरि किश्चिदविश्वास- कारणं यदुर्गान्न निर्गच्छासे । सोऽब्रवीत् । अस्ति किंचिद्वक्तव्यम् । इह हि चित्तवित्ताभ्यां लोको यापयति । तयोरैम् । चित्तसंगमं वृद्धये न पुनर्वित्तम् । प्रभूतानपि विनाशाय कश्चिल्लावकेभ्यस्तिलान् प्रयच्छति । किमसावुपकाराय न मूलोच्छित्तये। नोपकारः सुहृच्चिद्रं नापकारोऽरिलक्षणम् । प्रदुष्टमप्रदुष्टं वा चित्तमेवात कारणम् ॥ २३ ॥ नाहमुपलब्धचित्तस्त्वत्तो बिभामि । किं तु त्वदीयान्यमित्रपार्धात् कदा- चिन्मम विश्वस्तस्य विनाशः स्यादिति । अथासावाह । गुणवन्मिवनाशेन यन्मितमुपलभ्यते । शालिस्तम्बविरोद्धारं श्यामाकमिव तत्यजेत् ।। २४॥ तच्च श्रुत्वा सत्वरं निर्गत्य सादरं परस्परं समागतौ । प्रीति निरन्तरां कृत्वा दुर्भेदां नखमांसवत् । मूषको कायसश्चैव गतावेकारिमितताम् ॥२५ ॥ सुमुहूतं च स्थित्वा हिरण्यको वायसं संभोज्य विसृज्य गृहं प्रविष्टः । वायसोऽपि स्वस्थानं गतः । लघुपतनकोऽपि किंचिद्वनगहनमनुप्रविश्य शार्दूल-. व्यापादितमेकं वनमहिषं दृष्ट्वा तत्र प्रकाममाहारं कृत्वा मांसपेशीमादाय हिरण्य- कांतिकमेवागतस्तं चाहूतवान् । एहि भद्र हिरण्यक भक्ष्यतामिदं मयोपनीतं मांसमिति । तस्यापि च कृते तेन हिरण्यकेनाहतेन भूत्वा श्यामाकतण्डुलानां निस्तुषाणां सुमहान् पुनः कृतः । आह च । सखे भक्ष्यन्तामिमे स्वसामध्यन मयोपनीतास्तण्डुला इति । ततस्तौ च परस्परं सुप्तावपि स्नेहसूचनार्थ भक्षित- वन्तौ प्रतिदिनं च तयोः कुशलप्रर्विश्रम्भालापैश्च लोकातीतनेहपुरःसरः कालोऽतिवर्तते । अर्थ कदाचिद्वायसः समागत्य हिरण्यकमाह। भद्र हिरण्यक ·तन्वम् २] 44 काकमूषककूर्ममृगकथा अहमस्मात्स्थानादन्यत्स्थानं गच्छामि । सोऽब्रवीत् । वयस्य किं निमित्तम् । असा- वकथयत् । निर्वेदात् । हिरण्यक आह । कस्ते निर्वेदः । स आह् । प्रतिदिन मे चञ्चुभरणमुत्पद्यते सततं दृष्टपाशबन्धनप्रत्यवायाः पतत्रियो वित्रस्यन्ते । तद- लमीदृशेन प्राणधारणेन । हिरण्यक आह । तर्हि क यास्यसि । स आह । अस्तीतोऽविदूरे वनगहनमध्ये महासरः । तत्र चिरोपार्जितं मम प्रियमितं मन्थ- रको नाम कच्छपः प्रतिवसति । स च मत्स्याद्याहारविशेषेण मां संवर्धयिष्यति । तेन सह कालमनुद्वेगेन सुखं यापयिष्यामि । तच्छ्रुत्वा हिरण्यक आह् । अह- मपि भवता सहागमिष्यामि । ममापीह निर्वेदोऽस्ति । वायस आह । किं भव- तोऽपि निर्वेदस्य कारणम् । हिरण्यक आह । भो बहुवक्तव्यमस्ति तवैव गत्वा ते सर्व कथयिष्यामीति । वचनसमकालमेव वायसश्चम्च्वा भित्रं गृहीत्वा तं हृदं विपुलं प्राप्तवान् । अथ मूषकेण सह वायसमायान्तंदूरादृष्ट्वा मन्थरको देशका- लवित् कोऽयमिति विचिन्त्यात्मशङ्कया पुलिनादुत्प्लुत्याम्भास निमग्नः । लघु- पतनकोप्युदकसंघट्टक्षुभितहृदयः किभिदमिति वितयं हिरण्यकं पुनः पुलिनेऽ- वस्थाप्य विपुलं वृक्षमाधिरूढो जिज्ञासुः । ततस्थश्चाब्रवीत् । भो मन्थरक । आगच्छागच्छ तव भित्रमहं लघुपतनको नाम वायसश्चियत्सोत्कण्ठः समायातः। तदागत्यालिङ्गय माम् । वच्छृत्वा निपुणतरं परिज्ञाय पुलकिततनुरानन्दाशुप्लु- तनयनः सत्वरं सलिलानिष्क्रम्य न मया परिज्ञातोऽसीति ममापराधः क्षम्यता- मिति ब्रुवन् मन्थरको वृक्षोत्तीर्ण लघुपतनकमालिजितवान् । ततश्च तेन तयोः सहर्षमातिथ्यं कृत्वा वायसः पृष्टः । वयस्य कुतस्त्वं कथं भवान् मूषकं गृहीत्वा निर्जनं वनमागतः । कञ्चायं मूषकः । वायस आह । वयस्य अयं हिरण्यको नाम मूषकः । यस्य जिह्वासहस्रं स्यात् सोऽस्य दीर्घायुषो गुणविस्तरं यथाव- स्थितं ब्रूयात् । साधु चेदमुच्यते । आजीवितान्ताः प्रणयाः कोपाच क्षणभङ्गुराः परित्यागाश्च निःसङ्गा न भवन्ति महात्मनाम् ॥ २६ ॥ इत्युक्त्वा यथावृत्तं तस्मै चित्रग्रीवमोक्षणमाख्यातवानात्मनश्च तेन सह संगतम् । मन्थरकोऽपि हिरण्यकगुणमाहात्म्यश्रवणाविस्मितो हिरण्यक्रमपृच्छत् । अथ केन निवेदन केन वा परिभवकारणेन स्वदेशमिवबन्धुकळसादिपरित्यायो भक्ता व्यवसित इति । वायस आह । मवाप्यवं तदेवादी पृष्ट आसीत् परमनवा- ·५६ मित्रप्राप्तिः [तन्त्रम् २ भिहितं यद्हु वक्तव्यमस्ति तवैव गतः कथयिष्यामि । ममापि न निवेदितम् । तद्भद्र हिरण्यक । इदानी निवेद्यतामुभयोरप्यावयोस्तदात्मनो वैराग्यकारणम् । अथ हिरण्यकोऽकथयत्। अथ मूषकपरित्राटकथा नाम प्रथमा कथा। अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य नातिदूरे परिव्राजकावसथः । तत्र चूडाकर्णो नाम परिबाट प्रतिवसति स्म । स च भिक्षा- वेलायां तस्मान्नगरात् सखण्डगुडदाडिमगर्भाणां स्निग्धद्रव्यपेशलानामन्नविशेषाणां भिक्षाभाजनं परिपूर्ण कृत्वा तमावसथमवगम्य यथाविधि प्राणयावां कृत्वा तत्र भोजनशेषं मिक्षान्नं भिक्षापात्रे मुगुप्तं स्थापयित्वा प्रात्यक्षिकपरिचारकार्थ तद्भिक्षापावं नागदन्तके विलम्ब्य राती स्वपिति । अहं च तदन्नमुत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयाभि सपरिजनस्तेन प्रवर्ते । एवं सुप्रयत्नमवस्थापितेऽपि तस्मिन्मया भक्षमाणे स पब्रिाड् निर्विण्णो मत्प्रति भयात् स्थानात् स्थानमुञ्चैस्तरं परिसंक्र- मयति । तथापि तदहमनायासेनैव प्राप्नोमि भक्ष्यामि च । अथवं गच्छति काले कदाचित् तस्य प्रियसुहृद् बृहत्स्फिग्नाम परिव्राजको प्राघूर्णकः समा- यातः । स चूडाकर्णस्तस्य स्वागताद्युपचारं कृत्वा कृतयथोचितवतकालस्ततो रातो खदासीनः शयनगतं बृहत्स्फिजमपृच्छत् । भवान् यतो मया वियुक्तस्तत आरभ्य केषु देशान्तरेषु तपोवनेषु वा परिभ्रान्त इति । असावकथयत् । अथ कदाचिदहं महाकार्तिक्यां महातीर्थवरे पुष्करे स्नानं कृत्वा महतो जन- समूहदोषाद्भवता वियुक्तः । ततोऽहं गङ्गाद्वारप्रयागवाराणस्यादिष्वनुकूलपति- कूलां जाह्नवीमनुपर्यटन् किंबहुना कृत्स्नं महीमण्डलं समुद्रपर्यन्तमवलोकितवान् । अर्धाख्याते च तस्मिंचूडाकर्णो मम वासार्थ मुहुर्मुहुर्जर्जरवंशेन भिक्षापानं ताडयन्त्रवादयत् । कथ्यमानविने च क्रियमाणे कुपितो बृहत्स्फिगुवाच । अह- माहतो भूत्वा भवतः कथयामि किभिति भवाननादरो गर्वित इव मम कथायां विरक्तोऽन्यासक्तः । चूडाकर्णो लज्जित आह । भद्र न मन्यु: कर- णीयो नाहं विरक्तः । किं तु पश्यायं मूषको मम महापकारी सदा प्रोन्नतस्थाने धृतमपि भिक्षापासमुत्प्लुत्यारोहति भिक्षाशेषं च ततस्थं भक्ष- यति न चाहमेनं शक्नोमि निवारयितुम् । तन्मूषकवासार्थमेतेन जर्जरेण भिक्षापावं मुहुर्मुहुस्ताडयामि । नान्यत् कारणमिति । सोऽब्रवीत् । किमेष ·कथा १] मूषकपरिव्राजककथा ५७ एककोऽत्र मूषक उतान्येऽपि मूषकाः । सोऽब्रवीत् । किमन्यैर्मूषकैः । एकोऽयं मां दुष्टो योगीवाजस्रं छलयति । तच्छ्रुत्वासावाह । न मूषकमात्रस्येदृशी शक्तिर्भवति । किं तर्हि कारणेनात्र भवितव्यम् । उक्तं च नाकस्माच्छाण्डिली माता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चिताल्लुञ्चितैरेव कार्यमत्र भविष्यति ।। २७ ।। चूडाकर्ण आह । कथं चैतत् । स आह । अथ लुश्चिततिलकथा नाम द्वितीया कथा । अहं कदाचिभ्यासु वर्षासु कस्मिंश्चिदधिष्ठाने स्थितिग्रहणनिमित्तं कंचिद्ब्राह्मणमावासार्थं प्रार्थितवांस्तस्य च गृहेऽहं स्थितः । अथान्यस्मिन्नहानि प्रत्यूषे प्रबुद्धोऽहं जालकान्तरितयोाह्मणब्राह्मण्योः संवादं दत्तावधानः शृणोमि । तत्र ब्राह्मणः प्राह । ब्राह्मणि श्वः पर्वकालो भविता । तत्र त्वया यथाशक्ति ब्राह्मणभोजनं कर्तव्यमिति । असावाह बहुपरुपाक्षरया गिरा । कुतस्ते ब्राह्म- णभोजनस्य शक्तिरत्यन्तदरिद्रस्येति । एवमुक्तोऽसौ कूपे प्रक्षिप्त इव न वचः किंचिदवोचत् । पुनरपि चिरादब्रवीत् । ब्राह्मणि नैतद्युज्यते वक्तुम् । दरिदैरपि स्वल्पाल्पेतरमपि समये पात्रे देयम् । उक्तं च कर्तव्यः संचयो नित्यं न तु कार्योऽतिसंचयः । अतिसंचयशीलोऽयं धनुषा जम्बुको हतः ।। २८ ।। साब्रवीत् । कथं चैतत् । सोऽब्रवीत् । अथातिलुब्धशृगालकथा नाम तृतीया कथा । अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने मांसवृत्तिाधः । स चैकदा प्रत्युषस्युत्थाय यन्त्रितसायको वने पापद्धि कर्तुं प्रस्थितः । शघ्रिमेव मृगमेकं व्यापाद्य मांसमा- दाय प्रत्यागच्छन् महति तीर्थावतारेऽवतरन् महिषशावतुल्यमुद्धृतविषाणं कर्द- मपिण्डावलिप्तगावं सूकरमपश्यत् । तं दृष्ट्याशुभनिमित्तप्रचोदितो भयमागतः प्रतिनिवृत्य च प्रतिबद्धगतिः सूकरेण मृगमांस संकोचितकं भूमौ प्रक्षिप्य धनुरा- कृष्य तस्मै विषदिग्धमिधू प्राहिणोजत्रुस्थाने विद्धा परपार्श्वगतं च कृतवान् । सूकरेणापि प्रहारमूर्छितेनोत्तमं जवमास्थायावस्करप्रदेशे तथाभ्याहतो येन गता- मुस्त्रिधागतशरीरो भूतले निपतितः । अथ लुब्धक व्यापाद्य सूकरोऽपि शरप्र- ८ ·मित्रप्राप्तिः [: तन्त्रम् २ हारवेदनया पञ्चत्वं गतः। अथानन्तरं क्षुत्क्षामकुक्षिर्दीर्घरावो नाम जम्बुक आहारार्थी परिभ्रमंस्तमुद्देशमागतस्तान् मृतान् मृगव्याधसूकरानपश्यत् । तांश्च दृष्ट्वा प्रहृष्टो व्यचिन्तयत् । भोः । अनुकूलो मे विधिः । तेनैतदचिन्तितं भोजनं समुपस्थितम् । तदहं तथा भक्षयामि यथा बहून्यहानि मे प्राणयात्रा भवति । नान्नपानानि सततमुत्पद्यन्ते हि देहिनाम । लंब्ध्वा प्रभूतमन्नाद्यं क्रमशस्तूपयोजयेत् ॥ २९ ॥ तत्तावन् मृगसूकरव्याधान् कूटीकृत्यैनं स्नायुपाशं धनुष्कोटिगतं भक्ष- यामि । एवमुक्त्वा धनुष्प्रतिबन्धं मुखे प्रक्षिप्य स्नायुं भक्षयितुमारब्धः। ततश्न छिन्ने प्रतिबन्धे धनुषा तालुप्रदेशे निर्भिन्नः पञ्चत्वमुपगतः । इति तृतीया कथा समाप्ता । अतोऽहं ब्रवीमि । कर्तव्यः संचयो नित्यमिति । तच्च श्रुत्वा ब्राह्मण्याह। यद्येवं तदस्ति मे तिलस्तोकं तण्डुलस्तोकं च । स त्वं प्रत्युपस्युत्थाय समित्कुशा- द्यानयनाथ वनं गच्छ । अहमपि सहानेन शिष्येण कामन्दकिना ब्राह्मणत्रयस्य साधयिष्यामि कृसरामिति । ततः प्रभाते तया ते तिला लुञ्चित्वा कामन्दकि- नाधिष्ठिताः परिपालयेति सूर्यातप आस्थापिताः । अत्रान्तरे तस्या गृहकर्मव्य- प्रत्वात् तस्मिन्ननवहिते ते तिलाः शुनागत्य प्राश्य विट्टालिताः । तद्रष्टा साब- वीत् । कामन्दके न शोभनमापतितम् । विनमुत्पन्नं ब्राह्मणतर्पणस्य । तथापि गच्छेमास्तिलाल्लुश्चितानपि कृष्णतिलैः परावर्तयित्वा शीघ्रमागच्छ । कृष्णकृ- सरमेव करिष्यामि । तथा चानुष्ठिते यस्मिन्नेव गृहेऽहं मिक्षार्थमुपगतस्तस्मि- नेव गृहे कामन्दकिरपि तिलविक्रयार्थमनुप्रविष्टोऽकथयत् । गृह्यन्तामिम तिलाः । परिवर्तमाने व्यवहारे गृहपतिः समायातः । तेनाभिहितम् । कथं तिलाः परि- वर्यन्ते । सा तमाह । समा_स्तिला मया लब्धाः शुक्लाः कृष्णैः । ततोऽसौ विहस्याब्रवीत् । कारणेनात्र भवितव्यम् । अतोऽहं ब्रवीमि । नाकस्माच्छा- ण्डिली मावा । इति । इति द्वितीया कथा समाता । एवमाख्यायाब्रवीत् परिवाद । चूडाकर्ण । अत्राप्यनिवारितशकपकस्य ·कथा १] मूषकपरिव्राजककथा भिक्षाभक्षणे केनापि कारणेन भवितव्यम् । अस्ति किंचित् खनित्रकमिति । स आह । बाढमस्ति । एषा सुहस्तिका सर्वलोहमयी । उपनीते च तस्मिन्, कक्ष्यां बढा संदष्टौष्ठपुटः पृष्टवान् । कतरस्तस्य संचरणमार्ग इति । आख्याते च तास्म- स्तेन खनित्रेण मद्विवरं खनितुमारब्धः। अहं चादावेव तयोरात्मगतमालापं श्रुत्वा- हारमुत्सृज्य कौतुकपरोऽवस्थित आसम् । यदा त्वसौ दुर्गान्वेषणं कर्तुमारब्ध- स्तदा मया ज्ञातम् । उपलब्धमनेन दुरात्मना मदीयविवरद्वारमिति । मयापि केनापि साधुना पूर्वस्थापितं सुवर्णमाप्तमासीत् । तत्प्राधान्याच्चाहं शक्तिम- न्तमात्मानं मन्ये । असावपि दुष्टो विवरानुसारात्तदुपलभ्य गृहीत्वा च धनं पुनरावसथं प्राप्तचूडाकर्णमब्रवीत् । इदं तस्य तद्ब्रह्मन् सुवर्ण हृदयस्याप्यसौ सामर्थ्यादशक्यमपि स्थानमुत्पतति । अर्धाधं च विभज्य सुखासीनौ स्थितौ । तं चाहमात्मनोऽवसादं प्राप्याचिन्तयम् । कदाचिदिहस्थस्य मे प्रदीपमुज्ज्वाल्या- संशयमासाद्य मां हन्युः । इति तस्मात् स्थानादन्यदुर्गस्थानं कृतवान् । अन्ये च ये ममानुचरास्त आगत्य मामब्रुवन् । भद्र हिरण्यक त्वत्समीपवर्तिनो वय- मत्यन्तक्षुधार्ताः । प्रासमात्रमप्यस्माकं नास्ति । अस्तंगतेऽपि दिवसे न किंचि- दस्माभिरासादितम् । तदहस्यद्यापि तावदस्मान् संतयितुमिति । तथा नामेत्यु- क्त्वाहमावसथं तैः समं गतः । अथास्मत्परिग्रहशब्दमाकर्ण्य चूडाकर्णोऽपि भूयो भिक्षापातं जर्जरवंशेन ताडयितुं प्रवृत्तः । तेनाभिहितः । किमद्यापि निराकृते तस्मिन् मुहुर्मुहुश्चालयसि वंशम् । स्थीयतामलमिति । ततोऽसावाह । भद्र । एष ममापकारी मूषकः पुनः पुनरायाति । तद्भयादेतत् कराोम । ततो विहस्याभ्यागतः प्रोवाच । सखे मा भैषार्वित्तेन सह गतोऽस्य कूर्दनोत्साहः । यतः सर्वेषामपि जन्तूनामियमेव स्थितिः । अथाहं तच्छ्रुत्वा कोपाविष्टो भिक्षा- पात्रमुद्दिश्य विशेषादुत्गृर्दितोऽप्राप्त एव भूमौ निपतितश्च । ततो मां दृष्टा स मे शत्रुर्विहस्य चूडाकर्णमुवाच । सखे पश्य पश्य कौतूहलम् । उक्तं च यतः । अर्थेन बलवान् सर्वोऽप्यर्थाद्भवति पण्डितः । पश्येमं मूषकं पापं स्वजातिसमतां गतम् ॥ ३०॥ तत्स्वपिहि त्वं गतशङ्कः । यदस्योत्पतने शक्तिकारणं तदावयोरेव हस्त- गन्न जातम् । तच्छ्रुत्वाहं मनसा विचिन्तितवान् । सत्यमाहायम् । यतो ममाद्य ·६० मित्रप्राप्तिः [तन्त्रम् २ निजशक्तिहीनस्य सत्त्वोत्साहरहितस्याहारमप्युत्पादयितुमङ्गुलमात्रमप्युत्पतने शक्तिर्नास्ति । शृणोमि चानुचराणां परस्परालापम् । आगच्छत गच्छामः । अयमा- स्मनोऽप्युदरभरणे न समर्थः किं पुनरन्येषाम् । तत्किमनेनाराधितेन । ततोऽहं परिचिन्त्यैतावदिति स्वमालयं गतः । प्रभातसमये सर्व एव सपत्नसकाशं गता दरिद्रोऽसाविति वदन्तः । तथा प्रवृत्तानामनुचराणामेकोऽपि न मत्सकाशमाग- च्छत् । पश्यामि च । मां दृष्ट्वा संमुखं त एव मत्सपत्नैः सह परस्परं किलकिला- यन्तो हस्तास्फालनैर्ममानुचराः संक्रीडन्ति । चिन्तितं च मया यथा । एवमेतत् । यस्याथास्तिस्य मित्रााण यस्यास्तिस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ।। ३१ ॥ अपि च अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ३२ ॥ त्यजन्ति मित्राणि धनेन हीनं पुत्राश्च दाराश्च सहोदराश्च । तमर्थवन्तं पुनरेव यान्ति ह्यर्थोऽत्र लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ ३३ ॥ शून्यमपुत्रस्थ गृहं हृच्छून्यं यस्य नास्ति सन्मित्रम् । मूर्खस्य दिशः शून्याः सर्वं शून्यं दरिद्रस्य ॥ ३४ ॥ तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम सा बुद्धिरप्रतिहत्ता वचनं तदेव । अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव चाम्या क्षणेन भवतीत्यतिचित्रमेतत् ।। ३५ ।। बन्मादृशानां किं नाम तद्वरं स्यात् । यस्येदशः फलविपाकः । तत्सर्वथा धनहीनस्य ममाधुना नेह श्रेयः । उक्त च वसेन् मानाधिकं वासं भममानं न संश्रयेत् । मानहीनं सुरैः सार्थ विमानमपि वर्जयेत् ॥ ३६ ।। पक्युक्त्वाप्यहं पुनराग्येक्मचिन्तयम् । किमर्थितां कस्वचित्करोमि तदे- ·कथा १] मूषकपरिव्राजककया ६१ तद्याश्चाजीवनं कष्टतरम् । यतः कुब्जस्य कीटखातस्य दावनिष्कुषितत्वचः । तरोरप्यूपरस्थस्य वरं जन्म न चार्थिनः ॥ ३७ ।। कण्ठे गद्गदता स्वेदो मुखे वैवर्ण्यवेपथू । म्रियमाणस्य यान्येव तानि चिह्नानि याचतः ।। ३८ ।। दौर्भाग्यायतनं धियोऽपहरणं मिथ्याविकल्पास्पदं । पर्यायो मरणस्य दैन्यवसतिः शङ्कानिधानं परम् मूर्त लाघवमाश्रयश्च विपदां तेजोहरं मानिनां अर्थित्वं हि मनस्विनां न नरकात् पश्यामि वस्त्वन्तरम् ॥ ३९ ॥ अपि च निद्रव्यो ह्रियमेति ह्रीपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजसो निस्तेजाः परिभूयते परिभवान् निर्वेदमागच्छति । निर्विष्णः शुचमेति शोकमनसो बुद्धिः परिभ्रश्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥ ४० ॥ अपिच वरमहिमुखे क्रोधाविष्टे करौ विनिवेशितौ विषमपि बरं पीत्वा सुप्तं कृतान्तनिवेशने । गिरिवरतटादात्मा मुक्ती वरं शतधा गतो न तु खलजनावाप्रथैः प्रियं कृतमात्मनः ॥ ४१ ।। वरं विभवहीनेन प्रागैः संतर्पितोऽनलः । नोपचारपरिभ्रष्टः कृपणोऽभ्यर्थितो जनः ।। ४२ ।। अथ चैवं गते केन नामान्योपायेन जीवितं स्यात् । किं चौर्येण । तदपि परस्वादानात् कष्टतरं । यत्कारणम् वरं कार्य मौनं न च वचनमुक्तं यदनृतं वरं क्लैब्यं पुंसां न च परकलत्राभिगमनम् । वरं प्राणत्यागो न च पिशुनवाक्येष्वभिरति- वरं भिक्षाशित्वं न च परथनास्वादनमुखम् ।। ४३ ॥

·१२
मित्रप्राप्तिः
[तन्त्रम् २
अथ किमहं परपिण्डेनात्मानं यापयामि । कष्टं भोः । तदपि द्वितीयं
मृत्युद्वारम् । यतः
रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परावसथशायी ।
यज्जीवति तन्मरणं यन्मरणं सोऽस्य विश्रामः ॥४४॥
तत् सर्वथा तदेव बृहस्फिगपहृतं धनमात्मीकरोमि । मया हितयो-
र्दुरात्मनोरुपधानीकृता धनपेटिका दृष्टास्ति । तद्वित्तं स्वदुर्ग आनयामि येन
भूयोऽपि मे वित्तप्रभावेनाधिपत्यं पूर्ववद्भवति । एवं च संप्रधार्य राखौ तल
गत्वा निद्रावशमुपगतस्य तस्य मयोपश्लिष्टेन पेटिकायां यावच्छिद्रं कृतं तावत्प्र-
बुद्धोऽसौ तापसः। ततश्च जर्जरवंशलगुडेन तेनाहं शिरसि ताडितः । कथंचि-
दायुःशेषतया निर्गतोऽहं बिलमाविशं न मृतश्च । पुनरपि चिराद्वद्धाशः समा-
श्वस्य दीनारान्तिकमुपश्लिष्टस्तेन निर्दयेनैवं यष्टया शिरस्याभिहतो येनाद्यापि
स्वप्नगतानामपि तादृशानामुद्विजे । पश्य चेमं तत्कालकृतं शिरसि मे प्रणम् ।
साधु चेदमुच्यते ।
सर्वप्राणविनाशसंशयकरौं प्राप्यापदं दुस्तरां
प्रत्यासन्नभयो न वेत्ति विधुरं स्वं जीवितं का कृति ।
उत्तीर्णस्तु ततो धनार्थमपरां भूयो विशत्यापदं
प्राणानां च धनस्य साधनधियामन्योन्यहेतुः पणः ।। ४ ।।
सोऽहं बहु विचिन्त्यास्तां धनमेतन्ममति निवृत्तस्तृष्णातः । साधु घेद-
मुच्यते ।
ज्ञानं चक्षुर्न तु दृक् शीलं सुकुलीनता न कुलजन्म ।
संतोषश्च समृद्धिः पाण्डित्यमकार्यविनिवृत्तिः ॥ ४६ ।।
सर्वाः संपत्तयस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम ।
उपानद्ढपादस्य ननु चर्मावृतैव भूः ॥४७॥
संतोषामृततृप्तानां यत् सुखं शान्तचेतसाम् ।
कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ ४८ ॥
न योजनशतं दूरं वाह्यमानस्य तृष्णया ।
संतुष्टस्य करप्राप्तेऽप्य भवति मादरः ॥ ४५ ॥

·कथा 1] मूषकपरित्राजककथा ६३ तत्सर्वथासाध्येऽर्थे परिच्छेद एव श्रेयान् । उक्तं च को धर्मो भूतदया किं सौख्यमरोगता जगति जन्तोः । कः स्नेहः सद्भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः ॥ ५० ॥ इति । एवमवधार्याहं निर्जनवनमागतोऽपश्यं चित्रग्रीवं पाशबद्धमिति च तं मोक्षयित्वास्मत्पुण्योदयादनेन लघुपतनकेनाहं स्नेहानुवृत्त्यानुगृहीतः तावदत्रान्तर एष लघुपतनको ममान्तिकमागत्य पृष्टवानिहागमनाय । सोऽहम- नेनैव साधं भवदन्तिकमागतः । तदेतन्मम निर्वेदकारणम् । अपि च समृगोरगसारङ्गं सदेवासुरमानुषम् । आमध्याह्वात् कृताहारं भवतीह जगत्त्रयम् ॥ ५१ ।। कृत्स्नामपि महीं जित्वा निकृष्ट प्राप्य वा दशाम् । वेलायां भोक्तुकामेन लभ्या तण्डुलसेतिका ॥ ५२ ॥ तस्य कृते बुधः को नु कुर्यात्कर्म विगर्हितम् । यस्थानुबन्धः पापीयानधोनिष्ठो विपद्यते ॥ ५३ ।। इति प्रथमा कथा समाप्ता। तच्च श्रुत्वा मन्थरकस्तं समाश्वासितवान् । भद्र नाधृतिः करणीया यत् स्वदेशपरित्यागो मया कृत इति । बुद्धिमांश्चासि । किं विमुझसे । अपि च शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् । संचिन्तितं त्वौषधमातुर हि किं नाममात्रेण करोत्यरोगम् ॥ ५४ ॥ न स्वल्पमप्यध्यवसायभीरोः करोति विज्ञानविधिगुणं हि । अन्धस्य किं हस्ततलस्थितोऽपि निवर्तयत्यर्थमिह प्रदीपः ॥ ५५ ॥ दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा हन्यन्त एव हि । यातयित्वा च यात्यन्ते नरा भाग्यविपर्यये ॥ ५६ ।। तदत्र वयस्य दशाविशेषेण वृत्तिः करणीया । न चैतदपि मन्तव्यम् ।

·४ मित्रप्राप्तिः [तन्त्रम् २ . स्थानभ्रष्टां न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः । एतज्ज्ञात्वा तु मतिमान स्वस्थानं परित्यजेत् ॥ ५७ ।। तत्कापुरुषवृत्तमेतत् । न हि सतां कश्चित् स्वदेशविदेशयोर्विशेपः । यतः को धीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा विदेशः स्मृतो यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् । यइंष्ट्रानखलाङ्गलप्रहरणैः सिंहो वनं गाहते तस्मिन्नेव हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिनत्त्यात्मनः ।। ५ ॥ तद्भद्र नित्यमुद्योगपरेण भवितव्यम् । उद्युक्तानां धनं भोगाः क यास्य- न्तीति । अपि च निपानमिव मण्डूकाः सरः पूर्णमिवाण्डजाः । सोद्योगं स्वयमायान्ति सहायाश्च धनानि च ।। ५९ ।। उत्साहसंपन्नमदीर्घसूत्र क्रियाविधिज्ञ व्यसनेष्वसत्तम । शूरं कृतज्ञं दृढसौहदं च लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति वासहेतोः ॥ ६० ।। अव्यवसायिनमलसं देवपरं साहसाच परिहोणम् । प्रमदेव हि वृद्धपति नेच्छत्यवाहितुं लक्ष्मीः ।। ६१ ।। पदुरिह पुरुषः पराक्रमे । कुमतिरपि प्रभुरर्थसंचये ।। न हि सदृशमति बृहस्पतेः । शिथिलपराक्रममेति सक्रिया ।। ६२ ।। अर्थरहितोऽपि भवान्, प्रज्ञोत्साहशक्तिसपनोऽसामान्यमनुष्यसदृशः कथम् । विनाप्यधीरः स्पृशति बहुमानोन्नतिपदं परिष्वक्तोऽप्यथैः परिभवपदं याति कृपणः । स्वभावादुद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविपुला धुति सैंही न वा कृतकनकमालोऽपि लभते ।। ६३ ।। उत्साहशक्तियुतविक्रमधेराशि- वो केति गोपदमिवाल्पतर समुद्रम् ।

·तन्त्रम् २]
काकमूषककूर्ममृगकथा
६५
वल्मीकशृङ्गसदृशं च सदा नगेन्द्र
लक्ष्मीः स्वयं तमुपयाति न दीनसत्त्वम् ।। ६४ ॥
नात्युच्चशिखरो मेरुर्नातिनीचं रसातलम् ।
व्यवसायद्वितीयानां नात्यपारो महोदधिः ॥ ६५ ॥
सधन इति किं मदस्ते गतविभवः किं विषादमुपयासि ।
करनिहतकन्दुकसमाः पातोत्पाता मनुष्याणाम् ॥ ६६ ॥
तत्सर्वथा जलबुद्दा इवास्थिराणि यौवनानि धनानि च । यतः
अभ्रच्छाया खलप्रीतिर्नवसस्यानि योषितः ।
किंचित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥ ६७ ॥
तद्भद्र हिरण्यक । एवं ज्ञात्वा हृतेऽप्यर्थे त्वया संतापो न करणीयः । उक्तं च
यदभावि न तद्भावि भावि यन्न तदन्यथा ।
इति चिन्ताविषघ्नोऽयमगदः किं न पीयते ।। ६८ ॥
तत्सर्वथा वृत्तिचिन्ताकुलतां परिभूय स्थीयताम् ।
येन शुक्लीकृता हंसाः शुकाश्च हरितींकृताः ।
मयूराश्चिविता येन स ते वृत्ति विधास्यति ॥ ६९ ॥
नैवार्थों व्यसनगतेन शोचितव्यो
हर्षो वा सुखमुपलभ्य न प्रयोज्यः ।
प्राकर्म प्रति जनितो हि यो विपाकः
सोऽवश्यं भवति नृणां शुमोऽशुभो वा ॥ ७० ॥
कर्तव्यः प्रतिदिवसं प्रसन्नचित्तः
स्वल्पोऽपि व्रतनियमोपवासधर्मः।
प्राणेषु प्रहरति नित्यमेव मृत्यु-
भूतानां महति कृतेऽपि हि प्रयत्ने ॥ ७१ ॥
दानेन 'तुल्यो निधिरस्ति नान्यः
संतोषतुल्यं सुखमस्ति किं वा।
विभूषणं शीलसमं कुतोऽस्ति
लामोऽस्ति नारोग्यसमः पृथिव्याम् ॥ २॥

·मित्रप्राप्तिः [तन्त्रम् २ तत्किं बहुना स्ववेश्मेदं भवतः । निवृतेनानुद्विग्नेन च भूत्वा त्वया मयैव सह प्रीतिपूर्वमत्र कालो नीयताम् । तच्चानेकशास्त्रार्थानुगतं मन्थरकोक्तं श्रुत्वा लघुपतनको विकसितवदनः परितोषमुपगतोऽब्रवीत् । भद्र मन्थरक । साध्वाश्रय- णीयगुणोपेतोऽसि । भवता ह्येवं कृतहिरण्यकाभ्युपपत्तौ मम मनसः परमतुष्टि- रुत्पादिता । कोऽत्र विस्मयः । उक्तं च सुखस्य मण्डः परिपीयते तै- जीवन्ति ते सत्पुरुषास्त एव । हृष्टाः सुहृष्टैः सुहृदः सुहृद्भिः प्रियाः प्रियैर्ये सहिता रमन्ते ॥ ७३ ॥ ऐश्वर्यवन्तोऽपि हि निर्धनास्ते व्यर्थश्रमा जीवितमात्रसाराः । कृता न लोभोपहृतात्मभिः सुहृत्स्वयंग्राहविभूषणा श्रीः ॥ ७४ ।। सन्त एव सतां नित्यमापत्तरणहेतवः। गजानां पङ्कममानां गजा एव धुरंधराः ॥ ७५ । संरक्षणं साधुजनस्य नित्यं कार्य त्वया जीवितसंशयेऽपि। महोदयानां हि शरीरलामे फलं परानुग्रहमात्रमेव ।। ७६ ॥ श्लाघ्यः स एको भुवि मानवानां सोऽन्तं गतः सत्पुरुषव्रतस्य । यस्यार्थिनो वा शरणागता या नाशाविभङ्गाद्विमुखाः प्रयान्ति ॥ ७७ ॥ अथैवं जल्पतां तेषां चित्राङ्गो नाम मृगो लुब्धकलासितस्कृषार्तस्तं विपुलहदं समागतः । तं चायान्तं दृष्ट्वा ते भयचकितहृदयाः पलायितुमारब्धाः। तस्याभिद्रुतमुदकाभिलाषिणोऽवसरतो वारिसंघश्रवणाम् मन्थरकः पुलिना- त्वरितमम्भासि निमनः । हिरण्यकोऽप्याविममनास्तरस्तम्भविवरमनुप्रविष्टः । अधु- ·तन्त्रम् २] काकमूषककूर्ममृगकथा ६७ पतनकोऽपि किमेतदिति जिज्ञासुरुड्डीय विपुलवृक्षमारूढः । चित्राङ्गोऽप्यात्मश- या तटनिकट एव स्थितः । अथ लघुपतनको वियदुत्पत्य योजनप्रमाणं भूम- ण्डलमवलोक्य पुनर्वृक्षमवलीनो मन्थरकमब्रवीत् । एह्येहि न ते कुतश्विद्भयमि- ति । दृष्टं मया केवलं शष्पभुग मृगो हृदमुदकार्थी समागतः । तच्छ्रुत्वा दीर्घ- दर्शी मन्थरकः समुत्तीर्णः । वयोऽपि ते विश्वस्तचित्ताः पुनस्तवैव समागताः । अथाभ्यागतवत्सलतया मन्थरकस्तं मृगमाह । भद्र पीयतामवगाह्यतां चोदकं प्रकामतः। कृतार्थों भवानिहागन्तुमर्हतीति । तद्वचनमाधाय चित्राङ्गश्चिन्तयामास। न ममैतेभ्यः सकाशात् स्वल्पमपि भयमस्ति । कस्मात् । कच्छपस्तावदुदकगत एव शक्तिमान् मूषकवायसावपि मृतं क्षुद्रजन्तुं चैव भक्षयतः। तदेताननुसरामि इति मत्वा तैः सह संगतः । मन्थरकेण च स्वागताधुपचारपुरःसरं सममिहित- श्चिताङ्गः । अपि शिवं भवतः । कथ्यतामस्माकं कथामिदं वनगहनमागतोऽसि । इति । अथासावब्रवीत् । निर्विष्णोऽस्म्यनेनाकामविहारित्वेन । अश्ववारैः सार- मेयैलुब्धकैरितश्चेतश्च संनिरुध्यमानो भयान् महता जवेनातिक्रम्य सर्वानागतोऽ- वाहमुदकार्थी । तदिच्छामि भवद्भिः सार्ध मैत्री कर्तुम् । तच्च श्रुत्वा मन्थरके- णाभिहितं । भद्र मा भैषीः स्ववेश्मेदं भवतो निर्विघ्नमत्र यथेप्सितमुष्यतामिति। ततस्तेषां सर्वेषां स्वेच्छया कृताहाराणामजसं विपुलवृक्षच्छायायां मध्याह्नवेलायां कृतसमागमानामनेकशास्त्रविवरणव्यापारसक्तचित्तानां परस्परं प्रीत्या कालोऽति- वर्तते । अथ कदाचित् समुचितवेलायां चित्राङ्गो नायातः । तं चापश्यन्तस्ते त- कालसमुपजातविपरीतनिमित्तव्याकुलितचित्तास्तस्याकुशलं मन्यमाना धृतिं न लेभिरे । तदा लघुपतनकं मन्थरक आह । त्वमभिज्ञोऽस्यस्य कर्मणः शक्तियुक्त- त्वात् । तदुपलभस्वोत्प्लुत्य यथावस्थितां चिलाङ्गवार्तामिति । तच्छ्रुत्वा लघुपतनक उत्पत्य नातिदूरे गत्वोदकावतारे कीलकावलम्बितदृढचर्मपाशावबद्धं चित्राङ्गम- पश्यत् । तं च समेत्य सविषादमब्रवीत् । भद्र कथमिमामापदं प्राप्तस्त्वमिति । चिलाङ्ग आह । भद्र नाथमाक्षेपस्य कालः । संजातोऽयं तावन् मम मृत्युः । तन् मा विलम्बस्व यत्कारणं भवाञ्छक्तियुक्तो भवाननभिज्ञः पाशच्छेदनकर्मणः । त. दाशुगच्छ हिरण्यकमानय सोऽप्ययत्नेन पाशच्छेदनसमर्थ इति । आस्त्विति लघु- पतनकेन मन्थरकहिरण्यकान्तिके गत्वाचित्राङ्गबन्धनस्वरूपं निवद्य चिसाङ्गपाश- ·६८ मित्रप्राप्तिः [तन्त्रमू २ मोक्षण-प्रति चोदयित्वा क्षिप्रमेव हिरण्यक आनीतः। तदवस्थं चिलाङ्गं दृष्ट्वाधृति- परीतो हिरण्यकस्तमाह । वयस्य ज्ञानचक्षुरसि कथमिमामापदं प्राप्त इति । सोऽ- ब्रवीत्। वयस्य किमनेन पृष्ठेन । बलवाद्धि दैवम् । उक्तं च किं शक्थं शुभमतिनापि तव कर्तुं यत्रासौ व्यसनमहोदधिः कृतान्तः । रातो वा दिवसवरेऽपि वा समग्रे योऽदृश्यः प्रहरति तस्य को विरोधी ॥७८ ॥ अपि.च कृतान्तपाशबद्धानां दैवोपहतचेतसाम् । बुद्धयः कुब्जगामिन्यो भवान्त विदुषामपि ॥ ७९ ॥ तत्साधो त्वमभिझोऽसि नियतिविलसितानामतो द्रुतं छिन्द्धि पाशमिमं यावदसौ लुब्धकः क्रूरकर्मा नायातीति । एवमुक्तो हिरण्यकोऽब्रवीत् । भद्रमा भैषीन वर्तते मयि पार्श्वस्थे लुब्धकात् कश्चिदपायः । किंतु कौतुकात् पृच्छामि । नित्यं चकितचार्यसि कथं छलितः । सोऽब्रवीत् । यधवश्यं त्वया श्रोतव्यं तदा- कर्णय यथाहं पूर्वमनुभूतबन्धनव्यसनोऽपि दैववशात् पुनरधुना बद्धः । सोऽ- प्रतीत् । कथय कथमन्नानुभूतबन्धनः पूर्व भवान् । चिसाङ्गोऽप्रवीत् । अथ हरिणपूर्वबन्धनकथा नाम चतुर्थी कथा । पूर्वमहं. षण्मासजातः शिशुः । सर्वेषामग्रतो विहरामि । लीलया च दूर गल्ला स्वस्थं प्रतिक्षालयामि । अस्माकं च द्वे गती अाश्वसी च । तयोरहमा- असमवेविन चोर्वाम् । अथ कदाचिद्विचरन् यावन् मृगगणालानुपश्यामि वजन सुखरामाविमादयः क ते गता इति.दिशो विलोकयन्नमतः स्थिवान् पश्यामि । ते पुर्ववत्या जालं व्यतिक्रम्य सर्वेऽपि पुरवो गता मामेव वीक्षमाणास्तिष्ठन्ति । अहं चोर्ध्वगतेरनाभिकादयाञ्जस्या गत्या निष्पतितो जाळेनाकुलीकृतः । अथ व्याधेनात्य गृहीतो नीत्वा, च क्रीद्धार्थ राजपुतायोपनीतः । स राजपुरोऽपि मां-पालीवपरितुष्टो व्यावस्य पारितोषिकं पदौ । मां चाभ्यङ्गोवर्तनशानभोजन- गल्लविलेपनासत्कारैरपि: समुचितमनोहरामरैरसर्पयत् । सोऽहमन्त मुरिकाजनास ·कथा ४.] हरिणपूर्वबन्धनकथा ६ राजकुमाराणां च हस्ताद्धस्तं गच्छन् कौतुकपरतया ग्रीवानयनकरचरणकर्णाव- कर्षणादिभिः परिक्लोशितः । अथ कदाचित् तत्रापि राजपुत्रस्य शयनीयाधःस्थेन प्रावृट्कालसमये सविद्युन्मेघस्तनितं श्रुत्वोत्कण्ठितहृदयेन मया स्वयूथमनुस्मृत्ये- दमभिहितम् । वातवृष्टिविधूतस्य मृगयूथस्य धावतः । पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि कदा तन्मे भविष्यति ॥ ८० ॥ अथैकाकी राजपुत्रः साश्चर्यमिदमाह । एक एवाहमत केनेदमभिहितमिति संवस्तहृदयः समन्तादवलोकयन् मामपश्यत् । दृष्ट्वा च मां न मानुषेणेदमभिहि- तं किंतु मृगेण । अत एतदौत्पातिकम् । तत्सर्वथा विनष्टोऽस्मि । इति मत्वा परमा- वेगं गतः । अथ कथंचिद्विस्खलितवागसौ गृहाबहिनिश्चक्राम परमसत्त्वाधिष्ठित इव महदास्वस्थ्यमापेदे । ततः प्रभाते ज्वरपरीतः सर्वभिषग्भूततन्त्रिकान्. मह- त्यार्थमात्रया प्रलोभ्याभिहितवान् । यो ममतां रुजमपनयति तस्याहमकृशां पूजां करिष्यामति । अहमपि तलासमीक्षितकारिणा जनेन काष्ठेष्टकालगुडप्र- हारैर्हन्यमानोऽनेन किं पशुना व्यापादितेनेति वदतायुःशेषतया केनापि साधुना रक्षितः । तेन चार्येण सर्वलक्षणविदा विज्ञापितो राजपुत्रः । भद्र सर्वाः पशुजा- तयो ब्रुवन्त्येव न परं मानुषसमक्षमनेनैवं भवन्तमदृष्दैव मनोराज्यं कृतम् । अ- नेन प्रावृट्कालसमयोत्सुकेन स्वयूथमनुस्मृत्येदमभिहितम् । वातवृष्टिविधूत- स्येति। तद्भवतः किमसंबद्धं ज्वरकारणम् । तच्च श्रुत्वा राजपुतोऽपगतज्वर- विकारः पूर्वप्रकृतिमापन्नः। मां चापनीयाभ्यज्य प्रभूतेनाम्भसा प्रक्षालितशरीरं कृत्वारक्षिपुरुषाधिष्ठितं तवैव क्ने प्रतिमुक्तवान् । तैश्च तथैवानुष्ठितम् । एवमनु- भूतपूर्वबन्धनोऽप्यहं पुनर्नियतिवशाद्वद्धः । इति । इति चतुर्थी कथा समाप्ता। अनन्तरमेवं तयोः प्रवदतोः सुहृत्स्नेहाक्षिप्तचित्तो मन्थरकस्तदनुसारेण शरकण्टककुशावमर्दनं कुर्वाणः शनैः शनैस्तानेव समागतः । तं च दृष्ट्वा सुत- रामाविनचित्तास्ते संपन्नाः । अथ हिरण्यकस्तमाह । भद्र न शोभनं त्वया कृतं यत्वदुर्गमपहायागतः । अशक्तस्त्वं लुब्धकादास्मानं परित्रातुम् । वयं त्वगम्या-

·मित्रप्राप्तिः
[तन्त्रम् २
स्तस्य यत्कारणं यदि स पापात्मा लुब्धकः समागमिष्यति चित्राङ्गो विछिन्न-
पाशः प्रणश्य यास्यति । लघुपतनकोऽपि वृक्षमारोक्ष्यति । अहमप्यल्पकायत्वा-
हरीविवरमनुप्रवक्ष्यामि । भवांस्तु तद्गोचरगतः किं करिष्यतीति । मन्थरक
आह । भद्र मैवं ब्रूयाः।
दयितजनविप्रयोगो वित्तवियोगश्च कस्य सह्याः स्युः ।
यदि सुमहौषधकल्पो वयस्यजनसंगमो न स्यात् ॥ ८१ ॥
प्रविरलमप्यनुभूताः शिष्टेष्टसमागमेषु ये दिवसाः ।
पथ्यधनप्रतिमास्ते जीवितकान्तारशेषस्य ।। ८२ ।।
सुहृदि निरन्तरचित्ते गुणवति दारे प्रभौ च दुःखझे।
विश्राम्यतीव हृदयं दुःखस्य निवेदनं कृत्वा ।। ८३॥
तद्भद्र।
औत्सुक्यगर्भा भ्रमतीव दृष्टिः पर्याकुलं कापि मनः प्रयाति ।
वियुज्यमानस्य गुणान्वितेन निरन्तरप्रेमवता जनेन ॥ ४ ॥
एवं तस्याभिवदत एवासी लुब्धकः समायातः । तं दृष्ट्रय हिरण्यकः पाशं
छित्त्वा यथापूर्वव्याहृतविवरं प्रायात् । लघुपतनको वियत्युत्पत्यैव गतः ।
चिवाङ्गोऽपि वेगेनापक्रान्तः । लुब्धकोऽपि तं पाशं भृगछिममिति मत्वा परं
योगमचिन्तयदाह च । न देवं विना मृगः पाशच्छेदं कृतवान्, । अथ तं
मन्थरकं मन्दं मन्दं स्थलमध्ये गच्छन्तं दृष्टा किंचित्तुष्टः ससंभ्रममचिन्त-
यत् । यद्यपि मे मृगो दैववशात् पाशं छित्त्वापह्नतस्तथापि मे देवेन
कच्छप उत्पादित इति । एवमवधार्य क्षुरिकया कुशानादाय दृढां रज्जु कृत्वा
चरणावाकृष्य कच्छपं सुबद्धं कृत्वा धनुष्यबलम्ब्य यथागतमेव प्रायात् । ततस्तं
नीयमानं दृष्ट्वा मृगमूषकवायसाः परं विषादं गच्छन्तो रुदन्तस्तमनुजग्मुः ।
हिरण्यक आह ।
एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य ।
तावद्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रग्वना बहुलीभवन्ति ॥ ८५ ॥
यावदस्खलितं तावत् सुखं याति समे पथि ।
सकृच्च स्खलितं किंचिद्विषम च पदे पदे ॥ ८६ ॥

·तन्त्रम् २] काकमूषककूर्ममृगकथा ७१ कष्टं भोः । यदि तावत् कृतान्तेन धनेषु प्रलयः कृतः । मार्गश्रान्तस्य विश्रामो मित्रच्छायापि दूषिता ।। ८७ ॥ अपरमपि मिलं परं मन्थरकसमं न स्यात् । प्राणा अपि मिलमूला आहुः। स्वभावजं तु यन्मित्रं तद्भाग्यैरेव जायते । तदकृत्रिमसौहार्दमापत्स्वपि न मुञ्चति ॥ ८८ ॥ न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मजे । विश्रामस्तादृशः पुंसां याहङ् मिले निरन्तरे ॥ ८९ ॥ प्राणवृद्धिकरं भिवं शंसन्तीह विचक्षणाः । इहलोकसुखं मित्रं न मित्रं पारलौकिकम् ॥ ९ ॥ तत्किं ममोपर्यनवरतमेवैतदेवं प्रहरति । यत आदी तावदर्थपरिभ्रंशो दारिययोगात् स्वजनपरिभवस्तनिर्वेदाद् देशपरित्यागः स्निग्धसुहृद्वियोगश्चति । इयं तावन्मम दुःखपरंपरा । अपि च स्वकर्मसंतानविचेष्टिवानि कालान्तरावर्तिशुभाशुभानि । इहैव दृष्टानि मया चलानि जन्मान्तराणीव दशान्तराणि ॥ ९१ ॥ कायः संनिहितापायः संपदः पदमापदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पादि भङ्गुरम् ॥ ९२ ॥ कं न स्पृशन्ति पुरुषं व्यसनानि काले को वा निरन्तरसुखी य इहास्ति लोके । दुःखं सुखं च परिणामवशादुपैति नक्षवचक्रमिव खे परिवर्तमानम् ॥ ९३ ॥ क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्ण- मन्नक्षये कुप्यति जाठरामिः । आपत्सु वैराणि समुद्भवन्ति छिद्रेष्वना बहुलीभवन्ति ।। ९४ ॥ तत्कष्टं भोः । मित्रवियोगेन हतोऽहम् । इति किं विस्मृतं निजैरपि खजनैः । उकंच ॥

·७२ मितप्राप्तिः [ तन्त्रम् २ शोकारतिभयताणं प्रीतिविस्रम्भभाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्टं भित्रमित्यक्षरद्वयम् । ९५ ।। एवं बहु विलप्य हिरण्यकश्चित्राजलघुपनतकावाह । अहो किं वृथाप्रल- पितेन । यावदयं मन्थरकोऽस्मदृष्टिगोचरान्न नीयते तावदस्य मोक्षोपायश्चिन्त्य- तामिति । तावूचतुः । तथा क्रियताम् । स आह । चिसाङ्गोऽस्य व्याधस्याग्रतो गत्वा जलसमीपे विप्रकृष्टे भूप्रदेशे निपत्य मृतभिवात्मानं कृत्वा दर्शयतु । अय- मपि लघुपतनकस्तस्योपर्यवस्थितः शृङ्गपञ्जरान्तरविन्यस्तचरणश्चम्च्या विलि- खन्नेलोत्पाटनरूपं छद्मनात्मानं दर्शयतु । असावपि व्याधो मूल् नूनं लोभा- न्मृगोऽयं मृत इति मत्वा कच्छपं परित्यज्य मृगार्थे सत्वरं यास्यति । तावदह- मप्यपक्रान्ते तस्मिन् मन्थरकस्य बन्धनं छेत्स्यामि । ततश्छिन्नबन्धो जलाशयं सहसा प्रवेक्ष्यतीति । अन्यच्च पुनरभ्याशोपगते तस्मिल्लुब्धकाधमे यथा पला- यनं क्रियते तथा प्रयतितव्यम् । चित्राङ्गलघुपतनकाभ्यां तथैवानुष्ठिते स लुब्धक उदकतीरे मृतरूपं मृगं वायसेन भक्ष्यमाणं दृष्टा हर्पितमनाः कच्छपं भूतले प्रक्षिप्य मृगान्ति कमुपाद्रवत् । अवान्तरे हिरण्यकेन मन्थरकस्य बन्धनं खण्डशः कृतम् । कच्छपोऽपि सत्स्थानात् सत्वरं जलाशयमनुप्रविष्टः । स मृगश्चासन्नं तं व्याधं विलोक्योत्थाय बायसेन सह प्रमष्टः । अथ लुब्ध- कोऽपि तदिन्द्रजालमिव मन्यमानः किमिदमित्यनुचिन्त्य प्रत्यावृत्य यावत् कच्छपस्थानं गतस्तावत् पश्यत्यङ्गलप्रमाणां खण्डशदिछन्ना बन्धनरज्जॅकच्छप- मपि योगिनभिवादृश्यतां गतम् । इति स्वशरीरेऽपि संशयमचिन्सयात् संनुभि- तहृदयश्च तस्माद्वनादिशोऽवलोकयध्यशीनतरपदैनिराशः स्वगृहमेव गतः । अथ चत्वारोऽपि ते सर्वे विमुक्तापदः कल्यशशिः पुनरेवस्थीभूय स्वस्थानं गत्वा परस्परं सोहेन वर्तमानाः कालेन यथासुखमास्थिताः । तस्मात् तिरश्चामपि योहक संगतं लोकसंमतम् । मत्र्येषु यदि कस्तन विस्मयो शानशालियु ॥ १६ ॥ इति मित्रप्राप्ति म द्वितीय तन्त्रं समाप्तम् । --- ·अथ संधिविग्रहं काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्त्रम् । अथेदमारभ्यते संधिविग्रहसंबन्धं काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्वम् । यस्यायमाद्यः श्लोकः। न विश्वसेत् पूर्वविरोधितस्य शवोश्च मित्रत्वमुपागतस्य । दग्धां गुहां पश्यत घूकपूर्णा काकप्रणीतेन हुताशनेन ॥१॥ राजकुमारा ऊचुः । कथं चैतत् । विष्णुशर्माह । अस्ति कस्मिंश्चिद्वनोद्देशे महान्न्यग्रोधवृक्षः स्निग्धबहलपर्णगुल्मच्छायया स्वागतमिवाध्वगानां प्रयच्छति । तल मेघवों नाम वायसराजः प्रतिवसति स्म काकसहस्रपरिवारः । तत्र नातिदूर उलूकसहस्रपरिवारोऽरिमर्दनो नामोल्करा- जश्च प्रतिवसति स्म । स चैकदा सहजवैरानुशयादुलूकोपलब्धदुर्गवृत्तान्तः काल- बलशक्त्या राखावागत्य महतोलूकसंघातेन तस्योपरि संनिपतितः। महच्च तेषां काकानां कदनं कृत्वाऽपयातः । अन्येाश्च प्रभातसमये हतशेषान् भन्नचञ्चुपक्षच- रणानन्यांश्च समेत्य शिबिरानुसारप्रविचयोपलब्धि कृत्वा मन्तिाभिः साधं मेघ- वों मन्वयितुमारब्धः । प्रत्यक्षमेतन् महद्विशसनमस्माकं सपनेनारिमर्दनेन कृतम् । दृष्टदुर्गमार्गोऽसाववश्यमध राखौ लब्धावसरोऽस्मदभावाय पुनरेष्यति । तदहीनकालमुपायश्चिन्त्यतां तद्विघातो यथा भवति । इति । एवमुक्त्वैकान्ती- भूताः । अथ तस्यान्वयपरंपरागताः पञ्च सचिवास्तिष्ठन्ति । तद्यथा । उद्दीवी संडीव्याडीवी प्रडीवी चिरंजीवी चेति । तान् प्रत्येकं प्रष्टुमारब्धः । तेषामादावु- होविनं पृष्टवान् । भद्र, एवमवस्थिते किमनन्तरं करणीयं मन्यसे । सोऽब्रवीत् । किमयाऽभ्यधिकं किंचिज्ज्ञायते । देव यदेव शास्त्रेऽभिहितं तदेव वक्ष्यामि । किं तु बलवता विगृहीतस्य तदनुप्रवेशी विदेशगमनं वा इति । तच्छ्रुत्वा संडी- विनमाह । भद्र भवान् कथं मन्यत इति । स आह । देव यदेवानेनाभिहित बलं. पता विगृहीतस्य विदेशगमनमिति तन्नाकस्मादेकपद एव दुर्गपरित्यागः कार्यः। यतो युक्तमेवं स्थिते दोलान्याजेन कालं यापयितुम् । यदा भयं भविष्यति तदा-

·संधिविग्रहम्
[ तन्त्रम् ३
पयानं करिष्यामः । यदा स्वास्थ्यं तदा दुर्ग एव स्थास्याम इति । ततस्तस्यापि
वचनमवधार्य प्रडीविनं पृष्टवान् । भवतोऽन कोऽभिप्रायः । सोःब्रवीन् । राजन्
आत्ययिकमिदमनवरतं गतागतकरणम् । दीनान्धकुब्जवामनकुणिखञ्जव्याधि-
तोपस्करादिमिर्नयनानयनैरेव वयं विनष्टाः । यत एवं गते संधिरव श्रेयस्कर
इति । यत्कारणम्
प्रवृद्धचक्रेणाक्रान्तो राज्ञा बलवताबलः ।
संधिनोपक्रमेत् तूर्ण कोशदण्डात्मभूतये ॥ २ ॥
यतस्तेषां संनतिं कृत्वा सुखमनुद्विग्ना इहैव स्थास्याम इति । नस्यापि
वचनमवधार्याडीविनं पृष्टवान् । भद्र, एवमवस्थिते स्माकं किं प्राप्रकालं मन्यसे ।
स.आह । वरमरण्ये हरिणरोमन्थकवायाण्यम्भास्यासेवितानि न च प्रभुत्वर-
सास्वादिनः परोपस्थाने कृपणजीवितमिति । अपि च
ज्यायान्न नमेदसमेऽसमोपनमनं महत्कष्टम ।
गर्हितमेवत् पुंसामतिनमनं साइसधनानाम् ॥ ३॥
अपि च
दण्डानामिव नमतां पुंसां छाया विवृद्धिमुपयाति ।
क्षयमेति चातिनमतां तस्मात् प्रणमेन बातिनमेत् ॥ ४॥
तैश्च सहास्माकं संदर्शनमेव न विद्यते । संदर्शनेन विना कथं संधिर्ममिष्यति ।
तत्सर्वथा युद्धमेव नस्तैः सह पुष्कलमिति । ततो मेघवर्णस्तेषां चतुर्णामपि पृथक्
पृथगभिप्रायं ज्ञात्वा चिरंजीविनमाह । तात त्वमस्माकं चिरन्तनोऽन्ययागतः
सचिवाऽजनं च हितान्वेषी । किमेवमवस्थितेऽप्यधुना प्राप्तकालं मन्यसे । यच्च
त्वं ब्रूषे तदेव नः श्रेयस्करमिति । एवमुक्ते चिरंजीव्याह। देव किमेमि!कमस्ति
यव मम वचनावकाशः स्यात् । इह हि संधिविग्रहयोः संधिर्वा बिमहो पाती
पूर्वोक्तावेव । तथापि यदाडीविनाभिहितं तत् पक्षव्यावर्तनायोच्यते । भद्र
कथमेषामस्माकं च युद्ध सामान्यम् । तापवसाधारणं युद्धमस्माकम् । सर्वथा वे
बलवन्तः। ततस्तैः सह न.युद्धमस्माकमुचितम् । तथा च
पोषामात्मनश्चैव योऽषिचार्य बलाबलम् ।
कार्यायोत्तिष्ठते मोहाव्यापदः स समीहते ॥५॥

·तन्त्रम् ३] काकोलकीयकथा लघुष्वपि विधातव्यं गौरवं परिपन्थिपु । कृत्यन्तरविधातॄणां भवन्ति ह्यफलाः क्रियाः ॥ ६ ॥ क्षमावन्तमरिं प्राझं काले विक्रमसेविनम् । परात्मगुणदोषज्ञमनुस्मृत्य न विश्वसेत् ॥ ७ ॥ यमेवाभ्युपयाति श्रीरुपायपरितोषिता । निरुद्विग्ना हि तवास्ते न करग्रहदूषिता ॥ ८ ॥ शातयत्येव तेजांसि दूरस्थोऽप्युन्नतो रिपुः । सायुधोऽपि निकृष्टात्मा किमासन्नः करिष्यति ॥९॥ न. भीतो न परामृष्टो नापयातो न वर्जितः । नाशस्त्रोऽप्यवमन्तव्यो नैको वेति नयाधिकैः ॥१०॥ यस्य सिध्यत्ययत्नेन शत्रुः स विजयी नरः । य एकतरतां गत्वा जयी विजित एव सः ॥.११ ।। सिद्धि वश्चनया वेत्ति परस्परवधेन वा । निरुपायं सुखं स्वान्तं द्वयोः किमिति चिन्त्यताम् ॥१२॥ मदावलिप्तः पिशुनैर्लुब्धैः कामात्मकैः शटैः । दर्पोद्धतैः क्रोधपरैर्दण्डनीतिः सुदुर्गहा ॥ १३ ॥ इयं त्वभिन्नमर्यादैः स्वनुशिष्टैः कृतात्मभिः । सर्वसहरुपायज्ञैरमूढेरेव धार्यते ॥ १४ ॥ सत्सर्वथा युद्धमेव न श्रेयस्करमिति । कस्मात् । ज्यायसा विरोधो हस्तिना पादयुद्धमिवैकान्तविनाशाय । मेघवर्ण आह । तात कथय किं निष्प- नम् । सोऽब्रवीत् । भद्र संप्रधार्यतामेतत् । उक्तं च या हि प्राणपरित्यागमूल्येनापि न लभ्यते । सा श्रीमन्लविदां वेश्मन्यनाहूतापि धावति ॥ १५ ॥ क्रमेण यः शास्त्रविदो हितैषिणः क्रियाविभागे. सुहृदो.न.पृच्छति.........॥१६॥ देशं बलं कार्यमुपायमायुः : संचिन्त्य यः प्रारभते.स्वकृत्यम् ।

·संधिविग्रहम् [ तन्त्रम् ३ -- महोदधि नद्य इवाभिपूर्ण तं संपदः सत्पुरुषं भजन्ते ॥ १७ ॥ शूराः सर्वोपधाशुद्धा बुद्धिमन्तो विचक्षणाः । सहायाः स्युनृपत्वं हि सत्सहायनिबन्धनम् ॥ १८ ॥ विषाणसंघट्टसमुत्थितानल- स्फुलिङ्गमालाकुलितेऽपि दन्तिनाम् । रणेऽपि पीत्वा तु यशांसि विद्विषां भवत्याविद्वान्न हि भाजनं श्रियः ॥ १९ ॥ तत्सर्वथा गुणवत्सहायपरिग्रहो विजिगीषूणामेकान्तसिद्धये । 'उक्तं च न वंशमार्गक्रमलक्षणं गुणं निरीक्षते नैव वपुर्न चागमम । य एव शरः सुसहायवानर- स्तमेव लक्ष्मीश्चपलापि सेवते ॥ २० ॥ गुणेष्वाधारभूतेषु फले कस्यास्ति संशयः । न्यस्तश्चात्मा सतां वृत्ते विभूतिश्च न दुर्लभा ॥ २१ ॥ अपि कीत्यर्थमायान्ति नाशं सयोऽतिमानिनः । न चेच्छन्त्ययशोमिश्रमप्येवानन्त्यमायुषः ॥ २२ ॥ जयायोक्षिप्यतां पादो दक्षिणः किं विचार्यते । मूलं हि पाहुराचार्या दीर्घसूलत्वमापदाम् ॥ २३ ॥ श्रुतापविद्धैरेतैर्वा वृथा कि शुकभाषितः । प्राज्ञस्त्वं त्यज्यवां मौनं यस्य बेला तदुच्यताम् ॥ २४ ॥ मन्त्रमूलं हि विजयं प्रवदन्ति मनीषिणः । मन्त्रस्य पुनरात्मा च बुद्धिश्चायतनं परम् ।। २५ ।। षडेव खलु मन्नस्य द्वाराणि तु नराधिप । विवितान्येव ते तात कीर्तयिष्यामि कीर्तिमन् ॥ २६ ॥ आत्मानं मन्तिदूतं च छनं लिषवणक्रमम् । आकारं मुवते पक्षमतावान् मन्सनिश्चयः ।। २७ ।।

·तन्त्रम् ३] काकोलकीयकथा असंगृहीतस्य पुनमन्त्रस्य शृणु यत्फलम् । अहीनं धर्मकामाभ्यामर्थं प्राप्नोति केवलम् ॥२८॥ अथ व्यवसितानुज्ञा छेदनं संशयस्य च । आनिशं तस्य च ज्ञानं मन्त्रिणां विविधं फलम् ॥ २९ ॥ तयथा यो मन्त्रो विस्त्रम्भणं गच्छति तथा प्रयतितव्यम् । यत्कारणम् मिथ्या प्रणिहितो मन्तः प्रयोक्तारमसंशयम् । दुरिष्ट इव वेतालो नानिहत्योपशाम्यति ॥ ३० ॥ आत्मपक्षक्षयायैव परपक्षोदयाय च । मन्त्रद्वैधममात्यानां तन्न स्यादिह भूतये ॥ ३१ ॥ आयव्ययौ यस्य च संविभक्तौ छमश्च चारो निभृतश्च मन्त्रः । न चाप्रियं मन्विषु यो ब्रवीति स सागरान्तां पृथिवी प्रशास्ति ॥ ३२ ॥ तदेवं पुनर्बवीमि । युद्धं न श्रेय इति । संधिरप्यशक्योऽर्थः सहजवैरानु- बन्धानाम् । तद्यदि मयावश्यं मन्त्रयितव्यं तदपनीयन्तामेते मन्त्रिमालव्यपदेशके- वलोपजीविनः कथाकुशलाः । न च करणीयेष्वात्ययिकेषु षट्कर्ण रहस्यं फलवद्भ- वति । तथा चानुष्ठिते मेघवर्ण आह । तात बालभावादनभिज्ञोऽस्मि । यथा ब्रवीषि तथा करोमि । त्वदायत्तं हि सर्वमिदम् । त्वमधुनार्थवादी ज्ञानविज्ञान- संपन्नः पितृक्रमेण हितैषी । किं तु कौतूहलमुच्यताम् । कथं पुनरस्माकमुलूकैः सह वैरमुत्पन्नमिति । सोऽब्रवीत् । भद्र वाग्दोषात् । सुचिरं हि चरन्नित्यं ग्रीष्मे सस्यमबुद्धिमान् । द्वीपिचर्मप्रतिच्छन्नो वाग्दोषाद्रासभो हतः ॥ ३३ ॥ सोऽब्रवीत् । कथं चैतत् । चिरंजीव्याह । अथ द्वीपिचर्मप्रतिच्छन्नरासभकथा नाम प्रथमा कथा। अस्ति कस्यचिद्रजकस्य वस्त्रनयनातिमारपीडया गर्दभोऽवसन्नः। रजकेन चासौ पोषणबुद्धिना द्वीपिचर्मणा परिच्छाद्य राखौ परसस्येषु मुक्तः । स च यथेष्टं ·संधिविग्रहम् [तन्त्रम् ३ सस्थभक्षणं करोति । न कश्चिद् द्वीपिबुद्धथा तदन्तिकमुपेत्य सस्येभ्यो निवार- यति । अथ कदाचित् केनापि कार्षिकेण सस्यरक्षकेण स दृष्टः । द्वीप्ययं नष्टोऽ- स्मीति मत्वा कुब्जीभूय धूसरकम्बलावेष्टिततनुरुद्यतधनुष्पाणिः शनैः शनैरपक्र- मितुमारब्धः । तं च दूरे दृष्ट्वा गर्दभः पुष्टाङ्गो जातबलो गर्दभीयमिति मत्वा निष्कृष्टायुः परं वेगमास्थायोपसर्पितमारब्धः । असावपि शीघ्रतरवेगो धावति । गदर्भश्चैवमचिन्तयत् । कदाचिदियं द्वीपिचर्मव्यवस्थितशरीरं मां दृष्ट्वान्यथैवाष- गच्छेत् । अतोऽहमस्याः खां प्रकृतिमास्थाय वाशितेन मनोह्लादनं करिष्यामि । इति वाशितुमारब्धः । तच्च श्रुत्वा सस्यरक्षकेण शब्दागर्दभोऽयामिति मत्वा प्रतिनिवृत्यासाविपुणा व्यापादितः । इति प्रथमा कथा समाप्ता ॥ अतोऽहं ब्रवीमि । सुचिरं हि चरनित्यमिति । एवमस्माकमपि वाग्दोषा- दुलूकैः सह वैरमुत्पन्नमिति । मेघवर्ण आह । कथमेतत् । सोऽकथयन् । अथ पक्षिराजनियोजनकथा नाम द्वितीया कथा । अस्ल्यराजके सर्वपक्षिणां संभूय वित्तमुत्पन्नम् । कतम. राजानं पक्षिणा- मभिषिञ्चाम इति । ततस्तेषां मतमुत्पन्नम् । उलूकोऽभिषिच्यतामिति । तस्य अथाविधि सर्वाभिषेकोचितद्रव्यसंमारं कृत्वा छत्रचामरव्यजननिहामनभद्रपी- ठक्षौमवासोनन्द्यावर्तादिनाभिषेकः प्रारब्धः । अथ नभसा अजम. काकः ममा- यातः । ते तु: तं दृष्टा स्तम्भिताभिषेकाः । अवश्यमयमपि ममुदायेऽभ्यन्त किर्तव्यः । यत्कारणं महदिदं पार्थिव राजकार्यम् । श्वासावागतः । भद्र किं तवाप्येतदभिरुचितं प्रजापालत्वं दिवान्धस्येति । अथासाबाद। किमन्य पक्षिण उत्सादं गता हंसकारण्डचक्रवाकौश्चमयूरकोकिलहारीतजीवजीवका. दयो येनायमप्रसन्नदृष्टिरुलूको राज्येऽभिषिच्यते । अपि च वक्रनासं सुजिझाझं क्रूरमप्रियदर्शनम् । अक्रुद्धंस्य मुखं पापं झुद्धंः किं नु करिष्यति ॥ ३४ ॥ स्वभावरौद्रमत्युमं क्षुद्रमप्रियवादिनम् । उलूकमामिभषिच्यम कर्य रक्षा भविष्यति ॥ ३५ ॥ .

·कथा २ पक्षिराजनियोजनकथा ७९ सोऽयं दृष्टदिग्दाहं करोत्यव्यपदेशक्षमश्च । उक्तं च व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यादशक्तश्च नराधिपः । शशिनो व्यपदेशेन वसान्ति शशकाः सुखम् ।। ३६ ॥ पक्षिण ऊचुः । कथं चैतत् । काक आह । अथ हस्तिशशकेन्दुकथा नाम तृतीया कथा । अस्ति कदाचिद् द्वादशवार्पिक्यनावृष्टिरापतिता । तया च तडागह्रदप- ल्वलसरांसि शोषमुपागतानि । सर्वसत्त्वानां तृष्णातानां महद्व्यसनमुत्पन्नं विशे- षेण तु दन्तिनाम । अथ चतुर्दन्तो नाम हस्तिराजः । सोऽन्यैर्गजैविज्ञापितः । देव । पिपासाकुलाः कलभाः केचिन् मृतावस्थाः सन्ति । मृताश्चापरे । तश्चि- न्त्यतां कश्चित् पिपासापनयनायोपायः । ततो यूथपतिनाष्टास्वपि दिक्षु वेगवन्तो धावन्त उदकान्वेपणाय प्रेपिताः। तत चैकेनागत्य कथितम् । देव नातिदूरे विमलजलसंपूर्ण व्योमैकदेशमिव महच्चन्द्रसरो नाम सरस्तिष्ठति । हस्तिराजश्च तथैव सर्वान् गृहीत्वा सत्वरं सहर्ष प्राप्तस्तत् सरः। अवसरद्भिश्च तैः समन्ता- दसुखावतारे तस्मिन् सरंस्तीरे पूर्वकृतावासाः शशकाः संपिष्टशिरोग्रीवा बहवः कृताः । अथ पीत्वावगाझ गते सस्मिन् गजयूथे हसशेषाः शशकाः संप्रधाराय- तुमारब्धाः । अथ शिलीमुखो नाम शशकराज आह । अधुना किं करणीयम् । विनष्टमस्मत्कुलम् । दृष्टमागैरेभिः पुनरिहावश्यमागन्तव्यम् । तद्यावदस इह ना- गच्छन्ति तावदुपायश्चिन्त्यतामिति । अथ तत्र बहुवृत्तान्तदर्शी विजयो नाम शशकस्तानाह । शक्यमेतत् । न पुनर्यथेहागमिष्यन्ति त इयं मे प्रतिज्ञा । किं तु मम' कर्मसाक्षिणः केवलं प्रसादः क्रियताम्। इति । तच्छुत्वा शिलीमुखः सहमिदमाह । भद्र, अवश्यमेतदेव । पत्कारणम् नीतिशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो देशकालविभागवित् । विजयः प्रेष्यते यत्र तह सिद्धिरनुत्तमा ।। ३७ ।। हितवका मितवक्ता संस्कृतवता न चापि बहुक्का । अर्थान् विमृश्य वकास हिवता सर्वकार्यकरः || ३८ भवतो बुदिमागम्यमुपलभ्य मम दूरस्थस्यापि शक्किमयं इखिनो बास्यन्ति । यतः ·संधिविग्रहम् [तन्त्रम् ३ दूतं वा लेख वा दृष्ट्वाहं नरपतेरदृष्टस्य । जानामि तं नरेन्द्र प्राज्ञ प्रज्ञाविहीनं वा ॥ ३९ ॥ दूत एव हि संदध्याद् दूतो भिन्द्याच संहतान् । दूतस्तत् कुरुते कर्म सिध्यन्ति येन मानवाः ॥४०॥ त्वयि च गते स्वयमेवाहं गत इव । इति । यत्कारणम् ब्रूया अनुगतं युक्तं मन्यसे यच्च साध्विति । श्रूया अनुमतं सर्वमस्मद्वचनमेव तत् ॥ ४१ ।। अयं दूतार्थसंक्षेपः प्रत्यर्थनियता गिरः। प्रयोजनं क्रियोत्पादि कियच्छक्येत भाषितुम ॥ ४२ ॥ इति शशराजमामन्त्र्य विजयशशो हस्तिराजसमीपंप्रायात् । गत्वा च द्विरदपति दृष्ट्वा चिन्तयामास । अशक्योऽनेन सहास्मद्विधानामल्पकायानां संगमः। यदाहुः स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजङ्गामः । हसन्नपि नृपो हन्ति मानयनापि दुर्जनः ।। ४३ ।। अतोऽहं पर्वतशिखरमारा हस्तिराजमभिवादयामीति । तथैवानुष्ठीयात्रवीत् । भो अपि भवतः सुखम् । तच्च श्रुत्वा वीक्ष्य हस्तिराजः शशकमाह । कार कुतो भवान् । स आह । दूतोऽहं भगवता चन्द्रेण प्रेषितः । यूथपतिरह। कार्यमुच्यताम् । शशक आह । जानात्येव भवान्यथार्थवादिनी दूतस्य न दोषः करणीयः । दूतमुखा हि राजानः सर्व एव । उक्तंच उद्धृतेष्वपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा । ते वै यथोक्तवतारो न वध्याः पृथिवीभुजा ।। ४४ ॥ सोऽहं चन्द्राझया अवीमि । कथं नामात्मानं पर वापरिछिया भवान् परा- पकारे प्रवर्तते । उक्तंच परेषामात्मनश्चैव योऽविचार्य बलाबलम् । कार्यायोत्तिष्ठते मोहादापदः स समीहवे ॥ १५ ॥ तस्वयास्मश्रामप्रसिद्ध चन्द्रसरोऽन्यायेन पर्षितम् । तपास्मसंरक्षणीया: शशका व्यापादिताः । न चैवयुक्तम् । ते तु मयैव भर्तन्याः । बेनाई सानुरसा धारयाम्यत एव शशात इति लोके प्रख्यातनामाऽस्मि । समरिम ·कया ३ हस्तिशशकेन्दुकथा ८१ निवर्तसेऽस्मादव्यापारात् ततोऽस्मत्तो महान्तमनर्थं प्राप्स्यास । निवृत्तस्य महान् विशेषो भविष्यति । अस्मज्योत्स्नयाप्यायितशरीरः स्याः । अन्यथास्म- द्रश्मिसंनिरोधाद घर्माभितापितशरीरः सद्यः सपरिवारो विनाशमेष्यसीति । एवमुक्तवति दूते हस्तिराजोऽतीवभयक्षुभितहृदयस्तमाह । भद्र सत्यं मयाज्ञा- नादपकृतं सोऽहमधुना शशिना सह विरोधं न करिष्यामीति । स आह । स राजात सरस्येव तिष्ठति । तदागच्छतु भवानेकाकी यावदहं तं दर्शयामि । भगवन्तं प्रणम्य प्रसाद्य च गच्छ । इत्युक्त्वा तं गज रात्री चन्द्रसरो नीत्वा संपूर्णकलामण्डलमुदकगतं चन्द्रप्रतिबिम्बमदर्शयत् । असावपि हस्तिराजो देव- ताप्रणामं परमशुचिर्भूत्वा करोमीति मत्वा द्विमनुष्यबाहुप्राह्यप्रमाणं करमम्भसि प्रक्षिप्तवान् । अथ संक्षुभितोदकचलन्मण्डल इतश्चेतश्च चक्रारूढ इव बभ्राम । तेन गजश्चन्द्रसहनमपश्यत् । अथाविग्रहदय इव प्रतिनिवृत्य विजयोऽब्रवीत् । कष्टं कष्टं द्विगुणतरमाकोपितस्त्वया चन्द्रमाः। स आह । केन हेतुना भगवां- श्चन्द्रो मयि प्रकुपितः। विजयोऽब्रवीत् । स्पर्शनादस्य पानीयस्य। अथ तच्छ्रुत्वा संलीनवालधिराकृष्य करं निकृष्टजानुरवनितलविन्यस्तशिराः प्रणम्य भगवन्तं चन्द्रमसं हस्त्यवोचत । देव । इदमज्ञानात्कृतं क्षम्यताम् । न चाहं पुनरिहाग- मिष्यामि । इत्युक्त्वानवलोकयन्नवापुनरागमनाय यथागतं प्रायात् । इति तृतीया कथा समाप्ता। असोऽहं ब्रवीमि । व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यादिति । अपि च क्षुद्रोऽयमुलूको दुरात्मा न शक्तः प्रजाः पालयितुम् । उक्तं च क्षुद्रमर्थपति प्राप्य कुतो विवदतोः सुखम । उभावपि क्षयं यातौ यथा शशकपिञ्जली ।। ४६ ॥ विहगा ऊचुः । कथं चैतत् । सोऽत्रवीत् । अथ मारिकपिजलशशककया नाम चतुर्थी कथा । आस्ति । अहं पुरा कस्मिंश्चिद् वृक्षेन्यवसम् । ततवाधस्तात् कोटरे कपि- ११ ·८२ मधिविग्रहम् 1. तन्त्रम् । ञ्जलो नाम पक्षी प्रतिवसति स्म । तत आवयोः परस्परमेव संवासगुणादभेद्या प्रीतिरुत्पन्ना प्रतिदिवसं च कृताहारविहारयोः प्रथमप्रदोपकालं सुभाषितप्रश्न- प्रति प्रश्नः कालोऽतिवर्तते । अथ कदाचिदालापवेलायां मायंतनममयेऽपि कपि- जलो नायाति । यतो मम हृगतातीवाकुलता समुत्पन्नवं चाचिन्तयम् । किममौ विनष्टो बद्धो वाथवान्यावास एतस्य प्रीतिरुत्पन्ना येन नायातीनि मम चिन्त- यतो बहूनि दिनानि व्यतिक्रान्तानि । अनन्तरं च तस्यावासकोटरं दीर्घकों नाम शशक आगत्य प्रविष्टः । तं च दृष्ट्वाहमचिन्तयम्। स एव मे सुहास्ति किं ममावासव्यापारेण । स तत कियत्कालं यावदतिष्ठत् तावन् कपिचलो वैव समायातः । अथासौ कोटरगतं शशकं दृष्टाह । भो मदीयमिदं स्थानं नन्छी- घ्रमपगम्यतामितः । स तमाह । मूर्ख किं न ते विदितमुपस्थानभोग्य आवामो भुक्तिश्च । कपिञ्जल आह । सन्त्यन प्राधिकाः पृच्छामो देशरूपमिति । उक्त च धर्मशास्त्रे। वापीकूपतडागानां गृहस्यावसथस्य च । सामन्तप्रत्यया सिद्धिरित्येवं मनुरवीत् ॥ १७ ॥ तथा नामेति प्रतिपद्य प्रस्थितौ व्यवहारकारणाय । अहमपि कौतुकात् तयोरेव पृष्ठतोऽनुगतः । पश्यामि किमन भविष्यतीति । ततो नातिदूरं गत्वा कपिञ्जलः शशकमाह । कः पुनरावयोर्व्यवहारं द्रक्ष्यति । शशक आह । नन्व- यं नदीपुलिनगतो दधिको नाम वृद्धमाारस्तपःमंश्रितः मत्वजातानुकम्पो धर्मशास्त्रविद् वसति । सोऽस्माकं न्यायदर्शी भविष्यति । तब श्रुत्वा कपि- अलोऽब्रवीत् । अलमनेन क्षुद्रेण । उक्तं च । न हि विश्वसनीयः स्यातू तपस्विछाना स्थितः। दृश्यन्ते बहवस्तीर्थे गलदन्तास्तपस्विनः ॥४८॥ तच्च श्रुत्वा सुखोपायप्रवृत्तिप्रसाधनछद्मरूपी दधिकों मारिस्ताहि. श्वासनार्थ सुतरामादित्याभिमुखो द्विपादः स्थित ऊर्थबाहुर्निमीलितकनयनी जप- मासीत् । जपतश्च तस्य विश्वस्तह्रदयावुपसिष्टी स्थानव्यवहारश्रावणमकुछ- ताम् । भोस्तपस्विन् धर्मदेशक | आवयोर्विवादो वर्तते तद्धर्मशानद्वारेणा- स्माकं निर्णयं देहि । सेन चामिाहतम् वृद्धत्वाद्धतेन्द्रियत्वाध दुराम सम्यक ·कथा ४.] मार्जारकपिञ्जलशशककथा शृणाम्यहम् । संनिकृष्टं भूत्वोच्चैः श्रावयतम् । ततस्तौ निकटीभूय कथयतः । ततस्तत्संनिधानार्थ विश्वासमुपपादयता दधिकर्णेन धर्मशास्त्रं पठितम् । धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः । तस्माद्धर्मों न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतो वीत् ॥४९॥ एक एव सुहृद्धर्मो निधनेऽप्यनुयाति यः । शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यद्धि गच्छति ॥ ५० ॥ अन्धे तमसि मज्जामः पशुभिर्ये यजामहे । अहिंसायाः परो धर्मो न भूतो न भविष्यति ॥ ५१ ॥ मातृवत् परदारांस्तु परद्रव्याणि लोष्टवत् । आत्मवत् सर्वभूतानि यः पश्यति स पश्यति ।। ५२ ।। तत्कि बहुना तथा तौ छमना विश्वासमानीतो येनाकमुपगतावुभावप्ये- कवि तेन क्षुद्रेण गृहीतौ हतौ चेति । इति चतुर्थी कथा समाता। अतोऽहं ब्रवीमि । क्षुद्रमर्थपति प्राप्योति । तत्सर्वथा नायं क्षुद्रो राज्य- योग्य उलूक इति । तस्य तु तद्वचनं श्रुत्वा साध्वनेनाभिहितभिति मत्वाध्रुवन् । पुनरेव समवायं कृत्वा महद्राजकार्य संप्रधारयिष्यामः । इत्युक्त्वा यथागतं सर्वपक्षिणो विचेतः । केवलस्त्ववशिष्टो भद्रपीठगतोऽभिपेकाभिमुखो दिवान्धः केन चेदमनायाभिहितं मम वायसेनेत्युपलब्धवात उलूको वायसवचनेनादीपि- तमनास्तमाह । किं मयापकृतं भवतो येनाभिपेकव्याधातः कृत इति । संरोहतीपुणा विद्धं वनं परशुना हतम । दग्धं दावानलेनापि न प्ररोहति वाकक्षतम् ॥ ५३ ॥ ताकि बहुनाथदिवमादारभ्यास्माकं भवतां च वैरम । इति चाभिधाय दि- बान्धः क्रुधा यथागतं प्रायात् । असावपि वायसो भयव्याकुलचिन्तयामास । किमिदमनर्थ मया सामान्येऽर्थे कृतमिति । साध्वनिहितम । अदेशकालार्थमनायनिक्षम यदप्रियं लाघवकारि चात्मनः ।

·८४ संधिविग्रहम् [तन्त्रम् ३ यो भाषते कारणवर्जितं वचो न तद्वचः स्याद् विषमेव तद्भवेत् ॥ ५४ ॥ बलोपपन्नोऽपि हि बुद्धिमान्नरः परं नयेन स्वयमेव वैरिताम् । भिषङ् ममास्तीति विचिन्त्य भक्षये- दकारणं को हि विचक्षणो विषम् ।। ५५ ॥ तदिदमापतितं ममाज्ञानादिति । यच्च हितैषिभिः सार्धमसंप्रधार्य क्रियते तस्ये. दृश एव विपाको भवति । उक्तं च सुहृद्भिराप्तैरसकृत्परीक्षित स्वयं च भूयः परिचिन्तिताश्रयस् । करोति कार्य खलु यः स बुद्धिमान् स एव लक्ष्म्या यशसश्च भाजनम् ॥५६॥ इति । एवमुक्त्वा काकोऽपि ततः स्थानात् प्रायात । इति द्वितिया कथा समाप्ता । तदेवं देव वाक्कृतादस्माकमुलुकैः सह वैरमिति । मेघवर्ण आह । अ- वगतं मयेदम् । तात संप्रधार्याधुना यावत्तेऽस्मान् प्रति संनिपाताय नेहाग- च्छन्ति तावदुपायश्चिन्त्यताम् । असावाह । स्वामिन् संधिविग्रहासनयानसं- अयद्वैधीभावानां षण्णां गुणानां संधिविग्रहावादी व्याख्यातौ । अधुना त्वास- नयानसंश्रयद्वैधीभावानामस्माकमभाव एव । यत्कारणम् । आसनं बलीय- सि द्विषति स्थानस्यात्मनश्च विनाशाय भवति । यानं तावत्स्थानपरित्यागाय। के बलवन्तं संश्रयामः कस्य द्वैधीभावः। तदेवं गते सामदानभेददण्डानां चतुर्णा- नयानां नास्त्यवकाशः । अस्ति पञ्चमोऽप्यशास्त्रकर्तुर्नयश्छलो नाम | तमनी- कृत्य तमेवाहं तद्विजयाय परिभवाय च प्रयतिष्ये । उन बहवोऽबलवन्तश्च कृतवैराश्च शसवः । शक्ता वञ्चयितुं बुखधा ब्राह्मणं छागलाविव ।। ५७ ॥ सोऽब्रवीत् । कर पैवत् । चिरजीव्याह ।

·कथा ५] ब्राह्मणधूर्तकया ८५ अथ ब्राह्मणधूर्तकथा नाम पञ्चमी कथा । अस्ति कश्चिद् ब्राह्मणो ग्रामान्तरान् पशुबन्धननिमित्तं छागमादाय म्कन्धे कृत्वा स्ववेश्मनि गच्छन् पथि धूतदृष्टः। तैश्चिन्तितम् । ब्राह्मणोऽयं छागं त्याज्यतामिति । ततस्तस्यैवामतः कृतसंकल्पैर्माभिमुख्येनागच्छद्भिरेकद्वित्रि- प्रविभागेन स्थितम । यस्तु तेपामग्रगस्तेन ब्राह्मणोऽभिहितः । किमित्ययं कुकु- रस्त्वया स्कन्धेनोह्यते । अथवा श्वापदन्यापादने कुशल इति । एवमुक्त्वाप- क्रान्तः । ब्राह्मणश्चिन्तयामास । किमनेन दुरात्मनाभिहितम् । कथमहं श्वानं स्कन्धे करिष्यामि । यावदन्यौ द्वौ धूतौ ताभ्यामपि ब्राह्मणोऽभिहितः । ब्रह्मन् किमिदमसदृशं व्यवसितं यज्ञोपवीतमक्षमाला कमण्डलुत्रिपुण्ड्रकं स्कन्धे च श्वा विधुरम् । अथवा शशमृगसूकरव्यापादने नूनमयं कुशल इति । एवमु- क्त्वा तावतिक्रान्ती । ब्राह्मणस्तु जिज्ञासया छागं भूमौ निधाय सुनिपुणं कर्णशृङ्गपणपुच्छादीनवयवान् परामृश्याचिन्तयत् । मूर्खास्ते कथामिमं श्वान- मिवावधारयन्ति । पुनः स्कन्धेनादाय प्रायात अथान्यैषिभिरभिहितोब्राह्मणः । न त्वया प्रष्टव्या वयमित्येकपाबैन गम्यतां यत्कारणं शुचिरमि लिङ्गमावण प्रामण श्वसंपर्कानूनं व्याधो भविष्यसि । इत्युक्त्वापक्रान्ताः । अथासौ ब्राह्मण- चिन्तयामास । कथं ममेन्द्रियाणि विकलानि । अथवा यतो बहुत्वं तत्प्रमाणम् । दृश्यन्ते व लोके विपरीतानि । कदाचिदयं वलपी राक्षसः स्यान । किमस्य शक्यं वरुपं कर्तुमिति । एवं संप्रधार्य छागं त्यक्त्वा स्नात्वा गृहं ययौ। धूतेश्च स छागो गृहीत्वा भक्षितः। इति पञ्चमी कथा समाप्ता । अतोऽहं ब्रवीमि । बहवोऽबलवन्तश्योति । तदेव । अस्ति मे किंचिद्ध- तव्यम । तवावधार्य यथोकमनुष्ठेयम् । सोऽब्रवीत् । तात । अथ किम् । चिरंजीव्याह । देव मां लुम्चितपक्षं कृत्वातिनिषुरपवननिर्भय पूर्वहताना- मातरूधिरेणालिप्यास्यैव न्योभपादपस्याधस्तात् प्रक्षिप्ययमूकपर्वते गम्य- वाम् । वा सपरिवारस्तिष्ठ । यावदई तान् सपनाम् छासप्रणीतेन विधिना दक्षिणाक्षासवान कृत्वा कवार्थः पुनस्त्वत्सकाशमागच्छामि । न च त्वया ·संधिविग्रहम् [तन्त्रम् ३. मां प्रति कृपा कार्या । तथा चानुष्ठितेऽस्तं गते सवितर्यसावरिमर्दनः स्वमैन्य- परिवारस्तमेव न्यग्रोधमधिरूढः । न च तव कंचिदपि वायसमपश्यत । शिख- रगतश्चाचिन्तयत् । क ते शतवोगता इति । अथ चिरंजीवी क्षितितलगतम्तै- रदृष्ट एवं चिन्तयामास । यद्येते शववोऽनुपलब्धवृत्तान्ता एवापयान्ति ततो मया किं कृतं भवति । उक्तं च अनारम्भस्तु कार्याणां प्रथम बुद्धिलक्षणम् । आरब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् ।। ५८ ॥ तद्वरमनारम्भो नत्वारब्धविनाशः कृतः । यतोऽहमेषां स्वशब्दश्रावणादात्मानं दर्शयामीति । एवमनुचिन्त्य चिरंजीवी मन्दं मन्दं शब्दमकरोत् । तन् सनिक- ष्टस्थाः श्रुत्वोलूका वायसस्यायं शब्द इत्यवधार्य स्वामिने निवेदयन्ति स्म । तब श्रुत्वा कौतुकपरोऽरिमर्दनोऽवसीर्य व्यक्त साधयित्वा सचिवानवीम् । पृच्छयतां कस्त्वमिति । अथ तेनोक्तम् । अहं चिरंजीवीति । तच्छुत्वोलूकराजः मविस्मय आह । अयं तस्य वायसराजस्याभिमतो मुख्यो मन्त्रधरः । कथमिमां दशामुप- गतोऽस्ति । स एवं पृष्टस्तमाह । स्वामिन् श्रूयताम् । अस्ति किन्धित् समुत्सादनं कृत्वा युष्मास्वपयातेषु मेघवर्णो हतशेषान् सैनिकाम् द्रष्टा परं विषादमगमन । मन्विभिः सह संप्रधारितवान् । किंबहुना त्वद्विनाशाय प्रारम्वमिति । ततो मयाभिहितम् । बलवन्तस्ते हीना वयं तत्सर्वथा प्रणतिरेव तेभ्योऽम्मा शिवा- येति । उक्तं च बलीयसा हीनबलो विरोध न भूतिकामो मनसापि कुर्यात । न वञ्च्यते घेतसवृत्तिर)- रेकान्तनाशोऽस्ति पतंगवृत्तेः ।। ५२ ।। ततोऽयं शत्रुपक्षपातीत्युक्त्वाइमिमामवस्था निरपेक्षयमनीतः। स श्रुत्वारि मर्दनः पितृपैतामहैः स्वमान्विाभः सहावधारितवाम् रकामामूराक्षादीमाक्षयक- नासप्राकारकर्णैः । तलादी रक्ताक्षं पृष्टवान । भद्र किमेवं गत कार्यमिलि। मो ऽब्रवीत् । किमान चिन्त्यते । अविचार्य हन्तव्योऽयम । यत्कारणम !

·तन्त्रम् ] Wাহ্মীশখা हीनः शत्रुनिहन्तव्यो यावन्न बलवान् भवेत् । संजातबलपौरुष्यः पश्चाद्भवति दुर्जयः ॥ ६० ॥ अपि च स्वयमुपगता श्रीस्त्यज्यमानाभिशपतीति लोकप्रवादः । उक्तं च कालो हि सकृदभ्येति यन्नरं कालकालिक्षणम् । दुर्लभः स पुनस्तेन कालः कर्म चिकीर्षता ।। ६१ ॥ तदस्मिन्निहते शत्रौ राज्यमकण्टकं भविष्यतीति । तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा क्रूराक्षं पप्रच्छ । भद्र त्वं तु किं मन्यसे । सोऽब्रवीत् । देव । अवध्योऽयं शरणागतः । यत्कारणम्। वदत्सु दैन्यं शरणागतेपु बहुप्रहारेषु भयेन युक्ताः। दयाविहीनाः प्रहरन्ति येऽत्र ते रौरवादीनि निपेवयन्ति ।। ६२ ।। सर्वोपधिसमृद्धस्य नाश्वमेधस्य यत्फलम । तत्फलं लभते बस्ते रक्षिते शरणागते ॥ ६३ ।। एतदपि श्रुत्वा दीप्ताक्षं पृष्टवान् । भद्र किं भवान् मन्यते । मोऽब्रवीत् । देव निश्चितमेव शरणागतः शत्रुरप्यवभ्य इति । श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः । पूजितश्च यथान्याय्यं स्वैश्च मांसैनिमन्त्रितः ।। ६४ ॥ या ममोद्विजते नित्यं सा मामयावगूहते । प्रियकारक भद्रं ते यन् ममास्ति हरस्व तत् ।। ६५ ।। चौरेणाप्युक्तम् । हर्तव्यं ते न पश्यामि तव्यं चद्भविष्यति । पुनरप्यागमिष्यामि यदीयं नावगृहते ।। ६६ ।। अरिमर्दन आह । कथं चैतत् । सोऽब्रवीन । अथ स्थविरतरुणभार्याचौरकथा नाम षष्ठी कथा । अस्ति कश्चित् सार्थवाहोऽतीताशीतिवर्षोऽर्थप्राधान्यान् तरुणां भार्या- मवामवाम् । सा तु नवयौवनसंपमा वृद्धसंयोगाबालेस्यगतेव नियोजन ·संधिविग्रहम् [मन्त्रम् यौवनं मन्यमाना तत्समेतापि प्रतिनक्तं शयनतलगता विपरिवर्तमानाङ्गन्याट्रिः परं दुःखमनुभवति । अथ कदाचिद्रावौ तस्य गृहे परविनापहारी चौरः प्रविष्टः। तं च दृष्टा सा भयोपगता विपरिवृत्य भर्तारं पीडितमङ्गलिङ्गिनवती । तथा च वर्तमानेऽसौ प्रीतिप्रहर्षप्रस्पन्दितरोमाश्चितशरीरः किमिदमत्यद्भुतमर्मभान्य च मया प्राप्तमिति मत्वा समन्तादवलोकयंश्चौरमपश्यत । पुनराचिन्तयत् । नून- मेपास्य भयान्मां समालिङ्गति । इति ज्ञात्वा तं चाब्रवीन । भद्र । या ममाधि- जते नित्यामिति । चौरोऽपि सौहार्दात् तमाह । हर्तव्यं ते न पश्यामीति । इति षष्ठी कथा समाप्ता। तदत्र चौरस्यापि परवित्तापहर्तुरपकारिणः श्रेयाश्चन्त्यते । किं पुनः शरणागन- स्याभ्युपेतस्यति । अपि चायं तैर्विप्रकृतोऽस्माकमेव पुष्टये तदवमादाय च भवि- ष्यति तदीयरन्ध्रदर्शनाय वा । इति । एवमयमवध्यः । इति । एतदाकण्यागि- मर्दनोऽन्यं सचिवं वक्रनासं पप्रच्छ । भद्र सांप्रतमेवं स्थिते किं कर्तव्यम् । सोऽब्रवीत् । देव । अवध्योऽयमिति । यतः शत्रवोऽपि हितायैव विवदन्तः परस्परम । चौरेण जीवितं दत्तं राक्षसेन तु गोयुगम ॥ ६७ ॥ राजाह । कथं चैतत् । असावकथयत् । अथ ब्राह्मणचौरराक्षसकथा नाम सममी कथा । अस्ति कस्यचिद् दरिद्रयाक्षणस्य प्रतिप्रालब्धमावालभावान वृतलिस वणयवसयोग्याशनसंवर्धित सुपुष्टं गोयुगलम् । तब हटा चौरः कधिदेव चिन्तितवान् । अथैव तदपहरिष्यामीति प्रथमप्रदोषसमये गन्तुमारम्बः । गच्छंश्च केनाप्यविज्ञातेन स्कन्धप्रदेशसंश्लिष्ठः । अथ तेन भयात,पष्टः । को भवानिति । स च सत्यवचनमाह । नक्तंचरोऽहं ब्रह्मराक्षसः । भवानपि कथयतु । कस्त्वमिति । सोऽप्रवीत् । आई चौरः । वेन व पुनः : I ग- च्छति भवानिति । तेनोक्तम् । कस्यचिद्माणस्य गोयुगमपमिष्यामि । पुनः कुतो गच्छसि । अथ विज्ञातप्रत्ययो प्रमराक्षसोऽध्याह । महमपि तमेव माणं ग्रहीतुं प्रवृत्तः। अथ ती बावपितमागाकान्तयन्तो मिती ।

·कथा ७] ब्राह्मणचौरराक्षसकथा ८९ प्रसुप्ते च ब्राह्मणे ब्रह्मराक्षसः प्रथमं तद्ग्रहणाय संश्लिष्टश्चौरेणाभिहितः । नैष न्यायः । गोयुगे मयापहृते पश्चाद्ग्रहीष्यसीति । सोऽब्रवीत् । अयमप्यनयः । कदाचिदयं गोशद्वेन प्रतिबुध्यते । ततो मे व्यर्थः स्यादागम इति । चौरेणोक्तम् । यदि त्वया गृहीतोऽयं कलकलं कृत्वोत्थास्यति ततः सर्वेऽप्युत्थास्यन्ति । तदा- हमपि न शक्नोमि गोयुगमपहर्तुम् । अतः प्रथमं मयापहृते गोयुंगे पश्चात्त्वया ब्राह्मणो भक्षयितव्यः । एवं तयोः परस्परं विवदतोवैरं समुत्पन्नमहंपूर्विकया च युगपद्ब्राह्मणः प्रतिबुद्धः । चौरस्तावदवोचत् । ब्राह्मण ब्रह्मराक्षसोऽयं त्वां ग्रहीतुमिच्छति । ब्रह्मराक्षसोऽप्याह । चौरोऽयं ते गोयुगलमपहर्तुमिच्छति । एवं श्रुत्वोत्थाय ब्राह्मणः सावधानो भूत्वेष्टदेवतामन्त्रध्यानेनात्मानं राक्षसादु- दुर्णलगुडेन च चौराद्गोयुगं ररक्ष । ततस्तावुभावपि चौरराक्षसावपयाताविति । इति सप्तमी कथा समाप्ता। अतोऽहं ब्रवीमि । शववोऽपि हितायैवेति । अपि च शिबिनापि स्वमांसानि कपोतार्थे महात्मना । श्येनाय किल दत्तानि श्रूयते पुण्यकर्मणा ।। ६८।। अतस्त्वमपि शरणागतं हन्तुं नाहसि । ततोऽनन्तरं प्राकारकर्णमपृच्छत्। सोऽप्येवमेव समर्थितवान् । अथ पुनरपि समुत्थायान्तीनमवहस्य रक्ताक्षोऽब- वीत् । कष्टं विनाशितोऽयं स्वामी युष्माभिरनयेन । उक्तं च प्रत्यक्षेऽपि कृते दोषे मूर्खः सान्त्वेन तुष्यति । रथकारः स्वकां भायाँ सजागं शिरसावहत् ॥ ६९ ॥ ते प्राहुः । कथं चैतत् । सोऽब्रवीत् । अथ जारिणीपतिरयकारकथा नामाष्टमी कथा । अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने रथकारः । तस्य प्रिया भायी पुंश्चल्येवं मिलख- जनैः प्रतिबोधितः । ततोऽसौ रथकारो जिज्ञासुस्तामाह । प्रिये विप्रकृष्टे प्रामा- न्तरे राजकीयो मण्डपः कर्तव्यः । तल मया श्री गन्तव्यम् । तत्र दिनानि कति- चिल्लागण्यन्ति । तत्त्वया किंचित् पाथेयं मम योग्य विधेयम् । तया च तुष्टया यथाशप्तमेव शम्बलं कृतम् । तथा चानुष्ठिते गृहीतोपस्करपथ्योदनः प्रहरशेपायां १२ ·N संधिविग्रहम् [ तन्त्रम् ३ शर्वयाँ तामाह । गतोऽहं भद्रे द्वारं संवृणीष्वेति । रथकारोऽप्यविज्ञात एव प्रतिनिवृत्य स्वगृहेऽपद्वारेण प्रविश्य स्वशय्याधस्तल आत्मद्वितीयः सह शि- ध्येणावस्थितः । असावपि हृष्टहृदयाद्य मम निरङ्कुशो दयितजनसमागम इति दूतिकया विटमानाय्य तवैव निर्विशङ्कपानभोजनाअनुष्ठितवती । कथमपि चाप्राप्तरतयैव पादौ चालयन्त्या जानुप्रदेशे रथकारः स्पृष्टः। ततोऽसावचिन्त- यत् । असंशयं स एव रथकारो भविष्यति । तत्कथं करणीयमिति । अस्मि- श्चान्तरे सशपथं विटेनाभिहिता । भद्रे कथय मम वा भर्तुर्वा तव कः प्रियतर इति । यतस्तया प्रतिपत्तिकुशलयाभिहितः । प्रष्टव्यं पृच्छास। त्रियो हिनामैता लघुधर्मिण्यो यत्किंचनप्रवृत्ताश्च । किं बहुना यद्यासां नासिका न म्युरसंशयममे- ध्यमपि भक्षयेयुरिति संक्षेपः । यद्यहमीपन्मानमप्यकुशलं भर्तुः शृणुयां सद्यः प्राणपरित्यागं कुर्यामिति । अथ रथकारस्तया धर्षण्या कृतकवचनत्र्यमितमनाः शिष्यमवोचत् । विजयतां ममात्यन्तभक्ता दयिता। सर्वजनसकाशं संमानयामि। इत्युक्त्वा शिरसि कृत्वा खट्टासीनां सजारां राजमार्गरथ्यान्तरेषु भ्रामयजन- हासमवाप्तवान् । इत्यष्टमी कथा समाप्ता। अतोऽहं ब्रवीमि । प्रत्यक्षेऽपि कृते दोष इति । तत्सर्वथा मूलोखाता वयं विनष्टाः स्मः । सुष्टु खल्विदमुच्यते । मान्त्रिरूपा हि रिपवः संभाव्यास्ते विचक्षणः । ये हितं नयमुत्सृज्य विपरीतोपसेविनः ।। ७० ॥ सन्तोऽपि हि विनश्यन्ति देशकालनिराकृताः । अप्राशं मन्त्रिणं प्राप्य तमः सूर्योदये यथा ॥ ७१॥ तदापि तद्वचनमनादृत्यैव चिरंजीविनमुवृत्य स्वदुर्ग नेतुमारब्धः । अथ चिरंजी. व्याह विश्वासार्थम् । देव किं मयैतदवस्थेनाकिंचित्करण संगृहीतेन । किं ममैत- दषस्थस्य जीवितेन । तदाग्निं मे दापय सस्मिनात्मानं प्रक्षिपामीति । रकाक्षण तु तस्थान्तर्निहितभावसूचितमाकारं शास्वाभिहितम् । किमामिसंपातमिच्छतिभवाम्। सोऽब्रवीत् । अहं तावद्युष्मदर्थमिमामाषद प्राप्तः। सदिच्छामि तेषां परनिर्या- सनार्थमुल्कयोनिमग्नौ हुतशररिप्रभावादिति । रत्ताक्षोऽब्रवीत् ।

·कथा ९] मूषककुमारीकथा अन्तर्भावनिगूढेयं वाक्ते प्रकृतिपेशला । विकाराद्यनभिज्ञेया विषदिग्धेव वारुणी ॥ ७२ ॥ दुष्ट । अशक्या तवोलूकयोनिरसंभाव्या च । यत्कारणम् सूर्य भर्तारमुत्सृज्य पर्जन्यं मारुतं गिरिम् । स्वयोनि मूषिका प्राप्ता योनिर्हि दुरतिक्रमा ॥ ७३ ।। सोऽब्रवीत् । कथं चैतत् । रक्ताक्षोऽब्रवीत् । अथ मूषककुमारीकथा नाम नवमी कथा । अस्ति कस्मिंश्चिद्देश ऋषिस्तस्य जाहव्यां स्नात्वोपस्प्रष्टुमारब्धस्य कर- तले श्येनमुखपरिभ्रष्टा मूषकशाविका पतिता । तां दृष्ट्वा न्यग्रोधपवेऽवस्थाप्य पुनः स्नात्वोपस्पृश्य च प्रायश्चित्तादिक्रियां कृत्वा च गृहाभिमुखः प्रायात् । मूषिकां च स्मृत्वाचिन्तयत् । नृशंसमेतन्मया कृतं मातृपितृपरिभ्रष्ट्रां मूपिकां परित्यजता । ममैवायमधर्मों यत्कारणमहमस्या अधुना नाथः । इति मत्वा प्रतिनिवृत्य तां मूषिकां स्वतपोबलेन कन्यां कृत्वा गृहमानीयानपत्यायै भार्यायै प्रायच्छदाह च भद्रे गृह्यतामियं तव दुहितोत्पन्ना प्रयत्नेन संवर्धनीया । इति । ततस्तया संवर्धिता लालिता च । अथ कालेन द्वादशवर्षे प्राप्ते विवाहकार्ये तस्याश्चिन्तामृषिरापेदे । अयुक्तोऽस्याः कालातिक्रमो यत्कारणं ममैवायमधर्मः । उतच पितुहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । अविवाह्या तु सा कन्या इम्पती वृषलो स्मृती ।। ७४ ।। अतोऽहमेनां सहशाय बलवते प्रयच्छामि । उक्तंच ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् । तयोर्विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः ।। ७५ ।। स एवं मत्वा भगवन्तं सहस्रकिरणमाहूयाभिहितवान् । त्वं बलवान् विवाह्यतां मम दुहितेयामिति । असावपि भगवाल्लोकपाल- सर्ववृत्तान्तप्रत्यक्षदर्शी तमाह । भगवन् मत्तो मेघा बलवत्तराः । अहं तैराच्छा- दितोऽदृष्टो भवामीति । एवमेतदित्युक्त्वा मुनिर्मेधमाहूयात्रवीत् । ग़लतां मे दुहितति । सोऽप्याह । मत्तोऽपि बलवान, वायुः । सेनाहमितश्चेतच दिग्भ्यो ·९२ संधिविग्रहम् [ तन्त्रम् ३ विक्षिप्य इति । अथ तेन वायुरप्याहूतः। गृह्यतां महितेति । एवमुक्तो साव- ब्रवीत् । भगवन् मत्तो बलवत्तराः पर्वता यतोऽहं तानद्गुलमात्रमपि चालायतुम- शक्तः । ततोऽसावचलमाहूयाभिहितवान् । गृह्यतां मम कन्येति । म आह । नूनमचला वयं किंत्वस्मत्तो मूषका बलवत्तराः । तैरितश्वेतश्च शतछिद्राः क्रिया- महे । एवमुक्ते मुनिना मूपक आहूयोक्तः । गृह्यतां मम कन्येति । ततोऽमावाह। विधुरमिदं कथमियमस्मद्विवरं प्रवेक्ष्यतीति । अथासौ सत्यमेतदिति म्बनपो- बलेन पुनस्तां कन्यां मूपिकामेव कृत्वा भूपकाय प्रतिपादितवान् । इति नवमी कथा समाप्ता। अतोऽहं ब्रवीमि । सूर्य भर्तारमुत्सृज्येति । अथ रक्ताक्षवचनमनारत्यैव चिरंजीविनमादाय स्ववंशविनाशायात्मीयं दुर्ग ययौ । नीयमानश्रान्तीनम- वहस्य चिरंजीवी व्यचिन्तयत् । वध्यतामिति येनोक्तं स्वामिनो हितवादिना । स एवैकोऽत्र मन्त्रिभ्यो नीतिशास्त्रार्थतत्ववित् ॥ ६ ॥ यद्यप्येते श्रुणुयुस्तदाशा मे सफला न स्यादिति । अथ दुर्गद्वार प्राप्या- रिमर्दनस्तान् सचिवानब्रवीत् । यथेप्सिते स्थानेऽवस्थाप्यतां चिरंजीवीति । चिरं- जीविनापि प्राप्तकालं सुखमपसरियामीति दुर्गद्वारेऽवस्थानं कल्पितम् । प्रति- दिनं च दिग्विजयमात्मेच्छया कृत्वोलूकाः कृताहारा राजादेशात मुप्रभूतं माम- मादाय चिरंजीविने प्रायच्छन् । असावपि रक्ताक्षः स्वकुटुम्बमाहूयोक्तवाम् । अचिरादस्माद्वायसादहं विनाशं पश्यामि । तम युक्तभिः सह मरेका वस्तुम् । यतोऽन्यामद्रिगुहामाश्रित्य सुखं वत्स्यामः । एवमुक्तया रक्ताक्ष: सपरिजनो- ऽन्यत्र प्रायात् । ततोऽसावपि चिरंजीवी वायसोऽल्पीयसा कालेन संजातबल- पक्षो मयूर इव गौराङ्गः संवृत्तः शत्रुबलवीर्यदुर्गस्थानछिनमार्गादिकं ज्ञात्वा चैवमचिन्तयत् । दृष्टः सारो बलं चैषां दुर्ग चापि यथार्थतः । अहीनकालमधुना कर्तव्यः संक्षयो द्विषाम् ॥ ७ ॥ इत्यालोच्योलूकोसाटनाय दुगद्वारकोटराम् करीवपूर्णाम करवा सत्वरं ·तन्त्रम् ३] काकोलूकीयकथा ९३ मेघवर्णसमीपं गतः । मेघवर्णन सोत्सुकमालिङ्गन्य वार्ता पृच्छयमान एवमुक्त- वान् । स्वामिन् नायं वार्ताकथनकालः । कालोऽतिक्रामति परम् । तेन यूयं सर्व एवैकैकां काष्टिकां गृहीत्वा गच्छत । अहमपि वह्नि गृहीत्वागभिष्यामि । सह- सैव गत्वा सर्वशत्रुसहितं शत्रुस्थानं दह्यतामिति । तथैव कृत्वा करीपपूर्णकोट- रेषु काष्ठादिकं दत्त्वा वहिनिक्षिप्तः । अनन्तरमेकदैव सर्वे शत्रवो निर्मूलिताः । दग्ध्वा च नागलोकान्तां गुहामवाप्तसकलमनोरथश्चिरंजीवी पुनर्मङ्गलकल्या- णाभ्युदयलक्षणेन घोपेण तस्मिन्नेव न्यग्रोधपादपे सर्वप्रकृतिसमेतं राजानं मेघव- र्णमास्थापितवान् । अनन्तरं निर्जितारिर्मेघवर्णचिरंजीविनं नानाप्रकारेण संपू- ज्य सहर्पमेवमाह । तात कथं त्वया शत्रुमध्यगतेन कालो नीतः । वरमग्नौ प्रदीप्ते तु प्रपातः पुण्यकर्मणाम । न चारिजनसंसर्गो मुहूर्तमपि भेत्रितः ।। ७८ ॥ स आहाभद्र उपनतभये यो यो मार्गों हितार्थकरो भवेत् स स निपुणया बुद्धया सेन्यो महान् कृपणाऽपि वा। करिकरनिभी ज्याघाताको महास्त्रविशारद वलयरचिती स्त्रीवद्वाह कृती न किरीटिना ।। ७५ ।। शक्तेनापि सदा जनेन विदुपा कालान्तरापेक्षिणा वस्तव्यं खलु वज्रपातविषमे क्षुद्रेऽपि पापे जने । दव्यिप्रकरण धूममलिननायासखिन्नेन किं भीमेनातियलेन मत्स्यभवने सूदा न संघट्टिताः ॥ ८॥ यद्वा तद्वा विपमपतितः साधु वा गहित वा कालापेक्षी हृदयनिहित बुद्धिमान् कर्म कुर्यात् । किं गाण्डीवस्फुरदुमगुणास्फालनन्यप्रपाणि- नासील्लीलावलायतरणन्मेखलः सव्यसाची ॥ ८१ ।। सिद्धि प्रार्थयता जनेन विदुपा तेजो निगृह्य स्वर्क सत्स्योत्साहवतापि दैवविधिपु स्थेयं समीक्ष्य क्रमम ।

·संधिविग्रहम् [ तन्त्रम् ३ देवेन्द्रद्रविणेश्वरान्तकसमैरभ्यर्चितो भ्रातृभिः किं क्लिष्टः सुचिरं त्रिदण्डमवहच्छीमान्न धर्मात्मजः ।।८।। रूपाभिजनसंपन्नौ माद्रीपुत्रौ गुणान्वितौ । गोसप्तिकर्मव्यापारे विराटप्रेष्यतां गतौ ।। ८३ ।। रूपेणाप्रतिमेन यौवनगुणैर्वशे शुभे जन्मना युक्ता श्रीरिव या तया विधिवशात् कालक्रमायातया । सैरन्ध्रीति सगर्वितं युवतिभिः साक्षेपमाज्ञप्तया द्रौपद्या ननु मत्स्यराजभवने घृष्टं चिरं चन्दनम् ॥ ८४ ।। मेघवर्ण आह । असिधाराव्रतमिव मन्येऽरिणा सह संवासः । सोज- वीत् । देव । एवमेतत् । तथापि सहते सुहृदिव भूत्वा प्राज्ञः शक्तिक्षये निराकारः । कालं प्रतीक्षमाणः प्रीतिप्रच्छादिताशाक्तिः ॥ ८५ ॥ तत्किं बहुना न तादृङ्मया मूर्खसमागमो दृष्टपूर्वो वर्जयित्वैकं रक्ताक्षम् । तेन तु मम यथावस्थितं हृद्गतं ज्ञातम् । अन्ये ते पुनर्नाममालमन्त्रिणः । कि तैरेतद्यैर्न विज्ञातम् । अरितोऽभ्यागतो भृत्यः शत्रुसंवासतत्परः । सर्पसंवासर्मित्वान् नित्योद्वेगेन दूषितः ॥ ८६ ॥ पक्षन्यग्रोधबीजाशात् कपोतादिव शाल्मलेः । मूलोत्खातकरो दोषः पश्चादपि भयंकरः ।। ८७ ।। आसने शयने याने पानभोजनवस्तुषु । दृष्टादृष्टप्रमत्तेपु प्रहरन्त्यरयोऽरिषु ॥ ८८ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन निवर्गनिलयं बुधः आत्मानमाहतो रक्षेत् प्रमादाद्धि विनश्यति ॥ ८९ ॥ साधु चेदमुच्यते । दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति न नीतिदोषाः संतापयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगाः।

·तन्त्रम् ३] काकोलूकीयकथा के श्रीन दर्पयति के न निहन्ति मृत्युः कं स्त्रीकृता न विषयाः परितापयन्ति ॥ ९०॥ स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य भित्र नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः । विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ॥ ९१ ॥ शुष्कन्धने वह्निरुपैति वृद्धि मूढेषु शोकश्चपलेषु कोपः। कान्तेषु कामो निपुणेपु विद्या धर्मो दयावत्सु महत्सु धैर्यम् ॥ ९२ ॥ तद्राजन् यत्त्वयोक्तमसिधाराव्रतामिवारिसंपर्कोऽनुभूत इति तत्सत्यम् । अभिज्ञः खल्वासि । किंतु स्कन्धेनापि वहेच्छg कार्यमासाद्य बुद्धिमान् । वहता कृष्णसर्पेण मण्डूका विनिपातिताः ॥ ९३ ।। सोऽब्रवीत् । कथं चैतत् । चिरंजीव्याह । अथ मण्डूकानां कृष्णसारोहणकथा नाम दशमी कया । अस्ति कश्चित्परिणतवया मन्दविषो नाम कृष्णसर्पः । स एवं समर्थित- वान् । कथं नामानया वृत्या सुखं वर्तेयामिति । सतो बहुमण्डूक हदं गत्वावृति- परीतमात्मानं दर्शयन् स्थितः । अथ तथा स्थिते तस्मिन्नुदकान्तर्गतेनैकेन मण्डू- केन पृष्टः । माम किमद्य यथापूर्वमाहारार्थ न विहरसि । इति । स आह । भद्र कुतो मे मन्दभाग्यस्याहारेऽभिलाषः । यत्कारणम् । अद्य रात्रौ प्रथमप्रदोष एव मथाहारार्थ विहरमाणेन इष्ट एको मण्डूकः । तदूग्रहणार्थ मया क्रमः सज्जितः। सोऽपि मां दृष्टा मृत्युभयेन स्वाध्यायप्रसक्तानां प्रामणानामन्तरपक्रान्तोन विमा- वितो मया कापि गतः । तत्सादृश्यमोहितचित्तेन मया कस्यचिद्रामणमूनोरङ्गाष्टो पष्टः । यतोऽसी सपदि पञ्चत्वमागतः । तस्पित्रा दुःखातैनाई शप्त तल्ध । दुरा- स्मन् यस्वथा ममानपराधी सुतो हस्तेन दोषेण वं मण्दकानां वाहन मावि- ·संधिविग्रहम् [तन्त्रम् ३ ष्यसि । तत्प्रसादनलब्धां च वृत्तिमासादयिष्यसीति । ततोऽहं युप्माकं वाहना- र्थमागतः । तेन च सर्वमण्डूकानामिदमावेदितम् । ततस्तैः प्रहष्टमनोभिः सर्व- रेव गत्वा मण्डूकराजाय जालपादनाम्ने निवेदितम् । अथासावपि मन्त्रिपरिश्रता- ऽत्यद्भुतमिति मन्यमानः ससंभ्रममागत्य ह्रदादुत्तीर्य संतुष्टम्तत्पृष्ठमाधिकढः । तदनुक्रमशो यथास्थानमाज उपासिताः । अन्ये चानाप्नुवन्तोऽनुपदं धावन्ति । मन्दविषोऽप्यात्मपुष्टयर्थमनेकप्रकारगतिविशेपानदर्शयत् । अथ जालपादो लब्धस्पर्श एवाह । न तथा करिणा यानं रथेन तुरगेण वा । नरयानेन नावा वा यथा मन्दविपेण में ।। ४ ।। अथ मन्दविषमन्येाश्छद्मग्लानं जालपादोऽब्रवीत् । भद्र किमित्या मन्दं मन्दमुह्यते न यथा पुरेति । स आह । देव । अद्याहारवकल्यान में यथा- पूर्व वोढुं शक्तिरस्ति । अथासावत्रवीत् । भद्र भक्षय क्षुद्रमणकानिति । म आह । ममापीयमाशा किं तु पादीयाज्ञया कृतप्रसादो भक्षयिष्यामि । इनि त्वदायत्तजीवितोऽस्मि । ततोऽसावनुज्ञातः क्रमान् मण्डूकान्, यथेष्टमभक्षयम् । कतिपयैरेवाहोभिर्बलवान संवृत्तः । सुपरितुष्टश्चान्तीनमवहस्यावीत । मण्डूका विविधाहाराश्छलपूर्वोपसाधिताः । कियन्तं कालमक्षीणा भवेयुः स्वादतो मम ।। १५ ।। अथ तच्छ्रुत्वा जातशङ्को जालपादः किमनेनाभिहितमिनि तमान । किं त्वयाभिहितम् । यतोऽसावाकारप्रच्छादनायाह । न किंचिदिति । पुनाथ प्रतिबोध्यमानोऽब्रवीत् । स्वामिन् मयैतदुक्तम् । वरं तीब्राशनिध्वस्तो भवेच्छैलोमीप्रपोऽपि वा। न विप्रशापनिर्दग्धो जन्तुर्भूयात् कदाचन ॥ ९६ ।। अथैवं वर्तमाने जालपादः कृतकवचनयंसितमना नैवावधते । कि बहुना तथा तेन ते सर्वेऽपि भक्षिता यथा बीजमानमपि नावशिष्ठम् । इति दशमी कथा समाता। अतोऽहं ब्रवीमि । स्कन्धेनापि बहेमामिति । तद्राजन् यथा मन्दावि वेण मण्डूका निहतास्तथा मयावशेषाः शायो हताः समाप ·तन्त्रम् ३] काकोलूकीयकथा वने प्रज्वलितो वह्निर्दहन् मूलानि रक्षति । समूलमुन्मूलयति वार्योधो मृदुशीतलः ।। ९७ ।। मेघवर्ण आह । एवमेतत् । अपि च महत्त्वमेतन्महतां नयालंकारधारिणाम् । न मुश्चन्ति यदारम्भं कृच्छ्रेऽपि व्यसनोदये ॥ ९८ ।। तदेवं भवता निःशेषाः शत्रवः कृताः । सोऽब्रवीत् । देव । एवमेतत् । उक्तं च- ऋणशेषमग्निशेष व्याधिशेषं तथैव च । अरिशेषं च निःशेषं कृत्वा प्राज्ञो न सीदति ।।९९ ॥ देव भाग्यसंपन्नस्त्वमेवासि । सर्वमारब्धं युष्मदर्थे सिध्यति । अपिच शक्तं युक्तेन संधत्ते युक्तमाशुपराक्रमैः । तावुभौ वृद्धिसंपन्नी क्रमव्ययसमन्वितो ।। १०० ।। जितात्मनः सत्यवतो धीमतो व्यवसायिनः । किं नामैवंविधस्यापि अयातव्यपदे स्थितम् ।। १०१ ॥ संप्राप्त व्यसने न सीदति मतिः सिद्धौ न संहष्यते क्रोधं संहरति क्षमां च कुरुते काले च विस्पन्दते । कौलीनानि च संवृणोत्यवहितश्छिद्रेपु जागर्ति य- स्तस्यैवं चरितस्य वश्यमनसो हस्तस्थिताः संपदः॥१०२॥ कोऽहं को देशकालौ समविषमगुणाः के द्विषः के सहायाः का शक्तिः कोऽभ्युपायो हितकरणविधौ का च मे देवसंपत् । संपत्तेः कोऽनुबन्धः प्रतिहतवचनस्योत्तरं किं च मे स्या- दित्येवं कार्यसिद्धाववाहितमनसो नावसीदन्ति सन्तः ॥१०॥ तम केवलमकान्तशः शौर्य परं कार्य साधयति । उक्त शबईता हि रिपवो न हता भवन्ति प्रशाहतास्तु सुहता न पुनर्भवन्ति । शखं निहन्ति पुरुषस्य शरीरमे प्रज्ञा कुचबिमवंय यशव शन्ति ॥ १०४॥ 13 ·संधिविग्रहम् [तन्त्रम् ३ । एकं हन्यान्न वा हन्यादिधुर्मुक्तो धनुष्मता । बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्र सराजकम् ॥ १०५ ।। तदेवं देवपुरुषकाराभ्यां युक्तस्यायत्लेन कार्यसिद्धयः संभवन्ति । यतः प्रसरति मतिः कार्यारम्भे दृढीभवति स्मृतिः स्वयमुपनमन्त्यर्था मन्त्रो न गच्छति विप्लवम् । फलति सकलं तत्किं चित्रं समुन्नतिमश्रुते । भवति च रतिः श्लाध्ये कृत्ये नरस्य भविष्यतः ।।१०६ ।। तत्त्यागबुद्धिशौर्यसंपन्नस्य राज्यमिति । उक्तं च त्यागिनि शूरे विदुषि च वसति जनः स च जनो गुणीभवति । गुणवति धनं धनाच्छ्रीः श्रीमत्याज्ञा ततो राज्यम ।। १०७ ॥ मेघवर्ण आह । तात सद्यः फलति नीतिशास्त्रं यत्वयानुकूल्यनानुप्रवि- श्योलूकराजोरिमर्दनः सपरिजनो निःशेषः कृतः । चिरंजीव्याह । देव तीक्ष्णोपायप्राप्तिगम्योऽपि योर्थ- स्तस्याप्यादौ संश्रयः साधु युक्तः । उत्तुनामः सारभूतो वनानां नानभ्यर्च्य छिद्यते पादपेन्द्रः ।। १०८॥ अथवा स्वामिन् किं तेनाभिहितेन यदन्तं क्रियाकालरहितम । साच- भिहितम् । अनिश्चितैरव्यवसायभीरुभि- यथेष्टसंलापरतिप्रयोजनैः। फले विसंवादमुपागता गिरः प्रयान्ति लोके परिहास्यवस्तुताम् ।। १०९ ॥ न च लघुष्वपि कर्तव्येषु धीमद्भिरनादरः कार्यः । यत्कारणम् । शक्ष्यामि कर्तुमिवमल्पमयत्नसाव्य- मलादरः क इति कृत्यमवेक्षमाणाः । केचित् प्रमादतमसा परिवापदुम्स- मापनसमसुलभ पुरुषाः प्रयान्ति ।। ११० ।।

·तन्त्रम् ३] काकोलूकीयकथा ९९ तदद्य जितारेमद्विभोर्यथापूर्व निद्रालाभो भविष्यति । उच्यते चैतत् । निःस हतसर्प वा भवने सुप्यते सुखम् । दृष्टनष्टभुजङ्ग तु निद्रा दुःखेन लभ्यते ॥ १११ ॥ विस्तीर्णव्यवसायसाध्यमहतां स्निग्धैः प्रयुक्ताशिषां कार्याणां नयसाहसोन्नतिमतामिच्छापदारोहिणाम् । मानोत्सेकपराक्रमव्यसनिनः पारं न यावद्गताः साम हृदयेऽवकाशविपया तावत्कथं निवृतिः ॥११२॥ तदवसितकार्यारम्भस्य हि मे विश्राम्यतीव मनः । कथम् । विषितज्वरामिव ह्रदयं गालं लघुतरमिवावसितभारम् । तीर्णार्णवस्य च मनो भवति रिपाववासितप्रतिज्ञस्य ॥ ११३ ॥ सदिदमधुना निहतकण्टकं राज्यं प्रजापालनसत्परो भूत्वा पुत्रपौत्रादिक्रमे- णाचलछलासनश्रीश्चिरं भुक्ष्व । अपि च प्रजा न रायेद्यस्तु राजा रक्षादिभिगुणैः । अजागलस्तनस्येव तस्य नाम निरर्थकम् ।। ११४ ।। गुणेषु रागो व्यसनेष्वनादरो रतिः सुनीतेषु च यस्य भूपसे । चिरं स भुलेऽचलचामरांशुको सितातपत्राभरणां नृपश्रियम् ॥ ११५ ।। न च त्वयावामराज्योऽहमिति कृत्वा श्रीमदेनात्मा व्यसायितव्यः। यत्का- रणम् । चला हि राज्ञां विभूतयः । कथम् । वंशारोहणवद्राज्यलक्ष्मीरारोप्य- क्षणनिपाता पारतरसवत् प्रयत्नशतैरपि दुर्वार्या स्वाराधिताप्यन्ते विप्रलम्भिनी वानरपतिरिवानेकचित्तचपला पनपनोदकराजिरिव दुःसंश्लेषणीया पवनगति- रिव चटुलानार्यसंगतिरिवास्थिराशीविपजातिरिव दुरुपकार्या संध्याभरेखेव मुहूर्तरागा जलबुबुदपङ्किरिव स्वभावभङ्गरा शरीरप्रकृतिरिव क्रियमाण. कृतमा स्वपलब्धद्रविणराशिरिष क्षणष्टनष्टा । किं यदेव राज्ये क्रियतेऽभिषेक- स्तदेव बुद्धिर्व्यसनेषु योज्या ।

·१०. संधिविग्रहम् [ तन्त्रम् ३ घटा हि राज्ञामभिषेककाले सहाम्भसैवापदमुद्रिन्ति ।। ११६ ।। न च कश्चिदनधिगमनीयो नामास्त्यापदाम् । उक्तं च रामप्रव्रजन बलर्नियमनं पाण्डोः सुतानां वनं वृष्णीनां निधनं नलस्य नृपते राज्यात् परिभ्रंशनम् । विष्णोमिनतां तथार्जुनवधं संचिन्त्य लकेश्वरं सर्व कालवशादुपति पुरुषः कः कं परिवायते ॥ ११७ ॥ क च दशरथः स्वर्गे युद्ध्वा सुरेन्द्रसुहगतः कच जलनिधेर्वेलां बवा नृपः सगरो गतः । कच करतलाजातो वैन्यः क सूर्यतनुर्मनु- नंनु बलवता कालेनैते प्रबोध्य निमीलताः ॥ ११८ ।। नृपतिः सचिवाः प्रमदाः पुराणशोच्यानि काननवनानि । स च ते च ताश्च सानि च कृतान्तदंष्ट्राविनष्टानि ।। ११९ ॥ श्रुतेन बुद्धिव्यसनेन मूर्खता मदेन नागः सलिलेन निम्नगा। निशा शशाङ्कन धृतिः समाधिना नयेन चालक्रियते नरेन्द्रता ॥ १२० ।। मुदं विषादः शरदं हिमागम- स्तमो विवस्वान् सुकृतं कृतघ्रता । प्रियोपपत्तिः शुचमापदं नयः श्रियं समृद्धामपि हन्ति दुर्नयः ॥ १२१ ।। वत्सर्वथा प्रजा न्यायेन मन्त्रसुखमनुवर्तयन् राजा राज्यसुखमनुभवतीति। इति संधिविग्रहं काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्त्र समाप्तम् ।

·अथ लब्धनाशं नाम चतुर्थ तन्त्रम् अथेदमारभ्यते लब्धनाशं नाम चतुर्थ तन्त्रम् । यस्यायमाद्यः श्लोकः । प्राप्तमथ तु यो मोहात् सान्त्वतः प्रतिमुश्चति । स तथा कञ्च्यते मूढो जलजः कपिना यथा ॥ १ ॥ राजपुत्रा आहुः । कथमेतत् । विष्णुशर्माऽब्रवीत् । अस्ति कस्मिंश्चित् समुद्रतीरे वलीवदनको नाम वानरराजः प्रतिवसति स्म । स च वृद्धत्वादसाम- यतयान्येन नवयौवनसंपन्नेन कपिनातीवानलप्रताप्यमानहृदयेनामर्पित्वा- द्वद्धवरेण तस्मात् स्वयूथान्निरस्तः कालं यापयति स्म । तस्मिन्नेव तीरे मधुगर्भो नामोदुम्बरस्तिष्ठति । तत्फलाहारण प्राणयात्रां करोति । अथ कदाचित्तस्य भक्ष्यतः करादुदुम्बरफलं जले पतितम् । तेन चाम्भासि पतता मनोहरः कलरव उत्पन्नः । तं श्रुत्वा वानरः सहजचापलात् पुनः पुनरन्यान्युदुम्बरफलानि श्रुतिसुख- करणानीत्यपनीय प्रक्षिपति स्म । अथ कदाचित्तस्याधस्ताद्गच्छन् कृशको नाम शिशुमारस्तानि प्रकामतो लब्ध्वा भक्षयति स्म । ततो सौ तवैव मधुराहारला- भेन स्थितः । उत्पन्नप्रीतिसौहार्दश्च वलीवदनकस्तेन सह स्वयूथाद्धशमपि विस्मृतवान् । शिशुमारोऽप्यतीवस्नेहाक्षिपदयः स्वगृहगमनकाल पमकरोत् । अथ तस्य भार्या सखीमध्यगता तद्विरहान परितप्तहदया कासौ मम दयितः किं बाहिः करोत्यतिप्रसक्त्या । सुप्रभूतश्चाय कालः । विवर्ग परिहार्यात्मानं नाव- धारयति । अथ तस्याः सख्यकारवीत् । कुतस्ते गृह धनं वा तेन भर्वा यस्य त्वं चरितानि न जानासि । स तु मया प्रत्यक्षमेव दृष्टः कयापि वानर्या सह समुद्र- तोरैकदेशे परमप्रीतिपुरःसरंरहसि रममाणः । तदेवं ज्ञात्वा यत्ते करणीयं तदहीन- कालं क्रियतामिति । तच्च श्रुत्वा शिशुमारभार्या परं मनस्तापमगमन सर्वव्यापारांश्च गृहगतानुत्सृज्य मलिनवसना तैलाभ्यक्तशरीरा शयनतलगताधृतिपरीनगावी सखीपरिवृतावस्थिता । शिशुमारोपिवलीवदनकप्रीत्यतिक्रान्तवेलो गृहं प्रत्यागतो- पश्यन्जायां तदवस्थामपृच्छचाविग्रहदयः। विमिदमस्या अस्वास्थ्यकारणमिति मूकतया न काचिदपि सखी कथयति स्म । सादरमेव मुहुर्मुहुरच्छन् । अथ तका द्वितीयमिव हदयं शिशुमारभार्यायाः सा परमावगं सूचयन्त्यावीम् । आर्य ।

·१.२ लब्धनाशम् [ तन्त्रम् ४ अशक्योऽयं व्याधिरस्याः । अद्यापि विनष्टा नामेयामिति मन्तव्यम । नाम्याः प्रत्यापत्तिरस्तीति । एतच्छ्रुत्वा शिशुमारः परं विपादमगमत् प्रियकलवतया चाब्रवीत् । यदि मज्जीवितेनाप्यस्याः प्रतीकारस्तदिमे प्राणा उपयुज्यन्तामेतदर्थ- मिति । साब्रवीत् । भद्र । अस्त्युपाय एक एवास्या व्याधेः । यदि वानरहदयो- पपत्तिरस्ति ततोऽस्या जीवितम् । अन्यथातिक्रान्ता नामेयमिति । एतत स्त्री- रहस्यामिति । ततोऽसौ स्वगतमचिन्तयत् । किभिदं कष्टमापतितम । कथं वानर- हृदयस्य लाभोऽन्यत्र वलीवदनकात । तदप्यतिगहि धर्मविरुद्धं च । अथवा किं कललं प्रधानं स्यादुत मिलं गुणाधिकम । कलतमित्रयो'नं कलवमतिरिच्यते ॥ २ ॥ तस्मात् त्रिवर्गोऽविकलस्ततो मिवं ततो यशः । सर्वलोकान्वितं चैव कस्तम्भ बहु मन्यते ।। ३ ।। किंकर्तव्यतामूढः पुमरचिन्तयत् । एक: सखा प्रियो भूय उपकारी गुणान्वितः । हन्तव्यः स्त्रीनिमित्तेन कटमापतितं मम ||४॥ इति विचिन्त्य गमनव्याहतमना बलीवदनकं मन्द मन्दमगमन। से मन्दमागतं दृष्ट्वा वानरेणोक्तम् । भद्र किमन्य व्याक्षेपकारणं भवतः । मोऽब्रवीम् । वयस्य दुःखमिदमुच्यते । न शक्नोमि भवनोऽतिप्रमाङ्ग कर्तुम । यत्कारणम् । एतावतापि कालेनैकान्तोपकारिणो भवतो न मया किंचिदपि प्रत्युपक शकितम् । अपि च प्रयोजनवशात प्रीति लोकः समनुवर्तत । त्वं तु वानरशार्दूल नियोजनश्रमलः ॥ ५ ॥ अथवा युक्तमेवेदं भवतः । उपकर्तुमनुपकर्तुः प्रियाणि कर्तुं कृतान्यनुम्मर्तुम । विनिपतितांश्चोद्धा कुलाबितानामुचितमतम ॥६॥ सोऽब्रवीत् । नन्वयमेवासम उपकारो यवदेशबन्धुपरित्यागेऽपि वे सं- पनप्रीतियोगाद्रवन्तमानित्यानुभिः सुखं यापयामीति । साचिवमुख्यत ।

·तन्त्रम् ४]
जलजकापकथा
१०३
शोकारतिभयवाणं प्रीतिविरम्भमाजनम् ।
केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ।। ७ ।।
शिशुमार आह ।"
दर्शितानि कलत्राणि गृहे भुक्तमशङ्कितम् ।
कथितानि रहस्यानि सौहृदं किमतः परम् ।।८।।
तद्गृहगमनदारदर्शनकपात्राभिसंबन्धी मया भवान् नकृतः । वानरेणो-
क्तम् । किमनेन सामान्यजनस्यायं संबन्धः । अपि च
खले नटानामिव दारदर्शनं
गवामिवापार्थकमेव भोजनम् ।
सन्तः प्रकृत्यैव हि येन संगमं
कुर्वन्त्ययत्नादपि तस्य यद्धितम् ।। ५ ।।
सोऽब्रवीत् ।
किमत्र चित्र यदि सज्जनो जनः
करोति विद्वज्जनसाधुपूजनम् ।
करोति यन्नीचकुलोद्भवो जन-
स्तदद्भुतं शैल्यमिवार्कमण्डले ॥ १० ॥
तथापि
मित्रं वा बन्धुं वा नैवातिप्रणयपीडितं कुर्यात् ।
स्वं वत्समतिपिबन्तं विपाणकोट्याक्षिपति धेनुः ॥ ११ ॥
तद्भद्र ममापि भवते किंचित प्रत्युपकरणमस्ति । अस्ति समुद्रमध्ये सुरम्ये
द्वीपप्रदेशेऽस्मद्गृहम् । तत्रामृतास्वादतुल्याः कल्पवृक्षसशास्तरवः । तन्मम
पृष्ठमारय गम्यतामस्मत्स्थानमिति । एवमुक्तोऽसावगमत् परं परितोपमाह च ।
साधु भद्र प्रियं ममेदं क्षिप्रं मां तन प्रापयेति । अथासौ शिशुमारस्तं विनाश-
धर्माण विश्वासोपगतं वानरं पृष्ठे गृहीत्वा गच्छश्चिन्तयामास । कष्टं भोः ।
स्त्रीकार्थमिदमत्यर्थ गरीयः सारमेव च ।
तदर्थ दारणं कर्म निन्दामि च करोमि ॥१२॥

·लब्धनाशम् [तन्त्रम् . उपलनिकषं सुवर्णं पुरुषो व्यवहारनिकप उद्दिष्टः । धूर्निकषो गोवृपभः स्त्रीणां तु न विद्यते निकपः ॥ १३ ॥ अतः स्त्रीकृते मया मित्रवधः कर्तव्यः । एवं वज्र छिशुमारी वानरणो- क्तः । किं भवान् वक्ति । स आह न किंचिदिति । ततस्तदकथनाज्जातविकारी वानरश्चाचिन्तयत् । शिशुमारो यन्मया पृष्टो न किंचिदूचे किमत्र कारणम । तदहं प्रज्ञया तस्यान्तर्गतमाकर्पयामि । इति संचिन्त्य पुनरपि सनियन्धं तम- च्छत् । स आह । मम भार्याऽशक्यव्याधिपीडिता तेनाहं विमना इति। यानर आह । भिषामन्त्रिजापात् पुष्टया न किंचित प्रतिक्रियते । शिशुमारणामम । पृष्टास्तेऽप्याहुः । वानरहृदयव्यतिरेकेण न जीवतीति । तत्वा वानरः खात्मानं गतासुमिव मन्यमानः स्वगतमचिन्तयत् । कष्टं नष्टोऽस्मि । गृद्धव प्यजितेन्द्रियत्वफलमनुभवामि । किं च, वनेऽपि दोपाः प्रभवन्ति रागिणी गृहेऽपि पश्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सित कर्मणि यः प्रवर्तत निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ॥ १४ ॥ इत्यालोच्य शिशुमारमाह । भद्र न शोभनमाचरितं त्वया । योषं ताकि प्रथममेव त्वया मे न कथितम् । अहं हृदयं तवैव स्थापयित्वा ममागतः । तद्गृहीत्वागमनमुचितम् । उक्तं च धर्ममर्थं च कामं च वितयं योऽभिवाब्छति । सोऽरिक्तपाणिः पश्यत ब्राक्षणं नृपति त्रियम् ॥ १५ ॥ असावाह । क तधृदयम् । पानरोऽप्रवीत् । तस्मिनवोदुम्बरे । बानर. हृदयं च सदा तरूपु तिष्ठतीति प्रसिद्धम् । तदर्थ यदि कारणं भवतस्तमित्य लदयं गृहीत्वागम्यताम् । तच्नत्वा शिशुमारः सानन्दं प्रतिनियत्यनारं गतः । अथ बहुमनोरथो वानरः ससंभ्रममुक्षुत्योदुम्बरशाखां समधिल्डो हन्त सन्याः प्राणास्तावदिति चिन्तयंस्तिष्ठति । शिशुमारस्वधस्तादायीत् । भद्र सवयं गृही- त्वा शीघ्रमागच्छ । स विहस्याह । न पुनरागमिष्यामि | विशात मया मर्यम् । पवदुखिपूर्व वाक्यं मयोचम् । गम्यवां रे मूळ किं शरीराहिदयं विधति ।

·कथा-१] कर्णहृदयविहीनगर्दभकथा १०५ शाठ्यादिच्छसि मां हन्तुं प्रतिशाठ्यं कृतं मया। मायां तु भवतः कृत्वा मृत्योरात्मा विमोचितः ॥ १६ ॥ तं च तस्य चित्तनिश्चयं ज्ञात्वा शिशुमारोऽब्रवीत् । भद्र हृदयं यदि नास्ति तथाप्यागच्छाहमन्येनौषधक्रमेण तस्या व्याधिप्रतीकारं करिष्ये । वानरोऽ- ब्रवीत् । दुष्ट नाहं गर्दभः । आगतश्च गतश्चैव गत्वा यः पुनरागतः । अकर्णहृदयो मूर्खस्तवैव निधनं गतः ॥ १७ ॥ . स आह । कथं चैतत् । वानर आह् । अथ कर्णहृदयविहीनगर्दभकथा. नाम प्रथमा कथा । अस्ति कस्मिंश्चिद्वनोदेशे सिंहः प्रतिवसति स्म । तस्य चैको गोमायुरनुचरः। स च सिंहः कदाचित् कुक्षिरोगाभिभूतोऽकिंचित्करः संवृत्तः । क्षुत्क्षामकण्ठन च गोमायुनाऽभिहितः । देव कथमस्माकमव्यापाराणां प्राणयानोति । सोऽब्रवीत् । भद्र । अर्थ व्याधिः केवलं गर्दभकर्णहृदयेन भैषजेन निवर्तते । अन्यथा न । अतो मे महता यत्नेन गर्दर्भ त्वमानय । स आह । यथाऽज्ञापयति स्वामी । इत्युक्त्वा गत्वा नगरसमीपे रजकस्य गर्दभ दृष्टाह । भद्र किमसि कृशः । सोऽब्रवीत् । गयस्य महता वस्त्रभारेण प्रतिदिवसं जीवामि । न चाहारमस्माद् दुरात्मनो लभेड हामिति । सोऽब्रवीत् । किमनया यातनया । अहं भवन्तं तब नयामि यस भवान् स्वर्गगतमिवात्मानं मन्यते । सोमबीत् । कथय कथम् । स आहः । अस्यां धनराज्यां मरकतसदृशशष्पप्रायायां नदीसनाथायामभिनवयौवनसंपन्नास्तिस्रो रूपवत्यो रासभ्योऽदृष्टपूर्वा अपि मन्येऽनेवैव निदेनापक्रान्ताः । तासामहं भवन्तं मध्ये प्रापयामीति । तब श्रुत्वा तथा नामेति प्रतिपन्नः । उपनीतश्च सिंहान्तिकं मूर्खः । क्रमप्राप्तं च तं रासभष्ट्वातिहर्षमुत्प्लुत्य सिंहनाक्रान्तोऽपि गभस्तस्या- सामर्थ्यात् कथंचिदपेतोऽतीवसस्तहृदयः प्रतिनिवृत्यानवलोकयन् पलायितः। अथ गोमायुना सिंहोऽमिहितः । भोः किमेवंविधः प्रहारस्ते । यस्तावदर्दभमप्यु- पनीतं हन्तुमसमर्थः स त्वं कथं सपना व्यास स आई। असंशयमेतदेव । पुनस्तावदानीयतामधुना इनिण्यामीति (सआइ । सो अवास्मिन्मया एटा- पदानोऽपि प्रज्ञासामादानीतो यथा न पुनस्तथैव विमिष्यतीति ·लब्धनाशन [तन्त्रम् ४ प्रायात् । गर्दभसकाशं गत्वाब्रवीत् । किं । भवान् प्रतिनिवृत्त इति । स आह । महाननर्थो मे समुत्पन्न आसीत् । न जाने गिरिशिखराकारं किमपि सत्त्वं ममो- परि निपतितं यथायुःशेषतयाहमपेतस्तस्मात् । स आह । न त्वया विदितम् । उक्तंच प्रायेण तु नृणां लोके त्रिवर्गमभिवाञ्छताम् । असन्तोऽपि हि वै विना उत्पद्यन्ते स्वभावतः ॥ १८ ॥ सा रासभी विहिताद्भुतशृङ्गारा त्वामवलोक्य सानुरागालिङ्गितुमुत्थिता त्वं च कातरतया नष्टः । सा पुनर्न शक्ता त्वां विना स्थातुं तया पुनर्नश्यतो भवतोऽवलम्बनार्थ हस्तः प्रसारितः । न चान्यदन कारणम् । तदागच्छ । एत च्छ्रुत्वा गर्दभ आह । त्वया सह गच्छामीत्युक्त्वा गोमायुना पुनर्नीतस्तेन सिंहन गृहीत्वाव्यापादितश्च । ततस्तं हत्वा सिंह आह । भद्र।अयमौषधोपयोगी देवार्च- नादि कृत्वोपयुज्यते । ततः सिद्धिं करोति । यतस्त्वमेवं निभृतो भूत्वाभिरक्ष यावदह लात्वा नित्यकर्म कृत्वागच्छामीत्युक्त्वा गतः । गते च सिंहे गोमायु- ना महौषधमिति मत्वातिलोल्याद् गर्दभकर्णहृदयं स्वयमेव भक्षितम् । भक्ष- यित्वा सुपरिमृष्टवक्सचरणोऽवस्थितः । स्नात्वागतच सिंहः प्रदक्षिणं कुर्वान दृष्टवान् को हृदयं च । आह च । किमिदं वृत्तम् । कपयक कर्णदयमस्य। गोमायुराह । स्वामिन् कुतोऽस्य मूर्खस्य कर्णहृदयम् । यस्य खलु कषय- मस्ति स किमेवंविधो भवति । आगत गतश्चेति । ततः सिंहस्तूष्णी सितः। इति प्रयमा कया समाप्ता। असोऽहं प्रवीमि । नाई गईम इति । तद्रच्छतु भवान् । माई लया पुनः प्रतारयितुं शक्या। कृतकवचनैः कार्यारम्भैस्त्वयाप्यनुवार्वित निभृवनिभृतैः प्रशादोषैर्मयाप्युपक्षशिवम् । अविशवगुणं लसाहित्य मवाप्यनुवाति कसकवने काको नीद समेन सम गवम् ।।१९।। बालपेपमुख्यते ।

·तन्त्रम् १] जलचरकापिकथा १०७ यान्येव बुद्धिस्खलितानि नूनं तान्येव बुद्ध प्रतिबोधितानि । मनस्विनां तत्त्वविदां मनांसि भिषग्वराणीव चिकित्सयन्ति ॥२०॥ अथ शिशुमारो बलीवदनकं प्रज्ञाकोशलविनिश्चितमना एवमाह । मौख्यं प्रख्यापयन्ति स्वं परं प्राझं वदन्ति तु । धीराः स्वेषु तु कार्येषु भवन्त्यस्खलितोधताः ॥२१॥ इत्युक्त्वा निहताशः स्वमालयमगात् । इति लब्धनाशं नाम चतुर्थ तन्त्र समाप्तम् ।।

·अथापरीक्षितकारित्वं नाम पञ्चमं तन्त्रम् । अथेदमारभ्यतेऽपरीक्षितकारित्वं नाम फचमं तन्त्रम् ।यस्यायमाद्यः श्लोकः। योऽर्थतत्त्वमविज्ञाय वशं क्रोधस्य गच्छति । सोऽचिराश्यते मित्राद्राह्मणो नकुलादिव ॥ २ ॥ राजकुमारा ऊचुः । कथं चैतत् । विष्णुशर्माऽब्रवीत् । अस्ति गौडदेशे कश्चिच्छुभगोत्रो देवशर्मा नाम ब्राह्मणः प्रतिवसति स्म । तस्य च भार्या यज्ञदत्ता नाम ब्राह्मणी । सा कदाचित् प्राक्तनपुण्यवशाद्दर्भिणी संवृत्ता । तां च दृष्ट्वा देवशर्मा परं परितोषमुपागतः । एवं चाचिन्तयत् । महन्मे कल्याणमुपस्थितमपत्यलाभाय । ब्राह्मणी चाब्रवीत् । भद्रे कृतार्थासि दारकं जनयिष्यसि तस्याहं बहुमनोरथो गर्भाधानजातकर्मनामकरणादिसंस्का- रान्, करिष्ये । स च मे गोलधरो भविष्यतीति । एवं ब्राह्मण्यभिहिताब्रवीत । को जानाति दारको भविष्यति न वेति । तन्न युक्तमेवमदृष्टेऽपि च वक्तुम । नादा- वेव मनोरथः कार्यः । उक्तं च अनागतवती चिन्तां यो नरः कर्तुमिच्छति । सं भूमौ पाण्डुरः शेते सोमशर्मपिता यथा ॥ २ ॥ सोऽब्रवीत् । कथं चैतत् । साह । अथ मनोरथध्यानकारकब्राह्मणकथा नाम प्रथमा कथा । अस्ति कश्चिद्विद्याभ्यासी ब्राह्मणसूनुः । तस्य कास्मिंश्चिणिग्गृहे. नैत्यर्फ भोजनं वर्तते । सच यदा तल न भुले तदा सक्तुसेतिकां लभते । तां चावासं नीत्वा घटे प्रक्षिप्य स्थापयति । एवं च तस्य बहुना कालेन स घटः सकुभिः संपूर्णः । कदाचित्तस्य घटस्य नागदन्तके स्थापितस्याधस्ताच्छयनगतोऽसौ ब्राह्मणो दिवासुप्तप्रतिबुद्धः । एवं च चिन्तयामास | महा धान्यं वर्तते किमुत कृतान्नं सक्तवः । तन्मे विंशतिमानकाणां रूपकाणां सक्तयः सन्ति । तांश्चाई विक्रीय द्विरुपकाश्छगलिका वशमाला पावत- यिष्यामि । षण्मासाश्च प्रसविष्यन्ते । तासां चापत्यानि वमेव प्रसविण्यन्ते ।

·कथा १] मनोरथध्यानकारकब्राह्मणकथा १०९ पञ्चाब्दानन्तराञ्च चतुःशतसंख्या बह्वथो भविष्यन्ति । लोके च श्रूयते चत- सृभिरजाभिरेका धेनुस्तरुणी जीववत्सा बहुक्षीरा सर्वगुणसंपन्ना लभ्यते । सोऽहं ताभिरजाभिरेव गवां शतं परिवर्तयिष्यामि । तासां च प्रसवापन्नानां बलीवः केचिद्भविष्यन्ति । तैश्चाहं कृषि कृत्वा बहु सस्यमुत्पादयिष्यामि। तस्य विक्रयात् प्रभूतं सुवर्ण भविष्यति । शोभनं चेष्टकाचितं वेश्म प्राकाराभ्यन्तर्हितं करिष्यामि । दासीदासबहलो सर्वोपस्करसंपन्नां च तां मम महती संपदं दृष्ट्वावश्यं कश्चिद्योग्यतमो ब्राह्मणः सुरूपां कन्यां मे दास्यति । तस्यां च कालेनास्म- भाग्योपबृंहितं दीर्घायुपमरोगं वंशधरं दारक जनयिप्यामि । तस्य चाहं यथाविधि जातकर्मादि कृत्वा सोमशर्मेति नाम करिष्यामि । वल्गति च दारके ब्राह्मणी गृहकर्मव्यग्रा गवामभ्यागमनकाले सम्यग् दारकं प्रमादाना- भिरक्षयिष्यति । तदा तामहं ब्राह्मी पुत्रस्नेहाभिभूतहृदयो लगुडेनोद्यम्य ताडयिष्यामि । एवं तेन ध्यानस्थितेन लगुडं भ्रामयित्वाभ्याहतोऽसौ घटो येन तस्यैवोपरि शतकपालभग्नो व्याविद्धसक्तुर्निपतितः । ततोऽसौ ब्राह्मणः सक्तुधूलीधूसरिततनुः । स्वप्नप्रतिबुद्धमिवात्मानं मन्यमानः परं वैलक्ष्यं जन- हासं चोपगतः। इति प्रथमा कथा समाप्ता। अतोऽहं प्रवीमि । अनागतवती चिन्ता न कार्या । दृष्ट कार्य क्रिया- वर्तते । न भित्तिं विना चिनकर्मेति। संपूर्णे च प्रसवकाले प्रसूता ब्राह्मणी शुभ- लक्षणं दारकम् । अथ जातं दशदिवसोत्थाने च कृतकर्माणं दारकं परिरक्षार्थ पितरि विन्यस्य ब्राह्मण्यशुचिवस्त्रशोधनायात्मनः शौचनिमित्तं संनिकृष्टां सरितं गता । ब्राह्मणोऽपि दारित्र्यदोपासहायतया चात्मनैव धृतस्तं बालमाभ- रक्षितवान् । अथ राजकुलात् पर्वके प्रवचनकरादाननिमित्तं ब्राह्मणस्याङ्गायिका राजमाहल्या दास्यनुप्रेषिता । शब्धमानोऽसौ ब्राह्मणः सहजदारियसंतप्तश्चाधि- न्तयत् । यदि सत्वरं न गच्छामि तदा कश्चिदन्यः श्राद्धं गृह्णाति । दारकस्य रक्षको नास्ति । किं करोमीति । एवमवस्थिते यस्तस्यामिहोनशरणे गृहे पुला निर्विषो नकुलो धान्यकणादिभिः संवर्धितस्तमेवावस्थाप्य गतोऽसी प्रामणः । नकुलोऽप्यधिरापश्यत् कृष्णसर्प क्षितिविवरा निर्गत बालकस्या- ·११० अपराीक्षतकारित्वम् [तन्त्रम् ५ भ्याशमायान्तम् । तं च दृष्टा क्रोधसंरक्तनयनाऽतीवस्फुरद्वदनदशनचरणः सहसोत्पत्य तस्योपरि संनिपतितः खण्डशश्च तंकृत्वामृग्दिग्धवक्सचरण एवा- यान्तं ब्राह्मणं दृष्टा सुपरितुष्टमनास्तनिवेदनाय बहिर्निश्चक्राम । अथासावपरी- क्षितकारी ब्राह्मणस्तं नकुलं रुधिररञ्जितमुखं दृष्ट्वाचिन्तयत् । कथं भक्षितोऽनेन मम पुत्रक इति यष्टिकया तं जघान । हत्वा तमनन्तरं यावदसौ ब्राह्मणो गृह- मनुप्रविष्टस्तावदव्यङ्गं तथैव सुप्तं पुत्रकं कृष्णसर्प च समीपे खण्डीकृतं दृष्ट्वा हा हतोऽस्मि मन्दबुद्धिः किमिदमकृत्यं मया कृतमिति स्वहृदयमताडयत् ।आगताच ब्राह्मणी रुदन्तं ब्राह्मणं पश्यन्ती व्यापादितं नकुलं शतधा खण्डीकृतं सर्प च दृष्टा तं ब्राह्मणमाह । किमिदं ब्राह्मण कथं चेति । यतो ब्राह्मणः सर्ववृत्तान्स- माख्यातवान् । प्रेक्षावती ब्राह्मणी परं विषादमुपगता ब्राह्मणमाह । कुदृष्टं कुपरिज्ञातं कुश्रुतं कुपरीक्षितम् । पुरुषेण न कर्तव्यं नापितेन यथा कृतम् ॥ ३ ॥ स आह । कथं चैतत् । साब्रवीत् ।। अथ श्रमणकघातकनापितकथा नाम द्वितीया कया। अस्ति कस्मिंश्चिन्नगरे भूतपूर्वो वणिक्पुत्र उत्सन्नधनवंशविभवो दारि- याभिभूतः शीर्णगृहदेशे वृद्धधात्रीसमेतो बालभावादारभ्य तया वृद्धदास्या धात्र्या संवर्धितः । प्रथमप्रदोष एव स चोष्णं दीर्घ च निःश्वस्याषि- न्तयत् । कष्टमिदं दारिद्रयं कियत्कालावधि स्यात् । इति न्यावा रात्रौ सुप्तः । स च निशावसाने स्वप्नं दृष्टवान् । आगत्य भिक्षुबयेण प्रबोध्य समभिहितो यथा । भद्र प्रभातसमये वयमनेनैव रूपेणागमिष्यामः यत्कारणम् । तव पूर्वपुरुषैरवस्थापितास्त्रयो निधयः । लगुडेन त्वदभ्याइतात्र दीनारा भविष्यामः । न च त्वयात्र करुणा कर्तव्येति । एवं सं स्वतमनुषि- न्तयन्नेव प्रभातसमये प्रतिबुद्धो धात्रीमभिहितवान् । अद्याम्ब त्वया नित्यं प्रय- तया भवितव्यं गोमयसमार्जनादि परिकर्म वेश्मान कार्य यथासंभवं प्राण- त्रयस्य भोजनं दातव्यम् । अहमपि नापितमानयामीति । तथा पारिते ३मचुनखलुचनार्थ नापित आगतः । कृताचारे श्मनुकर्मणि स्वमशा उपायावाः।

·कथा १] श्रमणकघातकनापितकथा १११ अथ वणिक्पुखस्तान छुमणकान् दृष्ट्वा यथादिष्टमनुष्ठितवान् । धनराशयश्च ते संपन्नाः । प्रवेश्यमाने च तस्मिन् धनौघे सार्थवाहपुत्रेण दीनारशतलयमावं परि- तोषणाय रहस्यसंरक्षणाय च दिवाकीर्तये दत्तम् । नापितोऽपि तं दृष्ट्वा कुपरा- मर्शात् स्वगृहं गत्वा चिन्तयत् । अहमपि क्षपणकत्रयं लगुडेन व्यापाद्य निधिवयं करिष्यामीति । ततोऽसौ लगुडं गृहीत्वावहितः स्थितः । अनन्तरं कर्मवशा- द्भिक्षुत्रयं भिक्षार्थमागतम् । ततो लगुडेन ताडयित्वा नापितेन व्यापादितं च । न च निधिलब्धः । अनन्तरं राजपुरुषैराकृष्य नीत्वा नापितः शूले निक्षिप्तः । इति द्वितीया कथा समाप्ता। अतोऽहं ब्रवीमि । कुदृष्टं कुपरिज्ञातमिति । तस्मात्त्वमपि तादृश एव मूर्खः। अतो मतिमतां सर्वाणि कार्याणि सुपरीक्षितान्येव करणीयानि । इत्यपरीक्षितकारित्वं नाम पञ्चमं तन्त्रं समाप्तम् ॥ इति पञ्चतन्त्रं समाप्तम् ॥ ।

·No text on this page.

·INDEX OF VERSES IN पञ्चतन्त्रम् (Roman figures are for the Tantrrs and crabic ones for verses. ... . ... ... ... अङ्गुष्ठोदरमात्र अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि अथ व्यवसितानुज्ञा अदेशकालार्थम् अनागतवती चिन्ता अनागतविधाता च अनारम्भस्तु कार्याणां अनियुक्ता हि साचिव्ये अनिश्चितैरध्यवसाय अनेकदोषदुष्टोऽपि अन्तगूढभुजंगमं अन्तर्भावनिगूढेयं अन्धे तमसि मज्जामः अपराधो न मेऽस्तीति अपायसंदर्शना अपि कीर्त्यर्थमायान्ति अपृष्टस्तस्य तद् यात् अप्राप्तकालं वचनं अप्रियस्यापि वचसः अभियुक्तो यदा पश्यत् अभ्रम्छाया खलप्रीतिः अम्मा भिद्यते सेतुः अयं दूतार्थसंक्षेपः अरण्यादितं कृतं अरितोऽभ्यागतो अर्येन बलवान् सर्वः अर्थन हि विहीनस्य अलबमर्थ लिप्त अवश्य पितुराचार अविशानाद्रामो भवति I 43 अव्यवसायिनमलसं 165 अव्यापारेषु व्यापारं III 29 अश्वः शस्त्रं शास्त्र III 54 असंगृहीतस्य पुनः V2 असमैः समीयमानः [ 127 असाधना वित्तहीनाः III 58 अहितहितविचारशून्य 164 आकीर्णः शोभते राजा III 109 आगतश्च गतश्चैव 170 आचार्या नरपतयः 1129 आजीवितान्ताः प्रणया:. HII 72 आत्मनश्चपलो नास्ति III 51 आत्मपक्षक्षयायैव IT 20 आत्मानं मन्त्रिदूतं I23 आदावप्युपचार० III 22. आपातमात्रसौन्दर्यम् 179 आयव्ययी यस्य 124 आराध्यमानो नृपतिः 175 आरोप्यतेऽश्मा शैलायं 162 आपने शयने याने II 67 आसन्नमेव नृपतिः I51 इयं स्वभिन्नमर्यादैः III 42 इष्टो वा बहुसुकृतो 1. 104 उक्तो भवति यः पूर्व III 86 उत्तरादुत्तरं वाक्यं 11 30 उत्साहशक्तियुत 11 32 उत्साहपमम् ... 12 उदीरितोऽर्थः पशुना 1149 उद्धृतेष्वपि शस्नेषु [50 उपकर्तुमनुपात: II 61 I 6 144 III 28 138 II 1 I 14 I 142 IV 17 188 IT 26 II 14 II131 III 27 I108 1156 III 32 192 117 11188 120 111 14 II 17 177 122 I164 1160 118 I1144 17.6 ... ... ... .

·114 पञ्चतन्त्रम् ... ... ... ... ... उपनतमये यो यो मार्गो... उपलनिकषं सुवर्ण उपायं चिन्तयेत्प्राज्ञः उपायेन हि यच्छक्यं उपार्जितानामर्थानाम् ऋणशेषमभिशेषं एक एव सुहृद्धर्मः एक: सखा प्रियो एक हन्यान्न वा एकं भूमिपतिः करोति एकस्य दुःखस्य एकाकिनि वनवासिनि एरण्डभिण्डार्कनलैः ऐश्वर्यवन्तोऽपि हि औत्सुक्यगर्मा भ्रमतीव कः कालः कानि मित्राणि... कण्ठे गद्दता स्वेदः कर्थितस्यापि हि कनकभूषणसंग्रहणो० कंन स्पृशन्ति कमलमधुनस्त्वक्त्वा कर्तव्यः प्रतिदिवसं कर्तव्यः संचयो नित्यं कल्पयति येन वृत्ति कायः संनिहितापायः कारुण्यं संविभागश्च कार्याण्यर्थोपमर्दैन कार्याण्युत्तमदण्डसाहस कार्षकः सर्वबीजानि कालो हि सकृदभ्येति किं करिष्यति पाण्डित्यं कि कलत्रं प्रधान किंगजेन प्रभिन्न IV 10 149 11 78 V 3 1137 IV 19 1102 1179 1152 | 106 119 1150 1158 121 कथामुखम् 3 189 11 103 III 16 1118 1194 .. III 79 किमत्र चित्रं यदि IV 13 किंमतेनासमर्थन I 159 किं शक्यं शुभमतिना 160 कुदृष्टं कुपरिज्ञातं 13 कुब्जस्य कीटखातस्य III 99 कृतकवचनैः कार्यारम्भैः III 50 कृतशतमसत्सु नष्टं IV 4 कृतान्तपाशबद्धानो III 105 कृत्स्नामपि महीं जित्वा 166 केतक्यः कण्टकैप्प्ताः IT 85 कोऽतिभारः समर्थानाम् [4 को धर्मों भूतदया 148 को धीरस्य मनस्विनः 11 74 कोपप्रसादवस्तूनि II 84 कोऽर्थः पुत्रेण जातेन 190 कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितो [T 38 कोऽहं को देशकालो [31 अमेण यः शास्त्रविदो 136 कच दशरथः स्वर्गे 1193 ते प्रहारा 1110 क्षमावन्तमरिं प्राज 1171 क्षुद्रमर्थपतिं प्राप्य 11 28 खले नटानामिव 1 26 गच्छ दूरमपि यत्र 1192 गण्डस्थले मदकलो 11 7 गण्डोपान्तेष्वचिरनिसृतं 168 गुणवन्मित्रनाशेन 1130 गुणवानन्यसन्मन्त्री 1 34 गुणा अनुक्ता अपि 1161 गुणा गुण शेष गुणाः 1 152 गुणेषु रागी व्यसनेषु 17 2 गुणेनाधारभूतेषु 172 गुरुचकरधुरंधरः ... ... 4.. ... ... ||146 IV9 | 175 154 124 1141 1113 199 111 115 11121 115 ·INDEX OF VERSES 115 ... ... .. गुरोरप्य वालिप्तस्थ चन्दनता भुजंगाः चित्रस्वादुकथः जम्बुको हुडुयुद्धेन जयायोक्षिप्यता जातः पुत्रेऽनुजातः जितात्मनः सत्यवतो ज्ञानं चक्षुर्न तु शानं मदोपशमनं ज्यायान्न नमेदसमे तस्मात् त्रिवर्गों तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तस्य कृते बुधः तम्योपदेशः सफलः नानीन्द्रियाणि तिरश्चामपि यत्रेहक तिरश्चामपि विश्राम तीक्षणोपायप्राप्तिगम्यो तुला लोहसहन्त्रम्य O .. 1135 ". .. 1 120 दुर्मन्त्रिणं कभुपयान्ति [ 105 दुष्टबुद्धिरबुद्धिश्च | 148 दूत एव हि संदध्यात [55,56 दूतं वा लेख वा [[[ 23 दूरादुच्छ्रितपाणिः [153 दृष्टः सारी बलं IMI 101 देशं बलं कार्य [[46 दौभाग्यायतनं धियः 1 139 द्रवत्वात्सर्वलोहाना 113 द्विजिव्हमुद्वेगकरं 1V3 द्विपाशीविषसिंहामि 11189 धर्म एव हतो [[ 53 धर्ममर्थ च कामं च | 168 न कस्यचित्काश्चिद् न गोप्रदानं न ।। 96 न जातिधर्मः पुरुषस्य न तथा करिणा यान ... III 108 नवविज्ञातशीलाय 1164 न भीतो न परामृष्टो 1165 न मनुष्यप्रकृतिना 153 न मातरि न दारेषु 1133 न योजनशतं दूरम् [117 नराधिपा नीचमतानुवर्तिनो LI| 107 नरेन्द्रा भूयिष्ठ [114 नवंशमार्गक्रम 1156 न विश्वसेस्पूर्व० [ 30 नश्यन्ति गुणशतान्यपि 1181 नष्टमपात्रे दान 178 न सोऽस्ति पुरुषो राशी ... 1172न स्वल्पमप्यध्यवसाय. 1125 नहि विश्वसनीय: 178 नाकस्माच्छाडिली माता 191 नात्युच्चशिखरो मेकः 11190 [158 ||140 (139 1107 [1177 [1 17 II 39 II.21 T161 1135 I1149 IV 15 116 I116 1160 1194 186 III 10 1176 1189 1149 1140 1113 11 20 IIT 1 [101 1103 169 I157 IIT 48 I127 165 ... " ... ... ... ... ..NA ... ... तृणानि नोन्मूलयति त्यजन्ति मित्राणि त्यजेदेकं कुलस्यार्थे त्यागिनि शूरे विदुषि दण्डानामिव नमतां दत्त्वा याचन्ति पुरुयाः दन्तस्य निकषणकन दयितजनविप्रयोगः दर्शितानि कलत्राणि दानेन तुल्यो निधिः दुःखमास्मा परिच्छे दुर्जनः प्रकृति याति दुर्जनगम्वा नार्यः ·116 पञ्चतन्त्रम् 1 25 प्रसरति मति: कार्यारम्भे.., | 151 प्राणवृद्धिकरं मित्रं II 106 1190 112.. 11 29 प्राणाश्च कीर्तिश्च ... ... जादेशे नाकाले नानाम्यं नाम्यते दार नानपानानि सतत नाभित्रको न संस्कारः निपानमिव मण्डूकाः निमित्तमुद्दिश्य हि यः निद्रव्यो व्हियमति निर्विशत्रं यदा स्वामी निःसर्प हतस वा नीतिशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः नृपः कामासक्तो गणयतिः.. नृपतिः सचिवाः प्रमदा:... नैतदेकान्ततः सिद्ध नैवार्थी व्यसनगतेन नोन्मयूखेन रत्नेन नोपकारः सुहृञ्चिहूं पटुरिह पुरुषः पराक्रमे पुरुषे हितमन्वष्य परेषामात्मनश्चैव .. ... 15 प्रातमधे तु यो मोहान 1159 प्रायेण तु नृणां 193 प्रायेणेह कुलान्वितं 11 40 प्रीति निरन्तरां कृत्वा | 40 प्लान्यग्रोधबीजाशात I11 111 बलीयसा हीनबला [11 37 बलोपपन्नोऽपि दि [ 84 बहवः पण्डिताः क्षद्राः ||1 119 बहवोऽबलवन्तश्च [ 46 बुद्धिमाननुरक्तोऽयं 11 70 ब्रूया अनुमतं युनः 132 भक्तानामुपकारिणा ।। 23 भक्षयित्वा बहनमम्यान 11 62 भक्षितेनापि भवता 1143 भावस्निग्धपकृतमाम ||| 5 भिनति सम्यक् प्रहितो [LI. 45 मिनस्वरमग्ववर्ण : [ 42 भूम्येकदेशस्य गुणान्वितस्य [173 भोगिनः कञ्च कासनाः... 111 74 मण्डूका विविधातारा: 1 52 मदावलिः पिशुनः 1. 170 मनवानम्मतये III 114 मन्त्रमूलं हि विजय 1155 मन्त्रिमा भित्रसंधान [1 69 मन्त्रिरूपा हि रिफ्यः 185 महताम्यसारण IV5 महत्यमेतन्महतो [[82 महान प्रणुनो न 1136 मागाः पिशुनविनय III 2 मातृतुल्यगुणो जातः IV 18 | 167 1125 11187 II159 1155 1115 11157 137 1141 107 161 1110 198 | 128 1157 1172 127 11195 111 13 ... .. कथामुखम् । पाषाणभरसहस्त्रं यः पिता वा यदि वा भ्राता ... पितुर्गृहे तु या कन्या पूर्वमेव मया ज्ञात पैशुन्यमात्रकुशलः प्रजो न रूजयेद्यः प्रशयातिविसारिण्या प्रत्यक्षेऽपि कृते दोष प्रत्यादिष्टस्त्वरते रिपुः प्रयोजनवशात् प्रीति प्रविरलमप्यनुभूताः प्रवृत्ता बहवः शूराः प्रवृद्धचक्रेणाक्रान्तो 11125 1138 1170 1118 IIT 98 1147 1162 1154 " .

·INDEX OF VERSES 117 मातृवत् परदास्तु मित्रं वा बन्धु वा मित्राणां हितकामानां मिथ्या प्रणिहितो मुदं विषादः शरद मूलभृत्योपरोधेन मूषिका गृहजातापि मृतः प्राप्स्यति वा स्वर्ग... .... ... मृदुना सलिलेन ... ... ... ... ... ... 11[52 यान्येय बुद्धिस्खलितानि ..: TV 11 या ममोद्विजने | 126 यावदम्खलितं ||| 30 या हि प्राणपरित्याग [1] 121 येन शुक्लीकृता हंसाः 176 ये सामदानभेदाः 147 थैव भृत्यगता संपत् | 123 यो न निःश्रेयसे ज्ञाने | 119 योऽर्थतत्त्वमविज्ञाय 11 22 राजा वृणी ब्राहाण: IV 21 राजानमपि सेवन्ते 112 रामप्रव्रजणं बलेनि | 150 रूपाभिजनसंपन्नी 1146 रुपेणाप्रतिमेण | 171 रोगी चिरप्रवासी || 68 लघुप्वपि विधातव्य 118 लभते पुरुपस्तास्तान J32 लवणजलान्ता नद्यः 1187 लागूलचालनमधः || 116 वक्रनास सुजिमाक्ष [19 वदस्सु दैन्यं 111.81 वध्यतामिति येनोक्तं THIS बनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति. III 75 वने प्रज्वलितो बहिः 113 वरं विभवहीनेन 18 बरं कार्य मनं [71 वरं गर्भस्त्रायो 1 63 वरं गधो से: 1 29 वरं सीवाशनिध्वस्तः III 11 परममौ प्रदी तु II 31 वरमहिमुखे क्रोधाविष्टे 1137 वर्धमानो महान्स्नेहः 1121 वसेन्मानाधिक मृद्धटवत्सुखभेद्यो मौयं प्रव्यापयन्ति यजीव्यतेक्षणमपि यत्नादपि कः पश्येत् यथा यथा प्रसादेन यदकार्यमकार्यमेव यदभावि न तद्भावि यदशक्यं न तस्य यदि कोकिलमेचका यदि तावत् कृतान्तन यदैव राज्ये क्रियते यछन युज्यते लोक यहा तद्वा विषमपतितः यमेवाभ्युपयाति ययोरेव सम वित्त यस्माश्च येन च यस्मिजीवति जीवन्ति यस्मिन्नेवाधिकं चक्षुः अस्य बुद्धिबलं तस्य यस्य यस्य दियो भाव: यस्य सिध्यत्ययत्नेन यस्यास्तिस्य मित्राणि यो लब्ध्वेन्द्रियनिग्रहो 10 20 III 65 1186 11115 1169 | 134 | 145 174 V 1 1174 128 III 117 1183 11184 1144 16 | 169 1160 | 10 I1J34 11162 1176 IV 14 ||| 97 1142 143 .कथामुख 4 1118 I1196 1178 1141 11 1136 ... .... ... ... ... ... ... यान् यशः ...

·118 पञ्चतन्त्रम् " ... ... 1195 IV7 11124 110 120 11164 1177 11126 1179 I1153 112 कधामूग्बम || 19 .. ... 2 178 | 177 .. वाजिवारण लोशनी नातवृष्टिविधूतस्य वापीकूपतहागाना विद्याविक्रमज योऽनि विद्वानृजुरभिगम्यो विनाप्यर्थैर्धारः विशेषज्ञो भव सदा विपदिग्धस्य भक्तस्व विषाणसंघट्ट० विषितज्वरामिव विष्णुः सूकररूपेण विस्तीर्णव्यवसायसाध्य वैद्यविद्वजनामात्या व्यपदेशेऽपि सिद्धिः व्यलीकमपरं परेण व्यसनं हि यदा राजा व्योमैकान्तविहारिणोऽपि शक्तं युक्तेन संधत्त शक्तेनापि सदा जेनन शक्ष्यामि कर्तुमिदं शत्रवोऽपि हितायैव शत्रुणा न हि संध्यात् शबोर्विक्रममज्ञात्वा शशिदिवाकरयोः शलेहता हि रिपो शाव्यादिच्छसि मां शाव्येन मित्रं शातयत्येव तेजाति शास्त्राण्यधीत्यापि शिबिनापि स्वांसानि शुष्कन्धने वह्निः शून्यमपुत्रस्य गृह शूराः सर्वोपधाशुद्धाः 141 মাৰিাগ 1180 1|| 47 श्रुनापविद्भरता | 11 श्रुतेन बुद्रियंसनेन | 163 श्रूयते हि कपोतेन 1163 लाभ्यः स एको 133 पडेव खल मन्त्रस्य J67 संरक्षणं साधुजनस्य ||| 19 संरोहती पुणा [113 सहतास्त, हरन्तीमे [45 प्रकलार्थशास्त्रसार [11 112 सकृदुष्टं तु यो मित्रं [.90 सता मतिमतिक्रम्य I1136 सत्यान्ताचा 195 এবাঙ্গীনহালাল, 158 सधन इति कि मदः 11.6 सन्त एव सता 111 100 सन्तोऽपि हि विनश्यन्ति 111.80 संतोषामृततृप्ताना IIT 110 सन्नस्य कार्यस्थ III 67 समृगोरगसार I. 15 संपत्तयः परायत्ताः [ 124 संप्राप्त व्यसने न [15 सरसि बयस्ताराबछायो I11 104 सर्वप्राणविनाशसंशय TV 16 सर्वाः संपत्तयस्तस्य 1144 सर्वोपधिसमृदस्य III.9 सव्यदक्षिणयोर्यत्र IT 54 सस्निग्धोऽकुलान् JIT 68 वरते सुहृदिय भूत्वा JIT 92 षोः प्रकुपितस्यापि IT 34 सामादिदडपर्यन्तो III 18 सानैव हि प्रयोक्तम ... ... 1166 1175 11171 ||48 157 151 187 [11 102 194 1145 1147 II163 139 182 I1185 IL 12 1133 I131 ....

·CORRIGENDA 119 ... वै कुनदिका ... सिंह: पञ्जरयन्त्रणा सिद्धिं वञ्चनया वेत्ति सिद्धिं प्रार्थयता जनेन सुखस्य मण्डः सुचिरं हि चरन सुपूरा सुप्तं वह्नो शिरः कृत्वा सुहृदयमिति दुर्जने सुहृदामुपकारकारणात् सुहृदि निरन्तरचित्ते मुहृद्भिराप्तैः सूर्य भर्तारमुत्सृज्य स्कन्धेनापि वहेच्छत्रु स्तब्धस्य नश्यति स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं ... स्त्रीकामिदमत्यर्थम् [114 स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते [11 12 स्थानेष्वेव नियोक्तव्या 11 82 स्पृशन्नपि गजो हन्ति 1173 स्वकर्मसंतानविचौष्टितानि 11.33 स्वजनोऽथ सुहन्नृपो [13 स्वफलनिचयः शाखामङ्गं 183 स्वभावजंतु यान्मित्रं [1 16 स्वभावरौद्रमत्युमं 17 स्वल्पस्नायुवसावशेष० 1183 स्वल्पेऽपि गुणाः स्फीतीभवन्ति 11156 हर्तव्यं ते न पश्यामि 11 73 हितकन्दिरकार्यम् 11193 हितवक्ता मितवक्ता 11191 हीनः शत्रुनिहन्तव्यः '1 59 हुताशज्वालामे स्थितवति . IV 12 1157 135 11143 1191 180 | 112 1188 11135 19 1 100 11166 181 1138 11160 1109 ... CORRIGENDA Page and line Page and ling 12,29 Add I at end of line 14. 6 Read शिविरमनुप्रविष्टः 15.26 द्विमोच्च कामुक० 21.17 বিগবী 24.17 त्रिवर्गहानिकरम् 25.20 रूक्षानि 50.22 पश्यतीहामि 51.25 काशा 52.7 52.18 Add I bcforc 43 52.29 Read मयत्यकार 53.16 विश्वसति 54.16 विरोद्धार 55.1 किंनिमित्तम् 55,10.11 , तं विपुलं हृदं 55.20 Add I after क्यस्थ 56.14 Read वृहत्स्फिर नाम 63. 5 Add I at end of line 64.18 Delete I, & road I lor II 64.19 Deletel

·No text on this page.

·No text on this page.

·Oriental Book Agency, Poona 2. *. 3 19 Our Own Publications. Rs. As 1 Abhyankar V. & Deodhar C. R. Nyamursari (PATOTT) of Acharya Bhāsaryajna with the Nyāyasāra padapañchikā of Väsurlen of Kashmir, Critically edited with Notes including Translation. 1922. Cr. pp. 5, 98, ii, 98. 2 E 2 Belvalkar S. K. -Brahmasutras (TUTT) of Bacarayana with the Comment of Sankarācharya, Chapter II, Quarters I & IT, Editecl in the original Sanskrit with notes and Tenglish Translation. 1923. Deiny, pp. 51, 112, 14, 236. 3 Systems of Sanskrit Grammar, bcing the Viswanath Nārāyan Maadilik (old Medal Prize- Essay for 1909. It gives an account of the diffcrent existing systems of Sk. Grammar". 1915. Demy, pp. 8, 148. 30 --Kavyadarsa (buf) of Dandin, Sanskrit Text and English Translation. 1924. Deiny pp. 8, 47, 82.... 3 0 5 -Rama's Laler Ilistory Ullar-Rum Charit, (Thafa). An ancient Hindu Drama by Bhavabhūti. Translated from the original Sanskrit and Prakrit into Maruthi, with Introtion and Notes. 1915. pp. 276. 2 0 6 Sanskrit Text only. 1921, lemy. pp. 107. 7 mw - Four Unpublished Upanisadic Texts. [BAŞKALA, (, ) ( CIGALEYA, ) ( T ) ARŞEYA, (repeat) and SAUNAKA (star)). Tentutively Edited and Translated for the first time. ? The Paryanka-Vidya, (9* afar.) Kausitakyupanisad, terutama Chap. I 8 -Mathara-Virtti, (HTETET),an essay on,(Comm. on Saškhva-Karikas by Mathara ) 1924. Pp. 36. 9 -Commemorative Essays, Presented to Sir Ramkrishna Gopal Bhandarkar upon the completion of his 80th Year on Friday the 6th of July 1917, by his Friends, Pupils and Admirers from different Lands, as a mark of Respect and Affection. 1917. Royal Pp. 8, 455. Library & Ordinary eds. 16 & 120 10 Chandavarkar G.A.A Manual of Hindu Ethics, ..

·No text on this page.