·-
--
GOVERNMENT OF INDIA
ARCHÆOLOGICAL SURVEY OF INDIA
CENTRAL
ARCHÆOLOGICAL
LIBRARY
ACCESSION NO
24073
CALL No. Sa2. Hs/ GopKli
D.G.A. 79
'
.
1

·>
$
لسه با
OF THE DIRECTOR GENERAL OF ARCHÆO
(Library Region No
--
ARE
ARCHIBOLO
INDIA

·No text on this page.

·THE
PRINCESS OF WALES
SJ RASWATI BHAVANA TEXTS
No. 15
AN
(Part II)
O
EDITED BY
GOPI NĀTHA KAVIRĀJA
THE
TRIPURĀ RAHASYA
(JNĀNA KHANDA )
Printed by Jai Krishna das Gupta
At the Vidya Vilas Press, Gopal Mandir Lane,
Benares City.
1927

·UEVTRA AKUHAE:1!, GI!
(BR1Y NEW DELHI
...
Daun
Call No...
* . * # # # # #
1
..

·सटीक
त्रिपुरारहस्यम्
( ज्ञानखण्डम् )
The
TRIPURĀRAHAŠYA
(JÑĀNA KHANDA )
With Commentary
CHAED
cw Delhi
Edited with Introduction
BY
GOPI NATH KAVIRAJ, M, A.,
we
Principal, Government Sanskrit College Benares,
and
Nārāyaṇa S'āstri Khiste Sāhītyāchārya
Assistant Librarian, Saraswati Bhawan, Benares.
24073
Sa 2 Hs
Dosts
1927
Top khi

·OENTI
!!!AL
Acc.
24073
.9-7.56
Sa.2HS/ Gafl llarg
1

·षष्ठोऽध्यायः। अश्रद्धस्तरुणः पत्न्यां कथं स सुखमेधते । तथापत्येषु स्थविरः कथमयिात् सती गतिम् ॥ २६ ॥ अश्रद्धो वा भुवं कस्माद् विकर्षेत् कर्षकः किल । न प्रवृत्तिर्भवेत् कापि त्यागे वा सङ्ग्रहेऽपि वा ॥२७॥ श्रद्धाधुर्ययोगेन विनश्येज्जगतां स्थितिः । एकान्तग्रहणाल्लोकप्रवृत्तिरिति चेच्छृणु ॥ २८ ॥ एकान्त ग्रहणे वापि श्रद्धा कस्मात् प्रतिष्ठिता। 2.58 माय निद्रिते मामियं न हन्याँदिति पत्न्यां श्रद्धामकुर्वतो विपरीत. सम्भावनोदयात् सुखं न स्यात् । एवं स्थाविरोऽपि । सती ग. तिं सुखस्थितिम् ॥ २६ ॥ अश्रद्धस्य न कापि प्रवृत्तिः स्यात् इष्टसाधनत्वनिश्चयासम्भवादित्याह-अश्रद्ध इति ॥ २७ ॥ भ. 'वृत्यभावे इष्टापत्तिरिति चैनवमित्याह-श्रद्धेति । श्रद्धावैधुर्यं श्र. द्धाभावः तद्योगेन तत्सच्चेन हेतुना प्रवृत्यभावे साधिते सति इति शेषः । जगतां प्राणिनां स्थितिः सुखाद्यनुभवात्मा व्यव- हारः । नश्येन्नाशः सम्भवेत् । प्रत्यक्षसिद्धाजगस्थितिस्प- न्होतुं न शक्या । अतस्तन्मूलभूतश्रद्धासिद्धिरिति भावः । ननु न जगतस्थितिनिमित्तप्रवृत्त्यन्यथानुपपत्या श्रद्धासिद्धिः प्रवृत्ते. रन्यथासिद्धरित्याह-एकान्तेति । एकान्तग्रहणात् व्याप्तिग्रहा- दित्यर्थः । कर्षक: भूविकर्षणे कृतेऽकृते च धान्यप्राप्तिमप्राप्तिश्च भूयो गृहीत्वा कर्षणव्याप्ति धान्यमासौ विनिश्चित्य कर्षणे प्रव- ते न श्रद्धया प्रवर्तत इति भावः । अत्राह-श्रृण्विति ॥२८॥ श्रद्धा नाम सम्भावनात्मा निश्चयः इदमित्थमेव स्यादिति । एवं सति एकान्तग्रहणे वा श्रद्धा तवे कथं प्रतिष्ठिता स्थिता ।श्रद्धा 7 ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे -- तत्राप्येकान्तशरणः श्रद्धाशरण एव हि ॥ २९ ॥ तस्माच्छ्रद्धामृते लोकोऽवसीदेदश्वसन् ध्रुवम् । तस्माच्छ्रडां दृढां प्राप्य सुखमात्यन्तिकं ब्रज ॥३०॥ श्रद्धाऽवरे न कार्येति मन्यसे यदि तच्छृणु । इयश्च श्रद्धयैवास्ते प्रवृत्तिर्नृपतेः सुत ॥ ३१ ॥ तत् कथं ते प्रवृत्तिः स्यादिति श्रुत्वा प्रियावचः । हेमचूडः प्राह पुनः प्रियां कुशलभाषिणीम् ॥ ३२ ॥ नूनं प्रिये सर्वथैव श्रद्धातव्यं यदा भवेत् । मपन्हुवानस्य तव केषुचित् स्थानेषु कार्यकारणयोः साहचर्या. नुभवमात्रेण परोक्षे भाविकार्येऽपि कारणसाहचर्यसम्भावना कु. त इत्यभिप्रायः । यद्वा सुखाद्यनुभवरूपफलादपन्हीतुमशक्यात प्र- वृत्तिः सिद्धा । सिद्धायां प्रवृत्तौ श्रद्धामूलकत्वं न भवेदकान्तग्रह- णमूलकत्वमेव भवेदिति वा श्रद्धा कुत इति । तत्रापीति । एका- न्तग्रहणात् प्रवृत्तिरिति स्वीकारेऽपि । एवं सत्यपि श्रद्धा त्व- याभ्युपगतेति भावः ।। २९ ॥ यस्माच्छद्धा विना प्रवृचिन घ. टते तस्मात् । श्रद्धामृते प्रत्यभावाल्लोकव्यवहारो नश्येत् । अ- श्वसन्निति । उच्छवासनिश्वासयोस्तनिरोधे च संशयादमवृत्तिः स्यादिति तात्पर्यम् । यस्माच्छ्रद्धां विना व्यावहारिकमपि मुखं न भवेत्तस्मात् । मदुक्तौ श्रद्धा प्राप्य ॥ ३० ॥ ननु श्रद्धा वि. द्वद्वचनेषु कार्या नावरे निकृष्टे स्त्रीमूढादिवचने इति तदाक्षेप मन्द्य परिहरति-श्रद्धेति । इयमिति । अकरे श्रद्धा न कर्तव्ये- त्यभ्युपगमरूपा प्रवृत्तिरपि श्रद्धयैव भवेदिति भावः ॥३१॥ ॥ ३२ ॥ यदि श्रद्धा च स्यात्तदा प्रोक्ताभ्युपगमरूपा प्रवत्तिः ।

·षष्ठोऽध्यायः। ८३ --- श्रद्धा सत्सु विधातव्या यथा श्रेयः समाप्नुयात् ३३ असत्सु नो विधातव्या श्रद्धा श्रेयोऽभिवाच्छिना। अन्यथान्तः सुनिशिते कुटिले बडिशे यथा ॥ ३४ ॥ बहिः समे सुपिष्टेन मीनानां नाशमाप्नुयात् । तस्मात् सत्स्वेव कर्तव्या श्रद्धा नासत्सु कुत्रचित ३५ असत्सु कृत्वा श्रद्धां ये नाशमीयुः परेऽपि च । सत्सु श्रेयोयुजः श्रद्धावशतस्त निदर्शनम् ॥ ३६ ॥ अतः प्रतीत्यैव युक्ता कत्तुं श्रद्धा न चान्यथा । तत् कथं ते प्रवृत्तिः स्यादिति प्रश्नः कथं तव ॥ ३७ ॥ इत्युक्ता हेमलेखा सा पुनराह पतिं प्रियम् । शृणु राजकुमारेदं प्रोच्यमानं मया वचः ॥ ३८ ॥ यदात्थ त्वं कथं प्रश्न इति तत्र ब्रवीमि ते ।.. - शी कथं स्यादित्याह-तदिति । सर्वथा । वरावरत्वविचारं विना। तदा श्रद्धा सतस्वित्यादि महाजनोक्तवत् मीनानामिव नाशमा. प्नुयादिति व्यवहितेन सम्बन्धः ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ अन्यथा असति बडिशे । श्रद्धया मीना यं नाशमाप्नुयुः तं नाशमाप्नुयात् । यतोऽसति श्रद्धया नाशः तस्मात् ॥ ३५ ॥ ये मीना इकासत्सु श्रद्धया नष्टाः ये च सत्सु श्रद्धया श्रेयोयुक्तास्ते सर्वे मदुक्तौ निदर्शनम् उदाहरणम् ॥३६॥ सदिति प्रतीत्या ज्ञात्वैव श्रद्धा क- तुं युक्ता । एवं सति तत् कथं ते प्रवृत्तिरिति प्राक्कृतः प्रश्न आक्षेपः कथम् । न सर्वथाहं श्रद्धाप्रतिषेधपरः सबसु श्रद्धा का. यो नान्यत्रेति सतां महाजनानां वाक्यादेवमहं प्रवृत्त इति भा- व॥ ३७॥ ३८ ॥ सत्सु श्रद्धा कार्येति.. यद्वाक्ये तब श्रद्धा ·८४ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे १ अथ सन् वा ह्यसन वायमिति ते निश्चयः कुतः॥३९॥ सत्यस्मिन् निश्चये भूयाच्छुभं सच्छद्धयेह वै। सोऽपि लक्षणतः स्याचेच्छ्रद्धा लक्षणसङ्गता ॥ ४० ॥ प्रमाणाल्लक्षणज्ञानमिति चेत्तत्र संशृणु। अश्रद्धस्य प्रमाणं किं भवेत्तत् सुनिरूप्यताम् ॥४१॥ अन्यथा हि प्रमाता नोऽविसंवायेत कुत्रचित् । तस्माच्छ्रद्धां समाश्रित्य लोकः सः प्रवर्तते ॥४२॥ 7 -- -- - . । । - t प सोऽयं पुरुषः सन्नेवेति कथं ते निश्चयः ॥ ३९ ॥ अन्यवाक्ये. नेति चेदनवस्थेत्यभिप्रेत्याह-सत्यस्मिन्निति । अयं निश्चय एव न घटत इति तात्पर्यम् । सोऽपि । सन्निति । निश्चयोऽपि । लक्ष- णतः असव्यावृत्तिधर्मेण । श्रद्धेति । इदमस्य लक्षणमित्यन्यवाक्ये- नेदं लक्षणज्ञानं भवितव्य चेदनवस्था तदवस्थैवेति भावः ॥४०॥ प्रमाणादिति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यर्थः । अंश्रद्धस्य प्रमान j. किमिति । अयमाशयः । परे ह्यागमे श्रद्धयैव प्रवृत्तिरुपपद्यते नः शुष्कतर्केण । पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयोः सहचारस्प भूयो ग्र हीतत्वेऽपि हीरके व्यभिचारदर्शनान्न केवलतर्केण किञ्चिज्ज्ञा- तुं शक्यते इति ॥ ४१ ॥ तस्मात् पुरुषार्थसाधनप्रवर्तकमविसं- वादिप्रमाणमागमानान्यदित्याह-अन्यथेति । सदागमस्येवा- न्यप्रमाणानामपि दृष्टत्वाभावसम्भावनया सर्वथाऽविसंवादक- त्वे प्रवृत्तः प्रमाता न कापि विसंवाद्येत प्रवृत्युद्दिष्टफलाप्राप्त्या परिभूयेत । यस्मादन्यप्रमाणाना: विसंवादकत्वसम्भावना त स्मात् । सदागमे श्रद्धासाश्रित्येव कृषीवलोऽपि आगमाश्रयेण सुम- हत्चविघ्ननिरसनादिपूर्वकं प्रवर्चते । तत्र च दृश्यमानः कचिद्विसं- i ·षष्ठोऽध्यायः । ८५ तत्प्रकारं प्रवक्ष्यामि शृणु निश्चलचेतसा। अनवस्थिततौं वा ह्यतर्को वापि सर्वथा ॥४॥ श्रेयो न प्राप्नुयाल्लोक इह वापि परत्र वा। तत्रातर्कस्य कालेन भवेच्छयः कदाचन ॥ ४४ ॥ अनवस्थिततर्कस्थ न श्रेयः स्यात् कथश्चन । पुरा सह्यगिरौ गोदावरीतीरे हि कौशिकः ॥ ४५ ।। न्यवसच्छान्तसुमतिातलोकः सतत्त्वकः । तस्य शिष्यास्तु शतशः स्थिता गुरुसमाश्रयात् ॥४६॥ त एकदा गुरुमनुगता लोकस्य संस्थितिम् । निर्णेतुं बुद्ध्यनुगुणं तदा प्रोचुः परस्परम् ॥ ४७ ॥ । वादो न प्रमाणदोषकृतः किन्तु सामग्रीवैकल्यकृत एव । अ. तएव तस्यैव तत्रैव भूयः सामग्रीसाकल्यसम्पादनाभिमानेन मनिरुपपद्यत इति भावः ॥ ४२ ॥ तत् प्रकारं श्रद्धया श्रेयः- प्राप्तिमकारम् । अनवस्थिततर्कः शुष्कतवान् । अतको मृदा ॥ ४३ ॥ श्रयो नेति' । आद्यस्यानाश्वासेनाप्रवृत्तेः। द्वितीयस्य सामग्रीवैकल्यसम्भवात् । अन्धप्रक्षिप्तलोष्टाघातेन फलपातवद्धि- तीयस्य श्रेया कदाचित् सम्भाव्येत इत्याह-तत्रेति । तयोर्म. ध्ये इत्यर्थः ॥ ४४॥ अनवस्थिततर्कस्य श्रेयो न कथञ्चिदि- स्यत्रेतिहासमाह-पुरेति ॥ ४५ ॥ शान्तश्चासौः मुमतिश्च । कामाद्यनाहतस्वभावः श्रद्धाभक्तिप्रचुरमतिश्च । अतएव ज्ञात लोकसतत्वकः । लोक्यते दृश्यते इति लोको दृश्यम् । दृश्यस्य हिपर तत्वं यत्प्रकाशः परः शिव इत्यागमरीत्या अधिष्ठान प्रकामामानं सतत्वं स्वरूपं ज्ञातं येन ॥ ४६॥ ते शिष्या इ

·८६
त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे
तत्राजगाम शुङ्गाख्यो विप्रः कश्चिन्महायुधः।
स सर्वेषां मतं प्रोक्तं दूषयगुडिकौशलात् ॥ ४८ ॥
अश्रद्धया हतप्रज्ञो विवाद निपुणस्तदा ।
प्रमाणात् प्रमितं सत्यमित्युक्तंषु द्विजेष्वथ ॥ ४९ ॥
अनवस्थिततर्को वै प्राह तकसंश्रयः ।
शुङ्गाख्य आक्षिपन् सर्वान् तत्र वादकथान्तरे ॥५०॥
विप्राः शृणुध्वं मद्वाक्यं सत्यं न कापि सिध्यति ।
प्रमितं यत् प्रमाणेन तत् सत्यमिति हीरितम् ॥५१॥
गुरुमनु पश्चात् । गुरोः परोक्ष इति यावत् । लोकस्य स्थिति
निर्णेतुं गताः सङ्गताः सन्तः तदा तनिर्णयाय स्वबुद्ध्यनुगुणं
यथा तथा परस्परं मोचुः ॥ ४७ ॥ तत्र कौशिकशिष्यसमाज ।
महाबुधः शुष्कतर्कनिपुणः । यद्वा महांश्चासावबुधश्च अज्ञात.
लोकसतत्व इति भावः । सः शुङ्गः। सर्वेषां कौशिकशिष्या.
णाम् । बुद्धिकौशलात् । नागमानुरुद्धयुक्त्याऽदूषयत् किन्तु के-
वलं बुद्धिकौशलात् शुष्कतरिति भावः ॥ ४८ ॥ कुतस्तस्याः
गमानादर इति चेदाह-अश्रद्धयेति । अतएव विवादनिपुणः.
सन् वितण्डामाश्रित्येति यावत् । तदा कौशिकशिष्याणां -
इयतत्त्वनिर्णयोपयुक्तकथाकाळे । निर्दुष्टप्रमाणप्रमितं सत्यमिति
तेषूक्तेषु । अथाहेत्यन्वयः ॥ ४९ ॥ अनवस्थिततर्कः शुङ्गा-
ख्यः । शुष्कतकीश्रयः । वादकथान्तरे । जल्पवितण्डाभिन्नका
थामध्ये ॥ ५० ॥ शुङ्गवाक्यं विप्रा इयादि । भवद्भिर्यत् सा-
ध्यते सत्यं न तत् कापि कालत्रयेऽपि सिध्यतीत्याक्षेपः । प्रमि-
तमित्यादिकौशिकशिष्षमतानुवादः। इति हि भवद्भिरितम् ॥५१॥

·---- षष्ठोऽध्यायः। . तत्र तेन दोषयुजा भवेदप्रमितं ननु । निश्चेतव्या ततस्त्वादी प्रमाणानामदुष्टता ॥ ५२ ॥ सा प्रमाणान्तरकृता तत्राप्येवं विचिन्त्यताम् । इत्येवमनवस्थानात् न किञ्चित् प्रमितं भवेत् ॥ ५३ ॥ अतः प्रमाता प्रमितं प्रमाणं वा न सिध्यति । तस्माच्छ्न्याश्रयो ह्येष विकल्पो विविधःस्थितः॥५४॥ सोऽपि शुन्यात्मतां प्राप्तः प्रमाणाविषयत्वतः । ~ : तत्र प्रमाणेषु मध्ये दोषयुक्तप्रमाणेन भातमप्रमितमसत्यं ननु । अन आदौ ' सत्यासत्यपरीक्षकेण प्रमाणानामदुष्टता निश्चे- 'तव्येत्याह-निश्चेतव्येति । नहि भासनमात्रेण सत्यत्वं कस्यचित् शुक्तिरजतादेः सत्यत्वप्रसङ्गात् । अतः अदुष्टप्रमाणपमितस्यैव स- त्यत्वात प्रमाणादुष्टत्वनिश्चयाधीन एव भावसत्यत्वनिश्चय इति भावः ॥ ५२ ॥ प्रमाणादुष्टत्वनिश्चयोऽपि प्रमाणान्तराधीन इ. त्यनवस्थया मुलक्षतिकर्या न कचित् ससत्वं सिध्यतीत्याह- सप्रमाणेति ॥ ५३ ॥ अतः प्रमाणादुष्टत्वानिश्चयात् । प्रमितं दश्यम् । सत्यं न सिध्यति । तस्मात् सत्यत्वासिद्धेः । अहमिदं चक्षुषा पश्यामीत्यादि विविधो विकल्पः श्रून्यालम्बन एव । न चानुमानादिप्रमाणैरभिमतसिद्धिः उक्तदोषग्रस्तत्वात् तेषों प्रत्यक्षोपजीव्यत्वाच्च । न च शून्यं वा तव कथं सिद्ध्यतीति वाच्यम् । शून्यसिद्धी प्रमाणव्यापारानुपयोगात्, इतरासिद्धि. मात्रात्मकत्वात् तस्येति ।। ५४ ।। अतएवाह-सोऽपीति । शु. न्यपदार्थोऽपि शून्यता प्राप्तः निश्चितादृष्टप्रमाणाविषयत्वात् । तस्मात् शुन्यमिति न किञ्चिद्वस्तु स्यादितरासिद्धिमात्रात्मक -- । ।

·८८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्ड़े तस्माच्छून्यं न किञ्चित् स्यादित्येष प्रविनिर्णयः॥५॥ इति शुङ्गवचः श्रुत्वा तेषु केचिद्विजाधमाः । तं श्रिता निश्चयाभासं बभूवुः शून्यवादिनः ।। ५६ ॥ विनाशमीयुस्तनिष्ठाः शून्यभावं परंगताः । ये विजाः सारहृदयाते शुङ्गस्य प्रभाषितम् ॥ ५७ ॥ निरूप्य कौशिके तेन समाहितहृदोऽभवन् । तस्मात् सर्वात्मना त्यक्त्वा तक तमनवस्थितम् ।।५८॥ सदा सदागमायत्ततर्कः श्रेयः समाप्नुयात् । इति प्रोक्तो हेमचूङः प्रिययात्यन्तधीरया ॥ ५९ ॥ पुनः पप्रच्छ चात्यन्तविस्मितस्तां महाशयाम् । . त्वात् तस्य । यद्वा ननु प्रमाप्रमाणप्रमेयासिद्धावपि विकल्प- धारायाः स्वप्रकाशाया सत्वान शून्यमात्रशेष इति चेदाह-सो. पीति । विकल्पोऽपीत्यर्थः । तस्यानवस्थया प्रमाणान्तरा- विषयत्वात् स्वप्रकाशत्वे कर्तकर्मभावविरोधात सोऽपि शून्या. स्मतां प्राप्तः । तस्माद्विकल्परूपमपि सन्न सिध्यतीति शून्यमेवेति प्रविनिणयः ॥५५॥ तेषु कौशिकशिष्येषु मध्ये। द्विजाधमाः असारहृदयाः । तं शुङ्गासिद्धान्तम् ॥५६॥ सर्वस्य शुन्यतानिश्चयेन स्वात्मानमपि शून्यं मन्यमानाः शुन्यभावं स्थावरता प्राप्ताः।न' स्वभावरूपंतां गताः । वस्तुतों भावस्याभावत्वानुपपत्तेः । सारह- दया। सारं विचारपरं हृदयं मनो येषाम् ।। ५७ ॥ तेन कौशिकों केन । शङ्कायानाशात् समाहित हृदः। यतोऽनस्थिततर्कस्यानर्थस- म्पत्तिः तस्मात् ॥ ५८ ॥ सदांगमस्यायत्तोऽनुकूलः तर्को' य- स्य । धीरयाः पण्डितया ॥ ५९॥ असम्भाव्यमानां योषिति ·षष्ठोऽध्यायः । । ८९ । अहो प्रिये ते वैदुष्यमीदृशं नाविदं पुरा ॥ ६ ॥ धन्यासि त्वमहश्चापि धन्यो यस्त्वामुपागतः । ब्रवीषि श्रद्धया सर्व श्रेयासिद्धिर्हि तत् कथम् ॥६॥ कुत्र श्रद्धा विधातव्या कुत्र वा सान शस्यते । आनन्त्यादागमानां वै विरुद्धार्थसमाश्रयात् ॥ १२ ॥ आचार्यमतभेदाच्च व्याख्यातमतभेदतः । स्वबुद्धेरनवस्थानात् किमादेयं न वापि किम् ॥ ६३ ॥ यद्यस्याभिमतं तत् स वदत्येव सुनिश्चितम् । अन्यच्चाप्यव्यवसितं हानिप्रदमपि प्रिये ॥ ६४ ॥ है. विद्वत्तां दृष्ट्वा विस्मितः॥ ६० ॥ उपागतः सङ्गतः ॥ ६१ ॥ श्रा गमे श्रद्धा विधेयेत्युक्ते आगमानामप्यनैक्या कुत्र श्रद्धा कर्च- व्येति पृच्छति-कुत्रेति । सा श्रद्धा । अनैक्येऽप्यागमानाम- थैक्याद्यत्र कचिच्छद्धा कुर्विति चेदाह-विरुद्धेति ॥ १२ ॥ विरुद्धार्थत्वं बौद्धाहतवेदाद्यागमानामेव परस्परम् । अपितु एकैका गमेऽपि आचार्यमतभेदादपि विरोध इत्याह-आचार्येति । स्पष्ट चैतत् । तथाहि । वैदिकाचागमाचार्याणां जौमिनिपतञ्जलिमभृ- तीनां परस्परं मतविरोध इति । तथा जैमिनिशास्त्रव्याख्यातॄणा पावरकुमारिलप्रभृतीनां परस्परं व्याख्याविरोधः । नन्वेवं परस्परविरोधेऽपि स्वबुद्ध्या विचार्य यच्छ्रेष्ठ तच्छ्रद्धेयमिति चेदा. ह-स्त्रबुद्धरिति । विचारो हि तर्करूपः । तथा सति तर्कस्य बुद्धि- विभवत्वेन बुद्धः कालभेदेन स्थितिभेदादेकस्यैव पुरुषस्य काल- भेदेन विविधतर्कसम्भवादनवस्थानमिति भावः ॥६३॥ आचा. र्यादिपरस्परविरोधमेवाह-यदिति । तत् साधनत्वेन वदति । अ-- ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे तत्रैवं सति नैवान्तं कश्चिदत्रापि गच्छति । यः शून्यमाह तत्त्वं सोऽप्यशून्यं दूषयेत् परम् ॥६५॥ अश्रद्धेयं कुतो वा तत् सङ्गतं चागमेन हि । एतद् हि प्रिये सम्यग् न घेतत्तेऽस्त्यचिन्तितम् ६६ ' इति श्रीम, ज्ञानखण्डे हेमचूडोपाख्याने श्रद्धा- ; प्रशंसनं नाम षष्ठोऽध्यायः। . -- न्यत् । अनभिमतम् अव्यवसित साधनत्वेनानिश्चितम् ॥६४॥ तत्र आगमेषु । एवं सति विरोधे सति । अन्तं निश्चयम् । अत्रापि विचारे कृतेऽपि ॥ ६५ ॥ शून्यवादिनापि शुञ्जेन शु. न्यतस्वमुक्त अशून्यतत्ववादों दृषितः, : आगमेन च तन्मतं सङ्गतमेव तस्मात्तन्मतं कुतो न श्रद्धेयमेतन्मे वदेत्याह-अश्र- देयमिति । यद्यप्येष दुरुद्धराक्षेपः तथाप्येतत्वया चिन्तितम- स्तीति सम्भाव्यते तव सर्वज्ञकल्पवादित्याशयेनाह-न घेत. दिति ॥ ६६ ॥ इति श्री. व्याख्यायां तातपर्यदापिकायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ *- । R - न ·... सप्तमोऽध्यायः। -- इति पृष्टा हेमलेखा भी प्रियतरेण सा। प्रोवाच विदुषा सम्यग् विज्ञातलोकसंस्थितिः॥१॥ शृणु पक्ष्ये प्रियतम स्थिरशान्त समादरात् । मना हि मर्कटप्रायमस्थिरं सर्वदैव तत् ॥ २ ॥ यत एवं महानर्थ प्राप्तवान् प्राकृतो जनः । चलन्मनः सर्वदुःखनिदानं दृष्टमेव हि ॥ ३ ॥ यतः सुषुप्तौ चलनाभावाद्विन्दति वै सुखम् । तस्मान्सनः स्थिरीकृत्य शृणु पत्ते ब्रवीम्यहम् ॥ ४॥ अनादरेण श्रुतश्च भवेदश्रुतसम्मितम् । अफलं स्थात्तदत्यन्तं यथा चित्रतरुश्रयः ॥५॥ अबाध्याये वेदपयैः श्रद्धापौरुषतर्कतः । .., शिवं ज्ञात्वाराध्य ततो लभेच्छेय इतीर्यते ॥ १ ॥ - विज्ञाता लोकस्य संस्थिचिरधिष्ठान वा यया ॥१॥ स्थि- रस्वान्तोऽनन्यचित्तः । समादरात् इदं मया श्रोतव्यमेवे- त्यभिनिवेशात् । एतवयस्यापि क्रमेण फलमाह-मन इति । म स्वभावतो मनसा स्थैर्यमिति भावः । यत एवं तत् तस्मात् स्थिर स्वान्त इति योजना ॥२॥ तदस्थैर्येण कि. मे भवेदिति चेदाह-यत इति । मनसश्चलानादित्यर्थः ॥ ४॥ मानसश्चलना देव दुःखमिति व्यतिरेकतो दर्शयति यत इति । सर्वोऽपि वि. दति । जस्मादिति । नित्यपामस्वरूपसुखफलविघटकस्य मन- चलनस्य श्रवणफलविघटकेत्वं सुतरा भवेदिति तात्पर्यम् ॥४॥ अनादरेण श्रुतम् । अश्रद्धया असमाहितमनसा आपाततः श्रुतम् अफलामिति । नास्ति फलं यस्य तत् । न होतक्ष्यमाणं गान ---Amt ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे . । अनवस्थिततर्कत्वमपहाय विनाशनम् । सत्तर्कमाश्रित्य जनः प्राप्नुयात् सुफलं द्रुतम् ॥ ६ ॥ सत्तर्कसंश्रयेणाशु साधनैक परो भवेत् । सत्तजनितां श्रद्धां प्राप्येह फलभाङ् नरः ॥ ७ ॥ अनवस्थिततर्कन्तं विहायालोकय प्रिय । प्रवृत्तिमेतां जगतः श्रद्धया फल शालिनीम् ॥ ८॥ मुतर्कितेन कालेन कर्षक: मां विकर्षति । । श्रद्धयैव तथा रूप्यस्वर्णरत्नौषधादिकम् ॥९॥ today **** FRajwant dardnesdansplaimerkra मिव श्रुतिमात्रेण फलावह-किन्तु मननादिद्वारेण । तथा चाद- राभावे मननादावप्रवृत्तेः । चित्रलिखितवृक्षाश्रयवत् व्यर्थं श्रवणं स्यादिति भावः । तत श्रवणम् ॥ ५ ॥६॥ ननु मम श्रुष्का तर्क सन्त्यज्य त्वदुक्तौ विश्रब्धस्यापि सत्तर्कपरस्य र फल प्राप्तिदृश्यते इति चेदाह-साधनकपर इति । नन्वलं सत्तण कु. सर्कस्यापि मे साधनपरत्वेनैव फलं भवेदिति चेदाह-सत्तति । कुतर्कस्य वक्ष्यमाणसत्तर्कमूळकेश्वरसिद्धर्घटत्वेन तदाराधनश्र- दा दूरतोऽपास्तेति केवलाराधनस्याश्रद्धया हुतं दत्तम् । न च तत् प्रेत्य नो इहेति नीत्या निष्फलमिति सत्तजनितश्रद्धया साधनपर एव फलभाग भवतीत्याशयः ॥ ७ ॥ तं प्रसिद्धं त्वयि स्थितम् । अनवस्थिततकरहितानां श्रद्धावां फलशालिनी पति- मवलोकय । तत्फलस्य न परोक्षत्वमिति भावः ॥ ८॥ तां प्रवृत्तिमेवाह-सुतर्कितेनेति । आगमाविरुद्धस्तर्कः सुतर्कः । शा- स्रोक्तहलप्रवहणयोग्यः तर्कितानादृष्ट्यादिशस्यप्रतिवन्धाभावा- श्रयः कालः तेन निमिचेन कर्षति । नतु तर्कानवस्थित्या.स.

·मसमोऽध्यायः ।। व्यवस्यन्ति सुतर्केण त्यक्त्वा तानस्थितिम् । तस्मात् सतर्कश्रद्धाभ्यां व्यवस्य श्रेय आत्मनः॥१०॥ प्रयतेत साधनाय नहि तकीनवस्थितेः। विरमेत् पौरुषाद्यनाच्छुङ्गानुगनरा इव ॥ ११ ॥ श्रद्धया पौरुषपरो न विहन्यते सर्वथा। दृढं पौरुषमाश्रित्य न प्राप्येत कथं फलम् ॥ १२ ॥ पौरुषान् कर्षका धान्यं वणिजो धनमेय च । राज्यलक्ष्मी नृपा विप्रा विद्या सर्वसुखाश्रयाम् ॥१३॥ शूद्रा भृति सुधां देवास्तापसा लोकमुत्तमम् । प्रापुरन्येऽप्यभिमतं पौरुषेणैव कर्मणा ॥ १४ ॥ अनवस्थिततणाश्रद्धेन पुरुषेण किम् । . 1 बत्राश्रद्धया त्वमिव तूष्णी तिष्ठतीति भावः ॥ ९ ॥ तथा पूर्व स्मादिदमतिसूक्ष्मलक्षणमपि स्वर्णादिकमेतावन्मौल्याईमेवंविधा गुणमेवं रोगहरमिति परीक्षका आगमताभ्यामेव व्यवस्य- न्ति प्रायो न विसंवाद्यन्ते चेत्याह-व्यवस्यन्तीति । सुतर्कः पुरुषः कचिदिसंवाघते न त्वनवस्थितर्कवत् सर्वशून्यत्वेनात्मा- पहारं मामोतीति यतः तस्मात् । आत्मनः श्रेयो व्यवस्य नि-२ श्चित्य तत्साधनाय यतेदिति सम्बन्धः ॥ १० ॥ शुङ्गानुगता नरा इवासतर्केण सर्वशुन्यत्वं सम्भाव्य - पौरुषयनविमुखो न भवेदित्याह-न हीति ॥ ११ ॥ पौरुषं पुरुषयनः । त्या न विहन्यते । केषाश्चित् फलाभावो दृढपौरुषादित्याह- दृढमिति ॥१२॥ दृढपौरुषयोगान फलमिति समत्ययमाह-पौरु- पादिति ॥ १३ ॥ १४॥ किश्चिदपि किं फलं कदा काले १ J । . *- । ।

·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे - कदा किश्चित् कथं प्राप्तं फलं वद विमृश्य तत् ॥१॥ क्वचित् फलविसावदात् सर्वत्राश्वासवर्जने। विजानीयावहतं तं स्वात्मरिपुरूपिणम् ।। १३ ॥ अतः पौरुषमाश्रित्य श्रद्धासतर्कपोषितम् । श्रेयसां यन्मुख्यतमं साधनं तत् समाश्रयेत् ॥ १७ ॥ तत्र दृष्टसाधनानां वैचित्र्यञ्च पृथग्विधम् । तेषु यत् सर्वधा साध्यं साधयेत् तद्धि मुख्यकम् ॥१८ तत् सुतानुभूतिभ्यां व्यवस्याशु समारभेत् । तत्ते सर्व प्रवक्ष्यामि सावधानः शृणुष्व तत् ॥ १९ ॥ । । - साधनं विना कथं प्राप्तम् ॥ १५ ॥ ननु कर्षकादीनामपि क- चित् फलाभाको दृश्यते इति चत्तावतेवाप्रवृत्तिमाख्यं मूलैवेत्याह- कचिदिति । आश्वासः श्रद्धा ॥ १६ ॥ श्रद्धासत्ताभ्यां पोषि तम् । सत्तण श्रद्धोदयः श्रद्धया च पौरुषस्य वृद्धिर्भवेदिति भा- । ननु श्रेयःसाधनमपि कर्मयोगादिक शास्त्रेषु बहुविध मसिद्धं तत्र कतम माधनं समाश्रयेदिति चेदाह-श्रेयसामिति ॥१७॥श्रेयः- साधनस्य मुख्यत्वं किन्तादिति चेदाह-सत्रेति । फलप्रामावि- त्यर्थः । पृथग्विधं दृष्टमिति शेषः । तेषु विचित्रत्वेन पृयाम्- इष्टेषु साधनेषु । साध्यं फलं सर्वथा यत् साक्ष्येत । नेहाभिक मनोऽस्तीत्यादिनीत्या फलविपर्ययो नेत्युक्तं सर्वथेति ।।दा एतदपि वा कथं निश्चेतव्यमिति चेदाह-तदिति । व्यवस्य निश्चित्य । तत्र नृदेहस्य श्रेयोनिदानस्य दुर्लभस्य मृत्युग्रस्त. स्वेचाह-आश्चिति । निश्चयो वा मम कयं स्यादिति चेदाह-- ·सप्तमोऽध्यायः। ९५ श्रेयस्ताद्ध विजानीयाद्यस्माद् भूयो न शोचति । शोकः सर्वत्र एव स्याद् दृश्यते सूक्ष्मया दृशा ॥२०॥ यच्छोकैरनुसंभिन्नं न तच्छ्रेयो हि सर्वधा। धनं पुत्रास्तथा दारा राज्यं कोशो बलं यशः ॥ २१ ॥ विद्या बुद्धिदर्शनश्च देहः सौन्दर्यसम्पदः । सर्वमेतदस्थिरत्वात् कालसर्पमुखस्थितम् ॥ २२ ॥ शोकाङ्कुरमहाशक्तिबीजात्मकतया स्थितम् । कुत आत्यन्तिकश्रेयःसाधनत्वं समहति ॥ २३ ॥ अतः परमकं श्रेय एतदै मुख्यतो भवेत् । एवं धनादिविषये यदादेयत्वविभ्रमः ॥ २४ ॥ ay - तदिति । मुख्यं श्रेयस्तत्साधनं चेत्यर्थः ॥ १९ ॥ तत्रादौ मुख्यं श्रेय पदार्थमाह--श्रेय इति । ननु तादृशं धनादिक- मेवेति चेन्नेबाह-शोक इति । कथं धनादेः शोक इति चेदाह- विवेकशा सर्वतः शोको दृश्यते ॥ २० ॥ तदेवाह-यदिति । अनुसंमिन युतम् ॥ २१ ॥ आन्तरमाह-विधेत्यादि । द. धीन करणम् । सौन्दर्यस्य सम्पदः प्राप्तयः । एतत् सर्व नाश- प्रस्तमिति धोकावहत्वाद्दुःखयुतमियाह-सर्वमित्ति ॥ २२ ॥ शोकाकुरोत्पादने महाशक्तियुतबीजवत् अकुरशक्तेः साधार- णोपायैरनाश्यत्वमिति भावः । तस्मादेवंविधस्थ नैवात्यन्तिक- श्रेयासाधनत्यमित्याह-कुत इति ॥ २३ ॥ अत: धनादेः सा । धनत्वात् । श्रेयः श्रेयःसाधनम् । एतत् वक्ष्यमाणं देव- ताराधनम् । कथं देवतागधनेनैव श्रेयोलाभ इत्येतन्निरूप. यितुमाह-एवमिति । श्रेयःसाधनत्वेनेत्यर्थः । यदिति यो ·९६ त्रिपुरारहस्य ज्ञानख ण्डे मोहादेव समुद्भूतो मोहको हि महेश्वरः। योहि सर्वजगत्कर्सातस्मात् सर्वे हि मोहिताः ॥२५॥ मोहयत्यल्पकोऽपीह विद्याभागसमाश्रयात् । कांश्चिदेव न सर्वान् स यस्माविद्या हि सा मिता ॥२६॥ अल्पविद्यं मायिनश्चाप्यनुत्क्रान्ता जना यतः। महादेवं महामायं कः समुत्क्रान्तुमर्हति ॥ २७ ॥ यो हि लोकेऽल्पमायाश्च जानाति प्रतिविद्यया । स मोहानिर्गतः स्वस्थः सुखमाप्नोत्यनश्वरम् ॥ २८ ॥ एवंविधापि विद्या तमनाश्रित्य तु मायिनम् । न लभ्या सर्वथा यावदप्रसाद्य तु सर्वथा ॥ २९ ॥ तस्मान्महामायिनं तमप्रसाद्य कथं भवेत् । महामोहस्य तरणं तस्मात्तं सर्वथाश्रयेत् ॥ ३० ॥ - । विभ्रम इत्यर्थः ॥ २४ ॥ कोऽयं मोहक इति चेदाह महेश्वर इति । कथम्भूतो महेश्वर इति चेज् जगत्कर्चुत्वेन सिद्धो नापहवनीय इत्याह-यो हीति ॥ २५ ॥ कथमस्यैवं सामर्थ्यमि- तिचदाह-मोहयतीति । अल्पकः देहादिपरिच्छिन्न ऐन्द्रजालि- कः । अस्य विद्या मितेति न सर्वमोहकत्वम् ॥ २६ ॥ मायि- नमप्रसाद्य तन्मोहतरणमशक्यमित्याह अल्पविद्यमिति ॥ २७ ॥ अल्पमायाम् । निरोद्धमिति शेषः । स्वस्थः तनिर्मितसदि- भयरहितः । अनश्वरं तन्माययाऽविनाश्यम् ॥ २८॥ एवंविधा- पि. अल्पमायाप्रतिरोधिविद्यापि । तम् अल्पमायिनम् । यावत यस्मात् । अनाश्रित्य सर्वथा धनदानसेवनायैरप्रसाद्य न लभ्या। सर्वथा तमासाद्यत्यग्रिमेण सम्बन्धः ॥ २९ ९ ॥ तस्यात् अप्रसा ·सप्तमोऽध्यायः। पस्तं प्रसादयेत् सम्यक् प्राप्य तस्य प्रसादतः। महाविद्यांस तन्मोहाद् ध्रुवमुत्क्रान्तिमेष्यति ॥३१॥ अन्येऽपि योगा कधिताः श्रेयासाधनकर्मणि । महेश्वरप्रसादात्ते विना न स्युः फलाप्तये ॥ ३२ ॥ तस्मादाराधयेदादौ महेशं विश्वकारणम् । भत्त्या स साधयेदाशु योगान्मोहविनाशनान् ॥ ३३ ॥ एतजगत् कार्यभृतं प्रत्यक्षं परिदृश्यते । सांशमेवं पृथिव्याद्यमदृष्टारम्भमप्यलम् ॥ ३४ ॥ । दने मोहतरणाभावात् ॥ ३० ॥ सम्यक् अकापट्येन । महावि- धाम् । अद्वितीयशिवात्मविद्या प्राप्य महामायास्वरूपं वेदेति शेषः । तन्मोहात् । महामायाकृतमोहात् ॥ ३१ ॥ योगाः यु: क्तया प्राणायामादिरूपाः । श्रेयःसाधनकर्मणि हेतुत्वेनेति शेषः ॥ ३२ ॥ तस्मादिति । यस्मादीश्वराराधनं विना किमपि सा धनं फलपर्यवसायि न भवेत्तस्मादित्यर्थः । आदाविति । सर्व. साधनोपक्रम. इत्यर्थः । कुत एवमिति चेदाह-विश्वकारणामि- ति । तस्य सर्वकर्तृत्वेन तदनुग्रहं विना न किञ्चित् सेत्स्यतीति भावः ॥ ३३ ॥ कथमेष ईश्वरो जगत्कर्तृत्वेन सिध्यतीत्याशये- श्वरं प्रसाधयितुमुपक्रमते-एतदिति । प्रत्यक्षेण दृश्यमानमित्यर्थः । कच्च जगत् कार्यभूतमेवं प्रत्यक्षं यथा तथा परिदृश्यते । ननु घटादीनां कार्यभूतत्वं दृश्यते न तु पृथ्वीसमुद्रगिर्यादीनामिति चेत् तेषामपि सांशत्वेन हेतुना कार्यत्वं सेवस्यतीत्याह-सांशमि ति । अदृष्टारम्भमपि, अदृष्टोत्पत्तिकमपि पृथिव्यादि ॥ ३४॥ १३ त ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे । कार्य स्थादिति तर्केण बह्वागमदृढेन तु व्यवस्येत्तत्र कर्तारं सर्वकविलक्षणम् ॥ ३५ ॥ यद्यप्यकर्तृकं लोकमाह कश्चिदिहागमः । तदनेकैरागमैस्तु तकरूढैः सुबाधितम् ॥ ३६ ।। म म ५ --- । । -- 1 15 ।। यत् सावयवं तत् कार्यमिति तण पृथिव्याधुत्पत्तिमदिति भावः । नन्वेवमपि परमाण्वाकाशादीनां निरवयवत्वेनाकार्यवान जगन्मान कार्यभृतमिति चेन्न । वेद्यत्वेन हेतुना कार्यत्वसिद्धेः । न च निरवयवत्वेन कार्यत्वाभावः साधयितुं शक्यः, वेद्यत्वे हेतुकानुमानस्य बहागमसंवादेन दृढतरत्वादित्याह-बहागमेति । तथा चागमः । द्यावाभूमी जनयन् देव एका, आत्मन आकाशः सम्भूतः, आकाशाद्वायुप्रमुखं दृश्यं सर्व ससर्ज स इत्यादयः । तथा च दृश्यमावस्य जगतः कार्यत्वे सिद्ध तत्र जगति कार्य- त्वेन कतपूर्वकत्वं साधयेदित्याह-व्यवस्येदिति । तत्र पृथि- व्यादौ कर्तारं निश्चयविषयीकुर्यादित्यर्थः । ननु घटादितत्तत्- कार्येषु सिद्धकुलालादिभिः सिद्धसाधनमियाशङ्ख्याह-सर्चक- विलक्षणमित्ति । नासदासीनोसदासीत्तदानीम् , पुरा सृष्टे- रिदं दृश्यं नाणुमात्रमपि स्थितमित्याद्यागमानुरोधेनादिसृष्टावु पादानाद्यभावात्तदनपेक्षणात् सर्वकर्तृविलक्षण एष कर्ता सा- धित इति भावः ॥ ३५ ॥ नन्वागमसंवादाद्यथा जगत्कार्यत्व- गमकस्तो दृढस्तथाऽकार्यत्वानुमापकस्तर्कोऽपि दृढः कुतो न भवेत्, अकर्तृको ह्ययं लोकः स्वभावकसमाश्रय इत्यादि बाईस्प त्यागमसंवादादित्याशङ्ग्य नैष सदागमः किन्त्रागमाभास एवे- ति चार्वाकमतप्रक्षेपायोपक्रमते-यद्यपीति । कश्चिदागमश्चा- ·सप्तमोऽध्यायः। ९९ यत्रात्मनाश एवार्थः प्रत्यक्षकसमाश्रयात् । तदागमाभासमेष न तद्धि महदाश्रयम् ॥ ३७ ।। कागमः । अत्रेयं चार्वाकमक्रिया । भामरापोऽनलो वायुरिति तत्वचतुष्टयम् । प्रत्यक्षमानसंसिद्ध पञ्चमं नहि विद्यते । ए- तत्संघात्मको लोकः प्रतिक्षणविभेदितः। पूर्वपूर्वजगज्जालस. दृशं चोत्तरोत्तरम् । एवं स्वभाव एवैष लोकंः स्वस्मिन् पति- ष्ठितः । गुडोदकादौ स्वाभाव्यान्मदशक्तियथोद्भवेत् । एवं स्त्री. गर्भनिहिते शुक्रशोणितबुद्बुदे । उत्पद्यते हि चैतन्य क्रियाज्ञा- नसमाश्रयम् । मदशक्तियुतं तोयं मद्यमित्युच्यते यथा । एवं चैतन्यसंयुक्तो देहः पुरुष उच्यते ॥ मुखं पुमर्थः स्वर्गः स्यात् दुःखन्तु नरको भवेद । प्रवर्तकद्वयश्चैतत स्वभावादेव नान्यथा ।। सुखदुःखाभास एवं संसारः प्रणिगद्यते । मदिरामदशक्तेस्तु य. था नाशः स्वभावतः ॥ एवं चैतन्यनाशो हि मोक्ष इत्युच्यते बुधैः । मृतस्य नास्ति स्वर्गो वा नरको वापि कश्चन ॥ तत् चार्वाकशास्त्रम् । अनेकैः आस्तिकनास्तिकसम्बन्धिभिः । आ. गमैः तर्करूढः अनुगततर्वाधितमतस्त्याज्यमेवेति सम्बन्धः ॥ ३६ ॥ अनेकागमविरोधादाभासत्वमुक्तं सम्प्रति सर्वानुभ- वविरोधाच्च तथात्वमाह-योति । जननमरणादिपवाहरूपः सं. सारो दुःखरूपत्वाद्धेयः । एतत्संसारस्य निमित्ताभावासम्पा- दनेनाभावे सति महामुखस्वरूपानुभवो मोक्षः परमपुरुषार्थरूपो- ऽतएव सवरुपादेय इति हि मोक्षस्य पुरुषार्थत्ववादिनां मतं त- कांगमाद्यैर्व्यवस्थितम् । एवं सति प्रयक्षकप्रमाणसमाश्रयादा- त्पनाश एव पुरुषार्थ इति यत्र शास्ने उक्तं तदागमाभासमेव । अ - ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे श्रुष्कतकैकसंक्लसं शास्त्रं तत्त्याज्यमेव हि । अन्यैरप्युच्यते कैश्चिजगदेतत् सनातनम् ॥ ३८ ॥ अबुद्धिमतकर्तृकं चेत्येतच्चाप्यसमञ्जसम् । । तएव तच्छास्त्र न महतो सारासाराविवेचकानामाश्रयं पुरुषार्थ- प्रयोजकत्वेनोपादेयम् ॥ आत्मनाशः पुरुषार्थ इति वदन चा. वाकः प्रष्टव्यः। किमात्मनाशोऽयं कश्चन पुरुषार्थः उत तत्स- मुदाय:, अहोस्विदात्मसामान्यनाशः ? नाघः । आत्मनस्तव मते क्षणिकत्वेन यत्किञ्चिदात्मनाशस्य प्राप्तत्वात् । इतरयोर- सम्भवात् । नापि स्वात्मसन्ताननाशः । स्वात्मनाशकाले स्वस्या- सक्वेन स्वात्मनाशस्याप्राप्तव्यत्वेनापुरुषार्थत्वात् । अप्राप्तव्य- स्यापि पुरुषार्थत्वे अन्यात्मनाशस्यापि पुमर्थत्वप्रसक्तेः । अथ च स्वात्मनाशा प्रमाणेन सिद्धः । प्रत्यक्ष हि सन्निकर्षनिमित्त नातीतानागतयोः सम्भवति । न ततोऽन्यत् प्रमाणमनुमाना- घभ्युपगम्यते त्वया । प्रयक्षमा प्रमाणं वदता त्वया गुडोद- कादौ मदशक्त्युद्भवादेदृष्टान्तत्वानरूपणेन चैतन्यायुद्भवादिसाध- नमपि तन्नास्ति मे जिहति कथनतुल्यमित्यादि ज्ञेयम् ॥ ३७ ।। न तच्छास्त्रं सर्वज्ञप्रणीतमित्याह-शुष्केति । शुष्कः उपपचिर हितो यस्तर्कः । तदेकसंलप्तं तन्मात्रमूलकामित्यर्थः । एवं प्रकृ- तपक्षपतिपक्ष भृतं वाकिमतं निरस्य तथाविधमेव सांख्यमतं निराकर्तुपनुक्रमते-अन्यैरिति । सनातनम् सद्रूपमित्यर्थः । ते हि परिणामवादिनो जगत्कारणान्तर्भावेन सदेवेत्याहुः ॥३८॥ अबुद्धिमदिति । गुणसाम्यावस्थात्मकं प्रकृत्तितत्त्वं जगन्मूल. कारणम् । तच्च बुद्धिमचितिक्रियारहितं जडम् । यथा हि मृदा ·सप्तमोऽध्यायः । १०१ क्रियाया बुद्धिपूर्ववादबुद्धौ तददर्शनात् ॥ ३९ ॥ । पिण्डो घटात्मना परिणममानः कुलालङ्कारमपेक्षते । न तथा प्रकृतितत्त्वं जगद्रूपेण परिणममानं स्वातिरिक्त कश्चित् कर्ता- रमपेक्षते । अतो जगक्रियायां स्वतन्त्रमिति जगत्कर्तृभूतमि. त्यर्थः । इत्येतदनीश्वरं सांख्यमतम् । अत्र हि प्रकृतिः सत्वां. शेन दर्पणतुल्येन स्वान्तःशुद्धचिद्रूपं पुरुषं स्वीयतमोशमयं च दृश्यं प्रतिबिम्बत्वेन गृह्णाति । एवं प्रतिबिम्बभूतद्रष्टदृश्यसम्ब- धादेव प्रकृत्यविवेकमापनः पुरुषो घटमहं जानामीति मृषाभि- मानेन युज्यते । अयमेव पुरुषस्य संसारः । यदा हि पुरुषो वि. चारेण प्रकृतेर्विविक्तमात्मानं जानाति तदा ज्ञातचोर इव तत्पु. रुषविषये प्रकृतेरनुपसरणात् पुरुषप्रतिबिम्बाग्रहणेन मृषाभिमान नाभावान्मुच्यत इति तन्मतम् । अत्र हि प्रकृती प्रतिबिम्बभूत- चित्सम्बन्धाद् दृश्यप्रकाशोऽभ्युपगतः । तत्र प्रतिबिम्बभूता चित् किमाश्रयवज्जडरूपा उत स्वनिमित्त मुख्यचिद्रूपा वा। आये ज- डस्य दृश्यप्रकाशत्वानुपपत्तिः । जडस्य दृश्यप्रकाशत्वाभ्युपगमे प्रकृतिसत्त्वांशसम्बन्धेनैव सर्वोपपत्तौ चित्मतिबिम्बकल्पनवैया र्थापत्तेः। द्वितीयेऽपि दृश्यस्य मुख्यचित्सम्बन्धोपयमाच्चित्- प्रतिबिम्बवैयर्यमेव । नच दर्पणस्य घटाद्यप्रकाशकत्वेऽपि तत्- प्रतिबिम्बितसौरातपस्य गौणस्य घटादिप्रकाशकत्ववञ्चितिप्रति. बिम्बस्यैव दृश्यप्रकाशकत्वमिति वाच्यम् । सौरातपप्रतिबिम्ब- स्यालोकबत् घटादिप्रकाशसहकारितेनाप्रकाशकत्वात् । नापि प्रतिविम्बभूतचितः चिजडोभयरूपत्वमुभपविलक्षणत्वं वक्तुं युज्यते । विरोधादपसिद्धान्ताच्च । अथ च स्वभावस्यान्यथा । .

·१०२ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे वहागमोपष्टम्भाच्च कर्तात्र स्थाद्धि बुद्धिमान् । बुद्धिमत्कर्तृकं कार्य सर्वत्रैव हि दर्शनात् ॥ ४० ॥ एवं सत्तांगमाम्यां जगदेतत् सकते॒कम् । सकर्त्ता लौकिकेभ्यस्तु कर्तृभ्यः स्याद्विलक्षणः ॥४१॥ कार्यस्याचिन्त्यरूपत्वादचिन्त्यानन्तशक्तिकः । - - -- भावानुपपत्तेः पुरुषं प्रति प्रवृत्तिस्वभावायाः प्रकृतेः विवेकज्ञा- नानन्तरं निवृत्तिस्वभावतानुपपत्या वन्धस्यापरिहार्यत्वमित्याद्य- भिसन्धायाह-एतच्चाप्यसमञ्जसमिति । क्रियाया इति । घटा. द्युत्पत्तिक्रियांपाः कुलालादिबुद्धिपूर्वत्वात् । एवम्भूतं घटमेव करोमीति बुद्धिमत्पूर्वकत्वाद् घटाद्युत्पत्तेरबुद्धिमतप्रकृतिकर्तृ. कत्वं न जगत इति भावः। अबुद्धाविति.। चित्रलिखितकुला- लादौ घटादिक्रियादर्शनात् ॥ ३९ ॥ बहिति। स ऐक्षत लोका- नमुजदिति, नामरूपे व्याकरवाणीति, आदिकर्ता हि भग- पानादावालोच्य वै जगत् । योगीव निरुपादानं प्रविविक्तमक- ल्पयदिखादि वहागमः उपष्टम्भः आश्रयभूतः । अनुकुलो य- स्यैवंविधान जगद्बुद्धिमत्कर्तृकं कार्यत्वा घटादिवदिति बलवत्त- कति बुद्धिमानेव जगत्कर्ता भवेन्नाबुद्धिमती प्रकृतिरियर्थः । का- यस्य बुद्धिमत्कर्तृकत्वे दृष्टान्तदौलभ्यं परिहरति सांख्यमते ज- डस्य प्रकृतितत्त्वस्य कर्तृत्त्वसाधने दृष्टान्तदोलभ्यवनात्रेति भावः ॥ ४० ॥ सकर्तृकं सिद्धमिति शेषः । ननु घटादिका कुला- लादिरिवादिकापि पुरुषः कश्चन सिद्ध्यतु तस्य पुनर्न पर- मेश्वरत्वं सिद्ध्यतीत्याशङ्ख्याह-स कर्तेति ॥ ४२ ॥ तत्र हेतुः अ. चिन्त्यरूपत्वादिति । कथं जले स्थिता पृथ्वी जलं वापि कथं ·सप्तमोऽध्यायः । १०३ अपरिछिन्नसामर्थ्य कार्यस्थानुगुणत्वतः ॥ ४२ ॥ स प्रपन्नान् समुद्धर्तु प्रभवत्येव सर्वथा । अतस्तं सर्वभावेन शरणीकुरु सर्वदा ॥ ४३ ।। निदर्शनं तेऽभिधास्ये शृणु प्रत्ययकारणम् । मितेश्वरोऽप्यत्र लोके चाकापट्यात प्रसादितः ॥४४॥ सर्वात्मना योजयति स्वेष्टाथैः श्रेयसे नरम् एष लोकेश्वरो देवः सम्यग् येन प्रसादितः ॥ ४५ ॥ तस्मै किं न दिशेद ब्रूहि भक्तलोकैकवत्सलः । पुरुषा हीश्वरा लोक चानवस्था अवत्सलाः ॥४६॥ दिवीत्यादिरीत्या कार्यस्याचिन्त्यता ज्ञेया । लौकिककर्तवलक्षः ण्यमेवाह-अचिन्त्येति । एवंविधा एतावतीति तच्छक्तिर्न चि. त्या नापि सान्ता । एतदेव निष्कृष्याह-अपरिच्छिनेति । लो. के कार्यगुण एव कर्ता दृष्ट इति अपरिच्छिन्नजगतः अपरि- च्छिन्नसामर्थ्य एव कर्तेति भावः ॥ ४२ ॥ एतावता ग्रन्थेने श्वरं प्रसाध्य सम्प्रति तस्य शरण्यत्वमाह-स प्रपन्नानिति । यत एव मतः तम् जगत्कारम् । सर्वभावेन निष्कामत्वेनेत्यर्थः । ये कामिनः तेषां अझै भावः अर्दै चित्तं काम्ये तिष्ठति , अ- ईमीश्वर इति भावः ॥ ४३ ॥ सर्वभावेन शरणीकृतात् फल- माप्तौ निदर्शनं दृष्टान्तः । प्रययो विश्वासः । अकापच्यात् सर्व- भावेन ॥ ४४ ॥ सर्वात्मना कायवाङमनोभिः प्रसादित इति सम्बन्धः । श्रेयसे । सुखाय ॥ ४५ ॥ तस्मै । उपासकाय इष्ट न दिशेत् किम् । अपि तु दिशेदेवेत्यर्थः । यद्वा किं इष्ट न दिशे. दपि तु सर्व दिशेदेव । ननु मितेश्वराणां स्वस्य समीहितसेव्य- ·१०४ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्ड निर्दयाश्च कृतघ्नाश्च तस्मात् तत् फलमास्थिरम् । परमेशो दयासिन्धुः कृतिज्ञः सुव्यवस्थितः ॥ ४७ ॥ अन्यथानादिसंसारे कुतोऽनिन्द्यत्वमाप्नुयात् । व्यवस्थिता जगद्धात्रा चापि वा स्यात् कथं वद ॥४८॥ अनवस्थस्य राज्यन्तु नष्टमालोक्यते यतः । तस्मादेव दयासिन्धुः सुव्यवस्थश्च कीर्तितः ॥ ४९ ॥ तमेव सर्वभावेन भत्त्याशु शरणीकुरु । श्रेयसि त्वां योजयेत् सः त्वं न तत्परतां ब्रज ॥५०॥ भावसम्पत्या सन्तोषादिष्टार्थप्रदानं यज्यते । परमेश्वरस्य माप्त- कामत्वेन संतोषाभावात् कथमुपासितस्येप्सितदातृत्वमिति चेदा- ह-भक्तलोकैकवत्सलइति । तस्य भक्तेषु वत्सलस्वभावत्वादेव फलदानं युज्यत इति भावः । किञ्च मितेश्वरेभ्यः फलप्राप्ति- रनियता परमेश्वरातु नियतेत्याह-पुरुषा इति ॥ ४६ ॥ तस्मा- व । अनवस्थत्वादिधर्मचतुष्टययुक्तात् । अस्थिरम् अनियतम् । ईश्वरस्तु नैवंविध इत्याह-परमेश इति । यत एवमतः फल- प्राप्तिर्भवेदेवेति शेषः ॥४७॥ कुत एतनिश्चितमिति चेदाह- अन्यथेति । अवत्सलत्वादिसत्त्वेऽनिन्धो न भवेत् अनवस्थश्च तत्कृता लोकयात्रा व्यवस्थिता न भवेदिति भावः ॥ ४८ ॥ अनवस्थेति । ईश्वरस्यानवस्थितत्वे ततसृष्टः संसारोऽकाले एव नश्येदिति भावः ॥ ४९ ॥ सर्वभावेन निष्कामत्वेन । श्रेय सि परश्रेयासाधने। त्वं न तत्परता व्रजेति । परश्रेया- साधनस्य दुर्विज्ञेयत्वेन त्वं न तत्परो भव किन्तु त्वं सम्प्रती- श्वरमाराधय त्वदाराधनेन प्रसन्न. ईश्वरस्त्वां तत्र योजयेदि. -- ·सप्तमोऽध्यायः। उपामने बहुविधमााार्थिवतोऽपि च । निर्हेतुकन्तु काचित् तत् सत्योपासनं भवेत् ॥५१॥ दृष्टमेतत् सर्वतो चात्तैनोपासितः प्रभुः। कदाचिद् दययाविष्ट आत्ति तस्य विमोचयेत् ॥५२॥ उपेक्षेत कदाचिदोपास्तेधै तारतम्यतः । एवमेवार्थार्थिनोऽपि मितञ्चानियतं फलम् ॥ ५३ ॥ निर्हेतुकोपासनस्य ज्ञात्वा निर्हेतुतां चिरात् । मितेश्वरोऽप्यव्यवस्थस्तद्धीनो भवत्यलम् ॥ ५४॥ निहे तुकत्वज्ञानाय चिरं स्यादज्ञभावतः। एष सर्वेश्वरो देवो हदद्यशोऽखिलस्य तु ॥ ५५ ॥ MES ति भावः । एतेन मतभेदेषु साधनभेदसच्चात् कि साधना मुपादेयमिति शङ्का प्रक्षिप्ता ज्ञेया ॥ ५० ॥ निष्कामत्वेनेश्वर भजनमेव सर्वथा फलमिति वक्तुमाह-उपासनमिति । आया रो. मादिकतपीडया । अार्थित्वतः धनादिलिप्सया वा। आभ्यां - समुपासनं प्रसिद्धं सर्वत्र । निर्हेतुकं निष्कामोपासनं सखोपास- मम्। सत्यफलसहितस्वात् ॥५१॥ एतदेव लौकिकदृष्टान्तेनोपपाद- यसि-दृष्टमेतदिति ॥५२सा तारतम्यत इति। उपास्तेराधिक्ये आति मोचयेदन्यथोपेक्षतेति भावः । एवमिति । उपास्तितारतम्यादर्थ- प्राप्तिरमाप्तिा । एवं कामिनामुपासनफलमनियतम् । मितञ्च य. दर्थमुपासनं तस्य परिमितत्वात् , उपास्यस्य कृतघ्नत्वे फला- मासश्चति भावः ॥ ५३ ।। तदधीन। उपासकाधीनः ॥ ५४॥ मितेश्वरस्य उपासकनिहेतुकत्वज्ञानाय कालविलम्बापेक्षास्ति ईश्वरस्य तु न सांपीसाह-एष इति । अन्तर्यामित्वेनाखिलहद- १४ ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे सर्व जानाति तत्काले फलं दद्याच्च सत्वरम् । आतमाथिनं देवस्तदर्थेनाभियोजितुम् ॥ ५६ ।। खनियत्या कर्मपा प्रतीक्ष्य फलमादिशेत् । निहेतुकीपासकं स्वमनन्यशरणं विभुः ।। ५७ ॥ ज्ञात्वा सर्वात्मना तस्य योगक्षेमवहो भवेत् । अप्रतीक्ष्यं कर्मपाकं नियति स्वां विधूप च ॥ ५८॥ तत्साधनं सम्प्रसाध्य द्रुतं संयोजयेत् फले । - - .. यस्थितत्वाद् हृदयेशः ॥ ५५ ॥ यतः सर्वमुपासकहद्तमपि स्वभावत एव जानाति अत: तत्काले उपासनारम्भकाले एव । अत्राार्थिनोरपि नैव सत्वरं फलं प्रयच्छति किन्तु कर्म- परिपाकानन्तरमित्याह-आर्त्तमिति ।। तदर्थेन : कामितार्थे- न।। ५६ ॥ स्वनियतिः स्वकृतः इदमित्थं भवेदिति संकल्पः । तया युतः तामनुल्लंध्येति यावत् । कर्मपाकमिति । अत्रेदमक- धेयम् । कर्मणः पाकः फलप्रदानसामयम् । तच्च कचित् कर्मणा कालविशेषकृतम् , कचित् कर्मान्तरसहकारकृतम् । कर्मान्तरसहर कृतमेवोत्कटं कर्मेत्युच्यते । यदुक्तं शिवागमे । कर्मणः परिपा- कस्तु कालान फर्मान्तरादपीति । अन्यत्रापि । अत्युत्कटैः पुण्य. पारिहेष फलमश्नुत इति । एवंविधकर्मपाकं प्रतक्ष्येिव । सं स्वीयमित्यर्थः ।। ५७ ॥ तं स्वीयं ज्ञात्वा । सर्वात्मना मनोकागादिभिः योगक्षेमवहः । अप्राप्तस्य प्राप्तियोंगा प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमः । एतदुभयन्तस्य स्वयमेव करोतीति भावः । नियतिरिति प्रारब्धोपलक्षकम् । नियर्ति प्रारब्धं च विधूये- त्यर्थः ।।५८॥ तस्य निष्कामिनो यत् साधनं सत् विनापन ·सप्तमोऽध्याय: : एतदेव महेशत्वं स्वातन्यमहतन्तु यत् ॥ ५९॥ प्रारब्धं नितिर्धाषि महेशविमुखं भवेत् । एतन्मृकण्डुतनयेऽत्यन्तमीश्वरतत्परे ॥ ६० ॥ सवैज्ञातं महेशस्य नियत्यारब्धलहानम् । अनोपपत्तिन्ते वक्ष्ये शृणु प्राणप्रियरितम् ॥ ६१ ॥ यद्यप्यनुल्लङ्घनीये प्रारब्धानियत्ती खलु । तथाप्यपौरुषाणां तत् प्रारब्धमनपोहनम् ॥ ६२ ।। अतएव प्राणायमैः प्रारब्धं परिजीयते । न तान् दृष्टेषु दुःखेषु प्रारब्धं योजयत्यलम् ॥ ६३ ।। प्रारब्धाहिनिगीस्त ये पौरुषपराङ्मुखाः । ...MAHAMAR RAS Prakasure- -- यनेन सम्यक् प्रसाध्य । ननु नियतिः सर्वथाऽनुल्लंघनीयेति चेदाइ-एतदेवेति । नियत्यादेहल्लंघनमेवेत्यर्थः ॥ ५९॥ ननु मारधानियस्पोरप्पुलंचने प्रारब्धं नो नाशमियाद नियति - न्यथा भोदित्याद्यागमविरोध इति चेदाह-पारब्धामिति । भाई. शविमुख एव ' प्रारम्पनियोर्माहात्म्यामिल्यागमतात्पर्य मिति भावः । न तदाममैकसिद्धं किन्त्वैतिहासिद्धमपीत्याइ-एत- दिति ॥३०॥ नियत्यारब्धयोलङ्घनम् । अत्र अनुल्लयमारब्ध. नियत्युल्लङ्घने । उपपचिं युक्तिम् ॥३१॥ अपौरुषाणां पुरुषयत्नाहितानाम् ॥ ६२ ॥ कृत एतदिति चेदाइ-अत एवेति । प्राणायापैः प्राणायामपयोमिभिः कथमेतज्ज्ञातमिति चेत प्रत्यक्षेणत्याह-न तानिति ।। ६३॥ कुत्त एवं पौरुषात् प्रारब्धप. राभव इतिः चेत्तथैव नियविस्वभावादित्याह-तदिति । पौरुषेष प्रारब्धामोहनमित्यर्थः । तथैवेति । अनुभवानुरोधेन नियतेः कल्प- ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे एतनियतिसंक्लप्तं तथैवानुभवान्ननु ॥ ६४ ॥ नियतिः स्यादीशशक्तिः सङ्कल्पैकस्वरूपिणी । सत्यसङ्कल्प एवेशो ऽनुल्लच्या ह्यत एव सा ॥ ६ ॥ कुण्ठिता सापि भवति परमेशपरायणे । अकुण्ठितापि भवति यतः सा तादृशी भवेत् ॥६६॥ तस्मात् कुतर्क सन्त्यज्य महेशं शरणीकुरु । अहेतुकतया स त्वां नियोजयति श्रेयसि ॥ ६७ ॥ एतावदेव सोपानं प्रथमं चेमसाधकम् । एतद्विधाय चान्यत्र नास्तीषत्फलसम्भवः ॥ ६८।। श्रुत्वेत्थं वचनं राम हेमचूडः प्रियोदितम् । पप्रच्छ भूयस्तां कान्तामतिहृष्टमनास्तदा ॥ ६९ ॥ 7 . . . नीयत्वादिति भावः ॥ ६४ ॥ अतएव सखसङ्कल्पादेव ॥६५॥ सापि अनुल्लइन्था नियतिरपि । नन्वनुल्लङध्यत्वं कुण्ठितत्व- मित्युभयं विरुद्धमिति चेदाह-अकुण्ठितेति। यतः सा नियतिः ता. दशीपरमेशपरायणे कुण्ठितस्वभावैव । अयं भावः। प्रारब्धं हि फ- लोन्मुखं कर्म तच्च योगिना जीयत इति तथैव तन्नियत्या नियत परिकल्प्यते । प्रकृतनिष्काम्युपासकोऽपि कर्मयोगित्वेन योगी भवेदित्यनेनापि तज्जीयते । तथा च प्रारब्धमयोगिन एवानुल्ल- ध्यम् । नियतिश्च भगवत्सङ्कल्परूपा सा सर्वथानुल्लपस्वभा- वैव। तथापि भगवत्परायणे सा कुण्ठिता भवतीति च तस्याः स्वभाव एवेति सा सर्वत्राकुण्ठितैवेति ॥ ६६ ॥ यस्माद्भगवत्परे भारधनियत्योरप्यनन्तरायत्वं तस्मात् । अहेतुकतया निष्का- मत्वेन । 6. महेशः ॥६७ ॥ एतावदेव अहेतुकत्वेनोपास- ·- सप्तमोऽध्यायः । १०९ प्रिये महेश्वरं ब्रूहि यः शरण्यो भवेन्मम । सर्वकर्ता स्वतन्त्रात्मा यच्छत्या नियतं जगत् ॥७॥ तं विष्णुमाहुः केचिदै केचित् शिवगणेश्वरम् । ५. नथा. सूर्य नृसिंहादीन् बुद्ध सुगतमेव च ॥ ७१ ॥ अर्हन्तं धासुदेवश्च प्राणं सोमश्च पावकम् । कर्म प्रधानमणव इत्यादि बहुधा जगुः ।। ७२ ॥ जगतकारणरूपं वै विचित्रमतभेदितम् । तत्र केश्वरवुद्धिस्तु कर्तव्या तत् समीरय ॥ ७३ ॥ न तेह्यविदितं किश्चिद् भवेदिति हि निश्चयः । यतः स भगवान् व्याघ्रपादो दृष्टपरावरः ॥ ७४ ॥ अतस्ते योषितोऽप्येवं ज्ञानमेतद्विराजते। अहि मे श्रद्दधानाय प्रियामृतप्रभाषिणी ॥७॥ पृष्टवं सा हेमलेखा प्रियेण प्राह हर्षिता। नाथ ते सम्प्रवक्ष्यामि शृण्वीश्वरविनिर्णयम् ॥७६॥ 11 नमेव । अन्यत्र साधने ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ एवं जगदादिका परमेश्वर सेव्य इति श्रुत्वा कर्नुहि शरीरवत्वं नियतमिति म. स्वा शिवादिशरीरिषु ईश्वरत्वं क त्वया निश्चितमिति पृच्छति- प्रिये इत्यादि । नियतं क्लुप्तम् ॥ ७० ॥ कुतस्तवात्र शङ्केति चेत्त- त्रापि शास्त्रानैक्यादित्याह-बुद्ध मिति। बुदं सुगतं च बौदैकदेशिन: ॥७१॥ अर्हन्तं जैना आहुः । वासुदेवं पाश्चरात्राः । प्राणादीन् पाणाधुपासकाः । कर्मादीनां कर्तृत्वं प्राक् परिहृतं तथापि प्र- सङ्गात् पुनस्तद्णनम् ॥ ७२ ॥ एवं जगतः कारणस्य कर्तुः स्व- रूपं विचित्रमतभेदितं. अत आह । तत्रेति ॥ ७३ ॥ व्याघ्रपादा --- - .

·or ११० त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे ईश्वरो हि जगज्जाल प्रलयोत्पादकृद् भवेत् । स विष्णुः स शिवा धाता स सूर्यः सोम एव च॥७७॥ स एव सर्वथा सर्वः सर्वैरपि निरूपितः । न शिवो नापि विष्णुर्वा न धातानान्य एव च ॥७॥ एतत्ते सम्प्रवक्ष्यामि शृण्वत्यन्तसमाहितः । कर्तारं शिवमाहुस्ते पश्चवक्त्रं त्रिलोचनम् ॥ ७९ ॥ स कर्ता घटकर्त्तव चेतनः सशरीरकः । लोकेऽपि चेतनः कर्ता सशरीरो हि दृश्यते ॥ ८० ॥ अशरीरो ऽचेतनो वा न की कचिदीक्षितः। तत्र मुख्यं हि कर्तृत्वं चेतनस्यैव सम्भवेत् ॥ ८१ ॥ यतः स्वप्नेष्वयं जीवो हित्वा स्थूलं शरीरकम् । चैतन्यमयदेहेन सर्वानभिमतान सृजेत् ॥ ८२ ॥ --- क -- ते पिता ॥ ७४ ॥ अतः तत्सम्बन्धात् ॥ ७५ ॥ ७६ ॥ ७७ ॥ सर्वैः वैष्णवाथैः निरूपितः सर्वोऽपि विष्णुशिवादिः स एक विष्णुशिवादिमूर्षिषु सर्वत्रानुगतं परमेश्वरं स्वतन्त्रचिद्रूपमिति सर्वात्मता तस्योक्त्वा परस्परं ब्याहत्तं दृश्यं स्थूलशरीरं न त- स्य वास्तवं रूपमिति निषेधति । न शिव इत्यादि । ७८ ॥ एतत् शिवो न शिवश्चेत्येतत् । वे शैवाः ॥ ७९ ॥ सा स्थूलशरी- रसहकृतः । कुत एवमिति चोद्विभज्याह-लोक इति । कर्ता कुला- सादिः॥८०॥ एवं शरीरविशिष्टचेतनस्यैव कर्तृत्वमीक्षितम् । तथा पितत्र शरीरचेतनयोर्मध्ये ॥८३॥ कुत एवमिति चेझौतिकदेह- स्थ व्यभिचाराब कर्तत्वमित्याह-स्वविति । स्वामो देहो ·सप्तगोऽध्यायः। १११ अतः शरीरं करणं कार्य कर्तुश्चिदात्मनः । जीवानां करणापेक्षा यतोऽपूर्णा स्वतन्त्रता ।। ८३॥ भगवांस्तु जगतकर्ता पूर्ण स्वातन्त्र्ययोगतः । अनपेक्ष्यैव यत्किश्चित् सृजत्यविकलं जगत् ।। ८४ ॥ अतः शरीरं नास्त्येव ह्येष मुख्यविनिश्चयः। अन्यथा लोकवतक रुपादानाश्रयो भवेत् ॥ ८५ ॥ तथा च देशकालादिकारणप्रचयैर्युतः। जगत् सृजन्महेशानो जीव एव भवेत्तथा ॥ ८६ ॥ पूर्णैश्वयं विहन्येत जगत्सृष्टेः पुरापि च । नैवंविध इत्याह- - से इ-चैतन्येति ।। ८२ ॥ अतः स्थूलशरीरं विनापि कार्यसम्भवेन व्यभिचारात् । अस्तु करणत्वेऽपि स्थूलं चि. न्मयं वा शरीरमीश्वरस्यापेक्षितमिति चेन्नेमाह-जीवानामिति । ॥ ८३ ॥ जीवानामपूर्णस्वातन्त्र्येण करणाद्यपेक्षायामपि न पू. स्वातन्त्र्यस्येश्वरस्य यत्किञ्चिदपेक्षेत्याह-भगवानिति । अ. विकलम् सम्पूर्णम् ।।८४॥ अतःशरीरकल्पने प्रयोजनाभावात् । अन्यथा कुळालादिवत् करणाद्यपेक्षत्वे । कर्तुः ईश्वरस्य उपा. दानस्याप्याश्रयः अपेक्षा भवेत् ॥ ८५ ॥ प्रचयैः समूहैः साम- ग्येति यावत् । जीव एव भवेत् ईश्वरत्वं विहन्येतेति भावः । कुलालादिवत् ॥ ८६ ॥ इष्टापत्तावाह-जगदिति । उपादानादिकजगत्सृष्टेः पूर्वमपि सिधेन ईश्वरस्य जगताकि यायां उपादानाधपेक्षणे उपादानादेनियता सिद्धेति भावः । तत् , उपादानादिकम् । अस्त्विति चेदाह-सर्वकर्तृत्वमिति । उपादानादे: सृष्टेः पूर्व सिद्धत्वेन तं प्रत्यकर्तृत्वेन सर्वकर्तृ- तथा . .

·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे 1 सिद्ध्येत्तत्सर्वकर्तृत्वं विहतं स्यान्न संशयः ॥ ८७ ॥ . . सं विहन्येतेयर्थः । तथा च कर्तुनिमित्तत्वेनोपादानत्वाभावेने- श्वरत्वमेव न सङ्गच्छेत इति भावः । यदुक्तं क्षेमराजाचार्य:- 'ये त्वीश्वरं व्यपदिशन्ति निमित्तहेतुं दत्तस्तिलाञ्जलिरमीभिरिहे. शितायै । अन्याङ्गतोपगमनेन वशीकृतस्य कामीश्वरस्थितिमा मी बत सङ्गिरन्ते' इति । अथ च न हीश्वरस्य केवलनित्यत्वे कार्य सम्भवितुमर्हति । तथा हि । सृष्टेः पुरा विशरारवः परमाणवः ईश्वरेच्छया संघटिताः कार्यारम्भका भवन्तीति ह्यारम्भवादिन आहुः । नैतदुपपन्नम् । लोके चेतनो ह्यन्येच्छामनुरुध्य किश्चित् करोति नाचेतनः । तथा च परमाणूनामीश्वरेच्छानुरोधोऽनुपपन्न एव । नन्वीश्वरस्यैवविधमेव सामर्थ्यम् , यत् परमाणवोऽपि तदिच्छामनुरुध्यरान्निति । सत्यमेतत् , ईश्वरोऽपरिच्छिन्नसामर्थ्य एव । तेनैवालौकिकसामर्थेन भगवानुपादानाधनपेक्ष्यैव जगत्- क्रियासमर्थः । एवं सत्यपि भगवतो जगतक्रियायां परमाण्या- धपेक्षाभ्युपगमः द्वैतवादश्रद्धामात्रविलास इति ज्ञयम् । एतेन सेव- रसांख्योऽपि प्रत्युक्तो ज्ञेयः । अस्माकमागमैकसमाश्रयाणामभ्युः पगताखिलव्यवहारसमर्थनसमर्थपरमेश्वरैश्वर्याणां नानुपपत्तिग न्धोऽपि । ननु वैषम्य धुण्यदोषदरीकरणाय जगतक्रियायां कर्म निमित्तमिति सर्वैरभ्युपेयम् । तथा चान्यापेक्षश्वरस्य सिद्धति चेदुच्यते । सत्यमेतदप्रतिसमाधेयमेव द्वैतवादिनाम् । अद्वैतवादि- नामस्माकं तु दर्पणप्रतिबिम्बन्यायेन सर्वस्य जगतश्चिदेकरसत्वेन कर्मणोऽपि परमेश्वरस्वरूपानन्यत्वेनान्यानपेक्षणान दोषावकाश- ·सप्तमोऽध्यायः। ११३ अतो हि दृश्यदेहाद्यमनपेक्ष्य जगत् सृजेत् नास्ति तस्मात् स्थूल देहो वस्तुतः प्राणवल्लभ ।। ८८॥ पररूपे ह्यदेहेऽस्मिन् मुह्यन्ति स्थूलबुद्धयः । भक्तियुक्ताश्च तातो यत्र यत्र यथा यथा ॥ ८९ ॥ तथा धत्ते ऽनेकरूपं भक्तचिन्तामणिः स्वयम् । '' अतश्चेतन एतेन तद्देहः स्यांचितिः परा ॥ ९० ॥ चितिरेव महासत्ता सम्राज्ञी परमेश्वरी । त्रिपुरा भासते यस्थामविभिन्ना विभिन्नवत् ॥९१॥ -- शोऽपि । नन्वेवमपि घटादिकर्तृत्वस्य कुलालादिनिष्ठत्वानेश्वरः सर्वकर्तेति चेन्न । कुलालात्मन ईश्वरानन्यत्वेनादोषात् । अथ च राजपुरुषकृते राजकृतत्ववद् ब्रह्मादिकृतस्यापीश्वरकृतत्वात् । तदुक्तं प्रत्यभिज्ञायाम्-तथा हि कुम्भकारोऽसावैश्वर्यव्यवस्थाया तत्तन्मृदादिसंस्कारक्रमेण जनयेत् घटमिति ॥ ८७ ॥ अत: शरीराधपेक्षायामैश्वर्यविहतेः ॥८८॥ ननु यदि वस्तुतः देहो ना. स्ति तर्हि कुतोऽयं विष्ण्वादिदेहः इति चेदाइ-परेति। अस्मिन् ईश्वरे । मुह्यन्ति मोहं प्राप्नुवन्ति न विदन्तीति यावत् । एवंविधा भक्तियुक्ताश्च । यत्र यत्र कैलासवैकुण्ठादिदेशे । या था यथा पञ्चवक्वैकवक्त्रादिरूपेण ॥ ८९ ॥, स्वयमिति । न मातृपित्राद्यपेक्षयेति भावः । अतः एवंविधदेहानामिच्छा- मात्रपरिकल्पितत्वात् । परा अपरिच्छिन्ना चितिः ॥९॥ चितिरेवेति.। चितिर्हि स्वरूपपरिनिष्ठिता निस्तरङ्गाब्धिकल्पातु- १५ 4. -- ·११४ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे । आदर्शनगरप्रख्यं जगदेतचराचरम् । तपैकत्वतस्तत्र नोत्तमाधमभावना ॥ ९२ ।। अपरे तु स्वरूपे हि कल्पितं मुख्यतादि हि । तस्मात् प्राज्ञ उपासीत परं रूपं हि निष्कलम् ॥१३॥ असमर्थः स्थूलरूपं यद्बुद्धौ सङ्गतं दृढम् । . - रीया त्रिपुरा। सैव यदा स्वस्वातत्र्याच्चितिक्रियाकर्तृत्वरूप- चेतनामासादयति तदेश्वर इत्युच्यते । कार्य ब्रह्मेति यं वेदा- न्तिन आहुः । सा चितिर्महासत्ता अपरिच्छिन्नसदूपा । सम्रा- ज्ञी स्वतन्त्रा । परमेश्वरी अनुत्तरैश्वर्यवती । त्रिपुरा तुर्या । भासते अविशेषात् सर्वत्र सर्वदेसर्थः ॥ ९१ ॥ ननु सा चि. तिः कचिद्भासते किन्तु जगदेव भासत इति चेदाह-आदर्श- ति । यथा ह्यादर्शाविभिन्नमपि प्रतिबिम्बनगरमादर्शे भिन्नव- दासते एवमस्यां चितिश्चराचरात्मकं जगत्तदभिन्नमपि विभिन्न- बद्भासते । यथा हि पालाः प्रतिबिम्ब पश्यन्तो दर्पणं न विदुरेवं मूढा जगत् पश्यन्तोऽपि न चितिं विदुः । एवञ्च विष्णुशिवा- दिवपीयमेवेश्वराख्या एका, अतः तत्र विष्णुशिवादौ नोत्त. माधमभावना कर्तव्या ॥९२ ॥ ननु शास्त्रपूत्तमत्वादि कथमु. क्तपिति चेदाह-अपरे इति । स्थूले । तस्मात् यतः सा मुख्य ता कल्पिता न वास्तवी । निष्कलमशरीरम् ॥९३॥ ननु तद्रूपं प्राज्ञेनोपासितु शाक्यमन्येन किं कर्तव्यमिति चेदाह-असमर्थ इति । यद्बुद्धौ दृढं सङ्गतमिति । यद्रूपे बुद्धिदृढानुरक्ता सामू चिरुपास्यति भावः । अन्यथा ईश्वरमनाराध्य । गतिः प. . ।

·सप्तमोऽध्यायः । ११५ तदुपास्या हेतुतस्तु श्रेयः प्रामोत्यनुत्तमम् ॥ ९४ ॥ नान्यथास्य गतिः कापि भवेदै कोटिजन्माभिः॥१५॥ इति श्रीमज्ज्ञानखण्डे हेमचूडोपाख्याने ईश्वरस्वरूप- निरूपणं सम्मोऽध्यायः। --- रश्रेयःसाधनप्राप्तिः । षट्चरणः श्लोकः ॥ ९४ ॥ इति श्रीतात्पर्यदीपिकायां सप्तमोऽध्यायः॥ --- * .

·अष्टमोऽध्यायः। -- एवं प्रियावचः श्रुत्वा ज्ञात्वा तत्वं महेशितुः । त्रैपुरं चिन्मयं हेमलेखावाक्येन निश्चितम् ॥१॥ आश्वस्तचित्तस्त्रिपुरां गुणरूपां महेश्वरीम् । ज्ञात्वा गुरुभ्यः परमां माहेश्वर्यविभावितः ॥२॥ तामेकभावानुगतो हेमचूडोऽभवद् दृढम् । एवं परोपासनेन व्यतीयुः केऽपि मासकाः ॥ ३॥ त्रिपुरा परमेशानी प्रसादमकरोद् हृदि । विषयाद्विमुखं चित्तं विचारपरमं बभौ ॥ ४ ॥ एतावद् दुर्लभं लोके परानुग्रहमन्तरा। विचारप्रवणं चित्तं यन्मुख्यं मोक्षकारणम् ॥ ५ ॥ , " अवाध्याये भागमितपद्यैः स्तुत्वा विरागताम् । हेमलेखोक्तिगूढार्थव्याख्यानं मुनिरूप्यते ॥ १ ॥ त्रैपुरं तुर्यम् । तद्रूपं चिन्मयमेवेश्वरस्य तत्त्वमिति परोक्षतया ज्ञात्वा ॥ १॥ गुणरूपाम् सगुणमूर्तिम् । गुरुभ्यः तन्मन्त्रादिकं च ज्ञात्वेति शेषः। माहेश्वर्यविभावितः परमेश्वरानुग्रहशक्तिविद्धः। एतदुक्तम्-ईशानुग्रह एवैका सदगुरुसमागम इति ॥२॥ एकभावो दृढभक्तिः अनुगतिरुपासनम् ॥ ३ ॥ किंविधं प्रसाद मकरोत्तदाह-विषयादिति । विचारपरमम् स्वरूपविचारतत्प- रम् ॥ ४ ॥ एतावत् विषयवैमुख्यपूर्वकं विचारप्रवणत्वम्, कुत ·अष्टमोऽध्यायः। । ११७ राम यावन्न जायेत विचारपरमं मनः । न तावच्छ्रेयसा योग उपायानां शतैः क्वचित् ॥ ६ ॥ अथ भूयः स कस्मिंश्चिदिने रहसि वै तया । सङ्गता प्रिययाऽत्यन्तविचारपरमानसः ॥७॥ आयान्तं स्वनिकेतं तं दूरात् कान्तं ददर्श सा। उत्थाय तं समानीय स्वासने विनिवेश्य च ॥ ८॥ पादप्रक्षालनायैस्तं पूजयित्वा यथाविधि । प्रोवाचामृतनिष्यन्दसुन्दरं परमं वचः ॥ ९ ॥ प्रेष्ट ! त्वामद्य पश्यामि चिराय ननु ते वपुः । नीरज कच्चिदासीदै यतो रोगास्पदं वपुः॥ १० ॥ तन्मामाचक्ष्व वृत्तान्तं यतो नाहं स्मृता त्वया। ननु मामसमालोक्य चाप्रभाष्य कदापि ते ॥११॥ नात्यगादिन भागोऽपि तदेवं कुत आस्थितम् । मन्येऽहं तेऽनभिमते वर्तनं नहि वर्मनि ॥ १२॥ स्वप्ने वापि कुतोऽन्यत्र कुत एवमभवद । कथं रात्रिस्त्वया नीता चैकापि युगसम्मिता ॥१३॥ -- एतस्य दुर्लभता तदाह-यदिति ॥ ५॥ ६ ॥ अथ विचारपरता- सम्पत्यनन्तरम् ॥ ७ ॥ निकेतम् गृहम् ॥ ८ ॥ ९ ॥ प्रेष्ठ अति . प्रियतम ॥ १० ॥ तत् शरीरवृत्तान्तम् । कुतस्तवेयं सम्भाव नेति चेदाह-यत इति ॥ ११ ।। एवं मामस्मृत्वा वा त्वया आ- स्थितं तत् कुतः । स्वप्नेऽपि न मन्ये ॥ १२ ॥ अन्यत्र जाग्रति कुत एतत्सम्भावनेति भावः । एवं सति कुत एवं ते स्थितिरभूत्॥१३ ·. ११८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे :- . . विना मां च क्षणोऽप्येको युगकल्पः सुदुःसहः । इत्युक्त्वासा समाश्लिष्य खिन्नेवाभूत् क्षणं ततः॥१४॥ सोऽपि प्रियासमाश्लिष्ठो नेषद्विकृतिमाययो । प्राह प्रिये न मामेदं विमोहयितुमर्हसि ॥ १५ ॥ ज्ञाता मयाऽसि सुदृढं नास्ति ते शोककारणम् । परावरज्ञा त्वं धीरा मोहस्त्वां वै कथं स्पृशेत् ॥१६॥ तत्वां प्रष्टुं समायातो यत्तद्रक्ष्यामि संशृणु । यत् प्राक् स्ववृत्तं कथितं तत् स्फुटं मे सरिय ॥१७॥ का सा ते जननी प्रोक्ता सखी वा तत्पतिश्च कः। तत् पुत्राद्या अपि च के मम वा ते क संवद ॥ १८ ॥ न तन्मया सविदितं न तन्मन्ये मृषोदितम् । किन्तु स्वया निगदितं व्यपदेशेन सर्वथा ॥ १९ ॥ तद्विविच्य प्रकथय यथा ज्ञास्ये त्वहं स्फुटम् । अहं त्वांसुप्रसन्नोऽस्मि छिन्धि मे हृदि संशयम्॥२०॥ एवमुक्ता हेमलेखा प्रसन्नवदनेक्षणा। मत्वा सुनिमलधियं परानुग्रहसंयुतम् ॥ २१ ॥ , . .. . . मां विना क्षणमपि मुदुःसहमिति ॥ १४ ॥ दृढवैराग्येन नैषोऽपि प्रियाश्लेषादिना विकृति प्राप्तवान् । मामियं मोहयितुं प्रहत्तेति ज्ञात्वाऽऽह-प्रिये इति ॥ १५॥ कुतस्त्वद्वियोगे शोको न भवे. तदाह-परावरेति ॥१६॥ नाहं मागिव क्रीडितुं समागत इत्याह- तथामिति । महासती मे जननीत्यादि प्रागुक्तं स्ववृत्तम् ॥१७॥ जनन्यादयः ॥ १८॥ तत् त्वदुक्तं न तन्मृषोदितम्, किन्त्वन्य- व्यपदेशेनोक्तम् ॥ १९ ॥ २० ॥ परायास्त्रिपुरायाः अनुग्रह- " ·अष्टमोऽध्यायः। ११९ - नून मेषोऽतिविमुखो विषयेभ्योऽतिधैर्यतः । विष्णुशक्त्या महेशान्या फलितः पुण्यसश्चयः॥ २२ ॥ कालः प्रबोधने चायं बोधयामि ततस्त्विमम् । नाथ तेऽहो महाभाग्यं प्राप्तमीशकृपावशात्॥ २३ ।। अन्यथा नैव विषयवैरस्यं पश्यति कचित् । एतल्लक्षणमीशस्यानुग्रहे ज्ञेयमादितः ॥ २४ ॥ भोगवैरस्थमपरं विचारप्रवणं मनः । हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि वृत्तिं प्रोक्तां सदात्मनः ॥२५॥ परा चिति में जननी सखी बुद्धिमता मम । अविद्या त्वसती सोक्ता यया बुद्धिः सुसङ्गता ॥२६॥ अविद्यायास्तु सामर्थ्य लोके स्पष्टं विचित्रितम् । यद्रजौ सर्पमाभास्य महाभीतिं प्रयच्छति ॥ २७ ॥ महामोहस्तु तत्पुत्रो मनस्तस्य सुतोऽभवत् । तस्य पत्नी कल्पना स्यात्तत्सुताः पञ्च येऽभवन् ॥२८॥ ज्ञानेन्द्रियाणि ते पञ्च तत्स्थानं गोलकं भवेत्। विषयाणां प्रमोषस्तु संस्कारो मनसो भवेत् ॥२९॥ mu - . ." युतम् ॥ २१ ॥ अनुग्रहशक्त्या ॥ २२ ॥ यतोऽयं बोधने काल- स्ततः इति मत्वा माहेति शेषः । ते त्वया ॥ २३ ॥ अन्यथा भाग्याभावे कचित् कालादौ । एतत् वक्ष्यमाणम् लक्षणम् ज्ञापकम् । आदित इति । ईशानुग्रहे सत्यादावेव तज्जायत इति भावः ॥ २४ ॥ अपरम् द्वितीयम् । वृत्तिम् स्थितिम् , सदा स्थि- तामिति शेषः ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥ तद्भोगः .

·१२० त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे - । तद्भोगः स्वप्नभोगः स्यात् कल्पनायाः स्वसा तु या। महाशना भवेदाशा तस्या यो तनुजावुभौ ॥ ३० ॥ क्रोधो लोभश्च तायुक्तौ तत्पुरन्तु शरीरकम् । मम यस्तु महामन्त्रः स्वरूपस्फुरणं हि तत् ॥ ३१ ॥ प्राणप्रचारः सम्प्रोक्तो मनसस्तु प्रियः सखा । कान्ताराद्यास्तु नवका एवं सर्व प्रकीर्तितम् ॥३२॥ मया बुद्धेः सङ्गमस्तु समाधिराभिधीयते । मन्मातृलोकसंप्राप्तिर्मोक्षः प्रिय उदाहृतः ।। ३३ ॥ एवं प्रोक्तः स्ववृत्तान्तस्त्वमप्येवम्विधौ ननु । तद्युक्त्यैतत् सुविज्ञाय परं श्रेयः समाप्नुहि ॥ ३४ ॥ इति श्रीमज्ज्ञानखण्डे हेमचूडोपाख्याने संसा- राख्यायिकाविवरणे अष्टमोऽध्यायः। प प्रमुषितविषयभोगः ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ एतत् स्व- हत्तान्तम् ॥ ३४॥ इति श्री त्रिज्ञा० व्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायामष्टमोऽध्यायः। भ -m ·-AART- .. नवमोध्यायः । --- श्रुत्वेत्थं प्रियया प्रोक्तं हेमचूडोऽतिविस्मितः। हर्षगद्गदया वाचा पुनर्वक्तुं प्रचक्रमे ॥ १ ॥ धन्या प्रियेऽसि निपुणा अहो ते ज्ञानवैभवम् किं वर्णवामि यत् प्रोक्तमाख्यारूपतयाऽखिलम् ॥२॥ एवम्विधं स्थवृत्तं मे नाभवाद्विदितं क्वचित् । स्वदुत्त्याऽहं सम्प्रति तत् करामलकवत स्फुटम् ॥३॥ स्मराम्यनुभवाम्यन्तरहो लोकक्रिया अदभुता । का सा परा चिति माता कथं तस्थास्तु नो जनिः||४|| के वा वयं स्वरूपं किमस्माकं तद्रवीहि मे। इति पृष्टा हेमलेखा रामोवाच प्रिपं प्रति ॥ ५ ॥ - '- -- । 1.. अत्र नोनाङ्कपयैः स्वमात्मतत्त्वं विविच्य वै । हेमचूडः स्वात्मसंस्था प्राप्त इत्येतदुच्यते ॥ १ ॥ पुनः हेमलेखा वक्तुम् ॥ १ ॥ ज्ञानस्य वैभवं माहात्म्यम् । यंत्' यस्मात् । स्वात्मवृत्तमखिलमन्यापदेशेनाख्यानतया मो. तम् अतः किं वर्णमामि ॥ २॥ कचित् काले । तत् स्वा. स्मवृत्तं क्रोधलोभादिना दुःखानुभवरूपम् ॥ ३ ॥ फुटमतीतं स्मरामि वर्तमानमनुभवामि । अन्त स्वात्मनि । लोकानां क्रिया व्यवहारः ॥ ४ ॥ महासती मे जननीत्याघाख्यानेन परचिते रुपेयतोक्ता स्वस्य तदंशात्मत्वं चोक्तम् । तव का सा परत्यु- ।

·१२२ त्रिपुरारहस्ये शानखण्डे नाथ शृणु प्रवक्ष्यामि गूढार्थमिदमादरात् ॥ विचारयात्मनो रूपं बुद्ध्याऽत्यन्तविशुद्धया ॥६॥ न दृश्यं नापि तद्वाच्यमतो वक्ष्यामि तत् कथम् । ज्ञातस्वात्मस्वरूपो वै ततो ज्ञास्यसि मातरम् ॥७॥ न ह्यादेशस्वरूपेऽस्ति तत आदेष्टवर्जितम् । स्वं रूपं स्वात्मना पश्य शुद्धबुद्धिसमाश्रयम् ।। ८॥ . - " . पेयस्वरूपं पृष्ट्वा स्वात्मरूपं पृच्छति-के वा वयमिति । देहस्य पुरत्वश्रवणेन प्राणादेः परीवारत्वश्रवणेन च देहादेरनात्म- त्वनिश्चयात् पुरुषादिसंज्ञायाः सङ्घातनिष्ठत्वेन के इत्यात्मनः सज्ञाविषयोऽयं प्रश्नो ज्ञेयः ॥ ५॥ गूढार्थमिति । अयं प्रश्नार्थों गूढः वक्तुमशक्य एव । तथापि किश्चिदुत्तरं वक्ष्यामि । नदेवा. है--विचारयेति । आत्मनः श्रुद्धस्वरूपे विदिते परा चितिर्वि- दितमायैवेति प्रथमप्रश्नमुपेक्ष्य द्वितीये उत्तरं क्रियत इति भावः । स्वयमेव विचार्य तत्रोपायमाह-अत्यन्तविशुद्धयेति । बुद्ध- रन्त:करणस्येन्द्रियादिद्वारा बहिर्मुखत्वमशुद्धिः । तत्परि- त्यागेनान्तर्मुखत्वं हि शुद्धिः । तथा च बाह्यदेहादावनात्म. त्वं निश्चित्य बुद्धरन्तर्मुखतासम्पादनेनात्मस्वरूपं स्वयमेव ज्ञातुं शक्यमिति भावः ॥ ६॥ ननु त्वया विदितमात्मतत्वं कुतो नोच्यत इति चेदशक्यं वक्तुमित्याहं-न दृश्यामित्यादि । ना आयमित्यर्थः । क्षेपमन्यापदेशेन ज्ञातुं शक्यमिति भावः । तस्य निर्धमत्वेन वचनप्रतिनिमित्तधर्माभावान्नापि : तदाच्यामिति तात्पर्यम् । ननु तर्हि परा चिति या माता तां वदेति चेदाइ- ज्ञात इति ॥ ७॥ यतो न दृश्यं न वाच्यमात्मरूपमतस्तस्म ·नवमोऽध्यायः। १२३ देवादितिर्यगन्तानां भान्तं भानैरभासितम् । भान्तं सर्वत्र सर्वस्य सर्वदा भानवर्जितम् ॥ ९ ॥ , . न साक्षादुपदेश इत्याह-न हीति । आदेश उपदेशः । ननु तर्हि सत् ज्ञेयं कथमिति चेदाह-स्वात्मनेति । शुद्धात्मरूपेण स्थितमि- त्यर्थः । विषयविनिर्मुक्तं शुद्धचिद्रूपेण स्थितमिति भावः । यद्वा- स्वात्मना स्थितम् . दृश्याऽनात्मव्यात्तद्रष्टमात्रात्मना स्थितमिति भावः । एवंविधं क पश्यामीति चेदाह-शुद्धति । शुद्धायां विषयाकाररहितायां बुद्धौ करणव्यापारानपेक्षमेव ख- रूपं ज्ञेयमिति भावः ॥ ८ ॥ ननु अदृश्यं तत् कथं पश्यामीति चेदाह-देवेति । देवः सदाशिवो हिरण्यगर्भःतिर्यग्गतिः सूक्ष्मः स्तं बाख्यः कृमिः देवादितिर्यगन्तानां आत्मत्वेन भासमानः । ननु तर्हि मम कुतो न भासते इति चेदाह-भानैरभासितम् । भानः परिच्छिन्नै दृश्याकार निः । नास्ति भासितं यस्य । बुद्देश्या- कारैराच्छादितत्वान्नात्यन्तं भासते किन्तु घनाच्छन्नार्कवद्भा. सतएव । दृश्याकाररहितायां बुद्धौ तु निरभ्रनभोगतावद- स्यन्तं भासत इति भावः । ननु बुद्धावेव भासमानत्वापरिच्छेदः -मास इति चेदाइ-सर्वत्रेति । सर्वस्य सर्वत्र सर्वदा घटादिकं भासः मान सद्भासैव भासते । सर्वत्र भासमानः सूर्यों लोकस्य भित्ता- बत्यन्ताभिव्यक्तिवच्छुद्धबुदावभिव्यक्तिरिति भावः । ननु ब्रह्मणि व्यापारोपरमे न तस्य भासनं स्यात्तत् कथं सर्वदेति चेदाह-भानवर्जितमिति । प्रमाणव्यापाराविषयमित्यर्थः । कारणव्यापारस्य कर्तर्यप्रवृत्तेरतएतादृश्यमपीति भावः ॥ ९ ॥ सब प्रमाणाप्रत्तेः कथं केन रूपेण कुत्र देशे कदा काले केन ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे कथं कुत्र कदा केन निरूप्येतापि लेशतः । मन्नेचं दर्शघेत्येवमुक्तमेतत् प्रियाधुना ॥ १० ॥ नात्राचार्यस्योपयोगो यथा नयनदर्शने । निपुणोऽपि महाचार्यः कथं नेनं प्रदर्शयेत् ॥ ११ ॥ अतो गुरुरुषायोऽत्र तदुपायप्रदर्शनात् । तत्ते वक्ष्याम्युपायन्तच्छृणु संयतमानसः ॥ १२ ॥ । यावत्वमात्मनि ममेत्येवन्तु प्रतिपश्यसि । ततः परं निज रूपं यन्ममेति न भाति ते॥ १३ ॥ गत्वैकान्ते विविच्यैतद्यद्यद्भाति ममत्वतः । 3 . प्रमाणेन लेशतोऽपि निरूप्यते । प्रमाणाविषयत्वादत्रेदानी माशोऽयमिति निरूपयितुमशक्य एवेति तात्पर्यम्। अब दृष्टान्तः मन्नेत्रमिति । एतत् । आत्मानं निरूपयोति ॥ १० ॥ आत्मनो निरूपणीयत्वादेवात्मदर्शनेन साक्षादाचार्यस्योपयोग इत्याह-वाति । निपुणः कुशलः महान तपोमाहात्म्यादि. युक्तः ॥ ११ ॥ नन्वेवं चेद् गुरु शिष्यस्य किं कुर्यात्तदाह-अत इति । निरूपणासमर्थत्वात् । उप समीपे अयति गच्छति येन सः। शिष्यस्य परागृहशोऽतिदूरायितमात्मानं प्रत्यरहष्ट्रयुत्पा. दनेन समापीकरोति गुरुरिति तात्पर्यम् । अत्र आत्मावगमे । गुरावुपायपदं योजयति-तदुपायेति । तस्यात्मदर्शनस्योपाय: साधनं तस्य दर्शनात् । तत्तस्मात् । गुरोरुपायप्रदर्शकत्वात् । उपा- यमह वक्ष्यामि ॥ १२ ॥ आत्मविषये यावन्ममेति पश्यति ततः पर ने यो मित्रं यत्तव ममेति न भाति तानिज रूपं विविञ्चेति सम्बन्धः ॥ १३ ॥ एकान्तस्थाने गत्वा । एतत् मयोक्तं यन्ममेति 1 NA ·Shivsene - Sirsana नवमोऽध्यायः। १२५ तत्तत परित्यज्य परं स्वात्मानमभिलक्षय ॥ १४ ॥ यथाहं ते ममत्वेन भासनान्नात्मता माय सम्बन्धमात्रादात्मीया न स्वरूपगता यहम् ।। १५ ।। ममार्थमखिलं त्यक्त्वा यत्यक्तुं नैव शक्यते । तथात्मानं समालक्ष्य परं श्रेयः समाप्नुहि ॥ १६ ॥ इत्युक्तः प्रियया हेमचूड उत्थाय वै द्रुतम् । ययावश्वं समारुह्य तत्क्षणे नगराद्वहिः ॥ १७ ॥ उद्यानं नन्दनसमं प्रविश्य क्षणमात्रतः। धनान्तसौधमुन्ननं स्फाटिकं प्रविवेश ह ॥ १८ ॥ विसृज्यानुचरान् सर्वान् द्वारपालानशासयत् । न कोऽप्यत्र प्रविशतु मय्येकान्तविचारणे ॥ १९ ॥ राजामात्याश्च गुरवो राजा था ऽप्यत्र सङ्गतः । अप्रवेश्या एवं यावदहमाज्ञां दिशामि वः ॥ २० ॥ से न भाति तत् । विविश्च विवेचय। एवं विवेचनकाले अमत्वेन यद् यद् भाति तत्तत् परित्यज्य अनात्मेति निश्चिस ततः परं यन्म. मत्वानाक्रान्तं तत् स्वात्मत्वेनाभिलक्षय ॥ १४ ॥ एतदेव विवि- ज्योपपादयति यथेति । न स्वरूपगता न स्वरूपान्तर्भूता ॥१५॥ एवं ममेति भासमानमखिलमर्थं नाहमिति निश्चयेन त्यक्त्वा यस्यक्तुं स्वरूपं केवलचित्प्रकाशरूपं अखिलसागावधिभूतं त्यक्तुं न शक्यते ॥ १६ ॥ १७॥ उद्यानं क्रीडावनम् । उनम्रा. मुच्चम् । अत्र मत्समीपे । एका अद्वितीयः । अन्तः सर्वनिषेधा- वधिभूत आत्मा तस्य विचारणं विवेचनम् । तत्परे मयि सती- 14 -- ·१२६ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे इत्युक्त्वाऽऽरुह्य सौधारन्यं नवमी भूमिमाविशत् । तत्र वातायने चित्रे सर्वलोकावलोकने ॥ २१ ॥ भासने मृदुतूलाढये विवेशान्यविवर्जितः। मनः समाधाय दृढं विचारमकरोत्तदा ॥ २२ ॥ नूनमेते जनाः सर्वे कथमेवं विमोहिताः । न कोऽप्यत्र विजानाति स्वात्मानं लेशतोऽपिच॥२३॥ सर्वोऽपि स्वात्मनो हेतोः करोति विविधाः क्रियाः । केचित् पठन्ति शास्त्राणि साम्नायानि च नित्यशः ॥२४॥ केचिद्धनान्यजयन्ति केचिच्छासति चावनिम् । अन्ये युध्यन्ति रिपुभिरन्ये भोगैकलम्पटाः ॥ २५ ॥ कुर्वन्स्येतत् स्वार्थमेते स्वस्वात्मा कतमो भवेत् । नैनं जानाति कोऽप्यत्र कुत एवमयं भ्रमः ॥ २६ ॥ अहो यथावदात्मानमविदित्वैव वै कृतम् । व्यर्थ स्वप्ने कृतमिव तदद्य विमृशामि तम् ॥ २७ ।। गृहधान्यराज्यधनयोषित्पश्चादिकश्च न । न मे स्वरूपं भवति त्वनहन्ताश्रयत्वतः ॥ २८ ॥ मदर्थ भूतता हेतोर्देहोऽहं स्यां हि सर्वथा । । ति यावत् ॥१९॥२०॥ उपर्युपरि विद्यमानभूमिषु नवीभूमिम् । सर्वलोकानामवलोकनं यव । अत्युच्चामिति यावत् ॥ २१ ॥ ॥ २२ ॥ २३ ॥ स्वात्मनः सुखहेतोः । आम्नायो वेदाः ॥२४॥ ॥ २५ ॥ २६ ॥ मया कृतम् । यस्माद ज्ञानात् कृतं व्यर्थ तत् तस्मात् ॥ २७ ॥ विमर्शनप्रकारमाह-गृहेत्यादि । अनहन्तेति । अहमित्यभासनेनाहन्ताश्रयत्वाभावात् ॥ २८ ॥ मदति ।

·नमोऽध्यायः। नूनं क्षत्रियदायादो गौराङ्गोऽहं न संशयः ॥ २९ ॥ : अहन्तया समाकान्ता तथैतेऽपि जनाः परे । इति निश्चित्य दध्यौ तं देहं राजकुमारकः ॥ ३० ॥ अथ देहस्य चात्मत्वं प्रतिषेधुं प्रचक्रमे । अहो कथं देह एष ममतायाः समाश्रयः ॥ ३१ ॥ रुधिरास्थ्यादिसंघातः प्रतिक्षणविकारवान् । मम रूपं भवेन्नूनं छिन्नमेतत्तु लक्ष्यते ॥ ३२ ॥ काष्ठलोष्ठसमत्वेन स्वमादौ चान्यथा स्थितः। नाहं देहोऽन्य एव स्यां प्राणोऽप्येष तथाविधः ॥३३॥ मनो बुद्धिश्च नाहं स्यां यत एतन्ममेरितम् । अतो देहादिबुद्ध्यन्तस्तदन्य एव न संशयः ॥३४॥ अहमित्यस्मत्पत्यविषयभूतत्वादेतोः देहः अहं स्याम् । एतदेव द्रढयति-नुनमिति ॥ २९ ॥ एतेषां जनानामप्यात्मदेह एवेति संभावयति-अहन्तेति । तथैते देहात्मान एव । देहमात्मा स्वेन दङ्ख्यौ चिन्तयामास ॥ ३० ॥ अथ ध्यानानन्तरम् । देह- स्वभावमुपलभ्य ममताश्रयस्याऽनात्मत्वमिति हेमलेखोक्तं स्मृ स्वाह-अहो इति ॥ ३१ ॥ कथं मम रूपं भवेत् । हेत्वन्तरम- प्याह-छिन्नमिति । ॥३२॥ देहैकदेशरूपं हस्ताधकं छिन्नं संदह- न्तानाश्रयत्वेन काष्ठलोष्ठसमत्वेन यस्माल्लक्ष्यते अतो मम रूपं देहः कथम् । अथ च स्वप्रादौ अन्यथैवायं देहः स्थितो लक्ष्यते । अनुसन्धानेन जाग्रत्स्वप्नयोरेकात्मत्वनिश्चयादेहस्प पृथग् रूपः स्वानात्मत्वमिति भावः। आदिपदेन सुषुप्तिर्जन्मान्तरं वा । तथा- विषो ममत्वाद्याश्रयः ॥ ३३ ॥ ममेरितम् ममत्वेनोक्तम् । अतो ·१२८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्टे अहं कदाचिन्नास्मीति शासनाभावहेतुतः । सर्वदाहं भासमानः स्थित एंव न संशयः ॥ ३५॥ भासमानस्य तु मम केन भानमित्ति स्फुटम् । न हि जानामि तत् कस्मादेतन्न विदितं मया ॥२६॥ घटादिकं चक्षुराद्यैर्भासते भुचि नान्यतः । प्राणस्त्वचा विभात्येव मनो ज्ञानेन चेहितम् ॥३७॥ एवं बुद्धिः केन च मे भासनं नाविदं स्विदम्। अथैषां भासनादेव नात्मा भासेत मे यदि ॥ ३८ ॥ देहादेर्ममत्वाश्रयत्वात् ॥ ३४ ॥ देहादीनां ममत्वाश्रयत्वेना. नात्मत्वादन्यस्याऽनुपलम्भाव सुषुप्तौ शुन्योपलम्भाच शून्य. मात्मेति प्राप्ते आह-अहमिति । अहं नास्मीति कदाचिदपि भासनाभावादेतोः सर्वदा भासमानोऽहं स्थित एक सद्रूप एवं न शून्यरूप इत्यर्थः । सुषुप्तावपि नास्मीति न प्रामाणिक प्रत्ययः । तदाऽनुभवितुरभावे न्युस्थितस्य "न किञ्चिदवेदिष" इति दृश्यसामान्यादर्शनस्मृत्यनुपपत्तेः । तथा चात्मा ऽशून्य हा सर्वदास्मीति भासत एव । कदाचिदपि नाहमस्मीति भास- नाभावादिति भावः ॥ ३५ ॥ केन हेतुना । घनाच्छन्नावद सामांन्येन भासमानस्य केन विशेषहेतुना स्फुटं भान अयमा हमस्मीति विज्ञानं स्थादिति नहि जानामि तदेतत् कस्मानि: मित्तान्न विदितम् ॥ ३६ ॥ ज्ञानेन ज्ञानात्मककार्यहेतुना । अहितम् । कार्यकरणत्वेनानुमितम् ॥ ३७॥ एवं बुद्धिः कार्ये गानुमितेत्यर्थः । मे मम । अयेति निमित्वसम्भवनायोतकम् । या हि.प्रतिबिम्बभासनकाले शुद्धदर्पणो न भासते एवं एषा. Aipe ·नवमोऽध्यायः १२९ ܀ । तर्हि नो विमृशाम्येतांस्ततों में भासनं भवेत् । इति निश्चित्य मनसा जहाँ मानसगोचरम् ॥ ३९ ॥ अथाऽपश्यदन्धकारं गादं तत्क्षणमात्रतः। इदं मंमाऽत्मनो रूपमिति निश्चितमानसः ॥ ४०॥ प्रहर्षतुमुलं लेभे चाऽथ भूयो व्यचिन्तयत् । नूनं पुनः प्रपश्यामीत्येवं चित्तं रुरोध चै ॥४१॥ चवलं हठयोगेन निरुड समक्षत । तेजापुञ्जमनाद्यन्तं भास्वरं क्षणमात्रतः ॥ ४२ ॥ . - . मनात्मना भासनादात्मा न भासत इति सम्भावयति-एषां इति ॥ ३८ ॥ एवं दृश्यभासनसामान्याभावं आत्मविज्ञाने निमित्तं निश्चित्याह-तीति । यदि अनात्मभासनादात्मा न भासते तर्खेताननात्मभावान विमृशामि न ह्येते स्वतो भासन्ते । अविमृ. ष्टानवभासनात् । यथा हि घटविमर्शनकाले ततोऽन्यन्न भासते तथा अन्त्यविमर्शनकाले. आत्मा न भासत इति । अ न्याविमर्शनेन आत्मभासनं भवेदिति भावः । विमर्शोऽयमीदृश इत्यादि मनसोल्लेखः । मनसा मननात्मकेन सूक्ष्मबुद्धिरूपेणान्ता- करणेन सोडगोचरः मानसोल्लेखः ॥ ३९ ॥ अथ यत्किञ्चिद्भाः वमात्रानुल्लेखानन्तरं तत्तमः तदिदमात्मनों रूपमिति योजना। क्षणमात्रतः अन्धकारर्शनोत्तरक्षणे । निश्चितमानसः निश्चित मानस मनो विकारात्मकं तमो येन ॥ ४० ॥ प्रहर्ष आत्मा दृष्ट इति श्रमजनितम् ॥ ४५ ॥ चञ्चलं मनः हठयोगेन किश्चिदनुल्लिखा- मीति दृढसङ्कल्परूपाभिनिवेशमात्रेण । ननु प्राणायामनिरोधाद्य- ·१३० त्रिपुरारहस्ये शानखण्डे प्रबुद्धश्चिन्तयामास किमेतदिति विस्मिता। अहो पश्यामि विविधं किमात्मानं कथन्स्विदम् ॥४३॥ भूयः पश्यामि चेत्येवं रुरोध स्वमनस्तदा। विलीनं निद्रया चित्तं बभौ चिरतरं दृढम ॥ ४४ ॥ तत्रापश्यत् स्वमजालं विचित्रानेकदर्शनम् । अथ प्रबुद्धोऽत्यन्तं वै चिन्तां प्राप महत्तराम् ॥४५॥ किमहं निद्रयाच्छन्नः स्वमान् समवलोकयम् । तमस्तेजश्चापि दृष्टमहो स्वमात्मको भवेत् ॥ ४६ ॥ स्वमस्तु मानसोल्लासस्तदेत वर्जये कथम् । भूयो निगृह्य पश्यामीत्येषं निश्चित्य वै दृढम् ॥ ३७ ॥ रोष चित्तं तु हठात्तदेतदभवत् स्थिरम् । सदानन्दसमुद्रान्तनिमग्न इव सोमवत् ॥ ४८ ॥ पुनश्चित्तप्रचलनात् प्रबुद्धो ऽभवदञ्जसा। । " ": भ्यासेन भास्वरं प्रकाशैकनिबिडम् ॥४२॥ क्षणमात्रतः प्रबुदः । निरोधात् परावृत्य । एतन्मे तेज इदं विरुद्धरूपत्वमात्मनः कय- मिति विस्मितः॥ ४३ ॥ तदा रोधानन्तरं निद्रया परिपककर्म- सामान्याभावरूपया । हेतौ तृतीया निद्राहेतुना चित्तं विलीनम् । ॥४४ ४५ ॥ तमाप्रमुखं दृष्टमपि स्वमात्मकमेव स्यादिति सम्भावयति तम इति ॥४६ ॥ मनो निग्रहीतुं प्रवृत्तस्य मे मानसं प्रसरत्येव तत् कथमत्र कर्त्तव्यमिति चिन्तयति-स्वम इति । एतं स्वनम् ॥ ४७ ॥ चिचं दृढं रुरोधेयन्वयः। तदा रोधान- न्तरम् । ईषत् किञ्चित्कालं चित्तं स्थिरमभवत् । तदा निरु- दचिचदशायाम् ॥ ४० ॥ प्रबुद्धः निरोधच्युतः । निरोधका- - ·नवमोऽध्यायः किमेष मेऽभवत् स्वमश्चाऽथ वा चित्तविभ्रमः ॥४९॥ आहोस्वित् सत्य एष स्थादविचिन्त्यं विभाति मे। नाऽन्वभूवं किश्चिदपि सुखमाप्त कथं मया ॥ ५० ॥ अहोऽस्य सुखलेशस्य तुल्यं नास्त्पत्र किश्चन । अहं सुषुप्सवन्मूढः कथमेतत् सुखं स्थितम् ॥ ५१ ॥ नात्र हेतुं कश्चिदपि लक्षये तत् कथं भवेत् । आत्मावगमनायाऽहं प्रवृत्तोऽप्यद्य नाऽविदम् ॥५२॥ आत्मानमन्यच्चान्यच्च पश्यामि किमिदं भवेत् । प्रकाशो वाऽन्धकारो वा सुखं वाऽनपदद्यापि वा॥५३॥ आत्मा भवेन्मम तथा क्रमिकतत्स्वरूपकः । नाऽन्तमेम्पत्र भूयस्त्वां पृच्छामि विदुषीं प्रियाम्॥५४॥ इति निश्चित्य बारेशमाहूयाज्ञां समाविशत् । स्वसन्निधानमानेतुं हेमलेखां नृपात्मजः ॥ ५५ ॥ अथ प्राप्ता मुहूतेन द्वारिकस्प निदेशतः । - लिकं मुखमात्ररूपं स्वात्मानमविदन्निव कल्पपति किमेष इति ॥ ४९ ॥ विषयानुभवेन सर्वत्र मुखानुभवः तत् कथं किञ्चि दप्यननुभूय निरोधकाले मुखानुभव इति शङ्कते-नान्वभूवामिति ॥ ५० ॥ किञ्चन मुखम् । सुषुप्तवत् बाबान्तराग्रहणेन मोहन- स्तोऽहं स्थितः। तत्र कथमेष मुखानुभवः ॥५१॥ अ मुखोपल- धौ तत् सुखं हेतुं विना कथं भवेत् ॥ ५९ ॥ आत्मानं नावि- दमित्यन्वयः । अन्यच्चान्यच्च । तमामकाशादिरूपम् । अपिरेवार्थे। अथ प्रकाशादिभ्योऽन्यदेव वेत्यर्थः ॥ ५३ ॥ अथवा तथा अनु- मूवतमामभूतिभावक्रमयुक्तसङ्घस्वरूपक आत्मा भवेत् । अत्रा- ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्ड आरुरोह महासौधं मेरुमिन्दुप्रभेव सा ॥ ५६ ॥ अथाऽपश्यद्राजसुतं प्रियं शान्तात्ममानसम् । निश्चलं निर्विकारश्च संहृतेन्द्रियमण्डलम् ॥ ५७ ॥ समीपमुपसृत्याशु तबिष्टरमुपारुहत् । एकासनोपविष्टायां तस्यां स निमिषार्द्धतः॥५८ ॥ उन्मील्य नयने पार्श्वे समालोकयदास्थिताम् । • आलोकिता प्रियं शीघ्रं प्रणयात् परिषस्वजे ॥५९ ॥ ततः प्राहाऽमृतस्थन्दि सुन्दरं वचनं प्रिया । नाथ किं भवताऽऽहूता कच्चित्ते नीरुजं तनौ ॥ ६० ॥ घदाऽऽहूतौ कारणं मे यदर्थमहमागता । एवं प्रियानुयुक्तः स बभाषे स्वात्मनः प्रियाम् ॥६१॥ प्रिये त्वयाऽनुशिष्टोऽहं विविक्तेऽत्र समास्थितः । विचारपरमः स्वात्मरूपलक्षणहेतथे ॥६२ ।। तत्परेणापि चित्तन्तु लक्षितं तत् पृथक् किमु । आत्मनः सर्वदा प्राप्तीसमानत्वतोऽपि च ॥ ६३ ॥ तः निश्चयं नैमिन प्राप्नोमि ॥ ५४-५५-५६ ॥ हेमलेखा अपश्यत् । शान्तं निश्चेष्टम् । आत्मा शरीरं मानसश्च । चलन प्राणचारः। विकारः कामादिः ॥ ५७॥ भसमीपम् । तस्यां हेमलेखायां स हेमचूडः ॥ ५८ ॥ पियां समालोफयत् । आ- लोकिता सा ॥५९-६०-६१ ॥ विचार परम उपादेयो यस्य तत्पर इति यावत् । स्वात्मरूपस्य लक्षणं विज्ञानम् । तद्धेतुर्यस्य मोक्षस्य तदर्थ विचारपरम इति सम्बन्धः ॥ १२ ॥ तत्परेणामि अनन्यमानसेनापि । चित्रम् अनेकविधम् । पृथकू ·नवमोऽध्यायः। १३३ - 574 २९५९ - १३... २०१६* * - - - असम्यग् भासनश्चान्यभासनस्य निमित्ततः। इति मत्वा निरुध्यान्यभासनं सुव्यवस्थितः ।। ६४ ।। अपश्यमन्धकारश्च प्रकाशमन्यदेव च । कचित् सुखं महत् प्राप्तं किमेतद्वद मे प्रिये ॥ ६५ ।। इदमेवात्मनो रूपमथवाऽन्यद्भवेत् कचित् । सम्यग विविच्य कथय यथा तमभिलक्षये ॥ ६६ ॥ इत्युक्ता साब्रवीद्धेमले खा ज्ञातपरावरा। शृणु प्रिय प्रवक्ष्यामि समाहितधिया ऽखिलम् ॥६७।। यस्त्वया बाधसंरोधे व्यवसाय समेधितः । स शुभः सम्मतः सर्वैः सुमुख्यश्चात्मवेदिभिः ॥ ६८ ॥ विना तेन न तत् प्राप्त केनापि कुत्रचित् कचित् । न तत् कारणतामेति तत्प्राप्तौ प्राप्तभावतः ॥ ६९ ॥ ---- - -- अत्यन्तभिन्नम् प्रकाशान्धकारादिरूपम् । स्वेन यथा विचारित तदाह-आत्मन इति । आत्मत्वादेव प्राप्तत्वं प्रकाशरूपत्वाद्भा. समानत्वम् ॥६३॥ एवंविधस्याप्यसम्यग्भासनमन्पभासननिमि. नात् । अन्येषां भासनं भासनकरणमिन्द्रियादिनिरुक्तम् ॥६४- ॥६५॥ इदमेव प्रकाशान्धकाराधन्यतमम् । अन्य प्रकाशान्ध- कारादिभ्यः । कचित् समाधेरन्यत्र ॥ ६६-६७ ॥ व्य. चसायः यत्नः। शुभफलप्रदत्वाच्छुभः । अनन्तरसाधनत्वात् सुमुख्यः ।। ६८ ॥ तेन निरोधेन । तत् अद्वैतात्मविज्ञानम् । कु. त्रचित् काले कचिद्देशे। नन्वेवमात्मज्ञानस्य साधनसाध्यत्वेन घटादिज्ञानतुल्पत्वे घटवदात्मनो जडत्वमनात्मत्वञ्च स्यादित्यत आह-न तदिति। तत् निरोधनम् । तत्प्राप्तौ आत्मविज्ञानप्राप्तौ ।

·त्रिपुरारहस्ये बानखण्डे . न अप्राप्तावात्मता न स्यादात्मत्वेनाप्तता कुतः। अप्राप्या सर्वथैवात्मा प्राप्तिस्तस्य न विद्यते ॥७॥ अप्राप्तस्य भवेत् प्राप्तिरात्मत्वान्नासिरस्त्यता। तन्निरोधोऽपि नाप्त्यर्थस्त्वत्र पश्य निदर्शनम् ॥७१॥ अन्धकारसमाच्छन्न किश्चित्तस्य निरोधतः । दीपावैराप्यते प्राप्तमिव लोके यथा तथा ॥ ७२ ॥ यथा कश्चिद्भ्रान्तचित्तः कश्चिविस्मृतनिष्ककः । अन्यचिन्तानिरोधेन समाहिततया पुनः ॥ ७३ ॥ आसादयति तनिष्कं नष्टं प्राप्तं यथा तथा । न निरोधोऽत्र हेतुः स्यानिष्काप्तौ तु यथा तथा ॥७४ -- 1 प्रकृते आत्मरूपमेव विज्ञानं विवक्षितं न त्वात्मनो विज्ञानम् । । अतस्तस्य प्राप्तत्वमिति भावः ॥ ६९ ॥ एतदेव साधयति- अपाताविति ॥ ७० ॥ तनिरोधः मनोनिरोधः । निदर्शने दृष्टान्तम् ॥ ७१ ॥ किश्चित् घटादि । तस्य अन्धकारस्य दीपमूर्यादिभिः निरोधतः परिहारतः घटाचाप्यते । अब स्थितमपि घटादि यथा तमोनिरोधात् भाप्तमिव भवति तथा स्वप्रकाशचिदेकरूपमात्मतत्वं वासनोभूतविकल्पैराच्छन्नमिव स्थितं विकल्पनिरोधेन प्राप्तमिव भवति । तथा च निरोधस्य न स्वरूपमापकत्वामिति भावः ।। ७२ ॥ नानान्धकारवत् स्वरूपा- तिरिक्तमाच्छादकं सम्भवतीत्याशयेन दृष्टान्तान्तरमा । ययेति निष्कं सुवर्णम् ॥ ७३ ॥ प्राप्तं यथा प्राप्तमिवेति द्वितीयं यथापदं योजनीयम् । अत्र यथा अनष्टं निष्क नष्टं प्राप्तमिति चोच्यते तथा अपास आत्मा प्राप्तो भवति । अत्र यथान्यचिन्तानिरोयो ·नवमोऽध्यायः। आस्मलाभेन हेतुः स्याग्निरोधो वाद्यवस्तुनः । स्वया न लक्षितः स्वात्मा तत्र व्युत्पत्तिवर्जनात्।।७५॥ पथा प्रकाशे व्युत्पन्नो रात्रौ राजसभां गतः । पश्यन् सभ्यांश्च दीपांश्च न जानाति प्रकाशकम् ॥७६।। शृणु प्रिय निरोधान्ते बन्धकारो विलोकिता। अन्धकारावलोकादौ शेषभावस्तव स्थितः ॥ ७७ ॥ पं भावं भावय सदा परमानन्ददायकम् । न निष्कमाप्ती हेतुस्तथा प्रकृतेऽपि निरोधो न हेतुः ।। ७४ ॥ बांधवस्तुनो निरोधः। ननु तात्मा मया निरोधेनापि कुतो न ल. शिव इति चेदाह-तत्रेति । व्युत्पत्तिः वस्तुपरिचयः ॥७॥ अ. व्युत्पत्त्या दृश्यमानमपि नोपलक्षयतीत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । अव्युत्पन्नः । प्रकाशो हि प्रदीपप्रमृतः भास्वररूपवान भावाव- भासक इति परिचयहीनः । एवं त्वया न लक्षित इति योज्यम् । ॥७॥ एवं स्वरूपानुपलक्षणेऽव्युत्पत्ति निमित्तमुक्त्वा तद्व्युत्प- स्वार्थमाह-शृण्विति । निरोधो ह्यविकल्पदशा । तत्रान्धकारावलो. कनरूपविकल्पासम्भवाचिराधान्वे इत्युक्तम् । तादृशान्धकाराव- लाकनस्यादौ पूर्वदशायां निर्विकल्परूपायाम् । यस्तव शेषभाका स्थितः परिशिष्टं रूपं स्थितम् । यथा हि देहायतिरिक्तं ज्ञानमात्मनो रूपं तश्च विकल्पकाले दृश्यं संवीलतमेव प्रकाशते । निरोधकाले श्यपरिच्युतौ यत् ज्ञानमा स्थितं तत्परिशिष्टं रूपं शेषभाव इत्युच्यते । न च तादृशशेषभानः अपहोतुं शक्यः । स्वप्रकाशत्वेन तस्य प्रकाशमानत्वात् । व्युस्थितस्य तस्यैतावन्तं कालं किञ्चित विदवासमित्यनुसन्धानाच्चेति ॥ ७७ ॥ तं भावम् । शेषमा ·१३६ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे .. अत्र सर्व महामोहग्रहग्रस्ताः पराग्दृशः ॥ ७८ ॥ अन्विष्यान्विष्य विहता न तां प्रापुश्च भावनाम् । सन्ति लोके शास्त्रविदः कुशलाश्च सुतार्किकाः।।७।। 'अविदित्वा भावममुं शोचन्त्येव दिवानिशम् । शब्दार्थशिल्पमात्रेण न हि तत् पदमाप्यते ॥ ८ ॥ यावदन्वेषणं कुर्याद्विचारं वापि पण्डितः। तावन्न प्राप्यते तदै यतो न ग्राह्यमेव तत् ।। ८१ ॥ -- प्रकाशमा- वम् । दृश्यरहितदृङ्मात्ररूपम् । सदा "अहमस्मीति भावय अनुसन्धिपरो भव । दृश्यमूलद्वैताभासनवैधुर्येण दृश्यादिरूपान. न्दाच्छादकाभावादभिव्यक्तदृश्यपरमानन्द्ररूपत्वेन नत्वात् परमानन्ददायकमिति । अत्र एवं विधे स्वरूप सर्वे शास्त्रज्ञा योगिनश्च । यः सदृशः बहिर्मुखान्तःकरणः । “पश्या- मी"ति परिच्छिन्नाभिनिवेशपर इति यावत् । यदुक्तं-पश्यामीति पराग्दृष्टेरलभ्यं तत् परं पदमिति ॥७८॥ यतः सर्वे तत्र महा- मोहग्रस्ताः अत आह-अन्विष्येति । तद्भावाप्राप्त्या विहताः श्रा- तातो भावनां शेषभावानुमन्धिरूपाम् । ननु मास्त्वेषा भाव- ना शास्त्राभ्यासतर्कादिभिरेव लब्धपुरुषार्था भवाम इति चेन्ने- त्याह-सन्तीति । शास्त्रविदः श्रवणपराः । कुशलाः तार्किका मन- नपराः । एवंविधा अपि पराग्हशो निदिध्यासनराहित्येन पुरु- पार्थाप्राप्त्या शोचन्त्येवेति भावः ॥७९॥ शब्दार्थे श्रुतार्थे शिल्पो मननं तन्मात्रेग ॥८०॥ ननु अतिसूक्ष्मोऽपि शास्त्रार्थो भूयाश्र- वणमननाभ्यां चित्तमुपारोहति, एवमेष भावोऽपि श्रवणमनना भ्यामेव भूयः कृताभ्यां चिचारूढो भवेत् किं रोधरूपनिदिध्या ·नवमोऽध्यायः। १३७ । -- गत्वा दूरं न तत् प्राप्यं स्थित्वा प्राप्तं हि सर्वदा। न तद्विचार्य विज्ञेयमविचाराद्विभासते ॥ ८२.॥ धावन् स्वमूर्द्धच्छायेव न प्राप्पं क्रियया काचित् । यथा हि निर्मलादर्श प्रतिबिम्बसहस्रकम् ॥ ८३ ॥ पश्यन् बालोऽपि नाऽऽदर्श पश्यत्येवं जनः खलु । पश्यन् स्वात्ममहादशे प्रतिबिम्बं हि जागतम् ॥४४॥ स्वात्मानं न विजानाति तद्व्युत्पत्तिविवर्जनात् । यथाऽपरिचिताकाशः पश्यन्नाकाशसंश्रितम् ॥ ८ ॥ ५ सेनेनेति चेन्नेत्याह-यावदिति । अन्वेषणं विचारं मननं कुत एवमि- ति चेदाह-यत इति । अस्याग्राह्यत्वेनालौकिकत्वान्न केत्रलश्रवण मननाभ्यां चित्तारूढतेति भावः ॥८॥ अलौकिकत्वमेव तस्या ह-यत इति । अत्र गमन मिन्द्रियप्रसारः। स्थितिस्तदप्रसर विचारश्चिन्तनं चित्तप्रसरोऽविचारस्तदभावः । पराग वस्तु हि बाह्यमिन्द्रियव्यापारेणान्तरं विचारेण ज्ञातुं शक्यम्, अस्य तु प्रत्य. ग्रूपत्वेनेन्द्रियमनोनिरोधमन्तरा दुर्विज्ञेयत्वमिति भावः ॥ ८२ ॥ सव्यापारेण न प्राप्यमित्यत्र दृष्टान्तमाह-धावन्निति । प्रमाणव्या- पारस्य प्रमातर्यप्रसर इति तात्पर्यम् । वस्तुन्यव्युत्पन्न निरोधः चतापि तदुर्विज्ञयमिति, वस्तुव्युत्पत्तये भूयः सदृष्टान्तं निरूपयति- यथेति ॥८३।। बालः आदर्श अव्युत्पन्नः पश्यन्नपीति सम्बन्धः । न पश्यति एष आदर्श इति न विजानाति । दाष्टन्तिके योज- यति-एवं जन इति । जागतं जगत्सम्बन्धि प्रतिबिम्बम् ।।८४|| चित्तंसमारोहाय दृष्टान्तान्तरमाह-यथेति । व्युत्पत्तिर्हि वस्तु- परिचयः । यथा ह्याकाशमवकाशात्मकमिति कथञ्चित् परिचिता- A १ ·१३८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे जगन्नावैति चाकाशं तथा स्वात्मस्वरूपकम् । नाथ सूक्ष्मदृशा पश्य ज्ञानज्ञेयात्मकं जगत् ॥८६॥ तत्र ज्ञानं स्वतःसिद्धं तदभावे न किञ्चन । प्रमाणानां प्रमाणं तदप्रमाणं स्वतो भवेत् ॥ ८७ ।। 1 काशः पुरुषः सर्वत्र जगत् पश्येत्तदाश्रयमाकाशं च पश्यति । कथश्चिदप्यपरिचिताकाशस्तु सर्वमाकाशाश्रितं जगत् पश्यन्नपि नाकाशं पश्यति । एवमपरिचितात्मस्वरूपः स्वात्मप्रतिबिम्बित जगत् पश्यन्नपि नात्मानं पश्यतीति भावः ॥ ८५॥ अव्युत्प. स्या निरोधेनात्मा नोपलक्षित इति तत्र व्युत्पादनाय शेषभाव- तव स्थित इत्याद्युक्तं, तथापि तत्र प्रियस्याव्युत्पत्तिमालक्ष्य प्रकारान्तरेण तत्र व्युत्पादयितुं भूय आह-नाथेति । जगदस्तीति शेषः ॥ ८६ ।। अनेकविधमपि. जगत् संक्षेपेण ज्ञानं शेयमिति द्विरूपं तत्र ज्ञेयं प्रत्यक्षादिप्रमाणेः सिद्धमनात्मरूपञ्चति तन्निरू- पयति-तत्रेति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । स्वतःप्रमाणमनपेक्ष्य तदभा- वे न किञ्चनेति प्रतिबिम्बानी दर्पणवत्त वित्तस्य सर्वाधिष्ठानत्वेन तदभावे न किञ्चिद् भूयादतस्तदपन्होतुमशक्यमिति तात्पर्यम् । ननु तदभावे न किञ्चनेत्यनुपपन्न प्रमाणं, प्रमेयम्य सिद्धत्वा- दित्याशा प्रमाणानां प्रमाणत्वे सिद्धे प्रमाणैः प्रमेयं से- रस्यति प्रमाणत्वं च प्रमेयेऽव्यावृत्तिक्रियामन्तरा न सिध्यति तस्याच क्रियायां न प्रमाणस्य स्वातन्त्र्यं करणत्वात् कुठार- वत् । अतः प्रमाणानां प्रमातारमन्तरा प्रमाणत्वासिद्धौ प्रमेयं न सिध्यतीति तात्पर्येणाह-प्रमाणानामिति । प्रमाणानां प्रमाणं स्व- रूपसाधकमित्यर्थः । ननु प्रमाणं प्रमितं ह्यस्ति तथा च प्रमातरि ·+ नवमोऽध्यायः। यतः प्रमाणानपेक्षमादिसिद्धमतस्तु तत् । सिद्धिसाधकभावेन न तत्सिद्धिः कदाचन ॥ ८८॥ तत्र विप्रतिपत्रस्य न प्रश्नो नापि चोत्तरम् । अनपन्हवनीयं तन्महादर्शतलं भवेत् ॥ ८९ ॥ प्रमाणापेक्षायां तत्रापि प्रमानन्तरापेक्षायामनवस्थानं स्यादिया. शङ्कयाह-अप्रमाणमिति । न प्रमाणं यस्य तम् । ननु तर्हि कथं तदस्ति तदाह-स्वत इति ! स्वसत्तायामनन्यापेक्षमिति भावः ॥८७।। कुत एवमिति चेदाह-यत इति, प्रमाणानपेक्षमिति । प्रमातुश्चिद्रू पत्वेन सदा प्रकाशमानत्वान हि वैकर्तनज्योतिर्दीपालोकमपेक्षत इति रीत्याऽप्रकाशितप्रकाशकप्रमाणस्य तत्रानुपयोग इति ता. पर्यम् । अतः साधनानपेक्षणात् सिद्धसाधकेति सिद्धिस्तत्म. तिज्ञप्तिर्वा साधकं, तयोः साधनं उत्पत्तिसाधनं ज्ञप्तिसाधनं येत्य. थः । । सिद्धसाधकस्य भावः सत्वं उत्पत्त्यादिसाधकसत्वेन कदाचिदपि ने तत्सिद्धिः चिदात्मन उत्पत्ति ईप्तिर्वा न सा- धनान्तरेण युज्यत इति भावः । चिदात्मन उत्पत्ती जप्तौ वा कर्तृ करणयोरपेक्षास्ति । तथा च चितिभेदासम्भवेनैक्यात् स्वस्थ स्वसिद्धिकर्तृत्वकरणत्वानुपपत्तिः। अचिदात्मा तु चितिमन्तरा स्वयमेवासिद्धः कथं परसिद्धिं कुर्यादिति तात्पर्यम् । एतच्च "श्रीप्रत्यभिज्ञायां कर्तरि ज्ञातरि" इति सूत्रे वितानिनम् ।। ८८ ॥ तत्र ज्ञानस्वरूपे विप्रतिपन्नस्य नास्ति ज्ञानमित्याक्षेपपरस्य न प्रश्नो नापि चोत्तरं सिध्यतीति शेषः । ज्ञेयस्य जडस्य स्वरूप- मात्रपरिनिष्ठितस्वभावस्यान्यत्रास्ति नास्तीति विकल्पनसामर्थ्या- भावात् । ज्ञानाधीनत्वादखिलसि तदाक्षेपे न प्रश्नादिकं सि.

·१४० त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे तत्र सर्व भासते वै दर्पणप्रतिबिम्बवत् । देशेन वापि कालेन परिच्छित्तिन विद्यते ॥ ९० ॥ तदन्तर्भासमानत्वात् कथं ताभ्यां परिच्छिदिः । परिच्छेदस्य भानन्तु गगने वस्तुभिर्यथा ॥ ९१ ॥ :-:-:--...ve : health+ARENagarikriskynintentmatment-red Rasa व्यतीति तात्पर्यम् , यतस्तदपह्नवे अस्ति नास्ति वेति प्रश्नाद्यसिद्धि: रंत आह-अनपह्नवनीयमिति । ननु ज्ञानं ज्ञेयमिति वस्तुद्वयन्तत्र ज्ञानापह्नवे ज्ञेयस्य प्रकाश एवोपहतः स्यात् न तु ज्ञेयस्वरूपस्यो- पहात्तिस्तथा च तदभावे न किञ्चनेति कथमित्याशङ्कय ज्ञेयं ज्ञानान्न पृथगिति वक्तुमाह- तन्महादशेति ।। ८९ ।। तत्र महादर्शतलनि- भे, ज्ञानात्मनि । यथा हि दर्पणं चिना प्रतिबिम्ब न किञ्चित् , एवं ज्ञानं विना ज्ञेयं न किञ्चिदिति भावः । ननु न तदन्तः सर्व भासते येन सर्व प्रतिबिम्बात्मकं भवेत् । देशकालयोस्तत्परि- च्छेदकयोस्तदनन्तर्गतत्वादित्याशङ्कय नेत्याह-देशेनेति ।। ९० ॥ देशकालाभ्यां ज्ञातस्य कुतो न परिच्छित्तिरिति चेदाह-तदन्त: रिति । यथा हि दीपेन प्रकाशमानो घटादिर्दीपप्रकाशान्तर्निमग्न एवं घटादेरंशो दीपप्रकाशाव्याप्तस्तावानं प्रकाशमानः तथा ज्ञानेन प्रकाशमानं ज्ञानान्तर्निमग्नमेव निखिलं ज्ञेयम् । एवं घटा, कारं ज्ञानमित्याद्यनुभवादपि भासमानो घटायाकारो ज्ञाना न्तर्गत एव । न हि ज्ञानान्तभासमानघटाद्याकारादन्यो घटादिर्जा नाहिरभ्युपेयो प्रमाणाभावात् प्रयोजनाभावाच्च । प्रतिबिम्बाः सुमितबिम्बात्मकघटादरनुमितिज्ञानभास्यत्वेन सदन्तर्निमनत्वेन जानान्तर्गतत्वसिद्धेश्च । तथा च देशकालयोरषि ज्ञेयत्वेन ज्ञाना. न्तर्गतत्वे सिद्धे स्वान्तर्गतेन न स्वपरिच्छेद इति भावः। परिच्छि 1 ·नवमोऽध्यायः । १४१ । राजपुत्र सूक्ष्मदृशा तल्लक्षय निजं वपुः । यत्र सामान्यचैतन्ये जगदेव विराजते ॥ ९२ ॥ तत्समावेशसंसिद्ध्या सर्व कर्तृत्वमाप्नुयात् । तस्योपलब्धि वक्ष्यामि यतः प्राप्नोति तत् पदम् ॥१३॥ . । । दिः, परिच्छितिः। ननु कथं तावदानीमेतदज्ञानमिति परिच्छेद- भानमिति चेद् व्यापकस्याकाशस्य स्वान्तर्निमग्नघटायैरिव परि. च्छेदाभास एवेत्याह-परिच्छेदस्येति । वस्तुभिः घटाद्यैः ।।९।। एवमखण्डमपरिच्छिन्नं स्वपकाशं ज्ञानं निष्कृष्य तदेव समाधी लक्षणीयं तव निजं वपुरियाह-राजपुत्रेति। मूक्ष्मदृशेति विषया- काररहितयान्तर्मुख्येत्यर्थः । यथा हि घटादेः स्थूलरूपमा कारः। सूक्ष्मन्तु निखिलपार्थिवविकारानुस्यूतं पृथिवीसामान्यम्। एवं तत्तदाकाराखिलगनुस्यूता सामान्याचिंतिः सामान्यचैतन्य तद्रूपं निजं घपुर्लक्षय । जगदिति । समाधौ सामान्यचिद्रूपं यत् प्रकाशते व्युत्थाने विकल्पदशायां तदेवप्रतिबिम्बानां दर्पणवत् जगदाश्रयमिति भावः ॥ ९२ ॥ नन्वेवं महता. प्रशासन स्वख्ये उपलक्षिनेऽपि न किंचित् फलं दृश्यत इति चेदाह-तत्समावेशे. तिः । तस्य जगत्प्रकाशाधिष्ठानसामान्य चैतन्यस्योपलक्षितस्य समावेशः । “सोऽहमस्पी'त्यविच्छेदेनानुसन्धान निदिध्यासन मिति यावत् । तस्य सिद्धिः परिपाकः अयत्नैनानुत्तिरित्ये. तत् । सर्वकर्तृत्वं परमेश्वरतन्मयत्वं यदुक्तं ख्यातिमपूर्णा पूर्णख्या- निसमावेशदाढर्यतः क्षपय । मृज भुवनानि यथेष्टं भज शम्भु भवगुरुं जगत इति । ननु सामान्य चैतन्यमित्यपि सुषुप्तिवद्दशा- विशेषः, तत् कथं तस्य सर्वदशानुस्यूतत्वमिति चित्तस्य सर्वत्रोपल । . .

·१४२ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे निद्राजाग्रन्मध्यभागे संविद्भदान्तरे तथा । मध्ये संविद्भद्ययोश्च सूक्ष्मबुद्ध्याऽभिलक्षय ॥ ९४॥ . ब्धिरस्तीत्याह-तस्येति । सामान्यचैतन्यस्येत्यर्थः। उपलब्धि उप- लब्धिस्थानं यतः यस्मान्मद्वचनात् तत्पदं सामान्यचैतन्यस्थानम् ॥९३॥ तदेवाह-निद्रेत्यादि। सामान्यचैतन्यं नाम विषयाकारर- हितनिर्विकल्पं ज्ञानं, तच्च निद्राजाग्रन्मध्यभागे स्थितमभिलक्षये. ति सम्बन्धः । निद्रा सुषुप्तिः । जाग्राद्विकल्पज्ञानधारा, अन्तःकरणाद पृथग्भूतैः स्थूलैरिन्द्रियैर्जाग्रति विषयग्रहणं स्वमे अनुमनोऽन्तःप्रवि- टै प्राप्ततदैक्यकल्पैजलनिर्मप्रकरकासशौः संस्कारात्मकमानसवि. षयग्रहणम् । सुषुप्तौ पुनरिन्द्रियविशिष्टं मनः स्वयोनौ प्रकृतौ विलीय- ते। प्रकृतिश्च तदा उन्मिषत्तमोऽशेन सत्वांश रजोशं चाच्छाद्य तिष्ठ. ति। तदा घनच्छन्नावदात्मापि तपसाच्छन्नःस्वयं मन्दं प्रकाशते। तथा च जाग्रत्सुषुप्त्योर्मध्यक्षणे मनसो विलयाभिमुखत्वान्न वि- षयग्रहणम् । प्राकृततमसोऽत्यन्तमनुन्मेषान स्वरूपाच्छादनमिति चिदात्मा विषयाकारसमाप्तः प्रकाशमानः सामान्यचैतन्यरूपः । एवं संविझेदान्तरे संविदा भेदो घटाकारता पटाकारेत्यादि । एवं भिन्न संविदामन्तरे मध्ये न हि ज्ञानस्य घटाकारतेव पटाकारता सद्भेदस्य प्रसिद्धत्वात् । सिद्धे च तद्भेदे घटाद्याकारशून्या शुद्धान न्तरदशाऽनिवार्यैव । एवं संविद्वेषयोर्मध्ये संविदित्यहङ्कारात्मा द्रष्टा यथा मुक्तद्वारेण तडाकोदकं कुल्याद्वारा केदारोदकेनैकीभवति । तथा विषयग्रहणकाले द्रष्टसंविद् दृश्यसंवित्पर्यन्तं करणद्वारकी. भवति । तत्र द्रष्दृस्थाने शरीरादि द्रष्ट्राकारं चैतन्यं नभसि दृश्ये सूर्यमण्डले च तदाकारं मध्ये तु शुद्धमाकारवर्जितमिति । विषया- ·-- नवमोऽध्यायः । १४३ एतत् पदं निजं रूपं यत् प्राप्य न विमुद्यसि । एतदज्ञानमात्रेण प्रवृत्तं जगदीहशम् ॥ ९५ ॥ नात्र रूपं रसो वापि न गन्धपर्शशब्दकम् । न दुःखं न सुखं वा तु न ग्राह्यं ग्राहकञ्च न ॥१६॥ सर्वाश्रयं सर्वरूपमपि सर्वविवर्जितम् । एष सर्वेश्वरी धाता विष्णुरीशः सदाशिवः ॥९७॥ स - कारवर्जितं चैतन्यमात्मनो वास्तवं रूपं तस्योपलब्धिस्थानान्येता- नीति भावः ॥ ९४ ॥ नन्वेतदात्मोपलब्धिस्थानं तथा आत्मा कीदृश इति चेदाह-एतदिति । एतत्पदमेव निजं रूपं न ततो- ऽतिरिक्तं किञ्चित् परित्यक्तदृश्याकारं शुद्धचैतन्यमेव द्रष्टुवास्तवं रूपमिति भावः। यत् प्राप्य अहमस्मीति दृढमुपलभ्य। एतदज्ञा. नमात्रेण अहमस्मीत्यनुपलम्भेन । ईदृशं महादुःखमयं शुद्धचैतन्य वास्तवमात्मनो रूपमिति ज्ञाते तत्तदाकारस्य दर्पणे प्रतिविम्बवत् कल्पितत्वनिश्चये प्रतिबिम्बव्याघ्रादेर्यथा न दुःखदत्वमेवं दृश्य- भासस्यापीति भावः ॥१४॥ यत एवं विधदशामुपलभ्यं शुद्धचै- तन्यमेवात्मनो वास्तवं रूपमतो विषयाकाराभासदशायामपि द. पणे प्रतिबिम्बवत् स्वरूपातिरिक्तं न किञ्चिदित्याह-नेति । अत्र आत्मनि । शब्दनं शब्दः । न ग्राह्यमिति विशेषरूपेण निषिद्धानां रूपादीनां सामान्यरूपेण निषेधः । ग्राहकामिन्द्रियादि ॥९६॥पति- बिम्बानां दर्पण इव सर्वस्य दृश्यस्याश्रयं तथा सर्वरूपम् । एवमपि वस्तुतः सर्वविवर्जितम् । दर्पणस्य यथा सर्वप्रतिबिम्बाश्रया- दित्वेऽपि वस्तुतः सर्ववर्जितत्वं तथेति भावः । का सा परा चिति मौतति के वा वयमिति च पृष्टम् । ततः ज्ञाते स्वात्मस्वरूप वै .

·१४४ त्रिपुरारहस्ये वानखण्डे पश्येषदन्तः संरुध्य स्वात्मानं स्वात्मना सता । त्यक्त्वा बहिः प्रसरतामन्तःप्रसरणोद्यतः ॥ ९८ ।। । । । . ततो ज्ञास्वासि मातरामित्युत्तरमुक्तं प्राक् । तत्र पुनः पृष्टा हेमलेखा महता प्रबन्धेन स्वात्मरूपं विविच्य पोवाच । संग्र- ति एवंविधं शुद्धं स्वात्मरूपमेव परचिदात्मकं मातृरूपमि- त्युपदिशति-एषेति । शुद्धः सामान्यचैतन्यरूप आत्मेत्यर्थः । सर्वेषां ब्रह्मादीनाम् ईश्वरः तुर्य ईशः तिरोधानक्रियः ईशो रुद्रः सदाशिवः पञ्चमोऽनुग्रहकारी । यथा हि दर्पणे तत्तत्प्रति. बिम्बपरिच्छिन्नदर्पणांशानां तत्तद्रूपेण भेदेऽपि दर्पणसामान्यरू- पेणाऽखिलदर्पणानुस्यूतता तस्य यथा प्रतिबिम्बकल्पतत्तद्दे. हाधवच्छिन्नचैतन्यरूपेण भेदेऽपि समाध्यायुपलब्धसामान्य चै- तन्यरूपेण सर्वानुस्यूतत्वादेष एव सर्वेश्वरादिरिति भावः ॥९७॥ एवंविधमात्मतत्त्वं पदुपदेशैर्युत्पन्नस्य न दुर्लक्ष्यमित्याह-पश्येति । ईषदिति न चिरं संरोधापेक्षा, किन्तु क्षणं : दृश्याकारानुल्लेखेन मनः संरुध्य तद्रूपं पश्येति भावः । तद्रूपस्यादृश्यत्वात् कथं पश्यामीति चेदाह-स्वात्मना सतेति । न हि तदिदमीशमिति द्रष्टुं शक्यं, किन्तु निरोधावधिभूतस्वात्माभिन्नसामान्यसद्रूपेण सद्योजनितशिशोडव्यावर्तकान्तरुल्लसत्स्वरूपाभिन्नविशेषवद- स्मीति सामान्याभ्युपगमरूपेणेति भावः । कथं मनः संरोद्धव्यं तदाह-यक्त्वेति। बहिःप्रसरता दृश्याभिमुखता । अन्तःप्रसरणे उधत उद्यमवान् सन्नित्यर्थः । अत्रान्तः प्रसरणं, बहिः प्रसर- णल्यागस्य दृढावष्टम्भरूपोऽभिनिवेश एव.. नान्यत् व्यापारा- 14 " २५ ·नवमोऽध्यायः। १४५ त्यत्का पश्यामीति भावमन्धवनिश्चलात्मना । दर्शनादर्शने त्यक्त्वा योऽसि सोऽसि द्रुतं भज ॥१२॥ इत्युक्तः प्रियया हेमचूड आलक्ष्य तत् पदम् । चिरं विश्रान्तिमालभ्य बहिर्विस्मरणं ययौ ॥ १०॥ इति श्रीज्ञानखण्डे हेमचूदविश्रान्तिनवमोऽध्यायः ॥ न्तरं स्वरूपं व्यापारानुपपत्तेः ॥ ९८ ॥ एवमपि अहं मां प. श्यामीत्यभिनिविशतः स्वरूपं दुर्लक्ष्यमियत आह-त्यक्त्वेति । पश्यामीति भावमभिमानम् , अत्र दृष्टान्त:-अन्धवदिति । निश्च- लात्मना वृत्तिसामान्पशून्यरूपेण स्थितं पश्येति सम्बन्धः । यदुक्तम्-पश्यामीत्यपि यावत्ते द्रष्टुभावो विजृम्भते । तावद्यनशतैः श्चापि न पश्यस्यात्मवैभवमिति । एतदेव विविच्य पुनराह,-द- र्शनेति । दर्शनं जाग्रत्स्वमरूपविकल्पज्ञानं, अदर्शनं सुषुप्तिरूपं मूढत्वं, तदुभयं व्यावृत्त रूपं त्यक्त्वा "नाहमस्मीति" दृढ़ निश्चि. स स्थितस्त्वं योऽसि यद्रूपोऽसि परिशेषादवस्थात्रयानुगतया दृशा सामान्यचैतन्यतुर्यरूपोऽसि सोऽसि तदूप एवासि तमेवा- त्मत्वेन भज । अवस्थात्रयसाक्षितुर्यरूपमात्मत्वेन कालविल- म्बमपहाय दुत भजेति भावः ॥९९।। तथा कृत्वा तत् पदमालक्ष्य विश्रान्तिनिर्विकल्पसमाधिः ॥ १० ॥ इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे तात्पर्यदीपिकायाँ नवमोऽध्यायः॥ :- ·दशमोऽध्यायः। -- । अथाऽपश्यद्धेमलेखा प्रियं प्राप्तपरस्थितिम् ।। न चालयत्परपदात्ततः सोपि मुहूर्ततः ॥ १ ॥ प्रवुद्ध उन्मील्य नेत्रे सोऽपश्यत्साप्रियं जगत् ॥ भूयस्तत्पदविश्रान्तिमीहमानोऽतिवेगतः॥ २॥ नेत्रे निमीलयद्यावदब्रवीत्तावदेव सा ॥ प्रियं हस्ते समादाय सुधासुन्दरभाषिणी।। ३ ॥ नाथ किं ते व्यवसितं ब्रूहि नेत्रनिमीलनात् । उन्मीलनाद्वा किं स्यात्ते लाभालाभौ समीरय॥४॥ उन्मील्य न प्राप्यते किं निमील्य प्राप्यते च किम्। तन्मे ब्रूहि प्रियतम श्रोतुमिच्छामि ते स्थितिम्॥५॥ एवं पृष्टस्तया प्राह मदमत्त इवाल सः ।। अनिच्छन्नपि वक्तुं तामालस्यभरमन्थरः ॥६॥ प्रिये विश्रान्तिमत्यन्तं प्राप्तवानस्मि वै चिरात् । -- . 4 - - अत्राध्याये धातुपयैः प्रियया बोधितः पुनः। प्राप्य बाह्य- समाधि स जीवन्मुक्तोऽभवदृढम् ॥१॥ प्राप्ता परस्मिन् सामान्य. चिद्रूपे स्थिति]न । न चालयंत नोदोधयत् ॥१॥ सप्रियं प्रिया- सहितम् । तत्पदविश्रान्तिः समाधिः ॥ २॥ सा हेमलेखा ॥३॥ व्यवसितं निश्चितम् । निमीलनादिना यद्भवेल्लाभः अलाभो वा तौ समीरय ॥ ४ ॥ एतस्यैव विवेचनम्-उन्माल्येति । स्थितिम् अभ्युपगमम् ॥ ५ ॥ मन्धरः मन्दव्यहारः।।६।।विश्रान्ति विश्रमणं .

·दशमोऽध्यायः। १४७ न बाह्ये दुःखभूयिष्ठे विश्रमोस्ति कचिन्मम ॥७॥ अलं ऋजीषरोमन्थप्रायव्यवहतैबहिः। दौभाग्यान्धो नाद्य यावदविदं स्वात्मसत्सुखम्॥८॥ यथा कश्चिदन्भिक्षां निधानं स्वं न वेद वै । तथाहं स्वसुखाम्भोधिमविदित्वा पुनःपुनः ॥९॥ सुखं वैषयिकं श्रेष्ठं दुःखसंघाभिसंप्लुतम् ॥ विद्युद्विलयनं मत्वा स्थिरं तत्परतावशात् ॥१०॥ दुःखैरमिहतो नूनं विश्रान्ति न तु लब्धवान् । अहो जना दुःखसुखविवेकज्ञानवर्जिताः ॥ ११ ॥ सुखार्थिनो दुःखसंघ सञ्चिन्वन्ति मुधा सदा ॥ तदलं दुःख भोगेन स्वयत्नासादितेन च ॥ १२ ॥ प्रिये कृपां मयि कुरु प्रार्थयामि कृताञ्जलिः। विश्रान्तिमभिवाञ्छामि चिरं स्वस्मिन्सुखात्मनि।१३॥ दुःखामम्भिन्नसुखमित्येतत् । बाह्य व्यवहारे ॥७॥ ऋजीपम् । ह. तरसेक्षुखण्डांशः । रोमन्थः चर्वितचर्वणं पशुषु प्रसिद्धम् । तदेवा. मंच पानं च प्रियाङ्गमोहकं च तत् एतदास्वादनं नूनं पशुरोमन्थव- स्सदेत्युक्तरीत्या न ह्यपूर्व किञ्चिदिति भावः । अनन्धोपि दौर्भाग्ये- नान्धप्रायः। स्वात्मससम्बन्धि सत्सुखम्। न तु वैषयिकसुखवदसत्क्ष. णिकमिति भावः ॥ ८ ॥ स्वात्मसम्बन्धि सुखाम्भोधिम् ।।९।। श्रेष्ठं स्थिरं च मत्वेति योजना। विद्युद्विलयनं विद्युदिव क्षणमात्रेण विलयनं नाशो यस्य । तत्परता तदाश्रयणम् ॥१०॥ विश्रा- न्ति दुःखासम्भिन्नसुखम् । जनास्तु दुःखेषु सुखाभिमानात् दुःख- मेवानुभवन्तीत्याह-अहो इति ॥ ११ ॥ दुःखसङ्घ दुःखसाधन- जालं धनगृहादिकम् ॥१२॥ विश्रान्ति प्रोक्तमुखात्मकखस्वरूपा- ·१४८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे अहो दैवहता भासि ज्ञात्वापि त्वमिदं पदम् । तद्विश्रान्तिं परित्यज्य मुधा दुःखाय चेष्टसे ॥१४॥ इत्युक्ता सा प्रियं प्राह स्मयित्वेषन्मनीषिणी ।। नाथ ते तन्त्र विदितं पदं परमपावनम् ॥ १५ ॥ यत्र स्थिता न मुह्यन्ति पण्डिताः पावनाशयाः। तत्पदं दूरतस्तेस्ति भूस्थस्येव नभस्तलम् ॥ १६ ॥ त्वया किश्चित्सुविदितं भवेदविदितोपमम् । निमील्योन्मील्य वा नेत्रे तत्पदं न समीक्ष्यते॥१७॥ अकृत्वा वापि कृत्वा वा न तल्लभ्येत कहिचित् । अगत्वा चापि वा गत्वा न तदासादयेत्पदम् ॥१८॥ निर्माल्य कृत्वा गत्वा वा प्राप्तं पूर्ण कथं भवेत् । ', । . --- RA वस्थानात्मकं समाधिम् ॥१३॥ चेष्टसे व्यवहारपरासि ॥१४॥ स्मयित्वा स्मितं कृत्वा । तत् अपरिच्छिन्नं सामान्यसंविद्रूपम् । न विदितम् अहमस्मीति न प्रत्यभिज्ञातम् । परमपावनं द्वैतमल. लेशरहितम् ॥१५॥ यत्र अद्वैतचिद्रूपे पूर्णे पदे । स्थिताः अह. मस्पीति दृढाभिनिवेशङ्गताः । न मुह्यन्ति नेत्रोन्मीलननिमील- नाभ्यां स्वरूपे विशेषं नाधिगच्छन्तीति भावः । पावनाश- याः द्वैतवासनोकान्तचित्ताः। तत्पदं पण्डितासादितम् ॥१६॥ त्वयानिरोधपरतन्त्रेण किश्चित्परिच्छिन्नं विदितमपि तत्र परिच्छेद- स्यावस्तुत्वेन शुद्धन्न विदितमिति अविदितोपममेव । कुत एवमिति चेदाह-निमील्योति ॥ १७ ॥ अकृत्वेति । स्वप्रकाशत्वान्नित्य- त्वात्सर्वगतत्वाच्च । तत्स्वरूपे निमीलनकरणगमनादिभिर्न वि. शेष इति भावः ॥ १८ ॥ अन्यथा पूर्णत्वादिहानिरित्याह-नि.

·दशमोऽध्यायः । १४९ यवाष्टकमितेनैव पक्ष्मणोन्मीलितेन तु॥ १९ ॥ अन्तर्हितं यदि तदा ननु पूर्ण भवेत्पदम् । अहो ते मोहमाहात्म्यमाश्चर्य किमहं ब्रुवे ॥ २० ॥ यस्मिन्ब्रह्माण्डकोटीनां कोटयः कोणसंस्थिताः ।। पक्ष्मणोङ्गुलिमानस्थोन्मीलनात्तत्तिरोहितम् ॥२१॥ शृणु राजकुमारैतत्तत्त्वसारं वदामि यत् । यावद् ग्रन्थिविभेदो न न तावत्सुखमृच्छति॥२२॥ ग्रन्धयः कोटिशः सन्ति मोहरज्जुविवर्तिताः । तत्र स्वरूपासंवित्तिर्मोहरज्जुरुदीरिता ॥ २३ ॥ यत्र ता ग्रन्धयः सन्ति विपरीतग्रहात्मकाः । तत्राद्या देहमुख्येषु भवेदात्मत्वनिश्चयः ॥ २४ ॥ . माल्येति । पूर्णमिति स्वप्रकाशं नित्यमित्यनयोरुपलक्षणम् । पूर्ण स्य नेत्रोन्मीलनेन तिरोहितताऽत्यन्तविरुदेति सोपहासमाह- यवाष्टकेति ॥१९॥ अन्तर्हितत्वे पूर्ण भवेद, नन्विति सावहेलं वा. क्यम् । एतदेव स्पष्टमाह-अहो इति ॥२०॥ यस्मिन्सामान्यचि. छूपे आत्मनि । तिरोहितमित्याश्चर्यमिति संबन्धः ॥ २१ ॥ एवं मोहे हेतुं वक्तुमाह-श्रृंण्विति । तत्वसारमिति । तत्वस्य सामा- न्यसंविदात्मनः सारं निष्कृष्टं रूपम् । यदेतद्वदामि तच्छृण्वति सम्बन्धः । ग्रन्थिभेदाभावाद्विदितमप्यविदितमायमियाह । याव- दिति॥२२॥ रज्ज्वादिविवर्तनेनोद्रथिता ग्रन्धिरित्युच्यते । प्रकृत. ग्रन्थयःमोहरज्जोर्विवर्तनोन्थनात्मिका: कतमा मोहरज्जुरिति- चेदाइ-तत्रेति ॥२३॥ यत्र यस्यां मोहरजौ तत्र । तासु ग्रन्थिषुम- ध्ये। देहमुख्येषु देहेन्द्रियादिषु देहादावात्मत्वनिश्चयस्य स्वरूपाज्ञान- ·१५० त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे ' . '। यदशादेष संसार आततो दुष्प्रतिक्रियः । तथा जगत्यनात्मत्वबुद्धिर्भानसमाश्रये ॥ २५ ॥ एवं जीवेशभेदादिनिश्चया ग्रन्थयो मताः । एतचिरात्समुद्भूतं भूयः संवर्तितं च वै ॥ २६ ॥ ग्रन्थिरूपसमापन्नं पुरुषः पाशितस्ततः । तद्रन्थिविस्रंसनतो बन्धान्मुक्तिः समीरिता॥ २७ ॥ यत्वं निमील्य नेत्रे स्खे पदमासादयस्यलम् । तत्पदं निजरूपं ते शुद्धसंचिदनुत्तरम् ॥ २८॥ -- मूलकत्वेन तदाश्रयत्वं यथा मुदृढग्रन्थेः स्वाश्रयरज्जुच्छेदनमन्तरा न विषेसनम् । एवं स्वरूपाज्ञानरज्जुच्छेदमन्तरा देहाद्यात्मभावो दुष्परिहर इसस्य ग्रन्थित्वं ज्ञेयम् ॥२४॥ यद्शात् । देहाद्यहंभावव. शाद । एषः प्रसिद्धः संसारः सुखदुःखानुभवप्रवाहः। द्वितीयांग्र- थिमाह-तथेति । दर्पणप्रतिबिम्बाद्भानसमाश्रये भानमात्रात्मके जगति अनात्मबुद्धितिीयेत्यर्थः । देहाद्यात्मकद्रष्ट्रभासनपूर्वक त्वादनात्मदृश्यभासनस्य द्वितीयग्रन्थित्वं ज्ञेयम् ॥ २५ ॥ आदिना जीवपरस्परभेदनिश्चयादिः । एतत् स्वरूपाज्ञानम् । चिरात् अ- नादिकालात् । भूयः संवर्तितं ग्रन्थिरूपं समापन्नमिति सम्ब- न्धः । यथा रज्जुरेव भूयःसंवर्तनेन ग्रथिता ग्रन्थिरित्युच्यते । एवं स्वरूपाज्ञानमेव देहाद्याश्रयचिदात्मप्रदेशसंवर्त्तनेन परिच्छेदा- धाभासत्वेन ग्रथितं ग्रन्थिरित्युच्यत इति तात्पर्यम् ॥ २६ ॥ ततः अज्ञानरज्वा यथा रज्जुग्रन्थिावित्रंसनतः पाशिताः पशवो मुक्ताः एवं पुरुषा अपीति भावः ॥ २७ ॥ ननु केयं ममाज्ञानग्रन्थिर्या विस्रंसनीयत्याशयान्तःकरणानिरोधे मम न स्वरूपविश्रान्तिरि- .

·दशमोऽध्यायः। १५१ तदेवाखिलसंसारचित्रादर्शतलं महत् । कदा क केन रूपेण नास्ति तन्मे निरूपय ॥ २९ ॥ यदा यद्रूपतो यस्मिन्नति ब्रूयाः स्वसंचिदम् । तहि तत्कालदेशादेवन्ध्यापुत्रत्वमेव हि ॥ ३० ॥ प्रतिषिम्बो निरादर्शी यथा नाथ तथैव तत् । तस्मात्तत्पदसंत्यागानास्ति कुत्रापि किंचन ॥३१॥ तत्ते नेत्रोन्मीलनेन किमन्तरिततामियात् । यावदेवं विजानामीत्येवं ग्रन्धिढा भवेत् ॥ ३२ ॥ तावन्न तत्पदं प्राप्तं यत्प्राप्तं स्यान्न तद्भवेत् । त्येषैव भ्रमरूपेति वक्तुमाह-यस्वमिति । अलं पर्याप्त पूर्ण पदमि- त्यर्थः । तदेव पदं ते निजरूपम् । अनुत्तरं सर्वनिषेधावधिभू- तम् ॥२८॥ चित्रस्यादर्शतलम् । महत् अपरिच्छिन्नम् । कदा क केनेति । कालदेशाकारपरिच्छेदानिरासः ।।२९।। कुत एवमिति चे. दाह-यदेति । स्वसंविदम् सामान्यचितिम् । इदानीपत्रैतद्रूपेण संचिन्नास्तीति यदि ब्रूयाः तर्हि तत्कालादीनां वन्ध्यापुत्रत्वमेव । यस्मिन्काले देशे वा यदाकारेण संविनास्ति तत्कालादिकं प्रकाशते नवा? आद्य कालादीनां जडत्वेनास्वप्रकाशानां संवित्तादात्म्य मृते प्रकाशानुपपत्तेः सिद्धा संवित् । द्वितीयेऽप्रकाशमानानां तुच्छत्वं दुरपोहमियाभिसन्धिः ॥ ३० ॥ संचित्तादात्म्यरहिता. नांकालादीनां निरादर्शप्रतिबिम्बवदसत्वमेवेसाह-प्रतिविम्ब इति। तत्पदं सामान्यचैतन्यम् ॥ ३१ ॥ तत् तस्मात्संविदात्मनोऽप- रिच्छिन्नत्वादित्यर्थः । एवं क्रियया आत्मानं विजानामि इत्येवमभि- मानरूपा ग्रन्थिः ॥३२॥ प्राप्तं न भवति । नन्वनुभूयमानस्य क 24073 ·१५२ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्टे निमील्योन्मील्य वा नेने यत्प्राप्तं मन्यसे पदम्॥३३॥ तन्न पूर्णपदं यस्मात्परिच्छेदाक्रियादितः। कुत्र नाथ महासंचिन्नास्ति कालानलप्रभा ॥३४॥ स्वात्मीकरोति यानल्पकल्पनेन्धनसंचयम् । न ते कर्तव्यसंशेषो विज्ञाय परमं पदम् ॥ ३५ ॥ त्यज ग्रन्थि सनिरुध्य पश्यामीति हृदि स्थिताम् । इदं नाहमिति ग्रन्थिमुन्मूलय परां दृढाम् ॥ ३६ ॥ पश्य सर्वत्र चात्मानमखण्डानन्दहितम् । पश्यात्मन्यखिलं लोकं दर्पणप्रतिषिवत् ॥ ३७ ॥ " '. - . 1 थमपलाप इति चेदाह-यत्प्राप्तमिति । न तद्भवेदिति । स. वत्रानुपलभ्यमानस्य परिच्छिन्नत्वेन सामान्यचैतन्यात्मकपूर्णप. दत्वाभावत्वादिति तात्पर्यम् । एतदेव विशदयति-निमील्येति॥३३॥ क्रिया निरोधरूपा । आदिना कालः । निरोधक्रियया तत्काले. बाह्य भासमानत्वेन परिच्छेदइति भावः ॥ ३४ ॥ कालानलत्वमेव निरूपयति-स्वात्मीति । यथा कालानलः स्वात्मनि पतितं सर्व स्वात्मीकरोति तथा स्वात्मनि तादात्म्येन भासमानमखिलं स्वात्मी- करोतीति भावः । मनो निरोद्धव्यमिति योयं भ्रमः स परिहर्त्तव्य इ. साह-न ते इति । शेषो भवेदिति शेषः ॥३५॥ सनिरुध्यैव स्वरू- पं पश्यामि नान्यथेति भ्रमरूपां ग्रन्थि त्यज । एतद्रन्थिमूलभूतापप- रां ग्रंथि त्यजेत्याह । इदमिति । तथा निरोधकाले भासमान हश्या- संभित्रमात्मरूपम् एवमनिरोधकाले भासमानमपि विषयसभिन्न रूपं स्वात्मन एव रूपम् । तच्चापि शुदमेव दृश्यस्य प्रतिबिम्बतुल्य- स्वादिति भावः ॥ ३६॥ एतदेवोषपादयति-पश्येति । सर्व- ·दशमोऽध्यायः । १५३ सर्वत्राखिलमात्मानमिति भूयो न भावयन् । त्र दृश्यावभासजाले आभासमानस्यासिद्धर्भासमानस्य सर्वस्य भानन्यासत्वात् 'भानस्यैवात्मत्वादिति भावः । ननु सर्वत्र भा- नात्मा भासते तथाप्ययं निगेधे भासमानइव नानन्दैकरुप इति चे- दाह-अखण्डानन्दबंहितमिति । अपरिच्छिन्नानन्देन बृंहितं भ. रितमियर्थः । इदमत्राकूतम् । स्वात्मनः संविद्धपतैवानन्दरूपता, नातिरिक्ता द्वैतापत्तेः । अखण्डै कवस्तुन्यात्मनि निर्धर्मके जडात्म- स्वव्यावृत्तये यथा संविच्छन्दव्यवहारः तथा दुःखरूपताम्यावृत्त ये आनन्दशब्दव्यवहारः । यश्च निरोधकाले आनन्दानुभवः स न स्वरूपविशेषकृतः स्वरूपस्य निर्विशेषत्वात् । अपि तु काम एव महद् दुःखं निष्कामस्य कुतस्तु तदिति नीया कामवासनानन्तस- न्ततिसमाक्रान्तस्वभावो दावाग्निसंकीर्ण इच दुःखभागयं जनः । निरोधकाले पुनरयमेव द्वैतभासाभावात्तन्मूलककामवासनानास नुन्मेषान्मस्त कन्यस्तभारत्याग इव सविशेष एव मुखी संवृत्तो भवति। तथा च कामवासनाहानमूलैव निरोधे सुखात्मतानुभूतिरिति अनि रोपि कामवासनाहाने प्रजहति । यदा कामानिति भगवदुक्त नीत्या आनन्दरूपतानुभूतिरनिवार्यवेति । नन्वनिरोधे कामवा. सनामूलस्य द्वैतभासस्थानांयत्वेन कामवासनानामुन्मेषावश्य- म्भावात्तन्निमित्तं दुःखं कथं न भवेदित्याशङ्याह-पश्येति । अनि. रोधे भासमानमखिलं द्वैतं न स्वात्मनः पृथगस्ति । दर्पणप्रतिबिम्ब- दित्यर्थः। यथा हि प्रतिबिम्बत्वेन दृष्टे वस्तुनि न कामवासनोदयः, तथा निखिलस्य दृश्यस्य स्त्रात्मादर्शप्रतिबिम्बत्वनिश्चये सति न कामवासना नापि दुःखमिति भावः ॥ ३७ ॥ ननु सर्वमात्मनि ·१५४ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे शेषमभ्युपगम्यान्तास्वस्थो भव निजात्मना ॥३८॥ इति प्रियोदितं श्रुत्वा हेमचूडः सिताशयः। विदित्वा पूर्णमात्मानं सर्वत्र भ्रान्तिवर्जितः॥३९॥ क्रमात्पूर्णसमावेशासादनास्थिरभावनः। विहरन्सर्वदा हेमलेखादियुवतीगणैः ॥ ४० ॥ शासन राज्यं समृद्धं स्वं जित्वा शत्रुगणं रणे। शास्त्राणि श्रावयन् शृण्वन्नर्जयन्धनसंचयम्॥४१॥ । प्रतिविम्बात्मकं चेत् सर्वत्राखिलमात्मानमेव पश्यामीति मन्यानं - त्याह--सर्वत्रेति । आन्तरे वाह्ये चेत्यर्थः। अखिलमिति। मास. मानमखिलं सुखादिकं घटादिकं चेअर्थः। सर्वत्राखिलमात्मानं पश्या. मीति शेषः। तथा च सर्वत्र भासमानमखिलमात्मानं पश्यामीति प्रथम निश्चित्य भूयः सर्वत्र अखिलमात्मानमित्याद्यशं न भावयन् । शेष रूपं भाव्यांशरिक्तं भावकरूपं सामान्यचैतन्यं अहमस्मीत्यन्तरभ्युप- गम्य चेत्यांतिरिक्तचितिमात्ररूपोऽहमस्मीति संस्कारशेषः सन्निति भाका । एवंविधेन निजात्मना अकृत्रिमस्वस्वरूपण स्वस्थो भवः । एवंविधस्वस्वरूपावष्टम्भादअच्युतो भवेत्यर्थः । यदाह वसिष्ठः-चेत्य. निर्मुक्तता या स्यादचेत्योन्मुखतापि वा। अस्य सा भरितावस्था तां ज्ञात्वा नानुशोचतीति ॥३८॥ सिताशयः सर्वभ्रान्त्यपगमां- च्छुद्धान्तःकरणः। पूर्णमात्मानं निरोधेतरदशयोरेकरूपेण भास- मानम् । निरोधे एवं शुद्धात्मा भासत इतिभ्रान्तिविवर्जितः ॥३९॥ मोक्तरूपाहंभावभावनाक्रमात् पूर्णे मोक्तरूपे समावेशो निष्पक- पाभिमानः । प्रास्थितदेहसमावेशवत् । यदाहुः-देहात्मज्ञानव- ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम् । आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्य- .

·-- तावुभौ भ्रातृपितरौ हेमचूडेन बोधितौ॥४८॥ दशमोऽध्यायः। अश्वमेघराजसूयाधैर्यजन्तुमुख्यकैः । वर्षाणामयुते हे वै जीवन्मुक्तो भुवि स्थितः॥४२॥ जीवन्मुक्तदशासंस्थं निशाम्य तनयं नृपः । मुक्ताचूडश्च तद्माता मणिचूडोप्यचिन्तयत् ॥४३॥ किमयं पूर्ववन्नेह लक्ष्यते सर्वथा किल । सुखे न हृष्यत्यत्यन्तं दुःखे नोदिजते तथा ॥४४॥ लामालाभौ शत्रुमित्रे साम्यात्पश्यति वै कुतः । करीति राजकार्याणि नटवद्रङ्गमण्डले ॥ ४५ ॥ कापिशायनपायीव सदा मत्तोऽभिलक्ष्यते । सदान्यत्र गतस्वान्त इव कृत्यङ्करोत्यलम् ॥ ४६ ॥ तत्केन हेतुना चेति तमासाद्य रहः कचित् । अपृच्छतां हेमचूडं कुत एवं भवानिति ॥ ४७ ॥ - ततः स्वस्थितिमाचख्यौ हेमचूडस्तयोः क्रमात् । आसादितपरतत्त्वो जीवन्मुक्तो बभूवतुः । अथ मन्त्रिगोप्येवं राज्ञः श्रुत्वा जगद्गतिम् ॥४९॥ --- त इति । स्थिरभावन इति । समावेशसिद्ध्युत्तरं स्थिरतत्संस्कार इसर्थः । विहरन्भुवि स्थित इति दूरस्थेन संबन्धः॥४०॥४१॥४२॥ हेमचूडपिता मुक्ताचूडोनृपः ॥४३॥ तचिन्तनप्रकारमाह-किम. यमिति । अयं हेमचूडः ॥४४॥ नटवच्छन्नान्तराभिप्रायः ॥४५॥ कापिशायिनं पद्यम् ।। ४६ ॥ तं हेमचूडम् । मुक्ताचूडमणिचूडाव- पछताम् ॥४७॥ तयोः पितृभ्रात्रोः ॥४८॥ जगद्गति जगत आ.

·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे विचार्य स्वात्मनो भावं ज्ञातज्ञेयोऽभवत्तदा। एवं विशालनगरे क्रमेणैव परस्परम् ॥ ५० ॥ उपदेशाविदुः सर्वे तत्त्वमाबालगोपकाः । नरा नार्यो बालवृद्धा दासा दासीगणा अपि ॥५॥ ज्ञातज्ञेयास्त्यक्तदेहाहंभावा अभवन्खलु। न तत्र कस्यचित्कामः क्रोधो वा लोभ एव वा॥५२॥ अनाहृतोऽस्ति बालस्य स्थविरस्यापि वा कचित् ।। आहृतक्रोधकामाद्यैर्व्यवहारपरायणाः ॥५३ ॥ बालं माता खेलयात परतत्त्वस्य वार्तया। दासा दास्यः स्वामिनं स्वं सदापरिचरन्ति वै॥५४॥ . ।। त्मव्यतिरिक्तरूपत्वेन स्थितिम् ॥४९॥ आत्मनस्तादृशं भाव विचार्य निश्चित्य । परस्परमुपदेशाद्विदुरिति संबन्धः ॥ ५० ॥ तत्वं वस्तु याथात्म्यम् ॥५१॥ ज्ञातं ज्ञेयं शास्त्रेषु मुख्यज्ञयत्वेनाभिमतं यः लो. म एव वा अनाहतो नास्तीति संबन्धः ॥५२॥ बालस्येति । बाल- वृद्धयोरविचारस्वभावयोः प्रायः सदा क्रोधादिसंभवस्तथापि सम्य. तत्ववेदनामाहात्म्येन कामादिमूलदेहाहंभावस्योन्मूलितत्वानत. न्मूलकामादिरनाहृतोस्तीति तात्पर्यम्। किमर्थं कामादेराहरणमिति चेद्यवहरार्थमित्याह । आत्तेति । यथा हि नटानां आहृतकामा- चैः प्रासङ्गिको नाट्यव्यवहारः एवं तत्र सर्वेषामिति भावः ॥५३॥ ननु सदा व्यवहारपराणां केषांचिदपरिपकचित्तानां तत्त्वानुसंधान शिथिलीभवेदित्याशक्या तव्यवहारस्य तच्चानुसंधानानुकूलत्वा- अत्याहवालमित्यादि। परतत्त्वस्य वार्तया। मारुदत्वं महेनरो- सि न ते वस्तुतो दुःखमित्यादिरूपया । एवमपि ज्ञेयम् ।। ५४ ॥ ।

·दशमोऽध्यायः ।
परतत्त्वपरवाक्याहरन्तः परस्परम् ।
नटा नाट्यं वितन्वन्ति पात्रैस्तत्त्वप्रसङ्गजैः॥५५॥
विवेकवार्तापरमं वचो गायन्ति गायकाः।
विदूषका दूषयन्ति लोकव्यवहति सदा ॥ ५६ ॥
शास्त्राणि पाठयन्ति स्म विद्वांसः पाठकान् जनान् ।
परतत्त्वविचाराह रुदाहरणमण्डलैः ॥ ५७ ।।।।
एवं तत्र नरा नायर्यो दासा दास्यो नटा विटाः ।
भृत्या भटा मन्त्रिणश्च शिल्पिनो वारयोषितः॥१८॥
सर्वे वेदितवेद्यास्ते विशालनगरेऽभवन् ।
प्राक्संस्कारबलेनैव व्यवहारपरायणाः ॥ ५९॥
न संस्मरति संवृत्तं शुभं वाप्यशुभं तथा ।
भविष्यं नानुसन्धत्ते हर्षशोकादिसाधनम्॥६०॥
वर्तमाने स्मयन्हष्यन्खिद्यन क्रुध्यन्निवान्वहम् ।
मधुक्षीय इवात्यन्तं व्यवहारपरो जनः ॥ ६१ ॥
:: :: : एवंविधं तन्नगरं ऋषयः सनकादयः ।
।।
--
.
।'
.
.
सच्चप्रसंग पात्रः विवेकमोहादिवेषैः ॥ ५५ ॥५६॥५७ ॥५८॥
ननु सर्वेषां तत्र विदितवेद्यत्वे कथं तत्र भूपालादेः सर्वो राज्यादि-
व्यवहार इत्याशङ्याह-प्रागिति । यथा हि मदिरामत्तः शूरः प्राक्सं.
स्कारमात्रेण शस्त्रवत्मस्वस्खलन्युध्यति तथेति भावः ॥ ५९॥ ननु
तत्रत्यजनस्य कथं संस्कारमात्रायवहारः कीदृशश्चेति चेदाइ-नसं.
स्मरतीति। संवृत्तम् अतीतम् । दुःखादिसाधनं प्रासं दृष्ट्वा भविष्य
शोकादि नानुसंधत्ते ॥ ६० । वर्तमाने हर्षमुखादौ ॥ ६१ ॥
सनकादयः सनकवामदेवाधाः । नगरमागता इति संबन्धः ॥६॥

·१५८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे प्रसिद्ध विद्यानगरमित्याख्यमूचुरागताः ॥ ६ ॥ यत्र कीराः पञ्जरस्था अपि वाचो वदन्ति वै चितिरूपं स्वमात्मानं भजध्वं चेत्यवर्जितम् ॥६॥ नास्ति चेत्यं चितेरन्यदर्पणप्रतिबिम्बवत्। चितिश्चेत्यं चितिरहं चितिः स चराचरम् ॥६४॥ यतः सर्व चितिमनु भाति सा तु स्वतन्त्रतः । अतश्चितिं जनाः सर्वभासिनी सर्वसंश्रयाम्॥६५॥ भजध्वं भ्रान्तिमुत्सृज्य चितिमात्रं सुदृष्टयः । तिर्यश्चाप्येवमत्यन्तं यत्र वाचो वदन्ति वै।। ६६ ।। प्रसिद्धविद्यानगरं तदद्यापि प्रचक्षते । एवं तत्र पुरा हेमलेखया खलु बोधितः ॥ ६७ ।। हेमचूडोऽभवविद्वान्जीवन्मुक्तस्तथेतरे । स्त्रीबालप्रमुखाः सर्वे जाता ज्ञातपरावरा ॥६८ ॥ तस्माच्छयोनिदानं तु सत्सङ्गः प्रथमं भवेत् । तस्माच्छ्रेयोवाञ्छने तु सत्संश्रयपरो भवेत् ॥१९॥ इति श्री ज्ञानखण्डे हेमचूडोपाख्याने दशमोऽध्यायः१० ma- । यत्रेत्यादिश्लोकचतुष्टयं चतुर्थाध्यायान्तर्गतं प्राग्व्याख्यातम्॥६३॥ ।। ६४ ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ ६७ ॥ ६८ ॥ यस्माद्धमलेखासंगात्स: र्वे मुक्ता जातास्तस्मात् सज्जनसंश्रयपरः ॥६९॥ इति श्रीत्रिपुरारहस्यज्ञानखण्डे तात्पर्यदीपिकायां दश- मोध्यायः ॥ १० ॥ -- ·एकादशोऽध्यायः। श्रुत्वैवं हेमचूडस्य कथामत्यद्भुतां तदा। भार्गवः सन्दिग्धमनाः प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ १ ॥ भगवन् श्रीगुरो यत्ते प्रोक्तं ज्ञानं महाभुतम् । भाति मे विषमं ह्येतदसाध्यं चापि सर्वतः ॥ २॥ कथमेतज्जगत दृश्यं चितिमात्रस्वरूपकम् । अदृष्ट केवलं तच्छद्धोपेयं न चान्यथा ॥ ३ ॥ चितिश्चेत्यविनिर्मुक्ता नानुभाव्या कथंचन । नोपपन्नं सर्वथैतत्कथं चित्तं समारहेत् ॥ ४ ॥ कृपया बोधनीयोऽहमत्र सर्वात्मना खलु। इत्यापृष्टो दत्तगुरुरवदद्भार्गवं प्रति ॥५॥ -- अत्राध्याये मोदपधैर्दत्त आह भृगूद्वहम् ॥ उपलब्ध्युपपत्तिभ्यां चेत्यं नान्यचित्तेरिति ॥१॥ ते त्वया। ज्ञानं शुद्धाद्वयात्मरूपम् । विषमं सर्वानुभवविरुद्धम् । सर्वतःसाधनैः असाध्यं च ॥१२॥ विषमत्वमेवाह-कथमिति । दृग्दृश्ययोत्विस्य प्रामाणिकत्वेन चितिमात्रत्वमदृष्टम् । एतच्च श्रद्धा- मात्रणाङ्गीकर्तव्य नोपलब्ध्युपपत्तिभ्यामिति तात्पर्यम् ।।३।।उपल- ध्यभावमेवाह-चितिरिति । कथंचन केनापि प्रमाणव्यापारेण। नानुभाव्या नानुभवविषयीकार्या । एवंविधा चितिरस्तीति सर्वथा नोपपन्न न युक्तियुक्तम् । कथामिति । एवं चैवंविधा चितिरस्तीति कथं निश्वेतव्यमिति भावः॥४॥ एवमाक्षेपेण स्वस्मिन्गुरोर्धायश.

·१६० त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे AT शृणु राम प्रवक्ष्यामि दृश्यतत्वं यथास्थितम् । एतत् दृश्यमशेषं तु दृशिमात्रं न चेतरत् ॥ ६ ॥ अत्रोपपत्तिं वक्ष्यामि शृणु सम्यक्समाहितः । एतत् दृश्यं कार्यभूतमुत्पत्तेरुपलम्भतः ॥७॥ उत्पत्तितनाभासः प्रतिक्षणमिदं जगत् । । नृतनत्वेनैव भाति तत्क्षणोत्पत्तिमजगत् ॥ ८ ॥ केचित्प्राहुर्जगदिदमखण्डैकक्षणोद्भवम् । अन्ये पदार्थसंघातमयं स्थिरचरात्मकम् ॥ ९ ॥ । न का भवेदिति मत्वाह-कृपयेति । अत्र शुद्धचितिविषये ॥५॥ चेत्यस्य चिदतिरेकेण नरशङ्गमायत्वाचेत्यनिर्मुक्ता चितिरुपपनैवेति वक्तुं दृश्यतत्वं निरूपयति-शृण्विति । दृश्यस्य चेत्यस्य तवं स्वरूपम् । यथास्थितम् अनन्यथेत्यर्थः । तदेवाह-एतदिति ॥६॥ अत्र दृश्य- स्य चितिमात्रत्वे । उपपत्तिं युक्तिम् । उपलब्धिप्रकारस्य हेमचूडो- पाख्यानेन सम्यगुक्तत्वेन प्रकृते उपपत्तिरेवोच्यत इति ज्ञेयम् । तत्रा- दौ दृश्यस्य कार्यतां साधयति-एतदिति । कार्य कर्तृव्यापारविष. यम् ॥७॥ ननु केयमुत्पत्तिरिति चेदाह-नृतनाभास इति । नुतन. त्वेनाभासनमित्यर्थः । लोके हि नूतनत्वेनाभासमानमेवोत्पन्नमि- त्युच्यते । यस्मादिदं जगन्नूतनत्वेनैव प्रतिक्षणं भाति तत्तस्मादित्य- र्थः । एतच्चाने भविष्यति ॥ ८ ॥ ननु घटादिदृश्यसमुदायो हि जगदिति व्यवहियते समुदायातिरिक्तं न किंचिदेकं वस्तु जगदिखा. शक्य विज्ञानवाद्यभ्युपगतां जगतः क्षणिकैकरूपता स्वाभिमतां प्रदर्शयति-कोचिदिति । अत्र विज्ञानवादिनामयमभ्युपगमः । क्षणिकविज्ञानसंतानरूपाप्रमातारः पूर्वपूर्वसंस्कारजन्ये एवोत्तरो. ।

·नवमोऽध्यायः। सर्वथा तु समुत्पत्तिमदित्येव विनिश्चितम् । तत्र स्वभाववादस्तु नोचितोऽतिप्रसङ्गतः॥ १० ॥ -- तरविज्ञाने दृश्याकाराः । घटाकारं ज्ञानं पटाकारं ज्ञानमित्याद्यनु- भवेन विज्ञानेषु आकारस्यावश्याभ्युपेयत्वेन तावतैव व्यवहारोपप. त्तौ बाह्यं नाभ्युपेयम् । यस्मिन्ज्ञाने हि यावान्देशकालवस्त्वाकारो भासते तावानखण्डैकरसस्तत्क्षणे कुण्डक्षणो बदरक्षणः कुण्डबदरक्ष. ण इति क्रमेण जगत्क्षणिकं तत्तकालदेशाकारात्मकमखण्डै करसं वि- ज्ञानमेवेति॥अन्ये हि काणादप्रभृतयः पदार्थसंघात एव जगत्,तच्चा- काशादिरूपं स्थिरं नित्यं, घटादिरूपं चरमनित्यम् । स्थिरचरोभयव- स्तुसमुदाय एव जगादित्याहुः । अत्र काणादप्रमुखैर्वादिभिर्बाह्यार्थे न किश्चित्प्रमाणं वक्तुं शक्यम्। सर्वव्यवहारस्यावश्याभ्युपेयज्ञाना- कारमात्रपर्यवसितत्त्वात् । एवमपि कथंचिव्यवहारास्पृष्टं बाह्य कल्पितमजागलस्तनायितमेवाह । विज्ञानवादिमतन्तु चिदात्म- नि जगत्प्रतिबिम्बवादिनः स्वस्थानुकूलमंशेन प्रतिक्षणपरिणामि नो हि भावा ऋो चितिशक्तिमित्याधन्यमताविरुद्धश्चति तस्य प्र. यममुपपादनमिति ध्येयम् ॥९॥ अन्यैर्यथेच्छमुक्तमपि जगत् ह. श्यत्वहेतुकानुमानेन वहागमानुकूलनोत्पत्तिमदेव सिद्ध्यतीत्याह- सर्वथेति । स्थिरं क्षणिकमित्युभयं यथास्थितमपीत्यर्थः । दृश्य- स्य नित्यत्वपक्षव्यावर्तकस्तुशब्दः । जगतो नरविषाणतुल्य- ता सम्पादयितुं प्रतस्य तत्क्षणिकत्वाक्षणिकत्वसाधनं वध्यमण्ड- नतुल्यमिति तदुपेक्षणं सर्वथेत्यनेन सूचितम् । अथ - जगतः न किश्चिदुपादानं प्रमाणेन सिध्यतीति निरुपादानन्द्रजालिकसृष्ट- भावतुल्यतां वक्तुमादौ जगतः सत्यत्वं सोपादानत्वं च ब. --- ·१६२ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणनिश्चयात् । संवादतः प्रवृत्तीनां कथमाकस्मिकं भवेत् ।। ११ ।। कचित्तु कारणेऽदृष्टेप्यदृष्टं कल्प्यमेव तत्। बहूनामनुरोधा हि न्याय्यः सर्वैरुदाहृतः ॥ १२ ॥ mymsalem , - दता मत क्रमेण प्रतिक्षेप्तुमुपक्रमते-तत्रेति । कार्यत्वे सिद्धति । स्वभाववाद इति । कारणमनपेक्ष्यैव कार्यमुत्पद्यते तथा स्वभा- पात्कार्यस्य उत्पत्तेः पूर्व कार्यस्यासत्त्वादेव कः कमपेक्षेत । उ. त्पन्नश्च स्वयंसिद्धोन्यं किमित्यपेक्षेत । तस्माद्यथा कारणस्य का. निपेक्षत्वं स्वाभाविकमुच्यते एवं कार्यस्यापीति हि चार्वाकः स्वभाववादमाह तं दृषयति-नोचित इति । न युक्त इत्यर्थः । अतिप्रसङ्ग इति । कारणमनपेक्ष्य जायमानो घटः पटोपि भवेदिति भावः ।। मम तु घटपटकारणयोर्वैचित्र्यान घटः पटो भवेत् । ननु घटकारणमेव पटकारणं कुतो न भवेदिति चेत्स्वकारणवैचि. ज्यादिति गृहाण ॥ १० ॥ ननु कपालः कार्य घटः कारणमिति कुतो न भवेदिति चेदाह-अन्वयेति । अन्वयो हि कार्ये समग्रकार- णव्याप्तिः । व्यतिरेकस्तु कारणाभावे कार्याभावव्याप्तिः । एत- ज्ञानेन कार्यकारणयोर्नियतरूपतानिश्चयात् । ननु अन्षयव्य- तिरेकयोमा॑नस्य भ्रमत्वसम्भवात् कथमुक्तनिश्चयः प्रमाणं स्या- दिति चेदाह-संवादत इति । तज्ज्ञानस्य भ्रमत्वे कारणमुपा. दाय कार्यार्थ प्रवृत्तो विसंवायेतेति सम्बन्धः। तस्मात्कार्यमाक- स्मिकं निष्कारणं कथं भवेत् ॥११॥ नन्वाकस्मिकदुःखादिसमागमे न किञ्चित्कारणं दृष्टमिति चेदाह-कचिदिति । अदृष्टं कारणम् । ननु दृष्टकारणष्टान्नादृष्टकारणे कारणं कल्पनीयं अथवा ·दशमोऽध्यायः । १६३ भूयो दृष्टं सपूर्व हि कार्य क्वचिददर्शने । दृष्टवत्परिकल्प्यं स्यादन्यथा सार्वलौकिकी ॥१३॥ सम्प्रवृत्तिविरुध्येत तस्मात्सर्व सकारणम् । अत एव कार्यहेतोः किंचित्कारणतत्परः ॥ १४ ॥ सर्वत्र दृश्यते लोकस्तस्मादेतन्न किंचन । केचिदाहुरसत्कल्पैरणुभिः कार्य मुद्यतम् ॥ १५ ॥ तेभ्योत्यन्तं विभिन्नं चाप्यसदत्यन्ततो भवेत् । असत्सतोरकता हि विरुडान कुतो भवेत् ।।१६।। - . । दृष्टकारणाभावेनाकारणमेव कारणं कल्पनीयं वेति चेदाह-ब. हूनामिति ॥ १२ ॥ ननु कस्य वहुत्वमिति चेदाह-भूय इति । बहुश इत्यर्थः ।। प्रायः सर्वं हि जगत् दृष्टकारणकमेवेति भावः । विपरीते दोषमाह-अन्यथेति । आकस्मिकत्वाम्युपगम इत्यर्थः । सावलौकिकी संप्रवृत्तिरित्यन्वयः ॥१३॥ कार्यार्थकारणोपादाने समीचीना फलपर्यवसायिनी प्रवृत्तिविरुद्ध्येत विसंवायेत. । नि- यमेन फलपर्यवसायिनी न भवेदिति यावत् । कचित्मवृत्तेः फ. लापर्यवसानं तु समयकारणवैकल्पादिति तात्पर्यम् । यस्मात्प्र- वृत्तेः फलपर्यवसानं तस्मात् । कार्यार्थ कारणे प्रति निदर्श- यति । अत एवेति । तत्परा दृश्यत इति सम्बन्धः ॥ १४ ॥ एतत् चा काभ्युपगतं न किश्चन विचारमहमित्यर्थः । अथात्र काणादमतमुत्थापयति निराकर्तुम् केचिदिति । असत्कल्प- रदृष्टः । उद्यतम् उत्पन्नम् ॥ १५ ॥ तेभ्यः अणुभ्यः विभिन्न कार्यम् । परमाणवो हि जालमरीच्युपलब्धत्रसरेणोरारम्भक- कारणभूताः कार्यस्य यणुकस्य सावयवत्वहेतुनानुमिताः। .

·4 त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे ॥ न हि पीतमपीतं च प्रकाशं चाप्रकाशकम् । एकं भवेविरुद्धत्वात्साङ्कादिप्रसक्तितः ॥ १७ ॥ । - तत्रायं सृष्टिक्रम:-परिपकप्राज्ञदृष्टसहकृतेश्वरेच्छया विशरारुषु स्थि- रेषु परमाणुषु क्रियोत्पद्यते ततः क्रमेण परमाणुद्वयं संयुज्यते । त- स्मात्संयुक्ताद् द्वथणुकम् । पुनरीश्वरेच्छयैव धणुकेषु क्रिया तत:क- मेण त्रिभिद्यणुकैः संयुक्तः यसरेणुरिति रीत्या घटाधन्तकार्योत्प. त्तिः।घणुकादि कार्य च परमावादिकारेणभ्योत्यन्तभिन्नम्।नाशान- न्तरं चात्यन्तमसत् नरशृङ्गतुतुल्यमिति तन्मतम् । एतनिराकरोति- असदिति । नर्थक एव घटः उत्पत्तेः पुरा असन्ततःसन्नाशोत्तर- पसमिति युक्तम् । सत्वासत्वयोर्षिरोधात्॥१६॥ननु सश्वासन्चयो. भर्भावाभावत्वेपि संयोगतदभावयोरिव न विरोध इत्याशयाह । न हीति । संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वान्न तदभावविरोधः । सत्त्वं तु घटादौ समचायेन सत्तावत्वम् । तच्च व्याप्यवृत्तीति स्वभाववि. रुद्ध मेव । पीतमिति । अत एव पीतमपीतं चैकं न भवेदिति भावः । ननु वस्तुस्वभावो ह्यनुभवानुरोधेन कल्पनीय तथा च समवायिनाममयविना दैशिकव्याप्यत्तित्वेपि घटोऽस्ति "ना स्तीखनुभवानुरोधात्कालिकाच्याप्यवृत्तित्वमिष्यत इति चेदाइ- प्रकाशमिति । अप्रकाशकमिति स्वार्थे कः। प्रकाशमप्रकाश च वस्तु नैकं भवेत् । अन्यथानुभवमात्रानुरोधेनैकस्य विरुद्धोभय- रूपत्वाभ्युपगमे नीलं तमश्चलतीयनुभवानुरोधेन तमसो द्रव्य. वे एकस्मिन्नेव द्रव्ये भास्वरशुक्ल रूपोत्पत्त्या प्रकाशत्वं कृष्णरूपो- सत्या तमस्त्वमिति वक्तुं शक्यत्वेन तमप्रकाशयोरैक्यप्रसंगादि- ति भावः। पीतमपीतं प्रकाशमप्रकाशं च वस्तु नैकं भवेविरुदत्वा.

·दशमोऽध्यायः । ईश्वरेच्छादितो वापि कथमादिक्रियोङ्गवः । गुणसाम्यप्रकृतिकं जगदित्यप्यसंभवि ॥ १८ ॥ वैषम्य हेतोग्यत्वात्साम्यहेतोश्च हीनतः ।। दिति सम्बन्धः तस्माद्भावाभावयोः कालदेशभेदेनापि विरोध इति सिद्धम् । ननु तमसो द्रव्यत्वे द्रव्य चाक्षुषमालोकसहकृतमि. ति नियमभङ्गप्रसङ्ग इति चेन्न । अनुभवानुरोधेन नियमस्यैवान्यथा कल्पयितुं युक्तत्वात् । अथ चावयविवादे दूषणान्तराण्यप्याह- सार्यादिप्रसक्तित इति । सत्यासत्त्वादिरूपविरुद्धधर्माध्यासा- त्यासाङ्कर्यप्रसक्तरित्यर्थः। आदिना परमाणोरवयवसिद्धिः । सत्संयोगस्याव्याप्यत्तित्व भङ्ग इत्यादिदोषो ऽवसेयः। ननु प्रो. तसाङ्कर्यादिदोषाणां सर्वमतसाधारण्येन नेदृशैर्दोषैरहमेव पर्यनु- योज्य इति चेत्सत्यमुक्तम् । अत एव दैतसमत्ववादिनः सर्वान- धिक्षेप्तुमेवाणुवादनिरसनमिषेणेपानि दूषणानि वासुदेवस्य भग- दत्तपयुक्तवैष्णवात्रवदक्षणान्येवेति शेयम् ॥ १७ ॥ एवं परैः साधितं जगदभ्युपगम्य साङ्कर्यादिभिर्दूषयित्वा सम्पति जगदुत्प- चिरेव न सम्भवतीति मूलच्छेदकं दूषणमाह-ईश्वरेति । ईश्वरेच्छया हि परमाणुषु कथमादौ क्रियोद्भवः । कचिदपि कस्यचिदिच्छया कस्मिंश्चिदचेतने क्रियोत्परपदर्शनात् । यदि प्रभोरिच्छामचेतना अनुरुद्ध्यरन् तर्हि भटान्विना राजेच्छामनुरुध्य शस्त्राण्यपि शत्रुभि- युध्येरन् तस्मान्नैष आरम्भवादो युक्त इति भावः । एवमारम्भवाद प्रक्षिप्य परिणामवादमधिक्षेप्तुं तन्मत्तमनुवदति-गुणसाम्येति । अनीश्वराः साङ्ख्यास्तु सत्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्था प्रक- तिः स्वत एव गुणवैषम्यद्वारा जगदाकारेण परिणमत इत्याहुः ।

·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे चेतनेनानधिष्ठानात् दृष्टान्तानुपलम्भतः ।। १९ ॥ तस्माजागतकार्यस्य कारणं नोपलभ्यते । अदृष्टे तु श्रुतिमूलं नान्यमानसुमङ्गमः ।। २० ।। प्रमातृणामपूर्णत्वात्ममाणस्थान वस्थितेः । " एतन्मतमप्यसम्भव ॥ १८ ॥ कुत इति चेदाह-वैषम्येति । प्रकृतिर्हि प्रलये गुणसाम्यरूपा । प्रलयान्ते च निर्हेतुकं तद्गुण- वैषम्ययुक्तम् । नापि प्रकृतेरन्यत्प्रलये किश्चिदस्ति यद्गुणवैषम्ये हे- तुतामियात् । कथंचिद्विषमगुणाया प्रकृतेः पुनः सृष्टयन्ते प्रल- यनिमित्तसाम्यहेतोरसम्भवश्च । नन्वस्ति हेतुर्गुणानां साम्ये वैषम्ये च । यद्धि सेश्वरैः परैरीश्वरस्य वैषम्यनैघृण्यपरिहाराय कर्माभ्युप- गतं तदेव गुणवैषम्यादौ हेतुरिति चेदाह-चेतनेनेति । चेतनेना- नधिष्ठानात्प्रकृतेः परिणामो नोपपद्यत इति शेषः । सर्वत्र चेतना व्यापारमन्तरा जडेषु क्रियाऽदर्शनात्स्वतः प्रकृतेर्जगदूपेण परिण तिबन्धाय पुरुषं प्रति प्रवृत्तिर्मोक्षाय निवृत्तिश्च नोपपद्यते । चेतन- प्रेरणं विनाजडेवदृष्टमात्रेण प्रवृत्तिनिवृत्तिर्वा न कचिद् दृष्टेति दृष्टा- ताभावानुमानेनाप्येतत्सिद्धिरित्याह-दृष्टान्तेति ॥ १९ ॥ य- स्मादेवं जगतः कारणनिरूपणं नोपपद्यते तस्मात् उपपत्रमुपा- दानं कारणं नोपलभ्यते । ननु जगद्रूपं कार्य प्रमाणसिद्धमनफ- हवनीयम् । तस्याकारणकत्वाभ्युपगमे परमतप्रवेशः तस्मात्कार- णोपपादने चास्मदुक्तमार्गेणैव भक्त्तिव्यमिति चेदाइ-अदृष्टे स्वि- ति । परोक्षे विषये इत्यर्थः । श्रुतिः आगमः । मूलम् । निश्चाय- कं प्रमाणमित्यर्थः ॥ कुत एवमिति चेदाह अन्यस्य प्रत्यक्षादिन ·दशमोऽध्यायः। कार्यकर्तृवियोगस्य भूयोदर्शनहेतुतः ॥ २१ ॥ सकर्तृकं जगदिदं सम्भवाचेतना हि सः । कार्यस्याचिंत्यरूपस्यं कर्ता साधारणः कथम् ।।२२॥ - भ. सङ्गमो न प्रवृत्तिरित्यर्थः ॥ २० ॥ कुत एवमिति चेदाह- मातृणामिति ॥ इन्द्रियसंनिकृष्टे हि प्रत्यक्षं प्रमाणं तथा च प्रमातॄणां परिछिन्नत्वेनापूर्णत्वात्स्वर्गेन्द्रादौ तदिन्द्रियसन्निकर्षासम्भवान्न प्र- त्यक्षप्रवृत्तिः ॥ अनुमानस्य प्रत्यक्षमूलकत्वादेव नित्यपरोक्षे न प्रवृत्तिः । कथंचित्प्रवृत्युपपादने वा अनुमानप्रमाणस्य बुद्धिकौश- ल्यायत्तत्वेनान्यथाप्यनुमानप्रवृत्या अनवस्थितेन किश्चिदनुमानेन प्रकृतं सेत्स्यति। दृश्यते तर्कमात्रसाधितेऽर्थे तैथिकानां पृथगभ्युप- गम इसभिप्रेत्याह-प्रमाणस्येति । अनुमानस्येत्यर्थः । नन्वागमो हि शब्दः सोऽपि परिच्छिन्नप्रमातृप्रयुक्तः स्वर्गादिपरोक्षे कथं प्रमाणमित्याशङ्ग्य नादृष्टेथे शब्दमात्रस्य प्रामाण्यमुच्यते किन्त्वी- श्वरस्यैव श्रुत्यादेरित्यभिप्रत्य तस्यागमस्य प्रमाणेषु श्रेष्ठत्वं वक्तुं प्रसङ्गादीश्वरं साधयति-कार्य कर्तृविनाभूतमिति । भूयोदर्शना. जगत्सककमित्यर्थः ॥ २१ ॥ सकर्तृकमिति । नन्वनुमानेने- श्वरसाधनमनुपपन्नम् । अनुमानं हि नित्यपरोक्षसाधकमित्यनु- पदमुक्तत्वादिति चंदुच्यते-कार्यस्य नोपादानाविनाभूतत्वनि. यमः योगिनिर्मितकार्ये व्यभिचाराद । ननु तत्रापि योगीच्छया झटिति सङ्घटिलपरमाणव एवोपादानतां भजेरनिति चेन्न । नियत- शिवकस्त्पककापालिकाकपालात्मकक्रमोल्लङ्घनेन व्यभिचारान पोहात । नियतशिवकादिक्रमोल्लङ्घनं योगसामर्थ्यजनितमनपह्न- वनीयम् । तेनैव सामर्थेन कार्यनिर्वाहे अपरमाणुसङ्घटनक- - . .

·१६८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे तस्मादचिंत्यशक्तिः स आगमस्तविमर्शनम् । पूर्णस्य स्वप्रतिहतं प्रमाणं सर्वतोधिकम् ।। २३ ।। तत्रैकस्तु महेशानः पुरा सृष्टेरुदाहृतः । खतन्त्रो धनुपादानः स्वातन्त्र्यभरवैभवात्॥२४॥ -- ! ल्पनस्य नियुक्तिकत्वात् । प्रसिद्धकारणादिक्रमणैव घटै निर्मि- माणो योगी कुलाल एव भवेदिति च झेयम् । नहि कार्यस्य कर्तृ विनाभूतत्वानियमः । अव्यभिचारात् । तस्मात्कार्यस्य सकत. कत्वानुमानं नानवस्छितम् । एवं साधितोऽपि कर्ता न जडः उपादानागोचरापरोक्षज्ञानादिमत्त्वरूपकरीत्वस्य जडेऽ सम्भवा. दियाइ-सम्भवादिति ॥ २२ ॥ यस्मादचिन्त्यरूपकार्यस्य प्राकृतः कर्ती न सम्भवति तस्मादचिन्यशक्तिमत्कती। तदि- ति लुप्तषड्यन्तं तस्य पूर्णस्याचिन्त्यशक्तेः ॥ जगत्कर्तुर्विमर्शनं तः चावगमको व्याहारात्मा व्यापारः आगमः अस्याचिन्त्यशक्ति- स्वादेवाशरीरिणोऽपि व्याहारात्मा व्यापारः आगमः । अस्याचिः न्स्यशक्तित्वादेवाशरीरिणोऽपि व्याहारात्मा व्यापार इति शेयम् । तस्मादेवंविधोयमागमः तस्मादप्रतिहतं सर्वथान्यैरबाँधितं प्रमा- णम् । अत एव सर्वतः प्रमाणेभ्योऽधिकं श्रेष्ठं प्रबलमित्येतत् ॥ २३ ॥ दृश्यं दृशिमात्रमित्यत्रोपपत्तिं वक्ष्यामीति प्रतिज्ञाय पहता प्रबन्धेनागमस्य प्रमाणमूर्धन्यत्वं संसाध्य प्रतिज्ञातानि- पाहायागमोक्तार्थमनुवदति श्लोकदशकेन-तत्रेति । आगमे इत्यर्थः । उपादानरहित इत्युदाहृतः । तथाचागमः । आत्मा वो इदमेक एवाग्र आसीनान्यत्किञ्चन मिषत् । नासदासीनो स- दासीत्तदानीम् । निरुपादानसम्भारः स्वात्मभित्तौ हि ली.

·दशमोऽध्यायः । स्वात्मभित्तौ जगच्चित्रं विलासायावभासयत् । तथा स्वप्नमनोराज्ये कल्पितं स्वेन केवलम् ॥२५॥ अहंत्वेनैव गृण्हाति देहं तद्वदयं जगत् । न ते रूपं यथा देहः स्वप्नव्यावृत्तिहेतुतः ॥ २६ ।। तथास्य न जगहेहो व्यावृत्तेः प्रलये ननु । देहादिव्यतिरिक्तस्त्वं यथा केवलचिन्मयः ॥२७॥ एवं देवो जगच्छून्यधिदेकवपुरव्ययः । तेनेदं स्वात्मनि जगचित्रमुन्मीलितं ननु ॥ २८ ॥ कोन्मीलयेजगच्चित्रं स्वान्यस्य काप्यसम्भवात् । लया। जगचित्रं समुल्लिख्य क्रीडत्येष महेश्वर इत्यादिः । स्वा. तन्यस्य भर उत्कर्षः तस्य वैभवान्माहात्म्यादवभासयदित्यन्वयः ॥ २४ ॥ विलासाय क्रीडनाय । यथा स्वप्ने मनोराज्ये वेन केवलमुपादानाधनपेक्ष्य परिकल्पितं देहम् ॥ २५ ॥ तत्काले. हंत्वन गृण्हाति । तद्वत् अयं ईश्वरः स्वपरिकल्पितं जगदहत्वेनै- व गृहाति । यदुक्तम् ।स्वागभूतेषु भावेषु प्रमाता कथ्यते यतिरिति। न ते इति । यथा हि मनोराज्यपरिकल्पितदेहो न ते स्वरूप स्वमादौ व्यावृत्तेः ॥ २६ ॥ दान्तिके योजयति-तथेति । अस्य ईश्वरस्य । अहंस्वेन गृहीतमपि जगम देहः । प्रलये जगतो व्यावृत्तेः । यथा जाग्रदायवस्थास्वनुत्तस्य चिदात्मनस्तावस्था- ननुवृत्तदेहादिव्यतिरिक्तत्वमेवमीश्वरोपि प्रलयाननुवृत्तजगन्ध तिरिक्तशुद्धचिन्मय इसाह -देहादीति ॥२७॥ अव्यय इत्यनित्य जगद्यतिरिक्तत्वनिर्वाहक विशेषणम् । तेन चिदेकवपुषा ईश्वरेण ॥२८॥पूर्णस्य त्वप्रतिहतमित्युक्तं पूर्णत्वं साधयति-केति । स्वस्मा- ૨૨ ·१७० त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे ऋते चितिं कदाचिद्वा क किं भवितुमर्हति ॥२९॥ यत्राभावश्चितंबूंयात्स देशो नैव सिध्यति । अभावश्च चितेः कन सिध्येदस्माचितिः परा॥३०॥ महासत्ता जगद्ग्रासशीला पूर्णावभासते। समुद्रमंतराथं दिवानाथं विना प्रभाः ॥ ३१ ॥ यथा न सन्ति तददै संविदूपं विना जगत् । तस्मादेष महादेवः शुद्धचैतन्यविग्रहः ॥ ३२ ॥ आसीत्सृष्टेः पुरा तस्मादुत्पन्नं तत्र संस्थितम् । तस्मिन्विलीयते चान्ते जगदेतच्चराचरम् ॥३३॥ . दन्यस्य दृश्यस्य कापि स्वस्मादन्यत्रासम्भवाजगच्चित्रं कौन्मील- येदित्यर्थः । कुतः कापि स्वान्यस्यासम्भव इति चंदाह-ऋत इति । कदा क किमिति कालदेशाकारपतिषेधः ॥२९॥ यत्रति । यत्र चिदभावः तदेशप्रकाशासम्भवान्न सिद्ध्येत् सिद्धेः प्रकाशा- यत्तत्वादिति भावः । अभावश्चेति । चितः सर्वप्रकाशकत्वेन तदभावः केन सिध्यदिति भावः । तस्मात् चिदभावस्यासि- द्धः। परा अनिषेध्या । निषेधावधिभूतत्वात् ॥ ३० ॥ अत एव महासत्ता । महती अपरिच्छिन्ना सत्ता यस्याः अत एव ज. गतस्तया व्याप्तत्वाज्जगतः ग्रसनं शीलं यस्याः । अत एव पूर्णा अत एव तदविनाभूतं जगदिति सदृष्टान्तमाह-समुद्रमिति ॥३१॥ यथा हि समुद्राविनाभूतास्तरङ्गादयस्तथा संविद्रूपाविनाभूत जगत्तस्मात् । शुद्धचैतन्यविग्रहः दृश्यलेशरहितः आसीदिति सम्बन्धः ॥ ३२॥ तस्मात् महादेवात् । यथा हि समुद्रादेरुत्प- च्यादिमतान्तरङ्गादीनां समुद्रादिमात्राद्यात्मत्वं एवं जगतश्चिन्मा.

·दशमोऽध्यायः । १७१ इत्यागमप्रसिद्धोऽर्थस्तन्न विप्रतिपद्यते । अदृष्टार्थेषु संवादात्प्रमाणं ह्यागमो भवेत् ॥३४॥ दृश्यन्ते मणिमन्त्रादिसिद्धयः सर्वतो यतः । नाल्पप्रज्ञा विजानीयान्माणमन्त्रमहाफलम् ॥३५॥ तस्मात्सर्वज्ञगदितो ह्यागमः सर्वदर्शनः । तत्रोक्तो देव एवादौ सृष्टेजगत आस्थितः ॥३६॥ निरुपादान एवादी सृष्टवानखिलं जगत् ।। अस्मान्महेश्वरः पूर्णस्वच्छस्वातन्यसंयुतः ॥३७॥ । त्रात्मत्वामिति भावः ।। ३३ ॥ इतीति । तत्रैकस्त्वित्यादिश्लोकद- शकोक्तः । तत् आगमोक्तम् । न विप्रतिपद्यते । संशयविषयतां न प्राप्नोति । कुत एवमिति चेदाह-अदृष्टेति । यत्प्रमाणं हि कचि. द्विसंवादि तत्ममितीर्थो विप्रतिपद्यते । यत्प्रमाणं सर्वत्राविसं. वादि तत्ममितीर्थो न विप्रतिपद्यते इति नियमः । आगमस्त्व- दृष्टे एव प्रमाणं न कचिद्विसंवादि अतो न तत्सिद्धोऽर्थो विप्र- तिपद्यते । अतः सर्वथा आगमः प्रमाणमेव भवेदिति भावः॥३४॥ ननु वेदाधागमो नेश्वरोक्तः प्रमाणाभावादिति चेदाह-दृश्यत इति । मणिमन्त्रौषधानामागमोक्तानां सिद्धयः फलोत्पत्तयः सर्वत्र साधकेषु यतो दृश्यन्ते तस्मादागमः सर्वज्ञगदित इति सम्बन्धः। यतो मण्यादिफलमीश्वरादन्यः अल्पप्रज्ञो दातुं न समर्थ इत्याह- नेति ॥ ३५ ॥ सर्वदर्शन इति । दृश्यते अनेनेति दर्शनं प्रमाणं व्यापारः सर्वत्र दर्शनं यस्य दृष्टादृष्टविषयक इति यावत । देवश्चिन्मात्रमूर्तिरीश्वरः एवकारेण प्रधानादिव्यावृत्तिः ॥३६॥ आदौ स्वयमेकोऽपि सृष्टिकाले उपादानं कुतश्चित्संपादयतीति ·१७२ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे चिदात्मभित्तावखिलं चित्रमुन्मीलयजगत् ॥ न तजगत्सम्भवति बहिः कचिदवस्थितम् ॥ ३८॥ पूर्णत्वादीश्वरस्येह स्थानमन्यन्न विद्यते ॥ अन्यस्थानस्थितं तच्च कथञ्चिन्नैव सिध्यति ॥३९॥ तथा च दर्पणाभोगे प्रतिबिम्बवदेव हि ॥ जगदुन्मीलितं देवे चैवं सर्व समञ्जसम् ॥ ४० ॥ जगदादेहि देवस्य योगीष जगतः क्रिया ॥ . चेन्नेत्याह-निरुपादान इति । ननु कुलालादिहि कर्ता उपादानं मृदादिरूपे आश्रये घटादिकार्यमवभासयति ईश्वरो निरुपादान- श्वेत्कथं क विभासयेदिति चेदाह-यस्मादिति । पूर्णमपरिच्छिन्नं स्वच्छमकृत्रिमं सहज स्वातन्त्र्यं तेन युतः ॥ ३७॥ चिदात्पेति । यस्मात्स्वस्थ पूर्णत्वेन स्वान्यस्यासम्भवः । पूर्णस्वातन्ययुतश्च तस्मात्स्वस्मिन् चिदात्मरूपभित्तौ अखिलं जगचित्रमुन्मीलयेदि. ति भावः । नन्वात्मभित्तावुन्मीलयतीति कुत्त एतदिति चेदाह- म तदिति । बहिः चिदात्मनोऽन्यत्र ॥ ३८॥ कुतो न सम्भवतीति चेदाह-पूर्णत्वादिति । व्रीहिभिः पूर्णे घटेऽन्यस्य स्थानाभाव इक दिगादीनामात्मना पूर्णत्वेन नान्यस्य स्थानमस्तीयर्थः । आ- त्मनो ऽपूर्णत्वाभ्युपगमेपि न तदन्यत्र जगत्सिद्ध्यति चित्प्रकाशब- हिर्गतस्याप्रकाशादित्याह-अन्यस्थानेति ।। ३९ ॥ नन्वेतदस- मञ्जसम् । अन्यस्वरूपान्तरेऽन्यावभासादृष्टश्चिदात्मस्वरूपे जग. दरभासानुपपत्तरित्याशंक्याह-तथा चेति । दर्पणेति । दर्पणानां स्वरूपान्तःप्रतिबिम्बावभासवदेवे चिदात्मस्वरूप जगदुन्मीलित- मवभासत इत्येवाभ्युपगमात्सर्व समंजसमिति भावः ॥ ४० ॥ ।

·दशमोऽध्यायः। सङ्कल्पनगरपख्या सृष्टिदेवस्य सम्मता ॥४१॥ राम ते मानसी सृष्टिमनोमय्येव केवला ॥ अनेकमातृमयादिप्रचुरा ह्यवभासते ॥ ४२ ।। अनेक भेदभिन्नापि मनसोऽन्या न हि कचित् ॥ उत्पन्ना मनसस्तत्र स्थिता तत्रैव लीयते ॥ ४३ ॥ सा केवलमनोरूपा यथा तबजगच्छिवात् ।। स शिवश्चितिमात्रैकरूपश्चितिरविग्रहा ।। ४४ ॥ त्रिपुरानन्तशत्यैक्यरूपिणी सर्वसाक्षिणी ।। -जग- ननु निरुपादानस्य कर्तुः कार्यक्रिया न कचिद् दृष्टति चेदाह- दादेरिति । जगत्कर्तुरित्यर्थः । ननु तर्हि योगिनिर्मितवजगदपि स्वनिर्मातुभिधेत । तथा च कथमुक्तं चिदतिरिक्तं जगन्नास्तीति चेदाह-संकल्पेति । देवस्य जगत्कर्तुः सङ्कल्पनगरवस्कर्तुरनति- रिक्ता सृष्टिरिति भावः ॥ ४१॥ ननु सङ्कल्पनगरमपि कर्तुभिन्न- मेवेति चेन्नेत्याह-रामेयादि । मानसी सृष्टिः सङ्कल्पनगरपचुरा याऽवभासते सा मनोपयीति सम्बन्धः ॥४२॥ एतदेव साधयः ति-अनेकेति । भेदैावृत्तधभिन्नामि मानसी सृष्टिः यतो मन- स्युत्पन्ना तत्रैव स्थिता लीना च । ततो मनसो न ह्यन्येति सम्ब- न्धः ॥ ४३ ॥ सेति | मानसी सृष्टिः यथा मनस उत्पश्यादिना मानसमुष्टः मनोमयत्वं तथा चिदात्मनः शिवादुत्पत्यादिमण्जग- चिन्मयमित्यर्थः । ननु शिवादुत्पन्नस्य जगतः शिवरूपौव न चि. तिरूपतेति चेदाह-स इति । ननु चितेः कुलालवद्विग्रहः स्या- दित्याशङ्कानेत्याह अविग्रहेति । नास्ति चिदतिरिक्तो विग्रहो देहो यस्याः ॥४४॥ सा चितिरेव प्रकरणप्रतिपाद्या त्रिपुरेत्याह- ·१७४ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे । सा चितिः सर्वतः पूर्णा परिच्छेदविवर्जनात्॥४५॥ कालो देशश्च लोकेऽस्मिन्परिच्छेदकरः स्मृतः ।। तत्राकारमयो देशः कालस्तु स्याक्रियामयः॥४६।। यां चितिं समुपाश्रित्य स्यादाकारः क्रियापि वा ॥ त्रिपुरेति। "शक्तयोऽस्य जगत्सर्वम्" इत्युक्तनीत्या घटाद्याभासरू- पाः अनन्ता याः शक्तयः तासामक्यं सङ्घः तद्रूपिणी । यथा हि दर्पणे प्रतिभासमानप्रतिबिम्बानां दर्पण एव सङ्घट्टमयं रूपं तथेति भावः । ननु तर्हि दर्पणवञ्चितेजडरूपत्वमपि स्यादिति चेदाह- सर्वसाक्षिणीति । साक्षित्वं च साक्ष्यस्वरूपाभिज्ञत्वम् । तच्च ज्ञानशक्तिरूपं न जडस्य सम्भवतीति भावः । प्रागुक्तमपि पूर्ण- त्वं भूयः सम्यक्साधयितुमुपक्रमते-सा चितिरिति ॥ ४५ ॥ ननु कथं परिच्छेदवर्जितेति चेदाह-काल इति । कालदेशयोरेव परि- च्छदकाऽभिमतोंर्देशकालयोः किं रूपमिति चेदाह-तत्रेति । तयो. मध्ये इयर्थः । इदानी घट इत्यत्रेहेति गृहादिरूपो देशः इदानी- मिति प्रातरादिरूपः कालश्च भासते। तत्र गृहादिरूपो देशः पृथि. व्यादेः संस्थानविशेषात्माकार एव । कालस्तु मूर्यादिपरिस्पन्दा- दिरूपा क्रियैव । यदुक्तं श्रीप्रत्यभिज्ञायां-मूर्तिवैचित्र्यतो देशक- ममाभासयत्यसौ। क्रियावैचित्र्यनिर्भासात्कालक्रममपीश्वरः। इति । तथा कालः सूर्यादिसञ्चारस्तत्तत्पुष्पादिजन्मैवेति च नहाकाराक्रि याभ्यां देशः कालो वान्यः उदयगिर्यादिरूपेण सूर्यादिक्रियारू. पेण वोपाधिनोपहितः अखण्डः सम्भवति । यतः सर्वव्यवहार स्योपाधिनैव निवळहात्तत्कल्पने प्रमाणप्रयोजनयोरभावात् ॥४६॥ एवं देशकालयोः स्वरूपं विविच्य ताभ्यां परिच्छेदाभावं चिदा. ।

·. . एकादशोऽध्यायः । १७५. तस्याः परिच्छेदकत्वमनयोः स्यात्कथं वद ॥४७॥ कस्मिन्देशे च काले च चितिर्नास्तीह तद्वद ॥ यत्र न स्याञ्चितिः सोऽपि कथं स्यादिति वै भवेत् ॥४८|| अस्तिता हि पदार्थानां प्रकाशो नापरः खलु ॥ प्रकाशस्तु चितिः प्रोक्ता नाचितः स्यात्प्रकाशता॥४९॥ स्मनः साधयति-यामिति । लोके हि शतायुषी गृहस्थस्य पुरुष स्य ततो महतः कलियुगात्मककालस्य जम्बुद्वीपात्मकदेशस्यै- कांशेन शतवर्षकालेन गृहरूपदेशन च परिच्छेदः एतावत्कालं स्थित एतद्देशे स्थित इति प्रसिद्धः। प्रकृते चिदात्मैकदेशाश्रयेण सतोर्देशकालयोराकारक्रियारूपयोः कथंचिदात्मपरिच्छेदकत्व. मित्यर्थः ॥ ४७ ॥ ननु चिदात्माश्रितौ देशकालौ यस्तयोर्मह- त्तरयोरेकदेशस्थो घटादिवचिदात्मेति चेदाह-कस्मिन्निति । य. बेति । देशे काले चेयर्थः । देशः कालोऽपीयर्थः । सोपीति । देशः कालोऽपीयर्थः । यथा हि-घटशराचादिकं मृदविनाभूतं मृदाश्रितं मृदं विना न भवति तथा च दर्पणाविनाभूतं प्रतिविम्बवस्तु द. पणाश्रितं दर्पण विना न भवति तथा चिदविनाभूतौ देशका- लौ न तां विना स्त इति तदाश्रितावेवेति भावः ॥ ४८ ॥ ननु सौरालोकवञ्चितिर्वस्तुप्रकाशिका तथा च यथा सौरोलोकरहितो घटादिरन्धकारोस्त तथा चितिं विनापि देशादिभावोप्यस्त्वि- ति चदाह-अस्तितेति । सत्वमित्यर्थः । वस्तुनां सत्वं हि प्रका. शनमेव नेतरत् । सत्त्वात्मकप्रकाशो हि चितिरेव । नास्ति चि. तिर्यस्य सोऽचितिः चिदविषय इति तात्पर्यम् । तस्याऽचितेः प्रकाशता यतो नास्ति ततश्चितिरेव प्रकाश इत्यर्थः । तथा च ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे प्रकाशस्तु सुमुख्यः स्याद्यः स्वतन्त्रः प्रकाशते ॥ जडान स्वप्रकाशा हि चितियोगप्रकाशनात् ॥ ५० ॥ अन्यानपेक्षणेनैव चितिः स्वस्मिन्प्रकाशते ॥ जडाश्चितिं समाश्रित्य प्रकाशन्ते न चान्यथा ॥५१॥ अप्रकाशेऽपि वस्तूनामस्तिता चेत्तदा शृणु ॥ अस्ति नास्तीति लोकेऽस्मिन्व्यवस्था न हि सेत्स्यति॥५२॥ सौरालोकं विनाऽन्धकारे घटादेर्भासनादालोकादन्यदस्तित्वं घ. रादेः अतः चित्प्रकाशं विना घटादेः कथश्चिदपि व्यवहारा. भावाञ्चित्प्रकाश एवास्तित्वामिति भावः ॥ ४९ ॥ नन्वस्तु भा. चानां सत्वं प्रकाश एवेति, तथापि घटः प्रकाशते चितिः प्र- काशत इति व्यवहारसाम्यात्कथं चितिघंटादेदृश्यस्याश्रयभूतेति चेदाह-प्रकाश इति । य: स्वतन्त्रः अन्यानपेक्षः प्रकाशते तस्य प्रकाश एव मुमुख्यः । जडा इति । जडाश्चिदात्मभिन्ना न स्वप्रकाशाः अन्यानपेक्षप्रकाशा न भवन्तीत्यर्थः । हि यस्मा- चितियोगेन चिद्विषयतापत्या प्रकाशनात् चित्तादात्म्यमप्राप्ताना मप्रकाशनाम जडानां स्वतन्त्रप्रकाश इति भावः ॥५॥ चितिस्तु न तयेत्याह-अन्येति । स्वस्मिन् । अन्यतादात्म्यमनुपगते स्वरूपे । समाध्यादिदशासु प्रकाशते । तस्माञ्चिजडयोः प्रकाशवैषम्याच्चि- तिमाश्रित्यैव जडाः प्रकाशन्ते न स्वातन्त्र्येणेत्यर्थः ॥ ५१ ।। अस्तु भावानामाकाशाश्रितत्ववच्चिदाश्रितत्वम् । तथापि अस्ति प्रकाशते चेत्यादिव्यवहारादस्तिता प्रकाशवद्भिन्नैवेति चेदाह-अ. प्रकाशेपीति । नन्वस्तित्वं प्रकाश इत्युभयं समनियतयोर्घटत्व- कलशस्वयोरिवाभेदः सिद्ध एवेति मत्वा द्वितीये दृषणमाह-अ. .. . । .

·एकादशोऽध्यायः। 1. तस्मादस्वास्तिता लोके चित्प्रकाशो न चापर। यथा हि प्रतिबिम्बानां सत्त्वं दर्पण एव हि ॥ ५३॥ तथा चितिर्जगत्सत्ता ततः सर्व चितिर्भवेत् ॥ अधिक भासते यत्तु तन्नैर्मल्यमहत्वतः ॥ ५४॥ काठिन्यनिर्मलत्वाभ्यां प्रतिबिम्बावभासनम् ॥ .. तयोस्तु तारतम्येन प्रतिबिम्बः स्फुटोऽस्फुटः॥ ५५ ॥ दर्यणे च जले चापि स्पष्टमेतद्धि लक्ष्यते ॥ -- स्तीति । यद्यप्रकाशेऽप्यस्तित्वं घटादेस्तहि अयं नास्त्यप्रकाशमान- स्वादित्यादि व्यवस्था न सेत्स्यतीति भावः । ननु त_यं प्रकाश- तेऽस्ति च यतः प्रकाशते ततोऽस्तीत्यादिव्यवहारः कथमिति चे- दुच्यते-दृश्यः प्रत्यक्षत्वादित्यादिवत्रेय इति ॥ ५२ ॥ तस्मा. दिति । प्रकाशास्तित्वयोः समनियतत्वादित्यर्थः । अत्र दृष्टान्त:- यथेति । धर्मधर्मिणोस्तादात्म्याभिप्रायेणोक्तं-दर्पण एवेति । दर्प. पसत्त्वमेव प्रतिबिम्बानां सत्त्वम् इत्यर्थः ॥५३॥ एवं चित्मका- शयोस्तादात्म्याच्चितिर्जगत्सत्तेति । सर्व जगत् । ननु चि. तिरेव सर्वं चेत्तर्हि चितिरित्येव भासते घटः पट इत्यधिकांश भासनथमिति चेदाइ-अधिकमिति । तबैर्मल्येति । तस्याशि- तेल्यस्य महत्वतो माहात्म्यादिसर्थः ॥५४॥ ननु दर्पणे अधिकावभासः प्रतिबिम्बविधया भवेत् प्रकृते चिदात्मनि कथम- पिकावभास इति चेत्पतिविम्बविधयैवेति वक्तुं प्रतिबिम्बनिमि- चं विवेचयति-काठिन्यति । काठिन्यभरितात्मत्वं प्रतिबिम्बाव- भासनं भवेदिति शेषः । तयोः काठिन्यनिर्मलस्वयोः । तारत- क्येन.... न्यूनाधिकभावेन ॥ ५५ ॥ काठिन्यनिर्मलत्वयोरा । २३ ·१७८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे जडत्वाद्दर्पणादेस्तु स्वातन्त्र्यपरिवर्जनात् ॥ ५६ ॥ बिम्बापेक्षा चितेः स्वच्छस्वातन्त्र्यादनपेक्षता ॥ निर्मलत्वं स्वतःसिद्धं चितेर्मालिन्यवर्जनात् ॥५७॥ अनेकरसतैव स्यान्मालिन्यं तत् चितेन हि ॥ ऐत्म्यरूप्याचिच्छतरखण्डत्वाच्च सर्वथा ॥ ५८ ॥ . धिक्येन दर्पणे स्फुटः प्रतिबिम्बः । न्यूनत्वेन जले अस्फुटः प्रतिबिम्बः । एतच्च सर्वैः स्पष्टं लक्ष्यते । भित्तो नैर्मल्याभावादा. काशे काठिन्याभावाच न प्रतिबिम्बावभास इति भावः । ननु चिते स्वतः प्रतिबिम्बावभासने दर्पणवाद्विम्बापेक्षापि स्यादि- ति चेदाह-जडत्वादिति । परिवर्जनादिम्बापेक्षेति सम्बन्धः । ॥५६॥ स्वच्छपरिच्छेदमलरहितं सार्वत्रिक यत्स्वातन्त्र्यं त- स्मात् चितेविम्बानपेक्षता । यदुक्तम्-अन्तर्विभाति सकलं जगदात्मनीह यद्विचित्ररचनामुकुरान्तराले। बोधः पुनर्निजवि- मनसारयुत्त्या विश्वं परामृशति नो मुकुरस्तथा विति । ननु जलादेः कतकादिना नैर्मल्यं सम्भवति चितेः कथमिति चेदाह- निर्मलत्वमिति । आकाशवदसङ्गत्वेन मालिन्यवर्जनात् ॥ ५७ ॥ जलादिगतं मालिन्यं किम् यचितिरूपे नास्तीत्युच्यते इत्याश- ङ्कयाह-अनेकेति । अनेकरसत्वं वस्त्वन्तरसंमिलितत्वम् । यथा पार्थिवरजःसंमिलितत्वं जले मालिन्यम् । यथा च दर्पणे का- चान्यांशसंमिलितत्वम् । नन्वेवंविधं मालिन्यं चितेः कुतो नेति चेदाह-ऐकात्म्यरूप्यादिति । अवयविनां स्वावयवान्तरालेषु स्वातिरिक्तांशमलनान्मालिन्यसम्भवः । चिदात्मनो निरवयवत्वे. नैकरूप्यान्न मालिन्यमिति भावः । एवं नैर्मल्ये निमित्त मुक्का का- ·एकदशोऽध्यायः । १७९ अरिक्तात्मभाव हेतो.मल्यं सर्वतोऽधिकम् ॥ अस्वतो भासमानस्य भानमन्यानुषङ्गतः ॥ ५९ ॥ . --- - ठिन्येपि निमित्तमाह-अखण्डेति । अखण्डत्वादरिक्तात्मभावहेतो. रिति सम्बन्धः । रिक्तात्मत्वमवकाशात्मत्वम् । अबकाशवत्वमि. ति यावत् । लोके हि अवयवसंश्लेषतारतम्येन काठिन्यतारतम्यं दृष्टम् । यदवयवानां संश्लेषाधिक्यम् तत्र वा काठिन्याधिक्यम् । संश्लेषन्यूनत्वे काठिन्यन्यूनता । दृष्टं चैतत्पाषाणजलयोः। सं. श्लेषे आधिक्यं चावयवांशानां सम्बन्धाधिक्यानिमित्तम् । त. थाहि-यस्माद्यस्यावयवांशा यावन्तोऽधिकाः संयुक्तास्तस्य ताव. दधिकः संश्लेषस्तावदधिकं काठिन्यम् । तथा यस्य यावदवय- वांशा असंयुक्तास्तस्य तावदंशावच्छदेनान्तरवकाशवत्वाद्रिक्तात्म- त्वाच्च तस्यानधिककाठिन्यवत्वमिति । चितस्तु निरवयवत्वे- नाखण्डत्वादरिक्तात्मत्वमिति भावः ॥ ५८ ॥ रक्तात्मभाव- हेतीश्चित मल्यं सर्वतोऽधिकम् । प्रकृतेनैल्यमिति काठिन्यस्या प्युपलक्षणम् । तथा च चिते.मल्यं काठिन्यं च सर्वतो दर्पणादे- रषिकमित्यर्थः । अवयविनामवयवांशेऽववकाशतारतम्यसम्भवा- चदवकाशेषु वस्त्वंतरप्रवेशतारतम्यसंभवाञ्च काठिन्यनैमल्यता. रतम्यं चितेरखण्डत्वेन सर्वथा रिक्तात्मत्वाद्धेतो.मल्यं काठिन्यं च सर्वतोऽधिकमिति भावः । ननु जगतः प्रतिबिम्बत्वे प्रमाणा- भावान्न प्रतिबिम्बत्वमिति चेत्प्रतिबिम्बलक्षणायोगात्प्रतिबिम्बत्व- मिति वक्तुं प्रतिबिम्बलक्षणमाह-अस्वत इति । अन्यासम्ब. न्धेऽभासमानत्वे सति अन्यसम्बन्धेन भासमानत्वम् अन्य- प्रतिबिम्बत्वम् । यथा प्रतिबिम्बघटो दर्पणं विना अभासमा ·१८० त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे प्रतिबिम्बस्वरूपज्ञाः प्रतिविम्बं प्रचक्षते ।। जगदेतादृशं सर्व सर्वैः समभिलक्षितम् ॥ ६॥ स्वतो न भासते क्वापि भासते च चिदाश्रयात् ॥ अतो जगत्स्यादादर्शप्रतिबिम्बसुसंमितम् ॥ ६१ ॥ चितिर्विचित्राऽन्यभावैरुपरक्तापि भासिनी ॥ स्वरूपादप्रच्युतैवाऽऽदर्शवल्लेशतोऽपि हि ॥ ६२ ॥ दर्पणप्रतिबिम्बानां दर्पणानन्यता यथा ॥ चिदात्मप्रतिबिम्बानां चिदात्मानन्यता तथा ॥६३॥ दर्पणे प्रतिबिम्बो हि बिम्बहेतुर्निरूपितः ।। चितिः स्वातन्त्र्यहेतुःस्यात्प्रतिबिम्बो हि जागतः॥६४॥ । नों दर्पणसम्बन्धेनैव भासते एवं चितिं विनाऽभासमानं चितिसम्बन्धेनैव भासते इति जगत्पतिविम्बात्मकमेव ॥ ६९ ॥ प्रतिविम्वमिति प्रतिबिम्बत्वमित्यर्थः । एतादृशं प्रतिबिम्बलक्षण- वत् ॥६०॥ लक्षणं जगति योजयति-स्वत इति । सुसंमितं समम् एवं जगतः प्रतिबिम्बलक्षणयोगात्प्रतिविम्बत्वमुपपाद्यचिते. दर्पणतुल्यता वक्तुं प्रतिबिम्बग्राहिणो लक्षणं चिति योजयति- चितिरिति । अन्यस्वरूपोपरक्तत्वेन भासमानेत्याच्युतस्व. रूपत्वं प्रतिबिम्बग्राहित्वम् । भासतीति भासमानयात्ररूपा । अत एव लेशतोप्यप्रच्युतेत्यन्वयः ॥ ६२ ॥ एवं महता प्रय- बन जगता प्रतिविम्बत्वे साधिते फलितमाह-दर्पणेति ॥ १३ ॥ स्वच्छ स्वातन्त्र्यादनपेक्षतेति चितिमतिबिम्बन बिम्बापेक्षेत्युक्तं सभिर्वाहयितुमुपक्रम-दर्पण इति । विम्ब हेतुर्यस्य सः विम्बहे ·एकादशोऽध्यायः। स्वसङ्कल्पाद्राम पश्य स्वात्मनि प्रतिविम्बितान् ।। भावान् विम्बविनाभूतानिनिमित्तावभासनान् ॥६॥ सङ्कल्प एव स्वातन्त्रं चितेरुच्छूनमीयते ॥ असङ्कल्पदशायां सा चितिः स्वच्छ करूपिणी ॥६६॥ एवं चितेर्विशुद्धैकरूपायाः सृष्टितः पुरा ॥ बृहत्स्वातन्त्र्यमभवत्सङ्कल्पात्मकमेव तत् ॥ ६७ ॥ तुः। स्वातन्त्र्यं हेतुर्यस्य स जागतप्रतिबिम्बः ॥ ६४॥ बिम्बं विना प्रतिबिम्बने दृष्टान्तमाह-स्वसङ्कल्पेति । स्वात्मनि अन्तःकर- णपरिच्छिन्नचैतन्ये निर्गतं निमित्तं यस्य । निनिमित्तमवभासनं येषां दर्पणप्रतिबिम्बे इव नालोकादिनिमित्तापेक्षापीति भावः । सङ्कल्पान्मनोराज्ये भासमाना भावाः प्रतिबिम्बलक्षणयोगात्मति- बिम्बभूताः, तेषामबभासनं. बिम्बाधनपेक्षमेव प्रसिद्धम् । एवं परा चितिजगत्मतिबिम्बनमिति भावः ॥६५॥ सङ्कल्पपदार्थ विवृणो- ति सङ्कल्प इति । चिदात्पनो यत्स्वातन्त्र्यं नाम शाक्तः तस्य शक्तित्वादेव चिदात्मानतिरेकत्वं सूक्ष्मरूपत्वं च तद्यदोच्छूनं पुष्टं भवति दृश्याकारत्वेन स्थूलता प्राप्नोतीति यावत् । तदा त- स्वातन्त्र्यमेव सङ्कल्परूपम् । तत्वमध्यनेकभावान्प्रतिबिम्बत्वेनाव- भासयति । एवमेवेश्वरस्य स्वातन्त्र्यमपि जगदवभासयतीति भावः । असङ्कल्पकाले च यथा तथा चात्मभूता चितिः प्रति- विम्बवर्जनेन स्वच्छैकीचमात्ररूपिणी ।। ६६ ।। एवं सृष्टेः पुस प्रलये विशुद्धैकरूपा या परा चिति तस्था यद् बृहदपरिच्छिन्नं स्वा. सन्च्यं तदेव सृष्टयादौ सङ्कल्पात्मकमभवत् । शुद्धचिदशायां स्वातव्यस्य तदेकरूपत्वेन स्थितस्य सृष्टयादौ जगदूपतापचिस्व । .

·१८२ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे तत एतत्समाभातं प्रतिविम्बात्मकं जगत् ॥ बृहत्सङ्कल्पसुस्थैर्याचिरमेतद्विभासते ॥ ६८ ॥ साधारणं जगद्भाति पूर्णस्वातन्त्र्यहेतुतः ।। "अन्येषां तदपूर्णत्वाद्भात्यसाधारणात्मना ॥ ६९ ॥ अभ्यासान्मणिमन्त्रांद्यैः स्वातन्त्र्यं तु यथा यथा ॥ त्यजेत्सङ्कोचमात्मस्थं तथा तत्र हि भासनम् ॥७॥ पश्यैन्द्रजालिकं राम निरुपादानयोगतः ॥ सङ्कल्पत्वमिति भावः ॥ ६७ ॥ ततः सङ्कल्पादेतज्जगत्प्रतिबिम्बा- त्मकं समाभातं भवति । ननु यथास्मत्सङ्कल्पभासितभावानाम- स्थिरत्वमेवमीश्वरसङ्कल्पभासितस्याप्यस्थैर्य कुतो नेति चेदाह- बृहदिति । बृहतः सङ्कल्पस्य स्थिरत्वेनैतज्जगचिरं भासते । स. ङ्कल्पजावभासस्य कल्पान्यूनकालत्वनियमादिति भावः ॥ ६८॥ ननु तथापि स्वसङ्कल्पजातं स्वात्मन एव भासते नान्यस्य । ईश्वरसङ्कल्पजातजगतः कथं सर्वसाधारण्येन भासनमिति चेदाह- साधारणमिति । ईश्वरस्य पूर्णस्वातन्त्र्यात्सर्वस्वातन्त्र्याद्धेतोरि- त्यर्थः । तदपूर्णत्वात् स्वातन्त्र्यापूर्णत्वात्सर्वस्वातन्त्र्याभावादि- त्यर्थः । ईश्वर इदमीदृशं जगत्पमात्रन्तरदृश्यमिति सङ्कल्पयति ततस्तथा भासते । जीवेन तथा सङ्कल्पितेपि जगति प्रमात्रन्त- रदृश्यमित्यंशे अस्वातन्त्र्यान साँऽशो भासत इति भावः ॥१९॥ जीवानामपूर्ण स्वातन्त्र्यमिति तत्सङ्कल्पितानामसाधारण्यमुक्तम् । तस्यैव स्वातन्त्र्यस्योपायर्यावत्सङ्कोचहानिस्तावत्पूर्णत्वमित्या- ह-अभ्यासादिति । अभ्यासः शुद्धचिदात्मतत्वस्याहमित्यवि. च्छिन्नानुसन्धानम् । मणिमन्त्री प्रसिद्धौ । आदिनौषधिः । एतैः सांधितः । तत्र तत्स्वातन्यकल्पिते॥ ७० ॥ अत्रोदाहरणमाह-- ·एकादशोऽध्यायः। १८३ . भासयन्तं जगचित्रं सङ्कल्पादेव सर्वतः ॥ ७१ ॥ साधारणं स्थिर स्वार्थक्रियाह भृय एव तु ॥ स्वात्मन्युपसंहरेच्च जगदेवं विभासते ॥ ७२ ॥ योगिनः पश्य सृष्टिं तां पूर्णस्थैर्यसमावृताम् ।। योगिनस्तु मितत्वेन सृष्टिांह्या विभाविता ॥ ७३ ।। अमितत्वात्सृष्टिरियं चिन्नाथस्यान्तरेव हि ॥ अत एव चिदात्मत्वव्यतिरेकादसत्यता ॥ ७४ ॥ 1 । . भाव: मत्वाह- - पश्येति । ऐन्द्रजालिको हिंसाधितमणिमन्त्राधैर्गजतुरगादिरूप- चित्रं जगदुपादानमनपेक्ष्यैव सङ्कल्पमात्रेण सर्वतो भासयतीति । यद्वा मानससृष्टमसाधारण्यमस्थैर्यमर्थक्रियाभावश्चेति बाह्यसृष्टिवैसादृश्याद् दृष्टान्तान्तरमाह-पश्येति ॥७९॥ स्वीया याऽर्थक्रिया घटादेरुदकाहरणादिरूपा । तदर्हम् एवंविध जगदैन्द्रजालिका सृष्ट्वा भूयः स्वात्मनि स्वसृष्टं सर्वमुपसंहरेच्च । एवमीश्वरसृष्टमपि जगद्विभासते ॥ ७२ ॥ नन्वेवमपि ऐन्द्रजालि. कसृष्टेरतिस्वल्पकालस्थायित्वन वैसादृश्यमेवेति योगिन इति । विश्वामित्रायोगिनो नक्षत्रादिसृष्टिमाप्रलयस्था- यित्वरूपपूर्णस्थैर्यसमावृतां पश्येत्यर्थः । ननु तथापि योगिनः सृष्टिरीश्वरसृष्टिवत्स्वस्वरूपे कुतो नेति चेदाह-योगिन स्त्विति । साधारणयोगिनः ईश्वरापेक्षया परिच्छिन्नत्वेन परिमितस्वरूपत्वेन बहिःस्थानलाभात् परिमितशक्तित्वाच्च बाह्या सृष्टिर्विभावितेत्यर्थः । यस्तु पूर्णयोगी स बाह्यमनपेक्ष्य श्रीकृष्णादिः स्वस्वरूपे एवा- ऽखिलविश्ववैचित्र्यमवभासयितुं समर्थ इति ध्येयम् ॥ ७३ ॥ नैव- मीश्वर इत्याह-अमितत्वादिति । अत एव अन्तःसृष्टत्वादेव । ':

·१८४ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे जगतः प्रतिविम्बस्थादर्शात्मत्वं विना यथा ॥ अत एव विचारेणासत्यतां याति नान्यथा ॥७॥ सत्यं स्वभावं नो मुश्चेदसत्यं तं परित्यजेत् ॥ जगत्पश्य भार्गवैतत् स्वभावादतिचञ्चलम् ॥ ७६ ॥ सत्यासत्ये विभागेन भासेते सर्वतोऽखिलम् ।। प्रतिबिम्बादर्शभानमिव तत्प्रविचारय.॥ ७७ ॥ आदर्शो ह्यचलस्तत्र चलं हि प्रतिबिम्बकम् ॥ तथा जगच्चलं संविदचलं सर्वभावितम् ॥ ७८ ।। अन्यान्तरान्यावभासनं प्रतिबिम्बस्य दर्पणात्मत्वव्यतिरेकेणास- त्यत्ववजगतोऽपि चिदात्मव्यतिरेकादसत्यतामाह-चिदात्म- स्वेति ॥ ७४ ॥ असयता जगत इत्यन्वयः । अत एवेति प्रतिबिम्बरूपत्वादेवेत्यर्थः । नान्यथेति । प्रतिबिम्बात्मकमेतज्जग- दिति विचारे कुते न सत्यतां प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ७५॥ एवं प्रति- बिम्बत्वेनासत्यत्वं प्रसाध्यासत्यलक्षणवत्वादपि जगतोऽसत्यता वक्तुं प्रसङ्गात्सत्यासत्यलक्षणमाह-सत्यमिति । अव्यभिच. रितस्वभावं सत्यम् ,अन्यदसत्यम् इति तदर्थः। एतत् प्रत्यक्षं जगत् अतिचञ्चलं क्षणिकम् ॥ ७६ ॥ कथमयं निश्चय इति चेद्विचारेण भवेदित्याह-सत्येति । सर्वतः सर्वत्र अखिलं तज्जगत् प्रविचा- स्य । कथमिति चेदाह-प्रतिबिम्बादर्शभानमिवेति । प्रतिबिम्बा. दर्शयोरनियतनियतरूपत्वेन भानवत् जगच्चिदात्मनोर्भानं भवेदिति प्रविचारयेति भावः ॥ ७७ ॥ एतदेव दृष्टान्ते विचार- पूर्वकं दार्शन्तिके योजयति-आदर्श इति । यावत्मतिविम्बेषु आदर्शस्याव्यावृत्त्वेनापरित्यक्तस्वभाववत्वेन सत्यता । घंट- EP ·एकादशोऽध्यायः । १८५ । अत एव हि भावानां विचारासहरूपता ॥ तथा हि सूर्यालोको हि वस्तूनामवभासकः ।। ७९ ।। उलूकादिदिवान्धानां विपरीतोऽन्धकारवत् ।। प्रकाशत्वान्धकारत्वे न विविक्तेऽनयोः स्फुटे ॥८॥ एवं विर्ष कस्यचित्स्यादविषं कस्यचिद्भवेत् ।। मनुष्यादेः प्रतीघातकरी भीतिर्हि लक्ष्यते ॥ ८१ ॥ योगिनां गुह्यकादीनामप्रतीघातलक्षणा ।। । mowed- प्रतिबिम्बस्य पटादिप्रतिबिम्बकाले व्यावृत्तत्वेन परित्यक्तस्वभाव. त्वादसत्यतेति भावः । तथेति । घटादेर्जगतः परस्परं व्यावृत्तेः संविदः सवाऽव्यावृत्तेजगदसत्यं संवित्सत्येति ज्ञेयम् । जगत्सं- विदोश्चलाचलत्वं सर्वैज्ञातमित्याह-सति ।। ७८ ॥ अत एव असत्यत्वादेव । यद्धि असत्यं तन्मरुतोयकेशोडकादिवद- विचारसहमेव । विचारणेदमीहशमिति निर्णीतं भवेदिति भावः । विचारासहत्वमेवोपपादयति भावेषु-तथाहीति विपरीतः अनवभासकः । न विविक्ते विवेकममाते । अन- यो सौरालोकतमसोः । वस्त्ववभासकत्वं प्रकाशत्वम् । अनव- भासकत्वं प्रकाशविरुद्धत्वं वान्धकारत्वम् । एवं च सौरालोकस्य मनुष्यादीन्प्रसवभासकत्वेन उलूकादीन्प्रसनवभासकत्वं, नैवं तमसोऽपि मनुष्यादीन्मयनवभासकत्वेनोलूकादीन्यवभासक- स्वेन कस्य प्रकाशत्वं कस्य वान्धकारत्वमिति विवेक्तुमशक्यत्वेन विचारासहत्वमिति भावः ॥ ८० ॥ एवमन्येषामपि स्वभा- बानवस्थितिमाह-एवमिति । विषं वत्सनाभादिर्मनुष्यादे- मारकं स्यात् । तदुत्पन्नम्यादेरविषममारकम् । प्रतीघातो । -- २४

·१८३
त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे
कालो देशश्च दीर्घो यो मनुष्यादिप्रभावितः ॥२॥
स एव विपरीतो वै देवानां योगिनामपि ॥
दर्पणे भासमानस्य दरादेर्दूरता यथा ॥ ८३ ॥
तथैवास्य स्वभावोऽपि विचारो न स्थिरीभवेत् ॥
अत आश्रयरूपेण विना नास्ति हि किश्चन ॥ ८४ ॥
यदस्तीति भाति तत्तु चितिरेव महेश्वरी ॥
एवं जगचिदेकात्मरूपं ते सम्यगीरितम् ॥ ८५ ॥९०६॥
इति श्री. ज्ञानखण्डे जगत्तत्त्वनिरूपणे एकाद-
शोऽध्यायः ॥ ११ ॥
गमनपतिबन्धः ॥ ८१॥ अप्रतीघातो लक्षणं यस्याः। प्रती.
घातकरी न भवतीति तात्पर्यम् । यः कालो देशश्च मनुष्यादि-
भिर्दीर्घत्वेन ज्ञातः स एवं देवादीनामदीर्घ इत्याह-काल
इति ॥ ८२ ॥ कथेमकायैव दूरत्वमदूरत्वं चेति चेत्सदृष्टान्तमाह-
दर्पण इति ॥ ८३ ।। तथैवेति । दर्पणे दृश्यमानो यः सुदीर्घोऽपि
देशस्तस्य दर्पणानतिरिक्तत्वेन यथा न दीर्घत्वमेवमेवात्र चिति-
भासमानालोकादीनामप्रकाशत्वादिकं विचारितं सत् न स्थिर
भवतीत्यर्थः । अतः प्रतिबिम्बात्मकत्वाजगतः आश्रयरूपेण चि.
दात्मना चिना नास्तीः ॥८४॥ यदिति । यथा दर्पणेऽस्तीति
भासमानानां प्रतिबिम्बानां दर्पण एव स्वरूपमेवं चिदात्मनि यद.
स्तीति भाति तत्सर्व चितिरेव महेश्वरीति स्वस्मिन् प्रतिबिम्बात्म-
कवैचियभासने स्त्रैश्वर्यमेव निमित्तं न तु दर्पणस्येव प्रतिबिम्बमिति
सूचितम् । अध्यायादौ यत्पृष्टं कथं चितेरन्यच्चैत्यं नास्तीति तदी-
यता ग्रन्थेनोपपाधोपसंहरति-एवमिति ॥ ८५ ॥
इति श्री० वात्पर्यदीपिकायामेकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥

·द्वादशोऽध्यायः।
एवं दत्तात्रेयमुखाजगत्तत्वं निशम्य तु ।
पप्रच्छ भार्गवो भूयः सन्देहकलिलान्तरः॥ १ ॥
भगवन् संश्रुतं प्रोक्तं भवता जागतं ननु ।
यथा ब्रवीषि भगवंस्तत्तथैव न चाऽन्यथा ॥ २॥
तथापि कुत एतद्धि भाति सत्यात्मकं सदा ।
कुतो वाऽन्यैर्वृद्धिमद्भिः सत्यत्वेन विनिश्चितम् ॥३॥
त्वत्तः श्रुतं चापि भूयो भाति मे सत्यवत् कुतः ।
बह्येतत् कृपया नाथ यथा नश्येदयं भ्रमः ॥ ४ ॥
।
अत्राऽध्याये बाधिपधैर्जगत्सत्यवभासनम् ।
. दृढभावनयेत्युक्तं शैलाख्यानेन वै स्फुटम् ॥ १ ॥
एवं चितिरेवेति । सन्देहेन कलिकलुषितमान्तरं मनो यस्य
॥ ॥ जागतं स्वरूपमिति शेषः। तथैव चितिमात्ररूपमेव
॥२॥ तथापि असत्यमपि । कुतः कस्मात् कारणात् । सदा
सत्यात्मकं भाति । रज्जुसदेरसत्यस्य कदाचिदसत्यत्वेन भानं
दृष्टम् । इदं हि जगत् कथं सदा सत्यात्मकं भातीति भावः ।
नन्वेतद् गगननल्यतुल्य मृढेरेव सत्यत्वेन विदितमिति चेदाह-
कुतो वेति । अन्यैः परतवादिभिः । बुद्धिमद्भिस्तकानपुणैः ॥३॥
अथ च त्वत्तः गुरोराप्ततमात् असत्यमिदमिति सोपपत्तिक
श्रुतमपि भूयः कुतो मे जगत् सत्यत्वेन भाति एतद ब्रूहि ॥ ४ ॥

·. ૨૮૮ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे इत्यापृष्टो भार्गवेण दत्तात्रेयो महाशयः। जगत्मत्यभ्रान्तिमूलं प्रवक्तुमुपचक्रमे ।। ५ ।। शृणु राम जगद्धान्तेर्मूलमेतत् सनातनम् । वस्त्वविद्यापूर्वकं यद् हृदा भावनमंव तत् ॥ ६ ॥ पश्यात्मानमविज्ञाय स्वात्मबुद्धिं शरीरके। क मांसरुधिरास्थीनि क चिदात्माऽतिनिर्मलः ॥ ७ ॥ केवलं भावनादायाचिदात्मा देहकोऽभवत् । ज्ञातेऽप्यात्मनि चिढूपे भूयो भ्रान्तिः शरीरके ॥८॥ एवमेव भावनया सत्यं भाति जगत् खलु। विपरीतं भावयन् वै दृढं भ्रान्ति निवर्तयेत् ॥ ९ ॥ । -- -- महाशयेति । महान् अपरिच्छिन्नः चिदाकार आशयश्चित्रं यस्य । जगत् सत्यमिति या भ्रान्तिः तन्मूलं तन्निमित्तम् ॥५॥ एतद्व- क्ष्यमाणम् । सनातनम् अनादि । तदेवाऽह-वस्त्विति । वस्तु- नोऽविद्याया अयथावग्रहणमेतत्पूर्वकं यद्वस्तुनोऽन्यरूपेण दृढभा- धनम् । भावनाया दृढत्वं श्रद्धावस्वम् । तत् प्रोक्तभ्रमनि- मित्तम् ॥६॥ तत्रोदाहरणमाह-पश्येति । आत्मानमपरिच्छिन्न- चिद्रूपमविज्ञाय अयथावत् परिच्छिन्नत्वेन विज्ञाय । शरीरमात्मे- ति दृढभावनादिति शेषः । स्वात्मबुद्धिमिति । शरीरमात्मेति बुद्धिम् । शारीरं कुतो नात्मेति चेदाह-केति । अतिनिर्मलः चिर देकरसः ॥७॥ आत्मत्वेन दृढभावनादेहात्मनिश्चयः । एवं भावनादेव आत्मा चिद्रूपो न देह इत्युपपत्युपलब्धिभ्यों ज्ञाते. ऽपि पुनन्तिः ॥ ८॥ एवमेवेति । अनात्मनि देहे भावनया- ऽऽत्पबुद्धिवंदेवेयर्थः । दृढसत्यत्वभावनया असत्यमिति सम्यम् ·-- द्वादशोऽध्यायः। १८९ यो यथा भावयेदेतज्जगत्तस्य तथा भवेत् । योगिनां धारणाध्यानैः पश्य तद्रूपसङ्गतिम् ॥ १० ॥ अत्र ते वर्तयिष्यामि पुनरावृत्तमद्भुतम् । अस्ति बने सुन्दराख्यं पुरं परमपावनम् ।। ११ ।। तत्राऽऽसीन्नृपतिर्धीमान् सुषेण इति विश्रुतः । तस्य भ्राता महासेनो यवीयान् प्रियकृत् सदा ॥१२॥ शशास राज्यं नृपतिधर्मतः सर्वसम्मतः । कदाचिदश्वमेधैः सोऽघजद्देवं महेश्वरम् ॥ १३ ॥ तत्र राजकुमारास्तु महाबलपराक्रमाः। महत्या सेनया यज्ञाश्च सर्वेऽह्यनुसंययुः ॥ १४ ॥ अश्वस्थ रोधकान् सर्वान् विजित्य बलिनो बलात् । ययुरैरावतीतीरमन्वश्वं नृपतेः सुताः ॥ १५ ॥ । ज्ञातमपि जगत सत्यमिति भाति । नन्वेवं सति जगति सत्य. स्वबुद्धिरनिवार्यैव इति चेन्नेत्याह-विपरीतमिति । एतजगत् असत्यमिति सदा विपरीतं दृढं भावयन सत्यत्वभ्रान्ति निव- तयेत् ॥ ९॥ कुत एवमिति चेदेवमेक भावनासामर्थ्यमित्याह-यो यथेति । कैतद् दृष्टमिति चेदाह-योगिनामिति । धारणा ध्यानश्च भावनापरिपाकविशेषः । बहुवचनं धारणादेरवान्तरभेदाभिप्रायम् । तपसङ्गतिम् जगतो भावनानुरूपतामाप्तिम् ॥ १० ॥ अत्र जगतो भावनानुरूपताप्राप्तौ । वर्तयिष्यामि उपक्रमिष्यामि । पर- मपावनं तीर्थभूतम् ॥ ११ ॥यवीयान् कनिष्ठः भ्राता प्रियकृत ॥ १२ ॥ १३ ॥ तत्र यज्ञे । अश्वचीयामश्चमनुगतः ॥ १४ ॥ रोधकान शत्रून् । ऐरावती नदी । अन्वश्वम् अश्वपृष्ठतः॥१५॥ -- ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे दहशुस्तत्र राजर्षि तङ्गणाख्यं तपोनिधिम् । बलोद्धता अवज्ञाय तमसङ्गभ्य ते ययुः ॥ १६ ॥ तीक्ष्य तङ्गणसुतः पित्रवज्ञां रुषान्वितः। जग्राहावं यज्ञायं तं राजपुत्रान् हि भर्सयन् ॥१७॥ अथ राजकुमारास्ते रुरुधुः सर्वतो हि तम् । तावत्तङ्गणपुत्रोऽपि गण्डशैल पुरःस्थितम् ॥ १८ ॥ विवेशाश्वं समादाय पश्यत्सु राजसूनुषु । सावं शिलाविलीनं तं दृष्ट्वा राजकुमारकाः॥१९॥ विभिदुर्गण्डशैलं तं शस्त्रैरुच्चावचैः पृथक् । चूर्णिताद् गण्डशैलात् स महत्या सेनया वृतः ॥२०॥ निर्गत्य तङ्गणसुतो जिगाय युधि तान् क्षणात् । निहत्य सेनां सौषेणी अध्वा राजकुमारकान् ॥२१॥ प्रविवेश गण्डशैलं भूयस्तङ्गणसम्भवः । अथ सेनाभटाः शिष्टा गत्वा राज्ञे न्यवेदयन् ॥२२॥ साश्वराजकुमाराणां हरण गण्डशैलके । सुषेणो विस्मितोऽत्यन्तमुवाचाऽवरजं स्वकम् ॥२३॥ वत्साऽऽशु गच्छ तं देशं यत्राऽऽस्ते तङ्गणो मुनिः। तपस्विनोऽचिन्त्यवीर्या अजेया देवमानुषैः ॥२४॥ तत्र ऐरावतीतीरे । अवज्ञाकार एव । सङ्गम्येति प्रणामादिपूर्वक समीपमगत्वेत्यर्थः । ते राजकुमाराः ॥ १६ ॥ १७ ॥ तं मुनिपु. त्रम् ॥ १८॥ तं मुनिपुत्रम् ॥ १९ ॥ उच्चावचैरुत्तमैरधमैश्च । चूर्णितात् चूर्णितैकदेशात् ॥ २० ॥ तान् राजकुमारान ॥२१॥ मुन्दरपुरं गत्वा ॥ २२ ॥ तच्छुत्वा विस्मितः ॥ २३ ॥ पतो. ।

·द्वादशोऽध्यायः। - तं प्रसाद्य सुतानश्वं चाऽऽसाधाऽऽयाहि सत्वरम् । न कालोऽतिव्रजेदेष वसन्तो यज्ञसम्मतः॥ २५ ॥ अभिमानो न कर्त्तव्यस्तपस्विषु कदाचन । क्रुद्धास्तपस्विनो लोकान् भस्मीकुर्युः क्षणेन वै ॥२६॥ अतः प्रसादनपरो भूत्वा स्वार्थ प्रसाधय । इत्यादिष्टो महासेनस्तं देशं शीघ्रमाययौ ।। २७ ॥ अपश्यत्तङ्गणं तत्र समाहितमतिं दृढम् । काष्ठकुड्यात्मतां प्राप्तं शान्तेन्द्रियमनोधियम् ॥२८॥ निर्विकल्पदशाम्भोधिनिलीनस्वात्मभावनम् । प्रणम्य दण्डवद् भूयः कृताञ्जलिपुटस्तदा ॥ २९ ॥ तुष्टाव विविधैः स्तोत्रैमहासेनो मुनीश्वरम् । तथा तस्य संस्तुवंतो ह्यत्यगाद्वै दिनत्रयम् ॥३०॥ अथाऽऽजगाम तत्पुत्रः सन्तुष्टः पितृसंस्तवात् । । । + । । ऽजेया अतः प्रसाद्य । अश्वमेधस्य कालः ॥२४॥ २५ ॥ २६॥ स्वार्थ अश्वादिमोचनम् । तं देशम् तङ्गणेनास्थितम् ॥ २७ ॥ दृढं यथा तथा सम्यक् स्वात्मन्यप्रकम्पतयाऽऽहिता स्थापिता मतिफैन । अत एव काष्ठेत्यादिदेहचाचल्याभावः शान्ते. त्यादिना वाह्यान्तःकरणयोश्वाञ्चल्याभाव उक्तो ज्ञेयः ॥२८॥ निर्विकल्पदशा निर्गता विषयाकारैः परिच्छेदात्मिका विकल्पदशा यस्याश्चितेस्तस्या अपरिच्छिन्नत्वेनाम्भोधिरूपता तत्र नितरां लीनं सूक्ष्मत्वेन स्थितमात्मनो भावनं महत्त्वेन स्फुरणं यस्य । निर्विकल्पस्वरूपस्यापि व्युत्थानानुरोधेन सूक्ष्माईविमर्शनाभ्यु- पगम इति ध्येयम् । एवंविधं तङ्गणं प्रणम्य ॥ २९ ॥ ३० ॥ ।

·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे
--
प्रोवाच तं महासेनं राजंस्तुष्टोऽस्मि संस्तवात् ॥३१॥
ब्रूहि किं तेऽभिलषितं साधयाम्पविलम्बितम् ।
अहं पुत्रोऽस्म्यस्य विभोस्तङ्गणस्य महामुनेः ॥३२॥
: तस्य मे पितुः कालो भाषणे शृणु भूमिप!।
समाहितस्वान्त एष द्वादशाब्दादनन्तरम् ॥ ३३ ॥
समाधितः समुत्तिष्ठेत्तत्र पश्चाब्दका गताः।
सप्ताऽवशेषा एवं हि समयोऽस्य पुरातनः ॥ ३४ ॥
तत्तेऽभिवान्छितं ब्रूहि यत्तस्मात्तत् करोम्यहम् ।
न मां बालं विजानीहि पितृतुल्यं तपस्विनम् ॥३५॥
नाऽसाध्यं विद्यते लोके योगिनां हि तपस्विनाम् ।
श्रुत्वा मुनिकुमारोक्तं महासेनोऽतिबुद्धिमान् ॥३६॥
प्राह तं तङ्गणसुतं प्रणम्य च कृताञ्जलिः ।
मुनिपुत्र ! प्रियं मेऽध करोषि यदि सत्यतः ॥ ३७ ॥
तत् पितुस्तेऽद्य वाञ्छामि समाधेव्युत्थितस्य वै ।
सह सम्भाषणं किञ्चिदेतदत्यन्तवाञ्छितम् ॥ ३८ ॥
अनुकम्प्यो यद्यहं ते द्रुतमेतत् प्रसाधय ।
श्रुत्वैतद्वचनं राज्ञः प्राऽऽह तापसजः पुनः ॥ ३९ ॥
।
'..
.
|-
tac
अथ चतुर्थदिने ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ अनन्तरं समुत्तिष्ठेदित्यन्वयः
॥ ३३ ॥ समयः सङ्केतः सङ्कल्प इति यावत् । अस्य मे पितुः
॥ ३४ ॥ तत् तस्मात् । यदस्मात्तेऽभिवाञ्छितं तदहं करोमि ।
अत्र बालं मामसमर्थ न विजानीहि ॥ ३५ ।। अतिबुद्धिमानि-
ति। बालानामनवस्थितत्वज्ञ इति भावः ।। ३६ ॥ ३७॥
पितुरित्यादि षष्ठयन्तं तृतीयया विपरिणेयं सहयोमात् ॥३८॥

·द्वादशोऽध्यायः । १९३ --- - राजन् न साध्यं घेतत्ते वाञ्छितं सर्वथा भवेत् । तथाऽपि ते करोमीति प्रतिश्रुत्याऽन्यथा कथम् ॥३०॥ ब्रवीमि भूयस्तत् किश्चित् प्रतीचस्वाऽभियाचितः । मुहूर्तमान मे पश्थ सामर्थ्य योगसम्भवम् ॥ ४१ ॥ एष मेऽद्य गुरुः शान्तपदे परमपावने । सस्थितस्तं बाह्ययत्नैरपि को वै प्रबोधयेत् ॥ ४२ ॥ पश्याऽहं बोधयाम्येनं योगयुक्त्यैव सूक्ष्मया । इत्युक्त्वाऽथ समाविश्य समाहृत्येन्द्रियाण्चलमा४३॥ प्राणेऽपानं सुसंयोज्य मुख्यप्राणेन निर्गतः । देहं पितुः प्रविश्याऽऽशु प्रलीनं तस्य मानसम् ॥४४॥ . . । . ॥ ३९ ॥ कथं ब्रवीमीति सम्बन्धः ॥ ४० ॥ ४१ ॥ शान्तपढ़े सिर्विकल्परूपे ॥ ४२ ॥ सर्वथाऽशक्यं चेत्वमेनं कथं बोधयिष्य- सीति चेदाह-मूक्ष्मयेति । मादशसूक्ष्मयोगं मुक्तिविदां नाशयमिति भाव: । समाविश्य उपविश्य । अलमत्यतामिन्द्रियाणि समान हत्य संरुद्ध्य ॥ ४३ ॥ माणो बहिनिर्माच्छन्नान्तरो वायुः तस्मिन् । अपानं बाह्यमन्तर्गच्छन्तं वायुम् । सुसंयोज्य एकीक- स्य । अपानं निरुत्य निाशेषेण प्रापावायुविरेचनालस्तरं बा- कुम्भकं कृत्वेति भावः । मुख्यप्राणोऽहङ्कारात्मान्ताकरपाम् । तेन रूपेण देहानिर्गतः । तस्य पितुः । भरणे वन्तःकरणं मलीनं संस्कारमयप्राणेन सह निगञ्छति । तदन्तःकरणस्य लीनत्वादेव स न किञ्चिज्जानाति । परकायप्रवेशे तु नान्तः करणस्य विलयः । किन्तुं ब्राह्मकुम्भकाभ्यासपरिपाकेन स्वेच्छा. २५ ·१९४ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे . बोधयामास चाऽऽकृष्य प्रबोध्याऽऽशु विनिर्गतः । देहं स्वमाविशद् यावत्तावत् स बुबुधे मुनिः ॥४५॥ अपश्यदनगं भूयः स्तुवन्तं प्रणतं तदा । किमेतदिति सश्चिन्त्य सर्व योगदृशाऽविदत् ॥ ४६ ।। प्रसन्नचित्त आमन्य पुत्रं प्राह सुशान्तधीः । वत्स ! नैवं पुनः कार्य क्रोधस्तु तपसो रिपुः ॥४७॥ राज्ञा हि रक्षिते लोके तपो निर्विघ्नमेधते । यज्ञविघ्नक्रिया दैत्यस्वभावो न मुनेः कचित् ॥४८॥ प्रयच्छाऽश्वं राजपुत्रानप्यस्मै सुमना द्रुतम् । शीघ्रं यात्वेष यज्ञस्य न कालातिक्रमो भवेत् ॥४९॥ - यैव प्राणमवष्टभ्यान्तःकरणं तेन सह स्वनिर्गमादिकं विदमेव निर्गच्छतीति ज्ञेयम् ॥ ४४ ॥ पितुरात्मनि प्रलीनं निरुद्धं मन आकृष्य बोधयामास । अन्तःकरणस्य तमोमयत्वसम्पत्तिलयः। रजोमयत्वसम्पत्तिः प्रबोधः। सत्वमयतासम्पत्तिनिरोधः । इत्य- नाकरणसुषुप्तिजाग्रत्समाधिषु दशात्रयं ज्ञेयम् । यद्यप्यन्ता- करणस्यातीन्द्रियत्वेन तदाकर्षणमशक्यम् , तथापि योगिनाम- तीन्द्रियज्ञानं योगसामर्थ्यादिति ज्ञेयम् । पितृदेहाद्विनिर्गतः । सः तङ्गणः ॥ ४५ ॥ सर्व पुत्रादिचेष्टितम् ॥ ४६ ॥ प्रसन्नचित्त इति । शान्तबुद्धिवाद्राज्ञि पुत्रे वा न तस्य क्रोष इति भावः । एवं क्रोधेनाश्चहरणादिकम् ॥ ४७ ॥ राजाऽस्माकमुपकारी तस्यापकरणेनास्माकं कृतघ्नता स्यादि- स्याह-राज्ञेति । अनुपकारिणोऽपि यज्ञविनोऽयुक्त इत्याह- यज्ञेति ॥ ४८ ॥ सुमना इति । शेषन्त्यक्त्वेत्यर्थः । एष.रा.

·द्वादशोऽध्यायः । १९५ इत्युक्तो गण्डशैलं स प्रविश्य क्षणमात्रतः । साश्वान् राजसुतांस्तस्मै ददौ प्रीत्या गतक्रुधः॥५०॥ ततः साश्वान् भ्रातृपुत्रान् संप्रेष्य नगरं प्रति । महासेनस्तङ्गणं तं प्रणम्यात्यन्तविस्मितः ॥ ५१ ।। अपृच्छत् प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रसाद्य मुनिपुङ्गवम् । भगवन् ज्ञातुमिच्छामि साश्वा में भ्रातृनन्दनाः॥५२॥ कथं गण्डशैलगर्भे संस्थितास्तत् समीरय । एवं राज्ञानुयुक्तो ऽथ तङ्गणः प्राह भूपतिम् ॥५३॥ शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि पुराऽहं पृथिवीपतिः । समुद्रवलयां पृथ्वीमन्वशासं चिरं खलु ॥ ५४ ॥ महादेवप्रसादेन ज्ञात्वा चितिमधीश्वरीम् । त्रिपुरा लोकसंस्थानं नीरसं विमृशंस्तथा ॥ ५५ ॥ निर्षिपणो लोकयात्रायां न्यस्य राज्यं सुतेष्वथ । प्राविशं वनमेतं वै भार्या मामन्वगात् सती ॥५६॥ तस्पाभितप्यतो मेऽद्य ययुरबुंदवत्सराः । भार्यापि मत्सेवनेन परां सिद्विमुपागता ॥ ५७ ।। कदाचिदथ भाव्यर्थगौरवान्मे प्रिया सती। जभ्राता ॥ ४९ ॥ सः मुनिपुत्रः । तस्मै महासेनाय ॥ ५०॥ ॥५१॥५२॥ कथमिति । गण्डशैलस्य सघनत्वादित्यर्थः ॥ ५३ ।। ५४ ॥ आत्मरूपां चितिम् । लोकस्य दृश्यस्य संस्थान स्थितिम् । नीरसमिति । चितिप्रतिबिम्बत्वेन निस्तत्व- भूतत्त्वात् ॥ ५५ ॥ निर्विण्णो जातालम्बुद्धिः । लोकयात्राया व्यवहृतेः ॥ ५६ ॥ परां सिद्धिं मोक्षम् ॥ ५७ ॥ भाव्यर्थगौ. ।

·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे । । समाधावेव कामातमानसाभूत्ततस्तु सा ॥ ५८ ॥ मां दृष्ट्वा रतिमिच्छन्ती समाधिस्थं स्थिरान्तरम् । असहन्ती कामवेगं भावयामास मद्रतिम् ॥ ५९॥ गाढभावनया प्राप्य सम्भोगं तु मया सह । दधार गर्भ सुषुवे पुत्रमेतं पुरः स्थितम् ॥ ६० ॥ घुत्रं न्यस्य मदुत्सङ्गे मां समाधे प्रबोध्य च । देहं भूतेषु सात्कृत्य परव्योमाऽऽत्मता ययौ ॥६॥ अथं दृष्ट्वोत्सङ्ग एनं ज्ञात्वा तस्या गतिं पराम् । दयाक्रान्तमना जातस्तेनायं वर्द्धितो मया ॥ १२ ॥ श्रुत्वा कदाचिन्मत्तोऽयं राज्यशास्तिं पुरा कृताम् । राज्यशासमकामोऽभूत् प्रार्थयामास मामनु ॥३३॥ ततो मदुपदेशेन प्राप्य घोगर्द्धिमुत्तमाम् । निर्माय भावनायोगात् लोकमस्मिन् महाऽश्मनि॥६४॥ समुद्रवलयां पृथ्वी शास्ति नित्यं सुतस्त्वयम् । तल्लोके ऽश्वा सुता राज्ञो निरुद्धास्ते हि मोचिताः ॥६५॥ इत्येतत्ते समाख्यातं गण्डशैले ऽवरोधनम् । । - रवात् । भवितव्यस्याबोधत्वात् । समाधावेव | निरुद्धं मनः कामाकारणे प्रोद्बुद्धमिति भाषः ॥ ५८ ॥ स्थिसंन्तरम् । झटि- स्युदोषयितुमशक्यम् । मयाँ कृतां रति भाषयामास ।। ६९ ।। ॥६० ॥ एवं कामविहिता देहेऽपि जातनिर्वेदादेहं त्यक्तवती. स्वाह-पुत्रमिति । सात्कृत्य संयोज्य । परं व्योम परं ब्रह्म ॥ ११॥ तस्याः पत्न्याः । अयं सुतः ॥ ६२ ।। अयं पुषो मया कृताम् ॥ ६३ ॥ योगदि योगैश्वर्यम् । अस्मिन् पुरस -- ·द्वादशोऽध्यायः । १९७ इति श्रुत्वा मुनिवचो भूयः पप्रच्छ भूपतिः ॥६६॥ श्रुतं त्वदुक्तमतदै महाश्चर्यकरं परम् । । तं लोकं द्रष्टुमिच्छामि कृपया मे प्रदर्शय ॥ ६७ ॥ इति सम्प्रार्थिती राज्ञा मुनिः पुत्रं समादिशत् । वत्सास्मै दर्शय स्वीयं लोकं सर्व यथेप्सितम् ॥६८॥ इत्युक्त्वा तङ्गणो भूयः प्रविवेश समाहितिम् । अथ तं तङ्गणसुतः समासाद्य नृपं ययौ ॥ ६९ ॥ गण्ड शैलं प्रति ततः प्राविशन्मुनिदारकः । प्रवेष्टुं नाशकद् भूप आह्वयत्तं मुनेः सुतम् ॥ ७० ॥ सोऽपि गण्डशिलान्तस्थ राजानं समुपाह्वयत् । अथ भूयो विनिष्क्रम्य प्राह भूपं मुनेः सुतः ॥ ७१ ॥ नृपैष लोकस्ते ऽसाध्यः प्रवेष्टुं खल्बयोगिनः । अयोगाद् गण्डशैलोऽयं घनः सप्रतिघोऽभवत् ॥७२॥ तेन व्यस्तं सर्वथैव पितुर्वचनगौरवात् । तदत्र देहं विन्यस्य कोटरे तृणसंवृते ॥ ७३ ॥ मनोमात्रशरीरः सन् शैलं विश मया सह । इत्युक्तः प्राह नृपतिरशक्तो देहनिर्गमे ॥ ७४ ॥ स्थिते । ६४॥६५॥ ६६ ॥ ६७।६८ ॥ समाहिति स- माधिम् ॥ ६९ ॥ गण्डशैले माविशत् । आयन्तं गजानं मु. निपुत्रस्थाहानक रमिति भावः ॥ ७० ॥ सोऽपि मुनिपुत्रो. अपि ॥ ७१ ॥ अयोगाव भावनायोगसिद्धि विना । धन: निविडः । समनिधः प्रवेशप्रतिबन्धकः ॥७२॥ यस्मादवयं मेतमः : तत् तस्मात् । कोटरे भूविले । शरीरोपघाताकाका.

·१९८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे कथं मुने देहमिममुत्सृजामि समीरय । उत्सृजामि यदि वलानाशमेष्यामि सर्वथा ॥ ७५ ॥ एवं वदन्तं नृपति प्रहस्याह मुनेः सुतः। . अहो योगानभिज्ञोऽसि चाऽस्तु नेत्रे निमालय ॥७६।। इत्युक्त्वा मीलिताक्षं तं प्रविश्य निमिषार्द्धतः । आकृष्य तल्लिङ्गतर्नु क्षिप्त्वा श्वभ्रे च तत्तनुम् ॥७७॥ योगसामर्थ्यतः शैले निविश्य नृपसंयुतः । सुषुप्तं देहवैकल्यात् स्वसङ्कल्पोत्थदेहके॥ ७८ ॥ संयोज्य बोधयामास प्रबुद्धो नृपतिस्तदा । गृहीतं मुनिनाऽपश्यत स्वं महागगने तदा ॥ ७९ ॥ ऊड विष्वक् च संपश्यन् नभो भीममनन्तकम् । भीतः प्राह मुनेः पुत्रं मुने मां न परित्यज ॥ ८० ॥ परित्यक्तो विनश्यामि पतिष्येऽहं निराश्रये । इति भीतं नृपं दृष्ट्वा प्रहस्याऽऽह मुनेः सुतः ॥ ८१ ॥ दिभ्यो रक्षणाय तृणसंटते इति ॥ ७३ ॥ देहानिर्गमे ॥७४ ॥ बलात् रासमतिरोधकजिहोत्पाटनादिना ॥ ७५ ॥ ७६ ॥ तं राजदेहम् । तत्तनुं राज्ञः स्थूलतनुम् ॥ ७७ ॥ स्थूलदेहवैक. ल्यात् । स्थूले स्वसङ्कल्पोत्थान्यदेहके ॥ ७८ ॥ लिङ्गदेहं संयो. ज्य । ननु प्राक् राजपुत्रादयः कथं स्थूलदेहयुता नीता इति चेदुच्यते-ते हि सुषुप्ता एव शैललोके. नीताः । जाग्रत:- स्वाभाविकस्थूलदेहवतो ऽयोगिनस्तल्लोकावलोकनमशक्यमित्येव उद्योगसाममिति पूर्वोत्तरग्रन्थार्थसिद्धोऽभिप्रायो ज्ञेयः।।७९॥

·। द्वादशोऽध्यायः। १.९९ . परित्यज भयं भूप नोवमुजामि निशामय । एनं शैलान्तरस्थानं लोकं धैर्येण सर्वतः ॥ ८२ ॥ अथ धैर्य समालम्ब्य नृपः समवलोकयन् । अधो दूरे सनक्षत्रमभ्रमन्धतमोवृतम् ॥ ८३ ॥ प्रविश्य तं देशमपि ततोऽधस्तात् प्रपश्यत । चन्द्रमण्डलमास्फीतं तत्राऽऽगत्य जडीकृतः॥.८४ ॥ चन्द्रमण्डल शीतन मुनिपुत्रेण रक्षितः । अथ प्राप्य सूर्यलोकं तत्करैरभितापितः ॥ ८५ ॥ मुनिपुत्रेण योगेन शिशिरीकृतदेहकः । अपश्यल्लोकमखिलं स्वलोकप्रतिविम्बवत् ॥ ८६ ॥ अथ शृङ्गे हेमगिरेमुनिना सह संस्थितः । मुनिप्रदर्शितं सर्वमपश्यत् पृथिवीपतिः ॥ ८७ ॥ देशान्तरावलोकाय मुनिदत्तशुभेक्षणः । अपश्यदलयात्मानं लोकालोकाख्यपर्वतम् ॥ ८८ ॥ तहहिन्तिसन्दोहमन्त सौवर्णमेदिनीम् । समुद्रान् सप्तद्वीपांश्च नदीगिरिसमाकुलान् ।।८९॥ । विष्वक् परितः ॥ ८० ॥ ८१ ॥ निशामय पश्य । लोकं प्राणिसमुदायम् ॥ ८२ ॥ अथ मुनिवाक्यश्रवणानन्तरम् । अभ्रमाकाशम् । अन्धतमोहतमिति । नक्षत्रलोकोपर्यन्धकारस्य सर्वबाह्यस्य विद्यमानत्वादिति भावः ॥ ८३ ॥ तं देशं न. क्षत्रदेशम् ॥ ८४ ॥ ८५ ॥ प्रतिबिम्बवत् स्थितम् ॥ ८६ ॥ दूरसान्तरयोर्देशयोरवलोकनायाशुभेक्षणोऽपति- हृतनेत्रः ।। ८८ ॥ तद्वहिः लोकालोकबाहिरन्तः लोकालोका- ·२०० त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे । ', भुवनान्यापि सर्वाणि चन्द्राद्यान् विबुधोत्तमान् । दैत्यान् मनुष्यान् रक्षांसि यक्षकिंपुरुषादिकान् ॥९॥ तत्राऽपश्यत् सत्यलोक वैकुण्ठे राजले नगे। मुनिपुत्रं स्वमात्मानं ब्रह्म विष्णुशिवात्मना ॥ २१ ॥ विभज्य संस्थितं सर्वलोकं.सृष्टयादिहेतवे । : अधोऽपश्यद भूविभागे कृत्वा रूपान्तरं तथा ॥९॥ प्रशासनपरो भूमः सार्वभौमत्वमास्थितः । एवं मुनिकुमारस्य दृष्ट्वा योगर्द्धिमुत्तमम् ॥ ९३ ॥ विस्मितो ऽभून्महासेनस्ततः प्राह मुनेः सुतः । राजन्नतल्लोकजातं पश्यतः काल अत्यगात् ।। ९४ ॥ अर्बुदानां द्वादशकमितोऽप्यत्र दिनात्मकः । गच्छावो पायलोकतं यत्रास्ले जनको मम ॥१५॥ इत्युक्त्वा भूभृता लेन सह भृया समागतः । पूर्ववत्तं गण्ड शैलान्निगत्याभ्याययौ बहिः ॥ ९६ ॥ इति श्रीम. ज्ञानखण्डे गपडशैललोकावलोकने द्वादशोऽध्यायः ॥ . । -- न्तः ॥ ८९ ॥ ९० ॥ ९१ ॥ भूविभागे भूलोके ॥ ९२ ।। या. गद्धि योगैश्वर्यम् ॥१३॥ ततः स्वलोकप्रदर्शनानन्तरम् ॥१४॥ बहिर्लोके द्वादशाबुंदवर्षमितोऽप्यत्र लोके एकदिनात्मकः ॥१५॥ भूभृता राज्ञा ।। ९६ ॥ इति श्रीतात्पर्यदीपिकायां द्वादशोऽध्यायः ॥ .

·"" त्रयोदशोऽध्यायः। --- मुनिपुत्रः पुनः शैलान्महासेने विनिर्गते। विधाय मूञ्छितं लिङ्गदेहं संस्कारमात्रकम् ॥१॥ समादाय विनिर्गत्य प्राक्षिपत्तच्छरीरके। उत्थापयामास तु तं जीर्ण देहसुसङ्गतम् ॥ २॥... अथोत्थितो महासेनो बाघलोक समीक्ष्य हु। भुवं जनांस्तरून स्रोतोहृदादींश्चापि नूतनान् ॥३॥ बभूव विस्मितोऽत्यन्तं पप्रच्छ मुनिनन्दनम् । कतमो वै महाभाग लोकोऽयं मे प्रदर्शितः॥४॥ पुरादृष्टादपूर्वोऽयं समाचक्ष्वतदद्भुतम् । इत्यापृष्टो मुनिसुतो महासेनमुवाच ह ॥ ५ ॥ शृणु राजन्नयं लोकः पूर्व, योऽस्माभिरास्थितः । स एव चिरकालेन परिणामान्तरं गतः॥, ६.॥ भा. । . अत्राऽध्याय योधपयैः स्वमजागरयोः समा। स्थितिदृश्यं भावनैकसिद्धं चेति निरूप्यते ॥१॥ व: स्थूलेन्द्रियाधभाशत् सुषुताधियः संस्कारमात्रकम् ॥ १ ॥ शैलाद्विनिर्गत्यः । बच्छरीरके प्राक्ः तृणकोटरन्यस्तेः । तं राजा मम् ॥ २ ॥ नुतनान् परिणामान्तरं गतान ॥ ३ ॥ शैलान्तरे वदं लोकान्तारामिति मत्वा पृच्छति-कतमः इति । महान् भागो * ·१०२ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे . . शैललोकगतानां नो दिनमेकं यदत्यगात् । तावतेपात्र कालेन द्वादशाबुंदवत्सराः ॥ ७ ॥ अतिक्रान्ता अतो लोकस्त्वयं रूपान्तरं गतः । भिन्न व्यवहृतिं पश्य भाषां चापि समन्ततः ॥८॥ एवमेव जनानां तु कालेन भिद्यते स्थितिः । एवं मया तु बहुधा दृष्टा भिन्ना जगतस्थितिः । पश्यैत्र मेष भगवान् समाहितमतिः पिता। सोऽयं देशो यत्र पूर्व त्वया मे संस्तुतः पिता ॥१०॥ एनं पश्य महाशैलं यत्र मे लोक इक्षितः । त्वद्भातुर्वेशपुरुषा अतिक्रान्ताः सहस्रशः ॥ ११ ॥ यत्ते परं वङ्गदेश सुन्दराख्यं स्थितं पुरा । तत्राऽभूत् सम्प्रति वनं व्याप्तं श्वापदमण्डलैः ॥१२॥ स्वद्भातुर्वशजः सद्यो वीरबा हुरिति श्रुतः । मालवेशो विशालाख्ये क्षिप्रातीरे पुरेऽस्ति हिं॥१३॥ तबंश्योऽपि सुशर्माख्यो द्राविडेवभवन्नृपः। घड़ने नाम नगरे ताम्रपर्णीसरित्तटे ॥ १४ ॥ लोकस्थितिरियं चेत्थं सर्वदा परिवर्तते । अल्पकालेनैवमेतदभवन्नूतनं जगत् ॥ १५ ॥ इतोऽपि चिरकालेन नगा नधो हृदा भुवः । भाग्यं योगसम्पद्यस्य ॥ ४॥ ५॥६॥ कुतः परिणामानरं मत इति चदाह-शैलेति ॥ ७॥ अतः बहुकालात्ययात् ॥ ८॥ ॥ ९ ॥ १० ॥ ११ ॥ तत्र तत्पदेशे ॥ १२॥ १३ ॥ १४ ॥ परिवर्तते परिणामान्तरं मानोति ॥ १५ ॥ इतोऽपि द्वाद- - ·1 प्रयोदशोऽध्यायः। . अन्यथाभावमायान्ति एवमेव जगद्गतिः ॥ १६ ॥ गिरयो निम्नतां यान्ति निम्नदेशा महोच्चताम् । मरुदेशशास्त्वनूपाः स्युः पर्वता वालुकामयाः ॥१७॥ कठिना भूः शिलाप्राया भवेदत्यन्तकोमला। कोमला भूरपि भवेत् पाषाणसदृशी कचित् ॥१८॥ अषरा भूरुर्वरा स्यादुर्वरोषररूपिणी । रत्नानि कर्कराः स्युबै रत्नात्मानस्तु शर्कराः ॥ १९ ॥ क्षारं जलं स्वादुरसं मधुरं क्षारतां गतम् । कदाचिन्नरबाहुल्यं कदाचित पशुमश्चयम् ॥ २० ॥ कदाचित् कृमिकीटादिप्रचुर जगदीक्षितम् । एवमेतजगत् कालभेदात् परिणतं पृथक् ॥२१॥ तस्मादयं पुराऽस्माकं लोक एवेशः स्थितः । इत्याकर्ण्य मुनिसुतवाक्यं स च महीपतिः ॥२२॥ महासनोऽत्यन्तशोकाविष्टो भूमुिपागतः । मुनिपुत्रसमाश्वस्तः प्रज्ञामासाद्य भूपतिः ॥ २३ ॥ अत्यन्तगोकसंविष्टो विललाप सुदीनवत् । ... भ्रातरं भ्रातृपुत्रांश्च दारान् स्वात्मन एव च ॥२४॥ . - : शार्बुदसङ्ख्यातकालादपि । नगाः पर्वताः ॥ १६ ॥ एतदे. वाह-गिरय इति । मिरयोऽत्युच्चपर्वताः । अनृपाः उदकप. चुरा : ॥ २७ ॥ १८ ॥ उर्वरा शस्यवती ॥ १९ ॥ २० ॥ परिणतं भवतीति शेषः ॥ २१ ॥ तस्मात् परिणामान्तरपाले ईदृशः अपूर्ववत् ॥ २२ ॥ २३ ॥ स्वात्मनोऽपि पुत्रादीनिति ·। त्रिपुरारहस्ये शानखण्डे पुत्रादींश्च पृथक स्मृत्वा पिललापाऽतिदुःखितः । अथ तं मोहतो भ्रातृमुखान् सोचन्तमञ्जसा ॥२५॥ मुनिपुत्रो बचः प्राह वुषोधयिषया ऋषम् । राजंस्त्वं बुद्धिमान्नूनं तरिकम हि शोचसि ॥ बुद्धिमत्तो हि विफलं जातु कुर्वन्ति कर्म नो । अविमृश्य फलं बस्तु कर्म क्रुयात् स बालिशः ॥२७॥ तत्त्वं शोचास कं हि किमार्थ वा हि शोचनम् । इत्युक्तः प्राह तं भूपो महासेनोअतिदुःखितः ॥ २८ ॥ किं न पश्यसि शोकस्य स्थानं मम महामुने ! सर्व प्रस्थ हृतं तस्य कारणं पृच्छसीह किम् ॥ १९ ॥ एकस्मिनषि शोकस्याद्धले लोकस्य सर्वथा। कुतस्त्वं पृच्छसि पुनः सर्वकाशे शुपस्थिते ॥ ३० ॥ इत्युक्तो मुनिपुत्रोऽपि भृया प्राह हसत्रित । राजन् ब्रूहि किमेतत्ते कुलधर्म: सनातनः ॥ ३१॥ अच्छाचनमकृस्वा तु प्रत्यवायो महान् भवेत् । अथवा शोचिते नष्टं प्राप्यते भूम एव तात् ॥ ३२॥ 7 । सम्बन्धः ॥ २४ ॥ तं राम्जानम् ॥ २५ ॥ बुबोधयिषया बोधयितुमिच्छया ॥ २६ ॥ शोचितस्य फलं कुतः पृच्छसीति चेदाह-बुद्धिमन्त इति फलं किञ्चित् स्वादेवेति वेदाइ-अ.. विमुक्षेति ॥ २० ॥ सत् तस्मात् ॥ २८ ॥ २९ ॥ शोकस्य कारणं कुतः पृच्छसि मम सर्वनावामी ३ ॥ सामने नष्टं शोचितव्यमिति । सनातन परम्परामतः ॥ ३९ ॥ सम्मान कुलधर्माकरणे. प्रत्यापो भवेदोषसि किमी - ·प्रयोदशोऽध्यायः २०५ - . --- राजन् विमृश धैर्येण शांचिते किं फलं भवेत् । नष्टेषु बन्धुषु यदि शाचितव्यं तदा शृणु ॥ ३३ ॥ अतीता बन्धवो नष्टाः पितामहमुखाः खलु । तत् सर्वदा शोचितव्यं कुतः सर्व न शोचितम् ॥३४॥ अथ ते बन्धवः कस्य बन्धुत्वं वा कुतस्तव । मातापित्रोः स्वस्थ वाऽपि पुरीषकृमयो हि ये ॥ ३५ ॥ असङ्ख्याता स्वदेहोत्था देहसम्बन्धिनोऽपि च । न ते स्युबन्धवः कस्मात् कुतोवा ते न शोचिंताः ३६।। राजन् विमृश कस्त्वं वै कान् विनष्टान् प्रशोचसि । देहस्त्वं देहभिन्नो वा देहः सयातरूपकः ॥ ३७ ॥ सङ्घातस्यैकदेशस्य वा नाशानाश उच्यते । प्रतिक्षणं त्वेकदेशनाशो देहस्य भावितः ॥ ३८ ॥ . । प तब नष्टम् ॥ ३२ ॥ नष्टं न प्राप्यते किंतु शिष्टाचारस्वाच्छो- चित्रस्य सफलत्वमिति चेदाइ-विमृशेति । लोके शोचडि किं फलं पानं यत् मम भवेदिति विशेअर्थ: । फलं नास्त्यपि तु कुलधर्म एवेतिचेदाह-विति ॥ ३३ ॥ सर्वदेति । अन. न्वानां बन्धूनां मृतत्वेन तच्छोयनसम्मितं तवाऽऽयुरेव न भवे. द्विति तात्पर्यम् ।। ३४ ॥ से घावादयः । सबन्धुत्वं सब कुतो हेतो। एकगर्भवासादिना भ्रात्रादिश्वन्धुत्वं ममेति चेदाइ- मातेति ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ देह एवाहमिति चेदाइ-देहः सङ्घा. तरूपक इति ॥ ३७॥ सजातरूपदेह एवाऽहं नष्टान देहात्म- कान बन्धूनेव शोचामीति चेदाह-सङ्घातस्येति । किं बन्धुभाशा समसालाना उत तदेकदेशनाशे वा स्वयोच्यते इति विकलय ·२०६ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे मूत्रोच्चारश्लेष्मनखकेशादेः सन्ततं च यः । मर्वात्मना तु सङ्घातनाशो न हि विभाव्यते ॥३९॥ भ्रात्रादेस्तव देहांशः स्यात् पृथिव्यादिषु स्फुटम् । अन्ततो देहगगनमविनाश्यस्ति केवलम् ।। ४० ॥ न त्वं देहः किं तु देही मह इति भाषसे । यथा मबस्त्रमित्यवंस देहस्त्वं कथं वद ॥ ४१.॥ यदि त्वं देहभिन्नोऽसि सम्बन्धः कोऽन्यदेहकैः । - है द्वितो दृषणमाह-प्रतिक्षणमिति ॥ ३८ ॥ कुत्तः प्रतिक्षणं नाश इति चेदाह-मूत्रति । उच्चारो विट् । यतः सन्ततं क्षयो दृश्यते अतः प्रतिक्षणं नाशः सिद्धः । प्रथमपक्षं दूषयति-सर्वेति । सङ्घातस्य सर्वात्मना समग्ररूपेण ॥ ३९ ॥ कुत इति चेदाह- भ्रात्रादेरिति । पृथिव्यादिरूपदेहांशः स्यादेवति स्फुटं सर्वा. नुभवसिद्धम् । देहपृथिव्यायशो नष्ट एव स्यादिति चेदाह- अन्तत इति । देहांशपृथिव्यादिनाशाङ्गीकारेऽपि अन्ततः पर्य- घसानेऽविनाशिनो गगनस्य केवलस्य शुद्धस्य नाशो दुरुपपाद: इत्यर्थः॥४०॥ अथ च तव महानयं व्यामोह इसाह-न त्वमिति । देहसम्बम्धी देहादन्य एवेत्यर्थः । कुत इति चेदाह-मद्देह इति । यतो मदेव इति भाषसे । ननु मद्देह इति भाषणेन किं जातमिति चेदाह -यथेति । मद्वस्त्रमित्यादिमत्प्रत्ययविषयवस्त्राचं यथा त्वं न भवसि तत्पत्ययविषयदेहोऽपि त्वं न । एवं सति कथं स देहस्त्वमित्यर्थः ॥ ४१ ॥ इति श्रुत्वा सत्यमहं देहभि- मोऽस्मीति वदन्तं प्रत्याह-यदीति। देह भिन्नस्यापि मे भ्रातादि. देहै। कुत्तो न सम्बन्ध इति चेदाह-यथेति । यथा.. भ्रात्रादिवा- ·त्रयोदशोऽध्यायः । F यथा भ्रात्रादिवासोतिर्गस्ति सम्बन्धलेशकः ॥४२॥ अविशेषात्तच्छरीविनष्टस्तैः कथं शुचा । मच्छरीरं मदक्षाणि मत्प्राणो मन्मनस्त्विति ॥४३॥ वदन भवान् किंस्वरूपो वद में पृच्छते नृप!। एवमुक्तो महासेनो मुहूर्त सुविचार्य तु ॥ ४४ ॥ अप्राप्य तं मुनेः प्रश्न प्राह दीनतरस्ततः । न जाने भगवन् कोऽहमिति सर्वात्मनाऽप्यहम् ॥४५॥ स्वभावतस्तु शोचामि कारणं तत्र नाविदम् । प्रपन्नस्त्वामहं दीनः किमिदं भगवन् वद ॥४६॥ सर्वे शोचन्ति यत् कस्मिन्नपि बन्धों मृते सति । सोभिस्तव सम्बन्धो नास्ति ॥ ४२ ॥ अविशेषादिति । शरी- रवस्त्रयोर्ममत्वस्य तुल्यत्वाद् भ्रात्रादिवस्त्रनाशे शोकाभावाद्वस्त्र- तुल्यदेहनाशे कथं शुचा शोक इत्यर्थः । अथ च मच्छरीरमि- त्यादि वदतः शरीरादिभिन्नस्य ते किं रूपमिति पृच्छति-म. च्छरीरमिति । अक्षाणीन्द्रियाणि ॥ ४३ ॥ एवं कस्त्वमित्यादि । '५४ ॥ अन्तं निश्चयम् । दीनतर इति । बन्धुनाशेन दीन: स्वात्मानमविदन्नात्मनाशमपि प्राप्त इव दीनतर इत्यर्थः । ततः प्राहे सन्वयः । सर्वात्मना विचारपरोऽप्यहं न जाने ॥४६॥ शोच. नेऽपि निमित्तमविदनाह-स्वभावत इति । यथा क्षुधातृषादिक अदृष्टहेतुकमेवं मम शोकोऽपीति भावः । हतबन्धुः प्रायो हता- त्माहं दीनस्त्वां प्रपन्नः। अतः किमिदं शोकादिकं सकारणमुन निष्कारणं वेति बद ।। ४६ ॥ किमिदंमिति सामान्यतः पृष्टमेव विवृणोति-सर्व इति । कस्मिन्नपि बन्धौ मृले सति सर्वे शोच- ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे वै न स्वात्मानं विजानन्ति नाऽन्यं शोचन्ति चैक हि॥४७॥ एतन्मे ब्रूहि भगवन् शिष्याय तक स्फुटम् । इति पृष्टो मुनिसुतो महासेनमथाऽब्रवीत् ॥४८॥ राजन् शृणु महादेव्या मायया मोहिता जनाः । स्वात्मानमविदित्वैव व्यर्थ शोचन्ति सर्वदा ॥४९॥ यावन्न विदितं स्वात्मसतत्त्वं तावदेव थे। जना शोचन्ति विज्ञाय भूयः शोचन्ति न कचित्॥२०॥ यथा निद्रामोहितास्मा स्वमविज्ञाय शोचति । ऐन्द्रजालिकमन्त्रोत्थमायया मोहितो नरः ॥५१॥ ..... न्तीति यत्तत् कुत इति शेषः ॥ ४७ ॥ एक्त् मृतबन्धुशो- चनादिनिमित्तम् । तव शिष्याय मे । अथ प्रश्नानन्तरम् ॥१८॥ त्रिपुरामायया मोहितत्वेनाऽऽस्मानमविदित्या शोचन्तीत्याह-रा. जनिति । तथा च शोंके आत्माऽज्ञानं हेतुरात्माऽज्ञाने च चि. दोस्मन ईश्वरस्प मायाख्यं स्वातम्यमेव हेतुरित्युक्तं भवति । औपनिषदसतेऽपि मूलासानं भगवच्छक्तिमाया तदंशत्वाचहेतु- करवं जीकारकतुलाज्ञानस्येति ज्ञेयम् ॥ ४९ ॥ एवमज्ञानस्या- अखिलासर्थहेतुत्वमुल्का सनिवर्तकमात्मविज्ञानमेवेत्याह-याव. दिति । सत्तत्त्वं स्वरूपम् । भूयः पुनः विज्ञानानन्तरं पूर्वजन शोचन्तीति भावः ॥ ५० ॥ अत्र दृष्टान्तमाह-ययेति । स्वमा स्मानं पर्यों मुममविज्ञाय स्वप्ने चिन्मार्गे स्वानचोराहत. सर्वस्वः शोचति । एवमैन्द्रमालिकमायया मोहित मोहितमा. स्मानमहात्वा तनिर्मित सपदित्या शोचतीसवयः ॥५१॥ -- ·। त्रयोदशोऽध्यायः ।। २०१ - ". -- तत्प्रकल्पितसंपादिभीत्या घराद्ध शोचति , तथैव मावा मुग्धा स्वम ज्ञात्वा प्रशोचति गरम यथा खप्नात् प्रबुद्धो वा ज्ञानेन्द्रजालिकागमः । न शोचति कचिच्चान्यान् शुचा युक्तान हसत्यपि५३॥ एवं स्वात्मविदो मायामुक्ताः शोचन्ति न कचित् । शोचतस्त्वावशान् मायामूढान् प्रविहसन्ति च॥५४॥ तत्त्वं विज्ञायात्मतत्त्वं मायामुत्तीर्य दुर्गमाम् । जहि शार्क महाबाहो ! मोहोत्थं सद्विमर्शनात् ॥५५॥ इत्युक्तः पुनरप्याह महासेनों मुनीश्वरम् । भगवन् यस्त्वथा प्रोक्तो दृष्टान्तो विषमः स हि ॥५६॥ स्वानो वा मायिको वाऽपि शुन्यात्मा भासते परम् । अर्थ जाग्रत्तपश्चस्तु सत्यः सर्वार्थसाधकः ।। ५७ ।। । । . स . मुग्धो मूहः स्वमात्मानम् ॥ ५५ ॥ ज्ञानिना शोको नास्तीत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । यथा स्वभाव प्रबुद्धः सन् पर्यस्थमात्यान चिदम् चोराछ। सर्वस्वहरणं वितथं मत्वा. शोकमवधूष भूयस्ता- निमित्तं न बोचति । अन्यान् तथा शोचतो हसत्यापि । ऐन्द्र- मालिकस्याममो मन्त्रास मोहको मति ज्ञातो यैन ।। ६३ । दशान्ति के योजयति-एमिति ॥ २४ ॥ तत् तस्मात् शोक स्थाऽज्ञान मूलवादित्यर्थः । त्वमात्मतत्त्व विज्ञाय मायामज्ञानका पेण पारणता दुर्गमीमतिक्रम्य मन्तुपन्यैरवाक्यामुनीर्य मायाऽवर- गानिर्गत्य सत आत्मतत्वस्य विमर्शनांद भूयोऽनुसन्धानाद् जाह ॥ ५५ ॥ दृष्टान्त स्वप्नेन्द्रजालीदिरूपः ॥ ५६ ॥ वैषध में घोपपादयति काम इति । माथिको ऐन्द्रजालिकोद्भावित २७ ·२१० त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे अबाधितः स्थिरश्चापि कथं स्वामसमो भवेत् । इत्युक्तः पुनराचख्यौ मुनिपुत्रोऽतिबुद्धिमान् ॥ ५८॥ शृणु राजन् ! यत्वयोक्तं दृष्टान्तो विषमस्त्विह। : एष मोहो द्वितीयस्ते स्वप्ने स्वामस्य यादृशः ॥ ५९॥ स्वामवृक्षोऽपि तत्काले किं न साधयते हितम् । पान्धानां किं न हरति तापं छायाप्रदानतः ॥ ६० ॥ फलाचैः स्वाममयादीन्न तर्पयति किं वद । स्वमे क बाधितः स्वामः क स्थिरश्वोपलक्षितः ॥६॥ । चोरसादिः । शून्यात्मा असद्रूपः । परं केवलं भास एव तद्भा. सनं वस्त्वविषयमिति तात्पर्यम् । अयमिति सर्वानुभवसि- द इत्यर्थः । सर्वार्थसाधकत्वेन सर्वानुभवसिद्धत्वात् सत्य इ- स्यर्थः ॥ १७ ॥ अबाधित इति । सर्वार्थसाधकत्वेनाऽवाधि- तत्वेन स्थिरत्वेन च सर्वानुभवसिद्धत्वाज्जाग्रत्मपश्चः सत्यः एतद्विपरीतत्वात् स्वामादिप्रपश्चोऽसत्य इति भावः ॥ ५८ ॥ एष इति । दृष्टान्तो विषम इति । निश्चय इत्यर्थः । द्वितीय इति । दृश्यं द्रष्टुर्विभिन्नं सत्यात्मकमस्तीत्याद्यो मोहः समः । तत्र दृश्यषु स्मामादिरसत्य इति द्वितीयो भ्रमः । स्वमदशायां स्वानपुरुषस्य रज्जो सर्पभ्रमसहश इयर्थः ॥ ५९ ॥ जाग्र- सपश्ववत् स्वानस्यापि सर्वार्थसाधकत्वादिकं त्वदुक्तहेतुत्रय- मस्तीत्युदाहरति-स्वामेति । तत्काले स्वप्नकाले । यथा जाप्रदक्षो जाग्रति अर्थसाधकोऽबाधितः स्थिरश्चैवं स्वामवृक्षो. ऽपि च प्रभातकाले सर्वार्थसाधकोऽबाधितः स्थिरश्चेत्यर्थः । .

·'. त्रयोदशोऽध्यायः । २११. - . अखिलं बाधितं जाग्रहशायामिति च छृणु । जाग्रत्प्रपञ्चोऽपि सर्वः सुषुप्तौ किं न थाधितः ॥१२॥ न बाधितः परदिनेऽप्यनुवृत्तेस्तथेति चेत् । स्वामस्यापि परदिने नाऽनुवृत्तिः क वा वद ॥ ६३ ॥ नाऽनुवृत्ति ति स्वप्ने हति चेन्नृपते ! शृणु । जाग्रत्यपि कानुवृत्तिभासो नव्याऽवभासके ॥ ६४ ॥ नव्येऽनुवृत्यभानेऽपि भात्यन्यत्रेति चेच्छृणु । तथा स्वप्नेऽपि भात्येवाऽनुवृत्तिः स्थिरभासने ॥ ६५ ॥ मृषानुवृत्तिस्तत्रेति चजाग्रत्यपि सा तथा । सूक्ष्मबुद्ध्या विमृश तबस्तु जाग्रति संस्थितम् ॥६६॥ - . . । -- .. -- ॥६० ॥६१॥ अखिलमिति । स्वामवृक्षायखिलं जाग्रसभा- सनाबाधितमिति चेन्जाग्रत्तपश्चोऽपि मुषुप्तावभासनादाधित इत्याह-जाग्रत्प्रपञ्चोऽपीति ॥ ६२ ॥ ननु बाधो नाम नाऽनवमा- सनं किं तूत्तरकालसम्बन्धरूपानुवृत्यायनुसन्धानहेतुताऽनुत्ति सत्चान्न बाधते न इत्याशङ्कते-न बाधित इति । तथा स्वप्नवत्र बाधित इति चेदित्यन्वयः । स्वामस्याप्येतत्तुल्यमित्याह-स्वाम स्येति ॥६३ ॥ स्वामस्याऽनुत्तिर्नानुभूयत इति. यज्जाग्रत्यः पि तुल्यमित्याह-जाग्रतीति । कुत एतदिति चेदसम्भवादित्य भिप्रायेणाह-नव्यावभासके इति । जाग्रति हि प्रतिक्षणं वस्तु नव्यमवभासते । एवं सति कथमनुत्तिसम्भव इति भावः ॥ ६४ ॥ ननु क्रियादिक्षणिकभावानां नव्यानापननुवृत्तावपि अन्येषां पृथ्वीगिरिसमुद्रादीनामनुवृत्तिरानिवार्यवेति चेदेतच स्व. मेऽपि तुल्पमित्याह-तथेति । स्थिरभासने इति । स्थिर वर्षादि . 4 ।

·त्रिपुरासस्ये शानखण्डे 4 देहवृचनदीदीयादिकं क्षणविभेदितम् । कथं तदनुवृत्ति भवेदाचितथास्त्रिका ॥ १७ ॥ अचलानामपि न हि द्वितीयक्षणसङ्गतम् । रूपमस्तिः सर्पदैव निझरेभैदितात्मनाम् ॥ ६८ ॥ मूषकैरुपदीकाभि शुकरैनिझरादिभिः । सर्वतस्तु विभियन्ते पर्वताः सर्वदैव हि ॥ ६९ ॥ पर्वता बुद्धिभूमुरूपा अध्यकं क्षणभेविता । अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि पझ्ध सूक्ष्मधिया कृष । ७० ॥ रूपचिरकाळस्थायिभासनं यस्य स्वप्नस्य । दीर्घस्व में पुत्रकल- प्रादीनामनुवृत्तेः सर्वानुभवसिद्धत्वादिति भावः ॥ ६५ ॥ स्वा- मपुत्रकलत्रादीनाममयत्वेन: तदनुवातिभासनं भ्रपरूपमिति चे. तुल्यमेतत्तवापि इत्याह-जाग्रतीति । सा अनुदातिक तथा मषेत्यर्थः । जाग्रत्यप्यनुबत्तिभासनं भ्रमरूपपेवेति भावः । क थमेतत् प्रत्येपमिति चेदाह-मामेति । अपरम्पसमतास्थिर स्वाभिमान जिसबुध्येति भावः ॥ ६६. ॥ देहेति । आदिवा मेरमण्डलादि । देहादीनां सर्वैः सुस्पष्ट, क्षणिकत्वेन ज्ञानानां करमानुत्तिरक्तिथा भवदित्यर्थः ।। ३७. ॥ ननु देहादेरनुकृत्य- साऽपि पर्वतादीनामनुत्तिः सम्भवेदिति चेदाइ-अचलाना- मिति । क्षणिकत्वानि इकविशेषणम् । निरैरिति । अमवस्त निहार्भिधमानानां द्वितीयक्षणासङ्गतं रूपं नाचलानसमस्त्रीत्यर्थः ॥ १८ ॥ ननु निझसणां पर्वतभेदकत्वं न ग्रीष्मादिबिति चे. काह-मुषकोरियादि । उपदीका येपो लालसिस्को काठमदि मंतिकारक्यापयत के कृषिविशेषाः। आदिना कुमाजादयः॥

·त्रयोदशोऽध्याय । । परिच्छिन्नाऽनुवृत्तिहि ससैव स्वामजायलो । अपरिच्छिमाऽनुवृत्तिः काषचत्यन्तदुर्लभा ॥ १ ॥ अनुवृत्तिः कारणेन रूपेणास्ति हि सर्वदा । इति तत्कारणं रूपं पृधियादिमयं किल । १२ ॥ तचाऽनुत्तस्वमेऽपि पृथिव्यादेहि भासनात् । अथ स्वामस्य बाधो हि जाग्रति घनुभूयते ॥ ७॥ भूभूषीति । पर्वताना बुदिभुको मुख्यानां स्थिरत्वेनाभिमतानां येषा देवलोकादीनां अम्बुधनदीनांफमिलना मुशे नचादिभिभदनाद क्षणिकरकम् । प्रकारान्तरेण जाग्रत्वमभाक्योस्नुतिसाम्यं व क्तुमाह--अक्षेति । पश्य विचारयः ॥ ७० ॥ परिच्छिन्नेति । जामदार वस्यानुचिः कालपरिच्छिा व बा ? आये परिच्छिनानुत्तिा कामजायतो सारेक । द्वितीये इयत्वेक कार्यात्मना सिदना- ग्रावस्यापरिच्छिमाऽनुत्तिर्दुलभवेत्यर्थः ७॥ ननु कार मेरक कारणाड्यन्त भित्रकमारम्भकायभ्युपगतं तत्र हि सोत्तर- दोषावकाशो भवेद । परिफायदादाभो तुन कोऽपि दोष नाग्रद्धावस्म कार्यरूपेण यावृचावपि कारणरूपेणाऽनुकृतेरिः स्थामा समाचातुमाह-इति चेविति । पृथिव्यादीतिः । कारणात सुस्पृथिव्यादिमयं भलिकाना महाभूकार्यत्वात् । यता पूषित धादिषयं पृथिव्यादिनिखिलकार्यप्रचुर प्रधानतस्कमित्यार्यः कार्ययात्रस्य कारणे सूक्ष्मरूपेणाऽवस्थानादिति भावः ॥ २ ॥ पक्सपि स्वानभाकानां तुल्यतेत्याइनच्छति । वित्यर्थः । सऽपि प्रत्यहं पृथिव्यादिकारणरूपस्य भासमा नरावृत्तिरीयाह-अनुवृक्षमिति यहा पथिकीजि कार्क .

·२१४ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे न जागरस्य बाधस्तु भासते कस्यचित् कचित् । इति चेच्छृणु वक्ष्यामि बाधो ह्यनवभासनम् ॥ ७४ ।। सुषुप्तौ सर्वजगतोऽप्यनुभृतं ह्यभासनम् । अथ बाधो ह्यप्रमाणदर्शनं चेत्तदा शृणु ॥ ७ ॥ अप्रमासहशी नास्ति भ्रान्तानां त्वदृशां खलु । ज्ञातविज्ञेयतत्वानामप्रामाण्यदृशिः स्फुटा ॥ ७६ ॥ . पलक्षकम् । तथा च पृथिव्यादिकार्यस्यादिभूतं कारणं यत् प्र- धानं तस्य सुखदुःखमोहात्मकगुणत्रयमयस्य स्वप्ने भासमाना- दिति । प्रकारान्तरेण पुनराशङ्कते-अथेति स्वाप्नभावानां बा- घो जाग्रति सर्वैरनुभूयत इत्यर्थः ॥ ७३ ॥ न जागरस्येति । जागरभावस्य बाधस्तु न कचिदवस्थायां कस्यचित् प्रमातु. र्भासत इयर्थः । समाधत्ते-शृण्विति । अनवभासनमिति । अ. वभासनाऽभाव इत्यर्थः । यद्यपि इदं रजतमित्यादौ नेदं रज- तमित्यादिर्यदिविपरीतग्रह एव बाधत इत्युच्यते । तथाऽप्यवभास- पानमेव सदिति नियमादनवमासनस्याऽसत्यनियमाच्चाऽनवभा- सनमेवाऽसत्वप्रयोजकमिति बाध इत्युच्यते इति ज्ञेयम् ॥ ७४ ।। सुषुप्ताविति । अविशेषेण सर्वस्य जगतोऽनवभासनसाऽनुभूत- बाधो भवत्येवेत्यर्थः । ननु न ह्यनवभासनं बापा घटाऽवभा- सनपाकालिकघटाऽनवभासनस्य बाधत्वप्रसक्तः । किन्त्वन्यदे. वेत्याह-अथेति । अपमाणदर्शनमिति । अप्रमाणमिति भावप्र- धानो निर्देशः । अपामाण्यदर्शनं बाध इत्यर्थः । प्रबुद्धस्य स्वा. मदर्शने नेदं प्रमाणमिति ज्ञानं सार्वजनीनमेतदेव बाधः । न 2वंविधवाघो जाग्रत्यस्तीति भावः ॥ ७५ ॥ यथा हिसामप्र.

·त्रयोदशोऽध्यायः । तस्मादिदं दृश्यजालं. स्वामदृश्यसमस्थिति । दीर्घकालोऽपि च स्वप्ने भासते निर्विशेषतः ॥ ७७ ॥ तस्मादबाधितो यर्थक्रियाकारी स्थिरोऽपि च । स्वामभावस्तेन तुल्यो जाग्रद्भावोऽपि सर्वशः ॥७८॥ यथा जाग्रति जाग्रत्त्वं गृहीतं जागरे स्फुटम् । स्वप्रेऽपि जागरत्वं तु गृहीतं तद्वदेव हि ॥ ७९ ॥ .. मातुः स्त्रामेष्वमामाण्यदर्शनं नास्ति, एवमज्ञातज्ञेयतच्चानामेव जाग्रत्यमामाण्यदर्शनं नास्तीत्याह-अप्रमाणेति । जाग्रत्यप्रमाण- हशिः । “यस्य तु परं तवं चितिरेव न चेतर" । इति नीत्या ज्ञातविज्ञेयतत्वानां जाग्रति स्फुटाऽप्रमाणदृशिः ॥ ७६ ॥ तस्मा. दिति । स्वानभावानामक्रियादिसत्वेनाऽवैषम्यादित्यर्थः । ननु जाग्रद्भावो दीर्घकालो भासते न तु स्वाम इति चेदाइ-दीर्धका. ल इति । निर्विशेषत इति । जाग्रत्कालबदविशेषादसत इयर्थः ।। ७७ ॥ तस्मादिति । प्रोक्तदिशा वैषम्याऽभावादित्यर्थः । स्वस्वकालेऽबाधितत्वादेः सन्चात् स्वामजाग्रद्भावयोः सर्वोशन तुल्यत्वमिति भावः ॥ ७८ ॥ नन्वेवमपि जाग्रतो जायचंवि- नैवं स्वमस्य जाग्रत्वं भातीत्यस्ति वैषम्यमित्याशा परिह. रवि-यथेत्तिः । अथ जाग्रति स्वानाऽनुसन्धान स्वामस्य स्वामत्व. ग्रहः नैवं स्वमे जागरानुसन्धानादिरित्यस्ति वैषम्यमिति चेत् सत्यम् , आपातदार्शनामस्त्येव वैषम्यम् । सम्यग्दर्शिनां तु न तल्लेशोऽपि । तथा हि स्वप्ने किमखिलजाग्रदनुसन्धानं नास्ति, उत यत्किश्चिज्जाग्रदनुसन्धानं नास्तीत्युच्यते । उभयथाऽपि न दोषः । जाग्रत्यपि निखिलस्वप्नानुमन्धानस्थ यत्किञ्चित्तदतु:

·त्रिपुरारहस्य नामखण्ड एवं स्थित कुतो. राजन् विशेष स्वमजाग्रतो । तत्स्वामाजिबन्धुंस्त्वं न हि शोचसिबै कुतः ॥८॥ .केचलं भावनामात्रात् सत्यता जगति स्थिता । शुन्यताभावनेनाऽपि शून्यं निष्प्रतिघं भवेत् ॥८॥ भावना प्रमाणत्ववैधुर्येण स्थिरीकृता । भवेत्तदात्मभावेन सत्यमेतन्महीपते ! ॥ ८२ ।। सन्धानस्य वाऽभावा सर्वानुभवसिद्ध एत्र । न च यत् किश्चि- स्वयानुसन्धानमस्ति जाग्रति भैवं स्वप्ने इवि वाच्यम् । अनुः सम्पानं हि स्पतिः। तथा च पूर्वदिनेऽनेन मयेस्य प्रापिता- मित्यादि जाग्रव्यवहारस्मृनेरानुभविकत्वात् । एवं स्वमे सेयं जानदासीदिति जागरस्य जाग्रत्त्वग्रहादिकं सर्वमप्रतिहतमेवेति सूक्ष्मविमसिभिज्ञेयम् ॥ ७९ ॥ सर्वसाम्ये स्थिते । तत् तस्मात् स्वामजायतोरविशेषात् ।। ८० ॥ नन्वेवं स्वामजाग्रतो साम्ये सर्वेषां जगति सत्यताभासनं कुत्त इति चेदाह-केबलमिति में सस्य जमादिति भावनानुसन्धानं सन्मात्रात् । तदेकनिमित्ता सस्थतेत्यर्थः । केवलमिति । असत्यमिति । विपरीतभावमान- तरितमित्यर्थः । स्थिता दृश्यत इति शेषः । अत एव शुन्यस्व- भावने इदमेव जगत् शून्यममावप्रत्ययविषयं भवेत् । निष्मति- धमाकाशवप्रतिरोधकं च ।। ८१ ॥ ननु भयो सम्पति शून्य वेन भाव्यमानमपि जगत् कुतो न शून्यात्मता यावीत्याशङ्कते- भाषमासिद्धा तस्मान शून्यात्मतासम्पत्तिरिति वक्तुं भाव- मापा सिदमकारमाह-भावनेति: भावनाः इदमीहगिति 4 ·N -- त्रयोदशोऽध्यायः । २१७ निदर्शनं त्वत्र चेदं यज्जगद् दृष्टमेव ते । इमं शैलं परिक्रम्य यौ हि पश्याव सम्प्रति ॥ ८ ॥ इत्युक्त्वा नृपति हस्ते गृहीत्वा परिचक्रमे । परिक्रम्य गण्डशैलं राज्ञा सह समेत्य तु ॥ ८४ ॥ पुनः प्राह महासेनं मेधावी मुनिनन्दनः । राजन् ! दृष्ट एष शैलः पादगव्यूतिमात्रकः ॥ ८५ ॥ दृष्ट एवास्य गर्भ ते लोकः सुविततः स्फुटः । एष जाग्रदुत स्वमः सत्यो मिथ्यात्मकोऽपि वा॥८६॥ शैललोके यहिन तदत्र बादशाऽव॒दाः । .. प्रत्ययसन्तानः । तस्याः स्थैर्यमेव सिद्धिः । स्थैर्य चाप्रमाणत्व. निश्चयेनोन्मूलनाभावः । यथा शुक्ताविदं रजतमिति भावने नेदं रजतमितिज्ञानेनाप्रमाणत्वेन निश्चिते उन्मूलिता भवति छिन्नसन्ताना भवति । सेयं भावना असिद्धा। या तु अप्रामा ण्यनिश्चयवैधुर्येण स्थिरीकृता अनुन्मूलिता स्पात्तदा तदात्म भावेन भावितवस्तुरूपेण सा भावनैव भवेत् । भावित सर्वसाधारणं भायादित्यर्थः । स्नानुभूतत्वादाह-ससमेतदिति । ॥ ८२॥ निदर्शनमुदाहरणम् । से त्वया । शैलातस्तावान पदेशः स्यादिति तब शङ्का भवेदस इमं लं परिक्रम्य पश्याव इत्याह- इममिति ॥ ८३ ॥ शैलं परिचक्रमे । राज्ञा सह परिक्रम्य । ततः समेत्य स्वस्थानमागत्य ॥ ८४॥ मेधावी शिष्यबोधनेऽति कुशलः । गन्यूतिः क्रोशयुगम् ॥ ८५ ॥ स्फुटः जाग्रत्साशः । एष शैलाऽवभासः सत्यः मिथ्यात्मक एव वा विवेचयेति. शेषः ॥ ८६ ॥ पादगन्यूतिपरिमितशैलेऽनन्तदेशस्य विरुद्ध- * . २८ ·२१८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे '.. वत्सरास्त्वनुभूतास्ते सत्यासत्ये विवेचय ॥ ८७ ॥ विवेचनं नास्य भवेत् स्वमयोनियोरिव । तस्मादेतद्विद्धि जगद्भावनामात्रसारकम् ॥ ८८ ॥ अभाव्यमानं चैतत्तु लीयेत क्षणमात्रतः । तस्माच्छोकं जहि नृपावेक्ष्य स्वामसमं जगत् ॥८९॥ स्वामचित्रभित्तिभूतं स्वात्मानं संविदात्मकम् । दर्पणप्रतिमं मत्वा संस्थितोऽसि यथा तथा ॥ ९० ॥ R त्वातद्विवेचयितुं शक्यम् , एवं कालस्यापि विरुद्धत्वादित्याह- शैललोक इति । बहिःपादगव्यतिमात्रो देशः द्वादशार्बुदमितश्च कालः । अन्तरनन्तरो देशो दिनैकात्मकः कालवेति परस्पर- विरुद्धस्वरूपयोर्मध्ये सत्यासत्ये विवेचय ॥ ८७ ॥ ननु बाह्यविरुद्धमान्तरमसत्यमिति चेदुभयोर्मासनस्य तुल्यत्वेनान्तर- विरुद्ध बाह्यमपि असत्यमिति वक्तुं शक्यमिति नैतभिर्णया शक्यक्रिय इति सदृष्टान्तमाह-विवेचनमिति । भावनामात्रसा- रकम् स्वमवद् भावनामात्रस्वरूपं न ततोऽधिकं किञ्चिदि. स्वर्थः ॥ ८८ ॥ मया अभाव्यमानमेलच्छैलजगत् क्षणमात्रेण लीयते । एवं ब्रह्मणाऽभाव्यमानं पाहजगदपीति तात्पर्यम् । तस्मात् भावनामात्रसारत्वाजगत: ॥ ८९॥ कथं शोक त्यजामीति चेदाह-स्वाति । स्वामा ये भावाने हि चित्रसदृशाः। चित्रस्य भासमानस्य नासत्यातिरिक्तं. स्वरूपमस्तीत्यविवादः । तथा च स्वामचित्रभित्तिमृत्तं संविदात्मकं वात्मानं दर्षणप्रतिम मत्वा यथा संस्थितोऽसि स्वामबन्धुनाशराज्यलाभे वा यथा -- ·त्रयोदशोऽध्यायः। - २१९ . जाग्रचित्रदर्पणं चावेद्यात्मानं चिदात्मकम् । परमानन्दितवान्तो भव शीघ्रं महीपते ! ॥ ९ ॥ इति श्रीज्ञानखण्डे शैललोकदर्शन नाम त्रयोदशोऽध्यायः॥ -- । -- . '। न शोचसि न प्रहृष्यसि च ॥ ९० ॥ तथाऽहीत्यन्वयः । स्वाप्नजाग्रतोरत्यन्त साम्यात् स्वामभाववजाग्रद्भावा अपि चिदात्मदर्पणप्रतिबिम्वरूपा.एवेति निश्चित्य स्वामशोकाचैरस्पृष्ट इच जाग्रच्छोकाद्यैरस्पृष्टः। अत एव निखिलवासनापहाणमात्रेण निःसारितोदकघटान्तरभिव्यक्ताकाशवत् वासनातिरिक्तस्वान्ता- भिव्यक्तात्मानन्दो भवेति भावः ॥ ९१ ॥ इति श्रीतात्पर्यदीपिकायां त्रयोदशोऽध्यायः॥ ५ .

·।" चतुर्दशोऽध्यायः। इत्याकरर्य मुनिवचो विचार्य शुभया धिया। जगत्स्थिति स्वानसमां ज्ञात्वा शोकं जहौ द्रुतम् ॥१॥ धैर्यमालम्ब्य निःशोको भूयोऽपृच्छन्मुनेः सुतम् । मुनिपुत्र ! महाबुद्धे ! त्वं पराऽबरदर्शनः ॥ २॥ ततोऽप्यविदितं किश्चिन्मन्ये स्यादिति लेशतः। पृच्छामि यदहं तन्मे कृपया वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥ भावनामभवं ह्येतत् सर्व वदसि तत् कथम् ! मया भूयो भाविते च न बहिः सर्वथा भवेत् ॥४॥ स्वया तु भावनासिध्द्या शैललोकः प्रकल्पितः । । अत्राऽध्याये साधुपधैर्भावनामात्रकं जगत् । भावनायाः सिद्धिमपि माह तत्वान्यपि क्रमात् ॥१॥ ...जगद्भावनामात्रसारमित्याकर्ण्य शुभया सतर्कयुतया धि- या ॥ १॥ जगतः स्वामसाम्यज्ञानेऽपि वासनादााद् भूयः शो- क आपतति अत आह-धैर्येति । धैर्य धृतिः । जगतः स्वामतुल्य. स्वाभिमानास्यागः । परावरदर्शनः सेन्द्रियातीन्द्रियज्ञः ॥२॥ अत एवाह-तत इति । लेशतोऽप्यविदितमिति योजना ॥ ३ ॥ सर्व जगत् । तज्जगन्मया भूयो भावितमपि बहिः सर्वसाधारण सर्वथा न भवेत् तत् कथमिति योजना ॥ ४ ॥ त्वया तु भाव- ·. चतुर्दशोऽध्यायः। २२१ अथाऽपि देशः कालश्च युगपविविधः कथम् ॥ ५॥ तत्राऽसत्यमन्यतरत् कतमं तन्ममेरय । इति पृष्टो मुनिसुतः प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥ सङ्कल्पो भावना प्रोक्ता सिद्धाऽसिद्धति सा विधा। सिद्धिर्विकल्पासम्भेदो(s)विकल्पस्त्वेकनिष्ठितः ॥७॥ . नासिध्या कल्पितः कथंविधा सा भावनासिद्धिरिति पूर्वा- ऽध्याये सङ्क्षपेणोक्तस्य सिद्धिहेतोर्विस्तरप्रश्न इति तात्प. यम् । प्रश्नान्तरम्-अथाऽपीति । युगपदिति। एकस्मिन्नव काले एक एव देशः कालश्च विविधः कथमित्यर्थः ॥ ५॥ तत्र दी. दीर्घत्वाभ्यां भासमानयोर्मध्ये । यद्यपि पूर्वपूर्वाऽध्याये द्वयोः स्वामतुल्यत्वमुक्तं तथापि जाग्रत्तपञ्चे सत्यवासनाविष्टो भूयः पृच्छति-अन्यतरह सत्यं भवेदिति ।। ६ क्रमेणोत्तरमाह-सङ्क- ल्प इति । भावना हि सङ्कल्पः । सङ्कल्पो नामेदमीशमित्या. दिनिस उल्लेखः । सा भावना । तस्याः केयं सिद्धिरिति चे. दाह --सिद्धिरिति । इदपीगिति सङ्कल्पधारामध्ये नेदमीह- गितिः विरुद्धकल्पनया असम्भेद: अयोगः । एवं विकल्पासम्भे- दसम्पादनाय विकल्पकारणमाह-विकल्पस्त्विति । एकनि ष्ठितेः भवेदिति शेषः । एकत्र निष्ठितेः सयत्वग्रहादित्य । अयं भाव: -बाह्यसृष्टौ सत्यत्वग्रहात स्वमानससृष्टावसत्यत्व- विकल्पोदयः यावदेवं विकल्पसम्भेदो भावनायास्तावन्न सि- दिरिति । यद्वा विकल्पासम्भेदे उपायं वक्तुमाह- अविकल्प- स्त्विति । नास्ति विकल्पो यस्य स सङ्कल्प इत्यर्थः । एकनिष्ठिः ते एकत्र सङ्कल्पविषयमात्रे नितरां मनसः स्थितेः । सङ्कल्पवि- । . ५६ ·२२२ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे ।। ब्रह्म भावनया पश्य जातं जगदिदं ननु । एतत् सः सत्यरूपं भावितं सुदृढत्वत्तः ॥ ८ ॥ तथा स्वसङ्कल्पभवे नास्ति कस्यापि भावना । विकल्पसम्भेद एषोऽसिद्धौ तस्माद्विभावना ।। ९ ॥ भावनायाः सिद्धिरत्र बहुधा संस्थिता भवेत् । जन्मना मणिना तबदौषधेन च योगतः ॥ १० ॥ तपसा मन्त्रसिध्या च वरेण च भवेन्नृपः । जन्मना ब्रह्मणः सा वै मणिना यक्षरक्षसाम् ॥११॥ औषधेन तु देवानां योगिनां योगतो भवेत् । .. तपसा तापसानां सा मान्त्रिकाणां तुमन्त्रतः ॥१२॥ ' - 1. षयान्मनसोऽपचलनेऽविकल्पः सङ्कल्पो भवेदिति भावः ॥७॥ - यथा का विकल्पसङ्कल्पात्मकसिद्धभावनाभावित सर्वसाधारणं भासते । तत्र च यः कश्चिन्नेदं सत्यमित्यविकल्पसङ्कल्पपरो भ- वे प्रति तदृश्यं तथैव भवेत् । अत एवाह-ब्रह्मेति । ब्रह्मण- अतुर्मुखस्य सिद्धभावनयेदं जगजातम् । एतज्जगत् सर्वैः प्रमातृभि. रनेकजन्माभ्यासाद मुदृढत्वतः : सत्यरूपं भावितमता सर्वसा, धारणं सत्यत्वेन भासत इति शेषः ॥ ८॥ तथा ब्रह्मासष्टे इव । तब स्वसङ्कल्पभवे जगति सत्यस्वभावना न कस्यापि । एष तावक एव नेदं सत्यमिति यो विकल्पस्तत्सम्भेदोऽस्ति त. स्मात्ते भावना : असिद्धा ।। ९ ।। कथं भावनासिद्धिब्रह्मादीना. मितिःचेदाह-भावनाया इति । अत्र जगतिः॥१०॥ कस्य कीदृशी भावनासिद्धिरित्येतदाह-जन्मनेति । सा. भावनामसद्धिः ॥११॥ । ।

·चतुर्दशोऽध्यायः । २२३ विश्वकर्ममुखानां च वरप्राप्त्या हि साऽऽभवत् । सङ्कल्पितं तथा भाव्यं पूर्व विस्मरणे सति ॥ १३ ॥ स्थिरं तावद्भवत्येव यावत् पूर्व न हि स्मरेत् । एवमेव निर्विकल्पभावना यदि सुस्थिरा ॥ १४ ॥ अनिच्छया विकल्पस्य यावत् सम्भेदनं न हि । तावत् सा भावना सिद्धा सायदै महाफलम्॥१५॥ सम्भेदात्तु विकल्पेन न सिद्धा तव भावना । औषधेन अमृतेन ॥ १२ ॥ विश्वकर्ममुखा विश्वकर्मप्रभृतयः । भावनासाधनप्रकारमाह-सङ्कल्पितमिति । सङ्कल्पनामियर्थः । तथाभाव्यं तथाकर्त्तव्यम् । पूर्वविस्मरणे सति यथा स्थिर भवेदिति शेषः । सङ्कल्पस्य पूर्वमारम्भः तस्य मया सङ्कल्प इत्थं कृत इत्यस्य विस्मरणे सति सङ्कल्पनं स्थिरं भवेत् । एवं सङ्कल्प- नं कर्तव्यमिति भावः ॥ १३ ॥ एवं पूर्वविस्मरणमेव भावना- सिद्धिसम्पादकमित्याह-स्थिरमिति । पूर्व न स्मरन् सङ्कल्पमेवा- नुवर्तयेत् । एवं चिराऽभ्यासेन यावत् पूर्व न स्मरेत् ताबद् भावनं स्थिरं भवतीति भावः । एवमेव निरन्तराभ्यासेनैव निर्विकल्पभावना विरुद्धविकल्पासम्भिन्ना भावना यदि सुस्थिरा तदा महाफलं साधयेदिति व्यवाहितेन सम्बन्धः ॥ १४ ॥ ननु कियत्कालं मुस्थैर्येण भावना सिद्धा स्थादित्याशङ्कयाह-अनि- स्छयेति । विरुद्धविकल्पसम्भेदोऽनिच्छया नैव भवेदिति मुस्थि- रामदा तदा भावना सिद्धत्यर्थः । अनिच्छया यावद्विकल्पसम्भेदो नास्ति तावत् सिद्धा भावना महाफलं ब्रह्माण्डादिकं सर्व- साधारणं साधयेत् ॥ १५ ॥ तव तु विकल्पसम्भेदाद्भावना न - ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे भावनां साधय क्षिप्रं यदि प्रष्टुं समीहसि ॥ १६ ॥ शृणु राजन् ! देशकालदैविध्यं वदतो मम । अव्युत्पन्नोऽसि लोकस्य व्यवहारैह्यतस्तव ॥ १७ ॥ एतच्चित्रं भासते वै शृणु सम्यग् ब्रवीमि ते । जगद्भावस्वभावोऽघं विविधत्वेन भासनम् ॥ १८ ॥ एक एव हि सर्वस्य प्रकाशो विविधः स्थितः । दिवान्धानामन्धकार इतरेषां तु भासकः ॥ १९ ॥ जलं मनुष्यपश्चादेः श्वासस्य प्रतिरोधकम् । मत्स्यादीनां पहिः श्वासप्रतिरोधो जलेन हि ॥२०॥ अग्निदहति मादीस्तं भक्षयति तित्तिरिः। वहिनश्यति तोयेन स जले चलति कचित् ॥ २१ ॥ एवं सर्वे जागतास्तु भावा बैरूप्यतः स्थिताः । एवं सेन्द्रियवृत्तान्तास्त्वन्ये केऽपिनिरिन्द्रियाः॥२२॥ सिद्धत्याह-सम्भेदादिति ॥ १६ ॥ एवं प्रथमप्रश्नोत्तरमुक्त्वा द्वितीयप्रश्नोत्तरमाह-शृष्विति । तवैतच्चित्रं भासत इति सम्बन्धः ॥ १७ ॥ एतत् एकदैव देशकालयोर्दीत्वं हस्खत्वं च । अत्र का- रणं ब्रवीमि । भावस्य विरुद्धत्वेन भासनं स्वभाव एव ॥१८॥ कुत एवं विदितमिति चेद् भूयो दर्शनादिति वक्तुं कांश्चित्ताह- शान् भावानुदाहरति-एक एवेति । द्वैविध्यमेवाह-दिवान्धाना- मिति ॥ १९ ॥ स्वस्मिन्निमममनुष्यपश्चादेः । बहिः निर्जले. देशे ॥ २० ॥ तित्तिरिभक्षयति तं न दहति । कचित् वडवानल- कुण्डादौ ॥ २१ ॥ विरुद्धद्विरूपतया सर्वे भावाः स्थिताः। तत्र केचित् प्रसिद्धाः । अन्येऽपि अपसिद्धाः भूम्यादयो माना ।

·'. - चतुर्दशोऽध्यायः । २२५ स्वभावतो विरुद्धा वै शतशोऽथ सहस्रशः । अत्रोपपत्ति वक्ष्यामि समाहितमनाः शृणु ॥ २३ ॥ एते हि चाक्षुषा भावाश्चक्षुर्विकृतिमात्रकाः। न चाक्षुषादंशतोऽन्यदृश्यमस्ति कचिदहिः ॥२४॥ यथा पित्तप्रदुष्टाक्षो बहिः पीत प्रपश्यति । यथा तैमिरिकोऽन्यस्तु पश्यत्येकं विधा स्थितम् ॥२५॥ एवं विचित्रदुष्टाक्षाः पश्यन्ति विविधं जगत् । अस्ति पूर्वसमुद्रस्य मध्ये करण्डकायः ॥ २६ ॥ द्वीपस्तत्र जना भावान् रक्तान् पश्यन्ति वै सदा । एवं रमणकद्वीपे सदा पश्यन्ति वे जनाः ॥ २७ ।। व्यत्यस्तमूर्ध्वाधरतो निखिलं भावमण्डलम् ॥ एवमन्येषु द्वीपेषु विविधा भावमण्डलम् ॥ २८ ॥ : जना नेत्रस्वभावेन पश्यन्ति खलु सर्वदा । . प्रतिरोधकाः पिशाचादीनामप्रतिरोधकाः बुद्धिमद्भिज्ञेयाः। से- न्द्रियाः अपरोक्षाः निरिन्द्रियाः परोक्षाः भावानां विरुद्धस्व- भावाः ॥ २२ ॥ निरिन्द्रियाः सेन्द्रियाश्च भावा अन्येऽपि वि. रुद्धस्वभावाः सन्तीत्याह-स्वभावत इति । कथमेकस्य विरुद्धो भयरूपतेति चेदुपपत्तिपूर्वकं वक्तुमुपक्रमते-अत्रेति ॥ २३ ॥ भावानां बहिरमत्वान्नास्ति विरोध इति वदति-एते इति ॥२४॥ अत्र दृष्टान्तः-यथेति । तैमिरिकः तिमिरदोषोपहतनेत्रः ॥२५॥ एवमन्येऽपि दृष्टिदोषवैचित्र्याद्विविधं जगत् पश्यन्तीति सो. दाहरणमाह-एवमिति ॥ २६ ॥ सर्वभावान् रक्तान् पश्यन्ति ॥ २७ ॥ व्यत्यस्तमधोमस्तकमूर्ध्वपादमित्यादि ॥ २८ ॥ तन्ने २९ ·4 २.६ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे तत्र तेषामन्यथा तु दृश्यते यदि कुत्रचित् ॥ २९ ॥ नेत्रं सुसाध्यौषधेन पश्यन्ति प्राग्वदेव हि । अतस्तु चक्षुषा यावद् दृश्यते जगतीतले ॥३०॥ तावद्भधच्चाक्षुषोडशः पीतवत् पीतचक्षुषः । एवं घ्राणादीन्द्रियाणामंशा गन्धादयोऽपि हि ॥३२॥ मानसाश्च मनोमात्रास्तथैवाऽखिलजागताः । क्रमोऽप्यक्षस्वभावोस्थस्ततः किश्चिद् बहिन हि ॥३२॥ त्रस्य न स दोषः किं तु स्वभाव एवेत्युपपादयति-तत्रेति । तेषु द्वीपेषु तेषां जनानां यधरक्तमव्यत्यस्तं वा दृश्यते तदा तैः स्व- नेत्रपौषधैरञ्जनायैरदुष्टं संसाध्य माग्वद्रक्तं व्यत्यस्तं च पश्यन्ती. सर्थः ॥ २९ ॥ ३० ॥ पित्तचक्षुषो यथा दृश्यमानः पीतवर्ण- श्वाक्षुषोंऽशस्तथा पुरुषस्य चक्षुषा यावद् दृश्यते तावत् सर्वमपि चाक्षुषोंऽश एव । एवं चक्षुर्विषयस्य तदंशत्वं प्रसाध्याऽन्यन्द्रिय- विषयेऽप्येतदतिदिशति-एवमिति । येनेन्द्रियेण यत् प्रकाशते तस्य तदिन्द्रियांशत्वमिति भावः ॥ ३१ ॥ एवं मनोविषयाणा- मपि मनोऽशत्वमित्याह-मानसाश्चेति तथा चे देशक्रमस्य कालक्रमस्य क्रियाक्रमस्य च चाक्षुषत्वाच्चक्षुरंशत्वमित्याह- मोऽपीति । क्रमः पौर्वापर्येणावस्थितत्वम् । तथा च द्रव्यक्रमो हि दिक् । प्रयागात् काशी पूर्वति पूर्वव्यवहारविषयः क्रम एव । एवं क्रियागतः क्रमः कालः । कासांचित क्रियाणां पौर्वापर्या- वस्थितत्वरूपक्रमस्यैव घटिकादिकालव्यवहारविषयत्वं ज्ञेयम् । एचे च यत् देशः कालो वा यथा यथा महत्वनाल्पत्वेन वा भासते स सर्वोऽपि तत्तत्कालिकचाक्षुषोंडा एवं विभिन्न इति ·चतुर्दशोऽध्यायः। २२७ शृणु राजन् ! बहिरिति यल्लोके भाति केवलम् । तदाद्यं सर्वजगतां जगचित्रस्थभित्तिवत् ॥ ३३ ॥ तस्य बाह्यस्य वक्तव्यमपादानं ध्रुवं ननु । शरीरं स्यादपादानं नेतरद्भवितुं क्षमम् ॥ ३४ ॥ तस्याऽपि बहिराभासादुपादानं कथं नु तत् । पर्वताद बहिरित्युक्त पर्वतो न बहिर्भवेत् ॥ ३५ ॥ यथा घटो भासते हि प्राहु स्तबच्छरीरकम् । भासकाद् बाहरित्येवं वक्तुं वापि न सम्भवेत्।।३६॥ दीपसूर्यालोकवहिनतान्तं न हि भासनम् । - नैकस्य विरुद्धोभयरूपतादोष इति भावः ॥ ३२ ॥ एवं पित्ताः दिदुष्टाक्षाणां भासमानपित्तादिवर्णदृष्टान्तेन दृश्यं पहिनीस्तीति प्रसाध्य बहिवस्त्वंशसम्भवादपि तन्नास्तीति साधयितुमुपक्रमते. शृष्विति । चित्रस्य भित्तिरिव बहिःपदार्थः जगचित्रस्याश्रय- त्वात् कारणत्वाचायमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ तस्य प्रोक्तस्य । बाह्यस्य बहिःपदार्थस्य ध्रुवमवधिभूतमपादानं वक्तव्यं कस्मादहिरित्यपा, दानस्याऽकाशितत्वान् । घटाइः शरीरादन्यस्यापि बाह्यत्वेना पादानत्वासम्भवाच्छरीरमेवाऽपादानं स्यादिति सम्भावयतिका शरीरमिति ॥ ३४ ॥ शरीरस्यापि बहिष्ठत्वेनाऽभासनानापार दानतेत्याह-तस्याऽपीति । अत्र दृष्टान्त:-पर्वतादिति । पर्वतो न बहिष्ठो भवेदित्यर्थः ॥ ३५ ॥ बारीरस्य बहिष्ठस्त्रे दृष्टान्तमाह-यथे- ति । अथ घटादिशरीरान्त भीसक आत्मैवापादानमिति शङ्कते- भामकादिति । इत्येवं वा वक्तुमिति योजना ॥ ३६॥ ननु यदि भासक अपादानं तर्हि सूर्या लोकादाहगतानामन्धकारम्पा ·२२८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे अतस्तु भामकस्यान्तर्भास्यमस्तीति युज्यते ॥ ३७ ॥ भासकं तु न देहादिर्भास्यत्वात् पर्वतादिवत । न सर्वथा यत्तु भास्यं भासकं तद्धि युज्यते ॥ ३८ ।। भासकस्थाऽपि भास्यत्वे भासकस्याऽनवस्थितिः । स्वस्यैव भासकत्वं च भास्यत्वं न हि युज्यते ॥३९॥ अतस्तु भामकं शुद्धं भासकैकस्वरूपकम् । तच्च भारूपमेवह पूर्णमेकरसात्मकम् ॥ ४० ॥ " नामभासनामिव भासकारहिष्ठानां भासनमेव न भवेदतो भासकान्त- रेव भास्यमभ्युपेयम् । तथा च बहिष्ठानां भासक आत्मा नापादान- मित्याह-दीपेत्यादि ॥३७॥ एतावता बहिःपदार्थस्यापादांना. निरूपणादर्पणेऽतिविततगगनाभासवद्धासकान्तरेव बहिःपदार्था- वभास इति सिद्धम् । अथ भासकमात्रात्मता भास्यस्येति हेतोश्च मास्यस्य बहिःपदार्थस्य न भासकमपादानमिति वक्तुं भासक- स्वरूपं विवेचयति-भासकं स्विति । नन्वस्तु स्थूलोहं पश्यामी- त्यनुभवादेहस्य भास्यत्वं भासकत्वं चेति चेदाह न सर्वथेति ॥ ॥ २८ ॥ ननु भास्यम्य भासकत्वे का हानिरिति चेत् यदि एक एव देहः खात्मनः स्वयम्बोधो वेदकश्चेति चेदेकस्य कर्तृ- कर्मत्वविरोध: देहान्तरस्थभास्यो भासकश्चति स्वस्याभासमानस्य भासकत्वासिद्धीसकदेहानां परम्परया भासकान्तराऽपेक्ष- णान्मुलक्षतिकरी भासकानवस्थेत्याह-भासकस्येति । न हि युज्यते इति । कर्तृकर्मत्वविरोधादिति शेषः ॥ ३९ ॥ अतः अ. नवस्थादिदोषात् । शुद्धम् अभास्यमित्यर्थः । एतस्यैव स्पष्टो. क्ति सकैकस्वरूपमिति । ननु भासकं भासनक्रियावत् क्रिया, . ५ व ·. चतुर्दशोऽध्यायः। २२९ तेन व्याप्ता देशकाला भासनात्तस्य पूर्णता। अभारूपस्य चाऽभानाड्रारूपैकरसं हि तत् ॥ ४१ ॥ क्रिया चानित्यो धर्मः, तथा च भासकत्वस्य कालपरिच्छिन्नत्वात् कथं भासकैकस्वरूपकमिति चेदाह-तच्चेति । भासकमित्यर्थः । भारूपमेवेहेति । लोकवादिह न कर्तृक्रिययोर्भेदः किं तु क्रियात्मक एव कर्त्तत्यर्थः । दर्पणप्रतिबिम्बवत् कार्यस्य स्वस्वरूपानतिरि- तत्वेन स्वरूपातिरिक्तक्रियानुपयोग इति तात्पर्यम् । अत एव पूर्णमेकरसात्मकं च । एकरसः वस्त्वन्तरासम्भिन्न आत्मा यस्य ।। ॥ ४० ॥ तेन भारूपभासकेन कुत इति चेदाह-भासनादिति । सर्वत्र भासनादेशकाला व्याप्ता इयर्थः । अत एव तस्य पूर्णता । न हि घटपटयोरिव भासकभास्यया सनम् । किं तु दर्पणप्र- तिबिम्बयोरिव । तथा च दर्पणस्य प्रतिबिम्बव्यापकत्वमिव भा- सकस्य भास्यव्यापकत्वमिति भावः । ननु दर्पणप्रतिविम्वन्या- येन भास्यभासकानन्यत्वमलौकिकं कुतः कल्प्यत इति चेदाह- अभारूपस्येति । भारूपतादाम्यानापन्नस्येत्यर्थः । अभानादिति । यदि भास्यस्य भारूपभासकानन्यत्वं नोच्यते तदा तस्य भान- मेव न स्यादिसर्थः । अतो भास्यं भारूपैकरसमेव । अयम. त्राऽभिप्राय:-यदि भास्यं भारूपबहिर्गतं तर्हि कथं तस्य भास- नमुपपद्यते । न हि भासनं नीलादिरिव भास्यधर्मः सर्वदा भासनप्रसक्तेः । मम भासत इति व्यवहारानुपपत्तेश्च । अन्यथा हिमम नील इति व्यवहारोऽपि स्यात् । ननु घटादौ सौरालो. कवद्भास्ये भासनमन्यत उपनिपतितम् । तथा चान्यभासन- सम्बन्धादास्यभासनमुपपद्यत इति । स्यादेतत् । घटसौरालो- - - - - ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे अन्तर्वहिर्वा यत् किश्चिद्रारूपोदरसंस्थितम् । अतस्तन्नापादानं स्यात् शृङ्गस्येव हि पर्वतः ॥ ४२ ॥ एवंविधं हि भारूपं ग्रस्तसर्वप्रपञ्चकम् । भाति खतन्त्रतः स्वस्मिन् सर्वत्राऽपि च सर्वदा।।४३॥ कयोः संयोग इव मास्यभासकयोस्तृतीयः सम्बन्धो यदि भवेत् । स एव न सम्भवति । तथा हि किं स सम्बन्धो भास्यात्मक उत भासकात्मक आहोस्विदुभयात्मकोऽथवाऽनुभयात्मकः? भा. स्यात्मकत्वे तद्भासनाय सम्बन्धान्तराऽपेक्षायामनवस्था । भा. सकात्मकत्वे भासकस्य भानमात्ररूपत्वेन भासनस्वरूपे भेदाs नुपपत्तेभ्यो निरूपितत्वात् स्वस्य सम्बन्धताऽनुपपत्तिः । नो. भयात्मकत्वं भासनभास्ययोः चिज्जडात्मत्वेनैकस्य तदुभयरूपता. विरोधात् । नाऽप्यनुभयात्मकत्वम् । अपसिद्धान्तात् । अनुः अथात्मकं ह्यनिर्वचनीयम् । अनिर्वचनीयवादिनो हि भानात्मक- ब्रह्मरूपादन्यन्न किंचिदभ्युपगच्छन्ति । ते हि पूर्णे ब्रह्मणि सा- दृश्यमनिर्वचनीयमाभासमानमभ्युपगच्छन्तो दृश्यस्य दर्पणप्रति- बिम्बतुल्यताभ्युपगतैव । यदाहुः "विश्वं दर्पणदृश्यमान नगरीतुल्यं निजान्तर्गतम्" इति । तस्मादपणे प्रतिबिम्बवद्भानान्तरेव भास्नं भासत इति तज्जगदपि दर्पणकरसात्मकप्रतिबिम्बवत् भारुपैन करसमिति सिद्धम् ॥ ४१ ॥ अत इति । अन्तःपदार्थो बहि:- पदार्थो वा न्यत् किञ्चिदपि भानान्तगर्तमेवेति हेतोः । तत् भास- कमात्मरूपम् । यथा पर्वतान्तर्गतशृङ्गविशेषस्य पर्वतो नापादानं तथेति ॥ ४२ ॥ एवमखिलजमच्चित्रभित्तिभूतबहिःपदार्थापा दानासिद्धनाऽसिद्ध इति भित्यसिद्धौ चित्रासिद्धिरिव देश ·। . चतुर्दशोऽध्यायः । २३१ एतत् परा चितिः प्रोक्ता त्रिपुरा परमेश्वरी । ब्रह्मेत्याहुर्वेदविदो विष्णु वैष्णवमत्तमाः ॥ ४४ ॥ शिवं शैवोत्तमाः प्राहुः शक्तिं शक्तिपरायणाः । एतद्रूपाहते किञ्चिद् यदि ब्रूयुस्तदल्पकम् ॥४५॥ तया व्याप्तं तु चिच्छक्त्या दर्पणप्रतिविम्बवत् । तस्य भास्यकृतं भासकत्वं च न स्वतः स्थितम्॥४६॥ - कालादिभास्यरूपासिद्धावज्ञातरज्जो सर्पजलधाराभूच्छिद्रादि- रूपवद्भासकस्यैव भानात्मनो महदल्पदेशकालादिरूपतति सं- साध्य सम्प्रति गगनान्तर्भासमानभिन्नभाववद्भानान्तरमपि भास्यं भिन्नमेव कुतो न भवेदित्याशक्य शमयितुमुपक्रमते- एवंविधमिति । सर्व स्वोदरे कृत्वा स्थितमित्यर्थः । तदेवाह-ग्रस्ते. ति । भातीति । सर्वत्र देशे सर्चदा काले स्वतन्त्रतः अन्यानपेक्षं सदैविध भाति ॥४३॥ सर्वेषु शास्त्रेषु एतदेव मुख्यत्त्वेन प्रति. पादितमित्याह-एतदिति । एतद्भारूपमेव परा चितिः अपरिच्छि. ना चिच्छक्तिः त्रैपुरे शास्त्रे त्रिपुरा परमेश्वरीत्युच्यते ॥४४॥ शक्ति. परायणाः शाक्ताः । ननु नीलमेघश्यामादिमूर्ति वैष्णवाद्या मुख्यत्वेनाहुरिति चेदाह-एतदिति । पराचितिरूपं विना यद्यन्यत् किञ्चिन्मुख्यं ब्रूयुस्तहिं तदल्पकं कालदेशपरिच्छिन्नमेक भवत् । तस्मात्रिपुरादिनाम्नाप्येतदेव मुख्यमिति वक्तव्यमिति भावः ॥ ४५ ॥ ननु अस्तसर्वप्रपञ्चकमित्युक्त्या जगधातिराका- शस्यैव स्यादिति चेन्नेत्याह-तयेति । ननु सर्वस्य जगतः स्व. स्वरूपाध्यतिरिक्तत्वेऽपि चितर्भासकत्वं घटादेनीलादिच विभिन्न एव धर्मः स्थात् । तथा च भारूपस्य चाभानमिति भासकत्व- ·२३२ त्रिपुरारहस्थे ज्ञानखण्डे भास्यं तु भाननिर्मग्नमादर्श नगरादिवत् । दर्पणे नगरं यदर्पणान्नातिरिच्यते ॥ ४७ ।। तथा चिति जगद्भाति यत्तनैवातिरिच्यते । दर्पणात्मनि सम्पूर्णे निबिडे चैकरूपिणि ॥ ४८ ॥ यथा हि भिन्नं नगरं सर्वथा नोपपद्यते । तथा पूर्णेऽस्तु निबिडे चैकरूपे चिदात्मनि ॥ ४९ ॥ स्याभानप्रसक्तिरिति चेदाह-तस्येति । भानस्येत्यर्थः । तस्य भास्यकृतत्वेनौपाधिकत्वात् स्फटिकस्थजपाकुसुमलौहिरवत त. दपि प्रतिबिम्बात्मकमेवेति भावः ॥ ४६ ॥ तस्मादादर्श नगरा- दिवत् सर्व भास्यं भाननिमग्नमेवेत्याह-भास्यं विति । दर्पणे भासमाननगरादेर्दर्पणाऽनन्यत्ववञ्चिति भासमानस्य प्रपत्रस्य चिद- व्यतिरिक्तत्वमित्याह-दर्पण इति॥४७॥तथा प्रतिबिम्बत्वेन चिति- वजपद्भातीत्यन्वयः । ननु दर्पणप्रतिबिम्बवदेव चिति जगद्भासन- मिति कोऽयं निर्बन्धः गगने जगद्भासनवदेव कुतो नाभ्युपेयते इति चेदाह-दर्पणति । सम्पूर्णे छिद्ररहिते । निबिडे अशिथिलाव. यवे, एकरूपिणि वस्त्वन्तरासम्भिन्ने सच्छिद्रे हि पृष्ठतः स्थितं भासते । शिथिलावयचे ह्यवयवसन्धिसन्निावष्टं वस्त्वन्तरं भास- ते । वस्तुसमुदाये च समुदितं विचित्रं भासते । दर्पणस्य त्व- नैवविधत्वाद्दर्पणाद्भिन्नस्य तत्र भानं नोपपद्यते इति भावः ॥४८॥ गथा नोपपद्यते तथोपपत्ति न समश्नुत इत्यन्वयः । ननु दर्पणे न प्रतिबिम्ब इति कश्चन विशेषः किं तु दर्पणपतिरुद्धैः परा. वृत्तः चाक्षुषरश्मिभिर्बिम्बस्यैवै ग्रहणषिति चेन्न । भित्तिप्रतिरु- दैरपि तैर्मुखग्रहण सङ्गात् । न च नल्यं हि प्रतिरोधे । - ..

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1-The Kiraņāvāli Bhāskara, a Commentary on Udayana's Kiraņåvall, Dravya section, by Padmanabha Miéra. Ed:with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-12 No. 2-The Advaita Chintamani, by Rangoji Bhatpa, Ed, with Introduction etc. by Nārayana S'ästri Khiste Sāhityachārya. Rs. 1-12 Na 3-The Vedānta Kalpalatikā, by Madhusūdana Sarasvati. Edited with Introduction etc. by Rāmājňa Pandeya Vyakaraṇāchārya. Rs. 1-12 No. 4..The Kusumānjali Bodhani, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyāya Kusumānjali, by Varadarāja. Ed, with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj,M.A.Rs. 2-0 No. 5-The Ragasära, a Commontary on Udayana's Kiraņāvali, Guņa Section, by Bhatta Vādīndra, Ed, with Introduction eto.by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-4 No. 6m-(Part I)-The Bhāvanā Viveka by Mandana Miśra, with a Commentary by Bhatta Umbeka. Ed. with Introduction etc. by M. M. Gangānātha Jhā, M. A., D.Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7-(Part 1)-Yoginīhrdaya dipikä, by Amộtānanda Nātha, boing a Commentary on Yoginihrdaya, a part of Vāmakesvara Tantra. Ed.with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-4 No 7 Part II ) Ditto Rs. 1-8 No. 8-The Kävyadākinī, by Gangānanda Kavindra, Ed. with Introduction etc. by Jagannatha S'astri Hoshing Sāhityopādhyāya, Rs. 0-10-6 No. 9-(Part 1)-The Bhakti Chandrika,a Commentary on S'āņdilya's Bhaktisūtras, by Nārāyaṇa Tirtha. Edwith a PrefatoryNote by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 0-15 - 1 ·( 2 ) No, 10-(Part I)-The Siddhāntaratna, by Baladeva Vidyābhūşaņa. Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A.Rs.1-2 No. 10-(Part-II)-The Siddhāntaratna by Baladeva Vidyābhūşaņa, Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. No. 11-The S'ri Vidyā Ratna Sūtras, by Gaudapāda, with a Commentary by Sarkariranya. Ed. with Introduction etc. by. Nārāyaṇa S'āstri: Khisle Sāhityāchirya. Rs. 0-9 No. 12-The Rasapradipa, by Prabhākara Bhatta. Ed. with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'astri Khiste Sāhityāchārya. Rs. 1-2 No. 13-The Siddhasiddhanta Sangraha, by Balabhadra. Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 0-14 No. 14-The Trivenikā, by Āsādhara Bhatta. Ed, with Introduction by Batukanātha Sarmā Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha S'astri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 0-14 No. 15-(Part 1)-The Tripurärahasya. (Jnāna Khanda) Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj,M.A. Rs.0-14 No. 15-( Part-II )-The Tripurärahasya (Jńānakhanda ) Ed. by Gopinath Kaviraj, m. A. No. 16-The Kāvya Vilăsa, by Chiranjiva Bhattāchärya. Ed with Introduction etc. by Batukanātha S'armā Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha S'astri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 1-2 No. 17-The Nyāya Kalikā, by Bhatta Jayanta. Ed. with Introduction by M. M. Gangānātha Jhā, MA., D. Litt. Rs. 0-14 No. 18-(Part I)-The Gorakṣa siddhanta Sangraha, Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M A. Rs, 0-14 No. 19- Part. I )-The Prākrita Prakāśa by "Vararachi' with the Prākṣita' Sanjivaní by Vasantarăja and the Subodbini by; Sadānanda. Ed. with Introduction etc. by Batuk Nath S'armā, M. A. and Baladeva Upādhyāya, M. A. - ! - ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI 1 BHAVANA STUDIES : Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. Vol. I- (a) Studies in Hindu Law (1): its evolution, by Gangānātha Jhā. (b) The View point of Nyāya Vaiſeșika Philosophy, by Gopi nath Kaviraj. (c) Nirmāpa Kāya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol. II- (a) Paraśurāma Miśra Alias Vāņi Rasāla ņāya, by Gopinath Kaviraj. (b) Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col, G. A. Jacob. (c) Studies in Hindu Law (2)~its sources, by Gangānāth Jha. (d) A New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kaviraj. (6) The System of Chakras according to Goraksa nätha, by Gopinath Kaviraj. (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hindu Poetics, by Batuka nātha Sarmā. (b) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmākara Dvivedi. (i) Some aspects of Vira S'aiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj (j) Nyāya Kusumāñjali (English Translation ), by Gopinath Kaviraj. (k) The Definition of Poetry, by Nārāyaņā S'āstri Khiste. (1) Sondala Upadhyâya, by Gopinath Kaviraj. VOL III- (a) Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. G.A.Jacob. (b) Studies in Hindu Law (3) Judicial Procedure: by Ganga nātha Jha: (c) Theism Ancient India, by Gopinath Kaviraj. d) History and Bibliography of Nyaya Valſeșika Literature, by Gopinath Kaviraj. (e) Naişadha and Sri Harşa by Nilakamala Bhattacharya. (6) Indian Dramaturgy, by P. N. Pätankar. Rs, 5 Rs, 5 - 1

·2 )
Vol. IV
(a) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Gangā
nātha Jhā.
(b) History and Bibliography of Nyāya Vaiſeșika Literature,
by Gopinath Kaviraj.
(c) Analysis of the Contents of the Rgveda Prātišākhya, by
Mangala Deva S'āstrī.
(d) Nārāyana's Gapita kaumudi, by Padmākara Dvivedi,
(@) Food and Drink in the Rāmāyanic Age, by Manmatha
nätha Roy
() Satkāryavāda: Causality in Sankhya, by Gopinath Kaviraj,
(g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha,
(b) History of the origin and expansion of the Aryans
by A. O. Ganguly.
(1) Punishments in Ancient Indian Schools by G.L. Sinha Rs.5
Ja, V.- In progress)
16 be had of
The Superintendent, Governmont Press,
ALLAHABAD, U. P. (INDIA).
--
KRCHAEO
CENTRALE
(New Delhi
CORARY

·No text on this page.

·1 แปาร
st.14 วัน
"-
ตฯ
":

·was
CENTRAL ARCHAEOLOGICAL
Central Archaeological Library,
NEW DELHI.
24073
Call No. Sa
2 Hs/Gop) Kwi
Author - Bopinath Kaviraj,
Title- TRIPURARAHASUA
"A book that w shut is but a bloches
GOVT. OF INDIA
Department of Archaeology
NEW DELHI.
LIBRARY
Please help us to keep the book
clean and moving