·- ४०४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये कल्पार्थकतया पात्वनन्तर्भावात् ।। ततो वा नृत्यमाना सा रामशाला निरक्षत इति भाभियोगे इवार्थे वाशब्दमाश्रित्य कामयमानेवेत्यर्था- । न च भूवादिपाठादेव तत्सिद्धिः। "वृद्ध्यः स्यसनो" . त्याधन्तर्गणकार्यार्थतयाऽप्युपपत्तेः। मैवम् । ताच्छील्यादौ चा. नशि प्रकृतेराादाचार्थतया नित्त्वस्य सार्थक्यात् । तत्र लादेश- वाभावादनुदात्तस्याभावे चित्स्वरादन्तोदाचप्राप्तेः । न चैवं इयनो नित्त्वेऽपि चित्स्वरस्य दुर्वारत्वम् । नित्स्वरस्य सतिशिष्ट- त्वात् । न च "अन्यत्र विकरणेभ्यः" इति पर्युदासः । “सौव- यः समभ्यस्तदन्तसप्तम्यः" इति विकरणान्तस्यायं स्वरो, न तु विकरणस्येति तदप्रवृत्तेः । नन्वेवं "दाबेवायं न दैवस्ति" इति- पुसंशासूरस्थभाव्यविरुद्धम् । दायमान इति प्यन्तोदात्तम्, इयनि त्वायुदात्तमिति फलभेदापत्या दिवादिपाठस्य दुर्चचत्वा- न । मैवम् । अनभिधानात् इह चानशेच नास्तीति । यहा-मायुदात्तत्वमेवेष्टम् । “यथोत्तरं मुनीनां मामाण्यम्" इति स्वीकारात् । उक्तभहिमयोगाद्वाशब्दो धात्वन्तर्भूत इति मते तु तस्यायुदात्तविषयकतया स्पष्टमेव चरितार्थत्वम् । न हि चान- शि आधुदात्तत्वं लभ्यते । पर्युदासस्य विकरणमयुक्तस्वरमात्र विषयकत्वमिति "आत्ममाने खश्च" इतिसूत्रस्थभाष्यकैयटसि- दत्वात् । खशन्तइव चानशन्तेऽप्यन्तोदात्तत्वस्य दुर्लभत्वात् ।। , यवत्र सूत्रे कैप्टेनोक्तम्-दायमान इति चानशि प्रकते- रागुदात्तार्थ निवामिति,तद् अभ्युच्चयमात्रमातस्मानियमा शित्वं पित्वनिहत्यर्थमिति कयं तस्यापवादे उत्सर्गकृत नेति ज्ञाप- कत्वमिति पूर्वपक्षः। * अत्र कैयट:-लक्ष्यानुरोधात्सामान्यापेक्षापकमेव शिव .

·, प्रथमपादे स्थानिवदावाहिकम् rur माश्रीयते, न तु नियमार्थमिति । यहा-कापवादस्य टकः कित्त्वमुक्तेऽर्थे प्रमाणम् । अनावधाविति किम् तेन तस्मात्तस्यत स्मिथ विधौ मा भूत् । अला विधौ यथा-महोरस्कैनासकारस्य स्थानिवद्भावेन विसर्जनी- यस्यादमुपदेशाण्णत्वं स्यात् । अलः परस्य विधौ यथा-धौः प- न्याः सः । और आत् अकारश्चेत्येतेषां हल्स्थानीयत्वेन "ह. ल्ड्या" इति सुलोप: स्यात् । अलो विधौ यथा-घुकामः । "दिव उद्" इत्युकारादेशस्य स्थानिवञ्चन वकाररूपत्वाद् "लोपो व्योः" इति लोपः स्यात् । न चोत्वविधानसामर्थ्यम् । अहमिला इत्यादी वल्परत्वाभावे चरितार्थत्वात् । अलि परतो विधौ यथा-क इष्टः । इकारस्य स्थानिवद्भावेन सो- ईशपरत्वात् " इशि च " इत्युत्वं स्यात् । स इत्यत्र स्वकारस्थ स्थानिवत्वे हल्परत्वात्सोर्लोपः स्यात् । उक्तानेकसमासला- भार्थं च विधिग्रहणम् । न चानल् इत्येवोच्यता साधु- त्वार्थ प्रथमामयोगेऽपि तदर्थस्याविवक्षितत्वात् । यद्वा-अल इत्युच्यताम् । अनुवादतया स्थानेयोगाभावात्पप्ठ्याः सम्बन्ध- सामान्यार्थकतया उक्तविभक्त्यर्थोपसंग्रहसिद्धेरिति वाच्यम् । अप्राधान्पेन अलाश्रयणे स्थानिवत्वनिषेधार्थ विधिपदोपादा- नात् । तेन प्रदीव्येत्यादौ वलादेरित्यार्द्धधातुकान्यपदार्थाविशे- पणतयाऽलाश्रयणेऽपि न स्थानिवचम् । अन्यथा," इशि च" इत्यादी प्राधान्यन यत्रालुपात्तस्तत्रैव तनिषेधात् । विधिग्न- राणे त्वलाश्रयो विधिरविधिरिति उत्तरपदलोपाश्रयणात विशेष्यतया विशेषणतया वालाश्रये निधमत्तिः । - श्रीयतइत्याश्रयः, एरच ! "अलमाश्रयते" इति भाष्यं त्वर्थम- दर्शनार्य, कर्मण्यणः प्रसङ्गात् । अलाश्रयपरत्वादाश्रयशन्दस्य , ·। १०४ व्याकरणसिदान्तसुधानिधो प्रथमाध्याये गतार्थत्वादप्रयोग एव लोप इति कैयटः । नन्वेवं स्थान्यनुबन्धकार्याणामपि निषेधापत्त्या प्रदीव्ये. त्यादौ किवं न सभ्यतेति चेन्मैवम् । अनेकान्तत्वपक्षे तेषा स्थान्यस्त्वाभावात् । एकान्तत्वपक्षेऽपि पूर्वमेव लोपाद् । ल्यपि " इति लिाच । अन्यत् मागुक्तम् । स्यादेतत् । तस्थानापन्नस्तद्धमै लभतइति न्याये नैव गतार्थत्वादिदं स्त्रमनारभ्यम् । अत एव नीवारेषु वीहिधर्मा अवघातादयः प्रवर्तन्ते । मैवम् । व्रीहीनवहन्तीत्यादौ बीमादिप. दानामपूर्वसाधने लाक्षणिकरया तदपूर्वसाधनत्वान्त्रीकारादौ तत्प्रवृत्तावपि " आडो यमहनः" इत्यात्मनेपदस्य हन्तिस्व. रूपमात्रविषयकतया वधादेशे प्रत्ययोगा । " स्वं रूपं श- म्दस्य" इति परिभाषितत्वात् । अन्यथा आतृणेदीत्पादावपि प्रसाद । स्यादेतत् । अस्तु ज्ञापकादेव गतार्थ सूत्रम् । युष्मद- स्मदोरनादेशे " इत्यत्रानादेशप्रहणेनादेशः स्थानिवदित्यस्य " अदो जग्धिः" इति सूत्रे कितीत्पनेनैव सिद्ध ल्यग्रहणेन चानविधाविन्यंशस्य झापयितुं शक्यत्वात् । अत एव विशेषण- तयायलाश्रयणे न स्थानिवदित्यस्यापि सिद्धिरिति । स- त्यम् । उत्तरसूत्रे स्थानिवदादेश इत्यस्यावश्यकतया योगविभा- गेन सदारम्भः, अर्थापत्यनुमारे गौरवात् । अनविधावित्यपि स्पष्टार्थम्, उसरसूत्रे द्वितीयविधिग्रहणानुवृत्पर्य । फलस्य सत्रैव वक्ष्यमाणत्वात् । ব্যালয়। নোহেবকেলরেন্ধেবের देशभेदाः स्युः। पूर्ववत्कर्मवदादिवदवलपरावदिदिति - ·, प्रथमपादे स्थानिवझावाहिकम् 101 मात्राट् । “ पूर्ववत्सना" इति निमित्तातिदेशः । यद्यपि ब्राह्म- णादरमभोजनानिमित्तस्य ब्राह्मणत्वादेः क्षत्रियादावतिदेशोऽश- कपः, तथाऽपि “ पूर्ववत् " इति प्रकृतिगतं हित्वं हि न सन्न- न्तेऽतिदिश्यते, किं तु प्रकृतिगतमेव सन्न्पवधानेऽप्यात्मनेपदं प्रवर्तयत्तीत्येतावता निमित्तातिदेशव्यवहारः । न चायं कार्या- तिदेश एवेति वाच्यम् । विक्रसते मचिसते इत्यादाविदास- मात् । निमित्तातिदेशे तु ऋमिरेव सना व्यवहितोऽप्या- स्मनेपदप्रयोजक इति " स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते" इति नियमानेन । फलोपहित्तनिमित्तस्यैव तत्र ग्राह्यत्वात् । शास्त्रा. तिदेशः "कर्मवकर्मणा" इत्यत्र पाक्षिकः । व्यपदेश "आध- न्तरद्" इति । एकस्मिन्नादित्वान्तत्वप्रकारकव्यवहारेऽतिदिष्टे तत्तत्सूत्रैरेन कार्यसिद्धः। तथा च पाश्च:-आधन्तबद्धपदेशो, निमित्तम् “पूर्ववत्स- न" इति। रूपातिदेशस्तृज्वन इति। क्रोष्टुशन्दस्थाने क्रोप्दृशब्द- स्प विधानात् । तादात्म्यातिदेशः "सुवामन्त्रिते परागवत्स्वरे" इति । “यत्ते दिवो दुहितर्मर्तभोजनम्" इत्यत्र दिवोदुहितरिति समुदाये आमन्त्रितनिधातमहत्तः । कार्यातिदेशो गोतो णित् " इत्यादि । तदेवं पोढाऽतिदेशे कार्यातिदेशोऽयमित्यत्र किं नियामकमिति। मैवम् । "सिद्धन्त्वात्मनेपदेन समानपदस्थ- स्पेटमतिपेधाद्" इतिवार्गिकरीत्या पूर्ववदित्ययमपि कार्याति- देशः। क्रमेरात्मनेपदस्य च समानपदस्थलउक्तनियमप्रवृत्तिः । आत्मनेपदं तु मक्रस्पतइत्यादौ "मोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ॥ इत्यनेन पचिसतइत्यादौ "पूर्ववत्सनः" इत्यनेन इति विशे- पेऽप्येकपदस्थत्वस्य तुल्यत्वादुक्तनियममवृत्तेः । आधन्तवदि- स्पयमपि तथा। हरदत्तादिस्वारस्पात् । कुरुते कुर्वे इत्यादी "आ- " ·४०६ व्याकरणसिद्वान्तसुधानिधौ प्रथमाध्यापे धन्तव्यपदेशेऽपि अन्त्योऽच् आदिर्यस्येति बहुब्रीर्थस्याभावा- व टिसंज्ञाबिरहे एत्वानुपपत्तेः कुर्वातइत्यादिस्थलीयस्य टे. रेत्वाख्यकार्यस्यातिदेशादेव तहसिद्धेः । शास्त्रातिदेशोऽपि पाक्षिक एव । तादात्म्यातिदेशस्तु आ. देशेन स्थानिनोऽपहाराद् वाधितः । तादात्म्यप्रतियोगिनोः स. मानकाल एव तत्मवृत्तेः । रूपातिदेशे त्वादेशविधिवैयर्यम् । विकल्पस्य पूर्वोक्तरीत्याऽसम्भवात् । तस्मात्प्राधान्यात्कार्या- तिदेश एवायमिति स्थितम् । न्याप्तकारस्तु व्यपदेशातिदेशः संज्ञापक्षे पर्यवसनः। स च वत्करणसामर्थ्यादेव नेत्याह । अत्र हरदत्तः- "संज्ञापक्षे वधेरेवात्मनेपदं स्थान न हन्ते । शन्दमझात्वात् " स्त्र रूपम् " इत्यस्यामवृत्तः । एवं केन कस्मादित्यादावग- कार्यादीनि न स्युरिति दोषद्वयम् । व्यपदेशातिदेशे तु " स्वं रूपम्" इति हन्तिग्रहणम् , तद्वथपदेशातिदेशाच्च वधेरपि । एवं स्थानिनिधानां धात्वादिव्यपदेशानां काचादेशेऽतिदेशात्तरका- र्यसिद्धिरिति वैषम्यात् न तया" इति । अत्र वार्तिकानि- तस्य दोपः-तयादेशउभयप्रतिषेधः। जात्यारव्यायां वचना- देशस्थानिवद्भावप्रतिषेधः । इयाग्रहणेऽदीर्घः । आदिभुवोरीद- प्रतिषेधः वध्यादेशे वृद्धितत्वातिपेधः इविधिश्व । आकारान्ता. न्नुरुपुमतिपेधः । लोडादेशशाभावजभावधित्त्वादिलोपत्वप्रतिषे. ध: । त्रयादेशे सन्तस्य मतिपेयः । आविधौ च स्वरे वस्वादेशे प्रतिषेधः। गोः पूर्वत्वणिचात्वस्वरेषु ।फरोतिपिवत्योःमतिपेधः । तस्य स्थानिवदादेश इति लक्षणस्य । तत्र प्रथमवार्तिके यद्वक्तव्यं तत्सर्वादिस्त्रएवोक्तम् । द्वितीयमपि व्यर्थम् । न च यादिभ्य इत्यत्रकवचनस्थाने बहुवचनादेशविधानात्स्थानिवन्ता- - ·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् ॥ ८॥ वात् “घडिति" इति गुणापत्तिः । अर्थातिदेशस्यैव तमो- क्तत्वात् । तृतीयस्य स्वयमर्थ:-निफीशांविः अतिखस्स इत्यत्र उया. ग्रहणात्सुलोपः प्राप्तो निपथ्यः स्यात् । तस्मान्डी ई आ आर इति प्रश्लिष्य दीति प्रत्याख्येयम् । अतिखझेनेत्यादावपि ना. तिप्रसङ्गः । आपो ग्रहणे सर्वत्राकारप्रश्लेपात् । न चैवमप्यतिस- वायत्यत्र याटः प्रसङ्गः । स्वाश्रयस्यात्वस्य स्थानिवद्भावेन चा. प्त्वस्य सत्यादिति वाच्यम् । आवन्तं यदङ्गं ततः परस्य याडिति व्याख्यानात् । प्रत्ययग्रहणे यस्पात् स विहितस्तदादरेव ग्रहणाद । उपसर्जनस्त्रीमत्यये तदादिनियमसत्त्वात् । अतिखवेत्येतत्समु. दायस्य आवन्तत्वाभावात् ।खवाइत्यस्याङ्गत्वाभावात् । अतिख. ट्वशन्दादेव तत्र सूयत्पत्तेः । तया चाहत्वावन्तत्वयोः सामाना- धिफरण्याभावान्न दोप इति सिद्धम् । अत एवातिकारीपग. ध्यापुत्र इत्यादौ सम्मसारणं न । हल्डयादिसूने त विहितविशे- पणाश्रयणे सत्यादावव्याप्तिः । यः स इत्यादावतिव्याप्तिति न प्रश्लेपवैयर्यम् । वार्तिकमतेऽपि "पाडापः" इत्यादावा- फारमश्लेपावश्यकत्वात् । अन्ययाऽतिखवायेत्यादावहाधिका- फारात्समाधानेऽपि जरसा नसे पृते इत्यादौ दोपस्य दुर्वारत्वा- द । सुतामिग्छन्सुतीरित्यादौ सुलोपापत्तेश्च । यद्वा-आकारमपि प्रश्लिप्य तत्सामर्थ्यामध्ये इस्वतामा- पत्रस्य चारणमिति बोध्यम् । चतुर्थवार्तिकमपि व्यर्थम् । न चात्येसबाऽऽहादेशस्य स्था. निवद्भावेन "युब ईट" अभूदित्यत्र अस्त्यादेशमुवः “अस्तिसि- चोऽपृक्ते"इतीद च स्यादिति वाच्यम् । “आहस्था" इति झलि परे थत्वविधानाज्ञापकात् । न च ईदि कृतेऽपि भूतपूर्व- ·४०८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये गत्या प्रलादित्वात् थादेश इति वाच्यम् । आया. देशस्यैव विधानापचेापवान् । तिषायादेशानां णलादीनामपि भूतपूर्वगत्या मलादित्वात् तत्रापि यादेशस्य दुर्वारत्वात् । द्विती- यदोपस्यापि "अस्तिसिचोऽपृक्तं" इत्यत्र दिसकारकनिर्देशन सकारान्तादेवास्तेः परस्यापृक्तसार्वधातुकस्य इंडागमविधानमिति वारणात् । स्थादेतत् । अम् इत्यनन्तरं सकारमश्लेपे धातुत्वाभावात्तिवू न स्यादिति माधवोक्तदोपापत्तिः । धात्वन्तःपातिना सकारेण सिचोऽन्वयानईत या सिजिमित्तकस्य ईट प्रसङ्गश्च । न चैवमस्तेः सकारान्तत्वेन विशेपणवैयर्यम् । तथाऽपि स्वतन्त्रे भवती दोपस्य तादवस्यात् । एतेन सिञ्च अस् च सिचम् समाहारद्वन्दे सौत्र: पञ्चमीलोपः । भवान कुत्वजत्वे । अस्ति विद्यमानं च त. सिचस् चेति कर्मधारयः। तेन लुनारिसची भूभावनापहतादस्तेश्व परस्य नेति कल्पनं प्रत्युक्तम् । रूपसिद्धावपि भाष्योक्तरनिर्वा हान् । अत एव सिचोऽल्पाचकत्वाद्वहुविषयतयाऽभ्यर्हितत्वाच्च पूर्वनिपातभातावपि तदकरणं तन्त्रादिना विद्यमानसिव इत्य- थैलाभार्थम् । तिप्रयोगस्वारस्पाच्च । अन्यथा सिचस्भ्यामित्ये- व ब्रूयात् । न चासत्यस्यत्योरतिप्रसङ्गः । विकरणव्यवधानेन ताभ्यां परस्पापृक्तसार्वधातुफस्यासंभवादिति माधवोक्तमप्य- पास्तम् । अत्र वदन्ति । अस्तितिचम्म् इतिच्छेदः । सान्वादस्तेः नतु कृतभूभावात् सान्तास्सिचः श्रूयमाणादिति यावत् । न चैवं "सिचोक्ते" इति संहितानुपपत्तिः। द्वितीयस्य संयोगान्त- लोपात् संयोगान्तं यत्पदन्तस्येतिपक्षे तदभावेऽपि संयोगान्तस्य पदान्तस्येति पक्षे सौलभ्यात् । तस्याप्यारारुदत्वात् । न च .

·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् | ८| तस्यासिद्धत्वाद्रोरुत्वानापत्तिः । “संपोगान्तलोपो रोरत्वे" इति सिद्धकाण्डे पाठगन् । एतनिर्देशस्यैव च तदार्तिकार्थे मूलत्वात् । यद्वा-माऽस्तु संयोगान्तलोपः द्वयोरेव सकारयो रुवे कृते "अतो रोः" इत्यनेन द्वयोरप्येक एव उकारा, पश्चकत्ववद्विधेयविशे- पणस्यैकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न चोकारद्वयेऽपि सवर्णदी- Cनन्तरमाद्गुणो व्याख्येय इति वाच्यम् । एकपदाश्रयत्वे. नान्तरगत्वात् सिच उ इत्यत्र गुणस्यैव सवर्णदीर्घ चाधित्वा मसङ्गात् । न च सकारद्वयस्याप्येक एव रुर्भवत्विति वाच्यम् । त. द्विधौ पदस्येत्यनुवृत्तेरेकपदान्तत्वाभावात् । द्वितीयसकारस्य पृ- थपदत्वात् । न च पूर्वरुकारात्परो नाकारो द्वितीयात्तु न पूर्व इति कस्याप्युत्वं न स्यादिति वाच्यम् । रोरिति जातिनि. देशोपगमात् । तत्र चोक्तनिर्देशस्यैव मानत्वात् । न च परत्वा. द् "हशि च” इति पूर्वस्यैव उत्वापत्तिः । रुत्वस्यासिद्धतया परत्वाभावात् । न चाश्रयासिद्धत्वम् । स्थान्यंशे तथात्वे. ऽपि निमित्तांशे तदभावात् । तकारभिन्नस्यापि हशः सम्भवेना- न्यथाऽनुपपत्यभावादिति । अत्रेदं वक्तव्यम्-द्वितीयः सकारः प्रथमान्तः पञ्चम्यन्तो वा निर्विभक्तिको वा । नाद्यः । सिच इति पञ्चम्यन्तविशेपणत्वानु. पपत्तेः । न द्वितीयः । छान्दसत्वापत्तेः । नात्यः । पदत्वाभाचे रुत्वानुपपत्तेः । एतेन संयोगान्तलोपोऽपि निरस्तः। एवं सिचः सकारान्तत्वेन विशेषणमपि व्यर्थम् । “अस्तिसिचोऽपृक्ते" इति हिसकारको निर्देशः । अस्तेः सकारान्तादिति भाष्यकार- रस्तेरेव तदिशेपणस्योक्तत्वात् । वार्तिकेऽपि वादेशस्यैव ईद- मसक्तिप्रतिषेधयोरुतत्वात् । शितपः पूर्व सकारप्रश्लेपएक भाष्यतात्पर्याद । स्तिपः सौत्रत्वादुपपत्तेः । न चैवं सिचाप. ૬૨ ·४१. व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये रत्वमाश्रित्य ईडागमापतिः । “गातिस्था"इति सूत्रे बहुलग्रहण- मनुवर्णं तस्य एवकारसमानार्थत्वं चाश्रित्य सिचो लगेव भव- ति इति व्याख्याना स्थानिवद्भावनिषेधोपपत्तेः । एतेन पूर्वो- तरीत्या सिचम् इति समाहारे तदुपरि म् इति छदमाधि- त्य अस्तिग्रहणमत्याख्यानपरतयाऽपीदं भाष्यं योजयितुं श. क्पमित्यपि परास्तम् । भत्वपञ्चमीलोपयोरुभपत्र छान्दसत्व कल्पने गौरवाच । एतेन जातिनिर्देश इदमेव प्रमाणमिति निरस्त- म् । तादृशनिर्देशएव मानाभावात् । वर्णग्रहणे जातिग्रहणमि- स्यस्य तु नायं विषयः । रोः इति समुदायाश्रयणा । द्वयोरुत्व- मप्यनुपपनम् । रुत्वस्यासिद्धत्वात् । न चाश्रयात्सिदत्वम् । एक एव यत्र रुस्तत्र चरितार्थत्वात् । उत्वस्य मिदत्तं विना तदनुनादेनोत्वविधिौयापचेरेव सिद्धत्वकल्पनाद । द्विती. यांशेऽसिद्धत्वसाधे प्रमाणविरहाद ।

·प्रथमपादे स्थानिवद्रावाहिकम् । ८1 ४११ न्तत्वाद् " अत उपधायाः" इति वृद्धिः । हनस्तोऽचि- ण्णलो" इति तकारादेशश्च स्यात्, तयोः स्थानिवद्भावो निषे- ध्यः । आवधिपीछेत्यत्र स्थानिवद्भावेनाङ्गतया "एकाच उप- देशेऽनुदासाद' इतीग्निपेधश्च स्यात् । अत्र स्थानिवद्भावेनाग- संज्ञा न भवतीति वक्तव्यम् । इदमपि भाष्ये प्रत्याख्यातम्-अवधीदित्यत्र "अतो हला. देः" इति वृद्धिमसद्भाधादेशस्यादन्तत्वस्वीकारात् । वधक इति तु "हनो वधश्च" इत्यौणादिकः क्वुन् । तया च वृद्धितत्व यो प्रसङ्गो जिवाभावात् । इटो निषेधोऽपि नास्ति । धादेशआयुदात्तनिपातनतामाकृतिस्वरामष्टः । न च य दा पधिपीप्टेत्यत्र “निपार्यद्यदि " इति निघातमतिपेधाद इष्टः प्रत्ययस्वरो न स्यात्, सतिशिष्टेनाद्युदात्तेन वाधापरिति वाच्यम् । आर्दधातुकीयाः सामान्येन भवन्तीति प्रत्ययोत्प- सेः पूर्वमेव वधादेशात् तदुचरं प्रत्ययोत्पत्या तत्स्वरस्यैव स- तिशिष्टत्वात् । अत्रेदमवधेयम् । वार्तिकरीत्या "आर्दधातुके" इत्यस्य विपयसप्तमीत्वेऽपि लिहीत्यादीनां परसप्तमीत्वाभ्युपगमात् स्य- सिसूत्रे " वधभावात्सीयुटि चिवद्भावो विप्रतिषेधेन " क्तम् । उभयोरपि परनिमित्तकत्वात् । भाप्यमते तु वधादेशस्य प्रत्ययोत्पत्तेः पूर्वमेव मवृत्त्या प. रनिमिचकत्वामावाद अन्तरगत्वाद चिण्वद्भावस्य तु पर- निमित्तकतया बहिगत्वादन्तरङ्गवहिरडयोश्च विप्रतिषेधायोगा. कथाश्चिण्वद्भाव इति शङ्कायां मतिपदविधित्वाचिण्वझाव इति कैयटः। स्यादेतत् । प्रतिपदविधित्वं किमनवकाशत्वम् उत सा- .

·.. ४१२ व्याकरणसिदान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याय क्षादुपात्तत्वम् । नाधः । स्यसिसूत्रे हनग्रहणस्य घानिध्यत. इत्यादौ सीयुटो ग्रहणस्य तु कारिपीटेत्यादौ सावकाशत्वात् । न च स्यादीनां चतुर्णाम् अजन्तादिभिश्चतुर्भिरन्वयात्स्वरितत्वाभा- वेन च यथासंख्याविरहात् प्रत्येकं स्यादिभिरन्वयाद्धनः सीयु- टि चिण्वद्भावविधानम् । तन्निरवकाशमेव । अन्तरङ्ग- स्वाधभावे तस्य स्थानिवद्भावेन हन्तिना ग्रहणात्सीयुटि चिण्वदिटि कृते " ण्यल्लोपौ." इति पूर्वविप्रतिषेधेन अतो लोपे वापीठेत्येव रूपापत्तेरिति वाच्यम् । अन्तरगत्वा- त्पूर्व वधभावप्रवृत्तौ हनः सीयुडन्वयएव मानाभावात् । नान्त्यः । हनो वध लिङि " इति साक्षादुपादानस्य वधादेशेऽप्यविशिष्टत्वात् । अन्तरगत्वस्याधिक्याच । अत्राहु:-"चियदि च" इति चकारेण इन्तेः सीयुटि चिण्वद्भावविधानात्तस्यानर्थक्यमेव प्रतिपदविधित्वम् । न च तस्पानुक्तसमुच्चयार्थत्वे मानाभावः। भाष्यकृतैव च भगवान कृ- तवांस्तु तदर्थमित्युक्तत्वात् । यद्वा-लिडीति सामान्य सीयुटीति विशेषः । इन्तेरित्युभयत्राप्यविशिष्टम् । तथा चापवादत्वादेव चिण्वदिट असंभवे चकारेणापि तद्विधानस्याशक्यत्वात् । यद्वा-असिद्धं बहिरङ्गमित्यनेन " अन्तरङ्गं बलवत् " इत्ये- तत्मत्याख्यानस्य वक्ष्यमाणत्वात्तस्य च कृतितुग्ग्रहणेनानि- स्यत्वज्ञापनात् लक्ष्यानुरोधेनेह त्यागाद् युक्तो विमतिपेधः । अय वा लिङ्गीति परसप्तम्येवास्तु । परत्वाचिण्वदिद् । आधु- दाचनिपातनं तु माऽस्तु । न च कर्तेत्यादिवधिपीछेत्यत्र इडना- पत्तिः । हन्त्युपदेशे एकान्त्वेऽपि वध्युपदेशेऽनेकान्त्वात् । वधे- वुपदेशाविति भाप्यएवोक्तत्वात् । एकति विशेषणस्या- नेकाकोपदेशच्यात्यर्थत्वात् । न चाच इत्युक्ते तदन्त- १ ·" प्रथमपादे स्थानिवतावाह्निकम् । ८। ४१३ स्यैव स्यादिति वाच्यम् । पचादीनामनुदाचत्वयर्थ्यापत्तेः । एकत्वविवक्षामत्वर्थलक्षणाभ्यामच इत्येतावतैय एकाज्यतो लाभ एकग्रहणस्योक्तार्थपरत्वात् । उक्तार्थपरतयाऽपि “यत्रैकाग्रहणं चैव" इति परिभापामटत्तिसिद्धन चैकपदस्योक्तरीत्या सार्य- क्ये शितपा शपा " इत्यादिपरिभाषाज्ञापकत्वानुपपत्तिः । शीदीडादीनां गुणयुडादिविधावनुबन्धनिर्देशस्यैव तज्ज्ञापक- त्वात् । तस्माद्वधेः परस्य इद् सिद्धः । अत एव व्याघ्रभूतिना- ऽनिट्कारिकासु अदन्तपर्युदासः कृत इति । यत्तु प्रसादकृता पानिपीत्येव रूपं न तु वधिधिपीटे- त्यपि । तदुक्तं भाष्ये- अदानी चिवदावे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानाघभावः कस्मान भवति सकृद्गतौ विप्रतिषेधे पदाधितं तद्वाधितमेवेति, हनिपिडादेशमतिषेयश्चेति। तन्न । चिण्वभावपले वादेशविरहेऽपि तदभावपक्षे वधादेशमवृत्तौ बाधकामावाद । हनिपिडादेशनिपेघस्य तु स्यादिषु चिण्वदित्यतिदेशन यत्माप्तं तत्परत्वाद् । लिहि माप्तस्य तदविपयत्वात्. । अत एवागाकार्याणामेवातिदे. शमाश्रित्य तद् भाप्ये प्रत्याख्यातम् । प्रसादकारेणापि प्रथमं तथैवानूदितमिति । अत एव "एकाच" इति सूत्रे व. धिपीप्टेति रूपं भाष्यएवोदाहृतम् । आकारान्तादित्यादिपश्च वार्तिकान्यपि अनारभ्याणि । तथा हि-विलापयति भापति इत्यत्र नुपुको ली ई भी ई इतीकारमश्लपादेव, न भवतः । शिशान हतान् मिन्तात् कुरुतान् स्तात् इत्यत्र परत्वात्तातद्धि कृते "शा हो " " हन्तेः ।" हुभ्यो हेर्षिः"" उतश्व मत्ययादसंयोगपूर्वात् । “घ्वसोरेदी" इति शाभावो जभावो धित्वं हिलोप एत्वं चेति स्थानिवद्भावन प्रसक्ताः, सकृद्ता• ·४१४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये विति न्यायान्न । एतेन पुष्णीतादित्यत्र "हलः नः शान" इत्यस्याप्यमवृत्तिाख्याता । तिमभावे कृते "खयः" इत्यपि- नादेशः । उक्तन्यायात् । एतेन चतस्रस्तिष्ठन्तीत्यत्र चतसभा- वे कते " चतुरनडुहोः" इत्याम्नेति व्याख्यातम् । विदुषः पश्येत्या वस्वादशस्य शग्रहणेन ग्रहणात् “शतुरनुमो नद्यजादी" इति सूत्रेणान्तोदाचात्परत्वमुपजीव्य विभक्तेनोंदा- चत्वम् । “अनुम" इत्यत्र "तनादिकृग्भ्य उ” इत्युकारादार- भ्य नुमो मकारपर्यन्तमुम्मत्याहारमाश्रित्य तद्रहितस्पति व्या- ख्यानात् । वसोश्च तत्रान्तर्भावात् । न चैवं लुनता पुनतेत्यादा. वपि न स्यात्, श्नाप्रत्ययस्यापि तदन्तर्गतत्वादिति वाच्यम् । अनुम्ग्रहणं शतुर्विशेपणं न तु तदन्तस्येत्याश्रयणात् । शतरि परे इनामवृत्तावपि तस्य शत्मकृतिकत्वाभावात् । नुमित्यागमग्रह- णेऽपि तद्रहितस्य शतर्येव विशेषणत्वात् । तदन्तविशेषणत्वे मुञ्च- तात्यादावपि निषेधापत्तेः । तदन्तस्य "शे मुचादीनाम् " इति सनुम्कत्वात् । अपत्यवार्षिकस्य त्वयमर्थः- चित्रग्वामित्यत्र "सर्वत्र विभापा गो" इति पूर्वरूपं स्यात् । “नान्तः पादम् इति पाठस्य भाष्यारूढतया सर्वत्रेति सूत्रस्यापि पूर्वरूपविधाय- कत्वौचित्याद । कैयटस्तु प्रकृतिभावोऽनेन विधीयते, न पूर्वरूपम् । तस्माद् "एका पदान्तादति" इति पूर्वरूपं प्रामोतीति भाष्यार्थ इत्याहाशा- कलसूत्रे इस्वश्चेति चकारेण मकृत्येत्यनुकृष्यतइति भाष्यदर्शनाद प्रकृत्याऽन्तःपादम्" इति पाठ इति तस्याशयः । एड इति तत्र वर्तते इति भाष्यस्याप्यत्रानुगुण्यम् । पूर्वमतं तु सर्व- श्रेत्यत्र तदनुवृत्तिपरतया नेयम् । न चैड इत्यलाश्रयणान्न स्थानिवचमिति वाच्यम् । हे चित्रगो अग्रमित्यत्र तथाऽपि ·“ " प्रथमपादे स्थानियङ्कायाह्निकम् । ८। ४१५ दुर्वारत्वात् । स्वत एडन्ततया स्थान्यलोऽनाश्रयणात् । एवं चि. प्रगुरित्यत्र " गोतो णित्" इति णिचादृद्धिः स्यात् । चित्रगू- नित्यत्र "आ गोतोऽम्शसोश" इति पाठवार्चिकपागदात्वं स्यात् । अत्र णित्त्वग्रहणं व्यर्थम् । तपरत्वेनैव तयोरमटतेः । "औतोऽम्शसोः" इति पाठस्यैव स्थितत्वात् । न च अचिनव- मित्यादापतिप्रसङ्गः । शसा साहचर्यात्सुप एवामो ग्रहणात् । बहु- गुमानित्यत्र रस्वनुभ्यां मतुप्" इत्युदात्तस्य न गोश्व- नसाववर्ण " इति निषेधः स्यात् । ततः गोः पूर्वस्वरयोरिति वार्तिकं स्थितम् । बहुगुना इत्यादी " अन्तोदात्तादुत्तरपदा- दन्यतरस्याम्" इति प्राप्तस्य न गोश्चन् " इति निषेधः इति वृत्तिग्रन्यस्तु भाष्यादिविरोधाञ्चिन्त्यः । द्वादशवार्तिकम- प्यनारभ्यम् । न च कुरुपियेत्यादौ स्थानिवत्त्वाल्लघूपधगुणा- पतिः । करोती तपरनिर्देशादकारस्य मात्रिकत्वादुकार एवं न्याय्य इति तपरत्वस्य शास्त्रान्तरमाप्तद्विमाननिवृत्यर्यत्वात् पि. घेश्चादन्तत्वात् । अचः परस्मिन् पूर्वविधौ ५६। परनिमित्तकोऽच आदेशः स्थानिवत्स्यात् तस्मात्पूर्वत्वेन दृष्टस्य दृष्टाद् वा निमित्तात् विधौ कर्तव्ये । अविध्यर्थमि- दम् । वत्रश्च । उरदत्वस्य स्थानिवद्भावाद् " न संमसारणे" इति वकारस्य संप्रसारणनिपेधः । उरदत्वस्याङ्गाधिकारीयतया- डाक्षिप्त प्रत्यपे परे तद्विधानात् । न च प्रागभ्यासविका- रेभ्योऽङ्गाधिकार इति वाच्यम् । आसप्तमसमाप्तेरित्यस्य सि- द्धान्तितत्वात् । “ गुणो यड्लुकोः" इत्यत्र लुग्ग्रहणस्य कृत. त्वात् । अत्र स्थानिभूतादच ऋकारात्पूर्ववेन एस्प ब. 1 ·"कपि पूर्वम् ४१६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये कारस्य संप्रसारणे कर्तव्ये स्थानिवद्भावः । एवमचितीकः सुचितीकः बहुचितीक इत्यत्र "चितेः कपि" इति दीर्घः । "- स्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वम्" इति स्थान्यलाश्रयः स्वरः सिद्धः । स्वर- विधौ स्थानिवद्भावनिषेधस्य लोपाजादशमात्रविषयकत्वात् । अखट्सको बहुखतक इत्यादौ " आपोऽन्यतरस्याम् ॥ इति इस्वस्य स्थानिवद्भावानोक्तः स्वरः किंतु इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वमेवेत्यवधेयम् । तस्माद्विधौ यथा-तन्व- न्ति तन्वते । यणादेशस्य स्थानिवद्भावान्नेछ । अन्यथा उकार- स्यार्द्धधातुकतया यणि कृते वलादित्वात् स स्यात् । तन्नित्यं तत्र निमित्तं तचोकारात्पूर्वम् । अच इति किम् । विश्नः द्यूत्वा स्यू- वा अभिगत्य आधयोछकारस्य शकारः । तस्य परनिमि- तकत्वात्स्थानिवद्भावे "छे च" इति तुक् मा भूत् । नन्व. न्तरङ्गत्वात्पूर्वमेव तुका भाव्यम् । “वार्णादाई वलीय" इत्यस्य युगपत्प्राप्तिके समानाश्रयएव प्रवृत्तेः । फरोतेर्णलि क अ इति स्थिते "अचो णिति" इति वृद्धः गौरित्यादौ सावकाशत्वा- सदाधित्वाऽन्तरगत्वात्माप्तस्य यणो वाधेन वृद्धेरेव प्रवृत्तिः । प्रश्न इत्यन तु शत्वस्य मत्ययोत्पत्यनन्तरं तु कस्तुमागेवति मा. • पिकाले वैपम्यात् । शस्य नह निमित्तम्, तुफस्तु छ इति समा- नाश्रयत्वाभावाच । अत्रायं माचामभिप्राय: । अभ्यासस्थासवणे ॥ इत्यत्रासवर्णग्रहणं तावदस्या ज्ञापसमिति पठे प्रयमाद्रिकान्ते भाष्ये स्पष्टम् । तया हि-ईयतुः अपतुरित्पनातिमसहचारणं न तदर्थः अ- न्तरजपलवत्येव गतत्वात् । सवर्णदीर्घस्यावयवमानापेक्षत्वा- द। इयवदारभ्याससंज्ञाजसंशा चेत्युभयापेक्षत्वात् । न ·प्रथमपादे स्थानिवद्रावाहिकम् । ८ । ४१० चेयड्डयटोस्तंदपवादत्वम् ।येननामाप्तिन्यायेन यणं पत्या त योरपवादत्वात् । ननु इच्छ-योतिभ्यां पनि इप् अ इ अ इत्यत्र गुणयोः सत्योः “द्विवचनेऽचि" इनि रूपानिदेशाद् इकारे द्वित्वमटनिः । तत्र सवर्णदीवातावप्येतदारम्भातनिरूपिता. पवादत्वं दुर्वारम् । निन्यरित्यापनुरांन पूर्वमटनकार्यस्य द्वित्तानन्तरमवस्थाननियमस्य वस्तुमंशस्यावान् । अन्यथा . मियत्या द्वित्वानन्तरम् “एरने काचः" इति यण् न स्यात् । मैवम् । कृतेऽप्यसवर्णग्रहण तस्य निर्विषयकवापत्तेः । न च त सामास्वर्णदीर्य बाधित्वा पुनर्गुणमिति । इयतीत्यादी चारितार्थ्यात् । न च असवर्णग्रहणाभावेऽपि येननामाप्तिन्यायेन इयतीत्यर या सिद्ध तदनुपादानापतिः । मामान इये. पेत्यादौ गुणादिप्रवृत्तिम्बाकारेऽसवर्णग्रहणवयर्यतादवाथ्यात् । "अर्तेच"इत्येव सूत्रयित्वा बोरित्यनुवर्त्य अरिकारस्य इपहि विधेये "अभ्यासस्य" इत्युक्तिमाम नापि इयेपेत्यादिसिद्धः । न चारिति पाठे अरियाः इति यलुकि तदामिदिः । उ• रित्येव राच्यवाद । इणमाहचर्यादानुग्रहणमिद्भः । कमारस्या ड्रेन विशेषणाद्वा । तेन अनग्निपित्यादौ न दोपः । न चामिल येपेत्यादिवदीपतुरित्यादावपि इमंडापतिः । सार्णीघस्थान्त रहत्वात् । इयेपेत्पत्र तु गुणसंभावनया अतव्यूहपरिभाप- या दीर्घापहत्तेः । एतेन निन्यतुरिन्यादी इयंटादेरमत्तिपि व्याख्याता ।

·४१८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये सन्धिकार्यत्वरूपं परिनिष्ठितत्त्वं च तत्र समर्थशब्दार्थः । नि- मित्तं विनाशोन्मुखं दृष्ट्वा तत्प्रयुक्त कार्य न कुर्वन्तीति तत्परि- भापाऽर्थः । कृतमपि निवर्तयन्तीत्यस्य ज्ञाप्यत्वे तु फलसाम्ये- ऽपि गौरवाधिक्यं बोध्यम् । तस्मादियेपेत्यादौ गुणे कृते सब- दीर्घानवकाशायणि प्राप्त तस्यैव इयडपवादः इत्यसवर्णग्रह- णवैपये प्रसक्ते तत्र गुणाप्रवृत्युपपादकत्वेन वार्णादास्य बलवरवस्य ज्ञापकतया तत्सार्थक्यम् । न च गुणस्य स्थानि. यभावाद् " असवणे " इति निमित्तस्याविघातात्कथम् अकृतव्यूहन्पायप्रवृत्तिः स्यादिति वाच्यम् । “न पदान्त" इति सवर्णविधी तनिषेधात् । तत्रत्यसवर्णादिग्रहणमत्याख्यानपक्षे तु पूर्वस्यैव विधौ स्थानिवद्भावो न तु स्वपूर्फकादेशविधाविति पक्ष्यमाणत्वात्सवर्णदीनिमित्तविधानो बोध्यः । तस्मात्समा. नाश्रये युगपत्माप्तौ चोक्तपरिभाषाज्ञापनात्ताशविशेषविपय- फत्वमप्यास्यीयते । लक्ष्यानुरोधात् । स्यादेतत् । समानाश्रयेत्यत्र कार्यिणोरक्यं विवक्षितम्, नि- मित्तयो । नायः । स्योन इत्यत्र सि ऊ न इति स्थिते इका- रस्पैत्र गुणयणोः प्राप्त्या समानाश्रयत्वसत्त्वात् तदभावानो. तपरिभाषाप्रवृत्तिरिति फयटादिग्रन्याविरोधात् । आह इत्यत्र आहु आ अ इति स्थिते आलोपपूर्वत्वयोरप्याकारोदेश्यफत्वन ज्याश्रयत्वानदप्रतिकवनविरोधाच । न द्वितीयः । इ इ अतुम् इत्यत्र सवर्णदीर्घस्य इकारो निमित्तम्, यणस्तु प्रत्ययाकार इति समानाश्रयत्वानुपपत्तः । बन्दान्दस्य भत्वे संमसारणे च शु अन् अम् इत्यत्र अहोपस्य भनिमित्तत्वापूर्ववस्य च तदमा- वाच । तया हि-सिवेहुलकादीगादिक नमत्यये गुणो क्लोर कप प्रामाति । तापवादवादलोपं वापिला अन् ।

·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् 101 ४१९ न चैवमपि गुणवाधे विनिगमकाभावः । गुणस्याङ्गसम्ब. धिनी लम्चीमिग्लक्षणामुपधामार्द्धधातुकं चापेक्षमाणस्प बहि- रगत्वात् । ऊउस्तु वकारान्तमगमनुनासिकादि च प्रत्ययमपेक्षया- णस्यान्तरङ्गत्वात् । सि ऊन इति स्थिते लघूपधगुणयणोः प्राप्ती वर्णमात्रापेक्षत्वेनान्तरगत्वाद्यण । ततः सार्वधातुकार्दधातुकयोः" इति ऊकारस्य गुण इति स्योनेत्यस्य सिद्धिः । एवं "कविधी सर्वत्र संप्रमारणिभ्यो ड" इत्युक्त्वाऽऽहः प्रह इत्युदाहृत्य कात्य. येन सिद्धिमाशय कमत्ययसंप्रसारणयोरुवडिः कृते आहुव- इति स्यात् । न च आलोपस्य स्थानिवद्भावानोवङ् । पूर्वत्वे कृते तत्माप्तेः । परत्वादाकारलोप एव स्यादित्युक्त्वा अन्तरह- त्वात्पूर्वत्वमित्याशय "वार्णादाई बलीय" इत्याकारलोप इ. त्युत्का एवं तहीदमिह समधार्यम् आकारलोपः क्रियतां संप्रसा. रणमित्युत्का परत्वादातो लोपः । ततः संप्रसारणे यणादेशे आहः मह इत्यादि सिद्धम्, इति भाष्यम् । एवं तहत्यिादिभाष्य- स्थावतराणिकायाम् “वार्णादा वलीय इत्यस्य"समानाश्रयएवा. जीकारादालोपपूर्वत्वयोश्च भिन्नाश्रयत्वात्तदप्रवृत्तिरिति कैयदः । तदनन्तरं च पूर्वत्वस्यान्तरङ्गत्वमिति भाष्यव्याख्यायां "वार्णा दाझं बलीय" इत्येतत्तु समानाश्रयविषयमेवेत्युक्तमिति तेनोक्तम्। एवम् अशब्दादाचारशिवन्ताल्लिटि अ अ अतुम इत्पत्रा- ऽतोलोपस्य व्याश्रयत्वाद् "अतो गुणे" इति पररूपमेवेति मनो- रमादिविरोधः। तथा दि-"उपेयिवान्" इति सूत्रे इणो द्विवचने- ऽभ्यासदीर्यत्वे च कृते इयादेश निपात्यतइत्युका “दीर्घ इण" इति दीण बाधादेफादेशो न स्यादित्याशय दीर्घवं नैकादेश- धाधकम्, किंतु "इणो यण्" इति विधीयमानो यण् । स य स्व. माप्तावेव वाधकोऽत्र तु यणः प्राप्त्यभावादेकादेश एवेत्युक्तं भा- ·४२० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये प्ये। तत्र कैयटेन ईयतरित्यवाभ्यासदीर्घत्वे एकादेशात्पूर्वम् "वा. दागम्" इति यणि कृते स्थानियचादेकादेशः प्राप्नोतीत्युक्तत्वे- नाभ्यासदीर्घत्वमेकादेशपाधकं स्यादि याशझ स्थानिवद्भावन, रूपानतिदेशात् रूपाश्रयस्यैकादेशस्य यकारेऽभावः । “वार्णा- दाहम्" इति पणादेशेन वाषितस्यैकादेशस्य स्थानिवद्भावे कृते माप्त्यभाव इति व्याख्यातम्।इइ अतुम् इत्यस्यामवस्थायां यथा इणो यणादेश एकादेशस्य बाधकः तथा स्थानिवद्भावानन्तरम प्येकादेशमाताविति तदर्थः । तथा "संप्रसारणाच" इति सूबे "आटो युद्धेरियह" इति वार्तिकेऽध्ययातामित्यत्र "वृदिरन्तर- झा" इति भाष्यव्याख्यायां "वार्णादाझं बलवद्" इत्यत्नाश्रित्ये- दमुच्यतइति कैयटविरोधः । एवम् "आदेच" इति ,सूत्रे आयादेशे, अलोऽन्त्यस्यात्वे ग्लानीयमित्यादिसिद्धिरिति पक्षे विवरणप- स्तावे ग्लै अतुसित्यत्रायादेशे यकारस्य आवे ग्लाआअतुसित्यत्र, एकादेश आतोलोपय प्राप्तः । तत्रैकादेशस्य वर्णाश्रयत्वादन्तर- इतेऽपि "वार्णादाङ्गम्' इत्यानो लोपः। तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वा स्थानिवद्भावाच पूर्वस्यातोलोपो न स्यादिति दोपमुपन्यस्य "वार्णादाइम्" इत्यनाश्रित्येदमुक्तमिति कैयटोऽप्यसङ्गतः स्यात् । स्यादेतत् । एकनिष्ठकारणतानिरूपित कत्रनिष्ठोद्देश्यतानि, रूपितोभयविधेयताकत्वं तत् ।यथा । क अइत्यादौ । उक्तं च, को- स्तभ-यन्त्र होकमेव निमित्तीकृत्य युगपदावार्णयोः प्रासिस्तत्रैव , "वार्णादाझं यलीय इति विच्छ्न इत्यत्र तुझ्शत्वयोः छकारन; काररूपनिमित्तभेदस्य स्पष्टत्वात् । अतः स्योन इत्यादौ न दोपः ।, तत्र गुणस्यार्दधातुकं निमित्तं यणस्त्वजिति कारणभेदात् । आड़, इत्यादावपि आलापपूर्वत्वयोरेकोद्देश्यकतेऽपि लोपस्य अजा- विडिदार्दधातुकं निमित्तं पूर्वत्वस्य तु नेति निमित्तैक्याभावात् ।।

·1 + ..प्रथमपादे स्थानिबढ़ावाहिकम् 141: ४२१. शुन इत्यत्रापि न दोपः:1,संमसारणस्य भसंज्ञानिमित्तकत्वात्। समसारणनिबन्धनपूर्वत्वस्यापि , भसंज्ञानिमित्तकत्वे वाधका- भावात् । प्रयोजकसाधारणस्यैव निमित्तताया:विवक्षितवान् । . वस्तुतस्तु:शुन इत्यत्र पूर्णत्वमेवेष्टं विप्रतिषेधमूत्रीयाकरण- न्यपामाण्यातू । अल्लोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरायापचिरिति, तत्र. निरूपयिष्यमाणत्वात् । अल्लोपपरासिद्धवत्सूत्रस्थयटादिग्रन्ध- स्प मौढिमात्रत्वात् । तेन :यक्तीत्यत्रापि नातिव्याप्तिः । यण्गुण- योरेकोद्देश्यकत्वेऽपि ऊकारसार्वधातुकरूपनिमित्तभेदान, मैव., म्।ईगतरित्यत्र तदभावात्। सवर्णदीर्घ प्रथम इकार उद्देश्यो यणि तु द्वितीय इति कार्यभेदात् ान व एका पूर्वपरयोः" इति द्वितीय - इकारोऽपि सवर्णदीर्घे कार्याति वाच्यम् । तथाऽपि यणि अतु: सोऽकारो निमित्तम्, सवर्णदीघे तु. अभ्यासोत्तर इकार इति भेदात् । ननु स्थानेद्विवचनपक्षेऽतुसोऽकारस्यापि द्वित्वनिमिः तत्वम् । चक्रतुरित्यत्र यणः स्थानिवद्भावार्थ साक्षाद्वा समुदाय-. घरकत्या. वा. द्वित्ववयोजकस्यैवाः द्वित्वानिमित्तत्वस्वीकाराद ।:: लक्ष्यानुरोधादिहापि, तथाश्रयणे बाधकामावात् । तथा.व अकारस्य द्वितीयेकारमयोजकतया सवर्णदीर्घनि मितत्वमप्यास्ति.. यनिमित्वं तु तस्य स्पष्टमेवेति चेत् । मैवम् ।। स्पोन इत्यत्र यनिमित्ते ऊकारे तस्य निमित्ततया गुटोऽप्या:- दधातुफ़तया तस्य निमित्त्वात् ! आह इत्यत्र संमसारणं पूर्वत्वे निमित्तम्, तत्र-च किव मिति किदार्धधानुकनिमित्तकपातोलो, मत्यपि तस्य निर्मित्ततया समाताश्रयत्वापचेश्च । न चेकनिमि- त्यस्पैकधर्मावच्छिन्ननिष्ठनिमित्तत्वमर्थः। ईयतुरित्यत्रःसवर्ण- दीर्घपग्निमितयोरिकाराकारयोरचत्वरूपैकधर्मावच्छिन्नत्वादिः वि वाच्यम् । विश्न इत्यत्र शत्वतुगागमनिमित्तयोर्न कारण ·४२२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये कारयोरपि हल्वरूपैकधर्मावच्छिन्नत्वात् । किं च पूर्वोक्तरीत्या यसवर्णदीर्घयोः स्थानक्यसंपाद- ने "इजादेश्व" इति सूत्रे ऋऋ अतुम इत्यत्र सवर्णदीर्घयणोः प्राप्ती परत्वासवर्णदीचे ऋ अतुसिति स्थिते एकादेशस्यान्ता- दिवद्भावे ऋकारस्य धातुग्रहणेनोपादाने "ऋच्छत्पृताम्" इति गुणे रपरत्वे च अरतुरिति, अभ्यासत्वेन ग्रहे तु " उरत्" इति अत्वे रपरत्वे हलादिः शेषे "अत आदेः" इति दीर्घ आतो लोपेऽतुरिति रूपं स्यादिति भाष्यकाराशङ्कायाम् ऋऋ अतु- सित्यवस्थायामाङ्गत्वादुरदत्वमेव स्यादित्याशा "वार्णादाङ्गम्" इत्येतत्समानाश्रयविषयकं वर्णद्वयाश्रयं तु सवर्णदीर्घत्वमिति भिनाश्रयत्वमिति कैयटविरोधः । अपि च " एकाचो द्वे इत्यनेन प्रथमस्य अजा- देः" इति च द्वितीयस्य द्विवचनं विरोधाभावात्समुची- यतइति । पक्षे द्वितीयविर्वचनस्यानर्थक्यम् । तया हि-अ- टेः सनि इटि च अटिस इति स्थिते-अयमद्विवचनम् । अद् अद् हलादिशेपेण टकारनिवृत्ती द्वितीयविर्वचनम्, हला- दिशेषः । अ अ अट् इति प्रयाणामकाराणां दयोरकारयो. यो पररूपे विशेषाभावः । तत्र हलादिशेपारपूर्वमेव द्वितीय द्विवचनं स्यादित्याशय कैपटेनोक्तम्- नित्यत्वात्पूर्व हलादिःशेषः । कृताकृतमसङ्गित्वात् । द्विती. यद्विवचनं तु शन्दान्तरमाप्त्यानित्यम् । तद्धि कते हलादिशेषे इट: मानोति अकृते तु टशब्दस्य । अन्तरगत्वाच्च "अतो गुणे" इति पररूपं "सन्यतः" इतीत्वस्य बाधकम् । "सन्यत" इतीत्वं हि सनमभ्यासं चापेक्षमाणं यहिरङ्गम् । “मागभ्यासवि- कारेभ्योऽाधिकार" इति पक्षे इत्वमा न भवति इति । .

·प्रथमपादे स्थानिवद्रावाहिकम् । ८। पार्णादार बलवत् इत्यपि नास्ति सत्यपि पा इत्तस्पा. वेनानाश्रयत्वादाचायोरत्र परिभापाऽनुपस्थानमितिउक्त- रीत्या च सनो द्वित्यनिमित्ततया द्वितीयाकारसम्पादनवा. रा पूर्वाफारपररूपे निमित्तत्वमस्तीति इत्वपररूपयोरेकनि- पिचकत्वं स्यादिति दिक् । अत्रोच्यते । समानानिमित्तायुक्तत्वमेव समानाश्रयत्व. मिह विवक्षितम् ! सनभ्यासाश्रयत्वादित्वस्य पररूपस्य वर्ण- मात्रापेक्षत्वाध भिन्नाश्रयत्वमिति फयटोक्तः । न चैवम् ईय. तरित्यत्र अभ्यासोत्तरस्य ईकारस्य दीर्घयणी मति स्थानित्वेन समानाश्रयत्वमित्यादिग्रन्यविशेपलेखनमसगतं स्यादिति .वा- प्यम् । तथा सत्यकारस्यैव पररूपमित्वं च प्रति स्यानि- स्वात्समानाश्रयत्वापत्तेः । न चोक्तस्यलेऽनिव्याप्तिपरिहारः फयमिति वाच्यम् । विवक्षितस्य तत्र सन्चात् । तथा हि- अङ्गकार्यप्रतियोगिकोदेश्यत्वाधिकरणं सत् यद्वाणकार्यनिमित्त- वाधिकरणं तदपर्याप्तवार्णकार्योदेश्यताकत्वम् । उद्देश्यत्वप- प्त्यिधिकरणक्ये सति एकपर्मिपर्याप्तन्वं चेत्पन्यतरवानिमि- चताफत्वं तद् । व्याश्रयत्वेनोदाहृतेषु आङ्गकार्योदेश्यत्वाधिकर. णस्य वार्णकार्यनिमित्तत्वाधिकरणत्वाभावानातिन्याप्तिः । वि. छ्न इत्यत्राहकार्यशत्वोदेश्यस्प छफारस्य चाणकार्य तुकि निमित्तत्वात् अतिम्यासिरिति तदपर्याप्तवार्णकार्योद्देश्यत्व- निवेशः । इ इ अतुम् इत्यत्र आजकार्यानुद्देश्यस्य द्वितीपस्य इकारस्य वार्णकायें सवर्णदीर्घ निमित्तत्वात्तदुश्यत्वाचाव्या. हिवारणायावृत्तित्वमपहाय अपर्याप्तत्व निवेशः । पूर्वपरोमयपर्या- सत्वान्न दोपः । आबकार्यनिमित्तत्तवार्णकार्योदेश्यावयोः सा. मानाधिकरण्यस्य समानाश्रयत्वेनोदाहलेषमावादसम्भववार- ·4 ४२४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमोध्याय णाय आङ्गकार्योद्देश्यत्ववाणकार्यनिमित्तत्वयोः सामानाधिकर- ण्यं निवेशितम् । आङ्गकार्यप्रतियोगिकोद्देश्यत्वाधिकरणं यत्त दपर्याप्तवार्णकार्योद्देश्यताकत्वमित्युक्त यद्यपि सि ऊ नः पृच्छत्ती त्यादौ चानिव्याप्तिः। गुणोद्देश्य इकारे ऊकारेच यण्तुकोरुष तायाः पर्याप्तः, तथाऽपि ऋ ऋ अतुम् अटिटिपतीत्यत्र उर- दत्त्वं " सन्यत " इतीत्वं चेत्युभयरूपाङ्गकार्यप्रतियो- गिकोइंश्यत्वाधिकरणयोरभ्यासऋकाराकारयोः सवर्णदीर्घरू पार्णकार्यप्रतियोमिकोद्देश्यत्वपर्यायधिकरणत्वाभावादतिव्या- प्तिः स्यादतः वार्णकार्यनिमित्तत्वाधिकरणेत्युक्तम् । तयोस्तु न वार्णकार्यनिमित्तत्वम् । द्वितीययोरेव तथात्वात् । तथा चाङ्गका योद्देश्यत्वसमानाधिकरणं यदार्णकानिमित्तत्वाधिकरणं त- स्यामसिद्धत्वातत्र न दोपः । द्वितीययोराङ्गकार्यानुद्देश्य वादाय- योश्च वार्णकार्य प्रसानिमित्तत्वात् । वार्णकार्यनिमित्तत्वारिकरण यद् तदपर्याप्तवार्णकार्योद्देश्यताफत्वमित्युक्त तत्रैवातिव्याप्तिः । द्वितीययोः सवर्णदीर्घोद्देश्यत्वपर्याप्त्याधरणत्वात् । तनिमित्त वाच । एवं पृच्छतीत्यादौ तथा तुको निमित्तस्य छकारस्य तु- गुद्देश्यत्वाभावात् इस्वस्यैव तथास्यात् । अत आङ्गकार्यप्रतियोगि- कोद्देश्यत्वाधिकरणं सदित्युक्तम् । उक्तस्थले वाहकाय मति तपामनुद्देश्यत्वान्न दोपः । क अ इत्यत्राच्याप्तिवारणाय उद्देश्य- स्वपर्याप्तीत्पादि।तत्र ऋकारमात्रे यण्वृद्ध्युभयोदश्यत्वस्याका- रमात्रेच तदुभयनिमित्तत्वस्य पर्याप्पया नातिव्याप्तिः इत्पेपा दिए । अत्र वदन्ति उक्तपरिभापायास्ममानाश्रयमार- विपयकत्वमाफरानुराधावा कल्पते धर्मियाहकममाणला- दा ।नाथः । अनादेः" इति सूत्रे पूर्वपक्षे इपरिपतीति- पार्थ केवटेन सापायन " वाणीदा पलपत्" इत्ण ·प्रथमपादे स्थानिवद्भाचाह्निकम् । ८1 श्रीयते, न तु समानाश्रयावाविषयमेतीत्वमेव प्रवर्तते न परस्पमिति इत्यभिहितत्वात् । नान्त्यः । असवर्णग्रहणसा- र्थक्पान्यथाऽनुपपत्तेः वादाह्रस्य बलवत्वज्ञापनमानेणोपसीण. तया समानाश्रयमारविषयकत्वपर्यन्तं तदसामर्थ्यात् । विधे. यद्यस्यैकोद्देश्यकत्वरूपसमानाश्रयत्वस्यैव तदिपयतया यथोक्ता समानाश्रयत्वासिद्धेश्च । किं चैवं सौस्थितिरित्यादी समानाथये ज्ञापितत्वादकत. व्यूहपरिभाषाया अपि तद्विपयएव पत्तिः स्यात् । न चे- धापत्तिः । सेदुषीमित्यादी तदमचिप्रमशाद । न च तत्र समानाश्रयत्वं नास्तीति वाच्यम् । समानाश्रयत्वेन " वार्णा- दामंधलीय" इति एद्धिमसद्गादिति फैयटेनोक्तत्वात् । एतेन युगपत्प्राप्तिस्थलमानविपयकत्लमस्या इत्यपि निर. स्तम् । वृद्धः प्रत्ययानिमितकतया पूर्व प्राप्त्यभावात् । किञ्च विश्ववाह अम् इन्यत्र सम्भसारणं वहिरङ्गं गुणे कार्येऽसिद्धमिति यस्यान्तरङ्गं कार्य प्रसज्यते तस्यैव यहि- रङ्गस्यासिद्धत्तं स्यात् । ततयाक्षरित्यादी बहिरङ्ग- स्थाप्यूठो यण्माप्त्यभावादसिद्धतं न मामोतीति जानन्तर्ये" इति तन्निपेशे भाष्यकारैरुपन्यस्तोऽनर्थकः स्यात् । अधीत्य प्रेत्येत्यत्र पहिरङ्गस्यकादेशस्यासिद्धत्वप्र- वियोगिनः तुझसत्यभावादेवासिद्धपरिभाषामत्तिविरहे "प. स्वतुकोरसिद्धः" इत्पत्र तुग्ग्रहणेन "नाजानन्त" इति परिभा- परस्परप्पनेशन ग्रमोशक्षाविलयापत्ति, झापासमानदेशत्वस्यानुपपत्यविषयतया उदसिद्धरिमि घाच्य. म् । लक्ष्यानुरोधेन तत्कल्पनात् । अन्यथा ज्ञापकसमानदेश- स्वनियये तथापि कार्यकालपादिलयात्तः । व्याश्रयेऽप्येव- ·४२६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये त्पत्ती यजयाच इत्यन नहो डिस्करणं ज्ञापकामिति सीरदेवादिभिरक्तत्वाच । अन्यथा तुकोऽन्तरङ्गत्वात्म- वृत्ती लघूपधत्वाभावादेव गुणमसक्त्यभावाचनिषेधा थंडित्त्वस्य वैयापत्तः । च्यवन्ते प्लवन्तइत्यादौ गुणे कृते एकादेश इति न्यासकारोक्तेश्च । शुन इत्प- त्राल्लोपस्य कैयटेनोक्तत्वाच । न च तत्र समानाश्रयत्वमेव, आङ्गकार्येऽल्लोपे उद्देश्यस्य अकारस्यैव वार्णकार्ये "संप्रसा- रणाच" इति पूर्वरूपे निमित्तत्वात् संप्रसारणादचि परे पूर्वरूप- मेकादेशः स्यादिति व्याख्यानात् तदपर्याप्तोद्देश्यताफत्वस्य च सत्त्वादिति वाच्यम् । तर निमित्ततावच्छेदकधर्मानवच्छिन्नत्वेना- प्युद्देश्यताया विशेषणीयत्वात् । उक्तपूर्वरूपे चाचत्वस्यैव निमि तत्वोद्देश्यत्वोभयावच्छेदकत्वात् । अन्यथा आई इत्यादौ आ. लोपपूर्वत्वयोथियवाभिधानस्यासत्यापचेः। नन्वेवं विश्न इत्यत्र व्याश्रयस्यापि ादेशस्य सिद्धौ पूर्वोक्तव्याश्रयेषु दोपापत्तिरिति चेत्, सत्यम् । "वार्णादागम्" इत्यस्य अनित्यत्वात् न तत्र प्रतिः। तत्र च मानम् “छ्वोः" इति सतुफानिर्देशः । चाच इत्यस्यानुपादाने स्थानिवत्वेन तुको निषेधार्थ तदिति वाच्यम् । अच इत्यस्यान्यार्थमावश्यकत्वात् । न च तत्र माना. भावः । पाठभाप्यस्यैव तथात्वात् । अन्यथा आइत्वात् शत्वे कृते तुमसत्यभावात्तदसद्गत्यापते. । तेन पूर्वोक्तव्याश्रयेपु न दोन च सतुफनिर्देशस्य प्रकृतपरिभाषायाः समानाश्र. यमानविषयकत्वज्ञापकत्वमेवास्तु इति वाच्यम् । विषयविशे- पावच्छेदेन सङ्कोचे गौरवात् । निरक्तसमानाश्रयत्वस्य गुरत्वा च । नन्वत्र तुमसक्तिरेच नास्ति, "अकृतव्यूह" इति न्या ·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् । ८ । ४२७ यात् । पैवम् । तस्याप्यनित्यत्वे सतुकनिर्देशस्य मानत्वात् । एवं च नको हित्वं गुणनिषेधार्थमेव । सीरदेवायुक्तिस्तु यथा- श्रुताभिमाया। एतेन नको विश्वमेवाकृतव्यूहपरिभाषाज्ञापकम् । “समर्था- नाम्" इति तु माऽस्तु | "समर्थसूत्रं कर्त्तव्यम्, क्रियते च सम- र्थानां प्रथमावा" इति भाष्यस्वारस्यादित्यपि व्याख्यातम् । अथ "रालोपः" इत्यत्रापि सतुकस्यानुवृत्त्यापत्ती हू: हुरी इत्यादी वितुकस्य छस्य लोपो न स्यात् । न चानुत्तिसाम- ाच्छुद्धशफारस्यैव तत्रोपादानम्, रेफोचरच्छकारस्य तुग- भावनयत्यादिति वाच्यम् । वकारमात्रानुवृत्तेः सम्भवात् छ कारस्यानुचावेव मानाभावात् । अत्राहुः-सतुक्कवितुको द्वावपि निर्दिश्यते । न च समाहा- रद्वन्द्वै एकवचनस्य इतरेतरयोगे तु बहुवचनस्यापत्तिरिति वाच्यम् । छकारयोस्समाहारद्वन्दं कृत्वा वकारेण सह इतरेतर- योगे द्वन्द्व इति व्याख्यानात् । आदेशेऽपि द्वितीयशकारमश्लेपः। यद्वा "न ध्याख्या" इति मूर्छः परस्या निष्ठाया नवनि- षेधाल्लिकाच्छुद्धस्य छकारस्प राल्लोप इत्यत्रान्वयः । छलोपं बिना रेफात्परत्वाभावेन नत्वासक्तिविरहात् इति दिछ। प्रकृतमनुसरामः । अच इत्यस्य मत्युदाहरणं तु धूत्वा स्यू- वेति । अन्यथा अठः स्थानिवाचायण न स्यात् । न चातिदे- शानां स्वाश्रयानिवर्तकत्वात्स्वाश्रयमत्राच्वं भविष्यतीति मान्यम् । शिधिग्रहणमामात्स्वाश्रयनिवृत्तेः बहिनिर्देशादमा- वस्याप्यतिदेश इत्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ननु आदेशत्वपर्या- प्याश्रयस्य ऊठो न यग्निमित्तत्वम्, यग्निमित्तस्य ऊकारस्य चनादेशत्वपर्याप्स्याश्रयत्वम्, तस्य समुदाये पर्याप्तरिति चेन्नाम- ·४२८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये नुवन्धानामनेकान्तत्वाद् । एकान्तत्वेऽपि पूर्वप्रध्वंसित्ताकारस्यै. वादेशत्वपर्याप्त्याश्रयत्वात् । एवमभिगत्येत्यत्रापि मकारलोपस्य परनिमित्तकत्वात् तस्य स्थानिवदावे"हस्वस्य पिति कृति" इति तुक न स्यात् । ननु अक्राष्टामित्यत्र सिचो लोपस्य परनिमित्तक- त्वात्तस्य स्थानिवद्भावे "पढोक सि"इति कत्वं स्यादिति कुतो न प्रत्युदाहृतमिति चेन । “पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवद" इत्यनेनैव निपधात् । परस्मिन्निति किम् । युवनानिः । जायाया निङ आकारादेशत्वात्पूर्वस्य यकारस्य 'लोपो न्योः" इति लोपे कर्तव्ये स्थानिवद्भावो मा भूत् । व्याघस्येव पादावस्य ध्यान- पात् । “पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्य"इत्यपरनिमित्तको लोपः। ततो गर्गादित्वाधश् । वैयाघ्रपया । "पादः पद्" इति पदादेशे कार्येऽकारलोपस्य न स्थानिवत्वम्। न च वचनसामर्थ्यमाएका. देशस्यादिवद्धावेन पादेनेत्यादावयापचेः । द्विपदिका इत्यत्र पद्भावस्य चारितार्थ्याच्च । तत्र "पादशतस्प संख्यादेवीप्सायां बुन् लोपश्च" इति वुन् अकारलोपश्च । न च तनापि स्था- निवगायः । “ यस्येति च " इति लोपे सिद्धेऽपि पुनर्लोपव. चनसामोत्तस्य परनिमित्तकत्वाभावात् । “पादस्य लोपः" इत्यस्प तु न मामर्थ्यम् । व्यापादित्यादौ भसंशावरहे सावकाशत्वात् । परस्मिन् " इत्युक्ते तु पादेनेत्यादी न पद्भावः । वैयाघ्रपथ इत्यादी पद्भावस्य सावकाशवाद । संकादेशस्प स्थानिवद्भावात् । वर्णग्रहणे जातिग्रहणादचोरा. देशेऽपि तत्सत्तेः। अत एवं आपसी गोमती चातुरी भानहुहो इत्यादावेकादेशस्यादिवद्भावेन मसक्तौ नुमामौ न । एव "पर- स्मिन् " इत्यनुक्तौ औदवाही इत्यत्र एकादेशस्यादिवचाद भसज्ञायां वाह इत्यस्प अद् स्यात् । उदकं वहतीति उदवारः ।

·लोपः। " "" प्रथमपादे स्थानियढ़ावाहिकम् । ८। कर्मण्यण । उदफस्योदः संज्ञायाम् । वाहादित्वादिन् । आदी- ध्ये आवेव्ये इत्यत्र इकारस्य टेरेत्वम् अपरनिमित्तकम्, तस्य स्थानिवत्वाद् " यीवर्णयोर्दीधीवेव्योः" इति लोप: स्यात् । पूर्वविधाविति किम् । नेधेयः । निपूर्वाद्धामः किः । आतो यचः इतश्चानिमः" इति ढक् । आलोपस्य स्थानिवचात् व्यचकत्वात् उक्तविध्यमवृत्तिर्मा भूत् । यच्के द्वयकार्याणाममवृत्तेः । न च पूर्वस्येति पाठेऽपि कार्ये कर्त्तव्ये इत्यर्थस्पाक्षेपसम्भवाद्विधिग्रहणवपर्यम् । पूर्वस्य पूर्वस्मादि- ति समासयलाभार्यत्वात् । पञ्चमीसमासोदाहरणं तु तन्वन्ती- ति प्रागेवोक्तम् । ननु " असिद्धं यहिरहमन्तरङ्गे" इत्यत एवैतद् गतार्थम् । नाजानन्तर्ये " इति निषेधः । यत्रान्तरले अब आनन्तर्यम्, तत्रैव तदिति कैयटसिदान्तात् । अत्र तु बहिर- ड्ने यणि अनानन्तर्यस्यापेक्षितस्वात् । मैवम् । यत्रान्तरङ्ग बहिरङ्गयोर्मध्येज्यतरत्राजानन्तय तत्र तन्निपधमटचईरदत्वेन स्वीकाराव । अत्रेत्वं मत्यवतिष्ठन्ते । यत्रोत्तरफालमषिकेऽजानन्त- " असिद्ध यहिरङ्गम् " इति परिमापा न प्रवर्तन इति कैयटमतमैव युक्तम्, न तु द्वयोर्मध्येऽन्यतरत्रेति हरदह- मतम् । पचावेदमित्यत्र "एत ऐ" इत्यमतिमाशय वाहिरङ्गत्वे- न गुणस्यासिद्धत्वादिति भाष्यहरदचाशुक्तस्यासहातिप्रसङ्गात् । पूर्वप्रवृत्ति के गुणेऽजानन्तर्यसचे निपेयापचः । कैयटरीत्या तु गुणोत्तरमत्तिकऐत्वे अजानन्तर्यानपेक्षणेन निषेधामत्या वहि- रङ्गत्वेनामिद्धत्वोपपत्तेः । “न धातुलोप" इति सूत्रे भेद इत्यत्र बहिरङ्गत्वेनासिदत्वमाश्रित्य समादधता भाग्येण विरोपाच " यापेक्षा तत्र ·प्रथमपादे स्थानिवद्धावाहिकम् । ८। ४३२ " हरदत्ताभिमाय:- अचोरिति द्वित्वं विवक्षितमेव । तदाश्रयणं चान्तर) बहि- रङ्गे वेत्यत्र नाग्रहः । ज्ञापके वहिरङ्ग एवाचोरानन्तर्यापेक्षायामपि लक्ष्यानुरोधेन तन्नियमस्य परिभापायामनन्तर्भावात् । अत एव धिन्वन्ति कृण्वन्ति यणादेशे कृते वलादिलक्षण इद् माप्नोति, स्थानिवद्भावान्न भवतीति भाष्यकृनिरुक्तम् । नाजानन्त- र्ये " इति निषेधामहत्तौ वहिरङ्गपरिभाषयैव गतार्थत्वापत्तेः । किं च कर्थमित्यत्र रेफद्वयश्रवणार्थम् उरणपरसूत्रे परेणापग्रहणमस्तु इन्याशक्य रेफादेशस्य कृतेऽपि रपरत्वे रो रि" इति लोपस्यावश्यकतया रेफद्वयश्रवणं नास्तीति भाष्यएवोक्तम् । तत्रासिद्धपरिभापाप्रवृत्तौ तु लोपानुपपत्त्या रेफद्वयश्रवणार्थत्वस्य निर्वाधत्वापत्तेः । पूर्वप्रवृत्ततया यणादेशे अजानन्तर्यसत्वेन"नाजानन्तर्ये इति निषेधप्रवृत्तावेव तद्भाप्यस्य सामअस्याद् । उत्तरकालमत्ते लोपे एकस्याप्यचोऽनपेक्षितत्वेन उक्तनिषेधस्य योजयितुमशक्यत्वान् । एतेन तत्रत्योक्तपूर्वपक्षविरोधोद्भावनेन हरदत्तमतदूपणम- प्यपास्तम् । सिद्धान्तविरोधस्य कैयटमतएवोद्भाव्यत्वात् । न पदान्त इतिसूत्रस्थग्रन्थस्य च नाजानन्तर्यपरिभाषा व्यतिरेकेणापि तत्र नानुपपत्तिरित्याशयेन प्रवृत्तत्वात् । कै- यदमतेऽपि अजिति द्वित्वस्याविवक्षिततया वृत्रहभ्यामित्यादी एतत्प्रतिपेधप्रत्यापच्या इस्वस्य पिति कृति" इति तुगा- गमापल्या असिद्धो नलोप इति भाष्योत्या "नलोपः सुप्स्वर" इति “असिदं वहिरङ्गम्" इति वेति कैयटोत्या च विरोधात् । अनित्यत्वोक्तेश्च "एत ऐ" इत्यत्र हरदत्तमतेऽपि साम्यात् । यत्तु " एत ऐ" इत्यस्याचः स्थाने जायमानत्वेऽपि अच ·४३२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये आनन्तर्याभावान दोप इति । तदसत् । आनन्तर्य हव्यवहित- पूर्वापरीभावो वा निमित्तकार्यिणोरन्यतरस्यान्त्वं वा । नायः। मजिति द्वित्वविवक्षायामेव पर्यवसानात् । नान्त्यः । पचावे. दमित्यत्रापि सत्चात् । यणः प्रतिषेधः" इतिवार्तिकम- त्याख्यानस्य च "झलो लोपाद्" इत्येतदभिमायकत्वाद्, एत. मतिपेधानित्यत्वाभिप्रायकत्वादा, असिद्धपरिभाषायाः का- र्यकालत्वेऽप्येतत्परिभापाया यथोदेशपरत्वाद्वेति दिक। अत्रायं सिद्धान्त:-अन्तरङ्गं बलवद् " इति परिभाषा निरपवादा । " असिद्धं बहिरङ्गम्" इति तूतापवादा । यत्तु विप्रतिषेधसूत्रे पूर्वपरिभाषा गताति भाष्यम् । त- दभ्युच्चयमात्रमिति भागतिकैयटलघुविवरणकारादयः । वृद्विवरणकारास्तु-"नाजानन्तर्ये" इति परिभाषा मा- ऽस्तु ! तज्ज्ञापकेनासिद्धपरिमापाऽनित्यत्वस्यैव ज्ञाप्यत्वादिल्या. हुः । " नाजानन्तर्ये " इति भाष्यमप्यसिद्धपरिभापाया अ. नित्यत्वपरतयैव नेयमिति दीक्षिताः। वस्तुतस्तु विषयविशेषावरिछन्नमनित्यत्वं समर्पयितुं नाजा- नन्तर्यपरिभाषाधौव्यमिति भाप्याशयः । अत एव चिनारसी- रदेवाभ्यामुक्तम् --" नलोपः मुस्वर " इति सूत्रे कृति- तुग्ग्रहणेनासिद्धपरिभाषाया अनित्यत्वं ज्ञाप्यते । तेनाम् इत्यत्र बहिरङ्गस्पैकादेशस्यासिद्धत्वेनान्तरगमुत्वं सिध्यति । पपुषः पश्येत्यत्र बहिरङ्गस्य संमसारणस्यासिद्धत्वात् "वस्खे. काजाद्यसाम्" इतीट् च न भरतीति । अत एव वहिपरि- भाषाया अनित्यत्वाद् या रोत्यत्र पहिरनमपि त्पदायत्वान्तरले टापि नासिद्धमिति हरदत्तः । फेरितु ययोदेशपक्षेऽसिद्धपरिभापायास्तशमहत्या कार्य- ·प्रथमपादे स्थानिवद्भाधाहिकम् ॥ ८॥ कालपक्षे च "नानानन्तर्ये " इति निषेधात् तुग्रहणं सार्थ- कमेवेत्पाहुः । "न यासयोः" इति सापकादेव तत्र पदिराप- रिमापाया अमते इत्यास्तां तावत् । महतमनुसरामः। ननु पूर्वस्पेति पप्ठ्या फार्यित्वनिमित्तल रूपसंपन्यदयस्योपसंग्रहसिदे वियिग्रहणं माऽस्तु । तत्रापि पूर्व स्मानिमित्तत्वेनाश्रितादिति प्यारूपेयवाद । अन्यया इंगौरि- त्यत्र गकारात्परस्य विधौ रद्धः स्यानिवत्वाद् "एशस्वाद" इति संयुदिलोपापत्तेः । सत्पम् । पोगविभागा तद, तेन पूर्वस्य विधौ स्थानिवदेव न तु स्वाश्रयम् । यदा-विधिग्रहणसामर्थ्याच्छास्त्रीयेऽशास्त्रीये च विधिमात्र स्थानिवचम् । तेन पटयतीत्पादो दिलोपाभावलापाम् "अतं उपधाया"इति वृद्धेनिमित्ताभावादेवाभाग टिलोपे कृतेऽपि न प्रतिः । अशास्त्रीयस्यापि रसभावस्यातिदेशात् । ननु पूर्वसूत्रादिधिग्रहणानुस्त्यैव सिदिः । यदा-स्यानिन- दिति पतिवळेनाभावोऽप्यतिदिश्पते, उशीनरवन्मनेषु पत्राः स. न्तीतिवत् । तदुक्तम्- फाममतिदिश्यतां पा सबासचापि नेह भारोऽस्ति इति । इति चेत्, सत्यम् । तथापि पूर्वस्यैव विषों स्यानि वत्त्वम् , न तु पूर्वपरयोविंधाविति नियमार्थत्वात् । तेन ईय. तुरिति सिद्धम् । अन्यया इणोनुसि यणादेशे "द्विचनेऽचि" इति स्थानिरूपातिदेशादिकारस्प दिले तत्काले यसोऽपहारात अन्तरगत्यात्सवर्णदीप: स्यात् । म्याश्रपत्तेन "वाणीदाइम इत्य- मवृतः । न च सवर्णदीर्यानन्तरं पणि पायकामानिमित्तस्य विनाशोन्मुखत्वाम सवर्णदीर्घः । कतेऽपि यणि स्थानिवद्भावन निमित्त विधाताभावात् ।। अतुम् इति स्थिते "मम्तादिवच" . .

·४३४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये त्पभ्यासग्रहणेन ग्रहणादभ्यासहस्ते "दीर्घ इणः किति" इति दी- घे तत्सामर्थ्याधणभावे इ अतुरिति स्यात् । उक्तरीत्या तु सव. दीर्घस्य पूर्वपरोभयविधित्वाधणादेशस्य स्थानिवद्भावानुपप- स्या सवर्णदीर्घस्य निमित्तविघातापच्या अकृतव्यपरिभाषया तदभवृत्ती द्वितीयस्य इकारस्य यणादेशे पूर्वस्य दीर्घ च सि- मिष्टम् । इह सनिधिसाम्येऽपि स्थान्यपेक्षमेव पूर्वत्वं गृह्यते, न त्वादेशाद् निमित्ताद्वाातेन वैयाकरणः सौवश्व इत्यत्र यणादेशस्य स्थानिवद्भावमाश्रित्य माप्तौ "एचोऽयवायाव" इति आयावादे- शौ न स्तः । एचो यणादेशोत्तरकाले प्रवृत्त्या अनादिष्टादचः पूर्वत्वस्य विरहात् । तदुक्तम्- अचः पूर्वत्वविज्ञानादैचोः सिद्धमिति । न च स्थानिन आदेशेनापहृतत्वात्कथं तदपेक्षपूर्वत्वोपादा- नम् । पूर्वत्वे तस्पोपलक्षणत्वात । अयैवं निराधेत्यत्र जग्ध्यादेशः घात्यादित्यत्र वादेवाश्च स्यात् । तत्र हि-ज्यल्लोपौ" इति पूर्वविप्रतिपेधेन पूर्व णिलो- पस्ततः प्रत्ययलक्षणेन वृद्धिः । तथा चानादिष्टादचो णिच इकाराद् आद् घाद् इत्यनयोः पूर्वत्वं नास्ति । एकदेश- विकतन्यायेन च अदिइन्ग्रहणाभ्यां तद्रहणमिति चे- । स्थानिद्वारा तयोरप्यनादिष्टादचः पूर्वत्लात् । न च स्थानिनि तस्यार्थसिदत्वेऽपि शास्त्रीयत्वाभावादति देशानईत्वात् कथमादेशस्यानादिष्टादचः पूर्वत्वकाम इनि वाय- म् । “अचः परस्मिन्" इत्पतिदेशस्यैव शास्त्रीयकार्यत्वात्स्थानि- वरसूत्रेण तस्यैवातिदेशसंभवात् । “न पदान्त" इति सूत्रै सवर्ण- ग्रहणशेह लिङ्गम् । अन्यथाऽल्लोपानन्तरमहत्तस्यानुस्वारस्प स्व. रूपतोऽनादिष्टादचः पूर्वत्वायावादेव स्थानिवदापामसत्या न ·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् । ८। तनिषेधयात् । नन्वेवम् ब्राह्मणकण्डूतिरिति न सिद्धयेद, कण्डूयतेः क्तिचि अल्लोपयलोपो, अल्लोपस्य स्थानिवत्वाव तस्य स्थानिद्वाराऽनादिष्टादचः पूर्वत्वाद् "अचः परस्मिन्" इति स्थानिवद्भावादकारेण व्यवधानानोट, नापि "लोपो व्योः"इ. ति वलोपः । “हल्लि च" इति दीर्थे कतिरित्यस्यापत्तेः । न चोवः स्थानिद्वाराऽनादिष्टादचः पूर्वत्वेऽपि न तस्यात्र कार्यम्, किं तु कारमात्रस्य, स च नादेशत्वपर्याप्त्याश्रय इति तस्यापि स्थानिद्वारकमनादिष्टादचः पूर्वत्वं नास्तीति वाच्यम् । “सर्वे सर्वपदादेशा" इति न्यायेन फण्डू इत्यस्य कण्डव् इत्यादेवाः । तस्य कण्डू इत्यादेशे कार्येऽल्लोपस्य स्थानिवत्त्वसौलभ्यात् । अत्राहुः-स्थानिद्वारकमनादिष्टादचः पूर्वत्वमनित्यम् । कण्डू- तिरिति भाष्योदाहरणसामर्थ्यात् । तितउमाचष्टे तितापयतीति हरदत्तग्रन्याच । अन्यथा गौटिलोपे च तस्य स्थानिवत्वाद् "अचो मिणति" इति रद्धयभावेऽपि "अत उपधाया" इति वृद्ध्याऽऽकारे तस्य स्थानिद्वारा उकारात्पूर्वत्वेन उकारलोपस्य स्थानिवद्भावात्पुको दुर्लभत्वात् । न च पुक आकारान्तसमुदाया- वयवत्वादाकारमात्रस्य च पूर्वत्वान्न पुग्विधावुकारलोपस्य स्था- निवद्भाव इति वाच्यम् । उक्तन्यायेन आकारान्तस्यापि पूर्व- स्वादिति । यच तितउ णिच् इति स्थिते वृद्धिटिलोपयोर्नित्यत्वे पर- त्वाद् "अत उपधाया" इति वृद्धिः, ततष्टिलोपे आदन्तस्य स्वत एवानादिष्टादचः पूर्वतया स्थानिवद्वारस्य दुरितया पुको दुर्लभत्वम् । तस्मात् शपि णिचो गुणे तस्य दृद्धी आ- यादेवो तितायतीत्येव रूपम् । न च तिता णिच् इति स्थितेऽन्त- रङ्गत्वाद् आद्गुणे शप्ययादेशे तितयतीत्पस्यापत्तिः । अकृतव्यूह- ·४३६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये परिभाषया पूर्वमाद्गुणस्पामवृत्तेः । वृद्ध्या तन्निमित्तविघातस्यो. त्पत्स्यमानत्वात् । अकृतव्यूहपरिभाषाया अन्तरजपरिभाषाs- पवादत्वात् । न च शापि गुणस्य "अचः परस्मिन् "इति स्था- निवत्वादाद्गुणस्य निमित्तस्य विधातो न भवतीति वाच्यम् । पूर्वपरयोर्विधौ स्थानिवत्त्वाभावात् । लुनि तु तिता णिच् चद् तिष् इति स्थिते "तनोतेर्डउः सन्वञ्च" इति ध्युत्पत्तिप- क्षे "अनभ्यासस्प "इति द्वित्वनिषेधे "चट्परनिहाँसे "इति टिलोपस्य स्थानिवत्वनिषेधेन इस्वाभावे णिलोपस्व स्थानिव- चादसिद्धत्वादाऽतोलोपाभावे दीर्घविधौ स्थानिवद्भावनिपेधा- सवर्णदीर्धेऽतितादित्येव न त्वतितापदिति । तचिन्त्यम् । टिलोपस्य नित्यत्वात्। "अचः परस्मिन्"इति कार्यातिदेशेन वृद्धिमाप्तावपि "लक्षणान्तरेण प्राप्नुवन्ननित्यः" इत्यनित्यत्वात् । किं त्वनित्यमपि अनादिष्टादचः पूर्वत्वमिह नेण्यतइत्यत्र प्रमाणं चिन्त्यमिति । वस्तुतस्तु स्थानिद्वारकमनादिष्टादचः पूर्वत्वमित्यत्र माना- भावः । अशास्त्रीयतयाऽतिदेशानईत्वात् । अत एव आहा अइ. त्यत्र संप्रसारणे आतोलोपस्य स्थानिवद्भावाचनिमित्ते यणादेशे च आह इति सिद्धमित्याशा आतोलोपस्प स्थानिवद्भावोन भवति उकारस्यानादिष्टादचः पूर्ववाभावादिति भाष्यम् । व्या- ख्यातं च कैयटेन- नवनादिष्टादचः पूर्वो वकार इति तदादेशस्यापि स्था- निवद्रापादनादिष्टादचः पूर्वतं भविष्यनि, नैतदस्ति, शास्त्रीय फार्पमिद्धये स्थानिवद्भावो विधीयते, न स्वनादिष्टादकः पूर्ववे लौफिके इति । पत्तु "मनः परस्मिन्" इत्यतिवेग एर शास्त्रीय कार्यमा ·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् ।८। त्यादि, तदसत् । अतिदेशस्य शास्त्रीयत्वविरहानुदारात् । अति. देशनिष्ठशास्त्रीयताया अकिश्चित्करत्वात् । यपकत्यादुपदे- शाप्रवृत्ती सत्यामतिदेशो मृग्यते तद्रूपनिष्ठशास्त्रीयत्वस्यैवा- पेक्षितत्वात् । अन्यथाऽपशब्दानुकरणस्याप्यसाधुत्वं स्यात् । असाधुत्वमाश्रित्यासाधुमयोगनिषेधे मवर्चायतव्येऽसाधुत्वस्या- पेक्षिततया तस्यापि शास्त्रीयत्वापतेः । "प्रकृतिवदनुकरणम्" इति हि तत्रातिदेशशास्त्रम् । ब्राह्मणेन नापभापित इति निषेधो- ऽतिदेश्यः। तद्धटकं चासाधुत्वम् । प्रकृतेऽपि "स्थानिवदादेशः" इति अतिदेशशास्त्रम् । “अचः परस्मिन्"इति स्थानिवद्भावोऽति- देश्यः । तदटकं चानादिष्टादचः पूर्वत्वमिति साम्यात् । न चे- धापत्तिः । ऋलसूत्रस्थभाष्यादिस्वपरग्रन्थविरोधात् । अत एव- घूत्वेत्यत्र यणादेशानुपपत्तिरेव भाष्ये उपन्यस्ता, न तु ऊठः स्थानिवत्वात् "कोपो व्योः" इति यकारलोपापत्तिरपि,अनादिष्टा- दरः पूर्वत्वाभावादिति कैयटेनोक्तम्। "ख्यत्यात्" इति सूत्रेऽपि आदिष्टादचःपूर्वत्वात्सखीयतेः को अल्लोपस्प न स्थानिवत्वामिति शायां तत्रोक्तम् । को लुप्तं न स्थानिवदिति च समाहितम् । "लोपो व्योः" इति सूत्रेऽपि कण्हूरित्यत्रातोलोपस्य स्थानि- पंवादुवडू स्यादित्याशयोक्तम्- तत्रैव किवाश्रय ऊद् करिष्यते कठि च कर्तव्ये नास्ति स्थानिवद्भावः । आदिष्टादचः पूर्वत्वात् । अत एव कण्डवो कण्डव इत्यादावू । उवहि कर्तव्ये नास्त्यल्लोपस्य स्थानि- वद्भाव इति । स्थानिद्वारके त्वनादिष्टादचः पूर्वत्वे गृह्यमाणे तदनित्यत्व- परतया वहूनां ग्रन्थानां कदर्थनं स्यात् । यनु स्थवीयानित्यत्र गुणलोपयोस्तुल्यकालत्वात् गुण- ।

·, ४३८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये स्य कथमनादिष्टादचः पूर्वत्वमित्यारा स्थानिनोऽनादिष्टा- दचः पूर्वत्वासद्वारेण गुणस्यापि भविष्यति, तत्र स्थानिवद्भा- वे सति स्वकारेण व्यवधानादवादेशाप्रसङ्ग इति कैयटेनोक्तम् । तदभ्युपेत्यवादमात्रम् । उक्तयुक्तः । अज्मलादेशेऽपि स्थानिव- दिति पक्षमुपक्रम्य लिखितत्वाच । इयेपेत्यादौ "अभ्यासस्या- सवणे" इति इयॉक्डोनिमित्तविघातकत्वं गुणस्योपपादयितुं सवर्णग्रहणसार्थक्यस्य स्वयमेवोक्तत्वात् । तस्य प्रत्याख्येयत्वा- छ । निराधेत्यादौ चासिद्धपरिभाषया समाधानात् । आश्रीय- माणायामेव प्रकृती स्थानिवझाव इति पक्षे जग्ध्यादेशे नि- मितत्वेनानाश्रयणात्स्थानिवत्वानुपपत्त्योक्तरीत्यैव समाधेयत्वा- द् । अत्र चपक्षे विधीयते इति विधिः। कर्मणि किप्रत्ययः । पूर्व- स्येति शेपे पष्ठी। साचन स्थानेयोगा। अनुवादे परिभाषाऽनुप- स्थानात् । एतेनाऽऽयन्नासमिति व्याख्यातम् । "इणो यम्" "भ सोरल्लोपः" इत्यनपोः स्थानिवद्भावेन अजादित्वादादमवृत्तेः । पूर्वस्य तदवयवस्य तद्विकारस्य वा विधावित्यर्थादागमादिवि- धावपि स्थानिवस्वमहत्तेः । “अच!" इत्यत्र त्वादेशपदसमभि- व्याहारात्स्थानपष्ठी । इहापि स्थानग्रहणानुवृत्तेर्वा । भाष्ये तु निमित्तापेक्षं आदेशापेक्षं वा पूर्वत्वमित्यपि पक्ष- यमुक्तम् । वैयाकरणादौ तु ऐचोरसिद्धत्वान्न दोपः । नाना- नन्तर्यपरिभाषा त्वनित्या । न च निमित्तापेक्षमिति पक्षे वैया- करणादी कथमतिप्रसङ्गो बोरेव निमित्तात्पूर्वत्वादैचोश्च विधे- यत्वादिति वाच्यम् । तयोरपि तवयवत्यादिति न्यासकारः । अत्र विधिरिति भावे कि । पूर्वस्येति कर्मणि पष्ठीत्यपि बोध्यम् । ननु निमिचापेक्षया पूर्वत्वे द्वाभ्यामित्यादौ त्यदाद्य- स्वस्य स्थानिवद्भावात् “ सुपि च . इति दीर्घः - ·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् । ८। ४३९ ति" इतीत्वस्य स्थानिवत्वादिगन्तलक्षणो गुणो लवनं लावक इत्यादौ गुणवृद्ध्योः स्थानिवत्वादवावादेशी च न स्यातामिति चेत्, अत्र भाप्यम्- स्वाश्रया एते विघयो भविष्यन्तीति । यद्यपि विधिग्रहणसामदिवातिदेशे स्वाश्रयनिवृत्तिरि- ति सिदान्तः, तथाऽपि "द्वयोरेकस्य उतरच्" "देयमृणे" "किरती लवने " इत्यादिनिर्देशासिद्धिरिति फैयटः । पूर्वत्वं च व्यवहितसाधारणम् । पूर्व मथुरायाः पाटलिपु- प्रमित्यादिदर्शनात् । पूर्वस्येति साक्षादुपादानात् "तस्मिन्नि- ति निर्दिष्टे" इत्यस्यानुपस्थितेः । एवं च स्वरविधी स्थानिवद्भावनिपेधोऽपि सङ्गच्छते । चिकीपक इत्यत्र सनकारा- पेक्षया ईकारस्य रेफपकाराभ्यां व्यवहितत्वात् । स्वरविधी- व्यञ्जनमविद्यमानवदित्यस्य सत्वेऽपि स्थानिवद्भावे तदभावा- त् । अत एव चड्परनिहाँसे निपेधोपसंख्यानं वक्ष्यते। तेन प. व्यति अवधीदित्यादौ स्थानिवत्वम् । भाष्यमते पधादेश- स्यादन्तत्वात् । "आर्दधातुके" इत्यस्य विषयससमीत्वादित्या- दिमागुक्तम् । नच पटयतीत्यत्र मुवन्ताणिजुत्पत्याऽन्तत्तिवि- भक्त्या पदत्वाजश्त्वापत्तिः, तद्विधौ स्थानिवद्भावनिपेधादिति वाच्यम् । कर्मसमर्पकात्मातिपदिकादेव गिजुत्पत्तेः । सुबन्तादि- ति पक्षेऽपि "णाविष्ठवद्" इत्यतिदिष्टभसंशया पदसंज्ञाया वाधा- छ । एतेन पद्व्या मृत्या इति सर्वदृत्युक्तत्वान्मूभिषिक्तसू. पोदाहरणमिति भाप्यं व्याख्यातम्। तथाहि-पटु ई आइति स्थिते परयणादेशे कृते निमित्तात्पूर्वत्वे गृह्यमाणे परयणादेशनिमिचा- दाकारादव्यवहितपूर्व उकारो न भवति इति तस्य यणादेशे कर्तव्ये यणः स्थानिष न स्यात् । अतो व्यवाहितस्यापि पू- ·४४० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये र्वत्वाश्रयणात्सिद्धम् । न च पूर्वयणादेश एव प्रथम स्यादिति वाच्यम् । परयणादेशस्य नित्यत्वात् । न च सति स्थानिवद्भा. वे पूर्वपणादेशस्पापि कृताकृतपसङ्गित्वामित्यत्वमेवेति वा- घ्यम् । तथापि शब्दपरविप्रतिपधेन परयणादेशस्याधिकव लत्वात् । पूर्वापरविषयभेदादेकस्यापि लक्षणस्य भेदात् । एक- स्य च कार्यित्वनिपिचत्वयाविरोधात्परत्वेन व्यवस्थाश्रयणात् । नन्वेवं का हा इत्यत्र स्वरो न स्यात् । कई ई आइति स्थिते हि यदि नित्यत्वात्परयणादेशः स्यात्तस्य स्थानिवद्भावा- त्पूर्वस्य यण उदात्तयणोऽनन्तर आकारो नेति उदात्तत्वं न स्यात् । ईकारस्यानुदात्तत्वात् । यदा त्वन्तरगत्वात्पूर्व पूर्वयणा. देशः, तदा डीप उदात्तत्वं तस्यापि यणि आकारस्य तदिति सि- दम् । मैवम् । पूर्वयणादेशपेवोदात्तस्थानिकमाश्रित्य विभक्त्यु- दात्तसिद्धेः । न च परयणादेशेन व्यवधान स्वरविषौ व्यञ्ज- नस्याविद्यमानवद्भावात् । भाष्यकारास्त्वाहुः-स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकारकाणांप्रतीति- क्रमः पक्रियादशापायावश्यकीयाहि-नाहीतविशेषणन्यायेन प्रथमं सामान्यमभिधीयते । ततस्तदाश्रयो द्रव्यम् । तस्य लिङ्ग- सङ्ख्याश्रयत्वेनान्तरकत्वात् । ततो लिङ्गम् । द्वित्वादिसंख्याया वस्त्वन्तरापेक्षतया बहिरङ्गत्वाद। द्वित्वादिव्यवच्छेदकतया एक- स्वस्यापि तथात्वात् । ततः संख्पा। कर्मादिकारकशक्तीनां द्रव्य- विजातीयक्रियापेक्षतया बहिरङ्गत्वात् । ततः परिशेषात् कार- कमिति । एवं चार्यप्रतीतिक्रमेणैव शन्दे कार्याणि प्रवर्तन्ते । अतो विभक्तिनिमित्तकयणादेशादीकारनिमित्तफयणादेश एव पलवान् । एतेन शब्दपरविमतिपेधोऽप्यपास्तः । पहिरन स्यासिद्धतपा दुर्बलत्वात् । अतो नेदरदाहरणम् । अकृतव्यूह- ।

·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाह्निकम् । ८ । ४४१ परिभाषा त्वनित्येति । स्यादेतत् । स्थानिनो यत्र कार्ये निमित्तत्वेनाश्रयणं तत्र स्थानिवन्, उतानाश्रयणेऽपि । नान्त्यः । इलेप्पन पित्तन द३ध्यष म३ध्वश्व इत्यादी अल्लोपयणादेशयोः स्थानिवद्भावेन संयोगसंज्ञाविरहात् गुरुत्वानिवन्धनप्लुतानुपपत्तेः । द्विवचनवरे- यलोपानामुत्तरसूत्रे उपादानापत्तिश्च । अनचि" इति पर्युदासाचत्सदृशस्य हल एव तत्राश्रयणम्, न त्वच इति प्रथमपले स्थानिवत्वामसत्या तत्परित्यागाल्लायवम् । ननु परेयलोपेऽचोऽनाश्रयणेऽपि आकारलोपविधी "अ. चि विति" इति प्रकृतिराश्रितव, तत्कथम्भाष्ये वरेशन्दपाठ इति, मैवम् । ययययाकारस्य प्रत्ययत्वाभावाद । अनादी प्रत्य. ये परे च आकारकोपविधानात् । अदुग्धेत्यत्र क्सस्य "अलो- इंन्यस्य" इति अल्लोपे तस्य स्थानियवाद् "मलो शलि" इति सिचो लोपो न स्यादिति लुग्विधेयः स्यात्, नन्तीत्यत्रा- ल्लोपस्य स्थानिवत्वादानन्तर्यविरहात्कृत्वं च न स्यात् । नाद्यः । निरायेत्यत्र जग्ध्यादेशमसङ्गात् । तत्र णेरनाश्रयणेन स्थानिवत्वा- नुपपत्तेः । अकुप्शामित्यत्र "ये च" इत्युकारलोपस्य अ. लुन्याशामित्यत्र “ई हल्यघोः" इति ईत्वस्य अजश्याशामित्यत्र जन जनने इत्यस्माम्यत्ययेन तडि जनी प्रदुर्भावे इत्यस्माद्वा छान्दसत्वात् श्लौ "ये विभाषा " इत्यात्वविकल्पस्य राय्या. शामित्यत्र "रायो हलि" इत्यात्वस्य च प्रसङ्गात् । सर्वत्र स्था- म्यनाश्रयणा । द्वितीयपक्षे तु नापं दोपः । व्यवहितपूर्व विधा- पपि स्यानिवत्वमः। अत्र भाष्यम् । अविशेपेणेत्येव पक्षो युक्तः । स्वाश्रयका. निवृत्रुक्ततया उकारलोपादीनामप्रसक्तः । संयोगसंज्ञायाः ·XaR व्याकरणसिदान्तसुधानिधी प्रथमा पापे पूर्वपरोभयविधित्वेन स्थानिवत्त्वामसक्तः । प्रतिपान्तरापान पत्रएव कृतत्वात् । तदेव लाविशेषेणेत्या बापाम् । “लुग्वा दुह"इत्यत्र लुग्ग्रहणं त्वावश्यकम् । अहीत्यत्र वकारस्ता- सस्त्वात् । मन्त्रीत्यत्र तु श्रुतिकतमानन्तर्यमाश्रीयते, स्थानित वचकतं तु व्यवधानमविघातकम् । वचनसामर्थ्यात्तत्र प्रह। अत एव हननमित्यादौ नातिमसः इति सहमे वध्यते । स्यादेतत् । पूर्व विधाविति पञ्चमीसमासोभाऽस्तावेथिदिल माथितिकः अपीपत्रमिति भाष्योदाहरणप्रयस्याम्पयासिदे। तया हि-अभिवशम्दात्तन् । नित्यत्वादल्लीपयट्रोपोताएका. "इतीमतिपेषः स्यात् । उपदेशोत्यस्य एकाधि अभुदाचे वेत्युभ- यविशेषणवाद । विसयोगच दिवशनम्। अल्लोपस्य मानिवले तुवधानामोक्तनिषेषइति । तमाविहितविशेषणाश्रयणाद। पर चसन्तादेवोत्पत्या उपदेशे य एका भिदिति ततोऽनुत्पने अथित मण्यमस्य माथितिकः । "सदस्य प्रण्यम्" इति । तत इकादेवाः । “यस्येति च" इत्परकोपः । सान्तवाकादेशोऽपि न सम्यते 1 "ठस्येक"इत्यत्र स्पान्यादेशयोरकारस्योचारणा- सया वर्णमात्रस्य स्थानित्वादविपित्वादनल्लिपानिति इका- भादेवस्य स्थानियस्यानिषेधात् 1 समुदायस्त पारवेऽपि सभिपातपरिभाषया समाधानात् । अल्लोपस्यानादित्वानिका- ममसंडानिमित्तकतया सत्कृततकारान्तस्वमादाय अनादिस्वादि- मातककादेशस्यामवृत्तेः । अपीपचालित्यपि न मयोभनम् । मनु के: "इत" इति कारढोपएकदेवानिकृतन्यानेज ह इत्यस्य निमारानपापाद "सोऽन्तः" इत्पन्नादेशे क. कारण बदकारण सा पर तस्य परं प्रत्याशिमारा कि नाद " मियत इति हुसादेश साव, RI- ·अपमपादे स्थानिवडावाहिकम् ॥ ८॥ निवडावे तु जिलोपस्य परस्परसं का व्यवधानाति वेद न । वेत्तेरनन्तरं लस एव हि संभवतीति तस्साहचर्या- दभ्यस्तादपि लादेशस्यैव भेर्जुसादेशविधानात् । न च सिचा साइचालुपदेशस्यैव शेरस्त्विति वाम्पम् । परसाइयर्यस्य बलवत्वात् । "विप्रतिषेधे परम्" इति न्यायात् । अत एव - भवतेयेल्लुस्ताल्लकि अनोभूवभिति माधः । न चैवम् "अदभ्यस्ताद् इत्यस्यैव वारणार्थ पञ्चमीसमासार- श्यकत्वम् । पररूपे प्रस्याभावात् । अविधौ अन्तादिवझावानु. पपचे कारस्यादादेशे कम्येऽस्लिायित्वेन स्थानिवद्रावास- भवाख। अबाहर नेह साहचर्यं नियामकतया भगववोऽभिमतम् । अपीपचनियुशरणा । "हित्रिचत" इति सूत्रे कृत्वोऽर्य- ग्रहणात्तस्यानित्यत्वात् । तस्मादयोभूवुरिरपेव युक्तम् । "आता" इति नियमस्य सिचः परत्वमाश्रित्य यो जुस्मातस्तन्मानं विषय इति माधवादिभिरक्तत्वात् । सम्पस्ताश्रयस्य जुसो दुर्वारवा- व । तनियमस्य लाघवात्सामान्यविषयकत्वेऽपि “अदभ्पस्ताद" इत्यदादेशेऽनोभूदिति रूपान्तरमस्तु । नित्यत्वेन वुको गुण- पाधकवाद । अबोभूवामिति तु विन्त्यमेव । अन्वादेशस्य दुभत्वात् । अत्राहु:-मथितयतेः किपि टिळोपणिलोपयो: "पेर- कस्य" इति लोपे च मथित् । न चरतीति ठक् । तस्पेकादेशार्थ पञ्चपीसपास आवश्यकः । पतारशकल्पनायां च मापितिक इति भाष्पोदाहरणस्यैव मानत्वात् । नन्वेवं विगणय्येविन स्पात् । अपादेशे कम्पेऽलोपरप स्पानिवत्वात् । अनुगमय्य इत्यादिमित्संज्ञेषु चरितार्यतया अम्मतामयविरमा । मैवम् ।

·४४४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये पूर्वस्मादिधौ स्थानिवद्भावस्यानित्यत्वात् । तथा चाष्टमे हर- दत्तेनोक्तम् । अनित्या पूर्वस्माद्विधौ स्थानिवद्भावः । "निष्ठायां सेटि" इति सेग्रहणादिति । तया हि । न तावदानहव्यावृत्यर्थ तत् । प्यन्तात्तदसम्भवात् । न च सज्ञपितः परित्यत्र “यस्य विभाषा" इति प्रतिषे- धः, " सनीवन्त " इति विकल्पितेदकत्वादिति वाच्यम् । तकाच इत्यनुवृत्तेः । अन्यथा दरिद्रातेरिट्मतिषेधापत्तेः। यदि घ पूर्वस्माद्विधौ स्थानिवत्वं नित्यं स्यात्, तदा निषेधामसक्तिरे- च । णिचा व्यवधानात् । तस्मादनित्यत्व ज्ञाप्यम् इति । "वस्वे- फाज्इति सूत्रे कैयटेनाप्युक्तम्, पूर्वस्मादपि विधावित्येतद- नित्यमिति ।परिद्रढय्य गत इति णिलोपस्यासिद्धत्वं व्याश्रयत्वा- र परिहत्य पूर्वस्मादिति स्थानिवत्त्वमाशय भवभिदय्य मस्त. नय्येति भाष्योदाहरणसामर्थ्यान्नति माधवः । यदा-"लघुपूर्वाद्" इत्यत्र वर्णरूपान्यपदार्थग्रहणादर्णग्रहणे च जातिग्रहणादयवधानेऽपि न दोष इति दीक्षिताः। न पदान्तद्विर्वचनवरेयलो- पस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घजश्च- विधिषु ५७। पदस्य परमावयवे द्विवचनादौ व विधये परनिमित्तोऽजा. देशो न स्थानिवत् । कानि सन्ति, को स्तः। यणावादेशयोः का. योः । इनसोरल्लोपः" इत्यल्लोपो न स्यानिवत् । नच अनादिष्टादचः पूर्वत्वाभावादेव न तथेति वाच्यम् । वाक्याद- ·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाह्निकम् । ८। पोद्घृत्य पदानि संस्क्रियन्तइति पक्षे तत्सत्त्वात् । “युष्मधुप- पदे " इत्यादौ पदान्तरसापेक्षतयाऽपि पदसंस्कारदर्शनात् । अत एवाङ्गसंज्ञासूत्रे स्त्री इयतीत्यत्र पदान्तरनिरपेक्षपदसंस्का- रपक्षेत्रीशब्देकारस्पानादिष्टादचः पूर्वत्वाभावादिदमादेशको- पस्य न स्थानिवचमिति कैयटेनोक्तम् । पक्षेपदोत्या प्रकृतो- तपक्षस्यापि तदभिमतत्वात् । हरदत्तस्तु यद्यपि व्याकरणेन पदान्येव व्युत्पाधन्ते, न वाक्यम्, तथाऽपि वाक्यगते स्त इत्यादिपदे व्युत्पाधमाने कावित्यादेः पदस्यासत्यपि निमित्त्वे सन्निधानमविरुद्धमित्यनादिष्टादचः पूर्वत्वमित्याह । केचित्तु गोचो गोचेत्यादौ "अचः" इत्यल्लोपस्य "अवर स्फोटायनस्य" इत्पवविधौ स्थानिवत्वनिषेधः । तत्रौकारस्या- नादिष्टादचः पूर्ववादित्याहुः । अन्नेदं तत्वम् । विधिशब्दो भावसानः । पदान्तस्पति, फर्मपप्ठ्या समासः । अन्तशब्दश्वरमावयवपरः । तथा च पद- चरमावपवनिष्ठं पत्र विधेयत्वं तत्र स्थानिवद्भावनिषेधः। फानि सन्ति को स्त इत्यत्र यदि यकारवकारौ स्याता वस्तुतः पदान्तौ स्याताम् इति पदान्तविधित्वसम्भवः । तदुक्तम्- योऽसौ पदान्तो यकारो वकारो वाऽन्ते श्रूयेतेति । कैयटेन च व्याख्यातम्-"यकारवकारी विधीयमानावेव पदान्तौ भवत इत्यस्ति पदान्तताया विधानम्" इति । कचित्तु पदसंज्ञाविधानेन, यथा वेतस्वानित्यादिवत्यमाणा. पत्तौ । तदुक्तं विवरणकारैः- स्वरूपेण सकारः स्थितोऽपि पदान्तत्वेन विशिष्टो विधेय- एवेति । पटिक इत्यत्र तु धर्मपर्मिगोरुभयोरपि पूर्वसिदत्वान कथमपि पदान्तस्वविशिष्टविधानमिति नोक्तनिषेध इति वक्ष्यामः। - ·४४ व्याकरणसिदान्तसमानिती मनाप्याये मरवत्र रिषिवाक्ये विधेयतावरणेदकत्वेन पदान्तत्वातिदे- शापेक्षा । "को यणचि" इत्यादौ स्पानितावच्छेदकतया आ- देशवारच्छकतया वा तदनुल्लेखादसतिप्रसाद । यदि विधीयते इति कर्मव्युत्तश्या विविन्दो विध- यस पदान्तस्येति शेषे षष्ठी स्थानित्वार्या । तथा च पदार- मावयवनिष्ठं यस्यानित्वं तनिरूपितं पत्र विधेयर तर स्थानिवस्वमिति व्याख्यायेत, तर्हि पडिक इति न सिध्येत् । तथा हि-अनुकम्पितः षडालिद पडिका । "वहचो मनुष्य नाम्न" इति उच् । "ठाजादावलम्" इति हुनिशब्दस्य लो- पार "यस्येति ब" इत्यकारलोषः । तत्र पद् इत्यस्य मत्य- यलक्षणेनान्तर्वतिविभक्तिमाश्रित्य क्रियमाणा पदसंज्ञा तुल्या. वधिकतया भसंझया पाध्येत । तथा च जगत्वेन डर न था. हाच “यस्य" इत्यश्लोपस्य स्थानिवद्रावावकारान्तस्य भ- संहा पान्तस्य च पदसहति भिभावधिकरवानाध्यापक भार शति वारुषम् । “न पदान्त इति निषेषप्रवृत्यापस्या भसहाया अवि पतिएवं विश्रामाद । , जानिधित्वा- देवात्र स्थानिवत्त्वनिषेधः । विधावक तत्वत: । इहत पूर्वमेव जयस्य निष्प, पकाररूपापोरेवार विधेयत्वाद् । नापि पूर्वत्रासिदै म स्पीनिवदित्यहाँ महानिः । तोरक्तवा- दिस्याकरीनुसारी अन्य अत्र केचिद-कर्मसधिनविषिशन्दपोऽपि पदान्तस्य स्थाने विधौ कर्तव्यएव स्थानिवत्वनिषेयो भसंहा हुन पदान्तस्था निति कर्ष निषेधावति न च पदान्तस्थानिको यो विधि- सद्विरोपिविधि प्रस्पषि स्थानिवद्भावनिषेधा, अस्ति व पदान- स्थानिक जश्त्वं तद्विरोधी संझाविधि, जवस्य पदसंगापेक्ष- ·प्रथमपादे स्थानिहावाहिकम् ।८। ४४७ लादिवि दाम्पम् । नारशार्थपरत्वे मानाभावात् । प्रदान्तास्थानिक विधौ स्थानिवचनिनमात्रेणीपपत्तेः ।कानि सन्तीत्यादी च- रितार्थत्वादधिकपरले प्रयोजनाभावात् । एतेन जरभावसाथि काया अकारान्तनिष्ठभसंज्ञायाः साधकोऽयं स्यानिवद्भावः । तयतिरेके भसंहाना अपि पकरान्तनिष्ठत्वापत्ती तया पदसं. शाबा जमावानुपपत्तेरित्यपास्तम् । जम्भावनिमित्तत्वेनाना- श्रयणात् 1 अकारात्पूर्वभागस्पान्तननिमित्या पदवेन त- सिद्धेश्च । अत एव नशि मेति पूर्वनासिदेन स्यानिदिति न निषेधयोरमत्तिः । जशि कर्तव्ये स्थानिवद्रावो नेत्प] - संबन्धिन एव ग्रहणेन जयभान सह प्राध्यापकभाको नि- पायनिष्पादकभावो वा त्यस्य संबन्धस्तस्यैव स्थानिवत्वनिपे- भान् । भानसाधनपसेऽपि पडिक इत्यस्य सिदेश्च । जश्भावस्प विधेपस्य पदान्तत्वसवात् । न न जश्भावस्प पूर्वमेव निदृस्या पदान्तस्य विधेयत्वं नास्तीति वाच्यम् । भसंझाया अपि #. भावितस्मादकतन्गृहपरिभापया "अन्तरगानपि विभीन्नाहिरको लुम्बाप्रते" इति न्यायाच तदमत्तेः । कर्मसापतपक्षेऽतिपदा- म्तस्थानिकविधेयाभावाच । न च पदान्तत्वेन सिदस्य भत्ता- स्पकाररूपापत्तिर्विधेयेति वाच्यम् । द्विवचनादिसाहचर्येण प्रा. श्रीयस्यैव विधेयस्योपादानादिति । तदत्यन्तमसत् । अनादिष्टादकः पूर्वतोन दृष्टस्य पदार- मावयवस्य स्थाने विधौ कार्ये परनिमित्तोऽजादेशो न स्यामि- पदिति वाक्यार्थः । तया च "ध्योत्यत्र संयोगान्तलोपासने पदान्तविधि प्रति नेत्पयमपि प्रतिषेधो नास्ति, पदान्त्र विशेष स प्रतिषेलो न च लोपोऽभावात्मकत्वात्पदान्त इति कैयटान्य विरोधः। एवं हसव इत्यत्र विप्लेयस्परलोपस्यामालामामाछ ·। ४४८ व्याकरणसिदान्तसुधानिधी मधमाप्पाये "न पदान्त" इति णिलोपस्य स्थानिवचनिषेधो नेति कौस्तुम- मनोरमाप्रन्यविरोधः । त्वद्रीत्या लोपमतियोगिनो वकारादेव- दान्तत्वसवानिषेधस्य दुरत्वात् । एवं वेतस्वानित्यत्र कर्मसा- धनपक्षे न दोप इत्येतत्परभाष्यविरोधः । तदस्मिन्नस्तीत्यर्थे कुमुदनडवेतसेभ्यो इमतुप् । डिवादकारकोपः। "सौ मत्वर्थे" इति भसंज्ञायां रुत्वाभावः । न च तस्य चातुरर्थिकत्वानि. ईत्ताधर्थकत्वे तथाऽपि दोष इति वाच्यम् । तत्रानभिधान- मित्यभिप्रायेणोक्तत्वात् । तत्र सान्तस्य भसंझायो क्रियमाणा- यामल्लोपस्य स्थानिवद्भावात्सान्तत्वं नास्तीति भसंझा न स्यात् । न च "न पदान्त"इति निषेधः । भसंझायाः पदान्तस्था- निकत्वाभावात् । तथा च पदान्तस्थानिके विधौ यद्विरोधी तविधि प्रत्यपि न स्थानिवद्भाव इत्यर्थोऽवश्यं वाच्यः । अस्ति च पदान्तस्थानिको रुत्वविधिः । तद्विरोधी भसंझाविधिः । तं प्रति अल्लोपस्य स्थानिवद्भावनिपेधे सति तस्य भसंझा सिद्धा। तथा चाधिकार्यपरत्वे मानाभाव इत्यसंबद्धमेवाभिधानम् । अत एव स्थानिवद्भावनिषेधव्यतिरेकेणैव यस्य पदान्तत्वं सिद्धम्, तस्य विधौ "न पदान्त" इति निषेधः कर्मसाधनविधिशन्दपले प्रवर्ततइति भाष्पकैयटयोरेव स्पष्टम् । वेतस्लानित्यत्र हि स्थानि- बद्भावनिषेधं विना सकारोन पदान्तत्वेन सिदः । स्थानिवदा वसरवेऽकारान्तएव पदसंभाविश्रामात् । कानि सन्तीत्यत्र च "न पदान्त" इति निषेधं विनाऽपि इकारस्य पदान्तत्वसत्वाध- गादेशे कर्तव्येऽष्टोपस्य स्थानिवशानिपेपतौलभ्यम् । माव- सापनपक्षेऽपि तत्सिध्यतीति त्वन्यदेतत् । एवं परिक इत्पत्र "न पदान्त" इति निषेधमति विना पकारो न पदान्तत्वेन सिदः अवो दुईभैव तवैतभिषेषमचिः ।

·. प्रथमपादे स्थानिवद्रावाहिकम् । ८। ४४९ न चान्ततिविभत्या तस्य पदान्तत्वं सिद्धमेति वा. ध्यम् । स्थानिवद्भावनिषेधाभावे तुल्यावधिकया भसंशया त- द्वाधापत्तेरुक्तत्वात् । एतन्निषेधस्यैव तत्पदसंशायामुपजीव्य- त्वात् वेवस्वानित्यतो विशेपाभावात् । यत्तु कानि सन्तीत्यत्रैव निषेधोपपत्तिरिति तन्न । पदान्त- स्थानिके विधौ यस्य वाध्यापकभावो निप्पायनिष्पादक- भावो वा सम्बन्धस्तस्य स्थानिवत्वानेपेध इत्यवश्यं वाच्यम् । जश्त्वविधितो वैपम्पाभावात् । निम्पायनिष्पादकभाव आदे- शस्य विवक्षितः स्थानिनोवा नायः। अल्लोपस्य यणादेशेन तदभावात् । नान्यः । पडिक इत्यत्राकारस्यापि स्वान्तनिष्ठभ संज्ञाद्वारा जश्त्वरूपे पदान्तस्थानिकरिधावनुगुणत्वात् निषेधस्य दुर्वारत्वान् । ननु साक्षादनुगुणत्वं निवेश्यामितिचेन्न । साक्षा- स्वमवेशे गौरवात् । किं च, साक्षात्वम् हि कि संज्ञामात्रानपेक्ष- त्वम्, उत स्वभिन्नत्तिसंज्ञाऽनपेक्षत्वम्, उत स्वमात्रवृत्तिसंज्ञान- पेक्षत्वम् ? । नायः । अकारस्याप्यच्वेन रूपेण यण्यनुगुणत्वा- त् । न द्वितीयः अस्वस्यापि अकारभिन्नत्तित्वाद । नान्त्यः । अपसिद्धेः। अय यस्यां व्यत्तौ यत्र निमित्तत्त्वपर्यवसानं तत्पर्य्या- सज्ञातिरिक्तसज्ञानपेक्षत्व तदर्थ इति चेद् । अणादिराजा- या अप्यकारपर्याप्ततया तदतिरिक्ताया अच्सजाया एवापेक्षित- त्वात् । अथ भेदप्रतियोगिन्यां समायां प्रकृतकार्यनिमित्तत्वम- पि वाच्यम् अणादिसज्ञास्तु न तया इति चेन्न । तथापि य- थोद्देशे अचि परतो यत्कार्य दृष्टं तद् आदेशेऽपि भवतीति कार्यातिदेशेन लोपे सत्यपि "अचः परस्मिन्" इत्पनेनैव यणा. दीना प्रसत्या प्रकारे निमित्तत्वपर्यवसानाभावात् । नच कार्य- कालपक्षे शास्त्रीयत्वाविशेपात् अकारनिष्ठाया एवासंमाया ·" ४५० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये लोपोत्तरमतिदेशः, यणादेशस्तु “ इकोयणचि" इत्यनेनैवेति चेद् । तथापि अकारे निमित्तत्वस्यानन्वयात् । असझाया लोपेऽतिदेशेऽपि निमित्तत्वस्य फले एव विश्रामात् । एवं पर्यवसानं फलोपधायकत्वं सम्भावनामात्रं वा ? नायः । निषेधात्मकते फलानुपधानात् । नान्त्यः । अच्त्वेन इकारादीनामपि तथात्वात् । अत्र स्थानिवद्भावेन फलानुपधानं तत्राकः सवर्णे दीर्घ इत्यपवादेनेति तु विशेषः । नच कानि स. न्तीत्यत्र इकारे न निमित्तत्वसम्भावना, अकारलोपेऽपि तदभा. वात् इति वाच्यम् । लोपे सति अकारेऽपि तदभावात् । स्था- निवद्भावप्रयुक्ता सम्भावना विवक्षितेति चेत् । तर्हि सा पक्षद्वये. ऽपि लोपस्यैव नत्वकारस्येत्युक्तमेव । ननु अतिदेश्यतावच्छेदकधर्मो यादृशः प्रकृते निमित्तताव- च्छेदकत्वेन निर्णीतस्तदवच्छिन्नाया यस्यां व्यक्ती पदान्तस्था- निकविधिनिरूपितनिमित्तत्वं सम्भावितं तवृत्तितदतिरिक्त- धर्मानपेक्षत्वं विक्षितम्,प्रकृतेऽतिदेश्यतावच्छेदको निमित्तताव. च्छेदकत्वेन निर्णीतो धर्मोऽस्त्वं तदवच्छिन्नायां लोपव्यक्तों का. नि सन्तीत्यत्र यणादेशनिमित्तत्वं सम्भावितं तादृशलोपवृत्तिर्योs चत्वातिरिक्तो धर्मस्तदनपेक्षत्वं यणादेशे प्रसञ्जनीये लोपस्या- स्त्येवेति चेद् । सत्यम् । अच्त्वस्य केवलस्य यणादेशानापादक- त्वात् । कार्यान्तराविशिष्टस्यैव तस्य तदापादकत्वात् । नहि य. चत्र परतोऽच् स्यात् तदा यणादेशः स्यादित्यापादयितु शक्यम् । पूर्वस्य इक्त्वाभाचे प्रगृह्यत्वे वा सत्यपि तस्मिंस्तदनुत्पत्तेः तस्मात्तदभावमयोजकाभावप्रतियोगित्वमेवानुगुणत्वम् वाच्यम् । यथा चाचत्वस्य पानि सन्तीत्यन तथात्वम् तथा पडिक इत्यत्र अकारस्यापि। तदभावे पकारान्त एव भसद्भातसमा जश्त्वाभाव ·प्रथमपादे स्थानिवद्रावाहिकम् । ८। ५५. प्रयोजकत्वात् इति स्थानिवत्वनिषेधो दुर्वार: स्पात् इति दिक् । सिद्धान्ते तु पदान्तस्य यत्र विधीयमानत्वं तत्र स्थानिवच्चानिपे- धः। पडिक इत्यत्र तु जश्त्वस्य पूर्वसिद्धत्वान्न निषेध इति सति स्थानिवद्भावे भपदसज्ञयोर्भन्नावविकतया पान्तस्य पदस- ज्ञासिद्धिः । तेन न पदसज्ञाविरहप्रयुक्तपकाररूपतापतिः । नच पकाररूपताविधानमादायैव निपेधापत्तिः । तस्यापदान्त. त्वात् । अन्यथा जश्त्वापत्तेः । अनुकम्पितो वागाशीर्दत्तो वा- चिकइत्यत्र तु “एकाक्षरपूर्वपदानामुत्तरपदलोपो वक्तव्य" इति समस्तस्यैवोत्तरपदस्य लोपस्वीकारः। यत्तु अकृतव्यूहपरिभापया अन्तरङ्गानपीतिपरिभाषया वा पडिक इत्यत्रापि न पूर्व जश्त्वमिति । तत्र नायः । उक्तरीत्या निमित्तस्य विनाशोन्मुखत्वाभावात् । शङ्कामात्रस्याप्रयोजक- त्वात् । न द्वितीयः । स्वादिष्वितिपदसम्ज्ञाया अगमात्र विश्रा- न्ततया लुकि दुर्लभत्वेऽपि सुवन्तत्यप्रयुक्तायास्तस्या अतथात्वेन लुक्यपि प्रत्ययलक्षणेन सुलभत्वात् । अन्यथा पञ्च सप्तेत्यादौ नलोपो न स्यात् । राजपुरुप इत्यादावपि तथा । तत्रापि लुक एव स्वीकारात् । अन्यया ऽत्राल्लोपापत्तेः । गोमत्मिय इत्यादी नुमायापत्तेश्च । पदसज्ञा त्वन्तर्वतिविभत्याश्रयेण पकारान्त- स्वेति कैयटोक्तेश्च विभक्तेरश्रूयमाणतया मुबन्तस्य पदस- मज्ञायामपि पकारान्त एव पर्यवसानमित्येवंपरत्वात् । अथ भावसाधनपक्षे ब्रह्मबन्धरित्यत्र धकारस्य जश्त्वं स्यात् ऊडा सहेकादेशस्य परादिवद्भावेनोग्रहणेन ग्रहणात् । तस्मिन्परे स्वादिष्वितिपदसज्ञाया धकारान्ते प्रसङ्गात् । नच भ. सज्ञया वाधः । तत्र स्थानिवद्भावप्रवृत्या तस्या उकारान्त एव विश्रामात् । एवं वेतस्थानित्यत्र सकारस्य रुत्वापत्तिः,पदान्तवे वि- ·४५२ ग्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये धीयमाने स्थानिवत्त्वनिषेधात् पदसज्ञायाः सकारान्ते सुस्थत्वाद। अत्र भाष्यम् "पदे अन्तः पदान्तः" पदे परतोऽन्त इति यावत् । तस्य विधौ न स्थानिवत् । ड्मतुप्तु न पदमिति सस्य रुवे कर्तव्ये भवत्येव स्थानिवद्भावनिषेध इति भत्वस्यापि स. कारान्त एव विधानात् अवधिभेदाभावाद्भसज्ञया पदस. ज्ञावाधः । "यद्वा यथाऽन्यानि पदकार्याणि उपप्लवन्ते रुत्वं जश्त्वं, एवमिदमपि पदकार्यमुपप्लोध्यते । किम् ? भसञ्ज्ञा नामेति"। अस्यार्थः । भसज्ञायां पदमित्यनुवर्तते पदं सद्भसझं भवतीति पदत्वसद्भावे तन्निमित्तकं रुत्वं माभूदिति भस- ज्ञायामपि पदविषयकत्वात्पदान्तविधित्वमस्तीति स्थानिव- त्वनिषेधात्सान्तस्यैव भसझेति तया पदत्वबाधान्न रुत्वम् । पूर्व पदसम्झैव भसझोपजीव्या, पश्चात्तु भसञ्जया तवाय इत्यन्यदेतद् । प्रकृतमनुसरामः । द्विवचने सुद्ध्युपास्यः । " अनचि च इति द्वित्वे कर्तव्ये यणादेशो न स्थानिवत् । नच असिद्धं वहि- रामिति द्वित्दानुपपत्तितादवस्थ्यम् । इरदत्तमते नाजानन्तर्ये इति तनिषेधात् । स्थानिवद्भावनिषेधसामर्थ्याच । वरे इति निपातनान विभक्तलक् । तनिमित्तोऽजादेशो न स्थानिवत् । यायावरः। यातेर्यडन्तात् "यश्व यहः" इति वरच् । अतो लोपः । तस्य "आतोलोप इटि च" इत्याकारलोपे कर्तव्ये न स्थानिवत्वम् । स्यादेतद् । अनो लोपस्य परनिमित्तकत्वमेव नास्ति आर्द्रधातुके इति विपयसप्तम्पा आर्दधातुकोत्पत्ते. पूर्वमेवातो लोपप्रत्तेः । अत एव " अचो यत्" इत्यत्र वृत्ती वक्ष्यते 'अच् ग्रहणं किम् ? यावता हलन्ताण्ण्यतं वक्ष्यति । ..

·प्रथमपादे स्थानिवद्रावाहिकम् । ८। ४५३ अजन्तभूतपूर्वस्यापि पपा स्यान् दित्स्यं धित्स्यम्' इति । अत्र हरदत्तादयः–'वरग्रहणसामात्परसप्तमीपक्षोऽस्य- स्ति । अत एव "अनुदात्तेता इलादे." इत्यन आदिग्रहणम् । असति हि तस्मिन्हलन्तादिति विज्ञायेत । ततश जुगुप्स- नो मामासन इत्यत्र युज्न स्यार इति । यदि च विषयममी स्यात् मागेव प्रत्ययोत्पत्तेरतो लोपे सति हलन्तत्वादेव तत्रापि युच् सिद्धयेदिति आदिग्रहणं पथ स्यात्' इति । एवं यातेपैढन्तात् क्तिचि अतो लोपे पलोपविधी स्थानि- धत्त्वनिषेधावलोपे तस्य स्थानिवद्भावादाकारलोपे पुनर्यकार- लोपे यातिरिति रूपम् । न च पुनराकारयकारयोर्लोपे मत्ययमात्रश्रवणापत्तिरिति वाच्यम् । आलोपस्य स्थानिसत्वात् आभीयत्वेनासिद्धत्वाद्वा । न च स्वस्प स्त्र प्रत्येव फयमसिद्धत्वमिति वाच्यम् । चिणो. लड्न्यायेन तत्सम्भवात् । वक्ष्यति च वार्तिकम् - "चिणो लकि तरहणानर्यक्यं संघातस्यामत्ययत्वात्तलो. पस्य चासिद्धत्वाद्" इति । अस्यार्थ:-चिणो लुम्विधी अकारितरामित्यादौ तरवा. देशैंपो मा भूदितपेतदर्थकं तहणं व्यर्थं तद्तरसमुदायस्य प्रत्ययत्वाभावात् । न च सकारलोपोत्तरं तरपो लोपापत्तिः । तलोपस्यासिद्धत्वात् । न चाभेदे तदनुपपतिः। विषयभेदेन लक्षणभेदाश्रयणादिति । भाष्ये तु कश्यतेः क्तिचि फण्डूतिरिति यलोपोदाहरणम् । वृत्तौ तु क्तिनित्युक्तम् । तत्र यद्यपि अमत्ययेन वापितत्वा- कण्डूयेत्येव भवितव्यमिति भाप्योक्त्या च किनो दौलभ्यम् । तयाऽपि 'क्तिनावादिभ्य' इति क्तिन् । 'क्तिचीत्येव युक्तः पाठः' क ·४५४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये इति हरदत्तः । अल्लोपयलोपौ । न च अल्लोपस्य स्थानिवत्वा- दुवझसङ्गः यलोपं प्रत्येव स्थानिवच निपेधादिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । “योः" इति तस्य ऊठः सम्भवात् । न च तं प्र. त्युवडादेशस्य स्थानिवचापत्तिः । आदिष्टादचः पूर्वत्वात् । अत एव ऊठः पुनरुवल् नेति हरदत्तादयः । एवं तेष्ठीयते: क्तिचि अल्लोपयलोपयोरल्लोपस्य स्थानिवत्वादियहि "लोपो व्योः" इति यलोपे तेष्ठितिरिति रूपम्,पेपीयतेस्तु एरनेकाच इति याण यलोपे च पेप्तिः, शो तनूकरणे इत्यस्माद् यडन्तात् क्ति- जादिपु कृतेपु "पूर्वत्रासिद्ध न-" इति स्थानिवत्त्वनिषेधाच्छस्य पत्वे दुत्वे च शाप्टिरिति विशेषः । आकर्पिकः । चरतीत्यर्थे " आकांद्" इति ष्ठल् । " लिति " इति ककाराकारस्योदात्तत्वे कार्य " यस्येति " इति अकारलोपो न स्थानिषत् । न च चनसामर्थ्य गतिः । फारक इत्यादौ चरितार्थत्वात् । " स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवद्" इति रेफादेर्व्यवधायक- त्वानुपपत्तेः । आनन्तर्यसम्भवे व्यवहितानाश्रयणात् । न च ठुलो लित्करणसामादकारेण व्यवधाने स्वरसिद्धिः । आ- कारस्यापि पक्षे उदात्तत्वापत्तेरिति कैयटः। अन्ये तु श्रुतिकृतमेवानन्तर्य लित्करणसामर्थ्यादाश्रीयते । घ्नन्तीत्यादौ कुत्ववदिति, तन्न युक्तमित्याहुः । तत्र चिकीर्पक इत्यादी ईकारस्योदात्तत्वे कर्तव्येऽतो लोपो न स्थानिवदिति उदाहरणम् बोध्यम् । शिण्डि इत्यत्र सवर्णा- नुस्वारयोः कर्तव्ययोः इनसोरल्लोपो न स्थानिवत् । ननु इनसोरल्लोपे कृते अनुस्वारप्रवृत्ती अनुस्वारस्याना• दिष्टादचः पूर्वत्वाभावात् स्थानिवचमसक्तिरेव नास्ति । नच ·प्रथमपादे स्थानिषदावाहिकम् 161 स्थानिद्वारकमनादिष्टादचः पूर्वत्वमिति वाच्यम् । अशास्त्रीयत्वेन तस्यातिदेशानईत्वात् । यत्तु हरदत्वादिभिरुक्तम् । अनादिष्टादचः पूर्वत्वापेक्षे "अचः परस्मिन्" इत्यतिदेशे कर्तव्ये "स्थानिवदादेश" इत्यति- देशः प्रवर्तत इति । तन्न । पूर्वसूत्रे निराकृतत्वात् । तथा हि । अनादिष्टादचः पूर्वत्वमतिदिश्यते अचः परस्मिन् " इत्यति- देशो वा । नायः । अशास्त्रीयत्वात् । नान्त्यः । अचः परस्मिन् " इत्यतिदेशस्य प्रकृतेऽपि स्थानिन्यमवृत्ततया तदा- देशेऽतिदेष्टुमशक्यत्वात् । स्थानिन्यदृष्टस्यातिदेशानईत्वात् । आवश्यकं च हरदत्तस्य तत् । अन्यथा लोलुच इत्यादी इयङ- चहोः कृतयोर्लघूपधगुणप्राप्त्या तदारणार्थ " न धातुलोप-" इति सूत्रारम्भ इति तत्सिद्धान्तानुपपत्तेः । स्थानिद्वारकम- नादिष्टादचः पूर्वत्वमाश्रित्याल्लोपस्य स्थानिवद्भावादेव: गुण- प्रतक्तेस्तत्र वारपितुं शक्यत्वात् । न च तसूत्रप्रत्याख्यानाद् भाष्यकारस्य स्थानिद्वारकम- “यनादिष्टादचः पूर्वत्वमिति अभिमाय आवश्यक इति वाच्यम् । तत्सूत्रप्रत्याख्याने भाष्यकृतस्तात्पर्यविरहात् । “ आतोऽनुप- सर्ग" इति सूत्रस्थभाष्यविरोधस्य पूर्वमेव दर्शितत्वाच । न च तद्भाप्यादिकं स्थानिद्वारकस्यानादिष्टादचः पूर्वत्वस्यानित्य- स्वाभिमायकमेवेति वाच्यम् । स्थानिद्वारकस्यानादिष्टादचः पूर्वत्वस्य युक्तिशास्त्रोभयविरुद्धत्वेन 'स ह्यादिष्टादचः पूर्व इत्यादिभाष्यस्यैव यलबचात् । अत एव अक्षय्यं हि वे चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति" इत्येतदपेक्षया कृतकत्वालि- अकविनाशित्वानुमानसहकृतायाः "तघयह कर्मचितो लोकःक्षी. यत एवमेवामुत्र पुण्यचिनो लोकः क्षीयते" इति श्रुतेः माव- ·- ४५६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी मथमा पाये त्यमिति भामत्यादावुक्तम् । अत एव , कण्डूतिरित्यत्रादिष्टादचा पूर्णत्वात् पुनरुव नेत्युक्तम् । सत्यम् । आदेशापेक्षं निमित्तापेक्ष वा पूर्वत्वमिति पक्षद्वये स्थानिवत्वप्रसत्या निषेधोपपत्तिः। एतेनोक्तनिषेधादेव स्थानिद्वारकस्यानादिष्टादचः पूर्वत्वस्य ग्र- हणमित्यपास्तम् । केचित्तु हरितशब्दादाख्यानण्यन्ताद्विचि हरिल्लुनातीत्यत्र " तोलि " इति लत्वे कर्तव्येऽतो लोपस्य णिलोपस्प वा स्थानिवत्वनिषेधार्थ सवर्णग्रहणम् । न च पूर्वत्रासिद्धे न स्था- निवदित्यत एव सिद्धिः । तस्य दोषः संयोगादिलोपल. स्वणत्वेषु" इति तन्निपेघादित्याहुः । अन्ये तु प्रतिपदोक्तमेव कत्वं तत्र गृह्यते न तु परसवर्ण- विधिप्रयोज्यं व्यवहितमतीतिकवादित्याहुः। अपरे तु रेफोत्तरं विधेयलकारमश्लेपार " तोर्लि " इति कत्वमपि प्रतिपदोक्तमेव, परसवर्णस्यानुवृत्तौ गौरवमसङ्गात् । वस्तुतस्तु “पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवद्"इत्याश्रित्य सवर्ण- ग्रहणस्य सिद्धान्तेऽपि प्रत्याख्येयत्वाम्नायं दोषः इत्याघवधेयम् । यद्यपि परसवर्णविधी स्थानिवत्वनिषेधस्य तत्स्थानिनो- ऽनुस्वारस्यापि विधौ स्थानिवत्त्वप्रतिषेधमन्तरेणानुपपन्नतया- ऽनुस्वारविधावपि तनिषेध इति पृथगनुस्वारग्रहणवैयर्थ्यम्, तथापि यत्र परसवर्णमसक्तिर्नास्ति शिंपन्तीत्यादौ तत्रानुस्वा- रो न स्यादिति शङ्कावारणार्थ तत् । प्रतिदीनेत्यत्र " हलि च " इति दीर्घ कार्ये भसंज्ञानि- मित्तकोऽल्लोपो न स्थानिवत् । प्रतिपूर्वाद दिवः "कनिन् युद्ध पितक्षिराजिधन्धियुपतिदिवः" इति कनिन् । वृचौ तु "उपपायां च" इति दीर्घ इति पठ्यते, तद् ले.

·" " प्रथमपादे स्थानिषद्भावाहिकम् । ८। सकै प्रमादाल्लिखितम्, दिवेर्वकारस्पानुपधात्वात् । उपधायां च " इति सूने मतिदीनत्यत्र " हलि च इति दीर्घ इति मृत्तावर लिखितलादिति हरदत्तादयः । दीक्षतास्तु 'आचारफियन्तारिफपि समाधेयम् । तत्र प्रति- दिवन् इति नान्तम्, तस्यैव धातुसंज्ञा तया वकारस्योपधात्वस- म्भवात् । नच, अल्लोपात्पूर्वमकारस्यैव " अनुनासिकस्य किझलोः" इति दीर्घापत्तिः । अकृतव्यूहपरिभापया भाविना मल्लोपमालोच्यान्तरगस्यापि दीर्घस्यामवृत्तः । न च स्यानि- वचाभावेऽपि “असिदं बहिरङ्गम्" इति परिभापयालो. पस्यासिद्धत्वादीनुपपत्तिः । कृति तुरग्रहणेन तस्या अनित्य- त्वज्ञापनात् । यथोद्देशपक्षे तत्परिभापायास्तपापयत्तेश्च । एतस्यो- भयपक्षेऽपि वाच्यत्वाद्' इति आहुः । "सग्धिश्च मे ॥ "वयां ते हरी " । अदेः क्तिन् " बहुलं छन्दसि " इति घस्लादेशः । “घसिभसोहलि च" इत्युपधालोपः । "झलो झलि " इति सलोपः । धि परे सिचो लोप इत्यस्य भाष्यकृताऽनङ्गीकारा । वार्तिकमते तु छान्दसत्वात्सलोप इति फयटहरदत्ता- दयः । " शपस्तयोः" इति मत्ययतकारस्य धत्तम् । तत् प्रति पूर्वस्माद्विधाविति उपघालोपस्य न स्यानिवत्त्वम् । तस्यानित्य- त्वात् । यकारस्य "मला जश् शशि" इति जश्वेन गकारे क. तव्ये उपधालोपो न स्थानिवत् । समाना ग्धिः सन्धिः "समा. नस्प छन्दस्यमूर्दममृत्युदपु" इति समानस्य सादेशः । द्वि- तीये भसेलोद, तसस्ताम्, शपः श्लुः । अन्तरगत्साद् द्विन्वम् । अभ्यासकार्यम् । तत उपधालोपादि प्राग्वत् । जक्षतुः । घसेलिट् अतुम् । “गमहन" इत्युपधालोप: .. .

·जो चड्यु ४५८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये "खरिच" इति चर्वेन घस्य कत्वे कर्त्तव्ये न स्थानिवत् । अत्र वार्तिकम्- "स्वरदीर्पयकोपेषु कोपाजादेशो न स्यानिवत्"। भावरूपस्त्वादेशः स्यानिवदेवेत्यर्थः । तेन पश्चारल्या, दशारल्यः । जसादिषु “ छन्दसि वा वचनं माइ पधायाः" इति गुणाभावे यण् । तस्य स्थानिवद्भावाद् "इगन्त. कालकपाल-" इत्यादिना पूर्वपदप्रकृतिस्वर इति भाष्यम् । न चेदमसिद्धपरिभाषया गतार्थमिति वाच्यम् । अकृत- व्यूहपरिभाषया पूर्व यणोऽप्रटचेः । बहुखसक इत्पत्र स्थानि- पद्भावात् "हस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वम्" इति खकाराकारस्य उदात्तत्त्वं न भवति, किं तु "कपि पूर्वम्" इत्येव । प्राचितीक इत्यत्र तु 'इस्त्रान्त' इत्यस्य मत्तिरिति कैयटहरदत्तादयः । किर्योः गिर्योः, व्युत्पत्तिपक्षे "इलि च" इति दीर्घः प्रासो यणः स्थानिवद्भावानास्ति । अच इत्यधिकारे "भुजेः किच्च" "कृगृदृकुटिभिदिच्छि. दिभ्यश्च" इति इ: । स च कित् । “कृयो रिच" इति हरद- तन्यासकाराभ्यामुपन्यस्तं तु कचिदुणादिवृत्तावन्वेपणीयमिति दीक्षिताः । (अन्पे) इह "उपधायां च" इति सूत्रे वृत्तिकारोक्तरीत्या कियोंरित्यादिकमव्युत्पत्तिपक्षाश्रयेणापि सिद्धम् । वाय्बोरित्यत्र "लोपो व्योः" इति वकारलोपस्तु असिद्धपरिभापया निपेढुं शक्यः । अत उक्तवार्तिके स्वरेत्येवावश्यकमित्याहुः । "किलगुपधात्वचपरनिर्हासेपूपसंख्यानम्" । पूर्वत्रासिदे व "तस्य दोषः संयोगादिलोपलवणत्वे"।

·प्रथमपादे स्थानिवद्रावाहिकर। ८ ४५९ अयमर्थ:-कौ विधि प्रति न स्थानिवत् । लवमाचक्षाणो लो। णिचि टिलोपा, को णिलोपश्वेत्युभयं वकारस्य किलिमिचे अठि कार्ये न स्थानिवत् । “एत्येषत्यूमु" इति वृद्धिः । ये तु "को लुप्तं न स्थानिवत्"इति पठन्ति तेषामेतन स्यात् । तथा पिपठिपतेः को अतो लोपे नपुंसके बहुवचने मलक्षणे नुमि कर्तव्ये अतो लोपस्य स्थानिवस्वनिषेधः स्यात् की परे कृतत्वात् इति नुम्पसमाद । 'को विधिम्' इति पक्षे तु नुमः किनिमित्तत्वाभावानवत्येव स्थानिवचम् । पूर्वत्रापि किनिमि- तकस्य णिलोपस्य स्थानिवत्वनिपेधेऽपि णिनिमित्तकस्य टिलो- पस्य स्थानिवस्वमसङ्गादोऽनुपपत्तेः । इदं च हरदत्तग्रन्ये स्प- एम् । कैयटेनापि " को विधि प्रति " इत्पर्यो व्यवस्थितो न तु "को लुप्तम्" इतीत्युक्तम् । कचित् "को लप्तम्" इत्यप्याथी- यते एवेति तदर्थः । अत एव ख्यत्यात्परस्य 'सखीयतेः सखी: लूनीयतेलूनीः इति भाग्यम् । सखीयादिभ्यः फिपि ते ऽल्लोपयलोपयोश्वाल्लोपस्य स्थानिवत्वादिकारस्य यणा भाव्यम् । ततो यलोपे स्थानिवचनिषेधाद्, आदिष्टादचः पूर्वत्वात्स्यानिवश्वामसङ्गादा यलोपा स्यादित्याशा को लुप्त न स्थानिवदिति समाधत्त कैयटः । लोपाजादेश एव न स्थानिवद्" इति पतमा- श्रित्य आदिष्टादच इत्याधुक्तम् । देवयतेर्दयूरिति तूभययाऽपि सिध्यतीति हरदत्तः। ननु "को विधि प्रति" इति पक्षे अद् सिसति तथाऽपि तस्य स्यानिद्वाराऽनादिष्टादचः पूर्ववाद मिलो- पस्य स्थानिवत्वाद् " अचो णिति" इति वृद्धिः स्यात्, तस्मात् “को लुप्तम्" इत्यवश्याश्रयणीयम् । अत एव इदं तु को- " " इति सूत्रे অন্ন ·४६० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये लसस्यौदाहरणं देवयवेर्दयूरिति कैयटेनोक्तम् । तत्कथमुभषथा- ऽपीति चेन्न । स्थानिद्वारकपूर्वत्वे मानाभावस्योक्तत्वात् ।न च पक्षद्वयेऽपि प्रत्ययलक्षणेन दयूरित्यत्र दिर्वारेति वाच्य- म् । पहिरड्गस्य ऊठो वृद्धिं प्रत्यासिद्धत्वात् । तथा च स्था. निवदावे सत्पपि न क्षतिः । न चैकदेशविकतन्यायेन "दिव औद्" इत्यस्यापत्तिः । निरनुबन्धपरिभाषया अधातुग्रहणा. नसत्तेर्वा तत्समाधानस्य भाष्ये वक्ष्यमाणत्वात् । इदं च सर्वमार्द्धधातुके इति परसामीपक्षे । विषपसप्तमीत्वे वतो लोपस्य परनिमित्तकवाभावाद स्थानियवासक्ति रिति बोध्यम् । ध्वनितं चेदं " लोपो व्योः" इति सूत्रे यलो. पकिलोपयोविप्रतिपेयं वदता भाष्यकता सदुपपादयता फैयटेन चेति स्पष्टमाकरविदाम् ।

·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् । ८। तालमे प्रत्ययलक्षणाभावेन दुर्लभत्वात् । द्वितीय पुंवद्भाववि. रहारस्पष्टमुदाहरणम् । “सास्य देवता" इत्यण् । “विगोलुंगन- पत्ये" इति लुक् । ततो डीव्हीपोः लुम् । तत्सनियुक्त ऐकार: आनुक्च इरूयेत नि च सन्नियोगशिष्टन्यायेन तन्नित्तिः । त- द्धितलुकि परे स्त्रीप्रत्ययलुको विहिततया तन्निमिचाया डीपी- डीपश्च निवृत्तेः स्वपूर्वयोरैकारानुगागमयोनिरसी कार्यायाम् "अचः परस्मिन्" इति स्थानिवचमत्तेः । केचित्तु वरे इत्यत्र वर ई इति प्रश्लेपात् ईकार परतो विवी न स्थानिवदिति व्याख्याय प्रकृतवार्तिके लुग्ग्रहणं नारभ्य. मिति वदन्ति । स्पष्टं चेदं पदमञ्जाम् । फोषित्तु एवं सति पञ्च गार्यायण्यो देवता अस्य पञ्चगार्यः इत्यत्र डीपो लुकि इफमत्ययस्य लुक न सिद्धयेत् डीप्लुका स्थानिवद्भावेन तद्धित- लकः परत्वाभावात् । ईकारे परतो यो विधिस्तत्रैव व- या स्थानिवद्भावनिपेघोपगमात् । अस्य च तथात्वाभावात् । एवं पञ्चभिः श्वश्रूभिः क्रीतः पञ्चश्वशुर इत्यत्राकारोकारलोपः स्पात् । ऐनेयः श्यनेय इत्यादौ “यस्येति च" इति डीपो लोपे नकारस्यापि निवृत्तिः स्यात् । नकारस्य पूर्वमेव निष्पमतया कार्यवाभावात स्थानिवदादेश इत्यस्यामवृत्तेः । नित्यभावरू- पकार्यस्याशास्त्रीयत्वात् । न च डीवनकारयोः सह विधानेन ईकारपरविध्यभावाभोक्तनिषेध इति वाच्यम् ! आनुगफारयो. डीपा लीपा च सह विधानेन पश्चन्द्र इत्यादेरसिद्धः इत्याहुः । तन्न । फात्ययेन सहैव नेपो लुमचः। तत्र हि "प्राचां फ तद्धितः" इति स्त्रीत्वं फप्रत्ययस्यैवार्यो डीप तु पित्त्वसामर्थ्या. भवतीति सिद्धान्तः । उपधात्वे कर्तव्ये न स्थानिवत् । पारिसीयः । अ.

·४६२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये न्यथा परिखाशब्दाचातुरर्थिकेऽणि कृते तनिमित्तकस्प आ- लोपस्य स्थानिवद्भावात् खकारोपधत्वाभावाद् "वृद्धादके- कान्तखोपधाद्' इति छो न स्यात् । उपधासंज्ञायाः पूर्व- विधित्वात् । न च पटयतीत्यादौ टिलोपस्य स्थानिवद्भाव- निषेधात् पफाराकारस्य उपधासंज्ञायां सत्याम् "अत उपधा- याः" इति वृद्ध्यापत्तिरिति वाच्यम् । उपधासंझानिवन्धनम- त्ययविधावेवोक्तनिषेधप्रवृत्तेरिति सिद्धान्तात् । न चैवं सौरी यकाका इति यलोपोदाहरणे उपधाविधौ स्थानिवाचनिषेधादेव तदन्यथासिद्ध्यभिधानं भाष्ये कथमिति वाच्यम् । अनास्थावा- दमात्रत्वाद । तत्र हि "तेनैकदिक्" इत्यणन्ताद डीप् । एक- स्या निमित्तको द्वितीयस्य चाकारस्य डीनिमित्तको लोपः। तद्वयस्यापि यकारलोपे स्थानिवत्वनिषेधः । द्वितीयलोपस्य स्वाभीयत्वात्समानाश्रयत्वाचासिद्धतया यफारस्योपधासंज्ञा- यां तल्लोपसिद्धेः। तथा चोपधात्वं यलोप एवोक्तम्, न तु म. त्ययविधाविति । यलोपस्यैव सौरीत्युदाहरणमिति स्पष्टम् । चड्परनिर्वासश्चदनिमित्तको हस्वः । वादितवन्तं मयोनि- तवान् अवीवदवीणां परिवादकेन । प्रथमणिचो लोपस्य स्थानि- बच्चे सत्याकारस्यानुपधात्वात् “णौ चद्युपधायाः" इति हस्वो । यस्तु चड्परो द्वितीयो णिच् तदङ्गसंवन्धित्वस्याका- रस्पायामुपधायामभावात् । प्रथमणिजासंबन्धित्वस्य सत्त्वेऽपि प्रथमणिचश्वपरवाभावात्। एवं वारिशन्दा "तस्करोति"य- न्ताधर अवीवर | इकारलोपो न स्थानिरत् । न च "ना. ग्लोपि" इति निषेधः । प्रत्वात् वृदो सत्यां टिलोप इ. त्यभ्युपगमात् । अत एवं हलकल्योरदन्तत्वं निपा- तयिष्यते । कृत्वेऽपि न स्थानिवद् । अर्चपतेरोणादिकः न ·. प्रथमपादे स्थानिवद्भावाह्निकम् । ८ । कात्ययः अर्कः, पाचयत्तेः क्तिच् पाक्तिः । “चोः कः" इति कुत्वं पति णिलोपो न स्थानिवत् । कृत्वमुपलक्षणम् । अतएव लेहयतेलेंदिः, दोहयतेोग्धिः, याजयतेोष्टिः, वेशयतेवेष्टिरिति सिध्यतीति बोध्यम् । कुत्वोपादानस्य पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानि- वदित्येतन्मूलकत्वात् । तदपि न्यायसिद्धम् । "अचः परस्मिन्" इत्यतिदेशं प्रति प्रेपादिकस्यासिद्धतया तद्विधौ तदमवृत्तः । न च राम इत्यादौ विसर्गो न स्यात् । न्यायसाम्येन स्थानिव- सूत्रस्याप्यमवृत्तौ सुवन्तत्वाभावात्पदत्वानुपपत्तेरिति वाच्य- म् । "प्रत्यय" इत्यादिज्ञापन तत्मवृत्तेः। न चैवं द्विवचनसर- र्णानुस्वारदीर्घजश्वरोऽपि सूत्रे नोपादेया इति वाच्यम् । इटा- पत्तेः । तथा च वार्तिकम् -- "द्विवचनादीनि च वरेपलोपस्वरवर्जम्" इति । स्यादेतत् । दीर्घग्रहणपरित्यागे स्थलान्तरीये दीर्घविधी स्थानिवत्वापचया "चिण्णमुलो" इति सूत्रे यडन्ताणिजन्ता- द्वा णिचि चिणि अशंशामि अशामि इति सर्वेरुदाहृतम् न सि. येत् । न च दीर्घग्रहणसामर्थ्यम् । अहीडीत्येतदर्थत्वात् । अ. हेडीत्येतन्नित्यर्थत्वाच। तया हि-"हेड अनादरे" घटादिः, ह- स्वः। हिडयति। अत्र चिण्णमुलोः कृतयोः स्वविकल्पस्यैव वि. धाने अहिडि अहेडीति स्यात् । दीर्घ तु अहिडि अहोडीति रूप- मिति फैयटादौ स्पष्टम् । अत्राहः-णित्वजात्पैक्यं गृहीत्वा अशामीति, यङ्लुगन्तान स्वशंशामीति सिद्धम् । यहि तल्लुकि वा अर्थस्वरयोरविशेषात् । ग्राहितमित्याधपि पूर्वस्माद्विधौ स्थानिवद्भावन णिचा व्यवधाने "ग्रहो ऽलिटि" इति दीर्घस्यापत्तेः । न च सूत्रमते दीविधी ·१६४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये स्थानिवद्भावनिपेघान दीपों दुर्वारः। विहितविशेषणाश्रयणात् । एतेन जरीगृहितेत्यपि व्याख्यातम् । माधवाचार्यास्तु यलगन्ता हस्तृजादाविटो दीर्घः जाग्रही- तेत्यादि इत्याहुः। तत्राहुः-द्विःमयोगो द्विवर्चनं पाष्ठमिति सिद्धान्ताद् ग्रहेवि. हितत्वम् । यद्दलुकोऽनैमितिकतयाऽज्ज्ञलादेशतया लुको लु सत्वाच स्थानिवद्भावोऽपि नेति तस्याशयः । एतच भाग्यफैयटविरुद्धम् । " एकाचो द्वै " इति सूने हि "अहेरगाद्" इतिभाध्यव्याख्यायां फैयटेनोक्तम्-'जरीगृहितत्य- व ग्रहेविहितं यद् आर्द्धधातुकमिति विहितविशेपणान दीर्घः । तृचो 'जरीगृह' इत्यङ्गं न तु पहिः, विशेषणसामर्थ्याद्धि य. याथुतरूपाश्रयणम्' इति । इंदं च यद्यपि यड्मक्रमेणोक्तम् तथापि यलुक्यपि न दीर्घ इति तदभिप्रायोऽन्यसाम्यादिति । अत्रेदं वक्तव्यम्-यड्लुकः किंचिनिमित्तकत्वाभावेन तदुत्तरं प्रत्ययोत्पत्तौ वाधकाभावात् यथाश्रुतरूपाश्रयणे ग्रहेविहितत्वा- नपायात् । न च द्वित्वादिप्रवृत्त्यनन्तरमेवार्द्धधातुकोत्पत्तिः । श्रन्तरगतया आर्द्धवातुकस्यैवोत्पत्तेः । यदन्ते तु ग्रह्यशब्दोत. रमेवार्द्धधातुकोत्पत्त्या यथाश्रुतरूपप्रच्यव इति वैषम्यम् । न च जरीगृहित्यामिति कैयटपिरोध. । शुद्धस्य ग्रहेरगव्यारत्तावे- व तत्तात्पर्यात् । यड्लोपस्य परनिमित्तकत्वाद्ययाश्रुते वा. धात् । तत्पूर्व जरीनाशब्दात् निति तेनैवोक्तत्वाच । अस्तु वा तत्र यहः श्रूयमाणतया तन्निमित्तं द्वित्वादि पूर्वमेव, लुकि तु प्रत्ययलक्षणाद्यपेक्षस्य द्वित्वादेः पश्चादेव प्रवृत्तिरिति माधवा- शयः । "ग्रहोऽ लिटि" इति सूत्रे एकाच्ग्रहणस्य हरदत्ते.

·" प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् 101 नानुवर्तितत्त्वेऽपि यथा यङ्लुहन्ते दीर्घप्रतिस्तथोक्ता त. त्रेति दिक। "तस्य दोपः संयोगादिलोपलवणत्वेषु'। तस्य पूर्वोक्तनिषेधम्य । तेन स्थलत्रये पूर्वत्रासिद्धेऽपि स्था- निवचचिरित्यर्थः । तेन, काश्यर्थम्, वास्यर्थम्, इत्यत्र पदान्ते यः संयोगस्तदाद्यवयवयोः सकारककारयोः " को " शतक- लोपो न । ननु स्को इस्पन झल इत्यनुत्त्या तस्य च स्कोः इत्यत्र व्यभिचारावारकत्वेन पैया उ. पसर्जनेऽपि संयोगे विशेपणतया झलन्तो यः संयोगः तदाद्योः स्कोलीप इत्याद् पहिरङ्गनया यणोऽसिद्धत्वादा नायमतिप्रसङ्ग इति चेन । कुस्मयतेः फिपि कृरिति माधवायु- दाहृतस्यानुपपत्तिपसगात् । संयोगादीत्यस्यानुपादाने संयो- गान्तलोपे णिलोपस्थानिवद्भावनिपेधापत्तेः । दध्यत्र इति भा- प्यव्याख्यायां "पूर्वत्रासिद्ध न स्थानिवत् इति नास्ति, संयो. गादिपदस्य संयोगोपलक्षितलोपोपलक्षणत्वात्" इति कैयटो- तः पूर्वपक्ष्यभिप्रायवर्णनमात्रपरत्वात् । नपदान्तम्त्रशेपे स्कन्दयतेः स्कन तक्षयनेस्तगिति तेनयोक्तत्वात् । "यतु सिदकाण्टे इचुत्वकत्वे " इति वार्तिकव्याख्याने मधुपूर्वात् श्रोततेः किरमाणिजन्तात् 'किपि मधुगिती- प्यते यधुडिति प्रामोतीति तेनोक्तम्, तत्र सकारो- पदेशसामान संयोगादिलोप इति भावः । नच सन् श्रोततीत्यत्र "शि तुर" इत्यमरत्त्या चरितार्थत्वमिति वा. च्यम् "क्यों लुप्तं न स्थानिवत् " इति समाधेयत्वात् । कुस्मयतौ तु सामाभावात् सयोगान्तलोपस्यैव प्रवृत्तेः । तक्षि- ।

·४५५ पाकरणमिदान्तमुपानिमी प्रथमाध्याये रशिप पन्तायो पिपिना र इत्यापसिदेव । संयोगस्प समप्रमन्तवाद । संयोगादिलो कप्पे मिलोपाय स्या. निममा दमापापोगानालापन स्पानिवत्वनिषपन सरमाया उनासिदान " फायर नाति" इति भा- पादयं मपोगो नास्तीति पापम् । फागण्यातत्यत्र मन्त्र रसंपोगादेः फकारस्य लोपमागमा तपोक्तवान् पत्र फकारस्प संपांगादिग्दीपमसक्तिस्तवानभिधानस्पोक्तवान् । अत्र च मिलोपप स्यानिपाचन तदमादाद । अत एव कानभ्यः पिरषु नास्तीति प्याल्पातारः। लत्वे पपा-निगार्पते, निगाल्यते । मिलीपस्य स्यानि. पापा “ अनि विभाषा " इति लत्यविफल्पः । अय मत्यपलक्षणेनर लत्वम् । न च वर्णाश्रयत्वम्, धातोः स्वरूपग्रहणे तत्मस्पये कार्यविज्ञानात् । एतच्च भ्रूणहत्येति तफारनिपातनेन सापपिप्यते । यदा, अन्तरङ्गतया णिलोपात् पूर्वमेव लत्वमिति चतु, पेयम् । 'मत्ययलक्षणम्त्रमितरव्याट- तिमात्रफलकम् , स्थानिवद्भावस्तु स्थानियत्स् नेणैव इति भाप्ये वक्ष्यमाणत्वात् अनादिमत्यानिमित्के लत्वे च विशेषण- तया अलाश्रपणाद् "अनल्लियो" इति निघात् । नाप्य. न्तरङ्गत्वेन सिदिः । अकृतव्यूहपरिभाषाविरोधात् । " उपसर्गस्यायती" इति सूत्रे अयतिपरत्वम् उपसर्गस्य विशेषणं रेफस्य वेति पक्षद्वयम् । आये वायत इति लत्वार्य स्थानिवद्भावोपयोग आवश्यकः, अन्यथा एकादेशे कृते पौर्वापर्यरूपव्यपवर्गाभावः । अयतिनिष्ठारत्वनिरूपित- पूर्वस्वशालिन उपसर्गस्येति तदर्थाद । उभयत आश्रये च अन्ता- दिवद्भावनिषेधात् । द्वितीये एकादेशस्य परादित्वेन ग्रहणा फा- किच ·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् । ८1 ४६७ पेक्षयाऽयतेः परत्वेन प्लायते इत्यस्य सिद्धावपि पल्ययते इत्पत्र लत्वं न स्यात्, यकारेण व्यवधानात् । न च वचनसाम- यम् । प्लायते इत्यत्र सावकाशत्वाद । न च तत्रापि स्यानि. वद्भावात् अकारेण व्यवधानम् । पूर्वत्रासिद्ध वनिषेधात् । ल- त्वविधौ स्थानिवद्भावपतिप्रसवे तु येननान्यवधानन्यायेनोम. यत्र लत्वसिद्धिरिति दिक् । "णत्वे मापवपनी"इति भाष्यम् । “भातिपदिकान्त-"इति सूत्रेण समासान्तस्य नकारस्य गत्वं विधीयमानम् अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वनिषेधात् डीयुत्पत्तेः मारु समासविधानात्मामोतीति कैयः। अत्र मत्यवतिष्ठन्ते-बहिरङ्गतयाऽल्लोपस्यासिद्धतया न- कारस्य प्रातिपदिकान्तत्वाभावः । पहिणोति प्रमाणातीत्यादी. चैकदेशविकृतन्यायेनैव " हिनुपीना" इत्यस्य प्रवृत्तेः । न च मियाप्दन इत्यत्र णत्वनिवृत्तिसिद्ध्यर्यमिदम् । कार्यकालप पहिरगतयैव सिद्धः । एतेन मियादण इति णत्वस्वीकार- परः पदमञ्जरीग्रन्थोऽपास्त इति । तदसत् । तत्र णत्वस्प पूर्वमुपपादितत्त्वात् । यत्तु • अनितेरन्तः " इति सूत्रे हे माप इति णत्वार्थम् “ पदान्तस्य इति निषेधवापाय इति योग विभज्य पदान्तस्यानितेर्णत्वं विधीयते । य. दा, समीपार्यमन्तशब्दमादाय निमित्चसमीपवर्तिनोऽनितिन- कारस्य तादृशस्य वा अनितेर्नकारस्य णत्वं योगविभागं वि- नाऽपि सिद्धम् । आये प्राणिवि इत्यादावेकेनाऽऽकारेण व्यवधाने- ऽप्यारम्भप्ताम िणत्वम्। द्वितीये तु एकादेशस्य आदिवद्भावाद रेफादव्यवहितस्यानितेः संभवात्सिद्धम् । पर्यनितीत्यत्र त यैने- “ अन्तः " ·स्पात् । हे माणित्यत्र ४६८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये फेन वा व्यवधानान्न णत्वमित्यष्टमे व्याख्यातम् । इह णत्वग्रह णे तु पर्यनितीत्यग्रेच माणिति इत्यत्रापि द्वाभ्यामेफेन या वर्णेन व्यवधानात् णत्वं न स्यात् । न च वचनसामर्थ्यम् । निरणिति दुरणितीत्यत्र चारितार्थ्यान् । न च "निर्दुरोरनितेः" इत्येव मूयात् इति पान्यम् । अनिति प्रत्युपमर्गत्वाभावेऽपि णत्वापत्तेः। निरानयतीत्या निरोण्यर्थविशेषकत्वेन णत्वस्यानिष्टत्वात् । कि च, अनितेविनन्तानिप्पन्नान् शब्दस्य निश्शब्देन "निरादयः क्रान्ताद्यर्थे" इति समासे भसंज्ञायामल्लोपे निर्न इत्यत्र णत्वं यप्रतिप्रसवायारत्त्यर्थम् अक्षरलाघवाच "अन्तः" इत्यस्यैव युक्तत्वात् । तस्मादाष्टमिकभाप्याद्यालोच. नया अत्र णत्वग्रहणं न कार्यमिति । तदप्यसत् । तन्मानपरत्वे "रादनितेः" इत्यस्यैवापत्तेः । रान्तादुपसर्गात्परस्यानितर्ण इति व्याख्यानसंभवात् । “ अनितेः " इत्यस्य प्रयोजनान्तराभावा- त् “पदान्तस्य" इति निषेधस्यापवादसंभवाद्येति दिक् । यद्यपि “न मु ने” इत्यत्र योगविभागादसिद्धताया अ. नित्यत्वमाश्रित्य स्थलत्रये स्थानिवत्वं सुसाधम्, तथाऽपि ता. दृशविशेषस्य दुहतया वार्तिकारम्भ एव श्रेयान् । द्विवचनेऽचि ५८। द्वित्वनिमित्तमचमाश्रित्य कृतोऽजादेशः स्थानिवत् स्यात् द्वित्वे कर्तव्ये । “अचः परस्मिन्" इत्यस्यानादिष्टादचः पूर्वस्य विधावेव प्ररः साकस्य द्वित्वे कर्तव्ये आआप्तः स्थानिवद्भागे विधीयते । निमित्तापेक्षया पूर्वस्य विधाविति पक्षेऽपि द्विर्चनस्य विधौ स्थानिवचनिपेधादिति कैयटः । रूपातिदेशश्वायम् । चक्र. तुः, चः । कृ अतुस कृ उम्, इति स्थिते यणः पश्चात् उक्ता.

·- प्रथमपादे स्थानिवजावाहिकम् । ८। ४६० तिदेशेन कृ इत्यस्य "लिटि धातोः" इति द्वित्वम् । कार्याति- देशस्वीकारे तु यणादेशे सति प्रकृतेरनच्कत्वात् एकाची पि. हितं द्विचनं न मामोतीति स्थानिवद्भावादनेन मूनेण य- णूसहितस्यैव द्विवचनं स्यात् । रूपातिदेशवे च प्रमाणं वक्ष्यते । अत्र पञ्च पक्षाः संभवन्ति । तथा हि-अचीत्यादेशो- पलक्षणम् । द्विचने इति विषयनिर्देशः । अचि योजादेशः स द्वित्वे स्थानियदिति प्रथमः ।, द्विवचन इति विपयनिर्देशः तस्मि- कर्तव्ये स्थानियद्धयत्यचि परे इति द्वितीयः ।, द्विचनपदमर्श- आद्यजन्तम् अधिकरणल्युडन्तं वा । द्वित्वानिमित्तत्वविशेषितं च अग्रहणम् आदेशोपरक्षणम् । द्विवचननिमित्तेऽचि योऽनादेशः स स्थानिवदिति तृतीयः।, उक्तविधमेवाऽग्रहणं स्थानिवद्भाव- विशेपणम् । अजादेशः स्थानिवद द्विचननिमिचेऽचि परे इति चतुर्थः ।, द्विवचनग्रहणमावर्तते । एकैनाविशेष्यते तेन च स्था- निवद्भावो विशेष्यते । अपरेण विपयो निर्दिश्यते । द्वित्वे क- तिव्ये अनादेशः स्थानिय द्वित्वनिमिचे अचि परे इति पञ्चमः। अत्र नाद्यः । द्वित्वनिमित्तत्वरहितमचमाश्रित्य कृतस्या- (यजादेशस्य स्थानिवचमसङ्गाद, अचो द्वित्वनिमित्तत्वेनावि- शोपितत्वात् । ततश्चाचिकीत्तैदित्यत्र णिचि परे कृतस्य "उप- धायां च" इति ऋकारस्थानिकस्य इकारादेशस्यापि स्थानि- बच्चे "चडि" इति कृ इत्यस्य द्वित्वे "उरद्" इत्यत्वे च अच- कादिति स्यात् । दुयूपति ऊउमाश्रित्य कृत यणादेशस्य स्था- निवत्वे दिवशब्दस्य द्वित्वे दिद्यूपतीति स्यात् । भवनमिच्छतीति क्यजन्तात्सनि ल्युटि कृतयोर्गुणावादेशयोः स्थानिकाचे बुभव- नीयिपतीति स्पात् ।

·.४७० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये न द्वितीयः । दुयूपति इत्यादिदोषद्वयतादवस्थ्यात् । अचिकीर्तदित्यत्र तु इत्वस्य तकारव्यवधानान्न दोषः । स्था. निवद्भावभाजो ह्यादेशस्य स्थानिवत्वविधानवेलायाम् अचि अनन्तरे स्थानिवत्वेन भाव्यम्, तथैवाचि परतः तद्विधिनिर्वाहात् । एवं पपावित्यत्र "आत औ णलः" इत्यौकारेण सह पाशब्दस्य वृद्धौ सम्पति आदेशात्परोऽज नास्तीति स्थानिवत्वं न स्यात् । जग्मतुरित्यादौ “गमहन" इत्युपधालोपो व्यवहितत्वान्न स्यात् । न तृतीयः । कालावधारणविरहे द्वित्वोत्तरमपि स्था- निरूपावस्थानमसङ्गात् । न चतुर्थः । पपावित्यादिदोपसाम्यात् । कालावधा- रणाभावाच । न पञ्चमः । जग्मतुरित्याद्यनुपपत्तेः । लोपप्रतियोग्यपे- क्षयाऽतुसादेः अव्यवहितपरत्वाभावात् । तस्मादुक्तरीत्या पूर्व- व्याख्यानमेव युक्तम् । तथा हि-द्विवचननिमित्तत्वेन अविशेषणात् अचिकीर्तदि- त्यादौ नातिव्याप्तिः । इत्त्वे णिचो द्वित्वे च चङो निमित्तत्वात् । आदेशोपलक्षणाच पपावित्यादौ नाव्याप्तिः । पुनर्विचनीपा- दानाच कालावधारणलाभात् द्वित्वोत्तरमादेशावस्थानम् । अथ द्विवचनानिमित्तेऽचि परे विधीयमानं स्थानिवत्वं च- क्रतुरित्यादौ न स्यात् । अतुसो द्वित्वानिमित्तत्वेऽपि तदवयव- स्याकारमात्रस्य तन्निमित्तत्वविरहात् । न चारम्भसामर्थ्यम् । चकार चक्रे इत्पादौ द्वित्वयनिमित्तयोरेकमात्रपर्याप्तवया तत्र चरितार्थत्वात् । यदि तु,परस्मिनित्यनुवर्णं तत्राचीति विशेषणम् । व्याख्ये- यम् “यस्मिन्विधिस्तदादावाहणे" इति अजादी परस्मिमिति, ·प्रथमपादे स्थानिवद्वावाहिकम् । ८। ४७१ चक्रे इत्यादौ तु व्यपदेशिवद्भावादगादित्वमिति फलप्यते । एवमपि न निर्वाहः । अजादेविचनानिमित्तत्वेऽपि यणं प्र- त्यच एव निमित्तत्वात् । वस्तुतो “ विधी परिभापोपत्तिष्ठते नानुवादे " इति न्या- येन " यस्मिन्विधिः" इति परिभाषाप्रवृत्तिरेव दुलमा । अचि योऽजादेश इत्यस्यानुवादत्वात् । तत्राऽऽदेशस्यानुवाद्यतया त- विशेषणत्वात् अचीत्यस्य तदादिग्रहणपरिभाषाया अमः। अनोच्यते । आचि परतो द्विवचनं दृष्टमित्येतावतवाचो द्वि. वचनानिमित्तत्वम् अत्र । तदाहुः- 'तद्भावभावितामात्रेणेह निमित्तत्वम् इति । तया च साक्षाद्वा समुदायघटकतया (वा) द्वित्वोपयोगित्वमा विवक्षितमिति । यत्तु द्विवचनेनाक्षिप्तः प्रत्ययोऽवाचीत्यनेन विशेष्यते, पर- स्मिनित्यनुवर्चते । अमीप मध्ये देवदचात्परमानयेत्युक्ते यया सजातीयेन मनुष्यान्तरेणाव्यवहितपर आनीयते तथेहापि प्र- त्ययान्तरेणाव्यवहितपरो गृह्यते । तेन द्वित्वानिमित्ते अजादी प्रत्यये प्रत्ययान्तरेणाव्यवहिते सति योऽजादेशः स स्थानिव. दिति सूत्रार्थः । वक्ष्यमाणसापकरलेन णिचा व्यवहिते मर- तावपि दिदवनीयिपतीत्यादावनेफमत्ययव्यवधानन्नानिमसमः। अपीप्यदित्यत्र पर्णव्यवधानेऽपि प्रत्ययान्तराभावात्मतिः। अनुवाद परिभाषाऽनुपस्थानेऽपि निर्दिष्टपरिभापालभ्यार्थसि. दिश्च । अत एवेह परस्मिन्नित्यनुवर्चते इति न्यासकारः। द्वि- चनेन प्रत्ययाक्षेपं णिभिन्नप्रत्ययव्यवहिते झापसस्यामति च वदतः कैयटस्याप्ययमेवाशय इति । तन्न । " यस्मिन्विधिः" इति परिभाषामदृत्तेर्दुर्लभ- त्वाम् । निर्दिष्टपरिभाषाप्रवृत्ति विना तदर्थस्यानुपपवे.

·४७२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये श्च । तथा हि-अमीषामिति निर्धारणे मनुष्यत्वस्य :- तियोगितावच्छेदकतया तद्विषयस्यापि मनुष्यत्वलाभात्, पर- शब्दस्य चाव्यवहितपरार्थकत्वात् तथा (अर्थ-) लाभात् । प्र- कृते च यदपेक्षमव्यवधानं तस्य प्रत्ययत्वग्राहकाभावात् । ऊर्गु नविपतीत्यर्थं तद्भावभावितामात्रेणेत्यस्यावश्यमाश्रयणीयत्वा- च । तथा हि-जर्णोतेः सनि "सनीवन्त-" इति इटि च ऊर्ण इस् इति स्थिते "विभापोर्णोः" इति डिन्त्यविरहेण गुणावा. देशौ । " सन्यडोः" इति सन्नन्तस्य द्वित्वविधानेऽपि सनो द्वित्वपयोजकतया तस्मिन्कृतयोः स्थानिवत्वात् नुशब्दस्य द्वित्वे अभ्यासे उकारश्रवणम् । अत्र हि इडभावे "इको झल्" इति सनः कित्त्वापच्या गुणविरहात् इटः सन्निष्ठझलादित्य- विघटकत्वेन गुणनिमित्तत्वम् , अवादेशे तु स्पष्टमेव । द्वि. त्वनिमित्तं तु सनेव, तत्र विशेषणान्तरानुपादानात् । तथा च निमिचकोटायमविष्टस्याप्यचस्तत्र विद्यमानत्वमात्रेण निमित्त- त्वमाश्रित्यैव तत्र गुणादेः स्थानिवत्त्वमिति । नन्येवम् अरिरिपतीति न स्यात् । ऋधातोः सनि "स्मि- पूज्वशां सनि" इति इटि गुणे च तस्य इस्शब्दनिमित्तक- स्य स्थानिवत्वे "अजादेर्द्वितीयस्य" इति इसो द्वित्वमसत्या अरीपतीतिरूपप्रसङ्गात् । रिम् इत्यस्य द्वित्वं तु तत्रेप्टमिति चेत् । मैवम् । इम्शब्दस्य कार्यित्वेन द्वित्गनिमित्तत्वाभावात् । न हि कार्यो निमित्ततयाऽऽश्रीयते । शयितरीति ज्ञापकात् । अन्यथा शीडोडिवेन गुणनिषेधापत्तेः । न चैवम् ऊर्जुनविपतीत्यपि न स्यात् । सनन्तस्य द्वित्वविध्यविशेषेण तत्रापि इस इत्यस्य द्वि- स्वनिमित्तत्वासंभवादिति वाच्यम् । मत्वर्थीयेन इनिना कार्यो. पहितस्यैव निमित्तत्वनिषेधात् । ऊर्णोतो नुशब्द एव परत्या ।

·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाह्निकम् । ८ । सनो द्वित्वानुपधानात् । अरिरिपतीत्यत्र तु रिशब्दस्य द्वित्व- भागितमा सनो द्वित्वोपहितत्वमिति वैपस्यात् । नन्वेवं जेपी- यते देध्मीयते इत्यादावपि घ्रीय ध्भीय इत्यादेविभागितया यडो द्वित्वनिमित्तत्वाभावादेवानतिमसो तद्वारणार्थमचीत्युक्तमि- ति भाष्यवृत्त्यादिग्रन्याः कथं संगच्छन्तामिति चेन्न । “अनुस्वारो व्यसनं च अक्षराङ्गम्" इत्यस्मादनन्तरं "स्वरान्तरे व्यञ्जनान्युत्त. रस्य" इति प्रातिशाख्ये सूत्रितत्वात् घीय इति समुदाये यकार- स्योतरावयवतया घी इत्यादेरेव द्विरुक्तिरिति तदभिभायात् । यदि तु पाठवार्चिकभाष्यरीत्या "नटभार्यावयञ्जनानि"इत्याश्रि. त्य द्वितीयकाजवधिकस्य द्विवचनमाश्रीयते तदातु अधिजगे इति अज्ग्रहणस्य व्यावय॑ वोध्यम् । “गाङ् ल्लिटि" इति द्विलका. रकनिर्देशमाश्रित्य "लावस्थायामेव गाडादेशविधानम्" इति भाप्ये उक्तत्वात् । ननु वार्तिकमते लिटीत्यादीनां परसप्तमीत्वाभ्युपगमात् गाडादेशस्य परनिमित्तकत्वेऽपि भाष्यकृता विपयसप्तमीत्वा. भ्युपगमान्नेदमपि प्रयोजनमिति चेत्, तर्हि जग्ले इत्यायुदाहरणम् । अशिति प्रत्यये परे आत्व- विधानात् । अयानैमित्तिकमात्वं शिति तु प्रतिषेध इति वक्ष्यमाणरीति- राश्रीयते तदा अचीति नोपादेयमेव । अथ मसेः कसौ "पतिभसोहलि च" इत्युपधालोपे कृते तस्य स्थानिवचनिषेधार्थमस्तु इति चेत् । अत्र कैयटहरदत्तादय:- "तत्र सत्यसति वा स्थानिवद्भावे न कश्चिद्विशेषः स्वा- नितिरूपसाम्यात् । न च सति द्वित्वे पकारद्वयमिति वाच्यम् । 1 ६० ·४७४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये "दृष्टानुविधिश्छन्दसि भवति" इति सिद्धान्तात् । भाषायां कसुर्दुर्लभ एव उपधालोपश्च छान्दस एव"इति । अचीत्येतदेव रूपातिदेशे प्रमाणम् । कार्यातिदेशे तु घी, गा, ग्ला इत्येषामेव द्वित्वेन भाव्यमिति तत्र स्थानिवद्भावनिपे- धार्थस्य अचीत्यस्य वैयर्थ्यं स्यात् । रूपातिदेशस्वीकारे तु घा, इङ्, ग्लै इत्येषां हित्वापत्तौ इष्टरूपं न सिध्यतीति वन स्थानि- बद्भावो मा प्रवर्तितत्येतदर्थकतया तत्सार्थक्यम् । तदुक्तम्- "अन्ग्रहणं तु ज्ञापकं रूपस्थानिवद्भावस्य" इति । अन्ग्रहणप्रत्याख्यानपक्षे तु स्थानिवदिति शब्दाधिकारमा, श्रित्य स्थानिवत्सूत्रे कार्यातिदेशपरत्वेन निश्चितस्थानिवच्छन्द- स्य अत्र लक्ष्यानुरोधात् रूपातिदेशपरत्वं कल्प्पम् । पूर्वमूत्रा. दच इति पप्ठ्यन्तमनुवर्त्य तेनादेशो विशेपणीयः । ननु अच इत्यादेशविशेषणं किमर्थमिति चेत् न । शुशावेत्यत्र वृद्धयावादेशयोरिव सम्प्रसारणस्यापि स्थानिवत्वे विशब्द- द्वित्वे शिशावेति रूपं मा भूत् । न च "सम्प्रसारणं तदाश्रयं च कार्य वलीयः इति लावस्थायामेव तत्महत्या द्वित्वेन सह समान- निमित्तकत्वमेव नेति वाच्यम् । व्यतिशृशुवाते इत्यादी दोपस्य दुर्वारत्वात् । “विभापा श्वेः" इत्यस्य लावस्थायां मत्तायपि ईजाते ईनाये इत्पादावतिमसमा किवस्यादेशविध्यनन्तर- मतिकत्वात् । न च तस्यापि लावस्थायामेत्र यिधिरस्त्विति वाच्यम् । अन्तरइरादेशैर्वाधितत्वात् । “स्वापेश्चर्टि" इति सम्म- सारणस्य स्थानिवद्भावे "न सम्मसारणे सम्मसारणम्" इति निषेधात् अमूपुपन् इत्यत्राभ्यासे उवर्णानुपपत्तेय । अच इत्युक्ते तु मुप् इत्यस्यैव द्वित्वे तत्सिदिः ! दिवे कर्तव्ये इत्युक्त्या तदुत्तरमादेशपांपैवायस्यानम् ।

·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् । ८1 अन्यथा प्रकृतिभाव एव स्यात् । निन्यतुरित्यादी तु पूर्वमियङ्मवृत्तावपि द्वित्वोत्तरम् " एरनेकाचः" इति तदपवादो यण् । यद्वा । "प्रकल्प्य चापवादविपयं तत उत्सर्गोऽभिनिविशते" इति न्यायात् पूर्वमेव इयङ् न प्रवर्त्तः ते । आभीयत्वेन इयोऽसिद्धस्यात् वा यणिति चोध्यम् । स्यादेतत् । स्थानिवद्रहणं निवर्त्य "न पदान्त-" इति सू. वाद् नन्ग्रहणं चानुवर्य उक्तस्थले अजादेशनिषेध एव व्याख्या- यताम् भाप्यारूढत्वसाम्यात् । स्थानिवदित्यत्र शब्दाधिकारत्या. नाश्रयणेन लाघवात् नपदान्तसूत्रानन्तरपागनुग्रहाचेति । मैवम् । नकारस्य स्वरितताया अत्रापि कल्प्यत्वात् । स्या- निवच्छन्दे च तस्याः क्लप्सत्वात् । अल्पदादेशपदयोरनुट. स्यर्थ पूर्वतरसूत्रानुसन्धानकल्पनस्यावश्यकतया “न पदान्त-" इति सूत्रानुसन्धानकल्पने गौरवाच । स्यादेतत् । द्वित्वनिमिचमचमाश्रित्य कृतस्यैव अनादेशस्य स्थानिवद्भाव विधाने चुक्षावयिपतीत्यादी णिनिमित्तस्य - घ्यावादेशादेस्तदनुपपत्या अभ्यासे उकारश्रवणं न स्यात् अकारस्यैव तत्मसात् । एवम् उड्डावयिपति । उडरिवाचरति उडवति प्यन्तासन् । चहि औडूडवत् , नुनावयिपति,अनूनवद, ऊर्णनापयिपति, औणूनवद, पुस्फारयिपति अपुस्फुरदित्यादी "चिस्फुरोणी' इत्यात्वम् इत्यादी इति चेत्, अत्र वार्तिकम्- "ओः पुयजिपु वचनं ज्ञापकं गौ स्थानिवद्भावस्य" इति । अस्यार्थ:--"ओः पुयण्ज्यपरे" इति सूत्रेणं अभ्यासो- फारस्य इवं विधीयते पवर्गयराजकारेघवर्णपरेषु परतः । तत्र यद्यपि पिपविपते यियविपति इत्यत्र पूडो यौतेश्च सनि "स्मिपूज्यशाम्-" इति, "सनीवन्ते" इति च इट् गुणा- - ·४७६ व्याकरणसिदान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये वादेशौ द्वित्वे कर्तव्ये "द्विवचनेऽचि" इत्यस्य प्रवृत्या अ भ्यासे उफारसम्भवात् तस्य इत्त्वविधानेन पकारयकारांशः सार्थक एव, तथाऽपि वर्गप्रत्याहारजकाराणा ग्रहणं णौ कृतस्थादेशस्य स्थानिवत्त्व ज्ञापयति । आदेशविशिष्टानामेव द्वित्वेऽभ्यासे उवर्णस्यामसिद्धेः । अभ्यासाकारस्य "सन्यत इति इत्यस्य सिद्धेश्च । तव्यतिरेकेण पवर्गयजकाराणामवर्णप- राणा दुर्लभत्वात् । सनि चैपामिटो दुर्लभत्वात् । अवीभव- व, अमीमवत्, अलीलबत् , अरीरवत्, विभावयिपतीत्यादि। तथा च द्वित्वनिमित्तस्याचो णिचा व्यवधानेऽपि णिज्निमित्तक- स्थाप्यजादेशस्य स्थानिवद्भावे सिद्धे चुक्षावयिपतीत्यादिकं नि रावाधम् । येननाव्यवधानन्यायेन द्वित्वनिमित्तस्याचो णिज्मा- त्रेण व्यवधानमाश्रीयतेन तु निनवनायिपतीत्यादौ ल्युटक्यजा दिभिरिति नातिप्रसङ्गः। अत एव 'णौ कृतं स्थानिवद्' इति पठन्ति । नन्वेवमप्यचिकीर्तदित्पत्र णिचि कृतस्य इत्त्वस्यापि स्था- निवत्वं स्यात् । मैवम् । अवर्णपर एवं हलि स्थानिवत्वानुमानात् । तथा च भाष्यम्-"तुल्यजातीयस्य ज्ञापकम् । कश्च तुल्यजातीयः ? यथाजातीयकाः पुयजयः। कथञ्जातीयकाचते ? अवर्णपरा" इति । वार्तिककारस्तु सूत्रमेतत्मत्याचख्यौ । तथाहि-पष्ठे द्वि. त्वमकरणान्ते पठ्यते "द्विचनं यणयवायावादेशाल्लोपणिलोपोपचालोपफिकि- नोरुत्वेभ्यः पूर्वविप्रतिषेधेन" इति । अस्यार्थ:--दध्यनेत्यादौ सावकाशो यण, चयनं चायको लयन लायक इत्यादी आयादेशादयश्चत्वारः, गोदः फलद ·. प्रथमपादे स्थानियकावाहिकम् । ८। इत्यादावाल्लोपः, श्लेष्मन इत्यादाउपधालोपः, कारणा हारणा इत्यादौ णिलापः, निपूर्ता इत्यादापुचं च। फिरतीत्यादी "कत इद्धातोः" इतीवस्याप्येतदुपलक्षणम् । तेन ततुरिरित्यादिका- मपि सेत्स्यति । द्वित्वं तु विभिदतुरित्यादी सारकाशम् । तथा चोभयप्रसझे पूर्वविमतिपेधात् द्वि-वं तेपायाधकम् । तेन चमतुः, विवाय, लुलाव, विवयिथ, लुलविय, पपतुः, जघ्नुः, जग्मतुः, आटिटव, ततुरिरित्यादि सिद्धम् । न चैवम् इयटोऽत्रानुपादा. नान्निन्यतुरिति न स्यादिति घाच्यम् । “प्रकल्प्य च" इति न्यायेन भाविनं यणमालोच्य पूर्वमियद् न भवत इत्युक्तत्वात्। तस्मानारम्भणीयमेतद्वचनमिति । भाष्यकारास्वादुः- विप्रतिषेधोऽयमयुक्तः, आलोपादीनां नित्यत्वात् द्वित्व- स्यानित्यत्वेन तुल्यवलवाभावात् । अथापूर्वोऽयं वाचनिको विप्रतिपेधस्तदा तदेव गौरवम् । अपि च नित्यानामिवान्तरक्षा- णामपि वचनेन वाधापत्ती निनवनायिपतीत्यादावभ्यासे उ. कारश्रवणं स्यात् । अय नित्यानामेवोक्तवचनं वारकं न त्व- न्तरगाणामपि, तथाऽपि चुक्षावयिपत्तीत्यादी वृद्ध्यादेरन्तर- गलात्पूर्व प्रवृत्तौ ततो द्वित्वे अभ्यासहस्त्रे "सन्यत" इति इथे च इकारस्य श्रवणं स्यात् । तथा च तद्गाधनाय "उत्पर. स्यात" "तिच" इत्युत्तरं "ओदौदादेशस्य चुटुतुशरादे" इति वचनं कल्प्यम् । अभ्यासस्येत्यनुवर्त्तते । अस्यार्थ:-आदौतोरादेशो यस्मिन्न तत्सम्बन्धी चुडतुश- रादिश्व योऽभ्यासस्तस्य योऽकारस्तस्य उत्स्यादिति । चुक्षाव- यिपति, उडदावयिपति, नुनापयिपति, ऊर्जुनावयिपति, शुशाव- यिपति, पुस्फारयिपति । यद्यप्यन्त्ये "शर्वाः खयः" इति पका- ·४७८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये रशेपे शरादित्वं नास्ति तथाऽपि अभ्याससज्ञाप्रवृत्तिकाले तद् बोध्यम् । ओदौदादेशस्य किम् ! "चावृ पूजायाम्" चिचाययिपति । "खद स्थैर्ये" चिखादयिपति । चुटुतु- शरादेः किम् ? विभावयिपति । अतः किम् ? ऋजुम् , ऋणम् , ऋतुम्, अंशु, वा, आख्यत् आर्जिजत्, आणिण ,आ- तितत्, आशिशत् । अत्र परत्वाद् वृद्धौ टिलोपे सणिच्कस्प द्वित्वं मा भूत् । “अभ्यासस्य" इत्यनुक्तौ तु चुडतुशरादेरिति अद्भस्य अतो वा विशेपणं स्यात् । तथा च शीतं लुनाति शी- तलूः सूर्यः तमाख्यातुमिच्छति शिशीतलयिपतीत्यत्र तकारोत्त. रस्याकारस्य उत्वं स्यात् । तस्माद्वचनद्वयमपि वार्तिककृता पठनीयम् । “ओः पुयण्ज्यपरे" इत्यपि तथैव । पिपविपते यि- यविपति जिजावयिपतीत्यादी इत्वं यथा स्यात् ।। यु इत्यनयोः सनि इटि परत्वाद् गुणे पूर्वविमतिपेधेनावादेशात्पूर्ण द्वित्वस्य तन्मते प्रवृत्तेः। “जुचक्रम्य" इत्यत्र निर्दिएः सौत्रो जु- धातुः। तस्माण्ण्यन्तात्सन् । तन चुटुतुशरादेरित्युत्त्ये माप्ते तद्वा- धनाय इत्वस्य वक्तव्यत्वात् । न च चुटुतुशरादेरित्यत्र चुश- ब्दस्थाने चकारमा पठनीयम् । तथाच नात्रातिप्रसङ्ग इति वा. च्यम् । गुइ घुइ ध्वनौ । णिचि चडि ताभ्यां, सनि च अजूग- वत्, अजूधवत्, जुगावयिपति, जुघावयिपतीत्यादरसिद्धः । एवं दिदवनीयिपतीत्यत्रापि तवर्गादित्वादुत्ववारणाय वचनान्तरमा- रम्भणीयम् । अश्या "सन्पल" इत्यस्मात्पण्याप्लुत्या सन्यरणमनुर- वर्य येननाव्यवधानन्यायेन णिभिन्नव्यवधाने उचं नति व्याख्येयम् । नन्वेवमपि तनुशब्दादाचाराकियन्तादेवमण्णा सत्यसति ·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् । ८। ४७९ " वा सन् तितनावयिपति तितनविपतीत्यत्राप्युचं स्यात् । मैवम् । अभ्यासस्यावयकः ओदौदादेशस्य तु यथा- सम्भवमवयव आदेशो वा योऽकारस्तस्य उत्वमिति वार्तिका- र्थः । चुक्षावयिपतीत्यवयवः । पुस्फारपिपतीत्यादेशः । तितना- चयिपतीत्यत्र तु तदुभयाभावान्न दोपः । एवं च अत इत्यपि सार्थकम् । अन्यथा आटिटदित्यादौ चड्परे णौ यदहं तदवयवे लघी सन्वदतिदेशात आर्जिजदित्यादावपि मसाभावेन तद्वैयर्थं स्यादिति सूत्रापेक्षया वार्तिकमते महागौरवमिति । स्यादेतत् । प्रकृतसूत्रं वार्तिकं चेत्युभयमपि मास्तु । "ओ पुयण इत्येव ज्ञापकम् । अन्तरङ्गं नित्यं च बाधित्वा द्विवचनं भवतीति द्वित्वानन्तरं च यथासम्भवं यणादिप्रवृत्तिरिति । अत्र कैयट:-ज्ञापकं सामान्यापेक्षं विशेषापेक्षं वा । नायः । अचिकीर्तदित्यादौ इचं बाधित्वा पूर्व द्वित्वत्तावभ्यासे अका- रश्रवणापत्तेः । नान्यः । चक्रतुरित्यादेरसिद्धेः । तस्मात्सूत्र- मावश्यकम् । तद्विपये च इष्टसिद्धयर्थ धाप्योक्तरीत्या ज्ञापक- माश्रयणीयमिति दिक् । अत्र वोपदेवेन काव्यकामधेनावित्यं व्यवस्थापितम्- अङ्कयतेश्वङि णिचमाश्रित्य कृतस्य अतो लोपस्य स्थानि- चद्भावात् कशब्दस्य द्वित्वे आञ्चकदिति रूपमेके स्वीकुर्वन्ति तच्च गुनित्रयविरुद्धम् । तथाहि-किं "द्विवचनेऽचि" इति स्थानिवत्वं, ज्ञापकेन वा । नायः। णिचो द्वित्वनिमित्तत्वाभा- वात् । द्विवचनात्या द्वित्वनिमित्तमचमाश्रित्य कृतस्यैवाजादेशस्य स्थानिवत्त्वमिति भाष्यवार्तिकयोरुतत्वात् । नान्त्यः-ज्ञापक- स्य सजातीयविषयकत्वमाश्रित्य अवर्णपर एव हलि स्थानिव- चमिति भाष्य पर स्थापितत्वात् । पूर्वविप्रतिपेधवार्तिकद्- ·४८० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये पणपरभाष्यप्रामाण्यादेव तथा लाभात् ।आनकदित्पादावभ्यासे अकारस्य भाष्यसंमतत्वे हि तदर्थमपि वार्तिककता पत्रान्तरं कल्पनीयमिति गौरवमप्यापादयेत् । तदभावात्तु ज्ञायतेऽभ्यासे इकार एव भाष्याभिमत इत्पल्लोपस्य स्थानिवचमनभिमतम् इति । तस्मादुकारादेश एव स्थानिवत् । अभ्यासात्परस्य अव- परहलस्तत्रैव सम्भवादिति सिद्धम् । यत्तु काशिफायाम् “पूर्वप्रासिद्धम्" इति सूत्रे अढशब्दात् णिचि चडि औजढदित्युदाहृत्य क्त्यन्तस्य तु औजिढदित्युक्त- म् । न्यासकृता च णौ कृतस्य टिलोपस्य स्थानिवद्भाव इति व्याख्यातम् । सरस्वतीकण्ठाभरणकारेण च "णिच्यनित इति सूत्रितम् । तत्सर्व महाभाष्यविसंवादान्निर्मूलम् । इत्यमेव दुर्गगुप्तेन दुर्गटीकायाम्, त्रिलोचनदासेन कातन्त्रपञ्जिकायाम्, चर्द्धमानमिश्रेण कातन्त्रविस्तरे, हेमसूरिणा हैमव्याकरणे, पद- र्शितम् । एतच्च ज्ञापकमजन्तस्यापवर्गपरस्यावर्ण एवेति वेदि तव्यमिति प्रदर्शितम् । अभिनवशाकटायनेन च शब्दानुशास- ने णिनिमित्तादपि मादिः तच्चावर्णपरे इति प्रदर्शितम् । तस्मादाश्चिकन औजिढत् इत्येव साधीयः । तथैव नन्दिक्षीर- स्वाम्यादिभिर्धातुपारायणेपूदाहृतम्- शुकिका शुष्फजड्डा व क्षामिमानौजिहत्तया। इति वैयाघ्रपद्यवार्तिकेपि इकारपाठ एव सांप्रदायिकः । श्रोत्रियास्तु ममादाजिस्थाने जं पठन्ति । क्षेमेन्द्रेणापि जैनेन्द्र- न्यासे स्पष्टमेवोक्तमिति । वैयाघ्रपयवार्तिकं च पूर्वप्रासिद्धमित्यस्प प्रयोजनाभिधानपरम् । तथा हि-शुष्फित्यन "उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः"इति इवविकल्पो न भवति "शुपः फा" इति निष्ठाफत्वस्यासिदतपा कफारस्याकारात् पूर्ववाभावात् ।

·प्रथमपादे स्थानिवद्भावाहिकम् । ८। एवं शुष्कज त्यत्र "न कोपधाया" इति पुंबद्भावनिषेधस्य न प्रवृत्तिः । क्षामिमानित्यत्र "मादुपधायाश्च"इति वचं न भवति, "क्षायो मः" इति मंत्वस्पासिद्धतया मकारस्पानुपधात्वात् । औजिददित्यत्र इत्वस्यासिदत्वात् इति इत्यस्य द्वित्वम् । अत्र वदन्ति । वोपदेवमहायाग्रस्तो वामनदिग्गजः । कीर्तेरेव प्रसङ्गेन माधवेन विमोचितः ।। तथा हि-कि वामनोको वार्षिकद्पगपरभाष्यविरोधः, किं या ज्ञापकस्य सजातीयविषयकत्यवर्णनपरभाप्यविरोधः । नायः । "नित्यानित्ययोर्विप्रतिषेधानुपपत्तिः, दिदवनीयिपति इत्यायसिद्धिश्च" इति दूषणयोर्भाप्ये ऽनुक्तत्वात् दूपणान्तरो. पलक्षणं भाप्यमिति स्थिते औजहत् इत्यभ्यासे अकारश्रवणाध सोऽपि विधेयः स्यात् इति दूपणान्तरस्यापि वार्तिकोपरि दे- यत्वात् । तदेवं वार्तिकं रचनीयम्-"ओदौदादेशस्य चुटुतुशरा- देरभ्यासस्योत्सनि" ततः "अल्लोपवतो णिचोद। अल्लोप- वतोऽजस्याभ्यासस्य णिचोऽव् स्यात् औजढन आश्चक इति । न द्वितीयः। यत्र द्विरुक्ती अभ्यासोत्तरखण्डस्य आयोऽजवर्ण- स्तत्र स्थानिवदिति भाष्यस्य फलितार्थः । अस्ति च ह्नशब्दस्य द्विरुक्ती प्रक्रियादशापामुत्तरबावर्णः । न च पुनः प्रयत्तेन टिलोपेनापहारात् न तस्य प्रयोगसमवाय इति वाच्यम् । भयोगसमवायित्वस्य भाष्येऽनुक्तत्त्वात् । एवं च नु- नावयिपतीत्यादौ द्वित्वप्रतिवेलायामवर्णाभावेऽपि पचा- द्भाविनं तमाश्रित्य यथा स्थानिवद्भावस्तथा ह्तशब्दस्य पश्चात्तद्विरहेऽपि । तथा हि-अवर्णपरत्वं द्वित्त्वमवृत्तिवेलायां विवक्षितम् उत परिनिष्ठिते रूपे ? । नायः । चुहावपिष.

·४८२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये ति इत्यादावभावात् । नान्त्यः । आश्चकन इत्यादौ तदभा- वात् । तस्मात्मक्रियादशायामेव तदित्यवश्यमङ्गीकार्यम् । एतेन चोपदेवन्यस्ता अपि ग्रन्था व्याख्याताः प्रक्रियादशायामवर्ण- परत्वस्य विवक्षितत्वात्, वामनोक्तो तद्विरोधाभावात् । अध्यजीगपत् इत्यत्र तु स्थानिवत्वमवृत्ताचजादित्वात् णिच एव द्वित्वापत्त्या उभयत्राप्यवर्णपरत्वाभावात् न स्थानिवत्वम् अचिकीर्त्तत् इत्यादिवत् । एवं सत्युवर्णस्थानिकस्यैवादेशस्प स्थानिवचमिति दुराग्रहो निर्मूल एव । अत एव "लोपः पिवतेरीचाभ्यासस्य” इति सूत्रे अपीप्यत् इत्यत्र पिवतेौँ युकि चङि उपधालोपे च तस्य स्थानिवत्वात् पाय्शन्दस्य द्वित्वमिति वृत्तिः सङ्गच्छते । अत्रेदं वक्तव्यम्-स्थानिवद्भावप्रवृत्तिवेलायाम् अवर्णपरत्वं यत्र हलोऽस्ति तत्रत्य आदेशः स्थानिवद् इति भाप्पाभिप्रायो न तु वदुक्तान्यतरत्र गौरवात् प्रमाणाभावाच । एतेन भाष्यस्य दूषणोपलक्षणत्वात् “अल्लोपवतो गिचोऽन्" इति वचनारम्भोऽप्यापाद्यत्वेनाभिमत इत्यपास्तम् । चाच. निकविप्रतिषेधपरत्वेन प्रचे वार्तिके भाप्यस्य दुपणोप- लक्षणत्वे प्रमाणाभावात् । नित्यानित्ययोर्विमतिपेषानुपपत्ति रिति दूषणस्य प्रसिद्धविषतिपेधपरत्वमात्रविषयकत्वात् । यत्तु उकारादेशस्यैव स्थानिवचे अचिकीर्चत् इत्यत्रातिम- सङ्गशङ्कामाप्यमसङ्गतं स्यात् इति । तद तुच्छम् । णिचि कृतं स्थानिवद्भवतीति यथाश्रुतार्थबो- घदशायामेव सत्महत्तेः । सिद्धान्तविरोधेन शङ्काया असायुक्ती शङ्कामात्रोच्छेदापत्तेः । अन्यथान्यतरत्रावर्णपरत्ववादिनस्लवापि तदसते?रदरत्वात् । तत्र पक्रियादशायामप्यवर्णपरत्वाभावाद ।

·प्रथमपाद स्थानिवडायाहिकम् ॥ ८॥ एतेन प्रयोगसमापित विशेष मायानुनापिनि निरनम् । अर्जुनारपिपति इत्यादपि स्थानिकननिदमायाम् अपर्णस्य हलपेक्षया परलान् । " नानीका अर पराः" इति भाप्योक्तंभ। युक्तं चतन् । अवर्णपरपरर्गयणनकारेणु परता विधीपमा. नमभ्यामोकारस्य फारादेशविधानं हि स्थानिवना बार- यति इत्युभयसिद्धम् । भरित पात्र मानिनवमपिला. यो पर्यादीनामरणपरत्वमिति ययोक्तालामात् । अन पर "तुल्पजातीपस्य सापकम्" इति भाग्यम् । तेन तुल्पनानीयम्य स्थानिवपमित्यर्यान् नमत्तिवेलायामवर्णपरत्तस्य मष्टोन- तात् । प्रथमोपस्थितं स्थानिवनायमुपेक्ष्य द्विरुक्तााम्याप्सी. परखण्टस्यायोऽनार्ण इत्यर्थपरत्वे मानामा । पर य " अल्लोपयतो निचोऽन् ” इति धरनापादनमपि दुगरास्त. म् । अभ्यारोऽकारस्य ममाणसिदताभावेन सदर्थं गगनाराम- स्य निकलवान् । मकिपादशापाम् अवर्णपरत्वमिन्यस्प न्या- सापनाभिमतत्वाग। अत पर स्तीतियोः" इनि गमे मिपेपिपति इत्यत्र सिौतुमग्णी गुणे सनि इटि गुणापादेशपोः कपो गुणस्प स्यानिवन्नाव सिरशन्दस्य द्विवपिनि न्यासकारणी. कम् । तमोत्तरखदे अकारामारेन तदुक्तरीत्या मानव इत्य. प्रत्पतद्वन्यस्य पारपातुमशरपा । एनन सिची दिलमिनि न्यासस्प माश्याविरोधापकाल. मिति पराम्तम् । आनन इन्पमापट्टोपस्थानिय मा परि म्दतमा स्वयमेर प्रक्रियादगापारपरसामिपं फलपिला पचनानईवाद । भव एक औनाव इन्पादिसिदये मामाया ·४८४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये ज्ञापकमुक्त्वा अचिकीर्तन इत्याद्यनुरोधेन तदनित्यत्वं सीरदेवेन स्वीकृतम् । तस्मात्सामान्यापेक्षं ज्ञापकमित्येव वामनन्यासकारा. दीनामभिप्रायः न तु त्वदुक्तः । परंतु "विशेषापेक्षं ज्ञापकम्" इति भाष्यविरोधादेव तेषा- मनुपादेयत्वमित्यन्यदेतदिति रहस्यम् । अत एव अदन्तेषु ऊन धातोमाधवीयधातुत्तो, "नो. नयतिध्वनयति" इति सूत्रे काशिकापदमार्योश्च औनिनन् इत्यभ्यासे इकारपाठः संगच्छते ।। एतेन तत्सर्वं । लिपिप्रमादपयुक्तमेव । स्थलान्तरस्थ- चामनमाधवग्रन्यविरुद्धत्वात् इत्यपि निरस्तम् । भाष्यसंमतार्थ- संवादिन इकारपाठस्यैव वामनादितात्पर्यविषयत्वावश्यकत्वेन चैपरीत्यात् । नन्ववम् अकारान्तत्ववैयर्थ्यमिति चेन्न । तद्वलेन वृद्धौं सत्याम् अङ्कापयति आञ्चीकपद इत्यादिरूपाभ्युपगमात् । यदि तु चिति इत्यादाविदित्करणस्य णिज्विकल्पज्ञापक- ताया: क्लुप्तत्वात् इहापि तथैवेत्याग्रहस्तथापि न क्षतिः। णिज- भावपक्षे अनेकाच्त्वात् आम्, अङ्ग्यात् इत्यादौ “अनिदिताम्" इति उपधालोपामवृत्तिरित्यतोऽपि सार्थकतानिर्वाहा । यत्तु अभ्यासे अकारश्रवणार्थतया अदन्तत्वसार्थक्यमि- ति । तच्चिन्त्यम् । इकारस्यैव तत्र व्यवस्थापितत्वात् । अथ सर्वमतेऽप्यभ्यासे जकारश्रवणानुपपत्तिः "पूर्वत्रासि- दीयमद्विवचने"इति ढकारस्यैव सिद्धत्वात् इति चेन्न । तस्या- नित्यतया तिशब्द एव तत्प्रवृत्तरित्यास्तामातिविस्तरः ॥ इति श्रीसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमस्याध्यायस्य प्रयमे पादे अष्टमाहिकम् ।

·प्रथमपादे परिशिष्टाहिकम् । ९। ४८५ अदर्शनं लोप: ५४। प्रसक्तस्यादर्शनं लोपसंझ स्यात् । स्थाने इत्यनुत्तेः । न चादर्शनशब्दस्यैवेयं संज्ञा स्यात् इति "लोपो व्योः" इत्यादी स एवादेशः प्रसज्येतेति वाच्यम् । महासज्ञासापात् अर्थ- स्यैव संशित्वात् । न च प्रदेशेष्वेव लौकिकलोपशब्दार्थो वि- ज्ञास्यते पशुस्पत्यम् इत्यादाविवेति संज्ञासूत्रमनारभ्यमिति वाच्यम् । प्रसक्तस्येति मतियोगिविशेषलाभार्थं तदारम्भात् । अन्यथा दधि मधु इत्यादौ किपः स्वाभाविकादर्शनसत्वेन लो- पसंज्ञायां प्रत्ययलक्षणेन तुक् स्यात् । तथा च वार्तिकम् । "सिद्धं तु मसक्तादर्शनस्य लोपसंक्षित्वात्" इति । ननु वार्तिकमते तत्सूत्रस्य विध्यर्थत्वात् अस्त्वेवम् । भाप्य- मते तु तन्नियमार्थ स्थानिवत्सूत्रेणैव कार्यपाचिरिति वक्ष्यते । न चात्र तुकस्तन मसक्तिः । षष्ठीग्रहणस्य तत्रानुवर्तितत्वात् । अत एव ग्रामणीः इत्यादी अर्थोपपदधातुसन्निधानात् अर्थतः शास्त्रतश्च अण्मसरु किपो विधानेऽपि वृद्धयादिकं न भवति । तस्मादिदं सूत्रं निरर्थकपिति चेत् । मैवम् । “चाहलोप एवेत्यवधारणम्" "चादिलोपे वि- भाषा" इति सूत्रयोश्चादीनामप्रयोगस्यैव लोपपदार्यत्वात्पष्ठी- निर्देशेन लोपविध्यभावाल्लोपसंज्ञाऽनुपपत्ती 'अयमेवारण्यं गच्छतु' 'अयमेव ग्राम गच्छतु' इत्यादौ तिङन्तनिघातनिषेधस्य 'शुक्ला बीइयो भवन्ति' श्वेता गा आज्याय दुहन्ति' इत्यादौ निघात- निषेधविकल्पस्य चानुपपत्तेः । सूत्रारम्भे तु तत्र शासतो. लोकतो वा तदप्रसक्तेर्न दोषः' ·४८६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये न च वार्तिकमते ग्रामणीरित्यत्र वृद्धिः स्यादिति वाच्यम् । किपा अणः प्रसङ्गापहारा । विशेषशास्त्रनिर्मुक्ते एव सामान्य- शास्त्रस्य प्रवृत्तेः। “सत्सूद्विप" इति किपो विपये “कर्मण्यण" इत्यस्य प्रसक्तरेवाभावात् । प्रत्ययस्य लुकलुलुपः ६०॥ तन्त्रात्यादिना तद्भावितानामिमाः संज्ञाः अनेकसंज्ञा- विधानसामर्थ्यात् । लुकूलुलए एतैः शब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमेण तत्संज्ञं स्यात् । न चैवं विधिप्रदेशेषुः इतरेतराश्रया- पत्तिः अदर्शनस्य नित्यत्वेऽपि लुगादिसंज्ञया भावितत्तस्य तद- भावेन पूर्ववत् परिहारासम्भवात् इति वाच्यम् । भाविसं. ज्ञाविज्ञानात् । प्रदेशाश्च "लुक् तद्धित" 'जुहोत्यादिभ्यः श्लुः" "जनपदे लए" इत्यादयः । लोपसंज्ञायाश्च नैताभिर्वाधः । एक- संज्ञाधिकारात् । अन्यत्र संज्ञानां समावेशदर्शनात् । अत एव “न लुमतागस्य" इति निषेधः सङ्गच्छते । अन्यथा "प्रत्ययलोपे" इत्यस्य लुगादिविषये प्रसक्तरेवाभावात् । स्यादेतत् । प्रत्ययस्येति किमर्थम् । 'न तावदमत्ययनि- त्यर्थम् । लुगादिविधौ सर्वत्र प्रत्ययस्यैव स्थानिववादमसिद्ध। अनुवादे च तद्भावितस्यैव ग्रहणात् । ननु "लुक् तद्धितलुकि" इत्यत्र “गोत्रिपोः" इत्यनुवृत्त्या गोशब्दस्यापि लुगापत्तिः । योगविभागात् । “गोरुपसर्न नस्य" ततः "खियाः" । "लुक्तद्धित" इत्यत्र "सिया" इत्यनुवर्तते गोः इति नित्तम् । अन्यया प्रत्ययग्रहणे कृते. ऽपि गमेडोमत्ययस्य लुक स्यात् । "कंसीयपरशययोः"इत्यत्रापि कंसीयपरशम्पयोः मातिप- ·४८७ प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९ ।। दिकास्परस्य लुम् विधीयते । “हयाप्पातिपदिकात्" इत्यधिक- तत्वात् । अतः प्रकृतिभागस्य न लोपः । अन्यथा "कमेः सः" कंसः परान् शृणाति परशुः इत्युकारसकारयोर्खगापत्तेः । न च"अत्रिभृगुकुत्स' इत्यादौ प्रतियोगिविशेपसमर्पणार्थम् । तत्र “यस्कादिभ्यो गोत्रे" इत्यतो गोत्रपदानुवृत्तेरन्यादिगोत्रे यो विहितस्तस्य लुगविधानात् । "जनपदे लुप्" इत्यत्र प्रातिपदिकाधिकारात्प्रत्ययानुसत्तेश्व जनपदे विहितस्य चातुरधिकमत्ययस्य लुक् । "लवणाल्लुक" इत्यत्रापि ठक एक, प्रकृतत्वात् "तस्मा- दित्युत्तरस्प" इति पञ्चम्या प्रत्यय इत्येतस्य पष्टयन्तत्वक- ल्पनात् । ननु “यसबोध" "सुपो धातुमातिपदिकयोः" इत्यादी लोपप्रतियोगिमत्ययस्यानेकान्त्वेन "अलोऽन्त्यस्य","लवणा- ल्लुक" इत्यादौ च "आदेः परस्य" इति आदिमात्रस्य लोपो मा भूदिति सर्वादेशार्थ प्रत्ययग्रहणम् । मैवम् । लोपे भकृते ऽपि “लुग्वादुइ" इति लुग्वचनस्य सामान्यापेक्षज्ञापकतया लुमतां सर्वादेशत्वसिद्धः । न च लोप एव सर्वादेशो लुगादयस्तु "अलोऽन्त्यस्य" इति वैपरीत्यं स्या- दिति वाच्यम् । असातविरोधितया लोपस्यान्त्यादेशत्वसिदौ लुगादीनामेव सर्यादेशत्वकल्पनात् । मैवम् । “आगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच्" इत्यत्र "लुगणिोः" इत्यतो लुग्रहणमनुवर्तते न वा ? | नायः। स्थानिनौ दो आदेशास्तु लुका सइ त्रय इति यथासं- रुपविरहे एकैकस्यादेशत्रयमसङ्गात् । ततश्चागस्तयोऽपि कु- ण्डिनाः स्युः कुण्डिनावागस्तयः । लुम् च ज्ञापकात्सर्वादेश- ·४८८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये स्तदा उभयत्रापि विभक्तिमात्रं श्रूयेत । नान्त्यः । प्रकृते सि. द्धेऽपि अगस्तीनां छात्रा आगस्तीया इति प्राग्दीव्यतीये अ- जादौ प्रत्यये विवक्षितेऽप्यगस्त्यादेशस्य निवेधाभावात् प्र. वृत्तावद्धत्वात् छप्रत्ययानुपपत्तेः । इह प्रत्ययग्रहणे तु आगस्त्य- कौण्डिन्ययोः प्रत्ययांशस्य लुकि परिशिष्टभागयोर्यथासंख्यमग- स्तिकुण्डिनची आदेशावित्यगस्तयः कुण्डिना इति च सिद्धम् । माग्दीव्यतीयविवक्षायां तु गोत्रे ऽलुगचीति लुमतिषेधे तत्सं- नियोगशिष्टागस्तिभावस्यापि निवृत्तावागस्त्येत्यस्य दृद्धत्वात् छे "सूर्यतिष्यागस्त्य" इति यलोपे आगस्तीया इति सिद्धम् । कौण्डिन्ये तूभयथाऽपि न विशेष इति तत्रैव वक्ष्यते । तस्माल्लु- गित्पस्य तत्रावश्यमनुवर्त्यतया पूर्वदोपपरिहाराय प्रत्ययग्रहणम- नावश्यकम् । भाष्यकृतस्तु "प्रत्ययलोपे" इत्यत्र विशेषणार्थम्, द्विती- यग्रहणमुत्तरार्थम् । तेन समस्तमत्यपलोपे एव मत्ययलक्षणं न त्वेकदेशलोपे । अन्यथा आनीय, संरायस्पोपेण मीय इ. त्पत्र परत्वादुपधालोपे पुनः प्रसङ्गविज्ञानादनुनासिकलोपः स्पादित्याहुः हरदत्तस्तु सर्वोदेशार्थमपीदम्, सामान्येन ज्ञापनस्पागति. फगतिवाद इत्याह इति दिक् । प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्६१। प्रत्यये लोऽपि तनिमित्त कार्प स्यात् । तेन अवणेद इत्यत्र तिपो लुप्तत्वेऽपि "कृणह इम्" इति हलादिपिन्सार्वधातर्फ निमित्तीकृत्य इमागमः । न चात्र "स्थानिवद" इत्पनेन गता. त्वम् । विशेषणत्वेनाप्यलाभपणे "अनविधी" इति निषे.

·है प्रथमपाद परिशिष्टालिकम् ।। . धस्य सीकारान् । वर्णाश्रये मत्ययलक्षण नाग्नि इत्यस्य तु नायं विषयः वर्णप्राधान्यमा तत्मयतः । तथा हिमान प्रत्ययलोपे ताम्रक्षणम् इत्पेवास्तु, यहा दिनीयभाग पर माऽस्तु, स्थानिवत् इत्यनुरत्या सिदः । तदुपाटानगामा मत्ययमाप्रतिधर्मों या निमित्तापन्दकस्तदा कार्य प्रन्य. यलोपे भवति न तु गरे हितम् गोदितम् इत्गादावादेगा, अन्त्वस्य ता निमित्त तापदकस्य प्रत्ययामत्ययसाधार. ण्यात् । यद्यत्र "नलुमता" इति निषेधः, तयाऽपि मुयमा इत्यय विसर्गगुलोपस्य स्थानियचे “वा शारि" इनि समगारांदगार- कल्पस्य, सुरइ इत्यत्र "खरि च" इति चलस्य दुर्शरत्वम् । इमागमविधी तु सार्वघातकस्य विशेष्यतया तचस्य प्रत्ययव. च्याप्यतया तत्पत्ती याधकामापात् । इलाहापिति विदोष. णतयैव वर्णस्य तमाश्रयणात् । एतदर्यस्यैव वर्णाश्रय नास्ति' इत्योपनिरद्धत्वात् । अत एव घिधियोरिचि "लोपो म्योः" इति चलोपे तस्यानिमित्तवान् वस्तुनो निमित्तलम्य प्रत्ययनित्वेऽपि "न धानुलोपे" इति गुणनिपयो न मवर्तते, आर्द्धधातुकत्वस्य तत्र निमिचतापामनवन्दकरवान, यस्यस्य च मत्य यत्वव्याप्यत्व विरहाव । तेन मुधे, मुनी, मुधेना, गुफा, सुकर्णी, सुकर्ण इत्यादि मिद्धम् । “हयाम्प" इति सुलोपे पदत्वात् "नलोपः मातिपदिकान्तस्य" इति नलोपः। एतन- मुधे मुघेवारिवधात्सुराण मुकारणे लापता रापः । विशेषणे दे य इहादिकर्तुर्वदेदपीनी स हि कपटीये ।। इति व्याख्यातम् ।

·४९० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये धातोर्लोपो यस्मिन्निति बहुव्रीहिणैव सिद्ध आर्द्धधातुक- अइणसामर्थ्यात्तत्त्वेन निमित्तत्वलाभात् । न च 'तोतोर्ति इत्या- दिव्याच्या चारितार्थ्यम् , यड्लुकश्छान्दसत्वात् । भाषा- विषयत्वेऽपि आर्द्धधातुकग्रहणस्यावृत्या द्वितीयस्य सामर्थ्य- मिति बोध्यम् । “पूर्वस्मिन्योगे यदार्दधातुकग्रहणम् तदन- वकाशम्" इति "विति च" इत्येतत्सूत्रीयभाष्योक्तश्च अना- स्थामूलकत्वाद् इति । इदं तु चिन्त्यम्-आर्द्धधातुकग्रहणाल्लोपगुणयोरेकव्य- क्तिनिमित्तकत्वमात्रमिष्यते न त्वार्द्धधातुकत्वावच्छिन्ननिमि- तत्वनिरूपितकार्यत्वपर्यन्तम् । लोलुव इत्यादावपि गुणनिषेधा- नुपपत्तेः । “योऽचि च" इति लोपे अच्प्रत्ययस्य वस्तुत आ. र्द्धधातुकत्वेऽपि आर्दधातुकत्वस्य निमित्ततानवच्छेदकत्वात् । तस्मादादधातुकत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्ननिमित्तत्वनिरूपितकार्य- त्वविवक्षणम् । व्याप्यत्वं च भेदाभेदसाधारणम् । आर्द्ध- धातुकानतिरिक्तष्टत्तित्वस्यैव धर्मेऽभिमतत्वात् । प्रकृते तु वल्- त्वस्य आर्द्धधातुकातिरिक्तवृत्तित्वान्न निषेधप्रवृत्तिरिति सुस्थम् । उक्तभाष्यस्वारस्यादव विजेव न भवति । किपि तु ऊठि कृते धिनः, धिन्चौ, धिन्वः, कृणूः कृण्वौ, कृण्व इत्यादि । सुधी, सुधिनौ, सुधिनः, सुफीः, सुकृणी, सुकृणः इत्यादि तु न भवति इत्याहुः। 'यलुको भाषाविषयत्वे आर्द्धधाकग्रहणस्य तोतोति इत्यादी चारितार्थ्यादात्तौ च मानाभावात् गुणनिपेधे सुधी, मुधिनौ, सुधिनः, मुकीः, सुकीो,सुकाण इत्यपि भवति' इति दीक्षिताः । ननु परिवीरित्यत्र किपो लोपे तुदीर्घयोरनेनैव विधाना- देकलक्षणत्वाद्विभतिषेधानुपपरया परत्वादीर्घत्वं न स्यात् । मै- 4 १ , ·प्रथमपादे परिशिष्टाहिकम् 1 ८1 वम् । व्यपदेशातिदेशी भयम्, ततम 'कत्सत्ययः' इत्यादिव्यप- देशो लोपेऽतिदिश्यते, कार्यं तु तनिवन्धनं तत्तच्छारेव भवति इति विमतिपेधसिद्धः। तदुक्तम्- "सिद्धन्तु स्थानिसंहाऽनुदेशादान्यभाव्यस्प" इति । स्वार्थ व्यङ् । आदेशस्य स्थानिसंशया यो व्यपदेशात. स्यानेन विधानादित्यर्थः । तस्मादविध्यर्थमिदम् इति चा- तिकमतम् । भाध्यकृतस्त्वाहुः अणे इत्यर्थ नेदम् । तर हलीत्ये. तस्य निहत्तेः । न च तृणहानि इत्यादावतिव्याप्तिः । "नाभ्य. स्तस्याचि" इत्यस्माद् 'अचि न' इत्पनुवृत्तः । न चाशीरित्या प्रशास इदद्दलोः" इत्येतदर्थम् ।आशासः कापसंख्याना- सिद्धेः। तद्धि तवाप्यावश्यकम् । तत्र शासिमात्रग्रहणे आशा. स्त इत्यादी माभूदिति नियमार्थम् , अड्मकृतिभूतस्यैव शासः साहचर्यादिवविधौ ग्रहणे तु आशास्ते इत्यादाविप किप्यपि तस्पानसत्या विध्यर्थमिति परं विशेषः । तस्मात्प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमेव कार्य न तु प्रत्ययामत्ययसाधारणधर्मावच्छि. भनिमित्त्वनिरूप्यकार्यत्ववदपि कार्यमिति नियमार्थमिदम् । तेन शोभना पदोस्प सुदृपत्मासाद इत्यत्र सुशन्दात्परस्य मनः न्तस्यासन्तस्य चोत्तरपदस्य बहुबीहानायुदात्तत्वं भवतीत्यर्थः केन "सोर्मनसी अलोमोपसी" इति सूत्रणाादाचत्वं न प्रब: तते । किं तु "नसुभ्याम्" इत्यन्तोदात्तत्वमेव । अन्यथा "सुपो धातुमातिपदिकयोः" इति जसो लाकि स्थानिवद्भावे- नोत्तरस्याऽसन्तत्वानपायान् । उक्तरीत्या तु अस्त्वस्य प्रत्यय.

·४१२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये व्पचिरिक्तत्तित्वाग्न दोषः । अनिनस्मन्ग्रहणेषु अर्थवद्ब्रहण- परिभापाया अमटतेः । एवं "अत्वसन्नस्य" इति दीर्घो ऽपि न भवतीत्यवधेयम् । वार्तिकमते तूक्तदोपव्यावृत्त्यर्थं यजा- न्तरारम्भ गौरवामिति । स्यादेतत् । नियमविधेरितरव्यावृत्तिरेव फलम्। 'श्रीहीनवहन्ति' इत्यादी होतयतिरेणापि तुपतण्डुलविभागरूपवैतुष्यसाधनत्वेन दलनादिविकल्पितावघातस्य प्राप्त्या तत्साधारणप्राप्तावेव ता- त्पर्ये विधिवैयर्यम्, अतः पाक्षिकामाप्तिव्यवच्छेदे तात्पर्यम् । तेन पाक्षिकमाप्तिप्रतियोगिनः साधनान्तरस्य निवृत्तिः । न चे- दमेव नियमफलम् । अप्राप्तांशप्रापणरूपनियमाभावे तदनुप- पत्तेः । तत्सत्त्वे चार्थादेव तत्सिद्धः। प्रकृतविध्यभावे च स्था- निवद्भावस्य न पाक्षिकी प्राप्तिरिति चेत् । अनाहुः-परिसंख्याप्पन नियमपदेन व्यवहियते । 'पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या' इत्यस्य नियमत्वेन भाष्ये लिखितत्वात् । सा च यद्यपि दोपत्रयवती यथाश्रुतार्थत्यागात्, पञ्चातिरिक्ता न भक्ष्या इति परार्थकल्पनाद , प्राप्तपञ्चनखान्यभक्षणवाधा- । तथाऽप्यत्र सामान्यशास्त्रस्यापि प्रत्ययलोपस्थलता- त्पर्यकत्वे शास्त्रमाप्तस्यात्यन्तवाधासम्भवात्प्रत्ययत्वव्याप्य- धर्मावच्छिन्ननिमित्तताकस्यापि कार्यस्य वचनद्वयमामाण्याद्विकल्प एव स्यात् । पञ्चातिरिक्तभक्षणं तु प्रापकममाणस्य रागस्य दौर्व- ल्याद्वाध्यते इति वैषम्यम् । अत. सामान्यशास्त्रस्योक्तकार्याति. रिक्तविषयकत्वमवश्यं कल्प्यम् । यतः प्रामवाधरूपो दोपो ना. स्ति । तेन प्रत्ययलक्षणस्य तद्भिन्ने, भवतीत्यस्य च न भवती- त्यत्र तात्पर्यात्प्रत्ययलक्षणातिरिक्तं न भवतीत्यर्थः । न च स्था निवदित्यस्यानेनोपसंहारापत्तिः । तच्छात्रवैयापत्तेः । "तंच ·द्धत्वादेतद्वैयापच्या गर्दमाभिधानीव्यावृत्तिः फळं कल्प्यने । प्रयोजनं विधः विम्यादम्यनि तु निरूपणे ॥ वात् मत्ययलक्षणेत्यादिकं यथाश्रुतमेवास्तु । अस्य च प्रयोजनापे. यदा, सामान्यशास्त्रस्य विशेपे तात्पर्याभावस्योभयकल्प्य- क्षायां प्रत्ययलक्षणातिरिक्तकार्यव्यावृत्तिः फलतः सिद्ध्यति । दत्ते" इति प्रत्यक्षावधेः लिङ्गकल्प्पविध्यपेक्षया पूर्वप्रनि- यथा “इमामगृभ्णन् रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमा. प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९ । तुर्दा कृत्वा पुरोडाशं बर्दिपदं करोति" "आग्नेयं चतुर्दा करोति" इत्यनयोस्तु परस्परोपसंहाराद्वैपम्यम् । आमेयपदं हविरन्त- रात्पुरोडाशपदं चान्यदैवत्यपुरोडाशाव्यावर्त्यत इति । स्मृतिपु- राणादी त्ववान्तरवस्तृभेदान्न सामान्यशास्त्रवैयर्थ्यम् । अत एव 'न अद्गुल्या दन्तधावनं कुर्यान्न तर्जन्या' इत्यादावेकवक्कवाक्ये नोपसंहारः किं तुदोपाधिक्यकल्पनमेवेति दिक् । अथ तथाऽपि पश्चत्यत्र प्रत्ययलक्षणेन पदत्वं समासत्वा- त्मातिपदिकत्वम्, “स्नुक्रमोः" इति इद, "उभयमाप्तौ कर्मणि" इति पष्ठी इत्यादिग्रन्थानां का गतिः, इतरव्याहत्तावेव तात्पर्या- त् सामान्यशास्त्रस्यैव तद्विधायकत्वात् इति चेत् । अबाहुः- उभयमाप्ताविति परिशेपिता पष्ठी इत्यादि व्याख्येयम् न तु विहितेति । अत एव "उभयमाप्ती कर्मणीति प्रतिषेधे कादिप्रयोगेऽप्रतिषेधः" इति वार्तिककृता तत्सूत्रस्य प्रतिपे- चत्वमेवोक्तम् न तु विधित्वम् । अमाप्तबिधिरेवायमना मन्त्रस्य निश्चितः ·४९४ व्याकरणसिद्वान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याय न गर्दभाभिधानीतः फलमन्यनिवर्त्तनाद । न चात्र विषयान्तरार्थ स्थानिवत्सूत्रस्यावश्यकत्वान्न प्रत्ययलोपत्रस्य तदपेक्षया प्रथमप्रवृत्तिः प्रत्यक्षत्वाविशेषादिति वाच्यम् । तथाऽपि स्थानित्वादेशवाभ्यां तत्तत्स्थान्यादेशाना- मनुगमेऽपि वस्तुतस्तेपां भिन्नत्वात् यावत् प्रत्ययतल्लोपयो- रुपस्थित्या सामान्यशास्त्रस्य मत्ययलोपपरत्वं लभ्यते तावत् प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमित्यनेन विशेषधर्ममकारकाधजन- नात्प्रथमप्रवृत्ती वाधकाभावात् । एतावान्परम् विशेषः-तत्र लै- शिकविधिकल्पनमंव प्रतिवध्यते प्रकृतं तु सामान्यशास्त्रस्य प्र- त्ययलोपविषयकत्वमात्रमिति । अस्मिस्तु पक्षे पूर्वोक्तग्रन्या य- थाश्रुता एव योज्याः । एतेन नियमसूत्राणां निषेधमुखेन वि- धिमुखेन वा प्रवृत्तिरिति पक्षद्वयं व्याख्यातम् । न लुमताऽङ्गस्य ६३। लुमता लुकलुलुपामन्यतमेन शब्देन कृते प्रत्ययादर्शने तन्निमित्तमङ्गकार्य न स्यात् । गर्गाः, मृष्टः, जुहुतः । यशपो- लुमता लोपात्तनिमित्तौ दृद्धिगुणौ न। लुमता किम् । कार्यते, हा- यते । "णरनिटि" इति णिलोपे ण्यपेक्षा, अमाई, नित्य- त्वाद्धयादिलोपेऽपि मृजेर्टद्धिश्च यथा स्यात् । अङ्गस्येति कि- म् । पश्च, सप्त । अत्र प्रत्ययलक्षणेन सुवन्तत्वात्पदसंज्ञा यथा स्यात् । अत्राङ्गशब्दस्य स्वरितत्वादगाधिकारविहितमेव कार्य निषिध्यत इति वार्तिककृत् । भाष्यकृतस्त्वाहुः-एवं सति उत्क्रामेत्यत्र “अतो हे" इति हेलकि "क्रमः परस्मैपदेषु" इति दीर्घः, जिगमिष इत्यत्र "गमेरिद् परस्मैपदेपु" इतीद्, विकृत्सेत्यत्र "न यश्चतुर्य, .

·प्रथमपाद परिशिष्टाह्निकम् । २ । इत्तीदप्रतिषेधश्च न स्यात् । एपामगाधिकारीयत्वात् । अतो- ऽङ्गाधिकारीयं तदर्भूितं वा वस्तुतोऽस्य यत् कार्य तवायं निषेधः । नचाग कार्यमात्रनिपेधेऽप्युक्तदोपतादवस्थ्यम् । लोपम- तियोगिपरस्मैपदनिरूपिताङ्गसंज्ञायाः क्रमतिशयन्तमात्ति- त्वात् दीर्घस्य च शनिरूपिताइत्वशालिनः क्रमेरेव विधा- नात् । एवमुत्तरद्वयेऽपि । तथा च यत्मत्ययनिरूपितं यस्याङ्गत्वं नत्मत्ययस्य स्था. निवत्वमाश्रित्य तन्निमित्तं कार्य तस्य न भवतीत्यर्थः फलितः । अय पक्षयेऽपि "नित्यादिनित्यम्" "फितः""पथिगयोः सर्वनामस्थाने" इति विहिताः स्वरा लुकि कृतेऽपि दुर्गाराः। तथा च गर्गाः, विदाः ।योलक"। उमग्रीवा । "इवे प्रतिकृती"इति फनो "देवपथादिभ्यश्च" इति लुप् । तत्र "निति" इत्यायुदाचं स्यात् । असंज्ञायां चेदम् । संज्ञायां तु "संज्ञायामुपमानम्" इत्या. द्युदात्तस्येष्टत्वादिति कैयदः । अत्रेरपत्यान्यत्रयः । "इतथानि- " इति ढक् । तस्य “आत्रमृगुकुत्स" इति लुम् । तत्र कित. स्तद्धितस्येत्यन्तोदात्चत्वं स्यात् । प्रत्ययग्रहणपरिभापया तद्धि- तान्तस्य तद्विधानात् । न च फिट्स्वरेण तत्रान्तोदात्तत्वं दुर्वा- रम् । “राशदिभ्यां त्रि" "अदेखिनिश्व" इत्युणादिसूत्रेणा- विः अत्री इति च रूपयसिद्धेः । तत्र प्रत्ययस्य पित्वादनुदा. तत्वे शेपनिघातेन इकारान्तस्यात्रिशब्दस्यायुदातत्वम् । ना- न्तस्प नित्स्वरेणान्तोदात्तत्त्वमित्यभ्युपगमात् । “अरिव शृणु- तम्" इत्यत्र, "अत्रीणां स्तोममद्रिवः" इति लुकि चाधुदाचमयो- गात् । “दरे वा ये अन्ति वा केचिदत्रिण" इत्पन्तोदाचमयो- गाच । पन्याः प्रियो यस्य स पथिमियः । "मुपोषातु' इति लुकि पचिमोरित्याधुदाचत्वं च स्पान् । एपामग्राधिकारीयत्वाभावात् ।

·४९६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये वस्तुतोगकार्यत्वाभावाच "मुप्तिडन्तम्" इति पदसंज्ञा- या इव उक्तस्वराणां प्रत्ययान्तकार्यत्वाभावात् । अङ्गत्वस्य तु प्रत्ययान्तावधिकपूर्वभागमात्रवृत्तित्वात् । ननु "कित" इति माऽस्त्वगकार्यम् , इतरद् द्वयं तु सप्तमीनिर्देशाद्वस्तुतोऽगस्य कार्य भवत्येवेति भाष्यमते कथं तत्मसक्तिरिति चेन्न । सौवर्यः सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्य इति स्वीकारा ग्निदन्तस्यादेख्दात्त इत्यर्थात् । तत्र च झापर्क "भीहीभृहुमदजनधनदरिद्वाजागरां प्रत्ययात्पूर्वं पिति" इति पूर्वग्रहणम् । अन्यथा पिति परे विधीयमानस्य पूर्वकार्य- त्वसिद्ध्या तद्वैयर्थ्यात् । अत एव "उपोत्तमं रिति" इति उदात्तत्वम् 'आहवनीय' इत्यादौ रिदन्तस्योपोत्तम प्रत्ययस्यै- व ईकारे प्रवर्त्तते नतु प्रकृतिभागस्योपोत्तमे हकाराकारे । एवं "चडयन्यतरस्याम्" इत्यपि चडन्त । एवेति सिद्धा- न्तः । न चैवं "चतुरः शसि" इत्युदात्तत्वं शसन्तस्यैव स्यात् । तथा च "पत्रिंशांश्च चतुरः कल्पयन्त" इति मध्योदात्तपाठ- विरोध इति वाच्यम् । शस्ग्रहणसामर्थ्यात्तदन्तवाधात् । अन्यथा "ऊडिदम्पदादि"इति सूत्र एव चतुशब्दं ब्रूयात् । तत्रासर्वना- मस्थानग्रहणानुवृत्याऽनतिप्रसङ्गात् । न च आभ्यामित्यादौ तद्दोपः । “पद्विचतुर्यो हलादिः" इति तनोदात्तत्वस्यैव सिद्धान्तेऽपीटत्वात् । न चैवं स्वरविधौ पष्ठीनिर्देशस्यैवापत्तिः, रित इत्यादापर्द्धमानाधिक्यादिति भाले वार्तिकम् - "लुमति प्रतिषेधे एकस्वरस्योपसंख्यानं, सर्वामन्त्रितसिज- लुक्स्वरवर्ज, प्रयोजनं नितिकिल्लुक्स्वराः, पथिमयोः सर्व- नामस्थाने लुक्" इति । , +- ·. प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् ।। ४९७ अयमर्थः-प्रत्ययलक्षणेन प्राप्तोऽप्येकपदस्वरोन भवति। सर्वा- मन्त्रितसिज्लुकस्वरवर्जम्" इति वचनमारभ्यमित्यर्थः। पदद्वयाश्र- यस्तु भवत्येव । यथा दधि तिष्ठतीत्यत्र "पदस्य" "पदा"इत्य. धिकारीयः "तिइन्डतिङः" इति निघातः। दधीत्यस्य पदसंज्ञार्य प्रत्ययलक्षणस्यापेक्ष्यत्वात् । एवम् ‘इह तिष्ठ' इत्यादि योध्यम् । सर्वादिपर्युदासः किम् । 'सर्वस्तोमोतिरावः' इत्यत्र “सर्वस्य सुपि" इत्यायुदात्तत्वम्, 'सर्पिरागच्छ' 'सप्त आगच्छत' इत्यत्र "आमन्त्रितस्य च" इति पाठायुदात्तत्वम् , ‘मा हि दाताम्' इत्यत्र "आदिः सिचोऽन्यतरस्याम्" इत्यायुदात्तवं च यथा स्यात् । नचाये "बहुव्रीहौ प्रकृत्या" इत्यत एव सिद्धम् " स्वागशिटामद- न्तानाम्" इति सर्वशब्दस्यायुदात्तत्वादिति वाच्यम् । “सर्वस्य मुषि" इत्यस्य प्रवृत्ति विना “बहुधीही" इत्यस्य प्रवयितुमश- क्यत्वात् । तद्विहितस्वायुदाचस्प "बहुव्रीहौ प्रकृत्या" इत्यनेन व्यवस्थाप्यत्वात् । सर्पिःशब्दस्यापि व्युत्पत्तिपक्षे प्रत्ययस्वरेण, अव्युत्पत्तिपोऽपि फिदस्वरेणान्तोदाचत्वात् । “नविपयस्य" इत्यायुदात्तस्य न प्रत्तिः । “अनिसन्तस्य" इति पर्युदासात् । 'घृतादिपावादन्तोदान्तत्वम्' इति कैपटः । तनु अपुत्पचिपक्षा. मिमायम् । ननु सप्तशब्दः "सप्यशूभ्यां तुद् च" कनिनन्तत्वात आधुदात्तः, अव्युत्पचिपसेऽपि "त्रः संख्यायाः इति तथैवेति चेन्न । घृतादित्वात् अन्तोदात्तत्वात् । सप्त युञ्जति स्थमैकव- ऋमिति तस्योगाच । तस्मात्स्वस्त्र पनिटत्तिः प्रयोजनमित्यर्थः। "गातिस्था" इत्यत्र सिन्ग्रहणसामर्थ्यात् तल्लुकि स्वरासद्धिः । अन्यथा च्लेरेव लुकं विदध्यात् अभूद, अपात् इत्यादि- सिद्धये। "अस्तिसियो" इत्यत्र सकारान्तरमश्लेपस्याप्येवं परि- ·४९८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये त्यागसम्भवात् । न चैवम् "आतः" इति सूत्रं विध्यर्थमेव स्यात् न तु निः पमार्थम् , तथा च लटो निवृत्तये लिलुकीति वक्तव्यत्वापरया गौरवं विपरीतमिति वाच्यम् । “डितः" इत्यनुवृत्त्यैव लटो- निवृत्तेः । तस्मात्सिलुस्वरस्योक्तपयुदासे भेदप्रतियोगित्वेन निवेशो न कार्य इति । षष्ठे तु ज्ञापन समाहितम् । तथा च "संज्ञायामुपमानम्" इति सूत्रे वार्तिकम्- "उपमानस्यायुदात्तत्ववचनं शापकमनुवन्धलक्षणे स्वरे प्र- त्ययलक्षणप्रतिषेधस्य" इति । अन्यथा चञ्चेव चश्चा, वर्धिकेव पर्धिका । संज्ञार्थस्य कनो “लुम्मनुष्ये" इति लुक् । तत्र प्रत्ययलक्षणेन नित्स्वरेणैव तत्सिद्देरित्याशुदाचवचनमुक्तार्थज्ञापकमेव । न च "न लुमता- ऽङ्गस्य" इति प्रतिषेधः। अगाधिकारवहिर्भावात् । निदन्तस्यादेरि- त्यर्याद्, वस्तुतोऽङ्गकार्यवाभावाचा पथिमयोः"इति स्वरमतिपे- धवचनं तु कर्त्तव्यमेव । तस्यानुबन्धलक्षणत्वाभावात् उक्तज्ञापकेन दुर्वारत्वात् । न च ज्ञापकस्य स्वरमात्रविषयकत्वं कल्प्यम् ।आम- न्त्रितसिज्लुकस्वरयोरसिद्धिमसङ्गात् । न च सप्तमीनिर्दिष्टे स्वरे मत्ययलक्षणप्रतिषेधो ज्ञाप्यः । 'सर्वस्तोमः' इत्यायुदात्तानुपपत्तेः । यद्वा सप्तमीनिर्दिष्टस्वरे प्रत्ययलक्षणं न भवतीति ज्ञाप्यम् । "सर्वस्य सुपि"इत्यत्र सप्तमीमपनीय सुप इति षष्ठयन्तं पाठ्यम् । अत्र वदन्ति | ज्ञापकं द्वेधा सामान्यापेक्षं विशेषापेक्षं च । यदि "भीही" इत्यत्र पूर्वग्रहणेन सप्तम्यर्थपक्षे तदन्तग्रहणपक्षे च यत्र फलभेदस्तत्रैव "सौवर्य. सप्तम्यस्तदन्तसप्तम्य" इति माप्यते । तत्र हि पूर्वग्रहणाभावे तदन्त एवोदात्तः स्यात् । सप्त- म्याश्रयणे तुपितं विहाय भीप्रमृतीनामेवोदात्त इति फले भेदः।

·. प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९। एवं "उपोत्तम रिति" "चड्यन्यतरस्याम्" इत्यादी बोध्यम् । “नित्योदिनित्यम्" “पथिमयोः सर्वनामस्थाने" इत्यादौ तूभयथाऽपि प्रकृत्यादेरेवोदाचसमिति न कश्चिद्भेदः । अतोनात्र तदन्तसप्तमीत्वम् । अतो वस्तुतोगस्य कार्य भवत्येवेति "नलुमतानस्य" इति प्रतिषेधप्रवृत्त्यान चित्स्वराधापत्तिरिति । प्रकृतसूत्रस्थभाष्पकैयटस्वरसोऽप्येवम् । पाठतद्वन्थास्तु सा- मान्यापेक्षज्ञापकाभिमाया इति दिक् । 'अत्रय' इत्यत्रापि नोक्तस्वरापत्तिः, तद्धितस्यैव कितो- ऽन्तोदाचविधानात् । अत्र च तस्य लुप्तत्वात् । प्रत्ययलक्ष- णस्थान्यदीयकार्यस्पैव प्रत्ययलोपेऽपि विधानात् । मत्स्यस्प तु यत्का तस्य तल्लोपेऽनुपपचेः । एकनिरूपितयोनिमित्तत्व- कार्यित्वयोरेकस्मिन्नसम्भवात् । न च तदपि प्रत्ययान्तस्यैव कार्यमिति वाच्यम् । न हि प्रत्ययग्रहणे तदन्तस्येति स्वतन्त्रं वचनम् किं तु विशेषणं तदन्तस्य संज्ञेत्येतदर्थमूलकम् । विशेष- गविशेष्यभावे च कामचारात् तत्र प्रत्ययस्य विशेषणत्वानहीका- रात् । लोपस्याभावरूपतया अन्तस्य तदुदात्तस्य च वाधा- स्थानिवत्सूत्रस्याप्यप्रवृत्तेः । 'राजपुरुप' इत्यादावपिनाल्लोपः। वस्तुतो यदङ्गमिति व्याख्यानाद्भसंज्ञानिषेधात् मुवन्तत्वप्र- वृत्तपदसैज्ञया च नकारस्य लोपात् । 'अहर्ददाति' इत्यत्र रेफोऽपि सिद्धः । “असुपि" इति निषेधस्य वस्तुतोऽजकार्यत्वेन सुब्लु- क्यमः। न च वार्चिकमते दोषो दुर्वारः । 'अझो रविधी' इति वचनारम्भात् । न च "असुपि" इति वचनस्य सामर्थ्यास- त्ययलक्षणं नास्तीति वाच्यम् । 'दीर्याहा निदाघ इति हल्ल्या- दिलोपेऽपि रेफापत्तेः । एतेन "अमुपि" इति पदासः, 'अह- ददाति' इत्यत्र दाधातो:मुभिन्नस्य सत्वात् रेफ इति परास्वम् ।

·५०. व्याकरणसिद्धान्तमुपानिधौ प्रथमो न च रुंत्वरत्वयोरसिद्धतया दुर्ववत्वात्पूर्व नलोपात् रुत्वरत्वयोरापत्तिः । तदुभयारम्भसामर्थ्यात् तद्विषये पविरहात् । अकारस्य रेफे रुत्वे वा विशेषाभावात् । न 'अहर्ग' हे दीर्घाहो निदाघ' इत्यत्र तदारम्भः चरितार्थः सब नलोपनिषेधादिति वाच्यम् । तथा ऽपि "रूपरात्रि" इति रुत्व वैयात् । न चैतदपि सम्बुद्धा चरितार्थम् । “अहन्" इस्या- वर्त्य एकेन नलोपाभावो निरूप्यते, द्वितीयेन च रुत्वं विधी- यते इति व्याख्यानात् । स्यादेतत् । परमवाचा, परमगोदुहा, परमलिहा, परमद- ण्डिना, परमदिवा, परमकुमार्या, इत्यत्रान्तर्वतिविभक्तिनिबन्ध- नायाम् उत्तरपदस्य पदसंज्ञायां "चोः कु:" "दादेर्धातो" "होड:" "न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य" "दिव उद" "इको. ऽसवणे शाकल्यस्य इस्वश्च" इत्येतेषां प्रतिः स्यात् । न च भसंशया बाधः । भिन्नावधिकत्वात् । समस्तपदस्य भसंज्ञा उत्तरपदमात्रस्य तु पदसंज्ञेति । अत्र भाष्यम्-भसंज्ञायां सुबन्तमित्यनुवय॑म् । तथा च यजादावसर्वनामस्थाने परे यस्मात्प्रत्ययविधिस्तयाभूतः पूर्वसमुदायो भसंज्ञः, तद- वयवसुबन्तसद्भावे तु तदपि भसंझं भवतीत्यर्थः । प्रधानशि- टा च भसंझा राज इत्यादी सुबन्तावयवाभावेऽपि प्रवर्तत एव, "कर्तुः क्या सलोपश्च" इति ईसायते इत्यादाचित । नचैरपपि सर्वनामस्थाने दोपो दुर्वाः तत्र"असर्वनामस्थाने" इति पदत्वनिषेधात् । तत्रापि सुबन्तमित्यनुकृतेः प्रतिषेपसाम- वि "अनन्तरस्य विधिर्वा" इत्यस्य न प्रहतिः । "ना. मस्थाने परे पूर्वसमुदायस्तदवयवभून सुबन्तं च पद नेगि बदः । ममदापस्य "सादिः" इति, भरपरस्प तुमपन्तमिति ।

·... १ . .. - ३ । गम्वामित्रं पुरुषों . .. २ शिवलोपावली । रत्पलदेव रचित । पोपरन्न गं श्रीशेमराजविरचितानसमैना(वेदान) (..) अनुमान मन्नामानिय व्ययाशिराम मीमांसाब लपकास जमिनीयद्वादशा गिनीधियाज गदा ব্যথার্থ श्रीभदनारायणात्मज (0) वारमिदय । महामहोपा यायधीमत्र- मिवाचित पप-HEIRI-- भाशङ्करविरनित. 1 (मीमामा) . शम माणदीपरश्न (10) प्रकरणपश्चिश प्रभाकरमतानुमारि मी- (११) दीरमिषे दय महापापयत्री- मामादर्शनम । महामहोपाध्यायधीशानि मित्रमेयवचित गहिवाश कनाथमिश्रविरचितम् शङ्करभहातो मामांसासारसमहश सम्पूर्ण (मीमोस) ३ (१) स्मृतिमारोदर भिरविणा- टिमला। (१८) अवैतमिद्धिमिद्धातसार (पारी इनकर श्रीसदान दयामरणीतस्ता नायरयम | (1) वेदप्तरनमा । श्रीभगापुरु समाचार्यहना । . मलकृन । (वेदात) (४) प्रस्थानमन कर (१५) कात्यायनप्रीतमम्। महामहोपाध्याय मगज महाराज पाचिन श्रीकाचार्यविरचितमा यम हैतम् । १५ (१५) देदा नपारिजानसौरभ माम अनमीमांसा- (१०) प्रभसूधभाष्यम् । श्रीभाराचायविर- भाष श्रीनिम्बान विरचितम् ।। चित सपूर्णम् (वेदात ) (३१) योगदर्शनम् । परमहसराव सकाचार्य- (२१) श्रीहर्षप्रणीत खण्डनभएडयम् । आ- भारायण शचित-येगमद्धा तपद्रि न दपूर्णविरचितया खएडनफरिकाव कासमास्यया व्यम्य सवलितम् ।। भनाख्यया व्याख्यया विद्यासागरीने । (.) वेदा तदर्शनम् ।परमहमा रत्र जकाचार्य- प्रसिद्धपा समनम्। (वेदात) १४ श्रीरामानन्दसरस्वत स्वामिनाऽमत. (२२) आरुपातच न्द्रका श्रीभट्ट मनविरचिता १ कसमारण्याख्यामवपिनम् । (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम् -बालबोधिनीव्याख्य (५८) विश्वप्रकाश । केश । विवरश्रीम- याऽवतरणिक्याच सहितम् । हेशरमरिविरचित । (४) ब्रह्मसूपाने मराचिका वजनाथ (१९) मुमो धनः । श्रवनभचर्यविनत भट्टकता वेदात) श्रीमद्भागवत यख्या में स्वामी रेगुल- (१५) क्रोडपत्रसग्रह । अथ श्रीशालीशदूर- नाथदाचिनविरचितारण महिला। सिद्धातभागीशविरचिनानि अनुम नजा (१०) दारमित्रेक्ष्य । महामहर यायधीरे- गदीच्या प्रत्यक्ष नुमानगादावर्या प्रय श्रमियवराचित पुजप्रकाश ।.. सानुमानम थुर्या व्युत्पत्नित्र दस्य शनि- (1) पदनामदातमाह वादस्य मुनिवदस्य श-दशनिप्रकाशि म्तपरनामा ! अनच रनमत्र- काया कुमुमानलेश्च कोडपमाणि मिविरचिन (५६) नन्नम्त्रम् , द्वैताद्वैतदर्शनार्थमुन्दरभ- अपुरुषोत्तमप्रमाद न अz. दृचितमिद्धातसेतुकाऽभिध महित मुधतराष्ट्रिय ख्यटक्य महेन। ३ श्रीदेवाचार्यवर्णनसिद्धा तमहायुतम् । (१) सनुमनदर्श मित्यरमहमत्रि- (१०) षड्दर्शनममुच्चय । बेनयापिक्का क्चनियमध्यम पावर पिलजेनशरिक्जमिन यदर्शनमईप । मणिभदानीक्या महत ! हरिभद्र- (३) यशवम्बम्मने बिनम्नमस्काया- चिन' । सरसोया । स्यसमममित रहना ! न्य- (५८) शुद्ध द्वैतमार्तण्ड प्रकाश यख्यामहेन ।। वासापाय ८ २ २ । -- ·February 1916. CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES, A COLGEOTON Or Kar & EXTRAORDINARY SANSKRIT T'orke. NO. 218. व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधिः। पर्वतीयविश्वेश्वरसरिविरचितः। सीताराम शास्त्रीणा परिशोधितः । Registered A cccrders to det XXV. of 1867 VYAKARANA SIDDHANTA SUDHÂNIDHI BY Vigrestar SÊNI, Ellited by Pixdit Bita Ratna Sastri Sliende A Scholur of the Benares Sanskrit College FASCICULUS YI- SARATAS PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE BENARES AGENTS TAYARBASARY),?,'LSAR, PANDITA JYES11THARAM MUKUNDAJI, BOMBAY: PROBS THAIN & CO; BOOKSELLERS, LONDON, Printed by Jai Krishna Das Gupta, at the Vidya Vilas Press BENARES, Price Rupwe on?, ·20610 प्रथमपादे परिशिष्टाहिकम् ।९। प्राप्तायाः पदसंज्ञाया निषेधात 'परमवाचा' इत्यादि सिद्धम् । न चैव 'सुवा' 'मुराजा' इत्यादी कुत्वनलोपादिकं न स्यात्, समु. दायावययोयोरप्युक्तरत्यिा पदसंज्ञानिषेधात् इति वाच्यम् । "असर्वनामस्थाने इत्पा"यचि भम्" इति सूनात् यचीत्यपकृष्प अजादौ सर्वनामस्थाने पदत्वनिषेधाद सौ पदसंज्ञासद्भा- वात् । न चैवं श्रूयमाणेऽपि सौ पूर्वस्य पदसंज्ञापत्तिः । इष्ट. त्वात् । तस्मात्समासचरमभागस्यानादौ मुपि न कचित्पदसं- क्षेति सिद्धम् । न चैवं 'दूरान्मुक्त' इत्यादावलुक, 'होतापोतारौ' इत्या. दावनइ च न स्यात् उत्तरपदे तद्विधानादिति वाच्यम् । उत्तर- पदशब्दस्य समासचरमावयवे रूढतया तत्र पदसज्ञाऽनपेक्षणा- द । न चैवमपि 'दधिसेची' इत्यादी "सात्पदायोः" इति पत्वनि- पंधो न स्यादिति वाच्यम् । पदादादिः पदादिरिति व्याख्या- नात् । पदोत्तरत्वे सति शब्दान्तरस्यादिरिति यावत् । न च रामेषु इत्यादावपि निषेधापत्तिः । “स्वादिषु"इति या पदसशा तामादायोक्तनिषेधस्याप्रत्तेः । वत्र च सात्तिग्रहणस्यैव झापक- त्वात् । युक्तं चेदम् । पदस्यादिरिति व्याख्याने 'दघिसेचौ' इत्यादौ पत्वस्य दुर्वारत्वाद् । “गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः" इति वक्ष्यमाणत्वात् । न च ब- हुसेचौ इत्यादौ पत्वापानिः बहुचः प्रत्ययत्वेनापदत्वादिति वाच्यम् । बहुचः परस्य नेति वचनस्यारभ्यत्वात् । तथा हि पदाद इत्येव वाच्यम् । पदात्परस्य सस्य पत्वं न स्यादित्यर्थः । आदिपदस्थाने च बहुच् प्रक्षेप्यः बहुचः परस्य सस्य न पत्त. मिति । वार्तिककृता तु 'परमवाचा' इत्यादिसाधनाय मेवारम्धम् । तदाह- ·. ५०२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये "उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ' इति । उत्तरेत्यनेनोत्तरपदं गृह्यते । तस्य पदत्वे इति समासः स. मासचरमावयवस्य पदसंज्ञायां कर्तव्यायां लुमता लुप्ते प्रत्यय- लक्षणं न भवति । 'दधिसेची' इत्यादावपि पदसंज्ञानिपेधवार- णाय अपदादिविधाविति । पदादिविधौ तु कर्त्तव्ये भवत्येव प्रत्ययलक्षणमित्यर्थः । एवं च प्राक् सुबुत्पत्तेः समासोऽत्र ना- भिधेयः । 'धनक्रीता' इत्यादिसिद्धये तदनित्यत्वस्वीकारात् । कैयटस्तु नायमुपपदसमासः किं तु 'दनः सेचौ' इति प- टीसमासः, अनभिधानाच सोपपदान्न विच, अतो 'दधिषे- चौ' इत्यादेः नापत्तिरित्याह । एवमपि "बहुपूर्वस्य च" इति वचनं कार्यमेव, बहुचि कृते विशिष्टस्यार्थवचात्मातिपदिकत्वा- त्सुपो लुकि पुनर्विशिष्टात्सुवन्तरोत्पत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् अन्त- वर्तिविभक्त्या पदसंज्ञामाश्रित्य कुत्वं मा भूत् इति । अत्र वदन्ति-"प्रत्ययलोप"इति सूत्र एव 'उत्तरपदत्वे च पदा- दिविधौ"बहुपूर्वस्य'इति पठनीयम् । पदादिविधावेव मत्ययल- क्षणं न तु पदान्तविधौ इति नियमार्य चेदं वाक्यद्वयम् । एवं च नपरित्यागालाघवम् । एवं च सावपि पदम् इत्यपि नास्ति । पूर्वोक्तपकारस्यानादरणात् । अत एव इल्डयादिसूत्रे भाप्यम्- 'अथसावपि पदं भवति । एवमप्युभयतः स्पाशा रज्जु इति। 'अभूवन्' इत्यत्र जुम् न भवति । आत इत्यस्य नियमार्थत्वात् । न च देवदत्तं याजयानकार इत्यत्र लुकं वाधित्वा परत्वाद तिवादिषु "आमः" इति तेपां लुकि प्रत्ययलक्षणेन तिडन्तत्वाद आमन्तस्य निघातस्ततः परस्य निघातनिपेघश स्यादिति वा. रूपम् । येननामाप्तिन्यापेन लावस्थायामेव तिवादीन् बाधि. 'त्वा लुकमवृत्तेः । तदुक्तम्- ·, प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९ । 'आमि लिलोपात् तस्य चानिघातस्तस्माच निघात' इति । न च देवदत्तो युष्मत्पुत्र इत्यादौ पप्ठ्यन्तस्य विहिता यु- प्मदस्मदोरादेशाः स्युरिति वाच्यम् । स्थग्रहणेन श्रूयमाणायां विभक्तावेव तद्विधानात् । “समये तिष्ठ मुग्रीव" इत्यादौ समयं मा हासीरित्यर्थावगमात् तिष्ठतेरहानौ वृत्तेः । न च विभक्ति- विशिष्टयोरेव वस्नसादि न तु प्रकृतिभागमात्रस्येत्यर्थ स्थग्रहण. मिति वाच्यम् । पष्ठीचतुर्थीद्वितीयानामिति निर्देशनापि तत्सिद्धः। अथ "चिणो लुक्" इति तलोपे कृते 'अवधि भवता दस्युः' 'अगायि भवता ग्रामः' 'अध्यगायि भवता अनुवाकः, इत्यादौ "हनो वध लिडि" "लुडि च", "इणो गा लुडि", "इडश्व" । "विभापा लुङ्लूडोः" इति हनिणिहादेशा न स्यु- रिति चेन्न । लुङि यदार्द्धधातुकं तस्मिन्विपये तेषां विधानात् लादेशात्मागेव तेषां प्रवृत्तेः । तस्माद्वस्तुतोऽङ्गस्य कार्य न भव- तीति सिद्धान्तः। अचोऽन्त्यादि टि ६४। निभरणे पष्ठी। जातावेकवचनम् । अचां मध्ये योऽन्त्यो- ऽन् तदादि शब्दस्वरूपं टिसंज्ञम् । प्रदेशाः "टित आत्मनेपदा. नाम्" इत्यादयः । अन्त्य आदियस्येति बहुव्रीहिः । नित्य- सापेक्षत्वात्समासः । यत्र तु हलन्तस्तत्र तद्विशिष्टस्यैव संज्ञा । तेन कुरुते इत्यादावकारस्य, कुर्वात इत्यादौ च आकारमकार- योरेत्वम् । अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा ६५॥ अन्त्यादलः पूर्वो वर्ण उपधासंज्ञः । “पुगवलघु- ·५०४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये पधस्य च" इति इकारस्य गुणः । ननु पूर्वस्यावध्यनव- च्छिन्नस्यैवोपादानात् शास इत्यत्र शकाराकारसमुदायस्यैयो- पधासंज्ञा स्यात् । समुदायावयवसान्निधौ एकाचिनन्यायेन समुदायस्यैव कार्यित्वात् । तथा च "शास इददहलोः" इती- चं समुदायस्यैव स्यात् इति चेत्र । पूर्वपदस्योत्सर्गतोऽव्य- चहितपूर्वपरत्वात् । समुदायसंज्ञायामपि “अलोऽन्त्यस्य" इति परिभाषया ऽनतिमसगाच । अथ "नानर्थकऽलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे" इति प्रति- पेधः स्यात्, शब्दस्यावृत्तिर्न तु अर्थस्येत्यभ्यासस्यानर्थकत्वाद "भृवामित्" इत्यादेः सर्वादेशत्वचारणाय अनभ्यासेत्युक्तम् । वि. कारश्च भावात्मक एव, तेन देहि इत्यत्र अभ्यासलोपः सर्वा- देश एवेति । मैवम् । “तस्य लोप" इति सूत्रे मिटुडूनां सर्व- लोपार्थ "तस्य" इति पदोपादानादेतस्याः सूत्रानभिमतत्वात् । भाष्यकृताऽपि तत्पयोजनानामन्यथोपपादितत्वात् । तथा हि "अव्यक्तानुकारणस्य" इति पररूपं तावदन्त्यस्य न भवति । "नामेडितस्यान्त्यस्य तु वा" इति ज्ञापकात् । अन्य. थाऽऽडितस्य वेत्येव यात् । “बसोरेदी" इत्यत्रापि लोपन- इणानुवृत्तावपि पुनर्लोपग्रहणसामर्थ्यात् सर्वादेशः । तथाच सूत्ररचना "घोरभ्यासस्य लोपोहो" । व्याख्यातम् । “असे. चैत्" अस्ते?थ एद्भवति हौ परे इत्यर्थः । यद्वा लोपम्श् इति छेदः संज्ञायां शकारानुसन्धस्य प्रयोज- नाभावादादेशे संज्ञिनि सर्वादेशत्वमतिः।"दिशकारको निर्देश" इति भाष्यम् । तत्र लोपइति भिनं पदम्। लोपराब्दस्य कृदन्तस्य संझिनाऽर्थनार्थववाद्विभक्ती कृतायां शकारः प्रतिनिश्यिते । तस्य चोपदेश एव इत्सनायां सदिशो लोपः सम्पयते । न च ।

·प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् ।९। शालि परे यः संयोगस्तदादित्वात्सोलोपे एकशकारकपाठेनैव निर्वाह इति वाच्यम् । स्पष्टार्थ न तल्लोप इति भावात् । अत एव "अन उपधालोपिनः" इत्यादावल्लोपो न कृतः । यद्वा "झलो झलि इतिवत् निमित्तकार्यिणोरकपदस्थत्व एव "स्को"इत्यस्य प्रवृत्तिः न च 'आभ्याम्' इत्यादौ "इलि लोप" इति अककारस्य इदम इदो विहितस्य लोपस्यान्त्यप्रतियोगिक- वापचिर्दुारेति वाच्यम्। "अनाप्यकः" इत्यस्मात् 'अन्' इत्यनु- हत्या हलीति सप्तम्या अन् इत्यत्र पष्ठी प्रकल्प्य अन एव लोपवि- धानाद, अलोऽन्त्यपरिभापया नकारमात्रस्य लोपे "अतो गुणे" इति पररूपे च 'आभ्याम्' इति सिद्धेः । न च तथापि "अत्र लोपो ऽभ्यासस्य" इत्यत्रान्त्यादेशत्वपसङ्गतावस्थ्यम् । अनाभ्यासत्वाश्रये लोपो, न तु तदेकदेशे इति व्याख्यानात् । ननु ददौ, दधी इत्यादिवारणाय सनीत्यस्य, जिज्ञपपिपति इत्यादिवारणाय सादाविति सन्विशेषणस्य, यियक्षति इति वार- गाय मीमेत्यादिप्रकृतिविशेषाणाम् , "मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा" इति मुमुक्षति गाम् इत्यादिवारणाय विपयविशेषस्य च लाभा- यमेवावग्रहणमिति चेन्न । अनुत्यैवैपां सिद्धः । न च तथाऽपि "विभापा भवद्भगवदघवतामोश्चावस्य" इति पार्तिकेन विहित ओकारो वकारमात्रस्य स्यात् इति वाच्यम् । वस्येत्यपहाय अवस्येति निर्देशसामर्थ्यात्सर्यादेशत्व- सिद्धे। तस्मात्समुदायसंज्ञायामपि न दोपः 1 संयोगोपपत्वादि. व्यवहारोऽप्यत्र सङ्गच्छते । पक्षान्तरे स्ववयवधर्मस्य समुदाये समारोपो बोध्यः । यद्वा, अल इति नसन्तम् । न च पूर्व इत्येकवचनान्तेन सा. ६४ ·५०६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये मानाधिकरण्यानुपपत्तिः । पूर्व इति जसन्तस्यैव छेदात् । अन्त्य- स्याल्त्वलाभस्त्वार्थः। यद्वा, अल इति निर्धारणे षष्ठी । जातावेकवचनम् । अला मध्येऽन्त्यात्पूर्वोऽल् इत्यर्थः॥ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य६६। 4 सप्तमीनिर्देशे पूर्वस्यैव कार्य स्याचच निर्दिष्टे अव्यवहितो. चारिते । निश्शब्देन नैरन्तर्यस्य दिशिना चोचारणस्य लाभा- छ । नियमार्य चेदम् । “इको यणचि" इत्यादीनामनियतप्र- वृत्तिमसमको यस्तर्कितोऽभावस्तत्मतियोगित्वात् । यदीदं वचनं नस्यात् तर्हि पूर्वस्य परस्य समीपस्यानन्तरस्य व्यवहितस्याव्य- वहितस्य वा इको विनिगमकाभावात् यणादेशः स्यात्। सति त्व. स्मिन्पूर्व एव विश्राम्यतीति । "इको यणचि" इत्यत्र हि भावल- क्षणा सप्तमी आचे सतीत्यर्थः । सत्वं च पूर्वपरोभयसाधारणम् । एवमुपश्लेषोऽपि । तयाच कार्यप्रतियोगित्वनिमित्त्वयोरेका युगपदसम्भवात् 'दध्युदकम्' इत्यादौ पर्यायेण द्वयोर्यण् स्यात् अतः पूर्वस्यैवेति नियम्पते 'अग्निचित्' इत्पत्र व्यवहितपूर्वेऽपि प्राप्तस्त्वव्यवहितस्यैवेति । यत्तु सदसप्तम्यां "तस्मिन्"इति परिभाषा नोपतिष्ठते इति "श्नामलोपः" इति सूत्रे भाष्यकैयटयोरुक्तम् । तत् पूर्वपक्षिणः प्रौढिवादमात्रम् । ननु तस्मिन्निति शब्दो पत्र निश्यिते यथा- --"तस्मि- माणि च युप्माकास्माकों", तवायं प्रवत । 'गवित्ययमाह' इत्यादौ इतिशन्देन शब्दस्वरूपस्यैव बोधात् । न च तत्र प्रयो. मनाभावः । हे यौष्माकीण अस्मभ्यं देहि, हे आस्माक यम- ·प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९। ५०७ भ्यं ददामि' इत्यादौखमणभ्यां परस्यादेशव्यात्तेः फलता । मैवम् । लोके शब्दस्पार्थपरत्वात् इतिना शब्दपरत्वकल्पनाव, व्याकरणे तु शब्दपरत्वात् इतिनाऽर्यपरत्वसिद्धः । इतिकरणस्य पदार्थविपर्यासकरत्वात् । तत्रैव पूर्वशब्दोचारणापत्तेश्च । एतत्व प्रारम्भापेक्षया लाघवात् । तस्मात्सप्तम्यन्तानुकरणमेव तस्मि- निति । सर्वनाम्ना अचि इलीति विशेषाणां संग्रहात्, "तस्पा- पत्यम्" इत्यादिवत् ।। तस्मादित्युत्तरस्य ६७॥ पञ्चमीनिर्देशे उत्तरस्यैव कार्य स्यात् तसाव्यवहितस्य । तेन " तितिकः" इति निघातः 'अग्निमीळे' इत्यत्रैव न वीले- ऽग्निमित्यत्रापि । दिग्योगलक्षणा चेयम् । कारफविभक्तरसम्भवात् । तया- चोत्तरशब्दवत्पूर्वशब्दस्याप्पध्याहारापचे व्यवहितस्याप्युचरस्य कार्यप्रसाच नियमार्थमिदम् । तेन 'उत्यानम्' इत्यत्र "उदः स्थास्तम्भोः" इत्यस्य न मसहः। यद्वार्चिकम्- "तस्मिस्तस्मादिति पूर्वोत्तरयोयोगयोरविशेषाभिपमार्य च- धनं दध्युदक, पचत्पादनम्" इति । इहापि तस्मादिति पञ्चम्यन्तानामनुकरणम् न तु पत्र त. स्मादिति शब्दस्तत्रैतदुपस्थित्यर्थम्, पूर्वोक्तयुक्तः । नन्वत्र प्रयोजनामावादेव शङ्काऽनुदयः तस्मान्नुह अत आदेः" इति दीर्यादकारात्पूर्वस्या- स्थासम्भवात् । "तस्माच्छसो नः पुंसि" इत्यत्रापि तान् इत्यादौ पूर्वसवर्णदीर्घात् पूर्वस्य पकारस्य नत्वापतेः पष्ठी- दिहला " ·- ५१० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये स्थाने पञ्चमी, छान्दसव्यत्ययात् । तेन दीर्घस्यैव तुक्न तु छस्य, "विभाषा सेनासुराच्छाया" इति लिङ्गाच्च । अन्यथा छकारोत्तरं तुझसङ्गे श्चुत्वे "खरि च" इति चत्वें चकारयं स्यात् । ननु प्रत्ययविधावपि “गुप्तिकिझ्यः" इति पञ्चम्या: सन् इति प्रथमायाः पष्ठीमकल्पकत्वं स्यात् । न चेष्टापत्तिः आदेशान्तरपतिनिर्देशाभावात्सनः सनादेशे दोपाभावादिति वाच्यम् । स्थानिन एवात्र निर्दिष्टत्वादादेशस्योपदेशाभावा- दिसंज्ञाऽनुपपत्तेः । स्थानिनोऽप्युत्पत्तिकाल एव निवृत्यभिमु- खतया प्रतिपन्नस्य इत्संज्ञाऽनन्वयात् । अत्राहु:- परत्वविशिष्टस्य सन उत्पादनेनोपक्षीणायाः पञ्चम्या ना- स्ति प्रकल्पकत्वामिति । षष्ठी हनुवादविभक्तिः । स च यथा- प्राप्तस्य । प्रत्ययविधौ च तस्य पूर्वमप्रसिद्ध्याऽनुवादानुपपत्तेः। अनियमे नियमकारिण्याः परिभाषाया अनियमप्रसत्यभावे प्रत्त्यनहत्वाच । तस्मात्मत्ययविधौ पञ्चम्यो न प्रकल्पिका इति॥ स्वंरूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा६८॥ शब्दस्य स्वकीयं रूपं संनि शन्दशाने या संज्ञा तो विना इति दीक्षिताः। नव्यास्तु "अणुदित्सवर्णस्य" इत्यादिषु प्रथमान्तानां संसासमर्पकलेन पष्ठन्तानां संझिसमर्पकत्वेन दृष्टत्वात् स्वं रूम अन्दस्य संज्ञा स्यादित्यर्थः । तया च प्रत्ययलोपसूत्रे मा यम्- "स्वं रूपं अन्दस्य संज्ञा भवतीति इन्तेरपि हन्तिः संज्ञा ·प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९ । भविष्यतीति अत्रापि रूपं शब्दस्य संज्ञेति" इत्याह । हरदत्तस्तु-'ग्राह्यमित्यध्याहार्यम् । शब्दस्येति "कृत्यानां कर्तरि वा" इति षष्ठी । तेन शब्दः स्वमेव रूपं ग्राहयतीत्यर्थः । रूपपदं चाग्न्यादिपदवृत्तिजातिपरम् । व्यक्तिद्वारा च कार्य- योग, इति व्याचल्यो। तेन "अग्नेर्दक" इति अग्निशब्दादेव ढक् न तु वदिशब्दात् । अशब्देति किम् । "उपसर्गे घोः" इत्यादौ धुशब्द. स्वरूपं मा ग्राहि, किंतु दाधारूपा धातव एव गृोर- निति । तेन घुधातोः शब्दार्थान्न किमत्ययः । स्वपदं च यत्र यः शब्द उपाचस्तत्परम् । शब्दे शास्त्रे संज्ञेति सप्तमीसमासः । षष्ठीसमासे कर्मादिष्वर्थसंज्ञासु स्वरूपग्रहणापत्तेः । ननु रूपग्रहणं विनाऽपि स्वशब्देन तदेव ग्राह्यम् । प्रती- तावुपदेशानपेक्षादसाधारणत्वादन्तरङ्गत्वान्नियतोपस्थितिकत्वा- ध, अर्थस्य प्रतीतो शक्तिग्रहापेक्षत्वात् पर्यायान्तरवोध्यत्वेन साधारणत्वात्पदधीजन्यज्ञानविषयत्वेन पहिरगत्वात् अनु. करणदशायामानवगमादनियतोपस्थितिकत्वाचेति । अत्राहुः-इहार्योऽपि विवक्षितो रूपवदिति ज्ञापनार्थ रूप- ग्रहणम् । तेन "अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य" सिद्धम् । ज्ञापक- वशादर्थस्य, स्वं रूपमिति वचनाच शब्दस्येति, सिद्धमर्थवद्ग्रह- णम् । तेन 'काशे' इत्यादौ "शे” इति प्रगृह्यत्वं नेत्यादि । यत्र त्वर्थवदूपेण शब्दो नाश्रीपते तत्र नेदमुपतिष्ठते । य- था-वर्णग्रहणेपु, टेरेत्वं, तेनानर्थकस्यापि टेरेत्वं भवति । अत्र भाष्यकृता-नैतत्समारभ्यम् । लोके हि योग्यताल. क्षणेन सम्बन्धेन शब्दोऽयं वोधयति । व्याकरणेऽपि पशुरप. त्यं देवता माश्च उदश्चो भरता इत्यादावर्थ एव गृह्यते । "अग्ने- ·५१२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये र्दक" इत्यादौ वर्षेन सह प्रत्ययस्य पौर्वापर्यासंभवात् शब्द- स्यैव ग्रहणम् । "व्यापातिपदिकात्" इत्यधिकाराच । न चाशब्दसझेत्येतदर्थमारम्भः । घुसंज्ञारम्भादेव घुधातोरा- हणात् । “व्यवहाराय नियमः" इत्युक्तवाद । एतेन'कुमारीघ इत्यत्र "घरूप" इति इस्वो ऽभावप्रतियोगीति व्याख्यातः । "ई इल्पयोः" इत्यत्र तु घुशब्दस्याकारन्तत्वाभावादेव नोपादान- म् । पर्युदासाभावे यद्हणप्रसक्तिस्तस्यैव पर्युदासाभ्युपगमात् । न चार्थवद्हणपरिभाषाज्ञापनार्थम् । तस्या न्यायसिद्ध- त्वात् । शब्दविशिष्टस्यैवार्थस्योपस्थितेरौत्सगिकत्वात् विशे. प्ये कार्यवाघाविशेषणीभूतशब्दे कार्यप्रवृत्तर्वाच्यत्वात् अर्थ- स्य परित्यागापेक्षया शब्दविशेषणत्वेन कार्यिनियामकताया एव युक्तत्वात् । मत्यासत्या च स एव शन्दो गृह्यते, न तु तत्पर्यायः, अ- नुपस्थितत्वात् । अत एव आग्नेयम् इत्यादौ अनिपदेनैवोपादा- ने देवतात्वम्, न तु पर्यायान्तरेणेति "विधिशब्दस्य मन्त्रवे" इत्यधिकरणे सिद्धान्तः । एतेन "अभिव्यक्तपदार्था ये" इति न्यायो, गौणमुख्यन्यायोऽपि व्याख्यातः । गौणार्थस्य प्रथम- मनुपस्थितत्वात् । न चोचरसूत्रचतुष्टये "खं रूपम्" इत्यस्यानुत्पर्यम् । तां विनाऽपि निर्वाहात् । ग्रहणकसूत्रे स्वस्यापि स्वसाव. यदि ग्रहणसिद्धेः। अन्पथा 'अवात्ताम्' इत्यादौ "झलो झलि" इति लोपानुपपत्तेः । व्यक्तिभेदस्यात्रापि सुलभत्वात् । एवं तपरसूत्रेऽपि । “आदिरन्त्येन" इत्यत्रादिपदाच्या सिद्धम् । तत्र लिक "नादिचि" इति निषेधः । अन्यथा "मयमयोः पूर्वसवर्णः" इत्पत्र “अका" इत्यनुवृत्तरकारस्प संग्रहणाभावे ·. प्रथमपादे परिशिष्टाहिकम् ।९। तदनसत्या निषेधवैयात्। “येन विधिः-"इत्यत्रापि तस्य च" हात चार्तिककृतैव वाच्यत्वात् । तस्मात्सूत्रमिदं प्रत्याख्यातम् । "सित्ताद्विशेषाणां रक्षाद्यर्थम्" । मिदित्युपलक्षणम् । किभिः ल्लिङ्गासङ्गेन विशेषाणां संज्ञति वक्तव्यम् । तेन "विमापाक्ष- मृग-” इति सूत्रे वृक्षस् मृगम् इत्यादि पाट्यम् । विशेषाणामेव द्वन्द्व एकवत् । प्लक्षन्यग्रोधम्, प्लक्षन्यग्रोधाः । इदं च न्याय- सिद्धम् । पर्यायाणां सहपयोगाभावात् सामान्यविशेषाणां चार्थाभावात्सामान्येन विशेपाणामाक्षेपात् इन्द्रस्यैवानुपपत्तेः । "पिपर्यायवचनस्य च स्वाद्यर्थम्" । चकारात्स्वरूपस्य विशेषाणां च ग्रहणम् । “स्वे पुपः" । पोपं पुष्टः, अश्यपोपम, स्वपोपम् । इदं वाचनिकमेव ।। "जित्पर्यायस्यैव राजाद्यर्थम्" "सभा राजामनुष्यपूर्वा"। इनसभम्, ईश्वरसभम् । नेह राजसभा, हरिश्चन्द्रसभा। इदमपि न्यायासिद्धम् । नपश्लेपेण अराजेति पर्युदासाश्रयणात् राजा सदृशानां तत्पर्यायाणामेव ग्रहणान् । न च सस्यापि स्वपर्यायत्त्वम् । स्वभिन्नत्वे सत्यभिन्नपत्तिनिमित्तकत्वं पर्यायत्वमिति स्वीकारान् । विशेषणेन स्रस्य, विशेष्येण च विशेषवाचकपदस्य वारणात् । इनशब्दो राजशब्दप- र्याय इत्यस्य राजशब्दभिन्नत्वे सति राजशब्दशक्यतावच्छे- दकधर्मावच्छिन्नशक्यताक इत्यर्थः । "झित्तस्य च तद्विशेपागां च मत्स्याद्यर्थम्" । "प. क्षिमत्स्यमृगान्हन्ति" । मात्स्यिकः, शाफरिकः । न तु पर्या- यवचनानाम् अनिमिपान्दन्ति । 'मीनस्येप्यत' इति भाप्यम् । मैनिकः । 'मृगपक्षिणोस्तु पिनिर्देशः कर्चव्यः । तेन सरूपस्य ·५१४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये पर्यायाणां विशेषाणां च ग्रहणम्' इति व्याख्यातारः । इदमपि वाचनिकम् । अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः६९। अविधीयमानोऽण् उदिच्च सवर्णस्य चकारात्स्वस्य च संज्ञा स्यात् । अत्राण परेण णकारेणेति मागुक्तम् । “अस्य च्यौ"। शुलीस्यात् मालीस्यात् । एरच् । जयः, लयः । “ऋदोरप्" स्तवः, पवः । “उरण रपरः"कर्ता, किरति । "ऋदारप्"इस्पत्र इस्वकारस्य तु न ग्रहणम् दीघाामनण्त्वेन सवर्णग्राह- कत्वं नास्ति इति सिद्धान्तात् । एतेन "अष्टन आ विभक्तो" इत्यादिकं व्याख्यातम् । “अमत्ययः" इति पर्युदासाच्च । दी- Cणामनणत्वं च ग्रहणकशास्त्र एव वाक्यापरिसमाप्तिन्यायात् । "उरण्" इत्यादौ तु तेपामप्युपादानम् । तेन कारक इत्यादी रपरत्वम् । तस्माद्दीर्घाणां ग्राहकत्वं नास्ति ग्राह्यत्वं त्वस्त्येवेति फलितार्थः । अप्रत्यय इत्युदितो न विशेषणम् । “कुहोश्चुः" चकार, जगाद । अत एव "भाव्यमानोऽण सवर्णान्न गृह्णा- ति" इत्याहुः । तुक्नुडादयस्तु नोदितः, "प्रतिज्ञानुनासिम्या: पाणिनीया" इत्यभ्युपगमात् । अप्रत्ययः किम् । विधीयमाना. नां प्रत्ययादेशागमाना ग्राहकत्वं मा भूत् । तेन “अत इञ्", "इदम इश्", "भुवो चुक्" इत्यादौ न दीर्घादि । न च इ. भादीनां अनणत्वादेव न ग्राहकत्वमिति वाच्यम् । उपदे- श इत्यनुसत्या सूत्रान्तरगतानामेव हलामित्संज्ञापत्ती इका- रादीनामेव विधेयत्वपर्यवसानात् । स्यादेतत् । "अकः सवर्णे दीर्घः' इत्यत्राकारोऽष्टाद- शानां ग्राहकोऽस्तु अण्त्वात् । अस्तु च इकारादीनामपि "आ.

·- प्रथमपादे परिशिष्टाहिकम् ।। दिरन्त्येन-" इत्युक्तेः । ईकारादयो दीर्यास्तु कयं ग्राह्याः । तद्वाचकस्य इकारादेः मूत्रेऽनुपादानात् । अक्शब्देन तदुप. स्थितिरिति चेत्, तर्हि वाक्यार्थे तेऽनुयन्तु । पदार्थसंसर्गस्य घा- क्यार्थत्वात् । न तु तेऽपि स्वार्थोपस्थापकाः । अनुच्चरि- तत्वात् । अत एव 'ऋचं वेत्ति' इत्यादौ शब्दविशेपं वेत्ति इत्ये. वार्थो न तु तदर्थ वेत्ति' इति । तथा च वार्तिकम् - "तत्र प्रत्याहारग्रहणे सवर्णाग्रहणमनुपदेशात्", "इस्वसं- प्रत्ययादिति चेदुचार्यमाणमंमत्यायकत्वाच्छन्दस्यावचनम् इति। शब्दस्याप्रतीयमानस्यावचनम् अर्थामतिपादकत्वमित्यर्थः । अत्राहु-प्रत्याहारग्रहणे सर्वत्र तहाच्यवाच्ये निरूढलक्ष- णा, “दीर्घाजास च" इति ज्ञापसात् । तद्धि "प्रथमयोःपूर्व- सवर्णदीर्घस्य निषेधः । न चाक्शब्दवाच्यो दीर्घो ऽस्ति । त. था च निषेधस्य निर्विपयत्वापत्तिः । आकारस्य सच्चेऽपि तत्र "नादिचि" इत्येव सिद्धेः । "प्वादीनाम्" इत्यादिनिर्देशाचेह लिङ्गमिति । अत्रेत्थं प्रत्यवतिष्ठन्ते-'ऋचं वेत्ति' इत्यत्र अर्थत्वेनार्थस्य क- मतया वेदनान्वय आपाद्यते अग्नित्वादिना वा ? । नायः । ता. दृशयोधेऽर्थपदोत्तरद्वितीयाज्ञानस्य हेतुत्वात् । नान्त्यः । तत्रा- प्यनिमिति धियो हेतुत्वात् । न च यत्र कैयटोक्तरीत्या ऋक्- शब्देन प्रकरणादिवशात् 'अग्निमीळे' इत्यादिकपा ऋक् प्रतीयते तत्र अर्थ बोत्त' इतिबोध आपाद्यत इति वाच्यम् । अर्थत्वविशिष्ट- वाचकस्य तदुत्तरद्वितीपायाश्चाज्ञानात् । ऋक्शब्दोत्तरं द्वितीया- यास्त्वानुपूर्वीविशेपावच्छिन्नाया रुच एव कर्मतावोधकत्वात् । अर्थस्य नक्शब्दार्थत्वाभावात् । न च ईडनादिकर्मफरोध आपायः । तदुत्तरकर्मविभक्तिज्ञानविरहात् । न च 'अनिमीळे ·५१६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये इत्यागर्यस्य कर्मतासंसर्गेण वेदनान्वयस्तथा 'अग्निमाळे वेत्ति' इत्यादिजन्य इवेति वाच्यम् । ऋचम् इत्यनेन सह वेदनस्य ज- नितान्वयवोपतया निराकासवात् । एतेनाग्निकर्मफवंदनवोधा- पत्तिरपि निरस्ता । उच्चास्तित्वस्य तु शाब्दयोधकारणतारच्छे ढके न निवेशः । पुस्तकदर्शनादिना शब्दस्मरणादपि तदुत्पत्तेः। शब्दोपस्थितशब्दस्य नार्थयोधकत्वम्, लिप्याद्युपस्थितस्य त्वस्त्येवेति वैपम्ये च मानाभायात् । एतेन देवदत्तपदस्य 'घट. म्' इति द्वितीयकवचनान्तपदे गृहीतमइतस्प 'देवदत्तं वेत्ति इति वाक्यात घटकर्मकवेदनयोगपतिरपि निरस्ता । घटमिति पद- कर्मवेदनान्वयबोधेन निराकाहत्वात् । अगादिसंज्ञानां पष्ठया- दिविशिष्टे इकारादौ सकतज्ञानाभावाच्च ।

·प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९। गम्यते" इति भाप्यमपि अध्ययनादिकर्मत्वादिविधेयोदेश्यतयेति शेपेण शाब्दपरतयैव नेयम्।"ऋछब्देन प्रकरणादिवशात् विशि- संनिवेशा ऋप्रतीयमानाऽपि स्वार्थ न प्रत्याययति"इति कय- टोऽप्युक्तरीत्येव व्याख्येय इति । 'उच्चार्यमाणैरेव प्रत्यायधि- तव्यमिति नास्ति नियमः। युद्-युपारूढास्तु प्रत्यायकाः। अस्ति च मध्यवर्तिनां बुद्धावारोहः । ततश्च संज्ञित्वेन प्रत्याय्यमा- नस्यापि प्रत्यायकत्वं भविष्यति। अत्र च ज्ञापकं “दीर्घाजसि च" इनि पतिपेध' इत्यादिपदमअरीग्रन्थस्याप्यत्र स्वारस्यम् । अत्रायं निष्फप. । शब्दोपस्थितस्य शब्दस्य नार्थबोध- कत्वम् । अनुकरणस्थले शब्दस्योपस्थितस्याप्यानवोध- फत्वात् । एतच "स्वं रूपम्-" इति सूने कैयटहरदत्तादिन- न्येप्पेव स्परम् । वार्तिकस्य तु नोक्तं व्याख्यानम् । अक इत्यनयैव पप्ठया तेपामपि स्थानित्ववोधनसम्भवात् । अत एव "द्विरेफमानय", "हिरण्यपूर्व कशिपुं प्रचक्षते" इत्यादिस्थले भ्रमरादिवृत्तिमत्वोधः सङ्गच्छते । अफ इति हि अइउऋल. इत्येषां संज्ञा । अनुकार्यानुकरणयोश्च भेद एवात्र विवक्षितः, अन्यथा विभक्त्यनुपपत्तेः। तथा च अफारोपस्थाप्यस्य अका- रस्य तदुपस्थाप्यानां दीर्घाणां यथा स्थानित्वं तथाऽपदो- पस्थाप्यस्य इकारादेस्तदुपस्थाप्यानां दीर्घाणां च तत् । अका- रादितो लक्षण्याभावात् । तस्मादनुचारितस्य कथं ग्राहकत्व- मित्येव पूर्वपक्षाभिप्रायः । सिद्धान्तस्तु-अन्यत्र तथात्वेऽपि प्रकृते शब्दोपस्थितशब्द- स्यापि ग्राहकत्वम् अन्यथा ग्रहणकशास्त्रं व्यर्थ स्यात् । “अस्य चौ" "एरनेकाचः" इत्यादावपि अकारस्योचार्यमाणस्य ग्राह- कात् अकाराद् भिन्नत्वात् । एतेन दीर्घस्य मम्भवेऽपि नादिनि, .

·५.८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये इत्यस्य वैयर्यम् इति निरस्तम् । अक इत्यत्राकारेणापि दीर्घ- ग्रहणस्य युक्तिसाम्यात् अनुपपच्या “दीर्याजसि च" इत्यस्य ज्ञापकताया. मुस्थत्वात् । अत एव यत्र स्वरूपेणोधार्यन्ते "अस्यच्चों" इत्यादी तवैषां ग्राहकत्वं स्यात इत्यपि कैयटेन पूर्वपक्ष उक्तः । अक इत्यादावप्पकारस्य सत्रणग्राहकत्वं न स्यात् इत्यापतेरपि तदाभमतत्वात् । तदयमर्थः-गवित्ययमाहेत्त्यादावनुकरणस्य तन्मारबो- धकत्वम् । अणां तु अनुकार्यनिघावच्छिन्नयावद्य. क्तिपरत्वम् । " अस्प" इत्यादिषु अकारस्पैवानुका- यत्वात् तद्भेदानामेव ग्रहणम् । अक इत्यादौ तु "आ- दिरन्त्येन" इति वचनात् यावतामनुकार्यत्वं तद्देदाना- | "आदिरन्त्येन" इत्यनेन अकारादि- विव "अणुदित्" इत्यनेन तद्भदेष्वपि सङ्केतितत्वात् । न च तत्र प्रत्येकमकारादीनामपि सवर्णग्राहकत्वस्य योध्यतया तत एव सिद्धौ अगित्यादीना तद्विलक्षण ग्राहकत्वं न वोध्यते गौरवादिति वाच्यम् । “दीर्घाजसि च" इत्यादीनां तद्वा- च्यवाच्ये निरूढलक्षणाकल्पकत्वमपेक्ष्य अगादिशब्दानाम् उक्तपरत्वकल्पकत्वस्यैव युक्तत्वात् । न च अणित्पत्र अण अक् अड् अन् अद् इत्यादिवोधाभावात् कथं तेपा यावयक्ति- परत्ववोध इति वाच्यम् । तदाऽपि तदुपस्थितेरावश्यकत्वात् शब्दव्यपदेशादेव झल्त्वमप्यायातीति भवदभ्युपगमात् । न च प्रत्याहारग्रहणाभारे "अस्य चौ" इत्यादौ ग्राह- कत्वानुपपत्तिः। अण्पदे तन्नाटत्येकशेपाणामन्यतमाङ्गीकारात् । अपि च भवन्मते वर्णग्रहणे ग्रहणकशास्त्रेण ग्राहकत्वम्, प्रत्या- हारस्थलेतु उक्तज्ञापकल पनिरूदलक्षणयेति पर्यवसितम् । मेव ग्रहणम् ·प्रथमपाद परिशिष्टाह्निकम् । ९ । तथा च अक इत्यादीनां ग्राहकत्वे ग्रहणकशास्त्रस्यानुपयो- गात् अपपदार्थपोधे च "आदिरन्त्येन" इत्यस्यैवापेक्षितत्त्वान्, ग्रहणकसूत्रेऽपि अण्पदेन दीर्घाणामुपस्थितौ वाधकाभावात् तेपामपि सवर्णग्राहकत्वापत्त्या 'दीर्घाणामनणत्वेन सवर्णग्राह- फत्वं नास्ति' इति सिद्धान्तभङ्गप्रमङ्गः। तथा च कैयट:-'अत्र हि सूत्रे प्रत्याहारसंनिविष्टा एव गृह्यन्ते । स्वात्मनि क्रियाविरोधात अनिष्पादाद, ग्रहणकशास्त्रान्तराभावाच अन सूने अकारादि- भिराकारादीनां ग्रहणासंभवः । अन्येषु तु प्रदेशेषु अनेन सूण अकारादिमिराकारादयो गृह्यमाणाः कार्याणि लभन्ते" इति । कौस्तुभेऽप्युक्तम्-'पदार्थसंसर्गो हि वाक्यार्थः । तद्रोधश्च पदा. र्थयोधोत्तरभावी । ततश्चाणमूत्रेण ये उपस्थितास्तेपां सवर्णग्रा. हकत्वं सूत्रार्थः । अण्शब्दवाक्षरसमाम्नायपठितेषु सङ्केतित इति तानेवायोपस्थापयति' इत्यादि । किं चैवं ग्रहणकसूत्रस्यैव वैयर्थ्यम् । उभयसाधारण्येन ग्राहकत्वस्य "दीर्घाद्-" इत्यादिनैव ज्ञापयितुं शक्यत्वात् । तस्मादुक्तरीतिरेव युक्ता । अत एव कैयटेन स्पष्टमुक्तम्-'तत्रा- फार उघारित "आदिरन्त्येन सहेता" इति मध्यपतितानां स्व- रूपस्य च ग्राहका, अस्माच वचनात्सवर्णानामपीत्यर्थ'इति ।नच तत्मत्याहाराधक्षरमात्रपरम् । अकारस्योपलक्षणत्वात् यक्तनो- क्तत्वात् इति दिक् । वार्तिककारस्त्वाह- "सवर्णेऽणग्रहणमपरिभाष्यमाकृतिग्रहणाद्" इति । अकारादिनिर्देशानां जातिपरत्वात् तदवच्छिन्नपावद्यक्ति- लाभात अण्ग्रहणं न कार्यम्। इस्वत्वं तु विधेयस्थले तद्विशेषणतया विवक्षितमिति नातिप्रसङ्गः । अनुवाद्यस्थले तु तदविवक्षणात्मर्व- ·“ " ५.८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये इत्यस्य वैयर्यम् इति निरस्तम् । अक इत्यत्राकारेणापि दीर्घ ग्रहणस्य युक्तिसाम्यात् अनुपपच्या "दीर्घाजसि च" इत्यस्य ज्ञापकताया मुस्थत्वात् । अत एव यत्र स्वरूपेणोच्चार्यन्ते "अस्यचौ" इत्यादौ तवैपां ग्राहकत्वं स्यात् इत्यपि कैयटेन पूर्वपक्ष उक्तः । अफ इत्यादावप्पकारस्य सवर्णग्राहकत्व न स्यात् इत्यापचेरपि तदाभिमतत्वात् । तदयमर्थ -गवित्ययमाहेत्यादावनुकरणस्य तन्मानबो- धकत्वम् । अणा तु अनुकार्यनिघावच्छिन्नयावद्य- क्तिपरत्वम् । अस्य इत्यादिषु अकारस्यैवानुका- यत्वात् तद्भेदानामेव ग्रहणम् । अक इत्यादौ तु "आ- दिरन्त्येन" इति वचनात् यावतामनुकार्यत्व तद्भेदाना- मेव ग्रहणम् । “आदिरन्त्येन" इत्यनेन अकारादि. विव "अणुदित्" इत्यनेन तद्भदेष्वपि सङ्केतितत्वात् । न च तत्र प्रत्येकमकारादीनामपि सवर्णग्राहकत्वस्य वोध्यतया तत एव सिद्धौ अगित्यादीना तद्विलक्षण ग्राहकत्वं न वोध्यते गौरवादिति वाच्यम् । “दीर्घाजसि च" इत्यादीना तटा- ज्यवाच्ये निरूढलक्षणाकल्पकत्वमपेक्ष्य अगादिशब्दानाम् उक्तपरत्वकल्पकत्वस्यैव युक्तत्वात् । न च अणित्यत्र अण् अक् अड् अच् अट् इत्यादिवोधाभावात् कथं तेषा यावद्यक्ति- परत्ववोध इति वाच्यम् । तदाऽपि तदुपस्थितेरावश्यकत्वाद शब्दव्यपदेशादेव झल्त्वमप्यायातीति भवदभ्युपगमात् । न च प्रत्याहारग्रहणाभारे "अस्य चौ" इत्यादौ ग्राह- क्वानुपपत्तिः। अण्पदे तन्त्रात्त्येकशेपाणामन्यतमाङ्गीकारात् । अपि च भवन्मते वर्णग्रहणे ग्रहणकशास्त्रेण ग्राहकत्वम्, प्रत्या- हारस्थलेतु उक्तज्ञापलभ्यनिरूढलक्षणयेति पर्यवसितम् ।

·प्रथमपादे परिशिष्टाहिकम् ।। तथा च अक इत्यादीनां ग्राहकत्वे ग्रहणकशास्त्रस्यानुपयो- गात् अक्पदार्थवोधे च "आदिरन्त्येन" इत्यस्यैवापेक्षितत्वात् , ग्रहणकसूत्रेऽपि अणपदेन दीर्याणामुपस्थितौ बाधकाभावात् तेषामपि सवर्णग्राहकलापत्त्या 'दीर्घाणामनण्त्वेन सवर्णवाह- कत्वं नास्ति' इति सिद्धान्तभङ्गममगः। तथा च कैयट:-'अत्र हि सूत्रे प्रत्याहारसंनिविष्टा एव गृह्यन्ते । स्वात्मनि क्रियाविरोधात् अनिष्पादाद्, ग्रहणकशास्त्रान्तराभावाच्च अत्र सूत्रे अकारादि- भिराकारादीनां ग्रहणासंभवः । अन्येषु तु प्रदेशेषु अनेन मूनेण अकारादिभिराकारादयो गृह्यमाणाः कार्याणि लभन्ते" इति । कौस्तुभेऽप्युक्तम्-'पदार्यसंसर्गो हि वाक्यार्थः । तद्बोधश्च पदा. थबोधोत्तरभावी । ततश्चाणमूत्रेण ये उपस्थितास्तेपां सवर्णग्रा. हकत्वं सूत्रार्थः । अण्शन्दवाक्षरसमाम्नायपठितेषु सङ्केतित इति तानेवानोपस्थापयति' इत्यादि । किं चैवं ग्रहणकसूत्रस्यैव वैयर्यम् । उभयसाधारण्येन ग्राहकत्वस्य "दीर्घाद्-" इत्यादिनैव ज्ञापयितुं शक्यत्वात् । तस्मादुक्तरीतिरेव युक्ता । अत एवं कैयटेन कार उच्चारित "आदिरन्त्येन सहेता" इति मध्यपतिताना स्व. रूपस्य च ग्राहका, अस्मार वचनात्सवर्णानामपीत्यर्थ' इति ।नच तत्मत्याहाराधक्षरमात्रपरम् । अकारस्योपलक्षणत्वात् युक्तेश्यो- तत्वात् इति दिक। वार्तिककारस्त्वाह- "सवर्णेऽग्रहणमपरिभाप्यमाकृतिग्रहणाद्" इति । अकारादिनिर्देशानां जातिपरत्वात् नदवच्छिन्नयावद्यक्ति- लाभात् अणग्रहणं न कार्यम्। इस्वत्वं तु विधेयस्थले तविशेषणतया विवक्षितमिति नातिप्रसङ्गः । अनुवायस्थले तु तदविवक्षणात्सर्व स्पष्टमुक्तम्-'तत्रा- ·भ ५२० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये ग्रहणम् । “अष्टन आ" इत्यादौ तु दीर्घोच्चारणसामर्थ्यान् दी- धव्यक्तिसमवेतमेव सामान्यं गृह्यते । पूर्ववया ब्राह्मणः प्रत्युपस्थय इत्यत्र विशिष्टव्यक्तिनिष्ठव्राह्मणत्ववत् । यदा, व्यक्तिरेव शब्दार्थः । जातिस्त्वशब्दार्थोऽपि अभेद- प्रत्ययहेतुरस्ति इति सर्वव्यक्तीनामभेदेनाश्रयणात् एकव्यक्तिनि- देशे सर्वव्यक्तिग्रहणसिद्धिः। आकृतिग्रहणात् इत्यस्य तु अयमर्थः- आकृतरेकाकारमत्ययनिमित्तत्वेन प्रतिपत्तिरिति । न चात्र ऋ. कारेण लकारग्रहणं न स्यात् । एकजात्यनाक्रान्तत्वादिति वाच्यम् । अत्राण्पदस्थाने ऋकारप्रक्षेपेण तत्सिद्धेः । तपरस्तत्कालस्य ७०॥ ननु तच्छन्दस्तपरपरः । तस्य कालानात्मकत्वात्तपरः का. लो यस्येति सामानाधिकरण्यमनुपपन्नम् । तथा चोक्तम्- आदित्यग्रहनक्षत्रपरिस्पन्दमधापरे । भिन्नमात्तिभेदेन कालं कालविदो विदुः ।। मैवम् । तत्काल इस कालो यस्येत्युत्तरपदलोपाभ्युपगमात् । तःपरो यस्मात्स तात्परो वा समकालस्य उचार्यतावच्छेदक- विच्छिन्नस्यैव ग्राहकः । तेन अत् इव इत्यादी इस्वत्वाव- वच्छिन्नपव्यक्तीनामेव ग्रहणम् । ऋदित्यादी ऋतात्युभयस. मन्धिनां पण्णां मिलिया द्वादशानाम् । तात्परस्योदाहरणम् । "द्धिरादेच्" इति । तेन त्रिमानादीनां एचां गुणवृद्धिसंज्ञावि- रहात् गगोदकम्, सबैलकम् इत्यादी न विमानाधादेश इति एओडित्यादिग्नयोः प्रश्चितम् । कार्यकालपर्श भाग्यमान- सादेव सार्णग्रहणवारणं तु दिन्ने तपरफरणं स्पष्टायगि त्यपि यदिगून ए विचारितम् । गुणानां भेदकत्वपक्षे तु तत्र ·प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९ । वपरत्वम् आकारार्थमपि गुणान्तरयुक्तस्य तस्य ग्रहणस्य फलत्वात्। इदं च सूत्रं विध्यर्थं नियमार्थं वेति पक्षद्वयमाकरसिद्धम् । तथा हि-अणित्यस्पाननुपया आकारादावभिन्न तत्कालानां सवर्णानां भिन्नगुणत्वेऽपि अनेन ग्रहणं विधीयते । नन्वेवमस्यानणसु चरितार्थत्वात् “अतो भिस ऐम्" इत्या- दावणग्रहणे अकारेण दीर्यादीनामपि पूर्वसूत्रेण ग्रहणं स्यादिति चेन्न। तस्यापि "अस्य चौ"इत्यादी इस्त्रे चरितार्थतया विम- तिषेधे परत्वात् अस्यैव महत्तेः । अन्यत्र संज्ञानां वाध्यवाधक- भावविरहेऽपि अत्र फलभेदेन विरोधार-सवर्णसंग्राहकत्वे ह्यष्टादशानां प्रसङ्गोऽन्यथा तु पण्णामिति । न च तपरत्वसा- मादेव न ग्रहणम् । "ऋत इद्धातोः' इत्यादौ मुखसुखार्थस्व- स्यापि दर्शनात् । एतेनोक्तसंख्यानुपादानात् विरोधाभावेऽपि तपरत्वसाम- • वाध्यवाधकभावानुपादानमित्पपास्तम् । अस्येति निर्देशेऽपि लाघवाञ्च फलतो विरोधस्यापि वाध- कत्वे तन्त्रतया शान्दसंख्यानुपादानस्याकिंचित्करत्वात् । यदपि सकारविशिष्टेयं संज्ञा न स्वमात्रम् । तत्काल- स्पेति तच्छन्दस्तु विशेष्यमात्रं परामशति न तु विशिष्टम् । तदुच्चारणकालसदृशे लक्षणा तु माचा मतेऽप्यस्त्येव । सर्वना- मपदेऽपि "एतस्यैव रेवतीपु वारवन्तीयम्", "तत्वममि" इत्या- दौ लक्षणापा पूर्वोत्तरतन्त्रयोः स्थितत्वात् । तथा च दिघुमा- द्यन्तर्गतावत् इहैकदेशत्वेनानर्थक्याबाहकतामसङ्ग एव नास्ति। विभक्त्युत्पत्तिरप्येवं संगच्छते । वृद्रिसूत्रे 'अत्राकारः प्रयोगस्थ. राकारैरर्थवान्' इति हरदत्तग्रन्थस्तु प्राचां रीत्या नेतव्य इति ।

·। ५२२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये तदपि चिन्त्यम् । तकारस्योपलक्षणतया तद्विशिष्टस्य संज्ञात्वाभावात् । न च विशेषणत्वस्य मुख्यत्वात्तद्गुणविज्ञानात विशिष्टे तत् । अइत्यस्य अइत्यस्य च संज्ञात्वे गौरवात् । अत्, इन् इत्पानुपूर्व्याः शक्ततावच्छेदकत्वे गौरवाच्च । एतेन पञ्चमीसमासानाश्रयणेऽपि न निर्वाहः । अत एवा- स्य नियमार्थत्वं विमतिपधवेति भाष्योक्तं सङ्गच्छते । विशिष्ट- स्य संज्ञात्वे तस्यानणत्वात्पूर्वेण प्राप्त्यभावात, समान विषयकत्वाभावाचोभयमप्यनुपपन्नं स्यात् । विभक्तिस्तु अक इत्यादिवत् । तनानुबन्धनिर्मुक्तस्यैव वाचकतायास्त्वयाऽपि स्वीकारात् । "दिवऔत्" इत्यत्र विधीयमाने तपरकरणं स्वरार्थम् । "चौः पितः पृथिवि मातरभुक् । उदात्तप्रयोगस्तु घोशब्दस्य । "पृथिवी उत द्यौः" इति । "और" "अच्च घेः" इत्यादौ तु मु- खसुखार्थम् । व्याख्यानात् । “समिधाने अग्नौ” इत्यादौ ति. स्वराभावाद्' इति वृत्यादयः । यत्तु तैरुक्तम्-"इटोऽत्" इत्यत्र "न विभक्ती" इति न निषेधः । "इदमस्थमुः" इति उकारानुवन्धनादनित्यत्वात् इति । तदभ्युपगम्यवादमानम् । तित्स्वरापत्तेः । “भक्षीय तव राधसः" इत्यन्तोदाचप्रयोगात् । तस्मान्मुखमुखार्थमेव' इति - दीक्षिताः। स्यादेतत्- अभ्यासार्थे द्रुता वृत्तिः प्रयोगार्थे तु मध्यमा । शिष्याणामुपदेशार्ये वृचिरिष्टा विलम्बिता ॥ इति निस्रो वृत्तयः । ताव क्रमेण तृतीयभागाधिका:-दुत ·प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । १। ५२३ श्लोकमचं चोचारयतो यस्या नाडिकाया नव पलानि स- पन्ति तस्या एव मध्यमायां द्वादश, विलाम्बतायां तु पो. डशेति । तथा च प्रकृते विलम्बितायां तपरकरणे द्रुतमध्ययोः, मध्यमायां तपरकरणे द्रुतविलम्बितयोः, दुतायां तपरकरणे म. ध्यमविलम्वितयोरुपसंख्यानं कार्य स्यात्, कालभेदात् । अत्र वार्तिकम्- "सिद्धन्त्ववस्थिता वर्णा वक्तुश्चिराचिरवचनाद वृत्तयो विशिष्यन्ते" इति । अस्यार्थ:-व्यञ्जको ध्वनिर्मात्राकालावच्छिन्न एव वर्ण- मभिव्यञ्जयति, स्वरूपेण तु तदुचरफालमप्यनुवर्तते । यद्वा इस्वव्यञ्जको ध्वनित्तित्रयेऽपि मात्राकाल एव । किं तु मध्यमविलम्बितपोः पूर्वध्वन्यनुनिष्पादादिना न्यूनका- लेन ध्वन्यन्तरेण पूर्वाभिव्यक्तवर्णस्यैव व्यक्तयन्तरं जन्यते । अभिव्यञ्जकभेदेऽपि अभिव्ययभेदाभावात् । एवं दीर्घप्लुत- व्यञ्जकयोरपि वृत्तित्रयेऽपि यथाक्रमं द्विमात्रत्रिमात्रत्वे । तदनु- निष्पादी तु ततो न्यून इति न दोपः । इस्वदीर्घप्लुतास्तु स्व- त एव भिन्नाः । वर्णोत्पत्तिपक्षे तु तदनुनिष्पादी दूरादपि ग्राह्यः कश्चित् धनिरावश्यकः । तस्यैव कालभेदाद् वृत्तित्रवि- ध्यं बोध्यम् । तथा च भाप्यम्- "ध्वनिः स्फोटश्च शब्दानां ध्वनिस्तु खलु दृश्यते । अल्पो महांश्च केपां चिदुभयं तत्स्वभावतः" ॥ शब्दो द्विधा व्यञ्जकव्यङ्ग्यभेदात् । शब्दानां व्यङ्ग्यानां व्यजकत्वेन सम्बन्धी यो ध्वनिः स एव महानल्पश्च लक्ष्यते । व्यङ्ग्यस्त्वभिन्नकाल एव । तदुभयम् व्यङ्ग्यव्यञ्जकत्वरूपम् । केषां ·५२४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये चित् , ताल्वादिव्यापारजन्यानामेव, न तु भेदिजन्यानामपि । स्वभावतः, कारणलक्षण्यात् । 'व्यक्तानामुभयं गृह्यते । अव्य- क्तानां तु ध्वनिरव' इति कैयदः । आदिरन्त्येन सहेता ७१। आघन्तावयवद्वारा समुदायानुकरणेन सिद्ध अन्त्यव्या- वृत्त्यर्थमिदं मूत्रमिति दीक्षिताः। अन्त्येन इता सहोचार्यमाण आदिवर्णो वर्णसमुदायो वा मध्यगानां स्वस्य च संज्ञा स्यात् । वर्णों यथा--अल् इत्या. दिः । संघातो यथा-कृञ् इत्यादिः । कृभ्वस्तीनां ग्रहणात् । 'आद्यन्तौ मध्यापेक्षाविति मध्यानामेव संज्ञित्वम् । "स्वं रूप- म्" इत्यनुवर्तनात् स्वरूपस्य च । सहग्रहणाचायन्तौ समुदिती संज्ञेति "इको यणाच" इति समुदायादेव विभक्ति दिमात्रा- छ । स्त्रं रूपं चादेरेव गृह्यवे नान्त्यस्य । तस्यामाधान्याव । अतो दध्यत्र इत्यत्र केवल एव यकार आदेशो न तु फार. सदितः, इति फैपटादयः। अन कौस्तुभकृतः-"प्रत्याहारेवाया वाचकाः,तत्र ग्रहणक- शासं सावकाशम्" इति ग्रहणकशास्त्रीयभाष्पपर्यालोचनया वा- चकलं तावदाधवर्णविश्रान्तम् । अन्त्यस्तु घोतकः । सहग्रह. णात्तु विशिष्टाद्विभक्तिरिति द्योतकान्तरादपम्यम् । तथा च इत्सं- शयाऽपहतस्यान्त्यस्य कार्य संहिवासक्तिः । अन्यथा अना. दिसंज्ञानामपि गफागदावतिप्रसाद । विशिष्टस्य समाऽपि यणान्दापादानस्यानुपपन्नत्वात् । ककाराविशिवस्यैव स्थानि- सा इकारस्य स्यानिवासम्भगद्' इति । अग्रे वक्तव्यम् । समुदायस्यैव संशावमुपपादितमेर प्रह- ·प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । १। णकसूत्रे । इत्संज्ञासत्वेऽप्यन्त्यस्य संज्ञामवृत्तः पूर्वं लोपाभावाद स्थानिवप्रसक्तिः । मध्यगतानुबन्धानां तु पूर्व पेव लोप इति वैपम्यम् । वस्तुतस्तु "आचारादप्रधानत्वाल्लोपश्च बलवत्तरः"। इति वार्तिके आचारादित्येव संमतः पक्षः । तथा चा. नुवन्धान्यत्वे सति तत्समुदायघटकवर्णत्वम् अजादिपदशक्यता- वच्छेदकामिति प्रत्याहारादिकान्ते व्याख्यातम् । अन्त्येनेति किम् । 'सुसत्याहारस्तृतीयैकवचनावयवेन टकारेण मा भूत् । "टासिडसाम्" इति निर्देशेन तस्य पूर्वान्तत्वाभावनिश्चया- द्' इति वृत्तिकृतः। 'न च तदन्तं पूर्वसमुदायमादाय दोपः । अन्त्यत्वपयुक्ता यस्येसंज्ञा तस्यैवात्र ग्रहणात् । तस्य च "चुटू" इति प्रत्य- यादित्वेनैव इत्संज्ञत्वाद्' इति हरदत्तः । रमत्याहारस्तु लकाराकारस्यानुनासिकत्वमतिज्ञान- सामर्थ्यात् । दीक्षितास्तु-'औटष्टित्वस्यानन्यार्थतपा प्रत्यासत्तिन्या- याच तेनैव प्रत्याहारादन्त्यपदं मास्तु । तस्मात् मध्यमेन इता सहित आदिस्तदुत्तरेपाम्, अन्त्येन इता सहितो मध्यमः पूर्वेषां संज्ञा मा भूदित्यन्त्यादिग्रहणम् । इतेति किम् । उक्तरी- त्या रमत्याहारो यथा स्याद्'इत्याहुः । नव्यास्तु-'सह आसमन्तादेति सहेता मध्यमो वर्णः आद्य- तपदसमभिव्याहाराद् । एतेस्तृचि रूपम् । “एत्येधत्यूमु"इति वृद्धिवारणाय आकारमश्लेपः । “ओमाहोः" इति पररूपम् । अन्त्येनादिः अण् इत्यादिसंज्ञको भवतीत्यर्थः । स्वरूपमि- ·५२६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये त्यनुचिः। यादिवत्सामानाधिकरण्यात्संज्ञात्वमत्ययः । एवं च "हलन्त्यम्' इत्यत्रान्योन्याश्रयशङ्काऽपि न' इत्याहुः । येन विधिस्तदन्तस्य ७२। विशेषणं तदन्तस्य स्वस्य च संज्ञा स्यात् । “एरच्” । चयः, जयः । “ओरावश्यके" । अवश्यलाव्यम् । विधिरिति कर्मणि किः। येनेति करणे तृतीया। कृद्योगपष्ठया कर्तरि तस्या वाधित- त्वात् । करणस्य च परतन्त्रत्वनियमात् तृतीयया पारतन्य लक्ष्यते । न च मुब्बिभक्तौ न लक्षणा, व्यत्ययानुशासनवै. यात इति वाच्यम् । “महासे च" इत्यादिव्यत्ययानुशास- नात् तिइक्ष्वपि तदनापत्तौ 'रथो गच्छति' इत्यादौ तिटो व्यापारलक्षणानुपपत्तेः। अत्र नैयायिकाः-विभक्त्यन्तार्ये विभक्तेर्न लक्षणा, तेन नोक्तविरोधः । अत एव 'अर्थेनैव विशेपो हि, इत्यत्राऽभेदे तृतीया' इति मणिकृतः। "प्रयाजशेपेण हवींष्यभिधारयति"इत्यत्र मयाजशेपं हविः- पु क्षारयति' इति मीमांसकोक्तिस्तु व्यत्ययस्यानुशासनिक- त्वात् नानुपपन्ना। मकृतमनुसरामः। कर्तृव्यापारव्याप्यत्वरूपं पारतन्त्र्यामिका- रादीनां न भवति इति अमाधान्य विशेषणत्वरूपं गृह्यते। तथा च विशेषणत्वेनोपात्तं स्वान्तस्य विशेष्यस्य संज्ञा विशेषणत्वस्य च विशेष्यत्वनिरूपितत्वात् विशेष्यसन्निधावेव मवर्तते । स च काच- साक्षात्, यया-"ईदेव"इत्यत्र द्विवचनस्य, कचिदधिकारात्, पथा-"परच"इत्यत्र धातोः, कचिदाक्षेपात्, यथा-"इको अल्" ·प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९ । ६२७ इत्यत्र सना धातोः । "इको यणचि" इत्यादी तु विशेष्यस्य कथमप्यसन्निधानात् तदन्तचिध्यभावः । अत्र वार्तिकम् । "येन विधिस्तदन्तस्य चेद्हणोपाधीनां तदन्तोपाधिता. प्रसङ्ग ग्रहणमिति कर्मणि स्पुन । गृह्यमाणविशेषणत्वेन सम्मतानां ओष्ठयपूर्वत्यादीनामित्यर्थः । तथा हि-कारोऽत्र प्रकारान्त- स्य धातोषिशेपणमिति स्वयं विशेषणानाकाहत्त्वात् पूर्वमेय विशेष्यान्वयं प्रतिपद्यते-दन्तस्य धातोरिति । ततश्च मद- तत्वविशिष्टे धातौ 'विशिष्टे चैशिष्टयम्' इति रीत्या भोष्ठपपू. वत्वं विशेषणं स्यात् । यदा, 'एकत्र द्वयम्' इतिरीत्या ऋदन्तत्वम् ओष्टयपूर्वत्वं च द्वयमपि धातोर्विशेषणं स्यात् । तथा च संकीर्णम् इत्यादावति- व्याप्तिः । उपप्तर्गमकारस्य पातोः पूर्वं सत्चात् । न ह्योष्टयस्य धालवयवत्वमाश्रयितुं शक्यम्, अवयवावयवित्वपोरेकनिरूपित- योरेकस्य विरोधात् । एवं 'पूर्तम्' इत्यादावव्याप्तिः । ऋकारा- न्तत्वेऽपि ओष्ठयपूर्वत्वाभावात् । एवम्-"उतच प्रत्ययात्" इत्पनासंयोगपूर्वत्वमुकारस्य विशेषणं न स्यात् किं तु आमत्ययान्यतरस्य । तर आये 'क्षणु' इत्यादावव्याप्तिः। द्वितीये तक्ष्णुहि इत्यादिसिद्धावपि अश्नुहि इत्यादावतिव्याप्तिरिति । अत्र सिद्धान्तवार्तिकम्- "सिद्धं तु विशेषणविशेष्ययोर्ययेटत्वाद्" इति । अयमर्थः-वृद्ध्यादिसंज्ञा गुणप्रधानभावानपेक्षा एव यपोद्देशं प्रवर्त्तन्ते । इयं तु गुणप्रधानभावसापेक्षत्वाकार्यकाला, विधि- ·५२८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये वास्यव्यतिरेकेण विशेषणविशेष्यभावानवगमात् । अतो वि. शेषणसम्बन्धवेलायां गुणभावानवगमात्मधर्म 'विशेषणसबन्ध- मनुभूय ऋकारादिस्तदन्तस्य संज्ञा भवति । तथा च "विशिष्टस्य वैशिष्टयम्' इति न्यायेन ओष्ठयपूर्वकत्वविशिष्टो य ऋकारस्तद- न्तस्य धातोरिति फलितम् । एवमन्यत्रापीति । अत्र सिद्धान्ताभिमतविशेषणविशेष्यभावव्यवस्थापनार्थ प्र- वृत्तानि वार्तिकानि व्याख्यायन्ते । "समासमत्पयविधौ प्रतिषेधः" "उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्"। समासविधौ प्रत्ययविधौ च तदन्त विधिमतिपेषः। श्रिता- दयो विशेष्यत्वेन सुवादयस्तु विशेषणत्वेनाश्रयणीयाः । तथा च श्रिताद्यन्तैः सुबन्तैः सहेति नार्थः किं तु सुवन्तैः श्रितादिभि- रित्येव । विशेषणत्वाभावात्तदन्तविधिर्नेति फलितोऽर्थः । तेन "द्वितीयाश्रित-"इति समासः कष्टं परमश्रित इत्यत्र न भवति किंतु कष्टथित इत्यत्रैच । “नदादिभ्यः फक्"नाडापन इत्यत्रैव । प्रातिपदिकेभ्यो नढादिभ्य इत्यर्थः । नहादीनामेव विशेष्यत्वं न तु नडायन्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः इति तदर्थः, नडादीना विशे- पणत्वानाश्रयणात् ! नेह सूत्रनडस्यापत्यं सौवनाडिः । "अत इ" । अनुशतिकादित्वात् उभयपदद्धिः । न च "ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति" इति परिभापयैव सिद्धिः, "पूर्वादिनिः" इत्यत एव सिदे "सपूर्वाञ्च" इत्यस्य तज्ज्ञापक- त्वात् इति वाच्यम् । तस्याः समासप्रत्ययविधिमात्रविषयकत्व- मित्येतस्व वार्तिकेन ज्ञाप्यत्वात् । अत एव "गोखियो" इति सूत्रे गोऽन्तं यत्मातिपदिकमिति व्याचक्षते । एतेन 'प्रत्ययविधौ ज्ञापितत्वात् उक्तपरिभाषायाः "व्यप- दशिवद्भावोऽमातिपदिकेन" इति परिभापायाश्च प्रत्ययमान- ·प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । १ । विषयकत्वमिति सीरदेवोक्तिरपास्ता । नव "शेषो ध्यसखि" इत्यत्र "ग्रहणवता" इति परिमा. पया तदन्तविधिप्रतिषेधाद् अतिसखिशब्दस्य घिसंज्ञापयुदासो नेति कैयटहरदचादिग्रन्थविरोध इति वाच्यम् । तेषां मौद्विवाद- मात्रत्वात् । तत्र विशेष्यसम्निध्यभावादेव तदन्तविध्यमसक्तः । स्यादेतत् । निताद्यन्तैः सुवन्तरित्यर्थस्य पूर्वपक्षसिद्धत्वे कष्टं परमश्रित इत्यत्र समासस्यैव कथं प्रसक्तिः । श्रितान्तस्य सुवन्तत्याभावात् । श्रितान्तत्वस्य च विभक्तिपूर्वभागे सुवन्त- स्वस्य च विशिष्टे विश्रामात् । द्वयोः सामानाधिकरण्याभावात्। अबाहा-परमश्रितेति सम्बुद्धयान्तमुदाहरणीयम् । तद्धि प्रत्ययलक्षणेन सुवन्तं श्रितान्तं च स्वरूपेण श्रूयते इति । अश सिद्धान्तेऽपि सुयन्तैः श्रितादिभिरित्यर्थे श्रितादीनां सुवन्तत्वं वाधितम् । तस्य विशिष्टयत्तित्वात् । न च श्रि- तादीनां तत्प्रकृतिके लक्षणा। उक्तरीत्या सम्बुद्धी चारितार्था- त् । तथा च कृष्णश्रितम् इत्यादि न स्यात् । अत्राहु- समासत्तद्धितविधौ सर्वत्र श्रितादीनां नडादीनां च त- तमकानिके लक्षणव । "खट्वा क्षेपे" "नदीभिश्व" इत्यादा- वभदेस्य बाधितत्वात् तब पूर्वपदस्य द्वितीयाद्यन्तत्वस्याव- श्यकतया सम्युचन्तत्वानुपपत्तेः । “पूर्वकालैक-" इत्यादौ तत्सम्भवेऽपि "एकविभक्तौ" इत्यादिनिर्देशो न सिद्धयेत् । तस्मात्सामान्यापेक्षज्ञापकवलेन एकरूपाय सर्वत्र तत्तत्प्रकृतिक लक्षणेति स्थिते इहत्यभाष्यवृत्योः कैपटहरदत्तकृतं भक्त्वा- पाख्यानमनादेयम् । यत्तु श्रितादीनां कृदन्तत्वेन "गतिकारकोपपदानाम्-" ·५२८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याय वाक्यव्यतिरेकेण विशेषणविशेष्यभावानवगमात् । अतो वि. शेषणसम्बन्धवेलायां गुणभावानवगमात्मथम 'विशेषणसवन्ध- मनुभूय ऋकारादिस्तदन्तस्य संज्ञा भवति । तथा च 'विशिष्टस्य वैशिष्टयम्' इति न्यायेन ओष्ठधपूर्वकत्वविशिष्टो य ऋकारस्तद- न्तस्य धातोरिति फलितम् । एवमन्यत्रापीति । अत्र सिद्धान्ताभिमतविशेषणविशेष्यभावव्यवस्थापनार्थ प्र- वृत्तानि वार्तिकानि व्याख्यायन्ते । "समासपत्ययविधी मतिषेधः" "उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्"। समासविधौ प्रत्ययविधौ च तदन्तविधिमतिपेधः। श्रिता. दयो विशेष्यत्वेन सुवादयस्तु विशेषणत्वेनाश्रयणीयाः। तथा च श्रिताधन्तैः सुबन्तैः सहेति नार्थः किं तु सुवन्तः श्रितादिभि- रित्येव । विशेषणस्वाभावाचदन्तविधिर्नेति फलितोऽर्थः । तेन "द्वितीयाश्रित-"इति समासः कष्टं परमश्रित इत्यत्र न भवति किं तु कष्टश्रित इत्यत्रैव । “नहादिभ्यः फक"नाडायन इत्यत्रैव । मातिपदिकेभ्यो नहादिभ्य इत्यर्थः । नडादीनामेव विशेष्यत्वं न तु नदायन्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः इति तदर्थः, नडादीनां विशे- पणत्वानाश्रयणात् । नेह सूत्रनडस्यापत्यं सौत्रनाडिः। "अत इब्" । अनुशतिकादित्वात् उभयपदद्धिः । न च "ग्रहणवता मातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति" इति परिभाषयैव सिद्धिः, "पूर्वादिनिः" इत्यत एव सिद्ध "सपूर्वाञ्च" इत्यस्य तज्ज्ञापक- त्वात् इति वाच्यम् । तस्याः समासमत्ययविधिमात्रविषयकत्व- मित्येतस्य वार्तिकेन ज्ञाप्यत्वात् । अत एव "गोस्त्रियोः" इति सूत्रे गोऽन्तं यत्मातिपदिकमिति व्याचक्षते । एतेन 'प्रत्ययविधौ ज्ञापितत्वात् उक्तपरिभाषायाः "व्यप- देशिवनावोऽमातिपदिकेन" इति परिभापायाश्च प्रत्ययमात्र- ·. प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९ । ५२९ विपयकत्वमिति सीरदेवोक्तिरपास्ता । नच "शेपो ध्यसखि" इत्यत्र "ग्रहणवता" इति परिभा. पया तदन्तविधिपतिपेधाद् अतिसखिशब्दस्य घिसंज्ञापर्युदासो नेति कैयटहरदत्वादिग्रन्थविरोध इति वाच्यम् । तेषां पीढिवाद- मानत्वात् । तत्र विशेष्यसन्निध्यभावादेव तदन्तविध्यपसक्तः। स्यादेतत् । श्रिताद्यन्तैः सुबन्तरित्यर्थस्य पूर्वपक्षसिद्धत्वे कप्टं परमश्रित इत्यत्र समासस्यैव कथं प्रसक्तिः। श्रितान्तस्य सुवन्तत्वाभावात् । श्रितान्तत्वस्य च विभक्तिपूर्वभागे मुवन्त- त्वस्य च विशिष्टे विश्रामात् । द्वयोः सामानाधिकरण्याभावात् । अत्राहुः-परमश्रितेति सम्बुद्ध्यान्तमुदाहरणीयम् । तद्धि प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तं श्रितान्तं च स्वरूपेण श्रूयते इति । अथ सिद्धान्तेऽपि सुवन्तैः श्रितादिभिरित्यर्थे श्रितादीनां मुवन्तत्वं वाघितम् । तस्य विशिष्टयत्तित्वात् । न च श्रि. तादीनां तत्प्रकृतिक लक्षणा। उक्तरीत्या सम्बुद्धौ चारितार्या- त् । तथा च कृष्णश्रितम् इत्यादि न स्यात् । अनाहु:- समासतद्धितविधी सर्वत्र श्रितादीनां नडादीनां च त- तत्मकृनिके लक्षणैव । "खट्टा क्षेपे" "नदीभिश्च" इत्यादा- वभेदस्य बाधितत्वात् तत्र पूर्वपदस्य द्वितीयाधन्तत्वस्याय- श्यकतया सम्बुद्धयन्तत्वानुपपत्तेः । “पूर्वकालैक-" इत्यादौ तत्सम्भवेऽपि “एकविभक्ती" इत्यादिनिर्देशो न सिद्धयेत् । तस्मात्सामान्यापेक्षज्ञापकवलेन एकरूपाय सर्वत्र तत्तत्प्रकृतिक लक्षणेति स्थिते इहत्यभाष्यवृत्योः कैयटहरदत्तकृतं भक्त्वा- व्याख्यानमनादेयम् । यत्तु श्रितादीनां कृदन्तत्वेन "गतिकारकोपपदानाम्-" ·५३० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये इति सुयुत्पत्तेः प्रागेव समास इष्टः, अन्यथा 'काष्टश्रितेय' न. सिद्धयेत् । “मत्पयग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य च" ग्रहणात् । अत एव किल माचा श्रितादिभिरित्येव व्याख्यातम् नतु गुवन्तैरिति। तन्न । प्रधानत्रीप्रत्यये तदादिनियमाभावात् । “स्त्रीभ्यो ढक्" इति स्त्रीमत्ययग्रहणेन कष्टश्रिवाशब्दादेव हगुत्पत्त्या काष्टश्रितेयसिद्धेः । न च कदाचिच्छ्रिताशब्दादप्यापत्तिः । असामर्थ्यात् । "कर्तृकरणे कृता-" इत्यादिवत्कारकतद्विशेषयोः । "द्वितीयाश्रित-" इति सूत्रे ऽनुपादानाचेति । अन्ये तु श्रितादिप्रकृतिकसुबन्तेनेति नान्तरीयफतया प्रकृतिविशेपणीयेति श्रिताद्यन्तप्रकृतिकेन सुबन्तेनेति, नढादि- प्रकृतिकपष्टवन्तादित्यत्र च नडायन्तप्रकृतिकपष्टयन्तादित्यर्थः स्यापत्या-कष्टं परमश्रितः, सौवनाडिः इत्यादापतिप्रसङ्गता. वस्थ्यम् । अतो वार्तिककृतो वाचनिकमेव तदन्तविधिवारण- मित्याहुः। अस्यापवादमाह-"उगित् इति" उगिता वर्णेन च मातिप- दिकं विशेष्यते । अतस्तत्र प्रत्ययविधावपि तदन्तविधिर्भव- स्येवेत्यर्थः । महान्तमतिक्रान्ता अतिमहती । “उगितच" इति डी । नच गौरादित्वान्डीपा सिद्धिः | "अनुपसर्जनाद" इति तत्राधिकृतत्वात् । अन्ये तु गौरादिपु महबृहदित्यनयोः प्रामादिकः पाठः । 'महत सौभगाय' इत्यादी विभक्तरुदात्तत्वार्थ "शतुरनुमो नद्यनादी" इति मूझे नवजागुदात्तत्वे वृहन्महतोरुपसंख्या- नारम्भार डीपाऽप्युदात्तसिद्धरित्याहुः । वर्णग्रहणे यथा-"अत इव्" । अदन्तात्मातिपदिकादि- ·प्रथमपादे परिशिष्टाहिकम् ।। त्यर्थः । दाक्षिः । न च सामर्थ्यात्तदन्तविधिः । अस्यापत्यम् इ. कामः इत्यत्र चारितार्यात् । "यासादिभ्यश्च" इन्युत्तरत्र वृद्ध्यायुदात्तत्वाभ्यां नित्वस्य तथात्वाच । न च ऑपगवादे. रेव इस्यात् न तु दाक्षिः इत्यत्र, अफारस्यानकत्वादिति वाच्यम् । वर्णग्रहणेऽर्थयगणपरिभाषाया अमवृत्तः । अत एवं- तरसूनशेपे वार्तिकम्- "अलैंचानकेन" इति । एवं च सड़ातेनार्यवतैव तदन्तविधिः । तेन स्त्रियों पर- मसियो इत्यत्रैव "खियाः" इत्तीया । न तु शस्त्यौ, शत्य इ. त्यत्र । तथा "इन्हन्पूपार्यम्णां शौ" "सौ च" इति नियमे हन् शब्देन प्लीहन्गब्दस्याग्रहणात् दीर्घः। पायसं करोति इत्यत्र "सं. पर्युपेभ्य:-" इति मुडभावः।गर्मुत्स्थातत्यत्र "उदास्यास्तम्भोः" इति पूर्वसवर्णाभायः । उदित्यस्य नबर्गेण विशेषणात् , तोरित्य स्य निरत्तेा "या पदान्तस्य"इत्यतः पदग्रहणानुशतावपि पदेन तस्यैव विशेषणात् । अय हननीग्रहणयोरगाधिकारीयत्वात् संदाब्दस्य ". रूपदान्तादु-" इति पदाधिकारीयत्वाद, "वदः स्था. स्तम्भोः" इत्यस्यायुक्तरीत्या तथात्वात् "पदादाधि- कारे तस्य तदुत्तरपदस्य च" इत्यत्र फेवलपदाधिकार- स्पापि ग्रहणात्, प्लीहनशब्द हन् इत्यस्य अगत्वोत्तरपदत्या. .म्पतराभावात्मसक्तिरेवं नास्ति, तस्माद् "अलबानयन" इति व्यर्थमिति चेन्न । "पदादाधिकारे" इत्यस्यैव भाप्पे प्रत्याख्यानात् । { गर्मुरतुरणपोरितिशोशात् गर्मुच्छन्दस्तृपयाची ।

·- ५३२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये "अलवानकेन" इति वचनेनार्थवता तदन्तविधेः सूत्रेणैव सम्भवाद । तदारम्भे तु परमश्वासावतिमहश्चेिति पर- मातिमहान् इति न स्यात् । अतिमहच्छब्दस्य महच्छन्दो- तरपदत्वेऽप्यनत्वात् । विशिष्टस्य मद्ददुत्तरपदत्वाभावात् । उत्तरपदेति समासान्त्यावयवस्यैव ग्रहणात् । “सान्तमहतः" इति दीर्घस्य, "उगिदचाम्" इति नुमच दुर्लभत्वात् । सूत्रेण तु तदन्तविधिना तत्सिद्धेः । “ग्रहणवता-" इति निषेधस्य समासप्रत्ययविधिमात्रविषयकत्वात् । अत्र वार्तिकम्- "अकच्चनम्वतः सर्वनामाव्ययधातुविधावुपसंख्यानम्"। सर्वके । सर्वनामत्वाच्छीभावः । उच्चकैः। अव्ययत्वात् सुपो लुक् । 'उचकैः अधीयान' इत्यत्र "अव्ययानां न" इति नि- घातपतिषेधः । उच्चकैर्मुखम् इति । "नाव्ययदिक्शन्द-" इति उत्तरपदायुदात्तत्वनिषेधः । भिनत्ति । अत्रागमानुदात्तत्वेन प्रत्ययस्वरस्य बाधितत्वात् विशिष्टो धातुस्वर इति केचित् । अन्ये तु आभनोऽत्र इति “दश्च" इति धातोविधीयमानं रुत्वमित्याहुः । न हीदं तद् नापि तदन्तमित्युपसंख्यानारम्भः। यद्वा तदन्तान्तस्येति सूत्रार्थः । सर्वशब्दस्य योऽन्तोऽकारः स एव सर्वकशब्दस्यान्त इति । एवमुत्तरत्रापि । अन्वर्थसंज्ञाऽऽक्षि. तस्य संझिनः सर्वादिभिः, अव्ययसंज्ञाक्षिप्तस्य स्वरादिभिः, धातु- संज्ञाभाजां वाप्रकाराणां भूपादिभिर्विशेपणात् । उत्तरपदलोपश्च. अत्र वाचनिको न तु उष्ट्रमुखादिवद्गम्यमानार्थस्य सामर्या- नितिरिति केचित् । चरमावयव एव अवयवबुद्ध्या तदन्तस्य सर्वादिशब्दान्तत्वव्यपदेशः । अथवाऽवयवे समुदायरूपारोपात् तदन्तत्वम्, पाय :-

·4
प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९।
शूलादिपु गौणेनाप्यर्थेन शास्त्रव्यवहारदर्शनादित्येके ।
मध्यपातिनामकजादीनां तदेकदेशत्वातचवुद्धिविघातकत्वं
नास्तीति चेन्न । अन्यूनानधिकानामेव संज्ञाविधानात् । नित्या.
नां शब्दानां विकारोपजनराहित्येन सर्वसर्वकशब्दयोर्भेदात् ।
वस्तुतस्तदेकदेशभूतं तद्हर्णन गृह्यते । “नेदमदसोः"इत्यत्र
अकोः इति प्रतिपेधाज्ज्ञापकात् । अन्यथा इदमदसाबुद्दिश्य
विहितस्य कार्यस्य सहकारयोरमसक्तरिति दिछ ।
मकृतमूत्रप्रयोजनवार्तिकानि-
"प्रयोजनं सर्वनामाव्ययसंज्ञायाम्" ।
सर्वे, परमसर्वे, उच्चैः, परमोच्चैः।
"उपपदविधौ भयाढ्यादिग्रहणम्" ।
भयङ्करः, अभयङ्करः, आव्यङ्करणम्, स्वादयकरणम् ।
भयाढ्यादीनां कर्मविशेषणताऽऽथयणात् । "क्षमप्रिय-"
इत्यादौ तु कर्मणा क्षेमादयो विशेष्यन्ते इति तदन्त विधेरमत्तिः।
"टीब्विधावुगिद्ग्रहणम्"1
भवती, अतिभवती । महती, अतिमहती।
“प्रतिषेधे स्वस्रादिग्रहणम्"।
स्वसा, परमस्वसा, दुहिता, परमदुहिता । ऋदन्तत्वात्मा-
सस्य डीपो "न पदस्वस्रादिभ्यः" इति प्रतिपेधः। नच विधावेव
विशेषणं तदन्तस्य संज्ञा न तु प्रतिपेधेऽपीति वाच्यम् । विधि-
परस्य कर्मव्युत्पत्त्योभयपरत्वात् । स्वस्रादिभिः मातिपदिकस्य
विशेषणाद् तदन्तविधिः।
"अपरिमाणविस्ताचितग्रहणं च प्रतिषेधे"।
द्विविस्ता, द्विपरमाविस्ता, विविस्ता, त्रिपरमविस्ता।
"अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि" । द्विगुना

·५३४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये आक्षिप्तमुत्तरपदं विस्तादिभिर्विशेष्यते इति तदन्तविधिः । "दितिग्रहणं च"। दितेरपत्यं दैत्यः । अदितेरपत्यम् आदित्यः । “दित्य- दित्यादि-" इतिम्ने अदितिग्रहणं न फार्यम् । न च परम- दित्यादिपदेभ्योऽपि ण्यमसः। अनभिधानात् । "रोण्याअण्"। आजकरौणः, सहकरौणः । "तस्य,चेति वक्तव्यम्"। रौणः । न च "स्वं रूपम्" इति रोणाशब्दग्रहणम् । वार्तिककृता तदनुटरनङ्गीकाराव । अतएव आघन्तवद्"इत्यत्र "येन विधिस्तदन्तत्वे" इति प्रयोजनमुक्तवान् । अन्यथा आद्यन्त- 'वद्भावाभावेऽपि “अचो यत्" इत्यत्र तदन्तविधिना जेयम् इत्या देः, स्वरूपग्रहणाच अध्येयमित्यादेः सिद्धिः नचव्यपदेशिवद्भा- वेन केवलस्यापि तदन्तत्वम् । “अमातिपदिकेन" इति तन्निपे- धात् । तत्र च लिहं-"पूर्वादिनिः"सपूर्वाच"इति योगयवच- नम् । अन्यथा “पूर्वान्तादिनिः" इति चूयात् । व्यपदेशिवद्भा- वेन केवलादपि तत्सम्भवात् । न च रोणीशन्दो ड्यन्तत्वात्मातिपदिकमेव न भवती- ति वाच्यम् । “प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि" इति परि भापया स्त्रीमत्ययान्तानामप्युक्तपर्युदासे भेदमतियोगित्वेनोपा- दानात् । "तस्य च" इति वचनं तु न पूर्वोक्तस्यैव शेषः, अपि तु वक्ष्यमाणानामपीति बोध्यम् । "स्थसीताहलेभ्यो यद्विधौ"। रथ्यः, परमरथ्यः, सीत्यम्, परमसीत्यम् । हल्या, परमहल्या । उग्विधौ तु तदन्तविध्यभावात्तदभावः । ।

·प्रथमपादे परिशिष्टाहिकम् । ९ । , "सुसादिक्शब्दभ्यो जनपदस्य" । सुपाञ्चालकः, सुमागधकः, सर्वपाश्चालकः, सर्वमागधका, अर्दपाश्चालकः, अर्द्धमागधकः, पूर्वपाश्चालकः, पूर्वमागधकः । "ऋतोद्धिमद्विधाववयवानाम्" । ऋतुवाचिनः शब्दायो वृद्धिमान् प्रत्ययस्तद्विधावषयव- वानां तदन्तविधिरित्यर्थः । शरदः पूर्वो भागः पूर्वशरद, तत्र भवं 'पूर्वशारदम्' । “सन्धिवेलाघृतुनक्षत्रेभ्यः" इत्यण् वयवाहतो' इत्युत्तरपदवृद्धिः । वृद्धिमदिति किम् । “माटप एण्यः" इत्यत्र तदन्तविधिर्मा भूत् । तेन पूर्वपाटपम् इति ऋत्वणेव । अवयवानां किम् । पूर्वस्यां शरदि भवं पौर्वशर- दिकम् इत्यत्र कालाञ् एव । तत्र यथाकथञ्चित्कालवाचिनां ग्रहणम् नतु ऋतुलक्षणोऽण् । "ठविधौ संख्यायाम्। द्वे पटी परिमाणमस्येत्यर्थे "तद्धितार्थे" इति समासे "आदिगोपुच्छसङ्ख्या-" इति ठक् न । तदन्तविधिसत्त्वे संख्यावत्तदन्तादपि ठरतिपेधात् । तेन "प्राग्वतेः" इति ठञ् । द्विपाटिकः । न च "अध्यर्द्धपूर्वाद्" इति लुगापत्तिः । “सो- ऽस्यांशवस्नभृतयः" इत्यतः सोऽस्येत्यनुत्तावपि "तदस्य परिमाणम्" इत्पत्र प्रत्ययार्यसमर्थविभक्त्योः पुनर्निर्देशाद् लुछ- संबद्धात्तस्मात्पुर्ननिर्देशस्य लुगसम्बन्धरूपवैलक्षण्यज्ञापकत्वात् । यद्वा अनुवर्तमानेन सोऽस्येत्यनेन सहितं परिमा- ण संख्यायाः इत्येतावद् प्रत्ययविधायकम् । तस्य लुफि "तदस्य परिमाणम्" इति वचनसामर्थ्यात्पुनस्तत्सजातीयः प्रत्ययः ! न च तस्यापि लुगापत्तिः । विधानसामर्थ्यात् । द्वि- गुनिमित्तत्वाभावादा।

·५३६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याय फेचिनु वे पष्टी भूत इति "तमधीष्टोमृतो भूतोभावी" 'इति उक् । अनाहीयत्वेनालुमसक्तेः । तत्र कालादित्यनु वृत्तावपि काले संख्येये वर्तमानात्पटिशब्दात्तदुत्पत्तिसम्भवाच । रमणीयादिभ्यस्त्वनभिधानान्न । परिमाणार्थे तु लुग्दुर्वारः । तथाहि-"तेन क्रीतम्" इत्यारभ्य "तदर्हति" इत्यतः प्राक्तनेष्वर्थेषु अईत्यर्थे, तदुत्तरमपि वर्तयतीत्यारभ्य "आका- लिकडाधन्तवचने" इत्यन्तेपु चार्थेपु "प्राग्वतेः" इति ठञ् भ- वति । एवं च आहीयानाहीयार्थसाधारण्येऽपि परिमाणार्थस्य ठम आयित्वं दुर्वारम् । परिमाणस्य "तदर्हति" इत्यतः प्राक निर्देशात् । “तदस्य" इत्यस्य पुनरुपादानमात्रेणाहीयत्वक्षत्यभा- वात् । अन्यथा द्वौ निष्को परिमाणमस्यति द्विनिष्क इति जीवितपरिमाणादन्यत्रापि लुक् न स्यात् । “द्वित्रिपूर्वानि- प्काद्" इति वचनस्य परिमाणातिरिक्ताहीयार्थेषु सावकाश- त्वात् । तस्मादुक्तरीत्यैव द्विपाष्टिकसिद्धिः । तदस्य' इति तु त्य. क्तव्यं, 'सोऽस्य' इत्यनुत्यैव सिद्धरित्याहुःतच द्विपाष्टिकशब्द- स्यायुदात्ततायामनपेक्षितायां ग्राह्यम् । "धर्मानना। धर्म चरति धार्मिकः । अधर्म चरति आधर्मिकः। “अधर्मा- ब" इति नारभ्यम् । "पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य" इति प्रयोजनम् । "इष्टकेपीकामालानां चिततूलभारिपु" । इष्टकचितम्, पक्केष्टक- चितम्, इषीकतूलेन, मु पीकतुलेन, मालभारी, उत्पलमाल- भारी । पदाड्रेति पदशब्द उत्तरपदाधिकारपरः । तत्पयो- जनस्यैवोदाहृतत्वादिति कैयटादयः । अत एव परममहत्परि- माणमित्यत्र पठीसमासः | सामानाधिकरण्ये "आन्महतः" ·प्रथमपादे परिशिष्टाहिकम् । ९ । इत्याचप्रसङ्गादिति किरणावल्या व्याख्यातम् । उपायकृतस्तु कर्मधारयेऽपि न दोपः । न च "पदाहा. धिकार"इति परममहाछब्दस्याप्याच्चापत्तिः, तत्र केवलपदाधि- कारस्यैव ग्रहणात् । उत्तरपदाधिकारस्यापि ग्रहणे "इटकेपी- का-" इत्यत्र पुनस्तदन्तविध्युपसंख्यानवयर्यप्रसङ्गादित्याहुः । दीक्षिवास्तु-निदं युक्तम् । उपसंख्यानस्याऽप्रसिद्धत्वात् । "इएकेपी-इत्यादेस्तूक्तमयोजनखेनैवोदाहतत्वात् । एतेन 'सततनैशतमोत्तमन्यतः' इति भारविप्रयोगे "ओजः सहोम्भम्तमसः" इति अलुकमाशय वर्द्धमानोक्तरीत्या समा. दधानो दुर्घटत्तिकदपि निरस्तः । यदपि 'ओजःप्रभृतीनां पूर्वपदं पति विशेष्यत्वाद्'इति हरद- तः। तदपि वार्तिकविरोधादुपेक्ष्यम् । विशेषणविशेष्यभावनिर्ण- यायैव इहत्यवार्तिकानां मत्तिरिति कैयटनदेव स्वयमपि व्या. ख्यानात् । उक्तस्थले तु नपुंसके भावे क्तः। शेपे पष्ठी । तया समासः । सततं नैशतमोहतं यत्रेति बहुयीहिः । यद्वा सततं नैशतमसो वृतं तिर्यन । 'स्तु वर्त्तने' घमर्षे भावे करत्ययः' इत्याहुः। अगाधिकार प्रयोजनवार्तिकम्- "प्रयोजनं महदप्स्वसनप्तॄणां दीर्घवियो" महान् , परमपहान् । आपः, स्वापस्तिष्ठन्ति । “न पून. नाद" इति समासान्तनिपेषः । न च "अन्तरुपसर्गेभ्य" इति ईत्वापत्तिः । अप इति समासान्तविशिष्टस्यैव तत्रोपादानात् । तत्र च उक्तभाप्यस्यैव प्रमाणत्वात् । स्वसारी, परमस्वसारी । नप्तारी, परमनसारौ। "पगुष्मदस्मदस्थ्यनहुदो नुम्" ·५३८ .व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये पद्भावस्य प्रयोजनम् । “पादः पद इत्यत्र पाच्छन्दे- नाङ्गविशेषणात् - 'द्विपदः पश्य' पादयतेरप्रत्ययः पात, पदः, पदेत्यादि । "कौ लुप्तम्" इति णिलोपो न स्थानिवत् । उत्तरपदाधिकारे तु पादशब्दस्यैव विशेष्यत्वम् । तेन "पदाऽs- ज्यातिगोपहतेपु" इति पद्भावः-पादेनोपहतं पदोपहतम् इत्यत्रैव, न तु दग्धपादोपहतम् इत्यत्र । उत्तरसूत्रेऽप्येवम् । तेन "हि- मकापिहतिपुच" इति पद्भावः 'पत्कापी' इत्यत्रैव, न तु 'परम- पादकापी' इत्यत्रापि । 'परमपत्कापी' इति प्रयोगे तु परमपदेन पत्कापिशब्दस्य कर्मधारयः । यूयम्, अतियूयम्, वयम्, अति- वयम्, अस्थ्ना, परमास्थना, अनड्वान्, परमानवान् । "धुपथिमथिपुगोसखिचतुरनडुप्रिग्रहणम्" । "दिव औत्" द्यौः, सुधौः । पन्थाः, सुपन्थाः । “न पूज- नात्" इति समासान्तनिषेधः । पुमान्, परमपुमान्, गौः, सुगौः, सखा, सुसखा सुसखायौ, चत्वारः, परमचत्वारः, अनड्वाहः, परमानवाहः, त्रयाणाम् , परमत्रयाणाम् । 'परमपन्थाः, पर- मगी" इति भाष्ये काचित्कोऽपपाठः । परमसखायौ इत्यत्रापि बहुव्रीहिः । गौणत्वेऽप्यनइणित्वयोः प्रवृत्तिरिति फैयटः । केचित्तु परसुदाहरणान्तरम् । अगौः, अपन्या इत्यत्र "पयो विभाषा" इति नतत्पुरुपे समासान्तनिपेध इत्पर्य इत्याहुः। "प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्"। इदं चागसंज्ञासूत्र योगविभागेन सापपिप्यते । इह प्रत्ययस्य स्वा क्षितस्य धातुमत्ययाययययफसमुदाय विशेषणत्वात्तदन्तविधिः । इदं च संशाविधौ न । "मुप्तिदन्तम् " इत्यन्तग्रहणात् । उत्तरपदाधिकारेऽपि न । "हृदयस्य होसयदणलासेपु" इत्यन ·- प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् ।। . ५३९ लेखपदस्प पृथगुपादानात् । अन्यथा अण्णन्तत्वादेव सिद्धेः । उक्तस्थापवादमाह- "प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः" इति । यत्र पञ्चम्यन्तात्परः मत्यपः कार्यान्तराविधानाय परिय- ह्यते तत्र तदन्तविधिर्नेत्यर्थः । यथा “रदाभ्याम्" इत्पन्न । तत्र हि तदन्तविधिसद्भावे रेफदकाराभ्यां परो यो निष्ठान्तस्तद- क्यवस्य तकारस्य नत्वं स्यादित्यर्थापत्तौ 'टपत्तीर्णः' इत्यत्र धा- त्ववयवत्तकारस्यापि नत्वापत्तिः । न च "संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रह- पं न" इत्यस्यात्रावकाशः । संज्ञाया विधेयत्वे एव तत्परत्तेः । नचैवं संज्ञाविधावित्यस्य वैयर्थ्यम् । तदन्तस्य संज्ञायां विधिम- देशेषु पुनस्तदन्तविधिना प्रत्ययान्तान्तस्य संज्ञा स्यादिति त. निषेधसार्थक्यात् । पञ्चम्यन्तात्मत्ययविधौ तदन्तविधिर्नेति तु नार्थः । "वितश्च तत्मत्ययाद्" इत्यत्र अप्रत्ययादेव अञ्: विधाने तत्वैवाङ्गसज्ञायां पृद्धिस्वरयोः प्रसङ्गाद । “स्यवासी ललुटोः" इत्यत्र धातोरित्यधिकारादपञ्चम्या इति निषेधाव, यदा लुटोविशेष्यत्वाश्रयणात्तदन्तविध्यभावः । "यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे" । सौत्रस्य तदन्तविधेर्वाचनिकोऽयमपवादः । दुराग्रहिणस्तु प्रकृतसूत्रे तस्मिन्नित्यस्य, "आदिरन्त्येन" इति सूत्रादादिग्रहणस्य, इतेति तृतीयान्तस्य चानुटत्या इत्प- दस्य च लक्षणया अल्परत्वाल्लभ्यत एतद् इत्याहुः । अपरे तु यान्तप्रत्ययस्यासम्भवेन प्रथमत्यागे कारणामा- वाद यादावित्यर्यकेन “वान्तो यि प्रत्यये"इति सूत्रेणवेयं परि- मापा ज्ञाप्यते इत्याहुः । अन्ये तु "गुणोऽक्त" इत्यपृक्तग्रहणमत्र मूलम् । तद्धि ·. ५४० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये "उतो वृदिलाक हलि" इत्यनुवृत्तौ क्रियते । हलीत्यनुवृत्ती हलादौ इत्यर्थः स्यात् । अपृक्तग्रहणे तु 'पौर्णोत्' इत्यत्र वर्णमात्रे इत्पाहुः । तेन "अचिश्नु" इत्यादौ अजादावित्यों न तु अजन्त इति । तेन श्रिया, भुवः इत्या- दि। विशेषणेनैवायम् । अपवादस्योत्सर्गसमानाविषयकत्वात् । तेन "अमि पूर्वः" इत्यवाचीत्यस्य विशेष्यत्वाश्रयणात् अ- म्पचीत्यर्थो न त्वजादावमीति, विशेषणवैयवि । अमि योऽन् अमोऽवयव इति यावत् । तेन मकारसहितस्य पूर्वरूपं नेति दीक्षिताः। वृत्तिकारादयस्तु अमि परत इत्येवार्थः । अजनुवृत्तौ प्रमा- णाभावाद, "आदेः परस्य" इत्यत एव दोषानवकाशात् । वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्- वृद्धम् ७३ । यत्समुदायघटकानामचा मध्ये पूर्वोऽन् वृद्धिसंज्ञः स वृद्ध- संज्ञः स्यात् । आम्रगुप्तीयः । दृद्धाच्छः । वहुत्वमविवक्षितम् । शालीयः। व्यपदशिवद्भावादेकस्यापि जानातीति ज्ञाब्राह्मणी। तस्या अयं ज्ञीयः । “वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वक्तव्या"। पौरू- पेयसंकेत' सज्ञा । उभयत्र विभाषेयम् । देवदत्तादीनामप्राप्ते वा- मनादीना च प्राप्त आरम्भात् । देवदत्तीयः देवदत्तः । "वि. धाय मूर्ति कपटेन वामनीम्' इति श्रीहर्ष. । “गोत्रोत्तरप- दस्य च नित्यम्" । वृद्धसंज्ञा वाच्यत्यर्थः । कम्बलप्रियस्य चा- रापणस्य शिष्याः कम्बलचारायणीयाः । घृतरीढीयाः। कद- स्यापत्यं रादिः । पूर्ववत् । ओदनपाणिनीया पणनं पण ।

·- प्रथमपादे परिशिष्टाह्निकम् । ९ । ५४१ घनथें कः । तत इनिः । पणिनो गोत्रापत्यं 'पाणिनः' । अण् । "गाथिविदाधिकेशि-" इति प्रकृतिभावान टिलोपः। तस्य युवा- पत्यं 'पाणिनि न च "ण्यक्षत्रियार्पमितः" इति इयो लुक् स्या- व, आपोद् यून्युत्पन्नत्वादिति वाच्यम्।"ऋप्यन्धक" इति विहित- स्यैव तत्र ग्रहणात् । अस्य च सामान्यविहितत्वात् । यद्वा पाणिनशब्दस्य यौगिकत्वात, लुम्बिधी च रुढस्पैव- ग्रहणात्, “दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः" इति भाप्यवार्तिकनिर्देशा- छ । तस्य च्छात्रा इति विवक्षायां "यूनि लुक" इति इञो लुक् । तेन "इनश्च" इत्यणोऽप्रवृचौ "वृद्धाच्छ" न च प्रत्ययलक्षणेन इअन्तत्वानपायात् दोपतादवस्थ्यम् । “इनश्च" इत्यत्र "कण्या- दिभ्यः" इत्यतो गोत्रे इत्यनुवृत्त्या तस्य च पारिभाषिकगोत्रपर- तया यूनि तदमवृत्तेः। यद्वा गोत्रान्तादसमस्तवत्सत्ययो भवतीति वक्तव्यम् । पूर्वो तान्येवोदाहरणानि । पैङ्गलकाण्वाः । “कण्वादिभ्यो गोत्रे" इत्यण । वृद्धत्वाभावान्न छः । गोत्रान्तादित्यस्यापवादो "नि. डाकात्यहरितकात्यवर्जम्" इति । कतशब्दो गर्गादिः। निहा- चपलः कात्यो जिहाकात्या, हरितभक्षः कात्यो हरितकात्यः । तस्यच्छात्रा जैहाकाताः हारितकाताः । औत्सर्गिकोऽण् । "यस्येतिच" इत्यकारस्य "आपत्यस्यच तद्धितेऽनाति" इति च यफारस्य लोपः। त्यदादीनि च ७४। वृद्धसंज्ञानि स्युः । इदमीयम्,किमीयम्। "युद्धाच्छ वा दापनिः, मादायनिः। "उदीचां वृद्धाद्" इति फिन् । “मत्य- योत्तरपदयोश्च"इति त्वमादेशौ । चकारेण "वा नामधेयस्य" , ·. ५४२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये इत्यादिवात्तिकोतार्थसिद्धिरिति न्यासकारः । इहादिग्रहणं न सम्बध्यते, अच्सम्बद्धस्यैव तस्यानुवृत्तेः । यस्याचामादयस्त्यदादय इत्यन्वयस्य वाधितत्वात् । निर्धारण- स्य सजातीयविषयकत्वनियमात् । त्यदादीनां चारूपत्वा- भावात् । पूर्वपक्षे तु त्वदीयः इत्यादौ छो न स्यात् । न च व्य. पदेशिवद्भावः । “अपातिपदिकेन" इत्युक्तत्वात् । न च वच- नसामर्थ्यम् । त्वत्पुत्राः इत्यादौ सावकाशत्वात् । आदिग्रहणानु- हत्यन्यथाऽनुपपत्त्या उपसर्जनानामपि त्यदादित्वसम्भवात् । अचामित्यस्य त्वनुत्तिरुत्तरार्थैव स्यात् । तस्मादिहादिग्रहणा- ननुत्तिरेव । एक प्राचां देशे ७५। मण्डूकप्लुत्या यस्याचामादिरित्यनुत्तिः। एड् यस्याचा- मादिस्तबद्धसंज्ञं चा स्याद्देशाभिधाने । एणीपचनीयः, गोन- दीया, भोजकटीयः। "वृद्धाच्छ"। एडिति किम् । आहिच्छत्रः, कान्यकुन्नः । औत्सर्गिकोऽण् । विधेयसंज्ञासम्बन्धात्माचामि- त्याचार्यनिर्देशाद्विभाषालाभः । व्यवस्थितविकल्पवायम् । तेन क्लोडदेवदत्तशब्दयोरमान्देशवाचिनोर्टद्धसंज्ञा । दृद्धसंज्ञत्वात् काश्यादित्वात् वृद्धलक्षणठभिठौ भवतः। प्रान्देशवाचिनस्त्वणे- व। क्रौडो, देवदत्त इति । “शैषिकेषु इति वक्तव्यम्" । सेपुरम्, स्कोनगरं च वाहीकग्रामौ । वृद्धत्वात् “वाहीकग्रामेभ्यश्व इति अभिठगा सैपुरिकी,सैपुरिका,स्कानगरिकी,स्कौनगरिकाशिपि. केषु इति वचनात् अपत्यविकारयोर्टद्धलक्षणौ फिल्मयटौ न भवत इति कृणिव्याख्यानाथयिणो भाष्यकारस्य मतम् । जयादित्यस्तु प्राचामिति देशविशेषणम्। माचि देशे विद्यमानानां पुंसां यो देश- ·प्रथमपाद परिशिष्टाह्निकम् ।। स्तदभिधाने इति सूत्रार्थः । पूर्वमते मतशब्दाध्याहारमसहाद । तेन देवदत्तो नाम बाहीकग्रामस्तस्य माग्देशस्वाभावाव देवदत्तः इत्यत्र वृद्धत्वाभावादेव ठभूमिठौ न भवत इति व्याख्यो । अत्र पक्षे सैपुरी इत्यादिकं वचनेनैव साध्यम् । तयोर्वाहीकग्राम- तया तद्रीत्या वृद्धत्वाभावात् इति । देशे किम् । गोमती नाम प्रान्देशनदी । तत्र भवा मत्स्था गौमताः। नच देशग्रहणे नद्यपि ग्राहा इति वाच्यम् । “विशिष्टलिगो नदीदेशोऽग्रामा" इत्यत्र पृथक नयाः उपादानाद । भोग्देशविभागस्तु अमरेण उक्त "शरावत्यास्तु योऽवधैः । देशः प्रारदक्षिणः प्राच्य उदीच्या पश्चिमोत्तर" शरावती नदीविशपः उत्तरपूर्वाभिमुखीति हरदचादयः । नम्त्याः पश्चिमाब्धिगामिनी इत्यमरव्याख्यातारः। तस्या दक्षिणपूर्वस्यां दिशि व्यवस्थितो देशः मादेशः । उत्तर- परस्यांतु उदग्देशः। तदुक्तम्- प्रागुदश्ची विभगते हंसः क्षीरोदकं यथा । चिदुपा शब्दसिद्ध्यर्थं सा नः पातु शरावती ।। वाहीकदेशस्तु मागुदग्वहिर्भूतः । “वहिपहिलोप" इति व्युत्पादनात् इति विवरणकाराः । दीक्षितास्तु "अव्ययात्यप्" इति मूत्रे "उदीच्यग्रामाच व- इचोऽन्तादात्तात्" इत्यस्यावकाशः शिवपुरं शैवपुरः' । ठमः स एव । शाकलं नाम वाहीकग्रामः-इह उभये प्रामोति इति भा- प्ये वाहीकस्यापि उदयूपत्वं लभ्यते । हरदत्तादिभिरपि तथैव अनुवादाच । वाहीकदेशस्वरूपं तु कर्णपर्वणि- - --

·५४४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये
पश्चानां सिन्धुषष्ठानामन्तरे ये समाश्रिताः ।
वाहीका नाम ते देशा न तेषु दिवसं वसेत् ॥
धर्मबहिर्भूतत्वाद्वाहीका इति तात्पर्यम् । शतर्विपाशा
इरावती वितस्ता चन्द्रभागेति पञ्च नद्यः । सिंधुनदस्तु
षष्ठस्तन्मध्ये देशो बाहीक इति व्याख्यातारः । व्युत्पत्त्यन्तरम
पि तत्रैव ।
वहिकश्च वहीकश्च विपाशायां पिशाचकौ।
तयोरपत्यं वाहीका नैषा सृष्टिः मजापतेः ।।
एतद्विवेचनं च "बाहीकग्रामेभ्य" इत्यादौ उपयोक्ष्यते
इत्याहुः ।
इति श्रीसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्यायस्य प्रयमे
पादे नवमाहिकम् । पादश्वायं समाप्तः ।

·द्वितीयपादप्रारम्भः। गाङ्कुटादिभ्योऽणिन्छिताश गाडित्पादेशग्रहणम् । डकारस्पानन्यार्थत्वादिति द्वितीये वक्ष्यामः । तस्मात्कुटादिभ्यश्च परे किणद्भिन्नाः प्रत्यया हि. द्वत्स्युः । अत्र कुटादित्वं कुटोचारणोत्तरमुच्चारितत्वम् । तच कुटादिष्वेव । तथापि तद्गुणबहुव्रीहिणा कटस्वेन रूपेण कु- टस्यापि वोध: । नचोभयसाधारणेनेकज्ञानविषयत्वादिना रु- पेण कुटस्य तदादीनां च बोधोऽस्तु इति वाच्यम् । अत. द्गुणसंविज्ञानस्थले बहुमीहिघटकपदार्यव्यात्तरूपेणैव बोध- स्य पान्यत्वात् । तत्साधारण्यार्थमत्रापि तयाकल्पनाद । उ. भयत्राप्यन्यपदार्थस्यैकरूपेणैव प्रतीतेः । वर्षिपदार्यस्योपल. क्षणत्वविशेषणत्वाभ्यामेव बहुवीहिद्वविध्यात् । पाश्चस्तु-अतद्गुणसंविधाने लक्ष्यमात्तिना तद्गुणे समयसाधारण्येन धर्मेण बोध इति विभागात् तद्गुणस्यले श- क्यलक्ष्योभयसाधारणधर्म एव लक्ष्यतावच्छेदक इति वदन्ति । अत एव क्षणभगवादे शन्दादिरित्यत्र चरमशब्दभिन्नत्वस. मानाधिकरणसवेनालीकव्यारत्तेन सर्वानुगम इति मिश्रादिभिः रुपातम् । डिदिति चातिदेशः । तदुक्तम्- 'परत्र परशन्दः प्रयुज्यमानो विनाऽपि वति तदर्थं गमय- ति' इति । अध्यगीष्ट । "घुमास्यागापानहातिसो हलि" इति ।

·५४६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये हलादिपिडदार्द्धधातुकनिमित्तक ईकारादेशः । 'कुट कौटिल्ये चुकुटिय, कुटिता । "क्टितिच" इति गुणनिपेधः । 'कुछ शब्द एतत्पर्यन्ताः कुटादयः। अथ कथं 'मवृत्तो वैलक्ष्यात्किमपि लिखितुं दैवहतका' इत्यमरः । 'चिरेणापि न शक्यते विलिखितुं सर्वाङ्गसंकोचभा- क्' इति सुबन्धुश्च । लिखतेः कुटादावनन्तर्भावात् । अत एवं 'विलेखितुं भीमभुवो लिपीपु' इति श्रीहर्ष इति । अन बदन्ति-ममाद एवायम्, संज्ञापूर्वकविधेरनित्यतया चा समाधेयम् । कचिच एकशेषेण कुटस्यादिरिति तत्पुरुप व्याख्याय लिखतेरपि प्रकृतसूत्रेण संग्रह इत्याहुः। तन्न । 'लखिता' इत्यादीनां वृत्तिकारहरदत्तादिभि- रुदाहृतत्वात् । “आलेखने" इति सौरप्रयोगविरोधाचेति । इह पूर्वपक्षत्रयं भाप्ये निरस्तम् । तथा हि-गा- डादिभ्यः परे प्रत्यया डितः स्युरित्यर्थे बाधः । तत्परस्य प्रत्ययस्य इत्संज्ञकडकाररहितत्वात् । सत्वे या वचनान्तरसिद्ध- त्यादेतद्विधिवैयर्यम् । न च चढादेरेवानेन विधानम् । अभिण- दिति पर्युदासयात् । तदुक्तम्-"डित्किद्वचने तयोरभावाद- प्रसिद्धिः" इति । किद्रहणमुत्तराभिमायम् । अस्तु तर्हि गाडादिप्रकृतिकाणिद्भिन्नमत्ययानुवादेन डि. कितोर्विधिरिति द्वितीयः । उक्तमत्ययस्य डकार इसंशको भवतीत्यर्थः । इद्धर्माक्रान्तस्यैव विधानादादौ मध्ये ऽन्ते वेति दे- शविशेषस्यानपेक्षणात् । इताश्च धर्मोऽश्रूयमाणानामपि कार्यविशे- पकत्वम् । मैवम् । टिचकित्वमिवानामभावाद् अनन्तरार्थे च बहुव्रीहेरभावाद दिदिति तत्पुरपस्यैव वाच्यत्वात् "आदेः प.

·द्वितीपपादे डिवाद्यातिदेशाहिकम् । १। ५४७ रस्य" इति आदेः स्थाने डकारादेशप्रसङ्गात् । न च 'कुटिता' इत्यादौ प्रसिद्धडिवाबहादय एव विधीयन्तामिति वाच्यम् । तेषां तदर्थोक्तावसामाद ! डादीनां चात्र प्रसिद्धिविरहाद । एतद्चनादेव तेपामपूर्वविधिस्वीकार तु डिच्चेत्यन्तादेशत्वप्रस- ङ्गात् । न चानुवन्धानामसतामेव कार्यनिर्वाहकत्वात्कथमादेश- त्वम् आदेशस्य भावरूपतयाऽन्यप्रसङ्गसंभवादिति वाच्यम् । लोपस्येव वचनसामर्थ्यादित्संतकटकारस्याप्यादेशत्वसम्भवात् । स्थानिनित्युत्तर उकारस्य नितिसम्भवात् । न च पष्ठीनिर्दे- शामावः । पञ्चम्या: प्रथमायाः पष्ठीत्वपकल्पनोपपत्तेः। तदेतदुक्तम्- "भवतीति चेदादेशमतिपेधः" इति । अस्तु तर्हि गाडादिभ्यः परोऽणित दिसंज्ञको भवतीति तृतीया मैत्रम् । पिडतीतिशब्दाकितिहितीत्यनयोदात्संझिना- ममतीत्यापत्तेः । परिच्छिन्नपरिमाणानामेव संज्ञात्वात् । न्यूना- तिरिक्तशब्दोचारणस्य संज्ञास्वरूपानुपलम्भात् । कित्संज्ञाया ब्धः कुटादित्यवचनात् संमसारणार्थतया, लिटः कित्संझा- याच "वचिस्वपि" इति संप्रसारणार्थतयाऽप्युपपत्तेः, गाङ्- फुटादिभ्यः परस्य डिसंज्ञा तु न्यायशादप्रयोजनैव स्यात् । "डिति च" इत्यादौ यौगिकस्यैव ग्रहणसम्भवात् । किति डिन्तीत्यादी च कृत्रिमत्वादनयोरेव ग्रहणं स्यात् । नच च. दादीनां हिन्ववैयर्यम् । यत्र संज्ञास्वरूपानुपलब्धिस्तत्र क्डिति प्रदेशेषु ग्रहणार्थत्वात् । तदुक्तम्- "संज्ञाकरणे विहदहणेऽसंमत्ययः शब्दभेदाद्" इति । तस्मादतिदेश एवं स्थितः। ननु सिसक्षति, दिक्षते, इत्यत्र "हलन्ताच" इति सन: . - ·५४६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये हलादिक्डिदार्द्धधातुकनिमित्तक ईकारादेशः । 'कुट कौटिल्ये' चुटिय, कुटिता । "विटतिच" इति गुणनिषेधः । 'कुछ शब्द' एतत्पर्यन्ताः कुटादयः। अप कयं 'महत्तो वैलक्ष्यास्किमपि लिखितुं दैवहतका इत्यमरः । 'चित्रेणापि न शक्यते विलिखितुं सर्वानसंकोचभा- क्' इति मुबन्धुश्च । लिखतेः कुटादापनन्तर्भावात् । अत एव 'विलेखितुं भीमभुवो लिपीपु' इति श्रीहर्प इति । अत्र वदन्ति-प्रमाद एवायम् , संज्ञापूर्वकविधेरनित्यतया वा समाधेयम् । कोचिन्तु एकशेषेण कुटस्यादिरिति तत्पुरुपं व्याख्याय लिखतेरपि प्रकृतसूण संग्रह इत्याहुः । तन्न । 'लेखिता' इत्यादीनां वृत्तिकारहरदत्तादिभि- रुदाहृतत्वात् । “आलेखने" इति सौत्रमयोगाविरोधाचेति । इह पूर्वपक्षत्रयं भाष्ये निरस्तम् तथा हि-गा- डादिभ्यः परे प्रत्यया डितः स्युरित्यर्थे वाधः । तत्परस्य प्रत्ययस्य इत्संज्ञकरकाररहितत्वाद । सत्त्वे वा वचनान्तरसिद्ध- त्वादेतद्विधिवैयर्यम् । न च चडादेरेवानेन विधानम् । अणि- दिति पर्युदासवैयर्थ्यात् । तदुक्तम्-"डिक्तिद्वचने तयोरभावाद- मसिद्धिा" इति । किद्रहणमुत्तराभिमायम् । अस्तु तर्हि गाडादिप्रकृतिकणिद्भिन्नप्रत्ययानुवादेन जि. कितीविधिरिति द्वितीयः । उक्तमत्ययस्य डकार इत्संज्ञको भवतीत्यर्थः । इद्धर्माक्रान्तस्यैव विधानादादौ मध्ये ऽन्ते वेति दे- शविशेषस्यानपेक्षणात् । इताश्च धर्मोऽश्रूयमाणानामपि कार्यविशे- पकत्वम् । मैवम् । टिचकित्त्वमित्वानामभावाद् अनन्तरार्थे च बहुप्रीहेरभावात् डिदिति तत्पुरुषस्यैव वाच्यत्वात् "आदेः प.

·द्वितीयपादे वित्त्वाद्यतिदेशालिकम् । ११ ५४७ रस्य" इति आदेः स्थाने डकारादेशमसगात् । न च 'कुटिता' इत्यादी मासिद्धडिवाश्चद्वादय एव विधीयन्तामिति वाच्यम् । तेषां तदर्थोकावसामात् । वृद्धादीनां चात्र प्रसिद्धिविरहात् । एनयनादेव तेपामपूर्वविधिस्वीकारे तु डिच्चेत्यन्तादेशत्वमस- झाद । न चानुवन्धानामसतामेव कार्यनिर्वाहकत्वात्कथमादेश- स्वम् आदेशस्य भावरूपतयाऽन्यासगसंभवादिति वाच्यम् । लोपस्येव वचनसामर्थ्यादित्संज्ञकडकारस्याप्यादेशत्वसम्भवात् । स्थानिनित्त्युत्तरं डकारस्य निरत्तिसम्भवात् । न च पष्ठीनिर्दे शाभावः । पञ्चम्या: प्रथमायाः पष्ठीत्वभकल्पनोपपत्तेः। तदेतदुक्तम्- "भवतीति चेदादेशप्रतिषेधः" इति । अस्तु ना गाडादिभ्यः परोऽणित् दिदसंशको भवतीति तृतीयः। मैवम् । विडतीतिशब्दास्कितिदितीत्यनयोर्भेदात्संशिना- मप्रतीत्यापत्तेः । परिच्छिन्त्रपरिमाणानामेव संज्ञात्वात् । न्यूना- तिरिक्तशब्दोधारणस्प संशास्वरूपानुपलम्भात् । डिसंज्ञाया व्यचे कुटादित्यवचनात् संमसारणार्यतया, लिटः कित्संज्ञा- याच "वचिस्वपि" इति संमसारणार्थतयाऽप्युपपत्तेः, गाद् कुटादिभ्यः परस्य हित्संज्ञा तु न्यायवशादप्रयोगनैव स्यात् । "डिति च" इत्पादौ यौगिकस्यैव ग्रहणसम्भवात् । फिति हितीत्यादौ च कृत्रिमत्यादनयोरेव ग्रहणं स्यात् । नच च. डादीनां हित्वैयर्यम् । यर संज्ञास्वरूपाउपलब्धिस्तत्र पिडति प्रदेशेषु ग्रहणात्काए । दुत्तम्- "संज्ञाकरणे विटद्हणेऽसंप्रत्ययः शब्दभेदाद" इति । तस्मादतिदेश एच स्थितः। ननु सिसक्षति, दिक्षते, इत्यत्र "हलन्ताच" इति सनः , ·५४८ । व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये किच्चविधानेऽपि "सृजिशोल्पमकिति" इत्यमागमः स्पात् । तदुक्तम्- 1 "तद्वदतिदेशेऽकिद्विाधिप्रसङ्ग इति । अतिदेशानां स्वाश्रया- निवर्तकत्वात् । मैवम् । किति न भवतीति व्याख्यानात् । तदुक्तम्- "सिद्धन्तु प्रसज्यप्रतिषेधादु" इति । अथ चुकुटिपति इत्यादौ सनो हित्वात् तदन्तस्यात्मने पदापत्तिः। मैवम् । उपदेशे यो हित्तदन्तादिति व्याख्यानात् । भाष्ये तु हितीव जिदिति सप्तम्यर्थे पतिमाश्रिस्प पूर्वस्य डिन्तीव कार्यमतिदिश्यते ऽतो न हिदन्तत्वनिबन्धनमात्मने- पदमिति व्याख्यातम् । यद्वार्तिकं-"सिद्धं तु पूर्वस्य कार्याति- देशाद्" इति । यद्यपीह वतिर्नोपात्तस्तथाऽप्यतिदेशस्य यावत्कार्यार्थत्वाभावाव्याख्यानाद्विशिष्टकार्यार्थ एवातिदेशः । उपदेशग्रहणानुवृत्या चोक्तस्थले नात्मनेपदमिति सामर्थ्याद पूर्वस्य कार्यातिदेशोऽयमिति भाव इति कैयट । विज इट् । २। विजेः पर इडादिमत्पयो दिदद । वृद्धिसंज्ञामूत्रादादिपदा- नुवृत्त्या इडादिरित्यर्यलाभः । आदिभूतस्य इटो हिले प्रयोजनाभावात्तदादिप्रत्ययलाभः । अत एवार्थवद्रहणमत्यया- प्रत्ययपरिभाषाभ्यामुत्तमपुरुपैकवचनस्पेटो ग्रहणे प्रसकेऽपि तन्न भवति, आद्यवयवत्वाभावात् इति न्यासकारः । अन्ये तु आगमग्रहणस्यावश्यकतया तस्य गुणनिमिचवा- भावेन हिवयात् मत्वर्थलक्षणया इवान् प्रत्ययो गृह्यते । इद् च प्रत्ययस्यादिरेवेति फलितार्थः-इदादिमत्यय इति । अत आदिग्रहणानुवर्चनं पर्थमित्याहुः।

·द्वितीयपादे डिवाद्यतिदेशाहिकम् । १ । ५४९ 'विजिर पृथग्भावे' इत्यस्य नेह ग्रहणं व्याख्यानात् । इटोऽसम्भवादिति तु हरदत्तः । फेचित्तु विवेजिथ इत्यत्र थलि क्रादिनियमादिद् सम्भवत्येव । पित्त्वेन "असंयोगाल्लिद्" इति कित्त्वस्याप्रवृत्तेरित्याहुः। 'ओविजी भयचलनयो । प्रायेणायमुत्पूर्वः । उद्विजिता, उद्विजिष्यते । विभाषोर्णोः । 'ऊर्णम् आच्छादने'। अदादिः । अस्मात्पर इडादिमत्ययो चा दिद्वव । ऊर्णनुविय, ऊर्जुनविय, अणुविता, उर्णविता । , सार्वधातुकमपित् ४॥ अपित्सार्वधातुकं डिद्वत् । तुदति । शस्य हिरवान लघूप- धगुणः । अतिदेशे कल्प्यमानो वतिस्तृतीयान्तादेव नेतु पष्ठया- चन्तात् । सादृश्यानुयोगिनि प्रथमाश्रवणाद् । अन्यथा पष्ठीस. सम्योरन्यतरस्यापत्तेरिति दीक्षिताः । ननु सूत्र बतेरभावाद्विवरणवाक्य एव तत्प्रयोगात् तदनुरो- धेन सूत्रे सप्तम्याधन्तत्वापादनं न युक्तम् । विवरणवाक्ये तदापादने विष्टापत्तिरेव । सूत्रे उभयोः समानविभक्त्यन्तपद; प्रयोगवलादेवातिदेशलाभादुपजीव्यविरोधाचेति । मैवम् । तृतीयान्तादेव वतिमाश्रित्य विवरणवाक्येऽपि सौत्रविभक्तिसम्भवे तत्रापि विभक्त्यन्तरकल्पने प्रमाणाभावात् । कैयटस्याप्यत्रैव स्वारस्यम् । अथ सार्वधातुकग्रहणं व्यर्थम् । ड्वनिपः पित्त्वेन तन्हि-- श्वस्प ज्ञापकत्वाभावेऽपि चढादीनां टित्वेनार्दधातुकानां हि- ·५५०' व्याकरणसिद्धान्तसुधांनिधौ प्रथमाध्याये वाभावस्य ज्ञाप्यत्वात् । न च तातडो डिवेन सर्विधातु- कानामप्यडित्वज्ञापनं स्यादिति वाच्यम् । तिपः पित्वेनामा. समापणार्थत्वात् । ज्ञापकं च सजातीयापेक्षम् । तेन सार्वधातु- कस्याप्यविज्ञापनस्यानापतिः । - मैवम् । सजातीयविपयकवे चहौ लुम्विकरणानां, नजिङ् वर्तमानकालानाम् , खनिए भूतकालानाम्, अथर औणादिकानाम्, नङ् घनीयानां शापक: स्यादित्याई- धातुकान्तराणां हित्वापत्तिः । न च प्रत्ययत्वव्याप्यधर्मेण साजात्यं विवक्षणीयम् , न तूक्तधर्मरिति वाच्यम् । विनि- गमकाभावात् । स्यादेतत् । अपिदिति पर्युदासः प्रतिषेधो वा । नायः । च्यवन्ते, प्लवन्ते इत्यादौ शपोऽन्तादेशस्य च "अतो गुणे" शनि पररूपे परस्यापित इहाश्रयणादेकादेशस्यादिवद्भावारिप- दिन्नस्य सत्त्वात् डिवेन गुणनिषेधापत्तेः । न च पररूपात्पूर्व- मेव गुणः । पररूपस्य नित्यत्वादन्तरगत्वाच्च । ; यद्यपि सार्वधातुकावयवस्याकारस्यैकादेशः तथाऽपि परं प्रत्यादिवत्त्वादन्तशब्दोऽपित् सार्वधातुकं भवत्येवेति दिवस सङ्गः। च्यवे इत्युत्तमैकवचने तु सर्वस्पैव सार्वधातुकस्यैकादे- शान्डित्वमसक्तिसौलभ्यम् । तदुक्तम्- "अपित् विदिति चेच्छवेकादेशमतिपेधः" इति । न द्वितीयः । तुदानि, लिखानि। “आइत्तमस्य पिञ्च" इ- त्याट् । पिदपितोरेकादेशस्यादिवद्भावात् पिनेति हिन्वपतिपे- धापत्तेः। तदुक्तम्: "न पित् डिदिति चेदुत्तमैकादेशमनिषेधः"इति ।

·द्वितीयपादे डियाद्यार्तिदेशाहिकम् 1 21 ८१ अत्र भाष्यम्-"उभयथाऽपि न दोपः। एकादशः पूर्व विधी स्थानिवद्भवतीति व्यवधानात्" इति । यद्यपि च्यवन्ते इत्यत्र "वार्णादागम्" इति समाधानं मुलभम् , तथाप्युभयसाधारणपरिहाराभिधित्सया तत्राश्रितमिति फयटा। असंयोगाल्लिद कित् ५। असंयोगात्परोऽपिल्लिद कित्स्यात् । चक्रतुः। “साधातु. कार्दधातुकयोः" इति गुणे प्राप्ते "क्टिति च" इति निषेधः । "ऋदुपधेभ्यो लिटः कित्त्वं गुणाद्विप्रतिषेधेन" । विभिदतुः, विभिदुः इत्यादौ किवं नित्यं गुणस्त्वनित्यः । घटते, वधे इत्यादौ द्वयोरप्यनित्यत्वम् । कित्त्वे कृते गुणस्येव गुणे कृते रपरत्वेन संपोगात्परतया कित्त्वस्याप्यमसक्तेः । ततश्व पर- त्वाद् गुण एव स्यादिति विमतिपेधारम्भः । न च यथा क्सस्य कित्त्वसामर्थ्याद् गुणो वाध्यते तहाप्यतिदेशसा- मर्थ्यादिति वाच्यम् । क्सस्य कित्करणे प्रपोजनाभावाद अनवकाशत्वात् । इह तु सम्प्रसारणेन कृतार्थत्वाद् दुर्वला. तिदेशमाप्तस्य गुणनिषेधस्य दुर्वलत्वाद् गुणेन सह विप्रतिषेधा- नुपपत्तिः । तातङ्न्यायो ऽप्यत्रानुसन्धयः । तस्मात्परशब्द- मिष्टवाचकमाश्रित्य सूत्रेण संगृहीतमेवार्थ स्फुटीकर्तुं वाति- कारम्भः । स्यादेतत् । गाडादिप्रकृतिकस्य प्रत्ययस्य हिचम्,असंयो- गादित्यादौ च कित्वमतिदिश्यते इति वैपम्ये किं वीजं उभय- प्राप्यन्यतरस्यैवातिदेशौचित्यात् । एतेनोपदेशो ऽपि व्याख्यात इति चेत् । अत्र वाचिकम् ।

·. ५५० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये वाभावस्य झाप्पत्वात् । न च तातडो हित्त्वेन सार्वधातु- फानामप्यरित्वज्ञापनं स्यादिति वान्यम् । तिपः पित्येनामा. समापणार्थत्वात् । झापकं च सजातीयापेक्षम् । तेन सार्वधातु- कस्याप्यतित्त्वज्ञापनस्यानापत्तिः । • मैपम् । सजातीयविपयकत्वे चटडौ लुम्बिकरणाना, नजिद् वर्तमानकालानाम् , ट्यनिए भूतकालानाम्, अयड औणादिकानाम्, नट् पनीयानां सापकः स्पादित्यार्द्ध- धातुकान्तराणां डिवापत्तिः । न च प्रत्ययत्वव्याप्यधर्मेण साजात्यं विवक्षणीयम्, न तूक्तधमैरिति वाच्यम् । विनि- गमकाभावात् । स्यादेतत् । अपिदिति पर्युदासः प्रतिषेधो वा । नायः । ध्ययन्ते, प्लवन्ते इत्यादौ शपोऽन्तादेशस्य च "अतो गुणे" इति पररूपे परस्यापित इहाश्रयणादेकादेशस्यादिवद्भावारिप- द्भिन्नस्य सत्त्वात् डित्त्वेन गुणनिषेधापत्तेः । न च पररूपात्पूर्व- मेव गुणः । पररूपस्य नित्यत्वादन्तरङ्गत्वाच । यद्यपि सार्वधातुकावयवस्याारस्यैकादेशः तथाऽपि परं प्रत्यादिवत्वादन्तशब्दोऽपित् सार्वधातुकं भवत्येवेति हित्वन- सङ्गः । च्यवे इत्युत्तमैकवचने तु सर्वस्पैव सार्वधातुकस्यैकादे- शान्दित्वमसक्तिसौलभ्यम् । तदुक्तम्- "अपित डिदिति चेच्छवेकादेशमविषेधः" इति । न द्वितीयः । तुदानि, लिखानि। "आडत्तमस्य पिच" इ. त्याद् । पिदपितोरेकादेशस्यादिवद्भावात् पिन्नेति डित्त्वप्रतिपे- धापत्तेः । तदुक्तम्- "न पित् डिदिति चेदुत्तमैकादेशमनिषेधः इति । 1 ·द्वितीयपाद डिवाद्यातिदेशाह्निकम् । १ । ५५१ अत्र भाष्यम्-"उभयथाऽपि न दोपः। एकादेशः पूर्व विधी स्थानिवद्भवतीति व्यवधानात्" इति । यद्यपि च्यवन्ते इत्यत्र “वार्णादागम्" इति समाधानं मुलभम् , तथाप्युभयसाधारणपरिहाराभिधित्सया तन्नाश्रितमिति कैयटः । असंयोगाल्टि कित् ५। असंयोगात्परोऽपिल्लिद कित्स्यात् । चक्रतुः। "सार्वधातु- कार्द्धधातुकयोः" इति गुणे प्राप्ते "क्डिति च" इति निषेधः । "ऋदुपधेभ्यो लिटः कित्त्वं गुणाद्विप्रतिषेधेन" । विभिदतुः, बिभिदुः इत्यादी कित्त्वं नित्यं गुणस्त्वनित्यः । वटते, वधे इत्यादौ द्वयोरप्यनित्यत्वम् । कित्त्वे कृते गुणस्येव गुणे कृते रपरत्वेन संयोगात्परतया कित्त्वस्याप्यप्रसक्तेः । ततश्च पर- स्वाद् गुण एव स्यादिति विप्रतिषेधारम्भः । न च यथा फ्सस्य कित्त्वसामर्थ्याद् गुणो वाध्यते तथेहाप्यतिदेशसा- मर्थ्यादिति वाच्यम् । क्सस्य फित्करणे प्रयोजनाभावाद् अनवकाशत्वात् । इह तु सम्पसारणेन कृतार्थत्वाद् दुर्बला- तिदेशमाप्तस्य गुणनिपेधस्य दुर्वलत्वाद् गुणेन सह विप्रतिपेधा- नुपपत्तिः । तातङ्न्यापो ऽप्यत्रानुसन्धेयः । तस्मात्परशब्द- मिष्टवाचकमाश्रित्य सूत्रेण संगृहीतमेवार्थ स्फुटीकर्तुं वार्ति- कारम्भः। स्यादेतत् । गाडादिप्रकृतिकस्य प्रत्ययस्य डिवम्,असंयो- गादित्यादौ च कित्त्वमतिदिश्यते इति वैपम्ये किं वीनं उभय- प्राप्यन्यतरस्यैवातिदेशौचित्यात् । एतेनोपदेशो ऽपि व्याख्यात इति चेत् । अत्र वार्तिकम् ।

·. ५५२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये "पृथगनुबन्धत्वे प्रयोजनं वचिस्वपियजादीनामसम्मसार- णम्", "सार्वधातुके चडादिषु जाग्रो गुणविधिः", "कुटादी. नामिदमतिषेधः" "क्त्वायां कित्मतिषेधश्च" । सुप्त इत्यादिवत् स्वपित इत्यादौ सम्मसारणं स्यात् । चहादयश्च "चडङ्नजिङ्वनिवथड्नङः" इतिभाष्यम् । शून इत्यादिवदशिश्वियद्, अश्वदित्यत्रापि स्याद्, सुप्त इत्यादिवत् स्वम इत्यत्रापि स्यात् । इष्टवान् इतिवत् यज्वा इत्यत्रापि स्यात् । उपित इतिवत् आवसथ इत्यत्रापि स्यात् । रुदिविदिभ्यां टिदित्यतो दिदित्यनुवृत्ती "उपसर्गे वसे "इत्ययमत्ययः। इष्टम् इतिवत् यज्ञ इत्यत्रापि स्यात्। “यजयाच-"इति न ।जायत इत्या. दिवत् जागरित इत्यादावपि अहितीति पर्युदासः स्याद । गुणवि. पिरित्यत्राऽकारमश्लपपरित्यागे तु दृष्टान्तदान्तिकवेपरीत्येन व्याख्येयम् । लूत्वा पूत्वा, इत्यादिवत् नुवित्वा इत्यादावपि "श्रयुकः किति" इतीमतिपेधः स्यात् । यद्यपि पूर्वस्य कार्य एवातिदेशः स्थापित इमतिपेपश्च परस्यैव कार्यः तथापि कितीतिसप्तमीनिर्देशात् इट्मतिपेपस्याप्यतिदेशः स्याद् इत्येताव- न्मात्रेणोक्तामिति कैपटः । देवित्वा, सेवित्वा इत्यादिवत् कुटित्वा पुटित्वा इत्यत्रापि “न क्त्वा सेह" इति फिचमतिषेपः स्यात् । विशेषाभावादापदेशिफवदातिदेशिकस्यापि फिवस्य यास- म्भवात् । न चौपदेशिकत्वस्य प्रथमोपस्थितत्वात्तदान च. रितार्यो निषेधः कयमातिदेशिकफिचं बाधेत । अत एव राग- प्राप्ताहिंसानिपेपेन चरितार्थम् “न दिसात्सर्वा भूतानि" इति शाखं "अग्नीपोमीयं परमालभेत" इत्यादिविहितहिंसायां न मवर्तते इति षाच्यम् । अमाप्तस्यैवातिदेशात् । क्त्वापा किसा. विदेश पर न स्यादित्यंत्र तात्पर्याद । चकारस्य यथाश्रुतस्ते तु .

·द्वितीयपादे जिस्वातिदेशालिकम् । १। ५५३ इमातिपेघसमुच्चयस्तदर्थः । लत्वा, पूत्वा, इत्यादिवत् नुवित्वा, धुवित्वा इत्यत्रापि "इन्युकः किति" इति इभतिषेधः स्यात् । 'णू स्तवने' 'धू विधूनने। अत एव 'परिणूताखिलोदया' इति- श्रीभागवतम् । भाष्यकृतस्तु-नैतत् प्रयोजनम् । हिच्चातिदेशे ऽप्यौपदे- शिककित्त्वसत्वेन निषेधच्या धृत्वा, नत्वा इत्येव, साधुत्वात् विरोधाभावात् स्वाश्रय कित्त्वस्यानिवर्तनात् । न च "येन. नामाप्तिन्यायेन डिन्वेन फिचयाधापत्तिः । 'कुटिता' इत्यादी किवाभावेन नामाप्ते फित्त्वे हिच्चातिदेशानारम्भाव इत्याहुः । इन्धिभवतिभ्याञ्च ६ 'निइन्धी दीप्तौ' 'भू सत्तायाम्' । आभ्यां परो पिल्लिद कित्स्यात् । इन्धेः संयोगार्थ ग्रहणम्, भवतः पिदर्थम् । ननु बभूवेति प्रथमणलि न किवविधानार्थम् । “अचो. णिति" इति वृद्धनिर्दिष्टस्थानिकतया तत्र “डिति च" इति निपेधाप्रवृत्तेः। न च कित्चसामर्थ्यादनिग्लक्षणदरपि निपेधः स्यादिति वाच्यम् । वभूवियेति थलि, 'अई घभूव' इति उत्तमणलि च णिचाभावपक्षे गुणनिषेधेन चरितार्थत्वात् । अत्र वार्तिकम् - "इन्धेश्छन्दोविषयत्वाद् भुवो वुको नित्यत्वात् ताभ्यां लिटः किद्वचनानर्थश्यम्" इति । उक्तस्त्रमत्याख्यानमेतत् । इन्धेहि अनन्तरो लिट् नास्त्येव । "इजादेव गुरुमतः" इत्यामा व्यवधानात् । छन्द. सि तु "अमन्त्रे" इति पर्युदासादाम्विरहेऽपि समीधे इत्यत्र "छन्दस्पुभयथा"इति लिटः सार्वधातुकत्वात् “सार्वधातुकम- ..

·५५४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये पिवू' इति हिवामलोपः । आर्द्धधातुकत्वाच श्नमभावः । तथाच मन्त्र:- "त्वामाने दध्यदृषिः पुत्र ईधे अथर्वणः" इति, "समीधे- दस्युहन्तमम्" इति च । एवश्च लिढव्यवहितपूर्वस्य भापायां संम्भवो नास्ती- त्यत्र तात्पर्य न तु सामान्यत इन्धे पायामप्रयोगो ऽपाति कैयटादयः। एतेन इन्धिग्रहणसामर्थ्यात् आविरहे भाषायामप्युक्तप्रयो- गस्य साधुत्वकल्पनमपास्तम्, भाष्यवार्तिकविरुद्धत्वात् । भू अ इति स्थिते च वुको नित्यत्वात् । न च शब्दान्तर- पाप्या वुगनित्यः । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् । कृताक- तपसङ्गित्वेन नित्यत्वानपायाच्च । "ओः सुपि" इत्यत ओरि- त्यस्याननुत्तेः । बुकि कृते च गुणस्य प्राप्त्यभावान् । मृडमृदगुधकुषक्लिशवद- वसः क्त्वा ७ कित्स्यात् । "न क्त्वा सेड्" इति वक्ष्यमाणकित्त्वनिषेधस्या- पवादः । 'मृड सुखने', 'मृद क्षोदे', 'गुध परिवेष्टने, 'गुध रोषे. च', 'कुप निष्कर्षे', क्लिश हिंसायाम्', 'लिशू हिंसायाम् । दिवा. दिक्रायोयोरप्युपादानम् । 'वद व्यक्तायां वाचि,' 'वस निवा- से । उपित्वा । “वसति क्षुधौरिदायजादित्वात्सम्मसारणम् । अत्र भाष्यम् --"न क्त्वा सेद" इति सूत्रं न कर्त्त- व्यम्, इदं सूत्रं मृदादिभ्य एव परस्य क्त्वः कित्त्वं नान्यभ्य इति नियमार्यमस्तु । न च मुहादिभ्यः परः क्त्वैव किद्भवति ·द्वितीयपादे ङित्त्वाद्यतिदेशाह्निकम् । १। ५५५ न तु निष्ठादिरिति विपरीतनियमापत्तिः । प्रयोगमूलत्वाद् व्या- करणस्मृतेरनिष्टनियमानुपपत्तेः। न च लूत्वा, पूत्वा इत्यादा- वपि कित्त्वानुपपत्तिः क्त्वामात्रस्य नियमापत्तेः, "क्त्वातो. सुन्कसुनः" इत्यत्र विशेषणार्थत्वेन ककारसार्थक्यादिति वाच्य- म् । सेट एव क्त्वो नियमारम्भात् । न च "क्लिशः क्त्वा- निष्ठयोः" इति पक्षे क्लिशेरनिद्वात् ततः परस्य क्त्वः फित्व- विधानमनिटक्वाकिचव्यावृत्यर्थ स्यादिति वाच्यम् । गुधकु. पक्तिशा "रलो व्युपधाद्" इति कित्त्वविकल्पानित्यकिववि. ध्यर्थत्वात् नियमार्थत्वायोगात् । । रुदविदमुषग्रहिस्वपिप्रच्छः संश्च ८ चकारात् क्त्वाग्रहणम् । 'दिर अश्रुविमोचने,"विद ज्ञाने, 'मुप स्तेये,' 'ग्रह उपादाने, 'भिप्वप् शये' 'प्रच्छ झीप्सायाम् । रुरुदिपति रुदिता । "स्वपिनच्छयोः समर्थ ग्रहणं किदेव दि क्त्वा" इति भाष्यम् । “न क्त्वा सेद्" इतिनिधस्य मुप्त्वा पृष्ट्त्यत्रापत्तेः । अनिदकत्वात् । अत एव अनिटः क्त्व कित्त्वनियमार्थत्वमस्य न इति कैयटः । इको झल ९ इगन्तात्परो झलादिः सन् कित्स्यात् । क्त्वाग्र- हणं त्वत्र निटत्तम् । अनिदकस्य तस्य स्वयमेव झलादित्वात् । बुभूपति, दिदीपते । कित्त्वेन गुणनिषेधः । अत एव एवि.

·५५६ व्याकरणसिद्वान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये पपरवाभावात् दीडो “मीनातिमिनोतिदीवाम्" इत्यात्वं न । न च झलन्तः समित्यर्थोऽस्तु । ततश्च "चिचीषिता' इत्पादौ अतालोपस्थल एव किवं स्यात् न तु 'पिचीपति' इत्यादौ । सन्सवकारयोरेकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवनावादिति बाच्यम् । आदिग्रहणानुश्या व्याख्यानाद । इग्ग्रहणे इक् स्मरणे इत्येव तु न गृह्यते, गर्गादिषु निगीपुशब्दपाठस्य ज्ञापकत्वात् । जयतेः परस्पच सनः कित्त्वानुपपत्तिप्रसद्भाव, झलितिमत्या- हारसाहचर्याच । तत्समीपस्य हलोऽसम्भवादलन्ताश्चेत्य- स्थानन्वयमसहाच इति न्यासकारः । अत्र वार्चिकम्- "इफः कित्त्वं गुणो मा भूत् दीर्घारम्भात् कृते भवेत् । अनर्थक तु हवार्य दीर्घाणा तु प्रसज्यते ॥ सामर्थ्यादि पुनर्भाव्यमृदिवं दीर्घसंश्रयम् । दीर्घाणा नाकते दीर्घ णिलोपस्तु प्रयोजनम् ॥ अस्यार्थ:-"इको झल् हलन्ताच" इत्येक एव योगो ऽस्तु किमर्यो योगविभाग इत्याक्षेपाभिप्रायः । यथाश्रुते तुत्तरमाह- "गुणो मा भू"इति । "सार्वधातुकार्दधातुकयोः" इत्यनेनेत्य- थः। नन्वत्र "अज्झनगमा सनि" इति दी? येन नामानिन्यायेन गुणस्य बाधको भविष्यतीत्याह- दीर्घारम्भाद्" इति । दीर्थों तर गुणमसक्तेस्तनिषेधार्थ किचपित्युत्तरमाइ-"कृते भवेद" इति । रूपविशेषाभावे ऽपि मन्त्रजपादिवदावर्चमानस्यैव शा. खस्य फलसापनस्वादिति भावा नन्वेवं दीविधियर्थ्य शाख पूर्वकप्रयोगस्यैव धर्मनिमित्तया शास्त्रप्रवृत्तिमात्रस्यामयो- अकवादित्याह-"अनर्थकन्तु" इति । उत्तरमाह -"इस्वार्थ. " इति । हस्सानां दाविधिसामर्थ्याद् गुणाभावे ऽपि दोर्या- ·.. हितीयपादे डिजायनिदेशाह्निकम् । १ । ५५७ न्तानां प्रयोजनाविरहावीर्यविध्यप्रवृत्त्या गुणः स्यादिति त. निषेधार्थ किवामिति भावः । “दीर्घाणां तु" इति गुणनिषेधार्थ दीर्घष्वपि दीर्घशास्त्र प्रवर्चत एव । अदग्धदहनन्यायस्य फ. लाभावमूलकत्वात् । फलश्च स्पेषु रूपान्तरसम्पत्तिः दी. घेषु तु रूपान्तरानापचिरित्यन्यदेतत् । अत एव "मो रा. जि समः को" इति मकारस्य मकारादेशविधिः । तदेतदुक्तम्- "सामादि पुनर्भाव्यम्" इति । ननु दीर्घविधिना गुणस्यैव इकारस्यापि वाघापतिः। चिकीर्पति, निहीपति । “अझन"इति दीर्घः । "ऋत इद्धातोः"इतीत्वं हि तप्यत इत्याशमाह-"क दियम्"इत्यादि। दीर्घत्वव्यतिरेकायुक्तव्यतिरेकपतियोगित्वा. दिदादेशस्य न वाध इत्यर्थः । उक्तं हि-यं विधि प्रत्युपदेशो ऽनर्थकः सविधिर्याध्यते, यस्य तु विधेनिमित्तमेव नासी बाध्यते" इति। ननु इस्वान्तानां दीर्घाभावे इन्चमाप्त्यभावे ऽपि दीर्घाणां दीर्घव्यतिरेकेणैव इच्चप्राप्तिरस्त्येवेत्याशवाइ-"दार्याणां नाक- ते दोघे" इति । तत्रापि गुणवाघार्थ दीर्घविधिरवश्यं मवर्तयि- सव्यः । अन्यथा "इचोचाभ्यां गुणसद्धी विप्रतिषेधेन" इति गुण- प्रसङ्गादित्यर्थः। तदेवं किचयर्थे प्राप्त सिद्धान्तमाह "णिलो. पस्तु"इति । पि+स+ति इतिस्थिते गुणो लोपो दीर्यत्वं चेति प्रयं प्राप्नोति । तत्राऽसति किचे निरवकाशत्वाद्विशेपाभावाच गुण इव लोपो ऽपि दोर्पण पाध्येत । पाचपतेः पाक्तिः इत्या- दो गिलोपस्यापि सावकाशत्वात् । “पुरस्तादपवादा अनन्त- राविधीन्याधन्ते नोत्तरान्" इति न्यायेन लोप एव वाध्येत । गुणस्तु स्यादेव । किचविधाने तु 'चिचीपति' इत्यादिषु गुणम. सत्यभावात्तत्र लब्धावकाशं दीर्घवं परताणिलोपेन वाध्यते इति सिद्धम्।

·५५८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये स्थादेतत् । असत्यपि किच्चे येननामाप्तिन्यायेन गुणस्यैव दीर्घो वाधको भविष्यति न तु णिलोपस्य, गुणवाधेन च सावकाशं दीर्घत्वं परत्वादेव गिलोपेन वाधिष्यत इत्यनारभ्य- मेव कित्वम् । अबाहुः-चाध्यविशेपचिन्तायां तथात्वे ऽपि वाध्यसामा- न्यचिन्ताया स्वविपये प्राप्तस्य सर्वस्य बाधाभ्युपगमात् । स्यादेतत् ।असत्यपि कित्ये 'निमित्सति' 'प्रमित्सति' इत्यत्र मीनातिमिनोत्योः सनि निरवकाशन्वाद् गुण वाधित्वा दीर्घः ततः मिनोतेरपि मीग्रहणेन ग्रहणात्मतिपदविधानादिस्भावेन गुणवाधः । तदुचरं "हलन्ताच"इति कित्वेन लघूपधगुणबाधः । तथा च "सनिमी"इत्यत्र 'मी'इतिसामान्यग्रहणार्थत्वादीर्घविधे चरितार्थताया 'जीप्सति' इत्यत्र दीर्घ वाधित्वा परत्वादेव णिलोपो बाधिष्यते इति कृतं किचेन । मैवम् । उक्तरीत्या दीर्घस्य सावकाशत्वात् द्वाभ्यामपि गुणलोपाभ्यां दीर्घवाधापत्तेः कित्त्वारम्भस्यावश्यकत्वात् । न च दीर्घस्य कुधातुरवकाशः, 'चुकूपति' इत्यत्र कुटादित्वेनैव डित्त्वाद् गुणनिषेधसिद्धेरिति वाच्यम् । उक्तभाष्यानुरोधेन दीर्घान्तत्वनिर्णयाद इति कैयटादयः । नच 'गु पुरीपोत्सर्गे' धु गतिस्थैर्ययोः' इति सनन्ताववकाश इति वाच्यम् । तथा सति उहनगमामित्येव पाठापत्या अजितिप्रत्याहारग्रहणवै- यापत्तः । एवं कुडो इस्वान्तत्वे ऽपि वाधकाभाव इति न्यासकाराभिमायः। हलन्ताच्च १० अन्तपदस्यावयवार्यत्वे ऽनन्वयः । इको हलवयवत्वाभा. .

·दितीयपादे जित्वाद्यातदेशाहिकम् । १। ५५९ वात् । इग्वत्तो हलन्तादिति न्यासे 'पिपक्षति' इत्पत्र सम्मसार- णापत्तिः । इगुपधादलन्तादिति न्यासे दम्भः सन्यव्यामिः। सूत्रभेदश्च । तथापि समीपार्थो ऽन्तशब्दः । इसमीपादल: परो झलादिः सन् कित्स्यात् ! 'गुहू संवरणे' । जुघुक्षति । 'भिदिर विदारणे । विभित्सति । अथ दम्भः सनि धिप्सति इत्यत्र नकारस्य सन्परत्वा- भावात् भकारस्य च इक्समीपत्वाभावारिकत्वाभावे नलोपो न स्यात् । उच्यते । हल्वजात्योभयोरैक्यमाश्रित्य इपरत्वान- पायात् । तदुक्तम्- "दम्भेईल्महणस्य जातिवाचकत्वा- सिद्धम्" इति । इदं च "निपात एका" इत्ये- कग्रहणेन ज्ञापितम् । इकारादिपु चाभिन्नमत्ययाभिषा- नात् हल्लनातेः सद्भावः । त्यक्तभेदा व्यक्तय एव जा- तिरिति पक्षे ऽपि भेदव्युदासादभेदाश्रयणादिष्टसिद्धिरिति फैयटः । यद्यपि ऋद्धिमत्रोक्तन्यायेन हत्त्वज्ञातावतिरिक्तायां पानामावः, तथापि इल्पदजन्यायामुपस्थिती यावतीनां जातीनां हकारादी प्रत्येक प्रकारत्वं तदतिरिक्तवर्णत्वसाक्षायाप्पना- त्यनवच्छिन्नत्वमेवात्र विवक्षणीयम् । लिसिचावात्मनेपदेषु ११ इक्समीपादलः परौ झलादी लिङ् आत्मनेपदपरः सिच किती स्तः । वलुप्सीप, क्लप्सीयास्ताम् , क्लप्सीरन्, अक्लप्स, अवलुप्साताम्, अक्लप्सत । ऊदित्वादेद् । झलादी किम् । फल्पिपीट अकल्पिष्ट इति इट्पक्षे मा भूत् । ' स्यादेतत् । आत्मनेपदेष्विति निर्धारणसप्तमी परसप्तमी ·५६० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये वा । नायः । निर्धारणस्य सजातीयविषयतया लिमात्रस्य विशेषणापत्तेः । लिडिति तदादेशग्रहणात् । न द्वितीयः। सिचो विशेपणे ऽपि लिइस्तदयोगात् । सीयुइविशिष्टस्य लिङ्पदा- यत्वे तदपेक्षया लिपरत्वानुपपत्तेः । नाप्यर्थद्वयपरत्वम् । सकृच्छुतत्वात् । नाप्येकशेपः । अर्थभेदात्सदविवक्षाविरहात् । भत्र भाष्यम्-"उभयथा ऽप्यदोप" इति । तथाहि-आत्मनेपदं यो लिसिचावित्यर्थः । नच सिच- स्तडानोभयभिन्नत्वादात्मनेपदत्वानुपपत्तिः । तत्परत्वेन आ. स्मनेपदस्य सिचि औपचारिकत्वात् । गौणमुख्यार्थयोरात्मने- पदशब्दयोः सारूप्पमात्रप्रतिबद्धैकशेपाश्रयणान् । द्वितीयेऽप्य- दोषः । अवयवगतपौर्वापर्यस्य समुदाये आरोपात् । तन्त्र- णार्थद्वयलाभावा । परन्तु सम्भवव्यभिचाराभ्या सिजेवात्मने- पदेन विशेष्यते न तु लिड् ! परस्मैपदेषु लिडो झलादित्वा- भावेन तत एवात्मनेपदग्रहणसिद्भावात्मनेपदविशेषणस्य चेय. यात् । अथ सिनोऽप्यात्मनेपदविशेषणं किमर्थम् अयाक्षीत इत्या- दौ इक इत्येव व्याटतेः। अवैषीद् इत्यादौ अपरत्वाभावादेव तथात्वात् । 'अकोपीत्' इत्यादी इडागमे कृते झलादित्वाभावात् । . अभैल्सीत् इत्यादी "वदाज" इति वृद्धरिग्लक्षणवाभावादेव "विडतिच" इति निषेधविरहात्मत्यपि कित्ये क्षत्तिविरहात । मैवम् । असाक्षीद, अद्राक्षीव इत्यादी "सृजिदृशोः" इत्य किल्लक्षणस्यामागमस्यानुपपचिप्रसङ्गात् । उश्च १२ ऋवर्णात्परी झलादी पूर्वोक्ती किती स्तः। मृपीट, भृषी- ·द्वितीपपादे विस्वातिदेशाहिकम् ।। ५६१ , - याताम्, भूपरिन, अमृत, अभपाताम् , अभूषत । वा गमः १३ गपः परी झलादी पूर्वोक्ती कितौ वा स्तः । सङ्गसीट, सं. गैसीट, समगत, समगस्त । कित्त्वपक्षे ऽनुनासिकलोपः । हनः सिच १४ इन्तेः परः सिच् कित्स्यात् आत्मनेपदे परे । आहत, आइसाताम्, आहसत । पुनः सिग्रहणं "एकयोगनिर्दिष्टाना सह पा भत्तिः सह वा निवृत्तिः" इति ज्ञापनार्थम् । तेन पूर्व- सूत्रद्वये "लिइसिचावात्मनेपदेषु' इतिसंपूर्णसूत्रानुत्तिः । यमो गन्धने १५ सिन् कित्स्पात् । गन्धनं परदोषाविष्करणम् । 'उदायत' । गन्धने फिम् । 'उदायस्त पादम्' । आकटवानित्यर्थः । विभाषोपयमने १६ भाग्यत् । रामः सीतामुपायत, उपायंस्त महावाणि । स्थाध्वोरिच १७ सिन् कित्, चान्नादेशः । मपस्थित, समस्थिपाताम्, सम. स्थिपत, अदित, आदपाताम्, अदिपत । " ·१ ५६२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये अत्र वार्चिकम्- "इव कस्य तकारेवं दीर्घा मा भूटते ऽपि सः । अनन्तरे प्लुतो मा भुत्प्लुतश्च विषये स्मृतः । नचात्र हेतुपदप्रयोगविरहान "पष्ठी हेतुप्रयोगे" इत्यस्याम- सत्या कस्पेत्यत्र हेतुतृतीयापतिः। अत्र सम्बन्धित्वनैव विव- क्षितत्वात् । 'मदीयाः पुत्राः' इत्पत्र अपत्यत्वमकारकविवक्षाविर- हेण सम्बन्धिसामान्यायें छपत्ययोत्पत्तेः । “तकारत्वम्" इत्यत्र कर्मधारयोत्तरं त्वप्रत्ययः । "दी? माभू" इति । आकारस्या- ने आन्तरतम्यानस्यैव प्रसङ्गात् । “भाव्यमानो ऽण् सवर्णा- भ गृह्णाति" इति परिहारो नोक्तः। अमूभ्याम्' इत्यादी भा. व्यमानस्याप्युकारस्य ग्राहकत्वदर्शनाद, समाधानान्तरसद्भावा- बेति भावः। "ऋतेऽपि सः" इति । "घुमास्था" इत्यादिनैव ईत्वस्य सिद्धत्वात् इकारविधिसामर्थ्यादेव दीर्घो न भविष्य- तीत्यर्यः। कित्त्वन्तु विधेयमेव । अन्यया "धुमास्या" इत्य- स्याप्यमहत्तेः । प्रयोजनान्तरमाह "अनन्तरे प्लुतो मा भूद्" इति । असदृशे आदेशे क्रियमाणे प्लुतो ऽपि प्रसज्येत तया- क्यर्थ तपरत्वमित्यर्थः। तदपि प्रत्याचष्टे "प्लुतश्च" इति । यधनेन प्लुतो विधीयेत तदा यत्र विषये "अनन्त्यस्यापि - श्नाख्यानयोः" इत्यादिना प्लुतो विहितस्तत्राप्यनेन विधीयेत । अस्मिन्कर्तव्ये "पूर्वत्रासिद्धम्" इत्याष्टमिकप्लुतस्यासिद्धत्वात् । ततश्च पक्षे ऽनुवाददोषः स्यादिति इस्व एव, भवतीत्यर्थः । केचित्तु तपरत्वसमर्थनमेतत् । असदृशादेशे क्रियमाणे दीर्घ एव स्यात् । नव तस्योक्तरीत्या ऽन्ययासिद्धिः । नुतनित्ययतया सिद्धस्यापि विधानोपपचेः । मा भूलत-, ·वितीयपाद जित्वाचतिदेशालिकम् । १। ५६३ इति चेन। "प्लुतच विषये स्मृतः । स चासति तपरत्वे ने मामोतीति दीर्घनित्यर्थ तपरत्वं स्थितमिति व्याख्युः । प्छतविधीत "नाक्यस्य टे" इत्यधिकारात्कयमेकस्य प्लु- व: स्यादिति चिन्त्यमेतदिति कैयटः । न क्त्वा सेट् १८ सेट् क्त्वा किन्न स्यात् । अत्र वार्तिकम् - "न सेडिति कृते ऽकित्त्वे निठायामवधारणात् । भापकान परोक्षायां सनि झल्ग्रहणं विदुः । इच कित्सानियोगेन रेण तुल्यं सुधीवनि । वस्वर्य किदतिदेशात् गृहीतिः क्त्वा च विग्रहाद" । अयमर्थ:-अफिचे इति छदः। 'न से' इति सूत्रणीपम् । परवाग्रहणे फलामावात् । नच गुधितो, गुधितवान् इति निष्ठाया- मपि किचनिषेधापतिः । "निष्ठा शीस्विदिमिदि" इत्यादिनि- यमादेव तदभावाद । एभ्य एव परा निष्टा न किदित्यर्यात् । पम्पः परा निष्ठैव किन्न भवतीति विपरीतनियमस्य व्याख्या- नादेव परित्यागात् । ननु तथापि, परोक्षापदं पूर्वाचार्यप्रप्तिमा लिपरम्, तत्र कित्त्वनिषेधे पपिव, पपिमेत्यादौ "आतो लोप इटि च" इत्या- फारलोपो न स्पादिवि चेन्न । किन्दाघातुकं निमितीकस्प तद- भावे ऽपि इटमेवाश्रित्य तत्सितनव तयापि जग्मिव, जनिव इत्यादौ "गमहन" इत्युपघालोपः किवाभावान स्यादिति वाच्यम् । औपदेशिककिवस्यैवापं निपयो न तातिदेशिकस्यति पारुपाना असंपोगालिद किन्' इति भातिदेशिकाकत्वस्य सुस्थ ·५६४ ध्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्यापे स्वात् । नचात्र प्रमाणाभावः। "इको झल्" इत्यत्र झल्लाहणस्यैव मानत्वात् । तदि 'शियिपते' इत्यत्र किवं मा भूदित्येतद. र्यम् । आतिदेशिकस्यापि किच्चस्य निपेथे तु तत्र "इक" इति कित्यप्रसक्तावपि “न सेद्" इत्यनेन तनिषेधसम्भवात् अल्पाहणं व्यर्थमेव स्यात् । यत्तु “अस्त्वत्र कित्वम् " इति भाप्पम् । तत्रास्त्वित्यस्य मामोत्वित्येवार्यः । नित्तस्य निषेधुमशक्पत्वादिति कयटः । तथा च हल्ग्रहणं आतिदेशिककित्यस्य "न सेड्" इत्यनेन बाधो नत्यत्र ज्ञापकम् इति स्थितम् । स्यादेतत् । “स्थाध्वोः" इत्यत्रानुवृत्त्यथै प्रत्ग्रहणं झलादा- चेव यथा स्यात्, उपास्थायिपाताम् इत्यत्र मा भूव । कर्मणि लु- । स्था म् आतामिति स्थिते इत्वं चिण्वभावश्च प्राप्नोति । परत्वाचिवद्भावात् युत् च प्राप्नोति दृद्धिश्च । सद्ध्यपवादत्वाद युक् । तत्र कृते यकारस्य इत्वं स्यात् । न च पुनर्मुदिः । सक- इतिन्यायात् । मैवम् । कित्वसंनियोगशिष्टस्य इत्त्वस्य कित्त्वव्यतिरेके प्र- श्यनुपपत्तेः । अत एव सुधीवा, सुपीवा इत्यादौ डीप्- संनियोगेन रकार उच्यमानो डीवभावे न भवति । नच "अनो बहुव्रीहे." इति तनिषेधः । तस्य डीम्मात्र- निषेधकत्वाद् । “सभियोगशिष्टानामन्यतराभावे उभयोरप्य- भाव" इति परिभाषयैव रेफादेशनिवृत्तेः । स च न्यायो "बिलकादिभ्यश्छस्य लुग्" इत्यत्र छग्रहणेन ज्ञापयिष्यते । यदा, आकारस्य इत्त्वे कृते वृक्ष्यायादेशौ । युगागमेन वृद्ध- धे ऽपि इकारस्य वृद्धिसम्भवात् । नत्र पपिवान्, तस्थिवान इत्यादी आकारलापो न स्यात् । कसोः फित्वस्यौपदेशिक- ।

·त्वात् इति द्वितीयपाद डिवाद्यनिदेशाहिकम् । १। ५६५ वाच्यम् । इटमेवाश्रित्य तत्सिद्धः । नन जग्मिवान् , जनिवान् इत्युपधालोपो न स्यादिति वाच्यम् । आतिदेशिककित्वेन सिद्धेः । नच अञ्जः कसौ "असंयो- गाद्" इत्यातिदेशिककित्त्वस्यामरया औपदेशिकस्य च 'न सेई' इत्यनन थाधानलोपो न स्यादिति वाच्यम् । कसो- छान्दसत्त्वात्तत्र लिटः सार्वधातुकसंज्ञाया अपि सत्चात् "सा- धातुकमपिद्" इति डित्वमेवाश्रित्य तत्सिद्देः। कैयटस्तु-'अब नलोपे कृते द्विवचने एकादेशे च "वस्वे- काजाद्वसाम्" इति इद् । तत्र हि कित्त्वप्रतिषेधान्नलोपनिवृत्ती द्विहत्त्वान्नुटि' सत्येकाच्वाभावात् इनिवृत्तौ नलोपादीनां चक्रकमाप्तिः, चक्रकेपु चेष्टतो व्यवस्था। भाष्ये तु परिहारा. न्तरसद्भावादेष परिहारो नाश्रितः' इन्याह । तस्मात् क्वाग्रहणं न कार्यमिति प्राप्ते सत्याह "गृही. तिः" इति । निगृहीतिः, उपस्तिहितिः, निकुचितिः । अत्र कित्वं मा भूत् । “तितुन-" इति इण्निपेधे “अग्रहादीनाम्" इति पचनात् इट् । क्रमेण संप्रसारणं, गुणाभावो, नलोपश्च सिद्ध इत्यर्थः । इदानीं क्त्वाग्रहणं प्रत्याचष्टे-"क्त्वाच" इति । "वि. ग्रहात्" योगविभागात्-"पूड:"। पूडः परा मेट् निष्ठा न कित्। ततः । "क्त्वाच" पूढः इति निवृत्तम् । सेर निष्ठा किन्नेत्यर्थः । निष्ठा शीस्विदिमिदिक्ष्वि- दिधृषः १९ सेद् निष्ठा न कि । शयितः । "विभाषा भावादिकर्म- मो:-इति वेद । प्रस्वेदितथैत्रः, प्रस्चिन्नः इत्यादि । सेट् किम् ।

·५६६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये प्रस्ति तेन । भावे किसमेव । मृपस्तितिक्षायाम् २० सेद् निष्ठा न किन् । मर्पितः । तितिक्षायां किम् । अपर- पितं वाक्यम् । उदुपधाद्भावादिकर्मणो- रन्यतरस्याम् २१ उदुपधात्परा भावे आदिकर्मणि च सेट् निष्ठा न कित् । योतितं तेन, श्रुतितं वा, प्रयोतितः प्रयुतितो वा चैत्रः । “आ. दिकर्मणि क्तः कर्चरिच" इति कर्तरि, भावे च क्तः । शब्धि- करणेभ्य एवायमिष्टः । नेह गुधितम् । पूङः क्त्वा च २२ क्त्वा निष्ठा च न किन् । ननु सेडिल्यन्यतरस्यामिति चानुवृत्या सेटोरेव क्त्वानिष्ठ- योः कित्त्वविकल्पः स्यात् । ततश्च पुवित्वा पुवित इति पक्षे स्यात् । “पृक्षाश्च" इतीटो विकल्पात् । अत्र वार्तिक-"नवा सेट्त्वस्याकिदाश्रयत्वादनिटि वा कि- त्वम्" इति । अस्यार्थ:-इविधौ "पूडब" इति सूत्र नारभ्यम् । तेनानिटो- रेव क्त्वानिष्ठयोरयं किवविकल्पः । किवपक्षे "इन्युका किति। इति इट्मतिषेधात् पूत्वा पूत इति, तदभावपक्षे तु इदगु- यो पवित्वा पवित इति सिद्धम् ।

·" द्वितीयपादे डिवाचतिदेशालिकम् । १। ५६७ भारद्वाजीयास्तु पठन्ति नित्यमकिवामिडायोः, स्वाग्रहणमु. तरार्थमिति । लाघवमनाहत्य सूत्रकारेण इइविधौ "पूरुश्च" इति पठितम् । इह च न विकल्पानुत्तिरुत्तरत्र वाग्रहणादिति सिदमिष्टम् । क्त्वाग्रहणं तूत्तरार्थम् । “न का सेट्" इत्यनेन कित्त्व- निषेधसिद्धः । एतच्च सूत्राभिमायवर्णनमात्रम् । कात्यायनेन तु उक्तरीत्या लाघवात्तत् सूत्रं प्रत्याख्यातम् । नोपधात्थफान्ताद्वा २३ नकारोपघात्यकारफकारान्यतरान्तात्परः सेट् क्त्वा वा फित् । अन्तग्रहणं स्पष्टार्थम् । न्यासकारस्तु- एतत्मकरणे प्रयत्रं विना तदन्तदि- धिर्नेति ज्ञापनार्य तत् । तनोत्तरसूत्रे 'ऋत' इति रूपेण धातुह्यते नतु ऋदन्त-इत्याह । श्रथित्वा, अन्यित्वा, गुफित्वा, गुम्फित्वा । नोपचारिकम् । कोयित्वा, रेफित्वा । 'कुथ प्रती- भावे । 'रिफ फत्यनयुद्धहिंसादानेषु' । नच "रलो व्युपधाद्"इति विकल्पो,दार इति वाच्यम् । नोपधग्रहणसामर्थ्यात् । वञ्चिलुच्य॒तश्च २४ , पूर्ववत् । 'वचु प्रलोभने । 'लुच अपनयने' ! पचित्ता, पशिता, लुचित्वा, उश्चित्वा, ऋतित्वा, अचित्वा । ऋतिः सौत्रस्तकारान्तो अस्मादेव निर्देशादिति तृतीये वक्ष्यामः । ईयरूमावपक्षे ऽयं विकल्पः ।

·५६८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये तृषिमृषिकृषः काश्यपस्य २५ पूर्ववत् । काश्यपग्रहणं पूजार्थम् । विकल्पस्य प्रकृतत्वात् । तृपित्वा, तर्षित्वा इत्यादि । 'विठ्पा पिपासायाम्' 'मुष तितिक्षायाम्" "कृप तनूकरणे"। रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च २६ नन्वयं किचस्य विधिः प्रतिपेयो वा । नाथः। क्त्वा ग्रहणवैयर्थ्यात् । तत्र कित्त्वस्य सिद्धत्वात् । नान्त्यः । सन्ग्रह- पवैयात् । तस्य स्वयमेवाकित्वात् । मैवम् । “न का सेड्" इति कित्त्वनिषेधप्राप्त्या विधेरेव युक्तत्वात् । उश्च इव वी तदन्यतरोपघालन्तादलादेः परौ सेटौ सन् का च वा कितौ स्तः। दिद्युतिपते, दिद्योतिषते, धुतित्वा, घोतित्वा । रलः किम् । दिदेविपति, देवित्वा । व्युपधाकि- म् । वर्तित्वा, विवर्तिपते । हलादेः किम् । एपित्वा, एपिपिपति। इह नित्यमपि द्वित्वं गुणेन वाध्यते । ओणेमदित्करणेन सामान्गत उपधाकार्यस्य द्वित्वात्मावल्यबोधनात् । सेट् किम् । भुक्त्वा, बुभुक्षते । आदिग्रहणं स्पष्टार्थम् । न्युपधस्य हलन्त- स्वाव्यभिचारात् । - ऊकालोऽज्झखदीर्घप्लुतः २७ ऊकाल इति तत्कालस्यतिवद्याख्येयम् । एकद्वित्रिमात्रा अचः क्रमेण ह्रस्वदीर्घप्लुतसंज्ञाः । समाहारे ऽपि सौत्रं पुंस्त्व. म् । नच सनित्रयनिर्देशे मानाभावः। समात्रयस्य लिगत्वात् ।

·द्वितीय पादे डिवातिदेशालिकम् । १। ५६९ नव इस्वदीर्घप्लुतसज्ञा ऽप्येकवेति वाच्यम् । इस्वादिश- ब्दैरेवोचरत्र व्यवहारात्, ममुदायस्य संज्ञात्वविरहात् । स्पादेतत् । उक्तक्रमेण संझिनिर्देशे नियामकाभावः । नच प्लुतस्य 'आदौ मध्ये वा निर्देशे प्रकृतिभावा- परपा तस्यान्त एव निर्देश इति वाच्यम् । त्रिमावस्यान्ते निर्देशं विना लुतसंज्ञाचिरहे प्रकृतिभावस्य दुरापास्तत्वाद एतेन हस्वस्य घिसंज्ञात्वात्पूर्वमेव निर्देश इत्यपि निरस्तम् । इस्त्रसंज्ञाया अपि पूर्वनिर्देशाधीनत्वात् । मैवम् । “विभाषा पृष्टप्रतिवचने हे." इति मात्रिकस्य प्लु. तविधानात् ज्ञापकात् । मात्राकालस्यान्ते निर्देशे हि तस्यैव प्लुतसंज्ञापत्या मात्रिकस्य मात्रिकविधानं व्यर्थ स्यात् । न च विसहशादेशविध्यर्थं तत् । अन्तरतमपरिभापायाः प्रत्यक्षाया वाधितुमास्यत्वात् । अन्ते यात्रिकनिर्देशस्य स. न्दिग्धत्वात् । नच तथापि इस्वस्य मध्ये निर्देशः स्यादिति वाच्यम् । "अता दी| पनि" "सुपिच" इति दीर्घविधानाज्ञापफात् । मध्ये मात्रिकनिर्देशे हि पूर्ववद्वैयर्थ्यं स्यात् । न च द्विपात्रस्यान्ते निर्देश: स्पादिति वाच्यम् । “ओम- भ्यादाने" इति द्विमात्रस्य प्लुतविधानात् । वैयापत्तिः माग्वत् । लिपनान्त्यमध्याभ्यां मात्रिकस्यापकत्वात्परिपादादितो निर्देश इति सिदा संशिव्यवस्था । स्यादेतत् । इस्वस्याणत्वात्सवर्णग्रहणे दिनिमात्रयोरपि इस्त्रसज्ञापत्तिः, तयोस्त्वनणत्वान्न इस्वस्य दीर्घप्लुतसज्ञा- मसङ्गो दोपः। अत्र वार्तिकम्- ·. ५७० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये "सिद्धं तु तपरनिर्देशान् । उदूकाल इति पठनीयम् । त. परलाच न ग्राहकत्वम् । नवं द्रुतायां तपरकरणे मध्यविलम्बितयोरुपसंख्याना- पत्तिः । "सिद्धन्त्वयस्थिता वर्णा वक्तुश्चिराचिरवचनाद् वृत्तयो विशिष्यन्ते" इति तपरस्त्रे परिहतत्वात् । भाष्यकृतस्तु-कालग्रहणान दोषः । ऊ अच् इत्युक्ते ऽपि अच्त्वेन उकारादिविशेषणे व्यभिचाराभावात् वैयर्थ्यापरया उकारादिभिरेवाऽचो विशेषणात् उकारादिकालत्वात् तत्स- दृशस्याचो ग्रहणे सिद्धेऽपि कालग्रहणं श्रूयमाणेनैव उकारेण फालविशेषणं यथा स्यात् न तु तद्गृहीतसवगैरपीत्येतदर्थम् । पण्मात्रस्याचो ऽसंभवात् संज्ञात्रयकरणाच कालशब्दस्य मात्रि- केणाप्युकारेण सम्बन्धात् । यद्वा ग्रहणकशास्त्रे ऽशब्दसंज्ञेत्यनुव- य॑म्, शब्दस्य संज्ञायां विधेयायाम् अण्सवर्णग्राहको न भवती- ति न दोपः। गुणानामभेदकतया च उदाचादीनामपि मात्रिकाणां इस्त्रसंशा । उदाचादिसंज्ञासु खग्रहणं निवृत्तमिति दीर्यप्लुता. नामपि तत्संज्ञासिद्धिः । न चैवं इलामपि तदापत्तिः । अयोग्य- त्वात् । "इको यणचि" इत्यादिकं तु न संज्ञाविधानम्, किन्तु "आदिरन्त्येन" इति विहितसंज्ञानुवाद इति न दोपः। यदा इस्वसंधाविधानसामर्थ्यात् न दीर्घप्लुतयोईस्वसंमा। प्रयाणा स्वसंज्ञायां हि स्वपदेशेषु प्रयाणामुपस्थित्या ऽन्तरतमादेशविधाने स्वसंज्ञावैयर्यम् । न च यचनसामोद अनन्तरतमोऽप्यादेशः स्यादिति वाच्यम् । अच इत्येव वक्तव्यत्वापत्तेः स्वसंज्ञायां फलाविशेषाभावात् । हस्वसंज्ञायामसत्यो यत्र एचो इस्वो विधीयते तत्र 'एच इर' इति प्रदेशेषु वक्तव्यं स्थान, सरप तु "एच इग्न.

·हितीयपाद ङित्वाचतिदेशाह्निकम् । १। ५७१ स्वादेशे" इति सकदेवेति लाघवमिति चेद् । मैवम् । एवं हि एक संज्ञायां त्रीणिचान्पत्रेति चत्वारि पदानि, चत्वारि च "एच इग्नस्वादेशे"इत्यत्र इत्यष्टी पदानि, स्थलाये “एच इग्" इत्युक्ती तु पढेवेति लाघववपरीत्यात् । ननु 'हेड वेष्टने' इत्यस्य 'हिडयति' इत्यर्थे "मित स्व" इत्यत्र, परमनुमन्य इत्यर्थ "खित्यनव्ययस्य" इत्यत्र च "एच इग्" इत्यस्य वक्तव्यत्वात् दश पदानि भवन्ति । तेन यथान्यासं "इस्वादेशे" इत्यत्र आङः पृयग्गणनेऽपि न निस्तारः । नवपदापत्तावपि दशापेक्षया लाघवादिति चेत् । अत्र कैयट:-'लाघवोपलक्षणपरं भाष्यम् । पञ्चकत्व 'एच इग्' इत्युपादाने शब्दगौरवेऽपि प्रतिपत्तिलायावानपाया- दिति । तदेव लघुना न्यासेन सिद्ध इस्व विधानं द्वित्रिमात्रयोर्न इस्वसंज्ञा इत्यत्र ज्ञापकमिति सिद्धम् । अचश्च ॥२८॥ इस्वदीर्घप्लुतशब्दैर्यत्र विधानं तत्र अव इति पष्ठ्यन्तमुप. तिष्ठते । तन्छपतदपवादपक्षावप्पत्र भाष्ये निरस्ती । तयाहि- अलोऽन्त्यस्य विषयो भवन्ति अचो हस्वदीर्यप्लुता अन्त्यस्येति एकवाक्यत्वे तच्छेपपक्षः । भिन्नवाक्यले तु अचो हस्वादयः अन्त्यस्यानन्त्यस्य वेति तदपत्रादपक्षः। आद्य दोपवार्तिक "इ- स्वादिविधिरलोऽन्त्यस्येति चेत् वचिपच्छिशमादिमभृतिहनिग- मिदीर्घवग्रहणम्" इति । वास्,माद, शाम्यति लाम्यति,जिघांस- ति, जिगांसति। अचोऽन्त्यत्ताभावादीर्थो न स्यादिति तत्र तत्र अच इति वक्तव्यं स्यात् । द्वितीयेऽपि “अचचेन्नपुंसकहस्वाकृत्सार्वधा- तुकनामिदीर्येष्वनन्त्यप्रतिषेधः" । अन्यथा सुवार कुलं, भिद्यते, ·५७२ व्याकरणसिदान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये . अच पण्णाम् इत्यत्राप्युक्तविधयः प्रसज्येरन् । यकारादौ यदा तस्यावयवो योऽच् इति व्याख्याने 'भिद्यते' इत्यत्रातिप्रसको क्तिः । अवयवयकारादिविशेषणे तदभावादेवमन्यत्रापति फैयटः । यदि तु नोपधायाः एव नामि नियमा, दा अन्यते, तन्यते इत्यत्र "अकृत्-" इति दीर्घ' स्यात् । यदि नाम्येव नोपधाया इति, तदा पण्णाम् इत्यत्र "नामि” इति दी र्घः स्यात् । अथ नियमद्वयं, तथापि भिद्यते, मुवाक् इत्यत्रा- तिमसो दुर्वार एव । तस्मात्पदोपस्थितिपक्ष एवं सिद्धान्तः । तथाहि-प्रदे- शेषु "अच" इति षष्ठ्यन्तस्योपस्थितौ वचिपच्छिशमा दिनभृतिहानगमिदीर्धेषु वच्यादयो विशेषणम् इति विशेष्यं तेपामचा दीर्घ इति । "हस्वो नपुंमक" इत्यादौ तु अच इत्येतन्नपुसकस्यैत्यादेविशेषणमिति तदन्तविधिना- ऽजन्तस्य नपुसकस्येत्यादिरर्थ इति नातिव्याप्तिः । ननु "दिव औ" "पथिमध्यभुक्षामात्" "त्यदादी- नामः" इत्यत्राप्यच इत्यस्योपस्थितिः स्यात् । मेवम् । इस्वदीर्घप्लुतशब्दानामत्र स्वरूपमात्रपदार्थकानां विधीयमानाविशेषणतया इस्त्रादिशब्दैविधीयमानस्याच इत्य- र्यसम्पत्ते । नच विशेष्याणामचामुपस्थित्यर्थं तदुपयोगः । अ- नुवृत्तेन अच्पदेनैव तेषामुपस्थापितत्वात् । नन्वेवमत्रैवान्ग्रहण क्रियताम् नतु पूर्वसूत्रे इति चेत्- अत्र वार्तिकम्- "अन्ग्रहणं सयोगाच्समुदायनिकृत्यर्थम्" । मरक्ष्य प्रतक्ष्य इत्यत्र मात्रिकस्यापि संयोगस्य इस्वसं- शायां तु स्यात् । तितउच्छत्रम् इन्यत्र च असमुदायस्य द्वि- अन्यथा ·द्वितीयपाद डिवाधतिदेशालिकम् । ११ ५७३ मात्रतया दीर्यसंज्ञायां "दीर्याद" "पदान्ताद्वा" इति तुम्विकल्प- व स्यादित्यर्थः । नचैकम चमाश्रित्य इखलक्षणस्तुगपि पक्षे भ- विष्यतीति वाच्यम् । दीर्घलक्षणेन परत्वात्तदाधे सकृद्गताविति पुनरमटत्तेः । नापि "पुनःमसहविज्ञानम्"। नित्पविकल्पवि. ध्योर्विरोधात् पूर्वेण परस्प घाघप्रसङ्गात् । यत्र पूर्वो विधि: परं न पाधते तमेव कचित्तदाश्रयणात् । समुदापसमिपाववय- पानां पारतन्त्र्येण पृथक् फार्यानारम्भकत्वाच । नचाग्रहणे कृतेऽपि वर्णग्रहणे जातिग्रहणात् असमुदायस्प दीर्घसंज्ञा दुर्वा- रैवेति वाच्यम् । अकाल इति विशेषणायक्रेयोपादानाद जातः परिमाणाभावात् व्यक्तिद्वारच तदाश्रयणात् पफैक- वर्णव्यात्वेन जातेः समुदापव्ययत्वाभावादिति केयटः । उच्चैरुदात्तः ॥२९॥ नीचैरनुदात्तः॥ ३० ॥ ननुउच्चनीचयोरापेक्षिकयोरव्यवस्थितत्वात्कयं लक्षणत्वम् । नच गात्राणां निग्रहरूप आयामो,रूक्षत्वरूपं दारुण्य,कण्ठस्य सं- मृततारूपं रवस्प अणुत्वं चेति उचैः कारणानिागार्शथिल्परूपो. ऽन्ववसर्गः, स्वरस्निग्धत्वरूपं मृदुत्वं, कण्ठमइयरूपं स्वस्योरुतं पति नीचैःकारणानीति वाच्यम् । महामाणो हि पुरुषो नीपरप्यु- धारयन् स्वरेण महान्तं देशं व्यामोति, अल्पमाणस्तु वध. रप्युच्चारयन अल्पमेवेति दोपतादवस्थ्यात् । अत्र वाकिम्- "सिद्धन्तु समानप्रक्रमवचनाद" इति । प्रक्रम्पन्तं वर्णा अस्मिमिति प्रक्रमः स्थानम् । तदपमर्थः-तावादिस्थाना ·५७४ व्याकरणसिद्वान्तसुधानिधौ प्रथमाध्या नाम् ऊ धोभेदेन भागद्वयम् । अर्द्धमागेनोचार्यमाण उदात्तः, अधोभागेन त्वनुदात्तः । अभ्यासज्ञेयश्चायं स्वरविशेषः । पइ. जवदिति । एते अचामेव गुणा न तु हलाम् । अजुपरागात • लामपि तथोपलब्धिः। 'इपेत्वोत्वा' इत्यादौ यथा । नच वैपरी- त्यम् । 'आप्यायध्वम्' इत्यादी आकारोदात्तत्वे तिडन्तस्य निधाते आकारस्य हलुपरागं पिनाऽप्युदात्तत्वात् । तस्मादन्वयव्यतिरे- काभ्यां इल एपास्वरानुविधायिन इति सिद्धम्। "स्वय राजन्ते ते स्वराः अन्वग्भवति व्यञ्जनमित्यन्वर्य सझयाऽप्येवम्" इति भाष्यम् । यद्यपि मादृश्यं न फिश्चिदस्ति, तथापि सम्प्रदाय- मानात् इयं निरुक्तिः। यद्वा अझैः गत्यर्यत्वाद्विविध गच्छत्यजुपरागादिति निर्व- धने तात्पर्यमिति कैयट:। समाहारः स्वरितः ॥३१॥ यद्यायचोर्न समाहारः। कार्य,क,कन्याइत्यादौ स्थानिद्वार- फस्यापि तस्याऽसम्भवात्। "ऋइलोमेद" "कियोऽन्" तिवा- स्वरितः । गाङ्गेऽनुप इन्यादौ तु गाङ्गशब्दस्याण्णन्तत्वात् अन्ता- दाचत्वे अनूपशब्दस्य "अनोरमधानकनीयसि"इत्यनुदात्तादित्व एकादेशस्य च "स्वरितो वा ऽनुदात्ते पदादी" इति स्वरितत्वे स्थानिद्वारकतत्सम्भवेऽपि तस्य गौणत्वाताभादेशस्य स्वरितस्य वर्णान्तरत्वात् । नाप्युदात्तत्वानुदात्तत्वयोरेव समाहारो ग्राह्यः । अच्भस्तावात् । तथापि गुणिनोः समाहारानुपपत्तौ गुणगस्तदा- न च समाहारस्य संज्ञित्वानुपपत्तिः, स्वरितसज्ञया योग्य- तया अब एव संज्ञित्वेनाक्षेपादिति वाच्यम् । उपचारात्समाहा. श्रयणम् ।

·द्वितीयपाद डिवाद्यातदेशालिकम् ।। ५७५ रवतोऽच एव संशित्वात् । नवं स्वर्येणाधामहे इत्यादिशिष्टच्यवहारविरोधः । कैथिदात्तगुणैः फैथिदनुदात्तगुणः कश्चिदुभयगुणरिति वदर्थात् । स्वरनैविध्यपरत्वाभावात् । तस्यादित उदात्तमर्द्ध- ह्रस्वम् ॥ ३२॥ स्थिते गुणद्वयसमाहार विभागप्रदर्शनार्थपारम्भः । ननु इस्वग्रहणादीर्घप्लुतस्वरितयोरयं विभागो न स्यात् । कन्या, शक्तिके३ शक्तिकं इति "कन्याराजमनुष्याणाम्" इत्य- न्तः स्वरितः । “स्वरितमामेडिते ऽभूया" इति स्वरितः प्लुतः । मैवम् । अर्द्धहस्वशब्दः प्रमाणे रूढः। व्युत्पत्यर्थं इस्तस्योपा- दानम् । अर्द्धमात्रा त्वनेनाभिधीयते ततः प्रमेये मात्रप्रत्ययः। "म- माणे लः" इति तस्य लुरु । ततश्च इस्वदीर्घप्लुनयोरपि बुद्ध्या ऽर्द्धमात्राविभागसम्भवान्न दोप इति भाप्यर्फयटयोः स्थितम् । अत एव ' "येनविधिः" इाते सूत्रे स्वशब्दममुख्यया त्या मात्रार्दै वर्तमानमनीकल्प दीर्घप्लुतयोरुदाचविभागः कृत' इति वृहविवरणकाररुक्तम् । अत्र दीक्षिताः-हस्वग्रहणमवयुत्यानुवादमात्रम् । अर्द्ध- मित्येव विवक्षितम् । तेन दीर्घप्लुतयोरपि पूर्वार्द्धमुदात्तम् । तच न समांशरूपं किन्तु लेशरूपम् । तत्र मातिशाख्य- विशेषानुरोधेन कस्यां चिच्छाखायां समांशः, कस्यांचि. दर्द्धमात्रेति विशेषः। एकश्रुत्यादीनां मातिशाख्यानुराधेनैव व्य- वस्थादर्शनात् । न च दीर्घस्वरितसपाईस्पोदात्तत्व प्रमाणामा- ·५७६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये वः । येरा इत्यत्र एकारस्य, तन्नपारउचीपतिमित्यत्र च पदपाठे ऊदीतोरोदात्ततया बचैः पठ्यमान- स्वात् । तनूनपाच्छचीपतिशब्दयोः “उमे वनस्पत्यादिषु युगप- " इति पूर्वोत्तरपदयोरायुदाचत्वे शेषनियातः । पूर्वपदयोध तनूशचीपदयोरन्त्यस्य पाक्षिकं स्वस्तित्व मातिशाख्ये उक्तम्- जात्यंवदा तथा वाऽन्त्यौ तनूशचीति पूर्वयोः । इति । स्वरितार्द्धस्योदात्तत्वै प्रातिशाख्यमपि- एकाक्षरसमावेशे पूर्वयोः स्वरितः स्वरः । तस्योदात्तनरोदात्तादर्द्धमात्रार्द्धमेव का ॥ अनुदात्तः परः शेषः स उदात्तश्रुतिर्न चेत् । उदात्तं चोच्यते किञ्चित्तरित वाऽक्षरं परम् । इति । स्वर इत्यन्तं स्वरितलक्षणम् । पूर्वेतिपदस्योदानानुदात्त- त्वपरस्वात् । तस्य स्वरितस्य स्वतन्त्रोदात्तापेक्षया उदात्ततरा उद्धमात्रा बोध्येति । अर्द्धपात्रेति 'कश्योऽश्वा 'इत्यायभिप्रापम्। न चैव स्वतन्त्रोदाचापेक्षया उदात्ततरार्द्धमात्रा वोध्या इत्यस्य नी- चस्यानत्वादनुदात्तत्वापत्तिः।अत्यन्तनीचस्यैव स्थानस्य तत्रोपा. दानाद । अति दीर्घाभिप्रायम् । अनेनैव त्रयाणामुपसंग्रहादि. दमेवादर्तव्यमिति सूचयितुर्मवकारः। अर्द्धमानापेक्षया समाशस्य बहुत्वेन तदुपकारकत्वात् । चरमोपन्यासाच । प्रातिशाख्यस. माख्यया तच्छाखापरत्वलाभे तच्छाखाया स्वरितस्य समानो- दात्तपागच्च । अनुदात्त इत्यादि परिशेपसिद्धार्थानुवादः । स शेष उदात्तश्रुतिः । किमविशेषेण ? नेत्याइ-नचेत्यादि । उदा. तस्वरितपर विहायेत्यर्थः । शाकल्पो ऽप्याह- अप्राकृतस्तु यः स्वारः सरितोदात्तपूर्वगः ।

·द्वितीयपादे किवायतिदेशाह्निकम् ।। ५७७ उदादायार्द्धमस्याध शिष्टं निघ्नन्ति कम्पितम् ।। उदादाय उदात्तं कृत्वत्याहुः । अत्र वदन्ति-नेदं युक्तम् । उक्ताकरग्रन्थविरोधात् । शा- खाविशेपे तथा पाटेऽपि सर्पशाखासाधारणस्यास्य तदे- कवाक्यतया संकोचान ईत्यात् । लौकिकमयोगे विशेपवचनामा- वे ऽर्द्धमात्रैवोदातेत्यत्र तात्पर्याद । उक्तमातिशाख्यं च न सा- धकम् । अर्द्धमात्रा, अर्दमेव वेति पक्षयोः पाणिनिशाकल्ययोः सामान्यविशेषलक्षणाभिप्रायेण व्यवस्थितत्वात् । एव कारो विशेपलक्षणेन कृतापा: सामान्यलक्षणव्याहत्तेरनुवादार्थः । वाशब्दो व्यवस्थितविकल्पार्थ इति । अपिच समशिग्रहणेऽर्द्धग्रहणवैययं “समस्यादश्रुतत्वाद्" इत्यव सिद्धः। न चार्दमात्राया अपि लाभार्थ तत् । उभयसाधार- णरूपाभावात्, लेशत्वस्यैकस्पाभावाद , एकशेपादिकल्पनेऽपि गौरवात् । एतेनार्द्धहस्वशब्देना मात्रा लक्ष्यत इति हरदत्तादिग्रन्था- स्तु मतान्तरपरत या कथंचिन्नपा इति परास्तम् । हरदत्तोकस्यैव प्रकृतसूत्रार्थत्वात् । यतु-आकरे अर्द्धमात्रायामइस्वशब्दस्य रूढरुकत्यात समुदायस्य शल्यभावेन लक्षणाया अयोगाचायुक्त एव इति । सन । अर्द्धमात्रायां रूढावपि कैयटोक्तरीत्या तदवच्छिन्नध- मिणो लक्षणपैच लाभात् । मात्रमत्ययलोपं न जानतामपि बोधोदयात् । तदनुशासनस्य “गुणवचनेभ्य" इत्यादिवल्ल- क्षणातात्पर्यग्राहकवादित्यास्तां विस्तरः। मकृतमनुसराम:-- ·५७८ व्याकरणसिद्वान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये अन वार्तिकं-"सरितस्याशसोदात्तादोदात्तस्वारतपर- स्य सनतरादुर्द्धमुदात्तादनुदात्तस्य स्वरितात्कार्य स्वरिता दिति सिद्ध्यर्यम्" अस्यार्थ:-मा अर्द्धहसोदाचादिति आकारच्छेदः । इपं नागी "उदात्तादनुदात्तस्य सरितः" इत्यतदुचरमष्टमे पठनीया । तेन 'इमं मे गरे यमुने सरसति' इत्या मे-शब्दा स्परितात्परेपा गङ्गेत्यादीनाम् आमन्त्रितनिघातादनुदात्ताना "सरितात्सहितायामनुदानानाम" इति वचनादेवश्रुतिर्भवति । अन्यथा 'उदात्तादनुदात्तस्य" इति नैपादिकल्परितस्य "स्वरि. तात्" इत्यवासिद्धत्वात्स्सरितात्परत्वमनुदात्ताना नास्ति इति एकश्रुतिर्न स्यात् । न चाश्रयात्सिद्धत्वं शाम् । 'कार्यम्' इत्यादौ पाठस्परिते सावकारात्वात् । "स्वरितोदात्तार्थ च"। तथाहि-सुब्रह्मणि साधुरिति यत्मत्ययः तिचारस्परितः, ततष्टाप पिचादनुदात्त , एकादेश आन्तरतम्यास्परितः। तत्रा. नुदात्तभागस्यापि विद्यमानत्वात् । ओमित्युदात्त । "ओमाडोश्च" इत्युदात्तस्वस्तियोरेकादेशः स्वरित एप । एकदेशान्तरतम्यात् । इन्द्रशब्दश्यामन्त्रितत्वादनुदात्तः । 'सुब्रह्मण्योमिन्द्र आगच्छ' इत्यत्र “न सुब्रह्मण्याया सरितस्य तदात्तः” इत्योकारस्प स्वरितस्योदात्तविशन सारसाशमिति नैपादिकस्य स्वरितस्यो दात्तो न स्यात् । 'इन्द्र आगाऊ'इति यथा । "स्परितोदाचाच परितार्थम् ' । 'इन्द्र आगन्छ, हरिव आगच्छ' । आशब्द उदात्तः गन्छे. ति शेषनिधातादनुदात्तः । "उदात्तादनुदात्तस्य" इति स्वरितः। तस्यासिद्धत्वादुक्तसूत्रेणोदात्तत्व न स्यात् ।

·द्वितीयपादे ङित्वाद्यतिदेशाह्निकम् । १। ५७९ "स्वरितपरसन्नतरार्थं च" माणवकजटिलकाध्यापक न्यङ् । “न्यधीच" इति पूर्वप- दमकृतिस्वरः । तत "उदात्तस्त्ररितयोर्यणः"इत्यकार: स्वरितः। तस्यासिद्धत्वात् “उदाचस्व रितपरस्य सन्नतरः" इति पूर्व- स्यानुदात्ततरो न स्यात् । न चाश्रयात्सि द्धत्वम् । माणवकज- टिलकाभिरूपं क इत्यत्र सावकाशत्वात् । “तित्स्वरिनम्" इत्यस्य सिद्धत्वात् । तस्मान्नवमूत्री शास्त्रान्ते पठनीयेति सिद्धम् । तञ्च सूत्रकृतव ज्ञापितम् । तदुक्तम्-"देवब्राह्मणयोरनु- दात्तवचनं ज्ञापकं 'स्वरिताद्' इति सिद्धत्वस्य" इति । अन्यथा स्वरितस्यासिद्धत्वादनुदात्तन्वयम्त्येवेत्यनुदात्तत्वविधानमनर्थक स्यात् । नहि स्वरितस्य सिद्धत्वमनेन ज्ञाप्यते स्वरितस्य य उदात्तस्तस्मात्परस्यानुदात्तस्य स्वरितताऽऽपचेरिति भाष्यवा- र्तिकयोः स्थितम् । अत्र दीक्षिताः-"स्वरितस्य तूदात्त" इति प्रकरणोत्कर्पे ज्ञाप- कम् । नच भाष्यफेयटादिरीत्या 'मुब्रह्मण्योम्' इत्यत्र तदवकाशः। "एकादेश उदात्तेनोदात्तः" इत्यस्य प्रत्तेरावश्यकत्वात् । नच तत्र"अनुदात्तस्य" इत्यनुचिकनोक्तत्वाव उदात्तस्वरितयोरे- कादेशे न तत्पत्तिरिति वाच्यम् । तदनुत्ती मानाभावात् । 'कावरम्' इत्यत्र वचैरुदात्तस्यैव पठ्यमानत्वात् । कश- ब्दस्य स्वरितत्वात् । तैत्तिरीयाणामपि “याज्ययैवैनमेतया- ऽऽप्याययति" इत्यत्राझश्लेपेण द्वितीयाक्षरस्योदात्तत्वाच । अत एव बचप्रातिशाख्ये- उदात्तवत्येकीभाव उदात्तं सन्ध्यमक्षरम् । अनुदाचोदये पुनः स्वरितं स्वरितोपधे' ।। इति- ·५८० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये श्लोके उत्तरार्द्ध एवानुदात्तपदं प्रयुक्तम्, पूर्वान्वयभ्रम- वारणाय पुनःपदं प्रयुक्तम् । शौनकीये स्वराष्टकेऽपि-'एका- दिष्टमुदात्तेन तं तमेव नयेत्स्वरम्' इत्युक्तम् । एकादेशे प्रति योगित्वेनानुदात्तस्यानुपादानाद्' इत्याहुः । तन्न । शाखाविशेषे तथा पाठस्य प्रातिशाख्यविधिनैव सिद्धे तदनुरोधेन सर्वभापादर्शिभाष्यकारादिव्याख्यानस्यो- लड्डयितुमशक्यत्वात् । एकश्रुति दुरात्सम्बुद्धौ ३३। । दूरात्सयोधने वाक्यमेकश्रुति स्यात् । 'आगच्छ माणवक' । पक्षे माणवकशब्दटेः प्लुत उदात्तः । एक- श्रुतिप्लुताभ्यामवयवभेदेन वाक्ये समुच्चिताभ्यां दूरात्सम्बो- धनं द्योत्यते । सम्बुद्धिपदं सम्बोधनपरम् । एकवचन- परत्वे 'देवा ब्राह्मणा' इत्यादावव्याप्तेः । तदुक्तम्-"उ. भयगतिरिह शास्त्रे भवति" इति । कचिदकृत्रिमस्यापि ग्रहणमि- त्पर्थः । एकवचनस्य दूरादिति विशेषणानुपपत्तेः। सम्बोधनस्य तु क्रियारूपत्वादपादानतया तत्सम्भवात् । एकश्रुतिश्च नो- दाता, "उच्चैस्तरा वा वपद्कार"इत्युदात्तविधानात् । अन्यथा "यज्ञकणि" इत्येकश्रुत्यैव सिद्धेः। नाप्यनुदात्ता । “उदात्तस्व- रितपरस्य सन्नतर" इत्यनुदात्तत्वविधानात् । एकश्रुत्यनुत्यैव सिद्धायनुदात्तविधानमनर्थक स्यात् । तस्मात्क्षारोदकवदुदात्ता. नुदात्तयोदतिरोधानमेकचतिरित्यर्थः सिद्धः। अव प्रच- यव्यवहारो वैदिकानाम् । सरिते तु विभागेन तयोरुपलब्धिः । अन्ये त व्याचक्षते-उभयत्रापि तरनिर्देशस्तन्त्रम् । “सोमस्या- वीहिश्वौरपद्" इत्यत्र “यज्ञकर्मणि"इत्ये कश्रुतिर्विहिता, तदपे- , ·द्वितीयपादे डिवाद्यतिदेशाह्निकम् । १। ५८१ क्षया वौषशब्दस्योदात्ततरत्वं विधीयते । तच्चैकश्रुतेरुदात्तानुरागं विनाऽनुपपन्नम् । उत्कर्षस्य समतियोगिकत्वात् । एवं "सन्नतर" इत्यत्रापि । तथा च सप्त स्वरा:-उदात्तः, उदात्ततरः, अनुदात्तः, अनु- दात्तरः, स्वरितः, स्वरितोदात्तः, स्वरित एवानुदात्तेनोपरक्त एकश्रुतिः । कस्यचित्तु स्वरितस्योदात्तभागो नानुदात्ते- नानुरज्यत इति पृथक् स्वरितनिर्देश इति सिद्धम् । " यज्ञकर्मण्यजपन्यूल- सामसु ३४। मन्त्री यज्ञकर्मण्येकश्रुतिः स्यात् जपादीन्वर्जयित्वा । "अग्निमर्दो दिवः"यज्ञेति किम्। स्वाध्यायकाले स्वर्यमेव यथा स्यात् । अजपति किम् । “ममाग्ने वर्ची विहवेवस्तु" जपो नामो- पांशुप्रयोगो यथा जले निमग्नस्य । न्यूडास्तु पोडश ओकाराः। तेपु प्रथमसप्तमत्रयोदशास्त्रय उदातास्त्रिमात्राः, इतरे त्रयोदशानु- दात्ता अद्धौंकाराः । एवं चाश्वलायनेनोक्तमुदाहृतं चेति प्रसा- दकारः । “गीतिषु सामाऽऽख्या"इति जैमिनिसूत्रम् । अजपति- पर्युदासात्तत्सदृशमन्त्रे इदमैकश्रुत्यम् । अत एव "इन्द्रशत्रुशब्दे ऊह्यमाने नैतत्पत्तिः" इति पस्पशाया प्रपश्चितम् । उच्चैस्तरां वा वषट्कारः ३५ । यज्ञकर्मणि चौपदशब्द उच्चस्तरां वा स्यादेकश्रुतिर्वा । "सोमस्याग्ने वीहिश्वौ३पट्" । वपशब्दोपादानं वैचित्र्यार्थम् ।

·३६। ५८२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये चौपशब्दस्यैव विवक्षितत्वात् इति संप्रदायः । एतस्माभिर्देशा- देव वर्णनिर्देशाभावऽपि कारप्रत्ययः। तेन स्वाहाकारो हन्तकार इत्यादिसिद्धम् । विभाषा छदनसि छन्दसि एकश्रुनिर्वा । व्यवस्थया च विकल्पः । यथा- बचानां संहितायां त्रैस्वर्यम्, ब्राह्मणे त्वेकश्रुतिरित्यादि । विकल्पस्य प्रकृतत्वेऽपि “यज्ञकर्मणि" इत्यस्य नित्तिसूचनार्य पुनर्विभाषाग्रहणम् । ननु यज्ञकर्मण्येव नित्याया वैकल्पिक्याश्चैकश्रुतेविरोधाद्वि- धातुमशक्यत्वात्सामर्थ्यादेव 'यज्ञकर्मणि' इत्यस्य निवृत्तिसम्भ- वान्पुनर्विभापाग्रहणं व्यर्थमिति चेन्न । अजपेत्यादिपर्युदामा- नित्यैकश्रुतेर्मन्त्रविषयकत्वम्, वैकल्पिक्यास्तु ब्राह्मणपरत्वमिति व्यवस्थासम्भवात् । मतिपेधपक्षेऽपि नित्यैकश्रुतेरेव उहादिवि- पयत्वम्, वैकल्पिक्यास्तु छन्दोविपयत्वमिति सम्भवात्तन्नि- वृत्यर्थतया सार्थस्यात् । अत्र व्याचक्षते-तन्त्रेणात्यावा"अच्छन्दसि"इति नभश्लेपा- द्भापायामप्यच्छिको विकल्पः । दाण्डिनायनादि-मूत्रे "पेक्ष्या- कस्य स्वरभेदार्थ पृथक् निपातनम्" इत्युक्त्वा "ऐकश्रुत्यनिर्दे- शात्सिद्धम् । एकश्रुतिर्हि स्वरसर्वनाम । यथा-नपुंसकं लिङ्गसर्व- नाम" इति भाष्योक्तेः। अत एव विरुद्ध सरकसमासद्वयस्यैकश्रुत्या सङ्ग्रहादभियुक्तानां श्लेपकाव्यनिर्माणं सङ्गच्छते । अत एव इन्द्र- शत्रुशब्दे वहुनीहिस्वरेण दोपपत्तिरुक्ता पस्पशायाम्, तदन्ते "श्वेतो धावति अलम्बुसानां याता" इति भाप्यं च । “वेद इव ·"हरिव आगच्छ" इत्यत्र आमन्त्रितायुदात्तः, इकारस्य द्वितीयपादे डिवाद्यातिदेशाहिकम् । १ । ५८३ लोके स्वरो न विशेषाध्यवसायहेतुः" इति काव्यप्रकाशस्य त्वेकश्रुत्या पाठादित्याशयः। नचैवं "झल्युपोत्तमम्" इति प्रक्रम्प "विभाषा भाषाया. म्"इत्युक्तंवैयर्थ्यम् । स्वर्येण प्रक्रमे पाक्षिकानुदानलाभार्थ- त्वात् । वेति प्रकृते विभापाग्रहणात्मूत्रकृतां तन्वादेरनभि- मतत्वात् । स्वरविधौ छन्दोऽधिकाराभावाचेति तिष्ठतु विस्तरः। न सुब्रह्मण्यायां स्वरि- तस्य तूदात्तः ३७। सुब्रह्मण्याख्ये निगदे पूर्वेण प्राप्ता एकश्रुतिर्न भवति किन्तु वचनान्तरविहितस्य स्वरितस्योदात्तः स्यात् । “सुत्र- ह्मण्योम्" । "इन्द्र आगन्छ" । ओंकारस्योदात्तत्वं व्याख्या- तम् । “ओमभ्यादाने" इति प्लुतोदात्तत्वं तु नास्ति, तस्याऽयज्ञकर्मविपयत्वादिति सप्रदायः इन्द्रशब्द आ- मन्त्रितायुदात्तः, गेपनिघातेनाकारोऽनुदात्तः । “उदाताद- नुदात्तस्य" इति तस्य स्वरितः, तस्यानेन उदात्तः । "नि. पाता आशुदाना" इत्याकार उदात्तः । गच्छ इत्यस्य "ति- इङतिङः" इति निघातः । “उदात्ताद्" इति गकाराकारम्य स्वरितः । तस्याप्युदात्तः । तथाच छकारभिन्ना आद्याश्चत्वार उदात्ताः । नच "उदात्ताद्" इति छकारस्याप्युदात्तत्वाप- त्तिः । तदुत्तरमेतत्प्रकरणपाठस्य पूर्वमुक्तत्वात्स्वरितोदात्त- स्यासिद्धत्वात् ।

·- ५८४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये शेपनियातः, तस्य स्वरितः, तस्योदात्तत्वम् इति 'हरिव' इत्यत्र द्वाबुदात्तावन्त्योऽनुदात्तः । 'आगच्छ'इत्यपि पूर्ववत् । "आगच्छ मघवन्" इत्यत्र "आमन्त्रितस्य" इति मघव- च्छन्दोऽनुदात्तः। "मेघातिथेः" इति षष्ठ्यन्तस्य "मेप"इत्यामन्त्रिते परागव. द्भावात् आमन्त्रितस्सरेण मेधातिधिशब्दावयत्रो मे इत्युदात्तः, धा इत्यस्योक्तरीत्या स्वरितस्यानेनोदात्तः। मेघा इति यमुदात्तम् । इतरदनुदात्तम् । एवं "वृषणश्वस्य मेने गौरावस्कन्दिन्नहल्यायै जार" इत्यादिपु परागवद्भावादि योज्यम् । "कौशिकवाह्मण गोतमनुवाण" इत्यत्रापि द्वौ द्वावु- दात्तावन्येऽनुदात्ताः । नच तृतीयस्यापि "उदात्ताद- नुदात्तस्य" इति स्वरितत्वादनेनोदात्तत्वापत्तिः, एवं परेपोमपीति वाच्यम् । स्त्ररितग्रहणसामर्थ्यात् सर्वेपामुदात्तत्वे इष्टे "न" इत्यपहाय "सुब्रह्मण्यायामुदात्त" इत्येव ब्रूयात् । तस्मादुभयग्रहणसामान सर्वेपामुदात्तत्वम् । "श्वः सुत्यामागच्छ मघवन्" । श्व इति निपातस्वरे- णाग्रुदात्तः । मुत्याशब्दः । “संज्ञायां समजनिपदनिप. तमनविदपुञ्शीभृमिणः" इति सुनोतेः क्यपि तत्रो- दात्तानुवृत्तेरन्तोदात्तः, शेपनिघातेन 'सु'इत्यनुदात्तः । "उ. दात्तस्वरितपरस्य" इत्यनुदात्ततरः । आगच्छ इति द्वावुदात्तो परोऽनुदात्त इति पूर्ववत् । "यह सुत्याम्, व्यहे मुत्याम्" यह इति टजन्तत्वादन्तो- तथा च सामब्राह्मणम्-"तस्मादुत्करे तिष्ठन्सुब्रह्मण्यः सुब्रह्म- प्यायाहयति-सुब्रह्मण्यो३म्, सुब्रह्मण्यो३म्, सुब्रह्मण्यो३म् इति । दात्तम् ।

·द्वितीयपादे ङित्वाचतिदेशालिकम् । १। ५८५ स्त्रियमिव विराह त्रिपत्याहि देवाः। 'इन्द्रागच्छ' इति यदाह'इन्द्रा. गच्छ' इत्येतद्वा अस्य प्रत्यक्षं नाम तेनैवेनं निराहयति । 'हरिव आगच्छ' इति, पूर्वपक्षापरपक्षौ वा इन्द्रस्य इरी ताभ्यां हीदं सर्व हरति । 'मेधातिधर्मेप' इति, मेधातिथि ह फाण्यायनि मेपो भूत्वा जहारा पणवस्य मेने पणश्वस्य ह मेनका नाम दुहिताऽऽम ता हेन्द्रश्चममे। 'गौरावस्कन्दिन्'इति । गौरमृगो ह भूत्वाऽवस्कधार- ण्याद्राजानं पियति । अहल्यायै जार' इति । अहल्याया ह मंत्रेय्या जार आस । 'कौशिकवाह्मण' इति। फौशिकोह स्मैनं ब्राह्मण उप- न्यनि । 'गोतमनुवाण' इति । देवासुरा ह संयत्ता आसंस्तानन्तरेण गोतमः शश्राम, तमिन्द्र एत्योवाच-दह नो भवान्स्पशश्वरविति, नाहमुत्सह इति, अथाहं भवतो रूपेण चराणीति, यथा मन्यस इति । स यत्तद् गोतमो अनुवाणश्वचार गोतमरूपेण वा तदेतदाह गोतमामीति । अहे सुत्यामागच्छ मघवन्निति, तद्यथा ऽईतो घूयादिति अहे यः पक्ताऽस्मि तदागच्छनेत्येवमेवैतदेवेभ्यः सुत्यां माह । 'देवा ब्राह्मणाः' इति, देवा ह वै देवा अथ ईते मनुष्यदे- वा ये ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो ऽनूचानास्ते मनुष्यदेवाः । आहुतय एव देवानां दक्षिणा मनुष्यदेवानाम् , आहुतिभिई देवान्मीणाति दक्षिणाभिर्मनुष्यदेवाच्छुश्रुवुपोऽनूचानान्ब्राह्मणान्मीणाति" इति। "असावित्यन्तः । वाचनिकमिदम् । प्रथमान्तस्पान्त उदात्तः । 'गाग्र्यो यन. ते, वात्स्यो यजते । अिचादायुदात्वं प्राप्तम् । तथा च द्राह्यायणिमूनम् “अनिर्वचनमुचान्तम्" । 'अर्यो निरुच्यते वोध्यते प्राधान्येन प्रतिपाद्यते ऽनेनेत्ययनि- चनम् । पदमिति यावत् । पदमित्येव तु नोक्तम् । समासे पूर्वपदानामन्तोदात्तता मा भूद्' इति व्याख्यातारः । यजने - ·- ०८६ ध्याकरणसिदान्तसुधानिधी प्रथमाध्यापे इत्पस्य निहतस्प "उदानाद्" इति स्वरितले नटानः । "अमुध्येत्पन्नः"। पाठपन्तोपलाणमिदम् । 'दाः पिता यनने' । पूर्वनन् । "शान्तस्योपोत" भदन्तस्प पष्टपन्नस्य उपान्यं चकारादन्तक्षेत्युभय. मदार स्पाद । गार्यस्य पिता यनने, वात्स्यस्प पिता यजते । "या नामधेयस्य"। स्पान्तस्य नामधेयस्पोपीचम वा उदात्तं स्याद्, अन्पस्तु स्पादन । देवदत्तस्य पिता यगते । 'जनिष्यमाणानाम्' इत्यत्र मत्यपस्सरेण स्पशन्द उदानः, "तास्यनुदात्तेद" इति लसार्च- धातुफस्वरेप शान ननुदानः । "उदानाद" इति सरितः । तस्पानेनोदाचत्वमिति प्यमी उदानी । अन्यच्छपनियातेनानुदा- तम् । 'पितापितामह' इत्या तु पितामहमापतामहयो: "अमौ" इत्पन्तोदाचते "उदाचाद" इति स्वरितत्वे प्रकृतसूत्रेण पि- प्रशब्दयोरेगोदाचत्वं नतु तत्परतोऽपि । देवब्रह्मणोरनुदात्तः ३८ । अत्र वार्षिकम्-"देवब्रह्मणोरनुदाचत्वमेके" इति । देवा ब्रह्माण आगच्छत । अययर्थः देया ब्रह्माण इति पदयोय. धिकरण्यपक्षे पूर्वस्यामन्वितस्पाविद्यमानवद्भावादुभयोरपि आ- मन्त्रितायुदात्तत्वे शेपनिघाते स्वरितस्वे च कृतेऽनुदात्तीच. धिरर्यवान् । यदि तु तयोः सामानाधिकरण्यं तदा "विभा. पितं विशेषवचने बहुवचनम्" इति पक्षे विद्यमानत्वाद् "आम- त्रितस्य" इति निघातेनैव सिद्ध्या प्रयोजनाभावात् ।

·द्वितीयपादे डिवाद्यतिदेशाहिकम् । १। ५८७ स्वरितात्संहिताया- मनुदात्तानाम् ३९। सरितात्परेपामनुदात्तानां संहितायामेकश्रुतिः स्यात् । "इमं मे गड़े यमुने सरस्वति" | इममित्पन्तोदाचम् । मे इ. त्यनुदात्तम् । “अनुदाचं सर्वम्" इत्यधिकारात् । "उदा- तादनुदात्तस्य" इति तस्य स्वरितः । ततः परेपां गड़े इत्या- दीनामैकश्रुतिः। संहितायां किम् । पदपाठे आमन्त्रितनियावे- नानुदात्तत्वमेव यथा स्यात् । स्पादेतत् । 'अनुदात्तानाम्' इति बहुतं विवक्षितं न वा । नाद्यः । 'आग्निवेश्या', 'पचति' इत्यत्र द्वित्वैकत्वयो. रव्यामः । आनिवेश्यशब्दो हि गर्गादियजन्तत्वादादा- तः । शेषनिघाते द्वितीयः "उदात्ताद्" इति स्वरितः । - श्येति वर्णद्वयमनुदात्तम् । पचति इत्यत्र धातुरुदाचः । शाप्तिपी पिचादनुदात्ती । शवकारः स्वरितः। ततः पर एक एवानुदाच इत्येकश्रुतिर्न स्यात् । नान्त्यः । "इमं मे गड़े यमुने सरस्वति" इत्पर मेगन्दस्य स्वरितत्वात्ततः परस्यै कस्यैवैकश्रुतिः स्याव, न 'यमुने' इत्या. दीनाम्, व्यवदितत्वात् । “तस्मादित्युचरस्य" इतिवचनात् । अत्र भाष्यम्-वचनत्रयान्तानामनुदात्तपदानामेकशेपोऽयमिति। सरूपमूत्रारम्भपक्षे चेदम् । जातिपक्षे तु "जात्यारुपायाम्" इति बहुवचनम् । ततश्चैकद्विबहुपु स्वरितात्परस्या जावेरानन्तयें. णोपलम्भात्सर्वेपामैकश्रुत्पसिदिः । नन्वाये पट्मभुतीनामेव कार्य स्यात्सहविवक्षायामेकशेप.

·५८८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये विधानात् समुदितानामेव कार्यान्वयादिति चेन्न । निर्देशसह- विवक्षायामपि प्रत्येकं कार्यप्रवृत्तः, देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्तामितिवत् । उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः४०। उदात्तः स्वरितो वा परो यस्माचस्यानुदात्तस्यानुदात्ततरः। "सरस्पति शुतुद्रि"। "व्यचक्षयत्स्वः" । इति वृत्तिसारादयः । केचित्तु-एकश्रुतिस्वरस्यानुदात्ततरः स्यादित्येवार्थः । अ- न्यथा "एकश्रुति दूराद्" इतिसूत्रगतभाष्यकैयटविरोधात् । किञ्च अस्यासिद्धत्वात्सरस्वतीशब्दावयवेकारस्यापि पूर्व- जैकश्रुतिः स्यात् । नचायं तदपवादः।आग्निम्, कन्या इत्यादौ सावकाशवात् । नव "न मु ने" इत्यत्र 'न' इति योगविभागानासिद्धत्व- मिति हरदत्तादिरील्या निर्वाहः । तदर्थ योगविभागस्य भाष्या- दावनुक्तेः । अन्यथा शास्त्रान्तपाठकल्पनस्यापि चैयर्थ्याद । एकश्रुतेरिव स्वरितस्यापि परत्वादधिोपपचौ "नोदात्तस्वरि- तोदयम्" इतिसूत्रवैयाचेति प्रादुः । अपृक्त एकाल्प्रत्ययः ४१ । एकोऽल् यत्र स प्रत्ययो ऽपृक्तसंज्ञः । मदेशा:-"मुतिस्य- पृक्तं हल्" इत्यादयः। स्यादेतत् । एकहलित्येव वक्तव्यम् । 'अपृक्तं इल' इत्यत्र हलादपरित्यागे लाघवात् । अल्ाहणे तु विभेदेत्यादी णलो लोपवारणाय तदावश्यकत्वात् । मैवम् । "नि लुगणियोः" इति पददयोचारणे गौरवाद ।

·द्वितीयपादे ङित्वाद्यतिदेशाह्निकम् । १। ५८९ हल्ाहणेतु अपृक्तस्यत्येव तत्र वक्तव्यत्वात् । नचैवं फाण्टाहतेरंपत्यं फाण्टाहतः । “फाण्टाहुतिमिमता. भ्याम्" इतिणप्रत्ययस्यापि लुगापत्तिः । अण एवं लुका सिद्धौ णविधानानर्थक्यापच्या तद्वारणात् । नच "यनितोश्च" इतिफग्याधनार्थतया तत्सार्थक्यम् । पैलादिपाठं कृत्वाऽपि फको वारयितुं शक्यत्वात् । मैवम् । यथान्यासे ऽपृक्तसंज्ञायां हल्ग्रहणम्, इल्ड यादिसूत्रे द्वितीयहल्ग्रहणम्, “अणियोः" इत्यत्रामुक्त- ग्रहणं चेति त्रयम् उक्तरीत्याऽप्यपृक्तसंज्ञायां इल्पदणम्, "अ. णिोः" इत्यत्राणिपदयोग्रहणं चेति पदवयमेवेति न लाघवम्। एवं च तथाऽप्येकग्रहणं मास्तु । नच दर्विः,जागृषिरित्यादाव- तिप्रसङ्गः । अलेव यःप्रत्यय इति व्याख्यानात् । अन्यथाऽल्पद- चैयात् । अलन्तस्येत्यर्थे केवलस्याद्यन्तवद्भावेन तथात्वाश्रयणे तघ्यावाभावात् । नचैवं हल्यहणेऽपि समानम् इति वाच्यम् । अजन्तव्या- वृत्त्या वदन्तविधेश्चरितार्थत्वापत्तेः। तस्माद् "एकग्रहणं वर्णग्रहणे जातिग्रहणम् इति ज्ञापनार्थम्" इति भाष्यम् । "निपात एकाज" इत्यत्र ज्ञापितस्यापि पुनपिनं मन्दबुद्ध्यनुग्रहार्थमिति कैयटः। तत्पुरुषः समानाधि- करणंः कर्मधारयः ४२ । सामानाधिकरण्यं द्वेधा शाब्दमार्थ च । आधं यथा-नी. लमुत्पलमिति पदद्वयस्य, समानविभक्तिमत्वात् । द्वितीयमपि सत्रैव तदर्थयोरभेदेन विशेषणविशेष्यभावात् ।

·५९० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये तत्रार्थ चाधितसाधारणं 'माता वन्ध्या' इत्यादिदर्शना- त् । द्वितीयं त्ववाधितपात्रतीति विवेकः । नुशासनप्रस्तावादायमेवात्र . निविष्टम् । काञ्चनमयहि- मानित्याधभियुक्तमयोगदर्शनात् । :पर्तिपदयोरेकविभक्तिकयोर्यस्तत्पुरुषः कर्मधारयसंज्ञःस स्यात् । तत्पुरुषमकरणादन्यतदारम्भस्तु कर्मधारयसंज्ञायास्तत्पु- रुपसंज्ञायाधकलं मा भूदिति । तत्रैकसंज्ञाधिकारात् । नीलच तदुत्पलं च नीलोत्पलम् । चित्रा गावो यस्येत्यादिवहुबीहेरपि समानाधिकरणत्वायभिचारवारणाय तत्पुरुप इति । राजपुरुप इत्यादिवारणाय समानाधिकरण इति । नच तत्पुरुषस्य, समुदायस्पैक्यात्सामानाधिकरण्यानुप- पत्तिस्तस्य भेदनियतत्वादिति वाच्यम् । तत्परुपपदस्य तद्घट- कपदलक्षकत्वात् । ननु मुख्यतत्पुरुषस्यापि सामानाधिकरण्यं सम्भवति- राजपुरुपः शोभन इत्यादौ, तत्र चरितार्थत्वात्कुतो लक्षणा । अत्र कैयदः-तत्पुरुपस्प पदान्तरेण सामानाधिकरण्य वहिरई वर्णिपदानां तु तदन्तरगमिति । नचैवं प्रत्येक पदानामेव कर्मधारयसंज्ञाऽऽपत्तिः । एका- जिर्वचनन्यायेन पदसमुदायस्यैव संज्ञाविधानात् । प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ४३। समासविधौ प्रथमान्तं पदमुक्तसंज्ञम् । कृष्णं श्रितः कृष्णभितः । कृष्णादिशब्दानां प्रथमान्तत्वाभावेऽपि "द्विती- ·- द्वितीयपादे ङित्वाद्यनिदेशाहिकम् । १। ५९१ याश्रित-" इत्यादौ तत्समर्पकद्वितीयादिपदानां प्रथमान्तत्वात् । तथाच समासपदं तद्विधायकशास्त्रपरपिति फलितम् । समास. घटकपदापेक्षया समासाविधेलघुतया तत्परत्वस्यैत्र न्याय्यत्वान् । स्यादेतत् । निर्देशापेक्षया समाप्तस्पाधारवाद एकत्र प्रथमानिर्दियस्य सर्वत्रीपसर्जनसंज्ञा स्यात् । तदुक्तम्- "यस्य विसे प्रथमानिर्देशस्ततो ऽन्यनोपसर्जनसंज्ञामसा" इति । ततश्च राजकुमारी श्रित इत्यत्र श्रितादिसमासे कुमारीश- ब्दस्य पथमानिर्दिष्टत्वादुक्तसंज्ञायाम् उपसर्जनत्वनिमित्तो हस्तः, पूर्वनिपानश्च पूर्वपदे पष्ठीतत्पुरुपेऽपि स्यात् । अत्र वार्तिकम्- "सिद्धन्तु यस्य विधौ तं प्रतीति वचनाद" इति । यस्य धितादेः समासविधौ मथमानिर्दिष्टं तं प्रत्येवोप- सर्जनसत्पात । उपसर्जनमित्यन्वर्य संज्ञया यत्मतियोगिक यस्याप्रधानत्वं तत्मतिपोगिकवोक्तसंज्ञेति लाभात् । नन्वेवमपिप्पली, पुरुषव्याघ्र इत्यादौ पूर्वपदार्थमधाने- ऽ दिशदानामुक्तसंज्ञा न स्यात् । मैवम् । अर्थसम्भवे सत्वान्नर्थसंज्ञानां प्रतिनिमि- त्तमपेक्ष्य प्रत्तेः । अन्यत्र तु तदनपेक्ष्य, विधानसामा । अत एव स्मादीना कर्ममपचनीयसंज्ञेति वक्ष्यते । एतेन राज्ञः पुरुपस्येत्पादिकमपि गाख्यातम् । भाष्ये तु परिहारान्तरमप्युक्तम् । पूर्वनिपातमकरणे हि "न वाऽनिष्टदर्शनाद्" इाते पूर्वानपतं प्रत्याख्यायोक्तम्-"प- यन्नयोः समासेऽर्याभेदाप्रधानत्यापूर्वनिपातः" इति । वास्य- सपासपोरेकार्यत्वानुरोधाद्राज्ञ एव पूर्वनिपातो न पुरुषस्य, अ. न्यथाऽर्थभेदमसझाद । न च राज्ञः कुमार्या इत्यत्रोपसर्जनस्वापानिः । पुनटीप्स- ·५९२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याय म्भवादिष्टापचेः । वक्ष्यते हि-"परवाहनम् इति,"शब्दशब्दार्थो इति । यद्यप्येतत्तत्रैव दुषणीयं तथाप्यन्वर्थसंज्ञायामेव तात्पर्यम् । एकविभक्ति चापूर्वनिपाते४४॥ समासे यनियतविभक्तिकं तदप्युक्तसंज्ञ न तु तस्य पूर्वनिपातः । तत्तत्मयोगव्यक्तौ सर्वस्याप्येकविभक्तित्वा- र सामाद यस्य पर्यायेणापि न सर्वविभक्तित्वं तस्पे संज्ञा । 'निष्फौशाम्बिः' इत्यत्र हि फौशाम्बीशब्दो निष्क- मणक्रियाऽपेक्षया पादानशक्तिसम्बन्धात्पञ्चम्यन्त एव । कि- यान्तरापेक्षया शक्त्यन्तरानावेशात् । स्यादेतत् । श्रितादिसमासे द्वितीयान्तानां कृपणादि. शब्दानामप्यनेन पूर्वनिपातनिषेधः स्याद, पूर्वमनस्य नीलो. पलादिसमानाधिकरणसमासे सावकाशत्वात् । मैवम् । अत्र पर्युदामाश्रयणात् पूर्वेण तन सिद्धः । यदा “एफविभक्ति-"इत्यनेन विहितोपसर्जनसंज्ञानिवन्ध - नस्यैव पूर्णनिपातस्प प्रतिषेधः । “भनन्तरस्य निधिर्य भवति प्रतिपेधो वा" इतिन्यायात् । "एकविभक्तावपष्टयन्तवचनम्" इह मा भूत् अर्द्ध पिप्पल्या अर्द्धपिप्पली । एकदेशि- समासमात्रपिपयकवायं निपेर । तेन पश्चानां पुपारीणा स. माहारः पञ्चकुमारिइत्यादी उपसर्जनत्यमेवेति दिनीय पितरः। "मयोजनं द्विगुमातापन्नालंपूर्वोपसर्गप्रान्ताद्यर्थे । क्रमेणोदाहरणम् । पभाभिगोभिः कालः पञ्चगुः, माता जी. विका प्रतिनीकिः, आपनो जीविकामापन नीरिक, अल- अमार्य अलमारिः, निताना पोशाया निशामिः । इति सिद्धान्तमुपानिपी प्रथमाध्यायस्प दिनीय पादे मयमारियम्।। . " ·द्वितीयपादे प्रातिपदिकाहिकम् । २। ५९३ अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ४५। धातुमत्ययभिन्नमर्थवच्छब्दरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं स्यात् । महा- संज्ञाकरणं "कोधातुः,का प्रत्ययः,किं मातिपदिकम्" इत्याथर्वण. श्रुत्यनुरोधात् । अर्थपदमभिधेयपरम्। संज्ञिविशेपलाभार्थमिदम् । तदुक्तम्-"अर्थवदितिव्यपदेशो वर्णानां मा भूद्"इति । नचाधा- तुरित्यादिपर्युदासात्तभिन्नस्यार्थवत एव लाभः। धर्मान्तरमयु- तसादृश्यवतो वारणीयत्वात् । तेन वर्णेपु प्रत्येकं न व्यभि- चारः। "वर्णानां च मा भू"इतिपाठे दशदाडिमाघनर्थकपदस- मुदायस्य चकारेण समुच्चयः । स्यादेतत्-अस्तु वर्णानां संज्ञा । न च स्वादेरापत्तिः। एकवाक्यतया संख्याकर्मादिषु तेषां विधानात् । .मैवम् । अविशेपेण स्वादीनामुत्पत्तेः । ततोऽर्थनियमः प्रकृतार्थापेक्षो वा प्रत्ययनियम इति अव्ययादिवत्सुपा दुर्गा- रत्वात् । ततश्च धनं वनमित्यादौ समुदायस्य पृथक् प्रातिपदि- कसंज्ञायां तदन्तर्भावात् विभक्तिलोपेऽपि नलोपापतिः। न चा- धातुरिति निषेधः । प्रत्येकस्माद्विभक्तरापायत्वात् । तत्र च धा- तुत्वाभावात् । अर्थवग्रहणपरिभाषाया विशिष्टरूपोपादानविषयः कत्वात् । “माहोट"इत्यादिवत् । पत्तूक्तम्-"संघातस्यैकार्थ्यात् सुवभावो वर्णाद्" इति, तद् वर्णानामर्थवत्वपक्षे तन्त्रेणैकयैव विभक्त्या समुदायावयवा- गतेकत्वमतीतिसिद्धः। अनर्थकस्य तु संज्ञायां प्रकाशनीयार्थ- ·५९४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये विरहाद प्रत्येकवर्णादपि स्याद् । अन्यद् विचारित पस्प- शायाम् ननु "सुपो धातुमातिपदिकयोः" इत्या धातोः पार्थक्येन ग्रहणात् धातोः मातिपदिकसज्ञापिरहो ज्ञापयिप्यते । अन्यथा पुत्रीयतीत्यादौ प्रातिपदिकत्वादेव लुमिद्धेः तेन "अहन् त्रम्" इत्यादौ न नलोपापत्तिरित्यधातुग्रहणं व्यर्थम् । मैवम् । तर "अप्रत्यय" इति मातिपदिकसंज्ञानिषेधात् तदर्थतया धातुग्रहणोपपत्तेः। नच प्रत्ययलक्षणेन "अप्रत्यय" इति संज्ञानिपेधः । “न डिसम्बुद्धयोः" इत्यनेन लोपे कार्य प्रत्ययलक्षणमाश्रित्योक्तपर्यु- दासो न प्रवर्तते इति शापितत्वात् । अप्रत्यय इति किम् । काण्डे, कुड्ये । अन विभक्त्यन्तस्य सज्ञाया "इस्वो नपुसके प्रातिपदिकस्य" इति मा भूत् । अत्र भाष्ये छिद् भिद् इत्यादौ 'अधातुः इति निषेधात्मा- तिपदिकसंज्ञाविधायकत्वेन कृग्रहणस्य चरितार्यत्वेऽपि तद्धि- तग्रहणस्य नियमार्यत्वं भविष्यति-एतदन्तस्यैव प्रत्ययान्तस्य संशति । स्यादेतद्-पदाना प्रत्येकं प्रत्ययान्तत्वेऽपि वाक्यस्य मा. तिपदिकसंज्ञा स्यात् । नच तत्र प्रत्ययान्तपर्युदासेन निर्वाहः । 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य च' इति मकृतिमत्ययसमुदायस्यैव ग्रहणात् । ननु अर्थवत्त्वाभावादेव तद्वारणम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्या पदानामेवार्थवचाव, वाक्य- स्य चाकाशादिलभ्यत्वात् । मैवम् । वनिव्यङ्गय नित्यं वाक्यं पदार्थमंसर्गम्परिशिष्ट- वाक्यार्यवाचकम् । अन्यया वाक्यार्यस्पाशाब्दत्व स्यात् ।

·द्वितीयपांदे प्रातिपदिकाहिकम् । २। तयाच वास्यमेव मुग्व्यः शब्दः, याश्यार्थ एर मुरयः मान्दार्थः । पदपदार्थावस्थापनं तु लापपार्थ सादृश्यात्काल्पिनाचयव्य तिरेकामाश्रित्य कल्पितम् । प्रनिवाश्यं व्युत्पत्त्यसम्भराव इति सिद्धान्तात् । अन वार्तिकम्- "अर्थवत्समुदायाना समामग्रहणं नियमार्यम्" इति । नवे बहुपटवः, उसके, नीचर्कः इत्यादिकानामपि सं. शा न स्यात् । बोत्यवान्याभ्यामर्या-या प्रत्ययस्य माने. श्वार्थिवचात् अर्थपत्समुदायत्वरूपप्रतियोगितावन्दरुयर्मार. च्छिन्नत्वात् । नव संज्ञापिरई यथा सायुत्पचिर्न मानि, तया पू. वोत्पन्न विभक्तिलोपोऽपि न भविष्यति इति तप सिदिरिति वान्यम् । सर दोपप्रसङ्गात् । तथाहि-"चित" इति मूने “चितः समानः यहाज- थम्" इतिवचनात्यकृतिमन्तर्भाव्य चिस्वरो विधीयते । तथाच 'पटा' इति जमन्तस्य पहुचं मति प्रकृति. वाद जसारस्योदानत्वं स्यात् । पूर्वोपनगुपो लोपे तु पुनरुत्पन्न विभक्तः प्रकृतानन्तर्भागाटापारस्योदात्तन्वमिति मिल द्धपिष्टम् । उनकरित्यादावपि अफचतः समुदायादिभक्तभावे पदत्वाभावाद् 'उच्चकैः पठति' इत्यादी तिइनि" इति निघातानुपपत्तिः, पदादित्यधिकारान् । तन्मयपतितन्या यस्यानाश्रयणेनेदम् । तस्मात्मकृतिमत्पयसमुदायस्य मातिपदि- कसंज्ञा भवत्येवेति ज्ञापनार्थम् अमत्यय इति वक्तव्यम् ।। नवं बहुपटव इत्यादरपि निपेशापत्तिः । प्रत्ययान्तस्यक प्रतिपेधात् ।

·५९६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये न च 'संझाविधी प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणाभावः । यत्र संज्ञा विधेया तत्रैव तन्निपधात् । अत्र तु संज्ञाप्रतिषेध इति चैपम्पा । न च जसन्तं बहुपटव इत्येतदपि प्रत्ययान्तमेवेति वा- च्यम् । पटुशब्दादेव जसुत्पचेः, समुदायस्य तदन्तत्वाभावात् । न च न विद्यते प्रत्ययो यस्मिन् इति बहुव्रीहिणा प्रत्यया- देरपि बहुपटव इत्यस्य निषेधः स्यादिति वाच्यम् । वर्गि- पदार्थमाधान्येन तत्पुरुपस्यान्तरगत्वात् । अन भाष्यम्-तुल्यजातीयस्यैव समासग्रहणेन नियम: क्रियते मुयन्तानामेव समासविधानात् । न चाश्चक्रीतीत्यादी "गतिशरकोपपदानां कृद्धिः सह समासपचन माक् सुयुत्पत्तेः" इतिवचनादसुबन्तेनापि मुवन्तस्य समासोऽस्तीति वाच्यम् । भेदससर्गद्वारकार्थवत्वयुक्तानामि- त्यर्थादिति फैयटः। तथाच प्रकृतिमत्ययभावानापनसमुदायस्य समासभिन्न- स्योक्तनियमेन व्यावृत्तिरिति फलितम् । एतेनोक्तदोपभिया प्रत्ययान्तमतिषेधसामर्थ्यात्मकृतिम- त्ययसमुदायस्य सज्ञा भवत्येवेति न्यासग्रन्थो यथाश्रुतपरत्वेन व्याख्यातः। केचित्तु-पर संघाते पूर्वो भागः पदम् उत्तरस्तु म प्रत्ययस्तस्य व्यात्तिः । बहुपटव इत्यत्र पूर्वभागस्य पदत्वाभावान्न दोपः । जन्मवानित्यादौ तूत्तरभागस्य प्रत्ययत्वात् म च तद्धितग्रहणसामथ्र्यम् । औपगव इत्यादौ पूर्वस्य भसंज्ञया तत्र चरितार्थत्वात् । न चा- न्तर्वचिंविभक्तिमाश्रित्य पदसंज्ञा । तुल्यावधिकया भसंबया ·दितीयपादे प्रातिपदिकाहिकम् । २। तद्वाधात् । न च 'अयमियान्' इत्यादिसमुदायस्प संडामस: पूर्वभागस्य पदत्वेऽप्युत्तरस्य मत्ययत्वादुक्तनियमेन तत्र प्रत्य- भावादिति चान्यम् । तद्विहितत्वस्यापि प्रत्ययविगेपणवान् । तद्विदितत्वाभावप्रयुक्तविशिष्टाभाषस्प तनाप्यनपायादिपाहुः । न च गुप्तिसमुदायस्य संज्ञापारीः । "जहिकर्मणा महुल. माभीक्ष्ण्ये कार चाभिदधाति" इत्यस्य नियमार्थत्वात् । यद्यपि समाससंशा समासान्तोदातार्या तथापि समासनादेव भातिपदिकत्वमिति ततुल्यनातीयतामतिपादनार्थमेतदुक्तमिति फैयटः । न च पश्य पावति' इत्यादेस्तिसमुदायस्य तदापतिः । "आरूपातमाख्यातेन क्रियासातत्ये" इत्यस्य नियमार्थत्वात् । तस्मात्समामग्रहणेन तुल्यजातीयानां सर्वेपा पाग्यानां नि. पमानिरत्तिरिति सिद्धम् । अन वदन्ति-नयापिफमते ममासस्य शक्तिलक्षणोमयर- हितवादर्थवचाभावादमाप्तसंझाविधायफले यहुपटर इत्यादे- रसिद्धिः, तदितान्तस्याभावात्समासत्वाभावात् । न च नदितग्रहणं तद्विशिष्टपरमिति वाच्यम् । पचतकी- त्यादापतिव्याप्तेरिति । तन्न । पदार्थद्वयस्य विशेपरवमकारत्वाभ्यामन्वयात् पत्र विशिष्टार्थलाभस्तादशसमुदायस्पैच तैरनर्यकत्वोपगमात् । बहु- चस्तु साफिमत्पयत्वेन पटुशन्दस्यैव तादृशार्थकत्वात् । तयाच अयं विशेषः-चैयाकरणानां वास्यसमामयोरपि बहुपटर इत्यादिवदर्यवत्वात्समासग्रहणस्य नियमार्यवाह वा- क्पवद्हुपटव इत्पादेरपि व्याचितमक्ती तयार नियमन तियोगितावच्छेदकं रुपमानित्य वाक्यस्य संडा वार्यते ।

·१०. व्याकरणसिद्धान्तबानिधी मावाये न तु कारकपूर्वस्यापि । अधिकग्रहणे प्रमाणाभावात् । परिभाषाया एव प्रत्यभावात् । वस्तुतो नात्र तत्परिभाषाऽवकारः । “गतिरनन्दर" स्पत्र सस्या शापयिष्यमाणत्वात् । प्रत्येकपूर्वस्यैर तदर्याद । उभयपूर्वकस्य युगपदनुपादानात् । अतोन- कुलस्थितम्, उदकेविशीर्णमित्यादौ तथैव दर्शनाचेति दिक नन्वेतत्सूत्रं व्यर्थम्, व्युत्पत्तिपक्षे कृदन्तत्वादेव सर्वत्र सिद्ध रिति चेन्ना अव्युत्पत्तिपक्षे सार्थक्यात् । तत्र चेदमेव ज्ञापका- ति माधः। निरुक्तंऽप्युक्तम् -"नामान्याख्यातजानीति शाकटायना, नैरुक्तसमयश्र, न सर्वाणीति गाग्र्यो वैयाकरणानाश्चैके" इति । व्युत्पत्तिपक्षेपि निपातार्थमनुकरणार्यश्चेति हरदत्तोक्तं तु चिन्त्यम् । तत्रापि प्रकृत्यादिकल्पनसम्पवात् । वस्तुतस्तु व्युत्पत्तिप्रक्षेऽपि बहुपटव इत्याद्यर्थ सूत्रम् । न चैवं बहुपूर्व इत्येव सूज्यतामिति वाच्यम् । मूलकेनोपदंश- मित्यादौ कदन्तत्वेनातिप्रसङ्गात् । अर्थवत्सूत्रं विना समा. सग्रहणस्य नियमार्थत्वायोगादिति दीक्षिताः । तदसत् । भेदविवक्षायामनुकरणानां प्रकृत्यादिकल्पने मानाभावात् । अयं तु विशेषः। भेदविवक्षापक्षेऽनुकार्येणार्थवचात्माति- पदिकसमा "भुवो तुम्" इत्यादिवत् । अभेदविवक्षाया तु न, गवित्ययमाहेत्यादिवत् । मूलकेत्यादावतिमसरस्व व निरस्वत्वात् । कृत्तद्धितसमासाश्च ४६।

·... ... २ .. - १ शिवस्नोपाली । उत्पर देवविचिता !! प्रमेयरन्नार्णवश्व श्रीश्चमाजविरचित तिसमेतावदान )२ (१५) अनुमानचितामणिश्याएयायाः शिरीम १५) मीमामाबाला अभिनीयद्वादशाऽ णिकृतदीधिन्या जागदीशी टीका। १३ भ्यायामप्रह. श्रीमहनारायणात्मजमह (३०) व रमिबोदर । महामहोपाध्यायत्रीमित्र- मिश्रधिचित' परिभाश-संस्कारपका- शङ्करविरचिन । (मीमामा) २ शामा सापिण्यदीपश्र 1) पाराविका प्रभ करमतानुमारि-भी म मादर्शनम् । महामहोपाध्यायत्रीशालि । (११) वीरामित्रोदय । महामहापाध्यायश्रीमि- पमिश्रविरनित आहिकप्रकाश बनायामश्राविरचितम् श्रीशङ्करभद्रता १२) स्मृतिमारोद्धार विद्वद्वारविश्वम्भरात्रिपाठि मीमोम गारममहम सम्पूर्ण (मीमामा)३ भकलित. (१८) अद्र सिद्धिमिधा नमार । पण्डिनावर- 1 (३३) वेदान्नरत्नमञ्जूषा ( श्रीभगा पुरुषोन মহানগালহনশ্বাস- माचार्यकता। मलात ) (वेदान) (३४) प्रस्थानरत्नाकर । गोस्वामि पुरुषोत. (१९) कान्यायाप्रीतयत्रम् । महामहोपा पाय मनामहार जाचित श्रीर्वाचार्य वेरवितभा यमाहितम् । ११ (३५) वेदान्तपारिजातमौरभ नाम प्रमभीमासा- (२०) प्रसूत्रभा यम । श्रीभास्कराचा विर- भाग्य शनिम्बार्काचार्यविरचितम् । १ चित सम्पूर्णम् (वेदात) (१६) पैगदर्शनम् । परमहसपरिव्राजकाचार्य- (11) महर्गवणीन सण्डनावगडपायम् । आ नाराणत वरचित-योगमिद्धातन्द्रि নরণিবিনা নােকিকারি काभमाख्यया याख्यया सवसितम्। २ মসন ও মিয়াসনিম (१०) घेदा तदर्शनम् । परमहसपरिमनका सिद्धय ममेतमा (वेदात ) चार्यश्रीरामानन्दसरस्वती स्वामिन प्रभा- (१) भाल्यानमन्द्रिका भीममतविरचिन मृतवर्षिणीममाख्यव्याख्यासंधतितम् ।। (२३)श्रतक्ष्मीमहलम-बारबोधिनीयाय (१८) विश्वप्रकाश' । कोश । विरश्रीम- या सतराणत्या मानम् हेशरमरिविरचित । (२५) अनमूत्रान मरी नेका श्रीवजनायभ- (१९) मुबोधिनी । श्रीषभाचार्य वनिर्मिता दाना (रत) भीमहमवतव्याख्या गोस्वामी श्रीविठ्ठलना- (१५) को उरचममा अब कानीगदूगर्भ थदीक्षितविरचित टिप्पणीमहिना । भीम- दाना नाविरचिन ने अनुमानजगी इगवनदशमस्त धज मपर्ण श्रीमुयो- इस प्रयपानमनगदाधर्य प्रत्य-नानु धिनीनिन्यायो-काश, गोम्यामि श्रीश्री मनमर्श व्युत्यानादश्य शनिवदस्य पुरुत्तमोमाज विरचित ३ मुकेबदम्य श-दशकिरकाशिष्या हु (१०) वरमित्रोदय । महामहोपाध्यपक्षी मे मुमाननश्व के उपाणि २ प्रमियविरचित पूजप्रकाश । (२५) व मूत्रम्, ननदर्शनम्। सुन्दरम (४१) वेदात भेद नसाह । इनिमिद्धा ताप- ट्रचितमिद्धालमेतु निधन कमाहि নামক 1ীদাবিসমার্মা, तीदेववाप्रिय नामगजर मुनम्र चिन । वेदनारकावरी पुरुषोनमा (२६) परदर्शनममुचय बोदनेकपा प्रमाद शर्मकृता अयात्ममुधातानि- रिलजैनाशे देवगननीयदर्शनमझेर । ग्याध्य क्यामहिना मगिभदानाच्या सहन । हरिभद्र (१२) बनुभवदर्श । श्रीमत्परमहसपावज १ मर्थन यथाश्रमीप्यमाश्रमावर (२८) शुद्धौनसार्नर मामयम्हेन । चित मान कार्वभूतिशा २ ८ Y

·1978.
Noeuniber
TOK
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES,
A
Vorx xUTION OF HARI EXTRAORDINARY SAYSKRIT Works
NO. 251.
व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधिः।
पर्वतीयविनरमरिविरचितः ।
लब्ध-पाकरणाभ्यायपदधीग काव्यत्तीषियमाजा
Haitian gítaina: 1
Hyndet wel Juding to Au LTV 1867,
VYAKARAYA SIDDHANTA SI'DILANIDUI
11
Visegi in Sîr
Ixlitel lig
Pinilit Situ Ruma Saxor Shenile
Tinnanopidhy FA, Karyntuth
A Sube ler of the Bornes Sanskrit College
FASCICULUS 111 >
PUBIISUTD & SOID BI BIL SICREZAR),
CHOWKIABA SAI SKRIT SERIES OFF-E.BC VIRES
AUCNTS UT TO HARRAS-1 TZ LEP216
PAYDILA JYECHTHARAM MUKUNDAJI 60MBAY
FROGSIHAN co
EOOK SELLERS LOI DON
Paula by Jaz hitsinit Dus (rupert,
ut le t'il ju l'ilent Press
Burs
Price Rap (ma

·संज्ञाषा एक- द्वितीयपाद मातिपदिकाहिकम् । २। '६०१ कृदन्ततद्धितान्तसमासाः प्रातिपदिकसंज्ञाः । प्रत्युपान्तम- तिषेधस्य पूर्वमुक्तत्वात्तदपवादस्यास्य प्रत्ययान्त एवं प्रवृत्चे, "संज्ञाविधौ"इत्यस्य नात्र प्रवृत्तिरिति न्यासकारः । लिट् धुक् इत्यादौ अधातुरिति, कर्नेत्यादौ प्रत्ययान्तमिति पर्युदासे पा- सेऽगमारम्भः । समासग्रहणं च नियमार्थमिति व्याख्यातम् । ननु समासस्य मत्ययान्तत्वादप्राप्तविधिरयं स्यात् । मैवम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेरेव ग्रहणात् । न च "खी- प्रत्यये चानुपसननेन" इत्यनुपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमामा- वाद् 'राजकुमारी'इत्यादर्थ स्यादिति वाच्यम् । अन्तरगस्यापि हल्डयादिलोपस्य लुग्विपये प्रवृत्त्यभावात्, श्रूयमाणे एव मुपि समासप्रवृत्तेः, 'परिहत्यापवादविपयम्' इतिन्यायात् । त- त्रामत्ययान्तत्वेन समासवाक्ये प्रवृत्तायाः देशविकृतन्यायेन विभक्तिलुक्यपि मुलभत्वात् । अत एवं गोमलियः इत्यादौ न नुमादयः । लुका लोपे प्रत्ययलक्ष- णाभावात् । ननु तथाऽप्यसमर्थसमासे विध्यर्थ स्यात् । मैवम् । अर्थव- दित्यनुत्तेः, तस्य चानकत्वात् । न चैवं तत्र संज्ञाऽनापत्तिः। धार्मिग्राहकमानेन तत्सिः । “असूर्यललाटयो," इत्यनेन स- सूर्यशन्दे उपपदे खश् । विभक्त्यन्तं विना च उपोचारितपदरूपो- पपदत्वानुपपचेः । स्यादेतत् । शशविषाणादिसमासार्थमयमपूर्वविधिः । तेषामनर्थकत्वात् । ननु शशपदं शासबन्धाभाववत्परम् । तस्या- भेदेन विपाणान्वयः । तथा च शशसम्बन्धाभाववदभिन्न विषा. णमित्यर्थवदेव तदिति वाच्यम् । शशविषाणं नास्तीत्यस्यायो- ग्यत्वापत्तेः।

·- ६०२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये अबएव विषाणे शशसम्बन्धाभावनिश्चयदशा शशवि- पाणनिर्मितं कार्मुकमिति वाक्यान शाब्दधीरित्यभियुक्ताः । अत एव- एप बन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखरः। मृगतृष्णाऽम्मसि स्नातः शशशृङ्गधनुर्द्धरः। इत्यादेरपार्थक्त्वमिति क्षीरस्वाम्पादिगिरुक्तम् । अत एव 'सङ्गतिग्रहणाभावाच्छशशृङ्गादिपदानामोधकता' इति बौद्धा- धिकारदीधितायुक्तम् । वम् । "शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः इति पात- खलमूत्रात् शशविपाणादरलीकस्यापि भन्दवोध्यत्वाद । अनेन पदेनालीक योध्यमिति वृत्तस्तन स्वीकाराम । अत एव 'गगन. कमलस्यापि शब्दाभासपतिपन्नत्वाद्' इति लीलगत्यामुक्तम् । अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्ये शन्दः परोति हि । इति- खण्डनकारोक्तेश्च ।

·द्वितीयपादे मातिपदिकाहिकम् । २। नास्तीति कथनं समासार्यविवरणार्थम् । समासोत्तरं नास्तीति पदनातं त्वनुवादगारम् । स्पष्टं चैतन्मीमांसावातिकादावि त्याहुरिति दिछ । इस्वोनपुंसके प्रातिपदिकस्य४७१ । अनन्तस्य मातिपदिकस्य नपुंसके हस्वः । श्रीपम् । - स्वश्रुत्या "अच" इत्युपस्थिती तदन्तविधिः । मातिपदिक सम्बन्धिनोऽच इत्यन्वये तु वैयधिकरण्यम्, मुवार कुलमि- त्यादावतिव्याप्तिश्च स्यात् । न च नपुंसफपदेनैव प्रातिपदिकापसम्भवात्तदुपादा- नवयर्थ्यम् । काण्डे कुडये रमते ब्राह्मगकुलमित्यादिव्याटत्यर्थ- त्वात् । साधनाथयमख्यावनलिस्याप्युपादानमभवान् । नचोक्तन्यायेन 'दोपा ब्राह्मणकुलम्' इत्यादी सहचरितत्वा- दोषाशब्दस्यौपचारिकत्वेऽव्ययस्यापि इस्त्रापचिः मातिपदिक- स्वादिति वाच्यम् । 'दोषा दिवा' इति शब्दौ हि रावावदनीति सप्तम्यर्थविशिष्टायौं । ग्रामणकुलसाधनानां क्रियाणां अधिकरणं फालो भवन् ब्राह्मणफुलस्याधिकरणम्-'दोपा दृश्यते चरत्यपी- तेवा' इति । आधेयव्यवधानेनाधिकरणस्प क्रियाधारवाद । ततथाव्ययं नपुंमकस्याधिकरणमेव न तु नपुंसकमिति । ननु काण्डीभूतं ब्राह्मणकुलमित्यादी प्रकृतिविकृत्योरभेद- विवक्षायां चिप्रत्ययान्तस्पापि नपुंसकत्वादतिव्याप्तिरिति । नच कते हस्ये "चौच"इति दी? भविष्यतीति वाच्यम् । अन्तर- है दीर्ये बहिरङ्गस्य इस्वत्वस्यासिद्धत्वात् । एवं रमते इत्यत्रा- पि इस्वत्वे टेरेलं नेति योग्यमिति चन्च । १ अधिकरणं भवम् काल इति योजना।

·६०४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये असत्त्ववाचिस्वादच्ययस्य नपुंसकत्वाभावात् । एतेन तिवन्त- मपि व्याख्यातम् । शत्याश्रयद्व्यनिष्ठसंख्यापतिपादकस्याप्या. ख्यातस्य तदीपलिङ्गमतिपादने सामर्थ्यविरहात् । शब्दशक्तिस्वा- भाव्यात् । ‘काण्डे तिष्ठतः' इत्यत्रापि नपुंसकत्वाभावः, संख्या याः प्राधान्यात् । अवयवधर्मेण समुदायस्य नपुंसकत्वव्यपदेशे तु काण्डे कुख्ये इत्यत्र स्यात् । प्रातिपदिकवि भक्त्योरेकादेशस्य प्रातिपदिकग्रहणेन ग्रहणाद 'हस्सो नपुंसके यत्तस्य इति कर्तव्यं स्यात् । साक्षात्तस्यैव यदा नपुंसकत्वं तदा इस्त्रो न त्ववयव- द्वारके तस्मिा तदर्थः। अथवा तस्यैवानुपजातव्यतिरेकस्येत्यर्थः । विभक्त्यन्त चो- पजातव्यतिरेकमिति नातिप्रसङ्गः। सूत्रकारस्य त्वयमभिमाया-मुख्यमेवान नपुंसकवृत्ति मा. तिपदिकं गृह्यते । अन्तवद्भावातिदेशातु मातिपदिकत्वं न मु. ख्यमिति । युगवरनाय,युगवरत्रार्थम्, युगवरवेभ्य इत्यादौ तु न हस्वः । बहिरङ्गत्वादीर्घादीनामसिद्धत्वात् । एवमतिखदायेत्या. दी उत्तरसूत्रेण इस्वोऽपि नेति व्याख्येयम् । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ४८॥ उपसर्जनेति गोत्रियोः,तेच प्रातिपदिकस्य विशेषणम् । तेन तदन्तनिधिः । “ग्रहणवत्ता प्रातिपदिकेन"इति निपेधस्य प्रत्यय- विधिमानविषयकत्वात् । तथा चोपसर्जनभुते ये गोस्त्रियौ तदन्तं यत्प्रातिपदिकं तस्य इस्लः स्यात् । “अलोऽन्त्यस्य" । निष्फी- शाम्बिः, अतिखवः । “एकविभक्ति च" इत्युपसर्जनत्वम् । चित्रगुः । प्रथमानिर्दिष्टत्वाद ।

·- द्वितीयपादे प्रातिपदिकाहिकन् । २। ६०५ स्यादेतत् । अतिश्रीः, अतिलक्ष्मीरित्यादौ हस्वत्वं स्यात् । मैवम् । अत्र वार्तिकम् - "गोटाहणं कृन्निटपर्यम्"। कृत्तीणां धातुस्त्रीणां चेत्यर्थः। टाहिति टापमारभ्य व्यङो डकारेण प्रत्याहारः। तथा च कृदन्तस्त्रीणां तद्वहिर्भावान्न दोप। भाष्यकारास्त्याहुः-स्त्रीग्रहणं स्वरितमाश्रित्य "लियाम" इत्यधिकारे विहिता एव प्रत्यया गृह्यन्ते। "स्वरितेनाधिकारः"इति सूत्रस्य यत्र स्वरितत्वं तत्र तदाधिकारोपादानमिति,अस्यापि व्या- ख्यास्यमानत्वात् । नन्येवं राजकुमारीमतिक्रान्तोऽतिराजकुमारीिरित्यादौ दस्तो न स्यात् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्यैव ग्रहात् । कुमारशब्दस्य डीप्रकृतित्वाकुमारीशब्दस्यैव स्त्री- प्रत्ययान्तत्वान्न तु राजकुमारीशब्दस्येति चेन्न । स्त्रीमत्यये तदादिनियमाभावात् । अत एव परमकारीपगन्धीपुत्र इत्यत्र "प्यङः संप्रसारणम्" इत्यस्य प्रवृत्तिः। ननूपसर्जनस्तीमत्यये तदादिनियमोऽस्येव अन्यथाऽतिका- रीपगन्यापुत्र इत्यत्रापि सम्मसारणापत्तेः। अत्र फैयट:-'कचिदुपसर्जनस्त्रीप्रत्ययेऽपि तदादिनियमो नास्ति इल्डयादिसूत्रे दीर्घग्रहणात् । अन्यथा निष्फौशाम्बिः, अतिखट इत्यादी उपसर्जनत्वात् ल्यायन्ताभावादेव सुलो- पानापत्त्या तद्वैयर्थापते। नन्वेवं कुम्भकारीशब्दादपि स्त्रीभ्यो दगुत्पत्त्या कौम्भका- रेयसिद्धी "अनुपसर्जनाद्" इत्यत्र तत्सिद्धिर्न स्यादिति भाष्य- विरोध इति चेन्न । तत्र तदादिनिपमाभावे कदाचित् कारी- ·६०६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये शब्दादपि तदापत्तेरिति तदाशयादिति । न्यासकारस्त्वाह-'अगसंज्ञासूत्रे योगविभागलभ्येयं परि- भाषा । तब "वाऽऽमि"इत्यत्राव्यवस्थितविभापार्थस्य वाशब्द- स्थानुत्तिमाश्रित्यात्र तत्मवृत्तिति व्याख्येयम् । यद्वा“कृत्तद्धित" इत्यतोऽनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारोऽनुवर्यः,इति । स्यादेतत् । गोकुलमित्यादावतिप्रसङ्गः । कुमारीपुत्र इत्यत्र कुमारीशब्दस्य प्रत्ययान्तत्वादमातिपदिकत्वेऽपि राजकुमारी- शब्दस्य समासमातिपदिकत्वाद्राजकुमारीपुत्र इत्यत्रापि अतिप्रसङ्ग एव । खवायादो मालायाद इत्यादौ तु न तच्छड्का, उभयत आश्रयेऽन्तादिवद्भावनिषेधात् । अत्र हि प्रातिपदिक स्वीप्रत्ययश्चाश्रीयते-स्त्रीप्रत्ययान्तं यत्मातिपदिकमिति । एकादे. शश्च यदि प्रातिपदिकस्यान्तवत्तदा स्त्रीप्रत्ययस्यान्तत्वं नास्ति, अथ स्त्रीप्रत्ययस्यादिवत्तदा प्रातिपदिकत्वं नास्तीति । मैवम् । गोकुलमित्यादौ तदन्तत्वाभावात् प्रातिपदिकेच व्यपदेशिवगावस्य निषेधात् । ननु "येन विधि:"इति सूत्र "रोण्या अण्"तस्य च इति वार्तिककृतोक्तत्वात् "स्वं रूपम्" इत्यस्यानुवृत्तिरिति लभ्यते । तथा च गोऽन्तत्वाभावेऽपि गोशब्दस्वरूपसत्वादेव गोकुल- मित्यादौ इस्वः स्यात् । मैवम् । " रूपम्" इत्यस्याननुचः । आधन्तवत्सूत्रे "येन विधिस्तदन्तत्वे प्रयोजनम्"इति वार्षिकोक्तः। न च तथापि "तस्य च"इति वार्तिकादेव गोकुलमित्या इस्वापत्तिः । तस्य वार्तिकमात्रशेपत्वात् । नापि द्वितीयः । उपसर्जन यः स्त्रीप्रत्ययस्तद- न्तस्योपसर्जनस्येत्युक्त्या यत्मतियोगिकं यस्योपसर्जनत्वं त.

·द्वितीयपादे प्रातिपदिकाह्निकम् । २॥ ६०७ स्मतियोगिफस्यैवान्तत्वस्य लाभाद् । राजकुमारीशब्द- स्य तु पुत्रपदेन यः पष्ठीसमासस्तनिरूपितोपसर्जनत्वसवे. ऽपि तनिरूपितान्त्यत्वाभावात् । अन्यथा “पूर्वपदमतिपेधः" इति वार्तिकारम्भेऽप्यनिर्वाहात् । पञ्च कुमार्यः प्रिया अस्पेति त्रिपदे बहुव्रीहावाद्यपदद्वयस्य "तद्धितात्तिरपद इति द्विगुस- मासे कुमारीशब्दस्य पूर्वपदत्वाभावात् इस्वापत्तेः । भिन्नम- तियोगिकयोरन्तत्वोपसर्जनत्वयोः सत्चात् । एतेन अगोपुत्र इत्यपि व्याख्यातम् । अथ तथाऽपि द्वन्द्वस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। कुक्कुटमयूर्यावि- त्यत्र समासार्थेऽवयवार्थस्योपसर्जनत्याद्, "अनेकम्"इत्यनुवृत्या प्रथमानिर्दिष्टत्वाच मयूरीशब्दस्योपसर्जनत्वाचस्मिन्नेव समासे ऽन्त्यत्वाच । मवम् । “परवल्लिङ्गम्" इति "शब्दशब्दाA" इति व. क्ष्यमाणत्वाल्लिङ्गतदर्थयोधकमत्ययोभयातिदेशस्वीकारान्मयूरीश- ब्दस्योक्तरीत्या इस्वत्वेऽपि द्वन्द्वसमासोत्तरं डीपत्ययोपपत्तेः। अवयवार्थयोरेव परस्परसनिहितयोर्दन्वार्थत्वमिति प्राधान्या- दुपसर्जनत्वाभावाच । स्यादेतत् । “कपि प्रतिषेधो वक्तव्यः" । बहुकुमारीकः । विषयसप्तमी चेयम् । कपः पूर्वमेवान्तरङ्गत्वात् इस्वपत्तिप्रस. गात् । न च "न कपि" इति प्रतिपेधः । “केऽण" इति प्राप्तेरेव तेन प्रतिपेधाद् । “अनन्तरस्य" इति न्यायात् । अन्यथा मियं प्रामणि यस्य प्रियग्रामणिक इत्यादेरपि निषेधापत्तेः । कुला- दिविशेषणत्वादामणिशब्दे क्लीपत्वम् । मैवम् । कपः समासान्तावयवत्वाकपि कृते स्त्रीप्रत्यया- न्तस्य समासमातिपदिकत्वविरहात् । पहुयवागूक इत्यादी ·६०८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये अतिमाल इत्यादी च द्वयोः सावकाशतया परत्वात्कप एवं मत्तेन चोपसर्जनस्त्रीमत्ययान्तमातिपदिकमात्रापेक्ष इस्वत्व- मन्तरङ्गं कप्तु समासविशेषस्य नद्युत्तरपदबहुव्रीहेः सापेक्ष- त्वाहादिरह इति वाच्यम् । समासार्थोत्तरपदान्ताः समासान्ता इति पक्षे कपोऽवयवापेक्षवाद, इस्वस्य च समुदायापेक्षता । सर्वेभ्यः समासकार्येभ्यः कपोऽन्तरगत्वात् । तस्माद् “ईयसो बहुव्रीहेः पुंवद्वचनम्" इत्येव वार्तिकमा- रभ्यम् । वद्दयः श्रेयस्योऽस्य बहुश्रेपसी । "इयसश्च" इति कप्रतिषेधः । बहुव्रीहेः किम् । श्रेयसीमतिक्रान्तोऽतिश्रेयसि- रिति तत्पुरुषे इस्वो यथा स्यात् । लुक् तद्धितलुकि ४९। स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् तद्धितलुकि सति । अभावरूपस्य लुकः परत्वासम्भवात् । पञ्चेन्द्राण्यो देवता अस्य पञ्चेन्द्रः। "तद्धितार्थ" इति समासः । ततः “साऽस्य देवता" इत्य. ण् । तस्य "द्विगो गनपत्ये" इति लुरु । “इन्द्रवरुण-" इ- त्यादिना विहितस्य डीपोऽनेन लुक् । सन्नियोगशिष्टन्या- येन आनुकोऽपि निचिः । पञ्चभिः शप्कुलीभिः क्रीतः पञ्च- शप्कुलः । “तेन क्रीतम्" इत्याहीयस्य ठकः"अध्यादपूर्व-"इति लुम् । आमलक्याः फलं आमलकम् । “नित्यं दृद्धशरादिभ्य" इति मयत् । फले लुक् । एवं वदरं कुवलमिति । शकुल्यादयो गौरादिडीपन्ताः । लौकिकं चैपामुषसर्जनत्वम् । व्याप्तिन्याया- दुभयविधस्याप्यत्र ग्रहणात् । लुकि किम् । गार्गीकुलम् । गार्य- गादाद् “यत्रश्चइति डीप “यस्येति च" इत्यकारलोपे "ह- लस्तद्धितस्य"इति यकारलोपः ।

·द्वितीयपादे प्रातिपदिकाह्निकम् ।२। ६०९ स्यादेतत् । अवन्तेरपत्यं गोत्रं स्त्री अवन्ती । "युद्धकोसला. जाटाद"इति ज्यहाकुन्तीत्यप्पेवम्।कुरोरपत्य स्त्री कुरूला कुरुना- दिभ्यो ण्यः" | "ज़ियामत्रन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च" इति लुक् । आ- धाभ्याम् "इतो मनुष्यजानेः" इति डीप् । अन्त्याद् "ऊडुतः" इत्यूद । अत्रावन्त्यादीनामुपसर्जनस्त्रीप्रत्ययसवाचद्धितलुकश्च कृतत्वात्तीमत्ययस्य लुक् स्यात् । मैवम् । यत्र स्त्रीमत्ययान्तात्परस्य तद्धितस्य लुक तत्रैवास्य लुका प्रवृत्तेः । अन्न च कृते लुकि स्त्रीमत्पयोत्पत्तेः । तदुक्तम्-"अलुक्परत्वाद्" इति । उक्तोऽर्थः । बुद्धिपरि- फल्पितं लुकः परत्वमाश्रित्य तु वार्तिककृतवमुक्तम् । भाष्यकृतस्तु उपसर्जनत्याभावादेव न दोपः। उपसर्जने. न त्रीमत्ययस्य विशेषणाद, शास्त्रीयस्योपसर्जनस्यासम्भ- वाद् अप्रधानरूपोपसर्जनत्वस्याश्रयणात् । अवन्तीत्यादी चा- पत्यलक्षणाया जातेः प्राधान्येनाभिधानात्, अप्रातिपदिकत्वा- धन इस्वत्वम् । आमलकमित्यादौ तु तद्धितान्तत्वात्माति. पदिकत्वम् लिङ्गविशिष्टस्यैवोपादानाम्न लिङ्कविशिष्टपरिभाषाम- वृत्तिः । कुरूरित्पत्राप्युभयत आथयणेऽन्तवद्भावनिषेधात् । इगोण्याः ५०॥ तद्धितलुकि गोणीशब्दस्योक्तविषये इत्वं स्यात् । पञ्चभिर्गो. जीभिः क्रीतः पञ्चगोणिः । "तद्धितार्थ-" इति समासे क्रीतार्थे उक्। पूर्वच नस्य लुक् । लुकि मासे इस्त्रारम्भः । अत्र वार्तिकम्- "इन्द्राण्या नेति वक्तव्यं हस्वता हि विधीयते । इति वा पचने तावन्मात्रार्थ वा कृतं भवेत् ।। गोण्या इच प्रकरणात् मूच्यायर्थमथापि वा।" ७७ ·५१० व्याकरणसिद्वान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये अस्यार्थ:-ननु गोण्या लुटिनपेध एव फर्तव्यो न विचम्, "गोत्रियो" इति हस्वेन सिद्धेः। मैवम् । नेत्युक्ते इदित्युक्त वा विशेपाभावात् । यदा गोणिमात्रमिद गोगिरिति मात्रप्रत्ययस्य लोपः क्रियते,तदालगिनिपिढे हस्पत्वं सिद्धम्।तस्मात्मथमाविधाने परिमाणग्रहणस्य प्रयोजनं तदित विनाऽपि यत्र परिमाणशब्दाः परिमेये वर्तन्ते तदाऽपि प्रथमा यथा स्यादिति। एवं चानुपसर्ज- नत्वादभेदोपचारेण प्रमेयटत्तित्वादमाप्ते हस्ते इत्वविधिः। नन्वेवं सर्वन गोण्या इव स्यात् । तर्जुपमर्जनस्येत्यनुवर्तते एव नतु त. शितलुमीति, तेन यन स्वार्थोपसर्जनमर्थान्तरं प्रत्याय्यते तनेद मित्वं विधीयते । नहि तन इस्पेन सिद्धिः । अप्रातिपदिकत्वेन तदमत्तेः । प्रकारान्तरेण प्रत्याचष्टे-गोण्या इत्त्वमिति । अशि- प्यमिति शेपः । प्रकरणादिति । गोण्या इत्येव मूत्रणीयम्। न च सनिधानाल्लुकोऽनुत्तिप्रसङ्गः । वैययमसङ्गात् । तेनैव सिद्ध । तथा च हस्वानुवृत्तौ लुकोऽपवादोइस्वत्व विधीयते इति सिद्धमिष्ट मासिद्धान्तमाह-मूच्यादीति । यद्यपि गौणिरिति मानलोपनापि सिद्धम्, तथापि इदिति योगविभागार्थमिदम् । तेन पञ्चमूचिरि- त्यादि सिद्धम् । न चान्यत्राप्यापत्तिः। तस्येष्टमात्रसिद्ध्यर्थत्वात् । तपरत्वं तु दीर्घनित्यर्थम् । न च दीर्घस्य दीर्घविध्यानर्थक्यम् । इस्वलुग्वाधार्थत्वेनोपपत्तेः । न च भाव्यमानत्वादेव दीर्घनि वृत्तिः । लुको हस्वस्य वाधनेन स्वरूपावस्थापनमात्रफलकतया sपूर्व विधायकत्वाभावात् । लुपि युक्तबद्यक्तिवचने ५१० लुपि सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः। अनेन प्रकृत्यर्थसम्बन्धि न्यौ लिङ्गसख्ये प्रत्ययार्थेऽतिदिश्यते।युक्तपदस्य प्रकृतिपरत्वात् ।

·मितीयपादे मातिपदिकाहिकम् । २ । मकृतिप्रत्ययार्थपोः परस्परं युक्तत्वेऽपि प्रत्ययार्थे प्रत्ययाति. देशवयात् । पञ्चालानां निवामो जनपदः पश्चालाः । कुरवः, अङ्गाः,वहाः, कलिङ्गाः "जनपदे लु" इति लु। कुरुशब्देण्यस्प, अन्यत्राण इति विशेषः । पूर्वाचार्ययचनं चैतत् । अग्रे मत्याख्या- स्यमानत्वात् । व्यक्तिवचने इति किम् । शिरीपाणामद्रभवोग्रामः शिरीपाः । “अदभवच" इत्यम् । तस्य च"वरणादिभ्यश्च"इति लुप्तेपां वनं शिरीपवनम् इत्यव णत्वं माभूत् अन्यथा व्यक्तिसं. ख्ययोरिव प्रकृतिटत्तेर्वनस्पतित्वस्याप्यतिदेशापया "विमापी. पधिवनस्पतिभ्यः" इति णतं स्यात् । तदप्रवृत्तौ तु ग्रामार्यकत्वान्न णत्वम् । 'फली वनस्पति यः' इति भेदस्य णत्वविधावनाय. णात् । एवं कटुवदर्या अद्रभवो ग्रामः कटुपदरीत्यादि। स्यादेतत् । प्रकृतिगतस्य ग्रामापेक्षव्यतिरेकस्याप्यनिदेशा- स्पष्ठयपि स्यात्, वचनशब्दस्यैकवचनादिप्रत्ययवाचतात् । एकवचनादिसंशविधिकालेऽनुनिष्पादिवचनशब्दस्यापि पारिगा. पिकत्वानपाया । वाक्ये च पष्ठीदर्शनात् । न च वचनशब्देन संख्यैवातिदिश्यते इति वाच्यम् । तद्वाचकशब्दातिदेशपर्यवसा. ने पष्ठया अपि संख्यापतिपादकत्वेन तदापत्तेः । मैषम् । शिरीपाणां ग्रामस्य च यः सम्बन्धो वाक्ये भासते लुपि कृते तस्य विशिष्टस्पैव प्रातिपदिकार्थेऽन्तर्भावाद, मासना- त इत्यादिवत् । अत्र भाष्यम्- "प्रागपि हत्तयुक्तं वृत्तं चारीह यावता युक्तम् । वक्तुच कामचारः प्रागचेलिंगसंख्ये ये॥ अस्यार्थ:-वृत्तेः माग्वाक्यावस्थामपि प्रकृतिवाच्यं वस्तु प्रत्ययार्थेन संवदं कृत्यनन्तरमपि तथैव, उभयत्राप्यर्थभेदाभारा ·६.२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये । वक्तुधेति चकारस्य भिन्नक्रमत्वात्माग्रत्तेश्चेति योज्यम् ।मा- ग्वृत्तेर्ये लिङ्गसंख्ये चशब्दावृत्तस्यापि ते अतिदेष्टुं कामचारः । तथा च प्राग्वृत्तये लिङ्गसंख्ये तयोर्नातिदेशः फिन्तु प्रत्यासत्या वृत्तस्य ये लिङ्गसंख्ये तयोरेव । ततश्च यथा तावकीनो मामकीन इत्यादी आदेशयलादुपसर्जनस्यापि संख्याविशेषावगतिः,यथा वा आदेशे प्रथमामामानाधिकरण्यदर्शनाल्लटि तदवगतिस्तथाऽत्रा- पि प्रत्ययार्थेऽतिदिष्टसंख्याध्वगमात् तत्मकृत्यर्थेऽपि तदवगमः । तर वृत्तायुपसर्जनं प्रधानार्थमभिधत्ते इति व्यतिरेकामावा . व संख्यामाप्रत्ययार्थ प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमैव भवति । शि- रीपाणां मनुष्या इत्यादौ तु मनुष्यादिजनितव्यतिरेकापेक्षा पष्ठी । शिरीपग्रामयोर्यः सम्बन्धस्तस्यैव वृत्तावन्तर्भावात् । "अथवा मारवृत्तेर्ये लिङ्गसंख्ये ते अतिदिश्यते । पष्ठी कस्मान भवति । सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेश"इति भाष्ये पाठान्तर- म् । तत्र वाक्यावस्थाया प्रकृत्यर्थस्य ये लिङ्गमख्ये ते अतिदिश्ये- ते । पष्ठी तु व्यतिरेकनिरन्धना । न चेह प्रत्ययार्थस्य व्यतिरेको. ऽस्ति । न च व्यतिरेकसहिता संख्याऽतिदिश्यते, संख्यामात्रा- तिदेशे सम्पन्धसहितसख्याऽतिदेशाभावादित्यर्थ इति कैयटः। अन वार्तिकम्-"सपास उत्तरपदस्य बहुवचनस्य लुपः"। वर्तिपदार्थानामेवापेक्षितपरस्पराणा द्वन्द्वार्थमिदम्। उत्तरपदे यत्र बहुवचनस्य लुप् तत्रैव बहुवचनातिदेशो न तु पूर्वपदेऽपीति । मथुरापश्चालाः । नेह पञ्चालमथुरे । एवं मथुरागोदा इति । न तु मथुरागोदौ। द्वन्देऽपि गोदार्थस्य द्वित्वानतिक्रमादिति कयटः। विशेषणानां चाजातेः ५२। लुपर्थस्य विशेषणानामपि नदेव लिद्रवचने स्तो न तु जा- ·द्वितीयपादे प्रातिपदिकाह्निकम् । २। ६१३ तेः। पञ्चाला रमणीयाः । गोदो रमणीयौ। गोदौ हृदविशेपौ। विशेपणानां विशेष्यसमानयोगक्षेमत्वात्सिद्धेऽपि जातिमतिपेधार्थ- मारम्भः । पञ्चाला जनपदगोदौ ग्रामः । जनपदनामशब्दो ना- तिवचनौ । एवं तद्विशेपणेऽपि गोदी ग्रामो रमणीयो बहन इत्या- दि। अत्र हि सामानाधिकरण्येनान्वगे जातिभिन्नानां विशेषणानां युक्तवद्यक्तिवचने, जातिरूपस्य तु विशेषणस्य नेत्यर्थः । वैय- धिकरण्येनान्वये तु जातेर्यानि विशेपणानि तेपां नेति। भवतिना नसम्बन्धादसमर्थसमासश्चायम् । आये पश्चाला जनपद इति सिद्धम् । सुभिक्षः संपन्नपानीयो बहुमाल्यफल इति तद्विशेषणानां तु बहुवचनान्तत्वं स्यात् । अन्त्ये वैपरीत्येन योज्यम्। तस्मात्सूत्रे आजातेरिति आइ प्रश्लेष्यः सथा च योवजा । नियतलिङ्गव- चना एव तेषां संज्ञाः। आपो दारा वर्षाः सिकता इत्यादिवत् । तेपी तत्तजात्यवनिउनैकव्यक्तिमात्रेऽपि बहुचनान्तानामेव प्रहत्तेः। लुब्योगाप्रख्यानात् ५४। लुगपि न विधेयो योगस्य यौगिकार्थस्याख्यानात अनवगम्यमानत्वात् इत्यर्थः । पञ्चाला इत्यादिभ्यो देशविशेष- वोधस्य पञ्चालत्वादिप्रकारकस्यैव जायमानत्वात् । क्षत्रिय- विशेपसम्बन्धित्वेन बोधस्यानुभवसिद्धत्वाभावात् । ननु"हस्ताजातौ"कम्पलाच सज्ञायाम्"इत्यादौ सज्ञाश- दानामपि व्युत्पादनमस्त्येव, हस्तीत्यादिभ्योऽपि जातिविशेष. १ अनाय ग्रन्थस्त्रुटित उपलभ्यते आदर्शभूतेपु त्रिवपि पुस्त- केषु । नियतेत्यादिच "तदशिष्यम्" इति सूत्रन्यायानमुदाहरणतः, कौस्तुभात् , प्रदीपाच्चावसीयते ।

·६१४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये मकारकस्यैव पोषस्योदयात् । सत्यम् । तत्र तद्धितोत्पत्त्या रूपे विशेपात् । अत्र तु लुप आवश्यकतया तदभावादिति न्यासकृत् । योगप्रमाणे च तदभावे दर्शनं स्यात् ५५। चशब्दो हेत्वर्थः। योगस्य प्रमाणं योगप्रमाणम् । यौगिकार्य- प्रत्यायकत्वमिति यावत् । यदि हि पञ्चालादयः शब्दाः क्षत्रि. यादिसम्वन्धं प्रवृत्तिनिमित्तमभिधायैव जनपदादौ प्रवर्तेरन् तदा तदभावे योगाभावे पश्चालशब्दानामदर्शनमप्रयोगः स्यात् । दण्डसम्बन्धाभावे पुरुपे दण्दिपदाप्रयोगात् । नचेष्टापत्तिः । प्रयोगविरोधात् । प्रधानप्रत्ययार्थवचनमर्थ- स्यान्यप्रमाणत्वात् ५६ । वचनमित्यनन्तरं अशिष्यमित्यनुपनः प्रधान प्रकृत्यर्थनिष्ठ- प्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वरूपेण प्राधान्येन प्रतीपायः प्रत्ययार्थों यत्र तत् । प्रत्ययार्थः प्रधानमित्येवं रूपं वचनमिति यावत् । अशिष्यमनारभ्यं अर्थस्य विशेषणविशेष्यभावरूपस्य अन्य- प्रमाणत्वात् लोकानुभवमूलकत्वात् । तेन हि प्रत्ययार्थत्वावच्छेदेन प्राधान्यं वोध्यते उत त- सामानाधिकरण्यमात्रेण। नायः घटमित्यादौ कर्मत्वादी मातिपदिकार्थस्य प्रकारत्वे- ऽपि संख्याऽऽदेः प्रत्ययार्यस्य प्रातिपदिकार्थे प्रकारत्वात् ।

·वित्तीयपादे प्रातिपदिकाह्निकम् । २। नान्त्यः। प्रकृत्यर्थस्यापि कचित्तधानतया प्रत्ययार्थऽपि तद्वचनस्यानुपयुक्तत्वात् । तथा च क्रमेण लोकविरुद्धार्थयोधका- त्वादिति लोकसिद्धार्थयोधकत्वादिति च हेतुये तात्पर्यम् । कालोपसर्जने च तुल्यम् ५७॥ अतीताया रात्रः पश्चिमानागामिन्याः पूर्वार्दन च सहितो दिवसोऽयतनः,विशेषणमुपसर्जनमित्यादि पूर्वाचार्याणां वचनम् । तत्राप्यशिष्यत्वं समान लोकसिद्धत्वात् । यदा लोकसिद्धत्वाख्यो हेतुस्तुल्यः । तथा चाशिष्यत्वास- द्विरिति योज्यम् । जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुव- चनसन्यतरस्याम् ५८ । स्पष्टोऽर्थः । यद्यपि जातिरुपलक्षणं व्यक्तिस्तु पदार्थ इति पक्षे बहुवेकरचनमित्येव युक्तम्, “जातेरुपलक्षणत्वेनाख्यायाम्"इति व्याख्यानात्, तयाऽपि जातो पदार्थ एतत् । तदुक्तम्-"जासा- ख्यायां सामान्याभिधानादैकार्यम्" इति । भाष्ये तु “यद् गायें गायत्तं तदेकम्"इत्यप्युक्तं तद् गोत्रस्य परिभापिकजा- तित्राभ्युपगमात्, “बहुपु गर्गेषु गार्यत्वस्यैकस्प भावादिति कयटः • जातिवह समानकालीनाने कत्तिरेव गृह्यते न तु भिन्नकालीनानेकचिडित्यस्वादिः । जातिपदार्यपक्षे सर्वेपां जातिशब्दत्वेऽपि “जात्याख्यायाम्" इत्युक्तिसामर्थ्यात् । नन्वत्र पक्षे व्रीहिभ्य आगत इत्यत्र "डिति" इति गुणः स्यात् स्थानिवद्भावेन इयादेशस्प भ्यसो डिवात् । मैवम् ।

·६१६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये एकस्मिन्नर्थे बहुत्वस्यैवानेनानिदेशात् स्थान्यादेशभावविरहात् । तदुक्तम्-"अर्थातिदेशात्सिद्धम् इति । एवं "तिष्यपुनर्वस्त्रोः" इत्यत्रापि द्विवचनबहुवचनशब्दा- भ्यां द्वित्ववहुत्वयोरभिधानमिति बोध्यम् । "सहवामयोगे मतिषेधो वक्तव्यः" । एकस्मिन्वहुवातिदेशस्यैकशब्दप्रयोगेऽपि प्राप्ती प्रतिपे- धारम्भः । एको ब्रीहिः संपन्नः मुभिक्षं करोति । विकल्पः किम् । व्रीहिरित्यपि यथा स्यात् । तत्र सम्पन्नो व्रीहिरि- त्यादौ भिन्नव्यक्तिपरत्वेऽपि एकत्वं ब्रीहित्वनातावान्वेति कचित्पदार्यतावच्छेदकपदार्थयोरप्पन्धयस्वीकारादिति केचित् । अन्ये तु ब्रीद्यादिपदशक्यतावच्छेदकतया व्रीहित्वादेः स्व. रूपत एवोपस्थित्या अन्वयितावच्छेदकत्रीहित्वत्वरूपेणानुप- स्थितेस्तत्र पदार्थान्तरान्वयानुपपत्या स्वाश्रयप्रकृत्यर्थतावच्छे- दकवत्वसम्बन्धेन प्रकृत्पर्ये बीशादायकत्वाग्वय इत्याहुः । नव्यास्तु नेदं युक्तम् । नोकत्वमात्रमेकवचनस्यार्थः वस्तुमा- वसाधारण्यादर्थवत एव लाभादनुपयोगाच, किन्तु सजातीया. न्तरराहित्यविशिष्टम् । तच्च सजातीयनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छे. दकैकत्वरूपम् । साजात्यं च समभिव्याहृतपदार्थसम्बन्धित्वविशि- हमकृत्यर्थतावच्छेदकरूपेण । तेनात्र घटोऽस्तीत्यादौ एतद्धटनि- प्रस्पैकत्वस्य घटान्तरनिष्ठभेदप्रतियोगिताया वस्त्वन्तरनिष्ठक- त्वस्य चैतद्घनिष्ठभेदप्रतियोगितायामवच्छेदकतया घटनिष्ठ- भेदप्रतियोगितानवच्छेदककत्यापसिद्धावपि न क्षतिः । ए. तदेशविद्यमानत्वविशिष्टघटानिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम्प तद्धटनिष्ठैकत्वे एव प्रसिद्धेः । तत्र घान्तरसत्वविवक्षायां तु तदप्रसिद्धमेव स्यात् । अत एव "पशुना यजेत"इत्यादावकत्वस्य ·द्वितीयपादे प्रातिपदिकाह्निकम् । २। ६७ विवक्षितत्वात् तद्यागव्यक्ती पश्वन्तरव्यावृत्तिः । यहुघटसच्चे 'घटोऽस्ति' इति प्रयोगस्तु जात्यभिप्रायेण समर्थनीयः । यत्तु भावाख्यातवदत्राप्येकत्वमविवक्षितमेव साधुत्वार्थत्वा- दिति । तन्न । तत्र गत्यन्तराभावेऽप्यत्र तदभावात् इत्याहुः । मकृतमनुसराम:- अत्र वार्तिकं "अशिष्यं वा वहुवत्पृथक्त्वाभिधानाद् इति । जातिमाधान्यविवक्षायामेकवचनस्य द्रव्यप्राधान्यविनक्षायां तु बहुवचनस्य सिद्धत्वात् सूनं नारभ्यमित्यर्थः । "अस्मदः सविशेषणप्रयोगे नेति वाच्यम्"। देवदत्तः गाायणः पण्डितो वा अहं ब्रमीमि । त्वं राजा वयमप्युपासितगुस्मज्ञाभिमानोन्नता इत्यादौ भवत्येव । निषेध- स्यानुवाचविशेषणविषयत्वादिति हरदत्चादयः । अस्मदो द्वयोश्च ५९। एकत्वे द्वित्वे वा विवक्षिते ऽस्मदो बहुवचनं वा स्यात् । वयं घूमः । अहं ब्रवीमि, आवा ब्रूव इति वा । इदमपि भाष्ये प्रत्याख्यातम् । इदं मे अक्षि मुष्ठ पश्यति, अनेनाणाऽह सुष्ठु पश्यामीत्युभयथा लोके प्रयोगदर्शना. । आये आख्यातस्य संयोगादिन्यापारपरतात, अन्त्ये चाश्रयत्वपरत्वात् । तथा च वयं पश्यामः इत्यादी वयमित्य- नेनेन्द्रियाणामभिधानात् शरीरपत्तवाप्यहंकारोत्पादात् । ए- केन्द्रियप्रवृत्ताविन्द्रियान्तराणामौदासीन्येन संविधातृत्वात्सर्व त्वस्य विवक्षितत्वात् । पारतन्त्र्यविवक्षायां त्वदमित्येकवचनम् । युष्मदस्मदोकशेषऽस्मदएवार्थयाभिधायित्वाद् द्विवचनम् ।

·६१८ घ्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये फल्गुनीपोष्ठपदानां च नक्षत्रे६० द्वित्वे बहुत्वमयुक्तं कार्य वा स्यात् नक्षनेऽर्थे । उदिते पूर्व फल्गुन्यौ प्रोष्ठपदे वा । उदिताः पूर्वाः फल्गुन्यः प्रोष्ठपदा वा । नक्षत्रे किम् । फल्गुन्यौ माणविके । इदमपि प्रत्याख्यातम् । तयुक्तं चन्द्रमसमादाय बहुत्वसंभ. वात् छत्रिणो गच्छन्तीत्यादिवत् । अमावास्यायामप्यादित्य- मण्डलपविष्टेन चन्द्रेण नक्षत्राणां योगात् । एकस्या तूत्तरायां फल्गुनीशब्दस्यात्तेः पुष्पवन्तावित्यादिवन्नैकवचनम् । शि- हपयोगस्य नियामकत्वाच्च नातिमसङ्गः। छन्दसि पुनर्वस्वोरेकवचनम्६१। विशाखयोश्च ६२ N . द्वित्वे एकवचनं वा । पुनर्वसु, विशाखा वा नक्षत्रम् । पक्षे पुनर्वम् , विशाखे । इमे अपि प्रत्याख्याते । तथा च वार्तिकम् - "पुनर्वसु विशाखयोः सुपा सुलुक् पूर्वसवर्णेति सिद्धम् इति। . तिष्यपुनर्वस्वोनक्षत्रद्वन्द्वे बहु- वचनस्य द्विवचनं नित्यम् ६३। १ नानयो सूत्रयो सर्वेचादर्शपुस्तकेपूपन्यासो व्याख्यान या उपलभ्यते केवलमेकास्मिन् पुस्तके सूत्रोपन्यासमानमुपलभ्य को. स्तुम-भाण्यानुरोधेन व्याख्यानमपि किश्चिदुपन्यभानसम् ।

·द्वितीयपादे प्रातिपदिकाहिकम् । २ । बहुत्वं द्वित्ववद्भवति । तिप्पश्च पुनर्वस्व तिष्यपुनर्वम् । ति- व्येति किम् । कृतिकारोदियः । नक्षत्रेति फिम् । तिष्यच पुनर्नाम् च माणवकाः तिष्यपुनर्वमरः । न चान गणित्वादेव व्याचि- रिति वाच्यम् । तिष्यपुनर्वसुयुक्तकालभवत्वेन माणयकेपु तिष्य- पुनर्वमुशब्दस्य मुख्यत्वात् । न च तथापि पूर्वमूनादेव नक्ष- अपदलाभ इति वाच्यम् । कालायकतिष्यपुनर्वसुशब्दस्य चारणार्थत्वात् । यहाः तिष्यपुनर्वसवो गताः कतरण तिष्येण गतः। यद्वा अनयोः प्रदेशान्तरस्थापि कार्य नक्षत्रत्वे एव स्या- दित्येतदर्थम् । तेन "तिप्यपुनर्वसोनक्षत्राणि यलीप" इत्यन नक्ष अपदं नोपादेयम् । ननु तत्र वान वा तदुपादाने न कथिविशेष इति चेतहिं पर्यायस्यापि ग्रहणार्थम् सिद्धपुनम् इति सिद्धम् । द्वन्द्वति किम् । यस्तिष्यः स एव पुनर्वसू येपा भ्रान्ताना ते ति. ध्यपुनर्वसवः । पहिति किम् । समाहारे मा भूत् । उदितं तिष्य- पुनर्वसु । नचामाणिनामिति पर्युदासाजातिप्रयुक्तकवद्भावानुप- पत्तिः । सर्बो द्वन्दो विभापैकवद्भवतीत्यस्य ज्ञाप्यत्वात् । तेन वा. भ्रवशालकायनं बाभ्रवशालकायना इत्पादि सिद्धम् । तथाहि- अमाणिनातिद्वन्द्व नित्यमेकवद्भाव प्राणिद्वन्दे तु विकल्पेन, एक- बद्भावप्रकरण प्राण्यगादीना समाहार एव द्वन्द इति विषय विभागाधमिति वक्ष्यमाणत्वात् । तथा च तत्मफरणानुपाचानां "चार्थे द्वन्द्व, इत्पनेनैव इतरेतरयोगद्वन्दे द्विवचनादि, समा- हारद्वन्द्वे वेकवद्भाव इति न्यायसिद्धेऽर्थे बहुवचनग्रहणमपि लि मिति सिद्धम् । तथा च समाहारे पाण्यगादीनामेव द्वन्द इति तत्र विपरीतनियमवारणार्थमेदिति तात्पर्यम् । इति श्रीसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमस्य द्वितीये द्वितीयमान्दिकम् ।

·६२० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये अथ तृतीयमाह्निकम् । सरूपाणामेकशेपएकविभक्तौ६४ स्वायन्यतमयावत्प्रत्ययमकृतिकाना येषा शब्दाना सारू प्यं तेपा मध्ये एक एव शिष्यते । वृक्षौ रक्षाः । यद्यपि समा- नानामित्युक्तौ रूढत्वात्समानपदस्य तुल्यार्थत्वावगमे लाघवम्, सरूपाणामित्य तु पदद्वयार्थावगमपूर्वकान्यपदार्थावगमात्पति पचिगौरवम्, तथाऽपि शब्दार्थोभयकृतसाम्यविवक्षापत्या वृक्षा इत्यादावौकशेप. स्यान्न त्वक्षाः पादा इत्यादी अर्थभेदात् । "स्व रूपम्" इत्यत्र रूपग्रहणेन व्याकरणेऽर्थाङ्गीकारस्यापि ज्ञापितत्वात् । रूपग्रहणे तु शब्दस्वरूपमात्रगत तुल्यत्व गृहाते इति न दोपः। नन्वेकप्रहण व्यर्थम् । शेपशन्दस्य भावसाधनत्वपक्षे प्राथ. म्यादेकस्यैव शेषसिद्धेः । शिष्यते इति शेप इति कर्मसाधनत्वेऽप्ये स्तस्य विवक्षितत्यादेवस्यैव शेपसिद्धः। मैगम् । आये व्याप्ति न्यायादनेकस्यापि शेषापत्तेः । द्वितीयेऽपि "ग्रहं समाप्टिं" इति- यसंस्कार्यसरपापा अविनक्षितत्वात् । अय शेषग्रहणं व्यर्थम् । सरूपाणामेकः साधुर्भपतीति वा- गशेपा पाहारेणान्तरतमस्यकस्योःशस्योपपत्ते।। मैवम् । एक- स्थामावासमात् । "पष्ठीस्थाने योगा" इति नियमात् । सतया सा अपवासी । समुदायघटस्योदयोयोरपशब्दयोरादा- युदात्तत्वादन्त्ये चानुदाचत्वात्सर्वोदात्तस्य सानुदात्तस्य वा- ·द्वितीयपादे एकशेषाहिकम् । ३ । ६२१ ऽश्वशब्दस्य मसङ्गात् । उदात्तद्वयानुदात्तद्वयवतः समुदायस्य स्थाने तदन्यतरवत एवादेशस्यान्तरतमत्वात् । अधैकविभक्ताविति किमर्थम् । न च पयः पयो जरयति, वा- सो वासः छादयति,ब्राह्मणाभ्यां च कृत ब्राह्मणाभ्यां च देहीया. दावेकशेपवारणार्थमिति वाच्यम् । सहविचक्षायामित्यस्यावश्यक- स्वात् । अत एव "इदितो तुम्धातोः" इत्येकशेपाभावः सङ्गच्छते। परस्परविशेष्यविशेपणभावानापन्नानामेव तत्संभवात् बहुव्रीही तु चर्चिपदार्थाना विशेष्यविशेपणभावसचात् । वक्ष्यति हि वार्ति- फकारः "नवार्थविपतिपेधायुगपदचनाभाव" इति । युगपद्वचनं सइविवक्षा । या शिष्यमाणो लुप्यमानार्थाभिधानसमर्थस्तत्र किशेपः । कर्तृत्वकर्मत्वसम्पदानस्वादयश्च एकेन युगपद्धोधयि- तुमशक्याः । युगपदेकस्माद्विभक्तिद्वयानुत्पत्तेः । चतु. यन्तस्य शेपे च ब्राह्मणेभ्य इत्युक्ते कर्तृत्वस्य, तृतीयान्तस्य शेपे ब्राह्मणैरित्युक्ते सम्पदानत्वस्थानवगमात् । एकेन भिन्न वा पदेनोपस्थितानामैकरूप्येणैव प्रत्ययार्थान्वयादित्यर्थः । मैवम् । तस्य सारूप्योपलक्षणार्यताया वक्ष्यमाणस्वात् । स्यादेतत् । अनेकव्यक्तिबुयोधयिपायामनेकशब्दप्रयोगे माप्ते तन्निरत्यर्थ तावदयमारम्भः । ततश्च विरूपानेकशब्दप्र. योगस्य धवग्वदिरौ इत्यादी दर्शनास् सरूपैकशेपारम्भ- वर वृक्षा इत्यादौ सरूपैकशेपदर्शनाद्विरूपाणामनेकशेप इत्येवाऽऽरभ्यताम् दृष्टान्तमानस्य हेत्वमावस्य चोभयत्र साम्यात् । प्रयोगानुसरणे तु किश्चिदारब्धव्यम् । व्य- क्तिपक्षेऽपि एकस्यापि शब्दस्य वहयोधकत्वसम्भवा- दन्यथैकशेपारम्भेऽप्यनिर्वाहात् । शब्दशक्तेर्वचनमूलकत्ता- ·६२२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये भावात् । किन सरूपैकशेषे गौरवं द्वयोरेकशेषे एकस्य, यदा त्रयाणामेकः शिष्यते तदा द्वयोश्चतुरादीनामेकशेषे त्रयादीनां नि- वृत्तिरेकस्य च प्रवृत्तिाख्येये इति प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणविष- यभेदादुद्धिगौरवापत्तेः । शेपशब्दस्य निवृत्तिविशिष्टावस्थानवा- चित्वात् विरूपानेकशेपारम्भे तु प्रवृत्तिविपया बुद्धिरेकरूपैवेति लाघवम् । उच्यते । “वृद्धो यूना"त्पादावेकशेषस्यैव विधेयत्वाद इह त्वनेकशेपविधाने प्रस्थानद्वयापरया लाघवादेकशेपस्यैव यु. क्तत्वात् । इदं त्ववधेयम्-एकपदस्य पूर्वोक्तरीत्या सजातीयान्तर- राहित्यार्थकतया शब्दान्तरनिवृत्तिरेव विधीयते, अवस्थानं तु सिद्धत्वादनूयते । अत एव फैयटेन प्रवृत्तिनिरत्तिलक्षणविषय- भेदादित्युक्तम् । आपाततो "दना जुहोति"इत्यादिवदवस्थान- स्यापि विधेयत्वपतीतेः । निरत्तेरयस्थाने शिष्ट्यश्च निरर्त- मानपदसमभिव्याहाराभावरूपम् । प्रतियोगिमसिद्भिश्च श्रूय- माणतत्पदसमभिव्याहृतशब्दान्तरस्थले एव अलौकिकमकि- पावाक्य एव वा मुलमा। स्यादेतत् । पडा पसाः सम्भवन्ति । तथाहि-समुदायादे- कविभक्ती परत एकशेपो विधीयते एफशब्दस्य संरुपावाचित्वेन प्रसिद्धत्वात् । ननु "स्याप्यातिपदिशद्" इत्यत्रकवचनान्ता. नामेव इन्दः क्रियने चिपदार्यानो सर्वग्रेकत्वमानस्यौत्सर्गिक- वात् । योमाकीन इत्यादी आदेशादिवलादेव बहुत्वादिन- तीतेः, तथा चैकत्वस्प विवक्षितत्वादेकस्मादेव प्रातिपदिका. त्सादयो न तु समुदापात् । "कर्तुरीप्सिनतमम्" इत्यादी तु योहिना वा ईप्सितस्य कर्मसंझादर्शनाल्यानुरोपाम सं. याधिवक्षेति वैपम्यम् । तया न समुदापादेकस्पा विमः .

·द्वितीयपादे एकशेषाहिकम् । ३ । ६२३ परत्वाभावादसंभव एव । तदुक्तं "एकविरक्ताविति चेनामा- वाद्विभक्तेः" इति । मैवम् । स्वार्थमादायावयवयोरिव परस्परापेक्षायां सत्यां समुदायार्यस्याप्यवयवार्थातिरिक्तस्यानुभूयमानत्वात् तमादाय ममुदायस्याप्येकमातिपदिकत्वाद्विभक्त्युपपत्तेः । नचार्थवत्स- मुदायानां समामग्रहणं नियमार्थमिति वाच्यम् । तस्य सना- तीयविषयकत्वात् सुबन्तानामेव व्यावृत्तेः । राजदर्शात्यादावु- पपदादिसमासेऽपि पूर्वपदस्य नलोपादिपदकार्यानुरोधेन मु. चन्तत्वात् । तथा चैकाद्विवचनन्यायेन समुदायादेव द्विवच- नाद्युत्पत्तिः । तेनैवावयवार्थानां संख्यान्वयात्मकानुग्रहसंपत्तेः । न च राजन् राजन् औ इत्यत्र परत्वान्नित्यत्वाच्चोपधादीचे कृते वैरूप्यादेकशेपो न स्यात् इति वाच्यम् । “विरूपाणामपि समानार्थानाम्" इति तत्सम्भवात् । यदा अन्तरगत्वादेकशेपः। संघुद्धिभिन्नसर्वनामस्थानरूपवि- भक्तिविशेपम्, उपर्धा चापेक्षमाणस्य दीर्घस्य बहिरगत्वात् । न च द्वन्देऽपि द्वन्दं विनैव समुदायाद्विभक्तिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तद्विधावनेनं सुवन्तमित्यनुसत्या उक्तन्यायवाधात् । तथा च वृक्ष क्ष औ इति स्थिते एकशेपप्रवृत्तिरित्येकः पक्षः। यदा पृथविभक्तौ परत एकशेपः । ननु वृक्ष म् वृक्ष स् इति स्थिते विभक्तो परंतः सरूपाणामेकशेपस्य विभक्ति- निमित्तकत्वात् प्रकृतिनिवृत्तौ तदुत्तरविभक्तेः केवलायाः प्रयोगः स्यात् । न च केवलयोः प्रकृतिप्रत्यययोः प्रयोग इति निषध इति वाच्यम् । तयोः परस्परलोपप्रयोजकत्वे 'अग्नि- चिद्' 'इयती' इत्यादी परस्परराहिल्येऽपि प्रयोगदर्शनात् । न चान्येषां सकाराणां संयोगान्तकोपेन निस्वारः। संयोगान्तं ·. । • ६२४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये यत् पदं तदन्तस्य तद्विधानात् । क्षगमम् इति स्थिते च क्षम् इत्येकम् , म् इति दिनीयम् , म् इति तृतीयं पदमिति कस्यापि पदस्प संयोगान्तत्याभावात् । एतेन संयोगादिलो- पोऽपि परास्तः । मैवम् । “संयोगान्तलोप"इति भाष्यस्य संयोगान्तस्यान्तः सकारस्तस्य लोपः । स च हल्ल्यादिमत्रेणेतियाख्येयत्वात् । 'इति द्वितीयः। अथवा समासादेकविभक्तो परत एकशेषोऽस्तु । प्रथममू. बाद् द्वन्द्वे इत्यनुत्तेः । तथा च वृक्षश्च क्षथेति द्वन्द्वे वृक्षरक्षा अकशेप इति । तदुत्तरविभक्तः "सुपो धातु-" इतिलोपान थवणापत्तिरिति तृतीयः। यद्वा पृथक् सर्वेषां वित्यन्तानामेकशेपः एकविभक्ती- नामिति न्यासाश्रयणात् । सप्तमीनिर्देशे हि प्रकृतिमात्र- नित्तौ प्रत्ययश्रवणमसङ्गः, उक्तरीत्या तु विभक्त्यन्तानामेव निकृत्या नेति चतुर्थः । अथवा मातिपदिकानामेवैकशेपः । तथाहि-एकविभक्तावि- तन क्रियते । "इस्यो नपुंसः" इति सूत्रात्मातिपदिकग्रहणम- सना .मेव विभक्तौ सरूपाणां प्रातिपदिकानामेक- शेषो विधीयते । तिङन्तेष्वपि पचल पच्छ् इति स्थिते कृदन्त- त्वात्मातिपदिकसंज्ञायां तदुपपत्तेः । तथा च लुप्यमानप्रकृति- कविभक्तिश्रवणस्य नापत्तिः । न च प्रातिपदिकमात्रसारूप्यवि. वक्षायां जननीपरिच्छेत्तृवाचिनोरपि मातृशब्दयोरेकशेपापत्तिः । विमत्यन्तानामेकशेपपक्षेऽपि तुल्यत्वात् । कचिद्विभक्ती सारू. प्पसंचात् । न च प्रातिपदिकावस्थायां सारूप्यस्य सार्वदिक- वात्सर्वत्रैकशेषापत्तिः। विभक्त्यन्तानां सरूपाणामेकशेषे तु यस्यां - ·- द्वितीयपादे एकशपाह्निकम् । ३ । ६२५ तृतीयादिविभक्तौ सारूप्यं तनैकशेषो नत्वन्यत्रेति वाच्यम् । अर्थविप्रतिषेधादत्राप्येकशेपानापत्तेः : । मातृशब्दद्वयैकशेपे ताभि- रित्यनुपयुक्ते पुमर्थस्य, तैरित्युक्ते च स्यर्थस्यानवयोधात् इति पञ्चमः। यद्वा द्विवचनबहुवचनान्तानामेकशेषः । युगपदधिकरण- विवक्षायां चैकैकस्य पदस्यार्थद्वयबोधकत्वात् वृक्षावित्या- दौ द्विवचनादिसिद्धिः । न चैवं एकशेषेण नित्येन तृ. क्षश्च रक्षश्चेति वाक्यबाधापत्तिः तत्र सहविवक्षाविरहात् भिन्नार्थवादेकशेपत्त्या वाक्यवाधाभावात् । इदं च द्वन्द्व इत्य. नुवर्त्य द्वन्द्व प्रसक्ते सतीति व्याख्यानाल्लभ्यते इति पष्ठः । तत्र-नाद्यः । भिक्षाणां समूहो भैक्षमित्यादेरसिद्धः । तथा- हि-भिक्षा भिक्षा भिक्षा आम् अ इति स्थिते सर्वविषिभ्यो लु. विधेर्यलवत्वादामो लकि कृते एकशेपो न स्यात् । विभक्ति- परत्वाभावात् । न च प्रत्ययलक्षणम् । “न लुपताऽस्य" इति तनिषेधात् । राम राम औ इत्यत्रापि परत्वादी हेत्वभावादे- कशेपो न स्यात् । न चान्तादिवद्भायेन विभक्तः परत्वमिति वाच्यम् । उभयत आश्रये तन्निपेधात् । न द्वितीयः । द्विवचनबहुवचनार्थ द्वन्द्वमतिषेधार्थ च व. चनान्तरारम्भापत्तेः । न चानवकाश एकशेपो द्वन्द्वबाधकः । तिइन्तेषु एकशेपस्य सावकाशत्वात् । कारकभेदेन क्रियामेदा- दनेकतिडन्तमसङ्गात् । ततश्च परत्वात् द्वन्द्वः स्यात् । न च तदुत्त. रम् एकशेपः। सकृद्ताविति न्यायात् । पुनः प्रसङ्गविज्ञानेऽपि व- क्ष्यमाणरीत्या स्वरसमासान्तेषु दोषमसङ्गात् । क्षम् क्षम् इत्यत्र पूर्वस्यापि वृक्षशब्दस्य पाक्षिकनिवृत्तिमसङ्गे सूक्षावित्याप. तेः । परस्यैव निवृत्ती नियाममाभावात् । एवं बहुत्वेऽपि ७९ ·६२६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये योज्यम् । न च संयोगादिलोपेन सिद्धिः । एकपदसम्बन्धी यः संयोगस्तदादेहलोधाभावात् । म् म् इत्यनयोः प्ररो के पद त्वात् । इदं चोपलक्षण परनिवृत्तावपि पूर्वोक्तस्य इल्डधादि- लोपस्यानुपपत्तेः । सुतिसीतिप्रत्ययैः प्रकृत्याक्षेपात् हल न्तायाः प्रकृतेः परेपामेव स्वादीना लोपविधानात् । एवं गोदी दाराः सिकता इत्यादीनां नियतवचनाना यत्रैकशेपस्तत्र हल्डयादिलोपादेः शङ्कितुमप्यशक्यत्वाच्च । एतेन संयोगान्त- स्य पदान्तस्येति पक्षाश्रयेणापि निर्वाहो न सम्भवतीति दिक् । एव शिष्यमाणप्रातिपदिकोत्तरविभक्तेः श्रवणप्रसद्गथे. त्यवधेयम् । नापि तृतीयः। तदुक्तम्-"समास इति चेत्स्वरसमासान्तेषु दोपः" इति । तथाहि अश्वश्चाश्चश्चेति द्वन्दे समासान्तोदात्तले शेप- निघाते च यदि पूर्वशेपस्तदा सर्वानुदाचत्वापत्तिः, अब परशेषस्तदाऽन्तोदात्तत्वप्रसङ्गः परत्वादेकशेपं वाधित्वा समा सान्तोदात्तत्वमवृत्तेः । न च येननाप्राप्तिन्यायेनैकशेपः समा. सान्तोदात्तत्वापवाद इति वाच्यम् । तदुत्तरमप्येकशेपम- वृत्तिसम्भवाद्विरोधाभावाचः । एव ऋ ऋच् अ इति स्थिते ऽन्तर्वतिन्या विभक्ते का लुप्तत्वात् प्रसयलक्षणप्रतिषेधाच विभक्तिपरत्वाभावादेक्शेपार्थ समुदायादन्या विभक्तिरुत्पा चा, तस्यां च नास्ति सारूप्यम् । एको हि कच्शब्दः, अपर ऋचशब्दः । न च समासान्तः समासस्यैवावयवो नतूत्तरपदस्ये ति वाच्यम् । समासान्तकृतव्यवधानेन विभक्तिपरत्वाभावा- देकशेपानापत्तेः । न चायमेव दोपो वक्तव्यो नत्वसारूप्यामि ति वाच्यम् । समासार्थस्योत्तरपदस्यावयवः समासान्त इति .

·द्वितीयपादे एकशेषाह्निकम् । ३ । ६२७ पक्षमाश्रित्य तथोक्तत्वात् । एवं ससा च स्वसारी चेत्यत्र परत्वाद् गुणदीर्घयोः कृतयोः सारूप्याभागादेकशेपो न स्यात् । एवं नीश्च नावी चेत्यादावनहकार्य आवादेशादावपि चोध्यम् । तथा हि यद्यन्तर्वनियां विभक्तो लुका लुप्तायामपि वचनसा- मात्मत्ययलक्षणमाथीयते तदान रूप्यम्, अथ समासविभ- क्वैकाविभक्तिपरत्वं तथाऽपि वैरूप्यतादवस्थ्यम् । एवम् "आ- ख्यातमाख्यातेन"इत्यत्र प्रकरणे द्वन्द्वश्व सरूपाणामिति कल्पनी- यम् । अन्यथा तिङन्तानामेकशेपानापत्तेः । नापि चतुर्यः । लुप्यमानाना प्रत्ययेन सहब निवृत्तावपि शिष्यमाणप्रकृतिकात्ययस्य श्रवणापच्या तल्लोपविधानस्य द्विवहुपचनविधानस्य इन्द्रमतिपंधवचनस्य चारम्भणीयत्वा । नापि पञ्चमः । भैक्षमित्यस्यासिद्धेः । ममर्थस्य यद् डचा- पातिपदिक तस्माचद्धिता इत्यावन्तादाण कृते परत्वादादिदी कृतायां वैरूप्यादेकशेपानापः । हरितस्य स्त्री हरिणी, एवं हरिणस्यापि । हरिणी च हरिणी च हरिण्यापित्येकशेपानुपप- तेश्च । प्रातिपदिकावस्थाया वैरूप्यात् । एवं श्येन्यो रोहिण्या- चित्यनापि । यद्यपि हरितशब्दात्पुंगोगे दीपा हरितीति रूपं तथाऽपि हरितशब्दस्य स्त्री हरिणी स्त्रीप्रत्ययान्तो हरितशब्द इति यावदिति कैपटः । मातिपदिकग्रहणस्य विच्छिन्नत्वाच प्रातिपदिकाना लोके प्रयोगाभावात्सारूप्पस्य पदान्तर्भावे- णैव ग्रहणात् । तदुक्तम्-"न वा पदस्यार्थे प्रयोगाद्" इति । नापि पष्ठः । जहत्स्वार्थाया वृत्तौ पदद्वयस्पाप्यनर्थकत्वाद एकैकस्यानेकार्थाभिधायित्तानुपपत्तेः । अनहत्यापत्तिय क्षेऽपि प्रथममत्तस्यैकवचनस्य त्यागायोगात् । अन्यथा प. ष्ठीतत्पुरुपाययोगात् क्यापि पूर्वपदस्योसरपदाचे उपसक- - ·६२८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये मेण पप्ठ्याद्ययोगात् । तथा च भाष्यम्-"सेयं युगपदधि- करणवचनता दुःखा च दुरुपपादाच" इति । एतच्च द्वितीये प्रपञ्चयिष्यामः । तस्मात्पडपि पक्षा दुष्टा एवेति प्राप्ते सिद्धान्त माह भाष्यकार:- - "प्रातिपदिकानां चैकशेपे सिद्धम् इति । तथाहि-एकशेपेन एकविभक्तिनिमित्तं कि तर्हि सारूप्ये उपलक्षणम् । एकविभक्तों लौकिकमयोगे यानि सरूपाणि दृष्टानि तेपामेकशेपः । स चा- नैमितिकत्वाद्विभक्ति नापेक्षते इत्यन्तरगत्वात्सवुत्पत्तेः प्रागेव प्रवर्तते । भाष्ये प्रातिपदिकग्रहणं चोपलक्षणम् । तेन हरिण्यादी. नामपि नत्सिद्धिः । “स्वरमिभानां यत् परं तच्छिप्यते इति व. चनाहीवन्तस्य हरिणीशब्दस्य शेपः केचित्तु हरितहरिणशब्द- योरेवैकशेपे उभयवाचित्वे ऽप्यन्यतरस्य वर्णवाचित्वं चाथित्य स्त्रीप्रत्यय इत्याहुः, तेषां पक्षे स्वरभेदमसङ्ग इति कैयटः । भैक्ष्य- मित्यादावप्यनैमित्तिकत्वेनान्तरङ्गत्वात्पूर्वमेकशेपस्ततो वृद्धिः । यद्वैकशेषोत्तरमेव तद्धितोत्पचिरिति न दोपः । तस्मादयमत्रार्थः-विभक्तिपदमत्र स्वादिमाप्रपरम्, स- त्यप्याश्रयभेदेन क्रियाभेदे निवृत्तभेदाया एवं 'तस्या- स्तिङन्तन वोधात् । प्रकर्षाभ्यावृत्त्यादीनां च भ्यावृत्यादिनिमित्तकत्वात् । पचत इत्यादिद्विवचनादीनां च कादिनिष्टसंख्याप्रतिपादकस्वात् । नच कर्तृकर्मणोर्विहि- तस्य लकारस्य तद्भेदाभेद एव युक्त इति वाच्यम् । इष्टा- पत्तेः । “लस्य" इत्यत्र लवजातराश्रयणादनेकेपामपि लका- राणां स्थानेऽर्थत आन्तर्यात् द्विवचनपहुवचनयोः प्रवृत्तेः। एक- पदं च समानार्थकं सत्सजातीयार्थकम् । साजात्यं च न विभ- क्तित्वेन विभक्तिपदादेव सिद्धेः, तदुपादानस्यापि वैयाप- . स्वाश्रया- ·क्षायां विभक्त्यन्तानामेकशेष इति पंक्षेऽपि गर्ग य अम् य अम् . नन्येवं नियतवचनानां दाराश्च दाराश्चत्पादीनामेकोपो न स्यादेतत् । गर्गा इति न सिद्धयति । अपत्याहुत्वे हि यसो- ऽपि बद्दव उत्पाधाः प्रत्यर्थशब्दनिवेशाद्, अन्यथैकशेपवैया- त्। न च द्वितीयादीनां या प्रकृतः परत्वं न स्यादिति वा. स्थिते प्रथमयनः प्रकृतिसन्निपातकृत रूप्यादेकोपो न स्यात् । च्यम् । यत्राकृतेरेकत्वाद्वयवधानाभावात् । गर्ग य य य इति एवं विभक्तिनिमित्तकत्वपक्षेऽपि समुदायस्य तद्धिनान्तत्वा- स्मातिपदिकसंज्ञायां एकविभप्रत्युत्पत्ती बोध्यम् । सदविय- दितीयपादे एकशेषाह्निकम् । ३ । ६२९ तेश्च । विभक्तित्वावच्छेदेन सारूप्यस्यासम्भवादेवाविवक्षणी- यत्वात् । तत्सामानाधिकरण्य मात्रेण सारूप्यस्य च सरूपप. दोपादानादेव लाभात्, किन्तु विभक्तित्वव्याप्येन मुत्वादि. ना। न तु प्रथमात्यादिना । वृक्षः वृक्षौ रक्षा इत्यादावपि सारू- प्याभावात् । तात्पर्यवशाच प्रकृत्यर्थतावच्छेदकमुत्वादिधर्माणां यावत्वं गम्यते । ताशयत्किञ्चिद्धर्मावच्छेदेन सारूप्यस्य तय. तिरेकेणैव सिद्धः। अवन्छिनत्वं च सप्तम्यर्थः । तथा च विभ- क्तित्वव्याप्या यावन्तः सुत्वादिधर्माः प्रत्येकं तदवच्छिन्नयावत्म- त्ययव्यक्तिषुसारूप्यमित्यर्थः । सुत्वादियावद्धर्मावच्छिन्नाया एक- स्याः प्रत्ययव्यक्तेरमसिद्धत्वात्मत्येकामित्युक्तम्, सुत्वाद्यवच्छि- नयत्किश्चिद्वयक्ती सारूप्पधारणाय यावदित्युक्तम् । तेन जननी- परिच्छेत्तृवाचिनोर्मातृशब्दयोनेकशेषः । औ इत्यारभ्य शस्पर्य- न्तं सारूप्याभावात् । एतेनोत्तरसूत्रस्थस्यैवकारस्येहानुकर्पणा- सरूपाण्येवेत्यर्थी लभ्यते इत्यपास्तम् । उक्तरीत्यैव तल्लाभात् । स्यात् । मैवम् । यावत्यः प्रत्ययव्यक्तयो यस्मात्सम्भवन्ति त- दवन्छेदेन सारूप्यस्य विवक्षितत्वाद् इति दिक।

·६३० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये इति स्थिते ऽप्येवम् । न च प्रकृत्यशं विहाय यशब्दानां सारूप्या. चदुपपत्तिः। प्रकृतिविशिष्टसगुदायादव विभक्त्युत्पच्या तल्लक्षि- तसारूप्याश्रये एकशेपे विभक्तिवहिर्भावस्यानुचितत्वात् । यत्रा मकृत्यर्थानपेक्षसमुदायानभिधायित्वाच्च । न चकैकस्य प्रत्य- यार्थस्य प्रकृत्यर्थन योगात्प्रधानासत्या च गुणाटतेन्याय्य- तया गर्गशब्दानामपि बहुत्वाद्गार्यशब्दानामशेष इति वाच्यम् । “तदानस्य बहुपु"इति यलोपानुपपत्तेः । बहुपु वृत्ते- यवादेरेव तद्विधानात् । तस्य च यजामेकशेप एव शिष्यमाणय. जो वहथकत्वादुपपत्तेः । उक्तरीत्या तु 'यजन्तस्यैव बहथकत्वात् ।। मैवम् । तत्कृते बहुत्वे इत्यस्यापि तदन्तकृते वहुत्वे इत्येव व्याख्यानात् । न चैकस्मिन्कश्यपापत्येऽनि कृते तस्माद् "इवे प्र. तिकृती"कन् । "जीविकार्थे चापण्ये"इति तस्य लुरु । प्रतिकृतिय. हुत्वविवक्षायां काश्यपा इत्यत्रापि लुक् स्यात्, अनन्तस्य बह- र्यकत्वादिति वाच्यम् । अपत्यबहुत्ववाचिन एव लोपविधा- नात् अस्य च प्रतिकृतिबहुत्ववाचित्वात् । यता एकस्मादे- व गर्गशब्दात्परेषां यहूनां यां सत्यपि प्रकृतिमाग्निपातकृतवै- रूप्ये सर्वेषां प्रकृत्यर्थविशिष्टापत्याभिधायित्वाद् "विरूपाणामपि समानार्थानाम्" इत्पेकशेष इति सिद्धम् । यधेतत्सूत्रं न स्यात्तर्हि प्रत्येक विभक्त्त्युत्पत्तौ द्वन्द्वः स्यात्, सति त्वनेकसुबन्ताभावान्न तत्मसक्तिः । एतेन द्वन्द्रापवाद एकशेप इति व्याख्यातम् । ननु पदार्थतावच्छेदकभेदे द्वन्द्व इति पक्षे घटश्च घटश्चेति द्वन्दस्य न प्रसङ्ग इति चेन्न । पदार्यभेदे द्वन्द्वपक्षे सम्भवात् । पयसी इत्यत्र जलत्वदुग्धत्वरूपपदार्थतावच्छेदकभेदसचाच । स्यादेतत् । एकश्च, एकश्च द्वौ च द्वौ चेत्येकशेपः स्यात् । अत्र ·दितीयपादे एकशेपाहिकम् । ३ । चात्तिकम् -"संख्याया अर्थासंप्रत्ययादगपदार्थत्वाचानेकशेषः" इति । यकः शब्दोऽनेकार्शभियानप्तमर्थः तरकशेपः । मयुक्तानामेगावाख्यानात् । एकानित्युक्ते च सहायादेरेवार्थ- स्य प्रतीत्या द्वित्वमतीत्यभावात् । अन्यपदार्थत्वाचेत्यस्यासंदि- न पदान्तरेण द्वावित्यादिनैव तदर्यः प्रेत्याय्यते इत्यर्थः । एतेन तत्र द्वन्द्वो ऽपि नास्त्यनभियानात् । ननु गावियन गार्यश्च गार्यश्चति सरूपंकशेपस्यापि सम्भवात्सन्देहादर्थासंमत्ययेऽपि एकशेपो दृश्यते उत्तरकालं मकरणादिना सन्देहनिरत्तेः । न च तत्र "रद्धो यूना" इत्यारम्भसामात्, तथा, अत्र त्वसन्दि- ग्यविषयसम्भवानति वाच्यम् । अक्षा इत्यादापाया. पञ्चः। मैवम् । अर्थासम्प्रत्यये सत्यन्यपदार्थत्वादिति विशिष्ट- स्य हेतुत्वात् । अत्रेदं तात्पर्यम्-यत्पदार्थतावच्छेदकावच्छिन्नं द्विवादिपर्या- त्यधिकरणं तत्पदयोरेकशेपः । एकत्यावच्छिन्न तु न द्वित्वादिप- र्याप्त्यधिकरणम् । ननु घटत्वायाच्छिन्नमपि प्रत्येकं न तथा, मिलितं त्वेकवावच्छिन्नमपि तथेति तुल्यम् । न च ता पदार्थ- ताऽवच्छेदकं घटत्वादिकमुभयत्राप्यभिन्नम्, एकत्वं तु प्रतिव्यक्ति भिन्नमिति वाच्यम् । पयसी इत्पादारपि जलत्वदुग्धत्वरूपपदा- र्थतावच्छेदकयोः सामानाधिकरण्याभावात् । मैवम् । यत्पदार्थ- तावच्छेदकं प्रत्ययार्थसंख्पानिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताफभेद- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदक न भवति, तत्पढयोरेक- शेपः । एकत्वं तु एको द्वित्ववद्भिन्न इति मतीती विशेष्यताव- छेदकमेय । पर्याप्तिसम्मन्धस्य प्रतियोगितापच्छेदकत्वलाभाय प्रत्ययात्युक्तम् । एकपटे घाविति प्रयोगाभावेन विभक्त्य द्वित्वादेः पर्याप्त्यवान्वयस्य च्युसनलान् । एको द्वित्ववानि- ·'६३२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये त्यत्र तु द्वित्वमाश्रयत्तमात्रेण विशेषणं न तु पर्याप्त्येनि न. दोपः । घटो द्वित्ववद्भिन्न इत्यत्रापि एकत्वमेव पथोक्तभेद. प्रकारतानिहापित विशेष्यतायागबन्छेदकं न तु घटलं न द्वारिति भयोगाभावात् । अत एव चैत्रो मैत्रश्च गच्छतः इत्यत्र प्रत्ये- कमेकवावयेऽपि चैत्रत्व मैत्रत्वे धर्मितावच्छेदकीमत्वाख्या- ताद्वित्वान्वयधीन त्येकत्वमपीत्यदोपः । एवं द्विशब्दादापपि योज्यम् । प्रकृतमनुसरामः-एकार्यानामपि विरूपाणामेकशेपो वक्त- न्यः । वक्रदण्ड कुटिलदण्डश्च बकदण्डौ कुटिलदण्डो वा । स- रूपाणामित्यनेन समानार्थकत्वस्यापि सङ्घहात् । “स्वरभिन्नानां यस्योत्तरस्वरविधिस्तस्यैकशेपो वक्तव्यः" । स्वरेण मिन्नानां भिन्नस्वराणामिति यावत् । अक्षश्चातश्च अक्षौ। एकोऽक्षशब्दोऽशे- देवने इति समत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः । द्वितीयस्तु घनन्तत्वादा- दायुदात्त इति तस्यैकशेपः । मीमांसको । एको मीमांसफशब्दो ण्वुलन्तत्वान्मध्योदात्तः अपरस्तु मीमांसामधीते इति "क्रमा- दिभ्यो वुन्" इति आयुदाचस्तस्पैकशेपः । इदमप्यवधेयम्-घटावित्यादौ पदार्थतावच्छेदकसामाना- धिकरण्येन द्वित्वं प्रतीयते, अक्षावित्यादावपि पदार्यतावच्छद- कोविमीतकत्वदेवनत्वयोः परस्परसामानाधिकरण्याभावे ऽपि प्रत्येकं तदधिकरणयोयोत्विान्वये द्वित्वेन सह तयोः सामाना- धिकरण्यमव्याहतम्, पदार्थतावच्छेदकयोः परस्परसामानाधिक- रण्यमत्ययस्यानुभासिद्धत्वाभावात् प्रपोजनामावाव घटावित्या- दावसम्भवाच । एकशेपस्थले च अक्षपदमेव एफपदार्थतावच्छे- दकमकारकत्वविशिष्टापरपदार्थतावच्छेदकप्रकारकशानजनकम् । अनुभवानुरोधात् । तथाचानारभ्य एवेकशेपः । एकेनैव तादृशा- ·द्वितीयपादे एकशपाह्निकम् । 31 र्थबोधसिद्धः, अन्यया तदारम्भेऽप्यनिस्तारान् । नहि स्वतो ऽसती शक्तिराचार्येण कर्तुं शक्यते । शब्दकटॉम्प्रयोगमा. प्रकल्प्यत्वात् । नचप्रमप्रिचित् सोपसुदित्यादी विलोपादेरपि वयापत्तिः। प्रत्ययलक्षणादेस्तत्प्रयोजन वात् । एकशेपस्य च प्रक्रियायामुपयोगविरहात् । न केन देन कथमने कार्या भिधानमिति वाच्यम् । तुल्यत्वात् वृत्तिविषयतावच्छेदकाव- उिन्नयोध्यत्वात् । एकदिवह नामर्थाना घटो गोदौ दारा ·६३४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्यायें पक्षद्वयाश्रये बीजमित्युक्तं कौस्तुभे पस्पशायाम् । पदार्थतावच्छेदकैक्यस्थलाभिमायेण तु माह वार्तिककार:- "आकृत्यभिधानावरं विभक्ती वाजप्यायनः" इति । सूत्राभि- प्रायवर्णनमानार्थ बारिकान्तरं "द्रव्याभिधानं व्याडि" इति । जातिव्यक्त्योः पदार्यत्वे तारतम्यं विमतिपेपसूत्रे निरूपयिष्यामः । मातिसद्भावे प्रमाणमाह--"प्रख्याविशेषाद् इति । प्रख्या- या बुद्धविशेषादेकरूपत्वात् । भिन्नव्यक्तिविशेष्यफयोरपि गौ- रित्याकारकपोयोर्योधयोः समानप्रकारकत्वानुभवात् । एवं चैकत्वमपि जातमिग्राहकमानसिद्धम् । लाघवेन नित्यत्व- कल्पनाच नाश्रयनाशनाश्यत्वम् । नचैकस्या जातेयुगपदने- कव्यक्तिः कथं वृत्तिरिति वाच्यम् । तस्या अपि धर्मि- ग्राहकासिद्धे। पत्तु "एफ इन्द्रो ऽनेकस्मिन्क्रतुशते आहतो युगपत्सर्वत्र भवति" इति भाष्यं तद् अभ्युच्चयमानम् । कायन्यूहेन तदुपपत्ते- रुत्तरमीमासायां निरूपितत्त्वात् । अचेतनदेवतापक्षे तु स- निधानस्यैवानङ्गीकारात् । ननु गोत्वं व्यापकमवश्यं वाच्यम्, अन्यथा उत्पन्ने गो. पिण्डे तत्सत्ययो न स्यात् । तदुक्तं चाहो:- न याति न च तत्रासीदास्त पश्चान्नचापावन । जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसन्ततिः ॥ ततश्च घटादावपि गोत्वप्रकारकप्रत्ययः । तदुक्तम्- ध्यक्तौ चैकत्र सा व्यायाऽभेदात्सर्वत्रगा यदि । जातिश्येत सर्वत्रेति । मैवम् । समवायाख्यसम्बन्धविशेषस्य गोव्यक्तिभिरेव समं - ·+ द्वितीयपादे एकशेषाह्निकम् । ३ । स्वीकारात् । तत्र सभावस्यैव नियामकत्वात् । अत एव जीवानां व्यापकत्वे ऽप्यवच्छेदकत्वाख्यः सम्बन्धः शरीरविशेष एव स्वीक्रियते । अन्यथा सर्वशरीरावच्छेदेन सर्वेषां सुखादि. साक्षात्कारापत्तेः । यत्तु बौद्धाः-अपोद्द एव अतव्यावृचिरूपो जातिः । गो- भिन्नभेदस्य गोमाने सत्त्वादतिरिक्तगोवे मानाभावादिति । तद- सत् । गोभिन्नमित्यत्र यत्किञ्चिद्गोमतियोगिको भेदो निवेश्यते, गोत्वावच्छिनप्रतियोगिताको वासनाधः । गोरपि यत्किञ्चिद्वा- पेक्षया भिन्नत्वात् । तद्भदस्य घटे ऽपि वृत्त्या तत्रापि गौरिति प्रत्ययापत्तेः । नान्त्यः । अतिरिक्तगोत्वसिद्धेः । तदाहुः- सिद्धशागौरपोधेत गोनिषेधात्मकच सः । तत्र गोरेव वक्तव्यो नमा यः प्रतिपिध्यते ।। इति । क्रियाशब्दानामपि जातिवाचित्वमेव । गुडतण्डुलादिपा- कव्यक्तिप्ववान्तरवलक्षण्यसत्वे ऽपि पामत्वस्य प्रत्यभिज्ञावला- सिद्धेः । भिन्नहित्यशब्दगतं यथा डित्यशब्दत्वं नाम तेव- भिन्नमत्ययाभिधानहेतु तथा सोऽयमिति शब्दार्थयोरभेदाध्यव- सायादध्यस्तडित्यशब्देषु संक्षिप्वपि सम्बन्धादभिन्नमत्यया- भिधाननिमित्तम् । तथाच स्वाश्रयवाच्यत्वसम्पन्धेन व्यक्तिनिष्ठं डित्य. शब्दत्वं तदर्थेषु प्रतिनिमित्तम् । पतिमा नित्यादी स्वसम- वापिसंयोगसम्पन्धेन वहिवामिवेत्याशयः । तो एती इत्यादौ च परोक्षत्वभत्यक्षत्वादिकम् । अभावाश्चत्वार इत्यत्रापि निरुपाख्यत्वं नाम सामान्यमाश्र. यणीयम् । गोत्वाश्वत्वे सामान्ये इति च्यात्तेष्वनुवृत्तपत्य- यदेतु सामान्यानामपि सामान्यमस्ति ।

·६३४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्यायें पक्षद्वयाश्रये बीजमित्युक्तं कौस्तुभे पस्पशायाम् । पदार्थतावच्छेदकैक्यस्थलाभिमायेण तु माइ वार्तिककार:- "आकृत्यभिधानाद्वैकं विभक्तौ वाजप्यायनः" इति । सूत्राभि- मायवर्णनमानार्थ वार्तिकान्तरं "द्रव्याभिधानं व्याडिः" इति । जातिव्यत्योः पदार्थत्वे तारतम्य विप्रतिषेधसूने निरूपयिष्यामः । जातिसझावे प्रमाणमाइ-"प्रख्याऽविशेषाद्"इति । प्रख्या- या बुद्धरविशेषादेकरूपत्वात् । भिन्नव्यक्तिविशेष्यकयोरपि गौ- रित्याकारकयोईयो?धयोः समानप्रकारकत्वानुभवात् । एवं चैकत्वमपि जातेर्मिग्राहकमानसिद्धम् । लाघवेन नित्यत्व- कल्पनाच नाश्रयनाशनाश्यत्वम् । नचैकस्या जातेयुगपदने- कव्यक्ति कथं वृत्तिरिति वाच्यम् । तस्या अपि धर्मि- ग्राहकात्सिद्दे। यत्तु "एक इन्द्रो ऽनेकस्मिन्क्रतुशते आहूतो युगपत्सर्वन भवति" इति भाष्यं तद् अभ्युच्चयमानम् । कायव्यूहेन तदुपपत्ते- रुत्तरमीमासायां निरूपितत्वात् । अचेतनदेवतापक्षे तु स- विधानस्यैवानगीकारात् । ननु गोत्वं व्यापकमवश्यं वाच्यम्, अन्यथा उत्पन्ने गो- पिण्डे तत्सत्ययो न स्यात् । तदुक्तं वायैः- न याति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्नचाशवत् । जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसन्ततिः ॥ ततश्च घटादावपि गोत्वमकारकमत्ययः । ध्यक्तौ चैकत्र सा व्यक्त्याऽभेदात्सर्वत्रगा यदि । जातिश्येत सर्वत्रति । मैवम् । समवायाख्यसम्बन्धविशेषस्य गोव्यक्तिभिरेव समं ·णश्च दासी । इह स्त्रीशब्दस्य स्वरितखे तदाधिकारीयमसयोपादाने तल्लक्षणश्चेदेव इत्यतः "कुरसने" इत्यस्यानुत्तेः । कृत्स्नं फिम् । गाग्यश्व वा. यूना सदोक्तौ द्धा स्त्री शिष्यते तदर्थश्च पुवन् । स्त्रीत्वभयुक्त- वैरूप्याधिक्यादमाप्ताबारम्भः। गार्गी च गाग्र्यायणौ च गोः। "आसियाम्" इत्पनुटचौ“योश्च" इति लुक्दाशी चदाक्षाय- पुंवत् स्वीमत्यय इति अभावाविदेशो वा, सरितलाभावे शब्दस्य- द्वितीयपादे एकशेषाह्निकम् । ३ । "खियाम्" इति सूत्रे प्रपञ्चयिष्यामः । वृद्धो यूना विशेपः ६५। अपत्यमन्तर्हितं वृद्धमिति पूर्वाचार्यपरिभाषया वृद्धपदं गोत्रपरं पारिभाषिकयुवपदसाहचर्यात् । युवप्रत्ययान्तेन सहोक्ती गोत्रप्रत्ययान्तः शिष्यते उक्तमत्ययमात्रकृतं चेत्तयोः कृत्स्नं वै. रूप्यम् । गार्यश्च गाायणश्च गाग्यौं । एदेति किम् । गर्गश्च गा- ग्यायणश्च गर्गगार्यायणौ । यूनेति किम् । गर्गश्च गार्यश्च गर्ग- गाग्यौं। तल्लक्षणेति किम् । गार्यश्व वात्स्यायनश्च गार्यवात्स्या- यनौ । कृत्स्नं किम् । भागवित्तिभागवित्तिको । भागवित्तशब्दा- गोत्रापत्ये "अत इन्" तस्माशून्यपत्ये "वृद्धाहरु सौवीरेषु वहुलम्" इति टझ । अब न केवलं प्रत्ययमात्रकृतं वैरूज्य किन्तु कुत्सासौवीरगोत्रत्वकृतमपि । “गोत्रस्त्रियाः कुत्सने त्स्यायनश्च गार्यवात्स्यायनी। स्त्री पुंबच ६६।

·६३६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये अथवा निःसामान्यानि सामान्यानीति तार्किकदर्शनं वैयाकरणने नियमत आस्थेयम् । कार्योन्नीयमाना हि तेषां पदार्था इति सामान्येप्पपि सामान्यमस्ति इति फैपटः । न. चे सामान्येप्नपि सामान्यस्वीकारेऽनवस्थापत्तिरिति वाच्यम् । एकव्यक्तित्वरूपराधकसचेन तत्र जातेर स्वीकारात् । यतु घटत्वादिजातिमादाय तस्याप्यनेकव्यक्तिमत्वमस्त्पेवेति । नन । तत्साधारणजात्यन्तरस्वीकारे प्रयोजनाभावात् । सामान्यत्व जात्यैव तत्रानु राप्रतीत्युपपवेरिति दिक् । ननु जाती पदार्थे द्वित्यादीनां फथमन्वयः तस्या एकत्वात् । मैवम्।एकाश्रयसम्पन्यविवक्षायामाझतेरेकवचनम् । यथा “पशुना यजेत" इति ( अनेकाश्रयसम्बन्धविवक्षायां तु द्विवचन बहुवचने । नहि जातिपदार्थवाहिना व्यक्तेरनभिधेयत्वं सीक्रियते, किन्तु गुणभावमात्रम् । तत्र पचति पचतः पचन्तीत्यादी क्रियामा. धान्ये ऽपि साधनसंरपाकतो वचनभेदः, एचमाहनिमाधान्येऽपि दुग्यसंख्याहतः इत्यदीपात् । नन्येवमपि लिङ्गभेदो न स्यात् मायणी बामण इति । उक्तं हि "पिपगाना चाजानः"इत्यत्र "आमिष्टलिया जातिः" इनि । सर्पदाप्येकमेवाश्रयगनं लिङ्ग- मुपादसे इत्यर्थः । मेयम् । स्तनमादिसम्मन्यरूपम्प खी. चादेलीफिकस्याम लिसेनानुपादानान् । तया सति लिहा. न्तरसम्मन्यापोगान् । फिन्तु ससिदान्तव्ययस्था शाब्दिकरा. श्रीयते । तपाहि सरजम्नमापरिणामपाणां गदालना वृदिशाममध्यस्थाऽवस्था दकगाचग लिन्चन परिपन्ते । गुणानां रदिः पुंस, अरगया गीत्यम्, स्थितिमा नपुंस. परसम् । भन एकापसापेपि तदसिया स्पिनिमाया. भिमायण "सामान्पे नपुंगपम्" इति संगहने । एतय ·द्वितीयपादे एकशेषाह्निकम् । । । "त्रियाम्" इति मन्ने प्रपञ्चपिष्पामः । वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः ६५। अपत्यमन्तर्हित रद्धमिति पूर्वाचार्यपरिभाषया वृद्धपद गोत्रपरं पारिभाषिक युवपदसाइचर्यात् । गुरमत्ययान्तेन सहोती गोत्रमत्ययान्तः शिष्यते उक्तप्रत्ययमात्रकृत चेत्तयोः कृत्स्नं वै. रूप्यम् । गार्यश्व गायिणच गाग्यौं । वृद्धति किम् । गर्गश्च गा- ग्यायणश्च गर्गगाायणौ । यूनेति किम् । गर्गश्च गार्यश्च गर्ग- गाग्यौं। तल्लक्षणेति किम् । गाश्च वात्स्यायनश्च गार्यवात्स्या- यनौ । कृत्स्नं किम् । भागविनि मागवित्तिको । भागवित्तशब्दा. द्गोवापत्ये "अत इन्" तस्मागून्पपत्ये "दाहा सौवीरेषु बहुलम्" इति ठक् । अब न केवलं प्रत्ययमात्रकृत वैरूप्यं किन्तु कुत्सासौवीरगोत्रकृतमपि । “गोत्रस्त्रियाः कुत्सने" इत्यतः "कुत्सने" इत्यस्यानुटतेः । कृत्स्नं किम् । गार्यश्च वा. तस्यायनश्च गार्यवात्स्यायनी । स्त्री पुंवच ६६। युना सदोक्ती रद्धा स्त्री शिष्यते तदर्थव पुंवत् । स्त्रीत्वप्रयुक्त- वैरूप्याधिक्यादप्राप्तावारम्भः । गार्गी च गाायणौ च गई। "अस्नियाम्" इत्यनुत्तौ "यनोश्व" इति लुक्दाक्षी च दाक्षाप- पश्च दाक्षी । इह स्त्रीशब्दस्य स्वरितले तदपिकारीयासयोपादाने मुंबद स्त्रीमत्यय इति अभावाविदेशो वा, परितत्वाभावे शब्दस्य- ·६३८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये ग्रहणं वा, अर्थग्रहणं वा । नाद्यः। उक्तस्थले गर्गा इत्यत्र यत्राश्र वणापत्तेः । “अस्त्रियाम्" इति तल्लोपनिषेधात् । प्रसज्यप्रतिषेधे चायं दोपः। पर्युदासे तु नीसदृशार्थसत्वात् शिष्यमाणस्य लुप्य- मानार्थाभिधायित्वात् । न द्वितीयः । खीत्वस्यानिवृत्या गर्गान्प- श्येत्यत्र "तस्माच्छसो नः पुंसि" इति नखानुपपत्तेः । तस्मात् वृत्तीयः साधुः । पुमतिदेशे तत्पयुक्तकार्यप्रसत्तेः । एवमन्य- वापि बोध्यम् । पुमान्स्त्रिया ६७। . । सरूपाणां मध्ये खिया सहोक्तौ पुमान् शिष्यते स च पुंव- देव. तल्लक्षण एव चेद्विशेषः । इंसश्च हंसी च हंसौ । शिष्य- माणस्य' लुप्यमानार्थाभिधायित्वेन 'स्त्रीत्वस्यापि सच्चन टापाप्तः पुंवदेवेत्यनुवृत्तेर्न भवति । पदान्तरगम्ये ऽपि त. ल्लक्षणविशेपे ऽयमेकशेपः। यथा गौश्वापं गौश्वेयमित्येतो गावो चरत इति कैयटः । तदितरकृतविशेपविरहरूपे विशिष्टाभावे ऽस्य तात्पर्यम् । स चात्रापि विशेष्याभावादस्त्येवेति दी- क्षिताः । पुमानिति योगविभागाद्विशेषाभावे ऽप्येकशेपः, शि. हपयोगस्य नियामकत्वाच नातिप्रसङ्ग इति न्यासकारः। ई. सत्वजातेः शक्यतावच्छेदकत्वसाम्याच्छन्दभेदस्य स्त्रीत्वमा. वलक्षणत्वे ऽपि इंसय वरटा च इत्यादी नफरोपः । सरू- पानुवृत्त्या प्रकृतिसाम्यलाभात् । भातृपुत्री स्वसदुहितृभ्याम् ६८ भ्राता च स्यसा च भ्रातरी । पुत्रश्च दुहिताच पुत्री । पूर्वस्त्रे सरूपपदानुची चतदेव सूर्य मानम्।अन्ययाध्यापि तेनैव स्यात् ।

·-- बितीयपादे एकशेपाहिकम् । ३ । "त्पदादीनि सः" इत्यत्र तु न तदनुत्तियोधितत्वात् । अत्र भाष्यम् गाय॑श्च गाायणश्चेत्यत्र वृद्धयूनोर्यदेकं ग- गांपत्यत्वरूपं सामान्य तस्यैव विवक्षितत्वात् सिद्धं गाग्र्यावि- ति । वृद्धयूनोस्त्रोपादानं किं वा दृद्धयोरेवेति विशेषावधारणा- थम् एकशेषारम्भपक्षेऽपि मकरणादेरेवापेक्षणीयत्वात् सामा- न्योपादाने ऽपि तेनैव विशेपनिर्णयसंभवात् । न च द्वन्द्वधारणार्थमेकशेपारम्भः । अनभिधानादेव तन्नि- इत्तेः । स्त्रीपुंसयोरपि मृगक्षीरादिवजातिमात्रविवक्षार्या ब्राह्म- णावित्यादि सिद्धम् । स्यादेतत् (बामणवत्सा च ब्राह्मणीवत्पश्चेत्यत्र "पुमान्वि- या" इत्येकशेषमसङ्गायत्रैका प्रत्ययप्रकृतिरन्यत्तु वैरूप्यम्, ताद- शाविषयस्य सचाना नच “एकविभक्ती" इत्यनुत्या एकशेपनि- मित्ते विभक्तौ परतो या स्त्रीपुंमकृतो विशेषस्तत्रैकशेष: इ. ह तु पूर्वपदविभक्तावपि स्त्रीपुंसकृतविशेषसत्त्वान्नति वाच्यम् । कारकश्च कारिकाच कारकावित्येकशेपानापत्तेः 1 इवं धन स्त्रीत्वकृनो विशेपस्तस्य चैकशेपनिमित्तविभक्तिमपेक्ष्य पूर्व- वाभावात् । नच इत्यस्य स्त्रीप्रत्ययकृतविशेषरूपत्वे ऽपि स्त्री- स्वरूपाकृतविशेषत' नास्तीति वाच्यम् । तथा सत्ति गोमांच गोमती च गोमन्तावित्यसिद्धेः । स्त्रीमत्पनात्र विशेपान्तराना. धानात् । स्त्रीत्वरूपार्थेन तु मत्य यरूपस्यैव विशेपस्योक्तत्वात् । तथाच कचिदर्थाहितस्य कचिच स्त्रीमत्ययाहितस्य विशेष स्यावश्यं ग्राह्यत्वात् । नच पक्षद्वये ऽपि पश्च पवीच पटू इत्या- दावेकशेपो न स्यात्, यणादेशे स्त्रीवस्तीमत्ययान्यतरस्यापि निमित्त्वाभावाद, अरूपत्वमेवाश्रित्य यणो विहितत्वादि. ति पापम् । सद्भावमावितामात्रेण तापत्ययस्य परंपरया च ·६४० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये स्त्रीत्वस्य यणादेशे निमित्तत्वात् , एवं इत्येऽपीति ब्राह्मणव- त्सा चेत्यादावेकशेपो दुरि इति । मैवम् । तत्पदस्यानुसत्या प्रधानयोरेव स्त्रीपुंसयोग्रहणात् । सहविक्षायां चैकशेपविधानात् । तस्याश्च प्रधानमावधिपय. कवाद या प्रधाननापुंसकृतो विशेषस्तत्रैकशेपः अन त्वमधानस्त्रीपुंसकृतस्पापि विशेपस्य सन्चादिति । नपुंसकमनपुंसकेनैकवच्चा- स्यान्यतरस्याम् ६९। अलीन सहोक्ती ली शिष्यते तचैकवद्वा तल्लक्षण एव चद्विशेषः । शुक्लश्च कंबलः शुकं च वस्त्रं तदिदं शुलं ते इमे'शु- हो । शुम करलः शुला बृदविका शुकं वरखं च तदिदं शुरू तानीमानि शृङ्गानि । अत्र भाष्यं, स्थितिमात्रविवक्षायां औत्मार्ग नपुंसकमेक सिद्धम् । न च पाक्षिकपदावार्थ सूत्रम् । जातिप्राधान्यवि. वक्षयैव सिद्धेः। पिता मात्रा ७० स्पष्टम् । वेत्यनुवर्तते । पिता च माता च पितरौ मातापि. तरौ । दौहिनाभाचे पितरौ धनभानावित्येतयाख्याने–यद्यपि युगपदधिकरणवचनतायो द्वन्द्वस्मरणाचदपवादत्वादेकशेप- स्य धनग्रहणे पित्रोः क्रमो न प्रतीयते तथापि विग्रहवा- क्ये. पूर्वनिपातादेकशेषाभावपक्षे च मातापितराविति मातृश- ब्दस्य पूर्व श्रवणास्पाठक्रमेणार्थक्रमावगमाद्धनसम्बन्धे ऽपिक- ·द्वितीयपादे एकशपाहिकम् । ३। ६४१ मापेक्षायां प्रतीतक्रमानुरोधेनैव प्रथमं माता धनभाव, तदमा- वे पितेति गम्यते' इति विज्ञानेश्वरः । एतेन जगतः पितरौ वन्दे इत्यपि व्याख्यातम् । यो- ग्यतादिभमाणान्तरवशानिर्णय इति पर्यवसानात् । एतेन गवानपि त्वइयिताच शेपे सायुज्यमासादयत शि- वाभ्यामिति विषयान्तरमपि व्याख्यातम् । स्त्रीलिङ्गस्य वि. अहवाक्पे पूर्वमयोगनियमे मानाभावात् । “उष्ट्री च करभश्च, इंसश्च वरटा चेंत्यादौ कस्मान भवति" इति भाष्यदर्शनात् । श्वशुरः श्वश्वा ७१ स्पष्टम् । श्वशुरौ श्वश्रूश्वशुरौ । सूत्रत्रयमधिकृत्य भाप्यम्- वृत्तिविपये भ्रात्रादिशब्दानां स्वस्रादिबोधकत्वं तावदेकशेपारम्भे ऽपि स्वीकार्यम्, शिष्यमाणं लुप्यमानार्थाभिधायीति सिद्धान्ताव, तदरम् एकक्षेपं विनाऽपि शब्दार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वात्सहवि- वक्षायामेव तथात्वं स्वीक्रियताम् । अनमिधानाच भ्रातृस्वसश- ब्दयोर्न द्वन्द, मातापितरौ श्वश्रूधुरावित्पत्र च द्वन्द्वस्य वा- शब्दामुत्या त्वयाऽपि स्वीकारादः किमयं सरूपयोरेकशेष उत विरूपयोरित्यवधारणा प्रकरणोदनियामकत्वस्य वाच्य. स्वाचेति । 'श्याला स्वस्रोरथाग्रहीद्' इति भागवते तु स्वस्पदं "प्राणभृदुपदधाति" इतिवल्लिासमवायेन स्वस्तत्पत्योर्लाक्षणि- कम् । नचोभयोः साम्यादल्पत्वानुपपत्तिः, तत्र माणपदगर्भ- मन्त्रस्य तद्रहितमन्नापेक्षया ऽल्पत्वात् इति वाच्यम् । लक्ष्या- पेक्षया शक्याना बहुत्वाभावमात्रस्य तर विवक्षितत्वाद इति श्रीधरः। . ८१ ·६४२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये त्यदादीनि सर्वैनित्यम् ७२। स्वभिन्नः सर्वैः सहोक्तो त्यदादीनि नित्यं शिष्यन्ते । स च देवदत्तश्च तौ। "त्यदादितः शेपे पुन्नपुंसकतो लिङ्गवचनानीति वक्तव्यम्"। सा च देवदत्तथ तौ । सा च कुण्डेच तानि । शिष्यमा- णत्वात्यदादिलिड्ने प्राप्ते आरम्भः। नपुंसकयोस्त्वेफशेषे शब्द- परविमतिपेधानपुंसकशेषः । तच्च देवदत्तश्च ते । "अद्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणानामिति च वक्तव्यम्"। स च कुक्कुटः सा च मयूरी कुक्कुटमयूर्यो ते । तच साच अर्द्धपिप्पल्यौ । न्यायसिद्धं चेदम् । "परवल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुपपोः"इति समा- सार्थस्य लिङ्कातिदेशाचविशेपणस्प सर्वनाम्नस्तलिङ्गत्वसिद्धरिति कैयटः। सदादीनां सर्वनामतया वस्तुमात्रपरामर्शकत्वात्पदान्तरेण सहोक्तो तेपामेव शेपो न्यायसिद्ध इति नेदमारभ्यम् । नच त्यदा- दीनां यत्परं तच्छिष्यते इत्येतदर्थं सूत्रम्, तद्विना शब्दपरविप्र- तिघालाभादिति , वाच्यम् । सच यश्च तावानय यावानयेति पूर्वशेपस्यापीष्टत्वात् । सूत्रारम्भपक्षे च तदसिद्धेः । नापि तदेव- दत्ताविति प्रयोगवारणार्थम् । “सामान्यविशेषवाचिनोर्न इन्द्रः" इति वचनस्यावश्यकत्वात् । नचैवं शूद्राभारम्, गोवलीवर्दम्, तृणोलपम्, इति न स्यादिति वाच्यम् । आभीराणां जात्यन्त- रत्वात् । ब्राह्मणादुनकन्यायामाभारो नाम जायते । माहिष्योग्रौ प्रजायेते विशुद्रागनयोपाद् ॥ इति- स्मृतेः । गोशब्दस्य च स्त्रीगवीमात्रवाचकत्वात् वृषभे श. त्यन्तरस्वीकारात् । न च सामान्यपदेन विशेषार्थस्यापि प्र- .

·द्वितीयपादे एकशेषाह्निकम् । ३ । ६४३ तीतिमिद्धेः न इन्दमसक्तिरिति वाच्यम् । तं ब्राह्मणमानय गार्यमिति प्रयोगदर्शनात् । विशेषणविशेष्यभाववद् विशेष्य- सन्निधौ सामान्यशब्दस्य तदितरविशेषपरत्वस्यापि ब्राह्म- णा आगता वसिष्ठो ऽप्यागत इत्यादौ दर्शनात् । तस्मात्सा- मान्यविशेषयोईन्दुवचनस्यावश्यकत्वात्तत एव सिद्धौ नैतत्सूत्र- मारभ्यमिति भाष्यम् । ग्राम्यपशुसङ्घष्वतरुणेषु स्त्री७३। पुमान्तियेत्यस्यापवादः । एषु सहविवक्षायां सी शिष्यते । गाव इमाः । अना इमाः । ग्राम्येति किम् ।न्यवर इमे । सूकरा इमे । पश्विति किम् । ब्राह्मणा इमे । सड्वेति किम् । एतौ गावौ । संघे गुणत्वानुपपत्त्या तद्घटकनिष्ठं तबाह्यम्, व्यवयवस- ड्वसम्भवे ऽपि सङ्घपदग्रहणसामर्थ्यादनेकघटितस्यैव विवक्षित- त्वात् । अतरुणेति किम् । तरुणका इमे । वर्करा इमे । संघे तरुण. त्ववदभावयोरन्वयानुपयोगात्संघयटकपशुब्यक्तिनिष्ठयोस्तयोरु- पादानं सामर्थ्यात् । "अनेकशफेष्विति वाच्यम्"।नेह अश्या इमे। उष्ट्रा इथे । विकल्पानुवृत्या व्यवस्थितत्वाचेदमिति न्यासकृत् । अत्रापि भाष्यम्-नैतदारभ्यम् । सद्धेषु स्त्रीगवीनामेव वाहुल्पान्मल्लग्रामादियद् भूयस्त्वेन व्यपदेशादेव स्त्रीपसिद्धेः, अग्राम्येषु तु पुंसामेव प्राधान्पा , उष्ट्राणां तु आरण्यक- स्वेन सूत्रारम्भेऽपि स्त्रीशेषत्वाभावात् । ब्राह्मणा इत्पादावपि इंसामेव प्राधान्यात् । एतावित्यादीच निर्माते लिङ्गविशेष पुस एव शेपात्, वत्सा इमे इत्यादावपि पुंसामेव प्राधान्यादिति । इति श्रीसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमस्य द्वितीये तृतीयमाह्निकम् पादचायं समाप्तः ॥

·६४४ व्याकरणसिदान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये अथ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । भूवादयो धातवः । । क्रियावाचिनो धादयो धातुसंज्ञाः स्युः । भवति । धातु- त्वालडादयः । याः पश्यसीत्यादौ धातुसंज्ञाया या इत्यादे- रातो लोपस्य वारणाय क्रियावचना इति । हिरुक इत्यादी वर्जपित्वेत्याद्यर्थके निपाते, शिश्ये इत्यादौ भावतिङन्ते चाति- व्याप्तिवारणाय भादय इति गणपठिता इत्यर्थकम् । नच ला- क्षणिकत्वादेव याशब्दस्य गणे ऽनुपादानमिति वाच्यम् । स्थ. लान्तरे मतिपदोक्तत्वस्य तत्रापेक्षितत्वात् । नचान्तरङ्गे लोपे ऽर्थनिमिसकतया बहिरङ्गस्य टापोऽ सिद्धत्वम् । लिगस्य कार- कापेक्षया प्रयमप्रतीतिकत्वेन अजादिमत्ययनिमित्तकस्प लो. पस्यैव बहिरङ्गत्वात् । 'नाजानन्त' इति निषेध इत्यपि फेचित् । नचार्य निर्देशो नियामकः । तस्याभियुक्तान्तरकृतत्वेना- पाणिनीयस्वात् । क्रियावामित्वमाख्यातुमेकैकोऽर्थः प्रदर्शितः । प्रयोगतो ऽनुसर्सव्या अनेकार्था हि धातवः ।। इत्यर्था-तरण्यासी तात्पर्याभावाच्च । अत एव "कुर्द सुर्द गुर्द गुद क्रीडायामेव" इत्येवकारः । "श्लिप आलिङ्गने"इत्यादिक च सङ्गच्छते । नचैव "टुवम् उद्गि- रणे" इति निपातनादिश्वमित्यस्यानुपपत्तिः । एतदपरितोषादेव पृपोदरादित्वस्यान्यरुक्तत्वात् । भूवादय इति निपातनाद्वकारागमः । नचासाधुत्वम् । प्रसिद्धत्वात् । नच क्रियावचनत्वस्य ·तृतीयपादे धातुसज्ञाह्निकम् । १ । सूत्रादलाभः । भवनं भूः क्रियासामान्यं तद् वदन्तीनि भू- चादय इत्यर्यात् । “वसिवपियजिराजिजिसहिहनिया- सिवादिवारिभ्य इ" इत्यत्र इबो वादयतेविधाने ऽपि या- हुलकावदेरपि तत्सम्भवादिति केचित् । वादयतेरेवात्र इञ् निवृत्तप्रेपणतयाऽर्थभेदाभावात् । वदन्तीतिभाष्यस्य चार्थकथनपरत्वादित्यन्ये । नचैवं गणपठितत्वस्य दौर्लभ्यम् । “सनाद्यन्ता घा- तवः" इत्यस्यारम्भेण पठितानामेव संज्ञाऽनुमानात् । सौ- त्राणां तु स्तम्भ्वादीनामुदित्करणेन धात्वधिकारीयकार्य- विधानेन च धातुत्वसिद्धेः। चुलुम्पादीनां च भ्वादेराकृति- गणवाद । वृत्करणस्य यजादिसमाप्त्यर्थत्वात् । एतेन दिवाधन्ते वृत्करणं पुपादिसमाप्त्यर्थम् , तेन मू- ग्यतीत्यादिकमपि व्याख्यातम् । वस्तुतो “बहुळमेतन्निदर्शनम्" इति चुराधन्ते गणसूत्रेण सर्वसिद्धिः । भादिभ्योऽपि स्वार्थे णिच् । यदा दशगणीपाठो दिदमात्रम्,शिष्टमयोगादन्ये ऽपि घात- वो ज्ञेया इति द्वेधा सस्प अन्यकद्भिाख्यानात् । यद्वा भूश्च वाश्चेति इन्दः । आदिशब्दयोर्व्यवस्थामकारवा. चिनोरेकशेपः । भूवौ आदी येषामिति बहुव्रीहिः । सादृश्यं च क्रियावाचित्वेनेति यथोक्तविशेपणद्वयलाभः । नच वातेर्धा- तुत्वानापत्तिः । भेदाघटितसादृश्यस्य तत्र सत्त्वात् । यदा वादय इत्यत्र बहुव्रीहितत्पुरुषयोरेकशेपः । "स्वर भिनानां यत्परं तच्छिष्यते” इति वहुव्रीहेः शेषः । भुवो वादय इति षष्ठीसमासः । वाच्यवाचकभावश्च पष्ठचः ।

·६४६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये यदा तन्त्रात्यादिना उभयलाभः, "द्विवचनेऽचि" इत्पा- दिवत् । अत्र भूमभृतयो वासदृशा इत्येव सारम् । एतेन- भूवादीनां वकारोऽयं मङ्गलार्थः प्रयुज्यते । भुवो वार्थ वदन्तीति भ्वर्या वा वादयः स्मृताः ॥ इति- वार्तिकं व्याख्यातम् । वस्तुतस्त्वभियुक्तानां परिभाषाविशेषसम्बन्धेन धातुपदव- स्वमेव घातुत्वम् । तत्परिचायकं चोक्तसूत्रम् । नतु भवाघन्यतम त्वम्, गौरवात् । अनुकरणेषु तत्तद्रूपाणामतिप्रसङ्गाच्च । तद्या- वृत्तस्य भूत्वादेरन्यतमत्वघटकस्य प्रकारान्तरेण दुर्वचत्वात् । अत एव सौवाणाम्, चुलुम्पादीना च सङ्ग्रहः । अत एव च धात्वर्थत्वं क्रियात्वमिति तान्त्रिकाणामुद्घोषः सङ्गच्छते । अथ केयं क्रियानाम ? पवा: फलाव्यवहितपूर्वकाल- वर्ती व्यापारविशेषस्तथा । अधिश्रयणादीनां तु क्रियात्वमौ. पचारिकम्। तदुक्तम्- अनन्तरं फलं यस्याः कल्पते तां क्रियां विदुः । प्रधानभूतां तादादन्यासां तु तदाख्यया ।। इति । नच काष्ठादिव्यापारस्य तथात्वाद्यभिचारः । जनका. न्तराननुकूलत्वस्य वाच्यत्वात् । नापि पाकारम्भेपि क्रियाया भावित्वात्पक्ष्यतीत्यस्यापत्तिः। गौणमुख्यसाधारणतक्रियासमू. इस्यातीतत्वे ऽपाक्षीदिति, मागभावे पक्ष्यतीति, यत्किश्चित्सच्चे च पचतीति प्रयोग इति व्यवस्थाऽभ्युपगमात् । इदंच यइिव- घौ भाष्ये स्पष्टम् । - ·तृतीयपादे धातुसज्ञाहिकम् । १। ६४७ चन्न । मुख्यत्वसम्भवे गौणत्वस्यानुचितत्वात् । अथ पचित्वं जातिः,पचतीत्यनुगतव्यवहारात, सव क्रिया । नचैवमसाध्यत्वापतिः । तदाश्रयव्यक्तीनायेव तथात्वात् । तदुक्तम्- जातिमन्ये कियामाहुरनेकव्यक्तिचिनीम् । असाध्या व्यक्तिरूपेण सा साध्येवावमासते ॥ इति । तन्न । दण्डादिव्यापारस्यापि फलानुकूलत्वेन तदाश्रयस्य दण्डस्य कर्तृत्वे तिढा तदभिधानापरया दण्डेन देवदत्ता पचती- त्यत्र दण्डेऽपि प्रथमापत्तेः । नच करणार्ये तृतीया । कले करणत्वस्यानुपपत्तेः । "आकडारादेका संझा"इति नियमात् । न च तदा दण्डादिव्यापारस्य धात्वयंत्वेनाविवक्षितत्वान्न दोप इति वाच्यम् । तथाऽपि क्रियायाः साध्यत्वात्ययस्यान्यविप- यकत्वे मानाभावात् । अय साध्यत्वेनाभिधीयमानो व्यापारविशेषः क्रिया ।त. यावसिद्धमसिद वा साध्यत्वेनाभिधीयते आश्रितक्रमरूपत्वात्सा क्रियेत्यभिधीयते ॥ इति । नच साध्यत्वेनाभिधाने मानाभावः, पचति, पाकः, करोति, कृतिरित्यादौ धात्वर्थप्रतीत्यविशेषे ऽपि क्रियान्तराकासाना. कासयोदर्शनस्य मानत्वात् । तथाच कियान्तराकासानुत्याप- कतारच्छेदकत्वं साध्यत्वम् । तदेशसञ्चभूतत्वम् । क्रियायाः प्रत्ययार्थतावादे ऽपि पचति पाकभवनेत्यादौ नया दर्शनात- यात्यावश्यकत्वादिति । तन्न । साध्यत्वप्रकारकशान्दवोधस्य सर्वानुभवविरुद्ध- ·६४८ म्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी मथमाध्याये साद । भोतुमिन्यादारसचभूता निया भासने इति सिद्धा- न्तशिरोधाच । झिपान्तरामासायास्तत्र सन्चात् इति तृतीये पक्ष्यते इति चेत् । अग्रोन्यते । फलानुकूलो व्यापारसमूह एव क्रिया। तदुक्तं भाप्ये "क्रिपा नामेयमत्यन्तापरिदृष्टा पूर्वापरीभूतावय- वा न शक्या पिण्टीभूता निदर्शयितुम्" इति । व्यापार समूहघटफानामयपानामेकक्षणानवन्धिमतया प्रत्यक्षासम्भ- वादित्यर्थः। तया च पाक्यपदीये- गुणभूतरवयवः समूहः कमजन्मनाम् । घुद्धया भकल्पिताभेदः प्रियेति व्यपदिश्यते । युगपदनवस्थाने हेतुः क्रमजन्मनामिति । युद्धया तावद्धि पपफसमूहालम्पनशानेन । प्रकल्पितः अभेदो यस्य । तया पानेकवर्णसमुदाये एकसानापछिन्नतया यथै पदमिति व्य. वहारस्तथोक्तस्थले क्रियाया अपीत्यर्थः । पिण्डीभूतेति । यया परमाणवः पिण्डीभूता उपलभ्यन्ते न केवलाः एवं पिण्डीमावाद क्रियान प्रत्यक्षेति कपटः । काव्यमकाशकारेणाप्युक्तम्- साध्यः पूर्यापरीभूतावयवः क्रियारूप इति । नव्याख्याना- रोऽपि-साध्यः साध्यत्वेन विवक्षितः पूर्वापरीभूतत्वेन प्रती. यमाना अवयवाः पचयान्तर्गताः प्रचयिनोऽधिश्रयणादयो यस्य पाकादिधात्वर्थस्य सः । अक्रमस्य क्रमप्राप्तिश्च्व्यर्थः । प्रच- यस्य तत्तत्प्रत्येकातिरिक्तस्याभावाम्यापाराणां प्रत्येक पाकन्वेन क्रमेण पाक इति भ्रम एवेति । अत एवोक्तमाश्रित्यक्रमकप- खात् इति ।

·+ तृतीयपादे धातुसज्ञाऽऽह्निकम् । १। ६४९ यदा अधिश्रयणादिरपि तचदाश्रयविशिष्टः क्रियारूपः, क्रियाया विशेष्यस्य चैकत्वाद् अक्रमत्वे ऽपि आश्रयीभूतविशे- पणक्रमाक्रमोपचारः। अन्ये तु स्थालीन्धनतण्डुलादिविशिष्टक्रिया पचादिधात्व- थः, तदवयवाश्च स्वनिष्ठशक्त्यवच्छेदकत्वे सति स्वाश्रयाः स्था- ल्यादयः, तेपी वास्तवपौर्वापर्याभावाच्चिप्रत्यय इत्याहुः । नचं यत्र चुल्ल्युपरिधारणादयोऽवतारणपर्यन्ता व्यापाराः पुरुपभेदेन नानापाकक्रियासु युगपद्भवन्ति तदा पाकक्रियाप्रत्य- क्षं स्यादिति वाच्यम् । तयक्तीनां परस्परसहकारित्वाभावात् । ननु पाकत्वं प्रत्येकव्यापारपर्याप्तम्, नतु संयोगादिव- यासज्यति भिन्नकालोनेपु एकस्य व्यासत्यनुपपत्तेः, उ- क्तग्रन्थान्तरेभ्योऽपि तथामतीतेश्च । शब्दकण्टकोद्धारे ऽप्युक्तम्-चुल्लीज्वालनमारभ्याव- तारणपर्यन्तब्यापारकलापे घटत्वादिवत् प्रत्येकपर्याप्तमेव पा. कत्वं भावनात्वं वा आख्यातार्थो वा, फलावच्छिन्नव्यापार- समुदायस्य तदर्थत्वात् । उक्तं च भाष्ये-"नाना चैकार्थी क्रिया पचतीति स्थाल्यधिश्रयणमुदकावसेचनं तण्डु- लावपनमेधोऽपकर्षणमग्निज्वालनं दर्वीपट्टनमवतारणम्" इति, तथाच पाकप्रत्यक्षं स्यादेवेति चेन्न । पाकत्वस्य वस्तुतस्तथात्वेऽपि तत्समूहस्यैव क्रियाव्यवहा. रविपयत्वात् । तस्य च प्रत्यक्षायोगात् । अत एव पश्य मृगो धावतीत्यादावेकदेशस्यैव वर्तमानस्य दर्शनकर्मत्वमिति तृतीये वक्ष्यते । तदुक्तं हरिणा- क्रमात्सदसतां तेपामात्मानो न समूहिनाम् । सदस्तुविषयन्ति सबन्धं चक्षुरादिभिः ॥ - ·६५० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये न यान्तीत्यन्वयः । क्रमिकव्यापारसमुदायस्य क्रिया- त्वात्तस्य वर्तमानत्वासम्भवान्न चक्षुरादिग्राह्यत्वम् । वर्तमान- स्य तदेकदेशभूतस्य व्यापारस्य चाक्षुपत्त्वं तूपपन्नमेवेत्यर्थः । तत्सिद्ध क्रिया धात्वर्थ इति । अथोक्तरूपक्रियाया धात्वर्थत्वे किं मानम् ? । न ताव द् "भावपधानमाख्यातम्" इति निरुक्तम् । आख्यातशब्दस्य धातावशक्तत्वात् । ननु 'सर्वमाख्यातनं नाम', इति निरुक्त- कृताऽभिधानात्तस्य धातुवाचकत्वम् । प्रत्ययजन्यत्वस्य नाम- त्वसम्भवात् । “नाम च धातुजमाह निरुक्ते, व्याकरणे शाकटस्य च तोकम्" इति भाष्योक्तेश्च । शकटस्य ऋपेस्तो- कमपत्यमिति कैयटः । शाकटायन इति यावत् । तयाच निरुक्तम्-तत्र “नामान्याख्यातजानीति शाकटायनी नैरुक्तसमयश्च" इतीति चेत् । मैवम् । कृदन्ते धातावाख्यातपदप्रयोगाभावात् । तत्र लक्षणया तदुपपत्तेः । अत एव "येपा तत्पत्तावर्षे स्वे प्रयोगो न विद्यते तान्याख्यातानि" इतिजैमिनिमूने ऽपि लक्षणथै- वाख्यातपदं धातुपरम् । उत्पत्तायुधारणकाले स्से ऽर्थे भयो. गो न विद्यते, स्वार्थसिद्धो न विद्यते इति यावत् । अयं तु विशेष: जमिनिसूने तेन तिढन्तस्पैर धातोर्य- हणम् , निरुक्त तु आख्यातपदस्योपलक्षणतया धातुस्वरूप- मात्रस्येति । नापि भावपदस्य भावनापरयम् । धात्वर्यः फेवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते । इति- वैयाकरणः परिभापितत्वे ऽपि निरक्तस्मृतौ आख्या- तार्थभाषनाया एव ग्रहणात् । तस्य व्याकरणमानपरत्तात् । तत्रापि "नपुंसके भावे क्तः" इत्यादाव तया, नतु "तस्य ·तृतीयपादे धातुसज्ञाऽऽह्निकम् । १। ६५१ भावस्त्वतलौ"इत्यादाविति स्पष्टम् । किश्च भावनाया धात्वर्यत्वे मुख्य विशेष्यत्वं न स्यात्, प्रत्ययार्थमाधान्यभापत्तेः । क. चिचत्परित्यागे ऽपि उत्सर्गे पक्षपातस्य युक्तत्वात् । नच भावनायास्तियत्वे कृदन्तेषु तत्प्रतीतिर्न स्यादिति वाच्यम् । धात्वर्थकारकैस्तत्सिद्धेः। तदुक्तम्- धात्वर्थकारकरेव गुणभूनो अगम्यते । भावनात्मा कृदन्तेषु तस्मान्नैवाभिधीयते ॥ अत एव भावनामधानत्वादाख्यातेषु तत्सम्बन्धादेव गु. णभूतकारकमत्तीतिसिद्धेर्न कर्मणोरभिधानम् । नच स्वार्थ- फलव्यधिकरणव्यापारवाचित्वरूपसकर्मकत्वानिर्वचनानुपपत्तिः। तत्र हि वस्तुतः फलव्यधिकरणो यो व्यापारस्तद्वाचित्वं सकर्मकत्वम्, उत फलव्यधिकरणत्वेन व्यापारवाचकत्वम् । नाद्यः। पच्यादेरपि फलाविवक्षायामकर्मकत्वागीकारात् । तत्र वस्तुतः फलव्यधिकरणत्वस्याभावात् । नान्त्यः । अनुभ. वविरोधात् । नच सर्वदाऽकर्मकस्यैव वारणीयत्वान्न पूर्वोक्ताति- ध्याप्तिरिति । तादृशाकर्मकादिलक्षणस्यानुपयुक्तत्वात् । “ल: कर्मणि भावे चाकमकेभ्यः" इत्यकर्मकग्रहणेनाविवक्षितकर्मकाणा- मपि ग्रहणस्येष्टत्वात् ।'नेह पच्यते' इत्यादौ भावलकार इति हरदत्तादिमिरक्तत्वात् । 'पीता गायो' 'मुक्ता ब्राह्मणाः' 'कृत- पूर्वी कटम्' 'गतं तिरश्चीनम्' इत्यादौ ग्रन्थकारै वे क्तमत्यय- व्याख्यानाच । ननु गतिबुझ्यादिसूत्रे गत्यकर्मकेति सूत्रेच अविद्यमानकर्मकाणामेव ग्रहणं देवदत्तेन पाचयतीति तृतीया- नुरोधात्, दचवान्पकवानित्यर्थे दत्तः पफ इत्यादेरापत्तश्चेति चेत् । तर्हि तदननुगमतादवस्थ्यम्, तस्मादविवक्षाविरहविशि- ·६५२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये एफर्मसाकाझधातुत्वमेव सर्मकत्वं तदभावश्याकर्मकत्वम् । पच्यादीनां स्वरूपेण कर्मसाफाशत्वे ऽप्पविवक्षादशायामकर्म- कवादविवक्षाविरहेति । एतेन कृतो यन्नार्थकत्वे यतिवदकर्मकत्वापचिरिति निरस्तम्। तथाहि-आमाझा समभिव्याहारात्मिका शब्दधर्मः। तेना- ध्यक्येऽपि घटः कर्मत्वमित्पादावनाकाशत्वम् । घटमित्यादौ च साकाइत्वम् , तदेव यतेः कर्मानाकामा कृषश्च तदाफाहत्युप- पत्तेः । आस्यादिधातूना च स्वरूपेण अर्मकन्वे ऽपि मासादि. फालयोगे तदाकाहत्वात्सर्मकत्वम् । अत एवैकस्यैव ग्रन्थ- धातोश्चत्रनिष्ठव्यापारमादाय सकर्मफलं पुष्पनिष्ठव्यापारमादाय स्वकर्मफत्वमित्यभ्युपगमः। अथ भावयति घटमितिनानि घटमित्यपि स्यात् । .. प्रान्ते णिचा दान्तिके चारपातेन व्यापारयोधाविशेषान् । नच प्रयोजफव्यापारो णिजर्थः, फव्यापारस्त्वाख्यातार्थ इति विशेष इति वाच्यम् । वद्रीत्या कारकचक्रमपोरतुरेव पर्नुत्तेन घटस्यातयावाद । नच यस्पान्यापेक्षयाऽऽग्यातोपासच्या. पारसमायः स फर्ता इति पापाध्याये व्यवस्थितत्याददोप इति वाच्यम् । परोतिः प्रियमाणेन न पमिलमणा मिना । भात्ययस्य पर्ता च परोतः पर्म नायने ।। परोत्यर्धम्य यः का भरितः स पोनरः। मपिता तमपेक्ष्याय प्रयोज्यत्वं प्रपद्यते ॥ तेन भूनिपु पर्नु त मनिपमम्य रस्तुनः । प्रयांना त्रिपामार्मारना भाग्नादिः ॥ इति । भाषापाधिकरण भरपाईमारनापा निरूपिनमा सदना ·तृतीयपादे धातुसज्ञाह्निकम् । १ । श्रयस्य कर्तृत्वानुपपत्तेः । नच घातूपात्तव्यापाराश्रयत्वमेव कर्तृत्वमिति वाच्यम् ! व्यापारस्य धात्वर्थत्वसिद्धी भावनाया- स्तिदर्थलानुपपचेरिति चेन्न । अनुकूलव्यापारे शक्तिपक्षे हि अनुकूलत्वं जनकत्वम् प्रयो- जकसाधारणं वा । नायः । फलजनकशरीरगतक्रियाविशेषोप- क्षीणस्यात्मनिष्टप्रयत्नादेरन्ययासिद्धस्याऽसदहापत्तेः । नान्त्यः । कृप्यादिसाधारण्यात् । नच यत्नत्वाधासन्तापनत्वादीनां तत्तद्रूपेण शक्यतावच्छेदकत्वाङ्गीकारान्नातिप्रसङ्गः । तथापि पचति पाके यतते इत्यादिविवरणायनादीनां धात्वर्थवहिर्भावस्य दुर्वार- स्वात् । नच पनादियोगे धातोः फलमात्रमर्थः । सामान्यसाम- ग्रीमर्यादया तोधापत्तेः । पनादिसमभिव्याहारस्य तत्मतिबन्ध- कत्वे गौरवात् । तिवादिसपभिव्याहृतधातुत्वस्य शक्ततावच्छेद- कत्वे कार्यकारणभावंद्वयमवच्छेदकगौरवं तत्र व्यापारवोधा- नुभवविरोधश्च । स्तोक पाक इयस्योपपादनविरोधश्च । नच तत्र विवक्षाविरहादेव यनवर्दिभावः । देवदत्तः पचतीत्यत्र विवक्षा- ध्रौव्यात् । अन्यथा तस्य कर्तृत्वानुपपत्तेः । धातूपा- तव्यापारवत एव त्वन्मते तचात् । अत पचतीत्यत्र भासमानो यन्नो ऽवश्यं पयर्थाहहि कार्यः। स एवाख्यातार्थः। विवरण- वेलायां भासमानस्य तस्य परिौपादाख्यातवाच्यत्वकल्पनात् । तत्रापि रयो गच्छत्तीत्पादेरनुरोधादनुकूलच्यापारवाचिणिजन्त- भूधातुना विवरणाव, सदाहकलावाचानुकूलच्यापारे एव श- क्ति, यनस्यापि तद्रूपेण सङ्घहादिति मीमांसकाः । मण्डनमियानुयायिनस्तु-फलमा धालयः, अनुकूलच्या- पारो व्यापारमा वा ऽऽख्यातार्थः । जन्यजनकभावः संसर्ग- लभ्यः । लडाघों वर्तमानत्वादि लिङयवेष्टसाधनस्वादि व्या- .

·६५४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये पार एवान्वेति । आख्यातजन्यवमानत्वप्रकारकबोधे तजन्य- व्यापारोपस्थितेतुत्वकल्पनात् । नच व्यापारपिगमे फलसच्चे पाको विद्यते इति स्या. दिति वाच्यम् । भाषावनादेरनुकूलव्यापारार्थत्वात् । अत एवं व्यापारसच्चे फलानुत्पत्तिदशायां पाको भविष्यतीति न मयोगः . नापि घटभूतलपोर्मियः सयोग इतिवन्मियो गमनमित्यादि । मंयोग इत्यादौ तु धनादेः प्रयोगसाधुतामात्रम्, धात्वर्थमात्रमतीतेः । व्यापाररहितेऽपि वृक्षादी संयुज्यते इ. त्यादिव्यवहारात्तत्र तिढोऽपि न व्यापारोऽर्थ इति न सक- मकत्वम्, आश्रयत्वस्यैव ता तिढर्थत्वात् । नचैवं धात्वर्थताव- छेदकफलशालिवरूपं कर्मत्वं ग्रामादेरनुपपन्नम् । प्रत्ययोप- नीतपरसमवेतव्यापारजन्यधात्वर्थफलशालित्वस्य फर्मत्वात् । प्रत्ययोपनीते परसमवेते च व्यापारस्य विशेषणम् । भूमि प्रयाति विहग इत्यत्र विहगादेरपि स्वापेक्षया भिन्नो यः स्वावयवः त. 'समवेतव्यापारजन्यधात्वर्थफलसंयोगवात्स्वात्मानं प्रयाती- त्यादिवारणाय प्रत्ययोपनीतेति । तादृशस्वार्थव्यापारस्तु न परसमवेतः । गमनात्मकन्यापारस्यैव मत्ययोपनीतत्वात् , तस्य च परसमवेतत्वाभावात् । गमनजन्यविभागशा- लिपूर्वदेशे ऽतिव्याप्तिवारणाय धात्वर्थेति । तण्डुलं पचती- त्यत्र आधेयत्वं द्वितीयाः, फले धात्वर्थे तदन्वयः । फलस्य जनकत्वसंवन्धेनाख्यातार्थव्यापारे तस्याश्रयत्वेन चैोऽन्वयः। तण्डुलवृत्तिविक्लित्तिजनकव्यापारवांश्चैत्र इति धीः । चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यत्र तृतीयार्थचित्तस्य तिर्थे व्या- पारे, तस्य जन्यत्वसम्बन्धेन धात्वर्थे फले, तस्याश्रयत्वेन तण्डु- लादावन्वयः। चैत्रवृत्तिपरसमवेतव्यापारजन्यफलवांस्तण्डुल इति ·तृतीयपादे धातुसज्ञालिकम् । १। ६५५ धीः । फलव्यापारयोर्विशेषणविशेष्यभेदेन पर्वकर्मव्पाहारः। अथ सुर्यस्य धात्वर्थेऽन्धयः क्लुप्त इति तस्याख्याता. भ्वपकल्पनमयुक्तम्,एवम् आरुणातार्थव्यापारस्य धात्वर्थविशेष- णत्यमपि इति पिभाव्यते, नदि तृतीयाया व्यापार एवार्थः, तर त्ति प्रकृसर्थस्य संसर्गः, व्यापारस्य जन्पत्वेन धात्वर्थफले ऽन्वयः, तस्य निरूपितत्वसम्बन्धेन तिर्थे ऽधिकरणले तस्य तण्डुले ऽन्वयः कर्मकृतः फलाश्रयः, कर्वकृतथ व्यापाराथयोऽर्थः, तण्डुलः पकः चैत्रो गन्ता इत्यादिसामानाधिकरण्यानुरोधात् । कर्मप्र- त्यये सुवर्थ एव व्यापारे वर्तमानत्वान्वयः । नच भिन्नपढोपा- तान्वये ऽतिमसः । फलयोधकधातुसमभिव्याहृतकर्माख्यात- जन्यमानत्ववोधे तृतीयाजन्यव्यापारोपस्थितेहेतुत्वात् । पफवानित्यादौ कर्तप्रत्यये तु एकदेशे व्यापार एव तदन्वयः । यद्वा व्यापार आश्रये च सण्डशक्तिः विशिष्टमन्चयलभ्यम्। अत एव एवकारस्य अन्ययोगे व्यवच्छेदे च शक्तिः। अ. न्ययोगप्रतियोगिकव्यवच्छेदशक्ती पार्थ एव मनुष्य इत्यादेः प्रसनात् । पार्थान्पयोगो घटश्चैत्युभयाभावस्य मनुष्यत्वे सचा- द । नचान्ययोगत्वावच्छिन्नमतियोगिताकव्यवच्छेदः शक्यः । वस्तुमानस्य यत्किञ्चिदपेक्षपाऽन्यत्वात् अमसिद्धः । नचान्य. संयुक्तत्वावच्छिन्नमतियोगिताव्यवच्छेदो ऽन्यममवेतत्वाव- च्छिन्नन्यवच्छेदश्च ध्वसादी प्रसिद्ध इति वाच्यम् । पार्थ एव धनुर्धर इत्यादौ वाधितत्वात् । पार्थस्यापि कुतश्विदन्यत्वेन तत्स- मवेतत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्यवच्छेदस्य धतुर्धरत्वे विरहात् । पार्थान्ययोगत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्यवच्छेदस्प अन्ययोग. वावच्छिन्नमतियोगिवाफव्यवच्छेदाद्भिन्नतया वदमत्ययमसदाचा ·६५६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये 'एवं च नीलो घटो नास्तीत्यत्र नीलान्वितस्य घटस्याभावे ऽन्व. यात् नीलघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वं संसर्गः तथा पार्था- पन्वितस्यान्पयोगस्य व्यवच्छेदे ऽन्वयात्पार्थान्ययोगत्वावच्छि- नमतियोगिताकत्वं संसर्ग इति चोव्यम् । नच प्रतियोगिता- मात्रेणान्पयोगविशिष्टो व्यवच्छेद एवार्थो ऽस्तु व्युत्पत्तिवलादु- क्तव्यवच्छेदलाभसम्भवादिति वाच्यम् । वाक्यार्थलाभ एवं व्युत्पत्तेस्तन्त्रतया पदार्थस्य तदलभ्यत्वात् । नचैकपदार्थयोः कथं मिथो ऽन्यय इति वाच्यम् । आख्यातार्थकृतौ कालान्वयस्य परैरभ्युपगमादित्याहुः । कोचित्तु व्यापारमात्रं धात्वर्थः । गतो गम्यते ग्राम इत्या- दौ फलस्य कृदात्मनेपदाभ्यामेव लाभाव , ग्रामङ्गच्छति, ग्राम- स्प गन्ते यादावपि द्वितीयादेः फलजनकत्वमर्थः । आदेशश- त्यनङ्गीकारे तु तत्स्मारितद्वितीयाया एव सोऽर्थः । यद्वा पठयाः कर्मत्वे लक्षणा फलं चाधिकरणत्वसंसर्गेण नामार्थेऽन्वेति । यद्वा फलमात्रमर्थो जनकत्वं, संसर्गः । नचैवं ग्राम ग- च्छति त्यजतीत्यादौ फलसामान्यस्य द्वितीयादिना लाभेऽपि नियनसंयोगविभागादिलाभो न स्यात् । ततश्च गृहाद्रा- में गच्छति चैत्रे ग्रामस्येदं गमनं न तु गृहस्येति न स्या- व गृहत्तिफलजनकत्वसामान्याभावस्य तत्रासत्त्वादिति वा- च्यम् । गम्यते ग्राम इत्यत्र फलमात्मनेपदार्थ इति व- दतामपि फलविशेषप्रत्ययानुपपत्तिमप्सगात् । नच तदवच्छि- नव्यापारवाचिधातुममभिव्याहारात्फलरिशेपो लभ्यते प. थेष्टसाधकत्ववाचकाद्विधेरेव स्वर्गादिपदसमभिव्याहारात्स्वर्ग- जनकत्वम् । प्रतीतिस्विष्टवफलत्वाभ्यां स्वर्गलसंयोगत्वाभ्यां ·- तृतीयपादे धातुसज्ञाऽऽहिकम् । १। ६५७ वेत्यन्यदेतदिति वाच्यम् । गमिसमभिव्याहारे द्वितीयायाः सं. योगः, त्यजिसमभिव्याहारे च विभाग एवार्थ इत्यत्र तयो- स्तापर्यग्राहकत्वमम्भवादित्याहुः । नैयायिकास्तु फलावच्छिन्नव्यापारवाचित्वमेव धातोः स. कर्मकत्वम् । सर्विभागावच्छिन्ने, गमेच संयोगावच्छिन्ने स्पन्दे शक्तत्वात् । धात्वर्धजन्यफलशालित्वमात्रस्य कर्मत्वे पूर्वदेशे गमेः कर्मत्यम्, उत्तरस्मिन् स्पजे, स्पन्देच पूर्वापरदेशयोः स्पात् । उक्तरीत्या तु स्पन्देर्गापारमाने शक्तिनतु फलाव. च्छिन्ने इति न समर्मफत्वम् । नचैवं जानात्यादेः सकर्मकल न स्यादिति वाच्यम् । तत्र तयवहारस्य भाक्तत्वात् । नचैवं तत्र द्वितीयादिकं न स्यादिति वाच्यम् । “कर्मणि द्वितीया" इत्यनु शासनं हि तत्समभिव्याहारमपेक्ष्य प्रवर्चते "तेन रक्त रागाद्" इतिवद, तथा च पच्यादियोगे धार्थतावच्छेदकफल शालिनि तण्डुलादौ द्वितीयादिकं विदधानि, जानात्यादि- योगे धात्वर्थविपये घटादौ, स्पन्दादियोगे तूक्तान्यतरमका. राभावान कुत्रचिदिति व्यवस्थोपपत्तेः । "सफर्मकयातुयोगे द्वितीया' इत्येतादृशानुशाभावात् । तदेवं विवादे कथ विशिष्टा भावना धात्वर्थ इति प्राप्ते सिद्धान्तमाह भाष्यकार:- 'किं करोति' इति क्रियासामान्यविषयकमश्ने पचत्तीत्यादे- रुत्तरस्य प्रयोगात् धात्वर्थ एव व्यापारः । ननु किं विषयकयत्रवानित्येव प्रश्नार्थः, नो पनार्थत्वात् । तदुक्तं कुसुमाञ्जली- कृताकृतविभागेन कर्वरूपव्यवस्थया । यन एव कृतिः पूर्वा परास्मन्सव भावना । १गमित्यज्योरिति पाठ । , ·६५८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये क्रियाजन्यत्वाविशेपे ऽपि यनजन्याजन्यत्वप्रतिसन्धानात्प- टाकुरयोः कृताकृतव्यवहारात्, ज्ञात्रादिवदाश्रयपरतृजन्तमपद- स्य यत्राश्रयबोधकत्वाच्च । क्रियायास्तदनुकूलव्यापारस्य वा फपदार्थत्वे तदाश्रय करणमात्रं वा कर्तृपदार्थः स्यात् । अत एव पचतीत्यस्य पाकं करोतीति का तिर्थस्यैव विवरणम् । तदुक्तम्- भावनैव हि यत्नात्मा सर्वाख्यातस्य गोचरः । तया विवरणध्रौव्यादाक्षेपानुपपत्तितः ॥ इति । इति चेत् । मेवम् । कुनो यन्त्रमानार्थकत्वे 'क्रियते घटः स्वयमेव'इति कर्मवद्भावानुपपत्तेः। कर्मस्थक्रियेवेव तद्विधानमिति वक्ष्यमाण- त्वात् । अन्यथा 'ज्ञायते घटः स्वयमेव' इत्यस्यापि प्रसङ्गात् । तदुक्तम् । निर्वत्यै च विकार्ये च कर्मवद्भाव-इष्यते । नतु प्राप्ये कर्मणीति सिद्धान्तो हि षपस्थितः ॥ माप्यत्वं च क्रियाकृतविशेषवत्तया ऽनुपलभ्यमानत्वमिति वक्ष्यते । तस्मादुत्पादनैव कृमर्थः । उत्पत्तिमत्तयाच घट उपल- भ्यते एव 'अयं घटः केनचित्कृतः' इति घटदर्शने ज्ञानोदयात् । नच घटोपादानविषयककृतौ साध्यतया घटस्यापि विप. यत्वात् तद्यतिरेकेण च घटानुत्पत्तेपनवत्नयाऽपि घट उप- लम्पते एव, साक्षात्कारस्थ त्वयाऽप्यभिधानादुत्पत्तेरतीन्द्रि- यत्वात् इति वाच्यम् । तदपेक्षया उत्पत्तेरेव तद्विपयत्वौचित्यात् । अन्यथा फल. ज्ञानस्यापि प्रवृत्तियोजकतया तद्विपयत्वस्याप्युत्पत्या आ. क्षेपात् 'ज्ञायते घटः स्वयमेव' इत्यादिकमपि स्यात् । नच तत्रो- .

·तृतीयपादे धातुसाऽऽहिकम् ।। ६५९ स्पत्ती कृतो लक्षणा । उत्पादनाया उपाधिरूपतया शक्यता. यच्छेदकत्वगौरवाद् । अत एवोत्पादना तिर्थ इति रत्नकोप- मतपपि मणिकृतैरमेव निरस्तम् । नच लक्ष्यतावन्छेदक इव शक्यतावच्छेदके ऽपि गौरवं न दोष इति शङ्ख्यम् । लक्षणायाः शक्तिकल्पनोत्तरकल्प्यतया तत्र लाघवानादरणात् । अन्यथा निपादस्थपत्यधिकरणविरोध इति चेत् । न। उक्तमयोगरूपसाधन उत्पादनायामेव शक्तिपरिच्छेदात् । एवं किङ्करोतीत्यत्र जो यत्नार्थकत्वे प्रश्नवाक्ये ति- डर्थयनानन्वयस्य वाच्यतया पचतीति उत्तरानुपपत्तिः । धातोः प्रश्नविपयार्यानवयोधात् । तथाहि-'किमेकं दैवतं लोके' इत्यादौ 'एकदैवतत्व- व्याप्यधर्यप्रकारकशानं ममेष्टसाधनम्' इति ज्ञानात् 'तादृशज्ञानं मम जायताम्' इतीच्छया उक्तवाक्यप्रयोगः । तस्य च 'एक. दैवतत्वव्यायधर्मो मम जिज्ञासाविषयः' इति वाक्यार्थः । वि. णुदैवतमित्याद्युत्तरेण च जिज्ञासानिवृत्तिः, विष्णुत्वप्रकारक- ज्ञानोदयात् । तस्यैव विष्णुत्वाशे एकदैवतत्वव्याप्यधर्मप्रकारक- ज्ञानत्यरूपेणेच्छाविपयत्वान् । अन्यज्ञानादन्येच्छानुत्पत्तेः । सि. देऽपि तदनुत्पत्तेश्च । उत्पादनार्थत्वे तु व्यापारसामान्पविषयक- प्रश्ने तद्विशेषविषयकोत्तरोपपत्तिरिति । नन्वेव अस्ति भवतीत्यादिपु उभयांशविरह इति चेत् । मैवम् । तत्रापि क्रियासद्भावात् । तदुक्तम् । अस्त्यादावपि धर्म्यशे भाव्ये ऽस्त्येव हि भावना । अन्यत्राशेषभावात्तु सा तथा न प्रतीयते । धयेशे धार्मिभागे,भान्ये भाम्पत्या विवक्षायाम् । भूधातोरु- ·६६० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये त्पत्तिस्थित्युभयार्थकत्वात्। तत्र भव""तत्र जाता"इति भेदनि- देशात। अत एव तत्र लडादिप्रयोगः, कालस्य क्रियात्मकत्वात् । क्रियाभेदाय कालस्तु संख्या सर्वस्य भेदिका । इति, कालानुपाति यदृषं तदस्तीति प्रतीयते । इति- वाक्यपदीयोक्तः। नचैवं 'घट करोति' इत्यत्रेच 'घटो भवति' इत्यादावपि तत्प्रतीतिः स्यादिति वाच्यम् । अशेपभावाद्भावनाफलयोरेकनि- ठत्वाद्भावना स्पष्टं न प्रतीयते इत्युत्तरार्द्धार्थात् । नचैवं 'किङ्करोति' इति प्रश्ने 'पचति' इत्यादिवद् 'अस्ति' इसादिकमपि उत्तरं स्पादिति वाच्यम् । सुस्थतया निश्चिते प्रश्नस्य विशेषविपपकत्वज्ञानात् तदभावे ऽपि आसन्नविनाशध. मिफययोक्तमइने अस्तीत्युत्तरस्प सर्वाभिमतत्वात् । ननु 'दिगस्ति आत्मा भवनि'इत्यादौ उत्पत्तेर्वाधिततया कथं भावना वाच्येति चेन्न । तत्तत्क्षणविशिष्टत्वेन तेपामप्युत्पत्तेः । यद्वा स्वरूपधारणमेव फलं तदाश्रयतैव साध्यत्वेनाभिधीय- माना व्यापारः। तथाचात्माऽऽदिः स्वरूपधारणं करोतीत्यर्थः । अस्तीत्युत्पन्नस्यात्मधारणमुच्यते इति निरुक्तकारोक्तः । आत्मानमात्मना विभ्रदस्तीति व्यपदिश्यते । इति- वाक्यपदीयोक्तेश्च । नचैवं सकर्मकत्वापत्तिः । जीवत्यादि- बदन्तर्भूतकर्मकत्वात् । यद्वा अस्तित्वमेव व्यापारः, अवच्छेदकतारूपा व्याप्तिः फलम् । अत एव 'मासमास्ते इत्यादी धात्वर्थतावच्छेदकफलशा- लिवरूपं मुग्व्यमेव कर्मत्वमिति भाष्ये द्वितीये वक्ष्यते । अथवा क्रियावाचित्वावश्यकत्वे ऽपि फलवाचित्वानाव- श्यकत्वात्सत्ताऽऽदिरेव क्रिया । अत एव 'पश्यति भवः स्वयमेव' ·अत्र तृतीयपादे धातुमजाहिकम् । १ । 'दर्शयते भवः' इत्यादी निवृत्तपणे विषयताम्पफलस्यैव धात्व- र्थत्वं क्रियात्वं चेति स्वीकारः । एवं पयते ओदनः स्वयमेवेत्यादौ । एकदेशे समूहे वा व्यापाराणां पचादयः । स्वभावतः प्रवर्तन्ते तुल्यरूपं समाश्रिताः ॥ इनि- वाक्यपदीयानुसारेण विग्लित्तिमात्रं धात्वर्थः । तद्पक्रि- पाश्रयत्वात् ओदनादीनां कर्तृत्वमिति व्याचक्षते । भाष्येतु निरुक्तमप्युदाहृतम् -"पर भावविकारा इतिह स्माह वार्ष्यायाणिः" इति । कैयट:- ::-भावस्य क्रियायाः पद् प्रकाराः तेषु चास्तिः पठित इति तस्यापि क्रियात्वम् । अथवा भावस्य सत्ताया एते प्रकाराः । सत्तैवानेकक्रिया- त्मिका साधनसम्बन्धाध्यवसीयमानसाध्यरूपा जन्मादिरूपतया भासते इति । तथाच जातिसमुद्देशे हरिणोक्तम्- सम्बन्धिभेदात्सत्तव भिद्यमाना गवादिषु ॥ इत्युपक्रम्प, माप्तकमविशेपेषु क्रिया सेवाभिधीयते । कमरूपस्य संहारे तत्सत्त्वमिति कथ्यते ॥ इति । व्यापारविशेपाणां साध्यत्वात्क्रमिकत्वाच्च तदुपहितस- त्तायास्नयोग इत्यर्थः । स्यादेतत् । जानाति,इच्छति,यतते देटि, इत्यादी अबस्छेदक फलं नास्त्येव, तथाच तत्र कथं सकर्मकत्वम्, वैयाकरणानां स्वा- धफलव्यधिकरणव्यापारवाचित्तस्यैव तत्वात् । नच नानजन्य विषयताख्यमेव फलं घटनिष्ठमिति वाच्यम् । ज्ञानजन्यात्रा- ।

·६६२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये तायां मानाभावात् । अतीतादौ तदुत्पत्तेरशस्यपचनत्वात् । तदुक्तं कुसुमाञ्जली- सभापनिपमाभायादुपकारोऽतिदुर्घटः । सुघटये ऽपि सत्यर्थे ऽसति का गतिरन्यथा ॥ पूर्वार्द्धस्यायमर्थः-विषयस्य ज्ञानेन सह पूर्वमसम्बन्धे घट- ज्ञानं पटेऽपि ज्ञातता जनयेत् असम्बद्धत्वाविशेषात् । स्वभागादेव तज्ज्ञानं पटीयमिति चेन्न । ज्ञातवासीकारयात् । नच क्रियात्वाकर्मनिष्ठफलजनकत्वानुमानम् । इच्छति नश्यति इत्यादौ व्यभिचारात् । न च 'घटो ज्ञातः' इति प्रत्यक्ष मानम् । ज्ञानवैशिष्टयस्यैर तद्विपयत्वात् । तदुक्तम्- अनेकान्तादसिद्धेर्वा नच लिङ्गमिह क्रिया । तद्वैशिष्टयप्रकाशत्वानाध्यक्षानुभवोऽधिके ।। इति । इष्टतादीनामपि सिद्धिप्रसङ्गादित्यर्थः । अब बदन्ति-आवरणभङ्गजनकज्ञानं ज्ञानानुकूलव्यापारी वा जानातेः, इच्छापानुकूलव्यापार इन्छतिदिप्यादीनामर्थ इति सकर्मत्वमुपपन्नमिति । अद्वैतचन्द्रिकाकृतस्तु-नैतद्युक्तम् । आवरणभङ्गरूपफलस्य परोक्षज्ञानविषयनिष्ठत्वाभावात् । परोक्षवृत्त्या ऽसत्त्वापादकस्यै- वावरणस्प निहत्तेः। तत्र वृत्तेर्विपयसम्बन्धाभावेन विपयनिष्ठा भानावरणभङ्गाभावात् । प्रमात्माननिष्ठया प्रमानिष्ठावर. णभङ्गस्यैव सम्पादनात् । परपरया फलसम्बन्धमादाय स. फर्मकत्वोक्तांवकर्मकस्यापि तदापत्तेः । तस्यापि फलव्यापार- योर्धातुरित्यादिना त्वया स्ववाच्यव्यापारसमानाधिकरणफल. वाचकत्वोक्तः । सुखादिस्यले आवरणस्यैवामसिद्धत्वाच । " ·तृतीयपादे धातुसज्ञाह्निकम् । १। ६६३ अत एव ज्ञानमपि न फलम् । चैतन्यस्य नित्यतया फलत्यायो- गात् । वृत्तिज्ञानस्य परोक्षस्य विषयनिष्ठत्वाभावात् । विषयता- सम्बधस्य वृत्यनियामकत्वात् । सुखादिस्थले तदसम्भवाच । यदपि विषपनाजनकज्ञानादिकं जानात्यादेरर्थ इति । तदपि न । विषयताया ज्ञानायतिरिक्तले ऽपि ज्ञानादि- जन्यन्त्र मानाभावात् । ज्ञानादिपूर्ण विषयतासचेऽपि ज्ञानाय. भावादेवोपपत्तेः । ज्ञानादीनां च स्वोत्पत्तिद्वितीपक्षणे स्वका- र्योपधानासम्भवात्स्योत्पत्तिक्षणे सविपयकवाभावात् । त- स्मादेवं वाच्यम् ~असत्त्वापादकाज्ञाननिरूपकत्वाभावस्य यद- धिकरणत्वं तत्प्रयोजकचिदेव जानात्यर्थः । उक्ताधिकर- णत्वरूपफलववेन घटादेर्शानादिकर्मता । सूखादिनिष्ठ तादृशा- धिकरणले ऽपि सुखाद्युपहितरूपेण चिन मयोजिका । सुखादे- रसचदशायां नाशचिदभावे उक्ताधिकरणत्वाभावात्तद्भावे तद्भावाच । न च यथोक्तनिरूपकवाभावप्रयोगकचिदे- व ज्ञाधात्वर्थों ऽस्विति वाच्यम् । घटाकारत्तिदशायां प्रमातारं जानातीति प्रमात् । तादृशष्टत्तिप्रयुक्तस्योक्तनि- रूपकत्वाभावस्य प्रमातरि सत्त्वात् । उक्तनिरूपकत्वाभावा- धिकरणत्वोक्तौ तु ममातृनिष्ठस्य तस्य स्वतः सिद्धतया न वृत्यवच्छिन्नचित्ययोज्यत्वम् इति न तदापत्तिः, घटादौ विघ्ना- भावाधिकरणत्वस्य मङ्गलाप्रयुक्तत्ववत् । एवं च दृत्युपहित. रूपेण मुखायुपदितरूपेण च तादृशमयोजकत्वाद् सत्यवच्छिन्न- चितो जानात्पर्धत्वम् इति ग्रन्थसङ्गतिः । यदितु तार्किकादिरीन्या साक्षात्करोतिजानात्योर्मुख्यस- कर्मकत्वं नाभ्युपेयते तत्र ज्ञाधातोः शक्यता शुद्धचिद्यक्तावेव निरवच्छिन्ना, शक्यनानात्व एवानुगमार्थमवच्छेदकस्वीकारा.

·६६४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये त् । घटं जानातीत्यादी तदीयासचापादकाज्ञानविरोधि. त्वसम्बन्धेन घटादेशाधात्वर्थेऽन्धयः। तदीयत्वं च स्वावच्छिन्न- चिद्विपपिताविपरितान्यतररूपस्त-सम्बन्धः । स्वावच्छिन्नचि. द्विपयित्वमाननिपेशे ब्रह्म जानातीत्यादावनुपपत्तिः । ब्रह्मणश्वि- तस्वरूपत्वेन सावच्छिन्नत्वाभावात् । विपयित्वमात्रनिवे. शे च घट जानातीत्यादावनुपपत्तिः । घटादेर्जडत्वेनावरण. त्पाभावात् । घटादिविषय कत्यस्याज्ञाने ऽनङ्गीकारात् । अत उभयमुपातम् । अमानापादयाज्ञानमत्वे ऽपि परोक्षत्तिकाले घटं जानामीत्पाद्यनुभवादसचापादकेतीत्याहुः । इदं च तर्ककोतुहले विचारितमस्माभिरिति तिष्ठत्व- तिविस्तरः॥ उपदेशे ऽजनुनासिक इत् । उपदिश्यतेऽनेनेत्युपदेशः । “कृत्यल्युटो बहुलम्" इति वा- वाहुलकात्करणे घञ् । नच तदाश्रयणे मानाभावः । भाष्योक्तरेव तथात्वात् । सच धातुपातिपदिकपाठे, मूत्रवा- चिके च । एतैर्हि शब्दा उपदिश्यन्ते । तत्रानुनासिकोऽच् इत् संज्ञा स्यात् । नच "पुंसि संज्ञायां घ. मायेणम्" इति घमत्यय एवास्त्विति वाच्यम् । संज्ञात्वाभानात् । शास्त्रकारसङ्केतवि- रहात् । नच मायेण सज्ञायमिति व्याख्यानाद् असज्ञायामपि तदुपपत्तिः । प्रायसज्ञाग्रहणयोर्विधेपविशेषणत्वमपहाय पर- स्पर विशेषणविशेष्यभावानौचित्यात् । तदुक्तं भाष्ये "न- पाधरुपाधिर्भवति विशेषणस्य वा विशेषणम्" इति । उपाधि- विशेषणयोश्च वान्यत्सावाच्यत्वाभ्यां पिशेपः । यथा इतिह- रिशब्देन पशुरभिधीयते इति पशुस्पाधिः । गर्गिकया श्लाघने ·तृतीयपादे धातुसज्ञाऽऽह्निकम् ।। ६६५ इत्यत्र श्लाघाया खुनाऽनभिधानात्सा विशेषणम् । तदुक्तम्- अर्थविशेष उपाधिस्तदन्तवाच्यः समानशब्दो यः । अनुपाधिरताऽन्यः स्यात् श्लाघादिविशेषणं यदत् ।। अनयोश्च क्रियाभावशब्दयोरिव कचित्पर्यायत्वं क्वचिद्भेदेन व्यव- हार इति द्रष्टव्यम् । तस्माद्वाहुलकमेव स्थितमिति मूलानुयायिनः । एतेनोपदेशपदार्थविचारभाष्यस्योपक्रमस्थस्य न्यायमाप्ता- नुवादकस्य प्रावल्यानुमानेनोक्तार्थे भाष्यकृतस्तात्पर्य नास्तीति परास्तम् । उत्तरपक्षत्वेन साक्षादुपन्यस्ते तात्पर्याभावानुमान- स्य बाधितत्वात् । यदप्युक्तम्-भाष्यकारस्य करणे घमुक्तिः किं पाणिनीय- व्याकरणसापेक्षा उत तन्निरपेक्षा । नाद्यः। उक्तन्यायेन धमसिद्धः। नान्त्यः । पाणिनीयसूत्रो- पन्यासस्थासङ्गततापत्तेः । तस्मान्यायविरुद्ध माप्यस्य न ता- त्पर्यमिति । तदप्यसत् । बहुलग्रहणानुसारेण सूत्रतात्पर्यस्यैव भाष्य कृता स्फुटीकृतत्वात् । अन्यथा बहुलग्रहणवैयापत्तेः । प्र- स्याहारशब्देऽधिकरणे घनिति स्वयमेवोक्तत्वाच । अत एवा. सन्यायोपन्यासपूर्वकस्मृतिसाम्यमप्यपास्तम् । भावधजन्त- त्वपक्षे उच्चारणक्रियायामन्त्यत्वासम्भवेन शब्दद्वारकस्पान्त्य- त्यस्य ग्रहणे गौरवाच । अन्यथा प्रतिज्ञासमधिगम्ये प्रतिज्ञाश. ब्दस्य लक्षणेति वदता कर्मण्यडा दूपणानुपपरेछ । अन्ये त्याहुः-वासरूपन्यायेन करणे ऽपि घञ् सुवचः। नच कल्युतुमुन्खलथेषु वासरूपविधिर्नास्तीति वाच्यम् । भावा- नवोधात् । तत्र हि तत्पुटौ नपुंसके भाव विहितावेव गृह्यते, .

·-- ६६६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये परस्परसाहचर्यात् । नतु भूतबर्तमानक्ती करणाधिकरणल्युटी च । तेन "निष्ठा" इतिभूतक्ताविपये अशयिष्ट अभविष्ट इत्यादी लुइ सिद्धः । विधिसामर्थ्यात्समाधाने गौरगत् । तथा "जी- त. क्त.", "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च"इति वर्तमानक्तविषये वेद- ते, दिवद्यति, मंदते, मेधति, स्वेदते, स्विधति, इच्छति, जानाति पूजयतीत्यादौ लट्, तद्भिन्नधातुपु लविधेश्चरितार्थत्वात् । एव फरणल्युटो विपये उपदेशेत्यादौ, अधिकरणल्युटो विपये मामा- द इत्यादौ घन् । नचैवं धातुमानाकरणाधिकरणयोर्धमा- पत्तिः । "अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमासाः" इति न्यायात् । अयमेव पाहुलकारकरणे घनं वदतो भगवतोऽप्यभिमा- यः। “कृत्पल्युटो बहुलम्" इत्यत्र ल्युट्पदं करणाधिकरणल्युट् परम्, कचित्कारकान्तरेऽपि भवति कचित्करणाधिकरणयोरपी. त्यर्थकबहुलशब्दस्य तेनैव सम्बन्धसम्भवात् । भावातिरि- ते साधने करणाधिकरणयोरित्यनेनैव ल्युटो विधानेन तन भविल्युटो ग्रहणासम्भवात् । अत एप तन कृत्यग्रहणमपि कर्मा- थकतत्परम् । कारकान्तरे ऽपि भवतीत्यर्थेन बहुलग्रहणेन व- हुभ्यो धातुभ्यः सदा भवति कस्माचिद्धातोः कदाचिद्भव- तीत्यर्थः । तथाच प्रकृतपरिभापाया करणाधिकरणल्युटो ग्रहणं न भवति वैयादिति पर्यवसन्नम् । अत एव प्रत्ययसूत्रे प्रतियन्त्यर्थमनेनेति प्रत्ययः । यद्वा "पुंसि सज्ञायाम्" इति घइति अनुन्यासग्रन्थ. सङ्गच्छते। बाहु- लकात्परस्यापि करणल्युटोऽप्रतिपक्षे अचः सम्भवात् । एतेन करणल्युटा वाधितत्वादेरच तत्र न भवत्येव उक्तपरिभापानुरोधादिति मैयग्रन्यो निरस्तः । यत्तु सीरदेवेनोक्तम् तत्सरिमापाया तसारनपुंसके .

·तृतीयपादे धातुसज्ञाऽऽह्निकम् । १। ६६७ भावे रिहित एव गृयते लघुटा साहचर्यात् । ल्युडपि यदि भावे विहित एत्र गृधेत तर्हि सेना हाममित्यादेवारणसम्भवात् क्त. ग्रहणं व्यर्थमेव स्यात् । क्तग्रहणाश्रये तु ल्युट् त्यक्तुं न शक्यते सर्मफेभ्यो भाव क्तस्याभावान् । तथाच क्तग्रहणसा- मात्सामान्यविहितो ल्युत् गृयते इति मंत्रयोक्तं युक्तमिति । तन्न । ल्युट्सामान्यग्रहणे तत्साहचर्याभाव त एव गृह्यते इत्यस्य व्याहतवान् । नापि ल्युट्ग्रहणेन हासमित्यादिवा. रणसम्भवः, परस्पराप्रतिपक्षे एव परस्परेण प्रचितम्य- मित्वस्य सर्वसंमततया ल्युटोऽप्रतिपक्षे तस्य निसं वाधक- स्वाभावेन घनो दुर्वारस्वान् । यदपि तेनोक्तं बुञ्छणादिसूत्रे सप्तदशप्रसया इति वृत्ति प्रन्थोऽनुन्यासमते ऽनुपपन्नः स्यात् । “परिमाणाख्यायां सर्वे- भ्या" इति यनोऽजपवादत्वात् । तदप्ययुक्तम् ।मत्ययशब्दस्य परिमाणाख्यत्वाभावात् । नच संख्यावाचिन्युपपदे घनिति तदर्थः । एकस्तण्डुलनिचायः । दो सूर्यनिष्पाचौ इत्यादिभाप्योदाहरणविरोधात् । “उपपद- मति" इति नित्यममासपसगादित्याहुरित्यास्तां तावत् । उदाहरणम् एधेत्यत्र अनुदात्ताकारस्य इत्सज्ञत्वाद् "अनु- दातडिता" इत्यात्मनेपदम् । नच तस्यानुभवसिद्धत्वाभावः । सूत्रकृता तादृशस्यैव पाठे ऽपीदानीमनुनासिकपाठस्यापभ्रष्ट- स्वात् । तदुक्तं मतिज्ञानुनासिक्याः पाणिनीया इति । एवं तत्र तत्राभियुक्तव्यवहारवशादुन्नेयम् । उपदेशे किम् । अभ्र आँ अपः । “आडो ऽनुनासि- कन्छन्दसि" इत्यनुनासिकः । अस्य शास्त्रे पाठमावान्न संज्ञा । ननु "उन ऊँ" इत्यत्रातिप्रसदः, स्वरूपेणैव पठितत्वाद, ·६६८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये विधानसामर्थस्य चोभयत्रापि अविशेपात् । नच 'अनेकान्ता अनुवन्याः' इति पक्षे अभ्र आं अटित इत्यादावादिचादिडमा- वार्थम् इत्सज्ञापत्तिः आदिदित्येतावताऽपि तत्सिद्धः। अत एव दधीच्छति दधि घ्राह्मणकुलम् । दधीयतेः किप्यल्लोपयलोपहम्वेषु "अणोऽप्रगृह्यस्य" इत्यनुनासिकस्य "अनुनासिक" इति इत्सं- 'ज्ञायां नुमापत्तिः । दधिमध्वादिपु पचतिभवतीत्यादिपु इकार्य लोप एव स्यादत उपदेशग्रहणमित्यपास्तम् । “अणमगृह्य इद्" इत्येतावतैव तदुपपत्तेरनुनासिकविधानवैयर्थ्यात् । “इतव" इति लोपविधानवफल्याच । तस्मादुपदेशपदं व्यर्थमिति चेत् ।। अनाहुः-उतरार्थ तदिति । अनिति किम् ।मनिनो मकार- स्य मा भूत् । तथा च "अन्येभ्यो ऽपि दृश्यते" इति हलन्तेषु मिचादन्त्यादचः परः स्यात् । अनुनामिकः किम् । चिरिणोति निरिणीति । अत्र मा भून् । हलन्त्यम् । उपदेशेऽन्त्य दलित्स्यात् । नचापेक्षिकमन्स्यत्वमतिमसदि। अन्त्यपदम्पारस्पेन तनद्धातुत्वायुपाधिपरिछिन्ने समुदाये यदन्त्य तस्योपादानान् । गीर समे। दिवाना । शेते । उपदेशे किम्। आग्निचित् । सोममुन् । नच तुम्विधानमामर्पम् । आगत्पत्या. दो चरितार्थत्वात् । नन किपः पिचविधानपर्यम् । अप्रिचि. तापित्यादी साक्यात् । इति हरदनः । अन्त्यं पिम् । मनि- ना मगरस्य मा भून् । चेम सम । "सर्वधातुभ्यो मनिन्"। सत्यामित्मनाया "मिदोऽन्त्यापरः" इत्यस्य मसङ्गात् । नम्तुनः म्यग्रहणमामदेिवाय न दोपः । अनन नन मारस्पेनमायां विचपामा ।

·तृतीयपादे धातुसज्ञाहिकम् । १। ६६९ एवं "पः प्रत्ययस्य" इत्यादिकमप्यत्र साधकं ज्ञेयम् । "श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते" "क्षेत्रियच् परक्षेने चिमिस्त" इ. त्पादौ वाक्यायें पदवचनमिति पक्षे प्रकृतिप्रत्ययविभागाभावे ऽपि उपदेशेऽन्त्यत्वादित्संज्ञा । सनुतर इत्यादेः स्वरादिपाठे ऽपि रेफो नेत्सज्ञः, उच्चारणसामर्थ्यात् । अन्तोदात्तनिपातना. नुरोधेन रित्स्वरस्य दुर्वचत्वात् । स्यादेतत् । “आदिरन्त्येन" इत्यस्य इत्सनाधीनमत्ति- कतया "हलन्त्यम्" इति सूत्रस्य च तदधीनमत्तिकतया अन्योन्याश्रयः पदार्थबोधं विना वाक्यार्थबोधस्यासंभवात् । अनाहु-हलिति योगो विभज्यते हस्याल हल । सामीप्यं पष्ध्यर्थः। नच तत्र विप्रतिपत्तव्यम् । “अस्ते "इत्यत्र “अस्ते. समीपे ऽनन्तरे वा इति भाष्यदर्शनात् "यो यडि"इत्यत्रानन्तर्य पप्ठ्यर्थ इति शङ्कायास्तदारूढत्वाच । ब्राह्मणकम्बल इत्यादौ तु स्वस्वामिभावसंवन्धस्योत्थिताकाहत्वात्मतीतिरित्युत्सर्गः।अन्य- था त्विष्टापत्तिः । अनन्तरादिपु पहुनी हेरेवानभिधानस्य भा. प्यकारैरुतत्वात् । अत एव न समीपार्थे वहुव्रीहिरस्त्यन- भिधानादिति सीरदेवेनाप्युक्तम् ।' यत्तु "डेमयमयोरम्" "लसार्वधातुकमनुदात्तम्" "उदा- तस्वरितयोर्यणः" इत्यादौ क्लुप्तस्य स्थान्यादेशसम्बन्धस्य वाधः । नच हकारस्थानिकलकारापसिद्धिः । “नहो धाः" इति हस्य धरवे "तोलि" इति लत्वे च उपानल्लुनातीत्यत्र तत्सत्त्वात् । नचासिदत्वम् । धुडादिग्वित्सज्ञानापतेः । इत्संज्ञायां "पूर्वत्रासिद्धम्" इत्यस्यामवृत्तेः । नापि साक्षाद्ध- कारस्थानिकलकाराभावेन परिभापारायः । भविता भवितारा. वित्यादौ स्वरानापत्तेः । प्रथमोपस्थितपरिभाषाऽनुरोधेन परं- ·६७२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये लकारस्येसज्ञायाम् "आदिरन्त्यन" इति प्रत्याहारसिद्धी प. वादेव हल्पदार्थविशेषज्ञानसम्भवात् । पाणिनेस्तादृशविरक्षा- या सम्भवाच । प्रयोगे वऋविवक्षाया एवापेक्षितत्वात् । वा- क्यमयोगहेतुज्ञानस्य तच्छन्दातिरिक्तममाणजन्यत्वनियमात् । अनेकशक्तः शब्दस्य शक्त्यवच्छेदेन संक्षिनि विनियोगात इत्यादिकमप्यत्र योज्यम् ।. यत्तु "तुल्यास्यप्रपन्नं सवर्णम्" "अणुदित्सवर्णस्प" इतिष- णयनेन अकारहकारादयो ग्राहका इत्यर्थस्य शातत्वेन अइउम्" "इयवरद" इत्यादीनां तदर्थाभिप्रायेण प्रणयनापत्तिरिति । तदसत् । अकारादिभिरकारादिग्रहणमापाद्यम्, उताका- रादिहकारादीनां परस्परं ग्राह्यग्राहकभावः । नाद्यः । इष्टत्वात् । नान्त्यः। "नाझलौ" इति वाधकसत्त्वाताएतेनाकारादीनां तुल्य स्थानानां च परस्परं सावये नेति सूत्रकारज्ञानं कल्प्यम्, तत्र चा- कारहकारयोरिवाकारयोरपिसावाभावो विपय इति निरस्तम् । आचार्यस्य विशेपदर्शित्वेन तद्विषयकज्ञानस्य वाधितत्वा- व । अत एव ज्ञानज्ञानस्य तद्विपयविषयकत्वनियमे ऽपि भ्रम- विषयक पीश्वरज्ञाने ग्राह्य भ्रमविशेपे शुक्त्यादौ प्रकारीभूतर. जतत्वादिवशिष्ट्यविपयकत्वं नास्तीति नार्किकमिद्धान्तः । तुल्पस्थानप्रयत्नानामप्यज्झलां परस्परं सावर्य नास्तीत्यस्मि- नाचार्यज्ञाने अच्त्वावच्छिन्नस्य हल्वावच्छिन्नेन सावर्णाभाव एव विषयो न त्वच्त्वावच्छिन्नस्य तेन, हलत्वावच्छिन्नस्य वा तेनेति स्पष्टत्वात् । यत्तु मुखनयनं पश्येत्यादावन्यतरपदार्थज्ञानशून्यस्यैकत- रपदार्थविषयकदर्शनान्वयवोधे ऽपि उभयपदार्थज्ञानवतः सहबोधस्यैव सत्त्वेन वक्तृतात्पर्यनिर्वाहः । प्रकृते तु बोद्धृणां ·तृतीयपादे धातुसज्ञाऽऽहिकम् ।१। ६७३ सहबोधस्य वक्तुमशक्यत्वादाचार्याणामपि तदभिप्रायेण शुन्द- प्रयोगाभावात्सदविवक्षाऽनुपपचिरेवेति । तदप्यसत् । 'द्वयोः सहयोयो जायताम्" इत्येव तात्पर्यम् । सचोपयशक्तिज्ञानवतःसहैव इतरस्प न्यथेति हि वस्तुस्थितिः प्रकृते तु सूत्रकारस्यैव युगपद् घोषः, अस्मदादीनान्तु पूर्व लकारेसज्ञानरोधः ततो हरपदार्थज्ञाने द्वयोः सहसोधः । 'सहेव बोधो जायताम्' इति तात्पर्ये मानाभावात् । सामान्ययोधस्तु अस्म. दादीनामपि सहव भवतीति स्पष्टम् । पदवयशक्तिज्ञानविरहिणो ऽपि सह धोधो जायतामिति तात्पर्यस्य च पाधितत्वात् । ननु स्वाक्यारवान्वयबोधो न भात्येव प्रकृतान्वययोध. समानाकारकज्ञानाभावरूपस्वरूपसदाकाहाविरहात् । मैवम् । इच्छाविरहविशिष्टस्पैच ज्ञानस्य तत्र निवेशात् । तथा चोक्तं शब्दालोके-प्रसक्षावगने अध्यनुमित्सावत् 'शम्देन जानीयाम्' इतीच्ायाः सौल नाकाबासचे हेत्वन्त. राभावस्य दुर्वचत्वात् । अत एव द्वितीयटीकायां स्त्रोक्तशब्दस्प सं प्रति अर्थप्रत्यायफत्वं सिद्धान्तितमिति । यत्वे विना ऽपरस्यान्वय इति स्वीकारे 'देवदचो यज्ञ- दत्तश्च गच्छतः' इतिवद् 'देवदत्तयज्ञदत्तौ गच्छति' इति प्रयो. गापत्तिः । तथाचतादृशविषपे द्वन्द्वासाधुताया आवश्यकत्वात्स. हितबोधस्यैव वक्तृतात्पर्पविपयत्वं वाच्यमिति । तदप्पसत् । सहयोधस्योपपादिनत्वात् । धातुनाम्नीश्च स. मानवचनान्तत्वनियमादुक्तापत्तरनवताराद । साधुताथै द्विव. चनापेक्षायामपि बोधार्थ तदभावात् । इयान विशेष:- फारुपाते कर्तृपदेन समानवचनवं कर्माख्याते तु कर्मवाचकपदेनेति । तस्मादुक्तद्वन्दो निरवधः। M ·६७४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये अभ्युपेत्य तु ब्रूमः-हल् ल् इति पृथगेवास्तु । न चात्र सं- योगान्तलोपानुपपत्तिः । एकस्यापि पदस्य संयोगान्तत्वाभावा- द, पदसमुदायस्य पदग्रहणेनानुपादानात् इति वाच्यम् । संयो. गान्तत्वपदान्तत्वयोः लकारविशेषणत्वपक्षे तदुपपत्तेः। संयो- गस्य पदविशेषणत्वाचदन्तविधिनैव सिद्धावन्तग्रहणं विशेष्येण पदेनापि सह संबन्धार्थम् । संयोगेति लुप्तपष्ठीकम् इति व्याख्या- नात् । पृथक्सर्वेभ्यो विभक्तावेकशेप इति पक्षे वृक्षस् म् इत्यत्र संयोगान्तलोपस्य भाष्य एवोपन्यासात् । नच हल्डयादिलोपा- भिप्रायं तदिति कैयटव्याख्यानविरोधः । अत्र व्याचक्षते इत्युपक्रम्यान्यमतेनैव तत्प्रवृत्तेः । अन्यथा सुतिसीतिमत्ययैः प्र- कृतिराक्षिप्यते इति कैयटोक्तसिद्धान्तविरोधात् । “अस्तिसि- चोऽपृक्ते" इति सूत्रे द्विसकारको निर्देश इति भाष्यस्य सिचम्स् इति च्छेदे संयोगान्तलोपेन कौस्तुभ एव व्याख्यानात् । यत्तु लोपद्वारेण लक्षणाया एवान्वाख्यानं तस्याः शक्य- ज्ञानं विनाऽनुपपत्तेः परस्पराश्रय इति । तदप्यसत् । इल्पदार्थसम्बन्धिनिलक्षणाया इहाना- श्रयणात् । किन्तु हल् इति समुदायस्य हल्ल् इति समु- दायपरलं कल्प्यते, तच्च न लक्षणया किन्तु लकारस्मर. णेन तल्लोपज्ञानशून्यानां उक्तसमुदायज्ञानाभावात् । यत्र लोपशानशून्यानामपि तादृशार्थपोधो यधा-नीलः पट इत्या- दौ तत्रैव लक्षणायाः स्वीकारात् । व्यतिसे इत्यादी लप्त- स्य धातोरेर तदर्यमत्यायकत्वामिति मणिकारादिभिरुक्तत्वात् । यत्तु लकारे इत्सवापत्तिसमये हल्शब्दवाच्यं कि- बिदित्संज्ञ भवतीति वाक्येन अनु इत्संज्ञापतिः । फिन्न उक्त- रीतर्वथाश्रुतग्राहिणं प्रति प्रत्तावपि 'नहि निर्विशेष सामान्य ·प. तृतीयपादे धातुसज्ञाऽऽहिकम् । १ । म्' इति न्यायेन नियतशास्त्रार्थस्य युक्तत्वं, मकारान्तरेण तन्नि- नये लकारमश्लेपो व्यर्थ इति । तदप्यासद । हल्शब्दवान्यं किश्चिदस्तीति ज्ञानस्यापि हल्मा- त्रविषयकत्वात् । एतावाँस्तुभेदः वाच्यत्वेन ज्ञान हकारादित्य- साधारणधांश समकारकं हल्वेन ज्ञानं निष्पकारकमिति । नि- विशेषं न सामान्यमिति न्यायस्य तु सामान्यप्रकारकज्ञानस्यापि विशेषविशेष्यकत्वमित्पर्यो नतु तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकत्वमपी- ति । पूर्व हल्शब्दवाच्यविशेषानवधारणे ऽपि पश्चातदवधार. णात् । तावता तद्धर्मस्याञ्चतितायामुक्तिसम्भवाभावाच । नच हल्शब्दवाच्यं किञ्चिदस्तीति ज्ञानं न सूत्रप्रवृत्तावुप- योगि तस्य लक्ष्यसस्कारकत्वाभावादिति वाच्यम् । रम्परया तत्सत्यात् । तादृशज्ञानाऽनङ्गीकारे तवापि सम्पू- स्वात्तिर्न स्यात् । तात्पर्यग्रहस्य तत्रापेक्षितत्वात् । तात्पर्य- सत्वे त्वात्तिरित्युक्त। यदप्युक्तम्-असतः संज्ञिनः संज्ञाविरहमतिपादकभाष्ये। णानिर्धारित संज्ञिन्यपि न्यायसाम्यात्तदभावोपपादनेन भाष्य- विरोध इति । तदप्यसत् । कल्पनानुरोधेन निर्णय संभवात् । तथा च तत्र कयटा-सत्यसति वा संजिनि युद्ध्या विषयीकृत शब्देन पूर्वनिर्दिष्टे संज्ञा प्रवर्तते इति तिष्ठतु विस्तरः । स्पादेतत् । तथाऽप्युभपत्र संयोगान्तलोपानुपपचिः । तत्र यणः प्रतिषेधारम्भात् । झल् इत्यपकृष्य संयोगान्तस्य झलो लोपविधानाचेति । पैवम् । बहिरगलक्षणत्वाति तृतीयपक्षे तदुपपत्तेः। यदप्युक्तम्-अन्तरङ्गे संयोगान्तलोपे कर्तव्ये बहिरहस्य सुलोपस्यासिद्भत्वमिति ।

·. ६७८ व्याकरणसिद्वान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये सुप्सज्ञाया अनिष्पत्तेः। एतेन द्वन्द्वमप्तमीतत्पुरुपयहुव्रीहयो व्याख्याता इति चेत् । सत्यम् । साधुत्वज्ञानोपयोगिशास्त्रार्थबोधस्यापि तद्वोध्यसा- धुत्वकानां पदानां स्वार्थानुभावकतायामनुपयोगात् । अन्यथा काप्यर्थयोधानुपपत्तेः । प्रकृते तु हल्पदार्थज्ञानस्यापि हलन्त्य- मिति वाक्यार्थबोधसामग्रीघटकत्वात्तत्रैव "आदिरन्त्येन स- हेता" इत्येतद्वाक्यार्थवोधोपयोगीसज्ञाज्ञानापेक्षेति वैषम्यम् । स्यादेतत् । लस्येसंज्ञायामपि नैतद्वाक्यार्थवोधोपपत्तिः। “न विभक्तौ तु स्माः" इत्यपवादवाक्यार्थज्ञानस्य पूर्वमपेक्षितत्वात् । "पूर्व ह्यपवादा निविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः" इति न्यायात् । तत्र च विभक्तिपदार्थज्ञानस्य, तत्र च सुतिपदार्थज्ञानस्य, तत्र च "आदिरन्त्येन" इत्येतदर्थज्ञानस्य, तत्र च सज्ञाज्ञानस्यापेक्षित- त्वात् तस्यच हलन्त्यम्"इखेतद्वाक्यार्थज्ञानाधीनत्वात् , तुशब्दा- र्थज्ञानस्यापि ग्रहणकशास्त्रार्थज्ञानाधीनत्वात् तस्य च उदित्यंशे इत्संज्ञाज्ञानसापेक्षत्वात्, उपदेशे ऽजनुनासिक इतीत्सझाया अपदार्थज्ञानाधीनज्ञानत्वात् । उक्तक्रमेणान्योन्याश्रयसाम्या- दिति चेत् । मैवम् । नापवादपत्तिपूर्वमुत्सर्गवाक्येन वोध एव न जन्यते प्रसत्यभावे निषेधानुल्लासात् । तथा च हल्त्वमुद्देश्यतावच्छे. दकीकृत्य इत्संज्ञावोधे सिद्धे मुप्तिादिपदार्थबोधे वाधकामा- वान विभक्ताविति वाक्यार्थज्ञानं ततो हल्त्वावच्छेदेन इत्स - ति प्राथमिकवोधस्य विभक्तिस्थिततवर्गसकारमकारांशे अमा- माण्यकल्पनं ततो विभाक्तिस्थिततवर्गसकारमकारभिन्नत्वे सति हल्वरूपमुद्देश्यतावच्छेदकमुभयकवाक्यतया सिध्यति । आस्ति- चेदं पकारादावपीति पूर्वोत्पन्नसुवादियुद्धेः मामाण्यमविरुदम् ।

·तृतीयपादे धातुसज्ञाह्निकम् । १। ६७९ यत्तु विभक्तिस्थतकारादावपीत्सचाज्ञानं जातं तत्तापर्य- भ्रममूलकत्वादप्रयोजकमेवेति नातिमसङ्गः । यत्तु "न संप्रसारणे"इति सूत्रे,निष्पनस्पन प्रतिषेधः अनि- ध्यनस्य कथं निमित्तत्वामित्याशक्य संप्रसारणनिमित्तकपूर्वरूप- स्यैवायं निषेधः । यद्वा यणि पर एव पूर्वस्य संप्रसारणनिषेध इति पक्षद्वयमपि भाप्यकारैरुक्तं तदभ्युच्चयमात्रम् । वस्तुतस्तु समानाङ्गग्रहणस्य तत्रावश्यकतया सम्मसारणपदस्य तत्स्थानिनि लक्षणयोक्तद्वितीयपक्षस्य युक्तत्वमेवेति वक्ष्यामः । अन्येतु हलन्स सूत्रमेवावर्तनीयं हलिति मत्रे ऽन्त्यमित्स्या- दित्यर्थः । ततो हल्मज्ञासिद्धौ हलन्त्यमिति सूत्रेण चका- रादीनाम् इत्संज्ञायाम् अजादिसज्ञासिद्धिरिसाहुः । अपरे, तु हलिनि सूत्रणव शपसरिसन्तं समुदायमुद्दिश्य संज्ञा विधीयते । तत्र लकारस्यापि प्रविष्टत्वेन "हलन्त्यम्" इतीसंज्ञाया बलादिप्रत्याहारसिद्धिः । नच रेफान्त्यसमुदाय- स्याज्ञातज्ञापकत्वरूपोपदेशत्वाभावादित्संज्ञानापत्तिः । अने- कसूत्रकरणसामर्थ्यादात्याटिनोभयरूपत्वे तु गौरवमिति वाच्यम् । इल्सज्ञाविधानसामर्यादेव तदुपपत्तेः । आनुपूर्वी विशेषाशे उपदेशमत्त्वाच, स्वरूपाशे तस्य खयापि दुर्वचत्वा- त् । नच संन्नासझिनोरेकवाक्यानुपात्तत्वादासत्यभावः । ता. त्पर्येणैकवाक्यताकल्पनात् । हलन्त्यसूत्रार्थवोधान्यथानुपपत्तेश्व तत्र ग्राहकत्वात् । अन्यथा स्वाटरप्यनुपपत्तेः । अत एवं "तस्य लोपः" इत्यत्र तस्य ग्रहणं सर्वलोपामिति सिद्धान्तः । नच दलित्यत्र व्यवहितानामनुवृत्तौ “अइउत" इत्यादीनां चाननुत्तौ वीजाभाव इति वाच्यम् । “नाझलो" इत्यादिप- र्यालोचनया चकारान्तानामननुचिसिद्धः । अल्संज्ञामपेक्ष्या- ·६८० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये ऽन्यूनानतिरिक्तविषयकत्वापत्तेश्च। तादृशमशादयस्य वयात् । हलन्त्यसूत्रायतो हि हलिति पदस्य तत्पदाभिन्ने सूने लक्षणा तत्पदमात्रानुकरणेन लाभेऽपि तदभिन्नमूत्रत्वरूपेण बोधाभा- वात् । नच प्रथमोपस्थितत्वादस्यैव ग्रहणम् । “हलन्त्यम्" इति मू. त्रोपस्थितिदशायां प्रथममेतदुपस्थिती नियामकाभावात् । "हलो ऽनन्तराः संयोगः" "नाज्झलौ” "रलो व्युपधाद्धलादेः संथ" इत्येतेपामपि हल्पदानां सच्चात् । हल्पदघटितमूनत्वेन लक्षणा- याम् उक्तविसर्गादीनामेवोक्तसज्ञापत्तेः । अइउणित्यत आरभ्यैव प्राथम्यं विवक्षिणीयमिति चेत् । तथा ऽपि तद्विपयकज्ञान:- ल्पनावश्यकत्वे शपसरित्यन्तसमुदायस्योद्देश्यत्वकल्पने ऽपि गौरवागावात् । एवं "हल्" इति सूत्रे सूत्रान्तर्गतं सत् यदन्त्य- मिति उपाख्याने हकाराकारावन्यत्र वर्तिनौ दुर्गरौ । अत. स्तस्मिन्नेव सूत्रे ऽन्त्यत्वं विवक्षणीयम् । हल्सूत्रान्तर्गतत्वे सति हकारोचारणाव्यवहितोत्रोच्चारणविपयत्वमुद्देश्यतावच्छेदकम्- इति प्रतिपत्तिगौरवम् सप्तमीति योगविभागकल्पनं च । नच तस्यान्यन क्लुप्त-वम् । एतद्विपयकतात्पर्यस्य कल्प्यत्वानपाया । एतेन मुप्सुपेत्यपि व्याख्यातमित्याहुः । यत्तु वदन्ति-एकदेशात्तेर्विवक्षायां हरन्समित्येव मूत्रितं स्यात् , भवदुक्तार्यस्प तावतापि लाभात् । पूर्वस्यापि समीप- त्यानपायात् । हल्पदस्थाने सर्वत्र हरित्यस्यैव वाच्यत्वात् इति । लाघवाभावादापत्यसिद्धः । अन्यथा सूनात्तिविवक्षा हलादिरित्येव यूपादित्यस्यापि दुरित्वात् । हस्पत्याहारस्थ तावतैव सिद्धेः। नरमजादिसंज्ञार्थं "हलन्त्यम्" इति मूत्रान्तरकल्पने गौर- तन्न ।

·तृतीयपादे धातुसम्झाऽऽह्निकम् । १ । ६८१ . वमिति शङ्काम् । उत्तरमूनान्नित्यनुवर्त्य आदिभिन्न हर इत्संज्ञ स्यादित्ययों- पपत्ता नवं गौरवमसदः आदिसिंदुइव." इत्यत्रादिग्रहण- त्यागालाघवमत्वात् । तत्र नम्पदाननुवृत्तयोभयसंमतत्वात् । नच मध्यमानामपि हलामित्संज्ञापत्तिः । तत्तदुपाध्यच्चिने यदन्त्यं तदपेक्षस्पादित्तस्य ग्रहणे तदाच्छिन्नमतियोगिताक- भेदस्य मध्यमे ऽज्यसत्चात् । द्वन्द्वस्य ततो लाभानुपपनेय । "रोरि"इतिलोपे "दलोपे" इति दीघेच "हाग्न्त्यम् इत्यस्यापत्ती गौरवापत्तेः । न संयोगान्तलोपेन निर्वाहः । परसाद् "रोरि" इत्यस्य दुरित्वात् । नच "पूनासिद्धीये नास्ति विप्रतिषेधः" इति वाच्यम् । एवमप्यन्तरगतया "रोरि"इत्यस्य बलवत्वात् । एवं "रात्सस्प" इति नियमादपि संयोगान्तलोपो दुर्लमः। यनु नियममूनाणा निषेधरूपेण प्रतिपक्षे रात्परस्प सकारभिन्नस्य सयोगान्तस्य लोपो न स्यादिति तद्वाक्यार्थः । तर रेफस्य निमित्तत्वश्रयणासकारातिरिक्तवर्णो रेफातिरिक्त एव ग्रायः माठरादिन्यायादिति । तन्न । तत्पक्षस्य गौरवग्रस्तत्वादनभ्यर्हितगत् । अनी इ. त्यादरसिद्धश्च । कुर्दधातोरुपधादीर्घानगीकारपक्षे ऽपि यलुकि लडि सिपि अचोरिति दीर्घस्य माधवेनोक्तत्त्वात् । “दश्य" इति रत्वम् । वद्रीत्या सयोगान्तलोपस्यैव प्रसत्या "रोरि"इतिलो- पाप्रया तद्विरोधात् । कैचितु "हलन्त्यम्" इत्यत्र मझारोत्तरमेव लकारमश्लेयो व्याख्येय इत्याहुः । अन्येतु"उपदेशे इदन्त्यम्,अन् अनुनासिक एव" सूरणीय. म् । तृतीयमून नियमार्यम्-अचेद् इद्भवति तानुनासिक एवेति ·६८२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये तेन भूइत्यादौ नापत्तिः। नच विपरीतनियमापत्तिः। “मिदचो- ऽन्त्याद्" इत्यादिलिगात् । नच नियमस्य अव्यवहितसूत्रमाप्त- संझाव्यावर्तनेन चरितार्थत्वात् भूइत्यादौ इत्संज्ञाया दुरित्वमि- ति वाच्यम् । वाक्यार्थत्रयकल्पने, नियमवाक्ये निषेधत्वस्य कल्पने, विपरीतनियमादिवारणार्थ ज्ञापकान्तरकल्पनेच प्रति- पत्तिगौरवान्नेद युक्तमिसपरे । योगविभागसामर्थ्यात्सूत्रद्वयमाप्तसज्ञान्यावृत्तेः अजनुना- सिक इत्येकयोगे ऽनन्त्यस्यानुनासिकस्याच इत्सज्ञाविधाने न्स्यस्यानुनासिकस्यापि पूर्वसूत्रेण संज्ञेति फलितार्यस्य तुल्य. त्वात् । अन्त्यांशे नियमो ऽनन्त्यांशे विधिरिति वैरूप्यस्य दुर्व- चत्वात् । कचिदगत्या तत्सहनेऽपि तद्दोपदुष्टन्यासस्य कल्पयि. तुमयुक्तत्वात् । तत्सहने तूक्तरीत्या योगदयकल्पने ऽपि सत्य- भावादित्याहुः। अन्ये तु "अन्त्यम्"इत्येवावर्चनीयं ततो लस्यत्सझायां हल- न्त्यमित्येतद्वाक्यार्थबोधः । हलन्त्यमिति निपमार्थ हल चेदि. द्भवति तन्त्यिमेवेति चादौ न दोप इत्याहुः । वस्तुतस्तु लकारनिर्देशवादिनो भाष्यकृतोऽयभावः-"अच्" इति योग विभज्य"भूवादय."इत्यतो वादयः" इत्यनुवर्चनीयम् । अभिविध्यर्थकनाडा औकारस्याव्ययीभावे नपुसकहस्वत्वे च कृते उइति रूपम् । अकार आदी येषां ते आदपः,उकाराभिन्ना आदय इति फर्मधारयः। यणादेशः।ओंकारपर्यन्ता अफारमभृत यः अन्संज्ञा इति वाक्पार्थः। ततः पूोकरीत्या हल्पदार्थमसि- दो हलन्त्यमित्यस्य प्रवृत्तिः ततो ऽणादिसंझासिद्धिरिति न काऽप्यनुपपचिः। एतेन सनापन्ता धातवः" इत्येतदुत्तर "भूवादयश्च" इति ·तृतीयपादे धातुसम्ज्ञाऽऽहिकम् । १ । ६८३ सूत्रणीय लापवादिति तृतीये वक्ष्यमाणं केषां चिकल्पनम- प्यपास्तम् । अत्र पाठस्योक्तानुवृत्यर्थत्वात् । एतेनैव "हलन्त्यम्" इत्यस्य प्रत्युत्तरम् "उपदेशे ऽजनुना. सिकः"इति सूत्रलेखनमपि निरस्तम् । उक्तरीत्यैवासंझासिद्धः। यदा हल्संज्ञाया एव "आदिरन्त्येन" इत्येतत्मवृत्तिव्यतिरेकेण सिद्धौ यत्रान्तरं कार्यम् । इल् इति विभज्य अनु इत्यनुवर्चनीयम् । आङा सह अकारस्याव्ययीभाव अ इति रूपम् औफारस्य वक्त- रीत्या उ इति । ततो द्वयोर्द्वन्दः-अं च उ चेति । गुणे कृते नपुंस- कहस्वत्वे च उ इत्येव रूपम् । ततो नसमासे अनु इति सिद्धम् । अकारादारभ्य औकारपर्यन्ताक्षरभिन्नम् अक्षरं समाहारमि- त्यर्थः । नभिवयुक्तन्यायानेदप्रतियोगितानवच्छेदकतत्मतियो- गिकृत्यक्षरत्यवतोऽक्षरस्य भेदानुयोगित्वलाभः । यदा पूर्वोक्तरीत्याचसंज्ञा प्रसाध्या। "नाज्झली" इति सूत्रं तु प्रयत्रभेदेन भाष्यकृता प्रत्याख्यातं सत् हल्संझाविधानार्यतया व्याख्येयम् । “सरूपाणामेकशेषः" इत्यत्रैतादृशरीतेः कैपटको- स्तुभादौ प्रसिदत्वात् । “नाउझलावीद्देद् द्विवचनं प्रगृह्यम् इति संहितापाठे नाज्झलाए इति च्छेदः । नाच अभिन्नं हल्म- शामामोति हलाप् इल्संसमिति यावत् । यथाश्रुतच्छेदपक्षे चरितार्थत्वानाप्राधिक्पशवा । समानाधिकरणनिर्देशापेक्षया प्रतिपत्तिगौरवाभावात् । यद्वा नाज्झला ईदेदिति संहितापाठः । हला हल्शब्देन सह स्यात् । साहिसं च वाच्यत्वसम्बन्धरूपम् । अविच्छिन्नादि- सम्पदापमूलकव्याख्यातृवचनादेव शिष्याणां इलादिपदार्य- ·६८४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये बोधः । तस्य प्रामाण्यं वक्तरीसा शास्त्रैकमूलकत्वेन अवस्था प्यते इति तस्वम् । न विभक्तौ तुस्माः.४॥ विभक्तिस्थास्तवर्गसकारमकारा इतो न । रामान् , पचेरन् । ब्राह्मणाः, पचतः। रामम् । अद्राक्षम्। विभक्तौ किम् । अचो यत् । ऊर्णायायुम् । रुधादिभ्यःनम्।नच किमोऽद इत्यादायपि निषेधा- पत्तिः। "माग्दिशो विभक्तिः" इति संज्ञायाम् एनदप्रवृत्तेः । अत्र च ज्ञापकम्-"इदमस्थमुः" इति मकारस्य इत्संज्ञापरित्राणार्थ- मुकारकरणम् । नचैवं तदानीमित्यत्र दानीपो मित्त्वापत्तिः । तस्य यान्तत्वात् । संयोगान्तलोपस्य इत्संज्ञा प्रत्यसिद्धतया मान्तत्वाभावात् । यद्वा निषेधानित्यत्वमा ज्ञाप्यम् । औद, इटोऽत इत्यादौ- तकार उचारणार्थः । अन्यथा तित्स्वरापत्तेः । उरौ वा यो, भक्षीय तव राधप्स इत्यादौ प्रत्ययस्वरेणान्तोदाचतादर्शनाच्च । लविपीयेत्यत्र भाष्ये एवान्तोदात्तत्वोक्तेश्च । . आदिर्बिटुडवः ५। उपदेशे आदिभूता एते इतः स्युः । आदिरिति सौत्रमेकव- चनम् । नि इन्धी इद्धः । “ीतः" इति वर्तमाने क्तः । दुवेध "वेपथुः । “द्वितो ऽथु" । डुवप् उनिमम् । “डित"इति क्रिः। उपदेशे किम् । भिकारीयति । डुङ् ध्वनौ । ऋदोरम् । उर्व कर्तु मिच्छति बिडवयिपति । तत्करोति ण्यन्तात्सन् इत्यपि प्रत्यु- दाहार्यम् । आदिः किम् । पट्टयति । पृथ्वादिषु पटुशब्दो.

·तृतीयपादे धातुसन्जाहिकम् । १ । ६८५ पदेशमवान् । अत्रे संज्ञायाम् अवयचे अचरितार्थ लिङ्गं समु- दायस्य विशेषकमित्यथुन् स्यात् । षः प्रत्ययस्य ६॥ प्रत्ययस्यादिः प इत्सज्ञः । नर्तकी । शिल्पिनि प्वुन् । पित्वात् डीप् । प्रत्ययस्य किम् । पोडश । पप उत्वम् इत्यत्रो. पदेशः। आदिः किम् । अविपः महिपः । अविमविभ्यां टिपच् । ननु फलाभावादत्र नेत्सज्ञा । ईकारप्रत्ययस्य टिच्चादेव सि- द्धेः । नच डोपि अनुदात्तत्व डीपि तूदात्तत्वमिति पक्षे डीपर्थ पित्वं स्यादिति वाच्यम् । चित्परस्य डीपो ऽपि उदात्तनिवृत्ति- स्वरेणोदात्तत्वात् इति चेन्न । विनिगमकाभावेन पक्षे टकारस्या- पि श्रवणमसङ्गात् । चटू प्रत्ययाची चुट् इतौ स्तः । वर्गद्वपे द्वितीयचतुर्थानां छझ- उदानाम् ईय्-अन्त्-इन-एय् इत्यादेशा वक्ष्यन्ते । गोरे कुमा- दिभ्यः फञ् । कौमायन्यः । जम्। ब्राह्मणाः । शण्डिकादिभ्यो ज्यः । शण्डिकोऽभिजनो ऽस्य शाण्डिक्यः । चरेष्टः । कुरुचरी। जनेः उपसरजः । प्रज्ञादिभ्यो णः । माज्ञः । इद चानित्यम् , चुटुपाः प्रत्ययस्येति कर्तव्ये पृथग्योगसा. मात् । तेन केशचुन्चुरित्यादौ चस्प नेत्सज्ञा । तथा चान्तो- दात्तापत्तिः । पित्करण तु पर्यायार्थ स्यात् । “नते नासिकाया" इति टीटच् । अवटीटः। यद्वा । एतेषु "लोपो व्योः" इति यकारो लुप्तनिर्दिष्ट इति ·६८६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये भाग्यम् । भाष्यकारवचनाद्राजदन्तादेराकृतिगणवादा पूर्व कालस्य परनिपातः। लशकतद्धिते ८ तद्धितभिन्ने प्रत्यये आदिभूता लशकवर्गा इतः स्युः। भव- नम् । भवति । भूतः । प्रियंवदः । जिष्णुः । भङ्गरः । हरये । ल्युट्-शप्-क्त-खश-स्नु-घुरच्-डे इत्येतत्सम्बन्धिनां लादीनां यथाक्रममुक्तसंज्ञा । अतद्धिते किम् । चण्डाल: "प्राणिस्थादातः" इति लन् । लोमशः । "लोमादि-"इति शः । कर्णिका । "कर्णललाटाद्" इति कन् । अत्र "कितिच" इति वृद्धिः स्यात् । "इर उपसङ्ख्यानम्"। "इरितो वा"इत्यत्र इर् इव यस्येति समु- दायानुकरणम् । अज्झल्समुदायत्वादमाप्तावारम्भः। समुदायस्य संज्ञायामवयवाः पारतन्यादित्सञ्ज्ञां न लभन्ते इति इदित्त्वा- भावान नुम् । नचै स्वरितेत्त्वस्याप्पनापत्तिः । सामर्थ्यादव. यवगतस्य स्वरितस्य समुदाये आरोपाद । यद्वा रेफस्य "इलन्त्यम्" इति इकारस्य "उपदेशे ऽजनुना- सिकः" इतीत्सना । इरावितौ यस्येत्पवयवयोरेव इत्सनकत्वेन व्याख्यानात् । नन्वेवं नुमापचिः। नच कुम्भीयान्यन्यायेन इका. रमात्रं यत्सम्झं नस्यैव नुमिति वाच्यम् । नन्दतीत्यादावव्याप्तेः। टुकारस्यापि तत्सशत्वात् । मैवम् । तेपाम् ककारान्तत्वा- श्रपणा । "ऋत इदातोः" इति इचे रपरले च कृते भिदिर इत्यादिनिर्देशः । अनास्यापि निपातनादिचम् । भि क्र इत्यत्र पूर्वम् ऋकारस्पेत्सना तत इचरपरत्वे । "हरितो या" स्पप्रापि ऋ इद यस्यायम् इरिद निपातनादित्वरपरले । ।

·तृतीयपाद धातुसज्ञाह्निकम् । १! ६८७ यद्वा स्कन्दिर्ममृतीनां नकारपाठस्य अन्तेदितामेव नुमि- स्पन ज्ञापफत्वात् । नच नलोपाभावार्थो नकारोपदेशः । इदिखादेव तदमसात् । अथवा "न दशः" इति समत्ययप्रतिपेयो झापकः । नुमि हि सति इगुपधत्वाभावादेव क्सो न स्यात् । यद्वा "गोः पादान्त" इतिसूत्रादन्तग्रहणमनुवर्य अन्ते इदितामेव नुम् इति व्याख्पेयम् । तेन चक्षिदो न नुम् । तस्य लोपः ९॥ तस्य इतो लोपः स्यात् । तस्य ग्रहणं सर्वलोपार्थम् । अ. न्यथा अभावरूपस्य लोपस्य भावापेक्षत्वात्मकरणादित्सज्ञस्य लामोपपत्तेः । तेन बिटुहूनामन्त्यलोपो न ! नच नानयोऽ. लोन्यविधिरित्येव तसिद्धिः। अलान्त्यात्पूर्व इत्यत्र तत्मत्पा- रुपानात् । यथासंख्यमनुदेशः समानाम् १०॥ समसलयानां सम्पन्धो यथाक्रमं स्यात् । म चोद्देश्यविधेयानां यथा-"नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्पचा"नन्दनः।ग्राही पचः। उद्देश्यानामेव यथा-"समूलाकृतजीवेषु हन्ग्रहः । अत्र वि- धेयस्प णमुल एकत्वेऽपि अनुशययोः धातूपपदयोरेव पयास- सपम्। "परस्मैपदानां णलतु-" इत्यादी परस्मैपदशन्देन सर्वेषां युगपरमत्यासत्तेर्न पाठक्रमेण व्यवस्था । लोके अजाविधनी देवदत्तयझदचाविति सपासनिर्देशे क्रमनियमापावः । द्वन्दे- ·६८८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये ऽनेकावयवात्मकसमुदाय एवैकशब्दतः प्रतिपादनादित्यारम्भः । ननु “विदिभिदिच्छिदे. कुरच्" इत्यादौ तच्छीलाधर्थ- प्रयेण यथासङ्घयं स्यात् । एवं "ख्यत्यात्" "इसिडसोः" इत्यादावपीति चेत् । अन भाष्यम्-"स्वरितेन" इत्यपकृप्यते तेन स्वरितत्वा- भावान यथासङ्खयम् । प्रतिज्ञास्वरिता पाणिनीयाः । अत एवं "कर्तृकर्मणोश्च भूकृमोः" इत्यत्र न यथासवयम् । तेन भवतेर- कर्मकत्वात्कर्तर्येवोपंपदे खल् । करोतेस्तु कर्मण्यपि । केचित्तु प्राप्त्यर्थस्य भवतेरुपपदद्वये ऽपि स इत्याहुः । "नाडीमुष्टयोश्च" इत्यत्र तु भवत्येव । स्यादेतत् । "इको यणचि"इत्पत्र यथासङ्खयं न स्यात् । इका- रोकार-प्रकाराणां प्रत्येकमष्टादश भेदाः लकारस्य तु द्वादशेति इका पट्पष्टिसङ्घयत्वात् । यणां च सप्तत्वात् । भाव्यमानत्वे ऽपि गुणानामभेदकतया सानुनासिक्यानामपि यवलानां ग्रहणात् । नचानान्तरतमपरिभाषयैव निर्वाहः । स्थानेऽन्तरतमम् कि मुदाहरणम् । इको यणचि दध्या । सहयातानुदेशेनाप्येत- मिद्धम्" इतिभाप्यविरोधात् । अबाहु -इक्शब्दयोध्या या इत्यादिजातयस्तदवरिउमानां यणशब्दयोध्ययत्वादिजातिचतुष्टयावच्छिन्ना भवन्तीति सूत्रार्थः। तयाच निरुद्धलक्षणाऽपि नाहीकार्येति लाघवम् । नच निरनु- , नासिकानामनुनासिकयकारादिप्रसङ्गवारणायान्तरतमपरिभा- पाश्रयणे आवश्यक कृतमेतत्त्पेति वाच्यम् । तदंशे यया- सहयपरिभाषायाः पारविरहात् । अन्तरतमपरिभाषापत्ता- यपि स्थान्शे परत्वायथामतपस्यैर प्रवृत्तेः । अत एव प्रत्या. हारपाठे शब्दनः साम्यमस्तीति तन कयटः ।

·तृतीयपादे पातुसज्ञाहिकम् ।। ६८९ एवेन ऋकारल्झाराभ्यां प्रत्येकं तस्या एष त्रिंशत उप- स्थिती सत्यामकारस्य लकार लकारस्य च रेफ आदेशः पर स्पादित्यपि निरस्तम् । अत एव हयवरदमूत्रै हरयवाहितिन्पासे परत्वापयास- द्वयमेव पवत इति शब्दकौस्तुभे ऽप्युक्तम् । स्वरितेनाधिकारः १११ इत्यम्भूनलक्षणे तृतीपा । अधिकारी विनियोगः । स्व- रितत्वं चाधिकारज्ञापनार्थम् न तु भयोगसमवेतम् | सहित तत्वयुक्त शब्दस्वरूपमधिकृतं बोध्यम् । यया "प्रत्ययः" इत्यादि उत्तरत्रोपतिष्ठते । क्वचित्पूर्वत्रापि । तदुक्तम्-'अति. दित्युभयोः शेपः' इति । अवपिविशेपे तु व्याख्यानं प्रमाणम् । आतृतीयाध्यायान्तं धात्वधिकारो न तु लादेशेभ्यः मांगव । सप्तमाध्यायसमाप्तिपर्यन्तमङ्गाधिकारो न तु मागभ्यासविका- रेभ्य एवेत्पादिदर्शनात् । यदा सरिते सति नाधिकार इत्यर्थः । तेन पूर्वाधिकार- नितिः । तथा च "विंशतिकारखः" इत्यत्र स्वरितत्वदर्श- नाद् "विधिपूर्वाद्" इत्यस्य निवृत्तिरनुमीयते । नचैकः स्वरितो ऽधिकारार्थ एकस्त्वधिकारनिहत्पर्य इति सन्देहनिर्णयानुपपत्तिः । च्यारूपानात्तदुपपत्तेः । नवं व्याख्यानमेगनुत्यननुत्ती नियामस्मस्तु किं प्रकृतमूनेणेति वाच्यम् । अर्थान्तरसंग्रहार्यत्वात् । तथाहि-स्वरितेनारिकाररूपोऽों ग्रायः । तेन "गो. खियो' इत्यत्र स्त्रीशब्दस्य स्वरितत्वमतिज्ञानात् "खियाम्" ·। ६९० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये इत्यधिकारे विहितः प्रत्ययो गृह्यते तेन "गोटाङ्ग्रहणं क. बित्त्यर्थम्" इतिवार्तिकं गतार्थम् । किञ्च अधिक कार्यमधिकारः। गौरवस्यापि ग्रहणमित्य- थः । तेन यत्र गौणमुख्यन्यायो नेप्यते तत्र स्वरितः पाठ्यः यथा उपादानाधिकरणादौ। तेन “भीत्रार्थानाम्" इत्यादेवुदिक- ल्पितमपायमाश्रित्य प्रत्याख्यानं सङ्गच्छते। "छन्दसि"इत्यस्य प्रमाशब्दत्वेन गौणे आर्पग्रन्यरूपेऽपि छन्दसि प्रवृत्तिः । अत एवापत्वात्साधुत्वमिति तत्र तत्रोद्घोषः । गङ्गायां गाव इत्यादौ गङ्गाशब्दस्य नदीत्तित्वे ऽपि सामीप्यागौणमाघारत्वमिति त- प्रापि सप्तमी । यदा तु गद्गापदस्य तीरे तात्पर्य तदा प्रकृतावे- घ लक्षणा विभक्तिर्मुख्याथैवेति विशेषः । अपिच अधिक: फारः कृतिरिय पूर्वोऽपि परं पाते स्वरितत्वयोगात् । तेन पूर्वविप्रतिषेधानां सङ्ग्रहः । तदा तिकानां च तद्विवेकार्थत्वम् तुल्यजातीयस्य च परस्य पूर्वेण बाधो नतु नित्यत्वादियुक्तस्येति नातिमसगः। इति श्रीसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयपादे प्रथममातिकम् ।

·तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् । २। अनुदात्तङित आत्मनेपदम् १२। "भूवादयः" इसतो ऽनुवृत्तस्य "धातवः" इत्यस्य पश्च- भ्यन्तत्वेन विपरिणामः । सादृश्पमात्रेण परिणामव्यवहारो घस्तुतो योग्यस्य शब्दान्तरस्यैव सन्निधानादिति कैपटः । आत्मनेपदेनैव धातुलकारयोराक्षेप: "इको झल्" इत्यत्र सना धातोरिवेति कौस्तुभः । चिन्ता धातोर्विशेषणात्तदन्तवि- धिः । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्य इस्पदस्य द्वाभ्यां सम्बन्धः । अनुदात्तांशे तदन्तविधेः फलाभावात् । “उपदेशे" इत्यनुवृत्तम् । तयाच अनुदाचेत्कादुपदेशे यो डिन्तदन्ताच धातोर्लस्य स्थाने आत्मनेपदमेव स्यात् । एधते । स्पर्द्धते । योभूयते । ऋती- यते । शीडस्तु व्यपदेशिवद्भावात् डिदन्तत्वम् । विधीयते इ. त्यादौ त्वचयवे ऽचरितार्थेन उकारेण क्यान्तं ङित् , ततो • ध्यपदेशिवदायेन डिन्दन्तत्वम् । उपदेशे किम् । चुकुटिपति । "गाङ्कुटादिभ्यः" इति अतिदेशात्सनो ढिवम् । धातोरिति किम् । चङइन्भ्यां मा भूत् । अदुद्रुवत् । अच्युतत् । एतेन चिनुतः सुनुत इत्यादि व्याख्यातम् । “सार्वधातु- . कमपिद्" इति डिवस्यातिदेशिकत्वात् । ननूपदेशधातुशब्दयोरनुत्तिर्व्यर्था । विकरणेभ्यो नियमो बलीयान इत्यस्य "वृद्ध्यः स्यसनो" इत्यत्र ज्ञापयिष्यमाण- त्वात् । प्रथममेवात्मनेपदनियमस्य महत्तेरिति चेत् । अत्राहुः- उपसञ्जनिष्यमाणेनापि डिन्ता उपसञ्जातनिमित्तस्यापि परस्मैपदस्य वापः स्यात् । विकरणव्यवधानेऽपि नियमप्रतिरि- सस्यापि ज्ञापनसम्भवात् ,नियमस्य बलवत्तायाः पाक्षिकत्वाच ।

·६९२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्यापे हरदत्तस्तु डित इत्येव व्याचख्यौ धात्वनुवृत्तौ प्रयोजना- भावात् । नियमस्य वलवच्चादेव चडादावदोपात् । नच भाविना हिता बाधः । परस्मैपदस्य परत्वात् । अत एव प्रसादकृतोक्तं चडडोस्तु परस्मैपदप्रत्यनन्तरं मत्तत्वेन डिवेऽपि तइ नेति। केचित्तु यडीयहोर्ड कारस्य गुणद्धिनिपेन चरितार्थत्य- माशङ्मया यडः प्रागनुदात्तमकारं मश्लिष्य अनुदात्तेचादेव तह । न च यडन्ताद् "अनुदात्तेतच हलादेः"इति युच्चसङ्गः । “जु. चक्रम्यदन्द्रम्य" इति ज्ञापकात्तदभावात् । ईयहः प्रागिकारमी. कारं वाऽनुदात्तं प्रश्लिष्य आये अन्तेदिवाभावान नुम्, द्वितीये एकाच इत्यनुत्तेः "इवीदितो निष्ठयाम्" इति नेनि- षेध इति कल्पयाचः। ननु पड्लुक्यतिव्याप्तिः, प्रत्ययलक्षणेन हिदन्तत्वात् । अत्र पाश्च:-'बोभूतुतेतिक्ते" इति तिजेर्यलुगन्तादात्मने- पदविधानं ज्ञापकं यड्लुगन्तात्मत्ययलक्षणेनात्मनेपदं नेति । अत एन "चर्करीतं च" इति अदादौ पठितस्य चकारात्पदस्मै- पदमिति व्याख्यानं ज्ञापफमिद्धार्थस्फुटीफरणार्थम् इत्याहुः । यद्वा डिवस्य प्रत्ययामत्ययसाधारणतया प्रत्ययलक्षणे- नात्मनेपदं नेति । अत एव न तत्पयुक्तात्मनेपदमवृत्त्यमाः । अत एव गोहितमित्यादाववादयो न । शोभना दृपदो यत्र तत् सुदृपत् इत्यन “सोनसी इति स्वरः" 'अस्वसन्तस्य" इति दीर्घश्व न भवतीति सिद्धान्तः । अथ पास्पीत्यत्रात्मनेपदं स्यात् स्पर्देरनुदात्तत्वात् । द्विः प्रयोगो द्विवचनं पाठम् इति सिद्धान्तात्मकृत्पन्तरत्वाभावात् । मैवम् । "स्तिपा पाऽनुबन्धेन"इति निषेधात् । अनुवन्ध.

·तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् । २। ६९१ निर्देशोहि देवा विशिष्य सामान्यतश्चाआध:-"शील सार्वधातुसे गुणः" इत्यादी, द्वितीयः "अनुदात्तेतः" इत्यादी । "आठने यमहनः" इत्यादी उपसगीनुसन्धस्यैव निर्देशो न प्रत्यनुय- न्धस्येति य इलुकि भवत्येव । उक्तनिपेयस्य प्रकृनिग्रहणे यद्लु- गन्तस्य ग्रहणमित्येतदपवाद वात् । अत एव चतितः मरीमृष्ट इत्यादी "विङतिच" इति नियमतिः। अनुदातेच लक्षणं चात्मनेपदमनित्यं चलिडो टिकर- गात् । विचक्षणः प्रथयन्नित्यादावन्तोदात्तपाठानुरोधेन "अनु. दाचतश्च इलादेः"इति युनो वक्तव्यत्वात् अनुदातेचनिर्णयाद । अत एव स्फायन्निोसन्धिप्रचलदविगलसंपदस्वेदपूरा इति मुरारिः । स एवायं नागः सहति कलभेभ्यः परिभवमिति तु आधुपाति विकल्पितणिच: सहे रूपम् । इदं च करणं नियमार्थ । लस्प तिवादयः, "लट शतृशानचौ", "लिटः, कानज्वा", "कसुश्च", "ल: सदा" इत्पात्मनेपदपरस्मैपदानां विहितत्वात् । स्यादेतत् । विकरणानामवकाशो लादेशभिन्नाथानशाद- यानियमस्प आशीलिंग्लिटौ,तदादेशानामाईचातुरुवात् तत्र विकरणानवकाशात् । लुलुश्नमश्च । आययोर्विकरणलोपेना. न्ये च मध्यपातित्वेन व्यवधानविरहात् । पद्धते इत्यादाघुम. यमसझे परत्वान्नित्यत्वाच धिकरणानां पूर्व मुत्पत्या तैर्व्यवधा- नानिपमो न प्रवत । तस्मादेकवाक्यतया विविरेवास्तु । तथा हि आत्मनेपदपरस्मैपदाभ्यां लिङ्गाभ्याम् इदं प्रकरणं लादेश. विधावुपतिष्ठते तत्र महावाक्येन विहितेपु लादेशेषु सार्वधातु- कमाश्रित्य पश्चादिकरण इति न दोपः । नवमपि स्यादीनां लावस्यायामेव विधानाचवधाना- .

·६९४ व्याकरणसिदान्तसुधानिधी प्रथमाध्यापे दोपतादवस्थ्यमिति चेत् । 1 न । लमात्रापेक्षत्वादन्तरगा लादेशाः लकारविशेषापेक्षया बहिरङ्गाः स्यादय इति लादेशाना पूर्वमेव प्रवृत्तेः । लादेशान- न्तरमेव स्यादीनां प्रचिः, अन्यथा तासे: परस्य लसार्वधातुक- स्यानुदात्तविधिना विकरणस्वरस्सार्वधातुकस्वरं न बाधते इत्येतज्ज्ञापनानुपपत्तेरिति तृतीये वक्ष्यमाणत्वाच । येनना- माप्तिन्यायेन शवादीन्वाधित्वा, शवादिविधावनुवर्तनाद्वा । ननु संज्ञया विधानं विहितानां च संज्ञेत्यन्योन्याश्रयः । एकवाक्यतापक्षे पूर्व लादेशविध्यभावेन विहितानुवादेनात्मनेप- दपरस्मैपदसंज्ञयोर्विध्ययोगादिति चेत् । मैवम् । परस्मैपदानुक्रमणपरित्यागेन तोतरेतराश्र- याभावात् । नचैवमनुदात्तढियो ऽपि तत्पसङ्गः । तेषामात्मनेपदसम्बन्धावगमेन परस्मैपदसम्बन्धस्य बाधनात् । नच "अनुपराभ्यां कृनः" इत्यात्मनेपदनिषेधार्थ तदनुक्रमण- स्यावश्यकत्वम् । “स्वरितत्रितः"इत्यनन्तरं कर्तर्यनुपराभ्या - यो नेतिसूत्रणीयत्वात् । आत्मनेपदेषु च भाविसज्ञाविज्ञानात् । अत्र भाष्यम्-"पुपादिद्युताय्लदितः परस्मैपदेपु" "आ- त्मनेपदेवन्यतरस्याम्"इत्यादि ज्ञापयति "विकरणेभ्यो नियमो मलीयान् इति कृतनियमानामसङ्करेण स्थितानामेव निमित्तत्वो- पपत्रः अतो न दोषः। अथ नियमात्मागपि सम्भवमात्रेण निमित्तत्वं स्यादिति- घेताहि "अनुपसर्गाद्विभाषा" इति ज्ञापकम् । नन्वेतदपि लिड्लिडथै स्यात्-चक्रमे, चक्राम, क्रम्याद, कंसीष्ट इति चेत् । अत्र कैयटादय:-"इस स्पसनोः" इति स्ये विकल्पविधानं ·तृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २ । ज्ञापकम् । अन्यथा पूर्व विकरणे प्रत्यये कृते तेन व्यवहितत्वा- नियमाप्रवृत्तौ पदद्वयं सिद्धमेवेति किं विकल्पविधिना । तस्मानियम एव युक्तः । भाविसंज्ञाविधाने गौरवात् । स्यादेतत् । अनुदात्तडिन्त एव आत्मनेपदं भवतीति मत्ययनि- यमो ऽयम् , उतानुदात्तडिन्त आत्मनेपदमेव, भावकर्मणोरात्म- नेपदमेवैति प्रत्यर्थनियमः । नच पूर्वेण नियमाद् "भावक- मणो" इत्यस्य विध्यर्थत्वमेवेति वाच्यम् । समस्तमात्म- नेपदमकरणम् एकं वाक्यमित्याशयात् अनुदात्तडिद्भ्यो ऽपि परस्मैपदापत्तेः । उक्तनियमेन अनुदात्तडिदन्येभ्प आत्मनेपदस्य निवृत्तावपि अनुदानीठयः परस्मैपदस्य दुर्वा- रत्वात् । तदर्थ "शेपारकर्तरि"इति नियमारम्भे च गौरवम् । किश्च "वा क्यपः" इति परस्मैपदे विकल्पिते आत्मने- पदस्यानुदात्तटित्सु निपतत्वावत्पक्षे लकारमात्रश्रवणं स्यात् । न द्वितीयः । अनुदात्तद्भ्यिस्तृजादीनामनुत्पत्तिप्रस. झाद । भावकर्मणोरात्मनेपदमेवेत्यर्थनियमे ऽप्येवम् । अ सिद्धान्त:-शेपात्परस्मैपदमेवेति नियमादाद्यपक्षे ना. तिप्रसगः । नच तत्सूत्रारम्भादेव गौरवम् । प्रामाणिकत्वातानच फर्तरीत्युक्तेः कर्तरि परस्मैपदमेवास्तु, भावकर्मणोस्तु जागर्यते अद्यते इत्यादौ परस्मैपदं स्यादिति वाच्यम् । तत्रात्मनेपद- मेवेति नियमात् । किश्चेत्यायपि न लादेशेषु कृतेषु नियमम- सेः, आत्मनेपदस्य विकल्पेन विधानात् । शेषवचनेनैव पर- स्मैपदसिद्धेः। अथ कीशास्तत्र नियमः कर्तरि परस्मैपदं शेषादेवेति या १ अनुदात्त इति प्रकृतिनियमो मावकर्मणोरित्यनियमाति त. बनुसम्धायोमयघटितोक्तिः।

·६९८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये ननु क्रियाणां साध्यैकस्वभावत्वात्कथं व्यल्हिार इति चेत् । अत्राहुः-योग्यतावशादस्येयं क्रिया माध्या अस्या इदं साधनमिति निर्मातसाध्यसाधनभावयोर्व्यत्यासः क्रियाव्यति- हारः । यथा संमहरन्ते राजान इति । अत्रैव क्रिया संचारि- णीव संलक्ष्यते इति । कर्तृग्रहणमुत्तरार्थम् । न गतिहिंसार्थेभ्यः १५॥ पूर्वेण प्राप्तं न स्यात् । व्यतिगच्छन्ति । व्यतिघ्नन्ति । "प्रतिषेधे हसादीनामुपसंख्यानम्" । व्यतिहसन्ति । आदिपदं प्रकारार्थम् तेन शब्दार्थाना ग्रहणम् । व्यतिजल्पन्ति । "हरतेरमतिपेधः"। सम्पहरन्ते राजानः । अर्थग्रहणसामर्थ्याच्छब्दान्तरनिरपे- क्षा एव ये गतिहिंसयोर्वन्ते तेपामेव निषेधः । हरतिस्तूपस- योगादेव हिंसावृत्तिरत इदं लभ्यते इत्याहुः । ततः संप्रहरिष्यन्ती दृष्ट्वा कर्णधनञ्जावित्यत्र कर्मव्यति- हारो न विवक्षित इति कैयटः । 'वहेरनिपेधः' प्रापणार्थत्वात् । आक्षेपेण गतिमतीतः । संविवहन्ते गर्गाः । इतरेतरान्योऽन्योपपदाच्च १६। . आत्मने पदं न स्यात् । “परस्परोपपदाचेति वक्तव्यम्" इत- रेतरस्य व्यतिलुनन्ति । लौकिकव्यवहारे शब्दलाघवस्थानादा. दितरेतरादिशब्दा उपसर्गाश्च कर्मव्यतिहारयोतनाय प्रयुज्यन्ते त- ददात्मनेपदमपि स्यादिति निषेधारम्भः । सम्पद्विनिमयेनोभी दधतुर्भुवनद्वयम् इत्यत्र क्रियाविनिमयस्याविवक्षा ।

·तृतीयपाद आत्मनेपदाह्निकम् । २ । नेर्विशः १७। निपूर्वाद्विश आत्मनेपद स्यात् । निविशते । नेः किम् । प्रविशति । अथ कथं न्यविशत न्यविक्षत इति । नच स्वागमव्यवधा- यफमिति वा समाधेयम् । अद्भक्तस्याटो विकरणान्तं प्रत्य- वयवत्वे ऽपि धातुं प्रत्यनवयवत्वात् । अनाहु:-लावस्थायामेवाडागमः । “लुइलङ्-"इत्यत्र द्वि- लकारको निर्देशः इति भाप्ये वक्ष्यमाणत्वात् । लकारविशेषा. पेक्षमडागर्म वाधित्वा लमात्रापेक्षत्वादन्तरङ्गेषु तिवादिपु कृतपु नियमस्य प्रवृत्तेश्च । “विकरणेभ्यो नियमो बलीयान्" इति सिद्धान्तात् । अथ तज्ज्ञापफेन विकरणव्यवधाने ऽपि नि. यमप्रवृत्तिरिति झाप्यते तथाऽप्यदोपः । अन्तरगत्वाचिवादिपु सत्सु शब्दान्तरमाप्त्या ऽनित्ययोरविकरणयोर्मध्ये परत्वादद- प्रवृत्तेः । नच विकरणः शब्दान्तरात्माप्तो न तु शब्दान्तरस्पे- ति वाच्यम् । नहि शब्दान्तरस्येति वाचनिकं किन्तु न्यायः । तथा च शब्दान्तरस्य माप्नुवत इत्र शब्दान्तरात्माप्नुव तो ऽप्य- नित्यत्वम् । यद्यक्तिसम्बन्धितया पूर्व प्रामोति तद्यक्तिसम्बन्धि- तया पुनः प्राप्तेस्तुल्यत्वात् । अत एव "उपसर्गपूर्वनियमे ऽद- व्यवापे उपसंख्यानम्" इति वार्मिकं "शदेः शितः" इति सूत्रे भगवता प्रत्याख्यातमिति दिगिति केचित् । केचित्तु विकरणेभ्यः पूर्वमेव परत्वादडागमे तस्य धातु- भक्तत्वान्न व्यवधायकत्वम् । विकरणेभ्यो नियमस्य वलवत्ये ऽपि अडागमादलवत्वाभावेनाडागमा पूर्व "नेर्विशः" इति वहि- रगस्य नियममहत्ययोगाच। नच विकरणात्पूर्व नियमो भवतीत्य·t ७०. व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये ' त्रैव तात्पर्य नवडागमादपि पूर्वम्, तथा च परत्वादडानमे कृते तस्य धातुभक्तत्वेनाव्यवधायकवानियमप्रवृत्तिरित्यभिप्राय इति वाच्यम् । नियमस्य विकरणादलीयस्वे ऽपि नित्यस्क विकरणास्याडागमात्परस्य दुर्वलत्वस्यानुक्तत्वेनाडागमा पूर्व प्रवृत्तेरनिवारणात् । अडागमाभावस्थले तत्परिभाषायाः सार्थक्याञ्च । विकरणव्यवधानेऽपीत्यादिकमप्ययुक्तम् । विक- रणस्यानित्यत्वे मानाभावात् । अन्यस्य प्राप्नुवत एवानि- त्यत्वमिति भाष्यकृता व्यवहारात् । शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्त्रि- धिरनित्य इति वचनमूलन्यायस्याप्रसिद्धेः । भाष्यकृता अ. टो नित्यत्वोक्तावपि विकरणानामनित्यताया अनुक्तत्वात् । कृताकृतप्रसद्वित्वमात्रेण न्यायानित्पत्वमाश्रित्य भुवो बुको नित्यत्वादिन्धेः छन्दोविपयत्वात्ताभ्यां लिटः किवचनानर्थक्ष- मिति "इन्धिभवतिभ्याञ्च" इतिसूत्रं प्रत्याचक्षाणेन भगवता त. सूत्रावयवभवतिग्रहणज्ञापितस्यान्यस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्य इति वचनमाश्रित्य न्याय्यमइविकरणयोनित्यत्वमाश्रित्यैव परत्वा- दटः पूर्व प्रवृत्तिमभ्युपेत्य वा नेरित्यस्य षष्ठयन्तत्वमाश्रित्य तद्वार्तिकस्य प्रत्याख्यातत्वात् । एतेन वृत्तिसीरदेवग्रन्थावप्यपा- स्तावित्पाहुः । परिव्यवेभ्यः क्रियः १८। - एभ्यः क्रीणातरात्मनेपदं स्यात् । क्रिय इत्यत्र प्रकृतिवदनु- करणमिति धातुत्वादियह अभिप्रायार्थोऽयमारम्भापरिक्री- जीते।विक्रीणीत अवक्रीणीते। परस्परसाहर्यात्पर्यादय एव उपस- गो ग्रान्ते । नेह वे क्रीणासीति । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्मासिः। नव विभक्तिविशिष्टस्य विरित्यस्यायं विकारो न तु विशद- ·... ... ... . ... . ... १ ममेवान . (1)ी । उत्पमित्र । मराजविसमत ता(18) मनुमन मामय ययाः रोम- (११) मीमामा जमिनीपाशा गिामी धन्या जागदीशीट यासंभाः भीभट्टमारणारमा (10) प्रदेश महामांय यामिन- माशरविचित.। (मीमांसा) मिथपिन परिभ पा-महारा RE Irबीपन (1) मगराि प्रभारमत गुमरे-मी- | ममोपाययत्री- मासादर्शनम् । महामहोपाध्यायधीश (१) वीरमिता मिपमेनामित भागमा स्नाय मशीधिनम् शरमानो मीमांस मासमा सम्पूर्ण (मीमा ) (1) हमनमारोह APART- ठिमलन । (५८) रन सिद्धितिमारपरी उनका श्रीसदानन्दायमगीतन नियम (1) रममनूपः । भगम्युरुपो- सम मर्यकता । ... मलरान । (वेदात.) (१.) कात्यायन नषमा महामहोपाध्याय (1) पस्थ नरमा । कामरूपो- मममीमहाराजविरमित ... श्रीमधिनभ व्यासरतम् । १६ (१०) प्रसूपगाध्यम् । श्रीभास रामावर- (१५) ३६ परिजन रभ माम मनमीमामा भाग्य निम्माचार्य वाषितम् । १ मित मपूर्णम (वेदात ) . (१)पगीत माम् । आ(1) पेगदर्शनम् । परमामापत्रकाप न रायगत विमित येगमेटम नन्दपूर्णविरचित या जपउनकरिका- IRमया याच्या सातम् ।। भजनाह पया न्यायया विकास गरीत (1.) वेदान्तदर्शनमापरमहमपरिहार्य- प्रसपा समेतम्। (वेदान्त ) १४ अरमनदसरस्वतीस्वमिकतामाऽभूत- (२२) भासपानचन्द भट्टमविरनिता । समस्यभ्यास्य मलितम् । (11) बीना सहसम् - बारमो धनीयाख्य- (१८) विश्वप्रकाश । कोश । विदारीम- यापनरनिक्याप सहितम् । हेशारिरिचित । (४) पुनि मरोमिका बजनाथ- (1) गुमोधिनी । श्राभान नमिता भक्तावेदाता) श्रमदागवत यस्य गो मील- (1) कोडरमातग्रह । भर श्रीमालीशर- नाधदौचिनविरचित वर्गमहनाश्रिीम- सिद्धनशविपिन नि भनुम नजा- बागवतदशम धामनकर्ण सुबो गदमयनानुमानगासवर्ष प्रय धिनाये-प्रकाश.गेम्मश्री वनुमानम युयोग्युत्पनिक रस्य शके पुर नमन महरज विचिन व रस्स मुनि दाय शम्दशनिमशि (1.) वरमिरे। महामपपपपमि- कापा कुमुमान को डरने अमेचित पूर प्रकाश । ... (पमान निदर्शनमा मुन्टरभ- (१) तमदतमाह मित मेदात तुभिः कामहित तपरनमक । प्रभारिपनमाले- देशामा मतगीतम् । मिचित । देदकारकावली (१०) पदर्शनममुचय । यी पुि सममसर शर्मकता अयम पित किमयाना, सुधारण्यास्य टश्य सहता।। मषिभान क्या महत 1 हरिभा- (.) सनुभवदर्श । श्री मारमहस- पिन रागामध्यम धाम (१८) मुदतमान सम्पादेत चितः । सतपनश्च । ८ .. २ २ - ..

·(1) महसत बालम्पटीमाश्य (२०) वीरमित्रोदय । राजनीतिमाशा म्यास्थ समरस्कृतगिनारामाहेता ध्य महोपाध्यामिक्षत्रिविचित वहाराध्याय ११ (पूर्णमीमांसा कालकोठरी। (r) गादाधरी । गापामापर्यचकर महोपाध्याय ० तिक्ता ! श्रीगोमयाविरचितानन्द वरचिता परिशिष्टाधिकरणाविरूपण चितामण्या श्रीरघुबायनाकिरि रोमणि कटिपण्या परिष्कृत। विरचितीधि याच गर्भा। (५१) प्रसस्तपादभाव्य कार्यपा (१५) शामदी का । श्रार्थसारथिमि पण पादरहस्यम् । श्रीशकरमिअविरचितम ता। रामकृष्णविरक्तियुनिस्नेहमपुरण्या | (1) क्रमदपिका । श्रीमन्मह रुपयल्यया सहित पद। कम रिस्केशवमविरचिता। विधान (५५) याकरणसिद्धान्तरघुमर या महामहो मोदीविदह मानववरणोपेतर पाध्याय श्रीनागेशभद्रविराचता । (५४) धीर मोदय । तरकाश महा श्रीमदतीचीई व लम्भट्टा या विश महापाययश्रीभित्रमिश्रविचित । चित िनदीकायसव लेना १० (५५) सौएयसमह । तत्र सख्यितत्वविवेचनम् (१०) व्याकरण मेंद्र सुधानधा । पर्वतीय श्रीपमान द (भद्र) विरचितम । विश्वेश्वरम विरचित । सोपपतत्त्वय पर्षद पनम् भवागणेश- (५८) विरमित्रोदय । लक्षणप्रकाश । विरचितम् । समासमूत्र या सों महामहोपा पायत्री मंत्र मयविरचित पकारिणीच। (২) মৃশংকশা কিনা মাংস (५६) न्यायपरशुद्ध । मोरन 4 सदा- मिविरचिन । महसन यकृत यालथुम ताप यस दिता । निवसाचार्य वर पडाख्यया क्या समलकृत । 'घत म्पायसरममास्पयाकया युता। १ परादिप्रेषणस्थानम् । हरिदासगुप्ता, चौखम्बा बनारस सिटी ·Demboss 1919 THE CHOWKHAMBÁ SANSKRIT SERIES, Com 10V OR RIRE & DETRAORMIRE SA111 WORKS NO. 252 wafecraft: 1 অনীহাৰিবিনি। TITEITTOTITIETna177F17717727730 सीतारागशाविणा परिशोधितः । Resta sul suo lini to Act IIV, 1867, VYUKARANA SIDLIIANTA SUDIL VIDIII BI Viciar STRI, Edhted by Pindit Siti Rima Vastu Shende Vyalarmopidhy 112, 113 itirtha A Scholur of the Benaris Sushnt College FISTICILLS VIN- 국 PUBLISHED SOID DI TIIL SICILTRY, CHOWKHIMBA SYYSKPITERIES CFFICE, CENARES AGENTS OTTU HARRASONITI LLIPZIG PAND TA JYESHTHARAMA KUKUND. JI BOM&TY PROBSTHAIN & CO BOOKSELLERS, LONDON Print by Jar krzelisa Das (inpita, ut the Unisa lila Piutt BFSANES Parce luper ora ·थी। आनन्दवनविद्योतिसुमनोभि सुसस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्त्रपरिष्कृना ॥१॥ चौसम्मा-सस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना । रसिकालिकुल कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम ॥२॥ स्तबका-२५२ १ मस्य' चौहाम-सस्कृतमयमालाया प्रतिमाम पृठशतके मुन्दर सीसकाररुपमे पत्ते एक स्तकको मुदाय का प्रकाश्यते । एकस्मिन स्तरके एक एल प्रन्यो मुफ्ते । . प्राच ना दुर्लभ श्वामु दता मीमांसावेदातादिदशनभ्याकरणांशमस डियपुराण दिप या एकान सुपरिमय भुपूत। ६ काशिकराजकीयप्रधानमस्कृतपाठशालाऽयापक परिडता भन्ये च शामष्टयो विद्धय एन परिशोधनादिकार्यकरिणो भवति । * নবী সাই র্নিধামিম্বিনাথ হাইমাদম মুক্ষ মুয়া বা ५ अयैदेय प्रनिम्नवक पापणज्यप पृथम् मस्ति। " T" " १ .. साम्प्रत मुहमापा पथ- सूत्रय यती श्रीमद्विज्ञानभिक्षुकृतम्या (१) मस्कारर नमाला । गाशिनाथमकता ख्यानम् । सम्पूर्णम् । ( वेदात " जए डे (९) स्थाशदमञ्जरीमानषेण निर्मिता सम्पूर्या : {१) शन्दकै स्तुभ 1 भनेनिर्दचिनकृत १२ (१०) मिद्विपम् विशेगोनिअप्रनिरूपणपरम् 1) इलाम किम् । म कुमारिलविरायतम भाभध्यकता परमगुरुभि भी धीयानुन- पार्थस र धेमिकत यायरत्नावराख्यया- मुनाभराचनम । सम्पूर्णम् बदा त ? सख्यया डिम् । सम्पूर्णम् ! (11) प यमरद | मदानदबोधभट्टा- (v) भाष्येपडित तस्वयम् । अशा रकाचार्यमगृहात । आचार्यचि सुख- देतदर्शनप्रकरणम् । श्रमहकाचार्य मुनि विरचितम्याख्योपेत (वेदान " पातम् । नारायणतार्थविरचितभा.. (१) विभक्यर्थ नर्गयो म्यायानुसारिप्रथमादि- भाषाप्रकाशमत सम्पूर्णम् (प्रदान) मनभानावस्तृतारनाररूप म. म. (1) रणकाश । देशभक्ति श्रगिरिधोरा परिचित । सम्पूर्ण (१) भचिन्त मन । म मोप यायी गामभद्रविरचित नाम मसा) (01) विपरसायनम् । समयदेशितान [ .पानमाला पार्षमा रविधि- म् । सम्पूर्णम (मीम'मा) २ नितो म्पूर्णा (मोमामा) २(१४) पयमुधा (नप्रवाटिका) भE (4) अमघभापम् मादामा नोरत हमेशविनिता । (मामास) " (ग्याय) ·तृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २ । स्येति कैगटेन वक्ष्यमाणत्वान दांप इति वाच्यम् । विभक्तेर्लोपा- स्मकृतिभागस्व विकारात् । पक्षिवाचिनो विशब्दस्य सम्भवे तु साहचर्यादुपसर्गग्रहणमिति कैयटेन वक्ष्यमाणलाचेत्याहुः । वस्तुनः परत्वानित्यत्वाच पूर्व गुणे कृते पश्चात्सलोपः। अन्यथा नत्र एग्रहणवैयदि तदा च विम् इत्यस्य वेस् इति विकार इति विशब्दस्य न वे इति विकार इति बोध्यम् । विपराभ्याओः १९। विजयते। पराजयते । जयाभिभूत्यर्धयोयोरपीह ग्रहणम् । बहवो वयः पक्षिणो यत्र तत् बहुवि जयति वनम् इत्यत्र तु न भवति । जहत्स्वार्थायां वृत्तावनकत्वात् । अजहत्स्वार्थायामपि तदर्थस्योपसर्जनत्वात् । सम्बोधने तु प्रागुक्तम् । नच ची जयत इत्यत्रकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवद्भावाद्विशन्द- परो निरस्तीति वाच्यम् । पूर्वस्य कार्य कर्तव्ये एवान्तबद्भावात्। परा जयति सेना । उत्कृष्टेत्यर्थः । प्रकृतिवदित्यतिदेशस्यानि- सत्वाद जेरित्यत्र इयङभावः। आङो दोऽनास्यविहरणे २०॥ आपूर्वान्मुखविकासनभिन्नार्थवृत्तेर्दात्र आत्मनेपदं स्यात् । आस्यत्तित्वाभावादन्येपां दारूपाणामग्रहणमिति कैपटः । वि. द्यामादते । आस्यग्रहण विशेषोपलक्षणार्थम् । मुखं व्याददाति । विपादिको व्याददाति । नदीकूल व्याददाति । परागकर्मकादना. स्येति निषेधो नेष्यते "स्वाङ्गकर्मकाच" इति वार्तिकात स्वमङ्गमिह स्वाङ्गं न त्वद्रवं मूर्तिमदिति परिभाषितम् । व्याददते पिपी. लिकाः पतस्य मुलम् । आहिनि हितो ग्रहणान्नेह मिक्षामा- ·७०२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये -- ददाति । स्मृतावयमाकार इत्याहुः अकभिप्रायार्थो ऽयमारम्भः । कभिप्राये तु आस्यकर्म- कादपि भवत्येव । व्यादत्ते विहगपतिर्मुखं स्वकीयम् । मुखं व्यादाय स्वपितीत्यस्य सुप्त्वा मुखं व्यादत्ते इति व्यत्ययेनार्थ- इति वाचस्पतिमिश्राः । क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च २२॥ क्रीट्ट विहारे । चकारादाङ् । अनुक्रीडते इत्यादि । उप. सर्गेण समा साहचर्यात् अनोः कर्मप्रवचनीयान माणवकमनु क्रीडति । तेन सहेत्यर्थः । "तृतीयार्थे" इत्यनुः कर्मप्रवचनीयः। "समोऽकूजने"। मयाऽस्य संक्रीडति चक्रिचक्रे इति श्रीहर्पः । क्रीडते नागराज इति तु मादः । "आगमः क्षमायाम्"। आगमयस्त्र तावत् । सहस्व कंचित्कालं मा त्वरिष्ठा इत्य. र्थः । यावदागमयते ऽथ नरेन्द्रानिति श्रीहर्पः । "शिक्षेजिज्ञासायाम्"। विद्यासु शिक्षते । इह शकिः सन्नन्तो गृह्यते इति विध्यर्थ- मिदम् । क्रियाविषयश्च शकिः प्रयुज्यते । भोक्तुं शक्नोतीत्यादि- दर्शनात् । इह जिज्ञासाविषयः शकिह्यते । विद्यां जिज्ञासितुं 'घटते इत्यर्थः । नच तत्प्रयोगापत्तिः । आत्मनेपदेनैव जिज्ञासा- प्रतीतेरिति केचित् । अन्ये तु "शिक्ष विद्योपादाने" इत्यस्य नियः मार्थ ग्रहणमित्याहुः । नचाये ज्ञानविशिष्टशक्तरिच्छावि- पयतया ज्ञानविषयकेच्छार्थकं जिज्ञासायामित्यसङ्गतमिति वा.

·, तृतीयपाद आत्मनेपदाह्निकम् । २।' च्यम् । ज्ञानस्यापि विशेषणतया विषयत्वानपायात् । इच्छा सवाच्या शक्तिर्धात्वर्थः, इच्छाया ज्ञानविषयकत्व त्वात्मनेपदेन द्योत्यते इति । "किरतेर्ह पंजीविकाकुलायकरणेषु उपसंख्यानम्"। किरतिनिधिपार्थः, हर्षादयस्तु विषयत्तेनोपात्ताः । एतेष्वे- वार्थेषु "अपाञ्चतुष्पाद्" इति मुटो विधानात् । अपस्किरते पो हपः, कुक्कुटो भक्षार्थी, श्वा आश्रयार्थी वा । हादिपु किम् । अपकिरति कुसुमम् । यद्यप्यात्मनेपदविधौ चतुप्पाक्छफुनिक- कत्वं निमित्ततया नोपात्तं तथा ऽपि सुटा सह समानविषयो ऽयं तङ् । तेन गजोऽपकिरतीत्येव भवतीत्याहुः । ... "हरतर्गतताच्छील्ये"। गतं प्रकारः। पैतृकमश्वा अनुहरन्ते मातृकं गावः । पित्रा- देगतं प्रकार सततं शीलयन्तीत्यर्थः । मातुरनुहरतीति त. दिनार्थमूत्रगतभाष्ये सादृश्यमा विवक्षितमिति कैपटः । "आङि नुमच्छयोरुपसंख्यानम्" । आनुते । उत्कण्ठापूर्वकं शब्दं करोतीत्यर्थः । णु स्तुनौ । अदादिः । आपृच्छते गुरुम् । "आशिपि नाथ."। नियमार्यमेतत् । नचानुदाचचवैयर्थ्यम् । नाथन इति युज- र्थत्वात् । सर्पिपो नायते । सर्पिर्मभूयादित्याशास्ते इत्यर्थः । "आशिपि नायः" इति कर्मणि पष्ठी । दीनं त्वामनुनायते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृथा इत्यत्र नापसे इतीत्याहुः । "शप उपालम्भने । शप आक्रोशे-वरितेत् । अगफलार्थ आरम्भः । देवद- चाय शपते । त्वत्पादौ स्पृशामि नेतन्मया कृतमिसेवं शपथं करो।

·७०४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये तीत्यर्थः । "इलायनुङ्स्थाशपां ज्ञीप्यमानः" इति सम्पदान- संज्ञा । यस्मै आख्यायते स जीप्स्यमान इत्येके । य आख्यायते स इत्यन्ये । मख्यः शपामि यदि किं चिदपि स्मरामि इत्यत्र तु स्वाभिमायाविष्करणमात्रविवक्षा । समवप्रविभ्यः स्थः २२। सन्तिप्ठने इत्यादि । “आङः प्रतिज्ञायामुपसंख्यानम्" अस्ति सकारमातिष्ठते । आगमौ गुणद्धी आतिष्ठते । अस्या. र्थ:-आपिशलि:. "अस भुवि" इत्यत्र सकारमात्र पठति । अस्ति आसीदित्यादावडाटावागमा विधत्ते । प्रकाशनस्थयाख्ययोश्च२३। गोपी कृष्णाय तिष्ठते । स्वाभिप्राय प्रकाशयति । स्थेयो विवादपदनिर्णेता । वाहुलकादधिकरणे अचो यत् । तत्त्वाय तिष्ठ स्वमुखे स्त्र एवेति श्रीहर्षः । तत्त्वनिर्णयार्थमाश्रयेत्यर्थः । उदो ऽनुर्ध्वकर्मणि २४ संयोगफलकत्वाभाववक्रियावृत्तेरुत्पूर्वाचिष्ठतेस्तत्मा- ग्वत् । “उद ईहायाम्" इति वार्तिकं कर्मपदप्रयोजनकथनार्थम् । कायपरिस्पन्दात्मिकायां चेष्टायामिति यावत् । अन्यथा अनूल इत्येवावक्ष्यत् । धातोः क्रियावाचित्वनियमात् तल्लाभात् । उत्ति- ठमानस्तु परः । अनूति किम् । जवेन पीठादुदतिष्ठदच्युतः । ईहायां किम् । उत्तिष्ठति सेना । जायते इत्यर्थः ।

·तृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २। उपान्मन्त्रकरणे २५ मन्त्रकरणकार्थत्तेपपूर्वकात्तिष्ठतेः प्राग्वत् । ऐन्द्रया गा- ईपत्यमुपतिष्ठते । मन्ति किम् । भारमुपतिष्ठति यौवनेन । "उपाद्देवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथिष्विति वक्तव्यम्" । अमन्त्रकरणार्थपेतत् । आदित्यमुपतिद्यते । बहूनामप्यचित्तानामेको भवति चित्तवान् । पश्य वानरसैन्ये ऽस्मिन्पदमुपतिष्ठते ।। मेव यमेपो ऽपि हि यथा वयम् । कपेस्तदपि कापेय यदमुपतिष्ठति ।। इति भाष्यम् । देवपूजा मत्वा पूर्वमात्मनेपदं परत्र तु चापलमतन्न पूजनमिति तदभाव इति कैयटः । स्तुत्य स्तुतिः भिरभिरुपतस्थे सरस्वती । देवतात्वारोपात् । रथिकानुप- तिष्ठते । उपश्लिष्यतीत्यर्थः । अश्वारोहानुपतिष्ठते । अनुप- शिलष्टस्यापि मैनीसंवन्धः । अयं पंथाः नुनमुपतिष्ठते । प्रामोतीत्यर्थः । "वा लिप्सायामिति वक्तव्यम्" । भिक्षुको ब्राह्मणमुपतिष्ठते उपतिष्ठति वा । लिप्सयोप- गन्छतीत्यर्थ । अकर्मकाच्च २६॥ भोजनकाले उपतिष्ठते । सन्निहितो भवतीत्यर्थः । उद्विभ्यान्तपः २७ अकर्मकादित्येव । उत्तपते । विपा वितपते पतिरिति मुरा- ·७०६ व्याकरणसिद्वान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये रिः। दीप्यते इत्यर्थः । "स्वाइर्मकाच"। उत्तपते वितपते पाणिम् । नेह देवदत्तो यज्ञदत्तस्य पाणिं वितपति । सन्तापयतीत्यर्थः । सुवर्णमुत्तपति । सन्तापयति, विलापयति वा । उद्विभ्यां किम् । निष्पति । "निसस्तपतो" इति पत्वम् । ननु उद्विभ्यां तप आत्मनेपदमेवेति यचिग्नित्यर्थमिदं वचनं स्यात् । तथा च निष्टपते इत्युदाहार्यम् । दीप्यते इत्य- थे डकर्मको हितपिः अन्तर्भावितण्यर्थतया तापने वर्तमानश्च सकर्मकः । पुनः प्रयोजकव्यापारविवक्षायां कर्तुः कर्मवद्भा. वादात्मनेपदसिद्धः। मैवम् । अर्थभेदे कर्मवद्भाव विनाऽपि सकर्मकाणामकर्म- कत्वदर्शनात् । नदी वहति, भारं वहति इत्यादिप्रयोगात् । तस्माद्विध्यर्थमेव सूत्रम् । आङो यमहनः २८॥ आड्पूर्वकाभ्यामकर्मकाभ्यां स्वाङ्गकर्मकाभ्याञ्च यमिहनि- भ्यामात्मनेपदं स्पान् । आयच्छते । आहते। आयच्छते पाणिम्। आहते शिरः । एतेन मोहादाहध्वं मा रघूत्तममिति भनियोगो व्याख्यातः । पराङ्गकर्मकाभावसच्चादात्मनेपदस्य सुस्थत्वात् । अकर्मकेति किम् । आयच्छति रज्जु कूपात् । आहन्ति कृपलं पादेन । स्वाड्रेति किम् । परशिर आहन्ति । गाण्डीवी कनक- शिलानिभं भुजाभ्यामाजघ्ने विपमविलोचनस्य वक्ष इति भार. विपयोगस्तु प्रामादिक इति केचित् । नच आजेति पदं छि-

·तृतीयपाद आत्मनेपदाहिकम् । २।
वा ने हननायेति हन्त र किपि चतुध्यकवचनं शकाम् । अ.
भावे विवायेति रूपस्वीकारात् ।
शिवस्य समीपमेस्प मल्लसंपदायेन सं वक्ष आस्फालित.
यानिति केचित् ।
यहा उन्मजन्मार इवामरापगापा वेगेन मतिमुखमेत्य पा.
णनया: । गाण्डीवी स्थित इत्यध्याहारः । आजन्ने इति कर्मणि
लकारः। तेनेत्यध्याहारः।
यद्वा गाण्डीवमात्मन इन्छन् गाण्डीपी क्यजन्ताद किए ।
कनकशीलति । आचारशिवन्ताकर्तरि फिपि तृतीया । योः
कर्मधारयः । नितरां भा यत्रेति वक्षोविशेषणम् । उन्मजन्म.
कर इति कर्मधारयात्सति सप्तमी । लकारः कर्मण्येव ।
समो गम्युच्छिभ्याम् २९।
सम्पूर्वाभ्यामकर्मकाभ्यामाभ्यां माग्वत् । सङ्गच्छते । स.
मृच्छते । अकर्मकाभ्यां किम् । खगः सगच्छति यदिनाधिपम् ।
तवैक्यं समगन्नेति वार्पम् । स्वार्ये व्यम् । एकं ममपद्यते-
त्यों वा.
"विदिच्छिस्वरतीनामुपसंख्यानम्" ।
परस्मैपदिभ्यां साहचर्यादिदेर्शानार्थस्य ग्रहणम् । लाभार्यस्य
स्वरितेचाद, सत्ताविचारणार्ययोस्त्वात्मनेपदित्वात् । संवित्त ।
संविदाते । संविदते । संपृच्छते । संस्तरते।
"अतिश्रुशिभ्यश्चेति वक्तव्यम्।
अति भादिजुहोत्यादेहणम्। मा समृत मा समपातो मा
सम्पतेति भाव्यान।समारत ममारेतां समारम्तेति वृत्तेचा "सति-
शास्ति-"इत्यविधी तु सप्तविकरणन शास्तिना साहचर्यानोहो-

·७०८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये त्यादिकस्यैव ग्रहणम् । परस्मैपदिनित्यस्योत्तरार्थमनुवृत्तावपि योगविभागसामर्थ्यादविधौ न सम्बन्धः । तेन भाष्यमुपप- अम् । संशृणुते । सम्पश्यते । रक्षांसीति पुराऽपि संशृणुमहे इति मुरारिमयोगस्तु चिन्त्यः । अकर्मकादित्यनुवृत्तेः । फेचित्त रक्षांसि सन्तीति कथययः इत्यध्याहारः। हितान यः संशृणुते स किं प्रभुरितिवदविवक्षितकर्मकत्वान्न दोषः । वस्तुतो रक्षासि सन्तीति वाक्यार्थस्य कर्मत्वात् द्विती- पान्तपदसमभिन्याहारविरहान दोपः । "उपसर्गादस्पत्यूयोर्वेति वक्तव्यम्" । "अकर्मकाद्" इति अतः परं न सम्बध्यते इति कैयटा- दयः । निरस्यति । निरस्यते । समूहति । समूहते । उपसर्गाः त्किम् । अस्यति । ऊहते । अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जन इति तु प्रमादः । ओहतीति सोपसर्गपाठे वा। निसमुपविभ्यो ह्वः ३० । निहयते इत्यादि । अकर्षभिप्रायार्थ आरम्भः । नच आ. कारान्तस्यानुकरणात् निहास्यते इत्येवोदाहरणम् विकृति- ग्रहणे प्रकृतिग्रहणाभावादिति वाच्यम् । एङन्ते एवानुक्रियमाणे लक्षणवशादात्वनिष्पत्तावपि आत्वस्याविवक्षितत्वात् । स्पर्द्धायामाङः ३॥ आङ्पूर्वाद् यतेः स्पीयां प्राग्वत् । मल्लमाहयते । स्पर्द्ध- मानः सन्नाहयति । पर्दायां किम् । पुत्रमाहयति । स्पाया एतद्धात्वर्यत्वे ऽपि आपूर्वस्य शब्दनार्थत्वात्स्पायां विषये विधिरयम् ।

·तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् ।। गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसि- क्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेपु कृञः ३२॥ सप्तस्वर्थेषु । अभिमायार्थ आरम्भः । गन्धनं मूचनं हिंसासादृश्यात् । उत्कुरुते । सूचयतीत्यर्थः । अवक्षेपणं भर्स- नम् । श्येनो वर्तिकामुदाकुरुते । हरिमुपकुरुते । सेवते इसर्थः । परदारान्मकुरुते । सहसा तेपु प्रवर्तते इत्यर्थः । एषो दकस्पोप- स्कुरुते । एधशब्दो ऽकारान्तो ऽपि । एधान हुताशनवत इति दर्शनाद । सान्तत्वं व्याख्याने । दकशब्द उदकार्थों ग्राह्यः । जीवनीयं दकं चेति हलायुधोक्तेः । तस्य गुणान्तराधान करोतीत्पर्थः । प्रकयनं मफणोक्तिः । गायाः प्रकुरते । उप. योगो ऽपतिपिद्धविनियोगः । शर्त प्रबुरुते । एषु रिम् । कटं करोति । अधेः प्रसहने ३३॥ फुत्र इत्पनुवर्तते । प्रसहनमाभिभवः क्षमा च | पह मर्पण ऽभिभवे चेति पाठात् । छन्दसीत्यस्य मायिकत्वात् । तमधिकरु ते । भवादृशाश्वेदधिकुर्वते परान् इति भारविः । क्षमत इत्यर्थः। वेः शब्दकर्मणः ३४॥ शब्दस्य कर्मकारकले विपूर्वात्कृव आत्मनेपदम् । स्वरा- विकुरुते । उचारयतीत्यर्थः । नेह चित्तं विकरोति कामः ।

·७१. व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये अकर्मकाच्च ३५॥ वेः कृष इति माग्वत् । प्रद्धानि विकुर्वते । विकृतानि भवन्तीत्यर्थः। समाननोत्सजनाचार्यकर- णज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः ३६। एपु वोध्येपु नयतेरात्मनेपदम् । उत्सञ्जनज्ञानविगणनव्यया नयतेवीच्याः । अन्ये तु प्रयोगोपाधयः। शास्त्रे नयते । सोपप- त्तिकान् शास्त्र सिद्धान्तान् शिष्येभ्यः मापयतीत्यर्थः । 'शि- प्याणामिष्टार्थसिद्ध्या संमानननिष्पत्तिः । प्रयोगोपाधित्वं तु तजन्यशाब्दवोधाविषयत्वे सति प्रयोगनियामकत्वम् । उत्सञ्ज- नमुत्क्षेपणम् । दण्डमुन्नयते।माणवकमुपनयते। विधिना स्वसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । तत्फलं माणवकसंस्कारः । तस्पाचार्यगामि- स्वाभावादात्मनेपदविधानम् । अध्यापनार्थत्वे तु उपनयनस्येदं व्यर्थ स्यादिति मीमांसकाः। उपनीय वदेद्वेदमाचार्यः स उदाहृत इति स्मृत्या तदेवाचार्यपदभत्तिनिमित्तम् । विनिन्युरेनं गुरवो गुरुमियम् इत्यत्राचार्यकरणमविवक्षितम् । वस्तुतस्तु आचार्यकरणम् उपशब्दसमभिव्याहृतनयते- रेव प्रयोगोपाधिः । प्रयोगोपाधेः स्वरूपसत एव नियामकतया तद्विवक्षाया अनुपपोगात् । तत्वं नयते । विश्विनोतीत्यर्थः । फर्मफरानुपनयते भृतिदानेनात्मसमीपं मापयतीसर्थः ।

·तृतीयपाद आत्मनेपदाहिकम् । २ । विगणनम् । ऋणादेर्निर्यातनम् । करं रिनयते । राजांशं ददा. तीत्यर्थः । पातं विनयते । धर्माद्यर्थ विनियुझे इत्यर्थः । नेह पटं नयति । कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि३७॥ नयतेः कर्तृस्थे कर्माण यदात्मनेपदं प्राप्तं तच्छरीरावयव. भिन्ने एच स्यात् । शरीरपदपत्र तदरयवपरम् । चत्रत्वा. दिजातीनां शरीरवृत्तितया तत्तादात्म्यापनस्यैव जीवस्य पर्वतया शरीरस्य शरीरस्थत्यासम्भवात् । यद्यपि शरीराद्वि. विच्य लौफिरनिश्चये ऽपि वस्तुतः शरीरतादात्म्यापचेः क- र्तृत्वानुपयोगः । कृतिसमवायित्वरूपस्य तस्यात्मपात्रवृत्तित्वात्। शारीरस्य ववच्छेदकतयच तदाश्रयत्वात् । तथाप्यत्रोभयसाधा- रणमेवाश्रयत्वं विवक्षितम् । चैत्रः कर्तेति व्यवहारात् । क्रोधं विनयते । स्वकीयं क्रोधं निरस्यतीत्यर्थः । क्रोधापगमफलस्य चित्तप्रसादादेः कर्तृगले ऽपि नियमार्थमिदम् । नेह गहुँ विन- यति । शरीरावयव एवायम् । विगणय्य नयन्ति पौरुषं विहित- क्रोधरपा जिगीषव इति भारविप्रयोगस्तु कर्तृगत्वाविवक्षायाम्। करोतीत्यर्थे प्राप्त्यर्थे वाऽत्र को वृत्तिरित्यन्ये । सम्पदस्तव गिरामपि दुरात् यन्न नाम विनयं विनयन्ते इति श्रीहर्षे विनय. न्तीत्येव पाठ इति नारायणः । णय गतावित्यस्यान्तर्भावित- ज्यर्थम्य प्रयोगोऽयमिति व्याख्यातमस्माभिः । वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः ३८॥ वृत्तिरमतिवन्यः । ऋच्यस्य क्रमते युद्धिः । सर्ग उत्साहः। येनेन्द्रलोकावजयाय सृष्ट इति दर्शनात् । अध्ययनाय क्रमते ।

·- ७१२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये तायनं स्फीतता । क्रमन्ते ऽस्मिन् शास्त्राणि । स्फीतानि भव- न्तीत्यर्थः। उपपराभ्याम् ३९। सोपसर्गे नियमार्थमिदम् । वृत्यादिपूपपरा इत्युपसर्गद्वय- पूर्वकादेव क्रमे आत्मनेपदम् । उपक्रमते । नियमान्नेह । संक्राम- ति । वृत्यादिप्वेव नेह-उपनामति । पराक्रामति । आङ उद्गमने ४०। "ज्योतिरुद्गमने इति वाच्यम्" । आक्रमते आदित्यः । उदयते इत्यर्थः । उद्गमनार्थः क्रमिरकर्मकः । नेह । आक्रमति धृपो हर्म्यतात् । हर्पतलमिति भाष्ये तूद्गमनपूर्विकाया व्याप्ती क्रमिोध्यः । नभः समानामति चन्द्रमाः क्रमादि त्यत्र च्याप्तिरवार्थो नतूद्गमनमिति कैयटः । वेः पादविहरणे ४१। साधु विक्रमते वाजी । क्रमे पादविक्षेपतित्वे ऽपि धातूनामनेकार्थत्वाद-तरे आत्मनेपदवारणायार्थनिर्देशः । नेह विनामति अजिनसन्धिः । स्फुटतीत्यर्थः । प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ४२। समर्थत्व समानार्थत्वम् । शकन्ध्वादिः । सशब्द एव वा तदर्थः । प्रक्रामते। उपक्रमते । आरभते इत्यर्थः । आरम्भे किम् । प्रक्रामति । उपनामति । इह गमनागमने अर्थों । उपपराभ्या- पित्यस्यापि न प्रवृत्तिः । वृत्त्यादेरवाविवक्षितत्वात् ।

·तृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २ । अनुपसर्गाद्वा ४३ क्रामति क्रमते । अप्राप्तविभाषेयम् । “उपपराभ्याम्" इस्यस्य नियमार्यतया "वृचिसर्ग-"इत्यादेरनुपसर्गविषपत्वात् । अपहवे ज्ञः ४४ शतमपजानीते । अपलपतीत्यर्थः । अकर्मकाच्च ४५ सर्पिपो जानीते । सर्पिपा उपायेन प्रवर्तते इत्यर्थः । जानातेस्त्रज्ञानपूर्वकमवृत्तिपरत्वात् । "नोऽविदर्थस्य" इति करणे पष्ठी । सकरणादिति तु नोक्तम् । स्वरेण पुत्रं जानातीत्यत्रा. ऽतिव्याप्तेः। संप्रतिभ्यामनाध्याने ४६ शतं सानीते । अवेक्षत इत्यर्थः । अनाध्याने किम् । मातुः संजानाति । "अधीगर्थ-" इति पष्ठी ।नच तत्र शेपानुत्तेः "अकर्मकाच" इति पूर्वेण आत्मनेपदापत्तिः । अनाध्यान इति विभज्य पूर्व शेपतयापि तस्य व्याख्यानात् इत्याहुः । भासनोपसम्भाषाज्ञानयत्न- .. विमत्युपमन्त्रणेषु बदः ४७ उपसम्भापोपमन्त्रणे वाच्ये, अन्ये प्रयोगोपाधयः । शास्त्रे ·७१४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये बदते । भासमानो अवीतीसर्थः । शिष्यैः स्तूयमानो हि भासते । तेजोभते तु न शक्नुयादितमिति भासनं हेतुभूतं सद् विशेषणः मित्याहुः । कर्मकरानुपवदते । उपसान्त्वयतीत्यर्थः । शास्त्रे व- दते । उक्तिविषयकज्ञानवानित्यर्थः । क्षेत्रे वदते । तद्विषयको. साई स्फुटयतीत्यर्थः । आविष्करणरूपस्य चदत्यर्थस्य यनः कर्मेति केचित् । विशिष्ट एव वदत्यर्थ इत्यन्ये । क्षेने वि. वदन्ते । विमत्या हेतुभूतया नानाविधं भापन्ते इत्यर्थः । एतेषु किम् । यत्किश्चिद्वदति। व्यक्तवाचां समुच्चारणे ४८॥ व्यक्ता वाचि वर्णा येपा ते मनुष्यादयः । व्यधिकरण यहुदीह्याश्रयणात् । समुच्चारणं सम्भूयोचारणम् । सम्पबदन्ते ब्राह्मणाः । नेह वरतनु प्रवदन्ति कुक्कुटाः । शुकसारिकादर्दाना न सर्ववर्णविषयकं व्यक्तवाक्त्वम्, अपि तु पुरुषमयनवशेन कतिपयवर्णविषयमिति तत्रात्मनेपदं नेति फैयटः । अनोरकर्मकात् ४९। अनुवदते कठः कलापस्य । अनुः सादृश्ये । तुल्पार्ययोगे शैपिकी षष्ठी । अकर्मकात् किम् । अयमपि च गिरं नस्त्वत्म. योधमयुक्तामनुवदति शुकस्ते मजुवाक्पञ्जरस्थः । व्यक्तचाचा- मित्येव । अनुवदति वीणा। विभापा विप्रलापे ५०॥ विप्रलापो विरोधोक्तिः। विमवदन्ते विमवदन्ति वा वैद्या। युगपरपरस्परविरुद्धं वदन्तीत्यर्थः । विमलापे किम् । सम्मवदन्त ·तृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २ । ब्राह्मणाः । व्यक्तवाचां किम् । विप्रवदन्ति शकुनयः । समुद्या. रणे किम् । क्रमेण विमवदन्ति । अवाद्रः ५१ अवगिरते । अवाद् किम् । गिरति । गृणातेस्त्ववपूर्वस्य प्रयोगो नास्तीति भाष्यम् । समः प्रतिज्ञाने ५२। नित्यं शन्दं सगिरते मीमांसकः । शब्दो नित्य इति पति. मानीते इत्यर्थः । नेह सहिरति ग्रासम् । उदश्वरः सकर्मकात् ५३ धर्ममुच्चरते । उल्हयतीत्यर्थः । द्वे तिस्रो रमणीयमवर- मणेर्यामुच्चरन्ते इति मुरारिः । सकर्मकास्किम् । क्षिते. स्तदा यः स्वन उचचार । उत्पन्न इत्यर्थः । समः स्तृतीयायुक्तात् ५४ पयों नृपः सञ्चरमाण एपः । तृतीयेति किम् । बभी लोको सञ्चरसि इमं चामुं च देव । दाणश्च सा चचतुर्थ्यर्थे ५५ सम्पूर्वादाणस्तृतीयायुक्तादात्मनेपदंसा तृतीया चेचतुथ्यर्थे। दास्या संपच्छने । कामुकः सन् तस्यै ददातीत्यर्थः । तृतीया ऽप्यनेनैव चतर्यर्थे विधीयते चेच्छन्दस्य चकारार्थत्वादिति सम्पदायः । अशिष्टव्यवहारे चतुर्थ्यर्ये तृतीपेति वार्तिकं तदेशे ·७१६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये स्पष्टीकरणार्थम् । भाष्ये विदं सूत्रमपि प्रत्यारुपातम् । तदुक्तम्- सहयुक्ते तृतीया स्याव्यतिहारे तहो विधिः । यो ह्यस्या दत्तं भुते स्वयं च तस्यै ददाति तत्रायं प्रयोग इटः । तत्र सहयोगतृतीया कर्मव्यतिहारे चात्मनेपदमिति सि- दम् । दास्यै विश्राण्य तया सहोपभुङ्क्ते इति कैयटः । उपाद्यमः स्वकरणे ५६॥ अस्वस्य सतो यत्स्वीयत्वसम्पादनं तदम् । चिप्रत्ययम्तु "समर्थानां प्रथमाद्वा" इति विकल्पान कृतः। भार्यामुपयच्छ- ते । नेह स्वं शाटकमुपयच्छति । पाणिग्रहण एवेदमिति टतिः। तभाष्यानुक्तत्वाद्धेयम् । उपायंस्त महास्त्राणीत्यादिविरोधाच्च। ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः ५७॥ सोपसर्गाणां यत्रार्थे आत्मनेपदं पूर्वमुक्तं तद्भिन्नार्थमार. म्भः । स्मरतेस्तु अप्राप्तावेव । धर्म जिज्ञासते शुश्रुषते मुस्मूर्पते दिक्षते । नानोर्जः ५८ पुत्रमनुजिज्ञासति । पूर्वप्राप्तरयं निषेधः । अनन्तरस्पेति न्यायात् । तेन सकर्मकस्येति निषेधः । अकर्मकातु "पूर्ववत्स- न" इति भवत्येव । “अकर्मकाच" इत्यनेन केवलाद्विधानात् । तेन ओपयस्यानुजिज्ञासते । औपधेन प्रवर्तितुमिच्छतीत्यर्थः । प्रत्याभ्यां श्रुवः ५९ आत्मनेपदं न स्यात् । प्रतिशुश्रूपति आशुश्रूपति । परस्पर- ·तृतीयादे आत्मनेपदाह्निकम् । २। साहचर्यादुपसर्गग्रहणानेह देवदत्तं प्रति शुश्रूपते । “लक्षणेत्य- भूत-" इति प्रतिः कर्मपाचनीयः । शदेः शितः ६० . शितः प्रकृतिभूतात् शदेरात्मनेपदं स्यात् । शीयते । शितः किम् । शत्स्गति । अशत्स्यत् । "शेषाद् इति परस्मैपदम् । "उपसर्गपूर्वनियमे हव्यवाय उपसख्यानम्" । न्यविशत | व्यकीणीत । यद्यपि फिरणेभ्यो नि. यमो बलीयानित्युक्तम्, तन च विकरणोत्पत्तेः प्रागेव नि- यमः ततो नित्यत्वाद्विकरणः ततो ऽडागम इति वार्तिकं ग- तार्थ तथापि तदनाश्रित्यायमारम्भः । नच धात्ववयवत्वादटो न व्यवधायकत्वम् । विकरणान्तस्याङ्गत्वात्समुदायावयवस्याटो धातुग्रहणेनानुपादानात् । न च परत्वादद् । कृताकृतमस- द्वित्वेन बिकरणाना नित्यत्वात् । अटश्व शब्दा- न्तरस्य प्राप्नुवन्धिधिरित्यनित्यत्वात् । नच कृते ऽपि अन्यस्मात्माप्त्या . विकरणो ऽप्यनित्यः । शन्दान्तरात्मा. नुवतो ऽनित्यत्वानुक्तेः । नच लादेशात्पूर्व परत्वादडागमः । लादेशस्य कृताकृतप्रसाङ्गित्वेन नित्यत्वात् । कृते ऽप्यटि धातुन- हणेन तद्रहणादव्यवधायकत्वात् । अहागमस्व नित्यः । लादेशोचरं विकरणैनित्यतया स्वपूर्व तत्पत्तिपेधात् । विक- रणोत्तर च शब्दान्तरमाप्तत्वात् । यद्यपि लादेशे कृते स्थानिव- भावेन लुडादिपपदेशादटो निमित्तसद्भावे ऽपि विकरणेन निसत्वादद् वाध्यते तथापि यस्य लक्षणान्तरेण निमित्तं वि- इन्यते न तदनित्यम्, उभयोनित्ययोः परत्वादट पामोति । नच ·७१८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये तथापि तस्य धात्ववयवत्वाद्यवधायकत्वं नास्तीत्यात्मनेपदं सिद्धमिति वाच्यम् । लादेशोत्तरं नियमा पूर्व नित्यत्वात् विकर- णोत्पत्त्या ऽडागमस्य पिकरणान्तभक्तत्वाद्धातुव्यवधायकत्वा. न्यादिभ्यः परे अव्यवहिता विश्यादयो न भवन्तीत्यात्मने- पदं न स्यादिति वार्तिकाभिमायः । भाष्यकारास्तु लमात्रापेक्षतया लादेशा अन्तरङ्गा अडा- गमस्तु तद्विशेषापेक्षत्वादहिरङ्गः । अथ लादेशेन समं न सम्भ. धारणा किन्तु नियमेन सदैव । लादेशोत्तरं हि विकरणः, अडागमो, नियमश्चेति त्रयं प्राप्नोति । तत्र यदि सर्वतो नियमो वलवान्स्यात् तदा वार्तिकं विनैवेष्टसिद्धिः स्यात् । नच विकरणेभ्यो नियमो बलीयानिति निर्वाहः । कृतोऽपि विक- रणो न व्यवधायक इति ज्ञापनेनापि तज्ज्ञापनस्यान्यथासि. देः । नचैवं नित्य एव नियमः । निवेक्ष्यते निविशते इत्यादौ केवलविकरणस्य व्यवधायकत्वस्थले नियममवृत्तावपि कृते विकरणे ऽडागम इत्यटो व्यवधायकत्वात्तदमवृत्तेः । नहि विक रणापूर्वम् अट् कर्तुं शक्यः । अङ्गात्पूर्व विकरणानां वाच्यत्वात् । अन्यथा तरतः तरन्तीति न स्यात् । शपं विना गुणाभावात् त. सादेर्डिचात् । ततश्च पूर्वमित्वमेव स्यात्। अहाभ्यामप्यन्यदाई पूर्वमप्येषितव्यम् । अन्यथा उपार्छदित्यन आटः पूर्वमुक्तौ तद्वि शिष्टस्यैव ऋच्छिभावापत्तेः वर्णमात्राश्रयत्वादृच्छिभावं धाधित्वा वृद्धेरेव पूर्व प्रवृत्तेः। नच वार्णादाझं वलीयः । समानाश्रयत्वात् । एकादेशस्य चादिवद्भावादृच्छिभावे ऋच्छदिति स्यान्न त्वार्छ- दिति । नच शब्दान्तरस्याकृत आडिति कृत्वा पुनर्भविष्यति । पुनच्छिभावः पुनरादित्यव्यवस्थामसङ्गात् । तस्मादार्तिकमा- वश्यकमिति चेत् ।

·तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् । २ । न । तरत इत्यत्र धानित्यमिचं विकरणस्तु नित्य इति तस्यैव प्रहत्तेः । तरतीत्यादी गुणस्यापि नित्यत्वात्स एव पर. त्वात् । उपादित्यत्रापि उक्तरीत्या पुनराट् । नच पुनर्कच्छि- भावापत्तिः इष्टतो व्यवस्थासम्भवात् । इदमाभ्युपगम्पोक्तम् । वस्तुतः परत्वादृच्छिभावः पश्चादेवाद । तस्माग्लादेशेषु कृतेषु परत्वादडागमः । नचाहागमो नित्यः । शब्दान्तरस्य प्राप्ताविय शब्दान्तरात्माप्तापपि अनित्यत्वस्य युक्तस्यात् । कृतामतपस. नित्वस्य साधारणत्वात् । अत्यजात्याश्रयणाद्वाऽडागमस्य श. न्दान्तरमाप्तिविरहात् । यता नेरिति पष्ठयेव न तु पञ्चमी । व्यवहितस्याप्यर्थद्वारेण विशेष्यत्वात्सम्बन्धोपपत्तः । यद्वा नि. शब्दात्परमात्मनेपदान्तं विशत इति पदं साधु भवतीति "ने. विंशः” इत्यस्यार्थः । सत्यप्यहागमे नेः परमनन्तरमेवेति दोपाभाव इत्याहुः। म्रियते इलिडोश्च ६१ शितो लुलिडोश्च प्रकृतिभूतो यो नियतिस्तत एवा. त्मनेपदं नान्यस्मात् । शित्प्रकृतित्वं शिदुत्पत्तेः प्रागेव यो. ग्यतया ग्राह्यम् । लुइलिडोस्तु सत्यामेवोत्पत्ताविति भेदः । नियते । नियेत । म्रियताम् । अम्रियत | अमृत ! मृपीष्ट । नियमः किम् । ममार । मर्तासि । मरिष्यति । अमरिष्यत् । मृडो हिच तु स्वरार्थम् । मा हि मृतेत्या हिंदुपदेशात्सरं "लसार्वधातु कम्" इति निघातो यया स्यात् । नव सिज्लोप- स्यासिद्धत्वम् । डिवसामर्थ्यात् । नच निघातः । - चेति प्रतिपेधात् ।

·७२० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये पूर्ववत्सनः ६२ शुद्धादात्मनेपदे यन्निमित्तं तत्समन्तादप्यात्मनेपदं प्रवर्त- यतीत्यर्थः । एतावतैव निमित्तातिदेशो ऽयमिति व्यवहारः। पूर्वेण तुल्यमिति तृतीयान्ताद्वतिः । पञ्चम्यन्तात् विधानाभावात्। पूर्वस्मादिवेति तु गम्योऽर्थः। ब्राह्मणेन तुल्यं वैश्यादधीत इतिवत् । तत्र ब्राह्मणपदं तदपादानकाध्ययनपरम् । आसिसिपते । शि- शयिष्यते । निविविक्षते । मुमुक्षत इत्यादि । नेह शिशत्सति । मुमूर्पति । न पा शदिम्रियतिव्यक्तिः शिप्रकृतिः, अतो नात्म- नेपदनिमित्तम् । सनि कृते तु सन्नतमेव शिल्पकृतिः। शिशयिष्यत इत्यादौ तु प्रकृनौ हित्त्वानपायानिमित्तताऽतिदेश इति चैपम्पम् । नचैवमनुचिकीर्पतीत्यनातिप्रसङ्गः गन्धनादेरर्थस्य भिवस्य चात्मनेपदनिमित्तस्यातिदेशापत्तैरिति वाच्यम् । "अनुपराभ्या कृनः" इति पर्यालोचनया अनुपूर्वकत्वाभावविशिष्टस्यैव तस्यात्मनेपदनिमित्तत्वात् । यद्वा माक् सनो येभ्य आत्मनेपदं तेभ्यः सनन्तेभ्यो ऽपि भवतीति कार्यस्पैवातिदेशः । सर्वातिदेशानां कार्यतया कार्यातिदेशस्य प्राधान्यात् । नच शदिमृडोरतिप्रमशः । "देः शितः" "म्रियते ड्लिडोश्व" इति सूत्रद्वये ऽपि सनी नेत्यनुवर्त्य वाक्यभेदेन व्याख्यानात् । जुगुप्सते इत्यादौ तु नित्यसन्नन्ततया माक्सन आत्मनेपदादर्शनादेतदतिदेशस्य न प्रवृत्तिः । तथाऽप्यनुबन्धासअनादेव तगानुदात्तरित इत्या. त्मनेपदमिति वक्ष्यते, अवयवेऽचरितार्थमिति न्यायात् । नच जुगुप्सयतीत्यादापतिव्याप्तिः । सन्पर्यन्तपिशेपणेन चरि- तार्थते तदतिरिक्तविशेषणे मानाभागन् । नच गोपयती.

·" तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् । २। ७२१ स्वादावतिव्यातिः, सनेव विशेषणीयो नतु णिजित्यत्र वीजा. भावादिति वाच्यम् । यत्रार्थे निन्दादौ सन्निष्यते तदर्थकाना- मेवानुदात्तेचात् अर्थान्तरे त्वननुवन्धमाश्चुरादावेव गुपा- दय इति सिद्धान्तात् । आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयो- गस्य ६३। आम्मकृतिधातोरिवानुप्रयुज्यमानात्कृमो ऽस्यात्मनेपदम् । आम्मत्ययो यस्मादित्यतद्गुणो बहुव्रीहिः । अभिमा- यार्य सूत्रम् । ईहां चक्रे । नच इन्दांचकारत्पत्र प्रसङ्गः । पूर्व वदित्यनुवृत्तेः । पूर्ववदेवात्मनेपदं नतु तद्विपरीतमिति निय. मार्थतयाऽपि वाक्यभेदेन व्याख्यानात् । कुनः किम् । भ्व- स्त्योर्मा भूत् । कृग्रहणसामर्थ्यानात्र प्रत्याहारः । अत एवानुमयोगविधौ कृप्रत्याहारग्रहो वक्ष्यते । प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेपु६४। "युजिर योगे" इत्यस्य स्वरितेतो रुपादेरकर्बभिप्रायार्थी विधिः। “युज समाधौ" इति दिवादेरनुदाचेचात् । यज्ञपा. विपयतायास्तत्रासम्भवाच्च । "सरायन्तोपसृष्टादिति वक्तव्यम्" । प्रोपाभ्यामित्यपहाय यस्योपसर्गस्यादावन्ते वाऽजस्ति तत्पूर्वादिति पठनीयमित्यर्थः । तेन हलन्तभिन्नोपसर्गसंग्रहः । उगुने। नियुते । अयज्ञेति किम् । द्वन्द्व न्यधि पात्राणि प्रयुनक्ति ।।

·७२२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये -- समः क्ष्णुवः ६५। "समो गम्यूच्छिभ्याम्" इत्यतो विच्छिद्य पाठः सक- मकादपि विधानार्थः । संक्ष्णुते शस्त्रम् । वक्षः पीठे घनास्त्रत्रण- किणकठिने सक्ष्णुवानः प्रपत्कानिति मुरारिः। भुजोऽनवने ६६। "भुज पालनाभ्यवहारयोः" । "अनवने" इति पर्युदासा- दक्षणार्थे आत्मनेपदविधानम् । तेन “मुज कौटिल्ये" इत्यस्य न ग्रहणम् । संयोगवाद्विमयोगस्यापि विशेषनिर्णयहेतुत्वात् । अत एव सशङ्खचको हरिरित्यग्रेवाशङ्खचक्रो हरिरित्य- प्रापि हरिपदं नारायणपरम् । तदुक्तम्-संयोगो विप्रयो- गधेत्युपक्रम्य विशेपस्मृतिहेतव इति । तच्चान्यन सविस्तरं व्याख्यातम् । ओदनं भुङ्क्ते । अनवने किम् । महीं भुनक्ति । बुभुजे पृथिवीपाल इत्पादौ उपभोगः, - ल्मसात्करणं वाऽर्थः । नेह विभुजति पाणिम् । तेन "अनवन- कौटिल्ययोः" इति वार्चिकं स्पष्टार्थम् । णेरणौ यत्कर्म णौ चेत्स- कर्ता ऽनाध्याने ६७॥ ण्यन्तादात्मनेपदं स्यादनाध्याने। अणौ यत्कर्म णौ चेदिति द्वितीयं वाक्पम् । यच्छन्देन तच्छब्दालेपः, यत्तदानित्यसम्बन्धा- धर्मान्तरस्य चानिर्देशाकर्मत्वमेव सन्निधानात्मतिनिश्यिते।

·तृतीयपादे आस्मनेपदालिकम् । २। ७२३ अणौ यत्कर्म णौ चेत्तत्कर्मेति प्रतिनिद्देशेन च कर्मान्तरव्यावृत्तिः क्रियते । न वणी कर्मणो णौ कर्मत्वसद्भावः प्रतिपाद्यते 'स कर्तेति वाक्यान्तरेण तस्य कर्तृत्वप्रतिपादनात्। एकक्रियापेक्षया युगपदेकस्य कर्मकरीत्वोभयविरोधात् । यथेष्टं वाक्यशेषपरिक- ल्पनादणौ यत्कर्म णौ चेत्तदेव कर्मेत्येवकाराध्याहारात्कर्मान्तर- नित्तिलाभः । ततः स कर्तेति तृतीयं वाक्यम् अणौ फर्मणो णौ कर्तृत्वप्रतिपादनपरम् । एपामेकवाक्यत्वे महावाक्यम्-लक्ष्पस्य संस्कारकं महावाक्यं सम्पद्यते । नचैवं दर्शयते भृत्यावाजति भाष्योदाहरणविरोधः। अणी कर्मणो राज्ञोऽन्यस्य प्रत्यानिति फर्मणः सद्भावादिति वाच्यम् । अण्पन्तावस्थाया ये फकर्मणी तदतिरिक्तस्यैव कर्मणो व्यावर्तनात् । यथा आरोहमाणो हस्ती स्थलमारोहयति मनुष्यानिति । इहतु अण्यन्तावस्थायां फर्तृणां भृत्यानामेव णौ कर्मत्वमिति भवत्येवात्पनेपदम् । अत एवं स्मरयत्येनं वनगुल्मः स्वयमेवेति प्रत्युदाहरणं सङ्गच्छते इति कैयानुसार्यर्थः । नच यदित्यनेन फमैवोपाचं नतु फर्ताऽपीति कधं कर्तृकर्मातिरिक्तकर्मव्यवच्छेद इति वाच्यम् । “कर्तरि फ- मव्यतिहारे" इत्यतः “कर्तरि" इत्यनुवृत्तं प्रथमान्तत्वेन विपरिणमय्य यच यश्चेति "नपुंसकमनपुंसकेन" इत्येकशेषमे- फवद्भावं च कृत्वा व्याख्यानात् । एवं च करेणुरारोहयते निपादिनमिति आद्यप्रयोगोऽप्युपपद्यते । अत्रेदमवधेयम्-अण्यन्ते यत् कर्म तदन्यकत्रभाषे तत्र कर्वले च कर्मकर्तृत्वादेवात्मनेपदं सिद्धम् । तथा हि-लुनाति केदार देवदत्तो छुपते केदारः स्वयमेवेति । यथा फेदारः कर्मकर्ता तथा लाघयते केदारः स्वयमेवेति ण्यन्ते ऽपि । लुनाविहि द्विधाम- वनोपसर्जने द्विधाभावने वर्तते 1 फलापच्छिन्नच्यापारवाचित्वस्य ·- ७२४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये मकर्मणामावश्यकत्वात् । लुनाति केदारं देवदत्तः द्विधा भवन्तं द्विधा भावयतीत्यर्थः । सीकर्यातिशयविवक्षाया दिया. भानमा तदर्थः । घातूनामनेकार्थत्वात् । वस्तुतो ऽर्थभेदेन धातुभेदः सारूप्यात्तु तचा ध्यवसाय: तर द्विधाभवने कर्तुः केदारस्य "कर्म- कर्मणा तुल्यमियः" इति कर्मकार्याणामतिदेशाद लयते केदारः स्वयमेवेति प्रयोगः । स्वयमिति वचनं पन्तरव्युदा- सार्थम् । आत्मनेत्यर्थे तु तदपेक्षया कर्मत्वमस्त्योति कर्मणि लकारेण सिद्धं म्यात् । • यद्वा तेनात्मनः करणत्वमानं प्रतिपाद्यं प्रकृते तु द्विधाभवन- मानरत्ते नातेदा देदिचादिप्रयोजकव्यापारे गिजुत्पद्यते तदा लुनाति केदारं देवदत्त लावयति केदार देवदत्त इत्यनयोस्तुल्यो ऽर्थापुनः सौकर्यातिशयविवक्षायाम् अविवक्षिते देवदत्तव्यापारे द्विधाभवनमा लारयतेरर्थः । तत्र लूयते केदारः स्वयमेवेत्यने. न समानो लावयते केदारः स्वयमेरेत्यस्यार्थः । नच प्रयोज्य- प्रयोजकभारनिवृत्ती णिचो निचिः । उपायनिवृत्तावप्युपेया- निवृत्तेः । सिद्धशब्दव्युत्पत्तये प्रकृतिप्रत्ययविभागस्य अर्थोपा- दानत्यागयोश्च स्वीकारात् । अत एव शिखी नष्ट इत्यादी विशेषणध्वसमानपरत्वे ऽपि मत्वर्थीयस्य न निवत्तिः। तदुक्तम्- निवृत्तपणाद्धातोः प्राकृतेऽर्थे णिजुच्यते । इति । सोऽय निवृत्तपणपक्षे कक्षाचतुष्टयम्, तासु प्रथमतृतीये द्वितीयतुर्ये च तुल्यार्थे इति विवेकः । अथाभ्यारोपितमेपणपक्षः लुनाति केदार देवदत्तः लुनन्तं देवदत्त सौकर्यातिशयाकेदारः प्रयुके इति केदारव्यापारे णिन्-लावयति केदारो देवदत्तेनेति ·तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् । २। देवदत्तनिष्ठो यो लवनानुकूलो व्यापारस्तदनुकूलव्यापारवानि- त्यर्थः। स च व्यापारो लवनसौकर्यप्रयोजकः शालिपाकादिः । पुनः प्रयोज्यमयोजकभावाविवक्षायां प्रकृत्या णिचा चोपानयोः प्रेपणयोर्युगपत्त्यागे लावयते केदारः स्वयमेवेति तिस्रो भवन्ति कक्षा | पक्षे ऽध्यारोपितपणेज निहत्तपणसमकमातुल्य एवार्थः । एवं स्थिते निवृत्तपणक्रियायां "कर्मरकर्मणा"इत्या- स्मनेपदं सिद्धम् । लावयति केदारं देवदत्त इति लाचयती या. दृशी कर्मावस्थायां केदारस्य द्विधाभवनकरणा क्रिया तादृश्येच तस्मिन् धातौ कर्जवस्थायामिति "णरणौ"इति सूत्रमनारभ्यम्। नचाभ्यारोपितपक्षे आरोहयतीत्पत्र हस्तिनः कर्म- स्वाभावात्समानधातौ कर्मत्वं नास्तीति पचत्योदनं देवदत्तो राध्यत्योदनः स्वयमेवेतिवत्कर्मचद्भावो न स्या- दिति वाच्यम् । अध्यारोपितपेपणपक्षपरित्यागे ऽपि क्षति- विरहात् । निवृत्तपेपणक्रिययैव सर्वेप्रसिद्धः । नच यचिणी- नित्यर्थमिदम् । अणौ यत् कर्म णौ चेत्स की तदारात्म- नेपदमेव नान्यदिति नियपार्थत्वादिति वाच्यम् । “यक्- चिणोः प्रतिषेधे हेतुमणिश्रियूनामुपसंख्यानम्” इतिवार्ति- कस्यावश्यकतया तत एव तत्सिद्धः । ननु उदपुपुच्छत पुच्छे सयमेवेत्यहेतुमण्णौ यक्षिणोः प्रतिपेधार्थ मूत्रम् । नच पुच्छशब्दस्य द्रव्यवाचकतया अण्य- न्तावस्थायां कर्मण एवाभावात्मकृतसूत्रेणापि तद् दुर्वारम् । पुच्छशब्दस्य पुच्छकर्मिकायामुदसनक्रियायां वृत्तेः । तस्मात्स्वार्षे णिड् । यदा भ्राम्यमाणं पुच्छ संस्कारवशाचक्रमिव भ्रमणक्रिया- यां भूतायां स्वातन्त्र्येण विवक्ष्यते तदा उदपुपुच्छतेत्यात्मनेपद- मेव णिडताद्यथा स्यादिति नियम इति चेद । नइहहेतुमत्पदपपदा ·७२६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये यैव वार्तिकस्य भारद्वाजीयः पठ्यमानत्वाम् । अन्यथा गणपति गणं गोपालकः । गणयति गणः स्वयमेवेत्यत्र यविणोः भतिषेधार्थ वचनान्तरमारभ्यं स्यात् । गणस्य णावे कर्मचा- स्मकृतनियमेन तत्र यक्षिणोर्दुरित्वात् । नन्वत्र फर्मवद्भावस्यैव दौर्लभ्यम् । तथाहि-क- मस्वभावकानां कर्मस्थक्रियाणां च कर्मवद्भावः क्रिया. 'भावयोच परिस्पन्दतद्विरहान्यतरविशिष्टसाधनसाध्यत्वानेद- व्यवहारः । गणनं च संख्यानिमित्तः परिच्छेदो ज्ञा- नविशेषात्मकः कर्तरि वर्तते न तु कर्मणीति चेत् न । भागशो व्यवस्थापने ऽपि गणयतितते । भागो जतिष्ठमानङ्गणं गोपालको ऽवस्थापयति । तत्रानुकूलत्वाद्गणस्यैव कर्तृत्वविव- क्षायां कर्मस्थभावकत्वात्कर्मवद्भावप्रसक्तः । अत्र विवरणकारा:-पुच्छशब्दस्याणी कर्मत्वेऽप्येतत्सूत्रस्य न तत्र प्रदत्तिरिति भाष्यकैपटग्रन्थावभ्युपगम्यवादमात्रं वस्तु- गत्पा पुच्छशब्दस्य तत्कर्मकक्रियायामवृत्रनुभवाविरोधात् । अत एवं णेरिति सामान्यग्रहणे ऽपि पुच्छभाण्डा- दिणिडो न ग्रहणम् । अणौ कर्मणो ऽसम्भवादिति हरदत्ते- नाप्युक्तमित्याहुः । अथाणौ कर्मणो णौ कर्मत्वे आत्मनेपदं यथा स्यात् गौ कर्मणो णौ कर्तृत्वे मा भूदित्येतदर्थमिदं सूत्रमिति चेद न । अवाप्यात्मनेपदस्येष्ठत्वात् । नित्यत्वाणिचः केवलानांचुरादीनां प्रयोगाभावादणौ कर्मणो ऽसम्भवापचेरिति हेतुमणिचो ग्रहण- म् । अणाविति प्रतिषेधो ऽपि तस्यैव प्रत्यासत्या न्याय्यः इत्यहेतुमण्णौ गणस्य कर्मत्वं हेतुमण्णी कर्तृत्वमिति प्रकृतम्रो. गाप्यात्मनेपदस्य दुरित्वात् ।

·- - तृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २ । नन्वनिर्दिएविषयस्य प्रतिषेधस्य विधातुमशस्यत्वात् अ. नाध्याने इति प्रतिपेधार्थ सर्व सूत्रमारभ्यते । स्मरति वनगुल्म कोकिलः स्मरययेनं वनगुल्मः स्वयमेवेत्यत्रात्मनेपदं मा भू. दिति चेत् । न । कर्तृस्वभावकत्वादन कर्मवद्भावस्प प्रसत्य- भावात् इति प्राप्ते सिद्धान्तः- कर्मस्थभावकपूक्तरीत्या कर्मबद्भावेन सिद्धावपि कई स्थभावकेष्वात्मनेपदविधानार्थ मूत्रम् । तथाहि-रुहिर्गतिविशेप- वचन इति "यद्धितुपरं छन्दसि" इत्यत्र वक्ष्यति भाष्यकृत् । नच न्यग्भावरूपस्य फलस्यावापि कर्मस्थत्वमस्त्येवेति वाच्यम्। तस्य फलवाभावात् । तदुक्तं वाक्यपदीये- विशेपदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता । क्रियाव्यवस्था वन्येपां शब्दरेव प्रकल्पिता ।। इति । अतः क्रियाकृतविशेपदर्शनेन शब्दार्थानुसारेण वा क्रिया- यास्तास्थ्यं व्यवतिष्ठते । अतः पच्यादिधातूनां क्रिया कर्मस्या विलित्त्यादिमत्तया तण्डुलादेरुपलम्भात् । क्रियानि- त्तावपि यत्र तत्कृतो विशेपः कर्मण्युपलभ्यते तत्रैव क्रियायाः फर्मस्थत्वम् । जानातीत्पादौ तु न तथेति स्पष्टमेव । आरोहती- त्यत्राप्युपरिंगमनानुकूलव्यापार एव धात्वर्थो न तु हस्स्यादि- न्यम्भावानुकूलः । उपरि गच्छयामित्येव हुपदेशो न तु हस्तिनो न्यग्भावो भवविति । अत एव भूमिष्ठे शाखां नमयत्यारोहतीति न प्रयोगः । तस्मादारोहत्यादीनां कर्मस्थभावकत्वाभावात्तत्रा- त्मनेपदमनेन विधीयते । तथाहि आरोहन्ति हस्तिन हस्तिपकाः । न्यग् भावयन्ती- त्यर्थः । ततो हस्तिपकव्यापारपरित्यागे आरोहति हस्ती। न्यम् भवतीत्यर्थः ।

·७२८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याय तदुक्तं हरिणा- निवृत्तप्रेपणं कर्म स्वक्रियावयचे स्थितम् । निवर्तमाने कर्मत्वे स्वे कर्तृत्वे ऽवतिष्ठते ।। इति । निवृत्तपणं कठव्यापारजन्यफलाश्रयत्वेनाविवक्षितम् । स्वनिष्ठे विशिष्टक्रियावच्छेदकतया क्रियावयवे फलात्मके स्थितं स्वातन्त्र्येण विवक्षितम् । तादृशसमभिव्याहारे फलस्यैव क्रियात्वात् तदाश्रयस्य कर्तृत्वं विशिष्टव्यापारस्यानाक्रियात्वात्त. दाश्रयस्य न कर्तृत्वम् । विशिष्टपरत्वे तु व्यापारस्यैव क्रिया- स्वात्फलाश्रयस्य कर्मत्वमेवेत्यर्थः । ततो निवृत्तपेपणणिचि आरोहयन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः। आरोहयन्तीयर्थः । पुनर्ण्यर्थ- त्यागे आरोहयते हस्ती । न्यग्भवतीत्यर्थः । तदुक्तम्- न्यग्भावनं न्यग्भवनं रुही शुद्ध प्रतीयते न्यग्भावनं न्यग्भवनं ण्यन्ते ऽपि प्रतिपद्यते ॥ अवस्थां पञ्चमीमाह ण्यन्तं तत्कर्मकर्तरि । निवृत्तमेपणाद्धातोः प्राकृते ऽर्थे णिजुच्यते ।। यद्यपि प्रथमकक्षाया फलावच्छिन्नव्यापारमतीत्या न्य- ग्भवनमपि प्रतीयते एव, तथा ऽपि विशेष्यत्वं न्यग्भावनस्यैः वेसर्थः । ततः शुद्ध एव व्यापारांशपरित्यागे न्यग्भवनमेव प्रती- यते इति द्वितीयकक्षा । ततो ण्यन्ते प्रथमकक्षावदेव न्यग्भावनं बुध्यते इति तृतीयकक्षा, अयं तु विशेष:-शुद्धे उभयमपि रुहेर- थः, ण्यन्ते तु रुहेय॑म्भवनं णिचश्व व्यापारो ऽर्थ इति । ततो णिजयव्यापारविवक्षायां द्वितीयकक्षावदेव चतुर्थकक्षा । अत्र शुद्धण्यन्ते न्यग्भावनं शत्या प्रतीयते न्यग्भवनं तु लक्षणयेति ·तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् । २ । ७२९ विवेकः । प्राकृते ऽर्थ इत्यस्य शक्पलक्ष्योभयसाधारणे प्रकृति- सम्बन्धिनीत्यर्थ इति केचित् । - निवृत्तपणात्मयोज्यमात्राभिधायिनः प्राकृते प्रकृतिवाध्ये इति तु विवरणकाराः। तेपामयम्भाव:---फलावच्छिन्नव्यापारे धातुशक्तिस्वीकारे फलमात्रबोधो लक्षणयैव । विशिष्टवाचकानां विशेषणमात्रपरत्वे लक्षणाया एव स्वीकारान् । फले व्यापारे च खण्डश- क्तिस्वीकारे तु तात्पर्यविरहात च्यापारानवबोधे फलमतीतिः शत्वति । यदि तु एकोचारणान्तर्भावेनैव खण्डशक्तर्वाच्यतया प्रत्येफरूपेण बोधने लक्षणव, अत एव पुष्पवन्तादिपदाच्च- न्द्रत्वसूर्यत्वान्यतरमात्रकारको योघो लक्षणयैवेति सिद्धान्तः इति नव्यरीतिराधीयते, तदा न्यग्भवनबोधो लक्षणयैवे. ति योध्यम् । स्पादेतत् । कक्षाचतुष्टयस्यैवोक्तत्वात्पञ्चमी अवस्था क- यमिति चेत् । अत्राहुः-उक्तरीत्या चतुष्टपबोधे सतः प्रकृतमूत्रेणात्म- नेपदं मतिपायते इति व्युत्पत्तिक्रमापेक्षया पश्चमत्वम्, प्रयो- गाई तु कक्षाचतुष्टयमेवेति केचित् । कौस्तुभकृतस्तु विशिष्टवाचकयोः शुद्धण्यन्तयोर्वाच्यावंशी वाचकभेदाद् देवा गणयित्वा तृतीयकक्षायामवस्थाचतुष्टयं च. तुर्धकक्षायां पञ्चम्यवस्थेति विवक्षितमित्याहुः। एवं विषयत्वापत्त्युपसर्जनविपयत्वापादनार्थी शिः पश्य- न्ति भवं भक्ताः। चाक्षुपविषयं कुर्वन्तीत्यर्थः । भक्तव्यापारयागे पश्यति भवः । चाक्षुषविपयो भवतीत्यर्थः । अयं तु विशेषः-लुना- त्यादेनिवृत्तमेपणाद्वितीयकक्षायां फर्मस्थभावक्रियत्वात्कर्मवद्भाव- . ९२ ·७२८ व्याकरणसिद्वान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये तदुक्तं हरिणा- निवृत्तपणं फर्म स्वक्रियावयवे स्थितम् । निवर्तमाने कर्मत्वे स्वे कर्तृत्वे ऽवतिष्ठते ॥ इति । निवृत्तपणं कर्तव्यापारजन्यफलाश्रयत्वेनाविवक्षितम् । स्वनिष्ठे विशिष्टक्रियावच्छेदकतया क्रियावयवे फलात्मक स्थितं सातन्त्र्येण विवक्षितम् । तादृशसमभिव्याहारे फलस्यैव क्रियात्वात् तदाश्रयस्य कर्तृत्वं विशिष्टपापारस्यानाक्रियात्वात्त- दाश्रयस्य न कर्तृत्वम् । विशिष्टपरत्वे तु व्यापारस्यैव क्रिया- स्वात्फलाश्रयस्य कर्मत्वमेवेत्यर्थः । ततो निवृत्तपणणिचि आरोहयन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः। आरोहयन्तीयर्थः । पुनर्व्यर्थ त्यागे आरोहयते हस्ती । न्यग्भवतीत्यर्थः । तदुक्तम्- न्यग्भावनं न्यग्भवन रुही शुद्ध प्रतीयते न्यग्भावन न्यग्भवनं ज्यन्ते ऽपि प्रतिपद्यते ।। अवस्था पञ्चमीमाह ण्यन्तं तत्कर्मकरि । निवृत्तषणादावोः प्राकृते ऽर्थे णिजुच्यते ।। यद्यपि प्रथमकक्षाया फलावच्छिन्नव्यापारमतीत्या न्य- ग्भवनमपि प्रतीयते एव, तथा ऽपि विशेष्यत्वं न्यग्भावनस्यै- वेसर्थः । ततः शुद्ध एव व्यापाराशपरित्यागे न्यग्भवनमेव प्रती- यते इति द्वितीयकक्षा । ततो ण्यन्ते प्रथमकक्षावदेव न्यग्भावन युध्यते इति तृतीयकक्षा, अय तु विशेषः-शुद्ध उभयमपि रुहेर- र्थः, ण्यन्ते तु रुहेयग्भवनं णिचश्व व्यापारो ऽर्थ इति । ततो णिजव्यापारविवक्षाया द्वितीयकक्षावदेव चतुर्थकक्षा । अत्र शुद्धण्यन्ते न्यग्भावनं शक्त्या प्रतीयते न्यग्भवन तु लक्षणयेति ·. तृतीपपादे आत्मनेपदाहिकम् । २। ७२९ विवेकः । प्राकते ऽर्थ इत्यस्य शक्पलक्ष्योभयसाधारणे प्रकति. सम्बन्धिनीत्यर्य इति केचित् ।। निस्चमेपणात्मयोज्यमात्राभिधायिनः प्राकृते प्रकृतियाध्ये इति तु विवरणकाराः। तेपामयम्भावः-फलावच्छिन्नव्यापारे धातुशक्तिस्वीकारे फलमानयोधो लक्षणव । विशिष्टवाचकानां विशेषणपानपरत्वे लक्षणाया एष स्वीकारान् । फले व्यापारे च खण्डश- क्तिस्वीकारे तु तात्पर्यविरहान व्यापारानवयोधे फलमतीतिः शक्त्यैवेति । यदि तु एकोपारणान्तर्भावेनैव खण्डशक्तर्वाच्यतया प्रत्येकरूपेण बोधने लक्षणव, अत एव पुष्पवन्तादिपदाच- न्द्रत्वमूर्यत्वान्यतरमात्रकारको पोधो लक्षणयैवेति सिद्धान्तः इति नव्यरीतिराधीयते, तदा न्यग्भवनवोधो लक्षणपैवे. ति बोध्यम् । स्पादेवन् । कक्षाचतएपस्वोक्तत्वात्पञ्चमी अवस्था क- थमिति चेत् । अत्राहुः-उक्तरीत्या चतुष्टपयोघे सतः प्रकृतम्त्रेणात्म- नेपदं प्रतिपाद्यते इति व्युरपतिक्रमापेक्षपा पञ्चमत्वम्, प्रपो. गाई तु कक्षाचतुष्टयमेवेति कचित् । कौस्तुभकृतस्तु विशिष्टवाचकयोः शुद्धण्यन्तपोच्यावंगी वाचकभेदाद् देवा गणयित्वा हतीयकक्षायामवस्थाचतुष्टयं प. तुर्षकक्षायां पञ्चम्यवस्थेति विवसितमित्याहुः । एवं विषयत्वापत्त्युपसर्ननविषयत्वापादना! शिः पश्य- न्ति भवं भक्ताः । चाक्षुपविषयं कुर्वन्तीत्यर्थः । भक्तव्यापारयाने पश्यति भवः । चाक्षुपविषयो भवतीत्यर्थः । अयं तु विशेषः सना- स्पादेनिवृत्तमेपणदितीपकक्षायां कर्मस्यभावक्रिपत्ताकर्मवाव ·७३. व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये प्रवृत्तिः, न त्वत्रोभयति । तया च वृत्तिः-रुहिः कर्तृस्थक्रियः दृशिः कर्टस्थभाव इति । तब मागेव व्याख्यातम् । ततः पश्यन्तं प्रेरयतीति णिचि दर्शयन्ति अचं मक्ताः। प्रथमकक्षावदर्थः । पुन- पर्यस्याविवक्षायां दर्शयते भवः। द्वितीयकक्षावदर्थः । प्रकृतम्- प्रेण त्वात्मनेपदमिति दिक् । अत्र दीक्षिता:-एवं वर्णयतां फैपटादीनां प्रकृतसूत्रभा. ध्यवार्तिकग्रन्यविरोध: आरोहयमाणो हस्ती स्थलमारोहयति मनुष्यानित्यत्रातिव्याप्तिशङ्कायां मनुष्यानिति कर्मान्तरसद्भावा- प्रेति हि प्रथमे प्रघट्टके "कर्मकर्तृत्वात्सिद्धम् इति शङ्कायां "यक्: चिणोनिवरयर्थम्" इति द्वितीये "कर्तृस्थभावकार्यम्" इति तृतीये स्थितम् । तत्रायो विरुद्धः । मनुष्याणामणो कर्तृत्वात् । मनुष्यस्थलयोरणी कर्तृकर्मणोरेवेह कर्मतया तदतिरिक्तकर्मा- भावादात्मनेपदस्य दुरित्वात् । द्वितीयोऽपि विरुद्धः । तदुक्त- रीत्या कर्मवद्धावस्यैवाभावात् । “कर्मवदकर्मकाणाम्" इति हि वार्तिकम् । अत एव न तृतीयो ऽपि । तथा चोद्देश्य- विस्मृतिरेवापततीति महानयं महतामपि प्रमादः । किश्च कर्मान्तरनिवृत्तिपरवाक्यस्य निष्फलत्वमेव स्या- द उदाहरणदौर्लभ्यात् । नाणौ ये कर्तृकर्मणी तद्भिनं कर्म गौ सम्भवति यदनेन व्यावत्यैतेति । तत्र केचिदाहुः-प्रथममघट्टके तावन्मनुष्यानिति कर्मणः सवान्नातिव्याप्तिरित्यस्य हरदत्तादिभिरुक्तत्वेऽपि कैयटेनानु- तत्वात् । स्थलरूपस्य कर्मणः सचानातिव्याप्तिरित्येव तदभि- मायाद । वार्तिककाराभिमतं नियमार्थत्वं दूषयित्वा सूत्रस्य विध्यर्थत्वव्यवस्थापनपरभाष्यानुसारिणः कैयटस्य द्वितीय- बट्टकबार्तिकविरोधस्याकिभिरत्वात् । कर्तृस्यभावक्रियेषु सू- ·तृतीयपाद आत्मनेपदाहिकम् ।२। ७३१ अस्प विध्यर्थतायास्त्वयाऽपि स्वीकाराचान तृतीयः । तृतीय- भट्टकभाष्यानुसारेणैव कैयटेन तथाऽर्थस्य वर्णितत्वात् एवं बदतः स्वस्यैवोद्देश्यविस्मरणात् । तदयं निष्कर्षः-कर्तृस्थक्रियार्थ सूत्रारम्भ इत्येव हि भाष्य- काराभिमायो न तु याशस्थले कर्म कर्ता कर्तृस्थक्रियश्च धा. तुस्तत्रैवैतत्सूत्रप्रवृत्तिरित्येतस्पर्यन्तमपि । मानाभावात् । कैयट- व्याख्याने तु 'दर्शयते भृत्यावाजा'इत्युदाहरणस्य तात्पर्यग्राहक- स्वात् ।नच कर्मकर्तृत्वास्सिद्धमिति शङ्कितत्वादकर्मकमेवोदाहरण- मिति वाच्यम् । तस्य लावयते केदार इत्येतन्मात्रविषयकत्वात् । अन्यथा स्मरयत्येनं वनगुल्मः स्वयमेवेति मत्युदाहरणम- सातं स्यात् । यत्तु कैयटादिभिरुक्तं कर्मेह न विवक्षितम् । अत्र अनमिति कर्मणः सत्त्वात् कर्मवदकर्मकाणामिति वचनात् कर्मवद्भावस्य प्राप्तिास्ति । न वेतत्सूत्रेणात्मनेपदस्य फर्मान्तरसद्भावात् । त- स्पास्मरयति वनगुल्मः स्वयमेवेति प्रदर्शनीयम् । स्म आध्याने घटादिः । उत्कण्ठापूर्वकस्मृती विषयो भवतीत्यर्थः । यस च्याख्यातं गभीरायां नयां घोष इत्पत्र गभीरनदीपदार्य- योरभेदबोधानन्तरं तीरलक्षणायामपि प्रायमिकबोधमादाय गभीरपदसार्थक्यवदिहाप्यध्यारोपितप्रेषणपक्षे द्वितीयकक्षा कर्मण्यन्विते ततो णिजस्येव कर्मणो ऽपि परित्यागे णिच: कर्मपदस्य च प्राथमिकबोधमादाय कयश्चित्सार्थक्यं स्व- माप्यसम्बन्धो लक्षणेत्यभ्युपगमात् । झाप्यस्य चेह विशिष्ट- वाक्यार्थरूपत्वात् । एषैत्र चार्यवादः प्राशस्त्यलक्षणाया गतिः । स एष सिद्धानां व्याख्योपायः । स्वाधीने तु शब्दमयोगे कर्मविनिर्मुक्तक्षेत्र प्रयोक्तुमुचितम् । तदभ्युपगम्य वादमात्रम् बा- ·७३२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये सिंकमतानुसारेणोक्तत्वात् । सूत्रशेपे कैयटेनोक्तरीत्या कर्मवि. पक्षायां स्वयमेन प्रतिपादितत्वात् । एतेन कर्मकर्तरि मूलोदाहरणानि कर्मवद्भावस्तु कर्तृस्थ- भावक्रियत्वाग्नेति सिद्धान्तशरीरं भाष्यवृत्यादिनिष्कर्षे स्थित- मिति निरस्तम् । अर्मकमात्रपरत्वे मानाभावस्योक्तत्वात् । कर्मषद्भावाविषये कर्तृस्थभावादाविव तथाविधे सकर्मके ऽपि प्रवृत्तौ वाधकाभावात् । एतेन गभीरायाम् इत्यादिकमप्यपास्तम् । तद्वाक्पे गभी- रपदस्प जनितान्वयबोधतया प्रकृतवाक्ये च त्वदीत्या कर्मणो ऽन्वयबोधानुपधानेन वैषम्यात् । यवध्यारोपितपेषणपक्षे द्वितीयकक्षायां कर्मान्वय इति । तदसत् । वाक्यान्तरे ऽन्वितत्वे ऽपि तद्वाक्ये ऽन्वितत्वं विना सार्थक्याभावात् । णिचस्तु स्वार्थिकत्वेनाप्युपपया न वैयध्यमिति वैषम्पम् ।वाक्यान्तरेषु सर्ववाक्यानामन्वितत्वाद्वाक्प- विशेषे ऽनन्वितपदोपादानापत्त्यातिप्रसञ्जकत्वाच्च । अर्थवाद- स्थले तु "वायु क्षेपिष्ठा देवता" इत्पादौ अर्थस्याबाधितत्वेन शक्यार्थज्ञानजन्यशाग्दविपयाभूतक्षेपिष्ठत्वगुणको वायुः स्व- दैवत्यकर्मजन्यफलं शीघ्रं प्रयच्छतीत्येवंरूपवाक्यार्थसम्ब- न्धादेव स्तुतिरूपं प्राशस्त्यं लक्ष्यते । यजमानः प्रस्तर इत्यादी तु यथाश्रुतस्य बाधात् गोण्या यजमानकार्यकारित्वसजाती यकार्यकारी प्रस्तर इति शान्दे जाते तदन्तरं स्वकार्यकर्ट- पवाक्यार्थसम्बन्धात्माशस्त्यं लक्ष्यते । न त्वनन्वितश्रूयमाण- पदार्थकस्यैव वाक्यार्थस्य तदिति न किञ्चिदेतत् । स्थादेतत् । एवं सत्यध्यारोपितमेपणपसद्वितीयकक्षायाम- प्पात्मनेपदमेव भवतीति पर्यवसाने लावयति केदारो देवद- ·नैव तद्वारणात् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपका इत्यम्पन्वार- छमितिकर्मणः सत्वात् । नचारोहन्ति स्थलं मनुष्या इत्यण्यन्ता वस्थामादायाऽतिप्रसङ्ग एवेति वाच्यम् । तस्यामवस्थायां यत्कर्म स्थलरूपं तस्योक्तःपन्तावस्थायां कर्तृत्वविरहानृतीयवाक्या. तृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २। ७३३ नेत्पत्र परस्मैपदं कैयटेनैव प्रयुज्यमानमसातं स्यादिति । अत्राहुः लेखकप्रमादादेव तथा पाठ इति । यत्तु विवरणकारैरुक्तं णाचेद्ग्रहणं समानक्रियार्थम् । , नचाण्यन्तेन समानक्रियत्वं ण्यन्तस्येत्यात्मनेपदं न कृतमि- ति, तद्वक्ष्यमाणहरदत्तग्रन्धश्रद्धाजाड्यमात्रप्रयुक्तत्वादुपेक्ष्यमिति । अधिकमग्रे वक्ष्यामः । यत्तूक्तं कर्मान्तरनिवृत्तिपरवाक्यस्य व्यावत्यै नास्तीति । तदसत् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । आरोहयमाणो हस्ती स्थलमारोहयति मनुष्यानित्यस्य वार्तिकभाष्यकाराभ्या- मेव व्यावयत्वोत्या तदभावकथनस्य साहसमानत्वात् । अयं तु विशेष:-वार्तिकता यथाश्रुतसूत्रार्थमादाय "णे- रात्मनेपदविधाने अण्पन्तस्य कर्मणस्तत्रोपलब्धिरितरथा हि सर्वप्रसङ्गः" इति हि वचनमारब्धम् । अण्यन्तस्य यत्कर्म यदाण्यन्ते तदेव कर्म भवति तदाऽऽत्मनेपदमिति तदर्थः । भाष्यकता तु पूर्वोपन्यस्तफैयटोक्तरीत्या ऽवान्तरवाक्यभेदमाश्रित्य सूत्रा- सरैरेव तत्रातिव्याप्तिारितति । नच णौ ये कर्तृकर्मणी तदन्य- कर्मव्यवच्छेदे तात्पर्यस्य कैयटेनोक्तत्वाद्, अत्र च आरोहन्ति स्थलं मनुष्या इत्यणौ कर्तृकर्मणोरेव मनुष्यस्थलयोर्ण्यन्ते कर्म त्वात्स्यादेवात्मनेपदमिति चेत् । न । आरोहन्ति हस्तिनं हस्ति- पका इत्यत्राऽणी कर्तृकर्मभ्यां इस्तिहस्तिपकाभ्याम् अन्यस्य स्थ- ·७३६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये थताऽवच्छेदकं धात्वयों वा भवति तस्मादात्मनेपदम् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपका इत्यत्र हि धात्वर्यत्वावच्छेदकं न्पग्भवनम् , स्थलमारोहयति मनुष्यानित्यत्र तु न्यग्भवनानुकूलो यो मनुष्य- निष्ठव्यापारस्तदनुकूलव्यापारश्च णिजः। तथा च न्यग्भवने स्थलस्य तदनुकूलव्यापारेच मनुष्याणां अन्वये स्थलनिष्ठं यन्य- गभवनं तदनुकूलव्यापारवान्हस्तीति धीः । तत्र न्यग्भवनं ण्य- न्तधात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकमेव भवति नतु धात्वर्यतावच्छे. दकंधात्वर्थो वा । व्यापारद्वयस्यैव क्रमेण तथात्वादिति नातिप्र- सरा चरमकक्षायामकर्मकतयाधात्वर्थतावच्छेदकममसिद्धमिति धात्वों वेत्युक्तम् । नच दर्शयते राजा भृत्यानित्येतत्संग्रहो न स्याद्धात्वर्थतावच्छेदकत्वाभावाविषयत्वापरयुपसर्जनविषयत्वा- पादनं हि पश्यन्ति भृत्या राजानमित्यत्र शेरर्थः । प्रेषणा- न्तरारोपे तु विषयत्वापत्यनुकूलो यो मृत्यनिष्ठो व्या- पारश्चक्षुः संयोगादिस्तनुकूलो यो व्यापारश्चक्षुःसंयोगादेरनुकू- लदेशावस्थानादिस्तदाश्रयो राजेत्यन्वयबोधः । विषयत्वाप- चौ राजनिष्ठत्वमर्थाद् गृह्यते, . तत्र च चक्षुःसंयोगा- दिरेव ण्यन्तधात्वर्थतावच्छेदको न तु विषयत्वापत्तिरिति वा- च्यम् ! ण्यन्तत्वाभावदशायां धात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयो यस्त- दन्यत्तित्वेनानवगम्यमानत्वे सति धात्वर्थे प्रकारत्वमात्रस्य साक्षात्परम्परासाधारणस्य धात्वर्यतावच्छेदकपदेन विवक्षि- तत्वात् । अत्र च विषयत्वापत्ते राजान्यावृत्तित्वेनानवगम्य- मानल्सच्चानातिव्यामिः । आरोहन्ति हस्तिनं इस्तुिपका इत्पत्र धात्वर्थतावच्छेदकन्पग्भवनाश्रयादस्तिनो ऽन्यस्मि- स्थले वृत्तित्वेन न्यग्भवनस्य स्थलमारोहयति मनुष्या. नित्यत्र प्रतीयमानतामातिमसा इति चेत् । न । प्रत्यासापा ·तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् । २ । हि यदन्तादात्मनेपदं यत्प्रतियोगिकाभावश्च कर्मोपलक्षणम् । यद- तत्वं च कर्तृविशेषणम् । सा णिज्ब्यक्तिरेका ग्राह्या इत्येतावन्मात्रे सिद्धे ण्यन्तत्वाभावदशायां धात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयो पत्र ण्यन्तावस्थायां णिजन्यापाराश्रयस्तत्र ण्यन्तादात्मनेपदं स्याद् इत्येव सूत्रार्थो यथोक्तस्थलेऽपि प्रसक्ते एर सिद्ध्यति, नतूक्त- तदन्पत्तित्वेनाप्रतीयमानपर्यन्तमिति ताशार्थलाभायोक्तरी- त्या द्वितीयवाक्यार्याश्रयणमावश्यकमिति तत एवोक्तार्थः सिध्य- ति इति भगवदभिप्रायात् । तस्माद् द्वितीयवाक्यार्थवलाद्यावान- र्थो विवक्षितः वाक्पैक्येऽपि स लभ्यते प्रत्यासत्त्येति साहसम् । तदयं भाष्यमतनिष्कर्षः-अण्यन्ते सति यत्र यौ किल फलव्यापारयोराश्रयौ ण्यन्ते तत्र तदन्यकर्मविरहस्तकर्मणः कर्तृता धातोः स्यात्तत आत्मनेपदमनाध्यानार्थकादिति । अमौ पन्या वार्तिकभाष्यकैयटमुखग्रन्याशयग्रन्थिगः । वृत्तिकारमते लयमर्थः-यन्तादात्मनेपदं स्यादनाध्या. ने अणी यत्कर्मेत्यस्य कर्मान्तरनित्तिरर्थः । व्याख्यान कैयटोक्तरीत्यैव । एतावास्तु विशेष:-तत्र णौ चेदि. त्यन्तेन कर्मान्तरनिवृत्तिलाभः, अत्र तु अणौ यत्कर्मेत्य- तावतैव । सामर्थ्याण्णेरिति सन्निहितत्वाच्च ण्यन्तावस्थाया- मेव, अणी कर्मणो णी कर्तृत्वविधानसिद्धिः । अणौ यत्कर्मेत्य- नुनादसामदेिवाणी कर्मस्वसिद्धेस्तत्रैव तद्विधानस्यानुपयो- गात् । कर्मपदं कर्ममात्रपरं नतु कर्तृकर्मोभयपरमिति । "णी चेद् इति तृतीयं वाक्यम् । अणौ यदित्यनुत्या अणी यत् प्रतिपाद्यं वस्तु णौ चेचदेव प्रतिपाद्यमित्यर्थः । गौचंद्रहणं समानक्रियार्थमिति वृत्तिग्रन्यस्वरसात् । स कर्नेति चतुर्थम् । अणौ यत्कर्म णौ चेत्स क.

·७३६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये यंताऽवच्छेदकं धात्वों वा भवति तस्मादात्मनेपदम् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपका इत्यत्र हि धात्वर्थत्वावच्छेदकं -पग्भवनम् , स्थलमारोहयति मनुष्यानित्यत्र तु न्यग्भवनानुकूलो यो मनुष्य- निष्ठव्यापारस्तदनुकूलव्यापारश्च णिजः। तथा च न्यम्भवने स्थलस्य तदनुकूलव्यापारेच मनुष्याणां अन्वये स्थलनिष्ठं यन्य. ग्भवनं तदनुकूलव्यापारवान्हस्तीति धीः । तत्र न्यग्भवनं प्य- न्तधात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकमेव भवति नतु धात्वर्थतावच्छ- दकंधात्वर्थो वा । व्यापारद्वयस्यैव क्रमेण तथात्वादिति नातिम- साः। चरमकक्षायामकर्मकतयाधात्वर्थतावच्छेदकमप्रसिद्धमिति धात्वर्थो वेत्युक्तम् । नच दर्शयते राजा भृत्यानित्येतत्संग्रहो न स्याद्धात्वर्थतावच्छेदकत्वाभावाद्विषयत्वापत्युपसर्जनविषयत्वा. पादनं हि पश्यन्ति भृत्या राजानमित्यत्र दृशेरर्थः । भेषणा- न्तरारोपे तु विषयत्वापत्यनुकूलो यो मृत्यनिष्ठो व्या- पारश्चक्षुः संयोगादिस्तनुकूलो यो व्यापारश्चक्षुःसंयोगादेरनुकू- लदेशावस्थानादिस्तदाश्रयो राजेत्यन्वयवोधः । विषयलाप- चौ राजनिष्ठत्वमर्थाद् गृहाते, . तत्र च' चक्षुःसंयोगा- दिरेव ण्यन्तधात्वर्थतावच्छेदको न तु विषयत्वापत्तिरिति वा- च्यम् । पन्तत्वाभावदशायां धात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयो यस्त- दन्यवृत्तित्वेनानवगम्यमानत्वे सति धात्वर्थे प्रकारत्वमात्रस्य साक्षात्परम्परासाधारणस्य धात्वर्यतावच्छेदकपदेन विवक्षि. तत्वात् । अत्र च विषयत्वापत्ते राजान्यावृत्तिवेनानवगम्य- मानलसत्वानातिव्याप्तिः । आरोहन्ति इस्तिनं हस्तिपका इत्यत्र धात्वर्थतावच्छेदकन्यग्भवनाश्रयादस्तिनो ऽन्यस्मि- नस्यले वृत्तित्वेन न्यग्भवनस्य स्थलमारोहयति मनुष्पा. नित्यत्र प्रतीयमानसानातिप्रसङ्ग इति चेत् । न । प्रत्यासस्या ·तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् ।२। तद्रहो वाक्यभेदेन कर्मान्तरनिवृत्तये ॥ तेनारोहन्ति हस्तिनं हस्तिपका। आरोहयमाणो इस्ती स्थलमारोहयत्ति मनुष्यान् इत्पत्र नात्मनेपदम्, मनुष्यरूपस्य कर्मान्तरस्य सत्वात् । यद्यपि भावकर्मणारात्मनेपदस्य सिद्धत्वाकर्तवैवानेन भवितव्यम् , तथा ऽप्पणौ यत् फर्म तस्मिन्नेव. कर्तरि यथा स्यात्, कर्जन्तरे मा भूदित्येवमर्थ कर्तेत्युक्तम् । तेन आरोहन्ति इस्तिनं हस्तिपकाः । तानारोहयति महामात्र इत्यत्र न । रुहेर्गसर्थत्वाद्धस्तिपकानां कर्मसंज्ञा । यधेवं कर्मा- न्तरसद्भावादेवात्र न भविष्यति । नैतदस्ति । अस्ति ह्यत्राणौ कर्मणो हस्तिनो णावपि कर्मवेनान्वयः । नचासति कर्तृत्वविधौ कर्मान्तरच्यावृत्तिलभ्यते । यद्वा प्रयोजकव्यापारे तात्पर्याद् यदा हस्तिपकाः कर्मत्वेनाविवक्षितास्तदेदं प्रत्युदा- हरणम् । अनाध्याने किम् । स्मरति वनगुल्म कोकिलः। स्मरयत्येनं कोकिलं पनगुल्मः । वृत्तौ धनगुल्मस्येति षष्ठी तु कर्मत्वोपलक्षणार्या । वनगुल्मस्य रमणीयत्वप्रतिपादनाक प्रयोजकत्वविवक्षायां णिच् । एनमिति धुद्धिस्थार्थत्वात्कोकिल- स्य कर्मसंज्ञा । एतदप्युपलक्षणं कर्मान्तरसत्त्वादेव प्राप्त्यभावा- व । तस्मात् कर्माविवक्षायां मत्युदाहरणं द्रष्टव्यमिति हरद. चानुसारी तदर्थः । अधिकमग्रे वक्ष्यामः । कौस्तुभकारास्तु व्याचख्युः-प्रेरित्येकं वाक्यम् । अर्थ:पूर्व- वत् । अणौ यत्कर्म णौ चेदिति द्वितीयम् । अणी या क्रिया सैत्र वेण्ण्यन्तेनोच्यते इति तदर्थः। "कर्तरि कर्मव्यतिहारे"इत्यादिवत् कर्मशब्दस्य क्रियापरत्वाश्रयणात् । स कर्तेति तृतीयम् । अणा- वित्यादेरनुत्या णिचप्रकृत्पर्य प्रति यत् कर्मकारकं स एव चे.

·७३८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये तेति तदर्पः । अनाध्यान इत्यपि प्रसग्यप्रतिपक्षपो परम वाक्यम् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । आरोहपते हस्ती सयमेव । सिश्वन्ति हस्तिनं इस्तिपकाः । सेचपते इस्ती सम. मेर ! पश्यन्ति भृत्या राजानम् दर्शयते राजा सयमेव । रिति किम् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः, आरोहयमाणो इस्ती साध्वारोहति । अणाविति किम् । गणपति गणं गो- पालका, गणपति गणः सयमेर । गणसंख्याने चुरादाबदन्तः। पतो लोपस्य स्थानिवसाम वृदिः । गण्यमांनी गणो यदा गणनक्रियायामानुलोम्यं प्रतिपयते तदा तयापार. मात्रहत्तेहेतुमणिच् । पुनर्नित्तपेपणदशा मत्युदाहरणम् । भावे गणः कर्म तत्रैव च कर्तेति नात्मनेपदम् । नापि कर्मवझा. पेन, कर्तस्पक्रिपत्वात् । संख्यानिमित्तकज्ञानविशेषात्पकस्य गणनस्य कर्तव हो।कर्मग्रहणं किम् । नाति दाण, ला- पति दा स्वपमेर । अण्पन्तास्याणां दास्प करणवात् । मापदरर्ण समानक्रियार्थम् । आरोदन्ति हस्तिनं इस्तिकाः । आराध्यमाणो हस्ती मीनान सेनयनि मृण । प्रपोज्यमपोनक- भावाने ऽपि क्रिपाद पा भूणिन् । मारयुपातक्रियायापेर पहा स्पादिस्पर्धात् । पयपि प्रयोग्पमपानकभावकियाभेदेऽ प्पनेनारमनेपदं शर्यत एर, तपाऽपि भापतिमेदमदमनाय से पनीति पातुभेदा प्रत्युदाना। भीतामात्रागेदयत: पर्पन संपत भायमान इनि नियामनपटम् गाना। पीना बारोदयमाणा भीत्या मानान सी मिल्यने । iseनिसासिनपरकर्षकत्तम् । पामग्रामपरम्पक पानम् । मारि- मनिगाह पर ना । -- ·-- तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् । २। तद्रहो वाक्यभेदेन कर्मान्तरनिवृत्तये ॥ तेनारोहन्ति इस्तिनं हस्तिपका। आरोदयमाणो इस्ती स्थलमारोहयति मनुष्यान् इत्यत्र नात्मनेपदम्, मनुष्यरूपस्य कर्मान्तरस्य सवाद । यद्यपि भावकर्मणोरात्मनेपदस्य सिद्धत्वाकर्तर्यवानेन भवितव्यम्, तथा ऽप्पणौ यत् कर्म तस्मिन्नेव. कर्तरि यथा स्यात् , कर्वन्तरे मा भूदित्येवमयं कर्तेत्युक्तम् । तेन आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । तानारोहयति महामात्र इत्यत्र न । रुहेर्गयर्थत्वाद्धस्तिपकानां कर्मसंज्ञा । यद्येवं कर्मा- न्तरसद्भावादेवात्र न भविष्यति । नैतदस्ति । अस्ति त्राणी कर्मणो हस्तिनो णावपि कर्मत्वेनान्वयः । नचासति कर्तृत्वविधौ कर्मान्तरव्यावृत्तिर्लभ्यते । यदा प्रयोजकव्यापारे तात्पर्याद् यदा हस्तिपकाः कर्मत्वेनाविवक्षितास्तदेदं प्रत्युदा- हरणम् । अनाध्याने किम् । स्मरति वनगुल्म कोकिलः । स्मरयत्येनं कोकिलं वनगुल्मः । वृत्तौ वनगुल्मस्येति पष्ठी तु कर्मत्वोपलक्षणार्या । वनगुल्पस्य रमणीयत्वप्रतिपादनाव प्रयोजकत्वविवक्षायां णिच् । एनमिति बुद्धिस्थार्थत्वात्कोकिल. स्प फर्मसंज्ञा । एतदप्युपलक्षणं कर्मान्तरसस्वादेव प्राप्त्यभावा- छ । तस्मात् कर्माविवक्षायां मत्युदाहरणं द्रष्टव्यमिति हरद. चानुसारी तदर्थः। अधिकमग्रे वक्ष्यामः । फौस्तुभकारास्तुच्याचख्युः-णेरित्येकं वाक्यम् । अर्थपूर्व- वत् । अणौ यत्कर्म णौ चेदिति द्वितीयम् । अणौ या क्रिया सैत्र चेन्ज्यन्तेनोच्यते इति तदर्थः। “कर्तरि कर्मव्यतिहारे"इत्यादिवत् कर्मशब्दस्य क्रियापरत्वाश्रयणात् । स कर्तेति तृतीयम् । अणा- वित्यादेरनुवृत्या णिच्मकृत्पर्थं प्रति यत् कर्मकारक स एव च ·७४० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये ज्यन्ते कर्तेत्यर्थः । शब्दाधिकाराश्रयणेन कर्मपदस्यात्र कार- कविशेषपरतया व्याख्यानात् । भाष्यवार्तिकयोरपि द्वितीय- वाक्यगतं कर्मपदं क्रियापरतयैव व्याख्येयम् । द्वितीय वाक्यमयोजनं तु अध्यारोपितपेषणपक्षे द्वितीयकक्षायों मा भू. त् । तत्र प्रेपणाधिक्यान्नातिव्याप्तिः । तृतीयवाक्यप्रयोजनं तु निम्सप्रेषणपक्षे तृतीयकक्षायां मा भूत् । तत्राणी कर्मत्वमे- व न तु कर्तृत्वमिति नातिव्याप्तिः । निवृत्तमेषणपक्षे चतुर्यक- क्षायां प्रथमकक्षामादाय तृतीयवाक्यार्थस्य द्वितीयकक्षामादाय च द्वितीयवाक्यार्थस्य समन्वयानातिव्याप्तिरिति । अत्रदं वक्तव्यम्-अध्यारोपितमेपणद्वितीयकक्षायामप्यात्म- नेपदस्य भाष्यकारैरभ्युपगमेन तद्वारणमनुपपनम् । एवं तृतीय- कक्षायामप्यन्याप्तिः । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपका इत्यत्र न्य- म्भवनावच्छिन्नव्यापारस्य आरोहयते हस्तीत्यत्र च स्यग्भ- बनमात्रस्य प्रतीत्या समानक्रियत्वाभावात् । आधिक्यमानं व्यवच्छिद्यते नतु न्यूनत्वमपीति । तन । प्रकृत्युपाचा या क्रिया सैव घेण्यन्तेनोच्येत इत्यतो न्यूनाधिक्यव्यवच्छेदस्सैर प्र- तीयमानत्वात् । प्रकृत्युपातक्रियात्वं विशेष्यतावच्छेदकी- कृत्य तदवच्छिन्नान्यधिगण्यन्तवाच्यलव्यवच्छेदस्येव तदर- च्छिन्ने ण्यन्तराच्यत्वस्यापि प्रतीतेः । एनकारार्यान्योन्या- मावमतियोगितावरच्छेदकधर्मस्य व्यवन्छेवधर्मप्रकारकबोपो वि- शेप्यतावच्छेदकतया च मानमिति नियमात् । अत एर 'पार्ष एव धनुर्धरः' इत्यादी पार्यान्यस्मिन्धनुर्दरत्वव्यवच्छेदः, पार्षे धनुर्दरतं च मतीयते । अन्यथा "पार्थो धनुर्दरो ना" इति संत्रयस्य तदाक्पार्थबोधादनिनिमसा इति सम्मदायः । यत्तु क्रियाया ·तृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २ । ७४१ स्यादेतत् । आरोहति हस्ती इत्यत्र निवृत्तप्रेषणद्वितीयक- क्षायां व्यग्भवनमात्रस्य प्रकृत्युपातक्रियावाद तदूपविशेष्यता- बच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रेण ण्यन्तवाच्यत्वप्रतीतावपि चरम- कक्षायामात्मनेपदं सुलभमेवेति उक्तविशेष्यतावच्छेदकावच्छि- नयावक्रियासाम्पस्थासम्भवादेव विवक्षानुपपत्तेरिति चेन्न । अध्यारोपितप्रेपणपक्षे द्वितीयकक्षायामप्यात्मनेपदस्य दुर्यारत्वा- त् । आरोहतीत्यत्रापि ण्यर्थस्यान्तर्भावपितुं शक्यतया आरो- हति हस्तिपकान् इस्ती इत्यत्र न्यग्भवनानुकूलहस्तिपकनिष्ठ- व्यापारानुकूलव्यापारवान् हस्तीति बोधस्य आरोहयति ह. स्तिपकान् हस्तीत्येतद्वाक्यजन्यबोधस्य च तुल्यतया ण्यन्ता- प्यन्तयोः समानक्रियत्वसाम्यात् । अध्यारोपितमेषणत्तीयक- क्षायामपि निवृत्तपणद्वितीयकक्षामादायैव क्रियासाम्योक्तेः । अणी कर्मणो णी कर्तृत्वं नास्ति प्रथमकक्षाकर्मणो हस्तिन एव तत्र कर्मत्वात् । हस्तिपकानामेवोभयत्र कर्तृत्वादिति ना. तिव्याप्तिरिति वैषम्यम् । इयं कक्षा न ग्रन्थकारैरुक्तेति चेन । न्यायाविशेष तस्याकिश्चित्करत्वात् । ण्यन्तसमानार्थकत्वमा. त्रस्य बहिर्भावचीजत्वे निवृत्तप्रेषणप्रथम द्वितीयपक्षयोरप्युच्छेदा- पत्तः अपिच ग्रन्थकारनोंक्तत्यसिद्धम्, शुद्धेऽपि णिजमन्त- भर्भाव्य बहुषु व्याख्यायमानत्वात् । अवस्था पञ्चमीमाह ण्यन्तं तत्कर्मकर्तरि । इति- वाक्यपदीये आरोहयते हस्तीत्यवस्थायाः पञ्चपीत्वस्य साक्षादेवोक्तत्वाच्च । पूर्वोक्तकुमष्टिव्याख्यानस्यानुपादेयत्वा- । तथा- न्यग्भावनं न्यग्भवन रुही शुद्ध प्रतीयते । इत्यत्र न्यग्भावनपदेन न्याभवनानुकूलव्यापारी न्य- ·७४२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये गमवनानुकूलव्यापारानुकुलब्यापारवेत्युभयमादाय कक्षाद्वयम- भिमतम् । ण्यन्तस्य पुनर्ण्यन्तस्य च न्यग्भावनपदे व्या- ख्यानात् । तथा चारोहन्ति इस्तिनं हस्तिपकाः हस्तिनिष्ठं यन्यग्मवनं तदनुकूलव्यापारवन्त इत्यर्थः इति प्रथमकक्षा । ततोऽन्त वितण्यर्थतायाम् आरोहति हस्तिपकान् हस्ती । न्यग्भवनानुकूलो यो हस्तिपकनिष्ठो व्यापारस्तदनुकूलव्या- पारवानित्यर्थ इति द्वितीया । ततो व्यापारद्वयस्याप्यविव क्षायाम् आरोहति हस्ती इत्यादिकं पूर्ववदिति मवति आरोहयते हस्ती इत्यात्मनेपदाही कक्षा पश्चमीति द्वितीयकक्षायामेव प्रे- पणनित्तिरित्यस्याभयोजकत्वात् । नन्वत्राणौ कर्मणो णौ कर्तृ- स्वाभावादेव नातिप्रसङ्गः । आरोहति हस्तिपकान् हस्ती आरो- इयति हस्तिपकान् हस्तीत्युभयत्रापि सत्त्वात् । नच यामवस्था- मादाय क्रियासाम्यं तत्कर्मण एव णौ कर्तृत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । अध्यारोपितमेषणपक्षीयकक्षायामन्याः । द्विती- यकक्षामादाय हि तत्र क्रियासाम्पम् तत्र त्वकर्मणोऽमसिद्धत्वा- द । निवृत्तप्रेषणतृतीयकक्षायां तु प्रथमकक्षामादाय क्रियासाम्ये ऽपि उक्ततृतीयवाक्यार्थानन्वयान्नातिव्याप्तिरिति स्पष्टमेव वै. पम्यात् । वृत्तिकारस्याप्ययमेवाभिप्रायः । आरोहयमाणो हस्ती स्थलमारोहयति हस्ती मनुष्यानित्येतद्याहत्यर्थ कर्मान्तरानिवृत्ते. स्तन व्याख्यातत्वात् । अन्यथा आरोहन्ति हस्तिनं इस्तिपका इयतदपेक्षया सत्र मेपणान्तरमतीत्या क्रियासाम्पामावादेवाति. असमानुपपत्तेः । गौचेद्रहणं समानक्रियार्थमिति तन्मतेऽपि स्वीकारात् । अयं तु विशेषः-रवन्मते अणौ यत्कर्म गौ वेदित्येतेन समान- । तन्मते तु गौचेदित्यनेन पूर्वानुचिप्तहितेनेति ।

·तृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २ । एतेन कर्मपदं क्रियापरमिति कायाकरग्रन्थे नोक्तमिति परास्तम् । उक्तरीत्या तु न्यग्भवनानुकूलव्यापारस्य आरोहति हस्ति- पकान् हस्तीत्यत्रेव स्थलमारोहयति मनुष्यानित्यत्रापि सवेन क्रियासाम्यसत्वादतिप्रसङ्गापत्तौ कर्मान्तरनिवृत्तिवाक्येन तद्वा. रणं सम्भवतीति । स्थलमित्यादिकर्मान्तराभावे तु अर्थादेव न्यम्भवन हस्तिनिष्ठतयैव गम्यते इति । एतेन समानक्रियत्वा. भावादध्यारोपितप्रेषणद्वितीयकक्षाया नात्मनेपदमिति वि- धरणग्रन्यो ऽपि चिन्त्यः । एतेनारोहन्ति हस्तिन हस्तिपकाः, तानारोहयति हस्तीत्यत्र मा भूदिति हरदत्तो ऽपि व्याख्या- तः । अध्यारोपितप्रेषणपक्षे द्वितीयकक्षायामपि यथाव्या- ख्यातनिवृत्तपणद्वितीयकक्षामादाय क्रियासाम्यस्य सत्वात् । एतेन निवृत्तपणपक्षे आद्यकक्षाद्वयस्य ण्यन्तत्वाभावात् तृती. यस्या तु हस्तिनः कर्तृत्वाभावाद, चतुझं तु कर्मान्वयात् अध्यारोपितप्रेषणपक्षे च द्वितीयकक्षायां समानक्रियत्वाभावात्, प्रथमायां च ण्यन्तत्वाभावाद, तृतीयस्यां च कर्मानन्वयात हरदत्तोक्तिरनुक्तसम्भवग्रस्तेति कौस्तुभोक्तमप्यपास्तम् । तस्मा. समानक्रियत्वाविवक्षायामपि अध्यारोपितमेपणद्वितीयकक्षाया. मात्मनेपदं दुर्वारमैवेति सिद्धम् । केचिनु कौस्तभोक्तार्थस्य सूत्रकाराभिमतत्वे "कर्मवत्क- मणा तुल्यक्रियः" इति सूत्रादनन्तर "णेरणावनाध्याने" इत्येव सूत्रं कुर्यात् । अना-याने समानधातावणी कर्मणा तुल्यक्रियो पन्तस्य कर्ता कर्मवदिति व्याख्याने तदभिमतार्थलाभाव । व. द्वीत्या कार्यातिदेशाश्रयणेनैव सि-या वदभिमतपूर्व विप्रतिषेध- ज्ञापनलेशाभावाच । कर्तृस्थभावक्रिया सूत्रारम्भ इत्यस्य तुल्य- .

·७४४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याय स्वात् । यचिणोश्च कर्मस्थभावक्रियेष्विव कर्तृस्थभावकिपेवपि विशेषवचनेनैव वारणीयत्वात् । किञ्च आरोहयमाणो हस्ती पर्व- तमारोहयति इति निवृत्तप्रेषणतृतीयकक्षायामप्यात्मनेपदं स्यात् प्रथमकक्षामादाय क्रियासाम्यस्य, आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपका इत्यणौ कर्मणो हस्तिनः कर्तृत्वस्य च सत्त्वात् । कर्मान्तरनि- वृत्तिवाक्यस्प स्वयाऽनभ्युपगमात् । नच या कक्षामादाय किया- साम्यं वकक्षायामेव पद कर्म तस्य णौ कर्तृत्व विवक्षितमिति वाच्यम् । असम्भवापत्तेः । निहत्तपणपक्षे द्वितीयकक्षामादाय क्रियासाम्यस्य प्रथमकक्षामादाय चाणौ कर्मणो णौ कर्तृत्वस्य स्वयमेव व्याख्यानात् । द्वितीयकक्षायां कर्मण एवामसिद्धत्वात् । नचेष्टापत्तिः । भाष्यकारादिमतविरुद्धत्वात् । यस्यामण्यन्ताव- स्थायां कर्मणो ण्यन्ते कर्तृत्वं तस्यामेव ये कई कर्मणी तदपकर्म- व्यवच्छेदै कर्मान्तरनितिवाक्यस्य तात्पर्यमिति व्यवस्थित वात् । दृचिकौस्तुभोभययते ऽषकर्मकाणामेवोदादरणवस्वी- कारात् इसाहुः। स्यादेतत् । आरोहन्ति इस्तिनं हस्तिपका इत्येतत्समाना. थिकायाम् आरोदयन्ति हसिन इस्तिपका इत्पस्यामपि निट- तमेपणकक्षायामात्मनेपदं स्यात् । आरोहति हस्तिपकान्ह- स्तीत्यणी कर्मणां इस्तिपकानां णो कर्तृत्वात् । तर ये कईकर्ष- णी तदतिरिक्तकाभावाच अध्यारोपितमेपणद्वितीयकक्षाविशे. पस्य दुर्वचत्वार इति चेत् । न क्रियासाम्यस्य माध्यमते ऽपि विवक्षितत्वाद । उक्त- प्यन्तनित्तप्रेपणकक्षायां च क्रियायो न्यूनत्वेन तदभावात् । अध्यारोपितमेपणदिनीयकसापांचोक्तोपाधिविशिष्टक्रियासाम्प- सम्वादात्मनेपदोपपचे पक्षपस्यापि परपहा पूक्ति- ·तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् । २। विशिष्टामावसहितस्य 'भारोहति हस्ती इत्येतदवस्थामादाय कि. यासाम्यस्य सत्त्वादात्मनेपदमुपपन्नम्। क्रियासाम्यं च हरदत्तो- करीत्यैव व्याख्येयम् । कैयटस्याप्यत्रैव तात्पर्यम् । समान- क्रियत्वं भाष्यकैयटसंमतमित्यस्य कौस्तुभकारणीकाराश्च । अयं तु विशेषा-तन्मते ऽध्यारोपितमेपणद्वितीयकक्षाया- मतियासिवारणाय तथोक्तम् । अस्माभिस्तु यथोक्तनिवृत्तप्रेषण तृतीयकक्षायामिति । अत एव विवरणकारैः णौचद्हणं - मानक्रियामविपत्पमिति तत्रोप-पस्तम् । एतेन तद्विवरणं पद- मारीश्रद्धाजाड्यपात्रमयुक्तमित्यपि निरस्तम् । उक्तरीत्या भाप्पादिसपतत्वात, परं स्वध्यारोपितपेपणद्वितीयकायाम् अ- ज्यन्तधात्वर्थक्रियासाम्यं नास्तीत्यंशे एव विवरणस्य चिन्त्यत्व. मिति रहस्यम् । अत एव भाष्यमते "कर्मवकर्मणा" इत्यनन्तरं पूर्वोक्तरी- स्या नैतत्सूत्रारम्भापत्ति । अध्यारोपितप्रेषणद्वितीयकक्षायामा. स्मनेपदानुपपचिपसङ्गात् । कौस्तुभमते तु तस्या अलक्ष्यतया तदोषः कैबिदुक्त इति वैषम्यम्। एतादृशभाप्यापिनायव्यवस्था- पनार्थमेव वृत्तिकता चतुर्थवाक्यार्थो व्याख्यातः 'दर्शयते राना भृत्यान्' इत्यत्र । तेनाप्यात्मनेपदोक्त्या भाष्यकृत्योर्मतैक्य- निर्णयात् । 'दर्शयते राजा मृत्यान् स्वयमेव इति चतुर्यकक्षाया भाष्यमते ऽपि लक्ष्यतया तदुदाहरणेनाध्यारोपितपेषणद्विती- यफसाया वृत्तिमते ऽज्यलक्ष्यत्तासिद्धः। ननु 'कर्मकर्तरित्यादि- वृतिग्रन्थस्तु वार्षिकमतानुसारेण, कर्तृस्थक्रियार्थम्' इत्यादित न्यो भाष्यवदत्यन्तायोगव्यच्छेदार्थको न वन्ययोगव्यवच्छ दार्थको न्यायसाम्यात् । 'गणयति गणः स्वयमेव' इति ग्रन्यो ऽपि वानिकमतानुसारेणैव । भाष्यकारैगिंग्रहणेन हेतुमण्णिच ।

·७४६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये एव ग्रहणाद । तत्राप्यात्मनेपदस्योदाहृतत्वात् । अत एव है. लाराजेनोक्तं गणयति गणः स्वयमेवेत्यत्र त्वात्मनेपदनिट त्यर्थ नियमार्थतया "णरणी"इति मूत्रं वार्चिककृता व्यवस्था. पितमिति । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः, आरोहयमाणो ह- स्ती भीतान्सेचयति मूत्रेणेति प्रत्युदाहरणस्य त्वयमर्थः-भीता मूत्रेण हस्तिनं सिञ्चन्ति इति प्रथमकक्षा । संयोगानुकूलद्रव- द्रव्यनिष्ठक्रियानुकूलव्यापारश्च सेकपदार्थः । हस्तिनिष्ठसयो- गानुकूला या मूत्ररूपद्रवद्रव्यनिष्ठक्रिया तदनुकूलव्यापारवन्त इत्यर्थः । ततो व्यर्थान्तर्भावे हस्ती भीतैर्मुत्रेण सिञ्चति । संयोगानुकूलद्रवद्रव्यक्रियानुकूलव्यापारानुकूलच्यापारवानित्य- र्थः । एतत्समानार्थायाम् अध्यारोपितमेपणद्वितीयकक्षायां हस्ती भीतैः सेचयते मूत्रेणेति । तत्रात्मनेपदं भवत्येव । गति- बुयादिसूत्रस्थानवकाशानीतानां फर्मत्वाभावात्कर्तरि तृतीया॥ भीस्म्योर्हेतुभये ६८। भयेति विस्मरणस्याप्युपलक्षणम् । आभ्यों ण्यन्ताभ्या- मात्मनेपदं प्रयोजकस्यैव तजनकत्वे । मुण्डो भीपयते । "भियो हेतुभये" इति पुक् । “विभेवेः" इति वैकल्पिकात्वपक्षे भा. पयते । पुग्विधावीकारपश्लेपादत्र तदभावः । जटिलो वि. स्मापयते । हेतुभये किम् कुश्चिकया भावयति, रूपेण पि. स्माययति । अत्र "नित्यं स्मयते" इति आत्वं न भवति । उक्तार्थकहेतुभयपदस्य तत्रानुत्तेः । यद्यपि हेतुव्यापारे णि- विधानं तस्यापि भयहेतुत्वं तथा ऽपि विशेषणसामर्यादातु. स्वरूपमेवान्यनिरपेक्षन्यात्वर्थप्रयोजक चेत्यर्थः । एतेन मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुं विस्माययनिति व्याख्यात.

·तृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २। ७४७ म् । विस्मापयन्निति पाठः प्रामादिकः । णिजन्तरेण चाचेत्यस्य करणार्थत्वमपहाय प्रयोज्यकठपरतया वा समाधेयः । गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने ६९ । ण्यन्ताभ्यामाभ्यां वञ्चनाभ्यामात्मनेपदम् । माणवक गर्द्धयते वश्चयते वा 1 प्रलम्भने किम् । श्वान गर्द्धयति । कुत्र- चिचस्वेच्छामुत्पादयतीत्यर्थः । अहिं वञ्चयति वर्जयतीत्यर्थः । लियः संमाननशाली- नीकरणयोश्च ७०। चकाराव मलम्भनग्रहणम्। लीङ्मश्लेपणे। दिवादिः। अहित प्रचादिः । द्वयोरप्युपादानम् ! निरनुबन्धकपरिभापाया "चाम- देवाह व्यड्ड्यो"इति डिस्करणज्ञाप्यतया मत्ययविपयकत्वात् । जटाभिरालापयते । पूजां मामोतीत्यर्थः । श्येनोवर्तिकामुल्लापय- से न्यकरोतीत्यर्थः । वालमुल्लापयते । वञ्चयतीत्यर्थः। "विभापा स्लीयते "इत्यात्वम् एतद्विषये नित्यं व्यवस्थितविपापात्वात् ।नच "लीयते इति श्यना निर्देशात् लीनातेरात्वं न स्यादिति वा. च्यम्। उभयार्थको निर्देशो ऽयमिति सिद्धान्तात् । संमाननादि. विति किम् । वालमुल्लापयति । आश्लेपयतीत्यर्थः । मिथ्योपपंदात् कृञोऽभ्यासे७१॥ ज्यन्तात्कृमो मिथ्योपपदादात्मनेपदं स्यात्पीनःपुन्ये । पदं मिथ्या कारयते । सापचारं स्वरादिदुष्टमसकृदुचारपतीत्यर्थः । कञ् अत्राफर्मक उच्चारणार्यः । ण्यन्तस्तु उच्चारणार्यः सकर्म- ·७४८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये कश्च। मिथ्येति किम् । पदं सुष्टु कारयति । पुनः किम् । पदं मिथ्या वाचयति । अभ्यासे किम् । सकृत्पदं मिथ्या कारयति । स्वरितत्रितः कत्रभि- प्राये क्रियाफले ७२ ॥ स्वरितेतो मितश्च धातोरात्मनेपदं स्यात् कर्तृगामिनि क्रियाफले । क्रियाफलमत्र यदुद्देशेन तरिक्रयामवृत्तिस्तत् । नत्व- वान्तरफलं यत्तद् । तदुक्तम्- यस्यार्यस्य प्रसिद्ध्यर्थमारभ्यन्ते पचादयः । सत् मधानं फलं तेषां न लामादि प्रयोजनम् ॥ सेन दक्षिणावेतनादिकमादाय नात्मनेपदम् । अत्र क्रिया- फलस्यातिरिक्तगामित्वविवक्षायामात्मनेपदमसाधु, न तु कर्तृगा- मित्वाविवक्षायाम् । अत एव कर्षभिमाये इति किम् कर्तृभि- अगामित्वे मा भूदिति व्यारूपात नतु कर्तृगामित्वाभाव इति । तेन मल्लीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरमणेत्पत्रात्मनेपद- मनर्थकमिति काव्यप्रकाशः साच्छते । अन्यया युतसंस्कृतावे. पान्तर्भावः स्पादिति प्रदीपकारादयः । यद्दतफलकामनया कर्म क्रियते तद्तमेव फलामिति नियमात् गयाथादं पितरि, जातेष्टिः पुत्रे स्वर्गपूतत्वे जनयतः । पातापित्रादिस्वर्गकामनाकृतं च पु. करणीयागादिकं मातापित्रादिसर्गजनकम् । "सर्गकामः" इ. स्पादी स्वपरसाधारणस्वर्गस्य फलस्वफल्पनात् । पजेतेत्यात्मनेपदं च क्रियाफलस्य कर्मनिष्ठतेऽपि कर्षभिमेतत्वमायण साध्विति লিঙ্কঃ নিগার ধাৰণাথ কলাখ ৰিাৱঘ যাক तत् तमिष्ठफलेपणात पुरुषान्वरे फलमनामस्तु इस्पंप ·तृतीयपाद आत्मनेपदाहिकम् । २॥ परपुत्रादिपूतत्वार्थमपि जातेप्थ्यादिकमस्तु यद्गतं फलं शास्त्र- देशितं तद्गतत्वेनैव फलकामना प्रयोनिकेत्यये "स्वर्मकाम" इति श्रुती स्वत्वस्यौत्सर्गिकत्वान्मातापित्रादिस्वर्गार्य पुष्क- रणीयागार्दिकरणविरोधः । दद्यादहरहः श्राद्धं पितृणां मी- तिमावहमित्यादौ परपित्रादिलामापत्तिः । आत्मनेपदमपि फल- स्य कर्तृगतस्वे एव साधु । कर्तारं चेत् क्रियाफलमभिपैति अभि- संबधातीति व्याख्यानात् । अत एवं कर्मभिप्रायक्रियाफलयो: सामानाधिकरण्यं सूत्रे सङ्गच्छते । अभिमायपदस्य विषयलक्ष- णायां गौरवाद । अत एव यजन्ति याजका इति मत्युदा मच तेषां वेतनमात्रे ऽभिमायः । सारे फले सत्येव वेतनमिति वेतनोपरागण फलाभिप्रायस्यापि सत्चात् । तस्मात्पराय पुष्क. रिणीयागमहादानादेशिष्टैरविगानेनाचरणात्स्वपरसाधारणस्त- गोदिकामः पुष्करणीयागादिकं कुर्यादिति विशिष्यैव भुतिः रणम्। फरप्पते इत्याहुः। कोचितु तदपेक्षया प्रयक्षविधेरेव शिष्टाचारवलात्सामा- न्यपरत्वावधारणादौत्सर्गिकस्वपरतावापो युक्तः । पितृभ्य . स्पादौ तु स्वपितृभ्य इत्यादिवचनान्तरैकवाक्यतया शिष्टाचा- रेण च संवन्धित्वेनौत्सर्गिकस्वपितृपरत्वमेवेति मणिकदुक्तं यु- क्तम् । आत्मनेपदमपि कर्तृभिप्रेते कले एव । विषयसप्तम्या क्रियाफलविषयके कभिमाये, अभिमेयते इति कर्म व्युत्पत्या वा उक्तापलामात् । अत एव दक्षिणायुपरागेणापि यजमानस्व- गर्गादेः कामत्वे यजन्ते याजका इति । दक्षिणादेरेच तयाते तु यनन्ति याजका इत्येवेति ग्रन्यकारैरुतम् । न विमुश्चन्ति सामय पाक्यार्येषु पदानि वः। यज्वलन्ति हि काष्ठानि तत् किं पाकं न कुर्वते ।।

·७५० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये इति कर्बन भिमायेऽप्यात्मनेपदस्य भट्टाचार्यः प्रयुक्तत्वा- चत्याहुः। केचित्तु इदमात्मनेपदं संविधानवृत्तिभ्यो भवति । पचते पाचयतीत्यर्थः । एवं यजते इत्यादि । धातूनामनेकार्थत्वात्मक- तिरेव यदा संविधाने वर्त्तते तदा तस्य घोतकमात्मनेपदं भवति, यदा तु प्रकृया न विहितं संविधानं तदा तदभिधानाय णिजुत्पद्यते पाचयतीति । यदा तु "णिचश्च"इतिण्यन्तादात्मनेपदं भवति तदा द्वितीये संविधाने ण्यन्तस्य वृत्तिः । यथा राजा पाचयते इति । कर्वभिमाये क्रियाफले इत्यनेन संविधानात्मक एव क्रियाविशेष उपलक्ष्यते । तदुक्तं वाक्यपदीये- क्रियामसत्तावाख्याता फैश्चित्स्वार्थपरार्थता । असती वाऽसती वाऽपि विवक्षितनिवन्धना ॥ केपाचित्कर्षभिप्राय णिचा सह विकल्प्यते । आत्मनेपदमन्येपा तदर्या प्रकृतिर्यथा ।। क्रीणीष्व पचते धत्ते चिनोति चिनुते ऽपि च । आप्तमयोगा दृश्यन्ते येषु ण्यर्थो ऽभिधीयते ॥ असतीवेत्यनेन कमलवनोद्घाटनं कुर्वते ये इत्यादयः - मार्यताः । तत्रापि स्वार्थताविवक्षापाः सम्भवात् । फेपाश्चिदि. ति श्लोकन ग्यर्थस्य वाचकं द्योतकं वाऽऽत्मनेपदमिति मतदयं संगृहीतम् । चिनोति चिनुते इति चिनोति चाययतीति क्रमेणा- र्थ इत्याहुः अत्रायं विवेका-पयर्थे आत्मनेपदामिति मते ऽपि संविधाने शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्स्वरितषित एव वन्ते नान्ये धातव इति. स्वरितविद्हणं भाप्ये प्रत्याख्यातम् । ये ऽपि स्वार्थ क्रिपारम्भे आत्मनेपदं परार्थक्रियार- ·सा . तृतीयपादें आत्मनेपदाह्निकम् । २। म्भे परस्मैपदम् । च स्वार्थपरार्थता विवक्षानि- मिचा लौकिकप्रयोगे स्वरितमिद्विपपैव नतु यातीत्यादि विपयेत्याहुः, तन्मते ऽपि स्वरितजिद्हणं प्रत्याख्यात- म् । इदं मतं क्रियामवृत्ताविति कारिकयोक्तम् । पञ्चभि. हलैः कृपतीत्यत्र "विभापोपपदेन प्रतीयमाने" इति पाक्षिक आत्मनेपदाभावः । स्वामिदासौ पचत इत्यत्र क्रियामात्रधि- वक्षायां परस्मैपदम् । स्वामिगतधर्मस्य दासे आरोपे त्वात्मनेपदं भवत्येवेति कैयटः। अपाद्वदः ७३ । पूर्वविपये आत्मनेपदम् । न्यायमपवदते । फभिमाये किम् । अपवदति। णिचश्च ७४। पूर्वविषये ण्यन्तादात्मनेपदम् । फटं कारयते । "कृत- श्मश्रुरपि श्मशूणि कारयति इति भाष्यं तु संविधानपक्षे, कई- गामित्वाविवक्षायां वा! अत्र कश्चिद् इदं चुरादिण्यन्ते न प्रवर्तते लक्षेः स्वरिते- श्वकरणात् । तदाह--- स्वरितेत्स्यावहिः क्यादौ लक्षिवैकश्चुरादिपु । इति- ध्याचष्ट । णिजभावपक्षे स्वरितेचं सार्थकमिति नोक्तार्थज्ञाप- कमिति चन्द्रः । लोः स्वरितवं निर्मूलमिति मैत्रेयः । तदे- तत्सर्व हरदत्तेनोक्तम् । एप विधिर्न चुरादिणिजन्तात्स्यादिति - ·७५२ व्याकरणसिदान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये कश्चन निश्चिनुते स्म । आप्तवचोन न किचन दृष्टम् । लायत: स्वरितवमनापम् । समुदाङ्भ्यो यमो ऽग्रन्थे ७५॥ , सर्व प्राग्वत् । नतु अन्यविषये। आरपूर्वकस्य विधानं सक- मैकार्थम । अकर्मकत्वे "आलो यमहनः" इत्येव सिद्धः। वीही- संयच्छते । भारमुद्यच्छते । वनमायच्छते । अग्रन्ये किम् । उद्यच्छति चिकित्सायां वैद्यः । अधिगमनपूर्वकमुधमनं धात्व- र्थः । चिकित्सामधिगन्तुमुघमं करोतीत्यर्थः । कभिमाये इत्येव । संयच्छति, उद्यच्छवि, आयच्छति । .. अनुपसर्गाज्ज्ञः ७६॥ माग्वत् । "अकर्मकाच"इवि सिदे सकर्मकार्यपारम्भः। गां मानीते । अनुपसर्गास्किम् । स्वर्ग न जानाति । इत्थं नृपः पूर्वमवालुलोचे ततो ऽनुजसे गमन सुतस्यैत्यत्र नृपेणेति वि- परिणामाकर्मणि लकारो बोध्यः । विभाषोपपदेन प्रतीयमाने ७७॥ उपपदमत्र समीपे श्रूयमाणं पदम् । तेन क्रियाफलस्य क. दंगामित्वातीतो स्तरितेत्मभृतिभ्यो वाऽऽत्मनेपदम् । उपपदन कईगले प्रतीते उक्तार्यानामप्रयोगादात्मनेपदस्यामासी अमा विभापेयम् । स्वं यज्ञं यजति यजते पा । एवमन्यत् । शेपाकर्तरि परस्मैपदम् ७८॥ आत्मनेपदनिमित्तहीनादातोः कर्तरि परस्मैपदं स्यात् ।

·मृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २। कर्मकर्तर्यपि परस्मेपदं स्यात् , सति तु कर्तृग्रहणे उत्तरत्र शेप- ग्रहणस्प कर्तृग्रहणस्य चानुवृत्ती सत्या शेपे कर्तरि परस्मैप. विधानात्कर्मकर्तरि न भवतीति चेत् । अत्र भाष्यं "कर्तरि कर्मव्यतिहारे" इत्यत्र 'कर्तरि' इत्यस्य मस्याख्यानात् तस्येहानुवृत्या फतेच यः फर्ता तत्र परस्मैपदं न तु कर्मकर्तरीति न दोप इति । अनुपराभ्यां कृञः ७९ यत्रार्थे आत्मनेपदमुक्तं तत्रापीदम् । अनुकरोति । पराकरोति । अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः ८०॥ "क्षि प्रेरणे" स्वरितेद् । अभिक्षिपतीत्यादि । एभ्यः किम् । आक्षिपते । कर्तरीत्येव ! अतिक्षिप्यते सूत्रम् । कर्मकर्त- यपि एवम् । प्राहहः ८१ यह प्रापणे। स्वरितेत् । प्रवहति । प्रास्किम् । आवरते । परेम॒पः ८२। मृष तितिक्षायाम् । स्वरितेत् । परिमृष्यति । परेः किम् । आमृप्यते । “परेः" इति योगविभागाद्दरपीदमिति केचित् । व्यापरिभ्यो रमः ८३॥ रमु क्रीडायाम् । अनुदात्तेत् । विरमतीत्यादि ।

·७५४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्यापे उपाच्च ८४॥ यद्यप्युपपूर्वो रमिनियत्तिविनाशार्थत्वादकर्मकः, तत्र च विभापाया वक्ष्यमाणत्वात् सकर्मकार्य कथमयमारम्भः, तथा- ऽप्यन्तर्भावितण्पर्यत्वात्सकर्मकत्वं वोध्यम् । यज्ञदत्तमुपरमति । स्परमपतीत्यर्थः। विभाषाऽकर्मकात् ८५॥ उपरमति उपरमते वा । निवर्तते इत्यर्थः । बुधयुधनशजने - द्रुरुभ्यो णेः ८६॥ एभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदम् । “णिचश्व" इत्यस्याप- पादः । बोधयति पमम् । योधयति काष्ठानि । नाशयति दुःखम् । जनयति सुखम् । अचित्तवत्कर्तृकत्वाद् "अणावकर्म- काद्" इत्यनेन नेह सिद्धिः । अध्यापयति । भावयति, द्रावयति, सावयति । क्रमेण भावयत्यादीनां मापयति विलापयति स्पन्द- यतीत्यर्थः । चलनार्थत्वाभावे इदं वचनम् । नच स्यन्दयतीत्यर्थे "निगरणचलनार्येभ्यः' इति सिद्धम् द्रवत्वजन्यचलनस्य स्यन्द- नपदार्थत्वादिति वाच्यम् । द्रवत्वजन्यतावच्छेदकचलनवव्याप्य- जातिविशेपशक्ततयाऽस्य विशेषशब्दत्वेऽप्यपर्यायवादित्याहुः । निगरणचलनार्थेभ्यश्च ८७॥ भक्षणकम्पनार्थेभ्यो ण्यन्ते-पः परस्मैपदं स्यात् । निगारयति ·- तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् । २॥ ७५ आशयति भोजयति चलयति चोपयति कम्पयति । सकर्मकार्थों ऽचित्तवत्कर्तृकार्यश्चारम्भः। "आदेः प्रतिपेघो वाच्यः" । आदयते देवदत्तेन । निजास्यलक्ष्मीमुकुरं चकोरैः स्वकौमुदीमादयमानमिन्दु- मिति श्रीहर्षः। गतिबुज्यादिसूत्रेण प्राप्माया देवदत्तस्य कर्मसंज्ञाया "आ- दिखायोः प्रतिषेधः" इति वक्तव्यादभावः । कथं तर्हि- इमां किमाचामयसे न चक्षुषी चिरं चकोरस्य भवन्मुखस्पृशी। इति श्रीहर्पः । न पीयता नाम चकोरजिया कचिदेतन्मुखचन्द्रिका सदा-इति पूर्वार्द्धानुसारेण पाना- धत्वोक्तावपि वस्य भक्षणविशेषतया सामान्यग्रहणेन ग्रहणस्य दुर्वारत्वात् । अन्यथाऽत्रैव सूत्रे चोपयतीत्यसगतं स्यात् । चो- पयतेर्मन्दगत्यर्थत्वात् । प्रत्यवसानार्थत्वं विना गतिबुद्धयादि. सूत्रेण इमामिपत्र कर्मवासतिप्रसङ्गाच । अत एव "न पादमि इति सूत्रे पाग्रहणम् घेट उपसं- ख्यानं च सगच्छते । अन्यथा पाधेटोरपि आचमिवत्पानार्थ- स्वेन निषेधवैयथ्य स्यात् । अत्र दीक्षिता:-आचामयेति लोडन्तम् । 'सेइति संबोधन दमयन्त्याः । ई लक्ष्मी तपा मह वर्चमाने इति व्याख्यानात् । फोचित्तु चकोरस्य चक्षुपी भवन्मुखस्पृशी वर्त्तते । अत एव इमां किं नाचायमसे चक्षुामित्याहुः ।

·७५६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये यदा कामः तस्य मा लक्ष्मीः तस्या अडिमा दृश्यतां त्व. येति शेषः। चकारः पूर्वोक्तनिषेधसमुच्चयार्थः । एतद्वृत्तिशोभायां कामशोभासादृश्यादेतद्दर्शने तदर्शनमपि प्रसक्तम, तश्चात्र वद. नुरागाभावात्कामसादृश्यविपयदर्शनेच्छाविरहान्माऽस्तु, सामा- न्यतो रमणीयत्वेन दर्शनं तु क्रियतामिति भावः । आमयसे योजयसि वोधयास वा । अमेवुध्यर्थत्वाद् “गतियुद्धि-" इति कर्मत्वमिति नैपधभावप्रदीपे विस्तरः । अणावकर्मकाञ्चित्त- वत्कर्तृकात् ८८ णेः पूर्वमकर्म कात् चित्तवत् कर्तृकाद् ण्यन्तात्परस्मैपदं स्यात् ।शेते कृष्णः तं शाययति गोपी। अणाविति किम् । आरो- प्रयमाणं प्रयुङ्क्ते आरोहयते इत्यत्र णावकर्मफे मा भूव । “णे- रणो" इति सूत्रे निटत्तप्रेपणाध्यारोपितषणयोश्चरमकसाया- मकर्मकत्वव्यवस्थापनात् । अर्मकाव किम् । कटं कुर्वाणं प्रयुक्त कारयते । चित्तवत् कर्तृ कास्किम् । ब्रीद्दीन्शोपयते । केचित्तु अगाविति णिमात्रस्य पर्युदासाच्चुरादिण्यन्ता- देतमण्णी अणावित्यस्य प्रन्युदाहरणमाहुः। अत्र भाष्यम्-चुधादिमूत्रादिह रित्यनुवर्त्तते, स च हेतुम- णिजेव, बुधादिभ्यस्तस्पैव सम्भवाद् । तेनापमर्थः-अहेतुपण्ण्य- न्तो यो ऽकर्मकश्चिचवककम तस्माद्धेतुपण्ण्यन्तात्परस्मैपदं भवतीति । तेन घेतपमानं प्रयुक्त चेतयंतीत्यादि सि- सतीति । , ·तृतीयपादे आत्मनेपदाह्निकम् । २। ७५७ एतेन "अणावकर्मकाद्" इति चुरादिणिचो प्यन्तात्पर. स्मैपदवचनमिति चार्तिकं व्याख्यातम् । तस्मात्पां चिन्मतम् एतदुभयविरुद्धम् । यत्तु रूपयन्त प्रयोजयति रूपयते इति केपां चित्मत्युदा. हरणं तत् प्रयोजयतीति विग्रहस्वारस्यात् चुरादिण्यन्ताद्धे. तुमणिचि । सौकर्यविवक्षायां प्रयोज्यव्यापारमावसत्तावकर्म- फत्वाद्, द्वितीयो हेतुमणिनिति बोध्यम् । एतेन चेतयमानं प्रयुक्त चेतयते इत्यपि व्याख्यातम् । न पादम्याङ्यमाङ्यसपरि- मुहरुचिनृतिवदवसः ९८ एभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदं न स्यात् । अत्र पिवतिनिंग- रणार्थ:, इतरे चित्तवकर्तृकाः । नृतिश्चलनायोंऽपि । अतो "निगरणचलन-"इति "अणावकर्मका" इति च माप्तं परस्मैपदं निपिध्यते । पाययते । पा रक्षणे इत्यस्य न ग्रहणं लुग्विकरण. त्वात् । तेनाणावकर्मकत्वविवक्षायां पालयतीत्येव । दसु उपशमे । दमयते। आयूर्वो यम उपरमे ।आयामयते । “यमो ऽपरिवेपणे" इति मिश्चनिपेघः । स्कारविशिष्टोपादानम् उपसर्गप्रतिपत्त्यर्थम् । तेनान्यान्वितादाकारात्परस्य न । आपूर्वो यसुः प्रयत्ने । आयासयते । परिपूर्वो मुह वैचित्ये । प्रत्येकमेप परिमोहय. माणवाणः । रोचयते । नर्तयते । सरस्वती वादयते विपश्चीम् । विरादनण्यापपपामुखी मुख ततः स्म सा वामयते दमस्वसा । "वस आच्छादने" इत्यस्य न ग्रहणं लुम्विकरणत्वात् ।

·७८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये धेट उपसंख्यानम् । धापयेते शिशुमेकं समीची। प्रथमाद्वि- चचनेन "वा उन्दसि" इति पूर्वसवर्णदीर्घः । अयं च क- हंगे फले प्राप्तस्यात्मनेपदस्यापवादतया विहितस्य परस्मैप- दस्यैव निपेधः । यचकर्षभिमाये "शेपाद्" इति परस्मैपदं तद् भवत्ये- व । तेन वत्सान पाययति पयः, दमयन्ती कमनीयतामदम् अवीवदद्वीणां परिवादकेन, भिक्षा वासयतीत्यादि सिद्धमिति ग्रन्यकृत । वा क्यषः ९॥ क्यपन्तात्परस्मैपदं वा । लोहितायति लोहितायते । पटप. टायति पटपटायते । प्रकृत्पर्थनियमपक्ष एकवाक्यतया विधि. रिति पक्षे च परस्मैपदस्यायं विकल्पः । भिन्नवाक्यतया नि- यमपक्षे तु पूर्व सूत्रे प्रतिपेधेनापवादमपनीयात्मनेपदस्यामवर्त. नात् । तत्मतिपेधस्यैवातानुक्या तत्सामर्यादात्मनेपदविकल्पः। आत्मनेपदप्रति विना तनिषेधायोगाद्, आत्मनेपदस्य लक्षण- योपस्थितौ तस्यैव विकल्पसिद्धेः। धुझ्यो लुङि ९१ घुतादिभ्यः परस्मैपदं वा स्याल्लुडि । अद्युतत् अद्योतिष्ठ। अलुठन अलोठिष्ट । लुडि किम् । अन्यत्रानुदाचेचानित्यं तह यथा स्यात् । नन्वत्र वाग्रहणानुत्तिर्था । अनुदात्वानि पिद्धस्य परस्मैपदस्यानेन प्रतिप्रसवे कृते "लस्य" इत्युत्सर्गे- जैव पाक्षिकस्यात्मनेपदस्य सिद्धेरिति चेत् । .

·स्यात् । तृतीयपादे आत्मनेपदाहिकम् । २ । अत्रानुपराभ्यामिति सूत्रवार्तिकम् - "न का युदादिभ्यो वा वचनाद् इति । अस्यार्थः-अशेपत्वात्कृमः "स्वरितत्रित." इति पूर्वेण नियमादमाप्तस्य परस्मैपदस्य "अनुपराभ्याम्" इत्यनेन विधा- नेऽपि अनुपरापूर्वोत्करोतमौलेन विधिवाक्येनात्मनेपदमपि नियमांशकरणेन परस्मैपदस्य प्रतिममवेऽपि आत्मनेपदस्य निषेधाभावाद् इत्याशङ्कापा समाधानं नवेति । "शुद्भ्यो लुडि" इत्यवान्तरेणापि वावचनानुवृत्ति परस्मैपद- प्रतिमसवादुभयस्मिन्सिद्धे स्वरितत्वे नवावचनानुत्तिलिई पर- स्मैपदप्रतिमतचे आत्मनेपदाभावस्पेत्ति । यद्वा आत्मनेपदापवादः परस्मैपदं विधीयते नतु प्रतिष- सबद्वारेण नियमः प्रतिपाद्यते । एवं च यथा कभिप्राये क्रियाफ- ले परस्मैपदं न भवति तथा परस्मैपदविधावात्मनेपदमपि, येन- नामाप्तिन्यायेन बाधकत्वादिति । अस्मिन्नपि पक्षे पाक्षिकात्मने- पदप्रत्यर्थमिह वाग्रहणानुत्तिरिति ध्येयम् । वृद्भयः स्यसनोः ९२ धुगधुस्यन्दुभ्यः पदस्मैपदं वा स्यात्स्ये सनि च। चस्पति अवय॑त् वित्सति । “न वृद्भधः चतुर्य"इति नेट् । पक्षे वर्तिप्यते इसादि । स्यसनोः किम् । वर्त्तने । स्यादेतत् । लुटि पूर्वेण पिकल्पो न सिद्धयेत् । धुतादाक्षेत्र वृतादीनां पाठात् । तम कौण्डिन्यन्पापेनास्याः प्रातः पूर्वप्राप्ति- बाधकत्वात् । अत एवोत्तरसूत्रे वकारः लुटीति विशेषविधिना स्यसनोरिति प्राप्तधो यथा न स्यात् । अन्यथा क्लुपेरपि

·७६० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये
वृतादित्वादनेनैव स्यसनोविकल्पसम्भवे चकारवैया-
दिति चेत् ।
भैवम् । धुतादिपाठसामर्थ्याद् वृतादिभ्यो ऽपि लुङि वि.
कल्पसिद्धेः ।
यद्वा लुकीत्यस्प स्वरितत्वादिहाप्यनुवृत्तिः ।
लुटि च क्लपः ९३॥
लुटि स्यसनोश्च कृपेः परस्मैपदं वा । कल्लासि कल्प्स्यति ।
चिक्लप्सति । "तासि च क्लप।" इति नेट् । पक्षे कल्पितासे
कल्सासे कल्पिध्यते कल्प्स्यते अकल्प्स्यत् अकल्पिष्यत अ.
कल्प्स्यत । चिकल्पिपते चिक्लप्सते । अत्र ऊदित्वात्पा-
क्षिक इडभावः न तु पूर्ववनिषेधः । तत्र परस्मैपदानुवृत्तेः ।
"युद्भयो लुङि" इत्यत्र विभाषाया इव स्वरितत्वप्रतिज्ञानादिह
स्यसनोरित्यस्य स्वरितत्वादेवानुचिः । एवं च तदर्थाश्चकारा:
प्रत्याख्यायन्ते इति भाष्यम् ।
इति सिद्धान्तसुधानिघौ प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादे
द्वितीयमाह्निकं पादश्चायं समाप्तः ।

·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः आ कडारादेका संज्ञा ॥१॥ इत ऊर्ध्व "फहाराः कर्मधारये" इत्यतः प्रागेकस्यैक- व संज्ञा स्यात् । उभयोः सावकाशस्वे विप्रतिषेधात्परैव, नि. रवकाशत्वे तु सैवेति विवेकः । नच "विप्रतिषेधे परं कार्यम्" इत्यनेन परस्याः तक्रकौण्डिन्यन्यायेन च निरवकाशाया वि- शेपविहितत्वादेव सिद्धिरिति वाच्यम् । संज्ञानां समावेश- स्य दर्शनाद्विप्रतिषेधाऽनवकाशात् । फलभेदाभावस्य च तक्र- कौण्डिन्यन्यायमूलत्वात् । कर्त्तव्यमित्यादौ मत्ययकृत्कृत्यसंज्ञाः, धातोरङ्गसंज्ञा, मातिपदिकसंज्ञा, "तयोरेव" इति कर्मणि विधानं चेति फलभेदश्चेति दर्शनात् ॥ नच 'आ द्वन्द्वादेका संज्ञा इत्येवास्तु, "चार्थे द्वन्द्वः" इत्यतः पर- त्रास्यानुपयोगाद्' इति वाच्यम् । “इन्द्रश्च प्राणि-"इत्यस्य च्या. प्तिन्यायादवधित्वापत्तौ संबुद्धिसंज्ञाऽऽमन्त्रितसंझयोः समावेशा. नुपपचेः । अत एव "आ कडाराद" इति पाठे "माकडारात्समा- सः" इत्यस्य नावधित्वम् । इह प्राकडारात्परं कार्यमित्यपि पाठः। तेन सह तारतम्यं भाष्ये विचारितम् । तथा हि-'एका संज्ञा' इति पाठ संज्ञाग्रहणे गौरवम् । 'परं का. यम्' इति पाठ 'विप्रतिपेये च' इत्येवोत्तरन सूत्रयित्वा तत्रत्यस्य 'पर कार्यम्' इसस्य त्यागे लाघवम् । एतत्सूने च कार्यपदं संज्ञापरमेव प्रकरणात् । यस्याः संज्ञायाः परत्याः पूर्वया ऽन- ·७६२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये वा. वकाशया वाधा प्राप्नोति सा पराऽनेन भाव्यत इति वि. ध्यर्थमिदं न नियमार्थम् । एतदेव च परसंज्ञाविधानमैतत्मकरणे संज्ञानां वाध्यवाधकभावज्ञापकम् । तत्र परया ऽनवकाशया सावकाशा पूर्वा वाध्यते द्वयोश्च सावकाशयोविप्रतिषेधे परया पूर्वा वाध्यते। नच मयाऽपि 'आ कडारादेका' इति सूरणीयं संज्ञामकरणा- देकेति स्त्रीलिङ्गानिर्देशः संज्ञाऽनुच्चारणेऽपि न विरुद्धः। एतत्मू- बोत्तरं च "सरूपाणा शेष एकविभक्तौ" इति प्रकरणं कर्तव्यम् तत्र स्वरितत्वादनत्यस्यैकशब्दस्यानुवृत्ती लिगविपरिणामेन सम्पन्धे पुनरेकग्रहणं न कार्यमिति लाघामिति च्यम् । तथाऽपि अगसज्ज्ञाया भपदसशाभ्यो वाधापत्तेः। तथाच सार्पिका याजुष्क इत्यादी अङ्गस्य विधीयमाना आदिद्धिर्न स्यात् । अङ्गसंज्ञा हि कर्तव्यमित्यादिपु सावकाशा। धातुमत्ययेषु पूर्वस्य भपदसंज्ञयोरभावात् । नच "तद्धितेपचामादे" "कितिच"इत्यद्गस्य वृद्धिविधा- नसामर्यात्समावेश इति वाच्यम् । वचनादनगस्यापि द्धिम- सङ्गात् । तथाच 'देवदत्तो गार्यः' इत्यादौ देवदत्तादेः समु- दायस्यादिवृद्धिः स्यात् । यथा हित्यभस्यापि अनुवन्रकरण. सामात्कुमुदानित्यादी टिलोपः। परं कार्यमिति पक्षे तु पूर्वे भपदसंज्ञे पराऽङ्गसंज्ञा इति न दोपः । “यस्मात्म- त्ययविधिस्तदादि मुप्तिङन्तं पदं नाक्ये सिति च सादि- वसर्वनामस्थाने यचिभं प्रत्ययेऽम्" इतिन्यासाश्रयणा । तथानारम्भसामा पदसझे परफार्यत्वाचासंति समा. वेशसिद्धिः। नमा संशति पाठे आं राद्रपदसंझं भवाति घ्या.

·चतुर्धपाद आकडाराहिकम् । । ७६३ रुयानाममावेश इति वाच्यम् । एका संशति वचनादगसंज्ञा- या नित्ये वाधे प्राप्त पर्यायार्थानुवृत्तिः स्यात्, नियमयाधाभावाद् अनुत्तिसाफल्याच्च । ननु "न पदान्त-"इतिसूत्रे वेतस्वानिति सिद्ध्यर्थं भाग्य. कृतोक्तम्-“यथा न्यानि पदकार्याणि उपप्नुवन्ते रुत्वं ज- श्त्वं च एवमिदयप्युपप्लोप्यते भसंज्ञा नाम"इति । तत्र पदं सद्भ संशं विज्ञायवे भसंज्ञायां पदसंज्ञाऽनुदत्तावपि भसंज्ञया वाधः पदकार्यनित्ये ऽभ्युपगन्तव्यः । इह त्वङ्गसंज्ञानुवृत्ती पर्याय उक्त इति विरोध इति चेत् । अत्राहु:--अगसंज्ञानुवृत्तेः प्रयोजनान्तरविरहादिह पर्याय उक्तः, भसंज्ञायां पदसंज्ञानुवृत्तेस्तु प्रयोजनं भसंज्ञायाः पद- कार्यत्वं यथा स्यादिति । ततश्च "न पदान्त-" इति अकारलोपस्य स्थानिवचनिषेधात् "तसौ मत्वर्थे" इति भ. संज्ञायां पदत्वाभावे वेतस्वानिति सिद्धम् । भसंज्ञाविधौ हि पदमिति वर्तते अनुवृत्तिसामर्थ्यात्पूर्व पदसंज्ञामवृत्तौ भसं. ज्ञायाः पदकार्यत्वसिद्धिः । महत्तया तु भसंज्ञया पदसंज्ञा घा- ध्यते । एका संज्ञेतिनियमात् । किश्च 'एका संज्ञा इति पक्षे कर्मधारयसंज्ञायामेकसंज्ञाधिका- रेऽन्यत्र या क्रियमाणापा तत्पुरुषग्रहणं कर्त्तव्यम् । आये संज्ञास- मावेशार्थ द्वितीये समासान्तरस्य कर्मधारयसज्ञानिवृत्यर्थम्। परं कार्यमिति पक्षे त्वस्मिन्नेव प्रकरणे फर्मधारयसंज्ञा क्रियते समावेशश्व सिद्ध्यतीति तत्पुरुषग्रहणं न कर्त्तव्यमिति लायन- म्। "पूर्वकालकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन क- मधारयः" 'तस्पान्ते श्रितादिस्तत्पुरुषः' इति न्यासकल्पनात् । तत्रारम्भसामर्थ्यात् कर्मधारयसंशा परकार्यत्वाच्च तत्पुरुषसं- ·७३४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये का। नचैवं समानाधिकरणस्य कथं तत्पुरुपसंहति वाच्यम् । पाठक्रमादार्यक्रमस्य बलवचात् पूर्व तत्पुरुप इति कर्त्तव्यं ततो द्वितीयाश्रितेति । तत्पुरुप इत्यत्र पूर्वकालत्यादिमूनाण्यनु- वार्य तत्पुरुषसञ्झाविधानाद् । एफसंज्ञापक्षे तु व्यधिकरणानां तत्परूपसंशा विधाय समानाधिकरणस्प तत्पुरुषसंज्ञानुवृत्त्या तत्पुरुपसंज्ञापूर्वककर्मधारयसंझाविधाने ऽपि पर्याय एव स्यात् । समावेशस्य प्रयोजनं तु कारकगवीति पुंचद्भावसमासान्तौ । एवं एकासंति पक्षे "द्विगुश्च"इत्यत्र चकारग्रहण कार्यम् । ननु सर्व सूत्रमेव फर्त्तव्यं कथं चकारमात्रं चोद्यते । अत्राहुः "द्विगुश्च"इति सूत्रं पक्षद्वयेऽपि न कर्त्तव्यम् एकसं झापले "संख्यापूर्वो द्विगुश्च" इति चशब्दः समावेशार्थः कर्तव्यो न पक्षान्तरे इति वार्तिकाभिप्रायः । भाष्यमप्येवं व्याख्येयं "त. द्धितार्थ-" इत्यत्रोक्तः संख्यापूर्वकः समासस्तत्पुरुषो द्विगुश्च भव- ति । संज्ञाद्वयं लभते इति यावत् । एतदर्थश्वकारः कर्त्तव्य इति । परं कार्यमिति पक्षे तु "तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च" "संख्यापूर्वो द्विगुः" तस्माते श्रितादिस्तत्पुरुषः । एतत्पूर्व- वद्याख्येयम् । तथा गतिदिवाकर्महेतुमत्सु चग्रहणं कार्यम् । "उपसर्गाः क्रियायोगे""गतिश्च"इत्यत्र चकारः, अन्यथा ऽनवकाशा उपस- सज्ञा ऊर्यादिषु सावकाशां गतिसंज्ञा वाधेत । वस्तुतो गति-- रित्यत्र प्रादीनामनुकृत्या गतिसंज्ञा विधीयते तत्र च वचनसाम- यांपर्याये लब्धे उपसर्गसज्ञाऽनुत्तिः समावेशार्थेति चकार- ग्रहणम् एकसंज्ञापक्षे ऽपि न कार्यम् । समावेशस्प च प्रणीतम- भिपिक्तमिति गतिस्वरो णत्वषत्वे च प्रयोजनानि । एवं “साधकतम करणम्" "दिवः कर्मच" इत्यत्र चकारः ·हिलोपः। विविनय्येति “ल्पपि लघुपूर्वाद" इत्ययादव नर । ज्ञापरिभापम्' इति पक्षाश्रयणात् । 'कर्मणि द्वितीया'इत्पत्र य. "तत्मयोजको हेतुश्च"इत्यत्रापि चकारः कार्य: । अन्यया फर्तृसंज्ञावायापत्तेः । ममावेशस्प च कारयतीति हेतुमगिचि एवं गुरुलघुसज्ञपोर्नदीधिसंज्ञा-पावायः स्यात् । यदि घिनटी. संझे वर्णमानस्य तदाऽपं दोपः। यदा तु तदन्तस्य तदा भिन्नति पयत्वात् सिद्धः समावेशः। तत्पयोजनं तु वारसीवन्धुरिपत्र नदी- पन्युनि"इति पूर्वपदान्तोदाचत्वं वात्सीरन्यो इत्पत्र "गुरोरनून" इति प्लुतो गुरुसंज्ञानिवन्धनः । पिलघुसंज्ञासमावेशस्य तु विश्व नाच विनरौ इति विनिमिचः पूर्वनिपातः, विवोर्माचो चैत्रमिति चुमसंगाप्रैवमिति विभाव्यते तदा विनरावाचष्टे विनति "इगन्ताच लघुपूर्वाद"इत्यण् । अथ “इन्द्पनामादिभ्यत्र इति "तत्करोति तदाचष्टे" इति णिन् । गाविष्ट्रवदित्यतिदया चतुर्धपादे आकडाराह्निकम् । १ । कार्यः। अन्यथा कर्मसंझया करणमंशायावायः स्यात् । परं कार्य- म्' इति पक्षे तु दिवः साधकतम कर्म करणं करणसंझं च भवति । ततः साधकतमं दिव इति नित्तम् । समावेशस्य चासदेवयते देवदत्तो यज्ञदत्तेनेति । प्रयोज्यस्य कर्नुर्गतियुद्धीतिनियमारकर्म- संज्ञानिवृत्तिः, "अणावकर्मकाद"इति परस्मैपदामावश्च । नचैवम् 'अक्षान्दीव्यति' इति द्वितीया न स्यात् परत्वात्तृतीयया वाधात् । कर्मसंज्ञाया अकर्मकव्यपदेशव्याहत्यर्थत्वात् । करणसंज्ञायाध 'देवना अक्षा' इति स्युडर्थत्वाद् इति वाच्यम् । 'कार्यकाल में कर्मसंझोपस्थानम् तदनप्रकाशम् इति द्वितीयासंभवात् । अक्षाणां देवितेत्यादौ करोगपप्ठ्या अपवादत्वाद् द्वितीया वाध्यते । तृतीया तु परत्वात् । करि लकारः प्रयोजनम् ।

·, ७६६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये "अचः परस्मिन्" इत्यत्र पूर्वस्माद्विधावपि स्थानिवद्भाववि- धानाहिलोपः स्यानिवत्स्पादिति चान्यम् । तस्यानित्यत्वात् । पञ्चमीसमासाश्रयणादा। परस्मैपदसंज्ञां च पुरुषसंज्ञा घाघेत ततश्च क्रामतीत्यादी दीघों न स्यात् । नच "सिचि वृद्धिः परस्मैपदेपु"इति ज्ञापफारसमावेशः । पर्यायसिद्धावपि समावेशासिद्धः । ततश्च पाक्षिकी वृद्धि स्यात् । यदि तु परस्मैपदमित्यस्य "ति- इस्त्रीणि"इत्पत्रानुवृत्तिसामोत्तमावेशः, पर्यायस्यानुवृत्ति विनाऽपि सिद्धेरिति कल्प्यते तदा न दोपः । तस्मादेका संज्ञेति पाठे चकारादिकं संज्ञासमावेशार्थमाश्रयणीयम् । परं कार्यमिति पाठे तु ऋवियशब्दो न सिध्यति । ऋ- तोरणः छन्दसि घम् । अयं ते योनिऋत्वियः । मजा विंदाम ऋत्वियः । अन सिविचेति पदत्त्वमेवेष्यते । परं कार्यमिति वचनाद्भसंज्ञा ऽपि स्यात् । तथाच ओर्गुणः प्रसज्येत । पद- संज्ञा त्ववग्रहार्था स्यात् । गतिबुद्ध्यादीनां ण्यन्तानांप्रयोज्यकर्मसंज्ञां फसंज्ञांच मामोति। तथाहि एकसंज्ञाधिकारे कर्मसंज्ञाधिकारे कर्मसंज्ञायां सि. दायां गत्यादिस्त्रं नियमार्यम् । तथाहि प्रयोज्यः स्वव्यापारे स्वतन्तः प्रयोजकव्यापारे- ण चाप्यत इति संज्ञापप्रसङ्गे एकसंज्ञाधिकारादन्यतरसंज्ञपा भाव्यम् , तत्र मत्यपार्थस्य प्राधान्याचप्रयुक्तसंज्ञपैर भाव्यं गु. णप्रधानसंनिधौ प्रधानस्य प्रयोजकत्वसभरे गुणानां तद्विरुद्ध- स्वकार्ययोजकत्वानुपपत्तेः । ततः सिद्धायां प्रयोज्यस्य कर्मसं. शायां गत्पर्यादीनामेवाण्यन्वानां कर्ता पन्तावस्थायां कर्म- संज्ञो भवति नान्येपामिति नियमः क्रियते । तेन पाचयत्यो।

·चतुर्थपादे आकडाराहिकम् । १ । दनं देवदत्तो यज्ञदत्तेनेति कर्मसंज्ञा न प्रवर्तते ततश्च वाय- काभावागुणक्रियानिमित्ता कर्तृ सव भवति । परं कार्यमिति पाठे तु अविरोधात्सर्वत्र संज्ञाहपास गत्पर्यादीनामेवेति नि- यमेन ण्यन्तधात्वन्तरमयोज्यात् कर्मसंज्ञाव्यास्त्चावपि गत्य- दिप्रयोज्यस्य संज्ञाद्वयं स्यात् । यदि तु "हमोरन्यतरस्याम्"इत्यत्रान्यतरस्यां ग्रहणं ज्ञापर्क कर्मसंज्ञायां कठसंज्ञा न भवति इति, यदि हि गत्यर्थादियोश्य- स्य संज्ञाद्वयं स्यात् तदा तत्रैव सूत्रे हकोरित्यपठिष्यदिति कल्यते तदा न दोपः। एवं घिसंज्ञायां शेषग्रहणं न कर्तव्यं नदीसंज्ञानिवृत्यर्थम् । अन्यया शकटिशब्दात् टेमत्यये नदीसंज्ञानिमिते आटि कृते तस्य विद्धतत्वाद् घेड़ितीति गुणः स्यात् । वस्तुतस्तु यद्यत्र घिसंज्ञा प्रवर्तेत तदा ऽन्तरगत्वात्पूर्वमेव तत्पत्तिः स्यात् नदीसज्ञा तु "दिति हस्वच"इतिदित्मत्ययापे- क्षा बहिरङ्गा तय पिलक्षणे गुणे कृते इस्लामावादविधि- स्वाच स्थानिवत्त्वाभावानदीसंज्ञा नैव प्रवर्तेतेति नदीसंज्ञावि- धान व्यर्थमेव स्पादिति नदीसंज्ञानिधानसामादव पिसमा- न भवतीति बोध्यम् । नचैवं यणादेशोऽपिन स्यादिति धान्यम् । यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्याध्यते यस्य तु विधेनिमि. तमेव नासौ वाध्यत इति न्यायात् "शपो बहुव्रीहिः" इत्पत्र शेपग्रहणं च कर्तव्यम् । उन्मत्चगग- मित्यवान्यपदार्थप्रधानतया ऽव्ययीभावसंशया सह यहुबीहिसं- झापा समावेशशरणार्थम् । अन्यया पूर्वपदप्रतिस्बरः पाक्षिक सामासान्तथ का स्यात् सखीश्यामेत्यत्र यदा श्यामा शब्द उपमा. ने शत्यामेत्र वर्तते उपमेयं तु समामवाच्यं तदाऽन्यपदार्यह. .

·७६८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये तित्वावहुवी हिसझाप्रसंगे पाक्षिकः कपू स्यात् । "तत्पुरुषे तुल्या- र्थवतीयासप्तम्युपमानाव्ययद्वितीयाकृत्याः" इतिपूर्वपदप्रकृतिस्व- रविधानादन स्वरे विशेषाभाषः । समाहारशन्दस्य भावसाधन. स्वपक्षे पञ्चगवमित्यस्य द्विगोरन्यपदार्थमाधान्यात्पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वं स्यात् । कपस्तु नापत्तिरशेपत्वात् । नच टचश्चित्करणा- द्वहुचीहिस्तरोन भविष्यतीति वाच्यम्। पञ्चपात्रमित्यस्योदाहार्य- त्वात् । एवं निष्कौशामिनिवाराणसिरित्पत्र कान्तस्यान्यपदार्थ- स्य समासवाच्यत्वे बहुव्रीहिसंज्ञायां तन्निवन्धनो नदीलक्षणः क. स्यात् । पूर्वपदस्यैव क्रान्ताद्यर्थत्वे अव्ययीभावः शेपग्रहणे कि- यमाणे ऽपि द्वीरावतीको देशइत्यत्र वहुव्रीहिर्न स्यात् । नदीमि. श्वेत्यव्ययीभावप्रसङ्गात् समाहियमाणार्थस्य तद्वाच्यत्वे पश्चनद- मित्यादौ तदवकाशसत्त्वात् वीरपुरुषको ग्रामः, अब्राह्मणको देश इत्यत्रापि बहुव्रीहिर्न स्पात् । 'तत्पुरुषः समानाधिकरण' 'अव्ययं विभक्ति इत्यत्र चोपयुक्तत्वात् एकासंज्ञेति पक्षे तु शेपन- हणं न क्रियते अनवकाशाभिरव्ययीभावादिसज्ञाभिर्वदुधी- हिसज्ज्ञावापस्य सिद्धत्वात् । द्वीरावतीकादिषु तु परत्वादहु- वीहिर्भविष्यति । एवं प्रपतितपर्ण इत्यर्थे अपर्ण इति बहुव्रीहि- नं स्यात् । निःकौशाम्पिरित्यत्रेव तत्पुरुपसंज्ञाप्रसङ्गात् । एवञ्चसं. ज्ञापक्षे तु तार्थो यत्र समासार्थस्तत्र तत्पुरुषसंज्ञा । मपर्ण इत्यत्र तु तार्थः पर्णविशेषणं समासार्थस्त्वन्य एवेति बहु- ग्रीहिः सिद्धः तस्मादेका सझेति पाठे यासा संज्ञाना समावेश इष्टस्तर चकाराणां सूत्र एव कृतत्वाद् न दोपः । प. रं कार्यमिति पाठे तु उक्तस्थलेषु दोप इति सिद्धम् । अथ प्रयोजनान्युच्यन्ते तानि चामान्यस्मिन्वा प्रकरणे पठितानामनिध्यमाणसमावेशानां द्वितीयानाम् उपसंख्पान- ·चतुर्धपादे आकडाराहिकम् । १६ मिति विशेष: 1 "ऊकालोऽज"इत्यत्र उकालस्य इस्वसंज्ञा विहिता.तस्य चाणत्वेन सवर्णग्राहकत्वादीर्घप्लुतयोरपि इस्वसंज्ञा प्राप्नोति, सा दीर्घप्लुतसंज्ञाभ्यां वाध्यते । सचं वास्तवैव विचारितः । एवं लिशिलटोरार्धधातुकसंज्ञया तिङ्वेन प्राप्तसार्वधातुक- संज्ञावाधः । अन्यथा संज्ञाद्वये शंवादय इद् च स्यात् । नच छन्द- स्युभयथा"इति संज्ञाएपविधानं समावेशज्ञापकम् । तिनमार्धधा- तुकसंज्ञार्थतया शेपस्य सार्वधातुकसंज्ञार्थतया ऽपि तदुपपत्तेः।' युक्संज्ञया अपत्यकृद्धसंज्ञावाधः । समावेशे हि शाल पैलस्य च यूनः छात्रा इति विवक्षिते “गोत्रे ऽलुगचि"इति फक्फिोरलुक् स्यात् । “फफिनोरन्यतरस्याम्" इति लुग्वि- कल्पस्य आनन्तर्यात् "यूनि लुग्" इत्येतस्यैव लुको बाधकतया "पैलादिभ्यश्च" इति लुकं मत्ययाधकत्वात् । नदीसंज्ञया घिसंज्ञावाधः । तेन शकव्य इत्यत्र गुणाभावः ! "संयोगे गुरु"इतिगुरुसंज्ञया लघुसंज्ञायाधः । तेनाततक्ष- दित्यादौ न सन्वद्भावः। "अपादानमुत्तराणि कारकाणि वाधन्ते । तेन धनुपा वि- ध्यतीत्यत्रापायविवक्षां विना धनुपः साधकतमत्वाभावात्संज्ञाद- यमसङ्गे परत्वात्करणसंज्ञा । कास्यपान्यां मुंक्त इस त्राधिकरण- संज्ञा, गां दोग्धीत्यत्र कर्मसंज्ञा धनुर्विध्यतीत्यत्र कर्तुसंज्ञा । अधदुहोरुपसृष्टयोः कर्मसंज्ञया संप्रदानसंज्ञावाधः । करण- संज्ञा परामि शन्ते । तेन धनुर्विध्यतीत्यादौ कईसंज्ञा । अ. धिकरणसंज्ञां कर्मसंज्ञा गेई प्रविशति । अधिकरणं कर्ता स्थाली पचति । अध्युपसृष्टं कर्माधिकरणसंज्ञाम् अधिवसति गृहम् । . ९७ ·७७. व्याकरणसिद्वान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये गत्युपसर्गसंशे कर्ममयनीयसमा । तेन सुसिक्तमित्यादी प. त्वम्, "गूपमानात् क्तः" इति गतिसंज्ञकमुशन्दाश्रयमन्तोदाचतं चन भवतीति पूर्वपदप्रतिस्पर एवं । परस्मैपदसंशामात्मनेपदसंज्ञा । तेनाच्योष्ट आक्रमत इत्या. दो दिदीर्घायभावः। समाससंज्ञाश्च या याः परा अनवफाशाय तास्ताः पूर्वाः सावकाशाय बापन्ते । तेन लोहितगामित्यव्ययीभावः । द्वारा. वतीक इति पहुव्रीहिरेव। अर्थवत्मातिपदिकं गुणवचनं च समामकृत्तदिवाव्ययस- नागसमं च भवतीति वक्तव्यम् । एकविपयत्वाचकारकरणाय गुणवचनमातिपदिकसंशयोः समावेशः । उत्तरसंशास्वनुवर्तनाव पातिपदिकसंज्ञायाः समावेश। गुणपचनसंज्ञायास्तु ताभिः संज्ञा- संशान्ताभिधः। गुणवचनसंझायास्तु प्यविधिः प्रयोजनम् । "गुणवचनमायणादिभ्यः इत्यत्र ब्राह्मणादिग्रहणं तु समासा- दिसंज्ञाविषयीभूतशब्दसंग्रहार्थम् । प्राणभृजातिलक्षणत्य- यवाधना युवाधण्समावेशार्थ च । असलिगा जातिरिति च वक्तव्यम् । लिङ्गानां च न सर्व- भागिति लक्षणे तात्पर्यम् । संख्यासंज्ञा द्रुमंज्ञा च वक्तव्या । दु इति पदसंज्ञायाः प्राचीनव्यवहारः । एकद्रव्योपनिवेशिनी संज्ञेति च वक्तव्यम् । हित्यादिपर- च्छाशब्दानां संज्ञासक्षेत्यर्थः । समासादिसंज्ञाभिगुणवचनसं- शावाधात् चित्रगुत्वं फारकत्वं औपगवत्वं उच्चैस्त्वं सर्वत्वं गोत्वं बहुत्वं पञ्चत्वं डित्यत्वमित्यादौ न घ्यञ् । ऐक्यं राजपौरुष्य इत्यादौ तु ब्राह्मणादित्वात्प्यम् ।

·चतुर्थपादे आकडारालिकम् । १। ७७१ विप्रतिषेधे परं कार्यम् ॥२॥ तुल्यबलविरोधे परं कार्य स्यात् । कर्मव्यतिदारविशिष्ट- क्रियावचनात् सेवते वे पञ् । उपसर्गवलाद्विरोधलाभः । विम- तिषेधः परस्परविरोधः। विषयान्तरे परस्परपरिहारेण लव्या. वकाशयोः शास्त्रयोः कचिदेकत्र समावेशे तत्सम्भवात् । कार्य- मित्यर्देऽयं कृत्यः । तुल्यवलं च करणाहः । अतो नित्यान्तरङ्गा- पचादानां निवृत्तिः । तत्र नित्यमावश्यकत्वाद्वाधकम् । अन्तरङ्गं लाघात् । अपवादो वचनप्रामाण्यात् । तद्भिन्नं तु प्रकृतमूत्रपि- पयः। तदुक्तं परनित्पान्तरदापवादानामुत्तरमुत्तरं वलीयः इति । इह जातिपक्षो व्यतिपक्षश्च सम्भवति । तथा हि गवादिपदानां जातादेव शक्तिरिति मीमांसकाः । अत एव सरूपमूत्र वार्तिकम् "आकृत्यभिधानाद्वकं विभक्ती वा- जप्यायन" इति । वाजप्यायन आचार्यविशेषः । तथाहि जा. तेर्वाच्यत्वे लापर्व व्यक्तीनामानन्त्येन तर शक्तिग्रहासम्भवा. त् । गोत्वविशिष्टे शक्तिकल्पने च नागृहीतविशेपणन्यायेन गोत्व एव शक्तिकल्पनौचित्यात् । अन्यव्यक्तिविषयकशक्तिग्रहेण व्य- त्यन्तरयोघोपगमे च व्यभिचारात् । नचैवं वाइयति दोग्धीत्यादा- वनुपपत्तिः । लक्षितव्यक्तौ तदन्वयात् । तथाच जैमिनिम्त्रम्-"त. दर्थत्वात्मयोगस्याविभागः"इति । इदं हि जातिपक्षे "धीहीनबह- न्ति" "यदि पशुरुपाकृतःपलायेतान्यन्नवर्ण तद्वयसमालभेत"इ. त्यादीनामनुपपत्चिरित्याशा तनिराकरणपरम् । एतदर्यस्तुल- क्षितव्यक्तिमादायावघातादिप्रयोगसम्भवानासम्बद्धन्नमिति । तथा हि यत्र बाहित्वजातरवधातादिक्रियाजन्यचितुपीमाधादि- ·७७२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये रूपफलाश्रयत्वासम्भवस्तव जातिलक्षितव्यक्तो कर्मवान्वयद्वारा तस्याः क्रियान्वयः,यत्र तु "पशुना यजेत"इत्यादौ करणत्वश्रवणं तत्र द्रव्यपरिच्छेदरूपव्यापारेण जातेरेव करणत्वोपपत्तेने ल. क्षणा । "अन्यं तद्वर्णम्" इत्यादावपि पशुपदलक्षितव्यक्तिपति- योगिक एवान्योन्याभावो व्याख्येयः । यद्यपि गुरुमते 'कार्यान्वित एव शक्तिः इति सिद्धान्तो जातेश्च कार्यान्वयासम्भवः,तथाऽपि स्वावच्छिन्नव्यक्तिद्वारकमेव कार्यान्वयमङ्गीकृत्य तदुपपाद्यम् । तथैव शब्दमणौ तन्मतोप- न्यासदर्शनात् । एतेन 'जातिविशिष्टव्यक्तौ शक्तिः इति वादो गुरुणां संमता, अन्यथा कार्यान्विते पदशक्तिवादस्तेपां न सिध्येदित्यपास्तम् । नव्यास्तु घटत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य शक्तत्वसम्बन्धेन पटवत्तानिश्चयत्वं कारणतावच्छेदकम्, उत घटपदत्त्वं धर्मिताव- च्छेदकीकृत्य शक्तत्वसम्बन्धेन घटवचानिश्चयत्वपिनि विनि- गमनाविरहाद् व्यक्तिशक्तौ गौरवम् । जातिशक्तिपक्षे तु घटपदं शक्तत्वसम्बन्धेन घटत्ववदिति पदत्वमितावच्छेदककशक्तत्व- संसर्गकघटत्ववचानिश्चयत्वमेव तथा । घटत्वं शक्यत्वसम्बन्धेन घटपदवदिति निश्चयत्वेन कारणचे निरवच्छिन्नस्य घटत्वम्य धर्मित्वामभवात् घटेतराकृतित्वे सति घटनिष्ठान्योन्याभावप्रति- योगितानवच्छेदकत्वे च सति समवेतत्वरूपघटत्वत्वस्य धर्मिताव- च्छेदकत्वे गौरवापत्तेः। घटत्वस्प प्रकारतायां तु घटत्वत्वस्याप्र- वैशात्स्वरूपेणैव जातेः प्रकारत्वोपगमात् । नच समवायावच्छिन्न- जातिप्रकारताया एव निरवच्छिन्नत्वनियमः | मानाभावात् । अत एवानुमितिलक्षणे ऽनुभवत्वान्येति दीधितिफकिकायां भेदम- तियोगितावच्छेदकानुभवत्वस्वघटकानुभवेतरासमवेतत्वे सती- ·समवायस्वाश्रयतादात्म्याभ्यामेत्र जात्यंशे निरवच्छिन्नमका चतुर्थपादे आकडाराहिकम् । १। त्यंशस्य वैयात्सकलानुभवसमवेतत्वमेवानुभवत्वत्वं निवेश्य- मिति सफलानुभवसमवेतान्यत्वस्य ज्ञानत्वादावभावादेव तद्वा- रणे ज्ञानत्वादिवारकानुभवत्वं प्रकार इति व्याख्यातम् इत्याहुः। व्यक्तिवादिनस्स्वाहुः-व्यवहारेण शक्तिपरिच्छेदेन व्यक्ताव शक्तिग्रह इति । तथाच सरूपसूत्रे वा. चिकम् “द्रव्याभिधानं च्यादि."इति । व्यक्तीना- मेव पदैरभिधानं व्याडिराचार्यों न्याय्यं मन्यते इत्यर्थः । इदमेव चैयाकरणमतम् । व्याकरणाधिकरणे व्याकरणमामाण्ये प्रतिपा- दिते तत्मसक्तकात्यायनादिसंपतव्यक्तिवादप्रामाण्यापवादत्वे- नाकृत्यधिकरणं तदुतरमारभ्यत इति सङ्गनेस्तत्र दर्शितत्वात् । यत्तु व्यक्तीनामानन्त्यमिति । तन्न । अशक्याया एव जातेः शक्यतावच्छेदकत्वसम्भवात् । नच स्वावच्छेद्यधर्मानाश्रयस्य तदवच्छेदकत्वाभावनियमः। अव्यापकस्यापि व्यापकतावच्छेदकत्वाभ्युपगमात् । एतेनाति. मसङ्गोऽपि निरस्तः। उक्तं च प्रत्यक्षदीधिती अव्यापकस्याप्यनुमितिविपयत्वे ऽतिप्रसङ्गस्य व्यापकतावच्छेदकत्वेनेवाशक्यस्यापि शाब्दधी- विषयत्वेऽतिप्रसङ्गस्य शक्यतावच्छेदकत्वेनैव निराससम्भवात् । शक्यतावच्छेदके शक्तिसत्वे ऽपि न तस्यास्तद्रोध उपयोगः। विना लक्षणां लक्ष्यतावच्छेदकस्येव विनाऽपि शक्तिं तस्य वो- धसम्भवादिति । यत्तु विनिगमनाविरदात्कारणताद्वयम् इति । तन्न । घटल- बदिति भारतायाम् अपि घटत्यत्वस्यावच्छेदकत्वाविशेषाद ·७७४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये रतापास्ताकि कसंमतत्वात् । अनुभवत्वान्येत्यत्रापि सर्वेषां त- थाऽनभिमतत्वात् । अत एव फैचिदनुभवपदे शक्यतावच्छेदकत्वेनैवानुभवत- प्रवेश इत्यादि व्याख्यातम् । अस्तु वा स्वरूपेण प्रकारत्वं तथाऽपि विनिगमनाविरहः । स्वरूपेण विशेष्यत्वस्यापि संभवात् । उक्तं हि शब्दखण्डे मिश्रव्याख्याताभिः कैश्चित् स्वरूपतः प्रकारत्वस्पेव स्वरूपतो विशेष्यत्वस्यापि सम्भवादितीति दिक् । एवं जातेः शक्यत्वे तद्विशेष्यकशाब्दापत्तिः । पदानां स्वश क्यविशेष्यकज्ञानजनकत्वात् । घट इत्यादौ च तदनुभवविरुद्धम् । नच घटत्वशक्तिज्ञानस्य घटत्वप्रकारकघटविशेष्यकशाब्द- त्वं कार्यतावच्छेदकम् । 'घटत्वमस्ति' इत्यत्रापि तदापतेरिति तिष्ठतु विस्तरः। प्रकृतमनुसरामः । प्रक्रियादशायां लक्ष्यानुरोधात् पक्षय- माश्रीयते । तथा हि जातिपक्षे तस्यां साक्षात्कार्यासम्भवेन तदवच्छिन्न- व्यक्तिविशेप एव तत्महत्तेः स्वीकार्यत्वात्तावतैव जात्युद्देशकशा- स्वस्य चारितार्थ्यम् । तथा च "सुपिच" इत्यस्य रामाभ्यामि- त्यादौ "वहुवचने झल्येद्" इत्यस्य रामेषु इत्यादौ चरितार्थ- त्वाद् वृक्षेभ्य इत्यत्र युगपत्यसङ्गे विनिगमकाभावाद्वयोरप्यम- चिः स्यात् । तदुक्तम्-"अप्रतिपत्तिर्वोभयोस्तुल्यबलत्वाद् इति । तत्र वि- प्रतिषेधसूत्रं विध्यर्थम्-परं भवतीति। तस्मिन्कृते च यदि पूर्वस्या- पि निमित्तमस्ति तर्हि तदपि भवत्येव । यधाऽभिनद् हि इत्यत्रा- कचं बाधित्वा परत्वाद्धिभावे कृतेऽप्यकच् । तदुक्तम् "पुनः प्रस- ·७७५ चतुर्थपाद आकडाराह्निकम् । १। अविज्ञानासिद्धम् इति । व्यक्तिपक्षे तु सर्वासा व्यक्तीनां तत्तव्यक्तित्वेनोद्देश्यतया व्यक्त्यन्तरे महत्तायपि शास्त्रस्य तथ्यक्तिप्रति विना चरिता. यत्वासम्भवात् शास्त्रद्वयप्रामाण्यादगत्या विकल्प एव स्यात् । तथाचोभयोः पाक्षियां प्राप्तावार विप्रतिपेधसूत्रं निय- मार्यम्-परमेव भवति न तु पूर्वमिति । तेन जुहुतात्वमित्यत्र जु- हु हि इति स्थिते धिभावं वाधित्वा परत्वाचातहि कृते स्था- निवच्यामसक्तौ घिभावः पुनर्न प्रवर्तते । तदुक्तं "सकृद्गती विप्रतिषेधे यदाधितं तदाधितमेव" इति । नचैव शास्त्रान्तरस्यापि तद्यक्तिविपयकत्वात्तस्पामम- तावमामाण्यापत्तिः । व्यावय॑त्वाभिमतशास्त्रस्यापरशास्त्रमत्त्य- विपयव्यक्तावेव तात्पर्यमिति फलतः परशावप्रवृत्तिविषय- व्यक्ती तात्पर्य नास्तीत्यस्य पर्यवसानात् । तस्मात्पसद्वयमपि लक्ष्यानुसाराधवस्थितम् । परादपि नित्यं बलीयः । तेन रणिचि परामपि "अत उपधायाः" इति द्धिं वाधित्वा "रधिजभोः" इति नुम् । श. ध्दान्तरमाप्त्यातस्यानित्यत्वेऽपि कृताकृतपसङ्गित्वमात्रेण नित्य- स्वाभ्युपगमात् । तेन रन्धयतीति सिद्धम् । अदुवदित्यादौ परमपि लघूपधगुणं धाधित्वा उवङ् अन्तरगत्वात् । शुन इत्पत्र पर- मप्यल्लोपं बाधित्वा "संपसारणाच"इति पूर्वत्वम् । अल्लोपे हि स्थानिवद्भावायण स्यात् । बहुश्वा नगरीसत्र "अन उपधालो. पिनः" इति डीप्स्यात् । नच गौरादिलक्षणो डीप् तथाऽपि स्यादिति वाच्यम् । उपसर्जनत्वात् ।

·७७६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये यवस्मिन्सूत्रे बहुशुनीति भाष्यं तदल्लोपाभ्युपगमेन प्र- हत्तत्वान्न सिद्धान्ते स्थितमिति कैयटादयः । नच शुना इसादायुदात्तनिवृत्तिस्वरः स्यादिति कुवो नोक्त- मिति वाच्यम् । “न गोश्वन्सायवर्ण-"इति प्रतिपेधात् । श्वनश- ब्दस्य गौरादिपु पाठगदुदात्तनिवृत्तिस्वरोऽस्य न भवतीति ज्ञापि- तत्वाच । शुनीसत्रोदात्तनिवृत्तिस्वरेण डीप उदात्तत्वादन्तोदा- तत्वार्थ डीविधानानुपपत्तेः । सौस्थितिरित्यत्र स्वरं वाधित्वा एकादेशोऽन्तरङ्गत्वात् । मु उत्थित इ इति स्थिते यदि पूर्व- मुकारस्योदात्तत्वं स्यात् तदा "स्वरितो वा ऽनुदाचे पदादौं" इति पक्षे स्वरितत्वं स्यात् । पूर्व त्वेकादेशे नित्यमायुदात्तत्वम् । वृद्ध्योरित्वोत्वे । स्तैणिः पौर्णिः । स्वत इ इति स्थिते अन्तरगत्वादित्वं ततो वृद्धिः । स्वरे तु न विशेषः । यदि पूर्व स्वरस्तत इत्वोत्वे तथा ऽप्यान्तरतम्यादुदात्तीसद्धः। आतेस्तीर्यते आपोपूर्यते इत्यत्र नित्यत्वात्माप्तं द्विवचन बाधित्वाऽन्तरङ्ग- स्वादियोचे। इण्डिशीनामाद्गुणः सवर्णदीर्घत्वात् । अयज इन्द्र- मिति स्थिते परत्वात्माप्तं सवर्णदीप बाधित्वा गुणोऽन्त. रगत्वात् । वृक्षे इन्द्रं ये इन्द्रम् इति डिश्योरुदाहार्यम् । यद्यपि सवर्णदीर्घो ऽपवादो दण्डाग्रमित्यादौ गुणस्य कुमारी ईहत इत्यादौ यणादेशस्य च नामाप्तत्वात तथाऽपि एकनिमित्तमाप्तविध्यन्तरवाधनेन सवर्णदीर्घस्य सावकाशत्वा- दन्तरगवाधानौचित्यात् । अपवादोऽपि यद्यपत्र चरितार्थस्त- दाऽन्तरद्रेणोत्सर्गेणापि वाध्यत इति स्थितिः । निरवकाशेन तु विध्यन्तरेण सावकाशे ऽन्तरङ्गो ऽपि विधिर्वाध्यते यथा गोत्रे ऽलुगचीति 1 अलुका- - ·.. ७99 चतुर्थपाद आकडाराहिकम् । १ । लुक । उहापोरेकादेश ईत्वलोपाभ्याम् । खट्वीयतीत्यत्र 'खस आ य तिइति स्थिते परत्वात्या- प्तमीत्वं बाधित्वाऽन्तरत्वादेकादेशः, अन्यथा ईस्वे कृते गुणः स्यात् । नच यस्येतिलोपसम्भवः । "पूर्वविधौ"इती स्वस्य स्थानिवद्भावात् । कामण्डलेयः भाद्रबाहेय इत्पत्र "ढे लोपो ऽकद्राः" इति लोपं परमपि बाधित्वा ऽन्तरगत्वा- देकादेशः । नच ऊङ ईत्वासम्भवाद् लोपेत्वाभ्यामिति युक्तः पाठ इति वाच्यम् । यथासयनिहत्त्यर्थत्वात् । नच "अजा- घदन्तम्" इति तथैव युक्तत्वादिति कथं सापकत्वमिति वाच्यम् । लक्षणेषु मायेणास्यानादरणात् । तेन वौदिरित्यन आलोपं बाधित्वा एकादेशः पूर्वमाकारलोपे तस्य स्थानिवद्भावाद- सिद्धत्वाचाकारलोपाभावादाद्गुणः स्यात् । आत्वनपुंसकोपसर्जनहूस्वत्वान्ययवायावेकादेशतुम्बिधिभ्यः । ग्लाछनमित्यन्न विभज्पान्याख्याने ग्लै छत्रमिति स्थिते यदि तुक्स्यात्तदा एजन्तस्वाभावादात्वं न स्याद् दौफितेत्यादिवत् । उपदेशग्रहणमनपेक्ष्य चैतदुक्तम् । अतिर्यत्र अतिन्ववेत्यादौ 'अति २ अ'इति 'अति नौ अत्र'इति स्थिते आयाधादेशे सति अनेजन्तत्वादस्वो न स्यात् । आराशस्त्री इदमिति स्थिते पूर्वमेकादेशे तस्यान्तवद्भावावे कृते आराशस्त्रीदमिति न स्यात् । पदसमुदायस्प विभपान्याख्याने अमिचि अत्रेति स्थिते पूर्व यणादशे तुम् न स्यात् । पुंसि विभक्त्या व्यवधाने ऽपि नपुंसके यणापत्तेः। तुग्रणेकादेशगुणयौत्वदीर्घत्वत्वमुमेस्वरीविधिभ्यः । एभ्यस्तुग्भवत्यन्तरङ्गत्वात् । यणादेशाद्याख्यातम् । अग्रि. चिदिदम् अत्रैकादेशात्, अनिचितेत्यादी गुणात्, मार्छक ·७७८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये इत्यादौ वृद्धः, आप्रिचितीत्यादावौत्वात्, जगन्याम् जगन्वया- मित्यादौ दीर्घत्वात , जगत्यतीति क्यचि ईत्वात् , अनिचिन्मन्य इत्यादी मुमागमात् , जगग्य इत्यादौ एत्वात् , सुकृत्यतीत्यादौ क्यचि रीत्वात् । इयडादेशो गुणात् । धियति । धि धारणे । तिम् शः । परत्वात्तिवाथये गुणे माते ऽन्तरङ्गत्वादियत् । एवं मादुद्रुवदित्यादावुवत् । श्वेःसंप्रसारणपूर्वस्वं यणादेशात् । शुशुवतरित्यादौ परत्वात्माप्तम् “एरनेकाच:"इति यर्ण बाधित्वाऽन्तरगत्वादुवड्। 5 आकारलोपात्पूर्वत्वम् । जुहुवतरित्यत्र हा अतुम् इति स्थिते "हः संप्रसारण- म्" "अभ्यस्तस्यच"इति संप्रसारणे कृते आलोपं परत्वात्माप्तं बाधित्वाऽन्तरगत्वापूर्वरूपम् । यद्याकारलोपः स्यात्तदा तस्य स्थानिवद्भावादाभीयत्वेनासिद्धत्वाद्वा उबड् न स्यात् । स्वरो लोपात् । औपगवीत्यत्र अणि डीपि च कृते यदि प्रत्ययायुदा- तत्वादनुदात्तत्वाद्वा पूर्व लोप: स्यात् तदा ईकारस्य उदात्त. निवृत्तिस्वरो न स्यात् । प्रत्ययविधिरेकादेशाद् यणादेशाच । अग्निरिन्द्र वायुरुदकमित्यादौ सवर्णदीप परमपि था- धित्वा प्रत्ययोत्पत्तिः । यद्यपि केवलायाः प्रकृतेः प्रयोगो नास्ति तथाऽपि वाक्यस्प विभज्यान्वाख्याने क्रियमाणो ऽयं विचारः। प्रत्ययस्य नित्यत्वे ऽपि अन्तरङ्गत्वेनैव समाधान कृतम् । एसम् अग्निरत्रेत्युदाहार्यम् । 1 ·रनस्पैकादेशस्पासिद्धत्वादेव पत्त्वनिषेधतुकोः प्रवृत्ती अतिद चतुर्थपाद आकडाराह्निकम् । १ । ७७९ लादेशो वर्णविधेः। पचत्वप्रेत्यादौ यदि पूर्व यस्यात्तदाऽविधित्वात्स्थानि- पवाभावादुत्वं न स्यात् । तत्पुरुपान्तोदात्तत्वं पूर्वपदप्रकृतिस्वरात् । पूर्वा शाला मियाऽस्येति निपदे बहुव्रीही कृते स- द्वितायेति द्वयोराइयोस्तत्पुरुषः । तत्र विपदाश्रयबहुव्रीहिनि- मितः पूर्वपदाकृतिस्वरो पहिरङ्गत्वान्न प्रवर्तते, किं तु तत्पुरुष- समासाथ पालाशब्दस्यान्तोदाचत्वम् । पूर्वपदस्वरः "स्वाद- शिटामदन्तानाम्"इत्यायुदात्तः । अत्रेदमवधेयम्-'अन्तरवाहिरङ्गयोरन्तरङ्गं घलवद्'इति परिभापा लाघवन्यायमूलेति कैयटः। असिद्धं बहिरङ्गमन्तरले इति तु “वाह ऊ"इत्यत्र ज्ञाप्यते । दित्यवाह अम् इति स्थिते वाहः संमसारणमेव कर्तव्यम् , तस्मिन्पूर्वत्वे च कृते विनि- मित्त गुणे "वृद्धिरेचि"इतिवृद्धी च दित्यौह इत्यादिसिद्धः । नच यत्राकारान्तमुपपदं नास्ति तत्र कथं निर्वाहः । ज्ञापकत्वो- पदर्शकभाष्पप्रामाण्येन तत्र विनास्तीति फल्पनात् । छन्दसि कचिद् दर्शने तु ऊइतेः किपा तत्सम्भवात् । तथाच ऊठो विधानम् उक्तपरिभापाज्ञापकम् । तस्यां हि सत्यां वहिरङ्गस्प संमसारणस्यासिद्धत्वादन्तरङ्गो गुणो न स्यादिति ऊकरणं सार्थकम् । तेन पचावेदमित्यादौ एत ऐत्वं न भवति । "पत्त्रतु- कोरसिद्धः इत्यनेन च तदपवादभूता "नाजानन्तर्षे वद्दिष्टपक्लू- मि"इति परिभाषा झाप्यते । को ऽसिञ्चद्धीत्येत्यादी बहि. वचनस्य वैयर्यात् । यवत्रत्य भाष्यम्-अमिदपरिमापया गता स्वाद .

·७८० व्याकरणसिद्वान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये न्तरङ्गं वलवद्' इति परिभाषा नारभ्येति । तद् विरुद्धम्, न्याय सिद्धत्वात् । असिद्धपरिभापायाः सापवादत्वाच । यदि तु विवरणोक्तरीत्या "पत्वतुको"इत्यनेनासिद्धपति भाषाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यते नतु 'नाजानन्तर्ये इति परि. भापा । गौरवात् , तदैतद्भाष्यमेव युक्तम् । अपश्चितं चैतत्माक् । नन्वन्तरङ्गम्य बलवत्वे पूर्वैपुकामशमः, अपरैपुकामशमः इत्यत्र पूर्व इपुकामशमी अ इति स्थिते अतरगत्वाद्गुणे पूर्वोत्त रपदयोर्व्यपवर्गाभावादुमयत आश्रये ऽन्तादिवद्भावनिषेधाच्च "दिशो मद्राणाम्" "माचा ग्रामनगराणाम्" इत्युत्तरपदद्धिर्न स्यात् । "उत्तरपदद्धौ सर्व च"इति चशब्दाद् दिक्शब्दानां विधीयमानं पूर्वपदान्तोदात्तत्वं च न स्यात् । पूर्वकार्णमृत्तिक इत्यत्र द्वयोः सावकाशत्वात् । गुडोदकमित्यादी "उदके केवले", इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं न स्यात् । उदश्वित् उदकमित्यादी सावकाशत्वादिति चेत् न । “नेन्द्रस्य परस्य"इति प्रतिषेधेन ए. फादेशं वाधित्वा पूर्वोत्तरपदकार्यं भवतीति ज्ञापितत्वाद् अन्यथा "यस्येति च"इति लोपेन एकादेशन च द्वयोरचौरपहारात्तत्र स्व. रस्यैवाऽमाप्तः । व्याकरणान्तरे तु बोद्धिप्रसङ्गे इयुवौ भवत इति वचनम् । तत्र वैयाकरणः,सौवश्वः । अत्र अन्तरगतपा पूर्व- मेव यणादेशे इयुवौ न स्याताम् इत्याशङ्य भाष्यम् अनवकाश- त्वाची भविष्यतः । न च यविरहितस्थले तौ सावकाशाविति वाच्यम् । अचि परे तयोविधानात् । अन्यया ऐतिकायना, औपगड इत्यादौ "लोपो व्योः" इति लोपसम्भवेऽपि मेयमेधा, मैयङ्गय इत्यादौ तदसम्भवात् । अयेवमपि पचेयुरित्यादि न सिद्धयेत् । पचू अ यास उम् इति स्थिते सलोपोत्तरमन्तरगत्वात्पररूपे ते व्यपवर्गा-

·गतुरंपाद आकडाराहिकम् ।।
मानादियादेशो न स्यात् । एकादेशस्यान्तबद्भारे ऽपि
रूपासिदः।
अप माप्यम् "अतो गेयः"इत्यत्र या इत्यस्य या-
देश इमि नार्थः, किंतु याम् इत्यस्पर इग् । संहितामाः
सीप्रत्वान् । तपा न सलीपापवाद उपादेशः सलोपं बिना
घ "उस्एपदान्ताद्"इत्यस्य प्रसस्यमावात् ।
लुक लोपपणयवायावेकादेशेभ्यः ।
तेन गोपनिय इत्यादी "सुपो धातुमातिपदिकयो:"इति
सोलक, न तु "हल्लयादिभ्यः" इति लोपः, प्रत्ययलक्षणेन
नुमादिपसगाद । ग्रामण्यः कुलं ग्रामणि कुलम् । यणादेशे कते
छकि रूपं न सि-पेत् । गोहित रकुलं नौकुलमित्याचप्षेत्रम् ।
काद्भयम् रकम पूर्वमेकादेशे तस्यादिवदावाल्लुक रूपा-
सिद्धिः स्यात् । इदंच अन्तरद्वानपि विधीमहिरङ्गो लग्वायत
इत्यस्य "मत्यपोत्तरपदयोध"इत्यत्र ज्ञापितवास्सिदम् ।
इति श्रीसिदान्तसुधानिधी प्रयमस्याध्यापस्य चतुर्ये पादे
मयममादिकम् ।

·७८२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये य स्त्र्याख्यौ नदी ।। इवोवर्णान्तौ नित्यस्त्रीलिङ्गो नदीसंज्ञौ स्तः । दीर्घा- न्तयारियं संज्ञा फलति, इस्वान्तयोघिसंज्ञया वाधाद् इति प्रा. गुक्तम् । तेन मते धेनो "इत्यादी अम्बार्थनयोः"इतिहस्त्रो न । यू इति न आवन्तव्यात्यर्थम् । न च खवाबन्धुरित्यादौ "नदीवन्धुनि"इति पूर्वपदान्तोदात्त- त्वम् , बहुखट्क इत्यादौ "नवृतश्च"इति निसः काच प्रसज्यतेति वाच्यम् । “डेराम् नद्याम्नीभ्यः" इत्यत्र पृथगाग्रहणाज्ज्ञापकात्। तथा च खदाशब्दस्य नित्स्वरेणाद्युदात्तत्वात्पूर्वपदमकृतिस्वरेण खट्वावन्धुरित्यादावाद्युदात्तसिद्धेः । तथाऽपि माने मातुरित्यादा. वाडागमः स्यात् । नचाख्याग्रहणेन तन्निरासः । जननीवाचिनो नित्यस्त्रीलिङ्गत्वात् परिच्छेत्तृवाचिनस्तदन्यत्वात् । नच "नधृत- "इति ऋकारस्य पृथगुपादानम् ऋदन्तानां नदीसंज्ञाविरह. सापकम् । बहुपितृक इत्याधर्थत्वात् । "यू इति दीर्घयोरेव निर्देश"इति भाष्यम् । तत्र छान्दसत्वा. त्पूर्वसवर्णदीर्घः । नच "डिति इस्वश्च"इत्पत्रान्वयानुपपत्तिः । हवदीयोरभेदावयानुपपत्या वोः सवर्णो यो इस्व इति पाख्यानात् । च्याख्यौ किम् । वातपम्ये । ननु स्त्रियमाचक्षाते इति विग्रहे पाख्यायाविति स्यात् । मुग्ल इत्पादौ सावकाशस्य "आतधोपसर्गे"इति कास्यस्य क. मण्पणा पाधित्वात् । अत्र भाष्यम्-'छान्दममेतत् । अत एव- ।

·७८३ दिति हरदत्तः। नच मूगासरतदर्यालाभः ।आसमन्तात् पक्षाने चतुर्धपादे नदीसज्ञाहिकम् । २। यस्मिन्दशसहस्राणि पुत्रे जाते गवां ददौ । ब्राह्मणेभ्यः मियाख्येभ्यः सोऽयमुञ्छेन जीवति ॥ इति- प्रयोगः। यदा त्रिपामाख्यायेते विधीयते इति स्व्याख्यौ । घवर्षे कविधानम् । सप्तमीतिसमासः । नन्वेवं तन्त्रीलक्ष्मीश्रीभूपमृतीनां नदीसंज्ञा न स्यात् । यूटोरिव तपोरीकारोफारयोः स्त्रियां विहितत्वाभावात् । ए. तेन आरूपानमाख्या "आतयोपसर्गेइति अझ् । स्त्रियामाख्या ययोरिति बहुग्रीहिरपि परास्त इति चेद । सत्पम् । विचमत्ययसम्भवात् । असरूपत्वादणा तवाधात् । समुदायधर्मस्यावयव आरोपात् कृत्रिपा अप्यत्र पक्षे संशा । यद्वा मूलविभुनादित्वात्कमत्ययः । आख्याग्रहणं किमर्थमिति भाष्यम् विपक्षे ययाश्रुतमेव । कात्ययपक्षे तु प्रतिनिमित्तनि. देशः। यू स्त्रिगामिसेव रुपयत्तित्वलाभात् । आख्याग्रहणसाम. या॑द्धि नियम आश्रीयते । खियमेव आचक्षाते न तु लिङ्गान्त- रमपीत्यर्थः । तेन ग्रामण्ये सेनान्पे इत्यत्र नदीसंज्ञा न भवतिग्राम सेनां च नयतीति क्रियाशब्दत्वाद् लिङ्ग यसाधारणतया स्त्रिया- मपि नदीसंज्ञाविरहः । नन्वेवं इघशानमभृतीनामुभयलिङ्गानां पदादीनां च गुण- यचनानां सर्वलिङ्गाना खीविपयत्वाभावात् त्रिपां वृचावपि "हिति इस्त्रश्च"इति नदीसंज्ञा न स्यात् । मैवम् । तत्राख्याग्रह णमपहाय स्त्रीशब्दमात्रस्पानुवर्तनात् । अयेदं तत्वम्-लिङ्गान्तरानभिधायकत्वं नि-यस्त्रीत्वमिति कैयटः । शब्दान्तरसमभिहारं विनव नियां वर्तमान त ·७८४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये इत्पतो लिङ्गान्तरानभिधाययत्वस्येवास्यापि लाभात् । समन्ता- द्भावस्य तन्मात्रपरतयेच नैरपेक्ष्पपरतया ऽपि नेतुं शक्यत्वात् । यत्वाचारकिनन्ताकर्तरि किपिनिये ब्राह्मणायत्यादावति- व्याप्तिः । नच महासंज्ञाकरणालास्त्रीयाचकस्येत्यर्थलाभः । त. स्मादेव नित्याशस्यापि लाभेन ध्याख्यावित्पस्य वैया- पत्तेः । ब्राह्मणार्थस्योक्तत्वे ऽपि प्रकृत्यर्थस्याप्युक्तत्वेन स्त्रियां वर्तमानवानपायाच । नचेदं लिङ्ग विशेष्यनिष्ठ नेति वा- स्यम् । एतद्वोधफपदस्य मो ऽनुपादानादिति । तम । खिय. माचमाते इति द्वितीयाया विशेष्यत्वार्य कनया सूधादेव तद- र्थलाभात् । घ जानातीत्पादौ विशेष्यत्वस्य द्वितीयातायाः पलप्सत्वात् प्रकल्पयोंक्तिमाणातिमसनदान मकृते लिशान्तरान- भिधायपत्तमझावाकयटमते ऽपि तस्य दुरित्वाच । नन हरदमते ग्रामण्ये इत्यादापि नदीसंत्रापतिः। ग्रामणीख पदमशम्दाना मुर पटनेः पुंस्येर सम्बात् । शतलापरहितताम । पौशाम्बीनिर्गमनादिकं च सी. घुससाधारणमिति नाम्पाप्तिः । पित्रपटमने भाप प्रामण्य इनि भाप्पविरोषः । आध्यानावस्प लियसाधारणपाद्रामणीन्दादिननदी. स्वानुषपणेः । ननु भासमन्तादीपस्या इनि पाबीही उत्तरपदस्प नि. स्पनीमानदीसम् । "ममनिग्रहणं "इति यापमाणसात् । अविना प्राप्रणानिदिमि गंन । गणो दुमालापनः । "गतिमारपरप" य गरिमामयण पारपी पाविनिम्पसमागप्रणा गनिमपागध पनिषदोन पर एप. में न दुर्षियः मिनिमः पिकभिपरपादानिमामामा ·चतुर्थपादे नदीसंज्ञाह्निकम् । २। ७८५ "एरनेकाचः" इति यग्नेति पुरुषोत्तमप्रभृतिभिर्व्याख्यानात् । अत एव कृन्मेजन्तसूत्र "मानः समस्य दृद्व्यः"इति मन्त्रा व्याख्यायां दुर्षिय इति कैयटः । अदूविकण चेदमर्थ- कथनम् । व्याख्येयमन्त्रे तु दुष्टं ध्यायतीति विग्रहे नित्यस- मास एव । ततो यण् । “दुरो नाशदाशदभध्येपूत्वमुत्तर- पदादेव ष्टुत्वम्" इति पृपोदरादिसूत्रस्थवार्तिकेन उत्वष्टुत्वे । यत्तु तद्वार्तिकव्याख्यायां दुष्टुं ध्यायतीति "आतश्चौपसर्गे" इति कासय इति कैयटहरदत्तादयः । तचिन्त्यम् । अन्तःस्व- रितानुरोधेनार्यानुरोधेन च ख्यत्यादिवत् कृतयणादेशानु- फरणतयैव व्याख्येयत्वात् । सर्वस्य दुर्बुद्धेरहतिरुपद्रवो नोऽस्मा. न्मा वधीदिति तृतीयचरणस्थेनान्वयः । अपवर्जनमदतिरित्य- मरादंदतिशब्दस्व दानरूढत्वे तु पद्वेषमयुक्तमाभिचारिकापगभूत- मेव तदिह ग्राह्यमिति दीक्षिताः। वस्तुतस्तु प्रकृतमन्ने ऽस्तु तथा, वार्तिके तु कात्यया- न्तस्यापि ध्यशब्दस्य ग्रहणं युक्तम् । तन्त्रादिनोभयपरत्वसम्भ. चात् । अत एव 'येनासि कृत्ये पहिता दूढ्यनास्मजिघांसया'. इत्याथर्वणमन्त्रः सङ्गच्छत इति वृद्धानामभिप्रायः । आध्यानमाधीरिति व्युत्पत्या गुणगुणिनोरभेदोपचारा- द्भायं समायमिति तूपचारे मानाभावादुपेक्ष्यम् । तस्मात्क- यटमते आध्यै इति भाष्यविरोधः स्थितः । अत्र वार्तिकम्- "प्रथमलिङ्गग्रहणंच । प्रयोजनं किम्लुक्समासाः"इति । अयम-यः शब्दः प्रथमं स्त्रीत्वविशिष्टमर्थमाह पयातु प्रकारान्तरेण लिङ्गान्तरविशिष्टद्रव्यान्तरपर, तस्य तदानीप- स्यास्पस्वाद प्राप्ता नदीसंज्ञाऽनेन विधीयते । कुमारीमिच्छति ·"आ- ७८६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याय कुमारीयति, कुमारीबाचरति कुमारयति वा ततः किए । अल्लो- पयलोपौ । “को लुप्तं न स्थानिवद्"इति यणभावः । कुमारी ब्राह्मणः । उपन्तत्वात्सुलोपः । कुमाय्य ब्राह्मणाय नघाः" इत्याद् । ननु कैयटमते क्पच्किपोः प्रकृतिभूतस्य डीवन्तस्यापि नित्यस्त्रीत्वं नास्ति कुमारशब्दात् क्यजन्तात् किपि निष्पनेन कुमारीशब्देन त्रिलिङ्गेन समानाकारत्वादिति चेत् । न । अर्थ- भेदेन शब्दभेदाश्रयणात् । अयं विशेपः-कुमायौं कुमार्यः। “एरनेकाचः इति यण् । अमि शसि च कुमार्य कुमार्यः । प्रध्यं प्रभ्य इनिवत् । नच 'गति- कारकपूर्वस्यैव' इति निषेधः। तदितरपूर्वस्य न'इत्यर्थात् । विशि. धाभावस्य केवले ऽपि सन्चाव कुमाय इत्यादौ स्त्रीलिङ्गवत् । हे कुमारि ब्राह्मणेत्यादि । कुमारशब्दानित्तस्य तु कुमारीशब्द- स्य कुमारी । अब्धतत्यान्न सुलोपः । अनदीत्वान्न संयु. द्धिहस्वः, बातममीवत् । पनीशब्दात्तु पनियो पजिय इत्यादावियत् । कुमारमात्मन इच्छन्ती ब्राह्मणी कुमारी- रित्यत्र कैयटमते पूर्वदूपम् , हरदत्तमते तु लक्ष्मीवत् । अमि शसि च यणिति विशेषः । तदेवं किन्व्याख्यातः । लुप् । खरकुटय ब्राह्मणाय । सरकुटीवेति इवार्थे फनो "लु. म्मनुष्ये"इति लुप् । यद्यप्यत्र "लुपि युक्तवयक्तिपचने"इति स्त्री. त्वमप्यस्ति तयाऽपि स्वाश्रयस्य पुंस्त्वस्यानिवर्तनास्त्रीमान. वृत्तित्वाभावादमाप्तर नदीसंज्ञेति फैयटहरदनादयः । दीक्षितास्तु-एवं 'चश्चाः पश्य'इत्यादौ शसो नत्वापत्तिः । तस्माल्लुयन्तैः खरखुटीचञ्चादिशब्दैः स्त्रीत्वविशिष्ट एर लौकिका पुपानभिधीयते इत्येव तत्सम् ! एवं च लप: प्रयोजनत्वेन गण ·७८७ चतुर्थपादै नदीसंज्ञालिकम् । २ । नमपि चिन्त्पमित्याहुः। वस्तुतो युक्तवद्भायत्रचनसामर्थ्यानत्वाभाव इति बो- ध्यम् । अतितन्य ब्राह्मगाय । तन्त्रीमतिक्रान्त इति तत्पु. रुपः । बहवः श्रेयस्यो ऽस्य बहुश्रेयसी । "ईयसो बहुप्री- हेर्न"इति इस्वस्थ "ईयसश्च"इति समासान्तस्य कपो निपे. धः । एषां संयुद्धौ इस:, कित्सु आडागमादिकं च नदी- कार्यम् अवयवत्रीविषयत्वात्सिद्धम् । पूर्वमेवात्र च्याख्यत्वा- स्मवृत्ता नदीसंज्ञा पश्चादुपजायमाने ऽपि पहिरड्रे लिङ्गान्तर- योगे न निवर्चत इति अवयवत्रीत्वेनेवोपपत्तौ पूर्ववार्तिकमनार- भ्यमित्यर्थः । वर्णसंज्ञापक्षे समुदायस्प नद्यतत्वात्कार्यसिद्धिः। तदन्तस्य नदीसंज्ञापक्षे तु "अगाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य च" इतिवचनाद् अतितन्त्रीवन्धुरित्यत्रापि पूर्वपदस्य नधा वि. शेपणात पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । फिब्लु कोरपि एवं व्याख्येयम् । अत्राक्षेपवार्तिकम् - "इयडुबस्थानप्रतिघे यणस्थानप्रतिषेधप्रसंगोऽवयवस्ये- यङवस्थानत्वाद" इति । अवयवस्य स्त्रीविषयत्वात्समुदायस्य नदीसंज्ञावद् अब- यवस्येयकुबङ्स्थानत्वात्समुदायस्प यणस्यानस्थापि उत्तरसूत्रेण नदीसज्ञाप्रतिषेधः स्यात् । आध्ये ब्राह्मण्य इति । इह परयो इपङ् थिये इति, समुदाये तु “एरनेकाचः" इति पण् । अत्र सिद्धान्तमाह वाकिकार:-सिदं त्वद्गरूपग्रहणा घस्याइस्येयुचौ तत्पतिपेघादिति । अस्थार्थ:-"अचि अनुधातुश्रुवाम्"इत्यत्र इयहुबहुभ्यामत माक्षिप्यते अगाधिकारीयत्वात् । तेन यस्यास्येयडुबो निर्व- ते तस्य नदीसंज्ञानिषेपः । आध्यै इत्यत्र चावयवस्याइसंश - ·७८८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये नास्ति, समुदायस्य वियबस्थानत्वं नास्ति यणा वाधा- दिति न दोपः । एतदर्थमेव तत्र स्थानग्रहणम् इयहुबडोर्यदा स्थितिस्तदा मतिपेधो यथा स्यात् । यदा स्वपवादेन वाधस्त. दा मा भूदिति । "हस्त्रेयुवस्थानमवृत्तौ च स्त्रीवचने" इति वाक्यान्तर- म् । “अवयवग्रहणात्सिद्धम्" इत्यस्यायमपवादः । इम्बे- यदुवइस्थानानां प्रवृत्तिरर्थान्तरसंक्रान्तिः, तस्यां सत्या स्त्रीवचन एव संज्ञा न लिङ्गान्तरवचने । चशब्दादप्रवृत्ती चेत्यर्थः । शकट्यै अतिशकटये ब्राह्मणाय, श्रियै अतिथिये घ्राह्मणाय । इह तु स्यादेव अतिश्रिये अतिश्रियै वा ब्राह्मण्यै इति भाष्यम् । नचेह स्त्रीत्वं नास्तीति चान्यम् । हरदत्तमते स. वात्। कैयटमतेऽपि"डिति इस्त्रश्च"इत्यत्र आख्याऽननुत्तरुक्त- त्वात् । एवं च सुधीस्वयम्वतिलक्ष्म्पतिचमूशब्देषु रूपदयं यो- ध्यम् । निष्कौशाम्बिः पुमानित्यत्र तु नदीसंज्ञायामपि न विशे- पः । इस्वादेशेन नद्या अपहाराद् न सम्बुद्धिहस्वः, वर्ण: स्य नदीयात् । स्याख्यत्वं तु शक्याश्रयतामात्रात्, पर्याप्त्यधि- करणत्वस्याविरक्षणात् । तदन्तस्य नदीसंज्ञापक्षे ऽपि 'सर्वे सर्वपदादेशाः' इति न्यायेन सर्वादेशत्वात् । नच स्थानिवद्भा- पः, विशेषणतयाऽप्यलाश्रयणे निपेधस्योक्तत्वात् । "हिति इस्व- " इति विकल्पस्तु भवत्येवेति कौस्तुभः । नेयवस्थानावस्त्री ४॥ इयडुबडोः स्थितिर्यत्र तावीदूतौ नदीसंज्ञो न स्तः त्रीशब्द विना । स्थानं निरपवादा मसक्तिः । हे श्रीः, हे धूः । अस्त्रीति फिम् । हे नि । नदीत्वात् सम्वृद्धिइस्वः । अथ कपं विमानना ·- चतुर्थंपादे नदीसंज्ञालिकम् । २ । सुभ्र कुतः पितुहे इति कालिदासः, हा पितः कासि हे सुक्षु पहनं विललाप स इति भष्टिः । मुकुल यति च नेत्रे सर्वथा मुक्षु खेद इति भवभूतिः । प्रस्ननाराचशरासनेन सहकवंशमभ- पच वधु इति श्रीहर्पश्च। अत्राहुः प्रमाद एवेति हरदत्तादयः । दुर्यतिकारस्तु भ्रूशब्दाद् "अमाणिजातेः"इत्यूद्धि समासे उपसर्जनस्वेन "ऊडुतः" इत्यूद्धि तस्य समुदायभक्तत्वानोबा- स्थानत्वमित्याह । दीक्षितास्तु नेदं युक्तम्-प्रत्ययस्य भक्तायां प्रमाणा- भावात् । एकादेशस्यान्तबद्भावेन भ्रशब्दावयवताया अप्य- नपायात् । अङ्गाधिकारे तदुत्तरपदग्रहणस्य निर्विवादतया समुदायभक्ते ऽयुवङ्मवृत्तेश्च सुभ्रुवावित्यादीनां सर्वसम्मत. वादित्याहुः। सामान्ये नपुंसकमिति केचित् । यथासंभवं क्रियाविशेषणत्वपित्यन्ये । वाऽऽमि ५। पूर्वोक्तावामि नदीसंज्ञौ वा स्तः । श्रीणां श्रिया भ्रूणां भुवाम् । अस्त्रीत्येव । स्त्रीणाम् । द्वितीयकवचनस्य तु नेह ग्रहः । विशेपाभावात् । ङिति ह्रस्वश्च ६॥ इयवस्यानी इस्त्रौ च य नदीसक्षौ वा त्रियां हिति परे। श्रियै थिये बुबै भुचे कृत्य कृतये धेनै धेनवे । नदीसंज्ञापके "आग्नया" इत्याद "आरश" इति दृदिः । अस्त्रीत्येव । त्रिौ ।

·७९० व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधी प्रथमाध्याये
स्त्रीलिङ्गाविति किम् । अग्नये वायवे । इह प्रथमलिङ्गग्रहणाभा.
वानिष्कौशाम्बिहरिवदित्युक्तम् । अतित्रिरित्यत्र तु विशेषः ।
अनिस्त्रियावित्यादौ "स्त्रिया:"इति इयङ् स च गौणत्वे ऽपि ।
किंतु-
गुणनाभाचीत्वनुभिः परत्वात्पुंसि वाध्यते ।
क्लीवे नुमा च स्त्रीशब्दस्येयडित्यवधार्यताम् ॥
"जसि च"इति गुणः । अतिस्त्रयः । “वाम्शसोः"
अतिस्त्रिम् अतिस्त्रियम् , अतिस्त्रियः, अतिस्वीः । औदशमो.
रियड् । "आडो नाऽस्त्रियाम्" अतिस्विगा। "पर्टिति" ।
अतिवपे इत्यादि । ओसि अतित्रियोः । इति नुट् ।
अतिस्त्रीणाम् । “अच घेः" । अतित्रौ ।
औकार ओसि नित्यं स्यादम्शसास्तु विभापया ।
इयादेशोऽचि नान्यत्र स्त्रियाः पुंस्युपसर्जने॥इति कौस्तुभः ।
क्लीचे नुम् । अतित्रिणी इत्यादि पारिवत् । स्त्रियां तु
"हिति इस्त्रश्च"इति सज्ञाविकल्पः । नचास्त्रीति निपेधः ।
इयवस्थानयोरेव तेन विशेषणात् । पूर्वसूत्रे तत्संबद्धत्वात् ।
नचात्योभयविशेषणत्वम्, मानाभावात् । तेनातित्रिय अति-
त्रये । औतं बाधित्वा परत्वादिदुझ्यामिति डेराम् । अति-
त्रियाम् । पक्षे अतिस्रो इति ।
अत्र 'वाऽपि इसच' इत्येर मणीयम् । नतु "यामि रिति
इसथ"इति मूग्रद्वयम् । गौरवात । तस्मात्स्ग्रहय मनिपातपरि.
मापाशापनार्थम् । अनादित्वस्प नदीसंझामपोज कर हिनदी.
संज्ञा निमिधीकृत्य नुद् न स्यात् । भ्रूणामिति आमोऽनादि-
स्वव्यापातापचेरिति कौस्तुभः।

·चतुर्थपादे नदीसम्ज्ञालिकम् । २॥ शेषो ध्यसखि ७७ इस्वी यौ इज्यों तदन्तं सखिभिनम् अनदीसंज्ञपिसं- ६ स्यात् । हरये भान । इस्तौ किम् । ग्रामण्ये खलपं । यू किम् । मात्र । असखीति किम् । सरूपे । अनदीक्षं किम् । मत्यै । सुसखेरित्यादौ भवत्येव । समुदायस्य सखिशब्द- भिन्नत्वात् । नच तदन्तविधिः । विशेष्यसम्बन्धाभावात् । नन्वेवं सखीत्यत्र डीपन्ते "यस्वेति च"इति इकारलोपच्या- ख्यानवयर्यम् । सवर्णदीपेऽपि दोपामावाद । नचातिससेराग- छतीत्या सर्वणदीर्घस्य पूर्व मत्यन्तबद्भावाद् विसंज्ञानिषेधः स्यादिति इत्युक्तमयोजनसम्भवः । सत्ययतनाव समस्तस्य सखिशब्दादन्यवानपान निषेधतादवस्थ्यादिति । मैवम् । सती सख्यौ सख्य इत्यादी अननिस्वयोरिणाय लोपस्यावश्यक स्वात् । नच लिगविशिष्टपरिभाषया दोषतादवस्थ्यम् । विभक्तों लिङ्गविशिष्टयग्रहणाव। पतिः समास एव ८ पतिशब्दः समास एव घिसंज्ञः। भूपतपे। नेह पत्या पत्थे। समासे पतिशब्दस्पै पिसंहति विपरीतनिपमं वारयितुमेका. र। तेन हदमुष्टिनेत्यादि सिद्धम् । ३६ पतिगृहे इत्यत्र विसंजत्वात् पूर्वनिपातनियमार्थ पृ. थक् सूत्रम्, अन्यथा "शेषो ध्यससिपती" इत्यमूत्रयिष्यत् । बहुपूर्वस्य तु घिमंशा सुसखियद । सखिना वानरेन्दग, लोरे च पतिते पती, सीतापाः पतये नमः, कृष्णस्य ससिरर्जुनः स्पादिकं तु छान्दसम् ।

·७९२ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये आख्यानण्यन्ताकर्मणि "अच इ." । लाक्षणिकत्वात् पर्यु- दासे ग्रहणं नेत्यन्ये । वची वाचस्पतेरपीत्यादौ "तत्पुरुपे कृति"इति बहुलग्रह- णादलुक् । एतेन दिवस्पतेरादरदर्शिना रसादिति नैषध व्या- ख्यातम् । एवं च वास्तोपतिरपि । “पठया:पति-"इत्यादिना - सत्यम् । श्रियः पतिरित्याद्यनुरोधात्तत्र छन्दसीत्यनुवर्तते। पार- स्करादित्वात्सुट् इति केचित् । “द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्व- दनीपोमबास्तोपतिगृहमेघाच्छच"इति सामान्यापेक्षज्ञापकाद- लुक् । कस्कादित्वात्सत्वम् । इणः परस्य तु पत्वमित्यन्ये । 'चाचस्पति विश्वकर्माणमूतये', 'वास्तोष्पते प्रति इत्यादी पृथकपदपाठो वैदिकानाम् ॥ षष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा ९। पतिशब्दो घिसंज्ञः । क्षेत्रस्य पतिना वयम् । इह "च"इति योगविभागः । छन्दमीत्यनुवर्तते । तेन सौ विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्त इत्यर्थः । “बहुलं छन्दसि" इत्या. दिकं प्रपश्चार्थम् । हस्वं लघु १०॥ चेतति । चिती संज्ञाने । लघूपधगुणः। नच इस्वप्रदेशेष्वपि लघुसंशया व्यवहारः। सर्पिष्टवामित्पादौ "इस्त्राचादी तद्धिते" इति पत्ताभावापत्तेः। गुस्संशया लघुमंज्ञाया बापात् । तस्मादेकसता- अधिकारात् पूर्वमेव स्वसंज्ञारम्भः । यत्तु भाष्ये तत्र ससंशाया दीर्घप्लुनसंज्ञाभ्यां समावेश- माशा एकमंशाऽधिकारे ऽयं योगः करिष्यत इत्युक्तम्, तप च.

·चतुर्धपादे नदीसंज्ञाहिकम् ।। कारादिना इस्वसंज्ञाया गुरुलघुसमावेशः करिष्यते इत्यभिप्रायः। यद्वा अत एव तत्र पक्षान्तरोपन्यास इति बोध्यम् ।। संयोगे गुरु ११॥ इस्वं गुरुसंझं संयोगे परे । शिक्षा भिक्षा! "गुरोथ इल" इत्यप्रत्यय:। दीर्घ च १२। गुरुसंझं स्यात् । ईहाचक्रे । 'इजादेश्व गुरुमतः इत्याम् ॥ यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् १३॥ यस्मात्मत्ययो चिहितस्तदादिः शन्दः प्रत्यये परे जसंशः स्यात् । रामिण प्रत्ययेति किम् । स्त्री इयती । इदशन्दावतुपो वस्य यादेशा, प्रकृतेरीशूभावः,यस्यति च"इति तल्लोपः । स्त्रीशदा. सुशब्दस्य तल्लोपस्य च विधिरस्तीति अगसंज्ञा स्याद्रसंज्ञा चेति संज्ञाद्वयानिमिचो “यस्य"इति लोपः स्यात् । नच इद- मादेशलोपस्थाभीयत्वादसिद्धत्वापिति प्रत्ययपरत्वाभावः । मा. ग्भादसिदत्वमिति केचिदभ्युपगमात् । नापि स्थानिसद्भावः। पदान्तरनिरपेक्षपदसस्कारपसे स्त्रीशब्दस्यैकारस्पानादिष्टादचः पूर्ववाभावात् । विधिशब्दस्यापि तदेव प्रपोजनम् । तस्मिन्न- सति परशन्दस्याप्यध्याहारप्रसगा। यत्तु भाज्ये दधि अधुनेति मत्युदाहृतम्, तत्तु अधुनेति प्रत्ययो निपात्यते इदमश्च लोप इति पो, इदमो ऽभावो धना । , १०० ·७२४ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमा पाये घ प्रत्यय इति पक्षे तदसम्भवादिति फैयटः । नच विधिग्रहणेऽपि स्त्रीशब्दात्मप्रत्ययविधानाहोपनादवस्थ्यम् । प्रत्यासत्या यस्माय! प्रत्ययो निहितस्तस्मिना प्रत्यये परे तद् अङ्गसनायित्याश्रयणा त् । तेन खी अं पश्यतीत्यर नेयत् । अशब्दाद् "अमि पूर्वः"इत्ये- फादेशस्य परादिवद्भावेन प्रत्ययत्वेऽपि अमः स्त्रीशब्दादविहित. सात् । एवम् अततेईप्रत्यये टिलोपे च अशब्दस्य स्वतः प्रत्य यत्वे ऽपि न दोपः । डमत्ययस्पाततेरेव पिहितत्वेन स्त्रीशब्दम- कृतिकवाभावात् । प्रत्ययापेक्षया यावान्पूर्को भागस्तावतोs- संज्ञा न तु प्रत्ययोत्पत्तिवेलायां यावतः प्रकृतित्वं तन्मात्रस्ये- त्यर्थः । तेन वदामि वदिष्यापीत्यादी विकारणान्तस्पाइसंज्ञा- याम् "अतो दीपों यमि"इति दीर्घः । नचारम्भसामर्थ्यम्, पय वय गतौ । यइलुकि "लोपो व्योः"इति यलोपे व पापामि पा. पाव इत्यादौ चरितार्थत्वात् । कुण्डानि । यदा नुम् परादिस्तदा "सुपि च" इति दीर्घः। दधीनीत्यादौ त्वकारान्तत्वाभावान्न । पूर्वा: न्तपक्षे सामानीत्यादिवसिध्यति । यदा स्वभक्तत्वपक्षस्तदेदं प्रयोजनमादिग्रहणस्य । पूर्वान्तपक्षस्पैत्र स्थापितत्वादमयोजनमे- तत् । प्रत्यये किम् । प्रत्ययविशिष्टस्य ततो ऽप्यधिकस्य वा मा भूत् । तथा सति च वनश्चेत्युरदत्त्वस्य परनिमित्तत्वं न लभ्येत । तथा च स्थानिवद्भावाप्रटच्या वकारस्य संप्रसारणं स्यात् । अल्विपित्वेन "स्थानिवदादेशः" इत्यस्य भत्तेर्वचत्वात् । यत्तु "प्रकृत्यादि प्रत्ययेऽहम्" इत्येव लायराद्वक्तुं युक्तम् । प्रकृतिमात्रस्य तु कर्ता कारक इत्यादी व्यपदेशिवद्भागात् सिद्ध- मिति । तचिन्त्यम् । अङ्गातिरिक्तप्रकृतेर्दुर्वचत्वादात्माश्रयापत्तेः । नहि प्रत्ययाव्यवहितपूर्ववर्तित्वं प्रकृतित्वम् । स्त्री इयतीत्यादा- वतिव्याः । यहुगुड इत्यादावच्याश्च । स्फुटं चेदं भूषणे इ. ।

·चतुर्थपादे नदीसंज्ञाह्निकम् । २ । स्थास्ता विस्तरः। इह 'यस्मात्मत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये इति योगविभागः । परिमापेयम् । प्रत्यये गृह्यमाणे यस्मात्तस्य विधिस्तदादिग्रहण भवतीत्यर्थः । गृह्यमाणपदाध्याहारास्नाणा सोपस्कारत्वात् । तेन "नित्यादिनित्यम्" इत्यादौ यत्र प्रत्ययः सप्तम्या निर्दिश्यते तत्र तदादेग्रहणात् 'देवदत्तो गार्ग्यः'इत्यादौ सवातस्यायुदात्तत्वं म भवति किंतु गार्यशब्दस्यैव । "मुप आत्मनः क्यज" इत्यत्रा. प्यनेन तदादिनियमः ।मुपा कर्मणस्तदादेर्वा विशेषणातदन्तवि- पिः। तेन महान्तं पुनमिच्छतीत्यादी समुदायान क्यच् । समु. दायस्यासुरन्तत्वात् । अवयवस्य सापेक्षत्वाद् असामर्थ्यात् । दे- पदत्तविकीर्पतीत्यत्र सङ्घातस्य न धातुसंज्ञा । देवदत्तो गार्य इति संघातस्य न प्रातिपदिस्संज्ञा । देवदत्तो गाग्र्यायण इति संघातान तद्धितोत्पतिः। अन्यथा वृद्धिस्सरी संघातस्य स्याता. म्, पूर्वस्य च सुपो लुक् स्यात् । तस्मात् प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणमिति परिभाषा वाचनिकीति सिद्धम् । पत्र पूर्वः कार्यित्वेनाश्रीयते तन तदादेः कार्य भवति । यत्र तु मत्ययान्तः संघात मानीयते तत्र तदादेः मत्यपान्त. स्प ग्रहणमित्यर्थः। फेचित्तु उक्तयोगविभागलभ्पले एतत्परिभाषायां त- दन्तस्पेत्यंशस्य निर्मलत्वमसन । तदन्तशब्दस्यावानुपादानाद् इत्याहुः तन्न । एकदेशानुमतिद्वारा पूर्वाचार्योक्तस्पांशान्तरस्यापि सइसिद्धेः । ज्ञापकस्थल एव तथालमित्यर वीजाभावाद । इष्टसिध्यर्थताया ज्ञापफवद्योगविभागेऽपि तुल्यत्वात् । नन्वेषम् अववनकुलस्थितं न एतत् , उदकेविशीर्ण ..

·१९६ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये त एतत् इत्यादौ च गतिकारकाधिकैन समासो न स्या- दिति चेद् न । कृद्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणमिति - रिभाषया तत्सिद्धेः। प्रयोजनं समासतद्धितविधिस्वराः । सांटिनम्,व्यावक्रोशी,इत्यादौ"अणिनुणः" इति सोपसर्गाः दण् । यदित कूटिभित्यस्मादण स्यातदा तस्यैवादिवृद्धिः स्यात् । दूरादागतः। आगम्यते स्मेति कर्मणि क्तः। गतिस्वरेणादात आगतशब्दः। ततो दूरशब्दस्य "सोकान्तिक-"इति समासः। "पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः" इत्यलुक् । इह थायादिस्वरेणान्तोदा. चत्वम् । नच समासस्सरेण सिद्धिः "गतिरनन्तरः"कर्मार्थकता. न्ते परे अव्यवहितगतिः प्रकृत्पति आयुदात्तस्य तदपवादत्वात् । तथाच दुरादागतशब्दो मध्योदात्तः स्पात् । सत्यां तु परिभा. पायां "गतिकारकोपपदात्क"इति कृत्स्वरापवादं कृत्सरं पा. वित्वा "याययक्ताजवित्रकाणाम्" इति अन्तोदाचत्वम् । क्तग्रह- णेन गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणाद । नच थायादिस्वरस्यापि गतिस्वरोऽपवाद त वाच्यम् । गतेरुत्तरस्प तान्तस्य यदन्तो- दात्तत्त्वं तस्यैव ।ऽपवादः । कारफादुचरस्य थायादिस्वर एव भवतीति सिद्धान्ताद । नन्वागतशब्दस्यायुदात्त्वे ऽपि दरशब्देन समासे सति- शिष्टत्वात्समासान्तोदाच एव भविष्यतीति चेत् । अर फैयटादयः-अन्याथै कनया परिभाषया कृदुत्तरपदम- कृतिस्वरेणाशुदात्ते आगशब्द प्राप्ते सगरपि कान्तवात्स्थाना. न्तरमामत्वाद्दतिस्वरस्प बाघकस्यापि बाधेन यायादिस्वरो भव. तीत्यराभितम्, नतु स्वर एवानन्यपासिदम् उदाहरणमिति । अस्पां च "गतिरनन्तरः"इसनन्तरग्रहणं झापकम् । तदि भ. ४ ·चतुर्थपादे नदीसंज्ञाह्निकम् । २। ७१७ भ्युद्धतमित्यत्र अभिशब्दस्य प्रकृतिस्वरी मा भूदिस्येतदर्थम् । यदीयं न स्यात्तदा उद्धृतशब्दस्य कान्तत्वाभावात् कान्ते उत्तरपदे ऽनन्तरे परे गतः स्वरो विधीयमानो नैव प्रामोती- ति तद् व्यर्थ स्यात् । सुप्तिङन्तं पदम् १४॥ सुवन्तं तिहन्तं च पदसंझं स्यात् । ब्राह्मणाः । ऊचुः ।यद्यपि प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणारिसद्धन्तथाऽपि 'सज्जाविधी प्रत्ययग्रहणे सदन्तग्रहणं नास्ति'इति शापनार्थमन्तग्रहणम्। तेन कुमारी चासौ गौरितरा चेति विग्रहे कुमारगौरितरेति सिद्धम् । तरवन्तस्य घसंज्ञायां कुमारीशब्दस्य बद्भाव परत्वादाधित्वा धरूप-"इति इस्व एष स्यात् । गौरीशब्दस्य च तरपि परे इस्वो न स्यात् । नन्येवं "सनाधता इत्यवान्तग्रहणं कार्यमिति गौरवम् , अन्यथा सनादेरेव धातुसंज्ञायां तदादरेचाहत्वात्ततः पूर्वमट् स्यात्, "कृत्तद्धित-"इति सूत्रेच केवलानामेव कृत्तद्धिताना प्रातिपदि. कसंज्ञा स्यात् । ततश्च भिद् छिद् इत्यादौ न स्यात् । नाप्यर्थ- वत्सूत्रेण सिद्धिः । अधातुरिति निषेधात् । नापि प्रत्ययलक्षणेन । प्रत्ययनिमित्तमन्यस्प यत्किश्चित्कार्य विधीयते तत्रैव तत्म. वृत्तेः । प्रत्ययस्यैव यत कार्य तम्य तेन दुर्लभत्वात् । असतो वचनशतेनापि कार्यित्वानुपपत्तेः । एवम् औपगव इत्यत्र के बलस्य तद्धितस्य प्रातिपदिकसंज्ञायां पाठयाः मातिपदिका. नन्तर्गतत्वाल्लुम् न स्यादिति चेत् । अत्र भाष्य "सनाद्यन्ताः"इत्यत्र कृतमेवान्तग्रहणम्,"कृत द्वित-"इत्यत्र स्वयंवदइणमनुवर्तते कृत्तद्धितान्तं चार्थवद् न केवलाः कृतस्तद्धिता वा इति । .

·७९८ व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधौ प्रथमाध्याये स्यादेतत् । यद्यर्थवत्ता पारमार्थिकी सा कृत्तद्धितान्तस्या- पि नास्ति । पदस्य वाक्यस्य वा तथात्वात् । अथ प्रक्रियाद. शायाम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कल्पिताऽर्थवत्ता तदा कृत्तद्धित. योरप्यस्तीति चेत् । अनाहुः-अर्थवद्रहणानुवृत्तिसामर्थ्याद् लौकिकार्थपत्या. सन्नो ऽभिव्यक्ततरो योऽर्थः प्रत्ययान्तेषु लक्ष्यते स आश्रीयत इति । प्रकृतिप्रत्यययोमिलित्वा यदर्थबोधकत्वं स इति यावत् । नः क्ये १५॥ क्पडि क्यचि च नान्तमेव पदसज्ञम् । नियमार्थमिदम् । मुब- न्तात्तदुत्पत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् । राजेवाचरति राजायते। "नलोप: प्रातिपदिकान्तस्य"इति नलोपः । क्यपन्तं तु भाष्यमते नो- दाहरणम् । "नायं नकारान्ताद्विधीयते"इति भाष्योक्तः । लो. हितादिडाउभ्य एव तद्विधानाच्च । नान्तमेवेति किम् । वाच्य- ति । मुच्यति । पदत्वाभान कुस्वादि । न च विपरीतनि- यमापत्तिः। "नडि सम्बुद्ध्योः इति "नलोपः प्रातिपदिकान्त. स्य"इति च ज्ञापकाद । अन्यथा 'नलोपः क्य'इत्येवावक्ष्यत । सिति च १६॥ सिति प्रत्यये परे पूर्व पदसंज्ञम् । भंसज्ञाऽपवादः । "भ. पतष्ठाछसौ" । भवदीयम् । पदत्वाजश्त्वम् । ऋतुः पालो ऽस्य ऋतियः। "ओर्गुण."इति गुणाभावः । स्वादिष्वसर्वनामस्थाने १७ कमत्ययावधिषु सर्वनामस्थानभिनेषु स्वादिपु परेषु पूर्व ·चतुर्धपाद नदीसजाह्निकम् । २॥ पदसंज्ञम् । राजपाम् । सर्वनामस्थाने तु राजानी इत्यादि । नन्येवं राजा इत्यत्र नलोपो न स्यात् । प्रत्ययलक्षणेन सर्वनामस्थानपरत्वाद् उक्तनिषेधेन पदसंज्ञाया दुर्लभवाद इति चेत् न । असर्वनामस्थाने इत्यस्य पर्युदासत्वात् । “सुप्ति. इन्तम्"इति प्राप्तपदसंज्ञाया वाधाभावात् । अस्तु वा प्रसज्यम- तिषेधः । एतत्सूत्रप्राप्लेरेव प्रतिषेधान दोपः अनन्तरस्येति न्या. यात् । न च परत्वादनपा सुप्तिडन्तमित्यस्य वाधः अस्याः पति- पिद्धत्वात् । तदूक्तम्-"नोत्सहते प्रतिपिद्धा सती बाधितुम्" इति । "स्वादिपु"इति हि मातिः किं पूर्वस्याः प्राप्तेर्वाधिका स्वथ निषेधस्य वा-या। तत्र प्राप्तवाघस्यानुचितत्वाद् अमाप्त्यनुमानस्य चाधत्वाद् अपवादविषयपरिहारेणोत्सर्गस्य प्रवर्तनात् "वा- दिपु" इत्यस्य सर्वनामस्थानांशे प्रत्त्यभावात् तस्याः "सुप्ति- उन्तम्"इत्येतदायकत्वानुपपत्तेः । अत एव वृक्षा इत्यत्र "ना. दिचि" इति प्रतिपेधविषये पूर्वसवर्णदीर्घस्य प्रत्पभावे "दि. रेचि"इत्यस्य प्रचिः। यदा "स्वादिपु" इति योगो विभज्यते-स्वादिषु पूर्व पद- संज्ञ भवति । सर्वनामस्थाने ऽयचीत्यन्यो योगः । 'असर्वनाम- स्थाने' इत्यत्र श्रुतो न यचीत्यनेन सम्बध्यते । यकारादि सर्वनामस्मानं नास्तीति यफारग्रहणं उत्तरार्थम् । तथाचाऽजा. दो सर्वनामस्थाने पदसंज्ञानिपेधो न तु इलादौ इति राजेन्यत्र पदसंज्ञासिद्धिः । ततो भसंज्ञायां नञः सर्वनामस्थानेनैव सम- यः । अपर्वनामस्थाने यकारादावजादौ च पूर्व भसंज्ञमित्यर्थः । ननु सावपि पदव्याख्याने 'भद्रं करोपि गौः'इत्यत्र "पूर्वस्या- दस्यादुत्तरस्येदुती" इत्यस्य प्रसङ्गः। तत्र पदान्नग्रहणेनापि दुर्वा- रत्त्वात् । मैवम् । वाक्यपदयोरन्त्यो य एन् तस्य तद्विधाजाद, अत्र ·८०० व्याकरणसिद्वानासुधानिधी मारवाये यचि भम् तु शाक्यस्य विसर्मनीयो ऽन्त्यो न त्वीकारः। यो प्रारब दय इत्यनयोस्पसंख्यानम्" । "तसौ मत्वर्षे इस मासो पदसद्भाविधानम् । अतृप्रत्यये व्यत्यपेन भवनको स्व ततो मतुः । १७॥ यकारोऽज्या इत्येतदन्यतरादिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु कात्ययावधिषु परतः पूर्व भसंत्रम् । पदसंज्ञापवादः । गार्यः । "यस्य"इति लोपः । राज्ञः | "अल्लोपो नः"। । भसंज्ञायामुत्तरपदलोपे षः प्रतिषेधः । अनुकम्पितः पढकुलिदत्तः परिकः । “बहूचो मनुष्य- नाम्न"इत्यनुकंपाया ठन् । “ठाजादावूईम्" इति कुलिशब्दस्य लोपः। “यस्येति च"इति अकारलोपः। अत्र तुल्यावधिकयाभ- संज्ञया प्रत्ययलक्षणेन मुषन्तत्वात्माप्तायाः पदसंज्ञाया बाधाज- त्वं न स्यादित्यारम्भः । सिद्धमचः स्थनिवस्वात् । मसंज्ञायां विधीयमानाया अकारलोपस्य स्थानिवद्भावादकारान्तमेतद्ध- सज्ञा प्रतीति भिनावधिकत्वाद्भपदसंजयोर्न बाध्यबाधकभावः । नच "न पदान्त--"इति स्थानिवत्वनिषेधः । पदान्तस्य विषयत्वे तत्मवत्तेः । कानि सन्ति को स्त इत्यत्र पदान्तयाविषेयत्वात् । इह तु जश्त्वस्य पूर्वमेव प्रवृत्त्वात् नन्येवं अनुकम्पितो वागाशीदचो वाचिक इत्यत्रापि इत्वं स्यात् । मैवम् । सिदमेकाक्षरपूर्वपदानामुत्तरपदलोपवच- नात् । तस्य च हलजादेशत्वाद् न स्थानिवद्भाव इति तुल्या- पाधिकया मसझया बाधात्, "पषष्ठाजादिवचनाद"इत्यकारस्य पृथग्लोपाम दोषः।

·... ... २ ४ २ ... ... २ १५) शिमलाचाबही । उपलचिता। प्रमेयरलाव . भीकमराजविरचित तिसमेता(दान) (१९) भनुमानचितामनिम्यध्यापा. शिरम १११) मीमांसाबालप्रकाश मिनीमादशाह पिनदोधिन्या जागदीशी टीस।" भ्यायामप्रा. श्रीमहनारापयामजद (१०) वीरमिलादय1 महामहोपाध्यायश्रमिक शङ्करविरचित.। (मीमामा) मिश्रतिनिनः परिभाषा-सारमका (:.) प्रकरणपत्रिकामभ करमतानुसारि-मी शात्मक. साविपदपक मामादर्शनम । मामाभ्यापीशाति-41) वीरामेश्य. 1 महामहोपाध्यायभीम- कनाभमिश्रविचितम् श्रीशङ्करभरता अमिप्रविरचितः आदिवा मीमांसासारसपा सम्पूर्ण. (मीमामा)३ (१२) स्मृतिमारोद्धार. विहारविधम्माधिपति संकरिता (14) गतसिविमिसान्तसर पण्डितप्रवर- (३३) वेदान्तरलमा । भगव पुरुषोग सदानम्रन्यासमतस्तन्क्तव्यास्यास- माचार्य कुना। मलाकृतः। (दात ) (१९) कान्यायवधीनस्त्रम् । महामहोप ध्याय (४) प्रस्थानरत्नाकर गोस्व मिश्रीपुरुयोग मीमहार जाविरचित श्रीकामार्थविरमितभाष्यसहितम् । १३ (१९) वेदान्तप रिजानमेव नाम मममीमांसा (१०) प्रभसूपभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्य पर- भाध्य श्रीनिम्माचार्यविरचितम् । १ चित सम्पूर्णर (वेरान्ता) । (१६) ये गरर्शनम् । परमहमपरिपत्रकाचार्य। (११) श्रीहर्षप्रणीतं पराइनमायउपापम् । मा नारायणतीयविरचित-योग मद्धान्ति নবিম্বিয়া যেনেকৰিব कासमाख्यया यारपया मतितम् ।। भजनाच्यया भ्याएपया विपामागरीनिम- (१) वेदातदर्शनम् । परमासपरिजका सिद्ध या सगेतम् । (वेदात.) चार्यश्री रामान दसरस्वती स्वामिस्त प्रमा- (१०) भारख्यातनातिका श्रीमहमारविरचितार भृितर्विणीसमास्यन्यायमंचलितम् ।। (२३) भलक्ष्मीमहसम्-बारबोधिनीपस्य- (१) विशप्रकाश कोशः । विद्याश्रीम- पातरणिकया च साईनम् हेश्वरमरिविरचित। (२४) असमूत्रानः मरीचिका श्रीजनाथभ. (११) श्रीमुबोधिनी । श्रीवाभाचार्य वनिर्मिता ढकना (वेदात) श्रीमद्भागवतभ्यारया गोस्वामी विट्ठलना- (१९) क्रोडरचममा । अत्र श्रीकानीशङ्करसि थदी शेतचिटप्पणीमाहिता । श्रीम- द्धान्तवागीशविरचिताने अनुमानजागदी- द्वागवनदशमस्वजन्मपर्ण श्रीमुवी. স্বৰ, সলমানরাধ, সন্ত पिनीरिगण्यो:-प्रश: गोसामि धीश्री मानमाधुर्य पुत्पत्निवादस्य शनिवादस्य पुरुषोत्तमजीमहाराज विरचित मुनि वादस्य शन्दशनिप्रकाशिकाया. कु-(१०) वीरमित्रोदय. ! महामहोपाध्यायश्रीमि- मुमानलश्च कोडरमाण प्रमियरचित पूजापकाश । (२६) बाभूत्रम्, तातिदर्शनम्। सुन्दरम- (१) वेदा तसिद्धा तसग्रहः । सुनि सिद्ध नप टरचित सिद्धा तमेतुकाभिधीकासहि रनाम श्रीमचारिवनम मिश्राविर नीदेषण नीतमिद्धान्तमपुतम्र पित. वेदातारकारली श्रीपुरुर नाम- (२०) पडदर्शनममुच्चयः । नेयायिकका प्रसाद शर्मना भया मसुधारक- पिलप्रेम शेषिजमिनीपदर्शनमक्षेपः । ण्याख्य क्यास हिता मणिभातटीकया सहितः । परिभामु ! (४२) मनुभवादर्श. भीमपरमासपवित्र रिक्त साचार्यनारायणमाशिष्यमामयी। (१८) गुदाद्वैतम नड. प्रकाशयारपसडित.! चितः स्वतटकावपिन ८ " १ १