·છે.
|
મારા જa" મને ન
- નો
-
કાન ,
ક
/
(પ્ર. એ. સોમપુરા)
શ્રી સોમનાથ મહાપ્રાસાદને પ્રવેશ ભામ,

·CREAMPIRA
CA-SOMPURA
ROSOMPURA
C B.SONRA
RASOMPURA
શ્રી સરસવતી
अक्षमालां पुस्तक च
वीणावाद्यं च पनकम्।
શ્રી વિશ્વકર્મા
अक्षमालां कंवासून
पुस्तकं च चतुर्भुजम् ।
हंसस्थं च त्रिनेत्रं तं
चदेऽहं विश्वकर्मणम् ॥
શ્રી ગણપતિ
गणेशाय नम: तस्मै
सर्वविघ्नविदारिणे।
मूपारुढं चाय देवं
वंदेऽहं तं गजाननम् ॥
मयूर सारूढां च
चंदेऽहं तां सरस्वतीम् ।।

·દીપર્ણવ-સંક્ષિપ્ત અનુક્રમણિકા તા. ક. :--ગ્રંથવાચન પહેલાં શઢિપત્રક જોઇ જવા વિનતિ છે. પૂર્વ પાનું ૨૦૯ ૪ ૨૩૨ ૫ ૨૨૬ પાનું પૂર્વ અધ્યાય ૧૪ બાલિકઝાધિકાર ૧૫ ૧૫ લક્ષણ • ૧૬ ચતુર્વિસતિ ગીનો ૧૭ દ્વારા સરસ્વતી ૨૧ ૧૮ ત્રયોદશ આદિલ ૬૫ ૧૯ પૂર્ણ ભદિપ્રાસાદ ૬૯ | પરિશિષ્ટ-આયુષ-આભુષણાધિકાર S ઉત્તરાધિ, ૨૦૯ ) સંક્ષિમ અનુક્રમણિકા મંય સૂચિ આમુખ તથા શુભાશી" વિરત સાંકળાયું પ્રસ્તાવના ભૂમિકા શુદ્ધિપત્ર અધ્યાય ૧ આયત વાધિકાર ૨ પુરૂવારકાધિકાર ૩ જતી લક્ષણ ૪ લાપીઠ ૫ મડવરાધિકાર ૨૪૮ २७५ છે. IP ૫૫ In ૭ દેવતા મુિખ - રવતા દષ્ટિ ૫૦ રડ્યાપન શિખરાધિકાર ૧૦ એપાર ૧૧ સંવર્ણાધિકાર ૧૪ ૧૨ મશિલા નિવેસ ૧૪ - a રાજનાધિકાર ૧૮ અધ્યાય ૨૭ જનપ્રસાદ ૨૧ જન પ્રતિમા લક્ષણ ૫૦ ૨૨ જીન પરિકર લક્ષણ ૨૩ ન તીર્થંકર પાલન વહિણી ૮૪ ૨૪ દશ દિપાવાદ ૨૫ સમવસરણ ૨૬ અષ્ટાપક ૨૭ મેગિરિ અને નદીધરદિપ ૪૬ પશિe (1) ·"दीपार्णव "-ग्रंथमा उपयुक्त थएला शास्त्रीय ग्रंथो ग्रंथसूचि-ऋणस्वीकार विश्वकर्मा प्रणित: २२ मानसार १ सूत्रसंतान भपराजित फाश्यप मुनि वि०: २ क्षीराणय ३ वृक्षार्णव २३ काश्यप शिल्प ४ ज्ञानरत्नकोष कुमार विरचितः ५ जयपृच्छाधिकार २४ शिरपरत्नम् ६ नमतान २५ तत्यनिधि ७ विश्वकर्मा प्रकाश २६ सच्छिप तत्र मंडन सूत्रधार कृतः घासुदेष पंडित वि०: ८ धास्तुसार २७ धास्तुप्रदीप ९प्रासादम डन १० राजवल्लम शुक्राचार्य वि०: ११ रुपावतार २८ शुक्रनीति १२रुपम डन १३ देवतामूर्ति प्रकरणम् घराहमिहिर यिरचित : नाथुजी पिरचित : २९ वृहद् संहिता १४ वास्तुमंजरी गर्गाचार्य विरचित : १५ प्रासादमंजरी ३० गर्गसंहिता धीरपाल विरचित: व्यासमुनि चि०: १६ बेडाया प्रासाद ३१ मत्स्यपुराण १७ प्रासाद तिलक ३२ विष्णुधर्मोत्तर पु० सूत्रधार राजसिंह विरचित: ३३ अग्निपुराण १८ वास्तुराज ३४ भविष्य पुराण ३५ गरुड पुराण मल्लदेव विरचित ३६ स्कंद पुराण १९ प्रमाणम जरी ३७ उस्कलचंड महाराज मोजदेष वि०: आगम प्रयो: २० समरांगण सत्रधार ३८ सुप्रमेदागम मयमुनि घिरचित: ३९ कामिकागम २१मयमतम् ४० किरणागम ४१ अंशुममेदागम ४२ सकलागम ४३ पूर्ण किरणागम ४४ सिद्धांत शेखर ४५ सिद्धांत सार ४६ सार संग्रह ४७ जीर्णोद्धार दशक ठक्कुर फेर विरचित: ४८ वास्तुसार-वत्थुसार पादलिताचार्य वि०: ४२ निर्वाण कलिका जिमदत्तसूरि वि०: ५० विवेक विलास वसुनंदि आचार्य वि०: ५१ प्रतिष्ठा सार भावार्य धनेश्वर सुरिवि०: ५२ शत्रुजय माहात्म्य ५३ ग्रहवृत्ति ५४ प्रवचन सारोद्धार ५५ आचार दिनकर ५६ कुमारपाल भूपालचरित्र ५७ चतुर्विशति स्तुति जिनानंद ५८ जिन चतुर्विशतिका शोमन ५९ मंत्राधिराज हेमचंद्राचार्य वि०: ६. निपष्टि शलाका पुरुप ·શ્રી દીપાર્ણવ ગ્રંથ આમુખ-પુરાવાચન-પ્રશસ્તિ-શુભાશિષ શ્રી યદુકુળ ભૂષણ-સૌરાષ્ટ્ર રાજયના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ નવાનગરના નેક નામદાર મહારાજા જામસાહેબ શ્રી સર દિવિજયસિહજી બહાદુરના શુભાશિષ સાથે આમુખ. શિલ્પશાસ્ત્રનું પ્રાચીન સાહિત્ય સંસ્કૃત ભાષામાં છે. તેમજ શિપ વિષયની પ્રાચીન વિવા તથા તેને ઉડા અર્થ સમજનાર જ્ઞાતાઓ પણ અ૫ સંખ્યામાં છે. આ સંજોગોમાં આવા એક મંથના પ્રકાશનની ઘણું જરૂર હતી. શિલ્પની જુદી જુદી એનું કેટલુંક અપ્રકટ સાહિત્ય આ ગ્રંથમાં જોઇને ઘણે આનંદ થાય છે. શ્રી સોમનાથ જેવા મહામેરૂ પ્રાસાદ આઠસો વર્ષ પહેલાં બંધાયેલા. તેથી તેના શિ૯૫ના નિયમો પવહારમાં ન હોઇ અમુક અંશે ઇવત થયેલા. શિ૯૫ વિશારદ શ્રી પ્રભાશંકરભાઈ સેમપુરાના કુળમાં પરંપરાગત આ વિજ્ઞાન જળવાઈ રહેલ છે. અને સોમનાથ જેવા ભવ્ય મંદિરનું નવ નિર્માણ પ્રાચીન શિપશાસ્ત્રને સંપૂર્ણ નિયમ મુજબ બાંધવાને શ્રી મનાથ ટ્રસ્ટના નિર્ણયને શ્રી પ્રભાકરભાઈ જેવા કુશળ સ્થપતિની દેખરેખ હેઠળ અમલમાં મૂકાય છે. તે શ્રા સોમનાથ ટ્રસ્ટ માટે ગર્વને વિષય છે. દીપાર્ણવ શિપ મંથનું બળ સંસ્કૃત, તેને અનુવાદ અને તેની નીચે લાંબી રીwણ સમજુતી સાથે આપેલ છે. પાંચસેક પાનાનો આ ગ્રંથ, નકશાઓ, ઇંગે, ફેહાએ, કોઈ વિગેરે સાથે તૈયાર કરવામાં શ્રી પ્રભાશંકરભાઈએ લીધેલ શ્રમ માટે તેમને ધન્યવાદ ઘટે છે. આવા પ્રાચીન અકટ વિના નિષ્ણાતના રાનને લાભ લેવામાં આવશે તે ભારતની ગૌરવ- શીલ વિવાઓનું અસ્તિત્વ જળવાઈ રહેશે. શ્રી સોમનાથ મંદિરના નવ નિર્માણ કાર્યના અને શ્રી પ્રશંકરભાઈના છેલ્લા દશ વર્ષના અમારે પરિચય દરમ્યાન શિલ્પશાસ્ત્રના ઉો મમ અને તેનું જ્ઞાન થી પ્રકરભાઈ ધરાવે છે તેની બમને ખાત્રી થઈ છે. અને જણાવતાં હર્ષ થાય છે કે શ્રી સેમિનાથ મંદિરના નવ નિર્માણમાં પ્રાચીન ભારતની સમૃદ્ધ શિલ્પકળાને તેમણે સજીવન કરી છે. આપણી સરકારની આવી વિવા-કળાના તાતાઓની કદર કરવાનો નિયમ છે. અને એ ઈચ્છીએ છીએ કે તેમના આવા સાહિત્ય પ્રકાશન અર્થે આથિક માંટ આપી તેમજ આવી સ્થાયી કળાના નિષ્ણાતને પઢવી પ્રદાનથી વિભૂષિત કરી તેમની વિશેષ કાર કરવામાં આવે અને આ રીતે તેમને તેમના કાર્યમાં વધારે પ્રત્સાહિત બનાવવામાં આવે. જામનગર તા. ૧૮-૧૧-૧૯૬૦ Digvijaysinhji of Napanagar.

·- કાશી વિઘાલયના કલા-સ્થાપત્ય વિભાગના અધ્યાપક, સુપ્રસિદ્ધ પુરાતત્વજ્ઞ વાસુદેવ શરણ અગ્રવાલની “દીપાવ” મંથની ભૂમિકામાંથી ઉત- છે. પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સેમપુર સૌરાષ્ટ્ર કે ઇસ સમય પ્રખ્યાત થપતિ છે. પ્રાચીન મંદિર નિમણકે શિલ્પકા જેમાં પ્રમુખ અનુભવ ઉન્હેં હૈ સા કમ દેખને આતા હૈ. યહી કારણ હૈ કિ સોમનાથ મધ્યકાલીન ભન શિવમંદિરકે સ્થાન પર જબ ના મંદિર નિર્માણકા નિશ્ચય કિયા ગયા તે ઉસ કાર્યકે લીયે સબકા ધ્યાન શ્રી પ્રભાશંકરભાઈક ઓર હી ગયા એર વહ કાર્ય ઉન્હીકે સેપ ગયા. ઉસ સમય સાર્વજનિક ઇચ્છી યહ થી કિ સ્થાપત્ય ઓર પિછી દષ્ટિએ મધ્યકાલિન સૌરાષ્ટ્ર મહાન દેવપ્રાસાકી જે પરંપરા થી ઉસી શિલાકા અવલંબન લેતે હુએ નયે મંદિરકા ભવ્ય સ્વરૂપ કપિત કિયા જાય. શ્રી પ્રભાશંકરજીને મેમનાય પાટનમે અર્વાચીન શિવમંદિર નિર્માણ પ્રાચીન વાસ્તુશાસ્ત્ર અનુસાર હી સંપન્ન કરાયા. ઉસમેં પ્રાચીન વારસુવિઘાચાર્યું કે કૌશલકા નયા સંસ્કાર દેખકર પ્રસન્નતા હોતી હૈ, શ્રી પ્રભાશંકરમાઈસે હમારા પ્રથમ પરિચય લગભગ ૧૨ વર્ષ પૂર્વે નઈ દિલ્લીમેં હુઆ થા બત દિસે હમારી ઇચ્છા કિસી એસે મૃતકે નકી થી જે મધ્યકાલિન શિપ-ચંકી પારિભાષિક શબ્દા- વલીક જ્ઞાન રખતા હૈ. ઔર જ પ્રાચીન મંદિર અવશિષ્ટ હૈ ઉનકે સાથ મિલાકર ઉન ગ્રંથાકી વ્યાખ્યા સમજ સકે. શ્રી પ્રભાશંકરકે રૂપમે ઇસ પ્રકાર રથપતિએ મેરા સાક્ષાત પરિચય હુઆ. શ્રી પ્રભશંકરજીને અપની પ્રતિભાકા સદુગ એક ને ઉધામેં કિ . સ્થાપત્ય ઓર મંદિર નિર્માણ સબંધી દીપાવ નામક સંસ્કૃત મંથા ગુજરાતી અનુવાદ પ નકશે કે સાથ ઉનાને તૈિયાર કિયા હૈ આર પ્રકાશિત હૈ ગયા છે. ભારતમેં નાના પ્રકારકે શિકી ઔર વિશેષતઃ વારતુ ઔર સ્થાપત્યક પરંપરા લગભગ ૫ સહસ્ત્ર વરસે ચલી જાતી છે. વાસ્તુવિદ્યા નિતાંત વ્યાવહારિક જ્ઞાન હૈ. કિંતુ યહ કનેકી વિદ્યા છે, જે દયાકશળ હૈ વહી ઉસકા સયા જાનકાર છે. ઈસ પ્રકાર કે હિયકા છસરૂપમેં પ્રકાશન હેના ચાહિએ, ઉસકે એક અછા ઉદાહરણ શ્રી પ્રમાશંકરજીને “દીપાવ' ગ્રંથકે ઈસ સંસ્કરણ દ્વારા પ્રસ્તુત કિયા હૈ. ઇસ ગ્રંથમેં સત્તાઇસ અધ્યાય હ, પૂર્વાર્ધક ઉન્નીસ અધ્યામેં પ્રાસાદ નિર્માણ સંબંધી વિધિકા વિરતારસે વર્ણન છે, અને જગતી, સાદપીડ, મંડોવર, શિખર, મંડપ ઔર સંવરણ ૨ પ્રકરણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. પ્રથમેં મડેવર સ્વરૂપ નિમણુકા વિસ્તારમે વર્ણન કિયા ગયા હૈ, ઔર ઉસકે વિવિધ થેરેકિ સંસ્કૃત નામ ઓર પરિભાષા એ ઉનકી ઊંચાઈ ઔર નિમકા ઉલેખ આયા છે. વહી ભારતીય વાતુવિદ્યાકી માન્ય લેક પદ્ધતિ થી. ઔર આજ ભી જહાં યહ કલા પશ્ચિમી આમલે સુરક્ષિત હૈ વહાં વારવિવાચાર્ય રથપતિ યા શિપ ઇસ પ્રકાર સંપૂર્ણ જાનકારી પ્રાથઃ કંઠસ્થ રખતે હે. શ્રી પ્રભાશંકરજીને ઈસ એક ગ્રંથકી પરિભાષાઓ સ્પષ્ટ કરનેમેં જો પરિશ્રમ કિયા હૈ ઉસમે ઉસકા િર અનુભવ તે પ્રકટ હોતા હી હૈ કિg હમારા વિશ્વાસ હૈ કિ સમસ્ત વાસ્તુશાસક સુપણ અધ્યયનકા એક નયા ધાર ભી ઉન્મુક્ત હોતા હૈ. ઉનકે દિખાએ માસે દીપાન મંથકી પરિભાષાઓ જનાર અન્ય કિલષ્ટ મંથકા ભી મ સમાજનેમેં સહાયતા મિલેગી, ઈસકે લિયે હમ શિલ્પ-વિશારદ સ્થપતિ શ્રી પ્રભાશંકર સોમપુરાકે આવત અનુગ્રહિત હૈ ઇતને અધિક ચિત્ર કે સાથ ઇસ દીપાવ ગ્રંથા પ્રકાશન ઉનકે અધ્યવસાયકા પ્રમાણ હૈ. શરત પૂર્ણિમા. સં. ૨૦૧૭ વાસુદેવ કારણ અગ્રવાલ

·-
---
ના જામસાહેબ, શ્રી ક. મા. મુનર અને મુંબઈ રાજન પા
પ્રામપરા અને ઉપર થી પ્રકરણે જ 6 ખજાનબાઈ !

·[
સેમિનાથ પ્રાસાદના નિર્માતા શિલ્પ-વિશારદ પ્રભાશંકરભાઈ સાથે રાષ્ટ્રપતિ
ડો. રાજેન્દ્રપ્રસાદજી નકશાએ રસપૂર્વક જોઈ રહ્યા છે.
દેહોત્સમ (પ્રભાસ) ઉપર, સોમનાથ પ્રાસાદના નિર્માતા શિલ્પવિશારદા
પ્રભાકરભાઇ, રાષ્ટ્રપતિ ડે, રાજેન્દ્રપ્રસાદજી અને ના. જામસાહેબ
છે

·श्री विश्वकर्मा प्रणीत वास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाश दीपार्णवे पूवार्ध अनुक्रमणिका । ૧૮ ૨ ૨૨ ૪ ૨૩ છે ? પિવાય. પાનું. ૧ અધ્યાય પહેલે આયતવાધિકાર ૧ ભગળાચરણ સ્તુતિ, શુભ મુર્ત, કથન, માસ ફળ, ગૃહાર ભતિથિ ૨ કઈ સંક્રાતિમાં ક્યા મુખનું ઘર કરવું સદિગ્ધાર અ પહેલું–આમ, ના, તેની દિશા- શુભાશુભ આય વનુસાર આથનું ફળ, આયના ગુણુદેવ, આઠે આયનાં સ્થાને, સરૂપ આયનું કેક. (૧) અ બીજું-નક્ષક-મૂળરાશિ પરથી નક્ષત્રના ક્રમાંક કાઢવાની રીત, સમ- ચોરસ ક્ષેત્રના દેવગણ નક્ષત્રોનું 11 અ ત્રીજીગણ-ગુણદોષ, દેવગ મનુષ્યગણ અને રાક્ષસગણુ નક્ષત્ર અ, ઉખે અને તિર્થગમુખ નરે, તેમાં કરવાના કાર્યો શુભાય દેવગણું નાના બે કેદી (૩-૪) ૧૨-૧૪ અ ચોથું–નવાર, રાશિ, જાતિ, ૧૪ નાભાજપથી રાશિ, નક્ષ અને રારિની જતિનું કેe (૫) 15 અ પાંચમું-ચંદ્રમા-દિશા અને તેનું રિય. પાનું, અ આમુ -વ્યય-આઠવ્યોના નામે તયા ફળ નક્ષત્ર પરથી વ્યય અને આય સાથેના સુમેળનું કાષ્ટક ૮ ૨૧ અ નામુ-અ શક -યમને રાજા - શક તેના સ્થાન, અ દશમું-તારા-ગણવાની રીત, શુભાશુભ તારા. અર્ક અગીયારમુ – ચન-વગણવાની રીત, આયુ, સ્થિતિ. અને બારમુ-પચતત-વિનાશ ૧ વાત્ર ૨ ગણુ ૩ ચંદ્ર ૪ રાશિ ૫ સ્વામી ૬ હત્યાક ૭ નાડી ૮ નક્ષત્રોની ૮ નીર ૧૦ નશો. પતિ. આ દશ ચતુ કેદ ૯ ભારતમાં ગરીનના બે ત્રણ પાચ સાત ૨૫ કે નવ અંગે મેળવવા, એકવીશ અગોના નામે હું અંગ ૧૩ થી ૨૧ ગરાની રીત દીપમાં આપી છે.) આલેખન કે બે કરો] ૧૨ ૨-૧૩ ૨ અધ્યાથ બી. પુષ્પ સ્થાપત્યાધિકાર પુનો આય મેળવાની રીત. ભારોભ ફળ ble ૩ અધ્યાય ત્રીજે જગતી લાંબા પ્રાસાના પ્રમાણમાં નાની વિસ્તારન- ૨૭ Y y આ છ-ગણિ-ઈષ્ટ અનિક ભાવ રાશિ બી. અને તેનું પરર૫ર ળ કર (6) 19 અ સાતમ-મદી–રાશિનામી અને ફળ, મન મિત્રતા અને તેનું B. 9 (પાનું ૧૮) જમનીના ઉદવના બે પ્રમાણે અને તેના થર ઉદલ દિમાગ જતી વાર ના નારા સહિત આ દિપાલના પે. ૧૮

·N
=
** ***
એમનાથ પ્રાસાદના નિર્માતા શિલ્પ-વિશારદ પ્રભાશકરભાઈ સાથે રાષ્ટ્રપતિ
ડો. રાજેન્દ્રપ્રસાદજી નશાએ રસપૂર્વક છે વા છે
દેહોત્સર્ગ (પ્રભાસ) ઉપર સોમનાથ પ્રાસાદના નિર્માતા શિલ્પવિશારદ
પ્રભાકરભાઈ, રાષ્ટ્રપતિ ડો રાજેન્દ્રપ્રસાદજી અને ના નમસાહેબ

·श्री विश्वकर्मा प्रणीत वास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाश दीपार्णवे पूवार्ध अनुक्रमणिका । ૨ ૨ ૨૩ ૪ ૫ વિપય. પાનું. ૧ અધ્યાય પહેલે આયતવાધિકાર ૧ મંગળાચરણ સ્તુતિ, શુભ મુહૂર્ત, કથન, માસ ફળ, ગુલારંભતિથિ કઈ સંક્રાતિમાં કયા મુખનુ ધર કરવું સર્વ દિગ્ગાર અ પહેલું–આમ, નામ, તેની દિશા- શુભાશુભ આય વનુસાર આયનું ફળ, આયા ગુણદોષ, આઠે અયનાં સ્થાને, સ્વરૂપ આયનું કોષ્ટક. (૧) અર્થ બીજું–નક્ષત્ર-મૂળરાશિ પરથી નક્ષત્રના ક્રમાંક કાઢવાની રીત, સમ- રસ ક્ષેત્રના દેવગણ નક્ષત્રનું કાદક. (૨) અમાં ત્રીજુ-ગણ-ગુણદોષ, દેવગણું મનુષ્યગણું અને રાક્ષસગણ ના અધ, ઉર્વ અને તિર્થગમુખ નક્ષ, તેમાં કરવાના કા. શુભાય-દેવગણ નાના બે કોઇક (૩-૪) ૧૨-૧૪ અાં ચોથું-નવાવ, રાશિ, નિ. નારી છે, જે અને રાશિની જાતિનું કઇક (૫) અપાંચમું-ચંદ્રમા-દિશા અને તેનું વિષય. પાનું. અ આઠમુ-વ્યય-આઠવ્યના નામે તથા ફળ નક્ષત્ર પરથી વ્યય અને આ સાથેના સુમેળનું કાષ્ટક. ૮ ૨૧ અને નવમુ-અંશક ઈદ-યમને રાજ- શક-તેના સ્થાન. રર અ દશમું-તારગણવાની રીત, શુભાશુભ તારા. અ અગીયારમું -પંચત-ગણવાની રીત, આયુષ્ય, સ્થિતિ. ૨૪ અ બારમું-પંચતત્વ-વિનાશ ૨૪ ૧ નક્ષત્ર ૨ ગણું ૩ ચંદ્ર ૪ રાશ ૫ સ્વામી ક યાંક ૭ નાડી ૮ નક્ષત્રપોની ૯ ગોનીર ૧૦ નાત્રો- ત્યાતિ. આ દશ” ચમનું કોષ્ટક. ૯ ભવનમાં ગનના બે ત્રણ પાંચ સાત ૨૫ કે નવ અંગે મેળવવા. એકવીશ અંગેના નામ (અંગ ૧૩ થી ૨૧ ગણવાની રીત ટીપણુમાં આપી છે.) આલેખન બ્લેકે બે કેકે ૧૨ ૨૬-૩૩ ૨ અધ્યાય બી, પુરૂષ સ્થાપત્યાધિકાર પુરપ આય મેળવવાની રીત, શુભાશુભ ફળ કોષ્ટક, ૬ અધ્યાપ ત્રીજે જગતી લક્ષણાધિકાર પ્રાસાદના પ્રમાણમાં જગની વિસ્તારનું માન. જગતીને ઉદયને બે પ્રમાણે અને તેના થર ઉદય વિભાગ જતી સ્વરૂપ નકશા સહિત આઠ દિમાવના રવાપે. ૩૪ ૩૫ અ -રારિ-ઈષ્ટ અતિ ભાવ રાશિ મંત્રી. અને તેનું પરરપર ળ Bષ્ટક (૬ અસાતમુંઝમેરી-રાશિના સ્વામી અને પળ, મહેની મિત્રતા અને તેનું ઇક, ૭(પાનું ૧૮) ૩-૩૮ ૧૮ ·(૧૦) ૪૮ ૧ ૩૩ વિષય. પાનું. વિપ. પાનું. જગતીમાં શિવ પ્રતિહારે. કક્ષાસન બે ભૂમિના બે જધાયુકત કળામય દેવિકાના વિભાગ- ૪૧-૪૨ મેરૂમડેવર.આખા પાનાને આલેખન * પ્રતોથા સ્તંભ ઉદય પ્રમાણે ૪૩ બ્લેક પ્રતિભાના પાંચ પ્રકાર અને સ્વરૂપ તળ એ મડેવર સાડાસાત ભાગને ઉથના નકશા સહિત, દેવવાહના સ્થાન અપ દ્રવ્ય વ્યયના કાર્યમાં કયા થરો અને અંતર આલેખન બ્લેક (૧૭) ૪૪-૪૬ કરવી-ને કરવા અન્યાતિના પ્રાસાદના ઉદય પ્રમાણ ૮ અધ્યાય ચોથો પીઠ લક્ષણાધિકાર ૪૭ ગર્ભગૃહના વરૂપ, તેના ખંભાદિ ભિમાન, પીઠમાન, નાગર, દ્રવિડ અને ઉદય પ્રમાણ અને તેને મડવરના વરાટ જાતિના પીઠમાન થર સાથેનો સમન્વય મહાપીઠના ચાર પ્રકારના ઉદય વિભાગ કોળી પ્રમાણુ બે પ્રકારના, પ્રનાલ થર વિભાગ ૪૨ ૪૦ પર ૬૧ ૪૯-૫૦ વિચાર, આલેખન બ્લોક ચાવીશ ૭૧-૭૨ સર્વ સામાન્ય કામદાપીઠ અને કર્ણ પીડના સ્વરૂપે. પર ૬ અધ્યાય છ૩ો દ્વારમાનાધિકાર કહેલા માનથી પીઠદય ઓછું કરવાનું પ્રાસાદમાને નાગાદિદાર ઉદય પ્રમાણ વિધાન–પીઠા વગરનું દેષિત. આલેખન વિસ્તારમાન ક નવ. ૫૩ છ પ્રકારની પ્રાસાદ જાતિના હાર- માન ૭૪-૭૫ ૫ અધ્યાય પાંચમે, પ્રાસદાય મંડ- વરાધિકાર. ૫૫ એકથી નવ શાખાઓના “ નામે ત્રિ પંચ સપ્ત અને નવ શાખાના પ્રાસાદનું પ્રમાણ માંથી લેવું, શુદ્ધ- જાતિઓ, ઉપગેના ચાર પ્રકાર વિભાગ સ્વરૂપ પ્રત્યેક શાખાઓના નામે તેના નકશાઓ. ૭૬ થી ૮ વાસ્તુકળે સાંધાર નિરધાર ભિતિમાન ૫૭ ઉદર વિભાગ સ્વરૂપ, ઉદેશ્વર સાંધાર નિરધાર પ્રાસાદના તળદર્શન પ૮ ગાળવાના ચતુર્વિધ પ્રમાણ ૮૨-૮૩. પ્રાસાદનું ઉદયમાન-પહેલો ૧૦૮ અર્ધચંદ્ર-શોદાર પ્રમાણ સ્વરૂપ વિભાગને મડવર. ગર્ભગૃહ અને મડપને ભૂમિતળ . છ પ્રકારનાં મોરના ઉદય દર્શન. રાખવાનું વિધાન ૮૫ * નિરંવાર પ્રાસાદનું પલ દર્શનનું ઉત્તરંગનું માન પ્રમાણ, તેના થરોનું સંપૂર્ણ સ્વરૂપ. બે પાનાને ન બીજે. માર ૧૬૯ વિભાગ ત્રીજો માન (નકશા સાથે ) આલેખન બ્લેક એગણીશ નાદિ મંવર ભાગ ૧૪૪. નાગરાદ મડવરના થરે. જ ઘાનું ૭ અધ્યાય સામે દેવતા હિમ્મુ- ખાધિકાર. ૬૨-૬૩ ચિવને ત્ર ૩૫; તાપસમુની, અને મા દે A મુખે અને પી દે યુમવરૂપે ચતુર્મુખ બેસારી શકાય (3ષ્ટક સાથે) ૮૮-૮૯ મેરૂમડેવર મહામવિર (નાગરાદિ* ૮ અધ્યાય આઠમા દેવના દષ્ટિપદ , ભરના (વરણના થર-ઉ૫રથી) સ્થાપનાધિકાર ૯૦ R P અરૂ૫ વર્ણન 1 !.

·1 ૧ ૧૧૭ * વિષય. પાનુ. વિષય. પાનું. પ્રાસાદના ઠારેયના બત્રીસ વિભાગે સવાયા તથા ૧ અને દેટા ઉદયને દેવદષ્ટિ સ્થાપન, બીજુ પ્રમાણ શિખરની રેખા દોરવાના સામાન્ય આડ ભાગે સુત્ર પ્રમાણ ૧૧૩ ગર્ભ ગૃહાર્ધની અઠ્ઠાવીશ વિભાગે શિખાંત, ઘંટાન અને સ્કધાંત રેખા સૂત્ર ૧૧૪ પ્રતિમા સ્થાપન ૯૨ થી ૧૦૦ વાલંજર (શિખરના ઉપાંગો) અને દેવ સિંહાસન પીઠિકાના થર વિભાગ ધધ ૧૧૫ સ્વરૂપ ૧૦૧ શિખરના ભદ્ર ગવાક્ષ અને શુકનાશ - ત્રણ સ્તંભ તરણના આખા પાનાને સ્વરૂપ આલેખન બ્લેક સુકનાશ ઉદય વિભાગ અને પ્રાફિવા અમૈિદેવ આલેખન સ્વરૂપ ૯૬ (પ્રાસાદપુત્ર) લક્ષણ * ધારોદયના દષ્ટિવિભાગ અને ગર્ભ આમલસારાના બે પ્રકારે પ્રમાણ ગૃહાધના દેવનાપદ સ્થાપન વિભાગના અને તેના થર વિભાગ જુદા જુદા તેર યથેના મતમતાંતરના (વિસ્તૃતબ્લેક) ૧૧૮૨૦ બે આખા પાનાના બે કેક વિજાદંડનું સ્થાન વજાધાર સ્તંભ દ્વારકા જગત્મદિર અને સોમનાથ. સ્થાન અને પ્રમાણ ના ભ્રમયુક્ત મહાપ્રાસાદેન તળ દર્શન મૂળશિખરના ઉદય પ્રમાણે જાધારનું અને ભેદય ભૂમિઉદય મંડેવર સ્થાન પ્રમાણ પતંભિકા વિજાપતાકાને સહિત. આલેખન બ્લેક સાત ૯૭–૯૮ વિસ્તૃત આલેખન બ્લેક. १२२ કળશ મહિમા. નાગરાદિ કળશ માનના ૮ અધ્યાય નવમે શિખરાધિકાર ૧૦૩ ૧૨૩૫ ભદ્રમાં ૫ચ સમ નવ નાશિક વિભાગ પ્રાસાદ પુરૂષ (સુપર્ણને) પ્રમાણ અને તેના ત્રણ આલેખન ૧૦૪ અને તેનું સ્થાન ૧૨૬ પર શૃંગ અને ઉશ્ચંગ ચડા- પ્રાસાદપુરૂષને આસારામાં પધરા- વવાનું વિધાન ૧૦૫/૬ વવાની વિધિ અંડકની ગણત્રીમાં કયા લે ન લેવા ૧૦૭ વજાદંડ ઉદયના પૃથક પૃથક પાંચ પ્રકારે ૧૮ શિખરની મૂળ રેખાનો પાયો મેળ- માન, મનમાંતર અને નામ વવાનું વિધાન તથા શિખરદયના વજદંડની જડાઈ અને શ્રેષ્ઠ કાઇ ત્રણ પ્રમાણ પાટલીનુંમાન શિખરના મૂળપાય અને રાધ પતાકા પ્રમાણ અને ચાતુર્મુખ કે મેરપ્રસાદના શિખરને પાંચ જડ ભારેય અને શિખરોદયનું કરી શકાય સામાન્ય પ્રમાણે તેયારખિને પજવી રાખવાના દા શિખરની જંધા કર્મ (વૃંગ) અને (આલેખન છે ) 18 ઝરૂખાને વિસ્તૃત ધરેખા પચ્ચીશ નામે કળારેખ ૧૦ અધ્યાય દશમે મંડ૫ાધિકાર tit/૧૨ પ્રાસાદિના પ્રમાણમી પાંચ પ્રકારે મંદ ત્રણ પ્રમાણે વિભાગ, ૧૨૭ વિસ્તાર પ્રમાણુ ·(૧૨) ૧૬૪ સિંહ ૧૨ યુક્ત. વિષય- પાનું. વિષય. પાનું. મેટ કરી શકાય. શુકનાશનું સ્થાન, મંડપના સામાન્ય વેધ દોષ ૧૫૮ મંડપની સંવરની ઉંચાઈ. સ્તની ગર્ભગૃહ-મંડપ અને ચોકીના ભૂમિ આકૃતિ અને તેના નામ અને અલંકાર ૧૩૩ તળનું પ્રમાણ ૧૫૯ રસંભની જડાઈના બે પ્રકારે બલણકના પાંચ પ્રકારે તેના વિસ્તાર માન પ્રમાણ ૧૩૪ માન-સ્થાન અને સ્વરૂપે આલેખન સધાર નિરધાર પ્રાસાદના મંડપના બ્લકે અડસઠ ૬૮ ૧૬ ૧ ઉદય પ્રમાણુ ત્રણ પ્રકારે ૧૩૫ ૧૧ અધ્યાય અગિયારમે સંવરણ- તેના આલેખન સાથે ૧૩૬ ધિક્ષર મંડપને વિતાન ઘુમટના ત્રણ વિધાન ૧૩૭ આઠ વિભાગ તળથી એક ચાર ૧ ક્ષિપ્તાન્યુક્ષિપ્ત. ૨ સમતલ ભાગ સુધીની પાંચ ઘટાથી ચચ્ચારની ૩ ઉદિતાનિ (નં ૧ ના તળ છેદ વૃદ્ધિ ભેદે પચીશ નામ દર્શન આલેખન) ૧૩૭ પ્રથમ પુપિકા નામની આઠ ભાગ ઉદિતાની વિતાનના ગવાળુ કાલના તળ પર પાંચ ઘંટા, બાર ફૂટ એક થરોના છેદર્શન અને તળદર્શનના ૧૩૮ મૂળ ઘંટ અને આઠ સિંહૈયુક્ત. મેટા આલેખન ૧૩ બીજી નંદીની નામની સંવરણું બાર ઉક્ષિાની વિતાન-ઘુમટના થર ભાગતળ પર નવઘંટા-ફૂટ ૪૮ ઉદય વિસ્તાર વિભાગ(આલેખન બ્લેક) ૧૪૦ ૧૭૦ (૧) પુ૫કાદિ ૨૭ મંડપના નામે ૧૪૧ પશ્ચિશ સંવરણાના નામ, વિભક્તિ અને તેના સ્વરૂપ અને ૨૭ આલેખને ૧૪૪ ઘટિકા ફૂટ અને સિંહ સંખ્યાનું (૨) મેવદિ પશિ મંડપના લક્ષણ ૧૪૫. કેષ્ટક સંવરણના તળ દર્શન અને તેના નામ તંભસંખ્યાનું અને સમુખ દર્શનના આલેખન બ્લેક આઠ. ૧૧ ૧ થી પંચભૂમિનું નાષ્ટક ૧૪૮ ૧૨ અધ્યાય બાર કૂર્મ શિલા- મેવદિ પરિચસ મંડપના ૬૪ થી ધિકાર ૧૭૪ ૧૧૨ સ્તંભનાં ક્રમે નામ સોના ચાંદીના કુર્મનું માન–પાપા- (૩) પ્રાપ્રિવાદિ બાર મંડપના શુની કૂર્મશિલાનું માન, ૧ ૬૫ બાર આલેખન બ્લોક સાથે ૧૪૯ ઈટની કુમશિલા શિલાના માનથી (૪) વર્ધમાનાદિ આઠ ગૂઢમંડપના ૧૫– અરધી રાખવી, શિવાપર કરવાની નામ અને સ્વરૂપે આલેખને સાથે ૧૫ર આકૃતિ, ૧૭૬ (૫) શિવનાદાદિ મહામંડપના નામ ૧૫૩ એક પ્રકારે પાંચશિલાનું વિધાન તેના અને સ્વરૂપ આલેખને સાથે પાંચ નામ અને નિધિકળશ પાંચ નામે. ૧૭ મંડપાલંકાર, પીઠ કક્ષાસન ૧૫૫ બીજા પ્રકારે નવશિલાનું વિધાન પાંચ પ્રકારના તંભના આલેખન ૧૫૬ તેના ૮ નામે અને કળશના નામે. ૧૭૮ વર્ગ જેવા ચાતુર્મુખ પ્રાસાદને ગર્ભગૃહના મયમાં કે ત્રીજા ભાગે ત્રણથી નવ ભૂમિ ઉદયના કરવા કુર્મશિલા સ્થાપન કરવાનું વિધાન. ૧૮૦ મહામંડપમાં દેવાદિતા કથા કથા શિલા સ્થાપન વિધિ પૂજન અર્ચન વરૂપે કરવા હોમ આદિ, ૧૮ १४६ ·(૧૩) - 5 તેનું દુકુળ વિવિધ પાનું વિથ. પાનું 1 થી ૫૦ વાર સુધીના પ્રાસાબા દશ જળાધારીના બન શિવા, જગતી, ભિ, પીઠ આખા પાનામાં પ્રાસાદેમાન, દ્વારમન, અભિમાન, ગમ ગૃહના મધ્યમાં અને દાદાના ઉની બેની પ્રતિમાના માન પ્રમાણનું વિભાગે લિંગની સ્થાપના મક આલેખન બ્લેક એ આલેખન ક ત્રી અષ્ટશિવા સાથે ૧૮૨ ૧૪ અય દબાવ્યાધિ- ૧૩ અથાય તેરમે રાજલિનાધિકર ૧૮૩ કાર ૨૦૯ પાપાના રાજલિડ (પીત વિના બાણનિના તપત્તિસ્થાનો બે માન સધાર નિરધાર પ્રામાદ અને બા ની સુપરિક્ષા ૧૦ શિવ કેને કહેવું, તેમાં બાણવિ પનીર વિવું, વિના દે અને સ્થાપન કરવું. ૧૮૪ ન, ધાતુ અને કાષ્ટના ગજલિના -પીઠિકાની આપના ૨૧ર ના નવ પ્રમાણે નાના શિવાલય માટે ૨૫પવાદ રૂપ ૧૮૫ ગર્ભગૃહ અને પ્રાસાદ માને રાજ- સામાન્ય નિયમે. સિનિની પગવિધ નિકા મહેમર વિધિ ને ફળ નું પ્રમાણ જળાધારી–પીકિકાની બીજીવાર ચળાચળ મિકની કાં માપના કરી રાવિકની પાષાણ પરિ પ્રનિમાં થઈ શકે વિધ્ય રથાપનાનું નિતિન વરૂપ ભૂશિના માન માદા અને ફળ શિવ નીદક લક્ષમ ૨૧૬ પ્રમાણુ ૧૯૦-૯૧ નિના ચાધિ વિભ, તેના જળાધારી ઉમા રા૫ બની અને નામ અને સ્વરૂપ તેની દપંગ આનિ પિગ અને માલિકના દશ ભેર તેના નામ પહિના તુ જેની લિનતા ન કના કિગ પાનન બિ પિંક સિનના પાગ પ્રકાર નાગ પ૧ બની જળાધારી કરી શિપના પી ઉમર રાખી પ્રજાને વિભાગ અને નામ ૧૯૮ મુખપિ વિભાગ વિનું રૂપ ગમતું નહિ મ” ! અને નામ ૧૦૯ નંતના બે પ્રકા અને રસ ૮ પક ! જળા'રી નું ભાન વદન માપન અને દરિ કિમ ૫મ્સ અને કફન પ્તિ અને પકિાના ૧ બે દે દી કિર શિક ના અને મને જાણીને ચટ કરે મિ. બિન ને 11 મામાં માં અખો શક “ તેમાં ૨૧ નમી ૧૫ બાવાવ ૫-બ ? – રીના ઝર, ના 1 જ 1 1 1 ના - ૧૪ અને વરૂપ ૧૯૪ 119 ૫ અને હિમા ·ગરી સ્વરૂપ વિષય, પાનું. વિષય. પાનું. લક્ષણ, વૃષભ ઉદયમાન વૃષભ આલેખન કોષ્ટક અને આલેખને ૨૪૮ થી ૨પર બ્લેક એક ૨૨૩ થી ૨૨૫ મતમતાંતર-દેવતા મૂર્તિ પ્રકરણુંમાં આપેલા ચાર ભૂજાયુક્ત દ્વાદશ આદિત્ય ૧૬ અધ્યાય સોળ ચતુવિ શનિ સ્વરૂપ તેનું કાષ્ટક અને આલેખને ૨૨૬ પચીશ ૨૫૩ થી ૨૫૫ એશિ ગીરી (પાર્વતી)નું સામાન્ય ૧૮ અધ્યાય ઓગણીસમો પૂણ સ્વરૂપ. ચાર ભૂજા, ત્રણ નેત્ર, પીતવર્ણ, ભદ્રાદિ પંચવિંશતિ પ્રાસાદ એક મુખ, યૌવનાવસ્થા, સર્વ આભુ- લક્ષણ ૨૫૬ ઘણુ યુક્ત. સામાન્ય રીતે સિંહવાહન. નામ, સ્વરૂપ આયુધ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, જીન, સૂર્ય અને મહેર થાતુર્ણને કયા કયા ગૌરી વરૂપનું એમ પાંચે દેવેના પાંચ પાંચ પ્રાસાદે ૨૫૬ પુજન ફળદાતા ૨૦ થી ૨૪ એમ પાંચ મળી કુલ ૨૫ પ્રાસાદ સ્વરૂપ ગૌરીના સ્વરૂપે ઉગ્રતામસ છે (૧) બ્રહ્મપ્રિય પાંચ પ્રાસાદે ૧ પૂર્ણ બાકીના સાવિક છે. આ ચોરીને ભદ્ર, ૨ સુભદ્ર, ૩ શ્રી શૈવ, ૪ કુમુદ સ્વરૂપનું આયુધાદિનું કાષ્ટક અને અને ૫ સર્વતોભદ્ર ૨૫૭ આલેખને ૨૨૭ થી ૨૩૭ (૨) વિષ્ણુપ્રિય પચ પ્રાસાદ ૧ કીર્તિ ભિન્ન મત દેવતા મૂર્તિ પ્રકરણમાં પતાક, ૨ ઋષિકૂટ, ૩ શ્રી વત્સ ૪ આપના દ્વાદશ ગૌરી સરૂપ, નામ, વિજય અને ૫ ગરૂડ પિક આયુધાદિનું કેષ્ટિક અને આલેખન વિષ્ણપ્રિય દ્વિતિય ભેદે પંચ પ્રાસાદ ૨૬૧ કુલ ૩૬ સ્વરૂપના આલેખન બ્લેક ૨૩૮ (૩) જિનદેવ પ્રિય પંચ પ્રાસાદ- ૧૭ અધ્યાય સત્તર-દ્વાદશ સર- ૧ જાગ, ૨ નિશાવાક્ષ, ૩ વિભવ, સ્વતી સ્વરૂપ ૪ રન સભવ, અને ૫ લક્ષ્મકટિર ૨૬૨ જિનદેવ પ્રિય પંચપ્રાસાદ-દ્વીતિય ભેદે બાર સરસ્વતીનું સામાન્ય સ્વરૂપ, નામ, ૫ ચ પ્રાસાદ ૨૬૫ ચાર ભૂજા,એ મુખ, વસ્ત્રાભરણ યુક્ત () સૂર્યપ્રિય પંચ પ્રાસાદ ૧ હંસ, બાર સરસ્વતીના સ્વરૂપ આયુધાદિનું ૨ અરાત, ૩ ત્રિમુખ ૪પક અને કોષ્ટક અને આલેખન ૨૩૯ થી ૨૪૫ ૫ સ્વસ્તિક ૨૬૭ ભિન્નમતે દેવનામૂર્તિ પ્રકરણુમાં આપેલા સૂર્યપ્રિય દ્વિતીય ભેદે પંચ પ્રાસાદ ૨૬૯ દ્વાદશ સરસ્વતી સ્વરૂપ, નામ, આયુ- (૫) મહેશપ્રિય પચ પ્રાસાદ ૧ વૃષભ, ધાદિનું કાષ્ટક અને આલેખન કુલ ૨૪ ૨ ગિરીફટ, ૩ કેવાસ, ૪ અમર અને ૨૪૬૨૪૭ ૫ મહેક ર૭૧ ૧૮ અધ્યાપ અઢારમે પાદશાદિત્ય શિપ્રિય દ્વિતીય ભેદે પંચ પ્રાસાદ સ્વરૂપ કુલ આલેખન બ્લેક પાચ ૨૭૨ બે ભૂજાપુન તેર આદિત્ય (સૂર્ય)ના પરિશિષ્ટ આયુધ, વર્ણ, વાહન, રસ, સ્વરૂ૫, નામ, આબુધ. તે આનું આશ્રણ ઈત્યાદિ ૨૭૩ ॥ इति पूर्वार्ध अनुक्रमणिका ॥ સ્વરૂપના આલેખન ·अथ दीपार्णव उत्तरार्ध (जिन दर्शन ) अनुक्रमणिका । પ્રતિમા પ્રમાણ વિવ. પાનું. પુરાવાચન-શત્રુંજય લય વિજ્ય નામના ૮૪મંડપવાળા પ્રાસાદની રચના ૩૧૧ ગિરનાર પર સુસુંદર નામે ચાતુર્મુખ પ્રાસાદ, ભરતપુત્ર સોમયશાએ બંધાવ્યો અષ્ટાપદ પર સિંક નિવદ્યા પ્રાસાદ અને અન્યતીર્થોમાં પ્રસાદ ભારત ચક્રવતિએ બંધાવ્યા ૩૧૨ દ્વારકાનગરીનું વર્ણન, પાંડવોની સભાનું વર્ણન જિન પ્રતિમા અને અન્ય દેવો ૩૧૪ આલેખન બ્લેક બે ૩૧૫ ૨૦ અધ્યાય વીમા જિન દર્શનનું માનપ્રમાણ જિનેન્દ્રપ્રસાદની અનુક્રમણિકા બાલીશ તળ વિભકિતપર બાવન ભેદના શિખર એની તીર્થંકર વભ પ્રાસાદ, તળ થી અને અંડક સખા સહિત આલેખન : ક-બત્રીસ અદારી ઇન પંચ : કથા પ્રાસાદ લણ ૨૫ અધ્યાય એકવીશ જિન પ્રતિમા લક્ષણાધિકાર ઇનપ્રતિમાનું વરૂપન ૩૫૦ નિજાના સમાજ એક અબળની ૬ ઈરાખવી. પાસન અને પ્રતિમાના લબ ૩૫ આસન જનપ્રતિમાના સમચતુરમ થઇ. ઉબી નાના અને આસન રક્ષના નંગ વિભાગ ૩૫/જ શાસનર દિન પ્રતિમાના વિસ્તાર જામ: પ્રતિમ ૧૧માન ૫૫-૫૬ વિષય પાનું. પ્રતિમા દેવાદિ - પ્રતિમા ફરી સંસ્કારને યોગ્ય ગણાય ૫૯ ગૃહસ્થના ઘરે પૂજનીય પ્રતિમાનું પ્રમાણ અને અન્ય અન્યાયથી પ્રાપ્ત કરેલ દ્રવ્યથી કરાવેલ પ્રતિમાં નિષ્ફળ દાતા જાણવી ૩૬૦ નખકે, આબુથણ, અસરા, વસ્ત્ર, ખંડિત મૂર્તિ ખડિત ગણતી નથી ? બે વર્ષના જુના કે મહાપુએ સ્થા- પિત કરેલ બિંબ અંગ હોય તે પણ પુજન ગોગે જાણવી પ્રાસાદ કે ગર્ભગૃડના એમ બે માને ૩૨ ઉભી કે બેડી પ્રતિમાનું માન અને તેનું કાઇક પ્રતિ પદ સ્થાપન અને દષ્ટિપદ (તેમાં પ્રથ મતમતાંતર) આલેખન ૩૬૪ રર અધ્યાય બાવીશમેજિનપરિકર લક્ષાણાધ્યાય, પ્રતિમાના વ પ્રમાણે પરિકરને વર્ષ રાખો, અન્યથા દેવ. અટિક રનના પ્રતિમાજના પરિકરને વિજ રા નનિજના માજી પરિકી મારી સિંહાસનના વિભાગ બારિ, ગામપરા-૧ (કસબ કે દમા વિસ્તાર ઉપમિાગ ૧ જૂન લીલા ના ઉભા આડા વિધાના. નિટમાં પગરના બિંદાન- ન દિને રનના દરિ બ્લોક ચાર ૩૪૯ ૩૫e પ્રતિબા માન અગ્નિ પ્રતિમાના મુખ, પ. અને ૧ મિત્રનું જોખમ ૩૦ દબ વિષ ના કં બંગ બિઝનું બિન ·વિષય. સન્મુખ અને તીર્થંકર y ઈશ્વર વિષય. પાનું. પાનું. ન પ્રતિમાના સ્થપતિ મંગળભાનું પ્રતિમા ભેદ. ઉર્વશ્ય કાઉંસગા આલેખન પરિર પ્રતિમાનું પરિકર. ૩૮. પક્ષ દર્શન અન્ય સંઘોના પરિકર વર્ણન, સ્થળ અર્વત અને સિદ્ધ ભગવાનના સ્વરૂપ. આલેખન બ્લેક ગણ. ૩૮૧ ૨૩ અધ્યાય વીશ નમૂર્તિવર્ણ લાંછન યક્ષ યક્ષિણ આદિ સ્વરૂપાધ્યાય ચાવિશ તીર્થકરના લાંછન આલેખન ૩૮૪ વર્ણ લાંછન જન્મનક્ષત્ર યક્ષ યક્ષિણી ૧ ઋષભદેવ સુવર્ણ નંદી ઉતરાષાઢા ગોમુખ ચકેશ્વરી ૨ અજિતનાથ હાથી રોહિણી મહાયક્ષ અજિતા ૩૮૭ ૩ સંભવનાથ થોડો મગશિવ ત્રિમુખ દુરિતારિ ૩૮૮ ૪ અભિનંદન વાંદરો શ્રિવણ કલિકા ૩૮૯ ૫ સુમતીનાથ કૌચપક્ષી મઘા તુંબરૂ મહાકાલિ ૩૯૦ ૬ પદ્મપ્રભુ રક્તવર્ણ કમળ ચિત્રા કુસુમ અયુતા ૭ સુપાર્શ્વનાથ સુવર્ણ સ્વસ્તિક વિશાખા માતંગ શાન્તા 3८२ ૮ ચક્રમનું વૈતરણું ચંદ્ર અનુરાધા વિજ્ય ભૂટે ૩૯૩ ૯ સુવિધિનાથ શ્વેતવર્ણ મધર અજિત સુતારા ૩૫ સુવર્ણ શ્રીવન્સ પૂ.ષાઢા प्रहार અશોકા ૩૯૬ ૧૧ શ્રેયાંશનાથ સુવર્ણ ખડગી શ્રવણ ઈશ્વર માનની ૩૯૭ ૧૨ વાસુપૂજ્ય રક્તવર્ણ પાડો શતભિવા કુમાર, પ્રચંડા ૩૯૮ ૧૩ વિમલનાથ સુવર્ણ વરાહ ઉ.ષાઢા પ્રમુખ વિદિના ૩૯૯ ૧૪ અનંતનાથ સિંચાણપક્ષી સ્વાતિ પાતાવ અંકુશ ૪૦૦ ૧૫ ધર્મનાથ વેજી પુષ્ય કિન્નર કંદર્યા ૪૦૨ ૧૬ શાન્તીનાથ હરણ ભરણી ગરંડ નિવણી ૪૦૩ ૧૭ કુયુનાથ બકરે કૃતિકા ગંધર્વ બધા ४०४ ૧૮ અમરનાથ નંદાવર્ત રેવતી ધારણી ૪૦ ૧૯ મહિલનાથ નીલવર્ણ કળશ અશ્વિની કુબેરયક્ષ વિરાવ્યા ૨૦ મુનિસુવ્રત શ્યામવર્ણ કુર્મ શ્રવણું વરેણું नरत्ता ૪૦૭ પીતવર્ણ નિવકમળ અશ્વિની ભૂકટિ ગાંધારી ૬૦૯ શ્યામવર્ણ શંખ ચિત્રા ગેમેઘ અંબિકા ૪૧૦ ૨૩ પાર્શ્વનાથ લીલવણું સ વિશાખા પાર્શ્વયક્ષ પદ્માવતી ૪૦ ૨૪ મહાવીર સ્વામી સુવર્ણ ઉ.ફાગુની માતંગ સિહયિકા ૪૧૨ ડિશ વિદ્યાદેવી નામસ્વરૂપ ૧ રહિણી ૧૦ ગંધારી ૧૧ મહાજવાલા ૧૨ ૨ પ્રતીત રાખવા ૪૧3-૧૫ માનવી ૧૩ વૈરાધ્યા ૧૪ અરતા ૧૫ ૪ વજીફશી ૫ અપ્રતિચકા ૬ પુરૂષ- માનસી ૧૬ મહામાનસી આલેખન દતા ૭ કાલિ૮ મહાકાલી ૯ ગૌરી૪૧૬૮ ખોટ ૬૫ પાંસઠ, ૪૧૨૧ ૧૦ શિતલનાથ O ૨૧ નમિનાથ ૨૨ નેમિનાથ ·(૧é) વિષય, પાનું. ૨૪ અધ્યાય ચાવીશમો જેને દશ દિપાલ નવગ્રહ પ્રતિહારાદિદેવ- દેવી સ્વરૂપમાં પૂર્વને ઈઝ, અપ્રિ-અગ્નિદેવ, દક્ષિણેયમ નેર નિતિ; પશ્ચિમે વરૂણ વાયવે વાયુ ઉતરે કુબેર ४२३ ઈશાને ઇશ; પાતાલ નાગ, ઉર્વ બ્રહ્મા ૪૨૪ નવગ્રહાદિ ૧ સૂર્ય, ૨ ચંદ્ર, ૩ મંગળ ૪ બુધ, ગુરુ, શુક્ર, ૭ શનિ, ૮ રાહુ, ૯ કેતુ ૪૨૫ થી ૪૨૮ જિન પ્રતિહાર પૂર્વી દક્ષિો ૪૩૦ ઇદ્ર-ઇંદ્રજ્ય માંક-વજય ઉતરે ૪૩૨ ધરણેક-પક સુનામસુરક્ષિ સમવરણના બીજા ગહની પ્રતિકારી ૩૨ પૂર્વાદિમેળ્યા વિન્યા અજિતા અપરાજિતા ક્ષેત્રપાળ સ્વરૂપ મણિભદ્ર શ્રાદેવી ૪૩ (સરસ્વતી સ્વરૂપ) ૬૩૫ દેવદેવી સ્વરૂપનું પરિશિષ્ટ પદ્માવતી દંડક, જયમાલા રસ્તાત્ર ૪૩૭ (વીશ હાથની) ભિરિવ પવાની કપના છે પદ્માવતીના ૪૩૦ નામ અને રસ જવાલા માલિની દેવી તે સવરૂપ ૪૪૦ પંટાકર્ણ સ્વરૂપ, જૈનમન આગમ જા કાર એમ બે પ્રકારે આપેલા ચતુ પષ્ટિ જેમિની નામ જન પ્રસાદમાં પા કપ દેવાના રાપો કરવા વિશ નૃત્ય નાપિકાના નામ પપુરનંગત કા ખંડના છે- પાળ નામ. આલેખન છેક ૨૫ Y" ૨૫ અધ્યાય પચી મરણાધિકાર માસ-સાકર અને વ્રજના વિષય. પાનું. માન પ્રમાણુ અને અશોકવૃક્ષ પ્રમાણું ૪૪૭ સમવસરણ જૈલાસ પર્વત સ્વરૂપ- ચાતુર્મુખ પ્રાસાદની રચનાનું સ્થળ ૪૮ વર્ણન તેમાં મુખપ્રતિમા બેસારવા મેરૂ છેદ જાતિને પ્રાસાદનું સામાન્ય ૪૪૯ વર્ણન પ્રાકાર-ઢ કેટકેટલા પ્રમાણુના અને ૪૫૩ તેના કાંગરાનું પ્રમાણ પ્રાસાદના પ્રમાણુથી ચારે દિશાઓમાં પીઠ અને મંપિ કરવા ફરતી ૧૦૮ કે ૭૨ કે પર ૨૪ નાયતને દરીએ કરવી છંદ ભંગાદિ દોષ ન થવા દેવ સમવસરનું સ્વરૂપ તે બનાવવાને ૪૫૫ તુ અને તેની ગેળ કે ચતુરારી આકૃતિ-પહેવા બીજા અને ત્રીજા વખ દિશામાં કયા કયા સ્વરૂપ કરવા હિલાઓ કયા બને અને કાંગરા કયા કથના કરવા, ૪૫૬ મળમાં અશોક ચિત્ત ચારે તરફ સિંહાસન અને ધમચો પ્રક મિલે-ચારે બાજુ હારે પ્રતિકાર અને વાવડી આલેખન બ્લેક-અ. ૨૬ અથાથ છવ્વીસમા અષ્ટાપદ સ્વરૂપ સિનિશા પ્રાસાનું વર્ણન-અષ્ટાપદ પ્રાસા-મેર પ્રાસાદની જાતિને કર તેનું સ્વરૂપ અને ન તેમામાદ અધ્યાય ૨૫માં વા પ્રમાણે ૧૮, ૧૨ ર૪ ના જનને ! માં ના અબ ક૬ ૧, અંક ૧ ચાર વર ·પાનું 2 વિષય, પાનું. વિષય. અષ્ટાપદમાં પૂર્વે બે; દક્ષિણે ચાર મનસવનની ઉંચાઈમાં અને નંદન પશ્ચિમે આ8; ઉતરે દશ. એમ વનની ઉંચાઈમાં કઈ દિશામાં કઈ ચોવીશ તીર્થકરોની સ્થાપના કરવી કઈ આકૃતિઓ કરવી (અનભવન ચોવીશે પ્રભુની દૃષ્ટિ સૂત્ર (નાસિકા ભવન દીર્ગ્યુમારીના સ્થાનો વગેરે) સૂત્ર) કે સ્તનબીબી એક સૂત્રમાં આલેખન બ્લેક બે રાખવા આલેખન બ્લેક એ. નંદીશ્વર દ્વીપરચના નંદીશ્વર દ્વીપ વર્ણન. નંદીશ્વર દીપની ૨૭ અધ્યાય સત્યાવીશ મેગિરિ મધ્યમાં મેરૂ ફરતા બાવન કૂટ પર્વત સ્વરૂપ અને નદીશ્વરદ્વીપ રચના ૪૬૩ તે પ્રત્યેક ઉપર. ચાર ચાર મુખ મેરગિરિ ગોળ ભદ્રશાલ ભૂમિ પર વાળા ચંત્ય છે એનાવર્ણને અને નિલવર્ણની ચાર દિશામાં ચાર શ્યામવર્ણના ચુલિકાવાળે કર અંજનગિરિ મધ્યમાં છે ચૂલિકા પર શાશ્વત જિન ચિત્ય કરવું તે મથના અંજનગિરિના ચાર ગ (1) નંદનવન (૨) મનસવન (૩) દધિમુખ પર્વતો છે પાંડુવન અને તે પર ચુલિકા કરવી. અંજનગિરિના વિકેણમાં અગર પાંડુકાનમાં ચારે દિશાએ (પ્રભુની દધિમુખ પર્વતની બાજુમાં બબ્બે ગાદી રૂ૫) સિદ્ધશિલાઓ તેના એમ આઠ રતિકર પર્વતો આવેલા આકાર અને વર્ણ છે. એવો એક તેર પર્વતને સમૂહ નંબવન, સેમનસવન અને પાંડુક- એવાં ચાર તેર તેર પર્વતોનો સમૂહ વનના ઉદય વિસ્તાર પ્રમાણ ચારે દિશામાં મળી બાવન રૂટ ચુલિકા પ્રતિમા પ્રમાણની કરવી- પર્વતો આવે છે પ્રભુના જન્માભિષેકના હેતુથી દેવો પ્રત્યેક ફૂટ ઉપર ચચ્ચાર ધારવાળા મેરૂ પર જાય. ચિત્યોમાં ચચ્ચાર પ્રતિમા મળી કુલ એગિરિ શિલ્પ સ્થાપત્ય પ્રમાણ ભાવ- જનબિંબ ૨૦૮ બસ આઇ નંદીશ્વર દર્શક કરો (શાસ્ત્રોક્ત) ક્ષેત્ર પ્રમાણ કપમાં બીરાજે છે. આલેખન સ્થાપત્યની રીતે નથી સેવી શકાતું ને રૂતિ રીવાર ઉત્તરાર્ધ અથ દીપાવ ઉત્તરાર્ધનું પરિશિષ્ટ રાશિ ઇનાયતનને કમ વિધિ. તે જિન પ્રાસાદ આયતન કમ વિધિ 'જિણમાલા જિન પ્રાસાદ આગળ ચોકી ગુઢ બહેતર છનાયતનને રચનાને ક્રમ મં૫ નવ કે છ એકી કે નૃત્ય બાવન છનાયતનને રચનાને ક્રમ મંડપ કરવા ચોવિસ અનાયતન આગળ અને પાછળ જન પ્રાસાદ ને એક આઠ જીતા- દેરી કરવાના બે પ્રકાર વતન અગર ચેરાશી કે બહેતર કે સ્થાનના કારણે કાડેલા ક્રમથી પાછળ બાવન કે વિશ ઇનાયતને મયના આગળ કે બાજુમાં ઓછાવતી દેરીએ મૂળ મદિર સાથે ફરતા કરંવામાં દેવ નથી Y 1 લેક ત્રણ- ·વિય અર્વત વિષય પાનું ઇનાયતન કરવામાં પદવેધ અભદ કર્ણવેધ કે દ્વારાધ ન થવા દે નાની દેરીઓમાં પલગ ચલિત કરવા વિશે; પરંતુ બ્રહ્મગભ કદી નચલિત કર સારા કુશળ શિલ્પી પાસે જીનાલયના ગુચવાળા કામ કરાવમાં કારણસર અપવાદરૂપ શાસ્ત્ર વિહિન ભાર્ગ કહ્યો હોય ત્યાં ગુણદોષનો વિચાર શિલ્પીએ કરીને કામ કરવું તેમાં વધ દેપ ન જણ દેવકુલિકાઓનુ તળ ચેકીયાળાની. તળથી ઉચુ રાખવું છવાયતનનું કામ કરતાં ઘણું ગુણે- વાળું અને અપદે યુક્ત કામ કરવામા દેવ ન જાણ અષ્ટાપદ સમયસરણ અને મેરુશિખરના ન આગમભા કહેવા માન પ્રમાણુથ ન કરતા બહારૂ કપિત ભાવથી તેની રચના કરવી જ બુ- ઠાપમાં ભરતક્ષેત્રને જિન તીર્થ - કરોની અતિન અનામત અને વર્ત- માન વીશીનો ક્રમ નામ અને લાછન વીશ વિમાન (મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં વર્તમાનકાળે વિચરતા સિમ ધર આદિ પાનું. વિશ વિહરમાનના ક્રમ નામ અને લાછને શાશ્વતા ચાર છનના નામ અને લોછને જિન તીર્થકરોના પંચ કલ્યાણકા વર્તમાન વીશી તીર્થકરને પ્રત્યેકના ગણધર સ ખ્યા કુલ ચૌદસે બાવન ઓમકારમાં પચ પરમેષ્ટિ શ્વત સિદ્ધ આચાર્ય ઉપાધ્યાય અને સાધુ લિીલા શ્યામ હોંકારમાં ચોવીશ વર્ણ પ્રમાણે તીર્થ કરે સહકુતર્ગત ૧૨૮ તીર્થ કરો અજિતનાથજીના ઉકાળે વિચારતા ૧૭૦ તીર્થકરો અષ્ટમંગળ અને તેનું આલેખન ચૌદ રૂખ અને તેનું આલેખન પરિકરમાં સમાવી લેવામાં આવતા અષ્ટ પ્રાતિહાર્યના નામે ચતુર્મુખ મહા પ્રાસાનું તળદર્શન ૧૦૮ અનાયતન ચાલીશ મંડપ સેળ ચોક સોળસો ન ભ સંખ્યા (પ્રથમ ભૂમિ) ચાર બવાણ બહરિ જીનાલયનું તળ દર્શન ચેપીશ ઇનાવને રણ પ્રકારે તને ન આવેખન બ્લેક અવાર સિદ્ધાંત વાચસ્પતિ પ્રશાંતમૂર્તિ ન્યાયવિશારદ તિ: શિલ્પ મહોદધિ સુખ- સિદ્ધપ. પૂ.જૈનાચાર્ય શ્રીમદ વિજયોદયસૂરીશ્વરજી મહારાજના શુભાશીર્વાદ જન રિપેક્ષેત્રે પ્રમશરૂપ વિશ્વમાં વિચિત - દીપાવ” નામે આ સિં૫મંથન ગુર્જર ભાવાનુવાદ દિન સપાન કાર્ય સિજદારી થી પ્રભાદા કરભાઈ શિપ વિશારદે કરે છે તે શિપસ્થાપત્યના કાર્યોમાં ઉપકારક બને! ન આરાધનાની ધાર્મિક પ્રતિઓમાં શિપ સાથિ અનુનની ભોમય નું કામ કરે છે. પ્રાણીને મજા પણ આ વસ્તુનું સમર્થન કરે છે, જેનું આમમાં પNિ સારિત વિષયક ઉમે મને છે. આ દીપાવ પ્રથમ જૈન ચિષાનુસાર અમાસા:

·( ૨૦ ) જન પરિકર, સમવસરણ, અષ્ટાપદતીર્થ, નંદીશ્વર તાપ,મેરૂપર્વત, ઇત્યાદિ આઠ અધ્યાય આપ્યા છે તેથી ખરેખર આ ગ્રંથ પ્રાસાદ ઉપરના કળશ સમાન છે. આર્ય સાહિત્યના વિવિધ વિષયક ગ્રંથોનું સર્જન પ્રાય: સંસ્કૃત ભાષામાં થયેલું છે. આ ભાષાના જ્ઞાન માટે તેના વ્યાકરણના જ્ઞાનની જરૂર રહે છે. તે જ મૂળ ગ્રંથકારને- ભાવ યથાર્થ સમજી સમજાવી શકાય. એક વિદ્વાને કહ્યું છે કે વ્યાકરણના જ્ઞાનથી પદ- સિદ્ધિ થાય છે, પદસિદ્ધિથી અર્થનિર્ણય થાપ છે, અર્થનિર્ણયથી તત્વજ્ઞાન અને તવ- જ્ઞાનથી મેક્ષ થાય છે. અર્થાત વ્યાકરણનું જ્ઞાન અને મોક્ષ સાધક બને છે. તેથી તે જ્ઞાન આવશ્યક છે. પ્રસ્તુત ગ્રંથમાં શિપની ભાષાનું વ્યાકરણ વારસાગત બનેલ શિલ્પીઓને સહજ સાથ જણાય છે. તેથી આ ગ્રંચન પાઠક વર્ગ ભાવ પર દૃષ્ટ રાખે એમ ઈચ્છું છું. શિલ્પ–વિશારદ્ સ્થપતિ શ્રી પ્રભાશંકરભાઈ ઓધડભાઈ છનમંદિરે દેરાસર, ઉપા- છે, ધર્મશાળાઓ, જ્ઞાનશાળાઓ આદિ ધાર્મિક સર્જન અંગે લગભગ ૩૭ વર્ષથી એક ધારા અમારા પરિચયમાં આવ્યા છે. તેમના સુપુત્ર શ્રી બળવંતરાય સ્થપતિ પણ છેટલા દસેક વર્ષથી અમારા પરિચયમાં રહ્યા છે, તે પણ આત્મહિતના થેયથી આ સ્થાપત્ય તથા સદુધર્મના આદર્શો અપનાવી પ્રગતિ સાધી આ ગ્રંથનું સંપાદન તથા પ્રકાશન પરંપરાના સદ્ધર્મની આરાધનાના સાધનરૂપ હૈઈ પૂર્ણ આદરપાત્ર વિજ્યવંત બને એવી શુભેચ્છા! શુભ ભવતુ. વિ. સં. ૨૦૧૬ શ્રાવણ શુદિ ૮. પૂજ્ય આચાર્યશ્રીની આજ્ઞાથી -ઉપાધ્યાય દક્ષવિજયગણું. કાર" શ્રી દ્વારકા શારદાપીઠાધીશ્વર શ્રી પ. પૂ. જગદગુરૂશ્રી ૧૦૦૮ શ્રી શંકરાચાર્ય સ્વામીશ્રી અભિનવ સચ્ચિદાનન્દતીર્થજી મહારાજના શુભ આશીર્વાદ- क्रमांक ११४१ : द्वारका (सौराष्ट्र) दिनांक-भाद्रपद शुक्ल सप्तम्या वि. सं. २०१६ ગુમા–ર– शिल्पकलाविशारदेन श्री प्रभाशंकर ओघडभाई सोमपुरा शिल्पिवरेण प्रकाशिनायं ग्रंथ नाम सुतरां मंश्लाघनीयवामहति । शिल्पकला करभूने भारते किल देशस्मिन् सम्प्रति विमिनारशिल्पस्थापत्य क्लाग्रंथा हासमुपगता । शिल्पिनश्च राजाश्रये बिना भन्यान्य कार्यरतास्समभूवन् इति देशे कलाया भस्यास्सर्वथा ग्लानिनिरभूत् । तादृशेवसरे प्रसिद्ध ज्योतिलिंग श्री सोमनाथ महामन्दिर अवितरसाधारणं निर्मिमाणेन कुशलशिरिपना प्रभाशंकर महोदयेन प्राचीनोयं ग्रंथ दीपार्णवस्वनिर्मित गुजरानुवादेन समं लोको- पढ़तिमालक्ष्य प्रकटीक्यिते इति जगद्गुरुवरणानां घेत । सुतरारप्रसन्नतामकलयति ।... श्रीमनगद्गुरुचरणीया शुमा माशिषा लसन्तुनरा यदयं प्रथमधार प्रचुरमाप्नुयात् । ग्रंथनिबन्धा चैतादृशनैकग्रंथान् प्रकाशयन् चिरंजीयात् भगवतोश्चद्वारकाधीश श्री चन्द्रमौलीश्वरयोनु- कम्पयामिसया इतिशम् ।। श्री जगद्गुज्ञिया-महायल भट्ट-मंत्री. (ગુજરાતી ભાષાંતર અન્યત્ર આપેલું છે.)

·| શ્રી ગણેશાય નમ ૧ શ્રી વિશ્વકર્મણે નમ છે શ્રી હરિસ્મરણમ છે પ્રસ્તાવના દીપાર્ણવ. ભારતીય શિલ્પ-સ્થાપત્ય (વાસ્તુ વિદ્યા)ના તલસ્પર્શી અભ્યાસ માટે તેના સમર્થ આચાર્યોના ગ્રંથોના અનુશીલન જરૂરી છે ઢસેક વર્ષ પૂર્વે આ વિદ્યાના એક પ્રખર અભ્યાસી રામરાજને લખે નિબ ધ વાચી દેશ-વિદેશના કલાપ્રેમી વિદ્વાને છક થયા હતા ભારતના મધ્યભાગમાં આવેલ વિધ્ય પર્વતાવલિના ઉત્તર ભાગમાં જે શિલ્પા વિકસી ફાવીફૂલી છે તેને “નાગરાદિ શિપ કહે છે તેમજ દક્ષિણ ભારતમાં વિકસેવા આ અદ્ભુત સ્થાપત્યને દ્રવિડ૪િ શિપ કહે છે આ બે મુખ્ય શાખા ઉપરાત આછ તથા હશાળ સમુદ્રતટ પ્રદેશમાં વિકસેવી સ્થાપત્ય કલાને વિસરાહિ શિપ કહે છે આ ત્રણેનુ મૂળ તે એક જ છે પણ તે દરેકને ચોક્કસ કારણેને લીધે સાવ સ્વત - વિકાસ થયો છે તેથી જ તેમના ગ્ર ભિન્ન ભિન્ન લખાયા છે પણ તે વાચતા સ્પષ્ટ લાગે છે કે તેના સિદ્ધાન્તોમાં સાવ છે વેદ-ઉપનિશદ-પુરાણમાં વાસ્તુવિધા ભારતિય શિલ્પસ્થાપત્ય (વાસ્તુવિ ાના પ્રારભ કાળને ચેકસ નિર્ણય થઈ શકતે નથી પણ ડગવેદ, બ્રાહ્મણ ગ્રંથ, રામાયણ-મહાભારત-પુરાણ, બૌદ્ધગ્ર, કોટિયનુ અર્થશાસ્ત્ર ઈગ્ર માં આપેલા વિધાને ઉપરથી આપણને સ્થાપત્ય કલાના વિકાસની ઝાખી થાય છે રાજગિરિની જરાસ થકી બેઠક, અશેના આ ભે તથા મૌર્યયુગના સ્થાપના અવશે પરથી આ કલાના ઉદ્દગમની કઈક ઝાખી થાય છે શતપથ બ્રાહ્મણમાં તથા એનરેય બ્રાહ્મણમાં ઈ દ્રના વજીના આકારને, તથા યજ્ઞકુ ડના અષ્ટકોણ આકારને ઉવેખ છે ગૃહ્યસૂત્રમાં ઘરને સપ્રમાણ રચી તેના પ્રત્યેક દિશાના સ્તભને સ્પર્શ કરી પૂર્વમાં “સવ તથા શ્રદ્ધા, પશ્ચિમમાં બળ તથા અધિકાર, ઉત્તરમાં બ્રાહ્મણ તથા ક્ષત્રિય', અને દક્ષિણમા યજ્ઞ તથા દાન” એમ બેવી સ્વાસ્થરૂપ શિખર, નીતિનિયમરૂપ મુખ્ય સ્તભ અને દિવસ રાત્રિ રૂ૫ બે દ્વારની ભાવના કરવાને ઉલેખ છે આ ધાર્મિક ક્રિયાકાંડ પરથી સાબીત થાય છે કે સ્થાપત્યકળા ભારતમાં બહુ પ્રાચીન કાળથી જ વિકસતી ગઈ છે ઈ સ્ત્રી પૂર્વે ત્રણ હજાર વર્ષથી માડી ઈસ્વી પદરમી સદી સુધીના સાડાચાર હજાર વર્ષ દરમ્યાન રચાયેલા ગ્રંથમાં વાસ્તુવિદ્યા સાથે જોવા ક્રિયાકાઠના વર્ણન ગૃહ્યસૂત્રો, તો તથા વાસ્તુશાસ્ત્રના ગ્રંથમાં જોવામાં આવે છે આ કર્મકાડમાં વાસ્તુભાગમાં વાસ્તુ-પુરૂષનું પૂજન, ભૂમિની પસંદગી, તથા તેને સંતુષ્ટ કરવાના વિધાન, વાસ્તુપતિ ઈન્દ્ર, સેમ, યમ, વરૂણ, વાયુ દેવના પૂજન તથા સ્તુતિના સ્તોત્ર આપ્યા છે વાયુપુરાણ તથા માર્કડેય પુરાણમાં વિધાન છે કે પર્વત શિખર પર તેમજ રામુદ્ર કાંઠે માનવીને વાસ હતો તેથી શરદી, ગરમી, વર્ષ ને ભૂખથી લેતો ·દુખી થતા હતા તેથી સમૂહ જીવન અર્થે દુર્ગમ જગમાં તથા પર્વત પર કિલ્લા રચી ગામ ખાધી ઘર બનાવી માનવીએ રહેવા માડયુ સમરાગણુસૂત્ર ગ્રથમા કહે છે ત્રેતાયુગમાં માનવીએ વન-પર્વત પર, નદી-સરવર પર વનરાજીમાં દે સાથે વિહાર કરતા હતા તથા કટપદ્રુમ પાસેથી સર્વ ભેગ પદાર્થ મેળવતા હતા જ્યારે આ કcપદ્મ (કલ્પવૃક્ષ) અલોપ થયા ત્યારે તેમણે અન્ય વૃક્ષ નીચે વાસ કર્યો જ્યારે વૃક્ષ નીચેના વાસથી થાકયા ત્યારે અત્રિકાર પત્થર વડે સુકા વૃક્ષને કાપી કોષ્ટના ઘર બાધ્યા, જેમાં એકથી દસ સુધીના શાલા (ઓરડા) બાધતા હતા અને આ કાષ્ટ ઘરને વાપાત તેમજ વિજળીથી સુરક્ષિત કરવા સારૂ ઈન્દ્રની સ્તુતિ કરતા તેમજ વાયુ તથા વરુણ દેવની સ્તુતિ તેમના કેપમાથી બચવા સારૂ કરતા હતા ઘરમાં મૂકેલા સ્ત ભેના આકાર પરથી તે ભના નામ આપતા હતા ચોરસ સ્તનને બ્રહ્મકાડ, અષ્ટખુણી સ્ત ભને વિઝુકાડ, ગોળ સ્ત મને શિવકાડ કહેતા હતા આમ આ કાષ્ટના મકાને રામાયણ યુ', મહાભારતયુગ, કૌરિલ્ય યુગ તેમજ બીલ યુગ સુધી થતા હતા ગવેદના સાતમા મડળના બે અધ્યાયમાં ઘરને સુદઢ સ્ત સાથે નિગી તથા પશુ-ધાન્ય-સપત્તિવાન કરવા સારૂ વાસ્તુપતિ ઈન્દ્રની સ્તુતિ આપી છે અહીં ઇન્દ્રનેજ દેવોના સ્થપતિ ત્વષ્ટા કહ્યા છે. વિશ્વકર્માનું નામ તે સમગ્ર વિશ્વના સુણા તરીકે આપ્યું છે અને તેમના પુત્રનું નામ ત્વા આપી તેના શિષ્ય વિભુની સ્તુતિ આપી છે તેમજ વસુ, ગૃહપતિ, અગ્નિ, સેમ, મરૂત ઈ દેના સ્તુતિસ્તો આપ્યા છે, જે રૂઢી આજપણ ચાલુ છે (આવા ક્રિયાકાંડનું નામ બૌધ ૨ મા પાસાદ મગલ' આપ્યું છે કે સગવેદમાં વાસ્તુવિદ્યાના જ્ઞાતા અગસર તથા વસિષ્ઠના નામ આપેલા છે અને ત્વષ્ટા તથા રિભુએ ઈનનું વજ બનાવ્યુ હતુ એ ઉલેખ છે અહીં પુર (શહેર) તથા હર્મોના નામ આવે છે જે અસુર શબરના પુરને નાશ કર્યો એ ઉલ્લેખ છે પત્થરના બાપેલા મજબુત ૧૦ પુર હતા તેને તેમજ સપ્રમાણ મકાનની રચનાને ઉલેખ અહીં મળે છે સહસ્ત્ર દ્વાર વાળા ખૂબ વિશાળ વરૂણના ઘરના સુદઢ સહસ સુદર ત ભવાળા ચિત્ર તથા વરૂણના ઘરના તેમજ મજબુત રૂપાળા દ્વારાવાળા યુષ્કરીય સરેવરના ઘાટના દેના ઘરના વર્ણન છે રૂપાળા દ્વારના નામ વિરાટ, સમ્રાટ, પ્રભવી, ભૂથ સી ઈ આપ્યા છે તેમજ સ્તભના નામ પણ શુભ વિશુભ ઈ આપતા હતા અટકે ત ભ બહુ કપ્રિય હતે યજ્ઞકુંડ ગરૂડના આકારના રચતા હતા આ સર્વ ઉ લેખો પરથી એ યુગમાં પણ સુંદર, સપ્રમાણે, સુદઢ વિશાળ બાધકામ થતા હતા એ વસ્તુ ફલિત થાય છે તેથી સ્થાપત્ય કલાને પ્રારભ ઋગવેદ અગાઉ ઘણા વર્ષ પૂર્વથી થયે હવે જોઈએ દ્રવિડોદિ સ્થાપત્યના સમર્થ સ્થપતિ અગત્ય તથા વડાના નામ આ વેદમાં મળે છે વળી સ્થાપત્યકળામા કુશળ ગધના રાજા નગ્નજિત પણ ઋગવેદ યુગમા થયા હતા એવું કેટલાક માને છે અથર્વ વેદના સૂર્તોમાં પણ સ્થાપત્ય કળાના ઘણા વળે મળે છે શિલ્પ ·૨૨૨૬૧ ૨૩ શબ્દને સૌ પ્રથમ ઉલેખ બ્રાહ્મણ ગ્રંથમાં થયો છે. મૂર્તિપૂજાને પ્રારંભ પણ વેદિક બ્રાહ્મણ યુગમાં જ થાય છે. અલબત્ત ઋગવેદ કે બ્રાહ્મણ ગ્રંથમાં વાસ્તુવિદ્યા પર જુદા સ્વતંત્ર અધ્યાય મળતા નથી. છતાં આ વિદ્યાની નોંધે એકત્ર થઈ શકે તેમ છે. સૂત્રગ્રંથોમાં ભારતમાં વિકસેલી વાસ્તુવિદ્યાના ઘણા સિદ્ધાંત મળે છે. સામવેદના ગૃહ્યસૂત્ર-ગોભીલમાં વાસ્તુવિદ્યાના સિધાંત આપ્યા છે. ઘરનું સ્થાન તથા તે પરથી ઘણને ભાગ્યોદય ઈ વસ્તુના વર્ણન છે. બળ-કીર્તિ વાંછનારે ઘરનું દ્વાર પૂર્વમાં, સંતાન તથા પશુધનની ઈચ્છાવાળાએ કાર ઉત્તરમાં, તેમજ શ્રેયની ઈચ્છાવાળાએ દ્વાર પશ્ચિમમાં મૂકવાનું વિધાન છે. તેમજ ઘર ફરતાં રેપવાના વૃક્ષના સ્થાનનું પણ સૂચન છે. પીપળે કે આ પાલવ પૂર્વમાં, ઉંબરો ઉત્તરમાં, ન્યાધ પશ્ચિમમાં કદી ન પવાં. વળી પૂર્વમાં ઈન્દ્રને, ઈશાનમાં વાયુને, વાયવ્યમાં યમને, નૈરૂત્યમાં પિતૃને. પશ્ચિમમાં વરૂણને, ઉત્તરમાં મને તથા પાતાલમાં વાસુકીને બલિ દેવાનાં વિધાન છે. ગૃહ્યસૂવમાં ગૃહારંભમાં કરવાની ધાર્મિક ક્રિયાના ત્રણ અધ્યાય આપ્યા છે, જેમાં ભૂમિને ભારે વંદનીય ગણે તેનું પૂજન-સ્તુતિ આપી છે. આલાયન ગ્રહ્માસ્ત્રમાં પણ વાસ્તુવિદ્યા પર ત્રણ અધ્યાય આપ્યા છે, જેમાં ખાડા ટેકરા તથા વૃક્ષરાજી જોઈને ભૂમિની પરીક્ષાનું વિધાન છે. એજ મુજબ માટીના રંગ તથા રવાદ પરથી પણ ભૂમિપરીક્ષા કરવા કહ્યું છે. સફેદ મીઠી માટીવાળી જમીન બ્રાહ્મણ માટે, લાલ માટીવાળી ભૂમિ ક્ષત્રિય માટે, અને પીળી માટીવાળી ભૂમિ વિશ્વ માટે ઉત્તમ ગણે છે. તેમજ જમીનના ચેરસ, લંબચોરસ અગર લંબગોળ તથા ગળ આકાર પરથી પણ આ પરીક્ષા કરવા કહેલું છે. શિલ્પને ઉદ્દગમ શિપના ઉમકાળના નિર્ણયને પ્રશ્ન વિવાદાસ્પદ છે. છતાં ઉપર નિર્દિષ્ટ કરેલા વેદિક તેમજ પુરાણ યુગના સાહિત્યમાંના ઉલ્લેખો પરથી તેનું કંઈક અંશે અનુમાન થઈ શકે છે. પ્રાચીન આર્યયુગમાં શિપકળ ઘણું સાદા રૂપમાં હતી. ઘાસ, વાંસ, કાજ કે માટી જેવા અલ્પજીવી પદાર્થોને આ ઋષિમુનિઓએ પણ ટીઓની રચનામાં ઉપયોગ કર્યો હતે. તેથી આ યુગનું નામ માલ કે છાજણયુગ અપાય છે. તે પછી બીજે કાષ્ટ યુગ છે. તેમાં લાકડું ઘડવાની કળા હસ્તગત કરી કાવ્ય ઘડીને ઘરે બંધાયા. આ કાષ્ટ ખૂબ લાંબે ચા, જેને વિકાસ થતાં કાટ ઉપર ઘાટનકસી કામ થવા માંડયું. આ કાદયુગ પછી ભીની માટીના ચોસલાં પકવીને ઈટ બનાવવાની કળા હસ્તગત થઈ, કાષ્ટ દ્રવ્ય અલ્પજીવી હોવાના કારણે તેના કેઈ અવશેપ અત્યારે મળતાં નથી. કાષ્ટ સાથે ભારતમાં ઈન ઉપયોગ થતે ગયે. છતાં છાપરા, છત, પતીયા, બડેદ, પાટ, બારી-દરવાજામાં કાષ્ટ છટથી વપરાતું હતું, જેને ઉલેખ ઋગવેદ સાહિત્યમાં મળે છે. વિ સંસ્કૃતિના પ્રાચીન સાહિત્યમાં પણ આવા ઉલ્લેખ છે. પ્રાચીન એતિહાસિક સાહિત્યમાં દવાના ઉલ્લેખ મળે છે. પર્વ કથા સુગમાં તેને કે આકાર હતા ·તે ચોકસ જણાતું નથી. રામાયણમાં દેવાલ-દિવ્ય વિષ્ણુમંદિરને ઉલ્લેખ છે. મહાભારતમાં પણ મહેલે તથા સભાગૃહાના વિવિધ વર્ણનના શાબ્દિક ચિત્ર છે. અલબત્ત માનવ વિકાસની સાથોસાથ શિલ્પવિજ્ઞાનને પણ વિકાસ થતે ગયે છે. કેમકે સંસારમાં પ્રત્યેક પ્રાણીને પિતાને જન્મ થતાં જ ટાઢ-તડકે વર્ષોની પ્રાકૃતિક અગવડે સામે રક્ષાની જરૂર સમજાય છે. તેથી જ વાતુવિદ્યાને પ્રારંભ ધૂળરૂપે આદિકાળથી જ થયેલે ગણી શકાય. ભૂમિ પર વસનાર પ્રાણીઓના જમીન ખોદીને કરેલા દર અગર પક્ષીઓએ વૃક્ષ પર બાંધેલા માળાની માફક જ માનવીએ ઘાસની પર્ણફૂટી બનાવી અગર પર્વતની ગુફાની શોધ કરી તેમાં વાસ કર્યો છે. આમ માનવ નિવાસના પ્રારંભ પછી સામુહિક વાસનું ગ્રામ સ્વરૂપ અને પછી નારરૂપ બનેલું જોઈ શકાય છે. માનવ સભ્યતાના વિકાસ સાથે જ શિલ્પવિજ્ઞાનને વિકાસ ક્રમશ: તે ગયો છે. ભારતીય સ્થાપત્યમાં કાષ્ટ-ઈટ યુગ પછી પાષાણનો પ્રાગ પહાડમાં ગુફા કે તરવાની પ્રથાથી શરૂ થયે. દેશના પ્રત્યેક ભાગમાં ગુફા કેતરી શકાય તેવી ગિરિમાળાઓ છે. પ્રથમ ગુફાને સાદા રૂપમાં અને પછી ઘાટ-નકસીથી અલકત કરવા લાગ્યા. આમાંની કેટલીક ગુફાઓની છતે કાષ્ટની પ્રતિકૃતિરૂપ છે. તે પરથી લાગે છે કે આ કળા કાષ્ટ પરથી પાષાણુમાં ઉતરેલી છે. આવી કળામય ગુફાઓની છત તથા દિવાલ પર પરાણિક ધાર્મિક પ્રસંગે નમુનેદાર મૂર્તિઓ સાથે આખ્યા છે, જે કામ બેથી અઢી હજાર વર્ષ પૂર્વેથી માડી આઠમી સદી સુધી ચાલેલું જણાય છે, જેના દર્શન કરતાં આજપણ કળાકાર તાજુબ થાય છે. અને પરદેશીએ તેના ચિત્રો લઈ ધન્ય બને છે. આમ આ ગુફાઓ કેતરવાની પ્રથા પછી વિવિધ પાષાણના વિભાગો વડે દેવાલયે રચવાની પ્રથા શરૂ થઈ છે. સપાટ જમીન પર આવું ઈસ્વી ૫૦ લગભગ ખાધેલું દેવાલય સાંચી પાસે મળે છે. સ્થાયી સ્થાપત્યના પ્રાથમિક સ્વરૂપે જોવામાં આવતી મુખ્ય ગુફાઓમાં મહા- બલિપુરમ, કાર્લા, ધારાપુરી, નાસીક, ભજ, અજન્તા, ઈલેરા, તેમજ બિહાર એરીસામાં ઉદયગિરિ, અંડગિરિ ઈ ગુફાઓ દર્શનીય છે. જયાં શિલ્પીઓએ જડ પાષણને સજીવરૂપ આપી પુરાણના કાવ્યને હૂબહૂ દેખાડવું છે, જેનું દર્શન કરી ગુણ પ્રેક્ષકો શિલ્પીની સર્જક શક્તિની પ્રશંસા કરતા ધરાતા નથી. અહીં ટાંકણાના શિષવડે તથા પીછીના ચિત્ર વડે આ શિપીએ અમર કૃતિઓ સરજી ગયા છે. અખંડ પહાડમાંથી કતરેલી ઈલારાનો કાવ્યમય વિશાળ મંદિરની રચના તે શિપીની અદ્ભુત ચાતુર્યકળાનો આજેડ નમુને છે. શિ૮૫ના ઉદભવ અંગે વાસ્તુની પિરાણિક વાતમાં એક મનોરંજક કથા છે. જે અપરાજિત સૂત્રસંતાન (અધ્યાય ૩૨) માં સક્ષિપ્ત રૂપે અને સમરાંગણ સૂત્રધારમાં સવિસ્તર આપેલી છે પૃથુ રાજાના રાજભથથી ત્રસ્ત થયલી પૃથ્વી સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્માજી પાસે ફરીયાદ કરવા ગઈ. તે વેળા વિશ્વકર્મા ત્યાંજ બેઠા હતા. પૃથ્વીએ પોતાના પર થતા ત્રાસનું નિવેદન કર્યું. તેથી બ્રહ્માજીએ રાજા પૃથુને લાવ્યા

·અને હકીકત પૂછી. પૃથુએ બ્રહ્માજીને પ્રાર્થના કરી “હે જગન્નાથ! આપે મને
જગતને સ્વામી બનાવ્યું. પૃથ્વી પર તે ખાડા ટેકરા-પર્વતાદિ છે. તેથી વર્ણાશ્રમ
ધમને યોગ્ય લકેના વાસ માટે સમતલ પૃથ્વી બનાવ્યા વિના કેમ ચાલે?”
મહારાજા પૃથુનું આ નિવેદન શ્રવણું કરીને બનેને નિર્ભય બનાવતાં બ્રહ્માજી
બોલ્યા, “હે મહીપાલ ! આપ મહી-પૃથ્વીનું વિધિવત્ પાલન કરે તે જ આ
પૃથ્વી નિસંદેહ નિષ્કાય બની તમારા તેમજ સમસ્ત પ્રાણિજાતિના ઉપપને યોગ્ય
બનશે. તમારાં સ્થાનાદિ મનરમ છે. માટે તમે સર્વ સિદ્ધિના પ્રવર્તક ભૂગુના
ભાણેજ પ્રભાસના પુત્ર આ વિશ્વકર્માનું બહુમાન કરીને તેની સેવા સંપાદન કરે.
તે બૃહસ્પતિ જેવા પ્રખર બુદ્ધિમાન છે. તેણે સ્વર્ગપતિ ઈન્દ્રની રાજધાની દેવપુરીનું
નિર્માણ કર્યું છે અને ભારે ખ્યાતિ મેળવી છે. તે તમારા રાજ્યમાં પુર-ગ્રામ-
નારે વસાવશે. જેથી આ પૃથ્વી સ્વર્ગ સમાન વસવા યોગ્ય બનશે. માટે હે વત્સ!
તમે જાવ, તમારું કાર્ય કરે અને તે પૃથ્વી! તું પણ ભય છેડીને રાજા પૃથુની
પ્રિયંકર બને. અને વિશ્વકર્મા ! તમે પણ મહારાજા પૃથુના પ્રિય ઈરછીત કાર્ય
આમ પૃથુ રાજાએ વિશ્વકર્માની સેવા સંપાદન કરી અને પૃથવીને શિલ્પ
સ્થાપત્યથી અલંકૃત કરી.
સંહિતા તથા સ્મૃતિ ગ્રંથમાં સ્થાપત્ય.
चतुःमकार स्थापत्यमष्टधा च चिकित्सितम् ।
धनु दश्च सप्तांगो ज्योतिप' कमलालयात् ।। समरांगणसूत्र. अ. ४४
ચતુર્વિધ સ્થાપત્ય, અષ્ટાદશ આયુર્વેદ તથા તિર્ એ સર્વ શાસ્ત્રોના મૂળ
પ્રવર્તક બ્રહ્માજી છે. ચતુર્વિધ સ્થાપત્યમાં (૧) પુરનિશાદિ (૨) ભવનનિમચ્છાદિ,
(૩) પ્રાસાદ વાસ્તુશાસ્ત્ર તથા (૪) જળાશયાદિ ગણાય છે.
વાસ્તુ વિદ્યા એ અથર્વવેદનું એક અંગ છે. જે ઋવેદને આયુર્વેદ,
અજુર્વેદને ઘનુર્વેદ, સામવેદને ગધવ વેદ તેજ અથર્વવેદનો ઉપવેદ વારતુશાસ્ત્ર
છે. શુક્રાચાર્ય કહે છે-
विद्याानताच कलाः संख्या तु नै शक्यते ।
विद्या मुख्याश्च द्वात्रिंशञ्चतः पप्टिकलास्मृताः ॥ १॥
અનંત વિદ્યા તથા અસંખ્ય કલાની ગણત્રી થઈ શકતી નથી. પરંતુ મુખ્ય
વિદ્યા બત્રીશ છે અને મુખ્ય કળા સઠ છે. આ વિદ્યા તથા કળાની સામાન્ય
વ્યાખ્યા આપતાં તેઓ કહે છે કે –
यद् यत्स्याद् वाचिक सम्यकर्म विद्याभिसशकम् ।
शक्तो मृकोऽपि यत्कर्तु फलासंझंतु तत्स्मृतम् ॥२॥

·જે કાર્ય વાણીથી થઈ શકે છે તેને વિદ્યા કહે છે. અને મુંગે પણ જે કાર્ય કરી શકે છે તેનું નામ કળા છે. શિલ્પ, ચિત્ર, નૃત્ય ઈમુક ભાવે પણ થઈ શકે છે તેથી તે દરેકને કળા કહે છે. मासादमतिमारामगृहवाप्यादिसत्कृतिः । फथिता यत्रतच्छिल्पशास्त्रमुक्तं महर्षिभिः ॥३॥ દેવમંદિર, રાજમહેલ, પ્રતિમા, ઉપવનગૃહ, સવરાદિ જળાશય, નગર, કિલા આદિ રચનાની વિદ્યાને મહર્ષિઓએ શિલ્પશાસ્ત્ર કહ્યું છે. શુક્રાચાર્યે ૬૪ કળા, સમુદ્રપાલે જૈનસૂત્રમાં કર કળા, યશોધરે કામસૂત્રમાં ૬૪ કળા (અવાંતર ભેદ પ૧૨ કળા) કહી છે. લલીત વિસ્તારમાં ૬૪ કળાઓ, કામ- સૂત્રમાં ર૭ અને શ્રીમદ ભાગવતમાં ૬૪ કળા ગણાવી છે. તેમાં મુખ્યત્વે (૧) માલા- કાર (માળી), (ર) લોહકાર (લુહાર), (૩) શંખકાર (શંખના આભુષણ બનાવનાર) () કુબિન્દર (વણકર), (૫) કુંભકાર (કુંભાર), (૬) કંસકાર (કંસારા), (૭) સૂત્રધાર (૮) ચિત્રકાર ચિતારા), (૯) સુવર્ણકાર (સન)-આમ કળામાં વિવિધ હુન્નરે સમાવ્યા છે. નૃત્ય, ગીત, વારિત્ર, કાવ્ય, સાહિત્ય એ સર્વ પણ કળા છે. મહાભા- રતમાં વિશ્વકર્માને હજાર શિલ્પના છા કહ્યા છે. મનુષ્યએ આજીવિકાના સાધન તરીકે જે કળાને ઉપગ કર્યો તે વ્યવસાયના વર્ગના જુથની જ્ઞાતિઓ થઈ છે. पृथक् पृथक्रियाभिहिं कलाभेदस्तु जायते । यां यां कलां समाश्रित्य तन्नाम्या जातिरुच्यते ॥४॥ વિવિધ કળા વિવિધ કિયા વડે થાય છે. મનુષ્ય જે જે કળાને આશ્રય લે છે તે તે કળા પરથી તેની પતિનું નામ પડે છે. આમ કળાના વર્ગ પ્રમાણે ધંધાદારી જ્ઞાતિઓના સમૂહ બંધાયા છે. ભૃગુસંહિતામાં મહર્ષિ ભૃગુએ (૧) ધાતુ ખંડ (૨) સાધન ખંડ (૩) વાસ્તુ ખંડ વર્ણવ્યા છે જેમાં ધાતખંડના ત્રણ વર્ગ-કૃષિ(ખેતી), જળ તથા ખનીજ કહ્યાં છે. ખેતી કરવી, જળબંધે બાંધવા અને ભૂમિમાંથી ખનીજ દ્રવ્ય ખેદી કાઢવું. સાધન ખંડમાં નાજિનાજાં તિઃ સાપનકુચ-નૌકા, રથ, અનિયાન (વે) આ ત્રણ વાહને કહ્યાં છે, જેમાં જળમાં નૌકાયાન, પૃથ્વી પર રથયાન તથા અગ્નિ યાન અને હવામાં વ્યમયાન – વિના જ કામ થાન તાહિ-આમ જળચર, ભૂચર, બેચર ત્રણે વાહને કહ્યાં છે. વેરાનાના રાજુસંહિતY RI જાડું ખંડમાં મકાને કિલ્લાઓ નગર, જળાશયે કહ્યાં છે. મહર્ષિ ભૃગુ ભમિ-પરીક્ષાના પ્રકાર ગણાવે છે: (૧) વણું (૨) ગંધ, (૩) રસ, (૪) હવ, (૫) દીફ, (૮) શબ્દ, (૭) સ્પર્શ. અહીં શબ્દ- * ·અવાજની પરીક્ષામાં આ પ્રકાર બતાવ્યા છે. ૧ ડા, ૨ હાથી, ૩ વેણુવાસ, ૪ વીણા-તાર, પ સમુદ્રને ઘુઈરાટ, દ દુભિ નગારાને અવાજ, સ્પર્ષ માટે કુલ રાન્વિતા એમ કહ્યું છે. વળી વાસ્તુદ્રવ્ય (બિલ્ડીંગ મટીરીયલ્સ) વિષે મહર્ષિ ભૃગુ કહે છે - शिलेटिकासुधादास्मृत्स्नामुल्लोटलोहकाः । एतानि शिल्पद्रव्याणि मुख्यत्वेन निरूपिताः ॥ भृगुसंहिता अ. ६ પાષાણ, ઈટ, ચુને, લાકડું, માટી અણ લેહ (મિશ્ર ધાતુ)-આ વસ્તુઓ મુખ્યત્વે શિલ્પના વાસ્તુદ્રવ્ય જાણવા. વળી મહર્ષિ માપ સારૂ હસ્ત પ્રમાણે, આળ આદિ અષ્ટ સૂત્ર વિષે પણ સવિસ્તર નેધ આપે છે, વળી શિ૯૫ કર્મમાં ઘણા ગુણે મળતા હોય અને દેષ અલ્પ-ડા આવતા હોય તે તે કાર્ય કરવામાં બાધ નથી એમ તેમણે કહ્યું છે-સહજો હુજુ વા વા ઘાત ! ઘણા ગુણ સાથે ચેડા દે રહી જતા હોય તે પણ તે કાર્ય પ્રયત્ન કરીને કરવું. (તેની શંકા ન રાખવી). પ્રાચીન શિલ્પગ્રામાં લોહને દેવાલયમાં નિષેધ કરેલો છે. काठमृदिष्टके चैव पाषाणे धातुरत्नजे । उत्तरोत्तरद्रढ द्रव्यं लोहकर्म विवर्जयेत् ॥ વાસ્તુદ્રવ્યમાં કાઈ, ઈંટ, પાષાણ, ધાતુ અને રત્ન આ દ્રવ્ય અનુક્રમે અકેકથી ચડીયાતા વધુ દ્રઢ મજબુત કહ્યાં છે. પરંતુ લેહ દ્રવ્યને ત્યાગ કરે. વર્તમાન વૈજ્ઞાનિક કાળમાં બાંધકામના દ્રામાં અનેક શોધખોળે થઈ રહી છે. પરંતુ કેટલાક સ્થળે હવામાનને પ્રતિકુળ દળે નુકસાનકારક થઈ પડે છે તેથી શાસ્ત્રકારોએ તેનો નિષેધ કર્યો છે. આજે વૈજ્ઞાનિક શોધળથી જુદી જુદી જાતના વાસ્તુદ્રવ્ય બનાવવામાં આવે છે. કેટલાક એમ માને છે કે લેહની પ્રતિમાનું શાસ્ત્રોમાં વિધાન છે. પણ તે લેહ નહિં; પરંતુ પંચ ધાતુ-મિશ્ર ધાતુને લોહ ધાતુ કહેવામાં આવી છે. વાસ્તુશાસ્ત્રના મહાન પ્રાચીન પ્રણેતા. મસ્યપુરાણમાં અને અન્ય શિપથમાં વાસ્તુશાસ્ત્રના અઢાર આચાર્યોના નામ આપ્યાં છે. વાસ્તુશાસ્ત્ર પર ઉત્તમ કેટના શિલ્પ ગ્રંથની રચના તેમણે કરેલી કહે છે. અન્ય શાસો પર પણ તેમણે ગ્રો રચ્યા છે. પ્રાચીનકાળના અધિ- મુનિઓ અરણયના શાંત વાતાવરમાં રહીને વિવાન જીજ્ઞાસુઓને પિતાના આશ્રમમાં રાખીને વિદ્યાદાન આપતા હતા, ·૨૮ भृगुरत्रिव सिप्ठश्च विश्वकर्मा मयस्तथा । नारदो नग्नजिच्चैव विशालाक्षः पुरंदरः ॥ १ ॥ ब्रह्मा कुमारी नंदीश: शौनको गर्ग एव च । वासुदेवोऽनिरुद्धश्च तथा शुक्रवहस्यती ॥२॥ अप्टादशैते विख्याताः शिल्पशास्त्रोपदेशकाः । ૧ ભૃગુ, ૨ અત્રિ, ૩ વસિષ્ઠ, ૪ વિશ્વકર્મા, ૫ મય, ૬ નારદ, છ નગ્નજિત, ૮ વિશાલાક્ષ, ૯પુરંદર, ૧૦ બ્રહ્મા, ૧૧ કુમાર, ૧ર નંદીશ, ૧૩ શૌનક, ૧૪ ગર્ગ, ૧૫ વાસુદેવ, ૧૬ અનિરુદ્ધ, ૧૭ શુક, અને ૧૮ બ્રહસ્પતિ એ શિલ્પશાસ્ત્રના વિખ્યાત અઢાર આચાર્યો હતા. બૃહદ સંહિતાદિ ગ્રંથમાં આ ઉપરાંત બીજા સાત વધુ–મનું, પરાશર, કાશ્યપ, ભારદ્વાજ, પ્રહાદ, અગત્ય અને માર્કડેયના નામ પણ આપ્યાં છે. ઉપરના અઢારે ઋષિમુનિઓ વાસ્તુશાસ્ત્રના ઉપદેશક અને આચાર્યો હતા. તેઓના લખેલા ગ્રંથે પ્રાપ્ત થતા નથી. પણ એ ગ્રંથના કઈ છૂટક અધ્યાયે મળે છે. અગર અન્ય શિલ૫ર્ચામાં આ આચાર્યોના મતના અવતરણ આપેલાં છે. અગ્નિપુરાણ (સ. ૨હ્માં) લોકાખ્યાયિકામાં આવતા શિલ્પશાસ્ત્ર પરના નીચેના ૨૫ ગ્રંથની નેધ મળે છે. તે તંત્રગ્રંથ છે છતાં તેમાં શિલ્પશાસ્ત્રને ઘણા ઉલેખે છે – ૧) પંચરાત્ર, (૨) સપ્તાત્ર, (૩) હયશીર્ષતંત્ર, (૪) ચેલેકમેહનતંત્ર, (૫) ભવતંત્ર, (૯) ચૌથ્થરતંત્ર, (૭) નારદીયતંત્ર, (૮) શાંડિલ્યતંત્ર, વૈશ્વકતંત્ર, (૧૦) શૌનકતત્ર, (૧૧) જ્ઞાનસાગર, (વાસિષ્ઠ) તંત્ર, (૧ર) પ્રહાદત, (૧૩) ગાગ્યતંત્ર, (૧૪) ગાલવતંત્ર, (૧૫) સ્વાયંભુવતંત્ર, (૧૬) કપિલતંત્ર, (૧૭) તાણતંત્ર, (૧૮) નારદીયતંત્ર, (૨) (૧૯) આત્રેયતંત્ર, (ર૦) નારસિંહ તંત્ર, (૨૧) આનંદતંત્ર, (૨૨) આરૂણતંત્ર, (૨૩) બધાયનતંત્ર, (ર૪) આતંત્ર, (૨૫) વિકત તંત્ર. ઉપરાંત આ અઢારે પ્રસિદ્ધ સ્મૃતિકાર આચાર્યોના રચેલા સંહિતાગ્રંથોમાં પણ શિલ્પના ઉલ્લેખો છે. ઉપર આપેલા ૨૫ ગ્રેના નામ પરથી જ સિદ્ધ થાય છે કે નારદ, શાંડિલ્ય, શૌનક, વસિષ, પ્ર©ાદ, ગર્ગ, ગાલવ, સ્વાયંભુવ, કપિલ, અત્રિ, નસિંહ તથા વિશ્વકર્મા આ તંત્ર ગ્રંથ તથા શિ૯૫ગ્રંથના લેખક હતા. પણ કમભાગ્યે આમાંના કેટલાંયે ગ્રંથ ઉપલબ્ધ નથી. પણ મધ્યયુગના શિલ્પગ્રંથકારેએ આ પ્રસિદ્ધ ઋષિમુનિઓના મતદર્શક પ્રમાણ આપેલાં છે. દા. ત. બ્રહદસંહિતામાં શિલ્પાચાર્ય વરાહમિહિરે ગર્ગને મત પ્રમાણ રૂપે આપેલ છે. વળી મય, નગ્નજિત અને વસિષ્ઠના નામે પણ તેમાં આપ્યાં છે.

·૨e પુરાણમાં આપેલા સ્થાપત્ય વર્ણનમાં ત્રણ મુખ્ય શિષવિશારદના નામે મળે છે. (૧) વિશ્વકર્મા (૨) મય (3) પુરેચન, જેમની અલૌકિક શકિતના વર્ણન તથા દેવાસુર યુદ્ધના માટેના તેમના રચેલા રથે તથા અસ્ત્રશસ્ત્રના નામ આપેલાં છે. “મનુષ્યાલય ચકિકામાં વિશ્વકર્મા અને કુમારના નામે આપેલાં છે. ગર્ગ, પરાશર, નારદ, વસિષ્ઠ અને અગ્નિ એ પાચેની સહિંતા વર્તમાનકાળમાં મળે છે. તેમાં તિષ સાથે શિપની પણ ઓછીવત્તી ચર્ચા આપી છે. ઉપરોક્ત વાસ્તુ શાસ્ત્રના કર્તા ઋષિમુનિઓને યથાશક્ય પરિચય નીચે આપ્યો છે- ૧. વિશ્વકર્મા -રામાયણ મહાભારતમાં અને પુરાણોમાં વિશ્વકર્માનું નામ દેના શિલ્પી તરીકેના ઉલ્લેખમાં આપ્યું છે. વાસ્તુશાસ્ત્રના સાહિત્યમાં પ્રથમ સૌથી વધુ પ્રસિદ્ધ વિશ્વકર્માનું નામ છે સ્કધપુરાણના પ્રભાસખંડમાં ઉલ્લેખ છે કે અદવસમાં પ્રભાસના પુત્ર વિશ્વકર્મા થયા, જે ભૃગુઋષિની બહેનના પુત્ર હતા. તેમણે મામા પાસેથી શિક્ષણ લીધુ -પ્રભાસક્ષેત્રમાં પ્રભાસ અને તેના પુત્ર અર્થાત વિશ્વકર્મા (પ્રભાસવામી સેમપુરા શિલ્પી) થયા આમ સેમપુરા શિલ્પી વિશ્વકર્માની પુરા શેત ઉત્પતિ ગણી શકાય વિશ્વકર્મા પ્રકાશમાં પ્રાર ભમાં કહ્યુ છે કે શિવે પ્રાચીન વાસ્તુશામ પરાશર ઋષિને શિખવું તેમણે બ્રહદ્રથને, બ્રહદ્રથે વિશ્વકર્માને અને વિશ્વકર્માએ જગતના કલ્યાણાર્થે કેમ તે પ્રવર્તાવ્યું છે ( અન્ય ગ્રથોમાં આ શાસ્ત્ર શિવને બદલે ગળે પરાશરને શિખવ્યાને ઉલેખ છે વિશ્વમાં-વિશ્વકર્તા પ્રજાપતિ-બ્રહ્મા, શિલ્પ- શાઓના કર્તા વિશ્વકમાં, અને લોકવાર્તાના વિશ્વકર્મા એ ત્રણે ભિન્ન છે. કેટલાક વિાને નિ સદેહ માને છે કે ગુપ્તકાળ પહેલા વાસ્તુશાસ્ત્રના રચનાર વિશ્વકર્મા નામે એક વિદ્વાન પુરુષ હતા તેમના નિરૂપવા સિદ્ધાતે ઘણા લોકપ્રિય થયેલા તેથી આશામાં તેમને વિશે અનેક વાર્તાઓ મળે છે સાથે શિપીએ વિશ્વ કમનુ પૂજન કરે છે. હેમાદ્રિીએ તેનું મૃર્તિસ્વરૂ૫ આપેવ છે. સ્કંધ પુરાણમાં ઉલેખ છે કે વિશ્વકર્મા પ્રભાસના પુત્ર મહાન શિપ પિતિ તેમજ પ્રજાપતિ હતા. અગ્નિપુરાણે વિશ્વકર્માને અનેક મનુષ્યોને આજીવિકા દેનારા હજારો શિરપકળાના મર્જક તરીકે ઓળખાવ્યા છે ગરૂડપુરામાં તેમને દેના પ્રખ્યાત શિલ્પી કહ્યા છે. મહાભારત અને રામાયણના મહાકાવ્યોમાં તેમના ઉલ્લેખો ઘલા ઘા મળે છે તેમ વિરમયકારી કળયુન રાજપ્રાસાદે બાપ્પા, દેને યુદ્વના અજાબ, રથ અને વિમાન બનાવી આપ્યા હતા. દેવોના આ સૂવધારે લોકકથાને સારુ જ પૃથ્વી પર વાસ્તુશાસ્ત્રની રચના કરી છે વિશ્વકમ બ્રાના અવતારરૂપ પણ મનાય છે. તેમને ઉગમ બ્રાના મુખેથી થયે એવું માનure” ગ્રંથનું વિધાન છે. સુવર્ણની લંકા અને શ્રીફળની દ્વારિકાની રચના તેમ કરી આપી હતી. સુઈ, કુબેર, ઈન્ટ તથા અગમ્યને તેમણે જ ભાવને બાકી આખા કા ધ્યાને સારુ રૂપક રથ પણ તેમને જ બનાવી આપે છે. હિમાલયની વિન નિમી નમાની ·વિસ્મયકારી રચના તેમણે કરી તથા તેને પશુપક્ષીના ચિત્રોથી અલંકૃત કર્યો હતો. તેમજ ભારત નાટ્યશાસ્ત્રને અનુરૂપ નાટ્યગૃહ તેમણે ત્વરિન બાંધી આપ્યું હતું, અનેક વાસ્તુશાસ્ત્રના ગ્રંથની તેમણે રચના કરી છે. જૈનગ્રંથમાં પાંડવોની રાજમહેલસભાની રચના “ અર્જુનના મિત્ર મણિચુડ વિદ્યાધરે” કરી હતી એ ઉલ્લેખ છે. વિદ્યાના બળવડે ઈન્દ્રની સભા જેવી નવીન સભા રચી. તેમાં મણિમય સ્ત ઉભા કર્યા હતાં. સ્ત્રીના ચરિત્રની જેમ રત્નની કાંતિથી ભૂમિ (જમીનતળ) અનેક વર્ણવાળી જણાતી હતી. દેવને પ્રિય સ- રાના જેવી રત્નમય-પુતળીઓ બનાવી હતી, ર્ભતે બુદ્ધના મતની પેઠે ક્ષણમાં દેખાય અને ક્ષણમાં ન દેખાય તેવી બનાવી હતી. એવી સભા રચીને સુવર્ણના સિંહાસન પર યુધિષ્ઠિરને બેસાડી મણિચૂડ વિધાધરે પિતાની મિત્રતા સફળ કરી હતી” આથી જણાય છે કે જેનગ્રામાં વિશ્વકર્માને મણિર્ડ વિદ્યાધર તરીકે ઓળખાવ્યા છે. જેનાના કથન મુજબ ચક્રવર્તિ રાજા પાસે ચોદ ને હેય છે, તેમાં શિલ્પી, જ્યોતિષ, રત્ન, ખગ, સ્ત્રી આદિ રને હેય છે. આ ચક્રવર્તિ રાજા ઈરછા થાય ત્યારે વર્ધકીરત્નશિપીને આજ્ઞા કરી ત્વરિત રચના તૈયાર કરાવતા હતા. આ વર્ધકી રત્ન-વિશ્વકર્મા રૂપ હતા. છઠ્ઠ મનુ ચાક્ષુસના વંશમાં વિશ્વકમાં અવતરેલા એવું વિધાન છે. છતાં વિશ્વ- કર્મો કયા યુગમાં થયા તે પ્રશ્ન છે. પરંતુ પ્રત્યેક યુગમાં પિતે હતા અગર તેમના અંશસ્વરૂપ પ્રત્યેક યુગમાં વાસ્તુશાસ્ત્રના નિષ્ણાતે વિશ્વકર્માના નામે ઓળખાતા હતા. હાલ પણ દ્રવિડમાં સેમપુરા જેવા બ્રાહ્મણ જાતિના શિલ્પીઓ વિશ્વકર્મા તરીકે ઓળખાય છે. તેવી જ રીતે ઉડીયા (ઓરીસ્સા)માં મહાપાત્ર શિલ્પીઓ પિતાને વિશ્વકમાં સ્વરૂપ માને છે. શિલ્પના ગહન જ્ઞાનવાન પુરુષ વિશ્વકર્મા સ્વરૂપ જ છે. તેથી તેમણે રચેલા ઉત્તમ વાસ્તુશાસ્ત્રના ગ્રંથે પણ વિશ્વકર્માના જ ગણાયા છે. પાશ્ચાત્ય વિદ્વાન ડે. એચ. કેને કહે છે કે ઈવી. છઠ્ઠી સદીના પ્રારંભમાં વરાહમિહિરના પ્રખ્યાત યુગમાં વિશ્વકર્માની હૈયાતી હતી. પણ તેની આ માત્ર બ્રમણા જ છે. વિશ્વકર્મા તે યુગે યુગે થયા છે. વિશ્વકર્માના માનસ ચાર પુત્રો જય, મય, સિદ્ધાર્થ અને અપરાજિત નામે હતા. કોઈ ગ્રંથમાં સિદ્ધાર્થના બદલે ત્વષ્ટાનું નામ આવે છે. સિદ્ધાર્થ ત્વષ્ટા) એ લેહકર્મચંત્રિકમમાં કુશળતા મેળવી હતી. બાકીના ત્રણ પુત્ર (શિષ્ય)એ વિશ્વકર્મા પાસેથી પ્રશ્નો પૂછીને વિદ્યા સંપાદન કરી હતી, તેથી લગભગ બધા શિલ્પાના ગુરૂ વિશ્વકર્મા અને શિષ્ય વચ્ચેના સંવાદરૂપે જ મળે છે. સેમપુરા, દ્રવીડી અને ઉડીયાના શિલ્પીઓના વૃતાંત પરથી જણાય છે કે વિશ્વકર્મા શબ્દ શિપીનું એક વિશેષણ જ હતું, જેને અર્થ આજના એંજીનીયર થાય છે.

·૩૧ બ્રહ્માંડપુરાણમાં એવું વિધાન છે કે વિશ્વકમાંના ગૌgવણની કઈ કન્યા સાથે થયેલા લગ્નથી થયેલી સંતતિને પણ તેમણે આ કાર્યમાં જી હતી. ૨ મા-ઉપર કહ્યું તેમ મય વિશ્વકર્માના ચાર પુત્રોમાંના એક પુત્ર હતા. વળી ઘણા માને છે કે વિશ્વકર્મા દેવોના શિલ્પી હતા. અને મય દાનના સ્થપતિ હતા. યુધિષ્ઠિર રાજાના વિચિત્ર સભાગૃહની રચના મથે કરી આપેલી તે મહાભારતમાં ઉલ્લેખ છે. દાનની નગરી પણ તેમણે બાંધેલી. માનસાર ગ્રંથમાં ઉલ્લેખ છે કે બ્રહ્માના ચાર મુખમાંથી શિલ્પીઓ ઉદ્દભવ્યા. તેમાં દક્ષિણ મુખમાંથી મય ઉદ્દભવ્યા. બૃહદ સંહિતામાં પ્રાસાદ વિષયમાં તેમજ વોલેપ બાબતમાં મથના મતને પ્રમાણ રૂપે સ્વીકાર્યો છે. તેથી જણાય છે કે ભયના વાસ્તુશાસ્ત્ર પરના ગ્રંથ છઠ્ઠી સદી અગાઉના રચેલા છે. તેમને મારા નામે ગ્રંથ છે. ભયના દ્રવિડ શિલ્પ પરના માં ઉલ્લેખ છે કે અન્ય દેવે અને ઋષિમુનિઓ આગળ ઉચ્ચારેલી બ્રહ્માની વાણી મયે એકત્રિત કરી. મરચિત નીચેના ગ્રંશે છે. (૧) મયમાં (૨) વાસ્તુશાસ્ત્ર (૩) મયવાસ્તુ (૩) વાસ્તુશાસ છે મશિલ્પશાસ્ત્ર. લોકકિત છે કે હજારો વર્ષ પહેલા મય શિપી અને તેને શિલ્પી સમુદાય સમુદ્રપાર (પાતાળભૂમિ) (અમેરિકા) તરફ જઈ વર્તમાન મેકસીકે પ્રદેશમાં વસ્ય. હાલમાં તેઓ અન્ય પ્રજાથી નિ એવી માયા” નામથી ઓળખાય છે. તેઓના રીતરિવાજ, ધર્મ અને ધર્મમંદિરે પૃથક છે. અમેરીકાની ઈજનેરી કળામાં કુશળમાં કુશળ મેકસીકન ગણાય છે. એ સર્વ માના વંશ જ મનાય છે. ત્યાં મથનું અપભ્રંશ “માયા” થયેલું લાગે છે. કેમકે મુખ્ય પુરુષના નામ પરથી જ જતિ ઓળખાય છે. ૩ નગ્નજિત-તે પણ દ્રવિડ શિપના આચાર્ય હતા. વરાહમિહિર નગ્નજિતના વાકને પ્રમાણ તરીકે ટાંકે છે વળી નગ્નજિત નામના એક સ્થાપત્યપ્રિય રાજા પણ થઈ ગયા, જેમણે “ચિત્રલક્ષ” નામે ગ્રંથ રચે છે. પૃથ્વી પર પ્રથમ ચિત્રની ઉત્પતિ સાથે નગ્નજિતનું નામ જોડાયેલું છે. આ નગ્નજિતને “ચિત્રલક્ષ ગ્રંથ ભારતમાં દુછાય છે, પરંતુ તિબેટન ભાષામાં તેનું ભાષાંતર થયેલું છે. તે પરથી તેનું જર્મન ભાષાંતર થયું છે. તે ગ્રંથના પ્રારંભિક બે અધ્યામાં નનજિતે નામ સાથે ચિત્તવિવાની વાર્તા આપેલી છે. તેમાં બ્રહ્માએ નગ્નજિતને કહ્યું કે તમે tવી શિલ્પી વિશ્વકન પાસે એ. તે તમને ચિત્રવિધા કળાનું શિક્ષણ આપશે. શિરપી નગ્નજિત સવેદકાલીન વિક વાતૃવિવાના આચાઈ હતા. શપથ બાબમાં રાજન્ય નગ્નજિતના વાસ્તુ સિદ્ધાંતનું ખંડન કરવું છે. તે નાના શિષ્ય હતા એ પણ ઉલ્લેખ છે. ૪ વરિપ-બાના માજમાંથી સિડ સર્ષિ વકિને જન્મ થયેલ. તેમના પનિ મહાસતી જરૂપની જતાં. સપ્તર્ષિ તેમના પુત્રો છે આમ તેમનું કહેબ, ·૩ D સાનસાગર હતું. વસિષ્ઠતંત્રના વાસ્તુગ્રંથના તે પ્રણેતા હતા તેવું અગ્નિપુરાણમાં વિધાન છે. વરાહમિહિરે બૃહદસંહિતામાં વસિષ્ઠઋષિના પ્રમાણે પ્રતિમાલક્ષણમાં આપેલાં છે. તેમની રચેલ વસિષ્ઠ સંહિતામાં શિ૯૫ અને જોતિષને વિષય છે. ૫ અવિસ્મૃતિગ્રંથકાર અત્રિ મુનિ વાસ્તુશાસ્ત્રના આચાર્ય પણ હતા. સપ્તર્ષિ માંના તેઓ એક છે. તે બ્રહ્માની ચક્ષુમાંથી જન્મ્યા. મસ્યપુરાણમાં તેમને વાસ્તુશાસ્ત્રના ગુરૂ કહ્યા છે. અગ્નિપુરાણ તેમને આત્રેયતંત્રના વાસ્તુગ્રંથના કર્તા ગણાવે છે. ૬ નારદ-આ શુદ્ધ માતા અને બ્રાહ્મણ પિતાના પુત્ર દેવર્ષિ ગણાય છે. માનસા- રમાં ઉલ્લેખ છે કે વાસ્તુશાસ્ત્રના એક પ્રણેતા નારદ રૂષિ હતા. તેમના રચેલા “નારદીય તંત્ર” નામે ગ્રંથને અગ્નિપુરાણમાં ઉલ્લેખ છે. “નારદીય શિલ્પશાસ્ત્ર નામને એક ગ્રંથ મારા ગ્રંથ સંગ્રહમાં છે. ૭ ગગઆ પ્રસિદ્ધ મહર્ષિ બ્રહ્માના પુત્ર હતા. તેમના ગાર્ગતંત્ર” ગ્રંથની રચનાને અકિનપુરાણમાં ઉલ્લેખ છે. વરાહમિહિરના પ્રાસાદલક્ષણ નામે ગ્રંથમાં ગર્ગના મતને પ્રમાણ રૂપે માન્ય છે. ૮ કુમાર-વાસ્તુશાસ્ત્રના આ આચાર્ય “કુમારગમ” નામે ગ્રંથના કર્તા હતા તે મનુષ્યાલય ચંદ્રિકા. શિલ્પગ્રંથમાં ઉલ્લેખ છે. (“શિલપરનમ” નામના ગ્રંથના કર્તા શ્રી કુમાર સેળમી સદીના પાછલા ભાગમાં કેરલ દેશમાં થઈ ગયા છે). ૯ શનક-વાસ્તુશાસ્ત્રના આ આચાર્ય–ઉપદેશક “શૌનકતંત્ર' નામના શિલ્પ- ગ્રંથન કર્તા હતા તે અગ્નિપુરાણમાં ઉલ્લેખ છે. ૧૦ વિશાલાક્ષ-તે રાજનિતિશાસ્ત્રના પ્રસિદ્ધ મુનિ હતા. કૌટિલ્ય નીતિશાસ્ત્ર તથા અર્થશાસ્ત્રમાં વિશાલાક્ષને પ્રમાણુરૂપે માન્યા છે. એમદેવ નામના એક જૈન લેખકે પિતાના “યશસ્તિલકચંપ” નામના ગ્રંથમાં તેને નીતિશાસ્ત્રના પ્રણેતા કહ્યા છે. પરંતુ મત્સ્યપુરાણમાં વાસ્તુવિદ્યાના આચાર્ય તરીકે તેમને ઉલ્લેખ છે. * ૧૧ શુક્ર-દત્યના પ્રસિદ્ધ ગુરૂ શુક્ર વાસ્તુશાસ્ત્રના આચાર્ય હતા. અનેક વિદ્યા કળામા તેઓ પારંગત હતા. નીતિવાકયામૃત” અને “યશસ્તિલક ચંપ” નામના ગ્રંશે રચનાર જૈન વિદ્વાન સેમદેવ શુકના નીતિશાસ્ત્રના ગ્રંથને પ્રસિદ્ધ પ્રમાણુરૂપ માને છે. તેમના શુક્ર નીતિગ્રંથમાં વિજ્ઞાનિક વિષચે ઉપરાંત વ્યવહાર, રાજનીતિ, આયુર્વેદ અને શિલ્પની પ્રત્યેક શાખા પર સવિસ્તર હકીકત આપી છે. ૧૨ બૃહસ્પતિ-સર્વ વિદ્યામાં નિષ્ણાત દેવના આ શુ વાસ્તુશાસ્ત્રના પણું આચાર્ય ઉપદેશક હતા, તે માનસારમાં ઉલ્લેખ છે. ૧૩ પ્રહા-અગ્નિપુરાણના ઉલેખ મુજબ તે વાસ્તુશાસ્ત્રના આચાર્ય–ઉપદેશક હતા અને “પ્રલ્હાદતંત્ર” નામને શિલ્પગ્રંથ તેમણે રચે છે. “ચિત્રલક્ષણ” માં

·૩૩
દા. ત.
વિશ્વકર્મા સાથે પ્રહાદનું પણ નામ મળે છે. હિરણ્યકશિપુના પુત્ર પ્ર©ાદ આનાથી
ભિન્ન હતા કે કેમ તેને ઉલેખ મળતું નથી. અગ્નિપુરાણની આખ્યાયિકામાં
વર્ણવેલા પચીશ તત્રોમાં તત્ર તથા જ્યોતિષ સાથે શિપ પણ આપેલ છે.
ભારતને શિલ્પી વર્ગ
ભારતના પ્રત્યેક પ્રાતમાં પ્રાચીન શિપને અભ્યાસી વર્ગ વસે છે. અને તેઓ
પિતાપિતાની (નાગરાદિ, કવિઠાદિ કે ભૂમિજાદિ જાતિના પ્રાસાદની રચના કરે છે.
પર તુ કાળ બળે કે ધર્મ પ્રત્યેના દુલ છે કે વિધર્મીઓની ધર્માધતાના કારણે
અમુક પ્રાતમાં તે વર્ગ સાવ નષ્ટ થઈ ગયે છે. તેથી તે પ્રાતની શિ૫ શિવી (પદ્ધતિ)
મૂળ કેવા પ્રકારની કયા કાળમાં હતી તે જાણવાનું સાધન પણ આજે રહ્યું નથી.
બે ગાળ, બિહાર, સિધ, સરહદપ્રાત, કાશ્મીર ઈત્યાદિ પ્રાતમાં પ્રાચીન
શિલ્પ જેવી વસ્તુનું અસ્તિત્વ જ રહેવા પામ્યુ નથી બિહારમાં ખેદકામમાથી અંદર
અવશે મળે છે પણ વિધર્મીઓના આક્રમણના લીધે પ જાબ, ઉત્તર પ્રદેશ ત્યા
સરહદ પ્રાતની જેવી તેની પણ સ્થિતિ થઈ છે
ઉપર કહ્યો તે શિપને અભ્યાસી વર્ગ તેરમી ચૌદમી સદી સુધી પ્રત્યેક
પ્રાતમાં હતું. તેમણે શિપના ચા પણ જાળવી રાખેલા, જેમાં આપેલા
નિયમાનુસાર પિતાના પ્રાતની શિપ શિવીને સ્થાપત્યની રચના તેઓ કરતા હતા.
સેમપુરા શિલ્પીઓ
શિપને આ અભ્યાસી વર્ગ પશ્ચિમ ભારતમાં સેમપુરા બ્રાહા શિલ્પીઓનો
છે. સ્કંધપુરાણના પ્રભાસ ખડમે તેમની ઉત્પત્તિને ઉલ્લેખ છે પૂર્વે સૌરાષ્ટ્રમાં
સેમ-પુરી (મન પ્રભાસપાટણ)મા ક્ષય દેપના સ્થાપના નિવારણુંથે ચઢે સોમયજ્ઞ
કર્યો તેમાં તેજસ્વી બ્રાહ્મણને આમ વ્યા હતા. કાર્ય પૂર્ણ થયેથી ચ સેમપુરી
ગ્રામ રત્નાદિ ભેટ સાથે સોમપુરા બ્રાહ્મણને આપી સંતુષ્ટ કર્યા. તેમાના શિપ
કાર્યમા પ્રવીણ બ્રાહ્મણોએ તીર્થની યજમાન વૃત્તિ કે દાન સ્વીકારવાની અનિચ્છા
બતાવી. તેમણે શિપસ ગૃહસ્થ તરીકે રહેવાનો આગ્રહ સેવ્યું.
સેમપુરા શિલ્પીઓની ઉત્પત્તિ વિશે પુરાણમાં ઉલ્લેખ છે. મોમપુરા શિપીને
પવિત્ર માનેલ છે તેમની ઉત્પત્તિ અને તેઓએ શિલ્પ કમને સ્વીકાર કેમ કર્યો તે
હવે જોઈએ -
प्रभासेात्पतिर्यस्य शिल्पा पदायिना
सामपुरा शाति रूपाहि देहः श्री विधर्मणः ॥ १॥
सोमनायाशयाकेचित् सोमपुरारिति स्मृवाः
पापाण कर्म फारो विधार्मानुगामिनः ॥२॥

·૩૪ t चतुराशीति विज्ञेया ब्राह्मणा द्विजकमणि धर्म शास्त्र गुणैर्युक्ता भोगैश्वयैविभूपिता ॥ ३ ॥ પ્રભાસક્ષેત્રમાં જેની ઉત્પત્તિ છે તેવા શિલ્પ કર્મના જ્ઞાતા સેમપુરા વિશ્વકર્મા સ્વરુપ છે. એમનાથજીની આજ્ઞાવડે વિશ્વકર્માના અનુગામી પાષાણુ કર્મના કર્તા, ચોરાશી કળાના જ્ઞાતા, ચોરાશી પ્રકારના બ્રાહ્મણેમાં ધર્મશાસ્ત્રના ગુણથી યુક્ત, ભેગ અને ઐશ્ચર્ય વડે શોભતા એવા બ્રિજ કર્મમાં અનુરક્ત સેમપુરા બ્રાહ્મણે થયા. शिल्पिनः हृदये ब्रह्मा हस्तयोर्विष्णुश करो। चंद्रादित्यौ च चक्षुषोः सर्वा गे मात्र देवता ॥४॥ ઉપર કહ્યા તેવા સોમપુરા શિલ્પીને હાથમાં બ્રહ્મા વસે છે. તેના બંને હાથમાં વિષ્ણુ અને શિવ રહે છે. તેની બે આંખમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર બિરાજે છે. અને તેના અંગે પાંગમાં સર્વ દેવતાઓ વસે છે. આ સર્વ વિધાન સેમપુરાણ” નામે ગ્રંથમાં આપ્યું છે. સેમપુરા શિલ્પીઓએ ધંધા તરીકે શિલ્યને વ્યવસાય ગ્રહણ કર્યો. શરૂમાં સામાન્ય કેળવણી લેતા હતા. તેથી સંસ્કારી ને કેળવાયેલા હતા. પણ પાછળથી એકલા ધંધા તરફ લક્ષ આપી કેળવણી તરફ દુર્લક્ષ કર્યું. જેથી શિલ્પા સંસ્કૃત ગ્રંથમાં તેઓ બહુ ડું સમજતા થયા. છતાં પેઢી દર પેઢીને ધંધો હેવાથી શિલ્પના સંસ્કાર જળવાઈ રહ્યા. પણ પિતા પાસેથી શિલ્પના ક્રિયાત્મક જ્ઞાનને લાભ પામતે. તેથી પુસ્તકેની જરૂરીયાત ઓછી રહેતી. તેથી જુની શિલ્પગ્રંથની પોથીનું પૂજન કરી સંતોષ પકડતા થયા. અને પુસ્તકને મિલકત ગણવા લાગ્યા. પુસ્તકે જીણું થતાં અભણ લહિયા પાસે તેની નકલો લખાવતા. જેમાં પાર વિનાની અશુદ્ધિઓ પ્રવેશ પામી. પરિણામે શિલ્પ ગ્રંથોમાં અપભ્રંશ ખૂબ પ્રસર્યું. મૂળ શબ્દ શોધવાનું પણ કઠણું થયું. અજ્ઞાનના લીધે તેમજ વિદ્યા-ચોરીના ભયે ગ્રંથો પટારામાં પડી ઉધઈના ભાગ બન્યા; તે કેઈ અમિનો પણ ભંગ થયા. બાકી રહ્યા તે ખૂબ જ અશુદ્ધ છે. પુસ્તકોને તેના મૂળ સ્વરૂપમાં મૂકવા સારૂ અખૂટ ધીરજ, ધન અને તેના ક્રિયાત્મક જ્ઞાનની જરૂર છે. સ્કંધ પુરાણમાં ઉલ્લેખ છે કે “દેવેએ શિલ્પ સ્થાપત્યને વ્યવસાય સેમપુરા શિલ્પીને અર્પણ કર્યો.” આ સેમપુરા શિલ્પીઓ પશ્ચિમ ભારતના સૌરાષ્ટ્ર, ગુજ- રાત, લાટ, કચ્છ, મેવાડ, રાજસ્થાન (મરૂભૂમિ) આદિ પ્રદેશના રાજમાં સારો સરકાર પામ્યા અને ત્યાં જ વસવાટ કર્યો. આજ પણ કેટલાક શિપીઓ મેવાડ- મારવાડમાં ખેતરે જમીને ધરાવે છે. આ જ્ઞાતિના અમુક કુટુંબાએ પરંપરાને શિલ્પને અભ્યાસ જારી રાખી શિલ્પવિદ્યાને જાળવી રાખી છે. અલબત્ત તેમને ·ઉપ અભ્યાસ બહું અલ્પ છે. પરંતુ તેઓ રૂઢી પરંપરાથી મંદિરાદિબાંધે છે. તેમની પાસે શિલ્પને ગ્રંથ સંગ્રહ પણ ઓછા વત્તા પ્રમાણમાં હોય છે. આજે પણ તેઓ એ જ કામના નિષ્ણાત છે. ઈસ્વી પાંચમી શતાબ્દિમાં દશપુર-જ્ઞાલિયર રાજ્યના મંદસોરના શિલાલેખમાં લાટ દેશના સોમપુરા શિલ્પીએ માળવા અને રાજપુતાનાના પ્રદેશમાં પાંચમી શતાબ્દિમાં આવ્યા તે ઉલ્લેખ છે. તેમાં લાટ દેશને વિહારેના પણ ઉલ્લેખે મળે છે. તેમજ રાષ્ટ્રકૂટવંશીય કૃણ રાજાએ આઠમી સદીમાં ઇલેરાના લાસ નામના અદભૂત પ્રાસાદની રચના એકજ આખા પહાડમાંથી કતરાવી છે. તેણે લાટ દેશ (દક્ષિણ ગુજરાત)ના શિલ્પીઓને નિમંત્રી આ રચના કરાવી છે તેવું તેના તામ્રપત્રો પરથી જણાય છે. લાટદેશના આ શિલ્પીઓ સોમપુરા શિલ્પીઓ હતા. અન્ય પ્રાંતના રિપીઓ આવી જ કામ પૂર્વ ભારતના ઉડીયા ઓરિસ્સા પ્રાંતમાં છે, જે મહારાણા નામથી ઓળખાય છે. તેઓ “મહાપાત્ર”નું અપભ્રંશ મહારાણુ થયું એમ માને છે. આજ પણ શિલ્પનું સુંદર કામ તેઓ કરે છે. તેમની પાસે તે પ્રાંતની રેલીના શિલ્યગ્રંથોનો ઠીક સંગહ પણ છે. તેમનું ગણિત આપણું ગુજરાતની રીતને મળતું છે. ઓરિ- સાના પુરી અને ભુવનેશ્વરના અનેક મંદિરની કૃતિ તેઓના વડીલની છે. કહે છે કે ભુવનેશ્વરમાં હજારે મંદિરે હતા. તે સર્વની રચના આ મહારાણા શિપ- એજ કરેલી હતી. આજે આ વિશ્વકર્મા મહારાણાના ત્યાં માત્ર ૩૪ કુટુંબ જ છે. જેમાં મહાપાત્ર અને મહારાણા એ બે પદવીઓ ત્યાંના શિલ્પીઓ વિશેષ ધારણ કરે છે. ઉડીયામાં આજે આવા જગન્નાથપુરીમા ૩૦ ત્રીશ કુટુંબ, યાજપુરમાં બે કુટુંબ અને ભુવનેશ્વરમાં બે કુટુંબ વસે છે. આંધ્ર રાજ્યમાં પણ એવી જ શિથી કેમ હતી પણ આજે તેમની સુંદર કૃતિ બહુ જ અલ્પ દેખાય છે. પણ તે પ્રદેશના ખોદકામમાંથી અમૂલ્ય કળામય કૃતિઓ પ્રાપ્ત થાય છે. તે જોઈ તેમના પ્રત્યે માન ઉપજે છે. હમણાં જ બંધાતા નાગજુનના બંધમાં આવું આખું શિલ્પનગર આવી જાય છે. તેથી કળા રસિક તેની રક્ષા માર્ગ શોધી રહ્યા વરંગુલમાં ઉભેલી આંધ કળા કૃતિઓ સુંદર છે. વિધમ રાજ્ય શાસનના કારણે નષ્ટભઇ થયેલ આંધ સ્થાપના અવશેષ આજે અરમાં પડેલા છે. ઈ. સ. પૂર્વેની પહેલી શતાબ્દિમાં સાંચીનો સ્તૂપને દક્ષિણ દરવાજે પ્રથમ બંધાશે. તે શ્રી સાતકર્ણ આંધ્રરાજાના શિલ્પીઓના પ્રમુખ સ્થાતિ અનામદાએ પિતાના ખર્ચે બંધાવ્યાને લેખ છે. ઈસ્વીસનની પહેલી સદીમાં અધ રાજ્યશાસન પર બહારમાં હતું. તે સમયમાં આંધ કળા ખૂબ ખોલી હતી. દ્રવિડમાં પણ આ જ શિપી વર્ગ હતા. આ દ્રવિડ શિ૯૫ વ્યવસાયના કુળ ·- પરંપરાના ધંધાવાળા એક કુંચિત કૃષ્ણ નાયડુ નામે શ્રીરંગમના વતની શિલ્પી મને એ પ્રદેશમાં મળેલા. પણ તે દ્રવિડના જુના શિલ્પી વર્ગ-જ્ઞાતિના નહોતા તેમ તેમની પાસે આ વિદ્યાના કેઈ ગ્રંથે પણ નહતા. રૂઢિ પરંપરાના કારણે શિપ કામમાં તે કુશળ હોય તેમ લાગ્યું. તેણે કહેલું કે દ્રવિડની શિપી જ્ઞાતિ પોતાને વિશ્વકર્માના વંશજ બ્રાહ્મણ કુળના હોવાને દાવ કરે છે. તેમના કેટલાંક કુટુંબ સીન (લંકા)માં વસે છે. કુંભકેશુમ પાસે શિલ્પીઓનું એક આખું નાનું ગામ વસેલું છે. તેઓ ધાતુકામ તથા મૂર્તિરચના કળામાં પ્રવીણ છે. તેરમી સદીમાં થયેલા હેમાદ્રિપંત યાદવ વંશના દેવગિરિના નૃપતિ મહાદેવ તથા રામદેવના પ્રસિદ્ધ પ્રધાન હતા. આ વિદ્વાન પુરૂષ “ચતુર્વર્ગ–ચિંતામણિ” તથા “રાજપ્રશસ્તિ” જેવા ગ્રંથના લેખક હતા. મેડી લિપિની શેધ તેની જ છે. તે ધાર્મિક વૃત્તિના પરમ ભક્ત હતા. તેણે પિતાના રાજાને પ્રેરણા આપી એ પ્રદેશમાં ત્રણ મંદિર બંધાવ્યાને ઉલ્લેખ મળે છે. તેમને એ પ્રદેશના મહાન પતિ પણ માને છે. તેમના બાંધેલા આ ત્રણ મંદિરની ચેકસ રચના પરથી તે શૈલિ હેમાદ્રિપંત નામે ઓળખાય છે. મહેસુર પ્રદેશમાં પણ આ શિલ્પી વર્ગ છે. પણ હું તેમને મળી શકે નથી. હયશાળ રાજ્ય કુળે બંધાવેલા હલીબડ, બેલુર તથા સોમનાથપુરમના મંદિરની કૃતિ ઉત્તમ આશ્ચર્યકારક છે. તેના ડંકનાચાર્ચ નામે મહાન શિલ્પાચાર્ય સ્વી ૧૧૧૭માં થયા. તે યુગના અન્ય શિલ્પીઓમાં મલિમા, બાલેયા, ચંદેલા, બામયા, ભયા, નાનજય અને યાલમસીયાના નામે પ્રસિદ્ધ છે. વર્તમાન કાળમાં મહેસુરમાં શિલ્યસિદ્ધાંતિ શિવલિંગ સ્વામી નામે એક વૃદ્ધ શિલ્પી હતા. તેઓ શિષ્યોને પ્રાસાદ શિલ્પને અભ્યાસ કરાવતા હતા તેમજ પ્રતિમા વિધાનનું પ્રત્યક્ષ શિક્ષણ દેતા હતા. મહેસુર-કર્ણાટકની શિલ્પશલિ વેસર કે વિરાટ જાતિની કહેવાય છે. ઉત્તર દ્રવિડની શિલ્પશલિ મધ્યમ વેસર છે. ભારતના અન્ય પ્રાંતમાં ધર્મો પતા, વટાળ પ્રવૃતિ ત્થા ધર્મ પરિવર્તનના કારણે શિ૯પીઓની જાતિ નઇ થયલી લાગે છે. સંભવ છે કે આ જાતિ શિલ્પના કામના અભાવે બીજા વ્યવસાયમાં પણ પડી ગયેલ હેય. મધ્ય પ્રદેશ, ઉત્તરપ્રદેશ આદિ ઉત્તર ભારતના કેટલાક ભાગમાં જગડ” નામની શિપીએની એક જતિ છે. પરંતુ તેઓ કાષ્ટ કર્મ, સાદું પાષાણુ કામ, ચિત્રકામ અને ખેતી આદિ વ્યવસાય કરે છે. તેમાંના કેટલાક લેહનું કામ પણ કરે છે. તેઓ વિશ્વકર્માને પિતાના ઈષ્ટ દેવ માને છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં શાસ્ત્રીય બાધ- કામ કરે તે વર્ગ હજુ જાણવામાં આવ્યે નથી. પાષાણુનું સાદું કામ કરનાર કારીગરોને વર્ગ ત્યાં છે જ. જયપુર અલવર તરફના પ્રદેશમાં ગૌડ બ્રાહ્મણ જાતિના શિલ્પીએ છે. તેઓ પ્રાસાદ શિલ્પ કરતાં પ્રતિમા–મૂર્તિ વિધાનના વ્યવસાયમાં વધુ પ્રવીણ છે. તેઓ ·મકાનનું બાંધકામ પણ કરે છે. તેમની પાસે કઈ કઈ શિલ્પ ગ્રંથ પણ મળે છે. ધમધતાને વધુમાં વધુ ભોગ સરહદ અને બંગાળ પ્રાંત થયા છે. તેથી ત્યાં શિલ્પી વર્ગનું નામ નિશાન નથી રહ્યું તે દુખની વાત છે. ગુજરાતમાં વૈશ્ય, મેવાડા, ગુર્જર અને પંચાળ એ ચાર પણ શિલ્પી વર્ગની જ જ્ઞાતિઓ છે. તેઓ પિતાને શ્રી વિશ્વકર્માના પુત્રો હેવાને દાવો કરે છે. શિલ્પ કામ કરનારા લોકો હંમેશા પિતાના વ્યવસાયના આદ્ય દેવને પિતા તુલ્ય માને છે. આવશ્ય, મેવાડા અને ગુજ૨ ભાઈઓ વિશેષ કરીને કોઇ કર્મ કરે છે. પંચાળ ભાઇઓ લેહ કર્મથી પિતાની આજીવિકા ચલાવે છે. પણ તે સૌ વિશ્વકર્માને પિતાના ગુરૂ-પિતા માને છે. શિલ્પ ગ્રથોમાં સ્પષ્ટ આદેશ છે કે કેઈ કાર્ય એક શિલ્પીના હાથે જ સંપૂર્ણ કરાવવું. કાયૌરભ પહેલાં શિલ્પીની નિપુણતાની ખાત્રી કરીને તેને કાર્ય સોંપવું. જે તેમ ન કરવામાં આવે તે મતિભેદ-કે કિયાભેદના કારણે તે કાર્ય શાસ્ત્ર સિદ્ધ ન થાય તે યજમાન અને શિલ્પીને વિઘકર્તા બને છે. માટે કાર્ય કરાવનાર અને કરનારે પરસ્પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ધરાવ જોઈએ. તે જ કાર્ય સિદ્ધ થાય છે. તેથી જ શાસ્ત્રકારે કહ્યું છે. एकहस्ते तु कल्याण द्विहस्ते मृत्युरेव च । गृहदेवैकशिल्पिन भापित विश्वकर्मणा || એક જ શિલ્પીના હાથથી થયેલ કાર્યથી કલ્યાણ થાય છે. બે હાથથી થયેલ કાર્યથી મૃત્યુને સંભવ રહે છે. માટે ગૃહકાર્ય કે દેવાલયમાં એક જ શિલ્પીના હાથે કાર્ય કરાવવું. એવું વિશ્વકર્માએ કહ્યું છે. સ્થાપત્યાધિકારી શાસ્ત્રમાં ઉલ્લેખ છે કે યજમાને ગુરૂષ પારખીને કષ્ટ શિલ્પીને સત્કાર કરી કાર્યારંભ કરાવો. શાસ્ત્રકારે સ્થપતિના ગુણદોષ સંબંધે કહે છે કે ગુણવાન, શાસણ, ગતિશ, ધાર્મિક, સદાચારી, ચારિવ્યવાન, મિઠભાવી, અકપટી, અલોભી, ઘણું બંધવાળે, નિગી શારિરિક દેવ (ડ) વગરને, વ્યસન રહીત અને ચિત્ર રેખાના કર્મમાં પ્રવીણ રથપતિ હે જોઈએ. રકંધપુરાણના પ્રભાસખંડમાં સોમપુરા શિલ્પીને સર્વ શ્રેષ્ટ ગણેલ છે. શાસ્ત્રકારોએ બાંધકામના અધિકારીના વગ પાડેલા છે- (1) સ્થપતિ (૨) સૂત્રગાહી (૩) તલક (0) વર્ધક -એ ચારેના કર્તવ્યની પણ નેધ આપી છે- ૧ સ્થપતિ સ્થાપત્યની સ્થાપનામાં સંપૂર્ણ ચગ્યતાવાળો સ્થપતિ (ચીકએંજીનીયર) ૨ સૂત્રગ્રાહી સ્થપતિના ગુણને અનુસરનારો સ્થપતિને પુત્ર કે શિષ્ય; જેને ·ઉત્તર ભારતમાં શિલ્પીઓની ભાષામાં “સુતર છેડ” કહે છે. નકશા દોરનાર ડ્રાફસમેન-ઉપરાંત બધા કાર્યનું મંડાણ કરે તે નિપુણ, પતિને આજ્ઞાપાલક સૂત્રગ્રાહી (આર્ટિકટ) ૩ તક્ષકસૂવમાન પ્રમાણને જાણનારે નાના મોટા પાષાણ કાર્ય કરનાર કરાવ- નાર; સાદું નકશી કે રૂપ કામ કરનાર સદા પ્રસન્ન ચિત્તાવાળે; સ્થપતિ પ્રત્યે સદ્ભાવ ધરાવનાર તક્ષક જાણ. ૪ કી શાસ્ત્રમાં તેના બે પ્રકાર કહ્યા છે. એક તે કાષ્ટ કાર્ય કરનાર વર્ધક (સુત્રધાર=સુંતાર); તેથી બીજે માટી કાર્યમાં નિપુણ (ડેલીસ્ટ) ગુરૂ ભકત વર્ધક જાણો. વર્તમાન કાળમાં સેમપુરા શિલ્પીઓને કચ્છમાં “ગઈધર કહે છે. ગજજર (ગજને ધારણ કરનારને તે અપભ્રંશ છે. સૌરાષ્ટ્ર ગુજરાતમાં રોળમી સતરમી સદીમાં “સુત્રધાર” કહેતા. સોમપુરા શિલ્પી વમાં એક બીજા વેવાઈઓને “કાર” નામે સંબોધતા. આ “ શબ્દ (સુત્રો-“ધારને અપભ્રંશ છે ઓગણીશમી સદીમાં અંગ્રેજી રાજ્ય શાસન કાળમાં કારીગરોના સમુહના ઉપરીને મીસી શબ્દથી સંબોધવાનું શરૂ થયું. આ મીસ્ત્રી શબ્દ પ્રત્યેક કારીગરેના ઉપરીને લાગુ પડે છે. તેથી શિલ્પીઓને મીસ્ત્રી શબ્દથી સંબોધવું ગ્ય નથી. શિલાને ઘડનારે તે શિલાવટ-તેનું અપભ્રંશ રૂપે “સલાટ” શબ્દ છે. શિલાવટ શબ્દ આજ પણ પ્રચલિત છે. જૈન ગ્રંથોમાં ઉલ્લેખ છે કે ચક્રવર્તી રાજા પાસે ચૌદ રત્નો સદા હાજર રહેલા હતા. જેથી આ રાજા જે ચીજની ઈરછા કરે તેવી જ તે વસ્તુ તેની પાસે ખડી થાય આ ચૌદ રત્નમાંના એકનું નામ વકી આપે છે. તેનું કામ રાજા જેવી ઈચ્છા-આજ્ઞા કરે તેવું જ સ્થાપત્ય-બાંધકામ ત્વરિત ઊભું કરી દેવાનું હતું. તેથી જ લોકવાર્તાના પ્રસંગમાં વિશ્વકર્માએ એક રાતમાં આ રચના ઊભી કરી એવું બેલાય છે.) સ્થાપત્યનો વિકાસઃ ભારતીય સ્થાપત્યને વિકાસ ધાર્મિક ભાવથી બંધાતા દેવ-મંદિરે જળાશ્ર ઈને આભારી છે. કિલા, નગર, રાજભવન જેવી સ્થાપત્ય રચના દ્વારા રાજાઓ તથા ધના- ઢની ઉદાર વૃત્તિથી જ આ વિકાસ થયો છે, જેના પ્રાચીન ભાન અવશે છેક ઈસ્વી પૂર્વે પાંચમી સદીના મળે છે. શિલ્પ-સ્થાપત્ય તથા વિદ્યા કળા કૌશલ્યની સમૃદ્ધિ આ દેશમા અજોડ હતી, જેના વર્ણન અતિ પ્રાચીન મહાકાવ્યોમાં પણ આપેલાં છે. દીર્ઘ કાળના વ્યવહારૂ અનુભવ પછી જ શિલ્પશાસ્ત્રના નિયમો રચાયા હતા. એવું પ્રાચીન સ્થાપત્યના કાળક્રમ પરથી અનુમાન બંધાય છે. યુરોપની શિપરસન્ન ગ્રીસ દેશના શિઃ૫નિષ્ણાતોએ પણ આ નિયમ પાળ્યા હતા. આ દેશની સમુદ્ર યાત્રાધે ઈરવી પૂર્વથી જ આવતા આરબ તેમજ યુરોપીય વિદ્વાને દ્વારા એ નિયમે તે પ્રદેશોમાં પ્રસર્યા હતા.

·સ્થાપત્યમાં મુખ્યત્વે દેવમંદિરાદિના વિવિધ વિભાગની ઘાટ પદ્ધતિને વિકાસ ક્રમશઃ પૃથક્ પૃથક્ કાળમાં તેમજ દેશના પ્રત્યેક પ્રાંતમાં ક્રમે ક્રમે વર્ષ થતા ગયે છે. ધાર્મિક માન્યતા-ભાવના-સાધનાના ગે ભિન્ન ભિન્ન ઘાટ ઉદ્દભવ્યા છે. તેથી અમુક પદ્ધતિ ચોકસ સંપ્રદાયની છે એમ કહેવું તે ભૂલ ભરેલું છે. અમુક ઘાટ અમુક સંપ્રદાયે પ્રવર્તી તેથી તે બ્રાહ્મણ, બૌધ કે જૈન સંપ્રદાયની શૈલી છે એ વિધાન બીનપાયાદાર છે. દેશના ચોકક્સ વિભાગમાં પ્રવર્તતા એક કે બીજા સંપ્ર. દાયની શૈલિમાં દેશના એ વિભાગમાં કાળ બળે નવમી-દસમી સદી સુધી શિલ્પ કૃતિમાં પરિવર્તને થતા જ ગયાં છે. તે પછી જ તેની રચનાના ચિકસ સિદ્ધાંત નક્કી થયા હશે એમ માનવું પડે છે. દાખલા તરીકે નવમી દસમી સદીના દેવ- મંદિરના મૂળ પ્રાસાદને ફરતું છજું જોવામાં આવતું નથી, તેમજ દેવમંદિરની ભિતને ઘરવાળા પણ તેમાં ઓછા જોવામાં આવે છે. તેમજ થરવાળામાં ખાસ દેવસ્વરૂપ પણ હોતા નથી. વળી તેનું પીઠ-કુંભાનું કામ વર્તમાન કાળના નિર્માણ કરતાં સાદું હતું. દશમી સદીની અગાઉની રચનામાં પીડ ઈત્યાદિનું શિલ્પ પણ પાછલા કાળથી ભિન્ન થયેલું દેખાય છે. એથી દેવમદિરની રચનાના રૂઢ નિયમ પાછલા કાળમાં બંધાયા હતા એમ ચોકસ માનવું પડે છે. પરદેશી વિદ્વાને ભારતીય શિલ્પકળાના સામાયિક ભેદ પીને શિપ રચનાને ઓળખાવે છે તે તદ્દન ખોટું છે. એ તે માત્ર પ્રવર્તમાન શિલ્પ પદ્ધતિના કાળભેદ અગર પ્રાતીય ભેદ છે. આ દેશની શિલ્પકળાનું વિશિષ્ટ લક્ષણ તે તેના બાંધકામના ઘાટની સહેતુક રચના છે. જે વેદિક, જેન કે બૌધ કઈ પણ સંપ્રદાયના મંદિરમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે, શિપ લીના પ્રકાર વિશ્વકર્મા પ્રણિત ગ્રંથમાં આ વસ્તુ સ્પષ્ટ આપી છે. ભારતના વિવિધ પ્રાંતમાં શિ૯૫ની ચૌદ જાતિઓ પ્રવર્તતી હતી, જેમાંની આડ ઉત્તમ ગણાય છે. દેશના કયા ભાગમાં તે જાતિના પ્રાસાદોની રચના થતી હતી તેને પણ તેમાં ઉલેખ છે- નાના ટ્રવિરાર ના નિત્તા ! સારા રિમાના મિr: guioિr: ## તે રાજો મા ગુર્જરાઃ કafar: 1 તેજતિ-ન-હારિત છે? (૧) નાગરાદિ, (૨) દ્રાવિડાદિ, (૩) ભૂમિજાદિ, (૪) લતિનાદિ, (૧) સાંધારાદિ, (૬) વેમાનાદિ, (૩) મિશ્રાદિ, (૮) પુષ્પાદિ આઠ જાતિના પ્રાસાદે (ચૌદ જાતિમાં યુદ્ધ છેદના દેશ-જાતિ-કુળ સ્થાન પ્રમાણે વરૂપ-એ ઉપસ્થિત ·થયા છે. વળી આગળ કયા પ્રાંતમાં કઈ જાતિના પ્રાસાદેની રચના થાય છે તે પણ કહેવામાં આવ્યું છે. ગંગાદેશ, અહિરાજ્ય, કામરૂ (આસામ), ગૌ, અંગ, તુરચ્છેદંડ (હાલને ચૌલ દેશ, નાલેશ્રી, નીલસંભવ, મલય દેશ, કર્ણાટક, કલિંગ, કાન્યકુજી, વૈરાટ, કેકણું, દક્ષિણાપથ, જયંતી, માલવદેશ, કાંચીપ્રદેશ. કલિંજર પ્રદેશ, મગધ, મથુરા, હીમાલય, આશ્રયપ્રદેશ, દંડકારણ્ય, સૌરાષ્ટ્ર, ગુજર. લાટ, કાશિમર, સિંધુ, ખુરાસાણ તથા તેગક્ષણ પ્રદેશમાં આ પ્રકારના પ્રાસાદે થતા હતા. પ્રાસાદની આ જાતિઓના ઉદભવને ઇતિહાસ શિપમાં આપ્યો છે કે હિમાલયની ઉત્તરે દારૂકાવનમાં જે જે લોકોએ જે પ્રકારે-જે જે આકારે શિવજીના પૂજનની રચના કરી હતી તે પરથી પ્રસાદના આ ઘાટ-આકૃતિ ઉદ્દ ભવી છે. આ સર્વ જાતિના પ્રાસાદ કયા પ્રાંતમાં કેવા સ્વરૂપના રચાતા હતા તેના સંશોધનની જરૂર છે, જે સંશોધન કાર્યમાં વિદ્વાન શિલ્પજ્ઞ તાઓને રેકીને રાષ્ટ્રિય સરકારે આ ઉપગી શ્રેષ્ઠ પુરાતત્વકામ ત્વરિત કરવું ઘટે છે. કવિડ ગ્રંથમાં તે માત્ર ત્રણ જાતિના પ્રાસાદનો જ ઉલ્લેખ છે. (૧) દક્ષિણમાં દ્રવિડાદિ, (ર) ઉત્તરમાં નાગાદિ તથા (૩) મધ્યમાં વસરાદિ દેવરાજ્યાદિ જાતિના પ્રાસાદની શિલ્પ રચના વર્ણવી છે. વળી કેટલાક વિદ્વાને શિલ્પની કેટલીક શિલિને શાસનકર્તા રાજ્યકુળના નામ પરથી ઓળખાવે છે. ચાલુક્ય શલિ, પલ્લવ શૈલિ ઈ. પણ ઉપર કહ્યું તેમ આ વિધાન બેઠું છે. શિપગથે આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ, વાસ્તુવિદ્યા (શિલ્પ સ્થાપત્ય), જતિષ, ગણિત ઈ. અનેક વિઘાને પ્રાદુર્ભાવ ભારતમાં જ થયો છે. યુરોપાદિ દેશમાં આરબ તથા ગ્રીક પ્રજા મફત આ વિદ્યા પરદેશમાં ફેલાઈ છે આ પ્રત્યેક વિદ્યાના સિદ્ધાન્તનું વર્ણન તે તે વિદ્યાના પ્રાચીન સંસકૃત ગ્રંથમાં એ કાળના નિષ્ણાત પ્રસિદ્ધ ઋષિમુનિઓએ કર્યું છે; અને તે છે તેમના નામ સાથે જોડાયેલા છે. વર્તમાન યુગના એજીનીયરીંગને ટપી જાય એવું એ અમૂલ્ય સાહિત્ય છે. ભારતમાં વિધર્મી મુસ્લીમ ધર્મોધ શાસકોના હાથે સ્થાપત્યની સાથે તેના ગ્રંથને પણ વિનાશ થયે. એથી પ્રત્યેક પ્રાંતમાં વિકસેલી સ્થાપત્ય કળાના અમૂલ્ય નમુના અપ્રાપ્ય બનવાથી તેના અભ્યાસનું સાધન ણ આજે રહ્યું નથી. આમ ઘણાક શિલ્પગ્રંશે વિધર્મીઓના હાથે નાશ પામ્યા. પરાંત શિલ્પીઓની સંકુચિત વૃત્તિના કારણે પણ આ ગ્રંથે કાળક્રમે ઉદ્ધઈને ગ બન્યા. એથી જે કંઈ શિલ્પ-સાહિત્ય રહ્યુંખડયું જળવાઈ રહ્યું તે છિન્નભિન્ન વસ્થામાં હસ્તલિખિત તેમાં મળે છે. સાંગોપાંગ સંપૂર્ણ ગ્રંથ મળી શકતા થી. દેવમંદિરે બાંધનાર શિલ્પીઓ પાસે પોતાના ધંધાની જરૂરીયાત પુરતે જ કઈ ઈ ગ્રંથને ભાગ જળવાઈ રહ્યો છે. ગ્રંથને બાકીને ભાગ મળતું નથી. વળી "વી હસ્તલિખિત પ્રતે પરથી થયેલી નકલમાં પાર વિનાની અશુદ્ધિઓ જોવામાં વે છે. કેમકે આ કારીગર વર્ગમાં સંસ્કૃત ભાષાના જ્ઞાનને અભાવ હોય છે.

·પ્રાચીન ઋષિમુનિઓ તત્વવેત્તા હતા. તેમણે અનેક વિધા કળાના શાસ્ત્રની રચના કરી છે. વાસ્તુવિદ્યાના ૧૮ આચાર્યો-ષિમુનિઓએ જે ગ્રંથ રચેલા છે, તે સાહિત્ય આજે પુરૂં ઉપલબ્ધ નથી. શ્રી વિશ્વકર્માના રચેલા ક્ષીરાર્ણવ, જુલાઈ, દીપાવ, અપરાજિત, જ્ઞાનપ્રભષ, વિશ્વકર્મા-પ્રકાશ, વાસ્તુશાસ્ત્રકારીકા, જયચંદ-આટલા ગ્રંથે હાલ જોવામાં આવે છે. જે સર્વ મારા ગ્રંથ સંગ્રહમાં ઉપલબ્ધ છે. બાર- મીથી સોળમી સદી સુધીના કાળમાં શિલ્પજ્ઞ નિષ્ણાત વિદ્વાને શિલ્પશાસ્ત્રના ગ્રંથો રચેલા છે. જે ગ્રંથોનું આજે ચોકસ અંશે અધ્યયન થાય છે. પંદરમી સદીના પ્રસિદ્ધ નિષ્ણાત શિલ્પશાસ્ત્રી સેમપુરા મંડનને જન્મ ગુજરાત પાટણમાં સૂત્રધાર શ્રીક્ષેત્ર (બેતા)ના ઘેર થયે હતું. અને એ પિતા-પુત્રને મેવાડમાં ચિતે- ડના મહારાણા કુંભાજીએ નિમંત્રીને રાજ્યાશ્રય આપે હતે. (૧) સૂત્રધાર મંડને રચેલા દસેક ગ્રંશે મળે છે. - દેવતા-મુર્તિ પ્રકરણમ, (૨) પ્રાસાદ મંડન, (૩) રાજવલભ વાસ્તુશાસ્ત્ર, (૪) રૂપમંડન, (૫) વાસ્તુમંડન, (૬) વાસ્તુશાસ્ત્ર, (૭) વાસ્તુ- સાર, (૮) આયતત્વઃ (૨) સૂત્રધાર મંડનના ભાઈ નાથજીએ રચેલો “વાસ્તુમાંજરી'ના ત્રણ અધ્યાયને ગ્રંથ પણ મળે છે. (૩) મહારાજા ભેજરાજ રચિત પ્રસિધ્ધ “સમ- રાંગણ સૂત્રધાર”નામે ગ્રંથ છે. (૪) વિદ્વાન સેમપુરા શિલ્પી સુત્રધાર વીરપાલે બેડયા પ્રાસાદ તિલક” નામે ગ્રંથ રચે છે. (પ) ઠકકુર ફેરૂને રચેલે “વનુસાર (વાસ્તુમાર) નામે ગ્રંથ છે. (૬) પંડિત વાસુદેવ રચિત “વાતુપ્રદીપ” () સૂત્રધાર મલ રચિત “પરિમાણ મંજરી” (C) સૂત્રધાર રાજસિંહને “વાસ્તુરાજ,” (૯) સૂત્રધાર ગણેશને “વાસ્તુ કૌસ્તુભ” (૧) સૂત્રધાર ગોવિંદના (2) કલાનિધિ (૫) વાસ્તુ-ઉધાર, ” (૧૧) સૂત્રધાર કૌશિકનો “વાસ્વાધ્યાય,” (૧ર) સુખાનંદના સુખાનંદ વાસ્તુ રત્ન તિલક પટલ” છે. ઉપરાંત “સૂત્રપ્રતાન' ગ્રંથના ૪ અધ્યાય તથા “દેવ્યાધિકાર સંભવ' રાંચના ૭ અધ્યાય મળે છે. ઉપરના સર્વે વિશ્વકર્માના નાગાદિ શિલ્પ મંથે પ્રસિદ્ધ સૂત્રધાર મંડને સોળમી સદીમાં અસ્તવ્યસ્ત સ્થિતિમાં જોયા. તે સર્વ ગ્રંથોનું સંકલન કર્યું અને આ નાગરાદિ એ સ્પષ્ટ સંક્ષિપ્ત રૂમમાં મૂકી વાતુવિદ્યારે તેણે ઉદ્ધાર કર્યો છે. શિલ્પશાચ સાહિત્યના ભારદ્વાજ ગોત્રના આ મહાન ઉદ્ધારક સૂત્રધાર મંડને મેવાડ-ઉદયપુર રાજ્યને આશ્રય પામીને ચિતેગઢમાં વાસ કરીને આ મહાન કાર્યો કાર્યું છે. જે માટે શિલ્પજરાત તેમનું ભારે ઋણી છે. પુરાણમાં પણ વાસ્તુવિદ્યા પર ઉલ્લેખ મળે છે. મત્સ્યપુરાણ, અગ્નિપુરા, ગરૂડપુરાણ, વિષ્ણુ-ધર્મોત્તર પુરાણું ઈમાં આ ઉલ્લેખ જોવામાં આવે છે. ઉપરાંત આગમ ગ્રે, ક્રિયાકાંડના ગ્રં, તિષશે, તંત્રગ્રંથ, સૂવ, નીતિશાસ્ત્રના માં પણ શિલ્યના અંગેના ઉલ્લેખ મળે છે. નાગાદિ શિપ ઉપરાંત કવિ શિલ્પો ઘણા છે. એ પ્રદેશ પર ધર્મઝનુની મુસ્લીમોનું આક્રમણ પ્રમાઝમાં ઓછું થયું છે. તેથી આ કવિધિ શિષ સાહિત્ય ત્યાં જળવાઈ રહ્યું છે, તેમના મુખ્ય ગ્રંથોમાં (૧) અંશુમાન દામ, કાપલ્પિ, ( માનસાર, () ઉખાનસાગમ, (૫) મમતમ, (૯) શિલ્પ ·શાસ્ત્રમ, (૭) મનુષ્યાલય ચંદ્રિકા, (૮) વાસ્તુવિદ્યા, ૯) શ્રી તત્વનિધિ, (૧૦) મય- શાસ્ત્રમ, (૧૧) પ્રતિમા લક્ષણાધ્યાય, (૧૨) ઈશાન શિવગુરૂદેવ પદ્ધતિ તંત્ર, વિશ્વ- કર્મા પ્રકાશ, (૧૪) વાસ્તુસાર સંગ્રહ, (૧૫) વાસ્તુબંધ, (૧૬) હથ શિર્ષ પંચરાત્રામ, (૧૭) શિલ્પ રત્નમ, (૧૮) બૃહદ શિલ્પશાસ્ત્ર, (૧૯) અભિલક્ષિતાર્થ ચિંતામણિ, ઈ. ગ્રંથ છે. જેમાંના ઘણા હાલ મુદ્રિત પણ મળે છે. મધ્યકાળમાં જુના શિ૯૫ગ્રંથે અસ્તવ્યસ્ત થતાં તેના કેટલાક ભાગ છૂટા પડી ગયા, જે જુદા ગ્રંથ તરીકે કેટલાક શિલ્પીઓ પાસે મળે છે. પણ એ છે કે મેટા ગ્રંથના છેડા અધ્યાય જ છે. દાખલા તરીકે, આયતત્વ, કેશરાજ, નિર્દોષ વાસ્તુ, ગૃહપ્રકરણ, પ્રાસાદમંજરી, સમવસરણ, પુણ્યવિહી, દેવપ્રતિષ્ઠા, વાસ્તુપૂજા, જનપ્રાસાદ, વાદિપ્રાસાદ, કેશરાદિ મેરૂ પ્રાસાદ, એકે નવિંશતિ મેરૂ પ્રાસાદ, વિજયાદિ પ્રાસાદ જેવા ઘણા નાના નાના ગ્રંથે જોવામાં આવે છે. આ દરેક કઈ એક અગર બીજા મોટા ગ્રંથના માત્ર અધ્યાય જ છે. અને આ ગ્રંથમાં રાજપ્રાસાદ, દેવપ્રાસાદ, જળાશ, આરામ-વાટિકાઓ, નગર-રચના, સામાન્ય ગૃહે આદિ વિષ ચલા છે. મારા પિતાના ગ્રંથ સંગ્રહમાં ઉપરના ગ્રંથ મુદ્રિત તેમજ હસ્ત લિખિત એકત્ર કર્યો છે. “વૈમાનિક પ્રકરણ” નામે એક હસ્તલિખિત ગ્રંથ છે જે ભરદ્વાજ ઋષિને રચેલા યંત્ર સર્વસ્વ' નામના ગ્રંથને એક અધ્યાય જ છે. વૈજ્ઞાનિક દષ્ટિએ આ ગ્રંથ અદભુત છે. આ ગ્રંથમાં આપેલ વસ્તુ પચાસેક વર્ષ પૂર્વે આપણા સુધરેલા સમાજ પાસે કઈ શિલ્પીએ રજુ કરી હોત તે તેને પાગલ જ ગણી કાઢયે હેત. પણ આજે પાશ્ચમના વૈજ્ઞાનિકેએ આ વસ્તુ સિદ્ધ કરી બતાવી છે. આપણુ આવા ગ્રંથમાં આપેલી હકીકતના સંશોધનની જવાબદારી આપણી સર- કારની છે. તેથી આપણી પ્રાચીન વિદ્યા પર પ્રકાશ પડશે અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે નવી દિશા ઉઘડશે. કળાને પ્રોત્સાહન ભારતમાં રાજાઓ, ધર્માધ્યક્ષે તથા શ્રીમંત વગે શિલ્પકળાને સદા પ્રોત્સાહન આપી તેને જીવંત રાખી છે. તેઓ તેને પોતાના પ્રધાન ધર્મ માનતા હતા. પણ આજે આ ત્રણે વગ અદ્રશ્ય થતા જાય છે. અને એ રીતે આ કળાની કદર કર- નાર સમાજ ઘસાતે જાય છે. ખેદ સાથે કહેવું પડે છે કે વર્તમાન રાજ્ય સરકાર ભારતીય શિલ્પસ્થાપત્ય પ્રત્યે ઉદાસીનતા સેવે છે. સરકારે પાટનગર-દીલ્હીમાં લલિતકળા એકેડેમી નામની સંસ્થા ઉભી કરી છે. પણ આ સંસ્થામાં તો મુખ્યત્વે નાટક ચટક કે નૃત્ય-સંગીત જેવી ક્ષણિક મને રંજક કળાને જ સ્થાન છે. સ્થાચી સ્થાપત્ય-કળા તેમજ એ કળાના પ્રાચીન ગ્રંથના સાધન પ્રત્યે સાવ દુલક્ષ જ સેવાય છે, તેથી ભારતીય કળાના મર્મજ્ઞ સજજનેએ આ પ્રશ્ન ઉપાડી લઈ તેને પ્રચાર કરી આ કળાના ઉરોજનાથ પ્રબળ પ્રયાસ કરે ઘટે છે. રહ્યાસહ્ય પ્રાચીન વિદ્યાને સેવકોને પ્રોત્સાહિત કરી એ વિદ્યાના સંશોધનનું કાર્ય ત્વરિત હાથમાં લેવા ·૪૩ પ્રયાસ થવા જોઈએ. રાજ્ય સરકારની જેટલી જ આપણ વિદ્યાપીઠો-યુનીવર્સીટી- ઓની પણ આ ફરજ છે. ભારતીય શિલ્પકળાના સંપૂર્ણ વિકાસ માટે આ વિદ્યાને આપણી એજીનીયરીંગ કોલેજોમાં પણ સ્થાન આપવું જોઈએ અને તેના ગ્રંથસ્થ (શીરેટીકલ જ્ઞાન સાથે સકિય (રેકટીકલ જ્ઞાનની વ્યવસ્થા પણ થવી જોઈએ. સ્થાપત્યને વહેમ માનતા સુધારકે. આપણા પ્રાચીન કાળના કષિ મુનિ પ્રણિત ગ્રંથને બુદ્ધિપૂર્વક અભ્યાસ કર્યા વિના તેને વહેમ કે હબગ ગણી કાઢવું એ ટુંકી બુદ્ધિનું લક્ષણ છે. પુરાણ ગ્રંથમાં વાયુવાન આદિના વર્ણન છે, જેને અગાઉ આવા સુધરેલા ગ્રહ હંસીપાત્ર ગણતા હતા. પરંતુ બુદ્ધિબળ તથા પરિશ્રમ વડે પરદેશી વૈજ્ઞાનિકોએ બલુન- એપ્સને-જેટ વિમાન જગત સમક્ષ ખડાં કર્યા પછી આપણે પુરાણ-ગ્રંથસ્થ વસ્તુઓને વહેમ-હંબગ ગણવાને હવે અવકાશ જ રહ્યું નથી. વળી ભારતના સુધરેલા ગણના ટુંકી બુદ્ધિના પુરૂ માને છે કે દેવમંદિર તથા અન્ય સુંદર કળામય સ્થાપ પાછળ દ્રવ્ય ખર્ચવું એ મૂર્ખાઈ છે, પણ તેને બદલે કુલે - કોલેજોને ઉત્તેજન આપવું તેમાં જ દ્રવ્યને સદ્વ્યય છે. પણ આ ટુંકી બુદ્ધિના પુરૂ ભૂલી જાય છે કે યુગેથી વિકાસ પામેલ શિલ્પ-સ્થાપત્યના વિદ્યા-સંસ્કાર ટકાવી રાખી દેશનું ગૌરવ વધારનારી આ કળાની પાછળના દ્રવ્યને ઉપયોગ એ પણ એક ભારે સદવ્યય જ છે, જેથી દેશનું ગૌરવ જાળવનારી આ વિદ્યા-કળા ટકી રહેશે. બુદ્ધિશાળી સજજને એ ઉદાર દથિી આ વસ્તુનો વિચાર કરે ઘટે છે. વિદ્યા-કળાને ઉજન દેવાનું સદકાર્ય રાજ્ય તથા સમાજને ધર્મ છે, સ્વદેશા- ભિમાની પુરૂષોએ આ વસ્તુ પ્રત્યે રાજા-પ્રજાનું લક્ષ દરવું જોઈએ. ગૌરવપ્રદ ભારતીય શિલ્પ. પ્રાચીન સ્થાપત્ય તથા સાહિત્ય વડે જ દેશની સંસ્કૃતિનું મૂલ્ય અંકાય છે. આ વિદ્યાકળા તે દેશનું અમલુ ધન છે. શિલ્પ-સ્થાપત્ય માનવ જીવનનું અત્યંત ઉપયોગી મર્મભર્યું અંગ છે. તે દ્વારા જ પ્રજાજીવનને વિકાસ, સુઘડતા, યેય, કપ્રિયતા સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. આ કળા હૃદય તેમજ ચક્ષુ બનેને આકર્ષે છે. શિ૯૫–સૌંદર્ય એ માત્ર તરંગ નથી. પણ હૃદયને સભર ભાવ છે. જગતમાં ભારતનું સ્થાપત્ય ઉત્તમ કેટીનું દેશને ગૌરવ લેવા સરખું છે. ભારતના સર્વ સાહિ- ત્યનો પ્રારંભ ધર્મબુધિથી થયેલ છે. તેથી શિપશાસ્ત્ર પણ ધર્મભાવના સાથે સંક- લિત થયું છે, જેની બુદ્ધિપૂર્વકની રચના પ્રાચીન ઋષિ-મુનિઓએ કરેલી છે, શિલ્પની કેટલીક શૈલીજ ભારતની આધ્યાત્મિક વિચાર ધારામાંથી ઉદભવી છે. પુર્નજન્મના સિદ્ધાંત મુજબ જીવપ્રા વિકાસ સાધતાં અનેક ઉચ્ચ કેટીની ની- એમાં જતાં જમતાં આખરે બ્રહ્નમાં વિલીન થાય છે. આ સિદ્ધાંત દેવમંદિરના શિખરરૂપ-કુના આકારે મૂકે છે, જેમાં ભારતીય શિલ્પ-સ્થતિ અંડસટિના સિધાન્તની વિલીનતાનું દર્શન કરાવે છે. શિલ્પની આધ્યાત્મિક ભાવનાનું જ આ ·એક સ્પષ્ટ ચિન્હ છે. ધર્મ પ્રવૃત્તિથીજ ધાર્મિક સ્થાપત્ય ભારતમાં ઉભાં થયાં અને તે દ્વારા જ શિલ્પી વગને ઉત્તેજન મળ્યું છે. પ્રાચીન કાળમાં શિલ્પીને બ્રહ્માના પુત્ર ગણ તેનું પૂજન થતું. એશીયા ખંડમાં-જાપાનમાં બુધ્ધ ધર્મને પ્રચાર થતાં એ દેશની રાજ્યમાતાએ પ્રજામાં સહર્ષ ઢંઢેરા દ્વારા ઈછા પ્રદર્શિત કરી હતી કે મારા શયના નગરે તથા ઉપવનમાં શિલ્પીઓના ઢાંકણાને ગુંજારવ રદા થતું રહે! ભારતના શિલ્પીઓએ પુરાણના પ્રસંગેને પાષાણુમાં સજીવ કેતર્યા છે. તેમના ટાંકણાની સર્જનશકિત પરમ પ્રશંસાને પાત્ર છે, પત્થર પરના શિલ્પ પરથી શૌર્ય તથા ધર્મધ પ્રાપ્ત થાય છે. જડ પાષાણને વાચા આપનારા આવા કુશળ શિલ્પીઓ પણ કવિ જ છે, જે ભારે ધન્યવાદને પાત્ર છે. અલબત્ત કળા કઈ ધર્મ કે જાતિની નથી. એ તે સમગ્ર માનવ સમાજની છે ભારતીય શિલ્પીઓએ આ કળા દ્વારા સ્વર્ગવૈકુંઠને પૃથ્વી પર ઉતાર્યું છે અને રાષ્ટ જીવનને સમૃદ્ધ કરી પ્રેરણું આપી છે. આવી આપણું સ્થાપત્ય કળા પ્રત્યે આજે રાજપકતી સરકાર બેદકાર બની છે શ્રીમંત વર્ગ દુર્લક્ષ સેવ થશે છે. એ જ દેશનું દુર્ભાગ્ય સૂચવે છે. જડ પાષાણુમાં પ્રેમ, શૌર્ય, હાસ્ય, કરૂન્ના કે કોઈ ભાવ મૂર્તિમંત કરે બહુ કઠણ છે. ચિત્રકાર તે રંગરેખાથી તે દર્શાવી શકે છે. પણ શિલ્પી આવી રંગની મદદ વિના જ પાષાણુમાં ભાવાત્મક સર્જન કરે છે ત્યાં જ તેની અપૂર્વ શકિત રહેલી છે. મૂર્તિપૂજા. ભારતના પ્રત્યેક સંપ્રદાયમાં મૂર્તિ પૂજન પ્રાધાન્ય સ્થાને છે. તેના પ્રારંભ કાળ વિષે વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે. વેદમાં પણ મૂર્તિ વિશે ઉખે છે. ધ્યાન ગની સિદ્ધિ સારૂ જ્ઞાની મહાપુરૂ પ્રતિમાની આવશ્યકતા સ્વીકારે છે. વેદ કાળમાં યજ્ઞના ક્રિયાકાંડમાં દેવને સ્તુતિ સાથે બલિ આપતા હતા. આ દેના આયુધ, વાહન, શક્તિ ઈત્યાદિની કલ્પના પરથી પ્રતિમાના સ્વરૂપ રચાયા છે. ભક્તિમાર્ગમાં પ્રતિમ પૂર્ણ આલંબન રૂપ છે. તેથી મૂર્તિપૂજા જરૂરી મનાઈ છે. આ માન્યતાને મૂળ પ્રારંભ નિરાકાર લિંગ પૂજનથી થયેલ છે. તે પછી જ સાકાર મૂર્તિઓની કલ્પના થઈ ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ સાધક, સાધ્ય અને સાધનમાં અનુક્રમે ભક્ત, મોક્ષ અને મૂર્તિ-પ્રતિમાં મનાય છે. આ પ્રતિમાની સ્થાપના માટે ઉભા કરેલા સ્થાપત્યને મંદિર-દેવાલય-કહે છે. આપણા સર્જક, પાલક, સંહારક દેવે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ છે. બ્રહ્માની પ્રતિમાનું પૂજન બહુ રૂપ થાય છે. વિષ્ણુ, શિવ, શક્તિ, ગણેશ સૂર્ય-આ પંચ દેવેની પ્રતિમાના પૂજન માટે ભારતમાં સ્થળે સ્થળે મંદિર રચાયાં છે. દક્ષિણુ-દ્રવિડમાં કંધ-કાર્તિકસ્વામી બહુ પૂજાય છે. સૂર્ય-પૂજન પાછલા કાળમાં શરૂ થયું હતું. પણ પછીથી સૂર્ય પૂજા અસ્ત પામી. મધ્યકાળના સંય દેવના ભગ્ન મંદિરે નજરે પડે છે. વર્તમાન કાળમાં તે નવાં બંધાતા નથી. વિવિધ સ્થાનના મહાગ્ય પ્રમાણે દેવ દેવીઓના મંદિરે ભારતના પ્રત્યેક પ્રાંતમાં રચાયાં છે. તક્ષશિલા-ગાંધારની કળાના અવશેષરૂપ બુદ્ધ યુગ પછીની જે સુંદર કૃતિઓ ·૪૫ મળે છે તેને સૌંદર્યને વશ યુરોપી વિદ્વાને ગ્રીક શિલપીઓને આપે છે. પણ તે વસ્તુ જ બીન પાયાદાર છે. પ્રત્યેક દેશમાં પિતપોતાની આગવી જ શિલ્પ શેલી ઉદ્દભવી છે. એથી યુરોપી વિદ્વાનોની ભારતીય શિલ્પને ગૌણ ગણી કાઢવાની આ કલ્પના મિથ્યા છે. ઉલટી વીક કળા ગાંધાર કળામાંથી ઉદ્દભવી હોય તેમ દેખાય છે એવું વિધાન કેમ કોઈ કરતું નથી? ભારતીય કળાએ તે જાતના શિલ્પ સ્થાપત્યમાં ઘણે કિંમતી અજોડ ફાળે આપે છે. મનુ આદિ પ્રાચીન સ્મૃતિકાએ નૃત્ય--ગીતની કળાના અતિ સેવનમાં નીતિ- નાશને ભય જોઈને તેના આવા કળાકારને અપરાધી ગણી શિક્ષા સૂચવી છે. અને તેને અપમાનિત કરી નગરમાંથી બહિષ્કૃત કરવા સુધીની આજ્ઞા ફરમાવી છે. એ જ નૃત્ય-ગીતની કળાને વર્તમાન કાળમાં રાજ્યાશ્રયે ભારે ઉત્તેજન મળી રહ્યું છે. જ્યારે સ્થાયી સુંદર શિલ્પકળા પ્રત્યે દુર્લક્ષ સેવાય છે ત્યારે ક્ષણિક મનોરંજનની કા રાજ્યાશ્રય પામી સન્માન પામે છે. એને પણ કાળની વિચિત્રતા જ માનવી પડે છે. વસ્તુને નગ્ન સ્વરૂપે આળખી અભદ્ર વિકારો જાગ્રત કરનારને આપણું શાસ્ત્રકારે અપરાધી ગણે છે. પણ આધુનિક વિવેચક કહે છે કે નગ્ન દેહ તે કુદરતી છે. તેના પર બનાવટી વચ્ચેનો ઢાંક પિછેડે કરવાથી કળા મારી જાય છે. તેમને માટે એક જ પ્રશ્ન છે કે શું કળા સાથે નીતિને કંઈ સબંધ જ નથી? મૂર્તિ-વિધાનમાં બધા જ શિલ્પીઓ સરખા કર્તવ્યશીલ દેતા નથી. અપ્રતિમ કુશળતા વિના કોઈએ મૂતિ ઘડવી જ નહિ એવો પ્રતિબંધ શક્ય નથી. તેથી ભિન્ન ભિન્ન શિલ્પીઓના હાથે નિર્માણ થયેલી મૂર્તિઓમાં કમી અધિક સૌંદર્ય નજરે પડે છે. કળા-કૃતિ કુદરત સાથે સામ્ય સાધતી હેવી જોઈએ એવું સૌંદર્ય પૂજકો માને છે. આ દષ્ટિએ ભારતીય કળા-કૃતિઓને જોતાં ભારતીય શિલ્પીએ કુદરત કરતાં ભાવનાને વિશેષ પ્રબળ માને છે એમ સ્પષ્ટ દીસે છે. સુપ્રસિદ્ધ સ્થપતિ. જુદા જુદા કાળમાં જે સોમપુરા થપતિઓ થઈ ગયા તેમના કમવાર ઉલ્લેખ મળવા દુર્લભ છે જે કંઈ મળ્યું છે તે પરથી અહીં નોંધ લીધી છે. સોમપુરા શિલ્પી ગુખ્ય પાપાનું કામ કરે છે. ઉપરાંત ધાતુ કામમાં પણ તેઓ નિષ્ણાત હતા. તેમના પ્રાચીન કાળના ધાતુ કામના નમુનાઓ તેમજ મધ્યકાળના નમુનાઓ આજે પણ જોવામાં આવે છે. આવી એક ધાતુ પ્રતિમા વડેદરા પાસે આકોટામાંથી મળેલી છે. જીવીત સ્વામીની મહાવીરની દિક્ષા પહેલાંની આભુષણવાળી ઉત્તર ભારતની સમુદ્ર પાતુ શિલ્પની આ સુંદર ખંડિત મૂર્તિ ગુપ્તકાળની પાંચમી સદીની મરૂમંડળના શાપર નામના શિ૮પીની બનાવેલી છે. ધાતુ મૂર્તિના બીજા એક નિમતા ગુજરાતના શિલ્પી “વિના” નામે હતા, તે વિ. સં. ૪ માં R ·છે બનાવેલ કાઉસગની ધાતુ પ્રતિમાઓ કળાના ખજાના રૂપ છે. તે હાલ સજજન રોડ પાસે વાતપરા ગઢમાં છે. તે પર લેખ છે કે साक्षापितामहेनैव सर्वरूपविधायिना । शिल्पिना शिवनागेन कृतमेतन्जिनद्वयम् ॥ સાક્ષાત પિતામહ બ્રહ્માની જેમ સર્વ પ્રકારના રૂપના સર્જક શિલ્પી શિવના આ બે જિનમૂર્તિ બનાવી છે. વિ. સં. જજ બંગાળમાં પાલ રાજ્યકાળમાં નવમી સદીમાં ધાતુ કામના કુશળ કળાકાર-ધીમન અને દીપાલ નામે શિલ્પીઓ હતા. અગાઉ કહ્યું તેમ સાંચી રતૂપની દક્ષિણ દિશાને કળામય દરવાજે ઈવી પૂર્વની ૧ લી સદીમા પદરના ખર્ચે બાંધનાર આદ્રના શ્રી સાતપણુ રાજાના મુખ્ય સ્થપતિ આનામદા હતા. કુમારદેવીનો સારનાથ નામે શિલાલેખ શિપી વામને કેતરેલ. અર્જુન વર્માની ધારાપ્રશસ્તીને શિલાલેખ ઉતમ રૂપકાર સિંહાકના પુત્ર શિલ્પી રામદેવે કેતને ઉલ્લેખ છે. વિ. સં. ૯૯ માં મૂળરાજ સોલંકીના થપતિ ગંગાધરે સિદ્ધરાજના ભવ્ય રૂદ્રમહાલયની રચના કરેલી. તે કામની પૂર્ણાહુતી તેના પુત્ર પ્રાણુધરે કરેલ. વિ. સં. ૧૦૨૦ ના અરસામાં વિમળ મંત્રીના આબુના સુપ્રસિદ્ધ મંદિરના નિર્માતા ગણધર નામે શિલ્પી હતા. વિ. સં. ૧૨૧૦ ના અંદાજે સેલંકી યુગમાં હીરાધર નામે શિલ્પી થઈ ગયા, જેણે ડાઇના સ્થાપત્યની રચના કરેલી છે, જેની લેક વાતો સુપ્રસિધ્ધ છે. વિ. સં. ૧૨૮૫ ના સમયમાં ગુજરાતના રાજ્યમંત્રી વસ્તુપાળ તેજપાળે આબુના બેનમુન મંદિરની રચના સેમપુરા શ્રી શંભનદેવ સ્થપતિને હાથે કરાવી છે. આ શેભનદેવ તે કાળના વિશ્વકમાંના અવતાર સમા કુશળ ધીર ગંભીર સ્થપતિ હતા. જૈન સમાજમાં તેમની પ્રતિષ્ઠા મહાન જૈનાચાર્યોના જેટલી હતી. તેને પુરા કુંભારીયાજીના એક શિલાલેખ પરથી મળે છે. વસ્તુપાળના ચરિત્રકારે સંસ્કૃત પદ્યમાં શેભનદેવની પ્રસંશા કરતા લોકે આપેલા છે. “હે શનિદેવ! આ મંદિરનું અસ્તિત્વ રહેશે ત્યાં સુધી તમારી અક્ષય કીર્તિ ચરકાળ રહેશે અને તમારી અમર નામના ગવાશે.” પ્રમાણ મંજરી નામે કાણ શિલ્પ ગ્રંથના કર્તા શિલ્પી નકુલને પુત્ર મહલ દેવ અગ્યારમી સદીને કુશળ રથપતિ હતા, વિ. સં. ૧૪૫ના અરસામાં રાજસ્થાનના પાલી પ્રગણાના રાણકપુરના સુપ્રસિદ્ધ જેન ચતુર્મુખ મહાપ્રસાદની રચના “પાક” નામના સેમપુરા શિલ્પીએ કરેલી છે. સિદ્ધપુરના રાજવિહારના તે કાળે ઉભેલા ભવ્ય પ્રાસાદની રચના પરથી તેની પ્રતિકૃતિરૂપ આ મંદિર પાકે બાંધ્યાના ઉકલે છે. આ રાજવિહાર પ્રસાદનું તળ ·પ્લાન આ ગ્રંથના પાછલા ભાગમાં ઉત્તરાઈના પરિશિષ્ટમાં આપેલ છે. તેનાથી ચતુર્થેશ રાણકપુરને ધરણ વિહાર પ્રાસાદ છે. દેપાકની લેક કથા પણ પ્રચલિત છે. વિ. સં. ૧૫૭૩માં દક્ષિણ કટકના બેલુરના સુપ્રસિદ્ધ મંદિરના નિર્માતા શિલ્પી ઠકનાચાર્ય હતા. પંદરમી સદીમાં મેવાડના કુંભા રાણાના રાજ્યમાં ચિતોડગઢ પરના કેટલાક સ્થાપત્યની રચના સુપ્રસિદ્ધ સૂત્રધાર સ્થપતિ મંડને કરેલ છે. તેના પિતા ખેતા મૂળ અણહીલપુર પાટણના હતા. મેવાડ રાજ્યના નિમંત્રણથી તેણે ત્યાં નિવાસ કર્યો હતો. સૂત્રધાર ખેતાના પુત્ર મંડન સુપ્રસિદ્ધ સ્થપતિ હતા. તેણે અનેક શિલ્પથની રચના કરી છે. તેમજ શિલ્પના અશુદ્ધ અને અસ્તવ્યસ્ત થયેલા ગ્રંને વ્યવસ્થિત કર્યો છે. તે શ્રી વિશ્વકર્માના અવતાર સ્વરૂપ હતા. આ મહાપુરુષે શિલ્પકળાની ભારે સેવા કરી છે. તેના નાનાભાઈ નાથજી પણ કુશળ શિપી હતા. તે વાસ્તુ મંજરી ગ્રંથન કર્તા હતા. ચિતેડના કીર્તિસ્થંભના ઉપલા માળે ખેતાપુત્ર મંડનના આખા કુળ પરિવારની મૂર્તિઓ કંડારેલી છે. સત્તરમી સદીમાં મેવાડમાં કાંકરેલી પાસે રાવનગર પાસેના વિશાળ સરોવર રાયસાગરને કાંઠે “નવ ચકીઓ'ના નામે હજારેક ફૂટ લાંબી આરસથી બાંધેલ છે. એ વેળા મહારાણાએ તેમાં મુખ્ય શિલ્પીને ગામ ગરાસ અને સત્તર હજાર દમ (તે કાળના સિક્કા બક્ષીસમાં આપી સન્માન કર્યાને લેખ ત્યાં કતરેલ છે. પાસેના રાયનગર નામે શહેરમાં તે કાળે ત્રણ ઘર સોમપુરા શિક્ષીઓના હતા. શિલ્પ સ્થાપત્યના ઉતેજનના અભાવે અને ત્યાંની આરસની ખાણેના માલના ઉપા- ડના અભાવે હાલ તેમનું એક પણ ઘર ત્યા નથી. વિ. સં. ૧૫૬૬ની સાલની અચળગઢ આબુની ધાતુની જૈન મુખની મૂર્તિઓ શિલ્પી વાછાના પુત્ર દેવાના પુત્ર અબુંદના પુત્ર હરદાએ બનાવ્યાને ઉલ્લેખ મળે છે. તેની જોડેની વિ. સં. ૧૫૧૮ની ચોમુખની એક ધાતુ મૂર્તિ ડુંગરપુર નિવાસી શિપી લુંભા અને લાંપાએ ભરી છે તેવો લેખ તે પર કેરેલો છે. વિ સં. ૧૮૮૫માં પાલીતાણાના જેનોના પવિત્ર શત્રુ ને પહાડની બે ભિન્ન બિન ટેકરીઓ હતી. જગ્યાના અભાવે બંને ટેકરિયાની વચ્ચે ગાળે ફરી પેટા ટુંક માટેની રામત જડ્યાની યોજના સ્થપતિ શ્રી રામજી લાધારામે કરી હતી અને તેમણે શેઠ મોતીશાહને વિશાળ ટુંક તે સ્થળે બાંધી આપી. શ્રી રામજી મહા કુશળ સ્થપતિ હતા. તે યુગના વિશ્વકર્મા વરૂપ હતા. શિપની કેટલીક રૂઢિમાં સાદાઈ લાવવાને ચિ તેમ જ પાડે છે. તેમણે યુવાવસ્થાથી માંડી વૃદ્ધાવસ્થા સુધીના અરધી સદી જેટલા કાળમાં પણ સ્થાપત્યની રચના ગુજરાત સૌરાષ્ટ્રમાં તે યુગમાં કa છે. થવુંજ્ય પર તેમણે ત્રણ બાંધેલી છે. મુંબઈ જેવી ઉગતી નિગરીમાં ભાયખલાના જૈન મંદિરે તેમને બાંધેલા છે. તેઓ આ ગ્રંથ લેખકના વાશી પેઢીએ મપિતામહ થાય છે. અcવાદનું શેડ હદીસમ જેન બાવન છનાલય વિ.સં. ૧૯૦૦માં સેમપુરા ·૮ શિલ્પી પ્રેમચંદજીએ બાંધેલ છે. ભારતીય સ્થાપત્યના કેટલાક અમુલ્ય નમુના રૂપ કળામંદિરના સ્તર પર બંધાવનારના નામો કર્તરેલા મળે છે. પરંતુ કમનસીબે આ અમુલ્ય કળને વારસે મુકી જનાર શિલ્પીના નામે મળતા નથી. એવા નિસ્પૃહ સ્થપતિઓને અમારા નમ્ર ભાવે શતશત વંદન છે. ભારતના પ્રત્યેક પ્રાંતના વિવિધકાળના દર્શનીય સ્થાપત્ય. ભારતના પ્રત્યેક સંપ્રદાયમાં મૂતિ સાધ્ય સાધન-પ્રધાન છે. આદિ કાળમાં નિરાકાર શિવલિંગની પૂજા થતી. પાછળથી સાકાર રૂપે અન્ય દેવોની કલ્પના થતાં મૂર્તિપૂજાને પ્રચાર થશે. આથી આ દેવમૂર્તિઓના મંદિરની અગત્ય ઉભી થઈ. તેની રચનામાં દેવનું સ્થાન–ગર્ભગૃહ, પ્રાર્થના મંડપ, નૃત્ય મંડપ એમ કમશઃ વિકાસ પામતાં દેવ મંદિરની પુરી રચના થઈ છે. પ્રત્યેક મંદિરમાં ઓછાવત્તા ખંડને આધાર દ્રવ્ય તથા સ્થાન પર છે. આ રચના સામાન્યતઃ ઉત્તર ભારતના મંદિરમાં જોવામાં આવે છે, જ્યારે દ્રાવિડ મદિર તે એક નાની નગરી જેટલા વિસ્તારમાં હોય છે. નીજમદિર અને પ્રાર્થના મંડપ તે ત્યાં પણ ઉત્તર ભારતના જેવા જ હોય છે. પરંતુ કાવિડ મંદિરમાં સુંદર કળામય ભવ્ય પ્રદક્ષિણા પથ એક, બે, ત્રણ કે સાત સુધીની સંખ્યામાં હોય છે. મંદિરની સુરક્ષા માટેના ઉત્તરેતર કિલા જેવા આ માર્ગ છે. જળાશયો, ભજન મંડપે, અન્ય પરિવાર-દેના બીજા મંદિરે, બજાર અને ખુહલા કે પણ તેમાં હોય છે. આવા વિશાળ સ્થાપત્ય સમુહ રૂ૫ આ મંદિરે ગ્રેનાઈટ-કાળમીંઢ પત્થરોથી કરોડો રૂપીયાના ખર્ચે જુ જુદા સંપ્રદાયના વિખ્યાત રાજકુએ બંધાવ્યા છે. મંદિર નિર્માણ એ ભાવ પ્રધાન છે. પ્રત્યેક ભાવિક ભકત ભગવાનના સાકાર રૂપનું પૂજન અર્ચન કરીને પિતાને ધન્ય માને છે. દ્રાવિડ રાજ્ય વંશમાં પાંડય, ચલ, ચેરા અને પલવ રાજ્યો પછી ચાલુકય રાજકુળે પણ પિતાનું રાજ્ય તે દેવનું સામ્રા- જ્ય માનતા હતા અને પોતાના રાજ્યની અઢળક આવકને દેવદ્રવ્ય ગણતા હતા. પરિણામે ત્યાં આવાં વિશાળ દેવ મંદિર નિર્માણ થયાં છે. ઉત્તર ભારતના રાજ્યવશેની પણ ભાવના કાંઈ કમ ન હતી. ગુજરાતમાં દશ- મીથી તેરમી સદી સુધી એવા વિશાળ સ્થાપત્ય રાજાઓએ ઉભાં કર્યો છે. સિદ્ધપુરને રૂદ્રમહાલય અને રાજપ્રાસાદ, તથા સહસ્ત્રલિંગ સરોવરની વિશાળ રચના સોલકી શજાઓએ કરી છે, એમ ઈતિહાસ સાક્ષી પુરે છે. આવા વિશાળ સ્થાપત્યોને વિધર્મીઓની ધમધતાના કારણે નાશ થયે. પરિણામે મંદિર રચનાના સંકુચિત સ્વરૂપને ઉભવ થશે. ભારતના પ્રત્યેક પ્રાંતની શિલ્પ શૈલીમાં ભિન્નતા જોવામાં આવે છે. એરિસ્સા-ઉડીયા, મધ્યપ્રદેશ, ગુજરાત રાજસ્થાન, પ્રવિડ, હયશાળ, કારિમર-બંગાળ, બિહાર વગેરે પ્રાંતના આજે ભારતના રહ્યાસહ્મા સથાપની માનસિક યાત્રા કરી આપણે તેનું વિહંગાવલોકન કરીએ. - ·૪૯ ઓરીશા-ઉડીયાના કેશરી વંશના ચોથીથી અગ્યારમી સદી સુધીના હસ્તે વર્ષના રાજ્ય કાળ દરમીયાન સાત હજાર મંદિરે ભુવનેશ્વરની આસપાસ બંધાયા. તેમાં હાલ પાંચ મંદિરે વિદ્યમાન છે. તેમાં સિંહરાજને ભવ્ય પ્રાસાદ, મુકતેશ્વરનું કળપૂર્ણ મંદિર; રાજારાણીનું સુંદર મંદિર, તેમજ ૧૩૦૪૭૦૦ ફુટના સપના જળપૂર્ણ પવિત્ર બિન્દુ સાગરના કાંઠા પાસેના મંદિરે દર્શનીય છે. કેણાકનું ભવ્ય સૂર્ય મંદિર ખંડીયર હાલતમાં છે. છતાં દેવી સંપત્તી રૂપ કળાના ભંડાર સમું તે આજે ઉભું છે. પૂર્વ ભારતનું આ સૂર્ય મંદિર અને પશ્ચિમનું આપણું ઢેરાનું સૂર્ય મંદિર બને કળાના ભંડાર સમા છે. જગન્નાથપુરી આસપાસના વિષ્ણુ આદિ દેવ મંદિરે ભવ્ય કળા કારીગીરીથી ભરપુર છે. પૂર્વના યાત્રાધામ જગન્નાથજીના મંદિરમાં શ્રીકૃષ્ણ, બલદેવજી અને સુભદ્રા એમ ભાઈબહેનની ત્રિમૂર્તિઓ મુખ્યત્વે પૂજાય છે. જ્યારે અન્ય તમાં લક્ષ્મી-નારાયણનાં દેવદેવીનાં યુગ્મ પૂજાય છે. મધ્ય ભારતના બુંદેલખંડના ખજુરાહોમાં ૮૫ મંદિરમાંથી હાલ વીશ જ ઉભાં છે. પાસે કલિંજરને સુપ્રસિદ્ધ કિલે હતે. રાજા વંગ દશમી શતાબ્ધિમાં કંદપ મહાદેવનું સુપ્રસિદ્ધ મંદિર બંધાવેલ છે. અહીં આઠ મંદિર જેનોના છે. એક ચાસક ગીનીનું મંદિર ૧૦૪૪૬૦ ફુટના માપનું એકવાળું નવમી શતાધિનું ઉભું છે. જેની મૂળ બંધાયેલી ૬૫ દેરીઓમાંથી હાલ ૩ર અવશિષ્ટ છે. કંદર્પ મહા- દેવનું મંદિર ૧૦૯ ફૂટ ઉચું, ૧૧૬ ફૂટ લાંબુ અને ૬૦ ફૂટ પહેલું છે. આવા મંદિરે આઠ દશ જ છે. તેની છત કોતરકામથી વિભૂષિત છે. તેમાં બે થી ત્રણ ફુટ ઉંચી મૂર્તિઓની સંખ્યા ૮૭ર છે. બીજી નાની મૂર્તિઓ તે હજારે છે. અહીંનું શિલ્પ અનેખું છે. અહીં ચાર વર્ષ સુધી રહી આ ઉત્તમ કળાધામનું નિર્માણ શિલ્પીઓએ પોતાની અંદર ળ પિટી સુધી કરેલું છે. લક્ષમણજીના મંદિરની તુલનામાં આવે તેવું મંદિર ભારતમાં ભાગ્યે જ હશે. વાલિયરનું સહસબાહુ સાબદુ)નું મંદિર ઈ.સ. ૧૦૯૩ માં બાંધેલું છે. તે વાસ્તુકળાના એક ભવ્ય અને નમુના રૂપ છે. ઉદાદિત પરમાર રાજાના ઉદરના સાત મજલાના મંદિરના અંગ પ્રત્યાંગ પર કળાકારોએ તન મન અર્પણ કરીને અદભૂત કારીગીરી કંડારી છે. વાલીયરમાં તેલનું મંદિર પણ સુંદર ઉલેખનીય છે. કેટલાક મંદિરે કલરિ રાજાઓના બંધાવેલા છે. અહીં શસડ એગિરીનું મંદિર ઉટ નમુનાનું હજુ વિદ્યમાન છે. દેવગઢના પ્રાચીન ભગ્નાવશેષનું શિર૫ ગુપ્ત કેળાના ઉGડ નમુનારૂપ છે. જબલપુરના મંદિરના અવશે પણ પ્રસંશનીય છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાનની સ્થાપત્ય લિી નાગાદિ પ્રકારની છે. રાજસ્થાનના રાજપુત રાજ્યના સમુહ બળ વડે એ પ્રદેશના મંદિરે સુરક્ષિત રહી શકયાં છે. તેમાં જેસલમેર, વિડ, ઉદયપુર, આમેર, જોધપુર, શીરતી, બિકાનેર ઈત્યાદીના ·પ૦ મંદિરે લગભગ અખંડિત છે. એશિયા (બિકાનેર) માં સૂર્યના બાર મંદિર છે. ત્યાંની કળા ગુપ્ત કાળ પછીની રચનાની કૃતિ છે. જયપુર તથા જોધપુરની હદમાં ગુપ્ત કાળના પાંચમી સદીના મંદિરના અવશે મળે છે. ઉદયપુર રાજયમાં એક- લિડજીના મંદિરે કળામય બારમી તેરમી સદીના છે. સોળમી સતરમી સદીનું ઉદયપુરનું જગદીશનું ભ્રમવાળું મંદિર સુંદર છે. કાંકરેલી પાસે રાયસાગરના કાંઠે નવચેકીનું સ્થાપત્ય દર્શનીય છે. જોધપુર રાજ્યનું રાણકપુરનું ચતુર્મુખ જેની ભવ્ય વિશાળ મંદિર કારીગરીના ઉત્તમ નમુના રૂપ સેમપુરા “દેપાક” શિપીની અદભૂત કળાકૃતિ છે. ગુજરાતના સિદ્ધપુરના રાજપ્રાસાદના પુરાણા સ્થાપત્યની પ્રતિકૃતિ રૂપ આ રાણકપુરની કૃતિ છે એ પુરાતત્વોનો ઉલલેખ છે. કમનસીબે સિદ્ધપુરના એ રાજપ્રાસાદનું આજ ચાર પાંચ વર્ષ થયાં અસ્તિત્વ રહ્યું નથી. ભારતના અન્ય પ્રદેશની સાથે સરખાવતાં ગુજરાત સુખી અને ઉદ્યોગશીલ ગણાય છે. ગુજરાતની ઉત્તરે આવેલ આબુ પહાડ ઉપરના દેલવાડાના જેન મંદિરો અને અંબાજી આરાસણ-કુંભારિયાજીના મંદિરના નિર્માતા વિમળશાહ અને વસ્તુપાળ હતા. આબુના વસ્તુપાળના કળાપૂર્ણ મંદિરના સ્થપતિ સોમપુરા શેભનદેવ શ્રી વિશ્વકર્માના અવતાર સમા હતા. આબુ અચળેશ્વરના શિવ અને જેને મંદિર સુંદર નકશીદાર છે. સફેદ દુધ જેવા આરસના બાંધેલા આખુ દેલવાડાના કળાના ઉત્કૃષ્ટ નમુના રૂપ આ પ્રસાદે જગતની બેનમૂન શિલ્પ કૃતિ છે. સ્તંભે, છ, ઘુમટે, દિવા લોને પ્રત્યેક પાષાણુ બારિક નકશીથી ભરપુર છે. તે બધા અગ્યારમીથી બારમી સદીના મંદિરે છે. જેના પહાડી તીર્થોમાં આબુ, શત્રુજ્ય, ગિરનાર, સમેતશિખર ઉપરના જૈન મંદિરે પ્રસંશનીય છે. પવિત્ર શત્રુજ્ય પહાડ પર હજારે કળામય મંદિર અને મૂર્તિઓ છે. તેથી તેને વિદેશીઓ “સીટી ઓફ ટેમ્પલ” (મંદિરોનું નગર)ના નામ9 એ છે. અહીં ૧૩ સી સી ડી સ્ટારમી સદી કી મંદિરે બાંધેલા છે ને હજુ બંધાય છે. મંદિરના સમૂહને અહીં ટુંક કહે છે. તેવી અહીં નવ ટુકે છે. તેમાંની મોતીશાહની ટુંક આદિ બે ત્રણ ટુંકેનું બાંધકામ જગ્યાના અભાવે બે પહાડો વચ્ચે ગાળે પુરી ભૂમિ સમતલ બનાવી કુશળતાપૂર્વક કર્યું છે. આ મેતીશાહની ટુંક બાંધનાર શિપી રામજી લાધારામ (આ ગ્રંથ લેખકના પ્રપિતામહ) વિશ્વકર્મા રૂપ હતા. શત્રુજ્ય તલાટી પર આગામે દ્ધારક શ્રી સાગરાનંદ સૂરીશ્વરજીના ઉપદેશથી જૈનેના પવિત્ર આગમસૂત્રો પાષાણ પર અંકિત કરીને એક વિશાળ “આગમ મંદિર બાંધ્યું છે તે તથા અણહીલપુર પાટણના પંચાસરમું બારમી સદીની કળાકૃતિરૂપ બાવન જીનાલયનું કળાપૂર્ણ વિશાળ જૈન મંદિર, તેમજ તીર્થોદ્ધારક આચાર્ય શ્રી વિજયનેમિસૂરીશ્વરજીની પ્રેરણાથી કદમગિરી તીર્થ, અને પ્રભાસપાટણનું વિશાળ જૈન મંદિર એ સર્વ ભવ્ય કળાપૂર્ણ જૈન મંદિર આ લેખકના રચેલા નીય છે.

·પર ઉત્તર ગુજરાતના ગામડાઓમાં દશમી સદીના સુંદર મંદિરે પૃથ પૃથક રથ- એ છે. કપડવણજને કુંડ અને પ્રતોલ્યા તેમજ વડનગરના તોરણ-માલ્યાની કળા અનુપમ છે. મેઢેરાનું સૂર્ય મંદિર, મંડપ અને કુંડ દશમી અગ્યારમી સદીના કળાના ભંડાર સમા છે. ગુજરાતની સુંદર કળાના વારસા રૂપ આ મહામુલી શિલ્પ સ્થાપ- ત્યની કૃતિના અનુપમ અવશેષ અહીં જોવા મળે છે. ગુજરાત સૌરાષ્ટ્રના સેમપુરા શિલ્પીઓ દેવમૂર્તિઓ તથા પ્રાણ પક્ષી આદિ મૂર્તિ વિધાન સર્જવામાં કેવા કુશળ હતા તેની મેહેરા, આબુ, કુંભારીયાજી તથા પાટણની કલાકૃતિ સાક્ષી પુરે છે. આ કૃતિ ભારતના અન્ય સ્થાપત્યની કૃતિથી અનેખી છે. મિસુર રાજ્યના અગીયારમી સદીના હયાળ રાજ્ય કુળોએ બંધાવેલ હલેબીડ, બેલુર અને સેમિનાથપુરમ તથા એરિસાના કણક, ખજુરાહે, દેવગઢની કળાના ઉત્તમ નમુનાથી પણ ચડીયાતી મેરા આબુની કળા-કૃતિઓ પ્રસંશનીય છે. તેનું મૂર્તિ વિધાન ઉચ્ચ કેટિનું છે. સિદ્ધપુરના સરસ્વતીના તીરે બાંધેલા ભવ્ય રૂદ્રમહાલયના ઉભેલા છુટક ભાગના અવશેષ પરથી તેની ભવ્યતાને ખ્યાલ આવે છે. દશમી સદીમાં આરંભેલે આ ગૌરવભર્યો અતિ ભવ્ય, કળાપર્ણ મહાપ્રાસાદ ત્રીજી પેઢીએ સંપૂર્ણ છે. તેની ફરતા રૂદ્રના કળામય ૧૧ પ્રાસાદે હતા. તેમાંના પાંચેક તે પાછળથી મસિદના રૂપમાં ફેરવાયેલા સ્પણ માલુમ પડે છે. તારંગાનું ભવ્ય જૈનમંદિર બારમી સદીનું છે. ઓગણીસમી સદીમાં શિયે પ્રેમચંદજીનું બાંધેલું અમદાવાદનું હઠીસિંહનું વિશાળ બાવન જિનાલયનું સુંદર મંદિર દર્શનીય છે. સૌરાષ્ટ્રમાં અનેક પુરાણ સ્થાપત્ય પણ ઉલ્લેખનીય છે. પ્રભાસપાટણ ક્ષેત્રના મંદિરમાં સોમનાથજીનો ઈતિહાસ પ્રસિદ્ધ મંદિરની કીર્તિ અને સમૃદ્ધિ હજાર વર્ષથી ગવાય છે. તેના લગ્ન મંદિરને નવેસરથી જીર્ણોદ્ધાર પ્રસિદ્ધ સરદાર સ્વર વલ્લભભાઈ પટેલની પ્રેરણાથી ના શ્રી જામસાહેબ અને માનનીય શ્રી ક. મા. મુનશીજીના ઉત્સાહથી ટ્રસ્ટ દ્વારા થઈ રહ્યો છે. પ્રાચીન ભવ્ય શિલ્યની અગીયારમી સદીની પ્રતિકૃતિ રૂપ આ મંદિર પચ્ચીસેક લાખ રૂ. ના ખર્ચે બંધાયું છે. તેમાં સાતેક લાખનું રૂપ નકશી કામ તથા દસેક લાખના મંડપનું કામ બાકી છે, જે ભાવિક હિન્દુ ધાર્મિક પ્રજાની ઉદારતા પર અવલંબે છે. શ્રી સોમનાથજીને ભવ્ય પ્રાસાદ ભારતના અન્ય નીજ મંદિરમાં મોટામાં મોટો ગણ શકાય તે ઉત્કૃષ્ટ પ્રકારને અગીયારમી સદીના ચાલુક્ય કાળની પદ્ધતિ છે. દેવ સ્વરૂપ, દેવી-દેવાના, કિન્નર, યક્ષ, ગંધર્વવિદ્યાધરોની મૂર્તિઓ મનુચ કદની છે. નવ મજલાનું પાબસે ફૂટ ઉંચું શિખર, ત્રણ ગેલેરીવાળો ભવ્ય મંડ તે પરની સંવરણા, કળામય વિતાન (ધુમટ)નું નકશીકામ એ સર્વ શિપની અદભૂત કુતિ છે. આ ભવ્ય મંદિરની મુલાકાતે આવનારા યુરોપ, અમેરિકા, જાપાનના વિદર મુસાફરો તથા પુરાતત્વવિદે આવી કૃતિ આ કાળમાં ઉભી થતી અને ૪ પામે છે અને પ્રશ્ન કરે છે કે “ભારતમાં આ કળાના શિલ્પીઓને ૧ ઇં* ·fi કલાસ 20 હૈયાત છે?” કળ રસિકે અને સ્થાપત્ય અભ્યાસીઓ સોમનાથજીને આ રચના જોઈ તેની કળાની પ્રસંશા કરે છે. શિલ્ય ગ્રંથના આધારે બંધાયેલ આ મહામેરૂ પ્રસાદ નું નિર્માણ આ ગ્રંથના લેખકના હસ્તે થઈ રહ્યું છે. બરડા ડુંગરના ધુમલીના મંદિરે સાતમી આઠમી સદીથી માંડી બારમી સદી સુધીના છે. પંચાળનું ત્રિનેત્રેશ્વરનું, ગાયનું, કદવારનું આદિ પ્રાચીન શેલીના છુટા છવાયા સ્થાપત્ય જીર્ણ અવસ્થામાં સૌરાષ્ટ્રમાં ઉભેલાં છે. હિન્દુ ધર્મના ચાર ધામ માનું પશ્ચિમ તીર્થ દ્વારિકાધીશનું ભવ્ય જગતમંદિર સમુદ્ર તટ પરના ઉંચા ટેકરા પર દીવાદાંડી રૂપ છે. ત્યાંના બીજા મંદિરોમાં રૂકમણિજીના મંદિરની કળાકૃતિ પ્રશ દક્ષિણ ગુજરાતના પુરાણા સ્થાપત્યોમાં ઉલ્લેખનીય ડાઈને મજબુત કળામય દુર્ગ તથા મંદિરો છે. તેના સર્જક સુપ્રસિદ્ધ હીરાધર નામે સેમપુરા શિધીની લોકકથા પ્રસિધ્ધ છે. આ હીરાધર રૂદ્રમહાલયના મહાન શિલ્પી ગંગાધરના પુત્ર પ્રાણધરના પ્રપૌત્ર હતા તેમ કહેવાય છે. રૂદ્રમહાલયના સ્થાપત્ય જોડે શિપી અને તિષીની લોક કથા પણ સંકળાયેલી છે. ગુજરાતના સ્થાપત્યોમાં કળાપૂર્ણ વા, સરોવર, આવારાઓ તથા તે યુગના યુદ્ધબળના સાક્ષીરૂપ ઉભેલા કિલ્લાઓ તથા તેના દરવાજાઓ છે. ઝીંઝુવાડા, પ્રભાસપાટણ, ડાઈ, જુનાગઢ અને ચાંપાનેરના દુર્ગે અજેય મનાતા હતા. તે સર્વ પ્રેક્ષણીય છે. દક્ષિણ ભારતના દ્રવિડ મંદિરના સ્થાપત્યો ઉત્તર ભારતની અપેક્ષાયે ભિન્ન છે. ઘણા વિશાળ વિસ્તારમાં પ્રસરેલા દ્રવીડ મંદિરોની ભવ્યતા મીસરના પુરાણા મંદિરે જેવી છે. દક્ષિણના મહારાજામાં પાંચ, ચૌલ, ચેરા અને પલ્લવ રાજ્ય-શાસક પછી ચાલુક્ય રાજ્યને ઉદય થયે. જગતના ઈતિહાસમાં લાંબામાં લાંબા કાળ સુધી કેઇ વશે શાસન કર્યું હેય તે દક્ષિણના પાંઠય વંશનું રાજય ર૬૦૦ વર્ષ સુધી ટકી રહ્યું હતું. દ્રવિડના રાજ્યકુળની ધર્મપ્રિયતાના પરિણામે ભવ્ય દ્રવિડ મહાશિના નિમણુ થયા છે. નગર, જળાશ, મંદિર અને કિલ્લાએ બંધાયા છે. આઠમી સદી પછી બૌદ્ધ ધર્મનું પતન થતાં જ શિવ વિષ્ણુ અને જન સંપ્રદાયના આચાર્યોના પ્રભાવથી ભવ્ય મંદિરે રાજયાશ્રયે ઉભા થયાં છે. મેટાં રાયે પિતાની આવકના અઢળક દ્રવ્યને દેવદ્રવ્ય ગણીને ભવ્ય નગર જેવા મંદિર બાંધવામાં પરસ્પર સ્પર્ધા કરતા હતા. અગાઉ કહ્યું તેમ દ્રવિડ લીના મંદિરની રચના ઘણું વિશાળ હોય છે. બહારના પ્રવેશદ્વાર પર ભાગ્ય નિત ગોપુરમ મૂળ મંદિરથી પણ ઉચું બાંધે છે. મંદિરના એકમાં જળાશ, ભજન મંડપ અને અન્ય દેવ દેવીઓના નાના મોટા

·----
ન
Rev. A
*
---
વિશે (મૈસુર યમ નાયુને પ્રામા ભવાપીઠ માર અને
અનોખા પ્રકારનું શિખર
પાર

·જેથી
T
દ્રવિડ મંદિરના શિખરોના બે પ્રકાર
દીપાર્ણવ

·૧૩ મંદિર હોય છે. મંદિરમાં પ્રવેશતાં જ પહેલી બજાર આવે છે. આ રીતે દ્રાવિડ મંદિરની એક નાના નગર જેવી રચના હોય છે. દક્ષિણ ભારતના દ્રાવિડ શિલ્પમાં તે યુગની મોટી મોટી ભવ્ય પ્રતિમાઓ, પુરાણની વાર્તાઓને દ, રથની વિવિધ આકૃતિઓ, છતની કેર તથા વિશાળ બાંધકામ જોતાં મન પ્રસન્ન થાય છે. પ્રવેશતાં જ મહાકાય ગોપુરમ પાંચ સાત કે બાર માળને હોય છે. દક્ષિણના કેટલાક ભાગોમાં ચારથી પાંચમી સદીના મંદિરે જીર્ણાવસ્થામાં છે. દ્રવિડના લગભગ બધા સ્થાપત્ય મોટા મોટા વિશાળ કાય સખ્ત ગ્રેનાઈટની વીસથી પચ્ચીશ ફૂટ લાંબી શિલાઓથી બાંધેલા છે પડય રાજાઓની રાજધાની મદુરામાં હતી. મદુરામાં નાયક વંશના રાજા વિશ્વનાથ નિર્માણ કરેલ મદુરાનું ભવ્ય મંદિર ઈ. સ. ૧૯૨૩ માં શરૂ કરી બાવીશ ૧ પુરૂં કરેલું છે. વિડમાં આ અનુપમ મંદિર સૌથી લાંબુ ( ૭૩૦૮૫૦ ફૂટના માપનું) છે. તેના પ્રદક્ષિણ કિલાને નવ ગેપુરમ છે. દરેક કિલ્લામાં અકેક તળવા અને ચા તથા હજાર સ્તંભને એક સભામંડપ છે. તેનું એક ગોપુરમ ૧૫ર ફૂટ ઉચું છે. શ્રીરંગમ મંદિર સર્વોતમ કળાના નમુનાનું વિષ્ણુ મંદિર છે. તેને વિજય નગ- રમના રાજાએ બંધાવેલા સાત કિલાઓ છે. બારસે સ્તને સભામંડપ ૪૬૦ ફટ લખે અને ૧૩૦ ફૂટ પહેળે છે. તેનું ગેપુરમનું અલંકરણ અજોડ છે. કાવેરી નદીના ટાપુ પર રામાનુજ સંપ્રદાયના આ મંદિરને નાના મોટા અઢાર ગોપુરમ છે. તેમાં બે તે બહુજ વિશાળ ઉલ છે. ચિદમ્બરમ-દ્રવિડના પ્રાચીન શિવ મંદિરમાં ચિદંમ્બરનું શિવાલય દર્શનીય છે. તેને એક કિલ્લે, મધ્યમાં તળાવ, તેની એક તરફ પાર્વતી મંદિર, બીજી તરફ સહસ સ્તંભ મંડપ તથા પશ્ચિમે શિવ ગર્ભગૃહ છે. સ્તની કળા બહુ સુંદર છે. તેને મૂળ ગર્ભગૃહને વંસ થયેલ છે. અહીંની વિશાળ નટરાજની સુપ્રસિદ્ધ સ્મૃતિ પાંચમી શતાબ્દિમાં કાશિમરના રાજા હીરણ્યમાં ચક્રવતિએ લંકા જીત્યા પછી સ્થાપેલ છે. વીર ચૌલ નામક રાજાએ દશમી શતાબ્દિમાં તે બંધાવ્યાનું પણ કહે વાય છે. કુભકામ સમૂહના અનેક મંદિર અને જળાશયો સુંદર કળામય છે. તાર-ચીલ રાજાની રાજધાનીના તાર નગરમાં દશમી સદીનું બૃહદીશ્વનું શિવમદિર દ્રવિડ શૈલીથી ભિન્ન છે. બસે ર ઉંચું શિખર નાગરાદિ લીને મળનું બુદ્ધ ગયાના શિખરની આકૃતિ જેવું છે. તેને પડછા પડને નથી તેવું કહેવાય છે. ત્યાંનું ગોપુરમ ૯૦ ફુટ ઉચું છે. શ્યામ પાપાને નવી એક જ પત્થરને સેળ ફૂટ લાંબે છે. મંદિરને તેર મજલા છે. ત્યાં સળગી શાહિદીનું સુબ્રહ્મણ્યમનું મંદિર છે.

·કાંજિવરમ-શિવકાંચિ-વિષ કાંચી એમ બે વિભાગમાં કાંજીવરમ તીર્થ છે. શિવ કાંચિમાં બે કિલાનું ભારે મોટું મંદિર છે. તેના ગેપુરમ પાસે ચિબરમ શિવ અને નંદીની વિશાળ સુવર્ણની મૂર્તિ છે. ત્યાં એક સરોવર છે. વિષ્ણુ કાંચિમાં વરાજે નામક વિષ્ણુનું વિશાળ મંદિર પાંચ કિલ્લાવાળું છે. અહીંના મંદિરના સંપના ખુણા પર ઝુકતા છજામાં પત્થરતા અકડા સાથે જે પથરને એક છે લટકે છે. જે મુજબ શિલ્પ કળા ચલન આક્રમણના ભયથી કાંચિ, તથા ચિદમ્બરમને શ્રીરંગમના જેવા ઉંચા કિલ્લાઓ વિજયનગરના રાજાઓએ બંધાવેલા. ત્યારથીજ મૂળ મંદિરના શિખર કરતાં ગેપુર ઉંચા બાંધવાની પ્રથા શરૂ થઈ છે, તે શિલ્પશાસ્ત્રમાં સાર દેષ યુક્ત ગણાય છે. પ-લવ રાજ્ય કુળના મહેન્દ્ર વર્માએ ઈ. સ. ૬૨૫ માં મદ્રાસથી ર૫ માઈલ કાંચીન સમુદ્ર તટ પર મામલપુરમ (મહાબલિપુરમ )માં પથરની ભેખડે કાપીને સાત વિશાળ રથ-મંદિરે કેતરાવ્યા છે. તેમાં પાંચ પાંડવોના રથ તથા વરાહ અને મહિષાસુર મર્દિની દુર્ગાના બે એમ સાત મંદિરે કંડારેલા છે. ધર્મરાજ રથમાં નસિંહની મૂર્તિ છે. ભીમ રથ બે મજલાને ૪૮૪૨૫ ના માપને છે. બીજા રાની અપેક્ષાએ આ સર્વોત્તમ વાસ્તુકળાના નમુના રૂપ છે. તિરૂવલુર-મદ્રાસથી ૩૦ માઈલ પશ્ચિમે આવેલું છે. ૯૪૦ ફૂટ લાંબા અને ૭૦૧ ફીટ પહેલા વિશાળ મંદિરમાં શિવ પાર્વતીની ભવ્ય મૂર્તિઓ છે. રામેશ્વરનું સુપ્રસિદ્ધ શિવ મંદિર ૧૧ મી શતાદિના દ્રવિડ કળાના સર્વોત્તમ નમુના રૂપ ભવ્ય વિશાળ છે. મૂળ મદિર પ૦૪૩૦ ના માપનું, બહાર છે. પાંચ કિલ્લાએ વીશ ફીટ ઉચા છે. ચાર ઉચા, ગોપુરમ છે. તેમાં અંદર બહાર શ્રીરામ ચરિત્રના અદભૂત દ. કોતરેલાં છે. બે સ્તની હારવાળી પ્રદક્ષિણાની લંબાઈ ચાર હજાર ફુટની છે, જે વીશથી ત્રીશ ફુટ પહોળી અને પચીસેક ફુટ ઉંચી છે. છત સુંદર અલંકૃત છે. સામસામા બે વિશાળ ભેમાં જુદી જુદી આકૃતિઓ મનુષ્ય કે અશ્વની પુરા કદની કરેલી છે. સમુદ્ર તટ પર ગંધમાદન પર્વત નામે ? ટાપુ પર બાધેલું આ રામેશ્વરનું મંદિર બહુ પ્રાચીન કહેવાય છે. કન્યાકુમારી, વિવેદમ, લેર આદિ મંદિરે દ્રવીડીઅન કળાના સર્વોતમ પ્રતિ- નિધિ રૂપ છે. તેમાં કામ કેટિનું ભવ્ય મૂર્તિવિધાન છે. દ્રવિડ મંદિરના પ્રદક્ષિણા માંગના સામસામા બે વિશાળ સ્ત માં હાથી ઘોડા કે મનુની પુરા કદની આકૃતિએ જોરદાર રૂપે કરેલી હોય છે. જે નજરે જોતાં જ તેની વિશાળ ભવ્ય- તાને ખ્યાલ આવે છે. તુંગભદ્રના કિનારે હેપી કિષ્કિન્ધા પાસે ઈ. સ. ૧૩૩૬ માં વિજયનગરની સ્થાપના વિદ્યારય નામે સ્થપતિ અને જ્યોતિષીના હાથે થઈ છે. તેની વિશિષ્ટ શૈલી .

·દક્ષિણ વિટથી કઈ ભિન્ન છે. ત્યાં વિપક્ષ“શિવનું. કળવું બધું મંદિર છે. ઈ. સ. ૧૫૪ર માં અમૃત રાવળે વિપૂલ સ્વામીનું મંદિર બંધાવવા માંડ્યુંપરંતુ તે પૂર્ણ ન થઇ શકયું. તેને ભવ્ય શૃંગારમય મંડપ અજોડ છે. વિશાળ વ્યાલ શાળ પ્રવેશ દ્વાર પર છે. વિજયનગર સામ્રાજ્યની એ કાળની સમૃદ્ધિ અને જાહેરજલાલી જગતમાં આશ્ચર્યમુગ્ધ કરે તેવી હતી. ત્યાં હીરાની ખાણે હતી. આ વિભવશાળી અને તેજસ્વી ત્રણ વર્ષના હિંદુ રાજાને અંત એક ખેડુત (સોની)ની સ્વરૂપવાન કન્યાના કારણે ઉભા થયેલા કલેશના પરિણામે આવ્યો. અને આસપાસના મુસ્લીમ સુલતાનોના હાથમાં આ હિન્દુ રાજ્ય આવ્યું. તુંગભદ્રા નદીના કિનારા પર ત્રણ માઈલના વિસ્તારમાં આજે વિજયનગરનાં અવશે વિપુલ પ્રમાણમાં વિરલ છેરણ પડયા છે. ત્યાં અનેક ખંડિત મંદિરે છે. ખુલ્લામાં પડેલી એકજ પાષાણથી કરેલી પચ્ચીશ ફૂટ ઉંચી પ્રચંડ ભળે સિંહજીની મૂર્તિ દર્શનીય છે.' ઉત્તર કવિડમાં વર્તમાન મસુર રાજય વિસ્તારમાં પ્રાચીન હર્યશાળ રાજ્ય કાળના અગ્યારમી બારમી સદીના ત્રણ પ્રસંશનીય મંદિરે ભારતની શિલ્પ સમૃદ્ધિના મુકુટ રૂપ છે. હયશાળ રાજાઓના પ્રસિદ્ધ શિલ્પકાર ડંકનાચાર્યે આ મંદિરનું નિર્માણ કર્યું હતું. ત્યાંની લોક કથામાં તે પ્રસિદ્ધ છે. હયાળ રાની શિલ્પ પદ્ધતિના મંદિરે દ્રવિડના અન્ય મંદિરની કૃતિથી ભિન્ન છે. આ મંદિરની કળા કૃતિનું વર્ણન એક સ્વતંત્ર પુસ્તક માગે છે. ભારતના દેવી શિલ્પીઓએ અહીં સ્વર્ગ ખડું કર્યું છે. સોનીના જેવી બારીક કારીગીરી-ઘાટવાળું કામ અહીં નજરે પડે છે. આ યશાળ રાજ્યવંશના એક પુરેપે જ પાછલા કાળમાં વિજ્યનગરના રાજયની સ્થાપના કરી હતી. સોમનાથપુરમમાં પ્રસન્ન કેશવના મંદિરના મંડપની ત્રણ દિશામાં ત્રણ ગર્ભગૃહે છે. તેમાં એકમાં પ્રસન્ન કેશવ, બીજામાં ગોપાલજી, અને ત્રીજામાં જનાર્દન સ્થાપિત છે. ત્રણે ગર્ભગૃહ પર ગણું શિખરે છે. નીચે મહાપીઠથી ઉપર સુધી કારીગીરીથી ભરપુર કોતરકામ છે. રામાયણ મહાભારત અને ભાગવતની કથા ઘટનાઓ પથરોમાં કંડારી છે. હલીમાં હોયશળેશ્વર શિવમંદિર ઉંચા ખીંચ પર છે. તેની કારીગરી વિચિત્ર છે. ત્યાં એક બાજુ નાનું કેદારેશ્વરનું કળામય શિવ- મંદિર છે. બેલુર, પ્રાચીન કાળમાં દક્ષિણનું કાશી કહેવાતું. ત્યાં ચિન્મ કેશવનું વિશાળ વિષ્ણુ મંદિર છે. તેને બે ઉત્તમ ગોપુરમ છે. ચંદ્રગિરીના એક જ પડાડ- માંથી કેરેલી કળાકૃતિરૂપ શમણ બેલગુલાની સાડ ફૂટ ઊંચી મહાકાય દિગમ્બર જેસંમતિ એક હજાર વર્ષ જુની છે. જે ટાઢ, તડકો અને વર્ષમાં આજે પણ અખંડ ઉભી છે. * આંધ્ર પ્રદેશના વિ૫રાપ આસપાસના મુસ્લીમ શાસકોના ધર્મઝનુનના કારણે બંગાળ બિહારની જેમ પૂર્ણ વરૂપે જોવા મળતાં નથી. બીપ સંપ્રદાયના વૈજ્ઞાનિક આચાર્ય નાગાર્જુનના નામથી વસેલા માઈલેના ખોદકામમાંથી અને ગુલાદિ અન્ય સ્થળેથી બાંધની અમૂલ્ય શિલ્પકૃતિઓના અવશે મળે ·છે. હાલ બંધાતા નાગાર્જુન બંધના પાણી નીચે આ વિસ્તારની અમૂલ્ય શિપ કૃતિ આવી જતી હોવાથી તેને બચાવી લેવા પ્રયત્ન ચાલી રહ્યા છે. કાશિમરમાં પાંચમી સદીનું લડવાનું મંદિર, આઠમી સદીનું માર્તડ સૂર્યનું, નવમી સદીનું અવંતીપુરનું, અને પાંડકુંડ જંબુ)નું એક વિશાળ મંદિર પ૩ ગર્ભગૃહ- વાળું છે. માતાના મંદિરની ફરતી ૭૩ દેરીઓ છે-આ બધા હિન્દુ મંદિરે ભગ્નાવશેષ છે. હિન્દુ કરતાં પાંચગણી મુસ્લીમ વસતીવાળા આ પ્રદેશમાં બીજી શી આશા રખાય ? કાશિમરની શિલ્પ પદ્ધતિ નાગરાદિ શૈલીથી ભિન્ન છે. અહીં સ્તંભ પર અને કાર પર વિકેણાકાર ઘાટના ગેબલ જેવી આકૃતિ હોય છે. સ્તંભ, કુભિ અને ઉપરના સરા (કેપીટલ)ના ઘાટ ભારતના અન્ય પ્રદેશના સ્થાપત્યથી સાવ નિરાળા છે. ગાંધાર-પેશાવરના અવશે પરથી તથા ખાસ કરી ગાંધારના મૂર્તિ વિધાન પરથી પાશ્ચાત્ય વિદ્વાને તેનું શિ૯૫ ગ્રીક કળાકૃતિના અનુકરણરૂપ માને છે. પણ આ માન્યતા ગલત છે. ગાંધાર, સરહદ પ્રાત અને કામિરની કૃતિ એક જ સરખી છે. આગળ કહ્યું તેમ કાળ બળે અને પ્રાંતિય ભેદે શિલ્પ શૈલીની આ ભિન્નતા છે, કાશિમર, ગાંધાર, પંજાબ, બંગાળ, બિહાર અને પ્રધાન હિન્દુ તીર્થધામ મથુરા, અયોધ્યા, પ્રયાગ, કાશી-બનારસ, ગયા તીર્થમાં ભારતીય શિપની પ્રાદેશિક શિલ્પરોલી ધમધતાના કારણે પૂર્ણ સ્વરૂપે આજે જોવા મળતી નથી. નેપાલ તથા હિમાલયના પાર્વતીય પ્રદેશના કેટલાક મંદિરે કાષ્ટની બનાવટના ચીની પેગોડાને મળતા છે. કેટલાક નાગરાદિ કોલીના રૂપને મળતા છે. રાધાકૃષ્ણનું નેપાલનું મંદિર, પંજાબના આધુનિક મંદિર અને હીમાલયના બદ્રીકેદારના રસ્તા પરના મંદિરે લગભગ નાગરાદિ શૈલીના છે. સરહદ પ્રાંતમાં આઠસેક વર્ષથી હિન્દુઓની અલ્પ સંખ્યાના કારણે પ્રાચીન સ્થાપની આશા રાખવી જ નિરર્થક છે. ત્યાંનું ગાંધાર શૈલીનું મૂર્તિવિધાન અજબ કટીનું હતું. તક્ષશિલાના ખેદકામમાંથી ઉચ્ચ કોટીના નમુનાએ ઈ. સ. પૂર્વેથી માંડી આઠમી નવમી શતાદિના મળે છે. બિહારના નાલંદાનું પણ તેમજ છે. બંગાળ બિહારમાં પાલવંશીય વાસ્તુકળાના અવશે દટાયલા ભૂમિમાંથી ઉપ- લબ્ધ થાય છે. ત્યાં પૂર્ણ અવસ્થાના સ્થાપત્યને અભાવ છે. બંગાળમાં મુગલ કાળ પછી વર્તમાન કાળમાં ઉભાં થયેલાં મંદિરે કેશ મુડેલા મસ્તક જેવા ઘુંમટવાળા, છત્રી સહિતની કમાનવાળા, બ્રણ શિલ્પના નમુના રૂપ છે. વાંસની ઝુંપડી કે કુબાની પ્રતિકૃતિ રૂપ આ મંદિરમાં પ્રાચીનતાનો અંશ માત્ર નથી. બુદ્ધ ગયાનું પ્રાચીન મંદિર-બિહારની પ્રાચીન કૃતિને આછો ખ્યાલ આપે છે. નાલંદાના અવશે પરથી એ પ્રદેશની શિલીની કલ્પના થઈ શકે છે. વિખ્યાત નાલંદા વિશ્વવિદ્યાલયના ખંડેરોમાંથી પ્રાચીન શિલ્પના પાષાણુ અને ·ધાતુના અમુલ્ય નમુના પ્રાપ્ત થયા છે. આ પાષાણના અવશે ખંડિત છે. પણ ધાતુના નમુના એાછા ખંડિત મળ્યા છે. નાલંદા વિદ્યા અને કળાનું પ્રખ્યાત ધામ હતું. અહીં જગતમાં અમુલ્ય ગણાતા બે અઢી હજાર વર્ષ પૂર્વેના જુના તાડપત્રોના હસ્તલિખિત અદભૂત વિદ્યા, વિજ્ઞાન, યંત્રશાસ, આયુર્વેદ, શિલ્પ, તિષ, ખગોળ, ગણિત, તત્વજ્ઞાન, ગદર્શન આદિ વિના અજોડ લાખ ચંના ઓરડાના એર ડાઓ ભરેલા હતા. ધમાં હતા અને અજ્ઞાનતાના કારણે ચૌદમી સદીમાં એ અમૂલ્ય ગ્રંથ ભંડાર એકજ ઝપાટે અગ્નિથી ભસ્મિભૂત થયે. આમ ભારતની પ્રાચીન વિદ્યા કળા અને વિજ્ઞાનના ગુઢ રહસ્યને કમભાગે નાશ થયે. સાત વર્ષના મુસ્લીમ શાસન કાળમાં હિન્દુ દેવાલને દવંસ થ; કેટલાક મજીદના રૂપમાં ફેરવાયા. કેટલાકના અવશેને ઉપયોગ મજીદ મકરબામાં થયે. આમ ધમધતાએ પ્રાચીન ભારતીય કળાને નાશ કર્યો છે. જાવા-સુમાત્ર ભારતની પૂર્વે સમુદ્રપાર હીંદી ચીન, અનામ ચંપા) તથા તેની દક્ષિણ પૂર્વમાં કડિયા, પશ્ચિમે શ્યામ (સીયામ, થાઈલેન્ડ), જાવા, સુમાત્રા વગેરે સૂર પૂર્વના અગ્નિ એશિયાના ટાપુ પ્રદેશમાં ભારતની સમુદ્ર-સાહસી, વેપાર--પ્રધાન પ્રજા દોઢ બે હજાર વર્ષથી વસેલી છે. ત્યાં હિન્દુ અને બૌધ ધર્મ પ્રસર્યો. તેના પરિણામે ત્યાંની પ્રજાના રીતરિવાજો અને ધાર્મિક ઉત્સવે ભારતીય હિંદુ ધર્મ પ્રમાણે ચાલે છે. ભારતીય પ્રજાએ ત્યાં શૈવ વૈષ્ણવ ધર્મની ભારે ઉન્નતિ કરી. એ પ્રદેશમાં હિન્દુધર્મના મોટા મોટા ભવ્ય મંદિરે ઉભા કર્યો છે. કબાડીયામાં અંકુરવટ નામનું વિશાળ મંદિર ઉંચા પ્લીંથવાળું રાજા સૂર્યવમાં બીજાએ ઈ. સ. ૧૧રપમાં બંધાવેલું છે. તેની કળામય દિવાલ પર રામાયણ મહાભારતની કથા- ઓના દ્રશ્યો કેતર્યો છે. આ મંદિરના તળની રચના આગળ કહેલા સિદ્ધપુરના રાજપ્રાસાદ જેવી છે. જે રાણકપુરના ચતુર્મુખ જૈન મંદિરને મળતી છે. અફઘાની- સ્થાનના પહાડે તથા જંગલોમાં બૌધ ધર્મની વિશાળ મૂર્તિઓ મળે છે. એક પહાડની ઉભી સીધી ભેખડમાંથી ૨૦૦ ફુટ ઉંચી ઉભી બૌધ મૂર્તિ કેરેલી છે. અમેરિકાના મેકસીકેમાં ભારતની મથે જાતિના લેકે જઈ વસેલા. શિલ્પાચાર્ય મયની શિલ્પકળામાં કુશળ શિલ્પીએ અમેરિકાના મેક્ષિકોમાં જઈને વસ્યા અને ત્યાં મંદિરો બાંધ્યા છે. આજે પણ મેકસીકને જ અમેરિકાના સૌથી કુશળ એંજીનીયર ગણાય છે. મુસ્લીમ શાસકે અને ભારતીય શિ૯૫ -મુસ્લીમ શાસકેએ તેરમી ચૌદમી સદી પછી કેટલાક શહેર વસાવી ભારતની સુપ્રસિદ્ધ રાજપુત શેલીના રાજમહેલે અને મકાન, દરગાહ, મકરબાએ બંધાવ્યા છે. ભારતીય શિલ્પીઓ મકાન બાંધ- નીમાં અને તેની સુંદર સજાવટ કરવામાં એશિયામાં કોટ અજોડ ગણાતા હતા. લક્ષમીના લોભે આ દેશપર ચઢી આવેલા પરદેશી બાદશાહ અહીંથી અઢળક લુંટના દ્રવ્ય-ઝવેરાત કે ભારતીય શિલ્પીઓને પણ સાથે લઈ ગયા અને સુંદર મકાને ·૫૮, બંધાવી, એ દેશના શહેરેને અલંકૃત કર્યા છે. આમ, ભારતીય શિલ્પ-સ્થાપત્યને પરદેશમાં પ્રચાર થયે છે મુસ્લીમ શાસકોએ પિતાના શાસન કાળમાં ઉભા કરેલા સ્થાપના વર્ણન વિવેચન માટે એક જુદો જ લેખ આપ જોઈએ. આ શાસ કેએ પણ કળાને પિષણ આપ્યું છે તે આપણે ભુલવું ન જોઈએ તાજમહાલ તેની આસપાસની સુંદરતાના કારણે, દક્ષિણને બિજાપુરને વિરાટ ઘુમટ અવાજના પ્રત્યા- ઘાતની ખુબીના કારણે પ્રસંશનીય છે. દીલ્હી-આગ્રા-ફતેહપુર-સીક્રી-લખનૌ-માંડવ ગઢ-અમદાવાદ ચાંપાનેર આદિ શહેરે મુસ્લિમ બાદશાહે કે, સુલતાનેએ પિતાની રીતે બંધાવ્યા છે તથા મરજી, મકરબા, રાજમહેલો, દિવાનેઆમ, દીવાનેખાસ, દરગાહ વગેરે સ્થાપત્ય કિલ્લાઓ આદિ રાજપુત શિલ્પા શેલી પ્રમાણે બંધાવ્યા છે. માંડવગઢનું સ્થાપત્ય ખુરાસાન શૈલીની પ્રતિકૃતિ છે. એકંદરે મુસ્લીમ સ્થાપત્ય પણ પ્રસંશનીય છે. ભારતીય શિલ્પી. ભારતના પૃથક પૃથક ભાગના હિન્દુ શિ શેલીના સ્થાપત્યના વિહંગાવકન પરથી ભારતીય સ્થાપત્યને વિકાસ, તેનું નિર્માણ, તથા તેના પ્રકારને સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવી શકે છે ભારતીય કળા અધિક મૌલિક, અધિક વૈવિધ્યપૂર્ણ છે. તેના પ્રકારમાં પણ નિત્ય નવીન ચિગ્ય છે તેવું અન્યત્ર ભાગ્યે જ જોવા મળે છે ભા૨તીય શિલ્પ સ્થાપત્ય આજ પણ જીવતી જાગતી કળા છે યુરોપીયન શિલ્પીઓ સાથે ભારતીય શિલ્પીઓની તુલના કરતા કહેવું પડે છે કે ભારતીય શિપીનું લક્ષણ પિતાની કૃતિમાં કેવળ ભાવના ઉતારવાનું છે. યુપીય શિલ્પી તાદ્રશ્યતાનું નિરૂપણ… અનુકરણ કરે છે, જ્યારે ભારતીય શિલ્પીઓએ પિતાની કૃતિમા પૃથ્થકરણીય ભાવના રેડવાનું કઠીન કાર્ય કર્યું છે. ભારતીય અને પાશ્ચાત્ય શિપુિઓની મૂર્તિ વિધાનનું એક જ ઉદાહરણ લઈએ અનેક કવિઓએ ચીની પ્રકૃતિ-વિકૃતિના ગુણ ગાન ગાયા છે તેના સૌદર્યનું પાન કરવનાર ભવભૂતિ અને કાલિદાસ જેવા મહાન કવિઓએ તેના રૂપ ગુણની શાશ્વત ગાથા ગાઈ છે. તેની પ્રકૃતિથી રિઝેલા ભારતીય શિડપીઓએ સ્ત્રી=સૌદર્યને માતૃત્વભાવે પ્રદર્શિત કરી છે. જ્યારે યુપીય શિપીએ વાસનાના ફળ રૂપે તેને કંડારી છે ભારતીય ગૌરવપૂર્ણ કળા ગુપ્ત કાળ પછી, નવમીથી રમી શતાબ્દિ સુધી ખૂબ તેજથી ' જળી છે તે પૈકીના ધર્મો ધતાના કાળમાં આ કળા ખૂબ રૂપાઈ. ના અંકમ થયાં કર્યો. સોમનાથ, થાણેશ્વર, કેનેજ કાશી, મથુરા, નાલંદા, અધ્યા વગર ઉત્તર ભારતના કળા ધામ પર દુર્ભાગ્યના ચક્ર ફરી વળ્યા. ચારે બાજુ ધમાં ધતાની કુહાડાના પ્રહારે થયાઆમ છતાં પણ ભારતીય કળા- સંસ્કૃતિ જીવિત રહી છે. તેના પાયા હલાવી શકાય નથી તેના રહ્યા સલ્લા ·i અર્ધશે પણ ગૌરપૂર્ણ છે. એક એ વિશે દેખને પણ આજે વિદેશી કળા પાર્વજુએ આશ્ચર્યમુગ્ધ બને છે. ભારતીય શિલ્પઓએ ભારતીય જીવન દર્શન અને સંસ્કૃતિને પિતાનું સર્વોત્તમ લક્ષ માનીને રાષ્ટ્રના પવિત્ર સ્થાને પસંદ કરીને ત્યાં પિતાનું જીવન વિતાવી વિશ્વની શિલ્પ. કળાના ઈતિહાસમાં અદ્વિતિય વિશાળ શ્રવને નિમણે કર્યો છે. જે જોતાં જ સૌ કેઈ આશ્ચર્ય મુગ્ધ બને છે. ભારતીય શિલ્પકાએ પહાના દુધિયા, અગીયા, રતુંબડા, શ્યામ, રેતાળવા કે ચુનાળા પત્થરની દીર્ઘકાયશિલાઓ ખાદી કાઢીને ભૂખ અને તરસની પણું પરવા કર્યા વગર પૈતાનાં ધમની મહત્તમ ભાવને રાષ્ટ્રનાં ચરણોપર ધરી છે. અને જનતા જનાર્દન અને ધર્મ-સંસ્કૃતિનાં પ્રતિકનું પ્રસ્થાપન કર્યું છે. જેના પર્ણ. શંખનાદે વડે પિતાના શિલ્પકારની અક્ષય કીર્તિને ચતુર્દિશ ફેલાવી છે. જગતે આવા શિલ્પીઓની અજબ સ્થાપત્ય કળાનાં કારણે ભારતને અજર અમર પદે સ્થાપેલ છે. આવા પુણ્યવાન શિલ્પીઓને કોટી કોટી ધન્યવાદ ઘટે છે. ગત ના. સામાન્ય રીતે માણસને અંગત ધ આપતાં સંકોચ થાય છે. કેમકે કેટલાક વાચકને તેમાં આત્મશ્લાઘાની ગંધ આવે છે. તેથી આ ધ લખતાં હું પણ સંકોચ અનુભવું છું. તેથી એ વિષે મન જ સેવવા મારે ઈરાદે હતે પણ કેટલાક વડીલ મિત્ર તથા શુઓને આગ્રહ હતો કે આવી નધિ દ્વારા જીણા વાચકને પ્રેરણા તથા દોરવણી મળે છે. માટે નિસંકેચ અંગત નેંધ અહીં આપવાના તેમના દબાણને વશ થઈ આ ધ અહીં આપું છું. જે માટે સુ વાચકે ક્ષમા કરો એવી આશા છે. શિલ્પ-૨થાપત્ય અમારે શપરંપરાને કૌટુંબિક વ્યવસાય છે. બાળવયે વધુ અંગ્રેજી વિદ્યાભ્યાસની મહેચ્છા હતી. પણે કુટુંબના આર્થિક કારણે આડે આવ્યા અને ત્રણ અંગ્રેજી ધોરણેથી વધુ અભ્યાસ થઈ શકશે નહિમારા સદગત વડીલ, બંધુ ભાઈશંકરભાઈનાં હાથ તળે હું શિલ્પ વ્યવસાયમાં જોડાયે , અને ક્રમશઃ શિ૯૫ક હાથ બેસતું ગયું. માણસ વિધિના હાથનું પ્રાદું જ છે. વ્યવસાયમાં, જોડાયા પછી સમયે મળે ઘરનાં જુની પટારામાં પડેલાં પેલાં બહાર કાઢી અંદર. બાંધેલા શિલ્પસંગ્રહની હસ્ત લિખિત પિથી ઓળયાંનેના કાગળ, પૂર્વજોએ, કરેલા બાંધામના નકશા એ સર્વ ઉઘાડીને હું તો આ પિથી વાંચતા કઈ કઈ પથામાં જુની ગુજરાતી ભાષામાં કરેલા અનુવાદ પૂર્ણ ક સાથે આપેલ હતો તે યાનથી વાંચો. દિવસે શિલ્પકમના ધધાપર જ. તેથી, રાત્રે આ ગ્રંથવાંચન શરૂ કર્યું. સૌ પ્રથમ શિલ્પન પ્રાથમિક ગણિતને “આયતત્વ. નામે ના ગ્રંથ પિતાએ મુખપાઠ કરો. કેરાજ મુખપાઠ કર્યું ત્યાર બાદ પ્રાસાદમંડનના અધ્યાયં મુખપાઠ કર્યો. આ બધું હું કડકડાટ મોઢ બેલી જ. 15 જન્મ ·વળી તેમાં બતાવેલા ગણિત તથા અન્ય વિષયની સક્રિય સમજ માટે આલેખન (ડ્રોઇગ) પણ કરતે. અમારા શિલ્પસંગ્રહના કેટલાક ગ્રંથોની નકલો મેં જાતે કરવા માંડી. આયતત્વ તથા કેશરાજ જેવા ગ્રંથના અનુવાદ પેનસીલથી જુદી નેટબુકમાં ઉતારતે. એથી તે સવિશેષ સમજાતા હતા. જ્યાં જ્યાં વડીલોની સહાય જરૂરી લાગતી ત્યાં તેમની પાસેથી એ વિષય પુરે સમજી લેતે. અને કુટુંબમાં ચાર ભાઈઓમાં હું સૌથી નાનો હેવાથી આ કુળ પરંપરાની વિદ્યા બરાબર જળવાઈ રહેશે એ જોઈ કુટુંબના સૌ વડીલને સંતેષ થતું. શિલ્પ શાસ્ત્રના સંસ્કૃત ગ્રંથ ગુજરાતી અનુવાદ સાથે પ્રગટ થાય તે સામાન્ય શિલ્પી પણ તે સમજી શકે એવા વિચાર મનમાં ઉડતા હતા. શિલ્પનું સક્રિય જ્ઞાન તે દિવસે કામ પર હોઉં ત્યારે વડીલે દ્વારા મળતું હતું. રાત્રે બેસી ગુજરાતી અનુવાદ કરવા પ્રયતન કરતે. અનુવાદ કરવા કઠણ છે. છતાં દઢ સંકલ્પ કરીને તે કામ હાથમાં લીધું. વિ. સં. ૧૭૩માં પ્રાસાદ મંડનને અનુવાદને પ્રારંભ કર્યો. જુની હસ્તલિખિત પ્રતેમાંના અપૂણે અનુવાદ પુરા કરતે. તેમાં મુશ્કેલી તે ઘણી આવતી. શબ્દ- ભાષામાં તેમજ ક્રિયામાં મેળ બેસે તે જ એ અનુવાદ સામાન્ય શિલ્પી વર્ગને ઉપયોગી થાય. તેથી મનમાં ભાંજગડો ઉઠતી. મુંઝવણે થતી. આમાં પૂર્વ જ વડીલના દેરેલા નકથા કઈવાર મદદરૂપ થતા. આમ શિલ્પકર્મ તથા શિ૯૫ગ્રંથેના વાચન સાથે મારા અભ્યાસનું ગાડું પ્રગતિ કરતું ગયું. વિ. સં. ૧૯૭૫-૭૬-૭૭ દરમ્યાન કામકાજ અર્થે મુંબઈમાં ત્રણેક વર્ષ રહ્યો. તે વેળા મારે આ જ્ઞાન-પ્રાપ્તિને હેતુ સફળ થવાની આશા બંધાઈ જેકે તે સમયે બહુ સફળતા મળતી નહિં ત્યારે હું નિરાશ થતો. પણ વિધિને હજુ મારી કસોટી કરવાની બાકી હતી. વિ. સં. ૧૯૭૯માં તબીયતના કારણે મારા વ. બંધુ રેવાશંકર ભાઈ પાસે હું એકાદ વર્ષ ખંભાત રહ્યો. અને પ્રારબ્ધ-ગે અંબાજી-કુંભારીયા- છના જૈન મંદિરનું જીર્ણોદ્ધારકામ મને સુપ્રત થયુ. તે સમયે મારી બહારની શિલ્પસ્થા પત્યના ધંધા અંગેની યાત્રા શરૂ થઈ નહોતી. તેથી કુંભારીયાજીમાં જે પાંચેક વર્ષ હું રહ્યો તે દરમ્યાન સ્થિરતા તથા શાન્તિને લીધે મારા અનુવાદના કાર્યને વેગ મળે. વળી ક્ષીરાણુંવ” તથા “દીપાવ” જેવા અઘરા ના સંશોધનનું કાર્ય પણ મેં હાથમાં લીધું. રૂપમંડન, વાસ્તુમજરી, વાસ્તુસારના અનુવાદ મેં અહીં જ કર્યા. અલબત્ત સંસ્કૃત ભાષાના મારા મર્યાદિત જ્ઞાનને લીધે આ સર્વ સાહિત્યનું ટાંચણ હું પિનસીલથી જ કરતા હતા. દરમ્યાન કૌટુંબિક આર્થિક સ્થિતિ પણ સુધરવા લાગી. આપણા શિપમાં અશુદ્ધિ ઘણું છે. કેટલાક શબ્દોનું મૂળ શોધી તેની વ્યાકરણ શુદ્ધિનું કામ વિદ્વાનોને પણ કઠણ લાગે છે. પારિભાષિક શબ્દમાં તે મોટા મહા મહેપાધ્યાયને પણ સુઝ પડતી નથી. સારા ગ્રંથોની પ્રાપ્તિ માટે પ્રયત્ન ચાલુ જ હતા. મુંબઈ ઑયલ એશિયાટીક સોસાયટીની લાઈબ્રેરીના એક ચોપડામાં વૃક્ષાર્ણવ” ગ્રંથના કેટલાક અધ્યાયે જેયા. આ ગ્રંથ કંઇ સામાન્ય નથી. તેમાં tk ·ܝܝܙ I સાંઘાર સહપ્રાસાદ, રૂદ્રમહાલ તથા મેટા ચતુર્મુખમાસાના યમનિયમ આપેલા છે. તેમાં ઉંડા ઉતર્યા સિવાય આ ગ્રંથ સામાન્ય રીતે એકદમ સમજાય તેવું નથી આવા મહાગ્રંશે હજુ લગણ ક્યાંય સંપૂર્ણ જવામાં આવતા નથી. મને પણ તેને પ્રદરસેંહ કલેકજ પ્રાપ્ત થયા છે. વિ. સં. ૧૮૭ થી ૯૧ ના કબગિરિના મારા વાસ દરમ્યાન આ સર્વ ના અનુવાદના ટાંચણમાં થોડા સુધારા વધારા કરીને મેં પાકા લખી નાંખ્યા. ', મારા સદગત વ મિત્ર શ્રી જગન્નાથ અંબારામના “નૃહદ શિલ્પશાના ચામાં રહેલી અશુદ્ધિઓ જોઈ મને દુઃખ થયું. વ્યાકરણ શુદ્ધિ વિના ગ્રંથનું કાશન નજ કરવું એ નિશ્ચય દઢ થશે. મારા વૃદ્ધ પરમ મિત્ર સ્વ. શ્રી. નર્મદાશંકરભાઈએ વ્યાકરણ શુદ્ધિ સાથે “શિલ્પ નાકર” નામે,દળદાર ગ્રંથ મકટાર્યો તે જોઈ મને ખૂળ હર્ષ કર્યો. તેમના આ કાર્યમાં મેં પણ બની સહાય કરી હતી. પાંચેક વર્ષ પર જયપુરના મારા પરમ સનેહી વિદ્વાન મિત્ર મંડિત શ્રી ભગવાનદાસજી જૈન “પ્રાસાદમંડન’ ગ્રંથની ચર્ચા કરવા માટે જ મારે ત્યાં પ્રભાસ- પાટણ પધારેલા, તે વેળા મારા ચ ની પોથીઓનું, દફતર જોઇને તેમને ભારે આશ્ચર્ય થયું. અને “તમે તૈયાર કરેલા આ સર્વ સાહિત્યનું પ્રકાશન કેમ કરતા નથી?” એ પ્રશ્ન કર્યોમેં તેમને વ્યાકરણ શુદ્ધિના પ્રશ્નની મારી મુંઝવણ જણાવી. ત્યારે તેમણે તે કામ સડ માથે લીધું. આમ વ્યાકરણ શુદ્ધિના પ્રશ્નના ઉકેલથી મારા ઉત્સાહને વેગ મળે. જોતિય, આયુર્વેદના તથા શિલ્પના ઘેમાં વ્યાકરણ દેવ બહુ જોવામાં આવે છે. અતિવ્યસ્ત દશામાં પડેલા પ્રાચીન શિલ્પગ્રથનું સ ધન સળી સદીમાં સમર્થ શિલ્પી મંડને કર્યું છે. વિશ્વમાં પ્રતિ “ક્ષીરાણુંવ” ગ્રંથમાં એક વિષયના અધ્યાયમાં બીજો વિષય ચલો છે. વળી ત્રીજે સ્થળે તે તે સાવ અપૂર્ણ છે. કેટલાક અધ્યના ભાવાર્થની જ ભલભલા વિદ્વાનોને પ સમજ પડતી નથી. લહીયાઓએ હસ્તલિખિત પ્રતમાં પરંપરાની ભૂલનું પુનરાવર્તન સાથે ઉમેરાજ કર્યો છે. સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાત, રાજસ્થાનમાંથી મળેલી પ્રતિમાં આ સર્વ વસ્તુને મને જાત અનુભવ છે. 9. દીપા “ક્ષીરાણું” ગ્રંથનું સંશોધન કરી ક્રમબધ્ધ સુત્રમાં મૂકવાને મારે પ્રયત્ન કંઇક અંશે સફળ થેયે ઈ મને આનંદ થાય છે. તે વાંચ્યા પછી જ તેની ખરી કદર તે વિદ્વાન વાચક કરી શકશે. આ કાર્ણ થનું પણ તેમજ હતું. તેને પ્રથમ અધ્યાય તેમાં મળતું નથી. બીજાથી ચૌદમ સુધીના અધ્યા જ મળે છે. અને તે પછીના અધ્યાયે તે અમારા શિલ્પીઓના ગ્રંથ સંગ્રહમાં પણ મળતા નથી. આ સ્થિતિમાં આ ગ્રંથના સંશોધનનું કામ મેં માથે લીધું. શિલ્પ શાસ્ત્રના ગણિતના મૂળવાળે ઉપથ “આયતત્વદીપાર્ણવને પ્રથમ અધ્યાય જ છે. પ્રથમના ચૌદ અધ્યા સિવાય બાકીના ૧૩ અધ્યાય અન્ય ની પિથીમાંથી પ્રાપ્ત થયા. આ સર્વ અધ્યાયને સંગ્રહિત કરી “દીપાવ” ઇંધ બની શકે ૬ ·તેટલે સમૃદ્ધ કરી ગુજરાતી ભાષા ટીકા સાથે પ્રકટ કરવા નિર્ણય કર્યો. આમ આ પ્રસ્તુત ગ્રંથ પ્રકાશનને મારે આ પ્રથમ પ્રયત્ન ઈશ્વરકૃપાથી સફળ થતું જોઈ મને હર્ષ થાય છે. અન્ય કેટલાક-ક્ષીરાર્ણવ, વૃક્ષાર્ણવ, મયાર્ણવ, જયગ્રંથ, અપરાજીત, સૂત્રસંતાન આદિ ગુરુશિષ્યના સંવાદરૂપ વિશ્વકર્મા પ્રણિત મહાગ્રંથે લાખ લાખ શ્લોકના કહેવાય છે. આ શિલ્પગ્રંથોમાં યંગ, નૃત્ય, વાઘ, સ્વર, ચિત્ર, કાવ્ય, છંદ આદિ કળાના પણ વિધાન કરેલ છે. આ ૨૩૯ અધ્યાયને દસેકહજાર કને મહાગ્રંથ અપરાજિત ઉપલબ્ધ છે. ગ્રંથને ભાવાનુવાદ તથા પ્રત્યેક અંગની ટીકા સાથે અન્ય બેના મતભેદની નોંધ પણ આપવી જોઈએ. પ્રત્યેક વિષયને મર્મ પણ સમજાવે જોઇએ. એકલા ગ્રંથવાચનથી અગર ટીકાથી અર્થ સરતો નથી. પરંતુ ક્રિયાત્મક (પ્રેકટીકલ) જ્ઞાનના મમ આપવાથી જ ગ્રંથ સંપૂર્ણ બને છે. તે સાથે કેઠાઓ, નકશા, તથા ચિત્ર પણ આપવા જોઈએ. અહીં આ સર્વ સાથે વિષયને સ્પષ્ટ કરવા માટે ગ્રંથના બન્યા તેટલા અવતરણ રેફરન્સીઝ) પણ આપ્યાં છે. જેની વિદ્વાન વાચકે દર કરશે એવી આશા છે. ક્ષમા યાચના: એક વિદ્વાન કહે છે કે કવિની જીભમાં અને શિલ્પીના હાથમાં સરસ્વતી વસે છે. શિલ્પીની વાણ-ભાષામાં અશુદ્ધિ-વ્યાકરણની ત્રુટીઓ સહજે હેય છે. તે વધુ ધ્યાનમાં લઈ સુજ્ઞ વાચકે આ ગ્રંથની વ્યાકરણાદિ દેની રહી જવા પામેલી અશુદ્ધિ પ્રત્યે ઉપેક્ષા બતાવી ગ્રંથને મૂળ અર્થભાવજ ગ્રહણ કરશે એવી આશા છે. અલબ અહીં બની શકે તેટલી વ્યાકરણ શુદ્ધિનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યું છે. છતાં પણ છેવટ તો આ શિલ્પીઓની ભાષાને ગ્રંથ છે. તેથી સહજ અશુદ્ધિ રહેજ. તિષ, તંત્ર આદિ ગ્રંથમાં પણ એજ વસ્તુ જોવામાં આવે છે. એક વિદ્વાન ज्यातिपे तंत्रशास्त्रे च विवादे वैद्यशिल्पके । अर्थ मात्र तु गृहणीयान्नात्र शब्द विचारयेत् ॥ તિષ, તંત્રશાસ્ત્ર, વિવાદગ્રંથ, આયુર્વેદ અને શિલ્પગ્રંથમાં તેની ભાષાના શબ્દને બહુ વિચાર ન કરતાં તેના અર્થને ગ્રહણ કર. આથી સુજ્ઞ વાચકને હંસવૃતિથી આ ગ્રંથ વાંચવા વિનતિ છે. જે કંઈ ક્ષતિ જણાય તે પ્રત્યે લક્ષ ખેંચવાથી બીજી આવૃતિમાં તેને સહર્ષ સ્વીકાર થશે. આભાર દર્શન વડોદરાના સ્વ. મહારાજા સયાજીરાવના લક્ષ્મીવિલાસ પેલેસના શિપી તેમજ ભાવનગર દાદાસાહેબના વિશાળ જૈન મંદિરના તથા અન્ય ગુજરાત સૌરાષ્ટ્રના જૈન મંદિરના નિર્માતા મારા પિતાશ્રીના કાકાશ્રી પ. પૂ. કલાસવાસી પ્રાણજીવન જેઠારામના ચરણે ઍમી શિલ્પશાસ્ત્રના અભ્યાસને મેં પ્રારંભ કર્યો. અને તેમણે ·એ ક્ષેત્રમાં રસ જાગૃત કર્યો. તેમના સણનો અહીં ઉલ્લેખ કરતાં મને હર્ષ થાય છે, પંચાળના ત્રિનેત્રેશ્વર (તરણેતર) મહા શિલ્પપ્રાસાદ તથા અન્ય ઉત્કૃષ્ટ સથાપત્યના નિમાંતા મારા કલાસવાસી પરમ પૂજ્ય પિતાશ્રીઓ તથા મુંબઈ પાંજરાપોળનું ભવ્ય જૈન મંદિર તથા સૌરાષ્ટ્રના અન્ય જૈન મંદિરના સ્થપતિ સ્વર્ગથ વડીલ- બં, ભાઈશંકરભાઈએ મૂળથી જ શિલ્ય વિદ્યાના જે સંસ્કાર સીંચ્યા છે તેમનું ઋણ તે મારાથી વાળી શકાય તેમ નથી. તેમજ સ્વ. વડીલ બંધુ બકલાલભાઈએ આ ગ્રંથની પ્રાથમિક ચર્ચાળા આપેલા કેટલાંક સલાહ-સૂચન માર્ગદર્શક બન્યાં છે તે માટે તેમને ઉપકૃત છું. ઉપરાંત આ ગ્રંથ પ્રકાશનના દુર્ધટ કામમાં ૧. બંધુ રેવાશંકરભાઈએ પિતાના વિજ્ઞાન તથા ભક્તિના પચીસેક ગ્રંથોના લેખન પ્રકાશનના દીર્ધ અનુભવને લાભ આપી મારે આ ગ્રંથ-પ્રકાશનનું કાર્ય સરળ, સુઘડ, ક્રમબદ્ધ કરી આપ્યું છે. અને સીત્તેર વર્ષની વય છતાં પ્રકાશનના સર્વ કામને જે ઉપાડી લઈ મને નચિંત કર્યો છે. તેમની પ્રત તથા થમ વિના આટલે વહેલે આ ગ્રંથ પ્રગટ થઈ શકત નહિં. આ સર્વ વડીલોના ત્રણ સ્વીવારની નોંધ લેતાં મને હર્ષ થાય છે. તેમના શુભાશીર્વાદની કૃપાવર્ષા ગ્રદા મારા પર થતી રહે એવી જગનિયંતા શ્રીહરિ પાસે મારી નગ્ન યાચના છે. સૌરાષ્ટ્ર સંયુક્ત રાજ્યના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ સાહેબ અને સોમનાથ ટ્રસ્ટના માનદ મુખ્ય સંચાલક નામદાર જામસાહેબ સર દિગવિજયસિંહજી બહાદુરે સેમિનાથ ટ્રસ્ટના ચિરમેન તરીકે શ્રી સોમનાથના ગગનચુંબી શિવાલય-મહામેરૂાસાદની રચના દર મ્યાન મારા પ્રત્યે અપૂર્વ કૃપા-સદ્દભાવ દર્શાવી સ્વજન જે ગણી વારંવાર જે ઉત્સાહ પ્રેર્યો છે તે માટે હું તેમને સદાને ઋણી છું. તેમણે આ ગ્રંથ-દીપાછુંs' ની રચના થતી જાણ હર્ષ પ્રદર્શિત કરી સદા ઉત્સાહિત કર્યો છે અને આ ગ્રંથ પર શુભાશીર્વાદાત્મક બે શબ્દો લખી આપવા કૃપા કરી છે તે માટે હું તેમને ઋણું છું. ઉપરાંત આ કાર્યમાં મારા શુભેચ્છક માર્ગદર્શક સન્મિત્ર શ્રીમાન પ્રભુદાસ- ભાઈ હ. એમાણી સાહેબને પણ હું ઉપકૃત છું. પ. પૂ. જગતગુરૂ ૧૦૦૮ શ્રી દ્વારકાપીઠાધીશ્વર શંકરાચાર્યજી સ્વામીશ્રી અનિવ સચ્ચિદાનંદતીર્થજી મહારાજે દીપાર્ણવ ગ્રંથ અંગે પાઠવેલા શુભાશીર્વાદ બદલ હું તેમને પરમ ઉપકૃત છે. તેમજ જૈનાચાર્ય શ્રીમદ વિજયસૂરીશ્વરજી મહારાજ સાહેબે દીપાર્ણવ બંધની ઉપયુકતતા સાથે દર્શાવેલી શુભાશિષ માટે હું અંતરથી ઉપકાર માનું છું. આ ગ્રંથને આમુખ ગુર્જર સાહિત્યમાં અમિતા પ્રકટાવનાર, અનેક સમ પુસ્તક દ્વારા ગુજરાતનું ગૌરવ વધારનાર, ઉત્તર પ્રદેશના ભૂતપૂર્વ ગવર્નર, શ્રીમાન કનૈયાલાલ મા. મુનશીજીએ મારા પરના પ્રેમભર્યો સદભાવના કારણે લખી આપવા વચન આપ્યું હતું. તે તેમણે ત્વરિત લખી મેકલી જે ઉત્સાહ પ્રેર્યો છે તેમનું જ ભૂલી શકાય તેમ નથી. આ ગ્રંથ પ્રકાશન માટે પ્રોત્સાહન આપી વ્યાકરનું શુદ્ધિ ઉપરાંત પ્રુફ તપાસી ·ન છેવટ શુદ્ધિપત્રક લખી દેવા માટે જયપુર નિવાસી વિદ્વાન પંડિતજી શ્રી ભગવાન દાસભાઈ જેને જે શ્રમ લીધે છે તે માટે તેમને હૃદયપૂર્વક ઉપકાર માનું છું. ભારત સરકારના પુરાતત્વ ખાતાના મે. ડિરેકટર જંનરલે શિલ્પ સ્થાપત્યના આવા પ્રાચીન ગ્રંથના પ્રકાશન કાર્યમાં ઉત્સાહ બતાવી હિંદ સરકારનું લક્ષ્ય દેરી આ ગ્રંથ પ્રકાશનના ઉત્તેજનાથે રૂ. ચાર હજારની ગ્રાંટ મેળવી આપવા બદલ તેમને તેમજ વડી સરકારના સાયન્ટીફીક રીસર્ચ એન્ડ કલ્ચરલ અફેર્સ ખાતાને આસિ એજયુકેશનલ એડવાઈઝરનો પણ ઉપકૃત છે કાશી બનારસ હિંદુ યુનીવર્સીટીના પ્રાચ્ય વિદ્યાના અધ્યક્ષ શ્રી વાસુદેવ શરણ અગ્રવાલજી શિલ્પ સ્થાપત્યના પ્રાચીન સાહિત્યમાં ઉડે રસ ધરાવે છે. તેમણે આં દિપાર્ણવ ગ્રંથ વાંચી હર્ષ પામી જે માર્ગદર્શક ભૂમિકા સાથે શુભાશીર્વાદ મેક છે તે માટે હું તેમને કણ છું. ઉપરાંત પુરાતત્વ ખાતાના ટેમ્પલ સર્વે પ્રોજેકટનાં સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ શ્રી કૃષ્ણદેવજીએ મારા પ્રત્યે જે સદભાવ બતાવી આ કાર્યમાં સાથ ઈગ્રંથ વિષે જે સહાનુભૂતિપૂર્ણ શબ્દ લખી મોકલ્યા છે તે બદલ તેમને હદય- પૂર્વક આભાર માનું છું. સંસ્કૃત સાહિત્યના રસન્ન પાલીતાણાના જજ ડે. ભાનુશંકર ભાઈ આચાર્યની જોડેની ચર્ચા પણ માર્ગદર્શક બની છે તેની સહય નોંધ લઉં છું. આ ગ્રંથમાં છાઁહ જેટલા ચિત્ર, નકશા, કેઠા ઈઆપેલા છે. તે અવકાશના સમયે એમ મેં તયાર કર્યો છે. પણ બહારગામની મારી શિપકાના ધંધા અંગેની યાત્રાના લીધે મને પુરે સમય નહિં મળ હેવાથી રૂપકામના સૌરાષ્ટ્ર-ગુજરાતના પ્રખ્યાત યુવાન શિલ્પી પ્રાંગધ્રા નિવાસી શ્રી ચંદુલાલ ભગવાનજીએ કેટલાક ચિત્રો તેયાર કરી આપેલ છે તેને સહર્ષ ઉલ્લેખ સાથે ઉપકાર માનું છું. ઉપરાંત અન્ય કેટલા આલેખને દોરવામાં મારા ભાણેજ ચિ. ભગવાનજી મગનલાલ પણ મને ખૂબ મદદગાર થયેલ છે તેની સહ નોધ લઉં છું. પ્રેમાળ વડીલ જે સ્વજનભાવ દર્શાવનાર શુભેચ્છક મિત્ર અને છાપકામની અનેક ગુંચ ઉકેલી આપી આ ગ્રંથ પ્રકાશનનું કામ સરળ કરી આપનાર ભાવ નગર સમાચાર પ્રેસના માલેક શ્રી જયંતીલાલભાઈને મારા પર પરમ ઉપકાર થયો છે જેની હું સહર્ષ નોંધ લઉં છું. તેમજ તેમના પ્રેસ-કામદારેએ પણ પ્રકાશનની ક્રાળજી રાખી બનતું સુધર્ડ કામ કરી આપ્યું છે તે માટે ધન્યવાદ ઘટે છે. તેમજ આ ગ્રંથને ઉત્તર ભાગ અપના છાપખાનામા શ્રી ચંદુભાઈએ વરિત છાપી આપવા બદલ તેમને તેમજ તેમના પ્રેસ-કામદારોને ધન્યવાદ ઘટે છે. વળી આ ગ્રંથમાં છાપેલા સર્વ લાઇન બ્લોક તથા હાફનફેટે છેક રાજકેટના રૂપમ બ્લેક મકર્સ થી નાબુભાઈએ કાળજીથી ત્વરિત તેયાર કરી આપ મને આભારે કર્યું -સર્વે સુખિનઃ સંતુ, સર્વે સંતુ નિરામયા સર્વે ભદ્રાણિ પશ્યતુ, મા કાશ્વ૬ દુખ આખુથાત્ ા ઈતિશુભ. વિ. સં. ર૦૧૬ના આધિન વિજ્યાદશમી ગુરૂવાર તા. ર૯–૧૯૬૦ શિલ્પ-નિવાસ-પાલીતાણા (સૌરાષ્ટ્ર) પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સોમપુરા, .

·दीपार्णव ग्रन्थ की भूमिका ।
-
भूमिरा-सेनाएशिया मंड का मुनिद-स्थार य पर मन प्रमर पुराना
डॉ. वासुदेवारण अपघालजी-अपा-ना और स्याराम-Ethi
धी प्रमाशार ओपरभाई मोमपुरा गौराष्ट्र के इस गायन पारिजापन REE
निगम के शिग का अगा वाट अनुमा उहै ये। २२ । भाता है। यही कारण
देहि मोमनाप के पानीन भान सिमदिर के स्थान पर जय नने मन्दिर पे निमारा
निधाा गया तो कार्य के गिरा दान धो प्रभामाई Int
पद कार्य उन्दी को गोरा गया उस समग गावनिहन्टा पर दी और
की तीन गोगद के महान दामादों दी ITI भीmm : HTTER
लेने हुए नये मदिर का मन कर जाय । यो गी अर
योगा Fltra करने का रोग प्रा और होने गोमनाथ पारम में मान EिAlert
महानोर या कार के अनुसार मा कगया। ग, FREE:
गोरा और frnt : वीरगना भी मा-4 mi-famerils
का नया
गाना।

·- नगर, वापी, जलाशय, दुर्ग, स्तम्भ आदि के सहनों उदहारण देश में इस समय भी सुरक्षित हैं । वास्तु विद्या नितान्त व्यावहारिक ज्ञान है । किन्तु यह करते की विद्या है। जो क्रियाशल है यही इमर सचा जानकार है, किन्तु प्रयोग के पीछे शास्त्र की भी द्रढ सत्ता थी और निर्माण सम्बन्धी गणिन का पूरा लेखा-जो वा प्रयोग कुशल स्थातियों के पास रहता था जिसे मान रहते थे। सौभाग्य मे इस विषय का मानमार' नामक एक विशिष्ट प्रन्य अभीतक मुरक्षित रह गया है। वह लगभरा गुप्र युग के वास्तु और स्थापत्य का निर्देश करता है। श्री प्रसन्नकुमार आचार्य ने उसे मूल, अंग्रेजी अनुवाद और शब्दसूची के साथ सम्पादित किया है । सस्कृत माहिल्य मे प्राचीन वास्तु और शिगावया सम्बन्धी प्रयों का भी पर्याप्त विस्तार मिलता है। उनमे से कुछ महत्वपूण ये हैं: अर्थशान (अ० २१-२३), मानसार, बृहत्महिता (अ० ५३-५८ ), मजुश्रीमूलकल्प, मत्स्यपुराण (अ० २५२, २५५, २५५, २५८, २६२, २६३, २६६, २५०), गरुड पुराग (अ० ४५-४८), अग्नि पुराण ( अ. ४२-४६, ४६-५५, ६०, ६२, १०४-१०६), विष्णुधर्मोत्तर पुराण (चिन- सूनप्रकरण), समरागगनधार, मानमोडास, अपरानिष्ठा, तनसमुच्चय, ईशानशिवगुरुदेवपद्धति, मयमतम् , कामिकागम, अशुम दागम, काश्यपशिल्प, वास्तुमार, शिल्परत्न, हयशीपंचरान, लक्ष. सारसमुच्चय ( ३५०० श्रों का महत्वपूर्ण अप्रकाशित ग्रन्थ ), प्रामादमण्डन, रूपमण्डन, क्षीरार्णय, दीपार्गर इत्यादि। यह प्रसनता की बात है कि इस सूची के अधेश प्रय मुदित हो चुके है। किन्तु जिस का में सिमान्यों का प्रकाशन होना चाहिए वैमा दो-एक को छोड कर शेष प्रन्थों के सम्बन्ध में अभी तक नहीं हुआ है। वास्तुशास्त्र सांधी साहिल का प्रामाणिक सस्करण वही हो सकता है सिमें पारिभाषिक शब्दों की व्याख्या की गई हो और विषय के स्पष्टीकरण के लिए मानचिनो का आश्रय लिया गया हो। एक बडी आवश्यका ईम बात की मी है कि जो देवप्रसाद या मन्दिर विद्यमान हैं उनके साथ शात्रीय वर्णन का तुलनात्मक अध्ययन किया जाय । तभी उन वर्णना का मर्म और सत्य एवं पारिभाषिक शब्दों के लक्षग समझ में आ सकते हैं। जिस साहित्य का कार उल्हेव किया गया है उस सर को आधार बना कर उसकी शब्दावली का कोष स्प में सग्रह करने और सचिन ब्याख्या करने की भी आवश्यकता है। अनुमधान कार्य मे सलग्न किसी भी विशिष्ट सत्या को यह कार्य अपने हाथ में लेना चाहिए । इसी के साथ यह भी आनुषंगिक रूप से कर्तव्य है कि जो शब्दापली पुराने शिपी या कारीगरों के पास अभी तक बच गई है उसका भी संग्रह समय रहते कर लिया जाय । विशेषत राजस्थान, गुजरात, सौराष्ट्र, केरल, तमिलनाड़, उड़ीमा और नेपाल में इस प्रकार की महत्तार्ण शब्दावली अभी तक प्राप्त की जा सकती है। यह कार्य परिश्रमसाध्य तो आश्य है किन्तु प्राचीन भारतीय स्थापत्य की परिभाषाओं समझने के लिए अमृततुल्य भी है। इम प्रहार के माहित्य का जिम हा मे प्रकाशन होना चाहिए, उसका एक अच्छा उदाहरण श्री प्रभाशारजीने · दीमागर' प्रन्य के इस सस्करण द्वारा प्रस्तुत किया है। इस प्रन्य में सत्ताइस भ.पा है । 'पूर्षि के उन्नीम अ यायों में प्रासाद निर्माग सबंधी विधि का विस्तार से वर्णन है। इन में जगती ( म०३), प्रामादपीठ ( अ. ४), मण्डोवर (अ. ५), द्वार (अ. ६), शिवा (अ. १), मण्डप (अ. १०) और सारणा (भ. ११), ये प्रकरण अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हैं। मारीन प्रासादों में जगती पीठ का महत्त्वपूर्ण म्यान था। प्रामाद या मंदिर के गर्भ गृह ·की जितनी चौड़ाई हो उससे तिगुनी, चौगुनी या पांचगुनी चौडाई का जगती पीठ बनाया जाता था। उसे प्रासाद का अधिष्ठान भी करते थे। जगती दी ऊचाई का अनुपात प्रासाद के मण्टोवर या कोठे की ऊंचाई अनुसार रखा जाता था । (पृ. ३७)। यदि चोयीस हाथ या ३६ फुट उचा प्रासाद हो तो जगती का उदय ८ हाय या १२ फुट तक हो सस्ता था। इमी से उमो महत्व का अनुमान किया जा सकता । उच्छ्राय या उगई को जगती के नाना प्रकार के घरों से अनत क्यिा जाना था। इन का भी ब्योरेगार उख प्रस्तुत ग्रन्थ मे (पृ. ३८) एवं वास्तु- भार, प्रासादमण्डन आदि साहिल मे भाया है। उदाहरण के लिए नीचे से शुरु बर के पहले जायकुम्भ (हिन्दी जाडूमो ), कर्णिका (हि. क्नी), पद्मपत्र युरू शीर्ष पत्रिका, क्षुरक (हि. सुग), कुम्भक, कलश, अत पनक या अतराल, पोताली (हि. काल) पुष्पषष्ठ, इस प्रकार जगती के भव्य स्वरूप की कल्पना की जाती थी। इस प्रकार की जगती के माय भाग मे प्रासाद या देव मन्दिर का विन्यास किया जाता था। उसके पाच भाग मुख्य धे-पहला प्रामादपीठ, दूसरा मण्डोवर या कोठा या गर्भरह, तीमरा शिखर, चौथा आमलकशिला एव पाचवा धज । प्रासदपीठ के कई प्रकार होने थे। जैमा विशाल मंदिर का उठान होता था उसी के अनुसार जगती और प्रासापीठ की कल्पना की जाती थी। प्रामादपीठ में भी जाध्यकुम्भ, कणाली, प्रामपट्टी (सिंहमुख या कीर्तिमुख ) के अतिरिक्त विशेष शोभा के लिए कई प्रकार के थर रखे जाते थे। उन में अश्वधर, नरथर और हसथर मुख्य थे। कुमारपाल युग में इन थरी का पूरा विशाम हो गया था। नरथर में स्त्री पुरुषों के चौरासी आरानों में अगमरोड की पूरी कला दिखाई जाती थी और ऐमा विश्वास था कि उससे मदिर पर बिजली नहीं गिरेगी। मध्यसतीन बड़े मदिरों में इन्हें स्पष्ट देखा जा सरना है। जाम्भ के नीचे कई मोटे पथरी के मजबूत थर रक्खे जाते थे उन्हें भिट्ट रहते थे। इसके ऊपर वास्तविक प्रसाद या मदिर का निर्माण क्या जाता श। उमरे लिए प्राचीन शब्द गर्भगृह था किन्तु मध्यकाल में उसे मण्डोर रहने लगे। इस शब्द की व्युत्पत्ति सार्थ है। ऊची जाती या पीठ को 'मण्ड' रहते थे और उसके ऊपर गर्भगृह के रूप में जो चोकोर या भायत कोठा बनाया जाता था वही मण्डोवर पहाया। मण्डोर के उदय या ऊंचाई को मुलनामिक जीतना रसते है, क्योरि मन से रेपर नासकर तक का उदय या प्रमाग इसके मन- गत आता था। प्रासाद की भित्ति या तो एक दम मीधी सपाट होती थी या आगे चल्या उगी में रप, प्रतिस्थ, कोरथ, ये कई भाग निर्गम और प्रवेश की युगि से बनाए जाते थे। दही पालनाओं को मिलानेवाले छोटे भाग नन्दी कहलाते थे। प्रय में मण्डोवा के सरूप निनांग का विस्तार से वर्णन किया गया है, और उसके विविध धरों में सम्मान नाम और परिभाराएं एवं उनकी गई और निर्गम का उल्लेख आयादें (पृ. ५६-७० । म विवर 7 से ज्ञात होता है कि प्रासाद का अग-प्रत्यंग गणितीय प्रमाग से नियंत्रिन था। प्रत्येक भाग की गई, उमा निर्गम या प्रा एवं दूसरे भागों के साथ उगका अमात्र निधित था। ये मारी नार-मोग प्रधान स्थाति के मस्तिष्क में विमान रहती थी और तदनुसार दो अय शिपी प्रत्येक घर पे ए-एक पत्थर को भूमि पर घर पर तैयार करते नावे , और वहीं में प्रागाद के, उदय में एक के याद दुसरे घर को उतरोत्तर रचमा होनी जाती थी। मानो मान की यह परिपाटी पधी-बधाई होनी थी । गिरे पगन ना-जोश के अनुगार प्रगादों का निर्मात करने बारे अन्य सिली - ·. - या सिलाट भी जानते थे। यही भारतीय वास्तुविद्या की माय लोर-पद्धति थी और आज भी जहा यह क्ला पश्चिमी आक्रमग से सुरक्षित है वहा वास्तुपियाचार्य स्थपति या शिरपी इस प्रकार सपूर्ण जानकारी प्राप कण्ठस्थ रखते हैं । मण्डोवर के कई धरा में क्षुस कुम्भक अतर्पत, कपोताली, मचिका, जया, पासपट्टी, भरणी, छाय (छन्ना ), आदि मुरय थे। इनमे मचिका या मजी के उपर जंगा का स्थान महत्वर्ग या! इसी मे देवगना या मुरमु दरी मूर्तियों का निर्माग किया जाता था। इहे ही वास्तुशार मे ठर फेह ने प्रेक्षणिका कहा है जो गाय की विविध मुद्राओं का प्रदर्शन करती हुई दिखाई जाती थी । उड़ीसा और खजुराहा के मदिरों के गण्डोवरों पर जमा भाग में बनी हुई स्त्री मृतिया उम गिल्प से प्रागयत्ता प्रदान करती हैं। कहीं-कहीं दो नपाए भी बनाई जाती थी जिन्हे नल जंघा और उपरिजया कहते थे। इस प्रकार के प्रासाद का एक मानचित्र पृ ६६ पर अंकित है। प्रामाद के द्वार का निर्माण और अलकरण भी महत्त्वपूर्ण अग था । द्वार के दोनों स्तम्भ कई शाखाओं में बाट कर बनाए जाते थे। इन्हे द्वारशाखा (हि. बारमाख) कहते थे। उन्हीं से निक्ले हुए तिसाही (स० विशाखा ), पचसाही ( स. पचशाखा ) शब्द भी रोक में प्रचलित हैं। द्वारशाम्बाआ की सरया नो तक कही गई है। प्र येक को अलग अलग सज्ञा होती थी जैसे पत्र शाखा, गन्धर्वशासा, रूपशाखा, स्वल्पशाखा, सिंहशाखा आदि। स्प है कि उस-उस अलकरण के अनुसार इन शाखाओं का नाम पड़ता था। वराहमिहिरने द्वार के अलारगों का बहुत ही सटीक वर्णन किया है। जो गुप्तकालीन मदिरद्वारों पर घटित होता है। उस वर्णन मे मगल्य-विहग अर्थात् मागलिक पक्षी नामक अठकरण का भी उल्लेख भाया है। यह अमी तक हमें केवल आसाम प्रदेश के दपर्वतिया नामक स्थान में बने हुए गुप्तकालीन मदिर द्वार पर मिला है। गुप्तयुग में मदिर के द्वार की शोभा कुछ विलक्षग होती थी और कई प्रकार के मौलिक अभिप्रायों से द्वारपाखाआ का स्पसम्पादन किया जाता था। मध्यकाल में भी प्रासाद-द्वार एव तोरणो सा महर विशिष्ट बना रहा। मदिर के मामो एत्र भीतर भी कई प्रकार के तोरण विकसित किए गए हिण्डोलक तोरण, तलक तोरण कायमी तोरण इत्यारे। वारसाख का नशा स्थपति के कौशल का सूचक होता है। वारसाख के निचले भाग में निसे ठे। कहते हैं, जीम में आकृति बनाई जाती थी, जहा गुप्तयुग में प्रतिहारी मूर्तिया अकित की जाती थीं। हार के शीष भाग या उतरंग को और निचले भाग या देहली से भी अलकृत किया जाता था। देहली के तल दर्शन में वृत्तमदारक या सनानक और उसके दोनों ओर को तिवक्त्र या प्रास अर्थात् सिंहमुख बनाए जाते थे। दूलाय या छम्मे से ऊपर शिसर आरंभ होता था। शिखर के निर्माग में भारतीय शिल्पियोने अपने कौशल की पराकाष्टा विरुसित की। शिखरों के विविध प्रकार एव अगप्रत्यग का वर्णन करने के लिए एक महाप्रय ही चाहिए। नागर जाति के मध्यकालीन शियरों में दो अलरण मुख्य थे एक अंग दृमरे अण्डक । भृग शिसर की चारा दिशाओं में बनाए जाते थे और वे छोटे बड़े कइ होते थे। इन में सब से बडे श्रृंग के उरुश्रृंग कहा जाता था जिस के लिए लोक में छातियाभंग नाम चालू है। एक प्रकार से यह शिसर ा सम्मुख दर्शन होता था जिसे श्रृंगों के रस में दोहराया जाता था। प्रामाद निर्माग की इस विशेषता ा स्पष्ट परिचय फिमी मदिर के शिखर को देगने से ही समझा जा मरना है। मदिर के चौमुखी दर्शन को छोट रूप में उत्तीर्ण कर के अशक का कर दिया जाता था। इस स शिसा की ऊवाइ कम से अलंकृत की जाती थी। नाना - ·- . . जाति के प्रासादों के शिखर का मेद अडको की संख्या पर निर्भर करता था। कहीं अण्डकों के लिए मूट शब्द भी प्रचलित था और एक सहन कूट वाले शिखरों का निर्माण भी सुनने में आता है। श्रृंग और अण्ड में के पेचीदा विन्यास का निर्माग करने में मध्यकालीन महास्थपत्तियोंने रेखा- गणित की जिस जादुगरी का परिचय दिया है उस की कल्पना से मस्तिष्क चराने लगता है। सत्य तो यह है कि प्रासाद के जिस भाग को भी लें उसी में रेखामों की बारीकी और जडाक लक्षग की शक्ति को पराकाष्ठा पाई जाती है, मानों मदिर निर्माग पापग-शिल्पियों का काम न रह कर सोने चादी का बडाऊ काम करनेवालों का शिटर बन गया था। शिखर के ऊपरी भाग में स्कंध, आमलक शिला, क्लश और वजा का सनिवेश रहता था। जिस प्रकार ब्रह्मसूत या ऊचाई में, वैसे ही गर्भसूत्र या लम्बाई में भी कई भाग विकसित हुए, जैसे गर्भगृह (हिन्दी गभारा), उसके आगे अंतराल या कौली मण्डप, फिर गूदमडप, फिर निक मडप या चौकी, रि रगमण्डप या नृत्यमण्दप और अन्त में मुखमण्डप । इन गूडमंडप का शिखर गर्भगृह के शिखर से भिन्न होता था और उसे घण्टा या गूमट कहते थे। गर्भगृह का शिग्यर उदयात्मक या उठा हुआ, और मंग्डप का शिखर बैठा हुआ होता था, जिस के थर एक दूसरे से सटे हुए रक्खे जाते थे। इसका उदाहरण पृ० ८८ के समुख मानचित्र में स्पष्ट होता है। मण्डप की छत या गूमट के निचले भाग को वितान कहते थे, जिसमें अनेक प्रकार के अलकरणों से युक्त क्रमश ऊपर उठते हुए और घटते हुए थर बनाए जाते थे। इन्हीं मे देदारका, गजताल (हाथी के ताल की आकृति जैमा, हि, गगाल ) और कोल नामक घर पर मुख्य थे। इसके जिम भाग में १६ विद्याधरी की मूर्तिया बनाई जाती थी उसे गूमट का रूपकण्ठ कहते थे। गूमट के मध्य में भीतर की और पद्मशिला कर अलंकरण उसे विशिष्ट शोभा प्रदान करता था और विशाल आकार वाले इमर की तरह लटकता हुआ दिखाई पड़ता था। आयू के देलवाडा मंदिर में रागमरमर की जो पद्म शाला है उसी शोमा ससार में अद्वितीय मानी जाती है। गूमट के बाहर की और का भाग सवरणा कहलाता था और उममें पण्टिा, कूट और मिट्टी के अनेक अलकरण धनाकर नाना भेदों का निर्माण किया जाता था। इस प्रकार की पचीस मवरणाओं का विवरण विद्वान् व्याख्या- कार ने किया है (पृ० १७१)। सवरणा के बीचों बीच सब से भारी भाग में मूल धष्टिका और उसके अतिरिक्त और भी छोटे आकार को घण्टिसए बनाइ जाती थी। इन रावया विवरण चित्रों के साथ व्याख्याकार ने स्पष्ट किया है। श्री प्रभाश कर जीने इस एक अन्य को परिभाषाओं को स्पष्ट करने में जो परिश्रम किया है उससे उनका पाण्डित्य और अनुभव तो प्राट होता ही है, किन्तु हमारा विश्वास है कि रामस्त वारत शास्त्र के मुस्पष्ट अध्ययन का एक नया द्वार भी उन्मुक्त होता है। उसके दिखाए मार्ग से दीर्गा प्रय की परिभाषामो को जानकर समरागण-मूत्रधार, अराजिन-पृच्छा, आदि अन्य लिट प्रन्यो का भी मर्म समशन ने महायता मिलेगी। इसके लिए हम शिवशारद स्थगी श्री प्रभा. दांकरनी सोमपुरा के अली अनुगृहीत है। इसने अधिक नियों के साथ इस दीपाय का प्रशान उनसे अध्यवगाय या प्रमार है। परत पूर्णिमा, स २०१७ यासुदेवशरण अप्रवाट अ-यापक, परा और स्थापल दिमाग, का विश्वविद्यालय, ·७० શુદ્ધિપત્રક પૂ લીટી ६ આય, અને અશુદ્ધ શુદ્ધ અશુદ્ધ कोगमर्यादात् १८ कागमर्यादाद् ४ શદપીએ શિલ્પીઓ હ૫ मृगौर मृगुघोर १७ गजशालाय गजशालाया ૧૬ ભૂગર ભૂગર ૩૨ કરવા ८ આય, ઉત્તરમાં विधे' ગજ અયિ विधेये परिवर्जनीयम् ४८ १९ परिवर्जनियम् ६० 11-11x १२-११x ૧૦૫ ૧૧ ४-1१४४-१1 शृं ३६ ४-२1x४-२1 ૧૦૫ चापी १७ २ वापि १४ युक्तिमूण युक्तिसूत्रेण ૧૧૨ ચંદ્ર મંગળ ૧૪ મંગળ ચંદ્ર ત્રીજા ૧૯ બીજા 118 ७ ...पादोन ...पादोनः २२ १५ इन्द्राशक इन्द्राशक ११७ २१ य मैव 13 कूरा ૧૨૩ 3 सर्वक्त्यापा घटोदय घंटोदय २ मर्वक याण २७ ૧૨૮ १५ शिलान्तः शिलातः २७ रोहिणी २१ राहिणी ૧૨૮ मध्या ..योः मध्यो ૧૨ द्रयोः ૧૩૪ १७ विहस्ते निहस्ते च ४४ ५ पुरपश्य पुख्यस्य ૧૩૫ ૭ ઓ આ ४ हस्तस्योद्ध हस्तस्योर्च ३५ ૧૩૬ ૧૧૫ થી ૨૨૦ ૧૧પથી ૨૦ ૨ શ્રીક नि ૨૧ ૧૩૭ सब सर्व ३७ ૧૬ ચોવીશથી બાવીશથી १३७ हस्तसार्दा २२ हस्तसाद्धा कुंभकेन १६ कुमकेन १४. विताचानक... वितानानेक... ५ करानतम् करोन्नतम् ૧૫૨ ७ द्धिरे कैमंगुलम् तिरेकैरमंगुलम् रविनादः 33 रविनादो ૧૫૩ ८ भाटाशीति निर्गमं स्तंभाटाशीतिः ૫૧ २८ निगम ૧૫૩ ૧૫ द्वादशात्तर द्वादशोत्तर ५३ ૨૬ નિરાધાર નિરધાર ૧૫૫ १ शिवनादा शिवनादा. ૫૫ ५ प्रापादस्यो प्रारादिस्य ૧૫૫ कुंभा २ पुनदेव पुनरेव 14 १ विपमा विषम ८ अरण्यूब भरण्यू १५८ १५ द्विनिपत्रेन द्वित्रिपट्टेन ८ खरः मुरः 18. ८ पपादेन पपादन ७२ ૧ ભાગની ચોથા ભાગની ५ प्रासादने प्रासादाने १६ पर्य-द्वारं पर्यक-द्वार ૧૬૨ 1५ मत्तारण मतवारण ७४ २२ भूमिजो भूमिजे १९२ ૨૫ ઉમ્બરની ઉબરની २४ पंचशासा पंचशाख 153 १२ निभूम्यनं निभूम्यंत ४ वनुर्भाग वमुमाग १७१ ર૭ યથાથી યથાશક્તિ ८१ १० कार्योन्तरके कार्योत्तर के १८० १५ अधभागे अर्धभागे ઓ એ ૪૨ ....कुम 1519 ·અશુદ્ધ પૃષ્ઠ લીટી અદ્ધ પુછ લીટી १५ चैव ८ पंचाशके ...ऽधस्ते १ ૨૮૮ चैवं ૧૮૫ २८ कांस्य कास्य ૧૮૫ २८ पित्तला पित्तलं पंचाशके १८७ पन्नसाजुना... पन्नमार्जुना... १८ ५. ...ऽधस्तात् ८ ઘટિત ઘટિત १८५ २५ कथयन्ति कथयति १८६ ૧૨ રૂદ્રા દક્રમે રૂદ્રાદિક્રમે १८ राम सम् ૧૯૯ २२ पुर्यात कृर्याद् २०॥ 11 चन्दाकित चन्द्राकित २०२ १६ करादयेत् कारयेद् ૨૦૫ १८ दत्त तूलतो ૨૧૪ १० બીજી વાર પીઠિકા બીજી વાર २१४ २५ परागतिम् परां गतिम् ૨૧૮ २१ लंगयाते लिंगयामे दृष्टिं 1४ द्विरम् द्वितम् ૨૨૨ २३ विधियते विधीयते ૨૨૩ २१ विधियते विधीयते ૨૪ । दूरितः दूरतः વિજય વિજપા सूर्य ૨૫૧ ૧૬ दाक्षणे दक्षिणे मुदर्शनम् २४ गैल्येव शैलेव २७४ जैमस्य ૧૬ શ્યામવર્ણ લીલે વર્ણ २८० ७ मुखे दस्ने 11 गीन २८० टि २८२ युक्त्या ८ धुदिमान युद्धिमान सभाग पभूर्ग ૨૬૩ २७ मुगल: मुसलः ૨૪૩ ३० छनराणि छत्रकाणि २८४ 11 पट्टारांश पट्टीव्यंशशकिपिई शक्तिपिंड २८४ १२ क्टोपेनो कंटकोरेतो २८४ १३ दण्ड २८१ ८ तद् द्विहीनं तद्विहीनं ૨૮૬ १८ दयंगुलाभ्यां द्वषंगुलाभ्या २८७ 1 द्विमुष्टियन्यं द्विमुष्टिद्वर्ष २८७ ५ पूरकेत् पूरयेत् २८७ ૨૨ ચારયુતન અરાવાળું ૨૮૮ ५ पोडशागुलिः घोडशागुल: ८ मुशलं मुसलं २८८ तदण्डः तद्दण्डः २८८ १० मुगलपशू मुसलपर्श ૨૮૯ ૧૩ पट पट् ૨૯૧ २० ઉપરના ભાગ વિસ્તાર ભાગ २८१ ૨૧ ભાગની ભાગની આકૃતિ શોભાયમાન ભાયમાન ४ અજલી દેવી એવી અંજલી દેવી ૨૯૨ ૫ મૂળ ભાગના મૂળથી ભાગ સુધી ૨૯૫ अथोर. ૨૯૫ ૨૨ ૨૪ વેંત લંબાઈ આગળ વિસ્તારનો ૨૯૬ કલ્પના કરવી કરવી सात...गण સાનું આગળ ૧૨ “મેતીની માળા વટકાવવી” ૨૯૬ ૧૩ गुया.. गुरुपरा.. बान्तदपत्र वान्तर्दपदन २ तीजातरे तीगंतरे ૨૯૭ १३ मुलायननं गुलायतं ૨૭ सप्तार गप्ताशु ૬ ખીલેલા કમળ કમળની કળા જે ૨૧૯ १५ अथोट २४२ २४८ ११ स्य ૨૫૩ २४ मुसनम् २७७ ૨૨ ५ त्रिचतुष्पंभानं प्रिनमा 13 याम ध्याम ·७२ પૃષ્ઠ લીટી ૨૨, ૨૮ ૩૩૨ ૧૮ પ્રત प्रतिवणे અગર ૧ કેસરી અશુદ્ધ અશુદ્ધ ૨૨. ૧૯ કરવા વિસ્તારમાં કરવાં १६ चतुर्मागश्च चतुर्भागव' ૨૯૩ ૨૧ બાહુવલય ઊંચું બહુવલય ૩૩૧ ११ कण सहर्श सर्श ૨૯ પર્વના જેટલી પર્વમાં પહેરાવવી, ૩૩૧ ૧૬,૨૧, શ્રેયાંશ શ્રેયાંસ ગોળ તે ગોળ ૨૯૪ ૧ સુધી વક સમાન અથવા વક ૩૩૧..૨૯.શૃંગ ૧૭ શૃંગ ૧૩ ૨૯૪ ૧૮ છાતીએથી સાથળથી ઃ mg ૨૯૭ ૨૪ પાન यामाष्ट भागोन ૩૩૨ ૧૪ રાતિ.. રા... ૨૯૮ ૫ આઠ ભાગે આઠમા ભાગે ૩૩૨ ૧૫ चर्य ૨૯૮ ૭ બાણનું પરિઘવાળું બાણનું ૩૩૨ ૨૯૮ ૮ (અંશ) (આંગળ) ૩૩૩ 1 गमनिर्गम समनिर्गम ૨૯૮ તાર લંબાઈ ૩૩૩ ૧ રિફાક दिशि ૨૯૮ १३ बहिर्मुखख पहिर्मुख ૩૩૪ છેલ્લી જ રહે ૨ कर्ग रथं च भद्रा ૨૯૯ ૧ તો तस्योचं માર્ચ ૨૯૯ ૧૦ અને પહોળાઈ પાંચ ૩૩૫ 1 नंदिकोणि नंदिकोणी ૨૯૯ ૧૯ અંગ્રન્ अन्यू ૩૩૭ '४ प्रियदं त्रिपदं ૨૯૯ ૨૧ છ આકૃતિ સેળ પાંખડી ૩૩૭ ૧૬ ૫ કેસરી ૨૯૯ ૨૬ ....સાર ...ના ૩૩ ૧૮૭ ૧૮૧ ૩૦ ८ शैलानाजात् शैलजात् ૩૪૦ ૧૦ લીન सीरते ૩૦ 3 १६ मधुचिष्टेन મયુનિ ૩૪૧૩,૯,૧૦, નેમિ નમિ ૩૦૪થી ૪ આપેલી છે આપેલી નથી ૧૮, ૧૯ ૩૦૪થી૮ ૬ સદીના સદીની ૩૪૧ ૫ ઈ. Fif... જો ૩૨૧ ५ विफकित विभक्ति ૩૪૧ ५ प्रतिकग प्रतिवर्ण ૩૨૧ ૮ करें कों ૩૪૧ ૨૦ મૃગ ૬૫ શૃંગ ૬૧ ૩૨૧ स्तथैव ૩૪૧ ८ चतुर्दि नतुर्दिशि ૩૪૧ ૯, ૧૦, નેક नमि ૩૨૪ ૧૫ प्रत्यागानि प्रत्यगानि ૧૯, ૨૦ ૩૨૫ तथैव ૩૪૧ ૧૨- ૨૧ ૬૧ કર૫ ૧૮ પર બે ૩૪૨ ૧ તારોનો .. Hશો ૩૫ ૧૯ એક ચુંગ સર્વ ભદ્ર ૩૪૨ ૧ કarif प्रत्यंगानि ૩૭ ૨૫ વર્ષે કહ્યું वर्णोऽन ૩૪૩ રેલ ૩ર૭ ૨૫ [[માજિક द्विभागिमः ૩૪૩ ૧૦ વિંશતિષર.. ટૂર્તિા... ૩૨૮ ૩૪૩ ૧૫ ફેરી केसरी ૩૨૯ ૧ केसरी फेमरी ૩૪૩ ૧૮ પ્રત્યકાર प्रत्ययानि ૩૨૯ चर्ष ૩૪૪ ૧૨ માઈ માઈ ૩૩૦ प्रकर्तव्यो ૩૪૪ ૨૨ पष्टा पष्ट ૩૩e ૧૬ ક્ષેત્ર क्षेत्र ૩૪. ૨૪ વેર ... વર ૩ ૨ કર્નલોડ E- ·७३ . તિલક ૧૬ शद मेदतः . લીટી भशुद्ध ३४५ १८.३ स्वत्वारि रुपवारि ૪૮૩ ११ सन सत्य ३४१ ૫ સર્વતોભદ્ર ૯ સર્વતોભદ્ર ૩૮૨ सार ३४१ १ शुभ २२१- ગ - ૨૧ .८२ ३८८ १२ दाक्ष दाभा ३४७ 13 शच भेदत 3८८ ८ श्याम इगामवर्ण २ ૧૨૭ १२१ ૩૨ ४ न्युना श्यामा न्युनायामा २५० ८ वर्ण वर्ग मपार्थ ३५१ .स्थितस्या स्थितस्याची २४३ ४ शूल शाता शूला शाला ३५१ ७ युक्ता च पीन बरालरथा पीता रारस्था युक्ताथ ३५१ परिवारिता परियारिनाः 32४ ६ गुगद्र मुद्गर ३५) ११ Gun २ धवलमृत जात धाल गूजा ર૫ २. पेशान्ता केशान्ता १० यन पत्र ३५२ कम्बागा न एम्घाया इस्लाम इस्लाम ६ जानुधे जानु याम श्रेयाम અમુવિ ભાગ અગવિભાગ 3८१ ૧૨ इधर ईश्वर ३५३ १४ नाभि हमामि ५७ १४ सिंस्था मानवी दिरा मानगी २० BIRHA तुस्नाष्टा तुस्तभाण 51RIMIRY ३५४ १२ नामो नागि 324 मानेन मान ४०२७1111दिया ३५५ १०४ घर14 मगुरम् मागुरम् ३५५ સ અને મ", સર્ષ અને 31 द्रयाः যায় टप्पा ३५५ ३ १४ दोनों ४४ इयोधी गया माता १६ पहारे પડે ને ! vit २ cिim ३५९२० पोरशोगल पोरा प २२ रागुन गुन २१२२० मारीन ना पारगम न ४२५ 13 20" भागार भाग . 12 म ४२५ 3 314 ४१ Tai. ६ गा हा म १ ·ર પૃષ્ઠ લીટી कालि ૪૭૬ ८४४ ૪૭૩ ૪૭૩ ૪૭૭ ૪૭૭ भागत पद ममोसा पद समोसणे ૪૭ ૪૮૦ ૩. gિ અશુદ્ધ અશુદ્ધ ૪૦ ૧૪ સમય सर्वभूत ઉપર १० व्यूति निगव्यूति ૪૪૨ ૨૬ काली ४९० २ चदायो ચંકાન1 ૪૪ २१ कालराति का उगनी 1८ चनिमात् चकिग ૪૪૨ છે-ની સાક્ષર राक्षसी ૮ ડોળી કાળી ૪૪૪ ૪ वथा यथा ૪૩ ૧૨ જ્ઞાને शीति ૧૪ પ્રોત प्रोतो ૨૦ મુવારે मुंग्वायते ૪૪૪ १८ धमो २२ मुसायते मुखायते ૪૪૯ ૨૩ कत्तिम कोजगम् ૫ વિનિ विहीन २४ चतुर्दिशि च चतुर्दिशि ૧૦ भागत ૪૫ર ૧૧ જિનેતા जिनेद्राभ ૪૭ ૧૯ ઉપર २६ मुपरिद्रा मुपरौंदा ૨૭ શર્ષતજિન શાશ્વતજિન ૪૫૬ ८ सुपर्पदा पर्पदा શાર્શ્વત શાશ્વતા ૪૫૬ ૧૨ હિg ૪૮૨ ૨૭ ૨૮ શાશ્વત શાશ્વતા ૪૫૭ રાજat रारिता ૬૮y ૧૪ પtrat વર્ષના પાનુ ર૧૪ લીટી ૧૦ સુધારી વાગે -કઈ પણ કારણસર એથ્વી પીઠિક–જળાધારી જ સ્થાપન કરી શમય લિગ નહિ પાનું ૨૮૯ કોક ૭ સાચે અથ કમળ જેનુ કમળ, કાનના બેન જે; પત્ર, પદ્માસન, અર્વ પદ્માસન અને હસ્તયુગન એ ગમુદ્રાઓ છે પાન ૨૯ ક છ સાચો અર્થ વાળના અતભાગથી મુકુના અત ભાગ સુધી જટા મુટની ઉંચાઈ ૨૪ આગળની ૧, ૧૮, ૧ કે ૧૬ આગળની રાખવી લાટે–પાળે પદો કરે પાનું ર૮૪ કક ૦૪-૦૫-૩૬. સાચો અર્થ અનામિકા અને એ ગુડ વાંકા કરીને હામાં રાખવા કનિમ આગળી કે ઈક વાકી રાખી અને મધ્યમા તથા તર્જની સીધી રાખવી તેને સૂચીમુદ્રા કહે છે તે કર્ણસત્ર બરાબર મધમાં રાખવી સૂચીમુદ્રાની સાથે તર્જની જોગામાં આવે તે અકુશમુક્ત થાય છે અગુ અનામિક અને મધ્યમા આંગળી મામા રાખવી અને કાન આગળી કઈક વાકી રાખવી અને તેની આગળ સીધી રાખવા તેને તજનીમુદ્રા કહે છે પાનુ પ ક ૪૨ સાચે અર્થ નિની ઉપર બને અજુ જે સત્ર હોય તે ચાર જાણવું પાનું ૨૬૭ : પ-પ-પ૬ સાચો અર્થ જે દ્રવ્યની મૂર્તિ બનાવી હોય તે જ દ્રવ્યના આયુધે હેય સે આગળ નામુ ધનુધ કરવુ તે ૬, ૭, ૫ અને ૩ આગળ હીન અથવા અધિક મનનું પ્રમાથી ના પ્રકારે ધનુષ્યનો ઉદય થાય છે પુરી મુળ પ્રમાણુને વિસ્તાર કરે તેના મથથી બને છેકમથી પાતળા થતા જાય જેથી બને છેડા અરધા અરધા આગળ વિસ્તારના અને ગોળાઈમાં અણુ આગળના થાય યાનું ર૮ બીટી – પૂરની બાઈને કાજે ભાગે ઉડી નાભિ કરવી પા! ૨૮૯ નીી ૧૨-૧ર ચર્મમયના વર્ષ થી યુકન ડમરૂ કરવું (જુના ગળાકાર મુખ ચામડાથી મટેના કમ્પા ·પાનું રહે છેક ૬૪, ૫. સામે અર્થ કમંડળ ના આગળ લાવ્યું અને લંબાઈથી અરધુ કે પિણું ઉંચાઈમાં કરવું, પાનું ૩૨૨ માં ગૃગ ૧૦૫ તિલક ૧૨ છે ત્યાં મૃગ ૧૧૧૭ તિલક ૪ એમ વાંચે. પાન ૩૨૪. જ્યાં શ્રગ ૨૪૭ છે ત્યાં શ્રગ ૨૭ વાંચવા, પાનું ૪૬૦, લીટી ૩. જાળેિ જાન નહિવત { ઉમેરો. આ ઉપરાંત તેમાં કેટલેક સ્થળે બે શબ્દો સાથે મૂકવાને બદલે વચ્ચે અંતર શિખીને છાયું છે અગર તર રાખવાને બદલે સ થે છાપ્યા છે તે સુધારીને વાંચવું. દાખલા તરીકે–પાનું જ અવેરને બદલે અણુ અથવા પાના ૪૮-પર. તતોને ને બદલે તે નં. ન્યુ દિલ્હીમાં ગાંધી સ્મારકીનિધિના પ્લાનો ? પ્ર. ઓ. ગમપુરા

·ન્યુ દિલ્હી ગાંધી સ્મારક નિધિના પ્લાન : પ્ર. એ. સેમપુરા
મિ છે ”
LONGITUUNAL SECTION

·श्री गणेशाय नमः श्री विश्वकर्मा विरचित वास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाश-दीपार्णवे ॥ प्रथमोऽध्यायः ॥ आयतत्वाधिकारः (શિ૯૫પ્રભા ભાષાટીકા સહિત.) ॥ अथ थी भापान्तरकारस्य मंगलावरणम् ॥ जगत्माण महादेव सोमनाथ सरस्वतीम् । विनेश विश्वकर्माण' नित्यं भत्त्या नतोऽस्म्यहम् ॥ १ ॥ प्राचीन शिल्पशास्त्रं च वास्तुविधां दीपार्णवे। गुजर-मापया वक्ष्ये शिल्पप्रभया टीकया ॥२॥ જગતનું રક્ષણ શ્રી સેમિનાથ મહાદેવને અને વિદ્યાને આપનારી સરરવતી દેવીને, વિદ્યાની શાંતિ કરવાવાળા શ્રી ગણેશને, અને જડતુ સ્ત્રી શ્રી વિશ્વકર્માને ભક્તિપૂર્વક હું નમસ્કાર કરું છું. (૧) દીપાવમાં વાસ્તુ વિદ્યા નામનું જે પ્રાચીન શિલ્પશાસ્ત્ર વિશ્વકર્માએ રચેલું છે, તેને સર્વ જને ઉપગ કરી શકે તેવા આશયથી, તેનું શિલ્પપ્રભા નામની ટીકા સાથે ગુજરાતી ભાષાંતર હું કરું છું. (૨) श्री विश्वकर्मा उवाच- इदानीमभिधास्यामि सूत्रपातविधि क्रमात् । शुभे मासे सिते पक्षे आदित्ये चोचरायणे ॥१॥ चन्द्रतारावले मोक्के शुभे लग्ने शुमे दिने । देवान् ऋपीन् पूजयित्वा तोषयित्वा च शिल्पिनः ॥२॥ गृहारम्भोदितैपिण्यैः सूत्रपात समाचरेत् । પતિ પ્રભારાંકર ઓઘડભાઈ સોમપુરા. કરવાવાળા - .

·आयतत्वाधिकार अ. १ ज्ञानप्रकाश दीपाव શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે કે– પ્રથમ સૂત્રપાત (સૂત છેડવાની) વિધિ કહું છું દેવાલય કે ઘરને આરંભ શુભ માસમાં અજવાળિયા પક્ષમાં અને ઉત્તરાયણને સૂર્ય હોય ત્યારે કરે. જે શુભ દિને ચંદ્રમાં અને તારાનું બળ હેય તથા શુભ લગ્ન હેય તે દિવસે દેવાની અને ઋષિઓની પૂજા કરીને તેમજ શિલ્પિઓને સંતુષ્ટ કરીને, ઘરના પ્રારંભના નક્ષત્રને દિવસે જમીનનું માપ કરવા માટે સૂવ છેડવું. ૧-૨ માલ- चैत्र शोककर विद्याद् वैशाखे च धनागमम् ॥३॥ ज्येष्ठे गृहाणि पीड्यन्ते आपाढे पशुनाशनम् ॥ श्रावणे धनवृद्धिश्च शून्यं भाद्रपदे भवेत् ॥ ४ ॥ कलहश्चाश्विने मासे भृत्यनाशन कार्तिके । मार्गशीर्षे धनप्राप्तिः पौषे च धनसम्पदः ॥५॥ माघे चाग्निभयं कुर्यात् फाल्गुने श्रीः शुभोत्तमा । ખાત મુહુત ગૃહારંભ જે ચિત્ર માસમાં કરે તે શેક ઉત્પન્ન થાય; વૈશાખ માસમાં ધનની પ્રાપ્તિ થાય; ચેક માસમાં ઘરની હાનિ થાય, (ગ્રહ પીડા વગેરેથી), આષાઢ માસમાં પશુઓને નાશ થાય; શ્રાવણ માસમાં ધનની વૃદ્ધિ થાય; ભાદ્રપદ માસમાં ઘર શૂન્ય રહેઆ માસમાં કલેશ થાય; કાર્તિક માસમાં નોકર ચાકરને નાશ થાય; માગશર માસમાં લક્ષ્મીની વૃદ્ધિ થાય; પિષમાસમાં ધન સંપત્તિ વધે માઘ માસમાં ઘરને આરંભ કરે તો અશિનો ભય ઉત્પન્ન થાય અને ફાગણ માસમાં ગૃહારંભ કરે તો શ્રેષ્ઠ લમી મળે, ૩-૪-૫ ગૃહાત્મય– प्रतिपत्कृष्णपक्षीया द्वितीया वास्तुकर्मणि ॥६॥ तृतीया पञ्चमी चैव सप्तमी३ दशमी तथा । एकादशी त्रयोदशी तिथयश्च शुभावहाः ॥ ७ ॥ ઘરને આરંભ કરવામાં કૃષ્ણપક્ષની એકમ અને બંને પક્ષની બીજ, ત્રીજ, પાંચમ, સાતમ, દશમ, અગ્યારસ અને તેરશ, એ તિથિએ શુભ કારક છે. ૬-૭ ૧ કરે મા ઉપજો-e- २ कामसम्पदः-पाठान ·मायतत्वाधिकार स.१ ज्ञानप्रकाश दीपाव 3 કઈ સંક્રાંતિમાં કયા મુખનું ઘરે કરવું– कन्या-तुला-दृश्चिके के न गृह पूर्वसन्मुखम् । धने च मकरे कुम्भे न कुर्याद् दक्षिणोन्मुसम् ॥८॥ मीने मेपे वृषे चैव न कुर्यात्पश्चिमोन्मुसम् । मिथुने कर्कटे सिंहे न कुर्यादुत्तरोन्मुसम् ॥९॥ ત્યારે કન્યા, તુલા અને વૃશ્ચિક રાશિને સૂર્ય હોય ત્યારે પૂર્વ દિશા સન્મુખના દ્વારવાળું ઘર ન કરવું. ધન, મકર અને કુંભ રાશિના સૂર્ય હોય ત્યારે દક્ષિણ દિશાના મુખવાળું ઘર ન કરવું. મીન, મેષ અને વૃષભ રાશિના સૂર્ય હોય ત્યારે પશ્ચિમના દ્વારવાળું ઘર ન કરવું. મિથુન, કર્ક અને સિંહ રાશિના સૂર્ય હોય ત્યારે ઉત્તર દિશાના કારવાળા ઘરને આરંભ કરે नलि. स हिर--- सिंह चैव तथा कुंभे वृश्रिके सुपभे खो। नैव दोपो भवेत्तत्र कुर्याचातुर्दिशं मुसम् ॥१०॥ शुभाशुभ-गृहाणां च मासादानां विशेषतः ।। શુભ તેમજ અશુભ ઘરેકને માટે અને વિશેષ કરીને પ્રાસાને માટે એ નિયમ છે કે, સિંહ, કુંભ, વૃશ્ચિક અને વૃષભ રાશિના સૂર્ય હોય ત્યારે ચારે દિશામાંની કેઈ પણ દિશાના દ્વારવાળા ભવનને આરંભ કરી શકાય છે. ૧૦ આય ગણવાની રીત (અંગ ૧)- आयमक्ष व्ययं तारामंशकं च क्रमेण तु ॥११॥ धाम्नश्च दीर्घतो व्यासं गुणयेच्चाप्रभाजिते । ध्वजादीनां शेपमायो लभ्यते नात्र संशयः ॥ १२ ॥ ध्वजो धूमस्तथा सिंहः श्वानो पसरौं गजः । ध्याक्षश्चैव समं दृष्ट्वा प्राच्यादिपु प्रदक्षिणाः ॥ १३ ॥ अन्योन्याभिमुसास्ते च कर्मच्छन्दानुसारतः । 1 सिंह चाय वृप च पृश्चिकपटौ याते हित सर्वतः ॥ (રાજવલભ-અધ્યાય ૧, प्रा) ·૪ आयतत्वाधिकार अ. १ शानप्रकाश दीपार्णव મકાન-ભવનના આય, નક્ષત્ર, વ્યય, તારા અને અંશક એ અનુક્રમે મેળવવા. ઘર કે પ્રાસાદની ભૂમિની લંબાઈ અને પહોળાઈને ગુણાકાર કરી તે રકમને આકે ભાગવી. જે શેષ રહે તે વિજાદિ આ જાણવા. ૧ દવજ, ૨ ધૂમ, ૩ સિંહ, ૪ શ્વાન, ૫ વૃષ, ૬ખર, ૭ ગજ, વાંક્ષ, એ આઠ આયે અનુક્રમે પૂર્વાદિ દિશાઓમાં સામસામા દષ્ટિ રાખીને રહેલા છે. ૧૧, ૧૨, ૧૩.૧ શુભાશુભ આય- ध्वजः सिंही पगजी शस्यन्ते शुभ वेश्मसु ॥ १४ ॥ अधमानां खरो ध्वांक्षो धूम्रः श्वानः सुखावहः । ૧ શ્રી વિશ્વ પ્રશા ૪.૨ માં ગણિત કયાં સુધી મેળવવું તેની મર્યાદા एकादशकरादुर्घ यावद् द्वात्रिंशद्धस्तकम् । • तावदायादिकं चिन्त्यं तदुवै नवचिन्तयेत् ॥ ९३ ॥ आयव्ययौ मासशुद्धिन जीणे चिन्तयेद् गृहे ॥ અગ્યારથી ઉપર બત્રીસ હાથ સુધીના વાસ્તુમાં આયાદિ અંગ મેળવવા. તે ઉપરના મોટા વારતમાં આયાદિ અંગ મેળવવાની ચિંતા ન કરવી. જીર્ણોદ્ધાર કરતાં આવ, ૧૫ અને અશક આદિ અંગ મેળવવાની જરૂર નથી (આમ પ્રમાણ છે છતાં શિથિઓ આહારમાં આયાદિ એમ મેળવવા પ્રયાસ કરે છે.) વિવિધ વાસ્તુમાં ક્યાંથી ગણિત મેળવવું- प्रासादे काणमर्यादाद् गृहे मित्तिस्तु मध्यतः । वापी-कूप-तडागादौ आय दद्याश्च मध्यतः ॥ १ ॥ मण्डपे मित्तिवावे च याने मध्ये शय्यासने । नगरेऽथ पुरे ग्रामे दंडमान विधीयते ॥२॥ चसुहस्तमित दंड-मानमाह प्रजापतिः । (વાસ્તુમ-૪. ૨) પ્રાસાદને ર્ષિત સહિત બહાર રેખા, ઘરને ભિર વગર એટલે અંદરને કહે, વાવ, કુવા અને તળાવ આદિમાં અંદર (નીચે જળની ધેિ) વચમાં, ગુઢ મંડપને ભિત્તિ સહિત બહાર, અને વાહન તથા પલંગને અંદરના ગાળામાં આયાદ અંગ મેળવવાં. નગર, પુર, મામને દંડ માનથી માપવું, તે દંડ આડે હાથના માનને જાણો. કેટલાક શિપિભાઈએ પાણીયું નક્ષત્ર ગણું અંગ મેળવવા પ્રયાસ કરે છે, પાણના સાત ગણા વધારીને પછી ગુણાકાર કરે છે. પરંતુ આ રીત પાયાણ કે ઈંટના વાસ્તુને માટે બરાબર ન ગણાય એમ હું માનું છું. પરંતુ પાણીયું દોરાથી ગણવાને પ્રયોગ કદાચ ધાતુ કે રનના નાના મદિરની રચનામાં ગાજબી મનાય ·आयतत्वाधिकार स. १ मानप्रकाश दीपार्णव వ:259 વજ, સિંહ, વૃવ અને ગજ, એ ચાર આ શુભ છે. તે ઉચ્ચ વર્ણોનાં ઘરો અને દેવાલમાં મેળવવાં શુભ છે. અને અધમ જાતિનાં દરેમાં ખર, વાંક્ષ, ધૂમ્ર અને શ્વાન એ ચાર આયે આપવા તે તેમને સુખ- વનુસાર આયનું ફળ— कल्यागं कुरुते सिंहो नृपाणां च विशेषतः ॥१५॥ विमाणां च ध्वनः श्रेष्ठो वैश्यानां कृप उत्तमः । શાળ જ ખોરાક જર્મમા ૨૬ છે રાજબાનાં ભવન અને ક્ષત્રિયોનાં ઘરે વિશે સિંહ આય આપો. બ્રાહ્મણોનાં ઘરમાં દવજ આય, વિયેનાં ઘરમાં વૃષ આય, અને જૂનાં ઘરોમાં ગજ આય આપ. તે સર્વ કામની સિદ્ધિ કરનાર છે. આ પ્રમાણે ચારે વનાં ઘરે ઉપર કહ્યા પ્રમાણે આપે આપવાથી તેમને ઉત્તમ ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે. ૧૫-૧૬. આના ગુણ– वजे चैवार्थलाम धूने संताप एच च । सिंह च विपुला भोगाः सदा थाने कलिर्मवेत् ॥ १७ ॥ धन धान्य रपे चैत्र 'खीमग्ण रासमे भवेत् । ને નિ પત્તિ કે ર ક ત . ૨૮ વજ આય ધનનો લાભ કરાવે, ધૂમ આય સંતાપ કરાવે, સિંહ આથ અગાધ ભેગ આપે, ધાન આય કવ કરાવે, ૧પ આય ધન ધાન્યની વૃદ્ધિ કરાવે, ખર આ સીને મરણ કરે, ગજ આથ સર્વ કરવાનું કારક છે, વાંકા નાથ મર કારક છે. ૧૮. વજ આપ આપવાનાં સ્થાન- પરે ---નં ! वेदाईले गुपि पैर पतारा-उन-नामरे ॥१९॥ રાજ रासमे मोह-पाठान्तरे ૧ ·M. । आयतत्याधिकार अ.१ ज्ञानप्रकाश दीवान वापीकूपतडागानां कुण्डानां च जलाशये । ध्वजोच्छ्रयस्य संस्थाने ध्वजं तत्र प्रदापयेत् ॥ २०॥ आसने देवपीठेषु वखालंकार-भूपणे । केयूर-मुकुटादौ च निवेशयेद् धजं शुभम् ॥ २१ ॥ देवालय, प्रतिमा, शिवलिंग, यती, आसानी पी8, भ3५, यश, En, छत्र, याभर, पाप, पु, ताप, ड, मारणाशय, ४३०१ ६, 4411, સિંહાસન, દેવની પીઠિકા, વસ્ત્ર-ઘરેણા આદિ આભૂષણે, કુંડવ, મુકુટ આદિને વિશે વિજ આય આયો શ્રેષ્ઠ છે. ૧–૨૦-૨૧. ધૂમ્ર આય આપવાનાં સ્થાન अग्निकर्मसु सर्वेषु होमशालामहानसे । धूम्रोऽग्निकुंडसंस्थाने होमकर्मगृहेऽपि च ॥ २२ ॥ દરેક અગ્નિ કર્મના સ્થાનમાં, હેમ કરવાની શાળામાં, રસેડામા, અગ્નિ કુંડ અને હોમ કરવાના સ્થળને વિષે પૂત્ર આય આપ શ્રેષ્ઠ છે. સિંહ આય આપવાનાં સ્થાન आयुधेपु समस्तेपु 'शखाणां भवनेषु च । नृपासने सिंहद्वारे सिंह तत्र निवेशयेत् ॥ २३ ॥ દરેક પ્રકારના શસેને વિષે, શ રાખવાની શાળાને વિધે, રાજાના સિંહા સનને વિષે, નગર કે માસાના સિંહદ્વારને વિષે, સિંહ આય આપ એક છે. ૨૩ શ્વાન આય આપવાનાં સ્થાન श्वानो म्लेच्छगृहे प्रोक्तो वेश्यागारे नटस्य च । नृत्यकार्येषु सर्वेपु धानः श्वानोपजीविनाम् ॥ २४ ॥ १ मूत्ती लिध्वजे छत्रे देयमायादि .फल्पना । विस्तारायानगणना तामन्यत्र प्रकल्पयेत् ॥ મતિ લિગ, વજા અને છત્રની આયદિ કપના લંબાઈ વડે કરવી. પણ અન્ય સ્થળો તે વિસ્તાર અને દીર્ધતાનો ગુણાકાર કરીને તે પરથી ગણના કરવી. २ नृपाणां-पाठान्तरे. • घेश्या गृहेषु-पाठान्तरे. २२.

·9 आयतत्त्वाधिकार स.१ જ્ઞાનઘા જાવ મ્યુચ્છ જતિનાં ઘરને, વેશ્યાઓ અને નટનાં ઘરને, નાચવાના દરેક સ્થાને માં, જેની આજીવિકા ફતરા ઉપર હેય તેવા લેકના ઘરેને વિષે સ્થાન આય આપ શ્રેષ્ઠ છે. ૨૪. વૃષ આય આપવાનાં સ્થાન- वणिकर्मसु सर्वेषु भोज्यपात्रेषु मण्डपे । कृपस्तुरङ्गशालायां गोशाला-गोकुलेषु च ॥ २५ ॥ વાણિજય કર્મ કરનારા વેપારીને ત્યાં, જમવાનાં વાસણને, ભોજન મંડપને, અશ્વશાળાને, ગૌશાળાને, અને ભરવાડ રબારીનાં ઘરને વિશે વૃષ આય આપ શ્રેષ્ઠ છે. ૨૫, ખર આય આપવાનાં સ્થાન- ततविततादिस्वरे वादिने विविध तथा । कुलालरजकादीनां खरो गर्दभजीविनाम् ॥ २६ ॥ તત, વિતત, ધન અને સુષિર, એ ચાર પ્રકારનાં વાજીને, ધાબીના ઘરને વિષે અને જેની આજીવિકા ગધેડોશી હોય તેવા કુંભારને-ઓડને ઘેર ખર આય આપ શ્રેષ્ઠ છે. ૨૬, ગજ આય આપવાનાં સ્થાન- ગક શાળા હિંદ નું વર્ણન ! सिंहासने गजं देयं यानस्याथ गृहेषु च ॥ २७ ॥ अन्योपस्करफर्मादौ कामागारे गृहे गजः । ગજશાળા વિશે ગજ આય દે, પણ સિંહ આય કદી પણ ન આપ. સિંહાસન, પાલખી, રથ, ગાડી, આદિ વાહને ને, અને તેનું કામ કરનારાઓના વરેને વિષે, જી કીડાગ્રહ તથા ભેગવિલાસના ભવનને વિષે ગજ આથ આપ. ર૭ ઠવાલ આય આપવાનાં સ્થાન- मठेपु यंत्रशालामु निनशालादिकेषु च ॥ २८॥ ध्यांशथैव पदातभ्यः शिल्पकर्मोपनीविनाम् । स्त्रके सके च स्थाने ते सर्वकल्याणकारकाः ॥ २१ ॥ સન્યાસીઓના અડ, યંત્ર બનાવવાના કારઅન, ઉય શિપનું કામ કરનાર (શિલાવટ ની વહાર, સુતાર, ચિત્રકાર) અદિના ઘરે વિષે વાલ આય આપો. એ આડે આ પતતાના રથનને વિષે આપવાથી કથા કારી થાય છે. ૨૮-૨૯. ૧ ાિલુકાનાં-વાર તને ધધ કરનારા વાળને , ·૮ (કેક નં. ૧) આયના ગુણ, દેષ, દિશા, કઈ જાતિને શ્રેષ્ઠ અને આયનું સ્થાન, કમાં ૪ ૫ ૮ છ આયનું નામ સિહ વૃક્ષ વૃક્ષ ખર ધૂમ અગ્નિ આયની દિશા નેય પશ્ચિમ वाय उत्तर ઇશાન દક્ષિણ ક્ષત્રિય આયને વર્ણ --- પ્રબળ વૈશ્ય આયનું સ્વરૂપ, બીલાડા સિંહ પુર કુતરા બળદ थी ગધેડા કામડે आयतत्वाधिकार अ.१ શુભાશુભ આપ નષ્ટ શ્રેિષ્ઠ મેષ નષ્ટ આયનાં રથાને પ્રાસાદ પ્રતિમા હમશાળા વજ વેદી રસોડું જળાશય આભુષણ રાજભવન શો સિંહાસને અગ્નિ કુંડ ૭ના ઘેર વાણિયાપારી, કલાલને ત્ય, ગજ શાળામાં મઠ ઉપાશ્રય ન, વેશ્યાને વાસણ વાજીંત્રશાળા, સિંહાસને, શિલ્પીને ઘરે, તથા નયકારને અશ્વ શાળા, બી, કુંભારને પાલખી, વાહને પત્રશાળામાં ત્યાં, રબારીને ઘેર ત્યાં, ભોઈ લોકોને ભોગ વિલાસન સ્થાને શારદાર રીય ·હ आयतत्वाधिकार अ.१ शानप्रकाश दीपाव આની દિશા- पूर्वदिशि धनं दद्यादाग्नेये धूम्रमेव च । याम्यायां च सिंहं दद्याद् नैत्रत्ये श्यानमेव च ॥ ३० ॥ पश्चिमायां पं दद्याद् वायव्ये खरमेव च । उत्तरे च गनं दद्यादीशाने ध्वांतमेव च ॥३१॥ પૂર્વમાં ધ્વજય, અગ્નિકેણમાં અઆય, દક્ષિણ દિશામાં સિંહ આય, નિત્ય કોણમાં શ્વાન આય, પશ્ચિમ દિશામાં વૃષ આય, વાયવ્ય કેણમાં ખર આય, અને ઈશાન કેણમાં દવાંશ આય દે. ૩૦-૩૧ પર આપવાના આય- सुपस्थाने गर्ज दद्यात् सिंहं नृपमहस्तिनोः । ध्वजः सर्वेषु दातव्यो वृषो नान्यत्र दीयते ॥ ३२॥ વૃષ આયને ઠેકાણે ગજ આય આપ, વૃષ આય અને રાજ આથને ઠેકાણે સિંહ આય આપ. ધ્વજ આય કે ઈપણ આયને ઠેકાણે આપી શકાય. પરંતુ વૃષ આય કેઈપણુ આયના રથાને કદી ન આપે, - - આવનાં સ્વરૂ૫- ध्वजः पुरुषरूपच धूम्रो मार्जाररूपकः । દિ ત્રિફળ ના નવા ! રૂરૂ છે सृपो कृपभरूपाख्या सरो रासभरूपकः । નો ત્રાસ હાજર રૂ9 || વજ આયનું રૂપ પુરૂષના જેવું, પ્રશ્ન આયનું બિલાડા જેવું, સિંહ આયનું સિંહ જેવું, ધાન આયનું કૂતરા જેવું વર્ષ આયનું બળદના જેવું, ખર આયનું ગધેડા જેવું, ગજ આયનું હાથી જેવું, અને કવાં આયનું કાગડાના જેવું સુખ- સ્વરૂપ છે. ૩૩-૩૪ ૧. લેક ૩૨ અ આ રીતે કરવામાં આવે છે જે જાતિને ઘર આય આપ- વાનું કહ્યું હોય તે આય પણ માળામાં આવે. પહેલે માળે જાય કે મજા આ છે તે ઉપર સિંદ અય બીજે માળે માપી શકાય નીચે ગજાય છે, તે ઉપર જાય ન આપવું. વજન આય પરમજાય કે આય ઉપર ન આપ.રક ગાય પર બિન આપી શકાય. રોને મત ઉપર બાબતને આ ધરાવે છે. પણ જો તેને પ્રમાણિક માનતા નથી, છે, જે છે

·आयतत्वाधिकार अ.१
शान्प्रकाश दीपाव
सय
PRIO
भाग्य
raneed
पृषय
काम
Ageal.TA
રકસેસ
અષ્ટ આયનાં સ્વરૂપે.
मुखैः स्वनामसदृशा नराकारकरोदराः ।
हस्ताभ्यां तद्रूपाध्याः पादाभ्यां विहगाकृतिः ॥ ३५ ॥
सपा सिंहबगीया, प्रबलाश्च महोत्कटाः ।
महागणेश्वराः प्रोक्ताः क्षेत्रपाल दिशाटमु ॥ ३६॥
वास्तुकर्ममु सर्वेषु, आयादिपत्तपोष्ट हि ।
पूजिताः पूजयन्त्येव, निम्नन्ति च पदे सि ॥३७॥

·आयतत्वाधिकार अ. શાનદ સેવા ૧૧ આનાં નામ પ્રમાણે સુખનું રૂપ જાણવું. પુરૂષની આકૃતિવાળા હાથ અને પિટ જાણવાં, પગો પક્ષીના જેવા, ગળાં સિંહનાં છે. તે આ બળવાન અને મહા તેજસ્વી છે. મોટા ગણપતિ જેવા, આઠે દિશાના ક્ષેત્રના આધતિ જાણવા. વાતુ કર્મના દરેક કામમાં તેમને પૂજવાથી, પિતાને સ્થાને રહેવા છતાં વિનાની શાંતિ કરવાવાળા જાણવા. ૩૫-૩૬-૩૭ અથ નક્ષત્ર (અંગ ૨-થરના નક્ષત્રની મૃલરાશિ (ક્ષેત્રફળ)કાઢવાની રીત आयाम यदि क्षेत्रं तु विस्तारेण च गुणयेत् । सप्तविंशत्या हृदुभाग शेपे स्यान्मूलनिश्चयः ॥ ३८॥ પ્રાસાદ કે ઘરના ક્ષેત્રની લંબાઈ પહેલાઈને સામસામાં ગુણીને જે ક્ષેત્રફળ આવે તેને સત્તાવીશે ભાગ દેતાં જે શેષ રહે, તે ક્ષેત્રની) મૂળ રાશિ જાણવી. ૩૮ મૂલ રાશિ પરથી નક્ષત્રનો અંક કાઢવાની રીત- फले चाटगुणे तस्मिन् सप्तविंशतिभाजिते । यच्छेपं लभते तत्र नक्षत्रं तद् गृहस्य तु ।। ३९ ।। ક્ષેત્રફળને આડે ગુણીને સત્તાવીશે ભાગતાં જે શેષ રહે તે ઘરના આશ્વિન્યાદિ નક્ષત્રના અંક જાણવા. ૩૯ (જુઓ કેક નં. ૨, ૩, ૪) (કેફ નં. ૨) સમચોરસ ક્ષેત્રના દેવગણ નક્ષત્રોનું કેષ્ટક ગજ અને આંગળમાં આંકડા આપેલા છે. આ આ ગ,આઈ. નક્ષત્ર ગ ..., નક્ષત્ર ગ અ,, ,, નક્ષત્ર ૧-૧૧-૧ મૃગશીર્ષ પ-૫૪૫-૫ અનુસખા ૧૦-૧૪૧૦-૧ મૃગશીર્ષ ૧૦૧૨ રેવતી ૫ ૧૩૪ ૫ ૧૩ મૃગીક ૧૦.૩૪૧૯ ૩ વિતા ૧૫૪૧૫ મૃગશીર્ષ ૫ ૧૫ ૫-૧૬ रेवती ૧૦ ૫ ૧૦.૫ મૃગશીર્ષ ૧૧ax-૧૩ અનુરાધિ ૫-૧૭૪૫-૧૭ મૃગશીર્ષ ૧૮૧૪૧૦-૧૨ અનુરાધા ૧૨ ૧x1-૨૧ રેવતી -૯૪૬ રેવતી ૧૧-૫૧.૫ ૨૫૪૨૫ પુષ ૬૭૪૬૧૭, ૧૧૪ ૨-૭ ૨ ૪૭ રેવતી ૭ ૩૪૭* ૧૧૫૪૧૦-૧૫ રેવતી ૨૫૪૨-૧૫ રેવતી ૧૧૧૧૨૨ અનુરાધા અનુરાધા ૨૬૩૨-૨૪ અતરાપ ૧૨-૨૭ મૃગશીર્ષ ૭ ૧૮-૧ર મૃગશીર્ષ મુમ ૧૨૯૪ર૯ રસ્વતી ૪૯૪૩૯ રેવતી ૭૨૧૪૯૨૫ રેવતી મૃગશીર્ષ ૭ ૨૩૪૨૭ ૧ર-૧૧૮૨-૧૧ મુનશી ૧૨૧૯૪૧૨-૧૪ અનુરાધા ૩ ૧૧૪૩-૧૧ મૃગશીર્ષ s૮૭. અનુરા ૧૯૪૦૧૯ અનુરાધા ૮-૫૪૮-૧૧ रेवती ૧૪-૩૪૧૩-8 રેવતી ૪૪૪૭ રેવતી (૧૪ ૮-૨૫ ૧૧૧૪૩-૧૧ ૫ ૪૧૪-૧૧ ૪૦૧ મુખ્ય ૧૦-૧ext-૧૭ મુખ્ય ૪૧૩૪૪૧૩ પુષ ૯૪૯ રેવતી ૧૩૨૧ ૨૧ ૨૨તી રેવતી ૯૭૪-૧૭ અનુરાધા અનુરાધ ·आयतत्वाधिकार अ.१ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव અથ ગણ (અંગ ૩) નક્ષત્રના ગણની મૈત્રી; પરસ્પર ગુરુદેષ-- स्वगणे चोत्तमा प्रीति-मध्यमा देवमानुषे । कलहो देवदैत्येपु मृत्युर्मानवराक्षसे ॥४०॥ ઘર અને ઘરધણીના નક્ષત્રને એક જ ગણ હેય તે ઉત્તમ પ્રીતિ રહે. જે એકને દેવગણ અને બીજાનો મનુષ્યગણ હોય તે મધ્યમ પ્રીતિ જાણવી. પણ જો એકને મનુષ્યગણ અને બીજાને રાક્ષસગણ હોય તે તે મૃત્યુકારક જાણવું. એકને દેવગણ અને બીજાને રાક્ષસગણ હેય તે કલેશકારણ જાણવું. ૪૦ દેવગણ નક્ષત્રો– मृगाश्विनी रेवती च इस्तः स्वातिः पुनमुः । पुष्यानुराधा श्रवण-मिति देवगणाः स्मृताः ॥ ४१ ।। મૃગશિર, અશ્વિની, રેવતી, હસ્ત, સ્વાતિ, પુનર્વસુ, પુષ્ય, અનુરાધા અને શ્રવણ, એ નક્ષત્રો દેવગણ જાણવાં. ૪૧ રાક્ષસગણ નક્ષત્રો- कृत्तिका मूलमाश्लेपा मघा चित्रा विशाखिका । धनिष्ठा शततारा च ज्येष्ठा च राक्षसगणाः ॥ ४२ ॥ કૃત્તિકા, મૂળ, અશ્લેષા, મઘા, ચિત્રા, વિશાખા, ધનિષ્ઠા, શતભિષા, અને છા, એ નવ નક્ષત્ર રાક્ષસગણનાં જાણવાં. ૪૨ મનુષ્યગણ નક્ષત્રો- भरणी त्रीणि पूर्वाणि ह्युत्तरात्रयमेव च । आ च रोहिणी चैत्र नवते भानुश गणाः ॥ १३ ॥ ભરણી, પૂર્વાફાલ્સની, પૂર્વાષાઢા, પૂર્વાભાદ્રપદ, ઉત્તરાફાશુની, ઉત્તરાષાઢા, ઉત્તરાભાદ્રપદ, આદ્રો, અને રેશહિણું, એ નવ નક્ષત્રે મનુષ્યગણુનાં જાણવાં. ૪૩ અધમુખ નક્ષત્રોની અધોમુખ સંજ્ઞા અને તેમાં કરવાનાં કાર્ય मूलं मघा विशासा च कृचिका भरणी तथा । पूर्वात्रयं तथालेपाऽधोमुसाः परिकीर्तिताः ॥४४॥ મૂળ, મઘા, વિશાખા, કૃત્તિકા, ભરણી, પૂર્વકાશુની, પૂર્વાષાઢા, પૂર્વાભાદ્રપદ, અને અશ્લેષા, એ નવ નક્ષત્રાની અધમુખ સંજ્ઞા છે. જ ·(કેક ન. ૩) ધારેલા દેવ તથા મનુષ્યગણનાં નક્ષત્રો લાવવાને સારૂ ક્ષેત્રની બને બાજુના આગળના આંકડા કાઢવાનું કેક દેવગણ નક્ષત્ર મનુષ્ય ગણ નક્ષ ૫ દક્ષનું પશ્ચિમ પૂર્વ દક્ષિણ પશ્ચિમ ઉત્તર જ ઉત્તર બદ્રમાં છે : ૧૧ ૫ ૧૨ ૧૪ ૨૭ ૩ ૪ ૨૦ ૧૫ ર ૧૦ ૨૭ ૨૪ ૨૪ - ૫ ૧૪ ૨૩ ૧૮ ૨૭. Ret? ૨૦ 8 ૨૫ ૨૪ જ * ૧૭ ૨૫ Y ૮ ૨૦ ૨ ૧૯ ૧ ૧ ૨૦ ૨૨ ૧૭ 2 ૭ ૨૩ ૧૬ ૨૬ ૨૨ ૧૫ ૮ ૨૧ ૧૦ ૨૩ ૧૩ ૬ ૨ ૧૦ ૧૨ - I ૨૭ -- - ૧ થી ૨૭ સુધીના એકે ઉપરના છુટા છુટા અાંકડા લબાઈ પહોળાઈના એક બાજુના સમજવા ૧૨૧૪ ૨૪ રેવતી. -૪૩ ૪ ૪- રેવતી ૬-૨ x ૬૫ રેવતા ૮-૧૨૪ (૩ી ૨d -- ·છે ) ઉ છે. ૧૨૩૪ ૧-૧૮ શ્રવણ ૨૧ ૪ ૨-૫ કરત શ્રવણ ૪૫ x ૪૧ ૪૭ ૪ ૧૧ હરત ૬૧૧૪ ૬૭ શ્રવણ ૬૧૩૪ ૧૭ હસ્ત ૮-૧૭૪ ૮-૧૦ શ્રવણ ૮-૧૯૪ ૮૨૩ હસ્ત ૮-૨૩૪ ૮૨ પુષ્પ ૨-૫ X ૨૫ ગુણ ૧.૭ ૪ ૨-૭ પુષ્ય ૨૭ ૪ ૨ ૧૧ હરતું ૨-૧૩૪ ૨-૧૭ શ્રવણ રેવતી ૪-૧૧૪ ૪-૧૧ પુષ્ય ૪-૧૩૪ ૪-૧૩ પુષ્પ ૪-૧૩૪ ૪-૧૭ હરત ૪-૧૯૪ ૪૨૩ શ્રવણ ૪૨૧૪ ૪-૧૫ રેવતી ૬-૧૭૪ ૬ ૧૭ પુણ્ય ૬-૧૯૪ ૬૧૮ મુખ્ય ૬-૧૯૪ ૬૨૩ હરત * ૭-૫ શ્રવણ x ૬-૨૧ રેવતી હ-૧ ૪ ૯૫ હસ્ત ૭ ૪ 11 શ્રવણ ૯-૯ X ૯-૩ રેવતી. - ૨૦૧૫ઝ ૨-૧૫ રેવતી ૨-૧૫x ૨-૨૧ રેવતી ૨૧૪ ૨૧૧ મુખ્ય ૨૯૪ ૩૧ મુશીબ ૨-૧૯૪ ૨-૧૩ લત ૨૧૪ ૨-૨ સ્વાતિ ૪-૨૧૪ ૪૨૧ રેવતી ૪૨૧૪ ૫-૭ રેવતી ૪૨૩૪ ૪-૧૭ પુણ્ય ૫-1 x ૫૭ મૃગશીર્ષ' ૫- ૪ ૫-૫ (२त પ•૩ ૪ ૫ રવતિ ૭-૩ x ૭૭ રેવતી ૭.૩ ૪ ૭૯ રવતી ૭૫ ૪ ૬-૧૭ મુખ્ય ૭-1 x ૧૩ મૃગશીર્ષ ક-૭ ૪ ૭-૧૧ સ્ત ૯ × ૧૧ સ્વાતિ હ-૨ ૯-૯ રેવતી ૯-૯ × ૧૫ રેવતી ૯-૧૧૪ ૮-૫ પુષ્ય ૯૧૩૪ ૯-૧૯ મુબશીર્ષ ૯૧૩૪ ૯-૧૭ ૯ત ૯-૫૪ ૮-૧૭ સ્વાતિ ૨-૨૩૪ ૨૨૩ અનુરા • x ૪-૫ હરતું • x ૩૯ રેવતી ૩૩ * ૩ ૭ સ્વાતિ ૩-૩ ૪ ૩-૪ રેવતી ૩૫ x ૩૯ વિધી પ-૫ x ૫-૫ અનુરાધા ૫-છ x ૫-૧૧ હરત પ-૭ x ૫-૧૫ રેવતી ૫.૯ ૪ ૫-૧૭ રવાતિ ૫૯ ૪ ૫-૧૫ રેવતી ૧૧૪ ૫-૧૫ રેવતી ૧૪ ૭-૧૧ અનુરાધા ૭ ૧૩૪ ૭૧૭ કરત -૧૭૪ ૭ ૨૧ રેવતી ૭-૧૫૪ ૧૯ સ્વાતિ ૭૧૫૪ ૨૧ રેવતી ૧૧૭૪ ૨૧ રહેતી ૯-૧% ૯-૧૭ અનુરાધા -૯૪ ૨૩ હત (૧૯૪ ૧૦૩ રેવતી ૯૨૧ ૧-૧ ખાતિ ૯૨૧૪ ૧૦-ક રેવતી ૯-૨૩x ૧૦ ૩ રેવતી ·आयतत्वाधिकार स.१ शानप्रकाश दीपार्णव ૧૩ भूकार्यमग्निकार्य च युद्धं च विवरं क्षिपेत् । एपु कूपतडागं च चापि-भूमि-गृहाणि च ॥ ४५ ॥ द्यूतारम्भौ निधिः स्थाप्यो निधानखननं तथा । गणितं ज्योतिपारम्भः खातं विलमवेशनम् ॥ ४६॥ अधोमुखानि कार्याणि तानि सर्वाणि कारयेत् ॥ આ અમુખ નક્ષત્રમાં જમીન સંબંધી કામ, અગ્નિ સંબંધી કામ, યુદ્ધ ખાઈ જવી, કુવા, વાવ, તળાવ, વિગેરે જળાશય ખાદવ, ભોંયરા દવાં, જુગટે રમવું, દ્રવ્ય દાટવું, ધન છેદવું, ગણિત અને જાતિય શાસ્ત્રનો આરંભ કરે, ખાત કરવું, ગુફામાં પ્રવેશ કર, આદિ કાર્યો કરવા, ४५-४६ તિયંક (તીરછા) મુખવાળાં નક્ષત્રો અને તેમાં કરવાનાં કાર્યો- ज्येष्ठाधिनी पुनर्वसु-मंगशिरश्च रेवती ।। ४७ ॥ अनुराधा तथा स्वाति-ईस्तचित्रा तिर्यमुसाः । संधि च यणिक्कार्याणि सरबीजानि यापयेत् ।। ४८॥ याहनानि च यंत्राणि दमनं च विनिर्दित् । मनाघोप्ट्रनातीनां च महिपटपागां तथा ॥ ४९ ॥ दमन कृषिवाणिज्यं गमनं क्षौरकम च । आघटादियंत्रशशि शरुटयाइनानि च ॥५०॥ तपश्चर्यादिकर्माणि तानि सर्वाणि कारयेत् ।। ये, ARATी, पुन, ५, २५नी, अनुराधा, साति, ११, भने અને ચિત્રા, એ નવ નક્ષત્ર તિર્થફમુખવાળા છે. ૪૭. શ સાથે મિત્રતાની સંધિ કરવી, દુકાન માંડવી, બધી જાતનાં બીજ રોપવાં, વાવેતર કરવું, કાશી, ઘ, ઉંટ, પાડા, અને બળદ આદિ જાનવરોને પહેરવા सपा नायi, नी ४४ी, पार ४२यो, ५मा rm, un GRI, પાનના ફટ આદિ યા બનાવવા કે ચલાવવાં, તપથ કરવી, વિગેરે સર્વ કામ આ તિમુખ નફામાં કરવાં. ૪૮-૪-પત્ર ·૧૪ સાતવિવિલાદ જ. ૨ शानप्रकाश दीपार्णव ઉર્વમુખવાળાં નક્ષત્રો અને તેમાં કરવાનાં કાર્યો- पुष्यार्दाश्रवणं चैव उत्तरात्रयमेव च ॥५१॥ शतभिपर रोहिणी च धनिष्ठा चोर्ध्ववक्त्रगाः । प्रासादं तोरण कार्य कृषि चैव समाचरेत् ॥ ५२ ॥ पट्टाभिषेकमारम्भः प्रासादे च ध्वज न्यसेत् । ऊर्चवक्त्राणि कार्याणि तानि सर्वाणि कारयेत् ॥ ५३ ।। પુષ્ય, આદ્ર, શ્રવણ, ઉત્તરાફાલ્યુની, ઉત્તરાષાઢા, ઉત્તરાભાદ્રપદ, શતભિષા, હિણું અને ધનિષ્ઠા, એ નવ નક્ષત્રો ઉર્વ મુખવાળાં છે. ૫૧ પ્રાસાદ કર, તેરણ બાંધવાં કે ચડાવવાં, ખેતી કરવી, રાજ્યાભિષેકનો આરંભ કર, દેવસ્થાનને ધજાગરે રેપ, આદિ સર્વે કાર્યો ઉર્વ મુખવાળાં નક્ષત્રામાં કરવાં. પ૨–૫૩ રાશિ જાણવાની રીત-(અંગ ૪) गृहक्षेत्रस्य यदृक्ष पष्टिमिर्गुणितं तथा । पंचत्रिशच्छतभक्तं शेपमुक्तिरजादयः ॥ ५४॥ ઘરના ક્ષેત્રનું જે નક્ષત્ર આવ્યું હોય તેના અંકને સાઠે (૬૦) ગુણવા. અને જે ગુણાકાર આવે, તેને એકસો પાંત્રીશથી ભાગવા, જે શેષ રહે તે ચાલુ મેષાદિ રાશિ જાણવી. (લબ્ધિ આવે તે ગતરાશિ જાણવી). ૫૪ નક્ષત્રોની રાશિ- अश्चिन्यादित्रये मेपः सिंहः प्रोक्तो मघात्रये । मूलादित्रये चापश्च शेपेषु नवराशयः ॥ ५५ ॥ અશ્વિની, ભરણ, અને કૃતિકા, એ ત્રણ નક્ષત્રની મેષરાશિ, મઘા, પૂર્વ- ફશુની અને ઉત્તરાફાગુની એ ત્રણ નક્ષત્રની સિંહ રાશિ, મૂલ, પૂર્વાષાઢા, અને ઉત્તરાષાઢા, એ ત્રણ નક્ષત્રની ધન રાશિ જાણવી. બાકી નવ રાશિનાં બળે નક્ષત્ર જાણવા. પપ मेषादिव भवेद् राशि-नक्षत्रमश्चिन्यादिकम् । वास्तुकर्मसु सर्वेपु गृहवेधं विशोधयेत् ।। ५६ ॥ મેષ આદિ બાર રાશિઓ છે. અને અશ્વિની આદિ સત્તાવીશ નક્ષત્ર છે. બધાં વારતુકર્મ વિષે ગૃહવેધને છે. ૫૬ ·( કોષ્ટક ના ય) ગૃહસ્વામીના નામ પરથી અને ગુના નક્ષત્ર પરથી રાશિ જાણવાનું કેષ્ટક ૫ ક મ બ જ S ક आयतत्वाधिकार अ.१ ધ ત છે. ર સ થ થરના નામાક્ષર છે ક યુ ધ ધન વૃશ્ચિક g મિથુન બાર રાશિ મીન ૧૨ સિંહ ૫ કુંભ ષ ૨ ૪ ૮ ૧ ૩ જ્ઞાનપ્રારા ફાવે ૦ કૃતિકા . છે. છે. ૦ છે. છે. અશ્લેષા રેવતી ઉકાળુની વાઢા ૧ર ૨૧ પૂફાગુની પૂછાતા ૨૦. જેઠા ૧૮ નક્ષત્રો કરી મૃગશીર્ષ ૨ ચિત્રા ૧૪ ઘનિ ૨૩ પુનર્વસુ વિશાખા ૫ ભાદ્રપદ ૯ ૨૭ ૧૬ ૨૫ ઉ.ભા. અનુરાધા અશ્વીની મલા મૂલ પુષ્ય ૮ રોહિણી હરત શ્રવણ આક સ્વાતિ શતભિષા ૪ 18 ૧૦. ૪ ૨૨ જતિ બ્રાહ્મણ જાતિ ક્ષત્રિય જાતિ વૈશ્ય જતિ , શક જાતિ ૧૫ ·आयतत्वाधिकार अ.१ શાનgશ રાવ ચંદમાની દિશા--(અંગ ૫) कृत्तिकादि सप्त सप्त पूर्वादिपु प्रदक्षिणे । अष्टाविंशति क्षाणां तत्र चन्द्र उदाहतः ।। ५७ ।। કૃત્તિકાદિ સાત નક્ષત્રો પૂર્વ દિશામાં, મઘાદિ સાત નક્ષત્રે દક્ષિણ દિશામાં, અનુરાધાદિ સાતનક્ષત્ર (અભિજીત સાથે) પશ્ચિમદિશામાં, અને ધનિષ્ઠાદિ સાત નક્ષત્રો ઉત્તર દિશામાં સ્થાપવાં. ઘરનું નક્ષત્ર જે દિશામાં હોય તે દિશામાં ચંદ્રમા જાણ, ૫૭ ચંદ્રમાનું ફળ अग्रती हरते ह्यायुः पृष्ठतो हरते धनम् । वामदक्षिणयोश्चन्द्रो धनधान्यकरः स्मृतः ।। ५८ ॥ प्रासादे राजगेहे च चन्द्रं दद्यात् सदाग्रतः । अन्येपां तु न दातव्यं श्रीमन्तादिगृहेपु च ॥ ५९॥ ઘરના દ્વારની સામે ચંદ્રમા હોય તે આયુષ્યનો નાશ કરે, પાછળ ચંદ્રમાં હોય તે ધનને નાશ કરે, પણ ઘરની ડાબી બાજુ અને જમણી બાજુ તરફ ચંદ્રમા હોય તે ધનધાન્ય વધારનાર જાણવો. પરંતુ દેવપ્રસાદ અને રાજપ્રાસાદને વિશે સન્મુખ ચંદ્રમા આપ. બાકી શ્રીમંત આદિના ઘરને વિષે સન્મુખ ચંદ્રમાં આય નહિ.(વ્યવહારમાં પ્રાસાદના અંગોમાં સન્મુખ અને ડાબી અને જમણી બાજુ દેવાય છે.) ૫૮-૫૯૯ રાશિમૈત્રી-રાશિના ઈષ્ટ અનિષ્ટ ભાવ (અંગ ૬)- सप्तमे चोचमा प्रीति पडप्टे मरणं ध्रुवम् । नवपंचमेऽतिक्लेशः पुष्टिदशचतुर्थके ॥ ६० ॥ तृतीयैकादशे मैत्री द्वितीये द्वादशे रिपुः । एवं तु पड्विधं प्रोक्तं राशीनां च परस्परम् ॥ ६१ ॥ ઘરની રાશિથી ઘરધણીની રાશિ સુધી ગણતાં સાતમી આવે તે ઉત્તમ પ્રીતિ કરનારી થાય; છઠ્ઠી અથવા આઠમી આવે તે, ઘરના સ્વામીનું મૃત્યુ થાય; નવમી અને પાંચમી રાશિ આવે તે કલેશ થાય; દશમી અને એથી રાશિ આવે તે પુષ્ટિકારક છે; ત્રીજી અને અગિયારમી રાશિ આવે તે મિત્રતા થાય, બીજી અને બારમી રાશિ આવે તે શત્રુતા કરનારી જાણવી. આ પડછક રાશિની પરસ્પર શુદ્ધિ જોઈને ઘર આદિ બનાવવાં. ૬૦-૬૧ ૧ ચંદ્રમા મેળવવા બાબત સૂત્રધાર રાજસિક બહુ સ્પષ્ટ પાતાના પ્રથ-વારસ્વરાજ જ માં કહે છે? લાક દિક્ષાર્થે સાથે હેવમૂકો, વાસ્વરાજ - II રાજભવન કે દેવરાસાદમાં ડાબી જમણી બાજુ, અને અમે સન્મુખ ચક્રમા મેળવો.

·ભવન અને ભવનધણીની રાશિ પરથી ઈષ્ટ અનિષ્ટ ખડાષ્ટક ફળ દર્શાવતું કોષ્ટક-નં. ૬ ગ મેં ર ક છે. છે છે ૨ ત છે ૫ 6 ૭ સ B. 4. ઘ બનતના નફના आयतत्वाधिकार अ.१ 1 ૪ ૧૨ શિ મેષ ૨ दृ५ t/૪ મિથુન 9 તુલા બીતિ વૃશ્ચિક ૧૦. મકર સિંહ લેશ ૬૪ શ્રેષ્ઠ મરણ મરણ લેશ શ્રેષ્ઠ શ્રેષ્ઠ દરિદ્ર 1 ૨ અશ્વિની ભાળી કૃતિકા રહિ યુથી અ ક પનવેલ ઈઝ (ร શ્રેષ્ઠ કલેશ મરણ પ્રીતિ મરણ કલેશ શ્રેષ્ઠ શ્રેષ્ઠ . 11 ૨. મીન શિષ્ટ દરિદ્ર ઈ શ્રેષ્ઠ શ્રેષ્ઠ કલેશ મરણ પ્રીતિ મરણ કલેશ શ્રેટ રિ શ્રેટ દરિદ્ર ke દ શ્રેષ્ઠ સ મરણ મરણ કલેશ હ ૨ માં ૪ મિ ૫ ક્ષેત્ર શ્રેષ્ઠ ઈ રિક શ્રેષ્ઠ રાષ્ટ કલેશ મ પ્રીતિ મરણ ज्ञानप्रकाश दीपाव যিয়। વેચ દરિય દરિદ્ર કલેશ મરણ કીતિ રાતિ વિશાખા ૬ લા ૭. પ્રોત કરે શ્રેષ્ઠ એ ૪૦ દરિદ્ર શ્રેષ્ઠ એક્ટ કવેશ મરણ નાણા મેળ મરણ પ્રીતિ મરણ કલેa દરિદ્ર ટ દરક શ્રેષ્ઠ શ્રેષ્ઠ કલેશ ૮ HA ક મર પ્રીતિ મરણ કય ષ્ટિ શ્રેષ્ઠ દરિદ્ર Yલાઇ ઉ.૧૦ ૨૦, ૨૧ જન ધના ૨૩ શ્રેષ્ઠ શ્રેર. કવેશ મરણ પ્રીતિ भरल કલે શ્રેટ ૧૦ દરિદ્ર ઈઝ દરિદ્ર બેસ્ટ તમિા પ્રજાક શ્રે કલેશ મરણ પ્રીતિ મરણ કલેશ એટ ૨૪ ર૫ ઉ .૬ ૨ શ્રેષ્ઠ દરિદ્ર Bષ્ટ રિક મન ૧૨ ર કલેશ મરણ પ્રીતિ મરણ કલેશ 2ષ્ટ શ્રેષ્ઠ દર ·૧૮ आयतत्वाधिकार अ.१ ज्ञानप्रकाश दीपाव ગૃહમંત્રી રાશિઓના સ્વામી અને ફળ (અંગ ૭)- मेपचिकयोभौंमः शुक्रो नृपतुलाधिपः । बुधः कन्यामिथुनयोः कर्कस्य चन्द्रमा पतिः ॥ ६२ ॥ 'सिंहस्याधिपतिः सूर्यः शनिर्मकरकुंभयोः । ધનુર્મને નીવે પત્તે ક્ષેત્રદાપાર | દારૂ I स्वक्षेत्र न पीडयन्ते स्वस्थाने क्षेत्रपालकाः । विपमस्थाः पीडयन्ते तत्स्थान भस्मसाद् भवेत् ॥ ६४ ॥ મેષ અને વૃશ્ચિક રાશિનો સ્વામી મંગળ; વૃષભ અને તુલાને સ્વામી શુક; કન્યા અને મિથુનને સ્વામી બુધઃ કર્કને સ્વામી ચંદ્રમા સિંહનો સ્વામી સૂર્ય; મકર અને કુંભને સ્વામી શનિ ધન અને મનનો સ્વામી ગુરૂ છે. બારે રાશિના આ સાત ગ્રહ ક્ષેત્રના અધિપતિ દેવ જાણવા. આ સર્વ રાશિ સ્વામીએ પિતાની રાશિમાં હોય તે પીડા કરતા નથી. જે વિષમ રાશિમાં અર્થાત્ શત્રુના સ્થાનમાં હોય તે પીડા કરે છે. તેથી શત્રુ મિત્ર ભાવ જોઈને ઘરેના ગણિતની યોજના કરવી, ૬૨-૬૩-૬૪ ગ્રહોની શતા ને મિત્રતા– रवेरगारकस्यैवं मैत्री च गुरुचन्द्रयोः । एपां त्रयाणां मैत्री च अन्येषां तु न विद्यते ॥६५ ।। खौ मन्दे सदा वैरं कुजे मन्दे तथैव च । गुरोः शुक्रस्य वैरं च वैरं च बुधचन्द्रयोः ॥ ६६ ॥ રવિ, મંગળ, ગુરૂ અને ચંદ્રમા એ પરસ્પર મિત્ર છે. તેની બાકીના ગ્રહો સાથે શત્રુતા છે. રવિ અને શનિ, તથા મંગળ અને શનિ, પરપર શત્રુ છે. ગુરૂ અને શુક, તથા બુધ અને ચંદ્રમાં, પરસ્પર શત્રુ છે. ૬-૬૬ । सूर्यक्षेत्र भवेत् सिंदः ॥ पाठान्तरे ।।

·आयतत्वाधिकार अ. १ નવા સીવ (કેષ્ટક નં. ૭) રાશિના સ્વામી અને મિત્ર શત્ર કે સમભાવ જોવાનું કોષ્ટક રાશિ રામ મિત્રભાવ શત્રુભાવ સમભાવ સૂર્ય બુધ ચદ્ર ગુરે મંગળ ચંદ્ર સઈ બુધ મળ શની મેષ વૃશ્વિક મંગળ બુધ સૂર્ય ચંદ્ર ગુરુ શુક્ર શની મિથુન કન્યા બુધ સૂર્ય શુક ચંદ્ર મંગળ ગુર શની ધન મીન ગુરૂ સૂર્ય ચંદ્ર મંગળ બુધ શુક્ર શની વૃષભ gવી બુધ શની સૂર્ય મંગળ ચંદ્ર ગુરે મકર કુંભ શની બુધ શુ? સૂર્ય ચંદ્ર મંગળ ગુરૂ થય ગણવાની રીત-અંગ ૮)-- नक्षत्रं वसुभिर्भक्ते यच्छेषं तद् व्ययो भवेत् । एकैकस्यायसंस्थाने व्ययश्च विविधः स्मृतः ॥ ६७ ।। समो व्ययः पिशाचच राक्षसस्तु व्ययोऽधिकः । व्ययो न्यूनो यक्षश्चैव धनधान्यकरः स्मृतः ॥ ६८ ।। નક્ષત્રના અંકને આડે ભાગતાં જે શેષ રહે તે વ્યય જાણો. એકેક આયને ઠેકાણે વિવિધ પ્રકારના વ્યય જાણવા. આય અને વ્યયને આંક સરખો આવે તે પિશાચ નામને વ્યય જાણો. આય કરતાં વ્યયને અંક વધુ આવે તે રાક્ષસ નામને વ્યય જાણો. અને આય કરતાં વ્યયને અંક એ છે કે તે યક્ષ નામને વ્યય જાણવો. આ યક્ષ પ્રકારનો વ્યય ધનધાન્યની વૃદ્ધિ કરનારે જાણવે. દ૬૮ ·आयतत्वाधिकार अ. १ ज्ञानप्रकाश दीपाव છે આઠ વ્યયનાં નામે--- शान्तः पौरः प्रद्योतश्च श्रियानन्दो मनोहरः । श्रीवत्सो विभवश्चैव चिदानको व्ययाः स्मृताः ॥ ६९ ।। શાંત, પૌર, પ્રદ્યોત, શ્રિયાનંદ, મનોહર, શ્રીવત્સ, વિભવ અને ચિદાત્મક- (ચિન્તાત્મક) એ આઠ વ્યોનાં નામ જાણવાં. ૬૯ વ્યાનું ફળ- ध्वजे शान्तः शुभः सत्यं नित्यं कल्याणकारकः । भोगपूजावलिं दद्याद् गीतवाद्यं सुरालये ॥ ७० ॥ દવજ આયની સાથે શાંત નામને વ્યય આપ. તે હમેશાં શુભ અને કલ્યાણ કરનારે છે. તે દેવાલયમાં આપવાથી, ભેગ, પૂજા, બલિ, ગીત, વાદિવ, આનંદ આદિ આપે છે. ૭૦ धूम्रस्थाने यदा शान्तो धातद्रव्यफलमदः । सिंहस्थाने यदा पौरो नित्यं श्रीभौगदायकः ॥७१ ॥ ધૂમ્ર અયની સાથે શાંત નામને વ્યય આપવાથી ધાતુ અને ઘનના ફળને આપનાર છે. સિંહ આયની સાથે પીર નામને વ્યય આપવાથી, હમેશાં લક્રમીના ભેગને આપનાર છે. ૭૧ प्रद्योतः श्वानसंस्थाने नित्यं स्त्रीसुत्तसौख्यदः । श्रियानन्दो सुपस्थाने सर्वकर्मफलप्रदः ॥ ७२ ॥ શ્વાન આયની સાથે પ્રત વ્યય આપવાથી, હમેશાં સ્ત્રી અને પુત્ર આદિનું સુખ મળે છે. વૃષ આયની સાથે શ્રિયાનંદ વ્યય આપવાથી સર્વ કર્મનું ફળ મળે છે. ૭૨ मनोहरः खरे योज्यः सर्वसम्पत्तिदायकः । श्रीवत्सथ गजे योज्यो गजसिंहबलाधिकः ॥ ७३ ।। ખર આયની સાથે મનહર ચય આપવાથી સર્વ પ્રકારની સંપત્તિ મળે છે. જાયની સાથે શ્રીવત્સ વ્યય આપવાથી હાથી અને સિંહથી પણ અધિક બળ પ્રાપ્ત થાય છે. ૭૩ विभवो ध्यांक्ष संस्थाने सर्वकर्मफलमदः । चिदात्मक व्ययं नित्य-मायेष्वष्टसु वर्जयेत् ॥ ७४ ॥ દેવાંક્ષ આપની સાથે વિમલ વ્યય આપવાથી સર્વ કાર્યની સિદ્ધિ થાય છે, ચિદાત્મક ચિંતાત્મક) વ્યય આઠે આમાંથી કેઈ પણ સાથે વર્જનીય છે. ૭૪ ચિત્તામ" -ત્તરે ૧ ·(કેક નં. ૮) ભવન કે પ્રાસાદને નક્ષત્ર પરથી વ્યય જાણવાનું અને વ્યયને આય સાથેના શુભ મેળવી સમજણનું કેપષ્ટક आयतत्वाधिकार अ.१ અદ્ધિ રહણી પુનર્વસુ કૃત્તિકા પુષ્પ ૮ ભરણી ૨ મૃગશીર્ષ ૫ અશ્વિની ૧ ૭. ૬ છે. ૪ હરd ચિત્રા ૫ ફાગુની વાતિ ૧૫. અશ્લેષા વિશાખા ૧૬ ઉ ફાગુની ૧૨ મવા. ૧૩ ૧૪. નક્ષત્રો ક્રમાંક સાથે શતભિષા મળ પૂ પી ધનિષ્ઠા ૨૩ છા ૧૮ અનુરાધા ૧૭ ઉ.ષાઢા ૨૧ શ્રવણ २२ ૨૪ પૂલભાદ્રપદ ઉml૫૬ રેવતી २७ શા જાળા પ્રોત શ્રીવલ્સ વિભાવ શાત ૧ પીર ૨ મનોહર ૫ થયનું નામ અને શ્રીયાને ૬ ૪ ચિદાનમક (ચિંતાત્મક) Us છે ૮ સિહ ખર જ વ્યને કયા આય સાથે મેળવ શુભ છે. છે વજ ૧ ધૂમ્ર ૨ શ્વનિ ૪. દવા ૮ વૃક્ષ ૨ ·જાઘરવાધિકાર , ज्ञानप्रकाश दीपार्णव અંશક ગણવાની રીત-(અંગ ૯)- मूलराशौ व्ययं क्षिप्त्वा गृहनामाक्षराणि च । त्रिभिरेव हरेदागं यच्छेपं स्यात्तदंशकः ।।७५ ॥ इन्द्रो यमच राजा च अंशकास्वय एव च । त्रिप्रमाण निधोक्तं च ज्येष्ठ-मध्यम-कन्यसम् ॥ ७६ ॥ મૂલરાશિ (ક્ષેત્રફળ)ના અંકમાં વ્યયને અંક મેળવે. અને તેમાં ઘરના નામના જેટલા અક્ષરે હેય તેટલા અંક મેળવી જે સરવાળે થાય, તેને ત્રણે ભાગતાં જે શેષ રહે તે અંશક ગણવે. એક શેષ વધે તે ઈદ્રાંશ; અને બે શેષ વધે તે યમાંશ અને ત્રણ શેષ રહે તે રાજશ જાણ. તે અનુક્રમે ત્રણ પ્રકારે-જેઇ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ છે. ૭૫-૭૬ ઇંદ્રિાંશ આપવાનાં સ્થાન- मासादे प्रतिमालिने जगतीपीठमंडपे । वेदीकुण्डे सुचि चैव इन्द्रध्वजपताकयोः ॥ ७७ ॥ स्वर्गादि भोनयुक्तेपु नृत्यगीतमहोत्सवे । अन्येषु शुभकार्येषु इन्द्राशक नियोजयेत् ॥ ७८ ॥ દેવાલય, મૃત્તિ, શિવલિંગ, દેવાલયની જગતપીઠ, મંડપ, વેદી, કુંડ, હોમ કરવાના સર, ઈદ્રધ્વજ પતાકા, સ્વર્ગસમાન સુખ ભેગવવાનું થાન, નૃત્ય અને ગીતની શાળાઓમાં, મહત્સવ સ્થાન ઈત્યાદિ બીજા કાર્યોમાં દ્રિાંશ આપ. ૭૭૮ યમાંશ આપવાનાં સ્થાન– क्षेत्रादिसंशा नागेन्द्र वाणागारे च मैरके । गृहे मागणदेन्या यमांशकमिहोच्यते ॥ ७९ ॥ विविधं वणिजः कर्म मद्यमांसादिकोद्भवम् ।। इत्युक्तं क्रमशः स्थाने दातव्यं च यमांशकम् ॥ ८ ॥ ક્ષેત્રપાલ, નાગેન્દ્ર, બાણહ, ભેરવ, તૃદેવી ઇત્યાદિની કૃતિઓમાં યમાંશ આપ. તેમજ દારૂ માંસ આદિ વેચવાની દુકાનમાં પણ યમાંશ આપ.

·आयतत्वाधिकार अ, १ શાનારા snia ૨૩ રાજશ આપવાનાં સ્થાન- पुरमाकारनगरे खेटकूटे च पर्वते । हादि राजसदने प्रशस्ते राजकर्मणि ॥ ८१ ॥ सिंहासने च शव्यायां गजाश्वरथवाहने । राजोपस्कर हर्येषु राजांशकामिहोच्यते ॥ ८२ ॥ પુર, કિલ્લા, નગર, નાનું ગામ, શિખર, પર્વત, હવેલી, રાજમહેલ આદિ બધાં પ્રશસ્ત રાજકાર્યોના સ્થાનમાં અને સિંહાસન, શય્યા, હાથી, અશ્વ, રથ આદિ વાહનોમાં રાજાશ આય શુભ છે. ૮૧-૮૨ (જુઓ કેષ્ટક નં. ૯) તારા ગણવાની રીત-(અંગ ૧૦) વજન્ મિનીમ્ દઉં ચ ! नवमिश्च हरेद् भाग शेपास्ताराः प्रकीर्तिताः ॥ ८३ ॥ શાન્તી મોરી રે વિનય ક્રિયા पद्मिनी राक्षसी वीरा आनन्दा नवमी स्मृता ॥८४॥ ઘરધણના જન્મ નક્ષત્રથી, ઘરના નક્ષત્ર સુધી ગણતા જે અંક આવે તેને નવથી ભાગતાં જે શેષ આવે, તે તારા જાણવી. તેનાં નામ-૧ શાંતા, ૨ મને હરા, ૩ કૂરા, ૪ વિજયા, ૫ કલહોદભવા, ૬ પતિની, ૭ રાક્ષસી, ૮ વીરા, અને ૯ આનંદા એ નવ તારના નામ જાણવાં, ૮૩-૮૪ શુભાશુભ તારા- ताराः पट् च शुभाः प्रोक्ता-त्रिपंचसप्त चर्जिताः । राक्षसी कलहां रां वयेच्छुभकर्मसु ॥ ८५ ॥ निधना सप्तमी तारा पंचमी हानिदायिका । विपदा तृतीया तारा तिस्रस्तारा विवर्जयेत् ।। ८६ ।। जन्मतारा द्वितीया च पष्ठी चैव चतुर्थिका । अष्टमी नवमी चैव पट् च ताराः शुभावहाः ॥ ८७ ।। નવ તારામાં છે તારા શુભ છે. ત્રીજી, પાંચમી અને સાતમી તારા- (રા, કલહાભવા અને રાક્ષસી) એ ત્રણ તારા વજનીય છે. સાતમી રાક્ષસી તારા નિર્ધન કરે. પાંચમી કલહોભવા તારા હાનિ કરે. અને ત્રીજી ફુરા તારા દુખી કરે. એ માટે આ ત્રણે તારા હમેશાં તજવી. જન્મની તારા શાના, મહરા, વિજયા, પતિની, વીરા અને આનંદા, એ છે તારા શુભકારક છે. ૮૫-૮૬-૮૭ ·आयतत्वाधिकार भ.१ ज्ञानप्रकाश दीपाव પંચતત્વની જાણવાની રીત-(અંગ ૧૧)-આયુષ્ય સ્થિતિ- (અંગ ૧૨) વિનાશ- ના ક્ષેત્રે જ જે વિભક્ત ! लब्ध दशगुणं जीवः शेषांक भूतमाजितम् ॥ ८८॥ पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । पंचतत्वे भवेन्मृत्यु-रन्तकाले पभेदिते ॥ ८९ ॥ ક્ષેત્રફળને આઠગણી કરીને સાઠે ભાગતાં જે લબ્ધિ આવે તેને દશગણો કરવાથી જે ગુણાકાર આવે તે, ઘરનું આયુષ્ય જાણવું. ક્ષેત્રફળને આગાણા કરી સાઠે ભાગતાં જે શેષ રહે તેને પાંચે ભાગતાં જે રહે તેન–૧ પૃથ્વી, ૨ જળ, ૩ અનિ, ૪ વાયુ અને ૫ આકાશ, એ પાંચ તત્ત્વ જાણવાં. ૧ પૃથ્વી (ધરતીકંપથી), ૨ જળ જળપ્રલય), ૩ અગ્નિ, ૪ વાયુ (સખત વાવાઝોડું), ૨ આકાશ (વિજળી), એ પાંચ તત્વથી ઘર કે પ્રાસાદને વિનાશ જાણ. ૮૮-૮૯ ૧ આવી રીતે પંચતત્વથી અંતકાળને ભેદ, પ્રસાદ કે ઘરના આયુષ્ય-વિનાશ (પડી જવું)ની કલ્પના જતિષના હિસાબથી દર્શાવે છે. તે વિશે વાતુરખ્ય (મટીરીયસ) પ્રમાણે ઘણું સુંદર રીતે ૨૫છોકરણ રૂઝિવતંs નામના ગ્રંથમાં નીચે પ્રમાણે કર્યું છે. "फल नागगुण पठ्या हताल्लन्ध फलं भवेत् । मृण्मये शकरायुक्त गृहे जोध: सुनिश्चलः ॥१॥ तद्दशघ्नं भवेदायु-रिप्टिका मृत्सघामनि । વાવ રિ-જે જ રિત્તિી | ૨In नवतिघ्ने फले नागैर्युके पापाणजे गृहे । धातुजे भवनेऽभ्रादि-लोचनध्ने फले भवेत् ॥३॥ परायुः पंचधा प्रोक्त शेप भूतसमाहतम् । guruતથા રે વારાિમેલ ા इत्येतानि विज्ञानीयात्तत्यानि सानाशने ॥४॥ ક્ષેત્રફળને આઠગણું કરી સાઠે ભાગતાં જે આવે તેજ ૧) ફળ થયું. તે કરી અને માટીથી બનાવેલા ધરનું આયુષ્ય જાણવું. (૨) એ ફળને દસગણું કરતાં ટમાટીથી બનાવેલા ઘરની આવરદા જાણવી, તે ફળને ત્રીજમણું કરવાથી, (૩) ચુના અને પત્થરથી બનાવેલ ઘરનું આયુષ્ય જાણવું એ ફળને નેવુંગણું કરતાં (૪) પાથર અને સીસાથી બનાવેલ ભવનનું આયુષ્ય જવું. તે ફળને બસોસીસ કરતાં () ધાતુ લેહ, ત્રાંબુ, સનું ઇત્યાદિથી કરેલા ભવનનું આયુષ્ય જાણવું. એ પરમ આયુષ્ય પાંચ પ્રકારનું કહ્યું. લધાક (ફળ) નીકળ્યા પછી જે શેર ૨છે તેની પાસે ભાગતાં જે શેવ રહે તે અનુક્રમે ૧ પૃરી (ધરતીકંપ, ૨ જળ જળપ્રલય, ૪ અગ્ન, વાયુ (સખત વાવાઝેકાથી) અને છે આકાશ (વીજળી પત) એમ પચ તો યુવામિ અંતકાળ સમયનાં ચિહ્નો છે. (તેનાથી નાશ પામે છે).

·નક્ષત્રના કમક, મૂળરાશિ, ગણ, ચંદ્ર, રાશિના સ્વામી, વ્યય, નાડી, નક્ષત્રની યોની અને વરીયાનીનું-કેઇક નં. ૯. આ કોષ્ટકથી દશ અંગ ગણી શકાય છે. al, ૪ थायतत्वाधिकार अ.१ 9 નક્ષત્રને ક્રમાંક ૪ મનુષ્ય દેવ 0 મૂળરાશિ મનુષ્ય દેવ ૨ ગણ • પૂર્વ ૧૧ ૧૦. ૧૨ ૧૩ ૨ K ૪ કૃતિકા રહિણી મૃગશીર્ષ આ અલવા મા પુનર્વસુ પુષ્ય અશ્વિની ભટ્ટ પૂ ફાગુન ઉ ફાગુન હરત ૧૫ ૧૮ ૫ ૮ ૨૫ ૨૧ ૧૧ ૨૪ ૧૭ 1 ૧૪ મનુષ્ય દેવ વાસ દેવ દેવગણું મનુષ્યગણે રાક્ષસ ૨૫મસ મનુષ્ય પૂર્વ પૂર્વ પૂર્વ પૂર્વ પૂર્વ દક્ષિણ દક્ષિણ પૂર્વ દક્ષિણ દક્ષિણ સિંહ સિંહ, સિંહ મિથુન વૃષભ મષ મિથુન કક મેષ કન્યા વૃષભ મંગળ મંગળ મંગળ, બુધ સમ સોમ સૂર્ય શુક સૂર્ય બુધ પ્રોત શ્રીયાનંદ મનોહર શ્રીવત્સ વિભવ ચિંતાત્મક શાંત પિર પર શ્રીયાનંદ મનહર પ્રોત શાંત ૮ 1 ૨ ૪ ૨ ૫. અલ મય અંય મુખ્ય અા આઇ મધ્ય અત્ય અંય મધ્ય એ છે ભાવ उd२ ઉતર ચંદ્ર + ૪ રાશિ शानप्रकाश दीपार्णव પરાને સ્વામી ૬ વ્યકિ - ૫ અય ૭ નાડી મહીષ માય બીલાડ મક મૂષક બીલાડ જ સ સ" શ્વાન ગજ બીલાડ બીલાડ વાલ અશ્વ ૮ નક્ષત્રની અશ્વ પોની યોની વર મહીં મૂષક મૂષક મર્કટ નોળી નળીયો વાનર સિંહ મર્કટ અશ્વિની ચિત્રા છે. અશ્લેષા છે. શ્રવણ પુષ્ય ૭ છે. ૯ નક્ષત્ર વૈર/ ઉ. રા. સ્વાતિ, ઉ,વ, 9 ૧ છે ૪ ૫ ૧ ૨ ૪ ૫ ૧ ૨ 8 ૧૦ નક્ષત્ર ઉત્પતિ ·કે ન ચાલું છે. ૨ ગઇ છે ૨૬ નક્ષીનો ક્રમાંક ૧૭ ૨૩ ૨૨ ૨૪ ૨૭. ૧૮ - ૨૫ ૨૧ २० ૧૫ ૧૪ ચિત્રા સ્વાતિ વિશાખા અનુરાધા ચેકો મળ પૂર્વાષાઢા ઉ, ષાઢી श्रवण પછિ શતભિષા પૂ.ભાદ્રપદ ઉભાદ્રપદ રેવતી 1 નક્ષત્ર મળરાશિ ૧૯ ૧૩ ૨ ૨૦ ૧૩ ૧૦ રાક્ષસ દેગણ રાક્ષસ દેવગણ રાક્ષસ રાક્ષસ મનુષ્યગણ મનુષ્યગણુ દેવગણ રાક્ષસ, રાક્ષસગણ મનુષ્યગણ મનુષ્યગણ દેવત્રણ દક્ષિણ દક્ષિણ દક્ષિણ પશ્ચિમ પશ્ચિમ પશ્વિમ પશ્ચિમ પશ્ચિમ પશ્ચિમ ઉત્તર ઉત્તર उत्तर ઉતર ઉતર ૪ રાશિ » કન્યા તુલા તુલા વૃશ્ચિક વૃશ્ચિક ઘન મકર મકર કુંભ મીન મીન ૫ રાશિનો | બુધ મંગળ મંગળ ગુરુ ગુરુ ગુરુ શનિ શનિ શનિ શનિ ગુરુ સ્વામી ૬ વયક શ્રીવત્સ વિતવ ચિતાત્મક શક્તિ પર પ્રતિ શ્રીયાના મનહર શ્રીવાસ વિભવ ચિતાત્મક શાંત પીર પ્રોત છે. ૮ ૧ ૪ ૫ ૮ ૨ ૭ નાઠી , અશ્વ અંધ અંય મધ્ય આd આવ મ અં૫ અંય મbગ્ય આg આa મય અંય ૮ નક્ષત્રની | વાઘ મહીષ વાઘ મૃગ યુગ સ્થાન કપી નકુલ સિંહ અશ્વ ગામ પેની ગજ ની વેર ગાય અશ્વ માય. સિંહ સ્વાન સ શ્વાન ગાથ મહીપ ગાજ વાધ સિહ ૯ નક્ષત્ર વૈર હસ્તભરણુ છા રોહીણી પુનર્વસુ ૧૦ નક્ષત્ર ૧ ૫ ૨ ઉત્પત્તિ ओयतत्वाधिकार अ.१ ૨ છે. છે છે. સિહ વાનર વિશાખા ૦ જ્ઞાનારા વાળa જ છે. ૨ o છે ૪ ૫ ૪

·आयतत्वाधिकार अ.१
शानप्रकाश दीपाय
52259 २७
द्विभिः श्रेष्ठं त्रिभिः श्रेष्ठं पंचभिः सर्वमुत्तमम् ।
सप्तभिः सर्वकल्याण नवभिः सर्वसम्पदः ॥९॥
ઘર કે દેવાલયનું ગણિત કરતાં બે અંગ (આય–નક્ષત્ર મળે તે શ્રેષ્ઠ, ત્રણ
અંગ (આય-નક્ષત્ર-ગણ) મળે તે પણ શ્રેષ્ઠ. પાંચ અંગ (આયનક્ષત્ર–ગર્ણચંદ્ર
અને વ્યય) મળે તે સર્વોત્તમ. અને સાત અંગ (આયનક્ષત્ર-ચંદ્ર-ગ-વ્યથ-
તારા અને અશક) મળે તે સર્વકલ્યાણદાયક, અને નવ અંગ મળે તે સર્વ
સંપત્તિને આપનાર જાણવું. ૯૦
आयव्ययांशनक्षत्र ताराचन्द्रमैत्रादिकम् ।
प्रीतिरायुध मृत्युश्च शुभ नन्दति चेचिरम् ॥ ९१ ॥
આય-વ્યય-અંશક-નક્ષત્ર-તાર-ચંદ્ર-મૈત્રી-પ્રીતિ-આયુષ્ય-મૃત્યુ, એ શુભ હોય
તે ચિરકાળ પર્યત સ્થિતિ જાણવી. ૯૧
आयो राशिथ नक्षत्र व्ययस्तारांशकस्तथा ।
गृहमैत्री राशिमैत्री नाडीवेधगणेन्दवः ॥ ९२ ॥
૧૩ મું અંગ નાહી-
સકાર નાડી ચકની કલ્પના જતિવિએ કરી સપના અંગમાં આદાન-મધ્ય ને
ત્ય એ ત્રણ પ્રકારે નક્ષત્રો મૂકી વહેચી છે.
ज्येष्ठामूलाश्विनीशिवाद् द्वयं शतभिपाद्वयम् ।
उत्तराफाल्गुनी युग्म-माद्यनाडीयमीरिता ॥ ५ ॥
मृगश्चिधानुराधा व भरणी वसु पुष्यको ।
जलभमहिर्बुध्न्यश्च मध्यनाडी प्रकीर्तिता ॥ ६ ॥
राहिणी कृत्तिकाश्लेपा मघा स्वातिद्वयं तथा ।
रेवतो चोत्तरापाटा श्रवण चान्त्यनाडिका ॥ ७ ॥
fal, आर. एन. SANEYनी, &d, rt, भू, unlal, ने
પૂર્વભાદ્રપદ, એ નવ નક્ષત્રો આ નાડીનાં છે. ભરણી, મૃગશીર્ષ, પુખ, પૂર્વા-ફાગુની,
ચિત્રા, અનુરાધા, પૂર્વાષાઢા, ધનિક, અને ઉત્તરાભાદ્રપદ, એ નવ નક્ષત્ર મધ્ય નાડીનાં છે.
Flal, लिए, सपा, भा, २पाति, सभा, उत्तराषाढा, श्रवशु, भने २५ती,
એ નવ નક્ષત્ર અંય નાડીનાં જાણવો. ૫-૬-૭
नाडीफलम-
एक नाडीस्थित तस्मिन्नृक्ष चेद् घरकन्ययो।
मरण तद् विजानीया-दंशतश्च स्थितं त्यजेत् ॥ ८॥
स्वामिसेवकमित्राणां गृहाणां गृहस्वामिनाम् ।
राझा तथा पुराणाच नाडीवेधः सुखावहः ॥ ९ ॥

·आयतत्वाधिकार म.१
ज्ञानप्रकाश दीपाय
વર કન્યાનું નક્ષત્ર એક નાડીમાં આવે તો મૃત્યુ થાયસ્વામી અને સેવક, મિત્ર ને
મિત્ર, ગ્રહ અને ગૃહ સ્વામી, રાજા અને નગર, તેમને જે એક નાડીમાં વેધ થાય તે
સુખકારક જણવા, ૮-૯
| HI,
છે. ભા .
રેવતી
প{
નિકા
મળ શતભિષા
૫ પા
ઉ, ,
હસ્ત
ચિત્રા
સ્વાતિ
"કે છે.
"ર્ક :
કવિ વિ
મેલા
પુનર્વસુ
પુણે
કૃતિકા રહિણી અધેિલા
ભરણી
Urja

·वायतत्वाधिकार अ.१ ज्ञानप्रकाश दीपाव ૧૪ ૧૫ अधिपतिवारलग्ने तिथ्युत्पत्तिस्तथैव च । अधिपति-वर्गवैरं तथैव योनिवैरकम् ।। ९३ ।। અધિપતિ (૧૪મું અંગ- गेहस्योदय क्षेत्र-फलेन गुणयेद् वुधः । राष्टभिस्तु हरेच्छेप' शुभः सोऽधिपतिः समः ॥ १० ॥ विकृतः कर्णकश्चैव धूम्रदो वितथस्वरः ॥ વિકો ફુવિ કાન્ત: વાતોધિનાથકા છે ૨૨ બુદ્ધિમાન શિલ્પિએ ગૃહની ઉદય ઉભણીને) ક્ષેત્ર ફળના એક સાથે ગુરુત જે અંક આવે તેને આ ભાગ દેતા જે શેષ આવે તે અધિપતિ જાણ. આ આંધપતિ સમ (એક) હે છે તે શુભ છે. ૧ વિકૃત, ૨ કર્ણક, ૩ ધૂપ્રદ, ૪ વિતસ્વર, પબિડાલ, ૬ દક્ષિ, ૭ દાંત, ૮ તિ, એમ આઠ અધિપતિના નામે જાણવાં (અધિપતિ ચણવાને બીજે પ્રકાર નીચે પ્રમાણે છે.) यदायव्ययसंयोगे यदैपय वसुभिर्भजेत् । शेपस्त्वधिपतिः केचिद् विषमः समयावहः ॥ १२ ॥ અધિપતિ ગણવાની બીજી રીત–આય અને વ્યકના અંક, સરવાળે કરી તેને આડે ભાગતાં જે શેષ રહે, તે અધિપતિ જાણ. અને તે અધપતિ જે વિષમ (એક) અંક હોય તો તે ભય ઉપજાવે. ૧૨ અંગ ૧૫ (લ), ૧૬ (તિથિ, ૧૭ (વાર)– રાજા દાતા-પિવાનું ! समक्ते भवेल्लग्न-मय लग्नेऽयसंगुणे ॥ १३ ॥ : કિમ ર બ ! तिथी नपने पाट स्यादर्कायो मुनिमिझते ॥ १४ ॥ બલ, નક્ષત્ર, વ્યય, તારા, અંક અને અધિપતિના અંકો અને ક્ષેત્રફળ, એ બધાના સરવાળાને ભારે લાગતા જે સર આવે તે લખ-(મું) જાણવું. લગ્નને આડે ગુણ પર ભાગતાં જે રોષ આવે તે તિથિ-(૬) જાણી, અને તેનું ફળ નીચે પ્રમાણે જવું, તિથિને ના ગુણ સાતે મા જે શેરડે તે વાર-મું જારે.

·आयतत्वाधिकार अ.१ शानप्रकाश दीपाव (કેષ્ટક નં. ૧૦) ઘરના લગ્ન પરથી તિથિ અને વાર જોવાનું છક- ઘરનું લગ્ન લગ્નના ગુણ તિથિ વાર ચંદ્ર ૧ મેષ ૨ વૃષભ મિથુન જથી ૮ નંદા ૧ રતા ૯ બુધ બુધ ૫ સિંહ પૂર્ણ ૧૦ ચર ૦ થિર મિશ્ર ચર ૦ સ્થિર મિશ્ર ચર ૦ રિયર મિત્ર ચર ૦ સ્થિર મિશ્ર જગ્યા કે નંદા ૧૧ ૭ જુલા ૮ વૃશ્ચિક રક્તા ૪ ભદ્રા ૧૨ સૂર્ય સૂર્ય મંગળ મંગળ ચરે Jરે ૧૦ મકર ૧૧ કુંભ ૧૨ મીન જયા ૧૩ ૦ વર લગ્ન ત્યજવા नन्दा च ब्राह्मणे प्रोक्ता भद्रा चैव हि क्षत्रिये । वैश्ये प्रोका जया ज्ञेया रिका शुद्रे प्रदीयते ॥ १५ ॥ शुभस्यानेषु सर्वेषु पूर्णा चैव नियुज्यते । घारा शेष ख्यादया रविभौमौ विवजयेत् ॥ १६ ॥ ના તિથિ (૧-૬-૧૧) બ્રાહ્મણને ૪, ભાતિય (-૧ર) ક્ષત્રિયને એક જયા તિથિ (ક––૧૩) વૈશ્યને એઇ. રિક્તા તિથિ (૪-૯-૧) અને શ્રેa જાણવી. પૂર્ણ તિથિ (૫-૧૦-૧૫) સર્વ શુભસ્થાનમાં યોજવી-દેવમંદિરમાં). તિથિને નવે ગુણી સાતે ભાંગતાં જે શેષ રહે તે રવિવાર આદિ જાણવા. તેમાં રવિ અને મંગળવાર વજેવા (તજી દેવા). વાર ફળને એક પ્રકાર નીચે પ્રમાણે છે. ૧૫-૧૬ (ટક, મીન, વૃશ્ચિક એ ત્રણ ત્રાહ્મણ જાતિ; મે, સિંહ, ધન એ ત્રણ ક્ષત્રીય જાતિ, વૃષભ, કન્યા, મકર એ ત્રણે વૈશ્ય જાતિ; અને મિથુન, તુલા, કુંભ એ ત્રણ શુદ્ધ જાતિ જાણવી. ઘરધણુની રાશિની જાત પરની રાશિની જાતિની સમાન કે ઉચ્ચ હોય તે શ્રેટ જાણવી; પણ નીચ હેય તે કનિષ્ઠ જાણવી) વાર ફળમાં–વજ આય હેય તે રવિવાર શુભ. વૃષ આય હેય તે સમવાર શુભ. શ્વાન અને ખર આય હેય તો બુધવાર શુભ. ગજ આય હેય તે ગુરૂવાર શુભ ધ્યક્ષ આય હેય તે શુકવાર શુભ, સિંહ આય હેય તે શનિવાર શુભ જાણવા તેથી ઉલટા શુભ ન જાણવા, તેને ત્યાગ કરે, ·आयवत्वाधिकार स. १ शानप्रकाश दीपाव ૩૬. લગ્ન ફળ-વૃષભ (૨), સિંહ (૫, વૃશ્ચિક (૮), અને કુંભ (૧૧) આ ચાર સ્થિર લનું ફળ ઉત્તમ જાણવું. મિથુન (8). કન્યા (૬), ધન (૯), મીન (૧૨) આ ચાર મિશ્ર લગ્નનું મધ્યમ ફળ જાણવું. મેષ (૧), કર્ક (૪), તુલા (કો, અને મકર (૧૦) આ ચાર ચર લખનું ફળ કનિક જાણવું. તે લગે તછ દેવી. ૧૮મું અંગ ગૃહસ્પત્તિ- नवन गृहनक्षत्र रुद्रसंख्या-समन्वितम् । મિતુ રેન્નાઇ શેપમુક્તિઃ જશા ૨૭ ધરના નક્ષત્રના અંકને નવગણું કરી તેમાં અગીઆરને આંક ઉમેરો. તે સરવાળાને પગે ભાગતાં જે શેષ રહે, તે પાંચ પ્રકારના નાની ઉત્પતિ જાણવી. તેનું ફળ વધે તે ઘણું દાન કરાવે; બે વધે તે સુખપ્રાપ્તિ; ત્રણ વધે તે પ્રાપ્તિ; ચાર વધે તે ધન- પ્રાપ્તિ અને પાચ વધે તે પુત્ર પ્રાપ્તિ જાણવી. ૧૭ ૧મું અંગ અધિપતિ થવેર– सुपण मोतुः सिंहः भ्वा सखुमृगमीढकाः । वर्णाधिपाः प्रमादष्टौ भक्ष्यो यः पञ्चमो मतः ॥ १८ ।। રૂ, બિડાલ, સિંહ, શ્વાન, સર્ષ, ઉદર, મગ અને મેષ એ આઠે અનુક્રમે તે તે ના અધિપતિ છે. એ અધિપત્તિના વર્ગમાં દરેકને તેથી પાંચમે ભક્ષક છે. માટે તેનો ત્યાગ કરવો, ૧૮ મનુષ્યના નામાક્ષર પરથી– વર્ગ (૧) મરાવર્ગ (૨) બિલ વર્ગ (8) સિંહલગ (૪) શ્વાનને ને (૫) નો (૬) મૂષકવર્ગ (૭) બગલમાં ને (૮) વવર્ગ વગર (૫) સપને પરરર વૈર (*) બિલને અને (૬) મૂષકને પરસ્પર વર (૩) સિંહ અને (૭) મૃગને પરસ્પર વેર (૪) ખાન અને (૮) મેઘને પરસ્પર વેર ઉપર પ્રમાણે વર્ણવે ઘર અને ઘાણીની તજવી. ઘરધણીને પ્રબળ વગ હેવ અને ઘરને પુક વર્ગ હે તે દાઘ આવે અને દગ્ધની હાનિ થયા કરે. પણ જો ઉપર પ્રમાણે, કરને પ્રબળ વ હેાય અને ઘરધણીને સયુક વર્ગ હેય તે સત્ય જાણવું. ઉપર પ્રમાણે ભવન અથવા માનપતિના નામના પહેલા અક્ષર પરથી વર્ગ જાણે, અને તે વગર તજ. તેમ ને એ હ રે જ છે એ જ વી ધ = ળ $ $ $ $ $ ત घ ૫ ના જ હું ·૩૨ आयतत्वाधिकार अ.१ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव ऋक्ष वैरं स्थिति शो लक्षणात्येकविंशतिः । कथितानि मुनिश्रेष्ठैः शिल्पविद्भिर्ग्रहादिषु ॥ ९४ ॥ इति थीविश्वकर्मणा कृते पास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाशदीपाणघे वायतत्वाधिकारे प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ ૨૦મું અંગ યાનિરિ– अभ्योऽश्विनी-शतभयो-भरणी-पौष्णयोगजः। कृत्तिका-पुष्ययोश्छागो रोहिणी-मृगयोरहिः ॥ १२ ॥ भ्यानो मूलाईयोयोनिः सादित्ये विडालकः । पूर्वाफामघयोराखु-रूफोत्तरभयोस्तु गौः ॥ २० ।। हस्तस्वात्योस्तु महिपी व्याघ्रश्चिनाविशापयोः । ज्येष्ठानुराधयोरेण: पूपाढाधवणे फपिः ।। २१ ।। उपाढाभिजितोर्वभ्रः सिंहः पूभाघनिष्ठयोः । 'રજનો જગ્યામં વિદઃ | ૨૨ / श्वान सर्पनफुल विडालोन्दुरकं महत् । મવિશ્વમસિ ચાઉં મૃત્યુ. સૂત્રોકમુરમg ૨૩ ll અશ્વિની અને શતષ નક્ષત્રોની અશ્વનિ ઉત્તરાભાદ્રપદ અને ઉ. ફાગુનીની ગેનિ ભરણ અને રેવતી ગના સ્વાતિ અને હસ્ત નક્ષત્રોની મહિલાન કૃતિકા અને પુષ્ય અયોનિ ! ચિત્રા અને વિશાખા રાદિષ્ણુ અને મૃગશીર્ષ સર્ષ નિષ્ઠા અને અનુરાધા મુગોનિ શ્વાનનાં પૂર્વાષાઢા અને શ્રવણ કપાનિ અષા અને પુનર્વસુ બિડાલ નિ ! ઉ.ષાઢા અને અભિજિત નકુલન પૂર્વાફાગુની અને મઘા મૂષકોનિ પૂર્વાભાદ્રપદ અને નિષ્ઠા સિંહ ન ઉપર પ્રમાણે નામાક્ષર પરથી નક્ષત્ર ધીને અને ઘર અને ઘરધણુની પોનિને નિશ્વય ક છ નીચે પ્રમાણે વેતર જેવું. મેષ યોનિને મર્કટની નિ સાથે વેર • • s વ્યાધ ન ) મૂળ અને આ એ ) ધૃદ્ધિ II ગજ સ્વાન » In I વાનર સપ નકુલ બિકાલ મૂષક મહિણી અશ્વ ઉપર પ્રમાણે નક્ષત્રની નિને પરસ્પર વેર છે. તેથી સ્ત્રી પુરૂષ તથા વર કે ઘરધણીનાં પરસ્પર નિવેર તછ દેવાં નિવેરથી મૃત્યુ ઉપજે, ૧૯-૨૦ II I ·૩૩ आयतत्वाधिकार स. १ દશનારા રીપળ ભૂરું જોવા ૯ર-૯૩-૯૪નું ભાષાંતર આય-૧, રાશિ-૨, નક્ષત્ર-૩, વ્યય-૪, તારા-૫, અશક-૬, ગ્રહમવી-૭, રાશિમિત્રી-૮, નાડીવેધન, ગણ-૧૦, ચંદ્ર-૧૧, અધિપતિવર્ગ-૧૨, વાર-૧૩, લગ્ન-૧૪, તિથિ-૧૫, ઉત્પત્તિ-૧૬, અધિપતિ વગર–૧૭, નિવેર-૧૮, નક્ષત્ર-૧૯, સ્થિતિ-૨૦ અને વિનાશ-૨૧ એમ એકવીશ અંગ લક્ષણે વિદ્વાન શિલ્પિ અને મુનિશ્રેષોએ ગૃહાદિ કાર્યમાં કહ્યાં છે. ૯૨-૯૩-૯૪ ઇતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિચિત વાસ્તુવિદ્યાના જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવના આયત વાધિકારની, શિહપ વિશારદ સ્થપતિ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સેમપુરાએ કરેલ રિપપ્રજા નામની ભાષા ટીમને પહેલે (૧) અધ્યાય સમાસ- ધ૧મું અંગ નક્ષત્ર – धेरै बोत्तरफाल्गुन्यश्वियुगले स्वातिभरण्योद्वयोः । તેપુરાવાયોઃ શુતિનવોષિતથા चित्रा हस्तमयोश्च पुष्यफणिनोज्येष्ठाविशाखाद्वये । प्रासादे भवनासने च शयने नक्षत्रवैरं त्यजेत् ॥ २४ ॥ ઉત્તરાફાગુની અને અશ્વિની એ બે નક્ષત્રોને પરસ્પર વિર. સ્વાતિ અને ભરણીને પરસ્પર વૈર- રેહિ અને ઉત્તરાષાઢાને પરસ્પર વૈ શ્રવણ અને પુનર્વસને પરસ્પર વેર, ચિત્રા અને હરતાને પરસ્પર વૈર. પુષ્ય અને અષાને પરસ્પર વેર, છા અને વિશાખને પરસ્પર વિર- એવી રીતે નક્ષન પરસ્પર વૈર, પ્રાસાદ, ઘર, આસન, શયન (પલંગ)ને વિષે કળા કે ઘરધણી સાથે નક્ષત્ર વેરને ત્યાગ કર. ૨૪ ·, ॥ अथ वास्तुविद्यायां दीपाणये द्वितीयोऽध्यायः ।। पुरुषाधिकार श्रीविश्वकर्मा उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि आयानां च विशेषतः ॥ यस्य यस्य भवेच्चायु-पुपः पुरुषस्य च ॥१॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે હે હું પુરૂષના શરીરને જે આય હાય, તેને વિશેષ પ્રકારે કહું છું. ૧ स चायुस्तद् विजानीया-दन्यथा निष्फलं भवेत् । नक्षत्र देहसंज्ञात्वा-दंश च महामुने ! ॥२॥ ताराः पञ्च महाशुक्ला-स्तदत्र गृहमेधिनः । एकान्तेपु प्रदातव्यो ध्वजादिराय उत्तमः ॥३॥ હે મહામુનિ, એ રીતે આય ઉપજાવવા. બાકી અન્ય સર્વ નિષ્ફળ જાણવું. મનુષ્યના દેહની સંજ્ઞાથી નક્ષત્ર, અંશક, તારા, (જેમાં પાંચ મ છે તથા બીજ અંગ છે. તે ઉપજાવીને તે ગૃહ-ઘરની સામે જેવા. (નીચે) ઉપજેલા આય વાદિથી એકાન્તરે દેવા તે ઉત્તમ જાણવું. ૨-૩ रुद्रभागायते क्षेत्र विस्तारे भूतभागिके । विन्यसेत्तत्र देवांश्च एमिः स्युश्च विलक्षयेत् ॥ ४ ॥ ક્ષેત્ર કેકની લંબાઈના અગિયાર ભાગ, અને વિસ્તારના પાંચ ભાગ કરવા. તેમાં નીચે પ્રમાણે એક અને અક્ષરે લખવા. ૪ इन्द्राङ्क प्रथमे भागे नक्षत्राणि द्वितीयके। तृतीये लोचनं देयं चतुर्थे तु रविस्तथा ॥५॥ पञ्चमे नु तिथि: पोक्तो वसुं पृष्ठे नियोजयेत् । सप्तमे. भागे वेदाश्च लोकश्चैवाष्टमे तथा ॥६॥ इपुसंख्या नवमे च दशमे च रसस्तया । एकादशे ग्रहसंख्या कथितं मुनिपुंगवैः ॥ ७ ॥ કેની ઉપરની પ્રથમ પંક્તિના અગિયાર ખાનાઓમાં અનુક્રમે ૧૪, ૨૭, ૨, ૧૨, ૧૫, ૮, ૪, ૩, પ, ૬, ૯ એમ લખવા, એવું મુનિએ કહ્યું છે. ૫-૬-૭ 1 एकान्तरेषु दातम्यो-पाठान्तर ·पुरुयाधिकार अ.२ જ્ઞાનપ્રાસ હાઈવ कोप्ठेषु कथिता अंका मातृकान् वर्णान् योजयेत् । नपुंसकं विसर्ग च त्यजेच योगमक्षरम् ॥ ८ ॥ અંકની નીચેની ચાર પંક્તિના કેડાઓમાં અનુક્રમે માતૃકા અક્ષરે લખવા. તેમાં જૂ૪ : રવને, વિસને, તથા સંયુક્ત (જોડીયા) અક્ષરે ક્ષ, જ્ઞ એ વ્યંજને છેડી દેવા. ૮ ૨ • ૧૫ * ૫ k ઉ ઊ એ ઐ ઓ ઔ આ પરસ્પર ભક્ષક આય નીચે પ્રમાણે વજ ધૂમ સિંહ સ્થાન ૧ ૨ છે ૪ ગ છે ચ છે. ટ ૬ ન ૫ ખર મજ વાલ હ બ મ ૨ બ શ સ છે ૬ स्वामिनामाक्षरांकन गुणये पंक्तिगान् । फलं हरेदष्टमिस्तु शेपमायो मनुप्यस्य ॥९॥ ध्वजादीनां चतुर्णां तु चत्वारो पभादयः । भक्षका भवने वा गृहस्त्राम्यायभक्षकः ॥१०॥ इतिश्री विश्वकर्मणा कृते धास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे पुरुषाधिकारे द्वितीयोऽध्यायः । ઘરધણી (સ્વામિ)ના નામનો પહેલો અક્ષર હોય તે શોધીને નામના જેટલા અક્ષરે હોય તેટલી સંખ્યાને પહેલી પંક્તિમાં જે અંક હોય તેટલાથી ગુણી અને તેને આઠ ભાગ લેતાં જે શેષ રહે તે ઘરધણને વજાદિ આય જાણ. ધ્વજાદિ (ધ્વજ, ઝ, સિંહ અને શ્વાન) એ ચાર આયોના અનુક્રમે વૃષભાદિ ચાર (વૃષ, ખર, ગજ અને દેવાંક્ષ) એ આયે પરસ્પર ભક્ષક છે. તે ભક્ષક આય ભવનના સ્વામિના આયને ભક્ષક હેય તે સવામિનું મૃત્યુ થાય. માટે આય સામા ભક્ષક આયો આવે તે તજવા. ૯-૧૦ ઇતિ શ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત વાસ્તુવિદ્યાના જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાને પુરૂવાધિકાર નામને, હિ૫ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સેમપુરાએ રચેલ, પિપ્રભા નામની ભાષાટીનો બીજો અધ્યાય સમાપ્ત ભવનના માલીકનું નામ ભીમજી છે તે "ભ” અક્ષરની ઉપલી પંક્તિમાં ૨ો એક છે હવે ભીમછના નામના ત્રણ અક્ષરે છે. તેને ૨૭૩૮૧ થાય તેને આડે ભાગતા શેષ એક-૧ રહે તે ભીમને વજ આ ઉપજે. હવે જે ધાને આય વણાય હેય તે તે ભક્ષક છે. તે મા ઉપજાવે, પણ જે ઘરને આવ મજાય કે બીજે છે તે સાર જાણવુંજે ભક્ષક આય હાય તે ઘરને આપ બદલ.

·॥ अथ वास्तुविद्यायां दीयार्णवे तृतीयोऽध्यायः ।। जगती-तोरणाधिकार श्रीविश्वकर्मा उवाच-- अथातः संभवक्ष्यामि जगतीलक्षण बुध ! । सा चामूढा दिशाभागा मनोज्ञा सर्वतः प्लवा ॥१॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે - હે મુનિ ! હુ પ્રસાદની ગતીનાં લક્ષણ કહુ છું. જે જાતી દિમૂઢ ન હોય તેવી, મનને આનંદ આપનારી, અને ચારે તરફ પાણીનો પ્રવાહ જાય તેવી, જગતી શુભ જાણવી. ૧ प्रासादो लिंगमित्युक्तो जगतीपीठमेव च । प्रतिहारा देवकुल विभागा नामतः परम् ॥ २॥ પ્રાસાદ તે શિવલિંગનું સ્વરૂપ છે. જેમ લિંગને જળાધારી રૂપ પીક છે, તેમ પ્રાસાદને જતી રૂપ પીઠ જાણવી. તેમા દેવકુળ અને પ્રતિહારેનાં સ્વરૂપ કરવાં. જગતીના વિભાગ પરથી (૬૪) નામ કહ્યાં છે. ૨ आया पंचगुणा प्रोक्ता द्वितीया च चतुर्गणा । तृतीया त्रिगुणाख्याता कनिष्टा मध्यमोत्तमा ।। ३ ।। मासादपृथुमानेन त्रिगुणा चोत्तमा स्थिता । चतुर्गुणा मध्यमा चा-धमा पञ्चगुणोच्यते ॥ ४॥ પ્રાસાદ રેખા હોય તેનાથી ત્રણગણા વિસ્તારમાં જતી ઉત્તમ માનની જાણવી. ચારગણા વિસ્તારમાં હોય તે જગતી પ્રધ્યમ માનની જાણવી. અને પાંચગણા વિસ્તારમાં હોય તે જગતી કનિશ માનની જાણવી. ૩-૪ ૧ સુવર્વત સાનિત સુર ૧૧૫થી ૨૨-એમ છ અષામાં જગતી વિષે સવિસ્તર વર્ણન છે. ૧ ગણેશ, ૨ શિવ, ૩ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ૫ સૂર, ૬ દેવી, ૭ જીન, ૮ સવવ, એમ આઠ દેવોને આડ અસાઇ પ્રકારની જગતના નામ અને લક્ષણ સાથે આપેલ છે. તેમ ચોસઠ પ્રકારનાં જગતીન સ્વરૂપે સવિસ્તર સુંદર રીતે આપેલ છે. સુત્રધાર રેજસિહ વિરચિત વાસ્તુરાજ મંચમાં ફક્ત જેનાષ્ટક જગતી રવરૂપ અપેલ છે, જ્ઞાનરનવ શિલ્પગ્રંથમાં જમતી વિષે સવિરતર વર્ણન છે, ૨ અને બીજો અર્થ એમ પણ નીકળી શકે કે જે માનના પ્રાસાને ત્રણગણી, મધ્ય માનના પ્રાસાદને ચારમણ અને કનક માનના પ્રાસાદને પાચગણી, જગતી કરવી ==

·Ort
DESIGN FOR RECONSTRUCTION.
SHREE-SOMNATH TEMPLE";
JAILAS VAHA, NERU PRASAD
PRABHAS:PATAN
Samtllor har vad
શ્રી સોમનાથના ભવ્ય કૈલાસ મહંમેરૂ માસનું કલામય પક્ષ
દર્ભગૃહ શિખર ચૂત
મૃત્યમ પર સંવરણ પણ ફુટ ઉંચે. નાગરાદિ પ્રાસાદનો આઠમેં વર્ષ આવે
સભ્રમ પ્રાસાદ બંધાયે.
કસમેનઃ ભગવાન મગનલાલ શિલ્પકાર:
થપતિ: પ્ર. એ. સેમપુરા,
દીપાવ

·E
LONGITUDINAL SECTION
ni Is
--
શ્રી સોમનાથના ભવ્ય કેલાસ મહામેરૂ પ્રાસાદનું ઉભુ છેદ દશ-જેમાં શિખરમાં નવ મજલા
છે. મંડપમાં ત્રણ મજલાની ગેલેરીવાળે સમ પ્રાસાદ આ વર્ષે ગુજરાતમાં બંધાઈ
રહ્યો છે. ડ્રાફસમેન-ભગવાન મગનલાલ શિલપકારઃ પતિ પ્ર એ. સોમપુરા: દીપાણવ

·૩૭ કરી-ધ જ રૂ ज्ञानप्रकाश दीपाव रससप्तगुणाख्याता युक्तिपर्यायसंस्थिता । जिनेन्द्र त्रिपुरुपे च द्वारिकायागयोच्यते ॥५॥ પરિવાર સાથેના મંદિરને (અર્થાત ત્યાં દેવીનાં ચેસઠ ગિની યુક્ત મંદિર હોય ત્યાં), દ્વાદશ રૂદ્રનાં ફરતાં મંદિરે હોય ત્યાં, ત્યાં જીનમંદિર ફરતી દેરી સાથે હોય ત્યાં (કે એવાં મંદિરને), જીનેન્દ્રપ્રસાદને, બ્રહ્મા, વિષ્ણુના અને શિવના પ્રાસાદેને છ કે સાતગણી જગતી કરવી. દ્વારકાને પણ એવી જ કરી છે. ૫ समा सपादा सार्धा च द्विगुणा वा मुखायते । अपरे अाजु कर्णाद्या पूर्वमण्डपानुक्रमैः ॥ ६ ॥ મંડપની જગતી તેના મુખ આગળ જેટલી સમાન, સવાઈ, દેઢી કે બમણું, વિસ્તારમાં આગળના પ્રત્યેક પૂર્વને મંડપના અનુક્રમે રેખાથી કરવી. ૬ જગતીનું ઉચાઇનું પ્રમાણ- રાતોરા શા ઍરા જ્ઞાવિંદ ! द्वात्रिंशे च चतुर्थाशा भूतांशा च शतार्धके ॥ ७ ॥ એક હાથથી બાર હાથ સુધીના પ્રાસાદની જગતી પ્રત્યેક ગજે અર્ધા અર્ધા ગજ (હસ્ત) ઉંચી કરવી. તેથી બાવીશ હાથ સુધીના પ્રાસાદની જગતી ગજના ત્રીજા ભાગ (આઠ આઠ આંગળ) અને ચેવશથી બત્રીશ હાથના પ્રાસાદને જગતી ગજના ચોથા ભાગે (છ છ આંગળ) ઉંચી કરવી. તેત્રીશથી પચાસ હાથના પ્રાસાદની જગતી પ્રાસાદના ગજના પાંચમા ભાગની (ચાર ઈચ દા દેરા) ઉંચાઈની કરવી. ૭ પુના જગતીની ઉંચાઈનું બીજું પ્રમાણ કહે છે – एकहस्ते तु भासादे जगती तत्समोदया । द्विहस्ते हस्तसार्दा च त्रिहस्ते च द्विहस्तका ॥८॥ सार्द्धद्विकरमुत्सेधः प्रासादे चतुर्हस्तके । चतुर्हस्तोपरिष्टाञ्च यावद् द्वादश हस्तकम् ॥ ९॥ मासादस्यार्धमानेन त्रिभागेन ततः परम् । चतुर्विंशति हस्तांतं कारयेच विचक्षणः ॥१०॥ पादेनैवोच्छ्यं कार्य यावत्पंचाशद्धस्तकम् । इदं मान च कर्तव्यं जगतीनां समोदयः ॥११॥ ૧ અ સાઈ, ત્રિભાગ અને પાકને અર્થ પ્રાસાદના નહિ પરંતુ ગજના ૧ર આંગળ, ૮ આંગળ અને ૬ આંગળ સમજવી જોઇએ. કમથી ગણતા તે સમજાશે.

·૨૮ andોવા ૪. 3 @ાનજી રાવ હવે જગતીની ઉંચાઈનું બીજુ માન કહે છે. એક હાથના પ્રાસાદને એક હાથ ઉંચી જગતી કરવી. બે હાથના પ્રાસાદને દોઢ હાથની, ત્રણ હાથના પ્રાસાદને બે હાથની, ચાર હાથના પ્રાસાદને અઢી હાથની ઉંચી જગતી કરવી. પાંચથી બાર હાથના પ્રાસાદને જગતીની ઉંચાઈ પ્રાસાદના અર્ધ ભાગે કરવી તેરથી ચોવીશ હાથના પ્રાસાદને પ્રાસાદના ત્રીજા ભાગે જગતી ઉંચી કરવી, વિચક્ષણ શિપિએ પચીશથી પચાસ હાથના પ્રાસાદને જગતી પ્રાસાદના ચોથા ભાગે ઉચી કરવી. આ માન જગતની ઉચાઈનું જાણવું. ૮-૧૦-૧૧ ગતીના ઉદયના થર વિભાગ- तदुच्छ्रायं भजेत्माज्ञ ! अष्टाविंशपदैरधः । त्रिपदं जाड्यकुंमं च द्विपदं कर्णकं तथा ॥१२॥ पद्मपत्रसमायुक्ता त्रिपदा शीर्षपत्रिका । क्षुरकै द्विपदं प्रोक्तं कुंभकं सप्तभिः पदैः ॥ १३ ॥ ત્રિા જે જ ૪ જેન્તોત્રમ્ त्रिपदा च कपोताली पुष्पकंठं युगांशकम् ॥१४॥ कण्ठाच जाड्यकुंभं च निर्गमं च पदाष्टकम् । (જગતી–જુઓ પુષ્ટ ૩૯) હે બુદ્ધિમાન ! જગતીની ઉંચાઈના અડ્ડાવીશ ભાગ કરવા તેમાં ત્રણ ભાગને જાડબે, બે ભાગની કણી, ત્રણ ભાગની પાપ (છાજલી ગ્રાસદી સાથે, બે ભાગને ખરે, સાત ભાગને કુંભે, ત્રણ ભાગને કળશે, એક ભાગની અંધારી, ત્રણ ભાગને કેવાળ, અને ચાર ભાગને પુષ્પકઠ (ઉપરને ગળતે) કર. પુષકંઠની (અંધારીથી) જાડંબાને નીકાળે આઠ ભાગને રાખ. ૧૨-૧૩-૧૪ कर्णेषु चैत्र दिक्पालाः प्राच्यादिपु प्रदक्षिणाः ॥१५॥ जगत्याः पथिमे भद्रे रथिकैत्रिभिस्तथा । तथा पञ्चकसप्तकाः कर्तव्या वामदक्षिणे ॥ १६ ॥ जलनिष्कासमझरो मुसं च विस्ताननम् । उत्तानपादोन्नतं च हस्ते हस्ते चतुर्यचम् ॥ १७ ॥ प्रासादस्य सम ज्ञेयं जगतीभद्रनिर्गमम् । पादोनं तथा कर्त्तव्यं प्रासादस्य समं ततः । १८ ।।

·লনী-বাঘাষ , ?
হে
===
এখ,
বাহ বন্যায়
3ংয
= =
৩. At.
#ধনু
২৫২,
જાતી પ્રવેશ ચતુઠિકા--મહાપીઠ તથા કક્ષાસન

·૪૦ जगती-तोरणाधिकार अ.३ शानप्रकाश दीपाव भद्रनिर्गमतुल्यं तु जगतीमंडनिर्गमम् । द्वितीयं तस्य कर्त्तव्याः प्रतिहारास्तदग्रतः ॥ १९ ॥ દિશાના દિગપાલો પક - - - કાર પૂર્વ દક્ષિણ-ચમ ઉત્તર-કુબેર જગતીના કેસમાં પૂર્વાદિ પ્રદ ણાના ક્રમે દિપાલો રથાપવા, જગતીને પશ્ચિમ ભદ્રમાં એક-ત્રણ- પાંચ અથવા સાત રથિકાઓ ડાબી જમણી તરફ કરવી. પાણીના નિકાસ માટે વિકૃતમુખવાળાં, ઊંચા પગવાળાં મકરના મુખે કરવાં. તેનું છિદ્ર એક ગજે ચાર જણ પ્રમાણુનું રાખવું. પ્રાસાદની બરાબર ભદ્રા નિકાળ જગતમાંરાખો. અથવા પા ભાગનું ભક રાખવું. ભદ્રના નિગમ બરાબર જગતના મંડને (માઢ) નિગમકર. તે પ્રમાણે બીજે મંડ (માઢ) કરો. તેની આગળ તિહારેનાં સ્વરૂપે બનાવવાં. ૧૫-૧૬-૧૭-૧૮-૧૯ - , પશ્ચિમ-વરૂણ ·जगती तोरणाधिकार अ.३ gram via વિદિશાના દિપાલ Sણ નામે - vમ - ૧ મ ન ઈશાનદેવ અતિદેવ ત્મિદેવ વાયદયદેવ ગતીના પ્રતિહાર- आदिमूर्तिः पदन्यासात् प्रतिहारा वामेतरे । वामे चैव भवेन्नंदि-महाकालश्च दक्षिणे ॥ २० ॥ याम्यद्वारे भवेद् भंगी हेरम्बश्चैव दक्षिणे । पश्चिमे दुर्मुखो वामे पांडरो वाथ दक्षिणे ॥ २१ ॥ सोम्यां चैव सितो चामे ह्यसितश्चैव दक्षिणे । મધ્યના પદમાં આદિમૃતિ (શિવની) સ્થાપન કરવી. તેની ડાબી જમણી તરફ પ્રતિહારનાં સ્વરૂપે કરવાં. પૂર્વદિશામાં આદિમૂર્તિની ડાબી તરફ નજ, અને જમણી તરફ મહાકાલ નામના પ્રતિહારે બનાવવા. દક્ષિણ દિશામાં ડાબી તરફ ભંગી, અને જમણી તરફ હેરબ નામના પ્રતિહારે બનાવવા. પશ્ચિમ દિશામાં ડાબી તરફ દુખ અને જમણે તરફ પાંડુર નામના પ્રતિહારે બનાવવા. ઉત્તર દિશામાં ડાબી તરફ સિત અને જમણી તરફ અસિત નામના પ્રતિહારની મૂર્તિઓ સ્થાપન કરવી. ૨૦-૨૧ છેઅહીં શિવપ્રસાદની કાપના કરીને શિવના આઠ પ્રતિહારોનાં નામ ઉપર કવા છે. પરંતુ પ્રાસાદમાં આવ (મૂળનાયક પ્રભુજી બિરાજમાન છે. તે દેવની પ્રતિહાર પૃથ ૩ ક છે. તે પ્રમાણે જેના તેના પ્રતિહારનાં સ્વરૂપ જતી કે ઠારશાખામાં દિશાવાર કરવાં.

·जगती-तारणाधिकार अ.३ જ્ઞાનપ્રારા રીપાવ સન ROS વેદિકા કક્ષાસનના વિભાગે – राजसेनश्चतुर्भागः સક્ષમા રવિ ૨૨ द्विभागासनपट्टश्च कक्षासनं करोन्नतम् । જગતી ઉપર રાજસેન ચાર ભાગનું અને વેદિકા સાત ભાગ- ની, અને આસનપદ બે ભાગનું કરવું. તેના પર કક્ષાસન (કઠેડે) એક હાથ ઉંચે કર. ૨૨ मंडपाये शुंडिकाग्रे અત્યારે તવ જી ૨૩ ! तोरण त्रिविध स्थान ज्येष्ठमध्यकनिष्ठकम् ॥ जगत्याश्चैव मानेन तत्रान्तरं निगद्यते ॥२४॥ अधिक पोडश चैव विभक्तं नवधा पुनः। त्रिधा ज्येष्ठमिति ख्यात રિધમ નિIાર કક્ષાસનના-રાજસેન-વેદિકા-આસનપદના વિભાગ મંડપના પગથીઆથી આગળ નીકળતા બે બાજુ હાથીઓની સૂંઢની આકૃતિ કરવી. તેની આગળ પ્રતેલી કરવી. તેના પર , મધ્યમ, અને કનિક, એ ત્રણ મનનાં તારણ કરવાં. જયેષ્ઠ માનની જગતીના વિસ્તાર માનમાં તેના સેમે ભાગ વધારીએ તે છ છ માન થાય, અને સેળ ભાગ ઘટાડીએ તે 8 કનિષ્ઠ માન થાય. મધ્ય માનની જગતીને સેળ ભાગ વધારીએ તે છ મધ્ય માન થાય અને સેળમો ભાગ ઘટાડીએ તે કનિષ્ઠ મધ્ય માન થાય. અને કનિષ્ઠ માનની જગતના વિસ્તારમાં તેને સેળો ભાગ વધારીએ તે કનિષ્ઠ માન થાય અને સેળ ભાગ ઘટાડીએ તે કનિષ્ઠ કનિષમાન જગતીનું થાય. આ પ્રમાણે નવમાન જાણવાં, ૨૩-૨૫ પ્રાલ્યા તારણ તંભને પદવિસ્તાર- स्तम्भगर्भ भित्ति गर्ने तन्मध्ये च विचक्षण! । तोरणस्योभयस्तम्भी ग्रहगर्भ तु संस्थितौ ॥ २६ ।।

·૪૩ जगती तोरणाधिकार अ.३ হানসফাহা হা હે બુદ્ધિમાન તેરણના બને તે પ્રાસાદના પદના ગ, અગર તેની ભીત (દીવાલ)ના ગ, અગર તે બેની વચ્ચે સ્થાપન કરવા. પરંતુ તે ઉભા બ્રહ્મગની બંને બાજુ (સરખા માપે) તરણના બન્ને સ્ત ઉભા કરવા, ૨૬ પ્રયાના ખંભાદિ થરનું ઉદય પ્રમાણ અને સ્વરૂ ૫:- पीठः स्तंभस्तथा कुंभी भरणी च शिरः स्थलम् । मासादस्यानुमानेन पट्ट पट्टानुसारतः ॥ २७ ॥ पीठ च द्वय पादोन भागैकेन तु कुंमिका । पंच भागो भवेत्स्तंभो भागा भरण भवेत् ॥ २८ ॥ शरं च भागमेकेन गडदी पीठमानतः । शर' च पूर्वमानेन भागैकः पट एव च ॥ २९ ॥ ता कूटछाधं च तिलक स्तंभमस्तके । ત્રિ-વં–સસરામ-રજિનેર્યું રૂટ છે सदाशिवो मध्यदेशे ब्रह्मविष्णू याम्योत्तरे । तये क्षोभनाः कार्या ईलिकाभिरलंकृताः ॥ ३१ ॥ પ્રતેઢ્યામાં નીચે પીઠ કરવું, અને તેની ઉપર જાઈએ, કણ, ગ્રાસપટ્ટી, કુંભી, સ્તંભ, ભરણું અને સરા (ઉત્તરોત્તર) કરવાં. તે બધાં પ્રાસાદના માને કરવા. પટ્ટ પણ પાટનાં પદ પ્રમાણે કર. (પ્રતિયા-જુઓ પૃષ્ઠ ૪૪) પ્રત્યાનું પીઠ (જાડ, કણ, ગ્રાસપટ્ટી) પિણ બે ભાગનું, તે પર કુંભી એક ભાગની, સ્તભ પાંચ ભાગને, ભરણું અરધા ભાગનું, સરૂ એક ભાગનું અને તે પર ગડદી (ઠેકી) પણ બે ભાગની કરવી. તેની ઉપર સરૂ એક ભાગનું, તેના પર એક ભાગ ઉચો પાટ (એમ કુલ તેર ભાગ પીઠ સહિત થયા.) પાટ ઉપર ફૂટ-છાઘ (ગલતાળું છજુ કરી તે પર સ્તંભના ગર્ભે તિલક કરવું. વચ્ચે ત્રણ, પાંચ, સાત, કે નવ તેરણના આંટા (ઈયળના જેવા) કરવા. તેરણના મધ્યમાં મહાદેવ અને તેની જમણી બાજુ બ્રહ્મા અને ડાબી બાજુ વિષ્ણુની મૂત્તિઓ (એમ ત્રિપુરૂષ મૂતિઓ કરવી. તે ઈલિકાને કેતર કામથી અલંકૃત કરવી. ૨૭-૨૮-૨૯-૩૦-૩૧ પ્રયાના પાંચ પ્રકાર અને સ્વરૂપે– स्तंभ येन चोचुंगं युग्मस्तंभैालाधरः । વતુર-દુરસ્ત-વંજિત્રા વિદીતિઃ ( રૂ૨ ૧ પદ્મ એટલે પ્રસાદને ઉમે ગભ, રેખા-એટલે પૂર્વમુખે ગર્ભગૃહ હોય તે પૂર્વથી પશ્ચિમની ઉભી રખા તે પ્રાગ જાણુ.

·जगती-तोरणाधिकार अ. ३ शानप्रकाश दीपाव
स्तंभस्योभयपक्षे तु वेदिका चित्ररूपसः ।
पभिः स्तमैस्तु रुपाढ्य-मकरध्वजमुच्यते ।। ३३ ।।
TT
A
DETAIL OF PRATOLIYA FOR SOMNATH TEMPLE.
પ્રભાસ-સોમનાઇ મામેરૂ પ્રાસાદને પ્રતા,

·* ૪૫
जगती-तोरणाधिकार अ. ३
ज्ञानप्रकाश दीपार्णव
બે સ્તન પ્રથાને “ઉત્તગ” કહેવામાં આવે છે, જેડકા બે સ્ત
વાળા પ્રત્યાને “માલાધર” અને ચાર સ્તંભની ચેકીને વિચિત્ર; અને
ચાર સ્તર પણ તેની બે બાજુ બે વેદિકા “કક્ષાસન” હેય તેને “ચિત્રરૂપ
અને છ સ્તંભ યુક્ત પ્રત્યાના રૂપને “મકરધ્વજ ” કહેવાય છે. આમ
પ્રત્યાના પાંચ પ્રકાર કહ્યા છે. ૩ર-૩૩
પ્રતોથા ખ્યરૂપ
લ
313 નામ
સાભ
કે
ઉ3
मालाधर
ડું તો ખ્યા.
માલાધર મોહ્યા
જે બન્ને સ્તબ
બે સામ,
ઉત્તર (૧)
ભાલાધર (૨)
દેવવાહનનું સ્થાન અને અંતર–
व्योमो कृपभः सिंहश्च गरुडो हंस एव च ।
-દિ-વિવાદ-જશ્ન-૪-૯-૧ાન્તરે રૂ૪ it

·जगती-तोरणाधिकार अ. ३ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव वियित्र (3) प्रताल्या स्वरुप ore 138001-24 विधिम पत्तोल्या नविका- -चित्ररूपदार चित्रक प्रनोल्या मकर प्रतोल्या पेडयसेकभासन चतुष्फिकारम विशेयस्यस्यमयुग्म PO.S भित्र३५ (४) भ६३ (५) વિમાન, વૃષભ, સિંહ, ગરૂડ અને હંસ, આદિ દેવવાહનું સ્થાન એક, मे, धु, यार, पाथ, ७ सात ५४ छेटे (यतुpिit) PAIR में७५ ३ ४२. ३४ इतिश्री विश्वकर्मणा कृने वास्तुविद्यायां शानप्रकाश दीपार्णवे जगती-तोरणाधिकारे तृतीयोऽध्याय: ॥ ३ ॥ ઈતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત વાતુવિદ્યાના જ્ઞાનપ્રકાશ રૂપ દીપાવન જગત- તેરણાધિકાર પર શિલ્પ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઇ સેમપુરાએ કરેલ શિલ૫ પ્રભા નામની ઢીને ત્રીજો અધ્યાય સમાસ. --- 950 ·- ।। अथ वास्तुविद्यायां दीपार्णवे चतुर्थोऽध्यायः ।। पीठ लक्षणाधिकार लिनु भाना- श्रीविश्वकर्मा उवाच- अतः परं प्रवक्ष्यामि पासादपीठमानकम् । एकहस्ते तु प्रासादे भिट्ट वेदाङ्गुलं भवेत् ॥१॥ हस्तादि-पंचपर्यन्त वृद्धिरेकैमशुलम् । पंचो दशपर्यन्त हस्ते पादोनमङ्गुलम् ॥२॥ दशो विशपर्यन्तं हस्ते दिराङ्गुला । विशत्यूर्वे शतान्ति चतुर्हस्तैफमङ्गुलम् ॥३॥ શ્રી વિશ્વકમાં કહે છે—હવે હું પીઠનું માન કહું છું. પહેલાં ભિટ્ટનું માન કહે છે. એક ગજના પ્રાસાદને ચાર આંગળનું ભિટ્ટ કરવું. બેથી પાંચ ગજ સુધીના પ્રાસાદને એકેક આગળની છથી દશ ગજ સુધીના પ્રાસાદને પિણું પિણા આંગળની; અગિયારથી વશ ગજ સુધીના પ્રાસાદને અર્ધા અર્ધા આંગળની, અને એકવીશથી પચાસ ગજ સુધીના પ્રાસાદને પા પા આગળની વૃદ્ધિ ભિટ્ટ માનમાં કરવી. ૧–૩ एवं त्रिपुष्पर्क कार्य निर्गम चतुर्थाशकम् । इदं मान तु भिट्टस्य पीठ चैव तर्ध्वतः ॥४॥ એક, બે અથવા ત્રણ ભિ, પુષ્પની આકૃતિ યુક્ત કરવાં. તેને નીકાળો ઉંચાઈના માનથી ચોથા ભાગે, પીઠથી રાખો. આ પ્રમાણે ભિટ્ટનું માન કહ્યું તે પર પીઠ કરવું. ૪ પીઠમાન- एकहस्ते तु प्रासादे पीठ वै द्वादशाङ्गुलम् । हस्तादि पंचपर्यन्तं यावद्धस्ते पंचाङ्गुलम् ॥५॥ पंचोर्ध्व दशपर्यन्तं वृद्धिर्वेदाङ्गुला भवेत् । तवं विंशपर्यन्तं वृद्धिश्चैवाङ्गुलत्रयी ॥६॥ विंशत्यादि पत्रिंशान्त वृद्धिरेवागुलदयी । आशुलिका ततो वृद्धि-वित्पंचाशद्धस्तकम् ॥७॥ એક ગજના પ્રાસાદને બાર આંગળનું પીક કરવું. બેથી પાંચ ગજના પ્રાસાદને પ્રત્યેક ગજે પાંચ પાંચ આંગળની, છ થી દશ ગજ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક ગાજે ચાર ચાર આંગળની, અગિયારથી વશ ગજ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક ગજે ત્રણત્રણ આગળની, એકવીશથી છત્રીશ ગજના પ્રાસાદને પ્રત્યેક ગજે બ બે આંગળની, ·पीठ लक्षणाधिकार अ.४ શાના ઢી અને સાડત્રીસથી પચાસ ગજના પ્રાસાદને પ્રત્યેક ગજે એકેક આગળની વૃદ્ધિ પીઠમાનની કરવી ૫-૬-૭ पचमाशे ततोहीनं वन्यस शुभलक्षणम् । ज्येष्ठ ततो भवेत्पीठ पचमाशे तदाधिकम् ॥ ८॥ પદ્ધ જે માન આવ્યું હોય તે (મધ્યમાન) તેને પાચમો ભાગ હીન કરે તે કનિક માનનું પીઠ, અને પાચમે ભાગ અધિક કરે તે જેઠમાનનું પીઠ જાણવું ખા, s - Lelati માપીઠ-ખશિલ. ભિક, ફભાને -અંશ ૧ શિપ માં હરત એટને જજ જાણ ૨. સૂત્રસંતાન-અપરા સત્ર ૧રમાં પેટ મધ્ય અને કનિષ્ઠ એમ ત્રણ માનના વર્ણવીને, ફરી પ્રત્યેકની ત્રણ ત્રણ બે-ચે જઈ, યેક અપ અને જે કનિષ એમ મધ્ય માનને બે અને કનિજ મારના ત્રણ ભેદ એ રીતે કુલ નવ પ્રકાર (ભેદ) કહી તેના પ્રપેક બેનાં નામ કadછે ૧ સુમન, ૨ સવતે ભદ્ર ૩ પાક, ૪ વસુધર, ૫સિહ- પીઠ, ૬ ગેમ, ૭ ગરૂડ, ૮ હસ, ૯ વૃષભ, એમ નવ નામે પીઠનાં કશા છે.

·૧૨ ગજથર ૮ નાયર ર पीठलक्षणाधिकार भ.४ દાઝીર રાવ ૪૯ દ્રાવિડ અને વૈરાટ જાતિના પ્રાસાદનાં પીઠમાન--- द्रविडे मासादार्थेन वैराटे चाथ संशृणु । मंडोवरं विंशभागं पड्भाग पीठमेव च ॥९॥ દ્રાવિડ જાતિના પ્રાસાદનું પીઠમાન પ્રાસાદથી અર્ધ ભાગનું કરવું અને વિરાટ જાતિના પ્રાસાદનું પીઠમાન મંડેવરના (ઉંચાઈન) વીશ ભાગ કરી તેમાંથી છ ભાગનું પીઠમાન રાખવું. ૯ મહાપીઠોના ઉદયના થરનું માન-પહેલું (૧)– ૮ જાડ ૩ વિવાશિ-વિમFrieg છુથ પૃથક્ ! ૧૪ કણ માસ વામિનયમ : ક્રિા ૨૦ | गजपिठ द्वादशांश वसुभिर्नरपीठकम् । કાચબા પંજમા કરાઈ નિપજે છે ? | त्रिभाग गजपीठ च द्विभाग नरपीठकम् ।। પીઠ ઉદયના ૪૨ બેતાલીશ ભાગ કરવા. એમ પીઠન (ચાર) પ્રકારના જુદા જુદા ભાગો કહ્યા છે. આઠ ભાગને જાએ, ચૌદ ભાગની કણી-(અંતરાળ, છાજલી ને ગ્રાસપદી): બાર ભાગને ગજથર, આઠ ભાગને નરથર, એમ કુલ ૪૨ ભાગ કહ્યો છે. હવે નીકાળે કહે છે. જાબે પાંચ ભાગ. કણી, છાજલી, ગ્રાસપટ્ટી (ગજપીઠની ઘીસીથી) આઠ ભાગ, અને ગજપીઠ ત્રણ ભાગ અને બે ભાગ નરપીઠ (ખરાથી) નીકાળે રાખવે. એ રીતે અઢાર ભાગ નીકાળે રાખ. ૧૦-૧૧ મહાપીઠનો બીજો પ્રકાર ८ द्वितीयं च प्रवक्ष्यामि चत्वारिंशद्विभागतः ॥ १२ ।। ૧૨ ફર્ટીગ્રાસ वसुभाग नरपीठ गजपीट तु द्वादशम् । कणालिका द्विपड्भागा अष्टमिर्जाड्यकुंभकः ॥ १३ ॥ (પીઠપ્રકાર ૧લે ને રજે-જુઓ પૃષ્ઠ પર) હવે મહાપીઠને બીજો પ્રકાર ચાલીશ ભાગને કહે છે. ઉપલો નરથર આઠ ભાગ, ગજથર બાર ભાગ (ગ્રાસપદી છજું અંતરાળ) કણી બાર ભાગને, નીચે જાડેબ આઠ ભાગને કર. ૧૨-૧૩ १. जाज्यकुंभः सप्तभागः पड्भागातु कणालिफा-पाठान्तरे.' ૧૨ જયર નરયર ૪. ૭ ·૫૦ पीठलक्षणाधिकार अ.४ ज्ञानप्रकाश दीपाव મહાપીઠના ઉદય વિભાગને ત્રીજો પ્રકાર કહે છે– तृतीयं च प्रवक्ष्यामि अष्टमिर्जाड्यकुंभकः । ૧૪ કણીમાંસ चतुर्दशैः कणालिश्च त्रयोदशैर्गजस्तथा ॥ १४ ॥ नवमिरचपीठं च वसुमिनरपीठकम् । નિ પૂર્વાનેર પાઈ તા થશુ છે ? It ૧૬ ગજજર ૯ અશ્વથર બેય પણ.' શિર Puteke Debu રાધા ગિાડવોકળાના--ધન-વપરફથનું 14------- રાવો ) કાળા bય ધ્યરાઓ- મહાપીઠ મા-ચા મહાપીઠ મકર-ત્રીજી નાટક-પરના નકશામાં કુલ ઉંચાઈ કરને બદલે ૬ વાંચવી. મહાપીઠના ઉદયના થરે ત્રીજો પ્રકાર હવે કહું છું. જાડંબે આઠ ભાગ, કણી (અંતરાળ, છજું ને શાસપદી મળીને) ઔદ ભાગ, ગજથર તેર ભાગ, અશ્વથર નવ ભાગને અને નરથર આઠ ભાગ એમ કુલ બાવન ભાગ ત્રીજા પ્રકારના પીઠદયના જાણવા. તેને નીકાળે આગળ કહેલાં માન પ્રમાણે રાખવે. હવે પછી મહાપીઠને પ્રકાર સાંભળે. ૧૪-૧૫ ·पीठलक्षणाधिकार अ.४ ज्ञानप्रकाश दीपाय પર ૮ જડબે મહાપીઠના ઉદય વિભાગને જે પ્રકાર वसुभिर्जाड्यकुंभश्च मनुभिस्तु कणालिका । ૧૪ કણીયાસ ૧૩ ગજજર गजपीठमश्चपीठ अनंगग्रहसंख्यया ॥१६॥ ૯ અભ્યપીઠ ૯ માપીઠ नवनिर्मातरं चैव चमुभिर्नरपीठकम् । ૮ નરપીઠ મેgિ-જે વાર્વિતિ', ૨૭ || મહાપીઠના ઉદયના થાને પ્રકાર કહે છે. જાડેબે આઠ ભાગને, ણી-જુ-ગ્રાસપદી ચૌદ ભાગની, ગજપીઠ તેર ભાગનું, અશ્વપીઠ નવ ભાગનું, માતપીઠ નવ ભાગનું અને નરપીઠ આઠ ભાગનું એમ કુલ ઉદય એકસક ભાગને અને નીકળે અઠ્ઠાવીશ ભાગને રાખ. ૧૬-૧૭ अश्वपीठ रवौ कार्य राजागारे तु धामनि । स्यश्चैव प्रकर्तव्यो मातरं चण्डिकादिषु ॥१८॥ સૂર્યના પ્રાસાદને અથવા રાજ્ય ભવનને અપીઠ કરવું. અને ચંડીદેવીઓને પ્રાસાદને માતરપીક કરવું. તેમાં રથની આકૃતિ કરવી. ૧૮ 1. વૃક્ષાર્ણવ . ૧૪માં શિવપ્રાસાદ વિધિ આપતાં તે મહાપીઠના વિભાગ કહે છે, તેમાં વિશેષતા વૃષપીઠની છે. આ ગ્રંથ સાંધાર મહાપ્રાસાને અનુરૂપ વિશેષ છે. प्रासादस्य पडशेन पीठ फुर्याद्विचक्षणः । उदयं विभजेत् प्राक्ष भागाएपंच चैव तत् ॥ २९ ॥ मि च द्वादशमार्ग दशभिर्जाड्यकुंभकः । ૭ કર્યું ૧૦ ગ્રાસપદી फर्णिका सप्तभागा च दशभिन्नोसपट्टिका ॥ ३० ॥ ૧૦ વૃષપીઠ तत्सभ घृपपीठं च नवभिनरपीठकम् । निर्गम तूदयार्द्धन युक्तायुत च धीमता ॥ ३१ ॥ ચતુર શિલ્પીએ પ્રાસાદના છઠ્ઠા ભાગે પીઠનું નિર્માણ કરવું, તે આવેલા પ્રમાણના ઉદયના બિદ સાથે ૫૮ અઠાવન ભાગ કરવા. ૧૨ ભાગ ભિ, ૧૦ ભાગ જાડો, છે ભાગ કણ, ૧૦ ભાગની પ્રાસપટ અને ૧૦ નામનું પીઠ કરવું. અને સૌથી ઉપર છે ભાગનું નરપીઠ કરવું. તેને નીકાળે, ઉદયથી અધ, પણ મુક્તિથી બુદ્ધિમાન શિપીએ ઉથાન માન પ્રમાણે જોઈને) કર. ૨૯-૩૦-૩૧ દેવીના મંદિરમાં માતર પીઠમાં રથ કરવાનું કહ્યું છે. તેમ રૂમાસામાં છૂપીઠ કહેલ છે. ૧૨ ભિદ ૧૦ જડે -રયર ૫૮ ·પર पीठलक्षणाधिकार अ.४ શનિનો પાર સર્વ સામાન્ય કામદ પીઠ અને કર્ણપીઠના થરે કહે છે- गजाश्वनरपीठानि स्वल्पद्रव्ये न संभवः । जाड्यकुंभः कर्णकश्च शिरःपाली स कामदः ॥ १९॥ પીઠ પ્રકાર-પહેલે બ્લેક-૧૨-૧૩) પીઠ પ્રકાર-બીજે ---- --05 -- ૧૨ પપૈs -વા- -મી-લે-સાસપી-3-+નની ઝાડી- --- Dia-- ના ------------ -પદમામ વૃક્ષાપ સીદડnકો- ઇઝ-IN +--+3 ---- પમાળા રે વાર Fાન જાળી NISSKIEM મહાપીઠ-વૃક્ષાવ ઠપીડ

·-
I
હલીબડ બેલુર તથા સેમનાથપુરમની હુયશાળ, રાયકાળના પ્રાસાદના મહાપીઠ માવરમાં
રૂ૫ સોનામાં કરેલી કલાકૃતિ જેવું પાષાણ કામ.
દીપાવ અ. ૪

·'
છે
દીપાવ
અમદાવાદ હઠીસી મંદિરના ગુઢ મંડપ ચાક
થપતિ-પ્રેમચંદજી સેમપરા

·પર રિક્ષા જ. 9 ज्ञानप्रकाश दीपाच शिरःपाली विना त्वेव', कर्णपीठ तु कारयेत् । નામઃ ટિશ્વ પરાસ્તર સામા છે ૨૦ મા ગજ-અશ્વ અને નરથરવાળું મહાપીઠ, અલ્પ દ્રવ્ય વ્યયથી મંદિર બાંધવામાં સંભવિત નથી. ત્યારે જાડેબે કણ અને ગ્રાસપટ્ટીવાળું “કામદ” નામનું (પાંચમાં પ્રકારનું પીઠ કરવું. અને તેથી પણ અ૫, ઉપરની ચાસપટ્ટી સિવાય જાડેબે અને કહ્યું એમ બે રેવાળું કર્ણપીઠ (છઠ્ઠા પ્રકારનું પીઠ) કરવું તે સર્વ કામનાને આપનારું જાણવું. ૧૯-૨૦ ઉપર કહેલા માનથી પીઠોદય ઓછું કરવાનું વિધાન- अर्धभागे त्रिभागे वा पीठं चैत्र नियोजयेत् । स्थानमानाश्रयं ज्ञात्वा तत्र दोपो न विद्यते ॥ २१ ॥ हीनदप्येऽधिकं पुण्यं तस्यानुक्रम युक्तिभिः । इदश कुरुते यस्तु सर्वकामफलप्रदः ॥ २२ ॥ ૧. સૂત્રસંતાન અપરાજીત અને પ્રાસાદમડન- શિપમ થમ પીઠોદયના ત્રેપન વિભાગ કહ્યા છે જ નવ ભાગ ૯ કણ સાત ભાગ-૭, ઇજા, શ્રાસપદી સાત ભાગ-૭, ગજથર બાર ભાગ-૧૨, અશ્વથર દશ ભાગ-૧૦, અને નરથર આઠ ભાગ-૮; એમ કુલ ત્રેપન ભાગ ઉદય અને નિર્ગમ ભાગ બાવીશ કહેલા છે. જયારે અહીં દીપાર્ણવમાં ચાર પ્રકારના મહાપીઠ અને કાયદ, અને કર્ણ પીઠ એમ બે મળી છ પ્રકારના પીઠ કહ્યા છે. અને વિવિધ ચાર પીઠના ભાગે કહ્યા છે. વળી મહાપીઠના ચોથા પ્રકારમાં માતર પીઠ કહેલ છે તે વિશેષ છે. કામદ અને કર્ણ પીઠ મહા- પીઠના આવેલા માનથી ઉથમ ઓછું થાય તે સ્વાભાવિક છે પણ કહેલા ઉદયમાને જ કરવાને આમ સેવ, એ દીર્ધદષ્ટિનો અભાવ સૂચવે છે. વ્યવહારમાં તેમ કરવું સક્રિય રીતે બરાબર નથી. તેથીજ શાસ્ત્રકારોએ મને વિમા ય વ ચે રિલ કહી, તેમ ઓછું કરવાથી દેવ ઉત્પન્ન થતો નથી, એમ નિશ કરેલ છે. કહે માનથી અધું કે ત્રીજા ભાગનું પીઠ, કામ અને કર્ણપીડ કરવું. સ્થાન માન આશ્રય જાણીને તેમ કરવામાં દેષ નથી, તેમ શાસકારો કહે છે. ૨. પ્રાધાન્ય એવા મોટા પ્રાસાદને મહાપીઠ કરવું. પરંતુ બીજા નિરાધાર પ્રાસાદમાં કામદપીઠ, કહેલા માનથી ઓછું કરવામાં દોષ નથી એમ શાસ્ત્રકાર કહે છે સામાન્ય પ્રાસાદ કે એક પંક્તિનાં વિશેષ મદિરા હેય, જેવાં કે બાવન છનાલપ કે સહસ્ત્રલિંગની દેરીઓ કે ચોસઠ યોગિનીની દેરીઓ જેવી કામમાં કઈ પીઠ કરવું. આ બધું સ્થાન માનને આશ્રય જાણીને બુદ્ધિમાન શિક્ષોએ કરવું. બધે જ એકજ સવ પકડી રાખવાને આમ ન રાખો પણ વિવેકબુદ્ધિ વાપરવી.

·पीठलक्षणाधिकार अ.४ ज्ञानप्रकाश दीपाव सर्वेपां पीठमाधारः पीठहीन निराश्रयम् । पीठहीना विनश्यति 'प्रासादा नृपतेर्गृहाः ।। २३ ।। इनि श्रीविश्वकर्मणा कृते वास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे पीठलक्षणाधिकारे चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ ઉપર કહેલા પીઠના માનથી અધું કે ત્રીજા ભાગે પીઠનું નિવેદન, સ્થાન માનને આશ્રય જાને કરવાથી દોષ લાગતું નથી. કારણ કે થોડા ખર્ચમાં અધિક પુણ્ય પ્રાપ્તિના આ ઉપાસના ક્રમથી કામદ અને કર્ણપીઠ કરવાની યુક્તિ છે. એમ કરવાથી તે સર્વ કામનાનું ફળ આપનારૂં જાણવું. સને પીઠને આધાર જાણો. પીઠ વગર–આશ્રય વગરનું સમજવું. દેવપ્રસાદ કે રાજભવને પીઠ વગરનાં કરવાથી તેનો નાશ થાય છે. ૨૧-૨૨-૨૩ ઇનિશી વિશ્વક્ષ્મ વિરચિત વાસ્તુવિધાના જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવના પીક લક્ષણાધિકારની, શિલ્પ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સોમપુરાએ કરેલ શિલ્પપ્રભા નામની ભાષા ટીકા થે (૪) અધયાય સમાપ્ત. १. अचिरेणैव सर्वदा ॥ पाठान्तरम् ·।। अथ वास्तुविद्यायां दीपार्णवे पंचमोऽध्यायः ।। प्रासादोदय मंडोवराधिकार: श्रीविश्वकर्मा उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि मंडोवरस्य लक्षणम् । मासादस्यौ प्रमाण तु ज्ञातव्यं मूलनासिकम् ॥ १॥ स्थोपरथौ नंदी च भद्रोपभद्रमेव च । 'एतान्यङ्गानि बाह्येषु निर्गमं पीठकादिकम् ॥२॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે—હવે હું મડેવરનાં લક્ષણ કહું છું. પ્રસાદનું પ્રમાણ તેની બે રેખા-કર્ણને મૂળનાસિકે જાણવું, રથ, ઉપરથ, નંદી, ભદ્ર, ઉપભદ્ર, આદિ અંગે રેખા (ક)થી બહાર નીકળતાં કરવાં. પીઠ વિગેરે તેનાથી પણ બહાર નીકળતાં કરવાં. ૧-૨ પ્રાસાદની શુદ્ધ જાતિ- भूमिजा विमानाश्चैव लतिना द्राविडास्तथा । नागराच समाख्याता वैराटाचैव मिश्रकाः ॥३॥ ૧. પ્રાસાદના રથ, ઉપરથ, નંદી, અને ભદ્રના અંગોના નિર્મમ સંબંધની સ્પષ્ટતા, ઉપલબ્ધ માં જોવામાં આવતી નથી. પરંતુ વૃદ્ધ શિપીઓથી જાણવામાં આવે છે કે- अगोपागमाः कार्याः समदलं च भागना । हस्ताइगुलं तथा; च फालना चतुनिंगमाः ।। પ્રાસાદનાં અંગોપાંગ રથ ઉપરથ, નંદી આદિના નિકાળા-(૧) સમલ, (૨) ભાગવા, () હસ્તગુવ અને (૪) આર્ચા, એમ ચાર પ્રકારે કાલનાના નીકાળા રાખવા, (૧) સમાસ એટલે જેટલા માપનું જે અગા હેય તેટલોજ તેને નીકાનો તે સમલ. (૨) જામવા એટલે વિભક્તિ કહેતાં જેના ભાગ કા હોય તેટલે નીકાબે અંગને રાખ તે ભાગવા. (૩) હસ્તાંગુલ એટલે પ્રાસાદ રેખા-ક જેટલા જ હોય તેના મજે એક આગળ અંગ બહાર કાઢવા તે હસ્તગુલ. (૪) આર્ચા એ એક, દેટ અગર એક આગળ ચલા બહુ ઓછા નીકાળાનાં અંગ રાખવા તેને આર્થી કહે છે. આમ ચાર પ્રકાર હવા છે, પૃપ પૃષર નિગમ બતાવવાને હેત કબ અને સ્થાના કારણે રિક્ષાચાર્યોએ પણ ·પર પ્રણો મંડોવરાિર 4. સાજાજી વાવ एते च जातिशुद्धाश्च व्यंतरान् परिवर्जयेत् ॥ (finયુ) છૂટ સમત જબૂટ मmart ' 'તા - 1 અને મંડવરમાં કહ્યું છે તેમ આ ઉપાંગના વિશે પણ કહ્યું છે. સમદલ ઉપગે પૂરી જગ્યા રોકે છે. ભાગવા તેથી ઓછી જગ્યા રોકે છે. અને હસ્તાંગુલ ઉપાંગોમાં તેથી પણ ઓછી જગ્યા રોકાય છે. આ ત્રણ પ્રકારના ઉપાંગાવાળા પ્રાસાદો પર શિખર થાય છે. જયારે સંવરણમાં આર્ચા પ્રકારના ઉપાંગો કાઢવામાં આવે છે. પરંતુ કેટલાક સ્થળોમાં સમદલ ઉપાંગમાં શિખરની રચનામાં ઘણી છુટછાટ શિકપીને રહે છે. ભગવામાં તૈથી ઓછ, પરંતુ હતાંગુલવાળા પ્રાસાના શિખરમાં તે શિરપીની ખરેખર કટી થાય છે. બુદ્ધિમાનદિપીએ હસ્ત- ગુલ ઉપાંગોના પ્રાસાદના શિખરની રચના સુંદર આવા હતીગુલ પ્રમાણુ ઉપગવાળા સાંધાર મહા- પ્રાસાદ દ્વારિકાના જગત મંદિરને છે. પરંતુ તેનું શિખર સમદલ જેવું સુંદર દેખાય છે, બુદ્ધિશાળી શિલ્પા હંમેશા પ્રાસાદની રચના પહેલાં શિખરની છુટછાટની કલ્પનાથી નીચે ઉતરે છે. અને આમ કરે ત્યારે તે કાર્ય સુંદર થાય છે. વળી નદી છે કર્ણના ઉપગેિ તેના તેટલા ભાગે અમદલ, ભાડવા કે હસ્તાંગુલ પ્રાસાદમાં રાખવામાં આવે છે. પરંતુ તેમાં કેટલીક વખત એક વિશેષતા એ છે કે કર્ણ- રેખાની બાજુની નંદી કણને નિર્ગમ નહિ કહેતાં તે કર્ણરેખા બરાબર રાખી વચ્ચે ઉપાંગ સ્પષ્ટ દર્શાવવા પાણતાર પાડવામાં આવે છે. આમ સહેતુ કરવામાં આવે છે. નંદી કણને નિર્ગમ કાઢવામાં આવતો નથી. શિખરની મૂળ રેખાની બે બાજુના પ્રચંગેના નિકાળા વધુ થઈ જવાના ભયે અનુભવી શિલ્પીઓ તેમ કરે છે તે કેમ્પ છે. આ જાતની રચના જુના કામમાં જોવામાં આવે છે, પ્રાસાદના ગર્ભગૃહ-૧ અaઉપાંગ-પ્રતિભદ્ર, રુદ્ધ, ભદ્ર, ચતુરખ (૨) બાઘ-મલ, ભાગવા, હસ્તાંગુલ, આર્ચા. યુ) ge Hasia E છૂટ

·--
--
ર
teralnu
- -
આછ રાજકોટના સૌજન્યથી. દશમી સદીના છાવિહીન-કેરાકોટા
( કચ્છ )વિમાસાદ

·प्रासादोदय मंडोवराधिकार अ. ५ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव પ૭ ભૂમિજાદિ, વિમાનાદિ, લતિનાદિ, દ્રાવિડાદિ, નાગરાદિ, વિરાટાદિ અને 'મિશ્નકાદિ, સાવધારાદિ એ આઠ પ્રાસાદની જાતિએ શુદ્ધ જાણવી. વ્યતરાદિ જાતિઓ (દેવપ્રાસાદમાં) તજવી. ૩ પ્રાસાદ ભિત્તિમાન- इष्टिका चतुर्थाशेन पंचमांशेन शैलजां ॥४॥ दारुजाच पडंशेन सौवर्णा सप्तमांशके । रजतस्य तथा कार्या मिचीनां तु प्रमाणकम् ॥ ५ ॥ પ્રસાદની રેખાયે હેય તેનાથી ઈદની ભીતની જાડાઈ (એસાર થા ભાગની, પાષણની ભીંત (દીવાલ)ની જાડાઈ પાંચમા ભાગે, લાકડાની છટ્ટે ભાગે. સેના ચાંદી આદિ ધાતુના પ્રાસાદની ભતની જાડાઈ સાતમા ભાગે કરવી. એ પ્રમાણે નિરધાર પ્રાસાદની ભીંતની જાડાઈનું કહ્યું છે. પાષાણના નિરધાર પ્રાસાદને માન્યામાં) પાંચમે કે છટ્ટે ભાગે પણ એસાર કરવાનું કહ્યું છે. ૪-૫ जये 4 विश्वकर्माका प्रासादजाति: फथ्यते । જ્ય ગ્રંથમાં પ્રાસાદની ચૌદ જાતિ વિશેષે કરીને કહી છે. તે જતિએ દેવ- દાદિની શિવાર્થિત પૂજાની શૈલ પરથી તેની આકૃતિ અને જતિ સર્જાઈ છે. તે નીચેના કેષ્ટક પરથી જણાશે. પ્રાસાદની જાતિ શિચિંત દેવદત્ય પ્રાસાદની જાતિ શિવાચંત દેવદેવાદ નાગરાદિ દેવાર્ચિત ભૂમિજદ ભૂપાલનરેદ્ર તારાદ વિમાનનાગર સૂર્ય-ચાદ લતિનાદિ ગાંધર્વ નક્ષત્ર-ઠજરાજ વૈરાટાદ વલભાદ ગાદિ દેવી વસુધર દારૂદિ હરસિયા દેવી અને વિમાનાદ થક્ષ સિંહાવલોકન સાવધારા કાસનાકારાદિ-પિશાચ વ્યંતર મિશ્રકાદિ વિઝાધર આ ચૌદ જતિના પણ અનેક પ્રકારના ભેદો કહ્યા છે. अष्टादशलक्षाणि च पंचत्रिंशत्सहस्रकैः । देवालयस्य संख्येयं प्रयुका वास्तुवेदिभिः ॥१॥ એમ અઢાર લાખ પાંત્રીસ હજાર પ્રાસાદના ખિાદિ ભેદ) પ્રકાર જાણવા. ૧ पंचमांशेऽयया सा तु पठाशे चौलजा भवेत् । (સત્રસંતાન સત્ર ૧૨૬) પાષાણના મામાને પશ્ચિમે અથવા જે ભાગે ભીંતસાર રાખવો. કમ મ ૧ ૮ ર નવ ૯ ૧૦ વિમાન પુ૫ક ૫ જૂર જતિ ઉગ. - રથી રૂાદિ ·૫૮ प्रासादोदय मंडोवराधिकार अ.५ ज्ञानप्राश दीपाय સાવધરાદિ જાતિના પ્રાસાદની ભીંતનું પ્રમાણ- साधारेषु सर्वेषु मित्तिगर्ने भ्रमंतिका । अष्टमांगेन कर्त्तव्य मितिमान पृथर पृथक् ॥६॥ ભ્રમવાળા (સાંધાર) સાવધાદિ જાતિના પ્રાસાદને વિષે ગર્ભગૃહ ફરતી ભ્રમણી (પરિક્રમ) હોય છે. તેથી તેની ક્ષતિ પ્રાસાદના માતથી આઠમા ભાગે કરવી. આ પ્રમાણે તિની જાડાઈનું પ્રમાણ જુદું જુદું કહ્યું છે. ૬ શ્રમયુક્તા માંધાર મહાપ્રાસાદનું તાદશન સોલકીયા શુam हगनाद જ Ter મધ્ય ઈમાન નિરધાર પ્રાસાદનું તળદન ૧ વૃક્ષાર્ગવ પ્રયમાં અમાળા પ્રાસાનું મિત્તપ્રમાણે આ પ્રમાણે કહે છે- दशमांशे यदा भित्ति-दिशांते हि मध्यतः । विविध मित्तिमान च ज्येष्ठमध्यमफन्यसम् ॥ १५१ ॥ मध्यस्तूपे प्रदातव्या मित्तिः स्यात्पोडशाधिका । વંaiાંથી નવા જિતિ કરાવે શકર (વક્ષાવ એ ૫૪૭) શ્રમવા ધાર પ્રાસાદનું ભિતિમાન પ્રાસાદ રેખા હેય તેના (1) દશમાં.

·प्रासादोदय मंडोवराधिकार अ. ५ ज्ञानप्रकाश दीपाव પ્રાસાદના ઉદયનું માન- हस्तादि-पंचपर्यन्तं विस्तरात् तत्समुच्छ्रयः । द्वादशांगुलतो वृद्धि-यावद्धस्तत्रयोदशम् ॥७॥ एकादशाङ्गुला वृद्धिः पर्यन्तमेकविंशतिम् । अतः स्यात्पुनर्वृद्धिश्च हस्ते हस्ते दशाङ्गुला ।। ८ ।। एकविंशतिहस्ताच यावत्पंचाशद्धस्तकम् । उच्छूय मतं मध्यस्थ विभजेच्छास्त्रपारगः ॥९॥ એક હાથ (ગજ)થી પાંચ હાથ સુધીના પ્રાસાદની ઉભી (ઉદય) પ્રાસાદ જેટલે રેખા હોય તેટલી કરવી. છ હાથથી તેર હાથ સુધીના પ્રાસાદની ઉભણી પ્રત્યેક હાથે બાર બાર આગળની વૃદ્ધિ કરવી. ચૌદ હાથથી એકવીશ હાથ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે અગિયાર અગિયાર આગળની વૃદ્ધિ કરવી. બાવીસથી પચાસ હાથ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે (ગજે) દશ દશ આંગળની વૃદ્ધિ કરવી. એ રીતે ઉભો સામાન્ય નિયમ વાસ્તુશાસ્ત્રના પારંગત આચાર્યોએ કહ્યો છે. ૭–૯ આય દોષની શુદ્ધિ માટે ન્યૂનાધિક કરી શકાય– अङ्गुल द्वित्रिक वापि कुर्यादीन तयाधिकम् । आयदोपविशुद्धयर्थ इस्त्रदृद्धी न दूपिते ॥१०॥ કહેલા માનથી આયદેવ આવતે હેય તે તેની શુદ્ધિને માટે એક બે કે ત્રણ આંગળ ઓછા વધતું આવેલા માનમાં કરવાથી રોષ ઉત્પન્ન થતો નથી. ૧૦ પહેલે ' ૧૮ ભાગનો મડવર- ४ मश क्षुरफस्तु चतुर्भागः कुंभको दशपंचकः । ૧૫ ૬ કળશે प्रवेशश्च चतुर्भाग: स्कंधः पादलैर्युतः ॥११॥ १ मतपत्र कुंभलीशस्तु पड्भागः त्रिभागान्तरपत्रकम् । मशि कपोताली पडूभागा तु मंचिकाऽपि तथैव च ॥ १२ ॥ ४१ धा int द्वात्रिंशत्पदिकोच्छ्राया जंघा कार्या विचक्षणैः । । उद्गमो रुदभागश्च कपिग्रासैरलंकृतः ॥३३॥ m Mlay पइभागा भरणी चैव कपोताली तथैव च । त्रिभागान्तरपत्र च कर्तव्यं च विचक्षण ! ॥१४॥ दिग्भाग कूटछाद्य च निर्गम सार्द्धसप्तकम् । પ્રાસાદના ઉદય (Gભણી)ના ૧૦૮ ભાગ કરવા, તેમાં ચાર ભાગને ખર, તથા પંદર ભાગને કું કર. થરવાળાં પ્રવેશ (ઘાટની ઉંડા ચાર ભાગને मंचिका नुमेय च- पाठान्तरे १.

·प्रासादोदय मंडोवराधिकार श्र.५ ज्ञानप्रकाश दीपाण व
રાખ. કુંભાને કંદ અને પદ્મપત્રયુક્ત કરવો. છ ભાગને કળશ, ત્રણ ભાગનું
અંતરપત્ર (અંધારી), છ ભાગને કેવાળ; છ ભાગની માંચી બત્રીશ ભાગની જઘી,
બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ કરવી. અગિયાર ભાગને દેઢીયો, વાંદરાઓ અને ગ્રાસ મુખેથી
શેભતે કર. છ ભાગની ભરણી, છ ભાગને મહાકેવાળ, ત્રણ ભાગ અંતરપત્ર
(અંધારી) અને દશ ભાગનુ ગલતાળું છજું, સાડાસાત ભાગના નિકાળાવાળું,
બુદ્ધિમાન સ્થપતિએ કરવું. ૧૧-૧૨-૧૩-૧૪
પર
1.
૦
ઉનિમ મAિ
મ
યા
THU MINH CHI
ਸ਼ੇ ਸ਼ਾਮ
1
કામક
નામાદિ મંદિર : ૧૪૪
મે મડવર
મડ-ભાગ ૧૦૮ અવર-ભાગ૧૬૯

·સુપ્રસિદ્ધ પંચાસર પ્રાસાદના મંડોવર-શેખ અને જધાના
દિપાલના અને દેવાંગનાનાં કળામય સ્વરૂપ. Constructing
by P. O. Somputa
દીપાવ અ. ૫
અવરના ભદ્રના કળામય કાવાસ અને
7494, P. O. Somputa દીપાક અને

·- સુપ્રસિદ્ધ સોમનાથજીના પ્રાચીન પ્રસાદને ભગ્ન મડવર- દોષાર્ણવ ચ માજના ઉગમ દેઢીયે અને મંચિકાના બે રે દીપાવ અ ૫

·જેમ છે
3 __ { ક , ! :..
પ્રાચીન એમનાથના ભવ્ય પ્રાસાદનું પાછવું ભક, મહાપીડ અને ખંડિત મડવર (અવાર ૫)

·કો પ્રાચીન રામનાથજીના ભવ્ય પ્રાસાદના ગજ-અનેરપર યુક્ત મહાપીઠ તથા બે જ ઘાયુક્ત મોવર (અમાપ ૫) ·प्रासादोदय मंडोपराधिकार अ.५ शानप्रकाश दीपागंध ૪૪ જેવા ૬ અતરપત્ર બીજે ૧૬૯ ભાગ માવ ૬ ખરે ૨૩ કુબે पुनरेव प्रवक्ष्यामि भुरक ऋतुभागतः ॥ १५ ॥ ૧૩ કળશે अयोविंशत्कुंभकश्च फलशो दशसाईकः । ૪ અંતરાળ ૯ વાળ अंतःपत्रं चतुर्भाग नवसार्धा कपोतिका ॥१६॥ બા મંચિકા मंचिका दशसार्दा च वेदवेदा च जंधिका । હા ઉગમ સોવિંતિ સભ્યો ઘુ છે ? ૧૨ રણું ૧૦ મહા વાળ મરે રામ રામ નથતિ છે ૧૬ છજું अंतःपत्रं चतुर्भाग पोडशांशं तु छाद्यकम् ।। १८ ।। निर्गमो दशभागेन एवं ज्ञातमुशिल्पिमिः ॥ હવે ૧૬૯ ભાગને બીજે મડવર કહું છું છ ભાગને ખરો, વીશ ભાગ કું, સાડાદશ ભાગનો કળશ, ચાર ભાગ અંતરાળ, ગાડાનવ ભાગ કેવાળ, સાડાદશ ભાગ મંચિકા, ચુમ્માલીશ ભાગની જંઘા, સાડીઓગણીશ ભાગને દેઢીયા, બાર ભાગની ભરતd, દશ ભાગને મહાકવાળ, ચાર ભાગને અસરળ, અને સોળ ભાગનું ગલતાળું છજું, દશ ભાગે નીકળનું છજું, જ્ઞાનવાન ઉત્તમ શિલ્પીએ કરવું. ૧૫–૧૬-૧-૧૮ ત્રીને એકસે ચુમ્માલીશ ભાગને નાગર દિ મંડોવર- तृतीयं च प्रवक्ष्यामि नागराणां मंडोवरम् ॥१९॥ सुरकः पंचभागस्तु विंशतिः कुंभस्तथा । રાળ મરે મને gિરિવાર # ૨૦ II ૯ મંચિકા ત્રિપા મારા પિત્ર તા : ૧૫ ઉમમ नासिके रूपसंचाटा गर्ने च रविमोचमा ॥२१॥ fonra मृगालपन गोमात्यं स्तंभिका तोरणाविता । ૮ મડાવાળ શા રાગ હવે હું ત્રીજે નાગરાદિ મંડોવર ( ૧૪ ભાગને) કહું છું- ૧૭ જુ પાંચ લાગતો ખરા, વીશ બાગને કે કરશે. તેમાં કસ્તા બાજુમાં તથા મધ્યમાં એમ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રૂદનાં વરૂપ કરવો, ભદિને વિરે ત્ર સંસ્થા દેવીઓનાં રૂપ ફરના પરિકર સાથે કરવાં. દિપા રૂ કરવાં પડવાના વાળમાં રવાનાઓનાં રૂપો કરવાં. કમળના થી શેભતી તારણ યુક્ત થાંભલીવાળી ઉત્તમ પિકાએ (ગવાઈ કરવી. ૧૯-૨૦-૩૧ ૨૦ કંબો ૮ કળશે ૫ જવા ૯ ભરણી ·प्रासादोदय डोवराधिकार . ५ ज्ञानप्रकाश दीपाय कलशो वभागस्तु साईद्वी चान्तःपत्रकम् ॥ २२ ॥ वसुभिश्व कपोताली मंचिका नवभागिका । पंचत्रिंशदुच्छ्रिता च जंघा कार्या विचक्षण ! ॥२३॥ भ्रमनिर्वागतैः स्तम-नासिकोपागफालनाः । मूलनासिकसर्वेपु स्तंभः स्याचतुरस्रकः ॥ २४ ॥ गजैः सिहरालैश्च मकरैः समलंकृताः । कर्णेषु च दिक्पालाष्टी प्राच्यादिपु प्रदक्षिणाः ॥ २५ ॥ કુંભા ઉપર આઠ ભાગનો કલશે, અહી ભાગનું અંતરપત્ર, આઠ ભાગને કેવાળ; નવ ભાગની માચી, પાંત્રીશ ભાગની જંઘા કરવી. (પંચિકામાં ઘોડે નિકા કાઢી તે પર) ઉપાંગફાલનાઓમાં રૂપની બાજુમાં થાંભલીઓ કરવી. તે ઉપાંગ-ફાલના બધા મૂળનાશકઃખુણ રસ રાખી થાંભલીઓ નીકળતી કરવી. તે થાંભલીઓને હાથી, સિંહ, વિરાલિકા અને મકર મુખથી અલંકૃત કરવી. રેખામાં પૂર્વાદિ પ્રદક્ષિણાએ આડ દિપાલના સ્વરૂપે કરવાં. ૨૨-૨૩- ૨૪-૨૫ અપકેશ્વર નાયે શિવ ·प्रासादोदय मंडोवराधिकार भ. ५ ज्ञानप्रकाश दीपाव १३ 'नाटशः पश्चिमे मद्रे दक्षिणे चान्धकेश्वरः । चंडिका उत्तरे देवी दंष्ट्रासु विकृतानना ॥२६॥ मतिरथे तत्र देव्यः कर्तव्याच दिशाधिपाः । वारिमार्गे मुनीन्द्राथ प्रलीनास्तपःसाधने ॥२७॥ गराक्षाकारभद्रेपु कुर्यानिर्गमभूपिता। नागरी च तथा लाटी वैराटी द्राविडी तथा ॥२८॥ शुद्धा तु नागरी ख्याता परिकर्मविवर्जिता । स्त्रीयुग्मसंयुता लाटी वैराटी पत्रसंकुला ||२९|| HLA मंजरी बहुला कार्या जंघा च द्राविडी सदा । ત્રિપુરાન્તક શિવ नागरी मध्यदेशेषु लाटी लाटे प्रकीर्तिता ॥३०॥ द्राविडी दक्षिणे देशे वैराटी सर्वदेशजा । ૧. અહીં શિવપ્રાસાદની કલ્પનાથી શિવાદિ વરૂપ શિવનાં જુદાં જુદાં કવ છે. પરંતુ જે દેવના પ્રાસાદ હોય તેના પર્યાય વરૂ દ્ધના ગોખલાઓમાં કરવાં. જેનપ્રાસાદ હૈયત નમૂર્તિઓ મૂકવી. જેને તે રીતે પ્રાસાદને મેરૂપ માને છે. તેમ દેવીના પ્રાસાદમાં ચંડીના અન્ય સ્વરૂપોવાળી મતિએ ભદ્રના ગોખલાઓમાં મૂકવી, આ મૂર્તિ પૂજનીક + अपाय ૨. અંધારનું સ્વરૂપ શિવે અંધકારાયુર દેવને વધ કર્યો ત્યારનું છે. શિવના ત્રિાળ પર અંધારાસુરને ઉંચે ચડાવેલ વચ્ચે છે. તેવા સ્વરૂપે દેશમાં ઘણાં મટી જોવામાં આવે છે. બનારસ સારનાથ મ્યુઝીયમમાં અને ઉજજેન મહાકાલેશ્વરના મંદિરના કમ્પની પરસાળમાં. અંધકાર સુરતી બાર ને ઔર ફુટ ઉંચી મ િવલી સુંદર છે. સોમનામાં પણ હજાર વર્ષ પહેલાં મંદિરના પાના ભકમાં પણ આવી નાની મૂર્તિ किमि हती.

·प्रासादोदय मंडोवराधिकार अ.५ ज्ञानप्रकाश दीपाव જંઘાના પશ્ચિમ ભદ્રમાં નાટયેશ્વર (શિવનટરાજ), દક્ષિણ ભદ્રમાં અંધકેશ્વર (શિવ, ઉત્તર દિશામાં ભદ્રમાં દાંતવાળી વિકૃત મુખવાળી ચંડિકાનાં સ્વ- રૂપ કરવાં, જંઘાના પ્રતિરથમાં દેવીઓ અને દિશાપતિનાં (અને દેવાં- ગનાના સ્વરૂપે કરવાં. પાણતાર વારિમાર્ગોમાં તપસ્યામાં લીન એવા મુનિઓનાં રૂપે કરવાં. ભોને વિશે નીકળતા એવા સુશોભિત ગોખ- લાએ કરવા, નાગરીક વાટી, વેરાટી અને દ્રાવિડી એમ ચાર સતિષસ યુક્સ-રેપ પ્રકારની જંઘામાં નાગરી જાતની જંઘા પરિક સહિત શુદ્ધ છે. લાટી જંઘા શ્રીયુગ્મ (જોડલાંવાળી) રૂપવાળી વેરાટી જંઘા પોથી યુક્ત જાણવી. દ્રાવિડી જંઘા અનેક પ્રકારની મંજરી અડકે)વાળી જાણવી નાગરી જાતિ મધ્યદેશમાં, લાટી દક્ષિણ ગુજરાત-લાટ પ્રદેશમાં, દ્રાવિડી દક્ષિણ પ્રદેશમાં અને વિરાટી પ્રથા સર્વ દેશમાં છે. ૨૬-૨૭-૨૮૮-૩૦ ૩૬ વર્ષ પહૃતઃ | રૂ I भरणी वसभागा तु पंचैव च शिरावटी। तर्ध्व पंचभिः पट्ट कपोताली वसु स्मृता ॥ ३२ ॥ द्विसार्द्धमंतःपत्र च त्रिदर्श कूटछाधकम् । निर्गमं दशभागे तु मेर्वादिनामतः शृणुः ॥ ३३ ॥ ૧૨ અન્ય ગ્રંથમાં જિદ્દી ૪ હિના શિરાવતી અને ૫દ સાથે દશ ભાગ કહ્યા છે. ભારે અહી શિરાવટી પાંચ ભાન અને સંપૂર્ણ વંડ પણ પાંચ ભાગને પદ કરવાનું કહ્યું છે, !

·HE
-
BJ
ht :
તે
.
ખજુરાહના કાર્ય મહાદેવના કલાપણ મદિરના ભદ્રને ગવાક્ષ
અને ઉત્તરોત્તર ત્રણ જંઘાવા અનેક દેવકરૂપ સાથે
એડવર
દીપાવ અ, ૫

·I[E
* .
.
ઓરિસ્સા (ઉલિયા) પ્રદેશના પ્રાસાદના મડવર
દીપાવ અ. પ

·શોર sterfધા જ પ તાનાશ વાળા ૬૫ જંઘા ઉપર દેઢીઓ પંદર ભાગને, તેના ખુણે વાંદરાઓનાં રૂપે, અને શાસપટ્ટીથી અલંકૃત કર. આઠ ભાગની ભરણી, અને પાંચ ભાગની શીરાવટી, તેના પર પાંચ ભાગને પદ કરે. મહાકેવાળ આઠ ભાગન, અઢી ભાગને અંતરપત્ર, તેર ભાગનું છજું, તેને નીકાળ દશ ભાગને રાખ. એમ કુલ ૧૪૪ ભાગને મડેવર કહ્યો છે. હવે આ ડિવર પર (ભરણના થર પરથી) મેર્નાદિ નામને મડેવર કહું છું તે સાંભળે. ૩૧-૩૨-૩૩ મેરૂ મંડાવર– अरण्यर्थ्य भवेन्मंची अष्टभागसमुच्छ्रिता । पंचविंशतिका जंघा उद्गमश्च त्रयोदश ॥ ३४ ॥ अष्टभागा च भरणी सप्तभागा शिरावटी । चतुर्भाग तु पट्ट स्यात् तदूर्ध्वं शृणु पंडित ! ॥ ३५ ॥ वमुभिश्व कपोतालिः द्विसाई चान्तःपत्रकम् । कूटछाद्य द्वादशांश कर्त्तव्यं सर्वकामदम् ॥ ३६ ॥ विस्तरेण समुत्सेधो यावत्पथमभूमिकाम् । शृंगकूटोदयं त्यक्त्वा शेष मंडोवरः स्मृतः ॥ ३७॥ (મેરૂ મંડાવરજુઓ પૃષ્ઠ ૬૬) મેરૂ મંડલરની રચના વિભાગ કહે છે –(૧૪૪ ભાગના મડેવરને ખરાથી ભરણ સુધીના નવ થના ૧૧ભાગ ઉપરથી એટલે) ભરણ ઉપર આઠ ભાગની માચી, પચીશ ભાગની જંઘા, તેર ભાગને દેઢીયે, ફરી આઠ ભાગની ભરણ સાત ભાગની શિરાવટી, અને ચાર ભાગને પટ્ટ તે ઉપર આઠ ભાગને મહાકેવાળ, અહી ભાગને અંતરાળ અને ૧૨ ભાગનું છજું, એમ ૧૧મા ભાગ પર નવ થરના ટા ભાગ મળી કુલ ૧૯૮ ભાગને મેરૂમડોવર સર્વ કામનાને આપનારે જાણુ. પહેળા પ્રમાણેની ઉભણ જમીન પરથી પહેલી ભૂમિ સુધીની રાખવી. ઇંગે અને કુટના ઉદય છોડી દઈને બાકી નીચેનો ભાગ મોવરની ઉંચાઈ જાણવી. ૩૪-૩૭ ૧ મે મંડલરના વિભાગ અપરાજીત સૂત્રસંતાન સત્ર ૧૨૮માં બે છજા અને ત્રણ જગીવાળે મેમડેવર કહ્યો છે. જયારે અહીં બે જે ધાને એક નવો મેરૂ મંડેર કહ્યો છે. ૧૪૪ ભાગના મંડોવરના ખરાથી ભરી સુધીના નવ થરના ૧૧ || ભાગ (ઉપર બ્રેક ૪ થી ૩૬માં બતાવેલા) માચથી છ સુધીના નવ થરના ૮ ભગ મળ ૧૦૮ નામ થી તે ઉપર બળ પ૧ ભાગના છ થરે છ સુધી કરી કુલ ર૪૯ ભાગને મહામંડોવર અપરાજિતકારે કહ્યો છે. આ ગ્રંથમાં બતાવેલ બે જંપા અને એ છાવાળો મેરૂમડેવર સેમિનાથના જુના મંદિરમાં હ. દારિકામાં પણ છે. તેમજ આબુના મુખજીના મંદિરને પણ આ પ્રકારને મેર ડેવર છે. તારંગાના રમ પ્રાસાદને બે છાં છે. પણ આ ઉદયમાન બરાબર પહેલા જ પરથી બાવન ભાળ મળતા નથી. કદાચ કે અન્ય મઘેના આધારે તે રચના કરી હશે.

·"મ
FO
પ
I
સાંધાર મહામાસાદને બે ઘાયુન મેરૂ મડવર

·प्रासादादय मंडोवराधिकार अ. ५ शानप्रकाश दीपाव सभ्रमोदये प्रासादे स्थाप्य मेरुमंडोवरम् । पायान्तरे परमान-मुदयं त्वमतः शृणु ।। ३८ ॥ 'सुभकेन समा भी स्तंभ शिरश्च जंचयोः । पट्ट या उद्गमान्तेन शेषभूमिविराजिते ॥ ३९ ॥ સભ્રમ પ્રસાદના ઉદય ભાનમાં મેરૂ મડેવરની રચના કરવી. હવે તેના બહારના થરવાળા અને અંદરના રસ્તંભના છેડના ઉદયને મેળ રાખવાનું કહું છું તે સાંભળે. કુંભા બરાબર કુંભ (ઉંબરે ગળીને), સ્તંભ (ભરણું) અને સરૂ જંઘાના મથાળામાં સમાવવું. અને પાટ દેઢીયાના ઉદરમાં સમાવે. બાકી ઉપરના માળ मुभि वी.२ ३८-36 विमाने भूमिजे चैव वैराटे च तथैव च । वल्लभ्यां च समस्तेषु मासादे परमोदयः ॥४०॥ વિમાનાદિ, ભૂમિજાદિ, વિશટાદિ અને વલભાદિ એ સર્વ પ્રસાદને ઉદય આ પ્રમાણે જાણ. ૪૦ એ સાડા સાત ભાગને મડવર– ૧ કુંભ on ! सुरकः पीठमध्ये तु सपादभागः कुंभकः । शारी M भागार्थस्तु घटः कार्य-स्तस्यार्थ चान्तःपत्रकम् ॥४१॥ भागार्धा तु कपोताली मंचिका तत्समा भवेत् । सी nia जंया भागद्वयं कार्या भरणी चार्थभागिका ॥४२॥ शिरावटी चार्धभागा पट्टा दि पाटान्तरम् ॥ फूटछायं पादौनांग निर्गम च पदव्यम् ॥ ४३ ॥ . મચી २ था બા મકાળ मा २. कुंभ उर्दुपरांतेन '-पाठान्तर पहोदयं तु संघांत उगमोदर स्थापयेत् । उपयुंपरि संस्थाप्य भूम्यते भरण्यन्तकम् ॥ ३२ ॥ (सा. १४) ભમન સધાર પ્રસારના મે મડેવરમાં જંપાના ઉપર પાટ ઉપ દયાના ઉમાં સમાવે, મને ઉપરની ભૂમિની સ્થાપના કરી. પછી મને અત ભરના घर नारे ५१ मामाने। २२, ન આ કામ માં સામાન્ય મારમાં ખસનું માન લંક જોયું જાણવું અને શા મવામાં બીજ સંવરની જેમ દીવા પર પણ કો નથી. ખરે 2.

·આટલા સ प्रासादोदय मंडोवराधिकार अ. ५ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव સાડા સાત ભાગને મંડેવર કહે છે – ખરે પીઠમાં લુપ્ત થય જાણો. કુંભ સવા ભાગ, કળશે અરધે ભાગ, અંધારી પા ભાગ, કેવાળ અરધે ભાગ, માંચી અરધે ભાગ, જંઘા બે ભાગ, ભરણી અરધે ભાગ, શિરાવટી અરધો ભાગ, મહકેવાળ અરધે ભાગ, પા ભાગ અંધારી, અને છજુ પિણે ભાગ ઉદય; અને બે ભાગ નીકળતું કરવું. એમ કુલ સાડા સાત ભાગને મડેવર કર.૫ ૪૧-૪૩ स्वल्पद्रव्ये महत्पुण्यं मयोक्ता युक्तिका भवेत् । पिठं तु कथितं पूर्व-मूर्ध्वं स्तरमतः शृणु ॥ ४४ ॥ खर: कुंभी च कलशः कपोताली स्यादन्तरम् । न कुर्यादुद्गमशिरं जंघारूपाणि मंचिकाम् ॥ ४५ ॥ પીઠમાંજ ગણવાનું સૂત્ર બધા મડવરમાં એક સરખું ગણવાની ભૂલ ન કરવી. સાધારણ મંડોવરમાં ઓછા થરો દર્શાવવાના કારણે, આમ અહીં ખરા વિષે કહ્યું છે છતાં પણ સુન્નસંતાન સૂત્ર ૧૨૮માં ૧ ખરા, ૨ કું, કળશે, ૪ અંતરાળ ૫ કેવાળ, ૬ રૂપ વગરની જંધા, ૭ ભરણી, ૮ મહાકવાળ, ૯ અંતરાળ, ૧૦ તે પર જી થરે બાંધવાનું અ૫ દ્રશ્યથી મંદિર બાંધતાં કરવાનું કહ્યું છે. જ્યારે બીજા મંડેવરમાં તેર–૧૭ થરો કહ્યા છે. અન્ય મંડોવરમાં છાના ઉદય કરતા નિગ ઓછો કહ્યો છે જયારે અહીં ઉદયથી નિગમ વધુ કહ્યો છે! ૫. આ ગ્રંથમાં મહામેરૂમડેવર સિવાય ચાર મડેવર કહ્યા છે. તે સિવાય સત્તાવીશ ભાગને મંડોવર પણ નાણામંડન ગ્રંથમાં આ નીચ કહ્યો છે. पीठतश्छाद्यपर्यन्त' सप्तविंशतिभाजिते । द्वादशानां खुरादीनां भागसंख्या क्रमेण तु ॥ १॥ स्थादेकवेदसार्भाध-सार्द्धसार्धाएमिस्त्रिभिः । सार्घसार्धाऽधंभागैः स्याद् द्विसाधंयंशनिर्गमः ॥२॥ પીઠ ઉપરથી છજા સુધીના મંડોવરના ૨૭ ભાગમાં બાર ખરા આદિ થરા સંખ્યાના ક્રમે કરવા. ૧ ભાગ ખરે, ૪ ભાગ કું, ૧ કળશે, ૯ ભાગ અંધારી, ૫ ભાગ કેવાળ, ૧ ભાગ મચી, ૮ ભાગ અંધા, ૩ ભાગ દોઢીયે, ૧ ભાગ ભરણી, પા ભાગ મહા વાળ, ના ભાગ અપારી, અને છ અઢીભાગ, ઉદય અને નીકાળે બે ભાગ, એમ કુલ ૨૭ ભાગને મડેવર જાણ. વળી ઠક્કર ફરેએ વાસ્તુસાર ગ્રંથમાં છજા પરના વિરાટ અને પ્રહારૂના થરે મડવરમાં ત્રણ ભાગ આપેલા છે. જંધા પર છાજલીને ઘર વિશેષ કવો છે. જ્યારે મહાદેવાળ અને અંતરાળના થરા કહ્યા જ નથી. તે વિદ્વાને કઈ કંથાધારે કહ્યું હશે ! અરવિભાગ-૧ ખરે, કુંભ, પા કાળો ના કેવાળ, ૧ માચી, પા જેવા, ૧ છાજલી, ૨ ઉજધા (દાઢી, પા ભરણ, પા શિરાવતી, ર છ૪, ૧ વિરાટ અને ૧ પ્રહાર. એમ તેર થરાના પચીસ વિભાગ કશા છે. આ સિવાય અન્ય પ્રકારના મડે- વરાનું શિલ્પ સંઘમાં નિરૂપણ કરેલું છે.

·- - -
L
મની
ને
અણહીલપુર પાટણના સુપ્રસિદ્ધ પચાસર પ્રાસાદને ભડાવર.
પતિ- ઓ. સેમપુરા
દીપાવ અ. ૫
L
મહેશ સૂર્ય મંદિરને ભગ્ન મંડપ. પીઠ કક્ષાસન સ્તંભ આદિનું સુંદર કામ
દીપાવ

·કરી છે પ્રાચીન મંદિરને કળામય દેવ દેવાંગનાનાં અનેક સ્વરૂપ યુક્ત મંડેવર દીપાવ અ, ૫

·[sirit
.
માળવા-ઉદયેશ્વર પ્રાસાદને કળામય મડેવર અને શિખરને અશ. (અધ્યાય ૫)

·નાતન
અર્ધના
પાલીતાણા-શત્રુંજય તળી પરના આગમ મંદિરનું પ્રવેશ દ્વાર તથા
બવાસુક (અથાગ ૧૦) (Constructiog Architect P.. Sompure)

·प्रासादोदय मंडोवराधिकार अ. ५ ज्ञानप्रकाश दीपाणव भरण्यूर्व कपोताली-मन्तरालं तु छायकम् । इति साधारणः प्रोक्तः मासादे स्तरसंख्यया ॥४६॥ અપદ્રવ્ય ખર્ચી મોટું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય તેવી યુક્તિ મેં કહી છે. (કામદ કે કર્ણપીઠનું આગળ કહ્યું છે. તે ઉપરને થર સાંભળે. ખરે, કુ, કળશે, અંતરાળ અને કેવાળ. તે પર રૂપ વગરની જંઘા, ભરણી, મહાકેવાળ, અંતરાળ અને છજું. એમ (દશ) થ કરવા. તે થરવાળામાં દેઢીયાને થર, શિરવાદી અને માચીન એમ ત્રણ થર ન કરવી. તેમજ જંઘામાં રૂપ કામ ન કરવું. એ રીતે સાધારણ સાદે મડવર પ્રાસાદના થર સંખ્યા સાથે કહ્યા. ૪૪-૪૫-૪૬ (અને નકશે મડવરની સાથે આપેલ છે.) અન્ય જાતિના પ્રાસાદના ઉદય- सिंहावलोकनाः सर्वे सिंहकर्णविभूपिताः । विस्तारा समुत्सेधः पर्यन्त पृथु छायकम् ॥ ४७ ॥ लतिने सान्धारे मिश्रे विमाननागरे तथा । વિમાનg જૈવ તુ નઃ | ૮ धातुजे रत्नजे चैव दारुजे तु रथारुहे । नागरच्छेदमियोक्तं प्रासादे परमोदयः ॥ ४९॥ સર્વ સિંહાવકન જાતિના પ્રાસાદના કેણે-ખુણાઓ સિંહેથી શોભાયમાન કરવા. આવા પ્રાસાદની છજા સુધીની ઉભણી, વિસ્તારથી અરધી કરવી. લતિન, સાંધાર, મિશ, વિમાનનાગર અને વિમાનપુષ્પક, એ જાતિના પ્રાસાદની ઉભણી નાગર જાતિના પ્રાસાદની ઉભણી પ્રમાણે કરવી. ધાતુ અને રત્નના, અને કાન તથા રથારૂ૭ જાતિના પ્રાસાદની ઉભી પણ નાગરદ પ્રમાણે કરવી. ૪૭- ૪૮૪૯ द्राविडे तु समुत्सेधी यावच्छाद्योर्ध्वमस्तके । फर्णमाने समुत्सेधो घंटान्तं यावत्कल्पयेत् ॥ ५० ॥ एकभूम्यादितो वृद्धि-विद् द्वादशभूमयः । મનુને વંચારિત્ર્યાવિ માનીન્જલ્ | 8 || દ્રાવિડ જાતિના પ્રાસારને હદય છજાના મથાળા સુધી જાણ; પણ જેટલું રખાયે , તેટલું તિલક ઘટના મથાળા સુધી ઉદયમાન રાખવું. આ પ્રાસાદને એકથી બાર ભૂમિ (મળ) દરવા, તેની અનુક્રમે બેથી બાર સુધી જંઘા કરવી. ૫૦-૫ ·ce. T સમારોહ મm : 'प्रासादोदय मंडोवराधिकार अ.५ ज्ञानप्रकाश दीपार्ण ગર્ભગૃહનું સ્વરૂપ- चतुरस्रं भद्रकं च मुभद्रं प्रतिभद्रकम् । गर्भगृह फालनीय दोपद गर्भमायतम् ॥ ५२ ॥ कुंभी तु कुम्भके ज्ञेया स्तंगो ज्ञेयस्तथोद्गमः । भरण्या भरणी ज्ञेया कपोताली तथा शिरः ॥५३।। कूटछाद्य पट्टसम-मर्धोदये करोटकः । नव साधौंदये भ्ये-का सार्धपंचस्तम्भकम् ॥५४॥ अर्थेन भरणीशीर्ष-मेकं पट्टस्तु साईकम् । सपादं साई पादोन गोदयस्य मानकम् ॥५५।। ગર્ભગૃહનું સ્વરૂપ કહે છે –ગભારાનું તળ-ચોરસ, ભદ્રવાળું. સુભદ્ર અને પ્રતિભદ્ર-એવાં ફાલનાં અંદર ત્રણ બાજુના ચારસામાં કરવાં. (ગર્ભગૃહના ઉપાંગના નકશા આગળ આપેલા છે. પરંતુ ગર્ભગૃહ પહેલાઈ કરતાં ઉડાઈમાં વધુ હોય તે યમરચુલ્લી નામક વેધ દેશ જાણો, તંભ અને મંડેવરને મેવા –ગર્ભગૃહના થાંભલાના છેડની કુંભી મડવરના કુંભા બરાબર રાખવી; દેઢીયા જેટલો સ્તંભ ભરણી પ્રમાણે ભરણું, મહાકેવાળ (અંધારી) બરાબર સરૂ રાખવું. ગલતાળાજા બરાબર પાટ રાખો. તે પાટ ઉપર ગભારાના વિસ્તાર- થી અર્ધ ઉંચા કલાડીઓ-વિતાન (ધુંમટ) કર. પર ગર્ભગૃહ ૨થંભ પ્રમાણ ૧. ગર્ભગૃહ સંબંધના ક પર થી પ૫માં કહેવા વિધાનને સર્વ રીતે વિચાર કરીને બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ કાર્ય કરવું. જુના નિરધાર પ્રાસાદના મા૫ને કમાને કરવાની પ્રથા નતી; અને સત્તરમી સદી પછી કમાનો કરવાની પ્રથા મુસ્લીમ સ્થાપત્યના અનુકરણ રૂપે થઈ. દ્વારને વાઢ નીરધાર પ્રાસાદમાં) દેઢિીયાના મથાળા બરાબર ને ભરણીના તળના સમયે સામાન્ય રીતે -હે છે. એટલે તે સ્તંભ અને કારને મથાળે સમસૂત્ર-જે ચા-ભલે ઉગમની બરાબર મેળવે. અને થાંભલા બરાબર નિરધાર પ્રાસામાં ધારને વાઢ સમય હોય છે. બહાર ત્રણ ભદના ગોખલાને વાટ જાગીની ઉપલી છ9ના તળ બરાબર સમસૂત્ર સામાન્ય રીતે હેય છે. તે ગોખલી અને કારને વાઢ સમસવમાં જુનાં કામમાં નથી હેતિ- મળતો નથી. તેથી તે દેવ છે, એમ ન માનવું. પણ તે એક પ્રથા-રૂદી છે. કમાનવાળા મંડપ કે ચેકીના થાંભલા અને કારને વાઢ પણ મળતું નથી. એટલે કમાનને પાવ દ્વારમાં મળે છે તેને દેવ માનતે સમજ નગરનું છે. તે દેવ નથી, ·प्रासादोदय मडोवराधिकार अ.५ ज्ञानप्रकाश दीपाय G યથાવત હવે બીજુ કહે છે ગર્ભગૃહના ઉદયના સાડાનવ ભાગ કરી, એક ભાગ કુલી, સાડાપાચ ભાગ રૂભ, અર્ધા ભાગની ભણી, એક ભાગનું સરૂ, અને દેહ ભાગને પાટ રાખ. (કુવ સાડાનવ ભાગ કશ્વા) ગર્ભગૃહના પદથી સવા દે કે પિણા બે ગ ગર્ભગ્રહને ઉદય રાખ ૫૩-૫૪-૫૫ જોહી નીકલી પ્રમાણ– कोलीमान मवक्ष्यामि पदपदार्थव्यंशतः । कोणाधो नैव कर्तव्या प्रासादोणे जलान्तरम् ॥ ५६ ॥ भद्रच्छंदे न कर्तव्य जलान्तरं मुशिल्पिमिः । अन्यथा स्थापयेद्यस्तु शिल्पी स्याद् दोपकारकः ।। ५७ ।। कोली पोडशाशे भद्रे विस्तृत सलिलान्तरम् ।। जलान्तरं चतुर्भाग प्रवेशमेफभागतः ॥ ५८ ।। मुसालिंदोभये पार्चे कोकिला शुभलक्षणा । कोणविस्तारविस्तीर्णा कर्तव्या शिल्पिभिः सदा ॥ ५९ ।। હવે કેવા પ્રમાણ કહુ છુ ગર્ભગૃહના યુદ પ્રમાણે, પદના અર્ધ ભાગે, અથવા પદના ત્રીજે ભાગે એમ ત્રણ પ્રમાણ, અહીં કેળીને નીકાળાના કહ્યા છે (પહેલાઈ તે ગર્ભગૃહ પ્રમાણે સામાન્ય રીતે હેય.) તે કહેવા મણ પ્રમાણથી ઓછુ એટલે કે રેખાના વિભાગથી ઓછી કાળી તો ન જ કરવી પ્રાસાદની રેખા (કેળી પા) બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ પાણતાર પાડવે પણ કેળીના ભદ્ર છદમાં બુદ્ધિમાન શિપીએ જલાતર પાણીતાર ન પાડવે જે કોળીના ભદ્ર પાણતાર પાડે તે શિપીને દેષકારક જાણવુ (અન્ય ગ્રંથમાં પાણતાર પાડવામાં ઘણા કહ્યા છે) સવિલાન્તર કેળીના દળ એટલે જેટલી કોળી હોય તેના સોળમા ભાગે ભદ્રને (નીવાળા વિસ્તાર ક. કર્ણરેખા અને કેળી વચ્ચે જલાન્તર પરિતાર ચાર ભાગને અને તેની ઉડાઈ એક ભાગની રાખવી–આ કેળી સલિયાન્તર મુખાલિદના બંને બાજુ ઉપર કિલા (પ્રાસાદપુત્ર) શુભ લક્ષણ યુત કરવી વિસ્તાર કેણ રેખા બરાબર પહેળાઈ હમેશા શિપીએ રાખવી ૫૬ થી ૫૯. કયા કોરી કાન્નકલી પ્રમાણુ બીજુ)- मध्यस्था मासादपादे भ्रमा सा च त्रिमागतः । अर्थे તુ મા રે # કમપિત્તિ / ૬૦ + t, “નાઇતું-પાઠાન્તર ma-d-પાઠાન્તર ૨ ·प्रासादोदय मंडोवराधिकार श. ५ ज्ञानप्रकाश दीपाय પ્રાસાદ રેખા હેય તેના ભાગની કેળીને મધ્યથા ત્રીજા ભાગની કળીને જમા અને પ્રાસાદના અધ ભાગની કેળીને સત્રમા, એમ ત્રણ પ્રકારનાં પ્રમાણે કેળીનાં નામ સાથે કહ્યાં છે. ૬૦ પ્રણાલ વિચાર– पूर्वापरस्य भासादे प्रणालं शुममुत्तरे । दक्षोत्तरे शुभं पूर्व चतुर्जगी मण्डपे ।। ६१ ।। પૂર્વ અને પશ્ચિમ મુખના પ્રાસાદને પ્રણાલ (પરનાળ) ઉત્તરે મૂકવી તે શુભ છે. તથા ઉત્તર દક્ષિણ મુખના પ્રસાદમાં પ્રણાલ પૂર્વે મૂકવી, પરંતુ ગતી અને મંડપમાં તે ચારે દિશાએ પાણીના નિકાસની પ્રણાલ રાખવી. ૬૧ इत्युक्त मानमुद्दिष्टं वास्तुविद्भिरुदाहृतम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां कथितं प्राप्तिहेतवे ।। ६२ ।। વાસ્તુવિદ્યાના જ્ઞાતાઓ ઉપર પ્રમાણે જે માન બતાવેલ છે, તે પ્રમાણે કરવાથી, ધર્મ અર્થ કામ અને મેક્ષની પ્રાપ્તિ ના હેત કહ્યો છે) થાય છે. દર सर्वफलमवाप्नोति इदृशं वास्तु कारयेत् । अन्यथा कुरुते वास्तु शिल्पदोपौ महान् भवेत् ॥ ६३॥ રતિય વિશ્વા વાવવાચાં જાણીતા प्रासादोदय मंडोवराधिकारे पंचमोऽध्यायः ॥५॥ વિદ્વાન શિલ્પિઓના કહ્યા પ્રમાણે વાસ્તુ કર્મ કરવાથી, ઈચ્છિત ફળ મળે છે, પણ તેથી ઉલટું કર્મ કરવાથી, શિલ્પને માટે ભય ઉત્પન્ન થાય છે. ૬૩ ઇતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત વાસ્તુવિધાના જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાકને પ્રાસાના ઉદયમાન અને વરાધિકા૨ નામને, શિપ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સોમપુરાએ રચેલ, શિષભા નામની ભાષાટીકાનો પાંચમે અધ્યાય સમાસ ૧. કાળા મુકવાનો હેતુ શિખયુક્ત પ્રાસાદના ઉપાંગેના નીકાળાના કારણે બુદ્ધિ. પૂર્વક છે. પરંતુ સંવરણાલુ પ્રસાદને કાળી અલ્પ પ્રમાણે યોગ્ય છે. અગર તેનાથી હતી. કારણ કે તેના ઉપાંગા ઘા એ ય છે. ક

·CZ
* * * * * *
તંભ અને મંડરનો સમય (અથાગ ૧)

·॥ अथ वास्तुविद्यायां दीपाणये पष्ठोऽध्यायः ।। द्वारमानाधिकार श्रीविश्वकर्मा उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि भासादद्वारमानकम् । एकहस्ते तु प्रासादे द्वारं स्यात् पोडशाङ्गुलम् ॥१॥ पोडशाङ्गुला वृद्धिश्च पर्यन्तं चतुर्हस्तकम् । गुणाकुला भवेद् वृद्धि-विच यमुहस्तकम् ॥ २ ॥ अत ऊर्व द्वयाइगुला वृद्धिः पंचाशद्धस्तकम् । नागरे द्वारमाख्यात मयुक्त वास्तुवेदिभिः ।।३।। શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે – હવે નાગરાદિ દ્વારમાન કહું છું. એક હાથના પ્રાસાદના કારનું માન સેળ આગળ ઉદયમાં કરવું. પછી ચાર હાથ સુધી–પ્રત્યેક હાથે ભેળસેળ આગળ વધારીને દ્વારને ઉદય કર. પાંચ હાથથી આઠ હાથ સુધીના પ્રાસાદનું કારમાન પ્રત્યેક હાથે ત્રણ ત્રણ આગળ અને નવથી પચાસ હાથ સુધીના પ્રાસાદનું કારમાન-એ બે આગળ વધારીને કરવું. આ પ્રમાણે વાસ્તુ કર્મના જ્ઞાતા વિદ્વાનેએ નાગરાદિ જાતિના પ્રાસાદનું કારમાન કર્યું છે. ૧-૨-૩ यानवाइनपर्यटू-द्वारंमासादसमम् । दीर्घतोऽधै च विस्तारं शुभं स्यात्तु कलाधिकम् ॥ ४ ॥ પાલખી, વાહન, પલંગ, પ્રાસાદ અગર ઘરનાં દ્વારને લંબાઈ (ઉંચાઈ)થી અરધા મને પહેળાઈ રાખવી એ શુભ છે, તેમાં પણ લંબાઈને સોળમે વધારીને પહેળાઈ કરવામાં આવે તો અધિક શ્રેષ્ઠ છે. ૪ આય દેષની શુદ્ધિ માટે જૂનાધિક કરવામાં દેશ નથી- अद्गुल द्वित्रिकं वापि कुर्यादीन तथाऽधिकम् । आयदोपरिशुद्धयर्य इस्टद्धी न पिते ॥५॥ આય દોષની શુદ્ધિ માટે આવેલા માનમાં એક બે કે ત્રણ આગળ ઓછાવત્ત કરવામાં દોષ નથી, ૫ ભાગ - . ૧૦ ·૭િ૪ द्वारमानाधिकार अ६ ज्ञानप्रकाश दीपाण व मिश्रके लतिने चैव तथा विमाननागरे । दशहस्तात्परं यावत् सावंधारेषु कामदम् ॥ ६॥ विमानपुष्पके चैव तथा सिंहावलोकने । प्रशस्तं नागरं द्वारं कर्त्तव्यं शासपारगैः ॥७॥ મિશ્રજાતિ, લતિનજાતિ, વિમાનનાગર જાતિ; દશ હાથથી ઉપરના ભ્રમણ= પ્રદક્ષિણાવાળા) સાર્વધારજાતિ, વિમાનપુષ્પક જાતિ અને સિંહાવકને જાતિ, એ સર્વ જાતિના પ્રાસાદેને નાગરાદિ જાતિનું કારમાન કરવું શ્રેષ્ઠ છે, એમ શાસ્ત્રના પારંગામી વિદ્વાનોએ કહ્યું છે. ૬-૭ ભૂમિજ પ્રાસાદનું દ્વારમાન– एकहस्ते तु मासादे द्वारं सूर्याङ्गुलोदयम् । हस्ते हस्ते सूर्यवृद्धिावत्स्यात् पंचहस्तकम् ॥ ८॥ पंचाङ्गुला भवेद् वृद्धिावत्स्यात् सप्तहस्तकम् । वेदाङ्गुला भवेद् वृद्धि-नवहस्तं न संशयः ॥९॥ अतऊर्धाङ्गुला'पृद्धि-वित्पंचाशदस्तकम् । भूमिजे द्वारमान तु प्रयुक्तं वास्तुवेदिभिः ॥१०॥ એક હાથના પ્રાસાદનું દ્વારમાન બાર આગળ ઉદયમાં કરવું, પાંચ હાથ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે બાર બાર આગળ, છ થી સાત હાથના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે પાંચ પાંચ આંગળ, આઠ ને નવ હાથના પ્રાસદને ચાર ચાર આંગળ, દસથી પચાસ હાથના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે એકેક આગળ વધારીને દ્વારને જ કરો. આ પ્રમાણે ભૂમિ જાદિ કાસદનું દ્વારા વાસ્તુશાસ્ત્ર વિદ્વાનોએ કર્યું છે. ૮-૯-૧૦ वल्लभ्यां चैव वैराटे विमाने भूमिजो यया । अन्यया च न कर्तव्य यदीच्छेच्च श्रियादिकम् ॥ ११ ॥ વલ્લભી, વેરાટી અને વિમાન જાતિના પ્રાસાદેના દ્વારમાન ભૂમિ જ પ્રાસાદના દ્વારા કરવું. કલ્યાણ અને લક્ષમીની ઈચ્છાવાળાને બાજુ હારમાન કરવું નહિ. ૧૧ ૧. અપરાજિત સૂત્રસંતાન આદિ માં “વારા પાઠ છે.

·द्वारमानाधिकार भ.६ ज्ञानप्रकाश दीपाव દ્રાવિડ પ્રાસાદનું દ્વારમ एकहस्ते तु प्रासादे द्वारं चैत्र दशाङ्गुलम् । दशाङ्गुला भवेद् वृद्धि - वित्पदृस्तक भवेत् ॥ ९२ ॥ अत ऊर्य पंचागुला द्धिः स्याद् दशहस्तकम् । द्वयागुला ततो वृद्धिावत्पंचाशद्धस्तकम् ।।१३ ॥ द्राविडे द्वारमान तु प्रयुक्तं वास्तुवेदिभिः । पासादसदृश द्वार फांसनाकारे द्राविडम् ॥१४॥ એક હાથના પ્રાસાદનું કારમાન દશ આંગળ ઉદયમાં કરવું; બેથી છ આંગળ સુધી પ્રત્યેક હાથે દશ દશ આંગળ; સાતથી દશ હાથ સુધીના પ્રત્યેક હાથે પાંચ પાંચ આંગળ, અને અગિયારથી પચાસ હાથ સુધીના પ્રાસાદનું કારમાન બળે આગળ વધારીને કરવું. આ વાસ્તુશાસ્ત્રના વિદ્વાનેએ દ્રાવિડ જાતિના પ્રાસાદનું દ્વારમાન ઉદયમાં કહ્યું છે. ફાંસનાકાર જાતિના પ્રાસાદને પણ દ્રાવિડ જાતિનું દ્વારમાન કરવું. ૧૨–૧૩-૧૪ धातुजे रत्नजे चैव दारुजे च रथारुहे । मासादसदृशं छंद ममाण द्वारसंयुतम् ।। १५॥ ધાતુના રત્નના પ્રાસાદે અને દારૂનાદિ (કાણના) તથા રથારૂહ તથા તે પ્રકારના પ્રાસાદેના જેવા છંદનું દ્વાર પ્રમાણ એજ પ્રમાણે કરવું ૧૫ શાખાઓનાં નામ- १ २ ३ ४ ८ स्मरकीर्तिश्च प्रभया सुभगा गांधारी तथा । नंदिनी मालिनी चैव हस्तिनी मुकुली तथा ॥१६॥ पद्मिनी नवशाखाच एकाधातः प्रकीर्तिताः । ८ ·- ૬ નાના િ. ૬ ज्ञानप्रकाश दीपाव પíમ. એક શાખાને સ્મરકીર્તિ, બે શાખા- નેપ્રભવા, વિશાખાને પરાય. સુભગા, ચાર શાખાને નિધnલ્લા- ગાંધારી, પાંચશોખાં- સમ. નંદિની, છશાખાને, સાથ, માલિની, સસશાખા- વિધa ને હસ્તિની, આઠ સરમ શાખાને મુકુલી અને જ્યારા, નવ શાખાને પદ્મિની, પરnu- એમ એકથી નવા હિરા. શાખાનાં નામ કહ્યાં કવેસાર મારે? Ruiા. ધમની. ધan, વિસાજી 0મ. જ્યારા | દિશા. ત્રિરવા સુમળા विसारभाग પરિવા जास्ती. બિચવા-નવ શાખા તળ વિભાગનામ તથા પ્રતિશાખા विस्तार સત્તરnય. an ધીરાણા સ્પેશિ. '. સાક્નમ : રી. રાવરી, સ્વસ, શિખવાડ સ્પો रुपम lire ----a श्रीशारण. સુમm ૧. અપરાજિત સત્ર ૧૫ માં કહ્યું છે- પશ્વિની-નર્વ શાખા, હરિતની સખશાખા અને નંદના- પંચશાખા,એ ત્રણ સર્વોત્તમ જાણવી. -મુકુલી, માલિની, ૪-ગાંધારી, અને ત્રિશાખા સુભગા, એ ચાર મધ્યમ; અને ૧-૨મરીતિ, ને ૨-સુરમાં કનિષ્ઠ શાખાઓ જાણવી. વળી શાખા- એની જડમાં સાથ આપવાનું કહ્યું છે. નવ શાખાને ખજાય, સશાખાને ગજાય, પચવાખાને જાય, અને ત્રિશાખાના જામાં સિંધવ આપો. બીજું એક ગ્રંથમાં રિયાખા છઠ્ઠા માગે, પંચશાખા પાંચમા ભાગે, સંશાખા યા ભાગે, અને નર- શાખા ત્રીજા ભાગે ; વિસ્તારમાં કરવી એવું વિધાન છે. ::: -DR-કરે અંગારવા, नंदिनी મ છે,

·11.1
૧isis
[
બાબુ રાજ મંદિર ૩ દાર શાખા, અને તોરણ
દીપાવ અ, ૬

·'
આખુ રેલવાડાના સુપ્રસિદ્ધ મંદિરની દેવકુલિકાના કશ વિવાદેવી યુદ્વાર અને પ્રતિમા
સહીત પરિકર
ડીપાવ અ. ૧

·હક द्वारमानाधिकार अ.६ शानप्रकाश दीपार्णव सम च एकशाखा तु शूद्रे वैश्ये द्विजे स्मृताः ।। १७ ।। नवशाख देवेशानां देवानां सप्तशाखिकः । पंचशाख सार्वभौमे त्रिशाख मंडलेश्वरे ॥ १८ ॥ એક શાખા અને સમ (બે, ચાર શાખાવાળાં દ્વાર ) શુદ્ર, વૈશ્ય અને બ્રહ્મસેના દ્વારેને વિષે કરવાં. નવ શાખાવાળું દ્વાર મહાદેવ (શિવ), સસશાખા- વાળું દ્વાર સર્વ દેવદેવીઓને, પાંચ શાખાવાળું દ્વાર ચક્રવૃત્તિ રાજાઓને, અને ત્રિશાખાવાળું દ્વાર માંડલિક રાજાઓને કરવું. ૧૭–૧૮ દેનાં દ્વાર– शिवद्वारं भवेद् ज्येष्टं कनिष्ठं च जनालये। मध्यमं सर्वदेवानां सर्वकल्याणकारकम् ॥ १९ ॥ મહાદેવના પ્રાસાદને જોઇમાનનું દ્વાર ખવું. અને ધર્મશાળા-મનુષ્યાલયને કનિષ્ઠ માનનું દ્વાર રાખવું. અને બાકી સર્વ દેના પ્રાસાદને મધ્યમાનનું દ્વાર કરવું. એ કલ્યાણકારક છે. ૧૯ ત્રિશાખા- चतुर्भागांकित कृत्वा त्रिशासं वर्त्तयेत्नतः । मध्ये द्विभागिकः स्तंभो भागमेकेन निर्गमः ॥२०॥ पत्रशाखा च कर्तव्या खल्वशाखा तथैव च । स्त्रीसंज्ञा च भवेच्छासा पार्श्वयोः पृथुभागिका ॥ २१ ॥ ત્રિશાખાના વિસ્તાર (જાડમાં) ચાર ભાગ કરવા. તેમાં બે ભાગને વચલા રૂપાંભ=માણેકસ્તંભ કરો. અને તે એક ભાગ નીકળત કરો. રૂપસ્તંભની એક બાજુ (કાર તરફ) પત્રશાખા અને બીજી બાજુ અવશાખા, અકેક ભાગના વિસ્તારમાં કરવી. તે સ્ત્રી સંજ્ઞક શાખા છે. રૂપસ્તંભ પુરૂષક છે. ૨૦-૨૧ પંચશાખા— पंचशाखा प्रवक्ष्यामि पइभागेन च विस्तरे । મામા કપ પસંમો મિજા રર . पत्रासा च गंधर्या रूपस्तंभस्तृतीयकः । चतुर्थी खत्वशासा च सिंहशासा च पंचमी ॥ २३ ॥ ૧. કયેક શાખાના મધ્યને રૂપસ્તંભ બે ભાગને પકડ્યો છે. તેને નીકળે, એક ભાગથી પણ વધુ રાખવાનું અન્યત્ર કહ્યું છે.

·द्वारमानाधिकार अ.६
शानप्रकाश दीगर्णव
પંચશાખાના વિસ્તાર (જ)માં છ ભાગ કરવા. તેમાં એક એક ભાગની
શાખાઓ, અને મધ્ય રૂપસ્તંભ બે ભાગને. ક. પહેલી પત્રશાખા, બીજી
ગંધર્વશાખા, ત્રીજે રૂપરતંભ; ચોધી ખાવ શાખા, અને પાંચમી સિંહશાખા
જાણવી, ૨૨-૨૩
DATILO DOAR GALIMACONA
SOPRATH MANDIR
-
સમ શાખા હ-તળ અર્ધચંદ્ર અને દ્વારકા

·द्वारमानाधिकार अ. ६ शागप्रकाश दीपार्ण ससशामा सप्तशाख प्रवक्ष्यामि वसुर्भाग- विभाजितम् । भागभागव शाखाः स्यु- मध्यस्तंभो द्विभागिकः ॥२४ प्रथमा पत्र- शाखा च गंधर्वारूप- शाखिका । चतुर्थी स्तंभ- शाखा च रूपसाखा च पंचमी ॥२५ पष्ठी तु खल्व शाखा च सिंहशाखा च सप्तमी। मासादकर्ण- सहिते सिंहशाखा समे सूत्रे ॥२६ સુખ શાખા દ્વારા ·૮૦ द्वारमानाधिकार स. ६ भानप्रकाश दीपाव હવે સસશાખાના સ્વરૂપ કહે છે – શાખાના જાડમાં આઠ ભાગ કરવા. બધી છ શાખે અકેક ભાગની કરવી. પરંતુ મધ્યને રૂપસ્તંભ બે ભાગને કરે. પહેલી પત્રશાખા, બીજી ગંધર્વશાખા, ત્રીજી રૂપશાખા, ચે રૂપ સ્તંભ, પાચમી રૂપશાખા, છઠ્ઠી ખત્વશાખા અને સાતમી સિંહશાખા જાણવી. પ્રાસાદ રેખાયે હેય, તેની બરાબર સિંહશાખા સમસૂત્રમાં કરવી. ૨૪- ૨૫-૨૬, -- નવશાખા- नवशास प्रवक्ष्यामि देवानां दुर्लभं सदा । तत्र विश्राम्यते रुद्रः त्रिदशैः सह संयुतः ॥ २७ ॥ शासाविस्तारमान तु रुद्रभागैविभाजितम् । पत्रशासा च गंधर्वा रूपस्तंभस्तृतीयकः ॥ २८ ॥ चतुर्थी सल्वशासा च गंधर्वा चैव पंचमी । पष्ठको रूपस्तंभश्च रूपशासा तु सप्तमी ॥ २९ ॥ अष्टमी सल्वशासा च सिंहशासा तथान्तिमा । દિ નિરતર પરાતુવંશજ છે રૂ છે पंचमांशेन फर्त्तव्यः चतुःसार्द्धन चोच्यते । एवं तु नयशासाया रूपस्तंभद्वयं स्मृतम् ॥ ३१ ॥ ૧. જે દેવને પ્રાસાદ હેય તેના પ્રતિહારે ચારે દિશાની દ્વારશાખાઓમાં ગબે બને એમ આઠ કલા છે, તે પ્રતિહારનો સ્વરૂપ ધારણાખામાં દ્વારપાલના સ્થાને કરે. શિવ, વિષ્ણુ, બ્રા, સ, મગ, ગૌપદિ ચડી અને જીન તીર્થ કર એ પ્રત્યેક દેના જ જુદા પ્રતિકા, આઠ આઠ, તેના આયુષાદિ સાથે કહ્યા છે. તે પ્રમાણે દૂરશાખામાં દિશા પ્રમાણે કરવાં. વળી વચલા રૂસ્તમાં જે દેવ કે દેવી હેય, તેના પર્યાય રૂપની પક્તિ કરવાનું પણ કહે છે. વિષ્ણુ મદિર હેય તે દશાવતાર સ્વરૂપે થાય જૈનમંદિરમાં uિn વિઘવીએ પણ કરે છે. પ્રતિહારે જે દિશામાં ક્યા હેય તેવાં જ સ્વરૂપે કરવા.

·r --જન. જ નter જોકે - - - - * ના. - - *ક - 'એક - - $ip wા Me = '18114 - - : - ='માં illure - - - ન ; | turn એક ક inspir - અને - જ - - - - - - - - xvi- 6 artist નr ****J KR માં એ છે. - ન n:// આખુ રાજારાના સમcs રૂપ પુખ કાર દીપા અ, ૧

·—ઋ
કરુ
Int
1
IDB
આ
-
- - -
T
- અનેક
ને
આબુ વાડાના દેશી જેઠાણીના કળાયત શાખા
દીપાવ

·૮૧
HTTધાર ર. દ
ના રીવાવ
પિંપરા ટાર
કારતા-ખેદાર અને દ્વાર દરેક
હવે નવા શાખાનું સ્વરૂપ કહું છું; જે દેને ય દુર્લભ છે. નવી શાખા
વાળા રૂદ્રના પ્રાસાદને વિષે શિવ, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ આદિ દેવ સહીત વિશ્રામ કરે
છે. શાખાના વિસ્તારમાં અગિયાર ભાગ કરવા, તેમાં એકેક લાની સાત શાખાઓ
છે. ૧

·૮૨
द्वारमानाधिकार अ.६
ज्ञानप्रकाश दीपाव
અને બે બે ભાગના બે રૂપસ્ત કરવા. પહેલી પત્રશાખા, બીજી ગંધર્વશાખા,
ત્રીજી રૂપરdભશાખા, ચેથી ખલ્લશાખા, પાંચમી ગંધર્વશાખા, છઠ્ઠો રૂપસ્તંભ,
સાતમી રૂપશાખા, આઠમી ખવશાખા, અને છેલ્લી નવમી સિંહશાખા જાણવી.
શાખાના પેટા વિસ્તારને ચેથા ભાગે; પાંચમા ભાગે; અથવા સાડાચાર ભાગે
શાખાના પ્રવેશદ્વાર રાખવાં. આ નવ શાખાની વિધિ કહી. તેમાં બે રૂપ
સ્તંભ આવે (અન્ય શાખાઓમાં એક રૂપસ્તંભ હોય છે.) ર–૨૮-૨૯-
૩૦-૩૧
वेदांशे द्वारपालाश्च गंगायमुनयोस्तथा ।
परे चामरधारी च ऊचे मृणालभूपितम् ॥ ३२ ॥
ST
-
શાખાની ઉંચાઈના ચેથા ભાગે
દ્વારપાલ કરવા. (ડાબી શાખામાં)
યમુના અને જમણી શાખામાં ગંગાનાં
સ્વરૂપ પણ કરી શકાય. તેની બે
બાજુ ચામરધારીનાં સ્વરૂપે કરવાં.
તે ઉપર દંડ સાથે કમળથી શોભતી
શાખાઓ કરવી. ૩૨
ઉદુબર વિભાગ અને
વરૂપ--
मूलनासिकसूत्रेण
કારશાખાને ઠેકા-પ્રનિહારી-ચામર છત્રધારી
મેનોપુરા સમ !
द्वाविस्तारत्रिभागेन मध्ये वृत्तमंदारकम् ॥ ३३ ॥
उदुम्बरस्य चोत्सेधं विधाभक्तं तु कारयेत् ।
पीठं तु भागमेकेन द्विभागा पटिका भवेत् ॥ ३४ ॥
मंदारकोभयपक्षे कीनियनं कुणीद्वयम् ।
उदुंबरं समाख्यातं पद्ममृणालसंयुतम् ॥ ३५॥

·દાકારાવિવાદ ,
ज्ञानप्रकाश दीपार्णव
૮૩
Luthis.
માર વ્યા-
હસ્તની
एक्लिनी
સરnલા
વિસ્તાર માની
વિરાર મારા
rea
ધાને
તી,
એક
રાજ
૨મા
મારnખાતલ સ્વરૂપ તિલકડ-શંખેદાર અને ઉદુમ્બરના તલ અને દમ
કશેક કરૂ થી ૩૮
મૂળનાસિક રેખાના મૂવ બરાબર, કુંભાની ઉંચાઈ બરાબર ઉંબરે મૂક
(પ્રમાણમાં ગાળી પણ શકાય) દ્વારની પહેળાઈના ત્રીજા ભાગે ઉંબરાના મધ્યમાં
ગોળ મંદારક (માર્ચ) કરવું. તે ઉંબરાની ઉંચાઈના ત્રણ ભાગ કરી એક ભાગનું
ઉંચું પઠકક જાબે કરો. અને બાકી બે ભાગની પટ્ટિકા રાખવી. લારાના
માણાની બંને બાજુ ખુણીયો: અને દાવિન્ન ગ્રાસમુખ કરવાં. ઉંબરે કમળથી
તે કર. ૩૩-૩૪-૩૫
ઉર્દુબર ગાળવાનું ચતુર્વિધ પ્રમાણ-
જ ન થાય!
तस्यार्थेन त्रिभागेन पादान रहित तथा ॥३६॥

·मारमानाधिकार अ.६ શage
ઉંબરાની ઉંચાઈ ગાળવાનાં ચાર પ્રમાણ કહ્યાં છે-કુંભાની ઉંચાઈ બરાબર
ઉંબરે રાખ. (૨) કુંભની ઉંચાઈના અધ ભાગે ઉંબરે નીચે રાખવે.
(૩) કુંભાની ઉંચાઈના ત્રીજા ભાગે ઉંબરે નીચે રાખવે. (૪) અને કુંભાની
ઉંચાઈના ચોથા ભાગે ઉંબરે નીચે રાખવે, અર્થાત ગાળવે. (ઉંબરે ગાળતાં
કુંભી વાત તલસ્વરૂપનલકડાં તે પૂર્વવત્ રાખવાં, તે ગાળવા નહિ). ૩૬
અર્ધચંદ્ર શાખા દ્વાર–
खुरकेन समं कुर्या-दर्धचंद्रस्य चोच्छूितम् ।
તારા વિસ્તાર દ્વારા સમાચતમ્ રૂ૭ |
द्विभागमर्धचन्द्रश्च भागेन द्वौ गगारको ।
पनशंखसमायुक्तः पमाकारैरलंकृतः ।। ३८ ॥
મા૨
mછે.જો
નવા વિકાસના
નવરીઝમ મા
મ
ધ્યાયમ
-var
R
ઉદુમ્બર અને અર્ધચંદ્ર તળ સ્વરૂપ
૧. કુંભાથી ઉંબા ગાળવાનું સ્પષ્ટ વિધાન છે. એક એવી પણ માન્યના
સંબધે પ્રવર્તે છે કે-જે ઉંબરે ગાળવો તે તેની સાથે કુંભી પણ નીચે ઉતારી પરતુ
આ અમને પ્રામાણિક વાતું નથી. માન્યતા અમે તે હેય. સીરાવ ગ્રંથમાં ઉંબરો
ગાળવાનું કહી, “ઉંમરમાં જ પૂર્વવત્ત આમ ચાખું કહ્યું છે. કંબી તા થઈ મલે
તે જેમ છે તેમજ રાખવાં. પરંતુ શાસ્ત્રના પાઠે મારીમચડીને પિતાની માન્યતા પ્રમાણે
કબુલાવવાના પ્રયત્ન ન થવા જોઈએ. આ વાતના દાખલામાં કઈ જુના મદિરાનાં
દશાને પ્રામાણિક કેમ માની શકાય? ગ્રંથાધાર જોઈએ. આ અમારી માન્યતા છે.
બાકી તો તુ તુંડે મતિનિજા છે.

·II ના ના આખુ ગુણગવસીની નવી અને દ્વાર (અધ્યાય ૧૦ ·આખુ વિમાસીના સ્તભ અને ગોખલે (અધ્યાય ૧૦) ·૮૫ द्वारमानाधिकार अ. ६ ज्ञानप्रकाश दीपाणच મંડોવરના ખરાના મથાળા બરાબર સમસૂત્રે અર્ધચંદ્રશંખેદાર ઉચા- ઇમાં કરો. કારની પાવ- ળાઈ જેટલો લાંબો અને તેમાંથી અર્ધ નિકળતા * (પહેબે) દ્વાર (અર્ધચંદ્ર) કરે. તેની લંબાઈના ત્રણે ભાગમાં વચલો અર્ધચંદ્ર બે ભાગ ને અને તેની બે બાજુ ગગરા બે અર્થો અથ ભાગનાકરવા.તેના ગાળા- માં શંખ અને પા. કરવાં, આ શંખોદ્ધારને કમળની આકૃતિથી અને કૃત કરો. (કેટલાંક જુના કામમાં અની વસ લી ગાઈ ગાગરાણી બહાર નીકળેલી લે છે) ·द्वारमानाधिकार अ.६ નાશ પીપાવ ઉત્તરંગનું પ્રમાણુ- उदुंवरसपादेन उत्तरङ्ग विनिर्दिशेत् । विभज्यते तदुच्छ्रायः भागा अथैकविंशतिः ॥४०॥ पत्रशाखा विशाखा च द्विसाध तु प्रकारयेत् । मालाधर त्रिभाग च कर्त्तव्य वामदक्षिणे ।। ४१॥ पादोना छजीका पट्टी पादोना चोर्ध्व फालना । रथिका सप्तभागाश्च भागै कंठमेव च ॥ ४२ ॥ Ed હa, #મ पझ्भागमुत्सेध कार्य-मुद्गम च प्रशस्यते । इदृशं. कारयेत्याशः सर्वयज्ञफलं भवेत् ।। ४३ ॥ यस्य देवस्य या भूतिः सैच कार्यान्तरङ्गके। परिवारश्च शाखायों गणेशोत्तरग के ॥४४॥ इति श्री विश्वकर्मणा ते वास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाशदीपाणये द्वारमानाधिकारे पष्ठोऽध्यायः । ६॥ હવે ઉત્તરંગનું પ્રમાણ અને તેના ઘાટ વિભાગ કહે છે ઉંબરાથી સવા જાડે ઉત્તરંગ કરો. તે ઉંચાઈના એકવીશ ભાગ કરવા. નીચેથી પત્રશાખા અને વિશાખા (બીજી જે શાખાઓ હેય તે) તે બધું અઢી ભાગમાં કરવું. તે પર માલાધર ત્રણ ભાગ ઉંચા ડાબી જમણું બંને તરફ કરવાં. તેના પર પિણ ભાગની ઇજી અને પિણ ભાગની પટ્ટી કરવી. ઉભા ફાલસાના ખાંચાઓ પણ પણ ભાગના રાખવા. છજા પર સાત ભાગની રથિકા (એટલે મધ્યમાં રૂપ અને નીચે ઉપર પાટલી છછ મળીને સાત ભાગ) તેના પર એક ભાગને કંઠ (છાજેલી જેવો) તે ઉપર છ ભાગ ઉંચાઈને દેઢીયા (ગાળામાં ગ્રાસમુખ સાથે કરવા. એ રીતે ઉત્તરંગની ઉચાઈમાં ઘાટ વિદ્વાન શિલ્પીએ કરવા. તેથી સર્વ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. ૪૦-૪૪ અતિથી વિશ્વમાં વિરચિત વાસ્તુવિઘાના જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવને કારમાનાધિકાર નામને, રિપબિહારદ પ્રભાકર ઓઘડભાઈ સોમપુરાએ રચેલ, શિલ્પપ્રભા નામ જાપાટીકાને આ અધ્યાય સમાપ્ત.

·।। अथ वास्तुविद्यायां दीपार्णवे सप्तमोऽध्यायः ।। देवता दिमुसाधिकार - श्रीविश्वकर्मा उवाच- यन्मुस यस्य देवस्य तद् दिदमुसं च शस्यते । नोत्तराभिमुखा देवा देवा दक्षिणदिङ्मुसाः ॥१॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે-જે દેવે જે દિશાને મુખના હેય, તે દિશા ભણું મુખ રાખીને બેસારવા. ઉત્તર દિશાના મુખવાળા દેવને દક્ષિણ દિશાના મુખ ભણ બેસારવા નહિ, ૧ पूर्वदिशामिमुखश्चैव आदिदिवाकरो भवेत् । चतुर च ब्रह्माणं कुर्याच पूर्वदिङ्मुसम् ॥ २॥ પૂર્વ દિશાના મુખવાળા જે આદિદેવ સૂર્ય છે. તેને પૂર્વ દિશાભિમુખ સ્થાપવા. બ્રહ્માને ચારધારવાળા પ્રાસાદમાં કે પૂર્વ દિશા સન્મુખ સ્થાપવા. ૨ स्वयंभूवाणी घाटयश्च मुसलिङ्ग सनातनम् । व्यक्ताव्यक्तस्वरूपश्च विश्वेशः सदिङ्मुसः ॥ ३ ॥ २५य भूलि, मावि, धरित (IN), भुपालन, सनातनसिंग, વ્યક્તલિંગ, અવ્યક્તલિંગ અને વિશ્વેશ્વર એ સર્વ દિશામાં સ્થાપન કરવા. અથવા તે સર્વેના ચતુર્મુખ પ્રાસાદ કરવા. ૩ सन सर्वतोभद्र-चतुरः शिवालयः । मूर्तिभेदेन जानीया-चतुर्दारः प्रकीर्तितः ॥४॥ होमशाला च कर्त्तव्या चतुर्दारोपशोमिता । यज्ञमंडपवेदीषु चतुरः प्रकीर्तितः ।। ५ ।। स्थाप्यं शिवं जिन ब्राह्म चतुरिं चतुर्मुसम् । वाणलिंग राजलिङ्ग मुसलिग तथैव च ॥६॥ ચારે બાજુ ભવાળું અને ચારધારવાળું શિવાલય થાય એ મૃત્તિના ભેદ કરી ચાર કારવાળું કહ્યું છે. હેમશાલા, યજ્ઞમંડપ અને યજ્ઞની વેદી પણ ચારદ્વાર વાળી શોભાયમાન થાય, શિવ, જીન, બ્રહ્મા, બાણલિંગ, રાજલિંગ, મુખલિગ, એ સર્વને ચારધારવાળા, ચતુર્મુખ પ્રાસાદ કરી શકાય. ૪-પ-૬ ·८८ देवता दिदमुसाधिकार म. ७ शानप्रकाश दीपार्णव 'द्विजराज रेवतं च विदुर्वारुणदिङ्मुखम् । पूर्वापरमुखा ये च वक्ष्यन्ते ते यथार्थतः ॥७॥ બ્રિજરાજ અને રેવત એ દેવે પશ્ચિમાભિમુખના જાણવા. હવે પૂર્વ અને પશ્ચિમમુખના દેને યથાર્થ કહું છું. ૭ ब्रह्मा विष्णुः शिवः सूर्यः इन्द्रस्कंदहुताशनाः । पूर्वापरमुखा ोते वास्तुशास्त्रेषु कीर्तिताः ॥ ८॥ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, સૂર્ય, ઈન્દ્ર, કાર્તિકસ્વામી અને અગ્નિદેવ, એ દેવો પૂર્વ અને પશ્ચિમમુખે સ્થાપન કરવા, એવું વાસ્તુશાસ્ત્રમાં કહ્યું છે. ૮ गणेशश्चैव नागेशः क्षेत्राधिपश्च भैरवः । धनाध्यक्ष गन्धर्वा ग्रहमागणास्तथा ॥९॥ नकुलीशश्च चंडीशः कार्या दक्षिणदिङ्मुखाः । एवं विदिङ्मुखाः कार्या नान्ये चैव दिवौकसः ॥ १० ॥ auda, नागेश, क्षेत्रपाल, लैरव, मेरे, ग, घ, भात, नदीश અને ચડીશ એ દેવે દક્ષિણાભિમુખ બેસાડવા, તથા વિદિશામાં પણ બેસાડી શકાય છે. અન્ય કેઈ દેવ હનુમાન સિવાય) વિદિશામાં બેસાડવા નહિ. –૧૦ नईत्याभिमुखः स्थाप्यो हनुमान् बलवुद्धिमान् । रुद्र एकादशी रौद्रो राक्षसानां क्षयंकरः ॥११॥ બળવાન અને બુદ્ધિવાળા એવા હનુમાનજીને નિત્યદિશા સન્મુખ સ્થાપન કરવા. રાક્ષસેને ક્ષય કરનાર રૂદ્રવરૂપવાળા અગિયાર રૂદ્રોને પણ નિત્ય દિશામાં સ્થાપવા. ૧૧ ऊर्ध्वमूलमधोऽयं च विलोम द्वाःकपाटकम् । वरुणोत्तरपूर्वेण स्थाप्यं चैवं मुशास्त्रतः ।। १२ ।। મૂલ ભાગ ઉપર અને અગ્ર (મસ્તક) ભાગ નીચે એવા દરવાજાનાં કમાડ ઉલટાં જાણવાં. દરવાજા પશ્ચિમ, ઉત્તર અને પૂર્વ મુખના વિશેષ કરીને પ્રાસાદના રાખવા એ શાસ્ત્રજ્ઞા છે, ૧૨ भैरवं क्षेत्रपाल च वैतालाघोरा पित्रीशान् । चण्डादि यमनागादि स्थाप्यं दक्षिण दिइमुखम् ॥ १३ ॥ भृतमेतपिशाचाच यक्षेशदैत्यराक्षसाः ॥ अन्याः क्षुद्रदेवदेव्यः दक्षिणाभिमुसास्तथा ॥ १४॥ 1. यक्षराज रममाण: विदुईक्षिणदिर मुगम्-"अपराजित उमसंतान सूत्रम् ।। १३४

·ife
I.
ન-યાય-૨)

·યુક્ત) સાંધાર પ્રાસાદ લાશન અને મડેષર ભેદય (અધ્યાય-૫) Imáરનાર મા દ time I, news - અki- Ex રક્ત, અચ્છે -- ·देवता दिनुसाधिकार अ ७ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव दिपालोतदिशि स्थाप्या पुरद्वारोक्तदेवताः ॥ अन्यत्र कुरुते यस्तु पूजाहानिर्न संशयः ॥ १५ ॥ ભેરવ, ક્ષેત્રપાળ, તાલ, અઘોર અને પિતૃદેવ, ચંડી, યમ, નાગદેવ આદિ ઉગ્ર દેવદેવીઓ દક્ષિણાભિમુખ (દક્ષિણ સામે બેસારવાં. યક્ષેશ (કુબેર), દેત્ય, રાક્ષસ, ભૂતપ્રેત, પિશાચ અને શુક્રજાતિનાં દેવદેવીઓ પણ દક્ષિણ દિશા સામે મુખે બેસારવાં. જે દિપાલ જે દિશાના હેય તે દિશા સામે બેસારવા. નગરદ્વારે જે દેવો કહ્યા હોય તે બેસારવા. આમ યથાયોગ્ય સ્થાને કહેલી દિશામાં દેને બેસારવા. એથી ઉલટી દિશામાં બેસારવાથી, પૂજા કરનારને હાનિ અને લક્ષમીને ક્ષય કરે છે. ૧૩–૧૪-૧૫ दक्षिणोत्तरमुखाश्च प्राच्याश्चैवं तु पश्चिमाः । वीतरागस्य मासादाः पुरमध्ये सुसाबहाः ॥ १६ ॥ દક્ષિણ, ઉત્તર, પૂર્વ, પશ્ચિમ એ ચારે દિશામાં વીતરાગ (જિનદેવને પ્રસાદે નગરમાં હોય તો સુખકારક છે. ૧૬ प्रशस्त च समुत्सेधे गृहस्याभूरंगिका । श्रियं शांतिमीप्सितं च कर्तुः कारयितुस्तथा ॥१७॥ इति श्रीविश्वकर्मणा कृते पास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाशदीपाणये देवतादिमुसाधिकारे सहमोऽध्यायः ॥ ७॥ ઘરની ઉપર અર્ધ ભૂમિકા હોય તે પ્રશસ્ત છે. તે બંધાવનાર તેમજ બાંધનારને લક્ષમી, સુખશાંતિ અને ઈચ્છિત ફળ દેનાર છે. (ભૂરંગિકાની પ્રથા ઉત્તર ભારતમાં વિશેષ દેખાય છે). ૧૭ ઈતી વિશ્વકર્મા વિચિત વાસ્તુવિધાના જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવના રવતા દિમુખાધિકારની, શિલ્પ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સોમપુરાએ કરેલ શિલ્પપ્રભા નામની ભાષા ટીકાને સાતમે અધ્યાય સમાપ્ત १. देयता दिनुप ૧ પ્રમુખ દેવો-બહ્મા, વિષ્ણુ, શિબાજુલિસ, રાજલિંગ, મુખવિંગ, સૂર્ય, ઈક, કાર્તિકસ્વામી, જીન, ૨ અમિણ-અગ્નિ, દિગપાલ. દક્ષિણમુખ–નાગેશ, ક્ષેત્રપાળ, નિરૂતિ, રવ, અવ, જીન, બરાજ, કર, માંધર્વ, પ્રદ, માતા નકુલીશ, નાગ, ચંડી, દનુમંત, યમ, આ દેવ વિદિશામાં પણ બેસી ) તાલ, પિત, ચલ, દેવ, રાક્ષસ, ભૂત, પ્રેત, પિશાચ અને મુદ્ર જાતિના દેવ-દેવીએ. ૪ નવ મુખ–નિતિ, ક્ષેત્રપાલ, ભરવ, હનુમંત, ૫ પશ્ચિમમુખ–ણા, વિષ્ણુ, શિવ, સૂર્ય, ઇન્દ્ર, અંt ouતક) અમિ, વરૂણદેવ, હિજરાજ, વર, . વાવમુખ-વાયુદેવ-દિપાલ. ૦ ઉત્તરમુખ-ર-શિવલિંગ, બ્રા, જન, , વિષ્ણુ વાવતાર, ૮ ઈનખકાનEશ દિપાલ, ચા–વિલિંગ, બા, જીન, તપ, હેમદાવા. dt 1ર ·॥ अथ वास्तुविद्यायां दीपार्णवे अष्टमोऽध्यायः ॥ देवता दृष्टिपद स्थापनाधिकार श्रीविश्वकर्मा उवाच- 'द्वात्रिंशद् द्वारमुत्सेध-मूर्ध्वके त्रीणि वर्जयेत् । अधोऽष्टमे शिवः प्रोक्तो दशैकादश-हीनकम् ॥१॥ द्वादशे तु समुत्सेधे कुर्याच्च जलशायिनम् । चतुर्दशे मावदेवीं पोडशे यक्षमेव च ॥२॥ अष्टादशे तु कर्त्तव्या-वुभौ रुद्रौ च श्रीहरिः । 'ब्रह्मयुग्म च कर्त्तव्य-मत अर्ध्वं तथा शृणु ॥३॥ एकाधिके युधश्चैव लेपचित्राणि कारयेत् । विंशतिमे दुर्गादेवी अगस्ति रदस्तथा ॥४॥ एकविंशतमे चैव लक्ष्मी च जिनमेव च । चर्विशे समुत्सेधे सरस्वती गणाधिपम् ॥५॥ ૧. સુત્રસંતાન સત્ર ૧૩૭માં ચોસઠ ભાગ કરી દેવદષ્ટિ સ્થાન એકી અંકે કહેલા છે. તેમ અહીં નથી. વળી સૂત્રસંતાન બ્લોક માં દુષિત કોમુત્તાંજોવા . કહ્યું છે. એટલે ક્રિયાના જ્ઞાનના અભાવવાળા કે ઉબરાથી ઉત્તરમ સુધીના ભાગનું આ વિધાન છે, તેવું માની દુરાગ્રહ સેવે છે. પરંતુ ઉબરો તે માળવાનું કહ્યું છે. તેથી શાખા એજ હારને ખરે ઉદય જાણુ. અહીં કહેલા દેવદષ્ટિસ્થાન સૂત્રસંતાનથી કંઈક જુદાં પડે છે. અને એવાં મતમતાંતર અનેક છે. પણ વિદ્વાનોએ ગમે તે એક ગ્રંથના સુત્રોને માન્ય કરી ચાલવું જોઈએ. સૂત્રસંતાનના ૬૪ ભાગનાં દેવદષ્ઠિસ્થાન વધુ ૦૫વહારમાં છે. દષ્ટિ સંબંધેના જુદા જુદા ગ્રંથોમાં જુદા જુદા મત પ્રવર્તે છે. ચૌદમી સદીના જેન ઠાકુર કે રચેલા વાસ્તુસારમાં કહ્યું છે કે દ્વારની ઉંચાઈમાં દશ ભાગ કરી, નીચેથી પહેલા ભાગે મહાદેવ, બીજા ભાગે શિવશક્તિ, ત્રીજા ભાગે શાયિ (વિષ્ણુ, એવા ભાગે લક્ષ્મીનારાયણ, પાંચમા ભાગે વિષ્ણુદશાવતાર, વરાહાવતાર, છઠ્ઠા ભાગે લેપચિત્રની પ્રતિમાની દષ્ટિ, સાતમા ભાગે શાસનદેવ (છનપ્રભુના યક્ષ-યક્ષિણ આદિ) અને અંતમા ભાગમાં દશ વાગ કરી, તેમાં સાતમા ભાગે વીતરાગ જનપ્રભુની દૃષ્ટિ રાખવી. આઠમા ભાગે ચંકી દેવી, અને નવમા ભાગમાં ભેરવ તથા છત્ર ચામરધારી દેવોની (%)ની દષ્ટિ રાખવી. અને દસમા ભાગમાં કોઈની દૃષ્ટિ રાખવી નહિ.

·देवता धिपद स्थापनाधिकार .८ झानप्रकाश दीपाव पडधिकविंशोत्सेधे मानवचन्द्रमेव च । ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रः सूर्यस्तु सप्तविंशतौ ॥६॥ भैरवश्चण्डिका चैव एकोनत्रिशदंशके । तवें मैरवं कार्य नान्येषां तु कदाचन ॥७॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે કે – દ્વારની ઉંચાઈના (શાખના) બત્રીશ ભાગ કરવા, તેમાં ઉપરના ત્રણ ભાગ છેડી દેવા. નીચેથી આઠમે ભાગે શિવલિંગ, દશમાં અને અગિયારમા ભાગમાં કઈ દેવની દષ્ટિ કહી નથી. બારમા ભાગે સુતેલા વિષ્ણુ, જળશાયિ શેષનારાયણ, ચૌદમે ભાગે માતૃકાદેવીઓ, સોળમા ભાગે યક્ષે; અઢારમે ભાગે શિવપાર્વતી, લક્ષ્મીનારાયણ અને બ્રાસાવિત્રી એમ ત્રિપુરૂષ- યુગ્મમૂર્તિની દષ્ટિ રાખવી. હવે તે ઉપરના ભાગોની દષ્ટિ સાંભળે. ઓગણીશમા ભાગે બુદ્ધ તથા લેપ અને ચિત્રોની મૂર્તિઓ; વિશમા ભાગે દુર્ગાદેવીની, અગમ્ય નારદાદિક ઋષિની; એકવીશમા ભાગે લક્ષ્મી અને જિનદેવની ચાવીશમા ભાગે સરસ્વતી અને ગણેશની છવીસમા ભાગે માનવચંદ્રની, સત્તાવીશમા ભાગે સૂર્ય, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહાદેવની (મૂર્તાિ); ઓગણત્રીશમા ભાગે ભૈરવ અને ચંડિકાદેવીની દષ્ટિ રાખવી. ઓગણત્રીશમા ભાગની ઉપર ભૈરવ સિવાય કેઈ દેવની દષ્ટિ રાખવી નહિ, ૧-૭ (જુઓ-વિવિધ મંથેના મતે દષ્ઠિસ્થાન દર્શાવતું કોષ્ટક) પુનઃ દષ્ટિયાન- 'द्वारोच्छ्रयोऽष्टधा भक्त ऊर्श्वभाग परित्यजेत् । सप्तम-सप्तमे भागे तस्मिन् दृष्टिस्तु शोभना ॥८॥ ૧. દિગમ્બરાચાર્ય વદિત પ્રતિસારમાં કહે છે- "विभज्य नक्था द्वारं तत पड़भागानधस्त्यजेत् । ऊचा शो सप्तम तदद् विभज्य स्थापयेद् दृशम् । ધારોદયના નવ ભાગ કરી, નીચેના ભાગ, અને ઉપરના બે ભાગ તજી દેવા બાકી જે સાતમે જાન રહેશે તેમાં નવ ભાગ કરી તેમાં સાતમા ભાગે પ્રતિમાની દષ્ટિ રાખવી. વારતુસાર અને વસુનદીજીના દકિમત જૈનમ્ર પણ, પરસ્પર જુદા પડે છે. સૂત્રસંતાનથી પણ તે સાવ ભિન્ન છે. અહીં દીપાર્ણવ અને હીરાણુંવ ગ્રંથને દર્ણિમા એક છે. પણ તે સુત્રસંતાનથી ભિન્ન છે. દીપાવ અને હીરાર્ણવ ગ્રંથ શિપના સમૃદ્ધ ગ્ર ગણાય છે. આ બંને પ્ર સત્રમંતાનથી પણ ભિન્ન હોવાનું કારણ કદાચ સમ મહાપ્રાસાદે (કદાચ નિરધાર પ્રસાદે વિશે પણ સંભવિત છે. દીપાવ અને ક્ષીરાવમાં વિશેષ કરીને સક્ષમ મહાપ્રસાદનાં સૂત્રોનાં પ્રમાણે વિશેષ આપે છે. તે કારણે આ વિધાન સંભવિત છે. પરંતુ સાધાર કે નિરધાર પ્રાસાદની દષ્ટિસો જુદાં હોવાનું પણ સંધમાં જોવામાં આવતું નથી. બવીશ ભાગ દાખવનું પ્રમાણ, ક્ષીરાર્ણવ તથા દીપાર્ણવમાં ·देवता इष्टिपद स्थापनाधिकार अ. ८ ज्ञानप्रकाश दीपाव દ્વારની ઉંચાઈના આઠ ભાગ કરી ઉપર આઠમે ભાગ તજી દે. સાતમાં ભાગના આઠ ભાગ કરી તેના સાતમા ભાગે દેવોની દષ્ટિ રાખવી શુભ છે. ૮ પ્રતિમા સ્થાપન પદ વિભાગ- अथाष्टविंशतिर्भागा गर्भगृहार्धभागतः । प्रथमे च शिवः प्रोक्तः किंचिदीशानमाश्रितः ॥९॥ कर्णपिप्पिलिकासूत्र भुजग, तु संस्थित्तम् । पादगुल्फगर्मसूत्रे पदगपु देवताः ॥१०॥ ગર્ભગૃહમાં દેવ સ્થાપન કરવાના વિભાગ કહે છે - પ્રાસાદના ગર્ભગૃહના મધ્યભાગ (દ્વાર તરફને ભાગ છેડી પાછળ ભત તરફના અર્ધ ભાગના અઠ્ઠાવીશ ભાગ કરવા. તેમાં મધ્ય ગર્ભના પ્રથમ ભાગમાં શિવલિંગની સ્થાપના કરવી. તે કહ્યું છે. દીપાર્ણવના ગ્રંચકારે ભિન્નમત આઠ ભાગને જે સર્વસાધારણ છે તે પ્રમાણે કશો તો છે જ, ચેસ ભાગ અને આઠ ભાગનાં વિધાન અપાવત સૂત્રવંતા, પાવતા, સેવતામૂર્તિન, શાનરનોશ, વાસ્તુરંત અને વધુમાં આપેલી છે. વર્તમાનકાળમાં શિલ્પીએ આઠ ભાગનાં દૃષ્ટસર વિશેષ કરીને વ્યવહારમાં દ્વારામના આઠ ભાગ કરી ઉપ ભાગ છેડી, સાતમાના ફરી આઠ ભાગ કરી, તેના સાતમા ભામનું દરિસ્થાન સામાન્ય રીતે બતાવ્યું છે. આ સુત્ર સૂત્રસંતાન અપરાજીતના ૬૪ ભાગના વિધાનને મળતું આવે છે. જ્યાં સૂર વિભાગની રેખા (બસ-લાઠી) આવેલ હોય ત્યાંજ દષ્ટિ એટલે આંખની કીકીને ગર્ભ રાખવાની પ્રથા શિલ્પીઓમાં છે. હમણાં જૈન વિદ્વાનો સરકારને અર્થ સાતમામાં એટલે સાતમાની અંદર એવો કરે છે. જ્યારે શિપીએ સાતમાના સાતમે જે ભાગ આવ્યો છે ત્યાંજ દષ્ટિ રાખવાનું માને છે. આ વિવાદ પ્રામાણિક પણ હોય છતાં વિશ્વકર્મા રચિત પ્રાચીન કથામાં કહેલ નથી, આ વિધાન ફક્ત સેળમી સદીના પ્રાસાદમંડન અ. ૪ના પાંચમાં સતત દષ્ટિએ હિદે જે કુળ છે એમ કહ્યું છે. આ પ્રમાણ શ્રીમતિ ક્યા ગ્રંથનું લીધું છે તે હજુ જાણવામાં આવ્યું નથી. આ સુત્ર જૈન વિદ્વાને, પોતાના સમર્થન રૂપે ટાંકે છે. બાકી શિરાના કોઈ પ્રાચીન ગ્રંથમાં દકિત્ર આયના હિસાબે મેળવવાનું કહ્યું નથી. જયારે અપીઓ પિતાના મત સમર્થનમાં ક્ષીરાણુંવમાં અ. ૧૧ અને વૃક્ષાર્ણવ અ. ૧૭નું પ્રમાણે આપે છે, यादृष्टिः थर. स्तमः पीठ मंडोवरस्तथा ॥ बालग्रं लोपयेद् यत्र निष्फल દત્તા દેવની દષ્ટ સ્તનપીઠ મંડોવર વિગેરેના ઘરો કહે સૂત્ર પ્રમાણે રાખવા. એક વાળ જેટ લેપ ઉચા નીચે થવા ન દે. નહિતર તે કાર્ય ફળને આપનાર થતું નથી. પણ કાયસિદ્ધિ સમયે શિલ્પીઓએ આવા મતમતાંતરના વિતંડાવામાં ન ઉતરત જન વિકાને આ કાર્યમાં પોતપોતાના મતને આપ સેવે ત્યારે તેમ કરવું,

·સુપ્રસિદ્ધ સોમનાથ મહાપ્રાસાદને પ્રવેશભાગ હિંડલ તારણ
સહિત રૂપવાળા તમે અને તે પરનું ઇલી જેમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ
અને મહેરાની પાંચ પાંચ ફુટ ઉચી મૂતિઓ છે. સ્થપતિઃ
પ્રમાણપર પડાઈ સેમ, દીપાવ

·- a
- - - - -
સુપ્રસિદ્ધ એમનાથજી પ્રાસાદ (પ્રભાસપાટણ-વિભૂમિ યુક્ત મડવર તથા સવરણ
* સ્થપતિ મ. એ. સોમપુરા-પાલીતાણા
ડીપાર્ણવ
|
,
માંચી સ્તૂપના દરવાજા પરતું. ઇસ. પુ બીજી સદીનું તારણ
દિપાવ

·બાજર કt_ هايدلطمه ***છે* * cctww સાંધાર મહાપ્રાસાદની થતુકકા અને કાર (જુઓ: અધ્યાય-૫) તંભે ·૯૪ देवता दृष्टिपद स्थापनाधिकार अ. ८ ज्ञानप्रकाश दीपाण व કાંઈક (એકીદ જવ) ઈશાન તરફ સ્થાપવા. બીજા દેવોને કાનના મધ્ય ગર્ભે, બાહુના ગર્ભે એમ કહેલા પદ ગભેર દેવેની સ્થાપના કરવી. ૮–૧૦ द्वितीये हेमगर्भस्तु नकुलीशस्तृतीयके । चतुर्थ चैव सावित्री रुद्रः स्यात् पंचमे पदे ॥११॥ पष्ठे स्यात् पड्वक्त्रस्तु सप्तमे च पितामहः । अष्टमे चसुदेवश्च नवमे च जनार्दनः ॥ १२ ॥ ઉચાનીચા દષ્ટિમૂત્રના દેશનું ફળ કહ્યું છે કે સર્વેદ દ્રારા ધાર્ भोगदानये ॥ रेखाष्टियंदा प्राश दानपुण्यविवर्धनम् ॥ (શીરા-૧) આવેલા માની જે દેવની દૃષ્ટિ ઉચી રાખે તે દ્રવ્યને નાશ થાય અને જે નીચી રાખે તે ભોગસહનું નુકશાન થાય છે. તેથી બુદ્ધિમાને છરેખા સુત્ર પ્રમાણે રાખવી જેથી દાન પુણ્યની વૃદ્ધિ થાય છે. દિષ્ટ સંબંધના ગ્રંથ મતમતાંતરમાં સૂત્રસંતાન--અપજત, ઠાકુર ફેર, વસુનામત અને દીપાર્ણવના મતે જે ૨ ગજ ૧૭ ઈંચના દ્વારની ઉંચાઈ હેય તો એક દષ્ટાંત રૂપ જીન- દેવની દષ્ટિ કેટલી નીચે આવે તે આપણે જોઈએ (૧) સૂત્રસંતાન-અપરાજિત મતે ઉત્તરથી નીચે મળ ૯ દે છે (૨) ઠાકુર ફે વાસ્તુસારના મતે (૩) વસુનંદોના મતે મા લગભગ (૪) દીપાવ ચંચના મતે ૨૨ રા લગભગ ઉપરનાથી એક વસ્તુ ફલિત થાય છે કે કેાઈ જુના રથળે દૃષ્ટિ નીચી જણાતી હોય તે દેવ જોતા પહેલાં વિચાર કરીને નિર્ણય ક. આવા જુદા જુદા મતમતાંતરથી શક્તિ થવું નહિ. જુદા જુદા આચાર્યોનો, કવચિદ તેમજ એકજ આચાર્યના જુદા જુદા ગ્રંથમાં પૃષ્ફ પૃથફ મતે કદાચ સકારણપણે હેય. આથી શિપીઓએ ગમે તે એક ગ્રંથના મતને અનુસરવું તેજ ઈષ્ટ છે. ચોસઠ ભાગના દષ્ટિથાન વૃક્ષાર્ણવ, સૂત્રસંતાન-અપરાજિત, જ્ઞાનરનશ, અને દેવમૂર્તિ પ્રકરણમાં આપેલાં છે. જ્યારે બત્રીસ (૩ર) ભાગને દષ્ટિયાન દીપાવ, ક્ષીણુંવ અને જ્ઞાનરત્નશમાં પણ બેઉ મત આપેલા છે. આઠ ભાગના સાતમા ભાગનું દષ્ટિપ્રમાણ સર્વસાધારણ સ્વીકારે છે. વળી આ પ્રમાણે ઉપરોક્ત છે અને પ્રાસાદમંડ તેમજ વાસ્તુમુજરી અને વાસ્તુનજમાએ પણ આપેલ છે. આ પ્રમાણ વ્યવહારમાં પ્રચલિત છે. લગભગ લગભગ ·८५ देवता दृष्टिपद स्थापनाधिकार अ. ८ शानप्रकाश दीपार्ण दशमे विश्वरूपस्तु अग्निदेव एकादशे । द्वादशे भास्करश्चैव दुर्गा स्याच त्रयोदशे' ॥ १३ ॥ चतुर्दशे विघ्नराजो ग्रहाथ दशपंचमे । पोडशे च भवेन्माता गणाः सप्तदशांशके १॥ १४ ॥ अष्टादशे भैरवस्तु क्षेत्रपालस्ततोऽधिके । यक्षराइ विंशतितमे हनुमांस्तु पदाधिके ॥१५॥ द्वाविंशे तु भुगधोर-स्तथाऽधोरः पदाधिके । चतुर्विंशे भवेद् दैत्यो राक्षसश्च पदाधिके ॥१६॥ पिशाचचैव पडुर्विशे भूतश्चैव तथापरे । तदने च पदं शून्यं क्रमेण मंडलस्थिताः ॥ १७ ॥ ૧. પ્રતિમા સ્થાને પદવિભાગ-અઠ્ઠાવીશ ભાગ ગર્ભગૃહના પાછલા ભાગ કરી તેમાં દેવતા સ્થાપનાના પવિભાગ આપેલા છે. દીપાવ અને અપરાજિત સૂત્રસંતાન તથા જ્ઞાનરનષ જેવા પ્રાચીન ગ્રંથ એક મતે અાવીશ ભાગને આ મત સ્વીકારે છે. પરંતુ રૂપાવતાર દેવતામતિ' પ્રકરણમ્ અ. ૩ ગર્ણાર્ધના ૪૯ ભાગ કહીને પદસ્થાપના કરે છે. भागा पकोगपंचाशद् गर्भाद्ध भित्तितो भवेत् । गर्भाशो ब्रहसंस्थान देव भागाष्टक ततः ॥ ६ ॥ मानुपा पोडशांशः स्यात् चतुब्धिशः पिशाचकः । दैवांशे ब्रह्मविष्ण्वंशाः सर्व देवाश्च मानुपे ॥७॥ मातरो यक्षगन्धर्वा रक्षोभूतसुरादयः । स्थाप्याः पैशाचशे ते ब्रह्माशे लिङ्गमैश्वरम् ॥ ८ ॥ ગભારાના (પછીત તરફના) અધભાગના ઓગણપચાસ ભાગ કરવા. તેમાં ગર્ભથી પહેલો ભાગ બ્રહ્માંશ, પછી આઠ ભાગ દેવાંશ, પછી ભામસેળ માનુષ, અને ચોવીશ ભાગ પિશાચક, (આમ કુલ૪૯ ભાગ થયો. આમાં દેવાંશમાં બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ સ્થાપન કરવા. અને માનવ- અંશમાં સર્વદેવ, અને પિશાચક અંશમાં માતર, યક્ષ, ગંધવ, રાક્ષસ, ભૂત આદિ સ્થાપન કરવાં. (બ્રહ્માંશમાં ગર્ભગૃહના મધ્યમાં) લિંગની સ્થાપના કરવી. આ ઓગણપચાસ વિભાગનું દેવતા૫૯ સ્થાપન પ્રમાણે દ્રવિડગ્રંથ, મમતમમાં પણ આપેલું છે. વળી સમરાંગણ સૂત્ર ધારમાં મહારાજા ભેજવ અધ્યાય (૭)માં કહે છે કે- मक्ते प्रासादगर्भाचे दशधा पृष्ठभागतः । पिशायरक्षोदनुजा स्थाप्या गन्धर्षगुह्यकाः ।। मादित्यचडिका विष्णुन देशानाः पदक्रमाव । ગભગૃહની પછીત તરફના ભાગમાં દશ ભાગ કરી, ભીતથી ૧–પહેલા ભાગમાં પિશાચ રબી જામાં રાક્ષસ, ૩-બીજામાં દૈત્ય, ૪-ચોથામાં ગંધર્વ, પ–પયામાં યક્ષ, ·देयता दृष्टिपद स्थापनाधिकार अ.८ ज्ञानप्रकाश दीपाव બીજે ભાગે હેમગર્ભ (બ્રહ્મા શાલિગ્રામ), ત્રીજે ભાગે નકુલીશ (નકુલીશ–પાશુપત શિવ), ચોથા ભાગે સાવિત્રી, પાંચમા ભાગે રૂક, છઠ્ઠા ભાગે કાર્તિકસ્વામી, સાતમા ભાગે બ્રહ્મા, આઠમા ભાગે વાસુ- દેવ, નવમા ભાગે જનાર્દન, દશમાં ભાગે વિશ્વરૂપ (એમ આઠથી દશમાં વિષ્ણુ), અગિયારમે ભાગે અગ્નિ- દેવ, બારમે ભાગે સૂર્ય, તેરમા ભાગે દુગ, ચૌદમા ભાગે ગણેશ, પંદરમે ગ્રહ, સેલમે માતૃકાએ, સત્તરમે ગણદેવ, અઢારમે ૧, ઓગણીશમે ક્ષેત્રપાલ, વીશમે ચક્ષરાજ, એકવીશમે હનુમાન, બાવીશમે ભૃગોર, વીશમે અઘોર, ચોવીશમે દૈત્ય, પચીશમે રાક્ષસ, છવીશમે પિશાચ, સત્તા- વિશમે ભૂતની મૂર્તિ સ્થાપન 'સાથી કરવી, અઠ્ઠાવીસમા ભાગે કઈ પણ દેવની મૂર્તિ સ્થાપવી નહિ. તંભિક તેરા યુન અનિદેવ. આ પ્રમાણે ગર્ભગૃહના મંડળમાં મૂર્તિ સ્થાપનાને ક્રમ જાણ. ૧૧-૧૭ -બુમાં સૂર્ય, ૭-સાતમ માં ચંડીદેવી, ૮-આઠમામાં વિષ્ણુ, ૯-નવમામાં બ્રહ્મા, ૧૦- દશમામાં એટલે મધ્ય ભાગમાં શિવલિંગ સ્થાપના-એમ અનુક્રમે પદ સ્થાપના જાણવી. જદેવના મતને મળને નાથુ વિરચિત વાતુ અને સુત્રધાર રાજસિહ કત ઘાતુerનો મત છે કે – गर्भार्द्ध" दशमिभक्त मध्ये लिहू न्यसेत्तत । विधि द्दरिमुमा सूर्य युध श] जिनं तथा ॥ માગે ઘન સાન ફેરારાજાના રોઝ મામrg: પિni fuત્તા િn ગર્ભગૃહના પાછલા અધ ભાગના દવ ભામ કરવા તેમાં મધ્યમાં અમે શિવલિંગ; ૧ બબ, વિષ્ણુ, ઉમાદે, ૪, ૫ બુધ, ૬ ઈ, ૭ જિન, ૮ મક, ૯ અધવ, DIP) પ

·શ્રી કાધિશ મંદિર (સપ્રમ) સાંધાર માતામા તલ અને પાવર રોય-ભૂમિકલ
(અધ્યાય-૫)
3
'દિર પરિ.
કામ ?
પુર,
it w
:
ખ
- ના
3-4 - -
3
-
*">
-
--
E

·શ્રી સેમિનાથજી-કેલાશ મહામેરૂ પ્રાસાદ ભ્રમયુક્ત સવાર પ્રાસાદ તલાશન અને મડવર
તંભ ભૂમિઉદય (અધ્યાય-૫)
ય
- a ghai–
અસ્થિ એ કે
છે.
s
છે કે
See
u s
મ"**
D

·देवता दृष्टिपद स्थापनाधिकार अ. ८ ज्ञानप्रकाश दीपाव विष्णुभागे उमादेवी ब्रह्मस्थाने सरस्वती । सावित्री मध्यदेशे तु लक्ष्मी सर्वत्र दापयेत् ।। १८ ॥ वीतरागो विघ्नराजे यथोक्तं जिनशासने । मातृमण्डल मध्ये तु देवताश्च समस्तकाः ।। १९ ।। पर्यकासनोलस्थानि विष्णुरूपाणि यानि च । विष्णुस्थाने जलशायी वाराहस्तत्पदेस्थितः ॥२०॥ मत्स्यादि-विष्णुरूपाणि सर्वाणि नवमे पदे । हरिशंकरोमामूर्ति-विष्णुस्थाने प्रकल्पयेत् ॥ २१ ॥ अर्धनारीश्वरं देवं रुद्रस्थाने प्रकल्पयेत् । सप्तमे ब्रह्मसंस्थाने 'हिरण्यामार्मकस्तथा ।। २२ ॥ ( જુઓ કેક-દેવતા પદ રયાપન વિભાગ) मिथमूति च स्थापयेत् -पाठान्तरे યક્ષ, ક્ષેત્રપાલ અને દશ ભાગમાં દાનવ, રાક્ષસ, ગ્રહ, માતૃકા-એમ અનુક્રમે દેને ૨થાપના કરવી, વળી ભોજદેવ સમરાંગણ સુમાં કહે છે કે-ગભારાના છ ભાગ કરી પાક્કે ભીંત તરફ એક છઠ્ઠો ભાગ છેડીને પાંચમા ભાગમાં સર્વ દેવતાઓની થાપના કરવી એ પ્રશંસનીય છે સૂત્રધાર વિરપાલ વિરચિત પ્રાસાદતિલક ખેડાવા પ્રાસાદમાં કહે છે કે- प्रासादगमें हि दलं विधे द्वाराप्रपंड परियनियम् । दलेऽन्यतः पंचविभागफार्य तस्मिन् विधेयानि निजासनानि ॥१॥ यक्षादयश्च प्रथमे विभागे द्वितीयभागेऽसिलदेवता । मला च सूर्यच जिनस्तृतीये चतुर्थे हरिः पञ्चमे दरब्ध ॥२॥ પ્રાસાદના બર્ભગૃહના અધ ભાગને દાર તરફને ભાગ છોડી દે. બીજામાં પાંચ ભાગ કરી તેમાં ના આસને સિંહાસન વિધાન કહે છે. પછીતથી પહેલા ભાગમાં યક્ષ, ગાંધર્વ, ક્ષેત્રપાલા;િ બીજા ભાગમાં સર્વ દેવદેવીઓ; ત્રીજામાં બ્રહ્મા, સૂર્ય, અને જિન તીર્થંકરનું સિંહાસન કરવું. પા ભાગમાં વિષ્ણુ અને પાંચમા ભાગે હર, શિવલિંગની २०५ना सी. જિનદતકરિના નીતિશાસ્ત્રના પ્રય વિવેક વિલાસમાં પણ સુત્રધાર વીરપાલના પ્રાસાદ તિલક મંથના આ મતનું લગભગ સમર્થન કરે છે. વળી ઠાર કે પણ વાત- સારમાં પાંચ ભાગ કહે છે, प्रासादगमें गेहाथै मिचितः पंचधारते । यज्ञाचा: प्रथमे मागे देय्यः सर्ना द्वितीयके ॥१॥ .

·૧૦ર देवता दृष्टिपद स्थापनाधिकार अ. ८ ज्ञानप्रकाश दीपाव છે ન દે આ ' પIL થવા ૬૨ ] રામ પNિTય 11ઈએ પ્રિતે ોિર શાસ0 TTધ- પરિમિયાન મારૂ c-મેણ - vie , દે ન GY બ્રહ્માના વિષ્ણુ ભાગે ઉમાદેવી, બ્રહ્માના ભાગમાં સરસ્વતી દેવી, સાવિત્રીદેવી (બ્રહ્માના) મધ્યભાગમાં અને લક્ષ્મીજી કેઈપણ વિભાગમાં સ્થાપન કરી શકાય. છનતીર્થકર વીતરાગ દેવને અને જનશાસન દે, વિરાજ (ગણેશ)ને સ્થાને ચોદમા ભાગે સ્થાપી શકાય, બધી દેવીઓની મૂત્તિઓ માતૃ- મંડળમાં સ્થાપવી. વિષ્ણુની પદ્માસન બેઠેલી કે ઉભી મૂર્તિઓ શેષશાયી અને વરહાદિ દશાવતારની મૂર્તિઓ વિષ્ણુના નવમા ભાગ સ્થાનમાં સ્થાપવી. વિષ્ણુ, શંકર ને ઉમાજી એ ત્રણેની મિશ્ર યુગ્મમૂત્તિ વિષ્ણુના સ્થાનમાં પધરાવવી. અર્ધ નારીશ્વરની મૂર્તિ રૂદ્રના ભાગમાં સ્થાપવી. કરીને બે- સાતમા ભાગમાં હિરણ્યગર્ભ (શાલિ- -સિંહાસન-થરવિભાગ ગ્રામ) અથવા ત્રિપુરૂષની યુગમમિશ્ર મુત્તિઓ સ્થાપન કરવી. ૧૮૨૨ जिनार्क स्कन्दकृष्णानां प्रतिमाः स्युस्तृतीयके । ब्रह्मा चतुर्थमागे स्थाल्लिकमीशस्य पंचमे ॥२॥ (વિદ્યાસ) પ્રાસાદના ગર્ભગૃહના પાછલી ભીંત તરફના અર્ધભાગમાં પાંચ ભાગ કરી પહેલા ભાગમાં યક્ષ, બીજામાં સર્વ દેવદેવીઓ, ત્રીજામાં જન, સૂર્ય, કાર્તિક સ્વામી અને કૃષ્ણ અને શેષા ભાગમાં બ્રહ્મા અને પાંચમા ભાગમાં અર્થાત મધ્ય ગર્ભમાં શિવલિંગની સ્થાપના કરવી. આ પ્રમાણે મરણના બીજા મતે, પ્રાસાદ તિલક તથા વિવેક વિકાસના મતે આસન એટલે “પગાસણ” એ અર્થ શિલ્પી વર્ષમાં પ્રવર્તે છે. જો કે આ દીપાવ અને લીરાઈવ, અપરાજિત સૂત્રસંતાન, જ્ઞાનરત્ન, આદિ પ્રાચીન ગ્રંથમાં ખુદ પ્રતિમા સ્થાપનના વિભાગનું કહેવું છે શિષ વર્ગ જન પ્રતિમા સ્થાપન માટે-મંકન સુત્રધારને નીચે મત વધુ રવીકારે છે, पट्टाधो यक्ष भूताद्या. पहाग्ने सर्पदेवताः । तदने पैष्णव ब्रह्मा मध्ये लिशिवस्य च ।।

·E
ક ૧૪
પ્રાસાદ મંડ
૧૨ સુર્ય
1ણ્ય & જ
2
9 2
૨ હરિ
T
T
8-
૧ શિવલિંગ
T
પ્રાસાદ મંન મતદાર
લિંગ સ્વરૂપે તા-
શિવલિ
૨ શિવ-શક્તિ.
ઠકકર રિ-વાર
..
AE. ,pkins virzajo pre 11-17. BU

·૧૦૦ રવીકારે છે રસ્થાપના અને એ ભાગમાં છે પ્રા છે ૨થાપનના અને ક્ષીર- આસન છે, રથાને - જીનશાસન જીતતીર્થ કોઈપણ લિ (બ્રહ્માના) ભાગમાં ગ્રામ) અ સાતમાં હું રૂકના ભ પધરાવવી, મિશ્ર યુ વિષ્ણુ, શં વિષ્ણુના - અને વરા બેઠેલી કે મંડળમાં 11 Ita ગમ ગ્રહને મધ્ય ગર્ભ ब्रह्मा ૧ પ્રહ્મા ગભગૃહને- મધ્ય ગભ' ૧૦ 10 hale 1910, uc hale isic, Lele ગર્ભગૃહના મધ્ય ગર્ભે શિવલિંગ ૧૦ વિશ્વરૂપ, ઉમા, લક્ષ્મી ૮ વિષ્ણુ, પદ્માસન કે ઉસૈન ૮ દશાવતાર, ઉમાં | શિવ, શેષશાયિ છ બહ્મા, સાવિત્રી, સરસવતી, હીરણય બભ, મિથયુમ * કાર્તિકસ્વામી નવ વિભાગુ બહ્માંશમાં હ્મા, ૯૧૬ વિભાગ ૩ RR વિષ્ણુ સ્થાપન ગર્ભે શિવલિંગ ગર્ભે શિવલિ મ જ્ઞાનપ્રકાશ-દીપાવ, હીરાવ, - પર અર્ધનારીશ્વર ૪ સાવિત્રી 119 1c jak મધ્ય ગર્ભે શિવલિંગ નવી ૨ હેમશાલી- પ્રામ, બ્રહ્મા ગભગૃહના મધ્યભાગે ગ્નિવલિંગ ·ર $223 देवता दृष्टिपद स्थापनाधिकार अ.८ धानप्रकाश दीपाव ૧૦૧ ચા પશિ – ૧ ભુગમાં उच्छूये यत्र पीठस्य त्रिंशता परिभाजिते । ક કંઠપદી एकांश भूगत कार्य त्रिभागः कण्ठपीठिका ॥ २३ ॥ હ, કંદ ૩ી ગલ भागाई मुखपट्टच स्कन्धः सार्द्धत्रयोन्नतः । કંદ ૨ કણી स्कन्धस्य पट्टिका वै स्याद् भागार्द्ध चान्त-पत्रिका ॥ २४ ॥ ૧ ચીપલી ૨ અંતરાળ कर्णः सार्द्धद्वयं वै स्याद् भागै चिप्पिका मता । ૨ા કેવાળ મિ જાન્ત પુત્ર પાણી સિદ્ધ ૫ ૨ | પણ માસ પટ્ટી ભા કt सार्द्धपंच ग्रासपट्टिः कर्त्तव्या विधिपूर्वकम् । 8 કર अर्धे मुखपट्टिकाख्या त्रिभाग कर्णशोभनम् ॥ २६ ॥ ૪ પુ૫ર્ક अर्थः स्कन्धपहिः कार्या चतुर्भागश्च स्कन्धकः । માઈનિમઃ શબ્દ સાંપ. ૨૭ ! તિ |િ| इतिथी विश्वकर्मणा छते पास्तुविद्यायां शानप्रकाशदीपाये देवता दृष्टिपद स्थापनाधिकारे अष्टमोऽध्यायः ॥८॥ દેવસ્થાપના નીચેની પિઠિકા-પબાસ-સિંહાસનની ઉંચાઈ (જે ભાગે આવતી હેય) તેના ત્રીશ ભાગ કરવા. તેમાં એક ભાગ ભૂમિમાં જાય, ત્રણ ભાગની કંઠ- ગર્ભગૃહના પાછળ પાટ નીચે યક્ષ ભૂતાદિ ઉમરે સારવા. અને પાટ છાડીને બીજા રે બેહારવા, તેનાથી આગળ બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ અને મધ્યમાં લિંગની યા૫ના કરવી, પાટ છાડીને જૈન પ્રતિમા પધરાવવાના આ સુત્રને શિપીવ' વધુ પ્રામાણિક માને છે. અર્ધના પાંચ ભાગ કરી ત્રીજા ભાગમાં બિંદાસન પાસ કરવાનું પ્રમાણ માની ઘણાખરા હિપીએ તેમ પધરાવે છે. લીરાઈવ, અપરાજિત જ્ઞાનરત્નો દીપાવ, વારસાર કે વિવેકવિલાસના મત પ્રમાણે પ્રાચીન મંદિરમાં (ઓરીસાના કેણાના સર્વમંદિરમાં અને હારિકામાં રાજીના જગતમંદિરમાં ઉપર કહેલા ભાગ પ્રમાણે સ્થાપના થયેલ છે. પરંતુ જન પ્રતિમાની આ રીતના ભાગે સ્થાપના થયાનાં દાંત હજુ સુધી પ્રાચીન મંદિરોમાં મળતાં નથી. જે તે રીત બેકારવામાં આવે તે પાછળ પ્રદક્ષિણા શાય તેટલી જગા લગભગ રહે. પરd જૈન મંદિરો આવી પ્રણાની પ્રથા ગર્ભગૃહમાં નથી. મૂકે વિશ્વ મદિરમાં ચરણwઈ તેમજ ગર્ભગૃહમાં પ્રદક્ષિાની પ્રથા પ્રાચીન મંદિરોમાં છે. વાતકાર, વિવિલાસ અને પ્રામાતિલાકના કથન પ્રમાણે પયિ ભાગના ત્રીજે પર પીડીપસિંહાસનની મહા સતીમારાય તો આ મતભેદ રહે નશી- નાના મગજમાં ત્રીજા પ્રતિમા સ્થાપન કરવામાં આવે તે ગર્ભગૃહમાં પૂજોને હરવા ફરવાની જ માની હ તકલીફ ઉભી થાય.

·देवता दृष्टिपद स्थापनाधिकार अ.८ ज्ञानप्रकाश दीपाय પટ્ટિકા, અરધા ભાગની મુખપદિ-કંદ; સાડાત્રણ ભાગને રક (ગલતે જાબે) કરો. તેમાંથી અરધા ભાગમાં કંદ કાઢ. તે પર અરધા ભાગની અંધારી પટ્ટી, અઢી ભાગની કણી, એક ભાગની ચિપિકા (ચીપલી, બે ભાગને અંતરપત્ર, અઢીભાગ છજા કેવાળ, સાડાપાંચ ભાગની ગ્રામપટ્ટી વિધિથી કરવી. તેના પર અર્ધા ભાગની મુખપટ્ટી (ધસી) કરવી. ત્રણ ભાગની કણ, અરધા ભાગની કંઠપટ્ટી. અને તે ઉપર ચાર ભાગને ગલતે (સ્કધ) કર. ભણ-ઘાટની ઉંડાઈ, આઠ ભાગની (અંતરાળથી) રાખવી. તે રીતે ભાગથી અંકિત સિંહાસન રચવું. ર૩-૨૭ ઇતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત વાસ્તુવિદ્યાના જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવને દેવતા દષ્ટિપદ સ્થાપનાધિકાર નામ, શિલ્પ વિશારદ પ્રભાશંકર પહભાઈ સોમપુરાએ રચેલ, શિલ્પપ્રભા નામની ભાષાટીકાને આમે અધ્યાય સમાસ, ·॥ अथ वास्तुविद्यायां दीपार्णवे नवमोऽध्यायः ॥ शिखराधिकार श्री विश्वकर्मा उवाच- पंचनाशिक-अथातः संभवक्ष्यामि भद्रार्धे शिखरं तथा । भद्रार्धं च ततो वत्स ज्ञातव्यं मूलनाशिके ।। १ ।। भदं द्वात्रिंशदद्विभाग कर्त्तव्यं च विचक्षणैः । मूलनाशिक विभाग विभाग द्वितीयं तथा ॥२॥ वेदभाग तृतीयं तु भद्रं चतुर्दशैव च । पंचमी फालनाकार्या उपासहशा भवेत् ॥३॥ यावद्धस्वप्रमाणेन विस्तृता क्रियते कटिः । तावदगुलपादेन फालनानां तु निर्गमः ॥ ४॥ इति पंचनाशिकार વિશ્વકમાં કહે છે –-હે વત્સ ! શિખરના ભદ્રના અધથી ખુણા સુધીના ભાગ કહું છું. આખા ભદ્રના બત્રીશ ભાગ કરવા. પહેલી ફાલના બે ભાગ, બીજી ફાલના ત્રણ ભાગ, ત્રીજી ફાલને ચાર ભાગ, અને આખું ભદ્ર ચૌદ ભાગનું જાણવું. પાંચમી ફાલના ઉપાંગ પ્રમાણે કરવી. (પ્રાસાદ) જેટલા હાથ કે હેય તેટલા હાથે પા પા આગળની કાલનાઓના નીકાળા રાખવા. ૧-૨-૩-૪ सप्तनाशिक-सप्तनाशिक वक्ष्यामि भद्रार्ध पष्ठभागिकम् । प्रथमं बमुभिर्भाग द्वितीयं रुद्रसंख्यया ॥५॥ तृतीय वमुमिांग मूल सार्द चतुष्टयम् । पष्ठं च सप्तम चैव फालना नाम नामतः ॥ ६॥ इति सप्तनाशिक હવે હું સસનાશિક કહું છું–અરધું ભદ્ર છ ભાગનું પહેલી ફાલના આઠ ભાગની, બીજી કાલના અગિયાર ભાગની ત્રીજી ફાલના આઠ ભાગની મૂળનાશક સાડા ચાર ભાગની છઠ્ઠી અને સાતમી ફાલનાએ નામ માત્રની કરવી. (ફાલાને નીકાળે આગળ કહ્યો તેમ રાખવો) કુલ પતેર ભાગ સપ્તનાશિકના જાણવા. ૫-૬ १. भद्राय च चतुर्दश-पाठान्तरम् ૨. શિખરના ભદમાં આવી ફાલનાએ કરવાનું દીપાવ, શીરાણ અને જ્ઞાન- રત્ના પ્રથમ જ કર્યું છેઅપરાછત સત્રસંતાનમાં આ પાઠ નથી. પંચસમ ને નવ ·१०४ शिखराधिकार य.९ शानप्रकाश दीपार्णव -पंधनाशकबधीश विभाग घा सानाशक, ७५ विभाम.. घा gli १३ नवनाशक १२ विमाम- य પંચ-સપ્ત અને નવનશિક વિભાગ नवनाशिक-नवनाशिकं प्रवक्ष्यामि भद्रार्धमेत्रिंशतम् । अकभाग द्विभाग वा वेदभाग तृतीयकम् ॥७॥ चतुर्थ बाणभागं तु पंचम वसुसंयुतम् । पष्ठं वाणविभाग तु सप्तमं रससंयुतम् ॥ ८॥ अष्टम नवमं चैव फालना नाम नामतः । यावदस्तपमाणेन क्रियते कटिविस्तरे ॥९॥ तावदंगुलपादेन फालनानां तु निर्गमः । अथ न लोपयेद् यस्तु न चाल्पं शिल्पिबुद्धिमान् ॥ १० ॥ નાશક કેટલાક જુના પ્રાસાદના કામમાં જોવામાં આવે છે. કેટલાક નીચે પીડાથી તે નાશ પાડે છે. કેટલાક છજા પરથી ભાદને નાશિક પાડેલા જોવામાં આવે છે. મેરઠમાં આ પ્રથા વિશેષ છે. ગુજરાતમાં છે પણ અ૫.

·eBhત ~..
ગુજરાત અણહીલપુર પાટણના પ્રસિદ્ધ જૈનમંદિર પંચાસરનું કળામય શિખર (અધ્યાય )
( Construcing Architect : P. O. Sompura )

·", પ્રભાસ પાટણ પ્રસિદ્ધ મંદિર. ચંદ્રપ્રભુ પ્રાસાદના નવ ગર્ભગૃહ તથા ચાર મંડપયુકત બે ભૂમિવાળા ભવ્ય પ્રાસાદ (અધ્યાય ૯), (Constructing Architect : P. 2. Sompura) ·शिलराधिकार म. ९ शानप्रकाश दीपाय ૧૦૫ શિખરના ભદ્રના નવનાશિક કહે છે-અરધા ભદ્રના એકત્રીશ ભાગ કરવા તેમાં પ્રથમ ફાલના એક ભાગ, બીજી ફાલના બે ભાગ, ત્રીજી ફાલના ચાર ભાગ, ચિથી ફાલના પાંચ ભાગ, પાંચમી ફાલના આઠ ભાગ, છઠ્ઠી ફાલના પાંચ ભાગ, સાતમી ફાલના (ભદ્રાધ) છ ભાગ, અને આઠમી અને નવમી ફાલના નામ માત્રની કરવી. જેટલું કોણ રેખાયે દેય તેટલા હાથે પા પા આંગળ ફાલના ખાંચાઓના નિકાળ રાખવા. આ પ્રમાણે બુદ્ધિમાન શિલ્પિએ ફાલનાના ભાગ લેપવા નહિ. ૭-૮-૯-૧૦ શૃંગ પર થંગ ચડાવવાનું વિધાન- विभक्ते तु तलछन्दे शिखरोचं तु कारयेत् । छाद्यस्योर्चे महारः स्यात् शृगे श्रृगे तथैव च ॥ ११ ॥ 'प्रहारांग पुनर्दधात् पुनः श्रृंगाणि कारयेत् । समस्तानामधीमागे कुर्याच्छाद्य विभूपितम् ॥ १२ ॥ अधः श्रृंगार्धमागेन अर्बभृगो परोद्गमः । एकै युक्तिसूत्रैण कुर्याद्वै सर्वकामदम् ॥ १३ ॥ 1. છજા પર પ્રહાર થર (પ રાઇ શિલ્પીએ તેના બદલે 99 પાલન થર) કરે છે. અહીં પ્રત્યેક નંગ નીચે આ ઘર છવાળા ચડાવીને ફંગ ઉપર થર મુકવાનું વિધાન કરે છે તે સુંદર દેખાય છે. જો કે બધા શિલ્પીઓમાં તે પ્રથા નથી. કેઈ ન ચાતાં ના કળશની ઉંચાઈ જેટલી ચાર છે કે આઇ અમિત જેટલી જંગી ચારીને બીજું વૃંગ ચડાવે છે. આમ કરવું સામાન્ય છે. ઉપર છે તે રીતે ન કરવામાં જ નથી. પરંતુ શાસ્ત્રકારે ઉજૂર કાર્યની અપેક્ષાએ તેમ કહ્યું છે. જો કે અંધકાર ટકાથી પણ વિશેષ જ પ્રત્યેક મૃગ નીચે ચાવીને મુકેલા જોવામાં માને છે. દા. ત. હારિક મામરિક રાજસ્થાનમાં કાપરડા, રાણપુરમાં પ્રા નીચે ઉગી જધાના ધાટ કરીને ગાવેલ છે. તેથી શિખર ધS ઉચું લાગે છે. કેટલીક વખત દિપીને ની રચના કરવાની ફરજ આવી પડે છે. ૨. : ra પંજો : પ્રાસાદના અંગપ્રત્યંગ પર ઉત્તરોત્તર કિંગ પર ચાલવાનું કે નીલા કંઠના અધ ભાગથી ઉપર બની બીની જ . એમ યુક્તિથી પાક. પ્રાસાદના અંગ હાલનાના નીશા જ્યારે રતાંગુલ પ્રમાબ દે છે, ત્યારે શિખરની રચના કરવામાં ના મુને મુક્તિ કરેજ બુહમાન દિપીકર છે. “મા” વિના ન માને ઍક ને પૂર્વ કરનાર બંધ બેસે છે, પણ ગુણ પ્રામાના બિરમાં સમાં મુનિ બનાવીને, પણ કરવાની ટેવ છે. આવા પબા પ્રોખાં વગર સમજે પુસ્તકીયું જ્ઞાન નિરર્ષ ની છે. જેમ માર૬ ૨૫ જવું પડે છે, તેમ જ નાર cપને તેને કામ, અને ઉકી છે ત્યારે વાત છે આ ને મને તેટલું માન માપીને પાકિદ કરે છે, ૧૮૧ અમને ·૧૯૬ शिखराविकार अ ९ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव મir 'રામ- E શૃંગ પર છંદ-વિધાન. ૧૨-૧૩ ઉરૂગ-વિધાનથલે ૧૪-૧૫ ઉછંગ ચડાવવાનું વિધાન– उरुश्रृंगाणि भद्रे स्यु-रेकादिग्रहसंख्यया । प्रयोदशार्दै सप्तादै लुप्सानि चोरुभूगः ॥१४॥ घंटा बाह्य प्रमाण च स्कंधे स्कंध तु कारयेत् । सूत्रयित्वा क्रमयोग अधऊर्य प्रकल्पयेत् ॥ १५ ॥ હવે શૃંગ ચડાવવાનું કહે છે–પ્રસાદના અંગોપાંગની ફાલનાઓમાં તળ- છંદની વિભકિત છજા પરથી શિખરમાં પણ કરવી છજા પર પ્રહારૂ (પ્રહારને થર) કરી શૃંગ પર શૃંગ એમ (પ્રતિરથાદિ પર) ચડાવતા જવું. પ્રહારો થર કરી ૧. ઉગમાં તેર વિભાગ કરી નીચેનું (સાત ભાગ લમ) દબાવવા કહ્યું છે અને ઉપરનું ઉત્તમ છ ભાગ ખુલ્લું રડે-આમ કહ્યું છે. પરંતુ સંજય કાર્ય કરતાં ઉપગાના પર કેટલેક આધાર રાખ પડે છે. આને લૌકિક-ગામઠી ભાષામાં કર્મ વિના કહી છે. ગ્રંથરથ સોને કેમ પટાવવાનું વિજ્ઞાન અનુભવી દિયાવાન શિલ્પીઓ પાસેજ ઉય છે.• ·शियराधिकार अ. ९ નિશrફ રીજા ૧૦૩ તે પર શૃંગ કરવું. તે સર્વ શૃંગેની નીચે એટલે પ્રહારૂના થર છાજલીથી શમતા કરવા. નીચેના શૃંગના અધભાગે બીજું ઉપરનું શૃંગ ચડાવવું. એમ એકેક પર યુક્તિથી સૂત્રથી ઉપર કરતા જવું, તે સર્વ રચના કામનાને આપનારી જાણવી. ૧૧-૧૨-૧૩ હવે ભદ્ર પર ગો ચડાવવાનું વિધાન કહે છે–ભદ્ર ઉપર ઉરૂશૃંગ એક પર એક એમ નવ સુધી (કહેલા ક્રમ પ્રમાણે) ચડાવી શકાય. (તેની ઉપલા) ઉરૂક્ષુગના (પાયાથી બાંધણ સુધીના) તેર ભાગ કરી નીચેના સાત ભાગ લુમ (દબાતા) કરવા. એમ પ્રત્યેક ઉપરાપર ઉરૂશૃંગ ચડાવતા જવું. અહીં આમલ- સારાનું પ્રમાણ બહાર જાણવું. પણ બાધણાથી બાંધણું સમજવું. એ સૂત્રના ફમાગે કરી નીચે ઉપર ઉશૃંગ ચડાવતા જવું. ૧૪-૧૫ અંડકની ગણત્રીમાં તેને લેવા- शृंगोरु,गप्रत्यंगाणयेदंडकानि च । घंटा तवंग तिलकं कुर्याद् प्रासादभूपणम् ॥ १६ ।। कर्ण रथं प्रतिरथं मुभद्रं मतिमद्रकम् । कुर्याजलांतमार्गेण शुद्धान्येवांगसंख्यया ॥ १७ ।। इहैवांगप्रमाणेन सपादं शृंगमुच्छ्रये । स्कंधस्यादिये घंटा सर्वकामफलमदा ॥१८॥ કયા ગ-અડકની ગણત્રીમાં લઈ શકાય- થંગ (ખીખરીઓ, ઉચ્છંગ, પ્રત્યંગ, ગરાસીયા ને અંડકની ગણત્રીમાં લેવા. ઘંટા, તવંગ અને તિલક એ પ્રાસાદના શિખરને શણગાર રૂપ છે. (તે અંડકમાં ગવામાં નથી આવતાં). રેખા, રથ, પઢ સુદ્ધ અને પ્રતિબદ્ર એ પ્રાસાદના ઉપાંગાને જળમાર્ગ પાણીતાર પાડીને શુદ્ધ અંગ સંખ્યામાં બતાવવાં. અને તે અંગના (માપ) પ્રમાણે ગવાયુ-ઉંચા શૃંગ ખાખરા ચઢાવવા. તેની નીચે પહોળાઈના અર્ધમાગધી કાંઈ વિશેષ ઉપર બાંધણે કંપે રાખવું. તેની સ્કંધ બાંધણાની પહેલાઈથી અધઉંચી આમલસારી કરવાનું સામાન્ય વિધાન) કર્યું છે. તે સર્વ કામનાના ફળને આપનારું જાબૂવું. ૧૬-૧-૧૮ . ૧. પ્રાસાદના કતિરા ઉપર ઉપર નૃ થવી એમાં લુમ થાય તે રચના સુંદર લાગે છે. કેટલાક પ્રાણાની વિભક્તિમાં કર્ણની બાજુમાં ખ ય તેવા સંજોગોમાં આમ કરવામાં પીએની કાર્ય કરવાની ખમી ખાય છે. રાજસત્તાનમાં વિપીને તેની ખુશીની રચનાને અલખ ઉપજાવવાનું કહે છે. એટલે જ્યાં નીચે ફાઇનાનું અંગ ન દેવ ત્યાં જ પરથી પ્રસંગ સાર ખણી ઉપજાવવી પડે છે.

·शिखराधिकार अ.९ ज्ञानप्रकाश दीपाव શિખરની મૂળ રેખાને પાયે મેળવવાનું વિધાન- विमाननागरच्छंदे कुर्याद्विमानपुप्पके । 'निरंधारेषु सर्वेषु नागरे मिश्रकेपि वा ॥ १९ ॥ एकद्वित्रिक्रमादुक्ता भित्तिमध्ये यथोत्तरम् । गर्भमध्ये यदा रेखा महामर्मक्षयावहा ॥ २० ॥ सांधारे स्तंभरेखा च कर्तच्या मध्यकोष्टके। भ्रमणी वाह्यभित्तिश्च क्रमात्संख्यां प्रकल्पयेत् ॥ २१॥ રેખાને પાય કયાં મેળવે તે વિધાન કહે છે – વિમાનનાગરદ, વિમાનપુષ્પક છંદ, મિશ્રકાછિદ, અને નાગરદના નિરધાર પ્રાસાદમાં એક-બે- ત્રણ એમ શૃંગે ઉત્તરોત્તર ભીતિ પર ચડાવવાં. ગભારાની અંદર રેખા ગળવા ન દેવી. જે ગભારાની અંદર રેખા ગળે પડે તે મહામર્મ દેષ ઉપજે છે. તે નાશ કરનારે જાણવે. આ પ્રમાણે નિરધાર પ્રાસાદનું વિધાન કહ્યું છે. પરંતુ ભ્રમવાળા મહાપ્રસાદ સાંધાર હોય તે તેને વચલ સૂપ કેઠાના આગળના સ્ત, બરાબર કર્ણ આવે તે મુજબ ભ્રમણની બહારની ભીંત ઉપર અનુક્રમે સખ્યામાં શૃંગ ચડાવવાની ચેજના કરવી. (એટલે સાંધાર પ્રસાદના શિખરને પાયો મધ્યકઇ-વચલા સ્તૂપના ગર્ભગૃહની ભીંત બહાર મેળવ). ૧૯-૨૦-૨૧ શિખરોદયનાં પણ પ્રમાણ रेखाविस्तारमानेन संपादेन तदुच्छूयः । त्रिभागसहितश्चैव सार्दै वा तु विचक्षणः ।। २२ ।। શિખર પાય રેખા જેટલું પહેલું હૉય, તેનાથી સવાયું શિખર (બાંધણે) શું કરવું. અથવા ૧૩ કે દોડું ઉંચું શિખર બુદ્ધિમાન શિપીએ કરવું ? રર दशया मृले पृथुत्वे' पड्भागः स्कंध उच्यते । વિમો મત પ ૩મથક પરિપક્ષયોઃ ૨૩ | पहवाही दोपदः मोक्तः पंचायश्च न शस्यते । ૧ શિવ પાયા=મળરેખા મેળવવાની વિધિ નિરધાર પ્રાસાદમાં ગમારાની આદરની ફરકથી વધુ પાસે રાખો. નિપજે ભૂમિ પર અનિિત્તy. ૨. શિખરની ઉંચાઈ કરવામાં શિપીએમાં સવાયું, હું અને પિબમણું એમ ત્રણ રીતે કરવાની પ્રથા છે. ઉત્તર ભારતમાં પણ બમણા કે બમણા ઉચા શિખરે જોવામાં આવે છે. પુરાણોમાં બમનું ઉચાને પઠ છે.

·:- , • •
ઉદયપુર-(માળવા) ઉદયેશ્વર પ્રાસાદના કળાયુક્ત શિખર-શુકના
દીપાવ અ, ૯

·Aી)
એરિસા-જગન્નાથપુરીના એકાંતિક પ્રકારનું શિખર
દીપાવ અ. ૯

·મરાવર મહામ અને નવ ભાગ ઉચે મડવર કનિક માનને જ. અને બાકીના જે ભાગ રહ્યા તે શિખરના ઉદયના જાણુવા, એમ સામાન્ય રીતને દય ફાધર ૪. ૧. ज्ञानप्रकाश दीगर्णय શિખરની નીચે ઉપરની પહેળાઈ રાખવાનું પ્રમાણ- મૂળ શિખર એટલે પાયે દશ ભાગ કરવા. અને ઉપર છ ભાગનું બાંધણે રાખવું તેને સ્કંધ કહે છે. તે પાંચ ભાગે પણ રાખી શકાય. બાકીની કંપની ડાબી જમણી તરફ નમણું રહે છે. છ ભાગથી બાંધણું (સ્કંધો વધારે પહેલું રાખવથી દેવ કહ્યો છે. અને પાંચ ભાગથી ઓછી પોળાઈ ધ બાંધણ હેય તેવું શિખર ભતું નથી. ૨૩ रेखाविस्तारमानेन दशभागविभाजितम् ॥ २४ ॥ द्विभागः कोण इत्युक्तं भद्रं मागत्रयं भवेत् । प्रतिरयः सार्धमाग उभयोः परिपक्षयोः ॥ २५ ॥ स्कंधनवांशे साईद्वी रथकोणी द्विभद्रकम् । શિખરના પાથરો અને બધe (રકંધે) પહેળાઈમાં કાલનાનાશક પાડવામાં વિભાગ કહે છે –શિખરને પાય (મૂલક) દશ લાગ કરવા, તેમાંથી રેખા બે ભાગ, પ્રતિરથ દેહભાગ, અને અરધું ભદ્ર દેહભાગ, આ પ્રમાણે ગર્ભથી . બંને બાજુ મળી દશ ભાગ જાણવા અને શિખરના ઉપલા ભાગે આપણે જ ભાગ કરવા. તેમાં બે ભાગ રેખા, દેહભાગ પ્રતિરથ અને આખું ભંદ્ર બે કાગનું મળી (૨૧+૧+૨=૯) કુલ નવ ભાગ જાણવા ૨૪૫ મિડવરાય અને શિખરદયનું સામાન્ય પ્રમાણ સિજર્વતર – મતિઃ રદ્દ છે मंडोवरोऽधाष्टि नव ज्येष्ठादिमानतः । જો શિર ચીન જવુ વાસ્તલિપિ મ ર || નીચે ખશિલાથી ઈડીકળશના મથાળા સુધીની કુલ ઉંચાઈ વિભાગ કરી તેમાં મડવર : ભાગ તે ; સાગઠ ભાગ હશે. કરતુરાજના જ્ઞાતાઓએ કહ્યો છે. :ખનો પાથ મળ રેખાના દઇજાગ કરી છે ભાગનું પણ ધિરાણ , તે જા જા બા લાગે છે. પાંચ ભાગનું થાય ખરું, પરંતુ ઉપ પાતળા થાને છે. જે સામાન્ય માણસ ભાગ રાખવાથી કરવામાં છે. કર્ષ રચના નેતા અને દક્તિ પર અવલંબે છે,

·EMPLE
4. SVANATH
PATAN
વાય
PRABHASNANETA a SOU*
AROKITEOT
શિખરની જંધા-કર્મ (ગ) અને જરૂખા
સવરણ

·૧૧૨ शिखराधिकार अ. ९ शानप्रकाश दीपार्णव चतुर्विंशतिरंशांश्च स्कन्धके योजयेद् बुधः । तस्याः नवभागास्तु कर्तव्याच विचक्षणैः ॥ ३३ ॥ कोणस्तु भागचत्वारः प्रतिरथस्त्रिभागका : भद्रार्द्ध हि द्विभाग तु ततस्तु साधयेत् कलाम् ॥ ३४ ॥ બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ એવાશ ભાગ શિખરના સ્કંધ બાંધણ કરવા. બાંધણાન અધભાગમાં નવ ભાગ વિચક્ષણ શિલ્પીએ કરવા. તેમાં રેખા ચાર ભાગની, પહેરે ત્રણ ભાગને અને અરધું ભદ્ર બે ભાગનું કરી રેખાની કળાને સાધવી. ૩૩–૩૪ Bणारेणा- अथातः संभवक्ष्यामि रेसाभेद पृथग्विधम् । सर्वाः : कलाः समुत्पन्ना रेखाः पोडश कीर्तिताः ॥ ३५ ॥ त्रिसंडादौ खंडवृद्धया खंडान्यष्टादशावधि । पोडशेष समाचारा कलादौ परिकीर्तिताः ॥ ३६॥ अष्टादावष्टपष्ठयन्तं चतुर्ट द्धिक्रमेण तु । रेखाश्चैव प्रयोक्तव्याः पटपंचाशच्छतद्वयम् ॥ ३७॥ હવે હું અન્ય પ્રકારના જુદા જુદા રેખાભેદ કહું છું –સર્વ રેખા કળાની ઉત્પત્તિ સેળ પ્રકારની બતાવી છે. તેમાં ત્રિખંડા એ પહેલી કળા છે. તે પછી એકેકની વૃદ્ધિ થતાં સેળ કળા સુધીના અઢાર ખંડ થાય છે. આ સેળ કળાઓ સમાચારી છે. તેના ખંડમાં ચાર ચાર કળાઓની વૃદ્ધિ થાય છે. અનુક્રમે (બીજા ખંડમાં ૮-૮) ચતુઃ ખંડમાં ૧૨-૧૨ કળાની વૃદ્ધિ થાય છે. ત્યારે મેળમા અછાશ ખંડના બધા ખડામાં ૬૮-૬૮ કળાઓ થાય છે. આ સાળ રેખાઓની પ્રત્યેકની સેળ સેળ રેખાઓ મેળવીને ૨૫૬ કળા-રેખાઓ થાય છે. તે શિખર દેરવાના કાર્યમાં લેવી. ૩૫-૩૬-૩૭ पंचसंडा दो खंडद्वयी एकोनत्रिंशकावधि । संडचारे कला ज्ञेया अंकवृद्धिक्रमेण तु ॥ ३८॥ एकद्वित्रिचतुःपंच पट्सप्ताष्टकमोद्गताः । अनेन क्रमयोगेन एकोनशिकावधि ॥ ३९ ॥ पंचरंडे कलाश्चैव संख्याया दशपंच च । एकोनत्रिंशे पंचाधि-त्रिंशदुक्तं चतुःशवम् ॥ ४० ॥ १. गाय-पाठान्तरम् २. चन्द्रकलासमुत्पतिः - पाठान्तरम् -

·-
કર
અw
*
-1
11 -
-
ઉદયપુર (માળવા)ના ઉદરના-કેળામય મામાને પૂછ ભાગ, પીઠ, મડદર અને
અનોખા અમાનુ શિખર
દીપાવ

·**
જનક
E
* *
ઉદયપુર (માળવા)ના ઉધના કળામય પ્રાસાદ શિખર અને સંવરણાયુક્ત મંડપ
นิย

·शिसराधिकार अ. ९ ज्ञानप्रकाश टीपार्णव ૧૧૩ પાંચ ખંડથી શરૂ કરી એકેક ખંડની વૃદ્ધિ કરતાં ૨૫ રેખાના ર૯ ખંડ થાય. તેના પ્રત્યેક ખંડની કમ-વૃદ્ધિની સાથે જ કળા-વૃદ્ધિ થાય છે. એક, બે, ત્રણ, ચાર, પાંચ, છ, સાત, આઠ, એ કમે પ્રત્યેક ખંડે ખડે એકેક કલાની વૃદ્ધિના ક્રમયોગે ઓગણત્રી ખંડ સુધી થાય છે. પાંચ ખંડના પહેલા ખડે એક, બીજા ખંડે બે, ત્રીજા ખંડે ત્રણ, ચોથા ખડે ચાર પાંચમાં ખડે પાંચ કળાઓ થતાં, એમ પાંચ ખડે પંદર કળાઓ થાય. એ પ્રમાણે પચીશમી રેખાના ૨૯ ખડેની સર્વે મળીને કળાએ ૪૩૫ ચાર પાંત્રીશ થાય છે. (એનાં પચીશ નામે કહ્યાં છે.) ૩૮-૩૯૪૦, રેખા દે રવાના સામાન્ય નિયમ– रेसामूलस्य विस्तारात् पद्मकोश समालिखेत् । चतुर्गुणेन सूत्रेण सपादशिसरोदयः ॥ ४१ ।। विभागे सार्द्धचतुप्फ सार्थोदये पंचगुणम् । पाटोनद्वये पादान सप्तसूत्रं रेसाः समाः ।। ४२ ॥ Re મક) ન પ તમાં) - ૧ s તમામ En - {માજ મrn પવનવૃત Pos. રકમનરે भाग સવાલ-૧ અને હા શિખરના ઉપની રેખામંત્રનું સામાન્ય માણ વાયા શિખરને પાયાના વિસ્તારથી ચારગણા ભૂવન વૃત્તથી વગર ખીલેલા કમળપુષ્પના આકાર જેવી દેખા દોરવી; ૧ શિખરોદયના પાયાથી સાડાચાર- ગણા સમી રખા દોરવીદેટા Cદથવાળા શિખરને પાંચગણ મૂવધી રેખા દરવી; અને પોણાબમણા હદયવાળા શિખરને પાચે જેટલું તેથી તેમાંથી પિણા- માતા વન વૃત્તથી રેખા દેરવી, એ રીતે રેખા શિખરની નમાણ માટે સામાન્ય વિપિ કો છે. ૪૧-૪૨ તા. ૧૫ ·૧૧૪ शिखराधिकार अ.९ ज्ञानप्रकाश दीपाव शिखान्त रेखा घंटान्तं विराटवल्लभादिके । स्कन्धान्त नागरी रेखा प्रशस्ता सर्वकामदा ॥४३॥ શિખરની રેખાઓ છેડવાના અનેક પ્રકાર કહ્યા છે. તેમાં પ્રાસાદની જાતિના છંદ પ્રમાણે) મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે. શિખાંત એટલે કળશ સુધી રેખા છુટે તે અને બીજી ઘટાd (આમલસારા સુધી) છુટે તે. (આ પ્રકાર વિરાટ, ભૂમિજ અને વલ્લભી આદિ જાતિને માટે છેત્રીજું કંધાંત એટલે બાંધણે છુટે તેવી રેખા વાળું શિખર સાંધાર નિરધાર નાગરાદિ જાતિને માટે પ્રશસ્ત છે તે સર્વ કામનાને આપનારૂં જાણવું (આપણી નાગરાદિ જાતિના છંદને સ્કંધાત રેખા પ્રશસ્ત છે). ૪૩ જયti. તત્તરે.વનર 8 ૨ ઘટાનેરા. ---વિરપી કિનારેલા. રિખર રેખાસૂવ (લોક a) વાલ જર– रेखामान मयाख्यातं वालंजरमथ शृणु । रेसा विस्तरस्य मान द्वाविंशपदभाजितम् ॥४४॥ कोणस्तु भागचत्वारः प्रतिरथस्त्रिभागकः । उपरथो द्विभागस्तु भद्रा हि द्विभागकम् ॥ ४५ ॥ स्कंधे त्रयोदश भागा त्रिधा कणे यं रथे । - उपरथे चैफभागः शेप भद्रं मकीर्तितम् ॥४६॥ શિખરની રેખાનું માન મેં કહ્યું. હવે વાલંજર (શિખરના નાસીક)ના વિભાગ સાંભળે. શિખર પાસે જેટલું હોય, તેના બાવીશ ભાગ કરવા. તેમાં રેખા ચાર ભાગની, પ્રતિરથ ત્રણ ભાગને, ઉપરથ બે ભાગને; અને અરધું ભદ્ર બે ૨ ૨ ૧ o ૨ ૧૧ ૨૨ ·शिखराधिकार अ.९ ज्ञानप्रकाश दीपाण व ૧૫ ભાગનું જાણવું, હવે શિખરનું ઔધ બાંધણે જેટલું હોય તેના તેર ભાગ કરવા તેમાં ત્રણ ભાગની રેખા; બે ભાગને પરો; એક ભાગને ઉપરથ; અને બાકી અરધા ભાગનું અરધું ભદ્ર, એ રીતે વાલંજરના વિભાગ કહ્યા છે. ૪૪-૪૫-૪૬ संकेया मल सभाग भाग ..में-मयमाग- २२२ संघवारभाग: ३३ MiniRT ३२१२.२२३ मूल-रेवा १० भाग:- <-----पालअ२२२ भाग- ३. lama-ka-४४-४६) २४५२५- स्कंधहीन न कर्त्तव्यं नाधिक किं च कारयेत् । स्कंधहीने कुलोच्छेदो मृत्युरोगभयावहम् ॥ ४७ ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन स्कंधेऽधिक न कारयेत् । मानप्रमाणसंयुक्तः शास्त्रदृष्टया च कारयेत् ॥४८॥ आयुरारोग्यसौभाग्यं लभते नात्र संशयः । 'मूलकन्दे भविष्टे तु स्कंधवेध इति स्मृतः ॥ ४९ ॥ शिल्पिस्वामिनी इन्येते स्कंघवेधे न संशयः । निर्गमो इस्तसंख्यै अंगुलैरुपपादितः ।। ५० ।। ઓછા કંધવાળું શિખર કે અધિક માનના સ્કલવાળું શિખર ન કરવું, સ્કંધ માપથી ઓછું થાય તે કુળનો નાશ થાય છે તેમજ મૃત્યુ તથા રોગને ભય ઉપજે છે. તેથી કરીને સ્કંધ (બાંધણું) અધિક માપનું પણ ન કરવું. સવ ઉપાસેથી શાસ્ત્રમાં કહ્યા પ્રમાણે માનપ્રમાણુ યુદ્ધ કામ કરવાથી આયુષ્ય, આરોગ્ય ., मूलरफंघ-पाठान्तर ·. ૧૧૬ शिसराधिकार अ.९ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव અને સૌભાગ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે. તેમાં જરા પણ શંકા નથી. પાથચાના પ્રમાણુથી ઓછું વધતું કરી સ્કવેધ કરે નહિ (જે ધના મૂળમાં (ધ્વજદંડ) પ્રવિણ થાય તે સ્કંધધ જાણ.) સ્કવેધથી સ્વામી અને શિલ્પીને નાશ થાય છે તેમાં શંકા ન જાણવી. બાંધણે વાલજરના સર્વ નામીકનો નિકાળે, જેટલા ગજેને પ્રાસાદ હેય તેટલા ગજે આંગળને (ત્રણે નાસીક મળીને ગજે આંગળ) નીકાળે રાખો. ૪૭–૪૮-૪૯૫૦ क्षोभयेदंशपादोन पादोनशापि विस्तुतः ।। इति रेखोच्छ्रयंकुर्याद् वालंजर इति स्मृतः ॥५१॥ વલંજરના નાસિકના (મૂળમાં) પાણીતાર પણભાગને ઉડો, પિણેભાગ પહોળા રાખે. એ રીતે વાલંજરના ભાગ જાણવા. ૫૧ શિખરના ભગવાક્ષ- त्रिमूर्तिर्यस्तु भद्रान्ते रथिका सर्वकामदा ॥ शुकनासस्तथा सिंहो भद्रे त्वेकैकसंयुतः ॥ ५२ ॥ શિખરના ત્રણે બાજુના ભદ્રમાં ગવાક્ષ કરવા. તેમાં દેવ મૂર્તિઓ કરવી. આવી કરેલી રથિકા (ભદ્ર) સર્વ કામનાને આપે છે. શિખરના અગ્રભાગે શુક- નાસ કરવો. અને ત્રણે બાજુના ભદ્રના ગવાક્ષ પર એકેક સિંહ બેસારો પર શુકનાસનું સ્વરૂપ अग्रे कोली कपोलस्तु शुकनासस्तु नासिका ॥ सांधारे स्तंभरेखा च कर्त्तव्या मध्यकोष्टके ।। ५३ ॥ प्रासदिस्य पुरो.भागे निर्वाणमूलशृंगकम् । तदने शुकनासं च एकादिसप्तमुद्गमम् ॥ ५४॥ 'तस्योपरि सिंहः स्थाप्यो मंडपकलशसमः ॥ રિમા ના વિશે ? પHપર | પs , પ્રાસાદની આગળ શિખરમાં કેળી એ કપિલરૂપે કપી છે અને તેમાં શુક- નાસ એ નાસિકારૂપ છે. સાંધાર પ્રસાદેમાં મધ્યમાં (સૂપ)ની આગળ કેળીના સ્તંભ પર શિખરની રેખા આવે છે. પ્રાસાદના શિખરના આગલા ભાગમાં નીકળતા ઉરૂશૃંગની આગળ શુકનાર ઉપરાઉપર એકથી સાત દેઢીયા ચડાવીને કરે. અને તેના પર સિંહ સ્થાપન કરો. તે મંડપના (કળશ) લગભગ સમ- સૂત્રે રાખ. શિખરમાં શુકનાસ આગળ બે સ્તબે કરવા. તે “પાદમંડપ નામથી જાણવા. ૫૩-૫૪-૧પ ·જ S : - અ, પાટણ પચાસ જૈન મદિર- શિખરની જઘા ઉપરાઉપર કળામય ગવાશે સ્થપલિઝ એ સમપુરા દીપાવ અ ૮ ચિતોડના મડન સવારે બાપે કળામય કાસ્થિ ભ દીપાવ

·ભારતીય સ્થાપત્ય શૈલીના નમુનારૂપ ભવનનિર્માણ-આંબેવ
ભવન પાલીતાણું
શિલ્પશાસ્ત્રી બલવંતરાય પ્રભાશંકર સોમપુરા

·ભાગે એ શુનાસ કરવામાં આવે તે સંકોર. શીરાઈવરે મારા ज्ञानप्रकाश दीपाव કરવાની પ્રથા વિશેષ કરીને હતી. અને તે સંવાની ટેય પર ધંટા થાય. ઘંટ પર કળશ=ઈ આવે. પા કાનમાં ઝંપરાને બદલે ઘુમરા થવા માંડયા. તેના ve a મુકી આમલસારા મૂકવાની પ્રથા ચરે છે, તેથી ઘરનું કામ વિસ્મૃત સમk અનાસશિખરના બધાથી ઇજા યુરીની ઉંaઈના ૨૧ ર ક ર તે દશ ભામનાને, કપિદ્ધ અવિવાર સામે વિંટ, બાર ભાવનાને કિર સાયમાં મુકનારને રથાન રાખવું. આ ગ્રંથમાં નવ ભાગના પુર * 119 शिसराधिकार अ. ९ શુકનાના ઉદયવિભાગ छायोध्ये स्कंधपर्यन्त-मेकविंशतिभाजितम् । अंदिग्द्रसूर्यांश-त्रयोदशांशमुत्सृजेत् ॥ ५६ ॥ शुकनासस्य संस्थान छायोर्चे पंचधोन्नतम् । तेन मानेन पादांत मंडपोये समुत्सृजेत् ॥ मंडपोवे शुकघंटा समा न्यूना न चाधिका ॥ ५७ ॥ પ્રાસાદના છાથી શિખરના સ્કંધ=બાંધણ સુધીના ઉદયના એકવીશ ભાગ કરવા. તેમાંથી છજા પરથી નવ, દશ, અગિયાર, બાર અને તેર ભાગ સુધીમાં શુકનાસનું સ્થાન જાણવું. એ રીતે છજા પરથી શુકનારના ઉદયના પંચવિધ માન કહ્યાં છે. તે ગુનાસના ઉદયમાનના વિભાગના અંત સુધી મંડપની ઉપરના (શામરણાદિ થરની મૂળ ઘંટાના) ઉદયની રચના કરવી. એટલે મંડપના ઉપર ઘટા (હાલ આમલસારા) શુકનસની બરાબર રાખો. અગર ઘેટા નીચે રહે પરંતુ શુકનાસથી ઘંટા ઉંચી ન રાખવી. પ૬-૧૭ કોકિલા પ્રાસાદપુત્રનું લક્ષણ- अथातः संप्रवक्ष्यामि कोकिला लक्षणं परम् । स्थान प्रमाणमे तेषां शुभ वा यदि वाऽशुभम् ॥ ५८ ।। कर्णगर्भान्तरे ज्ञात्वा कर्तव्या यत्र तत्र च । कोणविस्तरविस्तीर्णा कोकिला शुभलक्षणा ॥ ५९ ।। अनेनैव प्रकारेण कर्तव्या शिल्पिमिः सदा । उभयोः पायो रेव एकैका च प्रशस्यते ॥६॥ कोली प्रासाद राजस्य वामदक्षिणतः स्थिता । कोणार्दै कोकिला यत्र श्रीनागोद्रेननं कलिः ॥ ६१॥ १. अपराजित सूत्र. १८५ मा शुरुनाससमा घंटा, न न्यूना न ततोऽधिका અથત શકનાસનો માળો અને મંડપનો આમવારે ઘટાબરાબર એક સૂત્રમાં રાખવા. ટા નીચી કે ઉંચી પણ ન રાખવી. વા દીવના મંડપધિકારના દસમા અધ્યાય पायी तदून प्रकर्तव्य अपात्य व दपयेत् ।। अर्थात् सुनाया भ3५-2 ઘટા નીચી રાખવી. પરંતુ નીચી હોય તો દેવ નથી તેમ કહ્યું છે. Parv मा गुनाससमा घंटा लामा म यु नया लु કારણ ૧મી મારી સુધીના પ્રાધામ ધુમટ ઉપર રમવાર દિન સંધ ·૧૧૮ शिखराधिकार अ. ९ ज्ञानप्रकाश दीपाव तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कोणाः न व्यतिक्रमेत् । यमदंष्ट्रा तु विज्ञेया भित्तिदैव शुभप्रदा ॥ सर्वलक्षणसंयुक्ता कोकिला मुफलपदा ॥ ६२॥ હવે હું કેકિલાનાં લક્ષણ કહું છું. તેને સ્થાન, પ્રમાણ અને શુભ અને અશુભ કહું છું. રેખાને ગર્ભ બરાબર જાળવીને આઘું પાછું કરવું. કર્ણની (રેખાની) પહેલાઈ બરાબર કોકિલાને વિસ્તાર રાખવે, તે શુભ જાણવું. આ કહેલા વિધિ પ્રમાણે કોકિલા શિલ્પિઓએ કરવી જોઈએ. કેલી=એ પ્રાસાદ રજની ડાબી જમણી તરફ બેઉ પડખે એકેક કોકિલા કરવી. (કોકિલા પ્રાસાદ પુત્ર). હવે તેને દેષ કહે છે. કેણુ (રેખા)થી કેમિકલા અર્ધ કરે તે લદ્દમીને નાશ, ઉદ્વેગ અને કલહ ઉત્પન્ન થાય છે. માટે પ્રયત્ન કરીને રેખાથી અરધા પ્રમાણની કેકિલા ન કરવી, કરે છે તે યમદા રૂપ જાણવી. પણ તે ભીંત (દીવાલ) જેટલી કરવાથી શુભ ફળને આપનારી જાણવી. ૫૮-૫૯-૬૦-૬૧-૬૨ આમલસારાનું પ્રમાણ અને વિભાગ- स्कंधः पडभागको ज्ञेयः सप्तांशामलसारकः । क्षेत्रमष्टाविंशभाग-रुच्छूये च तदर्धतः ॥ ६३ ।। ग्रीवा भागत्रय कार्या अंडकः पंचभागकः । त्रिभागा चन्द्रिका चैव तथैवामलसारिका ॥ ६४ ॥ निर्गमे पट् सार्धभागो भवेदामलसारिका । चन्द्रिका द्वि सार्धभागा अण्डकः पंच एव च ॥६५॥ इति आमलसारा ૧. મૂળ શિખરના ઉપાંગેનું ભક આમલસારાના મમ્રગ છભરૂપે પ્રાચીન મંદિરમાં હોય છે અને આખું શિખર વિશેષ કરીને કુડચલની નકશીથી અલંકૃત કરેલું હોય છે. પરંતુ આમલસારામાં અમે ગિનીઓનાં ચાર મુખ. અને કાણે પર વિદિશામાં તાપસનાં રૂપે હમણાં જોવામાં આવે છે. આ પ્રથા પાછળથી પ્રવિષ્ટ થઈ હોય તેમ લાગે છે. પ્રાચીન કામમાં તે નથી. આ ગ્રંથમાં કોણે કે ભદ્ર રૂપ કરવાનું કહ્યું નથી. જueકિત રૂવંતાનમાં જોવામાં નથી આવતું પરંતુ કાળામાં કાણે રૂપ કરવાનું કહ્યું છે. शिवे चेश्वररूपं तु ध्यानमग्न विचक्षणः। શિલા રાત કિને પુલિનેશ્વર છે અર્થ-શિખરના આમલસારાના કણ પર શિવના પ્રાસાદને ઈશ્વરનું ધ્યાનમગ્ન રૂપ, વિચક્ષણ શિપિએ કરવું. અને જેના પ્રાસાદમાં જીનેશ્વરની (બેડી) મુક્તિ કરવી. શિખરના કંધ –બીજી એક અર્વાચીન કથા-શખરના કંધે બાંધણું-ચપટથરમાં પદાની જેમ બહાર કાઢવાની છે, જે કે ઘણા જુના કામમાં મૂળ શિખરને તેવું બાંધણું બહાર દાબડીના જે પો કાઢેલો જોવામાં આવતું નથી. આ કોઈ શાક્ત પાઠ કયાંય જોવામાં નથી. સમ પ્રાસાદમાં તે શિખરના રધે ભણે નરથર જેવા રૂપને પો સોમનાથના બારમી સદીના મંદિરમાં હોય તેમ અવરો પરથી જણાય છે. પરંતુ બાંધણુ તારવવાનું ક્યાંય જણાયું નથી,

·निगराभिधार भ..
मानप्रकार दीर
M
दिरस्पर २८ भाग
आनळसारा
भाग
Utm
सारा
शिन्तर संभाग
शिवरातिारमा-अमला

·૧૨૦
Ele
અમારા ઉત્તરમાં
दो अनिश्यकाकोया समान
शिवरका संहाका आमनासामना
શિખરના આમલસારા પ્રમાણ- ચાર ભાગ ઉદય
शिखराधिकार अ.९
ts
રાધનાં સામસામા બે પ્રતિથિ પ્રમાણે આમવસારા વિસ્તાર રાખ.
આ પ્રમાણ અને કલ્પના છ ભાગ અને એમનસારે ૭ એ બરાબર
એક પ્રમાણ મળી રહે છે.
શviા રીવાવ

·3.
:
નવમી સદીનું એક વિશાંડિક શિખર-પીઠ અને છજા વગરનો મડવર. અને મંડપ
ઉપરનું ત્રિપટ આ પ્રામાની વિશિષ્ટતા છજા રહીત અને વિષય છે દીપાણી

·કર
૧
I
પ્રસિદ્ધ ત્રિનેત્રેશ્વર (તરણેતજી શિવય- થાન-રાષ્ટ્ર) સ્થપતિ-કે. મુરબ્બી
એડજાઇ ભવાનભાઇ, પાવીતાણ. આ પ્રાસાદની વિશિષ્ટતાજ રહિત મડેવર
(પીઠને અને પ્રકાર) મડેવર પર ત્રિપટ
અ ૧૧

·ફિત્તાધિકાર જા. ૨ शानप्रकाश दीपाव ૧૨૧ આમલસાર વિભાગને પ્રકારાન્તર (બીજે મત) કહે છે –સ્ક ધ બાંધણાના (સામસામ ઇતિરથની મધ્યમાં આવે તે રીતે ગેળ આમલસારો કરવે. તેની પહેલાઈથી ઉંચાઈ અર્ધ કરી તેમાં ચાર ભાગ કરવા. ગળું પણ ભાગનું, અંડક સવા ભાગને, ચંદ્રિકા, ચંદ્રસ એક ભાગને, અને એક ભાગ આમલસારા (ગે) એમ મળી કુલ ચાર ભાગ ઉદયના જાણવા. (આ પ્રમાણે, ઉપરના પ્રમાણની પહોળાઈ બરાબર મળી રહે છે.) ૬૬-૬૭ દવજા દંડનું સ્થાન– पूर्वमुखे च पासादे ध्वजा नैत्रत्यकोणके । મિપુણે વા વાયુને ન ભંરાચઃ || ૬૮ चारुणमुखे मासादे ध्वजा चेशानकोणके । उत्तराभिमुखे चैव अग्निकोणे च स्थापयेत् ॥ ६९॥ પૂર્વ મુખના પ્રાસાદને નિત્ય કેણમાં ધજા સ્થાપવી. દક્ષિણાભિમુખ પ્રાસાદને વાયવ્ય કોણમાં પશ્ચિમાભિમુખ પ્રાસાદને ઈશાન કોણમાં અને ઉત્તરાભિમુખ પ્રાસાદને અગ્નિ કોણમાં ધ્વજાદંડ પ. (પ્રાસાદના શિખરના ઉપલા ભાગમાં પાછળના જમણ પરામાં દવજા રાયવાનું કહે છે.) ભાશના વધાર-તંભ સ્થાન પ્રમાણુ- પણમાને દિ રેયાપા-તવંશ પર્વત | ध्वजाधारस्तु कर्तव्यः मतिरथे च दक्षिणे ॥ ७० ॥ (શિખરના ધ્વજાદંડ તથા વિજાપાર– જુઓ ૫૪ ૧૨૨) પ્રાસાદના શિખરની મૂળરેખાને (ઉદયને) છ ભાગ લઈ તેમાંથી ચોથે ભાગ તજીનેઓછો કરીને તેટલા માપને (કંધ બાંધણ નીચે) વિજાધાર લામસા જેવું) શિખરની જમણી તરફના પઢરામાં ધ્વજાદંડને ઉભો રાખવા સારૂ) કર. (ધ્વજાધારસ્તંભ. વિજાધારને સ્થાને વજાપરૂપની કૃતિ કરવાની પ્રથા પાછળના કાળમાં દાખલ થઈ પરંતુ જુના કામોમાં તે નથી.) ૭૦

·૧૨
शिखराधिकार अ.९
ज्ञानप्रकाश दीपार्णव
दंडवाइका
COWB)
भाटलीगान
देडलंबा
।
-
मताका
यड
HAMARA
रासायां
भाग
शिना
મૂળ શિખરના કદ પ્રમાણે વપરનું પાન
शिमरना नयार, स्तnिatant's
અને પતા,

·शिखराधिकार अ. ९ ज्ञानप्रकाश दीपाव प्रासादस्य पृष्ठभागे दक्षिणदिशि चानुगे । स्तंभवेधस्तु कर्त्तव्यो भित्याश्च पष्ठकांशकः ॥७१ ॥ Jघटोदयप्रमाणेन स्तंभिकोदयः कारयेत् । धामहस्तकविस्तार-स्तस्योचे कलशो भवेत् ।। ७२ ।। चंशाधारा वजबंधा वंशानां वेष्टनादिकम् । वंशवंधाश्च कर्तव्या हस्ते हस्ते तथा पुनः ॥७३॥ પ્રાસાદના શિખરના પાછલા ભાગમાં જમણા પઢશમાં ખંભવેધ (ધ્વજદંડને ઉભો રાખવાના ટેકારૂપ નીચે કલાબે) કરે. તે પ્રાસાદની ભીંતની જાડાઈના છઠ્ઠા ભાગ જેટલો કરે, અને દવજાદંડને મજબૂત આધારરૂપ તથા દવજાદંડ સાથે ઉભી કરવાની કાષ્ટની ખંભિકા કરવી. તેની ઉંચાઈ આમલસારાની બરાબર ખંભિકા કરવી. તેની જાડાઈનું પ્રમાણ, ગર્ભગૃહ જેટલા ગજના હેય, તેટલા આંગળનું (સામાન્ય રીતે) રાખવું. અને તે ખંભિકા પર મેઘર=કળશ કરો. વજાદંડ અને ખંભિકા સાથે વેદનાદિ વજબંધ બાંધી દંડને મજબૂત સ્થિર કરે. તે બધે એકેક હાથે મજબૂત ત્રાંબાના પાટાઓ વજાબંધથી બાંધવા. ૭૧-૭૨-૭૩ કળશમહિમા- क्षीरार्णवे समुत्पन्नः प्रासादस्याग्रजातकः । मासादो देवनृपाणा-मन्येपां हर्म्यमुच्यते ।। ७४ ।। * વજાદંડને સ્થિર રાખવાને આધારરૂપ મજબુતી સારૂ બાજુમાં કાણની તંબિકા ઉભી કરવાની પ્રાચીન પ્રથા છે. તે શિખરના બાંધણથી નીચે અને આમલસારાની ઉંચાઇ જેટલી તે તંભકાની ઉંચાઈ રાખવાની કહી છે. (કઈક તેથી વધુ પણ કહે છે. તે સ્તજિ અને તે ઉશે સત્તા ની કક્ષાએ રજક રુજે પાટીના ઘાટની નીચે લામસુલુંબિકા કરવી. તેમાં છેડે ખાડે અરધોક આંગળને જરા સાલ જેટલો કરો. તેમાં વજાદંડ અને ખંભિકા સ્થિર રહી શકે. આ રીતથી વાવડને સાલ જેવું કઈ રાખવું પડતું નથી. વર્તમાન પ્રથા આમલસારામાં કલા કરી દંડ ઉભે કરવામાં આવે છે. તેથી તેને સાલ રાખવું પડે છે. આથી શાસ્ત્રોકત પાઠ કસ્તાં દ સાવ એટલે વધુ રાખવા પડે છે. અને તે કેળવણી પણે ઉંચે દેખાય છે. જ્યારે શાક્ત પાઠ પ્રમાણેના ધ્વજાદંડ કળાથી પ્રમાણસર ઉંચા રહે છે. રાજસ્થાનના શિલ્પીઓ જુની પ્રથાને અનુસરે છે. ખંભવેધ ભિક્ષાની પ્રથા પ્રાચીન છે. ત્રણ વર્ષથી વર્તમાન પ્રથા ગુજરાતમાં શરૂ થ૪ જાય છે. ૨, ઇમ-પાઠાન્તર- સ્ટોરમમાગે-ત્તર- 2,

·૧૨૨
शिखराधिकार अ.९
ज्ञानप्रकाश दीपार्णव
दडलवाइमा
OFOR
भारली मान
दैलेवार
मताका
ध्वज
रेरामा २२
बना
शिEAmt
મુળ શિખરના હદય પ્રમાણે નાનું રયાન
धार
શિખરના વજાધાર, બિકા, વજદંડ
અને પતાકા,

·ફિવિવાર . ૨ ઢીલ ૧૩ 'मासादस्य पृष्ठभागे दक्षिणदिशि चानुगे । स्तंभवेधस्तु कर्चव्यो भित्याश्च २पष्ठरांशकः ॥७१ ॥ घटोदयप्रमाणेन स्तंभिकोदयः कारयेत् । धामहस्तफविस्तार-स्तस्योवें कलशो भवेत् ॥ ७२ ॥ वंशाधारा वज्रबंधा वंशानां वेष्टनादिकम् । वंशबंधाश्च कर्तव्या हस्ते हस्ते तथा पुनः ॥७३॥ પ્રાસાદના શિખરના પાછલા ભાગમાં જમણ પતરામાં ખંભવેધ (ધ્વજદંડને ઉભે રાખવાના ટેકારૂપ નીચે કલા) કરે. તે પ્રાસાદની ભીંતની જાડાઈના છઠ્ઠા ભાગ જેટલું કરો, અને ધ્વજાદંડને મજબૂત આધારરૂપ તથા દેવજાદંડ સાથે ઉભી કરવાની કાષ્ટની ખંભિકા કરવી. તેની ઉંચાઈ આમલસારાની બરાબર આંશિકા કરવી. તેની જાડાઈનું પ્રમાણ, ગર્ભગૃહ જેટલા ગજને હેય, તેટલા આંગળનું (સામાન્ય રીતે રાખવું. અને તે નંભિક પર મોઘ=કળશ કરે, વજાદંડ અને ખંભિકા સાથે વેદનાદિ વજબંધ બાંધી દંડને મજબૂત સ્થિર કરે. તે બંધે એકેક હાથે મજબૂત ત્રાંબાના પાટાઓ વાજબધાથી બાંધવા. ૭૧-૭૨-૭૩ કળશમહિમા- क्षीरार्णवे समुत्पन्नः भासादस्याग्रजातकः । प्रासादो देवनृपाणा-मन्येषां हर्म्यमुच्यते ॥ ७४ ।। , વજાદંડને સ્થિર રાખવાને આધારરૂપ મજબુતી સારૂ બાજુમાં કાણની વંબિકા ઉભી કરવાની પ્રાચીન પ્રથા છે. તે શિખરના બાંધણથી નીચે અને આમલસારની ઉંચાઇ જેટલી તે શિકાની ઉંચાઈ રાખવાની કહી છેક્રિાઈક તેથી વધુ પણ કહે છે. તે સ્ત ભિકા અને વજદાને ઉભો રાખવાને નીચે કલાકો તલવેર કરો. તેમાં પાટલીના ઘાટની નીચે જામસુ લુબિકા કરવી. તેમાં થોડે ખાડે અરધોક આંગળને જરા સાલ જેટલો કરો. તેમાં વાદક અને તબિકા સ્થિર રહી શકે. આ રીતથી વાદને સાલ જેવું કાંઇ રાખવું પડતું નથી. વત'માન પ્રથા આમલસારામાં કત કરી ઉભો કરવામાં આવે છે. તેથી તેને સાવ રાખવું પડે છે. આથી શાસ્ત્રોક્ત પાઠ કરતાં દંડ સાત જેટલો વધુ રાખવો પડે છે. અને તે કળશથી વશે ઉચે દેખાય છે. જયારે શાતા પાઠ પ્રમાણેના બવા કળશથી પ્રમાણસર ઉંચા રહે છે. રાજસ્થાનના શિપીએ જુની પ્રથાને અનુસરે છે. રતભવેધ સ્તલિકાની પ્રથા પ્રાચીન છે. ત્રણસોક વર્ષથી વર્તમાન પ્રથા ગુજરાતમાં શરૂ થઈ જાય છે. ૨, મા-પાઠાન્તર. ૩. સ્ટોવ માન-પાઠાન્તર- ·शिक्षाधिकार स. ९ ज्ञानप्रकाश दीपाय मुरागारेषु सर्वेषु विश्वकर्मवचो यथा । शैलजे शैलजः कार्यों दारुजे दारुजस्तथा ॥ ७५ ॥ धातुजे धातुजश्चैव ऐष्टिके चैष्टिकः शुभः । चित्रे चित्रं विधातव्यो हेमजः सर्वकामदः ॥ श्रेष्ठः सर्वत्र श्रेष्ठानां मुवर्णकलशध्वजः ॥ ७६ ॥ ક્ષીરસમુદ્રમાં ઉત્પન્ન થયેલે, અને સર્વ શ્રેષ્ઠ ભાગમાં રહેનારે એવો કળશ છે. દેવમંદિર અને રાજમહેલ એ પ્રાસાદ કહેવાય. બીજા હમ્પ એટલે ઘર કહેવાય. ત્રણ દિશાના મુખવાળા એવા રાજપ્રાસાદ અને દેવપ્રાસાદ પર કળશ ચઢાવવા એવું વિશ્વકર્માએ કહ્યું છે. પાષાણુના પ્રાસાદને પાષાણને કાકને કાઈને, ધાતુને ધાતુને, ઈટનાને ઈટન, ચિત્રનાને ચિત્રને કળશ ચઢાવ. તેમાં શ્રેષ્ઠ સુવર્ણ કળશ અને ધ્વજદંડ છે. તે સર્વે કામનાને આપનાર છે. ૭૪-૭૫-૭૬ નાગરાદિ કળશમાન- प्रासादस्याष्टमांशेन पृथुत्वं कलशाण्डकम् । पोडशांशयुत श्रेष्ठ द्वात्रिंशां शैस्तु मध्यमम् ॥ ७७ ॥ પ્રાસાદ રેખાય છે તેના આઠમા ભાગે કળશ=ઈડને વિસ્તાર રાખવે. આ વિસ્તાર માનમાં તેને સળગે ભાગ વધારીયે તે શ્રેમાન, અને બત્રીશમાં ભાગ વધારીયે તે મધ્યમાન કળશની પહેળાઈનું જાણવું. ૭૭ वैराटे द्राविडे चैव भूमिजे विमानौगये । बल्लभीनां समस्तानां प्रासादे पष्ठकाशके ॥७८॥ धर्मार्थकाममोक्षाणा-मीप्सितं लभते ध्रुवम् । स्थापयेद् युक्तालङ्कारैः कलदा कामरूपकम् ॥ ७९ ।। વિરાટ જાતિ, દ્રાવિડજાતિ, ભૂમિજજાતિ, વિમાનભવ જાતિ અને વલ્લભાદિ જાતિ એ સમસ્ત જાતિના કળશ તેના પ્રાસાદના છઠ્ઠા ભાગે વિસ્તારમાં કરવા. તે ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ અને ઈચ્છિત ફળને આપનાર છે. તે કળશ વિધિ વિધાનથી અનેક અલંકાર સાથે સ્થાપવાથી કામરૂપદાતા છે. ૭૮-૭૯- કળશનાં અન્ય બે પ્રમાણે रेसायाः पंचमांशेन कलशं कारयेद् युधः । घण्टाविस्तारपादेन तत्पादेन युतं पुनः ॥ ८ ॥ इत्यं फलदा विस्तार उच्छ्यस्तस्य सादतः ।

·રિns અ. ૧ નારા રીજા કળાનાં બીજાં બે પ્રમા કરે છે. શિખરની રેખાના પાયાની પોળાઈના પાંચમા ભાગે કળશને વિસ્તાર બુદ્ધિમાન શિપીએ કર. ત્રીનું પ્રમાબૂ–ઘટા. આમ વસાગના વિસ્તારના ઘા માં તેને મે ભાગ ઉમેરતાં જેટ વિસ્તાર થાય, તે કામ વિસ્તારમાં રાખવે. એટલે આમલબારાની પોળાઈબી રાવા કરી, ચતુર્થી કાની પહેલા રાખવી. એ રીતે કળશને વિસ્તારનાં પ્રમાણ જાની તેનાથી દેશો કળશ કરવો. ૮૦ કળશવિભાગ- જિન માં પંજા ૮૨ पदग्रही विभागा तु पंचमागमयांदरम् । ग्रीया भागेन चकेन भाग पसरविका ।। ८२ ॥ पणिया भागमेकं नु भनीन:पहिका । वीजपूर पंचमाग-मुदयं दमपंच च ॥८३ ॥ જેરા HiR FITENTU 13 etc .મેnd | 15 (i) ૧ ·૧૨૮ शिखराधिकार अ.१ ज्ञानप्रकाश दीव विभक्त चैव प्रासादे शिखरविस्तृतेः समम् । ध्वजवंशस्य दीर्घत्वं मया प्रोक्तं मतान्तरे ॥ ९३ ॥ દવજદંડની લંબાઈનાં વિવિધ પ્રમાણે (1) પ્રાસાદને વિરતાર જાંગીયે હોય તેટલે. (૨) ચોકીના પદના બે થાંભલાના વિસ્તારના ગાળા જેટલે. (૩) ગભારાના વિસ્તાર જેટલે. (૪) રેખા હોય તેટલે. (૫) પ્રાસાદના શિખરના પાયચા જેટલે વિસ્તાર હોય તેટલે, એમ ધ્વજાદંડ લાંબે કરો. એ પાંચ પ્રકારનાં જુદાં જુદાં મતાંતરે મેં કહ્યાં છે. (તે પાચ પ્રકારનાં જુદાં જુદાં નામ કહે છે.) ૯૨-૯૩ ઠવજ દંડનાં નામ- विजयः शक्तिरूपश्च सुप्रभश्व जयावहः । पंचमो विश्वरूपस्तु प्रमाण तस्य कल्पयेत् ॥ ९४ ॥ ઉપર કહેલા ધ્વજદંડની લંબાઈનાં પાંચ પ્રકારનાં નામ કહે છે. (૧) વિજય, (૨) શક્તિરૂપ, (૩) સુપ્રભ, (૪) જયાવહ અને (૫) વિશ્વરૂપ, એ પંચવિધ ધ્વજદંડનાં નામે જાણવાં. ૯૪ ૧ વજદંડનાં અન્ય પ્રમાણે – दंडः काय-स्तृतीयांशे शिलान्तः कलशान्तकम् । giાદોડ કg: હોન: ધન્ય: I નીચે ખરાથી ઈંડા કળશ સુધીની ઉંચાઈના ત્રીજો ભાગ જેટલું લાબો ડ છ- માનને, તેનાથી આઠમે ભાગ હીન કરે તે મધમાનને, અને ચે ભાગ હીન કરે તો કનિક માનને જાણું. ક્ષીરાણુંવમાં વજદંડ પ્રમાણ- 'पिंड च कथितं वत्स उदयं घनः शृणु । प्रासादकोणमर्यादा सप्तहस्तान्तक मतम् ॥ गर्भमाने च कर्तव्य यावत्पंचाशद्धस्तकम् ॥ રજદનું માન હવે હું કયાંથી લેવું તે કહું છું, તે સાંભળ. એકવી સાત હાથના પ્રસાદને કાણરેખાના માને, પચીશ હાથ સુધીના ગર્ભગૃહના માને, અને પચાસ હાથ સુધીનાને પાયાના વિસ્તારના માને, ધ્વજાદંડની લંબાઈ કરવી. ૨. વજદંડનાં વિવિધ મને- प्रासादपृथुमानेन दंडो ज्येष्ठः प्रकीर्तितः । मध्या हीनो दशांशेन पंचमांशेन कन्यसः ॥ પ્રાસાદ રેખા હોય તેટલો વજદંડ લઈ તે મેષ માન, તેનાથી કશમો ભા હીન કરે તે મધ્યમાન, અને પાંચમે ભાગ હીન કરે તે કનિષ માન જા. मूलरेखाप्रमाणेन कनिष्ठ दंडसंभवम् । मध्यम द्वादशांशेन पडशेन तथोत्तमम् ॥ શિખરના પાયા જેટલું વજદંડ કનિષ માનને જાણવો. તેમાં બારમે ભાગ વધારવાથી મધ્યમાન, અને છણો ભાર વધારવાથી પેઝ માન જાણવું.

·૫
જન -
.
ખજુરાહે કરાઈ મહાદેવના ભવ્ય પ્રાસા
રાપા

·* *
મુંબઈ-માટુંગા જૈન મંદિર
શિલ્પકાર બળવંતરાય પ્રભાશંકર સેમપણ દીપાવ

·शियराधिकार अ. ९ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव ૧૨૮ • દંડની જાડાઈનું પ્રમાણું- एकदस्ते तु प्रासादे दंडः पादोनमंगुलम् । अर्यादाला भवेद् वृद्धिावत् पंचाराद्धस्तकम् ॥ ९५ ॥ पृथुतं च कर्तव्यं मुह पर्वकान्वितम् । ઃિ વર્ષ લાગઃ પીવા" | ૬ એક હાથના પ્રાસાદને ધ્વજદંડ, પિલો આગળ જાડે રાખો. બેથી પચાસ હાથના પ્રાસાદને પ્રત્યેક ગજે અર્ધા અર્ધા માંગળની વૃદ્ધિ કરવી. તેની આ જાડાઈ દવજદંડની પર્વસહિતની ગેળાઈની જાણુથી. વજદંડને વિશે એદી ગાળા અને બેડી ગ્રંથિ (કાકા) હેય તે સુખને આપનારે જાવે, (શિવશક્તિને તેથી ઉલટું કર્યું છે). ૫-૧૬ વજનું કાઈ- वंशमयोऽपि कर्तव्यो रटदारमयोऽपि प । शिंशपः रादिरच अर्जुनो मधुरुस्तथा ॥ વજદંડ વાંસને અથવા મજબૂત લાકડાને સીસમ, ખેર, અર્જુન કે મટુકાના કાને કરો. मुरत्तः सारदारुम ग्रंथिकोटरवनितः ॥ १७ ॥ સુંદર, ગેળ, સારૂં, પાકું અને કડક લાકડું ગઠા, ડેવરકા વગરનું કારણ વિજદંડમાં હવું. ૯૭ વજદંડની પાટલીનું માન અને આકૃતિ – જ ન ન મરી પંવિના 1 જ મુિi -પંદ-વડા ૧૮ છે ૧. time – m અજર દi ! मम पि मोल गुम समपने दयम् ॥

·૧૩૦ ફિવિશાદ ૪. ૨ શાનદાશ રાવ अर्धचन्द्राकृतिश्चैव पाश्व कार्यों गगारकः । તને કશુ? : હંમરન લીતિઃ ૨૬ ! વિજાદંડ ઉપરની પાટલી, દંડની લંબાઈના છઠ્ઠા ભાગની કરવી. પાટલીની લંબાઈના અર્ધભાગની પહેલી કરવી. અને પહેળાઈના ત્રીજા ભાગે પાટલી જાડી કરવી. તેને ઘુઘરીઓ અને ઘંટડીથી સુશોભિત કરવી. દવજાદંડની પાટલીમાં અર્ધચંદ્રની આકૃતિ કરવી. બાજુમાં બે નગારાની આકૃતિ કરવી. પાટલી ઉપર કળશ કરે. તે કળશ પાટલીની લંબાઈના પાંચમા ભાગને ઉંચો કર. (વિજાદંડને બ્લોક આગળ આપેલ છે). ૯૮૯૯ પ્રકારાતર- दंडपृथुसप्तगुणाऽऽ-पंच पइगुणाऽऽद्वादशम् । का पंचगुणा मोक्ता मर्कटीमानमुच्यते ॥ १० ॥ દધ્વજદંડની પાટલીનું બીજું માન કહે છે–દંડની જાડાઈથી સાતગણ પાટલી લાંબી, પાંચ હાથ સુધીના પ્રાસાદને કરવી. છથી બાર હાથ સુધીના પ્રાસાદને દવજદંડની જાડાઈથી છ ગણી પાટલી લાંબી કરવી. અને તે ઉપરના વિશેષ ૧૩ થી ૫૦ ગજના પ્રાસાદેને દંડની જાડાઈથી પાંચગણી પાટલી લાંબી કરવી. ૧૦૦ વિજાપતાકા પ્રમાણ- ध्वजादंडममाणेन पताकां च प्रलंबयेत् । पुत्वे चाटमांशेन त्रिभिर्वा पंचमिः शिखैः ॥१०१ ।। पताका दिव्यवस्ना चा-चन्द्रा च सकिंकिणी । देवचिह्नाकृतायुध-चाहनादीनालेखयेत् ।। १०२ ।। વિજાદંડની લંબાઈ જેટલી પતાકા દવા લાંબી રાખવી. તેની પહોળાઈ આઠમા ભાગે રાખવી. તે ત્રણ કે પાંચ શિખવાળી કરવી દિવ્યવસ્ત્રની પતાકા કરાવવી. તેમાં અર્ધચંદ્રની આકૃતિ કરવી. કાંગરી અને ઘુઘરીઓ ફરતી લટકાવવી. પતાકામાં દેવનું કાંઈ ચિત્ર આયુધ કે વાહન આલેખવું. ૧૦૧-૧૦૨ चतमुखे मेदिके प्रासादे दंडपंचकम् । शिखरस्योरुशंगेऽपि चतुर्दैडांश्च स्थापयेत् ॥ १०३ ॥ મેરૂ પ્રાસાદને, ચતુર્મુખ પ્રાસાદને (કે સાંધાર પ્રાસાદને) વજદંડ પાંચ ચડાવવા. એક મૂળ શિખરને અને બીજી ચાર ધ્વજદ શિખરના ઉપલા ઉરૂ- શૃંગમાં સ્થાપન કરવા (એમ પાંચ). ૧૦૩ છે ·शिखराधिकार अ. ९ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव ૧૩૧ निप्पन्नं शिखरं दृष्ट्वा ध्वजहीन न कारयेत् । अमुरा वासमिच्छन्ति ध्वनहीने सुरालये ॥ १०४ ॥ તૈયાર થયેલા શિખરને વિજા વગર રાખવું નહિ. કારણ કે ધ્વજારહિત શિખરને જોઈને ભૂતાદિ રાક્ષસો તેમાં વાસ કરવા ઈચ્છે છે. તેથી દેવાલય ધ્વજા- રહિત રાખવું નહિ. ૧૦૪ इदृशं कुरुते यश्च लभते चाक्षयं पदम् । दिव्यदेहो भवेत्तस्य मुरैः सहस्रः क्रीडति ॥१०५॥ इतिश्री विश्वकर्मणा कृते वास्तुविद्यायां शानप्रकाशदीपार्णवे शिसरनिर्माणाधिकारे नवमोऽध्यायः ॥९॥ ઉપર પ્રમાણે ધ્વજાયુક્ત પ્રાસાદ કરાવનારને અક્ષય સુખની પ્રાપ્તિ થાય તેમજ દિવ્યદેહ ધારણ કરી હજાર વર્ષે દેવોની સાથે કીડા કરે છે. ૧૦૫ ઈતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત વાસ્તુવિદ્યાના જ્ઞાનપ્રકાશદીપાવત શિખર નિર્માણ શિલ૫ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સેમપુરાએ રચેલ, શિe૫પ્રભા નામની ભલાટીકાને નવા અથાથ સમાપ્ત.

·॥ अथ वास्तुविद्यायां दीपार्णवे दशमोऽध्यायः ॥ मंडपाधिकार 17 ૨ श्रीविश्वकर्मा उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि मंडपानां तु लक्षणम् । प्रासादस्य प्रमाणेन मंडपं कारयेद् युधः ॥१॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે હવે હું મંડપનાં લક્ષણ કહું છું. બુદ્ધિમાન શિપિએ પ્રાસાદના પ્રમાણથી મંડપ બનાવવા. ૧ મંડપ પ્રમાણ सम सपाद सार्द्ध च पादोनद्वयमेव च । द्विगुणं चाथ कर्त्तव्यं अत ऊर्ध्व न कारयेत् ॥२॥ મંડપ (૧) પ્રાસાદના માન જેવડે, (૨) પ્રાસાદથી સવા, (૩) દે, (૪) પિોણાબેગણે અને (૫) બમ--એ રીતે પાચ પ્રકારના માનને ભડપ કરો એથી મેટ ન કરવો.? ૨ શુકનાસનું સ્થાન– मासादस्याथ शिसरं तदुच्छ्ये प्रफल्पितम् । छायोर्ध्व स्कधपर्यत-मेकविंशतिभाजितम् ॥३॥ ૧. અપરાજિત સૂત્ર ૧૮પમાં મંડપના સાત પ્રકારના પ્રમાણ કહ્યા છે પ્રાસાદની (૧) સમ, (૨) સવા, () દે, (૪) પોણાબે ગણે, (૫) બમણ, () સવાબે ગણે, અને (૭) અઢીમણો કરવાનું કહ્યું છે. તેમના પુત્ર જ ૬૭માં રઘુ પ્રસાદને મેરે મંડપ કરવો હોય તે થઇ શકે તેમ કહ્યું છે. વાત ભૂમિના કોચના કારણે કે પણ થઈ શકે. વળી તે કહે છે કે- शतमष्टोत्तर ज्येष्ठ-श्चतु पष्ठि करोऽपरः । कनिष्ठो मंडपः कार्यो द्वात्रिंशत्करममितः॥ એક આઠ કાશને જે માન, સાઠ હાથને મધ્ય માન, અને બા હાથનો કનિષ્ઠ માનને મડપ રચી શકાય છે. અપરાતિત ફૂલ ૧૮૫માં (૧) દશ હાથથી વધુ પ્રમાણુના પ્રાસાદને મડપ સમ અમર સવા કર. (૨) પાંચથી દશ હાથ સુધીના પ્રાસાને દેટે મડપ કરે. (2) ચાર હાથના પ્રાસાદને પોણાબે ગણે ( ત્રણ હાથના પ્રાસાદને બમ. (૫) બે હાથ કે એક હાથના પ્રસાદને કી ચતુષ્કિક કરવી.

·(*t Athyhre) 15 m 1! Valpe Valet fille
.
WNUMEN'

·(of Milkyle) no.te le prilke vine vinizdo Rune

·?
TY 1
114
સ્ત (મલેક ૯, અધ્યાય ૧)

·પાંચ પ્રકારના સંભ લ?
(दीपावम
s
જ કામ
મુખ
૨ચક
વર્ષમાન
બન
કક્ષાયુક્ત સ્તંભ (લેક ૭ ૮ અધ્યાય )
પેટ અપ ણ જાતું નથી અશ્વર નરક ચમન
૫૦ - ૮ કે
પો
રાજ
૬
• ઉદય ઉબકા વિશે મારી
મહાપના ૧૩ વિભાગ
-મ પઇ ઉપરથી ઉtવના ૧ વિભાગ

·ગંધિર , ૨૦ ज्ञानप्रकाश दीपाय ૧૩ अंकदिशारुद्रसूर्य-त्रयोदशान्तमुत्सृजेत् । शुकनासस्य संस्थान छाधोय पंचधामतम् ॥ ४ ॥ પ્રાસાદના શિખરની ઉંચાઈમાં શુકનાસનું સ્થાન કરવું. છજાના ઉપરથી શિખરના બાંધણાની મથાળા સુધીની ઉંચાઈમાં એકવીશ ભાગ કરવા, તેમાંથી નવ, દશ, અગિયાર, બાર અથવા ભાગે શુકનાસનું સ્થાન રાખવું. આમ પાંચ પ્રકારે શુકનીસનું સ્થાન જાણવું. ૩-૪ મંડપ પરની સંવર્ણાદિની ઉંચાઈ- तेन मानेन पदान्तं मंडपो सपुच्छ्यम् । तवें न हि कर्चव्य-मधास्थ नैव कल्पयेत् ॥ ५ ॥ शुकनाससमा घंटा न न्यूना न ततोऽधिका । अन्योन्यं च यदा अस्तं महादोपा इति स्मृताः ॥ ६ ॥ સુકનાશના માન સુધી મંડપના ઘુમટને આમલસા કે સંવણની) ઘંટા ઉંચાઈમાં સમસૂત્ર ખરાખર રાખવી. શુકનાસથી ઘંટા ઉંચી ન રાખવી તેમ નીચી પણ ન રાખવી. શુકનાસ બરાબર ઘંટા (આમલસારે) સમસૂત્ર (એક લેવામાં રાખે, ઉંચે નીચે ન રાખવે. જો એક બીજાથી ઉંચા નીચું થાય તો મહા- દેષ ઉત્પન્ન થાય. ૫-૨ સ્તની આકૃતિ અને તેનાં નામ- चतुरस्राश्च रुचका भद्रजा भद्रसंयुताः । मतिरथा वर्षमानाः पदंशकेन पडलकाः ॥७॥ अष्टांशेन भवेता अष्टकर्णास्तु स्वस्तिकाः । पंचविधोक्ताः स्तंभाश्च कार्याः मासादभूषिताः ॥ ८॥ ચાર ખુણાવાળો ચોરસ સ્તંભ હોય તેનું “રૂચક નામ જાબૂવું. વિનાશક. વાળાને “ભદજા, પઢા (પ્રતિરથવાળા સ્તંભનું “વર્ષમાન”, છ ખુણાવાળાનું ૧. અપત્તિ જૂન ૧૮૮માં નાસના આ મતનું સમર્ણન કરે છે પર તે જ ગ્રંથનgs પતો મે સેક સ = કાપી ફૂલ સુનાસથી કંટા ઉંચી ન કરવી. પણ નીચો છે તે જ નથી. મારા મનના સાતમા પાકને સામે છે પણ કંટા ની છે કે કેમ નથી તેમ કરે છેપૂજા ઇ જાય !

·૧૩૪ मंडपाधिकार अ. १० શાનજી ફરાર “પડસક”, આઠ ખુણાવાળાનું સ્વસ્તિક નામ જાણવું. એ રીતે પાંચ પ્રકારના સ્ત પ્રાસાદના આભૂષણ રૂપ જાણવા –૮ भट्टैलंकृता कुंभी स्तंभो भद्राष्टाघटत्तः । માથાં પર્ણવા પૃત્ત છે વાર કિર | ૨ || પ્રાસાદ મંડપની કુંભી ભદ્રથી અલંકૃત કરવી. એક સ્તંભમાં જુદા જુદાં સ્વરૂપ કહ્યાં છે. પરંતુ એક સ્તંભમાં ભદ્ર અછાસ અને વૃત્તને ઘટ્ટપલ્લવયુક્ત કરવાં, ભરણાને ખુણે પત્રપાંદડાં અને નીચેની કર્ણિકા ગોળ (વૃત્ત) ( સ્તંભનું શીર્ષે અખાસ હોય તે) કરવી. “શરૂ” એક યા બે ગોળ ગુંડાવાળું કરવું. અગર કિન્નર (કીચક)ને રૂપથી અલંકૃત કરવું. ૯ સ્તંભનું વિસ્તાર (જાડે) પ્રમાણ પહેલું– प्रासादस्य दशांशेन एकादशांशेनैव च । ન થાળ્યા –મધ્યમHI || ૨૦ || પ્રાસાદ રેખાયે હેય તેના દશમા ભાગે, અગિયારમા ભાગે કે બારમા ભાગે, સ્તંભની જાડાઈ રાખવી. તે ચેષ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ માન જાણવું.૨ સંભના વિસ્તાર જાડ)નું બીજું પ્રમાણ एकहस्ते तु मासादे स्तंभः स्याचतुरद्गुलः । सप्तादगुलश्च द्विहस्ते त्रिहस्ते नवागुलः ॥ ११ ।। ૧. તેની આકૃતિ પ્રમાણેના નામે અપરાજિત સૂત્ર ૧૮૪માં આ જ પ્રમાણે ક છે. મરાપુર ૨૫૫માં (૧) રૂચક (રસ), વજ (અશ) (૩) દ્રિવજક (સળ), (૪) અલીનક (બગીચ અંશ, (૫) વૃત્ત (ગાળ) આમ નામ ને સવરૂપ કહ્યાં છે. નવાર ર૦ ૧૫માં (૧) બ્રહ્મકાંત ચોરસ), (૨) વિષ્ણકાંત (અઠશ, (૩) રૂકત (સેળાંકવૃત્ત), (૪) અંધકતિ (પાંચ કે છઠાંશ) આમ નામને વરૂપ આપેલાં છે. તંભના ઘાટને નકશી અનેક પ્રકારની થાય છે. સાદા ઘાટવાળા, રૂપવાળા, નકશીવાળા થાય છે, બારમી તેરમી સદીના સ્થાપના અવશેમાં વટપલવયુક્ત બે જવામાં આવે છે. હમણું બમેક વર્ષથી સ્તબેના સામાન્ય સ્વરૂપ નીચે ભદ્ર, તે પર અડ, તે પર ગોળ, અને તેની ઉપર એક ઈચને અઠશના પદામાં પ્રાસમુખ કે ફુલ કરેલાં લેવામાં આવે તે માસના મુખમાંથી સાંકળ ટેકરી લટકતી હોય છે. અગર ફુલને તે હેય છે. ૨. અપવિત ૧૮૫માં પ્રાસાદના પ્રમાણથી તંભની જાડાઇ ૧૦-૧૧-૧૨- ૧૦ કે ૧૪-ભાગે એમ પાંચ પ્રકારે રાખવાનું વિધાન છે. તંભના જાડ પ્રમાણ તે વાસ્તુ દ્રવ્યની દ્રઢતા ઉપર આધાર રાખે છે. આમ પાષાણુ, આરસ, જોધપુરી ખારા પર કે પરબંદરી પથર એમ ઉત્તરોત્તર દઢ છે. એટલે આરસને સંબ ખારા કે પોરબંદર પથરના રસ્તંભથી પાત થાય, તેમાં વિવેક બુદ્ધિથી કામ કરવું.

·मंडपाधिकार अ.१० ના ટીના 25 જે ૧૩૫ द्वादशाश्गुलविस्तारः मासादे चतुर्हस्तके । चतुर्हस्तादितः कृता यावद् द्वादशहस्तकम् ॥ १२ ॥ सा गुला भवेद् वृद्धिः प्रतिहस्ते विवर्धयेत् । द्वादशदस्तस्यो? तु यावन्तु विशहस्तकम् ॥ १३ ॥ एकाङ्गुला ततो वृद्धि-ईस्ते हस्ते प्रदापयेत् । अत ऊर्य ततः कुर्याद् यायत्पंचाशद्धस्तमम् ॥ १४ ॥ अभड्गुला भवेद् वृद्धिः कर्तव्या शिल्पिमिः सदा । चतुर्गुणोच्छूयं प्रोक्त मेतत्स्तंभस्य लक्षणम् ॥ १५ ॥ એક હાથના પ્રાસાદને ચાર આંગળ જાડો સ્તંભ કરે, બે હાથનાને સાત આંગળ, ત્રણ હાથનાને નવ આંગળ, ચાર હાથનાને બાર આગળ ખંભ જાડો કો. પાંચથી બાર હાથ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે દેઢ દૃઢ આગળ વધારવે, તેરથી ત્રીસ હાથ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે એકેક આગળ અને એકત્રીશથી પચાસ હાથ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે અર્ધા અર્ધા આંગળની વૃદ્ધિ કરતાં જવું. તે માનને જાડા ખંભ કર (સામાન્ય રીતે સ્તંભની જાડાઈથી ઉંચાઈ ચાર ગણી કરવી. એ રીતે સ્તંભનું લક્ષણ શિપિઓએ જાણવું. ૧૧-૧૫ (સાધાર) મહાપ્રાસાદના પ્રાગ્રીવ મંડપનું ઉદયમાન- 1सेन नरपीठस्य चोय तु उत्तरगस्य मस्तकम् । ૨ વૈદિક कृत्वा दश हि सा शान् भागे राजसेनकम् ।। १६ ।। ૪ સ્તંભ वेदिका च द्विभागा तु भागार्धासनपट्टकः । ના ભરણું 1 સુરે स्तंभश्चैव चतुर्भागो भागाध भरण' भवेत् ॥ १७ ॥ शर च भागेनैकेन पट्टा साईभागः । फन्पसं च समाख्यातं मध्यम शृणु सांप्रतम् ॥ १८॥ મહાપ્રાસાદના મહાપીઠના નરથરના મથાળાથી હારપરના ઉત્તરંગના મથાળા સુધીની ઉંચાઈ મુખપ્રાચીવ મંડપની સાડાદશ ભાગની કરવી. તેમાં એકનું ગજ મેનક, બે ભાગની વેદિકા (જંઘા રાશી, અરધા ભાગને આસનપદ (આસરેટ) કરશે. તે ઉપર ચાર ભાગને ઉંચે સંભ ક. અરધા ભાગનું ભરણું, એક ભાગનું સરૂ, અને દેટ ભાગને પાટ જ કર. એ રીતે મંડપના ઉદયનું કનિમાન કર્યું છે મધ્યમ માનનો હદય કરું છું તે સાંભળે, ૧૬-૧૭-૧૮ આસનદ ૧પર ૧૦ના ·૧૩૬ मंडपाधिकार अ. १० જ્ઞાનારા રાઘ સાધાર અને નિરધાર પ્રાસાદે ના મંડાવર સાથે મં૫ના ઉદયને સમય Blu મળી aavo -ડે- ર પટRI હેય ૨૦ માળ, द्वारोदय - • -----મા-સ્નેમ માળ - --- - = $n માટે પ્રઝમ +- - - - - -- -- ul• • -NER:-- બંધn. fisોવર. -----નરપd tant માળો હોય છે માટે :- - વેપાળ -- સ્લેમ છે માથ-ક પરિક્ષા v= मरर ન ખાનYરય માસમાપ્ય અથર જિમણી ખેપાનવણ્ય, સધાર રાખ્ય મો.. મહાપીઠ (નિરધાર) પ્રાસાદના સ્ત્રીક મંડપને ઉદય – नरपीठस्य चोर्ध्व तु कूट छाधस्य मस्तकम् । कृत्वा दश च सा शान् पूर्वमानेन मध्यमम् ।। १९ ।। નિરધાર) પ્રાસાદમાં પીઠના નરથરના મથાળાથી છજાના મથાળા સુધીની સ્ત્રીક મંડપની ઉંચાઈમાં સાડાદશ ભાગ કરવા. તેમાં ઉપર કહેલા માન પ્રમાણે રાજન કે વેદિકા ખંભાદિ કરવાં. આ મધ્યમાન જાણવું. ૧૯ ·': આબુ લુણીંગવસહીન મંડપ, સ્ત, હૉડેલક તારણ અને દ્વાર (અધ્યાય ૧૦)

·{
--
છત વિતાન નૃસિંહાવતાર (અધ્યાય ૧૦)

·मंडपाधेिकार अ.१० grant uta ૧૨૭ (સાંધાર) મહાપ્રાસાદના ત્રીકમંડપના ઉદયનું બીજું માન– नरपीठस्य चोर्ध्वं तु यावद् भरणीमस्तकम् । भागाश्च दशसाः शा ज्येष्ठमान विधीयते ॥ २० ॥ (સાંધારી મહાપ્રાસાદના મહાપીઠના થરથરના મથાળાથી મડેવરની ભરણીને મથાળા સુધીના ત્રીક મંડ૫ના ઉદયના સાડાદશ ભાગ કરવા. તેમાં ઉપર કહેલા માન પ્રમાણે સજનક વેદિકા ખંભાદિ કરવા આ ચેષ્ઠ માન જાણવું.' ર૦ મંડપના વિતાન ઘુમટનાં ત્રણ વિધાન- मंडपानांसमस्तानां मध्ये कुर्याद्वितानकम् । आद्योत्पत्तिसमं सव-वितानानां तु लक्षणम् ॥ २१॥ वितानानि विचित्राणि क्षिप्तान्युत्तिप्तकानि च । समतलानि ज्ञेयानि उदितानि त्रिधा क्रमात् ।। २२ ।। * * * contests વિતાનો પ્રકાર–ક્ષિણાન્યુલ્લિકા-તલદાન અને દેદાશ ૧. નિરવાર કે સાંધાર પ્રાસાદના ભગૃહના મડવરના ઘરે પ્રમાણે ગૂઢ મંડપને થરવાળાને મડવર કરે. પરંતુ જે ત્રીક મંડપ કરવો હોય તે કહેલા મધ્યમાન પ્રમાણે ઉદય જાણુ. પરંતુ તેમાં અંદરના થાંમલાના છેતે ઉમાન સમાના કહેલા સૂત્ર પ્રમાણે રાખવા સાંધાર પ્રસાદમાં એક ૧૬-૧૭ અને ૨૦ પ્રમાણે ત્રીક મંડપને ઉદય કરો આ રીતના કાર્યમાં સુd ચિહિ એ ઘરસંગ થવા ન દેવા. તારંગામાં આ ૪ ૧૮ ને

·૧૩૮
मंडपधिकार अ. १०
શાનકાર રીપર
ગૂઢમંડપ, ત્રીકમંડપ, નૃત્યમંડપ, પ્રાચીવાદિ મંડપે એવા સમસ્ત પ્રકારના
મંડપની અંદર ઉપર વિતાન ઘુમટ કરવા. સર્વ વિતાનના લક્ષણોની ઉત્પત્તિ
સમ=સરખા છાતીયા ઢાંકવાની પ્રથાથી શરૂ થઈ. વિતાન ધુમટે વિચિત્ર પ્રકારના
(અનેક) કહ્યા છે. તેમાં ત્રણ પ્રકાર મુખ્ય છે. પહેલો ક્ષિપ્ત ઉક્ષિસ, બીજે સમતલ
અને ત્રીજો ઉદિત એમ ત્રણ ક્રમ મુખ્ય જાણવા. ૨૧-૨૨
I.
P
બાગાળું અને કેવથી અલંકૃત થવાળા વિતાન (ધુમટ)નાં દર્શન અને
છેદદશન ઉદિત (૧)
પ્રમાણે છે. સોમનાથજીના જુના કે નવા મંદિરમાં પણ આમ છે. સધાર પ્રાસાદના
ખંભાદિના થરમેળ માટે ન સમજી-રતમ િ પવો કહે છે. એટલે
Fભા બરાબર કુંભી અને થાંભલે, ભરણે અને સરૂ જાગીના મથાળામાં સમાવવું. અને
પાટ ઉદગમના થરમાં સમાવ. આ સૂત્ર મેરૂમડેવરને લાગુ પડે છે. અન્યને નહિ,
નિરધાર પ્રાસાદને નહિ),

·मंटपाधिकार थ.१०
ज्ञानप्रकाश दीपाणव
૧૩૯
(૧) ક્ષિપ્તઉત્સસ એટલે ઘુમટના થ ઉપર કેલ જેમ ઉપર ચડીને પાછા
નીચે ઉતરી પાછા ઉપર ચઢીને ઢંકાય તે ક્ષિત ઉક્ષિપ્ત.
(૨) સમતલ એટલે સીધા છાતીયાની જેમ ઢંકાય તે સમતલ. તેમાં છાતીયા
સાદા રાખે છે કે પછી તેમાં પટની આકૃતિ જેવું શેડા ઉપાડવાળું કેતરકામ કરે
છે. તેને સમતલ પ્રકાર કહેવા.
(૩) ઉદિત એટલે ઘુમટના થરો કોલ કાચલા ગવાળુના થરાથી ઉંચું ઉંચુ
કરી ઢંકાય. અગર સાદા ગલતાના થરોથી પણ ઘુમટ થાય. તેના મધ્યમાં પશિલા
ઝુમર જેવી લટકતી થાય. તે ઉદિત ત્રીજો પ્રકાર જણ.
વાળું કેલથી અલંકૃત વિતાન (ધુમટ)નું તાદન ઉદિત (૨)

·૧૪૦ मंडपाधिसर अ. १० ના રીવર વિતાન ઘુમટના ઉદયના થરોનું ઉદિતાન પ્રકારનું માન કહે છે- છાણીદારી કરી વિસ્તાર સ્થિમિનિ | ૪ રૂપકંઠ कर्णदर्दरिका कार्या सप्तभागप्रमाणतः ॥ २३ ॥ ૬ ગાજતા, ગજતા ગ્રામ વિદ્યા ૫ કે-૧ गजतालु पइभाग तु सार्द्धपइभागकं तथा ॥ २४ ॥ જ કેલિ-૨ पंचभाग भवेत् कोल: चतुःसार्द्धश्चतुर्थकः । एवं तु कारयेन्नित्यं वितानानकमंडितम् ॥ २५ ॥ I - - - - * * * نننن यसमयसमाग६५ ઉમri na. ગજા (ગવાળું અને કેલદિ ધરે યુન વિતાન (ધુમટો તેના વિરતાર વિભાગ ૪ અને ઉદયવિભાગ ૩૩–વતનનું કરજ અને છેદન) મંડપનો વિતાન ઘુમટ પહોળાઈથી અર્ધ ઉચે કરે. તે પહેળાઈના છાસઠ (૬) ભાગ કરવા. તેની ઉંચાઈમાં તેત્રીશ ભાગ કહે છે. (પાટ ઉપર હશોને થરે પછી) સાત ભાગની કણીદાદરી, ચાર ભાગ રૂપકંઠ-તેમાં (આઠ અગર) સેળ વિદ્યાધરોનાં રૂપે નીકળતાં કરવાં. ગવાળુકાચલા થર છ ભાગને, તે પર બીજે થર સાડા છ ભાગને જડે. તેના પર પાંચ ભાગને કેલનો થર કરી તે પર એ ઘર સાડાચાર ભાગત ગવાળુ કરે. દિત વિતાનની હમેશ

·આ ૧૦.
- ', ----
મિાક્ષિણાનિ પ્રકારને વિતાન (છ)
આખું
, 15
રામતનિકિતાનને પ્રકાર (1) બાબુ

·ઉદિતાન પ્રકારનો વિવા-ધુમટ (આબુ) અ, ૧૦ ·દીપાવ અ. ૧૦ ક્ષિwઊંક્ષિપ્ત પ્રકારને કળામય વિતા (ઘુમટ )

·3
ક
.
}
ક
આખુને ઉદિતાની પ્રકારને કળામય વિતા
(ધુમટ) પશિલા અને વિદ્યાદેવીનાં ઉભાં રૂપ
દીપાવ અ. ૧૦
ઉદિતાની પ્રકારનો કળામય વિતાન (ધુમટ) રૂપકેવ
અને (ગાજત) ગવાળુ પ્રકારને વિતા
દીપાવ અ ૧૦

·मंडपाधिकार अ. १० શagવા રાજીવ ૬૪૧ એ વિાધ એ રીતે થાય છે. વિતાન અનેક રીતે સુશોભિત (આકાશના તારામંડપ જે) કરે. ૨૩-૨૪-૨૫ પુ૫કાદિ મંડપ– पुप्पकोऽथ चतुःपष्टया मुभद्रो स्तंभद्वादश । पुप्पकाद् द्वौ द्वौ हीनाः स्यु-भंडपाः सप्तविंशतिः ॥ २६ ॥ पुप्पकः पुष्पमा सुत्तोऽमृतनन्दनः । ૨ ૫ ૬ ૧૧ ૧૨ कौशल्यो बुद्धिसंकीर्णो गजभद्रो जयावहः ॥ २७ ॥ श्रीवत्सो विजयश्चैव वास्तुकीतिः श्रुतिजयः । यज्ञभद्रो विशालश्च सुश्रेष्ठः शत्रुमर्दनः ॥ २८ ॥ ૧૩ ૨૪ भागपंचो नंदनव मानवो मानभद्रकः । ૨૪ સુગ્રીવ સરિતત્ર ૪ રાદ્ધિા છે ૨૨ ૨૫ २६ હિં સંક્રમ મુન્દ્રા તપૈવ इत्येते मंडपाः प्रोक्ताः सप्तविंशतिः संख्यया ॥३०॥ ૧ વિતાન એટલે આકાશ, ચંદર. મંડપનું વિતાન, આકાશ, ઘુમટ, ઇન. મક ૨૦ થી ૨૫ માં કરેલા કેવકાચવાના ભાગે સામાન્ય રીતે કશા છે. વિતાન અનેક પ્રકારના થાય છે. અજાશના પાટ પર સેળ કે બત્રીસ કશિ મુકી કર્ણાદાને થર સર્વમાં થાય છે તે પર રૂપકંઠને શર ગેળ થાય છે. તેમાં કેઈ માસના મુખ કરે છે. કેઈ દે દેવી- એના સ્વરૂપે કરે છે, કોઈ દુર કરે છે. જૈન મંદિરમાં એવી તીર્થંકર તેમના યક્ષ- ક્ષણ સાથે ફરતા તે ઘરમાં કરે છે. હવે આ ઘર પછી વિવિધ થર થાય છે. કેટલાક કોલના એક થર અને એક કાચાને એક થર કે બે થર કોલના અને એક કાચવાને, કોઈ ત્રણ થર કેલના અને પછી કાચલને પર ચઢાવે છે. મખમાં પશિલા ચઢાવે છે. જેને લેકાવામાં ઝુમ્મર કહે છે. કોલકચલાના થર ચડાવી સાચી મા સલા છેતરામવાળી લટકતી થાય છે. પદ્મશલા સ્થાપન કરવાનું મુd વિધિથી કરવાનું શાસ્ત્રકારોએ કહ્યું છે. કારણ કે તે ઘુમટનો છેલ્લે પાષાણ ચડાવવામાં ઘણું જોખમ રહેલું છે. વિતાનના વિવિધ ૧૧૧૩ પ્રકારે શિરપાએ ક છે. કાચકાના થરોના વિતાન (પુટ) થાય એટલું જ નહિ પરંતુ સુમો પર ઉમે (લામસા)ના નીકાળાથી સારી, અગર મને પર માથે ચડાવી, ગોળ અસર ચારે બાજુથી સાચી વિતાન (પુટ) પાપ છે ઘુમટનું સાદું કામ કરવાનું દેવ તો ગાળ થર પર ગલના પુovi) જેવા પર ·૧૪૨ मंडपाधिकार अ. १० જ્ઞાનતજ્ઞ રીવાર પુષ્પકદિ ર૭ મંડપ સરરૂપ-૧) રયામક सिंहक fપરાધેિ દરમ ળિ૨ ર૦રેમ (રમ, રઘરમ, , પુરઝs. હર્ધન રમ, सनीय રઘસ २६सम N मानव Read नंदन ૩૦મ રૂમ p (સુe ( રઘા, વિરnકાકા ઉલ્સમ કુરત પ્રમ- કર્મી પાંથાત ઉપરાઉપર નીકાળા કાઠી ચડવી, સંકેચી ઉપર પશિલા સ્થાપન કરે છે. ગભગૃહમાં તે લગભગ જુના મંદિરોમાં આજ પ્રથા હતી. વિતાન શબ્દ અને તેની કૃતિ પિવર્ગમાં વિસ્મત થતી જાય છે. કારણ કે મુરલીમ રાજ્યકાળ પછી આપણી શિષ- રેલીમાં કેટલાક ફેરફાર થયા છે. ઘુમટ બીલકલ સાદા અંદર બહાર થવા માંડયા, તોરણનું સ્થાન કમાને લીધું. વિતાનના બાય ભાગ ઑપર સંવરણા=શામરણ કરવાનું વિધાન શાન છે, શામરણના બન્ને સંન્યાસીના મતક જેવા સાદા ગેળ ઘુમટ થવા માંડયા. જો કે હજુ સંવરણ શિલ્પકાર કરી રહ્યા છે તેટલું શુભચિત છે ·मंडपाधिकार. १० शानप्रकाश दीपाव ૧૪૩ પુષ્પકદિ મંડપ રૂપ-ર) sjR ૧૫ ઉદ રામિક ઘન, દરેક હધ ਖੇ 09 વેસ ૧૮સંમે, ૨૦ ગયા વાહન પબેક पुष्यकारि मण्डयो. જે વક ઉપર પર તેજ પરમ, પરમ પકાને સ્પર પ્રથમ પુષ્પક નામને ચેસડ ખંને મંડપ જાણવો. તેમાંથી બન્ને સંભે અનુક્રમે એાછા એાછા કરવાથી સત્તાવીશમે સુભદ્ર નામને મંડપ બાર સ્તંભ લાવો. એ રીતે પુણ્યકાદિ સત્તાવીશ મંડપોનાં નામ કહું છુંઃ ૧પપક (૬૪ ખંભ, ૨ પુષ્પભદ્ર (૬૨ સ્તંભ), ૩ સુવૃત્ત (૬૦ સ્તંભ), ૪ અમૃતનંદન (પ૮ખંભ, ૫ શ્રદય (પદ સંભ), ૬ બુદ્ધિસંદ (૫૪ સ્તનને, ૭ ગજ (પર સંભ, ૮ જયાવડ (પ૦ dલ), ૯ શ્રીવલ્સ (૪૮d), ૧૦ વિજય (૪૬ નંબનો, ·૧૪ मंडपाधिकार अ. १० शानप्रकाश दीपाव ૨૧ વાસ્તુકીર્તિ (૪૪ સ્તંભને), ૧૨ શ્રુતિ જય (૪ર સ્તંભને), ૧૩ અભદ્ર (૪૦ સ્તંભને, ૧૪ વિશાલ (૩૮ સ્તંભ), ૧૫ સુઇ (૩૬ સ્તંભ), ૧૬ શત્રુમન (૩૪ સ્તંભ), ૧૭ ભાગપંચ (૩૨ સ્તંભ), ૧૮ નંદન (૩૦ સ્તંભનો), ૧૯ માનવ (૨૮ સ્તંભને), ૨૦ માનદ્રક (ર૬ સ્તંભ), ૨૧ સુગ્રીવ (૨૪ સ્તંભ), ૨૨ હરિત (૨૨ સ્તંભને), ર૩ કર્ણિકાર (૨૦ સ્તભ), ૨૪ શતર્ષિક (૧૮ ભ), ર૫ સિંહ (૧૬ સ્તંભ), ૨૬ સિંહભદ્ર (૧૪ રતંભને), ૨૭ સુભદ્ર (૧૨ સ્તંભને) એમ તેનાં લક્ષણ કહ્યા છે. ૨૬-૩૦ પુષ્પષદિ મંડપ સ્વરૂપ) पुष्यकादि२७ મને ._ અમૃતસૂત્ર ફુર્તિ २ gીનો પત્રમ श्य સુપ્રિમ પ (પુણ્યમ હર, ૨૩ 'યુ. ઉa, ૧ પુપકા ર૭ મંડપનાં લક્ષણે અપરાજિત સૂત્ર ૧૮૬માં બહુ સ્પષ્ટ વિગતથી વરૂપ આપેલાં છે. સમરાંગણ સૂત્રધાર અ. ૬૭માં આ મંડપના નામે અને સ્વરૂપે આપેલી છે. પણ તે અસ્પષ્ટ છે અાપુર અ. ર૭૦મ નામે અને સ્તંભ સંખ્યા આપેલા છે વિશ્ચનબદારામાં પણ સત્તાવીશ મડનાં નામ સંખ્યા આપેલાં છે. પરંતુ સ્વરૂપ આપેલાં નથી,

·w
મદળયુક્ત કળામય તોરણ
દીપાવ
'નrs
કયાખ્ય
ન
કળામય હોડોલક પ્રકારનું તારણ
દીપાવ

·---
ઓરિસ્સા ભુવનેશ્વરના તારણ પ્રકાર
દીપાવ

·मंउपाधिकार अ, १० ज्ञानप्रकाश दीपाव ૧૪૫ બીજા પ્રકારના મેવદિ પચ્ચીશ મંડપ કહે છે- मेर्वादींश्च भवक्ष्यामि पंचविंशतिमंडपान् । भीतिद्वारमाग्रीवांश्च भूमिका मांडमुच्छ्यम् ॥ ३१ ॥ तेपां खंडस्य संस्थाने कर्तव्यं शास्त्रपारगैः । एकभूमि द्विभूमि वा गर्भसूत्रानुसारतः ॥ ३२ ।। હવે હું મેરૂ આદિ પચ્ચીશ પ્રકારના મંડપ કહું છું. તેમજ ભિત્તિયુક્ત દ્વારવાળે પ્રાગ્રીવ (પ્રવેશ) મંડપ, ભૂમિ-મજલા અને માઢની ઉંચાઈ કહું છું. મંડપના ખડે એક ભૂમિવાળા અથવા બે ભૂમિવાળા, પ્રાસાદને ગર્ભસૂત્રને અનુસરીને શિલ્પશાસ્ત્રના પારગામી શિપિઓએ કરવા. ૩૧-૩૨ મેર્નાદિ મંડપનાં લક્ષણે लक्षणानि समोक्तानि कथयामि समासतः । चतुरस्रीकृते क्षेत्रे अष्टधा प्रविभाजिते ॥ ३३ ॥ द्विभाग च भवेन्मध्ये चतुप्क्या संवते धरैः । अलिंद भागिक कुर्याद् द्वादशस्तमैः शोभितम् ॥ ३४ ॥ હવે હું મેવદિ મંડપનાં લક્ષણ કહું છું. સમચોરસ ક્ષેત્રના આઠ ભાગ કરવા. તેમાંથી વચલા ચાર વિભાગનું એક પદ કરી ફરતી ચારે દિશામાં બબ્બે ભાગની પહેલી ચતુણ્ડિકા કરવી. અને તે ચતુષ્કિકા=અલિંદ એકેક ભાગ નીકળતી કરવી. પહેલે મંડપ બાર સ્તંભવાળ કર. ૩૩-૩૪ બીજો અને ત્રીજો મંડપ– द्वितीयो विंशतिस्तमै-रष्टाविंशतिभिः परैः । भद्रं तु भागनिष्कास पड्भाग चैव विस्तरे ॥ ३५ ॥ બીજે મંડપ વશ સ્તને અને ત્રીજો મંડપ અઠ્ઠાવીશ સ્તને જાણવો. તેમાં એકેક ભાગ ભદ્રને (અલંદ=શેકીને) કરવો. આ મંડપ (છત્રીશ ભાગના ક્ષેત્રમાં છ ભાગ વિસ્તારમાં કરવા. ૩૫ ચોથો મંડપ– प्रतिभद्रं ततो भागे चतुर्भागं तु विस्वरम् । द्विभागायामविस्तारः प्राग्रीवः स्याच्चतुर्दिशि ॥ ३६॥ (સેળ પદમાં બાર સ્તવાળા મંડપને ચારે તરફ) ચાર ભાગ વિસ્તારને એક ભાગ નીકળતા પ્રતિભદ્ર કરે. અને તેમાંથી આગળ (એક ભાગનીકળતી અને બે ભાગ લાંબી પહેલી ચતુષ્કિકાકાગ્રીવ અલિંદ ચોતરફ કરવી. (આ રીતે ચે મંડપ છત્રીશ સ્તંભનો જાણ). ૩૬ ·૧૪૬ मंडपाधिकार अ. १० शानप्रकाश दीपार्णव ભૂમિયુક્ત મર્યાદિ પચ્ચીશ મંડપ રચના- 1 કમકિ. મંડપનું નામ ૧ ૧ ટેલિકવિજય ૬૪ પ્રથમ ૩૬ ૨૮ ૨ વિરે ૪૬ ૩૦ ૩ લક્ષ્મિવિલાસ ૬૮ ૩૬ ૩૪ જ પ્રતા૫વર્ધન ૩૬ ૩૪ ઈ ૫ પુરૂષામ ૭ર ૩૬ ૩૬ se ૩૬૨૮ ૧૦ ઉમ ૬ મહાકાન્ત ૭ ભભંવ ૮ પુરયામાં ૯ શાંતિ ૧૦ સુરપ્રિય ૧૧ શતશૃંગ ૧૨ પૂણખ્ય ૬ ૨૮ ૧૨ ૭૮ = ૩૬ ૨૦૧૪ E ૩૬ ૨૦૧૬ ૮ર ૨૬ ૨૮૧૮ F તૃતીય ૮૪ ३६२२० ૮૬ ૩૬ ૨૮૨૨ ૧ik भूमिथुस्त्र मेपीदि २५ मण्ऽय २चना ૧૩ કીર્તિ પતાક ૮૮ ૩૬ ૨૮ ૧૨ ૧૨ ૧૪ મહાપ ૧૫ પરાય ૧૪ દકનિલ ૪૭ ૨૮ ૨૦ ૬ ૯૨ હું ૬ ૨૮ ૨૦ ૮ ૩૬ ૨૮ ૨૦ ૧૦ * ૨૬ ૨૮ ૨૦૧૨ ૩૧ ૨૮ ૨૦૧૪ ચતુર્થી ૧૭ ગવા ૧૮ શ્વેત ઉર્જામ ૧૯ રત્નકૂટ ૨૯ હેમકૂટ ૨૧ ગંધમાદન રર હિમવાન ૨૬ ૨૮ ૨૦ ૧ર ૪ ૧૨ ૩૬૨૮ ૨૦૧૨ ? ૧૦૪ ક. ૨૮૨૦૧૨ - ૩૬ ૨૮૨૦ ૧૨૧૦ ૩૬ ૨૮ ૨૦ ૧૨૧૨ ૩૧ ૨૮ ૨૦ ૧૪૧૨ Ijt Itkh Intaad. ૨૪ કલાસ ૨૫ મેર ૧૨ ૨૬ ૨૮ ૨૦ ૧૬ ૧૨ ·मंडपाधिकार अ. १० शानप्रकाश दीपाव ૧૪૭ द्वादशशतस्तंभाश्च भूमिका पंचधोच्छ्रिता । मेरुमंडप उक्तश्च द्विभौमोर्च च मांडतः ॥ ३७॥ એક બાર સ્તંભવાળે પાંચ મજલાવાળો મેરૂમંડપ જાણ. તે બે મજલાની ઉંચાઈ ઉપરને કરે. તે પર માઢ કર. ૩૭ द्वौ द्वौ स्तंभौ इस्खयोगाद् मंडपाः स्युर्यथाक्रमम् । चतु:पष्टिस्तंभकान्तं मंडपाः पंचविंशतिः ॥ ३८ ॥ એક બાર સ્તંભેથી અમ્બે સ્તંભ ઓછા ઓછા ક્રમથી કરતાં ચેસઠ સ્ત સુધીના પચ્ચીશ મંડપ થાય (એમ એસઠ સ્તવાળે બે ભૂમિને ત્રિલોકવિજય મંડપ જાણુ) ૩૮ छाद्याचं द्विपदं स्यात् तथा वै पद्मसंभवे । जंघाऽधे तु तथा कार्या नवधा पंचलक्षणम् ॥ ३९ ॥ जंघोत्सेध समोदयं पोडशांश समोव॑तः । उत्तरोत्तरसूत्रेण वाह्यपट्टान संशयः ॥४०॥ गर्भच्छाद्य तत्सेघस्था शाखा................ तत्क्षेत्रस्य........उक्तं वाह्यपदं न संशयः ॥४१॥ मंडपाने द्वितीयस्तु तृतीयस्तु यदा भवेत् । द्वारस्य विक्रमे (१) यस्य द्वारपट्ट न संशयः ॥ ४२।। द्वारस्याधे त्रिभागे था यावदः दशांश विधीयते । दीपस्तत्र समाख्यात-स्तालभेदोऽन्यथा भवेत् ॥४३॥ अलिंदाचोपलिंदाश्च भ्रमसूत्रानुसारतः । वाह्यद्वारं तु कर्त्तव्यं किंचिन्मूलाधिक शुभम् ॥ ४४ ॥ (સભ્રમ મહાપ્રાસાદમાં) છજા સુધીમાં ઉપર બે પદની નીકળતી ચતુર્કિકાની રચનાવાળા મંડપનું નામ પદ્યસંભવ જાણવું. જેઘાના અર્ધભાગ સુધીમાં નવ ભાગમાં પાંચ લક્ષણ જાણવાં. અંધાની ઉંચાઈ બરાબર ઉદય કરવો, કે સળગે ભાગ ઉપર લઈ જ (૨) એમ ઉત્તરોત્તર સૂત્ર બહારના પદની ઉંચાઈ સંશય ૧. ક ૪૦ થી ૪૪ સુધીના ચાર હેકના પાઠ ભેદની સ્પષ્ટતા કે વિધાન શિપિ પાસેથી મળશે તો નવી આવૃત્તિમાં સાભાર રવીકાર કરવામાં આવશે. २. पदाना-पान्तर. ३. दारजालगवाक्ष-पान्तर. ४. समन-५israt. ५. गर्भस्त्रानुसारत:- Kira.

·૧૪) मंडपाधिकार अ. १० शानप्रकाश दीपार्णव ૬ ૧૦ ૧૧ વગર રાખવી–ગર્ભગૃહની ઉંચાઈ બરાબર ચતુષ્ઠિકા કરવી. તેની શાખા તે ક્ષેત્રની કહેલી છે. બહારના પદ પ્રમાણે રાખવામાં સંશય ન કર. મંડપની આગળ બીજી અને ત્રીજી એમ (ચતુકકા) કરવી. દ્વારના. સમ- સૂત્રમાં દ્વારપદ ઉત્તરગ એક સૂત્રમાં રાખવા. પરંતુ દ્વારના અર્ધા કે ત્રીજા કે દશમા ભાગે જાળીયાં કે ગવાક્ષ ગોખલા કરવા. પણ તે સર્વ ગવાક્ષ-ગોખલા એક તાલમાં રાખવા. તેમાં તાલ ભેદ થાય તો દોષ ઉત્પન્ન થાય છે. અહિંદ= ચતુષ્કિકા અને નીકળતી ચતુષ્કિકા ફરતી સમસૂત્રમાં અને ગર્ભસૂત્રને અનુસરીને કરવી. બહારનું પ્રવેશ=સિંહદ્વાર કંઈક (મૂળ દ્વારથી મોટું કરવું તે શુભ છે. ૩૯-૪૪ મેરૂ આદિ પચ્ચીશ મંડપનાં નામ- गर्मसूत्रानुसारेण मंडपं कारयेद् घुधः । मेरु-मंदार-कैलासा हिमवान् गंधमादनः ॥ ४५ ॥ हेमाटो रत्नकूटः श्वेतो वै शृंगवांस्ततः । इंद्रनीलः पद्मरागो महापद्मस्तथा परः ॥४६॥ कीर्तिपताक-पूर्णाख्यौ शतगृङ्गः सुरमियः । शांतिदेहश्च पुण्यात्मा भूर्भुवःस्वः सन्मार्गकः ॥४७॥ प्रताप-तेजोवर्धनौ विमानः पद्मसंभवः । लक्ष्मीविलासो विज्ञेय-बैलोक्यविजयस्तथा ॥४८॥ पंचविंशतिरित्युक्ता मेर्वाद्या मंडपास्तथा । भासादस्याग्रतः कार्या यलाणकस्य चोपरि ॥४९॥ પ્રાસાદના ગર્ભસૂત્રને અનુસરીને વિદ્વાન શિપિએ મંડપની રચના કરવી તે મેરૂમંડપનાં નામ કહે છેઃ ૧ મે, ૨ મંદાર, ૩ કલાસ, ૪ હિમવાન, ૫ ગંધ- માદન, ૬ હેમકૂટ, રત્નકૂટ, ૮ શ્વેતશૃંગ, ૯ ઈન્દ્રનીલ, ૧૦ પરાગ, ૧૧ મહાપ, ૧૨ કીર્તિ પતાક, ૧૩ પૂર્ણાખ, ૧૪ શતશૃંગ, ૧૫ સુરપ્રિય, ૧૬ શાંતિદેહ, ૧૭ પુણયાત્મા, ૧૮ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ, ૧૯ સન્માર્ગ, ર૦ તા પતેજ, ૨૧ વર્ધમાન, ૨૨ વિમાન, ૨૩ સંભવ, ૨૪ લમીવિલાસ અને ૨૫ લોકયવિજય એ મેરૂ આદિ ૧. મદિ પચ્ચીશ મંડપનાં નામ અને તેનું સામાન્ય સવરૂપ અપરાજિતસત્ર ૧૮૮માં આપેલ છે, ૧૭. ૨૦ ૨૨ ૨૩ २४ ૨૫

·मंडपाधिकार १०
ज्ञानप्रकाश दीपाणव
૧૪
p
'પપત્ર
.
મ
भान्स
-
પચ્ચીશ મંડપનાં નામ જાણવાં. આ મંડપ તે પ્રાસાદની આગળ અને બલાણુક
ઉપર કરવો. ૫-૬૯
મેર્નાદિ મંડપે કયાં કયાં કરવા-
પ્રમાણિsu
निगूढाग्रे त्रिकः मोक्तः
स्तस्याग्रे नृत्यमंडपः ।
राजद्वारे प्रतोल्यग्रे
મ
वापीद्वारान एव च ॥५०॥
देवागारे जगत्यग्रे
जगतीद्वारके विदुः।
૧૨
भीक मयाय
ફરી,
इत्युक्ता सर्वस्थानेषु
मेदिमंडपास्तथा ॥५१॥
પ્રાસાદની આગળ ગૂઢ
૬૫ ()Bસ્તમ
સુિનામું
મંડપ કરો. તેનાથી આગળ
વિકમંડપ (ચાકીમંડ૫), તેના
(3gia
મો
मनोरर
થી આગળ નૃત્યમંડપ કરવો.
આ ત્રિકમંડપ, નૃત્યમંડપ, આ
જ પ્રકારના મંડપની રચનાને
હિO
કરવો. રાજપ્રાસાદની આગળ,
પ્રિલ્યાની આગળ, વાવના
'મુખ આગળ, દેવમંદિરે, જગતી
ઉદૂર્તમ
આગળ કે જગતના દ્વાર
આગળ, ઈત્યાદિ સર્વ સ્થળોએ
એ મેરૂ આદિ મંડપની રચના
કરવી. ૫૦-૫૧
S
संवरणाश्च कर्तव्या-
પ
श्छायकूटघंटान्विताः।
माढोऽपि तादृशः कार्यों
માથીવારિ બાર મંડપનાં સ્વરૂપ
મંડપની ઉપર છાજલી ઉદગમ કૂટને ઘંટાવાળી સંવરણ (શામરણ) કરવી
માઢ પણ મેરૂ મંડપના જે કરે. પર
d
-
• ૫ ઉદ્યમ
-
--
0
રાત્રે
ય
(33
DOC
સ્મિક
દમ
મ
याहशो मेरुमंडपः ॥५२॥

·1 ૧૫૦ मंडपाधिकार स. १० शानप्रकाश दीपार्णव अतः मासादतुल्या च द्वितीया भूमिरूलतः । तृतीया च प्रकर्त्तव्या पासादस्कंधहीनतः ।। ५३ ॥ હવે પ્રાસાદના પ્રમાણે બીજી ભૂમિની ઉપર ત્રિભૂમિ-મજલે કરે. પણ તે પ્રાસાદથી નીચે કરે. પ૩ मत्तवारणच्छाधं च संवरणा वितानकम् । प्रांगणे माढरूपादयः कर्तव्यः शुभलक्षणः ।।५४ ॥ મંડપને કક્ષાસન (રાજસેનક વેદિકા તથા આસનપટ્ટાદિ કરવું. તે પર છાઘ= ઢાંકણુ વિતાન કરી ઉપર સંવરણા કરવી. આ પ્રમાણે શુભલક્ષણવાળા મંડપથી આગળ પ્રવેશ દ્વાર ઉપર માઢ કર. ૨૪ * વર્ધમાનાદિ ગૂઢમંડપ- ૨ वर्धमानः स्वस्तिकाख्यो गरुडः मुरनंदनः । ૫ ૬ ૮ ૨ ૫ ૬ सर्वतोभद्र-कैलासे-न्द्रनीला रत्नसंभवः ॥ ५५ ॥ ૧ વધમાન, ૨ સ્વસ્તિક, ૩ ગરૂડ, ૪ સુરનંદન, ૫ સર્વતેભદ્ર, ૬ કેલાસ, ૭ ઈન્દ્રનીલ અને ૮ રત્નસંભવ એમ આઠ ગૂઢમંડપનાં નામ જાણવાં અને તે પ્રાસાદની આગળ કરવા. હવે તેનાં સ્વરૂપ લક્ષણ કહે છે– चतुरस्रो वर्धमानः स्वस्तिको भद्रसंयुतः । गरुडः स प्रतिरयः मुरानन्दः प्रमद्रकैः ॥ ५६ ॥ कर्णाढथैः सर्वतोभद्रः कैलासो मद्रकोदकैः । प्रतिरथानिन्दनीलः त्रिमिः स्यादनसंभवः ॥ ५७ ।। इत्यष्टौ च समाख्याता वर्धमानादिमंडपाः । જવાનિયોતિષિા છે ૧૮ ૧. અપરાજિત સૂત્ર ૧૮૬માં પુષ્પક ૨૬ મંડપના રવરૂપ લક્ષણો આપેલા છે. . ૧૮૭માં વર્ષમાના આઠ ગૂઢમંડપ સુભાદિ બાર ત્રિકમંડપનાં વરૂપનું વર્ણન આપેલું છે. સૂત્ર ૧૮૮માં ખામીવાદિ દશમંડપે અને મેડિ પચ્ચીસ મા ( અહીં બ્લોક ૧ થી ૭૫ સુધીમાં કાપેલ છે) સુરાલય પાંચ મંડપ; પાર્થ પીચ માપ, પાંચ સભામ, પાંચ રાજસૂયgઈ માપ અને નૃપ ભજનાથે પચ મપિ એ પચ્ચીસ મા તંભસંખ્યા સાથે કહ્યા છે. તે ઉપરાંત નંદનાદિ આઠ મડપે આપેલા છે. ૨ ·૧૫ मंडपाधिकार थ, १० ज्ञानप्रकाश दीपार्णव एक वा त्रीणि वा कुर्याद् द्वाराणि कामदायकः । चतुप्किका याम्योत्तरे अग्रे चा वामदक्षिणे ॥५९ ॥ सुरनंदन ध पोशा गुटमंडप સમૂહ પ कि- वर्धमान शुभ-10 ·૧૫૨ मंडपाधिकार अ. १० શrat રાજા ચમાર ર. રસમય સમૅડ. આઠ પ્રકારના ગૂઢમંડપનાં સ્વરૂપ કહે છેઃ ચોરસ ગૂઢ- મંડપને વર્ધમાન-૧ કહે છે, ભદ્રવાળને સ્વસ્તિક-૨, પ્રતિ- રથવાળાને ગરૂડ-૩, ભદ્ર અને તેની પાસે પ્રતિભદ્ર વાળાને સુરાનંદ-૪, કર્ણની પાસે નદી- વાળા સર્વતેભદ્ર-૫, ભદ્રની પાસે ખુણવાળે (કે પાણલાર- વાળા) કેલાસ-૬, પ્રતિરથ પાસે નંદીવાળા ઈન્દ્રનીલ-૭, અને ત્રણે ખુણીવાળા ગૂઢ મંડપને રત્નસંભવ-૮ નામે જાણો. એ રીતે વર્ધમાનાદિ આઠ ગૂઢમંડપનાં સ્વરૂપે કહ્યાં, તે મંડપોને પ્રાસાદના જેવું પીઠ અને મંડોવરા િથા કરવા. એક અગર ત્રણ દ્વાર કરવાથી તે કામનાને આપે છે. આગલા દ્વાર આગળ એક અને ડાબા જમણ દ્વાર પાસે એક એક એમ ત્રણે બાજુ દ્વારા કરવાં, તેની આગળ ચેક કરવી. તેથી વિશેષ વચલી ચાકીની બાજુ જમણી તરફ (એમ ત્રણ પદની) ચકી કરવી. ૧૬પ૯ ગુઢમ૩૫-નર) શિવનાદાદિ છે મહામંડપે– अतः परं प्रवक्ष्यामि मंडपानां यथाक्रमम् । नामस्वरूपं मानं च प्रयुक्त वृक्षराजसु ॥६॥ शिवनादो हरिनादो-ब्रह्मनादस्तथैव च । रविनादो सिंहनादः पाठको मेघनादकः ॥६१ ॥ ફની ૭ ૨

·h
.
F)
Asa
રાજસ્થાન રાણકપુરના મેઘનાદ મડપનું અત દરશ્ય સ્ત, તરણના બદલે ચદલે, અને
ફયુઝ ડફ્રાસને
દીપાલ

·PERSPLCHIVE VIE.11
SIIRI SOYNAH ILMILE
PRADIAS LATIN
-
-
--
:
મ
nis
ULNION Y
PRABHASHANKER U SOVPLHA
Anurturer Rઠmes w w w
SOMYAINTE PLI
Ontau ANNI NOMYLRA
4
--
શ્રી સેમિનાથ ભવ્ય કલાસ મહામેરૂમાસાદ (દક્ષિણે સમુદ્ર, આસપાસનાં પરિવાર મદિરા. વિહળદર,
હાફસમેત ભાવાન મગનલાલ શિલ્પકાર પતિ પ્ર . સોમપુરા.
દીપાવ

·मंडाधिकार अ.१० झानप्रकाश दीपाणघ १५३ હવે હું છ મહામંડપના નામ અને સ્વરૂપ પ્રમાણાદિ જે વૃક્ષાર્ણવમાં કહ્યાં છે તે તમેને યથાક્રમથી (સંક્ષિણમાં કહું છું; ૧ શિવનાદ, ૨ હરિનાદ, ૩ બ્રહ્મનાદ, ૪ રવિનાદ, ૫ સિંહનાદ અને છઠ્ઠ–દ મેઘનાદ. ૬૦-૬૧ भागाप्टौ शिवनादन स्तंभाश्चत्वारिंशन्मताः । हरिनादो द्वयष्टभागः स्तंभाः पटपंचाशन्मताः ॥ ६२॥ जिनभागे ब्रह्मनादः स्तंभाटाशीवि शोभितः । रबिनादोऽष्टाविंशतिः स्तंभाश्च वेदोनशतम् ॥ ६३ ॥ सिंहनादस्तु द्वात्रिंशत् पटपंचाशदुत्तरं शतम् । पत्रिंशत्तु मेघनादः स्तंभा द्वादशांतरं शतम् ॥ ६४॥ 622 છે ની धिनाद B नुस भाग लभ Ec (शिधनाद सुलमा Mainama શિવનાદ, હરિનાર,ઝૂંઘનાદ, રવિનાદ, સિંહનાદ અને મેઘનાદ-એ છ મહામંડપનાં તલદર્શન સવરૂપના) ૧. આ મહામંડપનું વિશેષ સ્પષ્ટીકરણ દ્ધપ્રતિથિ-ઉપરથાદિ અંગ વિભાગનું શિપના મહામંય દૃarઘના અધ્યાય ૧૦રમાં વિતથી આપેલું છે. (૧) શિવનાદ २.

·૧૫૪ मंडपाधिकार अ.१० give are Maa t હવે મહામંડપનાં સ્વરૂપ વર્ણવે છે. આઠ ભાગને (૧) શિવનાદ મંડપ ચાલીશ સ્ત- ને જાણવું. (૨) હરિનાદ- સેળ ભાગને અને છપ્પન સ્તંભને મંડપ. (૩) બ્રહ્મ નાદ-વીશ ભાગને અડ્ડાસી સ્તંભને મંડપ. (૪) રવિનાદ- અઠ્ઠાવીશ ભાગને છ નુ સ્ત- ભને મંડપ. (૫) સિંહનાદ- બત્રીશ ભાગને એકસે છપ્પન સ્તંભને મંડપ. (૬) મેઘનાદ- છત્રીશ વિભાગને એક બાર સ્તંભને મંડપ જાણો. ૬૨- ૬૩-૬૪ ‘-- ' ન રેક ડું છે અાઠ ભાગ, વચલું જ ચાર - ભાગનું. રેખાના બે પર બે બે ભાગનાં અને દઢ ભાગનું, ચાવીશ સ્તંભને મંડપ. (૨) હરિનાદ- સેળ ભાગના પદનો. ભદ્ર ચાર ભાગનું, પ્રતિરથ ત્રણ ભાગ અને રેખા ત્રણ ભાગની છપ્પન રd મંડપ.(૩) બ્રહ્મનાદાવીશ ભાગના પરનો, ભક ત્રણ પદે તેમાં મધ્યનું ચાર ભાગ અને બે મહામંડપે (૨) બાજુના ત્રણ ત્રણ ભાગ. પ્રતિથિ સાડા ત્રણ ભીમને અને રેખા કર્ણ સાડા ત્રણ ભાગની. અાથી તેને મંડ૫. (૪) રવિનાદ અઠ્ઠાવી ભાગના પદેને, તેમાં પંચ ભાગનું ભકતું પદ ઉપરથનું પદ સાડાત્રણ ભાગનું અને રેખા તથા પ્રતિરથના પદે ચાર ચાર ભાગના. છનું સ્તોને મં૫, (પ) સિંહનાદ-બત્રીશ ભાગના પો. તેનાથી ભદ્રનાં ત્રણ પદો, તેમાં વચલું પદ પાંચ ભાગનું. બાજુના દેઢ દેઢ ભાગના અને રેખા પ્રતિરથ ને ઉપરથી એ ત્રણ પદે ચાર ચાર ભાગનાં દમેઘનાદ-છત્રણ ભાગના પાને-તેમાંથી ભદ્રના ત્રણ પરામાં વચવું છ ભાગનું અને બાજુના બેઉ પદે પીચ પાંચ ભાગનાં તે ભદ્રો બે પકે નીકાળે ૪પ ભાગે રેખા અને પ્રતિરથના પદો પાંચ પાંચ ભાગનાં જાણવા, મેઘનાદમાં મધ્યમાં ડબલ અa આવે, ·मंडपाधिकार स. १० શઘર १५५ शिवनादा पमंडपा द्विसास्त्रियभूमिकाः । सर्वदेवेपु कर्त्तव्याः स्वनाम्ना च विशेषतः ॥६५॥ रथयुक्ताश्च मासादा पेदियुक्ताश्च मंडपाः । मध्यस्तंभाटके गद्दी तोरणानि मदिक्षणे ॥६६ ।। શિવનાદ આદિ છ મહામંડપે અઢી ભૂમિ કે ત્રણ ભૂમિ ઉદયના સર્વ દેવોને કરવા. તેમાં જે જે દેવોનાં નામ છે તે દેવોને વિશેષે કરીને કરવા. પ્રાસાદ રથાદિ (ભદ્ર આદિ અંગ અંગવાળા કરવા, અને મંડપ વેદીવાળા કરવા. મંડયના વચલા આઠ સ્તંભને ઠેકી ચડાવી ફરતાં તોરણે કરવાં. ૬૫-૬૬ મંડ૫ાલંકાર घट्टपल्लवकुंभीभिः स्तंभाः कार्याः स्खलंकृताः ।। ईलिकातारणैर्युक्ता मदलैमंडिताः शुभाः ॥६७ ॥ રેતાના સ્થાનિક चतुःपष्टि कलायुक्ताः स्तंभे स्तंभे विराजिताः ॥ ६८ ॥ મહામંડપના કુંભી ખંભે ઘટ્ટપલ્લવોથી અલંકૃત શેશિતા ઈલિક તેરણુ યુક્ત મદાવાળા સુંદર કરવા, આઠ, બાર, સેળ, વીશ કે બત્રીશ રદેવાંગનાઓ (નૃત્યાદિ ચેષ્ટા કરતી) ચેસઠ કળયુક્ત એવા લક્ષણવાળી થાંભલે થાંભલે મૂકવી. ६७-६८ आधथरजाध्यकुंभ कणिका ग्रासमेव । इत्येवं पीठवन्धस्य भ्रमतश्च प्रदक्षिणे ॥ ६९ ॥ कुंभकलशकपोताल्या वा राजसेनवेदिका । आसनपट्टश्च कार्य: फक्षासनविभूपितः ॥ ७० ॥ મંડપને પહેલે થર ભીક, જાડે, કહ, ગ્રાસપટ્ટીનું પીઠ બંઘ કરતું પ્રદક્ષિણાએ કરવું. ઉપર કુ-કાશેને કેવાળના થરે અગર રાજસેનક, વેદિક આસનપદુ કરી, તે પર કક્ષાસનથી ભિતું કરવું. ૬–૭૦ ૧. જે સ્ત વચ્ચેના લાંબા ગાળાના પાટની મજબુતાઈ અને શોભા સારૂ મળે કરવામાં આવે છે. તે કમાન જેવું સુંદર દેખાય છે. તેરણ અને કોચલાવાળા તરણ કરતા નીકળતી મદથી મજબુતાઈ ઘણું રહે છે તેની પાસે શૈલીનું સ્થાન કાલાવાળી પાદવાળા પ્રયાએ લીધું છે. તે પાછલા કાળની કૃતિ છે, ૨. વાંગના દેવકાની સ્વરૂપે બત્રીસના પથ પૃથફ તેની વર્ણવેલી શૈલી પ્રમાણે નામ રૂ૫ શિક્ષામાં સાર્ણવમાં આપેલા છે. મન કલ્પત દેવનાનું રૂપ કરવું નહિ તે મા વાંગનાનાં જુદાં જુદાં લક્ષણે અને વપન નામ આપેલાં તે પ્રમાણે કરવા.

·MARAT
मउपाधिकार अ. १०
शानप्रकाश दीपाव
Exjput
+
.
એવાદીયા અને દેડીયા ઉભણીના ના જુદા જુદા પ્રકાર

·અ, ૧
st
fake haiek
theJk
It fee triade 11th Itevilk nivell
૨૩૨૧

·મ
.
મોઢેરા સૂર્ય મંદિરનું દ્વાર અને તે ભે
દિપાવ
મેરાના મહા સુંદર રસ્તા અને કાચવાવાળા
તોરણ
દીપાવ

·(શિવપ્રાસાદના મંડપમાં) શિવનાં અનેક સ્વરૂપ વામ અઘર, પુરૂષ ઈશાનાદિ કરવાં. લાસ્ય તાંડવ નૃત્ય કરતા શિવ અને વિતાલનાં રૂપ કરવો. (તે રીતે પૃથકે પૃચ દેવોના મંદિરમાં તે તે રૂપ કરવાં.) નારેદ તુંબરૂ, વિવિધ વાજી યુક્ત, અને સિદ્ધિબુદ્ધિ સહિત નૃત્ય કરતા ગણપતિના રૂપ કરવાં. એંશી હજાર ઋષિ સ્વરૂપમાંથી અનેક કરવાં. ( વિષ્ણુના મંદિરના મંડપમાં) ચાર હજાર ગોપીઓથી લીલા કરતા વિંટાયેલા કૃણુનાં સ્વરૂપે કરવાં. સ્ત્રી પુરૂષનાં જોડલાં રૂપે લેકલીલા કરતાં દર્શાવવાં. ચુમ્મરૂપો કમળનાં પ અને વેલડીઓના ૧. મિથુનને અર્થ મયુર માની શિદિપઓએ અનેક પ્રાસાદમાં તેની અકતિઓ કdહલના હેતુથી કરેલી છે. અશ્લીલ વરૂપ ઘણું જુના મંદિરોમાં તેવી ચેષ્ટા કરતાં ખુણેખાંચર જોવામાં આવે છે તે સહેતુ છે તેની પણ એક માન્યતા છે. मंडपाधिकार अ.१० ज्ञानप्रकाश दीपाव ૧૫૭ प्रासादस्त्रिपंचभूमिः सप्तभिर्नवमिस्तथा । ब्रह्मस्थान सदा रम्यं स्वर्गप्रासादशाश्वतम् ॥ ७१ ॥ चतुर्मुखो ब्रह्मणो हि विष्णोः कुर्याद् विशेषतः । चतुर्मुखश्च रुद्रस्य प्रासादः पुण्यहेतवे ॥ ७२ ॥ यथा दिन विना सूर्य शशांक विना शर्वरी । यस्मिन् देशे चतुर्मुखः प्रासादो न हि विद्यते ॥ ७३ ॥ મહાપ્રાસાદ ત્રણ, પાંચ, સાત કે નવ ભૂમિને કરવો. સ્વર્ગ જેવા શાશ્વત પ્રાસાદમાં બ્રહ્મ મધ્યસ્થાન હમેશાં રમ્ય કરવું. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રૂદ્રના ચતુર્મુખ પ્રાસાદ કરાવવાથી મહ૬ પુણ્ય ઉપાર્જન થાય છે. જે દેશમાં (આવા રમ્ય) ચતુર્મુખ પ્રાસાદ નથી તે દેશ સૂર્ય વગરના દિવસે જે કે ચંદ્ર વિનાની રાત્રિ वो वी. ७१-७२-७३ દેવાદિનાં કયાં કયાં સ્વરૂપે કરવાં- शिवरूपं च कर्त्तव्य वामाऽधोरमीशानकम् । : लास्यं तांडवनृत्यं च वैतालं च विशेषतः ।। ७४ ॥ नारदस्तुम्बरुथैव वादिविविधैः सह । सिद्धिबुद्धिसमायुक्तो नृत्यकृद्-गणनायकः ।। ७५ ।। अष्टाशीतिसहस्राणि ऋपिरूपाण्यनेकधा । चतुःसहस्रगोपीयुक् कृष्णः परिकरैर्वृतः ॥ ७६ ॥ स्वीयुग्मसंयुतं रूप लोकलीलां प्रदर्शयेत् । 'मिथुनैः पत्रवल्लीभिः प्रमथैश्वोपशोभयेत् ॥ ७७ ॥ ३साथी शोलायमान ४२१९. ७४-७७ ·૨૫૮ मंडपाधिकार म १० शानप्रकाश दीपाव इन्द्रादिलोकपालाश्च नृत्यं कुर्वन्ति ते सदा । भास्करादिग्रहाः कार्याः द्वादश राशयस्तथा ।। ७८ ।। सप्तविंशतिनक्षत्रा-ण्यष्टाभिः सिद्धिभिर्युताः । द्वादशमेघल्पाणि कर्त्तव्यानि प्रयत्नतः ॥ ७९ ॥ अष्टावायाश्चाष्टव्यया नवतारास्वरूपकम् । सप्तस्वराच परागाः पत्रिंशच रागिनिकाः ॥ ८ ॥ જલવિદા ના પિતા अनेकदेवता नृत्य-मंडपे परिवेष्टिताः ॥ इलिकातोरणैर्युक्ता गनसिंहविरालिका ॥ ८१ ॥ ઈંદ્રાદિ દિગ્યાલ, લેકપાલ, નૃત્ય કરતા કરવા. સૂર્યાદિ નવગ્રહે, બાર રાશિઓ, સત્તાવીશ નક્ષ, બાર મેઘસ્વરૂપ, અદમહાસિદ્ધિનાં સ્વરૂપે, આઠ આય, આઠ વ્યય, નવ તારાનાં સ્વરૂપે, સાત સ્વર, છ રાગ, છત્રીસ રાગિણીનાં સ્વરૂપ, યક્ષ, ગાંધર્વ, વિદ્યાધર, નાગ, કિન્નર, અને અનેક દેવતાઓ મંડપમાં ફરતા નૃત્ય કરતા કરવા. (મુખ્ય રૂપે) ઈલિક તેરણ સાથે ગજસિંહ અને વિરાલિકા કરવી. ૭૮૮૧ मासादाने मंडपः स्या-देकत्रिद्वारसंयुतः । जिनत्रिपुरुषद्वार-कासु स्युखिकमंडपाः ॥ ८२ ॥ પ્રાસાદના આગળને ગૂઢમંડપ એક અગર ત્રણ ધારવાળો કરે. જીન, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશને દ્વારકાના પ્રાસાદ આગળ ત્રિકમંડપ કરવા. ૮૨ समतलं च विषम संघाटो मुखमंडपः ॥ मित्यंतरे यदा स्तंभ-पट्टादौ नैत्र दूपणम् ॥ ८३॥ क्षणमध्येषु सर्वेषु पट्टमेकं न दापयेत् । युग्म च दापयेत्तत्र वेधदोपं विवर्जयेत् ॥ ८४ ॥ પ્રાસાદને એકથી બીજે મંડપ છેડતાં જે ભીતિનું અંતર હોય તે, ભૂમિનું તળ ઉંચાનીચું હોય અગર સ્તંભ કે પાટ આઘા પાછા હોય એટલે એક સૂત્રમાં લાઈનમાં લેવલમાં ન હોય તે પણ દેવ લાગતું નથી. ક્ષણ એટલે ખંડ ૫દમાં વચ્ચે એક પાટડે ન મૂકો. પણ બેકી સ્તભ કે પાટ મૂકીને વેધદેષ તજ, ૮૩-૮૪ ૧. આઈ વરૂપે જગન્નાથજીના મંદિરમાં, કેણાકના સૂર્યમંદિરમાં તેમજ ભુવને- શ્વરના મંદિરમાં મોટાં રૂપો કર્યા જોવામાં આવે છે. જેનેરી આબુ તેમજ રાણપુરના મંદિરમાં પણ આવાં નાનાં રૂપો છે, ·') मंडपाधिकार अ. १० ज्ञानप्रकाश दीपाव तलैस्तु विपमा स्तुल्यैः, क्षणैः स्तमैः समैस्तथा । विपमे तु तुलापट्टे गूढे चन्द्रावलोकना ।। ८५ ॥ મંડપની રચના વિષમ એકીપદ વિભાગના તળ ઉપર સમ=બેકી ભેથી કરવી. તુલાપટ્ટ=પાટડા એકી આવે. અલિંદ ચતુષ્કિકા સન્મુખ કે બાજુમાં એકી વિષમ કરવા. (અહીં ક્ષણ ખડ=પદ એક અર્થમાં છે) અને ગૂઢમંડપનુ ભદ્ર કક્ષાસન યુક્ત કરી તેમાં જાળી મૂકવી. ૮૫ निःस्तंभा भित्तिकाभित्ते-(रिप्यशो च) चतुफिका । स्तंभेषु युग्मस्तंभाश्च मूलसूत्रसमुद्भवाः। ॥ ८६ ॥ સ્તભ વગરના મંડપ હોય ત્યાં ભીંત કરવી. (ગૂઢમંડપ) અને બહાર મંતને લગતી ગર્ભમાં ચોકીના સ્ત કરવા તે ઈષ્ટ છે. થાંભલાઓ બેકી સંખ્યામાં મૂળ બ્રાગર્ભને અનુસરીને મૂકવા. ૮૬ उद्वराधे त्र्यंशे वा पादे वा गर्भभूमिका । मंडपेषु च सर्वेषु पीठान्ते रङ्गभूमिका ॥ ८७ ॥ कुर्याद् वै द्वित्रिपन चिनपापाणजेन था। પ્રાસાદના ગર્ભગૃહના ઉંબરાની ઉંચાઈના અર્ધા ભાગે, ત્રીજા ભાગે કે ચેથા ભાગે નીચું ગર્ભગૃહનું ભૂમિતલ કરવું (રાખવું. મંડપ રંગમંડપનું તળ પીઠના ૧ જદેવ વિરચિત સમરગણું સૂત્રધારના અધ્યાય ૬૬માં કાછના મંડપનાં સ્વરૂપે આપેલ છે. માનસાર ગ્રંથમાં પાષાણ અને કાષ્ઠના મંડપે કહ્યા છે. તે મંડ કો કયા અને કયા હેતુના કરવા તે લંબાણથી કહ્યું છે દેવાલય આગળ, નમરગામ આગળ, પુત્ર, રવૈષે જાણક કિર, દરે, રેસા, શૃંગારર્થે અંક, દેવાખંડ, નૃત્યગીતમંડપ, યાત્રામાર્ગ મડ, અગ્નિકાઈ મંડપ, સુખવિતાર્થ મંડપ, નાનમ ડપ, તપવીમઠ મંડપ, ત્યાગાર મંડપ, રાજ્યાભિષેક મડઇ, ભૂપ આયુધમં૫, અભ્યાસ મંડપ, નૃપભેજનાઈ મંડ૫, ભૂપમ્પગ મનમંડપ, મેવયુદ્ધાર્થ મંડપ, નાટકાદિ મંડપ, ઉપનયન મંડપ, લૌર મેં મંડપ યુવરાજ લીનાવલેકના ૩૫, એમ પૃથફ પાક મે ૨. એક કરતાં ગૂઢમંડપનું તળાયુ ઉચું કરવું જોઈએ. એટને પીડથી એક બે અગિળ ઉચુ થાય, ચોકીનું તથા ખુટવા મંડપનું તળીયુ તો પીઠમથાળે એકસવમાં થાય, વ તાળ કર. નૃત્ય મંડપનું ભૂમિતલ અહો બતાવતું નથી. પરંતુ રાજસ્થાનના પ્રાસાદમાં કાપડના જડબાના તળ ખરશલના મથાળા બરાબર મંડપનુ ભૂમિનલ હોય છે. પરંતુ મહામાસામાં મૃત્યમંડપનું તળ ગ્રીસપદીના મથાળા બરાબર હેવાનું સમજમાં છે.

·मंडपाधिकार अ. १० शानप्रकाश दीपाणय મથાળે રાખવું. રંગમંડપનું તળીયું (આસામ) બે ત્રણ પટ્ટાવાળું રંગીન પાષાણુથી શેણીતું કરવું. ૮૭ नवनाभं पंचनामं देवदेवस्य कारयेत् ॥ ८८ ॥ पुप्पक शंसनामं तु विष्णवे सुरपूजितम् । विडंब हंसपक्ष तु ब्रह्मणे परिपूजयेत् ॥ ८९ ॥ નવનાભ અને પંચનાભ દેવાધિદેવ મહાદેવને કરવા. પુષ્પક અને શંખના વિષ્ણુદેવને. અને વિડંબ અને હંસપક્ષ એ બ્રહ્માને (મંડપ) કરવા ૮૮-૮૯ ગયાર થતું વાળા રાખું जगतीपादपिस्तीर्ण पपादेन वर्जितम् ॥ ९०॥ शिवस्यौं ब्रह्मविष्णू चंडिका जिन एव च । एतेषां च सुराणां च कुर्यादग्रे वलाणकम् ॥९१ ॥ હવે હે વત્સ હું તમને બલાણુકનાં લક્ષણ કહુ છું. તે મૂળ પ્રાસાદની જગતી જેટલી પહેળાનુ બલાણુક કરવું. પરંતુ ચેકીના ૫૮ જેટલા વિસ્તારનું ન કરવું. શિવ, સૂર્ય બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ચંડીદેવી અને જીન તીર્થકરોના દેવામાં અને રાજાને પ્રાસાદે આગળ બલાણ કરવાં. ૯૦-૯૧ બલાણુક વિસ્તારનું વિવિધ માન- मासादच्यासमानेन गर्भमानेन चाऽथवा । शालालिन्दप्रमाणेन त्रिविधं मानलक्षणम् ॥ ९२ ॥ उत्तमे कन्यसं मध्ये मध्यं कनिप्ठे चोत्तमम् । અન્ન જુએ પુરતઃ પૂછતો જા ! શરૂ | પ્રાસાદની પહોળાઈ જેટલુ અને (સુબ્રમ સાધાર પ્રાસાદમાં મૂળ) ગર્ભગૃહ પ્રમાણે અને શાળા અલિંદના પ્રમાણુથી પહેલું બલાણુક રાખવું. આ ત્રિવિધ માન બલાણુકનાં કહ્યાં. ઉત્તમ માનનાને કનિષ્ઠ માનનું, મધ્યને મધ્ય માનનું. અને કનિકને ઉત્તમ માનવું. એમ બલાણુક કરવાં. અન્ય યુતિ ભેદ કરીને પૂર્વ અને પશ્ચિમે આગળ અને પાછળ બલાણુક કરવા (બલાણુક ચતુર્મુખને ચારે તરફ પણ થા. ૯૨-૩ ૧. આ છ નામના મંડપની રવરૂપે કોઈ અન્ય ગ્રંથમાં જોવામાં આવ્યા નથી. પર વિતાનના પ્રકામાં પચનાભ નવનામ, શેખાવત અને હસાય નામે આવે છે. કે વિદ્વાન શિપિ આ છ મંડપનું સ્પષ્ટીકરણ સાથેના પડે કેd ગ્રંથમથી જણાવો તે શિe૫સમાજ ઉપકૃત થશે. -

·{
છે
એ.
At -
ann. #hurranan Arann wi
kirit i lir
કમ tube,
E
((
--
as -
ને
» ન
i, ધ
n
E
દ
- tas
આબુ દેવવાળના કળામય તમે અને કડક અમરના તોરણો
દીપાવ

·- અમે
* નામ
ક
આખું દેલવાડાના મારનાં સંભ અને તે
રોપા

·मंडपाधिकार अ. १० शानप्रकाश दीपाय પાંચ પ્રકારના બલાણકનાં નામ- वामनश्च विमानश्च हर्म्यशालश्च पुष्करः । तथा चौत्तुङ्गनामा च पंचैते च वलाणकाः ॥ ९४ ॥ वर्तनं कथयिष्यामि पदं संस्थानमानतः । प्रासादने च प्राकारे, मंदिरे वारिमध्यतः ॥ ९५ ॥ ૧ વામન, ૨ વિમાન, ૩ હણ્યશાલ, ૪ પુષ્કર, અને એ ઉત્તુંગ, એમ પાંચ નામનાં બાણુક જાણવા. તેના વર્તન સ્વરૂપ પદ સંસ્થાનના માનથી બલાણુક ક્યાં ક્યાં કરવા તે કહું છું. પ્રાસાદ (રાજમહેલ) આગળ, નગરના કિલ્લા આગળ, દેવમંદિર આગળ અને જળાશયની મધ્યમાં કે આગળ) એમ બધાણકનાં પદ સ્થાન જાણવાં. ૯૪-૯૫ કયા નામનાં બાણકે ક્યાં કરવા वामनो देवताग्ने च विमानोगौ राजवेश्मनि । છે કે ના ભારે નારાજે છે ૨૬ पुष्कर वारिमध्यस्थ-मग्रतश्चैव भूपितम् । सप्तनवभूम्युत्तुंग-मत ऊर्य न कारयेत् ॥ ९७ ॥ દેવપ્રસાદ આગળ જે બલાણુક મંડપ કરવામાં આવે તેનું વામન નામ જાણવું, રાજમહેલ આગળના બલાકને રવમાન અને ૩-ઉત્તુંગ નામન બલાક જાણવા. ઘરોના આગળ ડેલી કે નગરના મુખ આગળ જે બલાણુક કરવામાં આવે તેને ૪–૯ભ્યશાલ નામને બલાક કહે છે. જળાશયના મધ્યમાં અને જળાશયના મુખ આગળ શમિતે એવો પ-પુષ્કર નામને બલાક જાણ. ઉત્તુંગ નામના બલાણુક સાતથી નવમાળ સુધીને ઉંચે કરે. તેથી વધુ ઉંચ ન કરા૬-૯s प्रासादाने जगत्यग्रे ग्रस्तः स्यान्मुसमंडपः । अभूगिः प्रकर्त्तव्या नृत्यमंडपसूत्रतः ॥९८ ।। लक्षण तस्य वक्ष्यामि स्थानमानं च भूमिकाम् । દ્વિત્રિપ-રાક્ષHUમિત્તપા 39 II પ્રાસાદની આગળ, જમતીની આગળ, અંદર સમાય તે મુખમંડપ કરો. જગતને ભૂમિમંડપ નૃત્યમંડપના સમસૂત્રે કરે. તેનાં લg કહું છું. આ બલાણુક એક, બે, ત્રણ ચાર પાંચ છ સાત કે આઠ પદ છેટે થાનમાનનો આશય જાગીને ભૂમિ છેડીને કરો. ૯૮-૯ શા. ૨૧ ·૧૬૨ मंडपाधिकार अ.१० शानप्रकाश दीपाव जगती तु शिरोदेशे जठरे चोत्तरङ्गकम् । ગયgો પૂમિ-ના િજ ઘરમ / ૨૦૦ || तत्सम तु प्रकर्तव्य-मुतरड़े सपटकम् । उदयोन्मतमानेन सोपानं तुलामध्यतः ॥१०१॥ જગતના મથાળા સુધીમાં એટલે તેના જઠરમાં દ્વારા ઉત્તરંગને સમાસ કર. (જગતી નીચેના પ્રવેશ મંડપ કે ચેકીન) તુલા-પાટડાને ઉદય અને ભૂમિદલ, કુંભા બરાબરમાં સમાવે. જગતીની ચેકીના પાટ બરાબર પ્રવેશદ્વારને ઉત્તરગ રાખ. જગતના ઉદયના માનમાં પાટડાની અંદર ઉપર ચડવાનો પગથીયાં કરવાં. ૧૦૦-૧૦૧ कुंभीस्तंभशिरपट्ट पृथक्वत्रतुलादिकम् । भूमि तु भूमिमानेन समसूत्रैविचक्षणाः ।। १०२ ।। મૂળ પ્રાસાદના બલાણકના કુંભી થાંભલા સરાપાટ અને બીજા પાટ આદિ મજલે મજલાના પ્રમાણે વિચક્ષણ શિલ્પિએ સમસૂત્રે રાખવા. ૧૦૨ बलाणकस्तत्तदरे तोरणं भद्रमस्तके । तद् वाह्ये मतावरण सन्मुखं वामदक्षिणे ॥ १०३ ॥ ૧, બલાણક-બાન-એટલે લૌકિક ભાષામાં ડેલી=પ્રવેશદ્વાર કે કાર પર ભાગ જાણો. દેવપ્રાસાદમાં પ્રવેશમાગ ઉપર મડપ અગર કેટલેક સ્થળે મળ મંદિરના સામે ગર્ભગ્રહ કરવામાં આવે છે. દેવપ્રસાદમાં બલાક એ રીતે વિશેષ ભાગ હોય છે, કે મૂળ પ્રાસાદની ભૂમિ એક મજલા જેટલી ઉંચી હેય ત્યારે આવા બજાણક નીચેથી પ્રવેશ થાય છે, આમ નીચેના પ્રવેશદ્વારની પણ આગળ કેઇ એક, ત્રણ કે ચાર ચકકા (ચકી) અગર મંડપ કરે છે. ત્યારે તેને મુખમંડપ કહે છે, તેને પણ વામન નામ બહાણુક કહે છે) અગર ઉપરના બધાણક મંડપના લગભગ અભાગે પદના હિસાબે પણ નીચે ઠાર શ્રામાં આવે છે. આ જતી અમાસ શણ છે. પરંg છ ઉદય જગતીમાં ક જ પ્રમાણે નીચેના મુખમાપ કે ચેકીના પાઠ અને તે કરને ભૂમાલ (છાતવારણથળ-લાદીર)ને સમાસ મૂળાસાદના ઉદબાની અંદર એટલે કેભાની અંદર સમાવે છે. નીચેના મુખમંડપ કે ચેકીને પાટ દ્વારા ઉત્તરંગ ઉપર સામાન્ય રીતે હેય છે. પરંતુ જ્યાં એવા ઓછા ઉદયવાળા જગતીમ દ્વારા ઉત્તરંગના સમયને અમર કાંઈક ઉચે પાટનું તળ રાખવાની ફરજ પડે છે આ વિષય રથાનમાન અને ભૂમતના ઉદય ઉપર વિશેષ આધાર રાખે છે. ઉત્તુંગ નામને બલાણુક કાવડના ગોપુર જેવા અગર રાજપ્રાસાદ આગળ મોટા ટાવર જે જણ. પરંતુ એટલું યાદ રાખવું જરૂરી છે કે મૂળ સ્થાપત્ય કરતાં બાળક થોડુંક પણ નીચું હોવું જોઈએ. શિપથની આવા અને લૌકિક માન્યતા ભૂલવી નહિ જેમ આપણે મકાન કરતા આગળની ડેલી નીચી રાખીએ છીએ, તેમ આ સુત્ર આવા કાઈ સમયે ભુલવું ન જોઈએ.

·मंडपाधिकार अ. १० शानप्रकाश दीपाव અલાકના આગળ ભદ્રભાગ ઉપર માથે તેરણ કરવું. તેની બહાર બલાણકને સન્મુખ અને જમણી તરફ મત્તાવારણ કક્ષાસન કરવાં. ૧૦૩ मूलपासादवद् द्वार मंडपे च बलाणके । न्यूनाधिक न कर्त्तव्यं दैर्ये हस्तांगुलाधिकम् ॥ १०४ ॥ મૂળ પ્રાસાદના પ્રમાણે બલાણુકના મંડપનું દ્વાર રાખવું ( ઓછા વધતું) આઘા પાછું ન રાખવું. પરંતુ બલાણકનું (નીચે) જગતીના ઉદયમાંનું મૂળ પ્રવેશદ્વાર તેના ગજે આગળ અધિક રાખવું. ૧૦૪ અલાણુક (અન્ય મત)- जगत्यग्रे चतुष्किका वामन तबलाणकम् । राजद्वारे विमानोतुझं पंच चा सप्तभूमिका || १०५ ॥ हर्यशाले गृहे वाऽपि कर्त्तव्यं गोपुराकतिः । एकभूमौ त्रिभूम्यत गृहद्वारस्य मस्तके ॥१०६॥ इति पंचविध चलाणकम् । इतिधी विश्वकर्मणा ते घास्तुविद्यायां धानप्रकाशदीपार्ण બંધ વોડકા . ૨૦ પ્રાસાદની જગતી આગળ જગતીમાં સમાય તેવી શેકી કે મંડપ કરવો. તેને પણ “વામન” નામનું બલાણુક કહે છે. રાજપ્રાસાદ આગળ વિમાન અને પાંચ કે સાત ભૂમિ ઉંચા એવાને “ઉત્તુંગ બલાણુક કહે છે. ઘરના દ્વારની ગપુરાકૃતિ એક કે ત્રણ માળની ડેલીને હમ્મશાલ કહે છે. (અહીં જળાશય પુષ્કર બલાણુક અપૂર્ણ છે) ઈતિ પંચવિધિ બલાણા ૧૦૫-૧૦૬ ઈતિથી વિશ્વકર્મા વિરચિત વાસ્તુવિદ્યાના જ્ઞાનપ્રકાશ પાને મડપાધિકાર પર હિપ વિશારદ પ્રભાશંકર એઇડભાઈ સોમપુરાએ રચેલ, શિલ્પપ્રભા નામની માટીકાને દશમે અધ્યાય સમાસ, ·मंडपाधिकार भ. १० शानप्रकाश दीपार्णव जगती तु शिरोदेशे जठरे चोत्तरङ्गकम् । अधस्तुलोदये भूमि-र्घटनादि च तत्समम् ॥१०॥ तत्सम तु मकर्तव्य-मुतरङ्गे सपट्टकम् । उदयोनतमानेन सोपान तुलामध्यतः ॥१०१॥ જગતીના મથાળા સુધીમાં એટલે તેના જઠરમાં કારના ઉત્તરંગનો સમાસ કર. (જગતી નીચેના પ્રવેશ મંડપ કે ચેકીન) તુલા-પાટડાને ઉદય અને ભૂમિદલ, કુંભા બરાબરમાં સમાવ. જાતીની ચેકીના પાટ બરાબર પ્રવેશદ્વારને ઉત્તરગ રાખ. જગતીના ઉદયના માનમાં પાટડાની અંદર ઉપર ચડવાનાં પગથીયાં કરવાં.: ૧૦૦-૧૦૧ कुंभीस्तंभशिरःपट्ट पृथक्मत्रतुलादिकम् । भूमि तु भूमिमानेन समसूत्रैर्विचक्षणाः ॥१०२॥ મૂળ પ્રાસાદના અલાકના કુંભી થાંભલા સરાપાટ અને બીજા પાટ આદિ મજલે મજલાના પ્રમાણે વિચક્ષણ શિધિએ સમસૂત્રે રાખવા. ૧૦૨ वलाणकस्तचदने तोरणं भद्रमस्तके । तद वाह्ये मत्तावरण सन्मुखं वामदक्षिणे ॥१३॥ ૧. જુલાક-બછાનક એટલે લૌકિક ભાષામાં ડેલી=પ્રવેશદ્વાર કે ડાર પર ભાગ જાણ. દેવપ્રાસાદમાં પ્રવેશમાગ ઉપર મંw અમર કેટલેક સ્થળે મળ મંદિરના સામે ગર્ભગૃહ કરવામાં આવે છે. દેવપ્રસાદમાં બલાણક એ રીતે વિશેષ ભાગ હેય છે, કે મૂળ પ્રસાદની ભૂમિ એક મજલા જેટલી ઉંચી હોય ત્યારે આવા બયાણક નીચેથી પ્રવેશ થાય છે આમ નીચેના પ્રવેશદ્વારની પણ આગળ કોઈ એક, ત્રણ કે ચાર ચતુઝિકા (ચાર) અર મંડપ કરે છે. ત્યારે તેને મુખમંડપ કહે છે, તેને પણ વામન નામ બલાણુક કહે છે) અગર ઉપરના બલાણા મંડપના લગભગ અભાગે પદના હિસાબે પણ નીચે દ્વાર મૂકવામાં આવે છે. આ દ્વારનો જમતીમાં સમાસ થાય છે. પરંતુ કયાંક ઓછા ઉદયવાળી જગતીમાં લોક ૧૧ પ્રમાણે નીચેના મુખમંડપ કે ચેકીન પર અને તે પર ભમરલ (છાતીથા વણથળ-લાદી કલોર)ને સમાસ મૂળપ્રાસાદના ઉદરની અંદર એટલે કુંભાની અંદર સમાવે છે. નીચેના મુખમંડપ કે ચેકીને પાટ દ્વારા ઉત્તરંગ ઉપર સામાન્ય રીતે હૈય છે. પરંતુ જ્યાં એવા ઓછા ઉદયવાળી જગતીમાં દારના ઉત્તરંગના સમય અગર કાંઈક ઉચે પાટનું તળ રાખવાની ફરજ પડે છે આ વિષય સ્થાનમાન અને ભૂમિતલના ઉદય ઉપર વિશેષ આધાર રાખે છે. ઉત્તમ નામને બલાક દાવડના ગેપુર જેવા અગર રાજપ્રાસાદ આગળ મેટા ટાવર જે જાણ. પરંતુ એટલું યાદ રાખવું જરૂરી છે કે મૂળ સ્થાપત્ય કરતાં બાબુક ડુંક પણ નીચું દેવું જોઈએ. શિપરંપની આવા અને વોક માતા ભૂલી નહિ જેમ આપણે મકાન કરતાં આગળની ડેલી નીચી રાખીએ છીએ, તેમ શ્રા સુત્ર આવા કાર્ય સમયે ભુલવું ન જોઈએ, ·114 संवरणाधिकार अ. ११ शानप्रकाश दीपार्णव સંવરલ્સ તળદર્શન 'अथ नामानि वक्ष्यामि संघरणा यथास्थिताः। पुप्पिका नंदिनी चैत्र दशाक्षा देवमुंदरी ॥५ कुलतिलका रम्या च उद्भिनाच नारायणी। नलिका चम्पका चैत्र पद्माख्या च समुद्भवा ॥६ त्रिदशा देवगांधारी रत्नगर्भा चूडामणिः। हेमकूटा चित्रकूटा हिमाख्या गपमादनी॥७ मंदरा मेदिनी ख्याता कैलासा रत्नसंभवा । मेरकूटोद्भवाख्याताः संख्यया पंचविंशतिः॥८ ૧. જ્ઞાનરલ મ થમી આથી ભિન્ન નામની બત્રીશ સંવર તેની ઘટા સંખ્યા પરથી આપેલ છે. બત્રીસમી અજવર્દિની નામની સંવરણ १२९ पणा તેમાં એક વિલિ આપેલું છે मे, भने साधना માપની દેરીની વરણા પાંચ Astीसी गाना मारने नसी. એમ ૧૭ થી હાથનાને ૪૧ ઘટિાની સવરશ કરવી તેમ કરેલ છે पामीरी पनी रेली javuture ·संवरणाधिकार अ. ११ ज्ञानप्रकाश दीपाव હવે સંવરણનાં નામ કહું છુ. ૧ પુપિકા, ૨ નંદિની, ૩ દશાક્ષા, ૪ દેવ- સુંદરી, ૫ કુલતિલકા, ૬ રમ્યા, ૭ ઉભિન્ના, ૮ નારાયણી, ૯ નલિકા, ૧૦ ચંપકા, ૧૧ પદ્મા, ૧૨ સમુભવા, ૧૩ ત્રિદશા, ૧૪ દેવગાંધારી, ૧૦ રત્નગર્ભા, ૧૬ ચૂડામણિ, ૧૭ હેમરા, ૧૮ ચિત્રકૂટ, ૧૯ હિમા, ૨૦ ગંધમાદન, ૨૧ મંદર, રર મેદિની, ૨૩ કેલાસા, ૨૪ રત્નસંભવા, ૨૫ મેટા, એમ પચ્ચીશ શામરણનાં નામે જાણવાં. ૫-૬––૮ चतुरस्रीकृते क्षेत्रे अष्टभागविभाजिते । भागो द्वौ रथिका कार्या चतुर्दिा व्यवस्थिता ॥ ९ ॥ कणे घटिका द्विभागा तदधः कूटकोणतः । मूलघंटा त्रय(चतुर)भागा भागैक कलश भवेत् ॥१०॥ उदयं च प्रवक्ष्यामि भागाश्चत्वार एव च ॥ 'छायोद्मास्तरकूटः तवं घंटिका भवेत् ।। ११ ।। ચોરસ ક્ષેત્રના આઠ વિભાગ કરવા. તેમાં ગભે મધ્યમાં બે બે ભાગની રથિકા (ભદ્ર) કરવી. રેખા ત્રણ ત્રણ ભાગની. તે રીતે ચારે બાજુએ વિભાગની વ્યવસ્થા કરવી. (૯) રેખાએ બે ભાગની ઘંટિક પહોળી અને તેની નીચે ખુણે ફૂટ કરવાં. (સર્વોપર) મૂળ ઘટા ત્રણ ભાગની (ફૂટ સાથે ચાર ભાગની) પહેલી અને તે ઉપર એક પહોળો કળશ કરે. આ તળવિભાગ કહ્યા છે. હવે ઉદય ઉભણી ચાર ભાગની કરવાનું કહું છું. પ્રત્યેક ઘંટા નીચે છાજલી, તે પર ફૂટ કરવું. કૂટના થરમાં (ઘટિકાના ગ) ઉદગમ દેઢી કરે. તે ફૂટ ઉપર ઘટિકા કરવી. ૯-૧૦-૧૧ - સંવરણ (ગ્રામરણ)ના કામમાં છજા પરથી દાબડી કેવાળ કે એવા વારો પર કે (જધા પર) સંવરણાની શરૂઆત થાય છે. રેખા પર છાજલી તે પર દેઢી અને દેઢી. યાને ઘરે ફૂટ થાય છે. આની ઉપર ઘટિકા (તિલક) કરવી. આ શામરણના થરને ક્રમ છે. જિલી દેઢીયા ફૂટ અને તે પર ઘટિકાના થરે ઉપરાઉપર કહેલા વિભાગ સુધી આમ ચાવી ઉપરની મમ્પની (મહા) પંટિક કરવી. તે ઘટિકાને ચારે ખુણે કૂટ કરવા, આ ચાર ટે સંખ્યાની ગણત્રીમાં શાસ્ત્રકારોએ લીધા નથી. પણ (શિખરમાં પંચાડી નવાડીક શિખરીઓ પણ થાય છે. છતાં તેના બધા અંક ગણત્રીમાં લેવામાં આવે છે, તેમ) સંવરણાના બીજા થરના કુટ પણ ગણત્રીમાં લેવામાં આવે છે. સંવરણાની પહોળાઈ કરતાં ઉંચાઇ અધી કહી છે. પરંતુ જુનાં કેટલાંક કામમાં જરા ઊંચી પણ જોવામાં આવે છે. જેસલમેરના આદિનાથના મંદિરની થામરણના ધંટા કુટના પ્રત્યેક ઘર નીચે નાની નાની બટાળી જાગી ચડાવે છે. તે છે કે ઉંચાઈમાં વધુ દેખાય છે, તેમાં બારીક કોતરકામ ઘણું કર્યું છે,

·संथरणाधिकार अ. ११
११७
धानप्रकाश दीपार्णव
સંવરણ તળ દિન
ट
मोकामा-NERMA

·संवरणाधिकार अ. ११ ज्ञानप्रकाश दीपाव तद्रूपा भद्रघंटा च चतुप्कूटा हाधस्तथा । સિંચન () બિંદા કદ તથ્વતઃ | ૨ | गर्भमूलोद्गमे कार्या रथिकाचंशविस्तरा । भागोदये छाद्योद्गम कूटा वै सर्वकामदा ॥ १३ ॥ तर्वे च चतुःकणे भागोच्छ्रया च घंटिका । तस्योपरि मूलघंटा चतुष्कोणे चतुप्कूटा ॥ १४ ॥ તે જ રૂપની (છાજલી દોઢીયાના રૂપની ઉપરની સર્વોપરિ) ભદ્રઘંટા કરવી. તેની નીચે ચારે ખુણે ફુટ કરવા. ગર્ભની ઘટા (જે સંખ્યામાં ગણવામાં આવતી નથી) તેને ઉરૂઘંટા કહેવામાં આવે છે. તે ઉપર સિંહનું સ્થાન રાખવું (સિંહ એસારવા). મૂળ ગભ ઉપર જાગીએ રથિકા ભદ્દે બે બે ભાગના પહોળા દેઢીયા ઉગમ કરવા. (ખુણા પર) એક ભાગની ઉંચાઈમાં છાજલી ઉદ્દગમ દેઢીયો અને કૂટ કરવા. તે સર્વ કામનાના ફળપ્રદ જાણવા. તે ઉપર ચારે ખૂણે ઘટિકા એકેક ભાગની ઉંચી કરી. તે ઉપર (સર્વોપરિ મૂલઘંટા કરવી. તેના ચારે ખૂણે ચાર ફૂટ કરવા. (જો કે આ ચાર ફૂટ સંખ્યાની ગણત્રીમાં લેવાતા નથી). ૧૨-૧૩-૧૪ 'कूटोध्ये विभागायामे मूलघंटा सादिया । सिंहबै उद्गमोवं तु उरुघंटा भागोपरि ॥१५॥ तदुपरि सिंहस्थान भागैकं च विनिर्गतम् । सिंहविद्याधरयक्ष-सिंहगजैश्चतुर्दिशि ॥१६॥ अष्टसिंहै: पंचघंटैः कूटैरेवं द्विरष्टभिः । चतुभिर्मलकूटाश्च पुप्पिकानाम नामतः॥१७॥ इति पुप्पिकाप्रथमा संवरणा ૧ વર્તમાન કાળમાં જે સંવરણ ચડાવવાની પ્રથા-શિલ્પઓમાં છે તે સેંક વર્ષથી ચાલી આવતી હોય તેમ જણાય છે. તેમાં શાસ્ત્રના રીત નથી સહેજ ફેર છે. પરંતુ તે સાવ અશાસ્ત્રીય છે તેમ કહેવું બરાબર નથી. સવરણાના મથાળે મધ્યમાં (મદા) વંટકા જ કરવી જોઈએ. અહીં પાઠામાં કે બીજા પ્રયામાં ઉંટને બદલે આમલસારા કાનું કહ્યું . તેરમા સૈમી સદીની કોઈ કાર્ય જુની સંવરણ પર આમલસારા મુકેલ જેવામાં આવે છે. પરંતુ તે બરાબર નથી, એમ હું માનું છું. કારણ કે પાઠ નથી. માટે ત્યાં (મહા) ઘંટકા જ મૂકવી જોઈએ. શિખરાય અને મંડપલક્ષણાધિકારમાં શિખરને શુકલાસ મેળવનાં કહે છે કે- “ ના સમઘંટા” એટલે મંડપના ઉપરની સંવરણાની ઉપલી ઘટિકાયંટા શક- નાસા સમસૂત્રમાં રાખવી. આ આમલસારે શબ્દ વાપર્યો નથી. તેથી જુના કાળમાં સંવરણાના મથાળે મુકાતો ન હતો. પરંતુ ઘટિકા જ મુકાતી હતી. એરિસી-લિંગ દેશના પ્રાસાદના મંડપ પર સંવરણારૂપ ત્રિસટા પર ધંટા જ મુકેલી છે. ખરી રીતે આ વિષયમાં ઉચત એ છે કે મંડપ ઉપર શામરણજ કરવી તે યોગ્ય છે. પરંતુ જયારે ગર્ભગૃહ ઉપર ચામરણ કરવામાં આવે ત્યારે તે પર આમલસારા સ્થાપન કરવું જોઈએ. કારણ કે ગર્ભગુડ ઉપર વજાદંડ સ્થાપન કરવાને હેય છે, તેથી ત્યાં આમલસારે જ મુકવે 4 છે.

·संवरणाधिकार अ. ११
शानभकाश दीपाव
मूलषप्स
घमिका
धादिसा
पुम्पिकानाम संवा ) अपिटका ५न्ट १६.सिंह भाmc.
प्रभार.ओ.स्थयति.
पनि पान antain

·ઉce, संघरणाधिकार अ. ११ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव મધ્યના મૂળ ઘંટા ચાર ખુણાના ફૂટ ઉપર ત્રણ ભાગ પહોળી અને દોઢ ભાગ ઉંચી (મૂળઘટા) કરવી. દેઢીયા પર ઉરૂઘટાના ભાગ પર સિંહ ચારે તરફ (મધ્યગર્ભે) બેસારવા. જાંગીમાં સિદ્ધ વિદ્યાધરે અને યક્ષનાં રૂ ચારે તરફ કરવાં (ઉપર ચારે ગભે) સિંહ અને હાથીનાં રૂપ ઉઘંટા પર) કરવાં. આ રીતે આઠ ભાગની સંવરણ, આઠ સિંહ, પાંચ ઘટા અને સેળ કૂટવાળી મધ્યની મૂળઘટા નીચેના ચાર ફૂટ સાથે આવા પ્રકારની પુપિકા નામની પ્રથમ સંવરણ જાણવી. ઈતિ પુષ્પિકા (૧). ૧૫-૧૬-૧૭ भानुभाग भवेत्क्षेत्रं कर्णो भागत्रयस्तथा । पइभागभद्रविस्तार-श्रतुर्दिक्षु नियोजयेत् ।। १८ ।। तवङ्गकूटयोर्मध्ये तिलकं चंशविस्तरम् । भागोदयं विधातव्यं रूपसंपाटभूपितम् ॥ १९ ॥ सिद्धविद्याधरयक्ष-सिंहगजैश्चतुर्दिशि । कूटोपरि हि कूटश्च भद्रकणे चतुर्दिशि ॥ २० ॥ હવે બીજી નંદિની નામની સંવરણ કહે છે. ક્ષેત્રના બાર ભાગ કરવા. તેમાં રેખા ત્રણ ભાગની અને આખું ભદ્ર છ ભાગનું પહેલું કરવું. તે રીતે ચારે દિશાએ વિભાગ કરવા. બે તવંગ અને ફૂટની વચ્ચે ઉપર તિલક કરવી. તેમાં ઈટિકા બે ભાગ પહોળી કરવી. અને તે ઘટિકા એક ભાગ ઉંચી કરવી. શામરણ રૂપ અને ઘાટથી શોભતી કરવી. તેમાં સિદ્ધ વિદ્યાધર અને યક્ષનાં રૂપો જાગીમાં ચારે દિશામાં કરવાં. અને ઉપર ગર્ભે સિંહ અને હાથીનાં સ્વરૂપે ઉરૂઘરા ઉપર કરવાં ભદ્રના ખુણે ઉપરાઉપર બે બે ફૂટ ચારે તરફ કરવા. ૧૮-૧૦-૨૦ कणे च कूटबंटा च तस्योपरि पुनर्भवेत् ।। आष्टचत्वारिंशत्कृटा मूले स्युः पूर्ववत्तथा ॥ २१ ॥ नववंटासमा युक्ता तर्वे सूर्यसिंहकाः । नन्दिनीनामविख्याता कर्तव्यः सर्वकामदा ॥ २२ ॥ इति नन्दि- नी नाम द्वितीया संवरणा ।। સંવરણની રેખાયે છ ઉદ્દગમની બે બાજુ ફુટ પર ઘટિકા કરવી. તે જ રીતે તે ઉપર ફરી છજી દેઢીયા ફૂટ પર ઘટિકા કરવી. આ રીતે ૪૮-અડતાલીશ ફૂટ અને મૂળઘટા ની જેમ ચાર પહેલા જુદા ગણેલ તેમ જાણવું ફરતી નવ ·संघरणाधिकार अ. ११ ज्ञानप्रकाश दीपाव ૧ણા ઘંટા અને તે પર બાર સિંહ ચારે તરફ બેસારવા. એવા પ્રકારની સર્વ કામના પૂરનારી એવી નદિની નામની સંવરણ જાણવી.' ઈતિ નંદિની (૨). ૨૧-૨૨ ૧. સંવરણના ક્રમ નામ, વિભકિન, ઘટિકા, ફૂટ અને સિંહ સંખ્યાનું કેક ક - ૧૨ - 1 E કમ સંવરણનું વિભક્તિ ટિકા કૂટ સિહ રેકમ સંવરણનું વિભક્તિ પંકિ ફૂટ સિંહ નામ ભાગ સંખ્ય સંખ્યા સંખ્યા નામ મામ સંખ્યા સખ્યા સંખ્યા ૧ પુપિકા ૮ ૮ ૪િ દેવધારી ૫૭ ૨ નંદિની ૪૮ ૧૨ ૧૫ રનગમ દાણા ૧૬ ૧૬ ચડામણ ૬૮ ૬૮ ૪ વસુંદરી ૨૦ ૧૭ ૨૦ ૧૭ હેમરત્ના ર R ૫ કુલતિલક ૨૪ ૨૪ ૧૮ ચિત્રકૂટા ૨૮ ૨૮ ૧૯ હિમા ૮૦. ૭ ઉભિન્ના ૨ a ]૨૦ ગંધમાદની ૮૪ ૨૪ ૮ નારાયણી ૬ ર૧ અંદરા ૮૮ ૮૮ - નલિકા ૪૦. 9. ૪. રર મેદિની હર ૮૯ ૧૦ ચંપકા ૪ {૩ કૈલાસા ૧૧ પધા ૪૮ ૪૫ ૪૮ રિ૪ રતનસંભવા ૧૦ ૧૨ સમુદ્દભવા પર Ye પર ૨૫ મેટા ૧૦૧ ૧૯૪ ૧૩ વિદા ૫૬ ૫8 : - ઉપરનાં નામ પરથી બીજી સંવરણ બંધ બેકારવા પ્રયત્ન કરશે. જો કે સંવરણી બંધ બેમારવી તે બુદ્ધિની કહી છે. ચાલો મળી ગયા પછી સરળતા મળી જાય છે, પરત બુદને ખગ કસવી પડે છે. બંટાને બરાબર મેળ રાખીને ફુટ ચડાવવાની રીત વધુ અધરી છે. જો કે આ અપાયમાં બે સંવરણની રાત રપતાથી આપેલ છે તે પરથી પીય સંવરણને ખ્યાલ સ્પષ્ટ આવી શકશે. શ્રીમંડન સવારે સંવરણ વિશે સસ્તર આ પ્રમાણે કર્યું નથી. ભાગને ઘેરીકાના ઉત્તરાર કમનું જ કહ્યું છે. પરંતુ ફૂટને ઉલેખ તેમણે પિતાના “રાવ નંદન ગ્રંથમાં કર્યો નથી. વળી મંડપ પરની સંવરખાને બદલે ૧૫મી સદીના કાળ પછી ઘુમટ થવા માથા, અંદરના ભાગમાં વિતાના પાટા ઘુમટ થતો તે યથાતિ ગલતીના સાદા થરાથી દાળ દેતા, તે પિઝ સહકારી પ્રાસાદમાં અનેક જાતના કેશ કાલાની નકશીવાળા વિતાન થતા. કેટલાક જુના મંદિરમાં માતા પિતાનવાળા બુટ હેય છે અને ઉપર ગળાઈ. ઘુમટ જોવામાં આવે છે. તેમ બિન કા વિબમાં કરશના હેતુથી તેમ કર્યું હેય. ગેળ ઘુમટ અંદરના ભાગમાં અને બહાર પણ ગોળ નાસીના મસ્તક જેવો કરવાની પ્રથા તે મરિયમ કાળ પછી શિvમાં રાખલ થઈ. શિevઓ આવા સાદા પુની પૂરમાં સધેિ રાખી ખૂબીથી કામ કરે છે.

·१७२
संवरणाधिकार अ. ११
शानप्रकाश दीपाव
१ मन्दिनी नाम संवर्णा भाग १२. घटिकाए. फूट ६८, सिंह १२०
समाशस.ओ.स्वति.
T
નારની સંવરણા તળાન

·શેત્રુંજય તળેટી પર આગમ મંદિરનું વિહળદ્રશ્ય સ્થપતિ પ. એસોમપુર,

·- ૧૪
* *
મુંબઈ લાલબાગ જૈન-કળામય પ્રાસાદ-ખંભ, તિરણ તથા સંવરણ
સ્થપતિ ભાઈ લઈશંકર ઓઘડભાઈ, પાલીતાણા
'પાર

·संवरणाधिकार अ. ११ ज्ञानप्रकाश दीपाव कार्या तिलकटद्धिश्र यावत्क्षेत्रं वेदाश्रकम् । મંત્રિૉ-મિતું ક્યા છે ૨૩ बृहद्दलैमिनोद्भिन्ना मंडपक्रममागतः । आसां युक्तिर्विधातव्या मेरुकूटान्तकल्पना २४ ।। इति श्रीविश्वकर्मणा कृते घास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाशदीपावे संवरणाधिकारे एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ એ રીતે સંવરણની ચાર ચાર તિલક ઘંટિકાની વૃદ્ધિ કરતાં જવી. (એમ પચીશ સંવરણ ૧૦૪ ભાગની ૧૦૧ ઘટિકાની કરતાં જવી). મંડપના અંશ, ભદ્ર, પ્રતિરથાદિના નીકાળા સંવરણની વિભકિત વિભાગથી રાખવા. મંડપના ક્રમ વિભક્તિ ભાગથી જુદા જુદા અંગ ભદ્ર, પ્રતિરથાદિના નીકાળા થાય છે. એ રીતે ક્રમે ક્રમે યુક્તિથી મેરૂફૂટ સુધીની સંવરણ ચડાવવી. ૨૩-૨૪ ઇતિ વિશ્વકર્મા વિરચિત વાસ્તુવિદ્યાના જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવના સંવરણાધિકારનો, શિલ્પ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સેમપુરાએ કરેલ શિ૯૫પ્રભા નામની ભાષા ટીકનો સાચા અયાય સમાપ્ત, ·।। अब वास्तुविद्यार्या दीपार्णवे द्वादशोऽध्यायः ॥ कूर्मशिलाधिकारः श्रीविश्वकर्मा उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि कूर्मादीनां तु लक्षणम् । एकहस्ते तु मासादे कूर्मश्चा शुलः स्मृतः ॥१॥ वृद्धिराङ्गुला कार्या दशपंचदस्तावधिम् । अत ऊकविंशत्याः पादवृद्धिः प्रकीर्तिता ॥२॥ तदाःन पुनर्वृदि-विद्धस्तशतार्धकम् । हैमो रोप्यश्च कर्तव्यः सर्वपापप्रणाशनः ॥३॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે કે હવે હું (સોના રૂપાન) ફર્મનું પ્રમાણ કહું છું. એક હાથના પ્રાસાદને અર્ધા આગળને ફર્મ કરે. તે પંદર હાથ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે અરધા અરધા આંગળની વૃદ્ધિ કરવી. સોળથી એકવીશ હાથ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે પા પા આગળની અને બાવીસથી પચાસ હાથ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે એકેક દેરે ) આગળની વૃદ્ધિ કરતાં જવી એ રીતે કૃમાન સુવર્ણ કે રૂપાનું જાણવું. તેની સથાપનાથી સર્વ પાપોને નાશ थाय छ.१-२-३ शिखानु भाग- एकहस्ते तु पासादे शिलावेदाइंगुला भवेत् । पडङ्गुला द्विहस्ते च त्रिहस्ते ग्रहसंख्यया ॥४॥ सूर्यागुलं शिलामान प्रासादे वेदहस्तके । तृतीयांशोदयंकार्य हस्तादौ च युगान्तकम् ॥५॥ चतुर्हस्तादित कृत्वा यावद् द्वादशहस्तकम् । पादोनालिद्धिहि हस्ते हस्ते च दापयेत् ॥ ६ ॥ ૧. સુવર્ણ ચંદીનું કહેવું મકાન મધ્યમ જાણવું. તેનાથી ચતુથાશ હીન કરતા જેમાન થાય. એમ અપરાજિત સૂત્ર ૧૫૩માં કહેવું છે. પ્રાસાદ મંડન અ. ૧ અને વાતુરામ પણ અર્ધા આંગળ કુર્મપ્રમાણ એક જ આપેલું છે. ચાર આંગળ ક્રિયા પ્રમાણુ પ્રાસાદ મંડન અને વાસ્તુરાજ ગ્રંથમાં આપેલું નથી, ·कूर्मशिलाधिकार स. १२ शानप्रकाश दीपार्णव ૧૭૫ એક હાથના પ્રાસાદને ચાર આંગળની શિલા કરવી. બે હાથનીને છ આંગળ, ત્રણ હાથનાને નવ આંગળ, અને ચાર હાથના પ્રાસાદને બાર આગળની સમ- ચિરસ શિલા કરવી. આમ ચાર હાથ સુધીના પ્રાસાદની શિલા ત્રીજા ભાગે જાડી કરવી. પાંચથી બાર હાથ સુધીના પ્રાસાદને પિણાપણા આંગળની વૃદ્ધિ પ્રત્યેક હાથે કરતાં જવી. ૪-પ-૬ सूर्यहस्तादितः कृत्वा यावच्च जिनहस्तकम् । अ गुला भवेद्धि-रुच्छ्रये तु नवाझुला ॥ ७ ॥ चतुर्विशादितः कृत्वा यावत् पत्रिंशद्धस्तकम् । तथा पादाङ्गुला वृद्धिः पिंड च द्वादशाङ्गुलम् ॥८॥ पट्त्रिंशादितः कृत्वा यावत्पंचाशद्धस्तकम् । 'अष्टमांशामुलाद्धिः पिंड च द्वादशाङ्गुलम् ॥ ९ ॥ બારથી ચાવીશ હાથના પ્રાસાદને અર્ધા અર્ધી આગળની વૃદ્ધિ કરવી. અને ચાવીશ ગજના પ્રાસાદની શીલા નવ આગળ જાડી રાખવી. પચ્ચીશથી છત્રીશ ગજના પ્રાસાદને પા પા આંગળની વૃદ્ધિ કરવી. અને ત્રીશ ગજના પ્રાસાદની શિલા બાર આગળ જાડી રાખવી. સાડત્રીસથી પચાસ ગજના માસાદને પ્રત્યેક શિલામાનનું લીવમાં જે પ્રમાણે આપેલું છે તેજ આ ગ્રંથને મળતું છે. પચાસ અજના પ્રાસાદને ૨૮ અગિળનું શિયમાન થાય છે. પરંતુ અપરાજિત સૂત્ર ૧૫૩માં આપેલું માન ઘણું મોટું છે. જ્ઞાનરનારા મંથમાં આપેલું થિલા પ્રમાણુ ક્ષીરાણું અને દીપા બંને મંથના મતનું સમર્થન કરે છે. વાનરત્નમાં વિશેષતા છે–એટલું યાદ રાખવાની જરૂર છે. આ પહેલું શિલામાન સમરસ જવું. આ મધની કુચિયાનું માને કહ્યું છે. પરંતુ અરલા કે ચાર શિલાનું માન ગમાણ કેટલું રાખવું તેનો કોઈ મંથમાં ઉલ્લેખ નથી. દીપાવમાં પાંચ શિલા અને વલ વિલા એમ બેઉ પ્રકાર શિલા સ્થાપન કહે છે. અપસાજિત અને કરાવમાં માત્ર નવ વિલાનું કહે છે. પ્રાસાદમંડન અને વાસ્તુજમાં ફક્ત સેના રૂપાના એક ફર્મનું જ ગમાણ આપેલું છે. વિધાર્મા પ્રકાશ અને જ્ઞાનરત્નકેશમાં પય સિલા અને નવ શિક્ષા મમ બંને મત આપેલા છે. મષની મહિલાનું માન કર્યું. પરંતુ પય કે અષ્ટસિકાના માન પ્રમાણે શિN• મંમાં આપેલાં નથી. પરંતુ શિપિઓની પરંપરા શિવ એવી છે કે અમેરિકાના જેટલી ભરુશિલા લાગી અને તેનાથી આ પહેલી અને કુમહિલા જેટલી જાડી રાખવાની પ્રથા ૭. માઈ કુમલા જેટલી સમરસ માપની અશિલા કર છે. પણ તેમાં સાર નીચે કરવાની તક શ્રેષ થવાનો ભય રહે. અરિવાએ પ્રાસાદના મૂળ આસારની બરાબર વચ્ચે દિશાવિદિશામાં દબાવી જોઈએ. મની મંઝિલા અને ચાર ાિઓની શિવાએ રિસાઈમાં પધરાવવી. અને વિદિશાની ચાર દિશાઓ ત્રાંસી ૪૫ ડીયીએ આાપન કરવી.

·૧૭૬ कूर्मशिलाधिकार अ. १२ ज्ञानप्रकाश दीपाण व ગજે એકેક દેરે ( આંગળ)ની વૃદ્ધિ કરવી. તે શિલાની જાડાઈ બાર આગળની કરવી. ૭-૮-૯ शैलजे शस्तमानोक्तं इष्टिकानां तदर्धतः । शैलजे शैलज कुर्या-दिष्टिकायां तथेटिका ॥१०॥ ઉપર જે પાષાણની શિલાનું માને કહ્યું તે પ્રશસ્ત છે. જો ઈંટની શિલા રથાપન કરવાની હોય તો તેનું માન ઉપર કહેલ શિલા માનથી અધું રાખવું. પાષાણને પ્રાસાદને અને પાષાણુની, ઈટના પ્રાસાદને ઈટેની શિલા થાપવી. ૧૦ શિલા ઉપર કરવાની આ કૃતિ– 'पद्मपत्रसमायुक्ता नन्दावर्ती च स्वस्तिका । तदेवायुधसंज्ञा च पीठवंधवशानुगा ॥११॥ શિલામાં પાપ, નંદાવર્ત, સ્વસ્તિક (સાથિ)ની આકૃતિ ચિત કેતરવાં. અગર તે (જે દેવને પ્રાસાદ હેય તે) દેવના આયુધની સંજ્ઞા કેતરવી. તે પી- બંધને અનુસરીને જાણવું. ૧૧ ૧. મધ્યની સિલામ કે અષ્ટશિલાઓમાં કયાં કયો 'ચહ્નોની આકૃતિ કરવી તે પૃથપથ પ્રથમ પૃય પૃફ મત છે. શ્રી વિશ્વકર્મા પ્રકાશમાં કાચ, નાગ, જનાર્દન અને શ્રી ધુવની આકૃનિ=અને મખની શિલામાં અને વિદિશાની શિલાઓમાં વસ્તિકની આકૃતિ કરવાનું કહે છે. એજ મંથમાં પક્વ સિંહાસન, તોરણ, છત્ર અને ચારભુજા યુક્ત વિષ્ણુની આકૃતિ કરવાનું કહે છેવળી એજ ગ્રંથમાં બ્રાહ્મણદિ વર્ણ પ્રમાણે શિલાનું પ્રમાણ આપેલ છે. તેમજ વાસ્તુદેવના અંગ પ્રમાણે પાંચ શિલાઓ થાપન કરવાનું વિધાન વિગતથી આપે છે નિધિ કુંભની પણ જુદાં જુદાં નામે જુદા જુદા ગ્રંથમાં કહે છે. વિશ્વકર્માણીત ક્ષીરાવમાં કુર્મશિલામાં કરવાનાં નવ ચહ્નોનું સ્પષ્ટ વિધાન છે. તમાં અષ્ટશિવાઓનાં નામો અને નવનિલ કુંભનાં નામે આપેલાં છે. મધની બરણ- શિલામ કરવાનાં નવ ચિઢો કહે છે. लहेरं च मत्स्थमंडूक मफरी ग्रासमेव च । शंपसर्पघटैर्युकः शिलामध्ये ह्यलंकृतः ॥५॥ શીવ . ૨૨ II ૧ લર, ૨ મછ, ૩ મંડૂક દિ, ૪ મધર, ૫ પ્રાસ, ૬ શંખ, ૭ સપ અને ૮ કુંભ એમ આઠ આકૃતિ કુમલામાં ફરતી કરવી. અને મધ્યમાં મહિલા પ્રમાણના પાંચમા ભાગનો કૂર્મ કતર. (નવ ખાનાં પાડીને) અ આ આકૃતિઓ પૂર્વાદિ અનુક્રમે લેવાનું સ્પષ્ટ કર્યું નથી. ત્યારે “પ્રાસાતિલ =બેરાજા પ્રાસાદ"ના કર્તા સુત્રધાર વીરપાલે ઉપરોક્ત લહેર અમાણુના કમથી છેતરવાનું સ્પષ્ટ કર્યું છે. શ્રી વિશ્વકર્માએ કહેલ લહેર t ·૧૭ कूर्म शिलाधिकार अ. १२ सानप्रकाश दीपाय પાંચ શિલા અને પાંચ નિધિ- नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णाख्या पंचमीशिला । अपः पनो महापद्मः शंसो मकरकच्छपी ॥१२॥ પૂર્વના કમથી લેવાની માન્યતા શિલ્પીઓના અમુક વર્ગમાં પ્રવર્તે છે. સુત્રધાર વીરપાલે આ સ્પષ્ટીકરણ કપિત થી કર્યું હશે કે કેમ તે આપણે કહી શકતા નથી. અન્ય કઈ પ્રથોમાં વિરપાલના મતનું સમર્થન મળતું નથી. આથી શિલ્પીએ આ બેઉ રીતને અનુસરે છે. અમારા વડીલે પૂર્વમાં શહેર રાખવાને માટે શ્રી વિશ્વકર્માને શીરાના મતના સમર્થક હતા. વળી તેઓ જણાવતા કે પૂર્વમાં લહેર દ્વાર પાસે રાખવી, તે યજ- માનને પણું એશ્વર્ય આપનાર છે. પરંતુ છિ કથકન શાસ્ત્ર પ્રમાણે છે તે મુખ દિશાને પ્રાસાદ હેય ને પૂર્વમાની દ્વાર સામે લહેર રાખવાનું જણાવતા. આ પણ એક વિચાર- ણીય પ્રશ્ન છે. આ વિષયમાં ક મત સ્વીકારે, તે જ્યા સુધી પ્રાચીન પ્રથમ વધુ સ્પર પ્રમાણે ન મળે ત્યાં સુધી શિપીઓને એકાદ મત પ્રમાણે ચાલવાનું રહે છે. આવા આવી દષ્ટીતિમાં શાસ્ત્રાજ્ઞાની અવગણના લેખાય નહિ. સેમપુરા શિપિઓમાં ફરતી અણ, યનામાં જે તે દિશાના દિફપાવન એક આયુધન ચિલો તરવાની પ્રથા છે. જો કે તે અશાસ્ત્રીય તેમ નથી. તેમજ તે શાને જે તે દિશાના દિપાલના કહે વ પ્રમાણેના વસોથી આચ્છાદિત કરી સ્થાપન કરવામાં આવે છે. વસ્ત્ર લપેટતાં પહેલાં તે uિતાબેન વિધિથી નાન પૂજનાદ કરવામાં આવે છે. પૂર્વની શિતામાં વજ, અગ્નિમાં સરે, (હેમ કરવાનો, ક્ષણમાં , નિષમાં ખડગ, પશ્ચિમમાં પાશ, વાયવ્યમાં વા, ઉત્તરમાં અદા, અને ઈશાન કેણમાં ત્રિશલ એમ ચિહ્નો અશિલામાં કાતરવામાં આવે છે. ખાત મુદત અને શિલારોપણ વિધિ એ બને વિષિ પુલફ પૃથફ છે. તેનું કારણ કરવું આવશ્યક છે. ખનન એટલે ખાત અને તે છે દવાની ક્રિયાને પ્રારંભ. તે પહેલાં પ્રાસાનું આખું તળદઈન ભૂમિ પર કરે છે. તેને શિપિ ભૂમિ વડવાના નામથી સાધે છે. ખનન મુહૂર્તમાં પૂરી સૂતી બેડી જોઈ સારો શુ દિવસ જુએ છે, અને તે પછી દાણની ઉડાઈ, જમીનની દડતાના પ્રમાણ જેટલું સમયનું અતર રાખી શિતા- નાસનું બીજી મુદ્રત કરે છે. એક નગઢના પ્રાસાદનું વિધાન છે. પરંતુ અઢારમા કદીથી ત્રણ ગર્ભગૃહની પ્રથા જમાં પ્રચલિત થઈ. વધુ, પ્રભુ વિસ્તાર પધરાવવાના ઉદ્દેશથી થઈ. આવા વખતે ખાત મત િવચા મૂળપ્રાસાદને અનુલક્ષીને જ કરવામાં આવે છે. પ્રાસાદ અને ઉો સાથે આખે ભાગ સાંગ દવાનું મજબૂતીના કારણે કરવામાં આવે છે તે ૧ છે. કાવામાં એસાર પુરતા જ પાયા બેદી શિલારોપણ કરવાની વિધિ 1 ટકે છે. આપણા ગુજરાત સૌરાષ્ટ્રમાં ગગક સિવાયના મંતપ કીના પાયા પહેલા એસાર પુરતા બી પુરે છે. કેટલાક શિપિઓ મંa૫ ચોકીના પાયા સળ મ ભાગ ·૧૮ कूर्मशिलाधिकार अ. १२ ज्ञानप्रकाश दीपाव જ્યાં ચાર દિશાઓ અને મધ્યમાં એમ પાંચ શિલા સ્થાપન કરવાની હેય ત્યાં તે પાંચ શિલાના-૧ નંદા, ૨ ભદા, ૩ જયા, ૪ રિક્તા, અને ૫ મધ્યની પૂર્ણ –એમ પાંચ નામે જાણવાં. તેની નીચે અનુકમે સ્થાપન કરવાને પાંચ કળશનાં નામ પ, મહાપ, શંખ, મકર અને કચ્છપ જાણવાં. ૧૨ ખદાવી પુરે છે. આમ કરવાને મુખ્ય ઉદ્દેશ તે શશોધનને છે. પાસાદના પાયા સળંગ દિવાના હોય છે. પણ બેદતાં જે કૃત્રિમ અશુદ્ધ ભૂમિ પુરેલી જેવી નીકળે તો બધે ભાગ કઢાવી નાખવામાં આવે છે. શિપ શાસ્ત્રને હેતુ ભૂમિશુદ્ધિ અને ઉપરના ભારે વજનનું દઢપણે જેવા હોય છે. પાયે કેટલો કો લે તે વિષે વાસ્તુરાજ કહે છે, TryT/ત્તિ કઢાત રા યાન્તિ દકિઃ વાલુકા કે જે દેશમાં પાષાણ આવતો હેય ત્યાં તેટલો બની શકે તે જળ સુધી, અગર ગુજરાત જેવા પ્રદેશમાં ગમે તેટલા ઉંડા જતાં પણ રતી જ આવે, ત્યાં દશ બાર કે પંદર ફુટ ઉડા રેતીમાં પાણી લેવા. અગર મેરમ જેવી સાધારણ કઠણભૂમિ આવે ત્યાં સુધી ખેરી શિલારોપણ વિધિ કરવામાં આવે છે. પાયા માટે શયન કરવાની અત્યંત આવશ્યકતા છે. શિવાસ્થાપનવિધિ શિલ્પિએ આ રીતે કરે છે. પાયાગમાં યજમાન, શિલ્પિ તથા આચાર્ય પૂજા સાથે ઉતરી ગયુવાદિથી સિંચન કરી પંચગવ્યથી અને પંચામૃતથી અબીવ, ગુલાલ, કંકુ, કેસર, ધૂપ દીપદથી વિધિસર ભૂમિનું પૂજન કરી ભૂમિની પ્રાર્થના કરી શિલારોપણ વિધિ કરે છે. મધ્યગર્ભમાં મશિલા અને અષ્ટદિશામાં આઠ શિલાઓ પ્રાસાદના બરાબર ઓસાર દબાય તે રીતે ઓસારની લાઈને ચાકથી દોરી રાખવામાં આવે છે. મિશિલાઓ અને અષ્ટશિલાઓ પધરાવવાનું જે થાન નક્કી કરવામાં આવે ત્યાં એક નાનો કળશ કુંભ મુકાય તેટલે ખાડે છેદી મુકવામાં આવે છે. તે પહેલાં તે નાના ગર્તામાં ત્રાંબા કે ઉચધાતુનો નાગ અને કાચબો મુકી તે પર કળશમાં પંચકાય, પંચપકા, પંચગંધ, સમ- ધાન્ય, સર્વોષધિ, ધાતુ, કાડી ચઠી, નવનિધિના પ્રતિનિધિરૂપ પંચરત્નની પોટલી, ગંગાજળ કે પવિત્ર તીર્થંજળ અમર ૧૦૮ કુવાનું પાણી કે ઓછા વધતું, શેવાળ, પાણીની લવ સ ભર આ યો યો ના કામ જ કાજ સામાન્ય રીત ત્રાંબાને હેય છે) તેને ત્રાંબાનું ઢાંકણું બધો શિલાના ગર્ભમાં નીચે મુકી શિલા સ્થાપન મંત્રોચ્ચાર વિધિથી ઉત્સાહથી કરે છે. ત્યાર પછી શિસ્પિને વિશ્વકર્મા રવરૂપ માનીને તેનું પૂજન કરી સત્કાર કરવામાં આવે છે, મધની ધરણી શિવા ઉપર ચાંદીને કૂર્મ સ્થાપિત કરી તે પર નાભિને નાળ (પાઈપ) ઉમે કરવાની પ્રથા છે. આ નાભિના માટે શાસ્ત્રોક્ત પાઠ નહીં માનનારાઓ નાભિની મિનળને દક્ષિણાય પ્રથા માને છે. પરંતુ આપણા ઉત્તર: ભારતને શિલ્પભ્રંથ વિશ્વકર્મા પ્રકાશના છઠ્ઠા અધ્યાયમાં લિંગ સ્થાપનવિધિ કરતાં કહે છે- ब्रह्मसूत्रचतुके तु स्थाप्या कूर्मशिला ततः । ધિરે | સૌ મુત્તમ / ૨૦ li ·कूर्मशिलाधिकार अ. १२ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव ૧૭૦ નવ શિલાઓનાં નામ- नन्दा भद्रा जया पूर्णा अजिता चापराजिता । मंगला विजयाख्याता धरणी नवमीशिला ।। १३ ॥ ચાર દિશાઓ અને ચાર કેણે અને મધ્યમાં નવ શિલાઓ સ્થાપન કરવાની હોય છે. તેનાં નામ-૧ નંદા, ૨ ભદ્રા, ૩ જયા, ૪ પૂર્ણ, ૫ અજિતા, ૬ અને પરાજિતા, ૭ મંગલા, ૮ વિજયા અને ૯ મધ્યની નવમી ધરશિલા જાણવી. ૧૩ ઉSખે છે, યar પંચો વધ્યો 'પિત કરી SS ગ્નથી પીએ उर હતી rણેધરી રાત્રેય કાળ જે રાવ s 'ઝa ક મહેર એશિયા ફૂરિલા અને અશિલા त रत्नादिभिस्साई भूम्याश्च हृदये न्यसेत् । तस्यैव हि तत्तद्गमै नीरंधं घज्रलेपकैः ॥ १२१ ।। બહ્મસુત્રના ચતુષ્કમાં કુર્મશિલા સ્થાપિત કરેલી હોય ત્યાં મશિલને ગર્ભમાં બાર મુખવાળે રૂમ અને રત્નાદિ સહિત ભૂમિના હૃદયમાં નાભીમાં ઉતારી) સ્થાપિત કરી તે ગર્ભની નાભિ (ર)ને વજ લેપથી બંધ કરી દેવી. આ વિધિ અગ્નિપુરાણ અય ૯૭માં આપેલ છે.

·कूर्म शिलाधिकार अ. १२ ज्ञानप्रकाश दीपाव નવનિધિ કળશના નામ- सुभद्रश्च विभद्रश्च मुनंदः पुप्पदंतकः । जयोऽथ विजयश्चैव कुंभः पूर्णस्तथोत्तरः ॥ १४ ॥ नवानां तु यथासंख्या निधिकुंभा अमी तथा । ૧ સુભદ્ર, ૨ વિભદ્ર, ૩ જુનંદન, ૪ પુષ્પદંત, ૫ જય, ૬ વિજય, ૭ કુંભ, ૮ પૂર્ણ અને ૯ ઉત્તર એમ નવનિધિ કળશે અનુક્રમે શિલાઓ ની સ્થાપન કરવા, ૧૪ अर्धपादे त्रिभागे वा शिलां चैव प्रतिष्ठयेत् ॥ १५ ॥ मध्ये कूर्मः प्रदातव्यो रत्नालंकारसंयुत्तः । हेमरौप्यमयः कार्यों दृढरौप्यमयो भवेत् ॥ १६ ॥ धरणीमध्ये संस्थाप्यो यथा कूर्मः प्रयत्नतः । रत्नालंकारसंयुक्ती दिव्यवस्वैः सुपूजितः ॥ १७ ॥ ૧. મધની ધરણશિલા ગર્ભગૃહના મધ્યગર્ભે થાપન કરવાની જે સામાન્ય રીતે માન્યતા પ્રવર્તે છે. પરંતુ તે અહરે સ્પષ્ટ કરે છે, अधभागे त्रिभागे वा शिलां चैव प्रतिष्ठयेत् ॥ શિવલિંગની મધ્યમ સ્થાપના થાય ત્યારે મધ્યની કુમશિલા મધ્યમાં જ હેવી જોઈએ. તે બરાબર છે. પરંતુ અન્ય દેવના પદસ્થાપન વિભાગે ગમારાના ત્રીજા કે ચોથા ભાગમાં આવે છે. ત્યારે તેવા સમયમાં તે દેવની સ્થાપનાના બરાબર નીચે જ કુમશિલા હેવી જોઈએ. અને ત્યાંથી બનાળ ઉમે થાય. તે દેવના નીચે અવલંબે (ાળ) બાબર આવી રહે. દેના બરાબર નીચે અહીં આપવા પ્રમાણુ પ્રોગ શિપિઓએ કર જોઈએ. એટલે દેવરથાપના બરાબર નીચેજ કુમશિલાની સ્થાપના કરવી જોઈએ હમણાં થોડા વખતથી શિલા સ્થાપન વિધિમાં જનવિધિના નામે કેટલાક જૈવિધિકાર શિલાન્થાપન સાથે જ પાયામાં રૂપાને ઢાલય, ગાદવી મૂકી સુવર્ણની પ્રાસાદ પુરુષની મતિ પધરાવવાનો આમદ સેવે છે. પાયામાં સુવર્ણ પ્રાસાદ પુરૂષની સ્થાપનાની આ રીત આ ગૃહસ્થની બેટી છે. પ્રાસાદ પુરૂ તે છવ થાનના ફળરૂપ દેવાલયના શિખરના આમલસારામાં પધરાવવાનું વિધાન છે. (નહિ કે પાયામ) સોએક વર્ષ પરના કોઈ પાનામાં લખેવી વસ્તુને પ્રમાણ માની લેવું ન જોઈએ. શિલ્પઓ તે પ્રાસાદ પુરૂષને ચાંદીના ઢવી સહિતની વિધિ શિખરને આમલસારામાં ધૃત કળશ સાથે પધરાવે છે અને તે સાસ્રા પાડે છે. મધ્યની શિલા પર ચાંદી કે સુવર્ણન ઉપર કહેવા પ્રમાણને કૂર્મસ્થાપન કરે તે યાદ રાખવું આથી કૂર્મપ્રમાણ અને શિલાપ્રમાણુ બેઉ પ્રમાણે જોવાય છે.

·અણહીલપુર પાટણના સુપ્રસિદ્ધ પંચાસર-પ્રસાદના મંડપનું પક્ષકાર
અને તે પરની સંવરણ
શ્રી ચંદુલાલ રિપી.

·:
પંચાસર (પાટણ)ના પ્રાસાદને મડેવર અને
શિખર પ્રવાસ અને સાસરણને અંશ
અણહીલપુર (પાટણ) પ્રસિદ્ધ જૈન પંચાસર મદિર
શિખર તથા શામરણ-સ્થપતિ પ્ર. એ, સોમપુરા
દિપાવ અ, ૧૧
માના બામહિરની ધાતા દેવસ્વરૂપ

·कूर्मशिलाधिकार म. १२ શાના વાળ ૧૮૧ મધ્યની દૃશિલા ગર્ભગૃહના મધ્યમાં કે ચોથા કે ત્રીજા ભાગે ફર્મશિલા થાપિત કરવી. એટલે જ્યાં દેવસ્થાપના થાય તેની બરાબર નીચે કરવી) ખાતના મધ્યગર્ભમાં રૂમને – અલંકારથી વિભૂષિત કરીને રથા ફર્મ સેના કે રૂપાને નકકર કરાવે. ધરાલી ધરણીશિલા ઉપર એ રૂમ સ્થાય. શિલાનું રન અને દિવ્ય વસ્ત્રોથી પૂજન કરવું. ૧૫-૧૬-૧૭ शिलोय तु.न दातव्या इष्टिका च कदाचन । दिक्पालेभ्यो बलिं दद्याद् दिव्यरखं च शिल्पिने ॥ १८ ॥ अर्चयित्वा प्रयत्नेन होमकर्मादिमंगलम् । अनेन विधिना चैव सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ १९ ॥ इतिश्री विश्वकर्मणा कृते धास्तुविद्यायां शानप्रकाशदीरार्णवे પૂરિાધિારે શssure: ૨૨ . પાષાણની શિલા ઉપર ઇંટની શિલા જ્યારે પણ સ્થાપિત ન કરવી. (અર્થાત (પાષાણુની શિલા પર પાષાણુની શિલા સંપુટની જેમ મૂકવી.) દિપાલનું પૂજન કરી તેમને બલિદાન આપવાં. દિવ્ય વસ્ત્રાભૂષણે શિપિને આપી સંતુષ્ટ કરવા, પૂજન વિગેરે પ્રયત્નથી કરી હેમ વિગેરે માંગલિક કાર્ય કરવું. આ પ્રમાણે અનેક વિધિ વિધાનથી શિલાઓ સ્થાપિત કરવાથી સર્વ પાપ નાશ થાય છે. ૧૮-૧૯ ઈતિશ્રી વિશ્વકમ વિરચિત વાસ્તુવિદ્યાના જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવને મશિલાધિકાર, શિપ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ કોમપુરાએ રચેલ, શિક્ષપ્રભા નામની ભાષાઢીકાને બારા અધ્યાય સમાપ્ત.

·એક હાથ (ગજ) થી ૫૦ હાથ સુધીના પ્રાસાદના મશિલા જગતી ભીટ પીઠ ઉદયમાન દ્વારમાન, સ્તંભમાન, આસનરી (બેડી) અને ઉભી પ્રતિમા પ્રમાણનું કેક- પ્રતિમામાન જગતી પ્રમાણે dels BIRIK ૧ થી ૫૦ પલાણની 3 1 ફર્મશિલામાન પ્રાસાદોદયમાન રસ્ત સમાન નાગાદિ દ્વારમાન ભીમાન પીઠમાન થરાર્ણવ દીપાર્ણવ મૃત અ. હા, અ, હા, અ. હા એ. હા. આ. ૪ -૧૨ જ બેઠી પ્રતિમા ઉભી પ્રતિમા માન માન અ અ. અ'. ૪ અગિળ હાથ અ, હાથ આ. ૧ મજ ૨ જ ૬ ૧-૨ ૫ ૧૧ ૧.? ૧૨ Rી ૩ ગજ ૨૦ ૧-૧૨ ૬ ૦-૨૨ હ ૧૮ ૩૧ ૪ ગુજ ૧૨ ૨-૧૨ ૨૦. ૨-૧૬ ૨૬ 15. ૧૨ ૨૪ ૪૧ ૫ મજ ૧૨ ૨-૧૨ ૮ ૧-૮ ૨-૨૦ 18 ૨૭. ૬ ગજ ૧૩ ૮ના ૧-૧૨ ૩છે *૧૫ ૩૦. ૪૫ ૧૪ ૩-૧૨ ૩-૪ ૧૬ ૪૭ ૮ જ ૪-૨ ૧૦૧ ૧૨૦ ૧૧૨ 8-૮ ૩-૪ ૧૮ ૪૯ ક ગજ ૧૫ll ૫૦ ૪-૧૨ ૦-૦ ૩-૧ર 11 ૩૯ ૫૧ ૧૬ ૫-૧૨ 1111 ૭-૨ ૩-૧૬ 4-૮ ૨૧ ૪૨ ૫૩ ૨૦ મજ ૨૨ ૪-૪ a પર હટ ૨૪ ૧૨-૦ ૩૬ છ8 ૧ ૧૦ ૧૨૫ ૪-૧૨ ૧૧-૮ ૧૬-૧૭ ૫-૮ ૧૩-૧૦ ૨૧ ૫-૨ ૨-૧૪ ૫-૮ ૧૫-૧૬ ૨૪ ૫-૧૨ ૨૪-૧૮ ૬-૪ Yo એજ ૧૪-૧૨ ૫-૨૦ ૮૩ ૫૦ મજ ૨૮iા ૧-૦ ૬-૧૬ ૪૬ ૮૨ ૯૩ ·| મા જાનુવિઘણાં પિવે કરાવ: | राजलिदाधिकारः श्रीविधा उवाच- राजलिई प्रवक्ष्यामि यथामति माधवम् । वेदादिवेदध्या च यारन् पशिदनरम् ॥१॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે કે હવે હું રાજતિંગને વિધિ કરું છું. તે હમેશાં સાયન છે. મારામાં ચાર કાથથી પ્રત્યેક ચાર ચાર હાથ વધારનાં ઇવીશ હાથ ગુધી વધારનાં જવું. જેથી નવ પ્રકારનાં રાજાવિંડા થાય. (૪, ૮, ૧૨, ૧૬, ૨૦, ૨૪, ૨૮, ૩૨, ૩૬-એમ નવ પ્રકારે). ૧ બીજું માન– rmરિન જિન પંજનિ | निगमान गमाग्ज्यान मामादे पूनितानि च ॥२॥ બીજું મન કરે છે. એક કપ નવડાપ સુધીના નવ શક્તિ (પટિન લિંગ કયો છે, આ કામ લિંકનું મન થયું. તે મારા વિશે અને ·૧૮૪ राजलिद्गाधिकार अ. १३ झानप्रकाश दीपाव नवहस्तं भवेल्लिङ्ग प्रासादे च शताईके । पंचहस्ताद् दश यावत् मासादः परिकीर्तितः ॥३॥ दशहस्तादधो नास्ति प्रासादः सभ्रमस्तथा । पंचहस्ताच्छता? च मासादश्च तदुच्यते ।। ४ ।। एकादि नवहस्तान्तं लिङ्ग मासादे पूजितम् । नवहस्तो लिङ्गं तु प्रासादेन चिनार्चयेत् ।। ५॥ इस्तमान भवेल्लिई वेदहस्ते मुरालये । चतुभ्योऽध एकहस्तं तदुच्यते शिवालयम् ।। न स्थाप्यं घाट्यलिङ्ग च शैलं च रत्नजं विना ॥ ६ ॥ નવ હાથ સુધીના માનનું લિંગ પચાસ હાથના પ્રાસાદને વિષે પૂજવું. પાંચથી દશ હાથ (કે તેથી વધુ)ના માનને “પ્રાસાદ” કહે. દશ હાથથી ઉપરના પ્રાસાદ સાંધાર પ્રાસાદ ભમવાળા કરવા. પાંચ હાથથી પચાસ હાથના માપના દેવાલયને “પ્રાસાદ” કહે. તેમાં એકથી નવ હાથ પ્રમાણમાં લિંગે પ્રાસાદમાં પૂજવાં. નવ હાથથી ઉપરનાં લિંગ પ્રાસાદ વગર ખુલા (ઓટલા પર) પૂજવાં, એક હાથના માનનું લિંગ ચાર હાથના શિવાલયમાં પૂજવું. ચાર હાથથી નીચેના માપના દેવાલયને “શિવાલય” કહેવું. તે શિવાલયમાં ઘટિત (લિંગ) પાષાણનું સ્થાપવું નહિ. તેમાં બાણલિંગ કે રત્નલિંગ પધરાવવાં. ૩-૬ નવરત્નલિંગપ્રમાણ- रत्नमेकाड्गुलं लिङ्ग-मंगुलांगुलरद्धितः ॥ नवान्त नवलिङ्गानि वृद्धिा मुद्गमानिका ॥७॥ એથી અધિક માપની મુતિ ગૃહર ઘરને વિષે ન પૂજવી, પછી આગળ કહે છે. નવ હાથ સુધીની પ્રતિમા પ્રાસાદમાં પૂજવી. તેથી મેથી વિશાળ પ્રતિમા કે લિંગનું (ખુલી વેદી પર) પ્રાસાદ વગર પૂજન કરવું. तदूचे नवहस्तान्तं पूजनीय सुरालये। दास्तादितो चाध प्रासादेन विनायेत् ॥ शानरत्नकोश।

·* ઉપર કહેથી સાત ધાતુ પર પતે ક (અને ઉત્તરોત્તર કનિક) ગચ્છા છે, સવ’ રાષિાર ચ, ૨૨ ज्ञानप्रकाश दीपाव રનના લિંગનું પ્રમાણ એક આંગળથી નવ આંગળ સુધી એમ એકેક આગળની વૃદ્ધિ કરતાં નવલિંગપ્રમાણ અથવા એક મગના દાણાથી નવ મગના દાણા જેવડા પ્રમાણમાં નવલિંગ પ્રમાણ જાણવાં. ૭ નવધતુ લિંગપ્રમાણ– धातोरटांगुलं पूर्व-मसाष्टांगुलबर्धनात् । त्रिहस्तान्तं नवैतानि लिङ्गानि च यथाक्रमम् ॥ ८॥ ધાતુનું લિંગ પ્રથમ આઠ આંગળથી આઠ આઠ આંગળની વૃદ્ધિ કરતાં હાથ સુધીમાં નવા પ્રકારનાં ધાતુલિંગ પ્રમાણ જાણવાં. ૮ अपलोहानि लिङ्गार्थे स्वर्ण रौप्य च ताम्रकम् । कांस्यपित्तलवङ्गानि नामलोह तथाष्टमम् ॥९॥ ૧. કુવા – પૌત્તિ જ બધા = વૈજ્ઞ રિ તથા पुष्प मरकत' नील रत्नज संप्रकीतितम् ।। નવરનમાં ૧ હીરા, ૨ મેતી, મુખરામ, ૪ વૈય, પ પરાગ, ૬ પ્રવાલ, છ. ઇન્દ્રનીલ, ૮ મણિમય અને સ્ફટિક એમ નવનિનાં દ્રષ્ય જાણવી. તેનાં લિંગ જુદાં જુદાં ફળને કેનાર કહ્યાં છે. એકથી નવ આંગળ પ્રમાણ ન લિંગન પૃથક પૃથફ ના શિષપ્રથમ આપેલાં છે. રનનું લિંગ શિવસ્વરૂપ છે. તેથી તેનું માન પ્રમાણ જેવાની જરૂર નથી. ૨. ધાતુલિંગ–અહીં લેહ શબ્દ મિશ્રધાતુ તરીકળે છે. શુદ્ધ ધાતુ માટે વાચાર્ય પિતાની સુનીતિમાં કહે છે सुवर्ण रजत ताम्र या शोशं चरणकम् । लोह च धातवः सप्त छपामन्ये तु संफररा: ॥ ८८ ॥ ૧ સોનું, ૨ રૂ૫, ૭ સાબુ, ૪ કલાઈ ૨ સીસું' જસત, અને ૭ હું, આ વાત ધાતુ મુખ્ય ગણાય છે. બાકી તો સાત ધાતુના મિશ્રણથી બીજી ઉપધાતુ (પિત્તળ કાંસાદિક ઉત્પન્ન થઇ છે (વર્તમાન કાળમાં વિજ્ઞાનિક રીતે બીજી પણ ધાતુની શોધ થઈ છે, તે સુવર્ણથી પણ અનેકગણી કિંમતી છે.) यथापूर्यं तु श्रेष्ठ स्यात् स्वर्ण थेष्ठतरं मतम् । याताम्रभव' कांस्य पित्तलां तान्न यहाजम् ॥ ८ ॥ ૧ R ૪ ૫ ન, ૨૪ ·૧૮૬ રાઝિધિર - ૨ शानप्रकाश दीपाव આલેહ એટલે ધાતુ, તેમાં ૧ નાનું, ૨ ચાંદીનું, ૩ ત્રાંબાનું, ૪ કાંસાનું, પિત્તળનું, ૬ કલાઈનું, ૭ સીસાનું અને ૮ લોઢું તે આઠ પ્રકારનાં અષ્ટલેહલિંગ કહ્યો છે. ૯ ધાતુમાં સેનાને શ્રેષ્ઠ માની છે. જસત અને ત્રાંબાના મિશ્રણથી પિતળની ધાતુ ઉત્પન્ન થાય છે. અને ત્રાંબા અને ઉલઈના મિશ્રણથી કાંસ ની ધાતુ ઉત્પન્ન થાય છે. પિત્ત ઉત્તરાઈ કા. ૨ સવ at Rા પિત્ત રામાયણના ससक प्रायुपं चेति लोहं वियं तथाएधा ॥ ૧ સેનું, ૨ ચદિર, ૩ ત્રાંબું, ૩ પિત્તળ, ૪ કસું. ૫ સીસું, ૭ કલઈ અને ૮ લેહ એ આઠ ધાતુ માની છે. સર્વ મિશ્રણ ધાતુને અષ્ટલક કહેવાય છે. અષ્ટલેહને ઢાળીને ધાતુની પ્રતિમાલિંગ આદિ ભરાય છે. દક્ષિણ સિવામાં પંચધાતુમાં ૧ ત્રબુ, ૨ પિત્તળ, ૩ સેનું, ૪ ચાંદી અને ૫ સફેદ સીમું વપરાતું હતું. તેમાં ત્રાંબું દશ ભાગ, પિત્તળ અર્થે ભાગ, સફેદ સીસને સોનું ચાંદી, ભક્તની શ્રદ્ધાના ઇરછાનુસાર મેળવતા હતા. જયપુરમાં બેજ ધાતુ વિશેષ કરીને વાપરે છે. પિત્તળ એક મણ અને ત્રાંબુ શેર-પાંચ સેનું ચાંદી ઈછાનુસાર વાપરી મિશ્રણ કરે છેઅન્ય શિપિ પિત્તળ મણુ-૧, ઝાંબુ શેર અઢી, ચાંદી શેર અર્થે, સોનું વાલ અઢી-આ પ્રમાણે પણ મેળવણી કરે છે. પચ- ધાતુ તરીકે પાંચ ધાતુ વાપરવી જોઈએ તેમ મનાય છે. ધાતુનાં કામે રાજસ્થાનના સેમપુરા શિપિઓ રાજસ્થાનના ઉદયકાળમાં ચૌદમી પંદરમી સળમી સદીમાં કરતા હતા. ગુજરાતમાં પણ દશથી બારમી સદીમાં ઘણું ઉચ્ચટિનું કામ થતું હતું. તેના દાખલાઓ તે કાળની પ્રતિમાઓ પુરી પાડે છે. આબુની કહેવાતી ચૌદસે મણની પ્રતિમાઓ સેમપુરા શિક્ષિઓની ભરેલી કહેવાય છે. વર્તમાન કાળમાં સોમપુરા શિપિઓનું લક્ષ આ તરફ નથી, તે ખેદની વાત છે. આ કામ ગુજરાતમાં બહુ ઓછું થાય છે. પાલીતાણુ-મહુવામાં હાલ તેવું કામ કરનારા છે. સિધિઓ જયપુરમાં પણ છે. ધાતુ પ્રતિમા તે વિશે કનને કવિ દેશમાં ઘણી ભણતી હતી. તેના પુરાવા તે કાળની મૂર્તિઓ છે ગુપ્તકાળની અતિ સુંદર ધાતુ પ્રતિમાઓ ગુજરાતમાં ખેદકામમાંથી મળે છે. सुमेदागम-सौवर्ण राजतं चैव कांस्यं मारकटं तथा । आयसं सोसकं चैव अपुक चेति लोहजम् ॥ પ્રતિમાના વાસ્તુદ્રવ્ય માટે શુક્રાચાર્યજી કહે છે– प्रतिमा सैकती पैटरी लेख्या लेप्या च मृण्मयी । पाक्षी पापाण धातुरना स्थिरा ज्ञेया यथोत्तरा ॥ ७२ ।। પ્રતિમા રેતીની, લેટની, ચિત્રની, લેપતી, માટીની, કાકી, પાષાણની, ધાતુની અને રાનની બને છે તે દ્રએ ઉત્તરોત્તર ૬૮ ઘન મજબુન જાણુ ·રિફારિર . રરૂ gravફા પર નવકાછલિંગપ્રમાણ- दृढकाष्ठमय लिङ्ग कर्त्तव्यं षोडशांगुलम् । पोडशांगुलिका वृद्धिः पटकरान्तं नवैव हि ॥ १० ॥ દઢ મજબૂત લાકડાનું પ્રથમ લિંગ સેળ આગળનું જાણવું. તે પછી સેળ- સોળ આગળની વૃદ્ધિ છ હાથ સુધી કરતાં નવ પ્રકારનાં કોલિંગ પ્રમાણ જાણવું. ૧૦ ગર્ભમાને લિંગમાન– में पंचाशके व्यंशे ज्येष्ठं लिङ्ग तु मध्यमम् । नवांशे पंचभाग स्याद्गर्भार्ये कनिष्ठोदयम् ॥ ११ ॥ ગર્ભગૃહના પાંચ ભાગ કરી ત્રણ ભાગની લંબાઈનું લિંગઉદય ઇમાનનું જાણવું, નવ ભાગ કરી પાંચ ભાગની લખાઇનું લિંગઉદય મધ્ય માનનું જાણવું અને ગર્ભગૃહના અધભાગે લિંગ ઉદયમાં કરવું તે કનિષમાન જાણવું. ૧૧ પ્રાસાદમાને લિંગમાન- मासादे हि दशांशेन भागाथै लिङ्गमेव च । लिगमान ममाण तु तन्मानो कृपभो भवेत् ।। १२ ।। ૧. કાછના લિગનાં નવ પ્રકારનાં નામ અપરાજિત અને દેવતામુતિ પ્રકરણમાં આપેલા છે. કાઇમાં ઉત્તમ પ્રકારના દઢ મજબૂત કાછો શા માં આ પ્રમાણે ગણાવે છે, પણ, ચિસુરા, અરોક, શિરીર, ખદર, (ર) અજુન, ચંદન, લીમડા, રાનચંદન, બીજ, કપુર, દેવદાર, પારિજાત, મહુડે, હીંતાલ અને અમરનાં કાઇ–તે છિદ્ર વગરના, કઠણ ગાંઠ વગરના શાખડા નહિ પણ મુળ થાને કારમાંથી ઘટતલિંગ બનાવવું. જિન- रादिरश्चंदनरसालौ मधूफ: सरलो मतः । વિશ્વસંધવ દેવાજી હાઇg: II पन्नसाजुनविशोकः क्षीरिणो रक्तचंदनः । स्निग्धधाराश्च ये वृक्षाः पयसान्ये तु मध्यमाः ॥ ૨. રત્નતિલકના પંચમ પટલમાં અને સમરાંગણ સૂત્રધારના અ, ઉ૦માં તથા અપરાજિત સત્ર ૨૦મ તયા કારણોસમમાં મપુરાણ અ. ૨૬મી આ ગઝલના માન પ્રમાણના મેર, મધ્યમ, કનિકના પ્રત્યેકના ત્રણ ત્રણ મેદ કહી નવ ભેદ કહે છે. 8. શીરાવ-૪ –ારા ફિ વાત: (1) પ્રાસાદ રેખા હેય તેના પાંચમા ભાગનું લાંબું લિંગ પેક માનવું જાણવું. (૨) પ્રાસાદના દશમા ભામના અધભાગનું લિંગ પુર મા તે માન સધાર ·૧૮૮ राजलिशारविहार अ. १३ ज्ञानप्रकाश दीपाय પ્રાસાદ રેખા-ક પહેબે હોય તેના દશ ભાગ કરી અરધા ભાગનું લિંગ જાડું કરવું, તે લિંગની લંબાઈના માનને નંદી લાંબો કરે (આ માન સાધાર પ્રાસાદને ચગ્ય છે.) ૧૨ ચળાચળ લિંગની કયાં સ્થાપના કરવી–– नैकहस्तादितोऽयस्ते प्रासादे स्थिरतां नयेन् । स्थिरं न स्थापयेद् गेहे गृहिणां दुःखकृत्तया ॥१३॥ એક હાથથી લઘુ નાના શિવાલયમાં સ્થિરલિંગ સ્થાપન ન કરવું. તેમજ ગૃહરના ઘરને વિષે પણ સ્થિરલિંગ સ્થાપન ન કરવું. ત્યાં સ્થિર સ્થાપનાથી ગૃહસ્થને દુઃખદાયક થાય છે. ૧૩ धातुजे रत्नजे चैत्र स्वयंभूवाणदारुजे । वेश्म न्यूनाधिक प्रोक्तं वक्त्रलिंगे तु पार्थिवे ॥ शैलजे घाध्यलिङ्गं तु विधिरुक्तश्व शास्त्रतः ॥ १४ ॥ ધાતુના, રત્નના, કાષ્ઠના લિંગમાં કે સ્વયંભૂ બાણલિંગમાં કે પાર્થિવ લિંગમાં પ્રાસાદમાન ઓછાવધતું હોય તે દેશ નથી. પરંતુ પાષાણનું ઘટિત રાજલિંગ તે શાસ્ત્રોમાં કહેલા વિધિમાનથી જ કરવું. ૧૪ શિલાપરીક્ષા- *एकवर्णा घनास्निग्गाऽऽमूलाग्रादार्जवान्विता । गनपटारवा घोपा सा धूशिला प्रकीर्तिता ॥१५॥ પ્રાસાદને ૫ છે, વન મારું પ્રાસાદના દશ ભાગ કરી દોઢ ભાગનું લિંગ સામાન્ય રીતે નિરધાર પ્રાસાદને યોગ્ય છે. (૩) વડ રિપના કમાન પ્રમાણે બીજી રીતે પણ કaો છે. તેમાં મંદિર બંધાવનાર યજમાનના શરીર પ્રમાણથી માન કહે છે. માનવ અs ૨ - यजमानस्य मेड्रान्तं नाभ्यंतं हृदयातकम् । नेप्रान्तं समतुङ्ग स्यानयलिहोदयं भवेत् ॥ ३० ॥ યજમાનના શરીર પ્રમાણથી લિંગમાન કરે છે. ૧ ગુરભાગ સુધી, ૨ નાભિ સુધી, ૩ છાતી સુધી, ૪ સ્તન સુધી, ૫ ખભા સમી, ૬ દાદી સુધી, ૭ નાસિકા સુધી, ૮ આંખ સુધી, અને ૯ મસ્તકની ઉંચાઈ સુધી, એમ નવ પ્રમાણશિંગ ઉચાઇનાં જાણવા. ૪. શિલાપરીને આખો એક અધ્યાય ૪૦ અપરાજિત મૂત્રમાં વનયાત્રા શિલા- પરીક્ષાને પચ્ચીશ એકને છે સારાં શુભ મુહૂર્ત શુભ શુકન જેને શિલા લેવા નીકળવું. ત્યાં વનદેવની સ્તુતિ કરી, મંત્રાદિથી પૂજા કરી, પાષાણ ક; લિઝ પ્રતિમાના પાષાણુ સારૂ દક્ષિણ કે

·- - -
சாப்பாட்டம்
છજા વિહીન દસમી સદીની પ્રતિકૃતિ વીવી એ ઘડભાઈ ભવાનજીનું ત્રિનેત્રેશ્વર (થાનઐ
પ્રાસાદ નિર્માણ વિ . ૧૦૫ સપાધરિષદ

·દસમી સદીના છજા વિહીન કેટલાય પ્રિસાદ (ક) આરછ રાજકોટના એજન્યથી ·ઢિાપિત ક. ૨૨ ज्ञानप्रकाश दीपाणव स्थूलमूला कृयाग्रा या कांस्यतालसमध्वनिः । વીર રીપૂરી - તિ નિકા (૨૬ જ હવે શિલાપરીક્ષા કહે છે. (૧) એકજ વર્ણ (રંગ)ની નક્કર ચીકણી હોય, જે પાપાણશીલા મૂળથી અગ્રભાગ સુધી સરખી હેય, હાથીના ગળાના ઘટના જેવા અવાવાળી હોય તેવી શિલાને શિલા કહેવી. (૨) જેનું મૂળ જાડું હાથ અને ઉપરના ભાગ પાતળો હોય, અને કાંસાના તાલીથા જે જેનો અવાજ હોય તે સ્ત્રીશિલા જાણવી. (૩) જેને નીચેના ભાગ પાતળો હોય અને ઉપરનો ભાગ જડે છે અને અવાજ (હીન) વગરની હેય તેવી શિલાને નપુસક શિલા કહેવી ૧૫-૧૬ लिङ्गानि मतिमामि कुर्यात् घुशिलया बुधः । योज्याः स्त्रीशिलया सम्यक् पीठिकाशक्तिमूर्तयः ॥ १७ ॥ पंडोपलेन कर्तव्ये ब्रमकूर्मशिले तथा । पासादतलकूपादि-कर्म पुर्याद्विचक्षणः ॥१८॥ પૂર્વ પશ્ચિમ દિશામાં શિર મસ્તકની કલ્પના કરવી. અને પાણી પર તેવું સિદ્ધ કરવું" (યાદી સા. ઉત્તરમાં માતાની કલ્પના ન કરી. કણ કે પ વગરની, ગેબ્બી, એક રસ ય તેવી, એક સરખા વર્ણની, મધુર શિલા પ્રતિમા લિંગ કે પીઠિકા સારૂ કાઢવી. અપરાજિત એ નાગાદિ શિપને મંથ છે. તેણે શિક્ષા પરીક્ષામાં ત્રણ પ્રકાર કહ્યા છે, ૧ , ૨ બાલા, અને ૩ વૃદ્ધ જે શિવા કણ વગરની ગંભીર, મધુર, ચારૂ સ્વરવાળા, તેજવી, કમળ, શીતલ, સુગધા હેથ એનો શિલાને યુવા નામ આપે છે. તે સર્વ કામના ફળને દેનારી લિંકા અને દેવપ્રતિમા સાફ એગ્ય જાણવી. (૨) માર મંડૂક કે મધમાખી જેવા ચિતવાળી શિલા તે વૃા નામની જાણવી(૩જે શિક્ષા અતિક્રમણ, મંદપુષ્પક એવી શિલાને બાલા નામે જાણી. અમુક વર્ગ વિકવાળા પાલા, પ્રતિમા લિંગમાં વર્ષ. અમુક વર્ષની શિલા બાદ ક્ષયાદિ વર્ગને એ કહે છે, કવિ શિક્ષોમાં અને માપવામાં આવેલ . , પંઢ શિલાનાં લક્ષણો કઈ છે મધમતમાં અને પિરાના ઉત્તરાર્ધમાં આપેલ છે તે આટલું પણ નથી. કાશ્યપ હિપ પ્રથમ ચેસ, લંબચોરસ, ગોળ, દશ કે બાર કેણવાળાના નીકળતા પાષાણે પરથી પુલિંગ, લિગ તથા નપુંસકલિંગનાં લક્ષણે જ છે. પણ તે અયુકત છે. કાપ શિલ્પમાં બીજા પ્રકારે વર પરથી પરીક્ષા જાલ છે. સ્ત્રીના જપુતા વા આમ મંચમાં પરીક્ષા કરતાં જુવાન કહે છે. વિશ્વાજ ગુ જ રા Ra: જે પાવાણ સહેજે અમિલી બને છે અને તેને ચુત ઈ જ ય તેવા વાઇમરાન પાષાણું વર્જવા, પ. મિક્ષ એટલે લિંગ અને પ્રતિમાને પુખ સહિતને મિશ્ર કહે છે. એટલે મુખ- હિંસ રાત અત વ્યસ્ત અને એટલે સરકાર વિનાનું જ ·राजरिङ्गाधिकार अ. १३ ज्ञानप्रकाश दीपाण च બુદ્ધિમાન શિપિએ પ્રતિમાલિંગ અને મુખલિંગ પુશિલાનાં બનાવવાં. જળાધારી, સિંહાસન, અને દેવી પ્રતિમાઓ સ્ત્રી શિલામાંથી બનાવવાં, બ્રહ્મશિલા, કૂર્મશિલા, તથા પ્રાસાદના બાંધકામમાં, કુંડાદિ જળાશય આદિના કાર્યમાં બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ નપુસક શિલા વાપરવી. ૧૭-૧૮ પટિતલિંગ સ્વરૂપ ब्रह्मांशश्चतुरस्रोऽधो मध्योऽष्टांशस्तु वैष्णवः । पूजाभागः सुवृत्तः स्यात् पीठो शंकरस्य च ॥ १९ ॥ ઘટિતલિંગની લંબાઈ (ઉંચાઈ)ને નીચલો બ્રહ્મશિલા પર ચેરસભાગ બ્રહ્માંશ, વચ (પીઠિકામાં કરેલી અદાંશ, વિષ્ણુ ભાગ અને ઉપલો મેળ પૂજાભાગ તે (પીઠિકા જળાધારી પરને) શંકરને ભાગ જાણ. ૧૯ અર્થાત કાવડ શિલ્પગ્રથોમાં અને તેના તાંત્રિક ગ્રંથમાં મૂર્તિ અને લિંગ આદિ ઉપર ખુબ વિવરણ આપેલ છે. લિંગ દ્વિવિઘ (બે પ્રકાર)નાં હેય છે. (૧) કૃત્રિમ, (૨) અત્રિમ- અકૃત્રિમ એટલે રવંયભૂ અને બાણલિંગ. કૃત્રિમ એટલે રાજલિંગ, લિંગને બીજો પ્રકાર- ૧ ચળ અને ૨ ચી. (૧) ચળલિંગ ઘરને વિષે અગર એક હાથ સુધીના શિવાલયમાં નાનું બાણ. રન કે ધાતુનું સ્થિર કર્યા વગરના લિંગને ચળલિંગ કહે છે. (૨) અચળ- બે હાથથી ઉપરના પ્રાસાદ શિવાલયમાં સ્થિર સ્થાપિત કરેલ લિંગને અચળ લિંગ કહે છે, ત્રીજું ત્રિવિધ લિંગ-(૧) અવ્યક્ત (નિષ્કળ), (૨) વ્યક્ત (સકળ), (2) વ્યતા વ્યક્ત (મિથ). (૧) અવ્યક્ત લિંગના પણ પાંચ પ્રકાર છે –(1) સ્વયંભુ, (૨) બાણલિંગ, (૩) આ, ( માનુષ અને (૫) વૈષ્ણવ. તે પાંચને અવ્યક્ત લિંગ કહે છે. અથવા નિકળ કરે છે. (૧) રવયંભુ લિંગ-આદિ કાળથી જે ઉદભવેલું હોય તે રવયંભુ-(કુદરતી)- (૨) બાણલિંગ-આ દેશના કહેવા પવિત્ર ગંગા, નર્મદા, હરદાર, પ્રભાસ, આદિ થળેથી કુકાના ઈડાના આકારનું કુદરતી કિંગ હેય તેને બાણલિંગ કહે છે. (૩) આર્ષ- લિમ–શ્રીફળ જેવું. બ્રહ્મસૂત્રથી પર હેય, નીચે પૂલ ને ઉપર કૃશ કે વચ્ચે સ્થૂલ હેય તેવા રાહલિંગ્સ આલિંગ કહે છે. (૪) કૃત્રિમ માગુલિંગ – ઘટિતપાષાશલિ. ૩ ધાતુ * કાલિંગ, જે મનુષ્ય વિધિથી તૈયાર કરેલ હોય તો. (૫) વર્ણવલિંગક્ષણિકલિંગ-ગ ધજ, ભસ્મ, વૃત, કતરી, લવણ, પાર્થિવ, ધાન્ય, વસ્ત્ર, પુષ, શરા, ગુ, વાલ, એ દ્રના કર્મસિદ્ધિના હેતુથી કરેલા લિંગને વણવલિંગ- કિલિંગ કહે છે. સિદ્ધાંત શેખરમાં એક છઠ્ઠા ભાગનું કહ્યું છે તે દેવલિંગ. કરસંપુટ જેવું રેખાઓ- વાળું, કે તરવાળું, ઉંચાનીચું, લકિા આકારનું સત્રથી વર્જિત એવુ લગ ૨ નેજ, (૨) યmકિંમતે શિવ મહિમા-સ્વરૂપ છે. (ચાર, છ, આઠ કે તેથી વધુ હાથવાળી ·राजलिङ्गाधिकार ग. १३ ज्ञानप्रकाश दीपाय બ્રહ્મશિલાનું પ્રમાણ- ब्रिह्मकर्णममाणेन आयामे च द्विजशिला । पिण्ड वै तत्सम कार्य ब्रह्मान तु चाथवा ॥ १ ॥ २० ॥ લિંગ નીચેની બ્રહ્મશિલાનું પ્રમાણ કહે છે. ઘટિતલિંગના ચેસ બ્રહ્ન ભાગના શિવપ્રતિમાઓ તે વ્યક્ત ભાવવાળી વ્યક્ત છે એટલે ઘર-પૂર્ણકળા યુક્ત મુર્તિસ્વરૂપ છે. (5 વાગ્યક્ત એટલે મુખને મિલંગ કહે છે. જે પક્ત તેમજ અગ્યા પણ હોય છે. ધારાલિંગને પણ એક પ્રકાર છે–તેમાં નીચે ગેરસ, વિએ અટ્ટ, અને તે પર શિવભાગ (પૂજાભાગમાં ફરતી બાર, સેળ, વીશ, ચોવીશ કે આવીશ ઘાર કરવી (બલક જેવી). pકા કે સહસ્ત્રલિંગને એક વિશેષ પ્રકાર છે. તેમાં પૂજા ભાગમાં ફરતી ગળ ગાળ ખાંચે કરી તેમાં નીચેથી ઉપર એમ ૧૦૮ કે હજાર લિંગ બતાવે છે. લિંગ વિષે વિશાલ સાહિત્ય છે. આમાં સુપ્રભેદ ગમ, કામકાશમ, કિરણ ગમ, પૂર્વકિરણગમ, સકલાયમ, સારસંહમાં લિંગ વિષે ઘણું કહ્યું છે. અહીં તે જળકુંભના એક બિન્દુ જેટલું આપીને સંતોષ માનું છું ક, અય શિલ્પમંચમાં કબશિલા નગૃહના ચેથા ભાગની સમરસ કરવી, તેનાથી અધ જડી કરવી. મેઘuઝાદમાતા शिला दृढा चतुरना तस्या? पिण्डिका भवेत् ॥ લિંગ સ્થાપનાના શુભમુહર્તે બ્રહ્મશિલા પર ચાર કેણ અને ચાર દિશામાં તથા મધ્યમાં એમ નવ સ્થાપન કરી તે પર લિંગની સ્થાપનાની વિધિ વિશ્વકર્માપ્રકાશ , ૬ માં આપી છે. જે આ દીપાર્ણવ ગ્રંથના મિશિલાધિકાર નામના બારમા અધ્યાયના ટિપશુમાં આપેલ છે. ब्रह्मसूत्र चतुष्के तु स्थाप्पा कूर्मशिला ततः । तद्गम विन्यसेव कूर्म सौवर्ण' द्वादशमुपम् ॥ २२० ॥ तत्र रत्नादिमिस्सा भूम्याश्च हृदये न्यसेत् । तस्यैव दि तत्वद्गमे नीरन्ध्र पजलेपकैः ॥ १२१ ॥ સબસૂત્રના ચતુમાં મહિલા સ્થાપિત કરવી હોય ત્યાં વિના માં બાર મુખવાળા કુમ અને રત્ના સહિત ભૂમિના હૃદયમાં નાભીમાં ઉતારી) સ્થાપિત કરી તે ગજેની નાભિરધ)ને વજ લેપથી બંધ કરી દેવી. આ વિધિ અગ્નિપુરાણ અપાય ૯૭માં આપેલ છે.

·गजलिङ्गाधिकार अ. १३ ज्ञानप्रकाश दीपाव (ખુણાખણ) પ્રમાણે પહેળી બ્રહ્મશિલા મૂકવી. તેની જાડાઈ બ્રહ્મભાગ જેટલી અથવા બ્રહ્મભાગથી અરધી રાખવી. ૨૦ ब्रह्मभागे चाटमांशे क्षिपेत् तद् ब्रह्मास्तरे । सर्वेपामेव लिंगानां पूजा भवति सर्वदा ॥ २१ ॥ બ્રહ્મભાગના આઠમા ભાગે બ્રહ્મશિલામાં ઉંડી ભણું કરીને ઘટિતલિગની સ્થાપના કરવી. તેમ કરવાથી તેની હંમેશા પૂજા થાય છે. ૨૧ (આગળ લેક ૬૫-૭૦ના બ્લેકમાં બ્રહ્મશિલાનું સ્વરૂપ બતાવેલ છે ) ચતુર્વિધ વિષ્કભ- ૨૪ ૨ मृदारुलोहशैलानां दैध्ये भक्ते जिनांशकैः । # પાર્ટસ-કૃનવાંૌ વિર ! ૨૨ In चतुर्विधो हि विष्फभः कर्तव्यः शाखपारगैः । सुरगणार्चिताऽनाद्य-आधः सर्वसमो भवेत् ॥ २३ ॥ પાવિ, કષ્ટ, ધાતુ અને પાષાણના લિંગની લંબાઈના વીશ ભાગ કરવા, તેમાં કોસાડાસાત, સાત, ૮-આઠ અને નવ ભાગ એમ ચાર પ્રકારે લિંગના વિષ્ક ( વિસ્તાર) શાસ્ત્રપારંગત શિપિએ રાખવા. તે ચાર પ્રકારમાં ૧ સુરગણાતિ, ૨ અનાઘ, ૩ આદ્ય અને જે પ્રકાર સર્વસમ જાણવો. હવે તેનું વિવરણ કહે છે. ૨૨-૨૩ (૧) સુરગણુચિત લિંગવિભાગ- नाहपादेन विष्कंभ-ऋपिभिर्ब्रह्मणः पदम् । अष्टमिष्णव ज्ञेयं रुद्रांश ग्रईसंख्यया ।। इत्यमन्यच्च कर्तव्य लिङ्ग सुरगणार्चितम् ॥ २४ ॥ લિંગન વિષ્કલ-બ્રહ્મભાગસાત, વિષ્ણુ ભાગ–આઠ, અને રૂકરના નવ ભાગ વિસ્તારમાં રાખવા. એ રીતે સુરગણુચિત લિંગના વિષ્કમ વિસ્તારના વિભાગ જાણુવા. ૨૪ ·us સ્ટિસ ઇ. શરૂ शानप्रकाश दीपाव ૧૨૩ અનાવ લિંગ વિભાગ. विस्तरे सार्द्धसप्तांशः पादोनाष्टांशो ब्रह्मणः । अष्टमिर्विष्णुर्विज्ञेयः सपादाष्टांशः शङ्करः ।। अनाधं नामतः प्रोक्त-मन्यद् मान च वक्ष्यते ॥ २५ ॥ પોમ GR ૨ st તરર કે અગાણa. no રાવતા વિશે વિસ્તારના ચાર પ્રકાર હવે અનાઘ લિંગના વિચ્છ ભ (વિભાગ) કહે છે. વિંગને નીચેનો ભાગ સાડાસાત, બ્રહાભાગ પણ આઠ ભાગ, વિષ્ણુભાગ આઠ ભાગ, અને ઉપર શંકરને ભાગ સવાઆઠને રાખવે. એ રીતે અનાથ લિંગના વિષ્ક વિભાગ કહ્યા છે. હવે આલિંગના વિભાગ કહું છું. ૨૫ આઘ લિંગવિભાગ- ग्रहसंख्याकृते पिंड-मष्टसाई तु ब्रह्मणः । अभिर्विष्णुर्विज्ञेयः सप्तसाई च शंकरः ॥ इदमन्यच्च कर्तव्य-माधलिङ्गस्य लक्षणम् ॥ २६ ॥ આલિંગના વિભાગમાં નીચે નવ ભાગ, બ્રહ્માના સાડાઆઠ ભાગ, અને વિષ્ણુના ભાગ આઠ. અને તે પરના સાડાસાત ભાગ શંકરના જાણવા. આ રીતે આલિંગની પહોળાઈના વિભાગ કહ્યા છે. ૨૬ સર્વસમ લિંગના વિભાગ- विस्तारायामती येऽपि त्रयो भागाः समा यदा । વિદ્યાર્ મં નામ જિં પાપનામ છે ર૭ || al, ૨૫ ·૪ Y राजलिड्गाधिकार अ. १३ ज्ञानप्रकाश दीपाय ઘટિત રાજલિંગની પહોળાઈ બ્રહ્મભાગ, વિષ્ણુભાગ અને શંકરભાગની ત્રણેની જે સરખી હોય તે તેનું નામ સર્વસમ જાણવું. અને તે ધનધાન્યની પ્રાપ્તિ કરાવે છે. (ચોવીશ ભાગ લિંગની ઉંચાઈમાં અને પહેલાઈમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવના આઠ આઠ ભાગ રાખવા.) ૨૭ हीनाधिक्यौ न कर्त्तव्यो भागो ब्रह्मत्रिलोचने । उच्छ्रयेऽपि च लिङ्गानां न न्यूनो नाधिको हरिः ॥ २८ ॥ લિંગની ઉંચાઈના કહેલા ભાગથી બ્રહ્મા, શિવના ભાગે એાછા કે વધારે કરવા નહિ. ઉંચાઈમાં પણ નાના કે મોટા ભાગ વિષ્ણુના ન કરવા ૨૮ માનુષસિંગ દશ ભેદ (વસ્થાન્તરે– समलिङ्ग वर्धमान शैयाधिक च स्वस्तिकम् । सर्वदेशिकलिङ्ग च त्रैराशिक सहस्रकम् ॥ २९ ॥ धारालिङ्ग च शैवेष्टयं मुखलिङ्गमुदाहतम् । लिङ्गं च दशभेदं स्यान्मानुपं तत् भकीर्तितम् ॥ ३०॥ રાજલિંગ, ઘટિતલિંગમાનુષલિંગના દશ ભેદ (પ્રકાર) કહે છે. ૧ સમલિંગ, ૨ વર્ધમાન, ૩ શિવધિ, ૪ સ્વસ્તિક, ૫ સર્વદેશિક લિંગ, ૬ ચૅરાશિક હિંગ, ૭ સહસકલિંગ, ૮ ધારાલિંગ, ૯ શિષ્ટલિંગ, ૧૦ મુખલિંગ. એ રીતે માનુષ (ઘટિત) લિંગના દશ ભેદ જાણવા તેનું વિવરણ નીચે આપે છે. ર-૩૦ (૧) સમલિંગ- लिगायामे निभागे तु एकांशं चतुरस्रकम् । मध्ये व्योम तु वस्खस्रं दृत्वं चाप्येफर्मशकम् ॥ ३१ ॥ લિંગની લંબાઈના ત્રણ ભાગ કરવા. તેમાં નીચેનો એક ભાગ ચેરસ (બ્રહા- ભાગ, વચ અાંશને એક ભાગ વિષ્ણુભાગ, અને પૂજાભાગ, ગેળ પણ એક ભાગ એ રીતે વિપ્રપૂજ્ય સમલિંગ જાણવુ. ઈતિ સમલિંગ. ૩૧ (૨) વર્ધમાન લિંગ- ૮ ૧૦ ૧૨ ૭ भानुद्वर्चशे वयायामे सप्तांशे चतुरस्रकम् । अष्टासमष्टभागेन नवांशे वृत्तमुच्यते ॥ ३२ ।। ક

·राजलिड्गाधिकार अ. १३
सानप्रकाश दीपाणच
૧૯૫
૮
पट्सप्तवमुभाग वा पंचपट्सप्तभागकम् ।
चतुष्पंचपडंश वा वर्धमानं चतुर्विधम् ॥ ३३ ॥
હવે વર્ધમાન લિંગના વિભાગ કહે છે.-લિંગની લંબાઈના ચાવીશ ભાગ
કવા તેમાં નીચેને ચેરસ બ્રાભાગ) સાત ભાગને, વચલ વિષ્ણુ આઠ ભાગ,
ગેળ પૂજાભાગ નવ ભાગને રાખવે. આ પહેલો પ્રકાર છે. હવે વર્ધમાનલિંગને
બીજે પ્રકાર કહે છે–છ બ્રહાભાગ, સાત ભાગ વિષ્ણુ, અને પૂજાભાગ આઠ
રાખવા. હવે ત્રીજો પ્રકાર કહે છે–બ્રહ્નભાગ ૫, વિષ્ણુ છ ભાગ, અને પૂજાભાગ
સાત રાખવા. હવે એ પ્રકાર કહે –નીચેને બ્રભાગ ચાર, વિષ્ણુ પાંચ
ભાગ, અને પૂજાભાગ છ રાખ. એ રીતે વર્ધમાન માનુષ ઘાટત લિંગના ચાર
પ્રકાર જાણવા. (ક્ષત્રિયપૂજ્ય. ૩૨-૩૩
(૩) શૈવાધિક લિંગ-
आयामे दशधा कृत्वा चतुरसं त्रिभागतः ।
अष्टांसं च त्रिभागेन चतुरंशेन वृत्तकम् ।।
शिवाधिकमिदं शस्तं भुक्तिमुक्तिफलमदम् ॥३४॥
લિંગની લંબાઈના દશ ભાગ કરવા. તેમાં નીચેને ચોરસ ભાગ ત્રણને,
વચલે અછાં ત્રણ ભાગને અને ઉપર પૂજાભાગ ગાળ ચાર ભાગને રાખ.
તે શિવાધિક પ્રકારનું લિંગ લેગ અને મુક્તિના ફળને દેનારૂં જાણવું. (શ્યપૂજ્ય). ૩૪
(૪) સ્વસ્તિલિંગ-
नवधा लिगमानेन वंश मध्ये गुणांशकम् ।
वृत्ते युगांशके दैव्ये शद्रेऽप्येतच शस्यते ॥ ३५ ॥
લિગની લંબાઈના નવ ભાગ કરવા. બે ભાગ ચારસના વચલા અદશના
ત્રણ ભાગ અને પૂજાભાગ ગેળના ચાર ભાગ જાણવા. તે શૂદને પૂજાગ્ય પ્રાપ્ત
છે. તે સ્વસ્તિક લિંગ જાણવું. ૩૫'
(૫) સાવ દેશિક લિંગ-
सार्वदेशिकलिङ्गानि कथयन्ति गर्ममानतः ।
मासादगर्ममाने तु पंचांशे प्रिमिरुत्तमम् ।। ३६ ।।
नांशे पंचमिर्मध्य भवत्यर्थेन कन्यसम् ।
तवान्तरभेदेन भवन्त्यन्यादिपट् पुनः ।।
तत्तन्मदिरमानेन प्रय(प)स्त्रिंशत्ममाणकम् ॥ ३७ ॥

·સિધિs 1. ૨૨ શાના રાજ હવે સાર્વદેશિક લિંગ ગર્ભગૃહના માનપ્રમાણથી કહું છું. પ્રાસાદના ગર્ભગ્રહના પાંચ ભાગ કરી ત્રણ ભાગનું દીધેલિંગ ઉત્તમ માનનુ જાણવું. ગર્ભગૃહના નવ કરી પાંચ ભાગનું લિંગ મધ્યમ માનનુ જાણવું. અને ગર્ભગૃહના અર્ધભાગના પ્રમાણુનું લિંગ કનિષ્ઠ માનનું જાણવું. આ ઉત્તમ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ માનના પ્રમાણના એકેકનાં છ છ પ્રમાણ અવાન્તર ભેદે કરીને કરતાં છત્રીશ (તેત્રીશ) પ્રમાણ મદિર માનનાં તે સાદેશિક લિગ જાણવાં. ૩૬-૩૭ (૬) ઐરાશિક લિંગ- अर्चनं नवधा कृत्वा ब्रह्माद्यस्त्रित्रिभागतः । पट्सप्ताष्टकभागैस्तु माह रुद्रादिषु क्रमात् ॥ ज्यैराशिरुमिदं प्रोक्तं क्षुद्राणां तु. प्रशस्यते ॥ ३८ ॥ લિંગની લંબાઈના નવ ભાગ કરવા. તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને પૂજા ભાગ ત્રણત્રણ ભાગના જાણવા. બીજા પ્રકારે અનુક્રમે છ, સાત અને આઠ ભાગ રૂદ્રા દકિમે કરવા તે ઐરાશિકલિંગને પૂજાગ્ય પ્રશસ્ત છે. ૩૮ (૭) ધારાલિગ- धारालिङ्गमथो वक्ष्ये श्रूयतां तु प्रजापते । पादादूर्ध्वकपर्यन्त થાપાણિ પ્રશસ્ત રff अधो वेदाश्र- कुर्यात्तदृश्य त्वष्ट धारया । કા ઉપાય भोगार्थी लभते सुसम् ॥४०॥ સવર્ણ પ્રશસ્ત ધારલિંગ -ધારા લિંગનાં લક્ષણ છે પ્રજાપતે હું કહું છું તે સાંભળે. નીચેથી ઉપર સુધીના ધારાવિંગ પ્રશંસનીય છે. નીચે ચોરસ અને ઉપર અઠ્ઠાંશ અને તે ઉપરના પૂજાભાગમાં સેળ ધારા (લિંગ ફરતી ઉભી ળ ધાર જેવી સળી કરવી. તે ભેગ, અર્થ, અને સુખને આપે છે. તે બ્રાદ્દાણાદિ ચારે વર્ણને પ્રશસ્ત છે. મ સ ક રાતમહુવલિંગ ધારાલિગ ૩૪૦ .

·राजलिड्गाधिकार अ.१३ શકાશ સાર્જ ધારાલિંગ (ગ્રન્થાન્તરે)-- पंचधारामसप्तधारा नवधारावारिकाः । धाराः पोडश विंशतिः त्रिरष्टाचाष्टविंशतिः ।। ४१ ॥ इति પાર્ષિ ! ધારાલિંગને પાંચ, સાત, નવ, બાર, કે સેળ, વીશ, કે ચાવીશ, કે અાવીશ ધારાઓ લિંગ ફરતી કરવી. ૪૧ (૮) સહસ્ત્રલિંગ- મારિ ધારા ધુ ચિંતિઃ 1 सप्तपर्णदलाकारासमारससिमान्तराः ॥ ४२ ॥ एकैकस्यां तु धारायां चत्वारिंशत्मसंख्यया । कुर्यात्समानि लिङ्गानि स्यानल्लिगसहस्रकम् ॥ ४३ ॥ સર્વતોભદ્ર શિવલિંગને પચ્ચીશ ધારાઓ (લિંગ ફરતી ઉભી ગેળ સળીઓની જેમ) સાત્વીનના પાંદડાંના આકારની સમાન્તર સરખી ધારાઓ કરવી. તે એકેક ધારામાંથી ચાલીશ ચાલીશ લિંગની લેજના કરવી (કતરવા. સર્વ સમાન સરખાં (લિંગ) કુલ સંખ્યામાં હજાર લિંગ થાય છે.' (આડી ફરતી ચાલશ પારા અને એકેકમાંથી પચ્ચીશ પચ્ચીશ લિંગ કરવાથી હજાર લિંગ થાય છે, તેમ હોવું જોઈએ) ૪-૪૩ ૧. માના ભેદ પટિતલિંગનાં પ્રમાણ અન્ય મોમાં અને આમ પ્રથમ પણ મળે છે. સુભગમ, મિકામ, કિરણબમ, અંશુમેબ, સિહતિસાર, ૫ રિણામ, સાદાગમ, સારસમ છoi tar, પવત રિ મ માં હિંગલિક બળું સાહિત્ય આનું છે. અહી પારાપ્તિ માટે કહેવું માપક છે કે લિંગના પૂજામાજમાં ઉબા ગાળ અને જેવું ફરતું રકમ જાવે છે. આ પ્રવારના લિંગ ગુજરાતમાં મહ એ જોવામાં હજુ આવે છે, જાપાન, રીસા, ભુવનેશ્વરમાં છે તેમ કવિ તરીકમાં આ પ્રકારની પ. પક્ષી અને એના લિંગ (૧૦ લિંગ જ હિંગમાં રક્ષા કમા જાધારમાં સ્થાન પર છે. તેનું પટિનહિંવારના એ આઠ હજાર લિબ શ્વાનનું માને છે. 9 ક દ માહિબ (પરિષિ માં ન વાર મિતું પ્રમાણ પ્રાપ છે. જેની નાતે મનનું નથી. જ એ પછી આવે છે. એ રીતે રાજ િહતી માત્ર વિધિ વિ-ભાષામાં પ્રદર્ષિ નાના મોમાં જોવામાં આવે છે, ·૨ છે Y ૫ ૧૮ राजलिड्गाधिकार अ.१३ सानप्रकाश दीपार्णव અથ શિરાવર્તન-- शिरोवर्तनमधुना लिङ्गानां वक्ष्यते क्रमात् । छत्राभा अपुपाभा च कुक्कुटांडाऽर्धचन्द्रका ॥ युयुद सदृशाः पञ्चै-वोद्दिप्टा वर्तना शिरः ॥४४॥ छत्राभमष्टमांशे तु सार्द्धद्वचंशशिरस्तथा । पडशे च चतुर्भागे त्रपुपाभशिरः सम ॥ ४५ ॥ विस्तारा? कुक्कुटांड ज्यशैकभागार्द्धचन्द्रम् । सायंशे तुल्यव्यास-मप्टांशे चुबुदाकृतिः ॥ ४६॥ ઘટિતલિંગના શિરાવર્તન કમથી કહું છું, ૧ છત્રાભા, ૨ ત્રપુષભ, ૩ કુંકુ- ટાંડક, ૪ બાલચંદ્ર, ૫ બુદ્દબુદાકૃતિ, તે પાંચ પ્રકાર શિરેવતન લિંગના જાણવા. ૧ છત્રાભ લિંગના વિસ્તારના આઠ ભાગ કરી તેના અહી ભાગ ઉંચું શિર ( શિવત્તન) રાખવું, તે છત્રાભ. ૨ પુષભ-લિંગના વિસ્તારના છ ભાગ કરી તેના ચાર ભાગ ઉંચું શિર- વતન રાખવું, તે ત્રપુષભ- ૩ કુકકુટાંડક–લિંગના વિસ્તારથી અર્ધ એટલે અમેળ શિરાવર્તન રાખવું, તે કુકકુટાંડક. ૪ બાલચંદ્રલિંગના વિસ્તારના ત્રણ ભાગ કરી એક ભાગ ઊંચું શિર- વન રાખવું, તે બાલચંદ્ર, ૫ બુદબુદાકૃતિ-લિંગના વિક્ષરના આઠ ભાગ કરી સાડા ત્રણ ભાગ ઊંચું શિરાવર્તન રાખવું, તે બુદ્દબુદાકૃતિ. એ રીતે શિવલિંગના પાંચ પ્રકારનાં શિર- વન જાણુવાં. ૪૪-૪૫-૪૬ શિરાવર્તનના અન્ય મત--- आधलिङ्गे त्रिभक्त तु भागैर्क वालचन्द्रमाः । अनाये च चतुर्मक्ते कुक्कुटांड प्रकीर्तितम् ॥ ४७ ॥ मुरगणापिते छत्रा सार्द्धद्वयं तु चाप्टभिः । सर्वसम पडंशं च पुप्फर प्रकीर्तितम् ।। ४८।।

·રિફાધર ઇ. શરૂ નu arળેa पुण्डरीक विशालाक्ष श्रीवत्सं शत्रुमर्दनम् । उक्तानि छत्रचत्वारि सर्वकामार्थसाधकम् ॥ ४९ ॥ अर्धे पदे त्रिभागे वा लक्षण शुभदं नृणाम् । शिरोवर्तनं वाह्ये तु अत अर्थ न कारयेत् ॥ ५० ॥ RO.S. s ત્રિપુરામ હેફ્યુઝ વાકર્ષક હકુ)ની ગિક પાપ કમાન અન્ય મતે ચાર પ્રકારના શિવન કહે છે - આદ્ય (વિષ્કભ) લિંગના ત્રણ ભાગ કરી એક ભાગનું શિરેવતન ૧–આલચંદ્ર નામે જાણવું. અનાદ (વિકભ) લિંગના વિસ્તારના ચાર ભાગ કરવા. તેમાં બે ભાગનું ઉંચું શિરવર્તન અર્ધગેળ તે કુકકુટાંક નામ જાણવું. સુરગણાતિ (વિષ્ક લિંગ વિસ્તારના આઠ ભાગ કરવા. (અઢી લાગતું માથું રાખવું તે છત્રાકાર શિરવર્તન નામ જાણવું. સર્વરમ–વિષ્કભ) લિંગના છ ભાગ કરવા તેના ચારનું માથું રાખવું) તેને ત્રપુષ્કર શિરે વર્તન નામ જાણવું. એમ ઉપર કહેલા ચારે શિરવર્તનના (અનુક્રમે) ૧ પંડરી, ૨ વિશાલાલ, ૩ શ્રી વત્સ, ૪ શત્રુમર્દન નામ કહ્યાં છે. તે સર્વ કામ અને અર્થના મારથ પૂર્ણ કરનારા જાણવાં. તે શિરેવતન લિંગની પહેળાઈના અધભાગે, ચોથા ભાગે કે ત્રીજા ભાગે (એમ સામાન્ય રીતે) શિવર્તન (ઉંચાં માથાં) રાખવાં તે મનુષ્યને શુભદાયક છે. આથી વધારે માનના શિરેવન ન કરવાં. (અત્રે એ જણવું જરૂરી છે કે વિંગની લંબાઈ કરતાં શિવન વિશેષ જાણવું. લિંગની લંબાઈ ગેળાઈ શિરવર્તનની ધાર સુધી જાણવી) ૪–૫૦ અથ મુખલિંગ- हस्तादि-पंचहस्तान्त सुरालि प्रकल्पयेत् । अतः परं न कुर्यात मिलि शुभेच्छया ।। ५१॥ मुखलिई त्रिवस्त्र वा एकवक्त्रं चतुर्मुसम् । सन्मुखं चैकवयत्रं स्वास्त्रिय पृष्ठतो नहि ।। ५२ ।।

·राजलिइगाधिकार अ. १३ ज्ञानप्रकाश दीपाणव
पंचवक्त्रं द्विवक्त्रं वा लिङ्ग राष्ट्रान्तरे गिरौ ।
सर्वेपां मुसलिङ्गानां त्रपुपं कुक्कुटांडकम् ॥ ५३ ।।
એક હાથથી પાંચ હાથ સુધીના લિંગને મુખલિંગ કરવાં. તે ઉપરના મોટા
મિશ્રલિંગ પિતાનું શુભ ઇચ્છવાવાળાએ ન કરવાં. (મુખલિંગ મિશ્રલિંગs )
વ્યકતા વ્યક્ત. તે મુખલિંગ ત્રણ અગર એક અગર ચાર તરફ એમ લિંગને મુખ
કરવાં. એક મુખ સન્મુખ કરવું. ત્રણ મુખ કરવાં હોય તે પછળ મુખ ન કરવું.
જે પાંચ મુખ અગર બે મુખવાળું શિવલિંગ પર્વત પરની રાજધાનીમાં કરવાં.
ત્રપુષ કે કુકકુટાંક શિરવર્તનવાળા લિંગને જ મુખ કરવાં. ૫૧-પર-પ૩
ગિર
सस्य-
यो वाय.
~
Irotone
काश
वर
निमेसीsma.
भूर्वक
Reseam
સુખલિશ અને ગર્ભગ્રુહમાં દેવસ્થાપન વિભાગ
अयोक्तं व्यक्तलिङ्ग तु शिवांशे दशभागिके ।
अश्विनेत्राग्निभागैः स्यात् रकंधः कंठस्तथाननम् ।। ५४ ॥
उप्पीपः पोडशांशस्तु मुकुट द्वयंश मूर्धनि ।
भागेन'मुरविष्कभी विस्तृतश्रो लिङ्गतः ॥ ५५ ॥
-.
'मृतम् ॥५६॥

·ત્રિશિર ૪, ૨૩ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव ૨૦૬ आपवद् ब्रह्मविष्ण्यशौ वदासावेव मिश्रके । पुरुषादिमुखानां तु लक्षणं त्वय कथ्यते ॥ ५७ ॥ ઉપર કહેલ વ્યક્તલિંગમાં શિવાંશના દશ ભાગ કરવા. તેમાં બે ભાગનો કિંધ (ખા) બે ભાગને કંઠ (ગળું) ત્રણ ભાગનું મુખ કરવું. ઉષ જટામુકુટ સાથે મેળ ભાગ રાખવા. મસ્તક બે ભાગ, મુખવિસ્તાર એક ભાગ, લલાટ, કાન, નયન (આંખ), આદિનું માન અને ઉન્માન એ મૂર્તિઓના (કહેલા) ભાગ પ્રમાણે જાણવું. બ્રા અને વિષ્ણુ ભાગ આલિંગની માફક જાણવા. હવે પુરૂવાદિ મુખનાં લક્ષણે કહું છું, कुंकुमाम विशालाक्षं त्रिनेत्रं नकुण्डलम् । चन्दांकितं जटाजूटं प्राच्यां तत्पुरुषाननम् ॥ ५८ ॥ पिनश्मश्रु जटाजूट सर्व मोतशिरोरुहम् । सेन्दुशीर्प मरालभू स्यादघोरं तु दक्षिणे ॥ ५९ ॥ धम्मिलाबद्धमुकुटं नीलालकविभूपितम् । उत्तरे वामदेवाख्यं मुखं कुर्यान्मनोरमम् ॥ ६० ॥ पूर्णेन्दुकुन्दधवलं प्रसनं रत्नकुण्डलम् । चन्द्रांकितं जटाजूटं सद्योजातं तु पश्चिमे ॥ ६१ ॥ કુંકમના જેવા લાલવના અને વિશાલ ત્રણ નેત્રવાળા, માછલીના આકારના કુંડવાળ, ભાયમાન, જટામાં અર્ધ ચંદ્રવાળા, એવા પૂર્વ મુખના તત્પરૂપ જાણવા. દાઢી મુછ અને માથાના પીળા કેશવાળા, મસ્તક પર અર્ધચંદ્ર ધારણ કરેલા, કમળ સમાન નેત્રવાળા એવા દક્ષિણના અઘેર શિવ જાણવા. નીલવર્ણની જટાથી બાંધેલા, ધમ્મિલ મુકુટથી શુભતા એવા ઉત્તર દિશાના મુખવાળા વામદેવ શિવ જાણવા. પૂર્ણચંદ્રમા ધારણ કરેલા, કમળના જેવા સફેદ વર્ણવાળા, પ્રસન્નમુખના, રત્ન કુંડલથી શોભતા, જટામુકુટમાં ચંદ્રથી શોભતા, એવા પશ્ચિમ દિશાના મુખવાળા, સોજાત શિવનું સ્વરૂપ જાણવું. 1 किरणागमे मचमपटले- मुगलिङ्ग तथा पक्ष्ये सर्व फामार्थसाधनम् । पूजाभाग समस्त तु द्विपठांश मजे क्रमात् ॥ १ ·२०२ राजलिङ्गाधिकार अ. १३ ज्ञानप्रकाश दीपाण व પીઠિકા-(જળાધારી) નું માન यन्मानं लिङ्गस्योत्सेधं तन्माने पीठविस्तरः । पीठकस्य त्रिभागेन कर्तव्यो योनिनिर्गमः ॥ ६२ ॥ तदर्धेन मुखं तस्य विस्तारे च त्रिभागिकम् । त्रिभागे तस्य पादे वा कर्तव्या मेखला ततः ॥ ६३ ॥ मेखलायास्त्रिभागेन खातं विज्ञायते तथा । विष्णुभागोच्छ्रयं यावत् पीठिका चोच्छूये स्मृता॥ ६४ ॥ લિંગ જેટલું ઉંચું હોય તે માનની પીઠ (જળાધારી) પહોળી કરવી. જળા- ધારીના (પહોળાઈના) ત્રીજા ભાગે એનિ (પાણીની પરનાળ) નીકળતી કરવી. તે - प्रयोदशांगुलाई तु मुखमेक प्रकीर्तितम् । शराननं चतुर्वपत्र त्रिवक्त्रं चैकवफ्त्रकम् ॥ २॥ चतुर्विक्षु चतुवक्त्र' त्रिवपत्रपृष्ठद्दीनकम् । कुर्वे कवकमूचे तु मुखमानेन : बुद्धिमन मुकुटेनो यत्र तु प्रयोवशार्धा गुलकम् । ग्रीवामूलात् स्तनान्तं स्या-दर्धाधिक प्रयोदश ॥ ४ ॥ स्तनस्त्रावधिर्यावत् करायेद् द्विभुजान्वितम् । प्रतिमालक्षणाक्तन मागेणैव समाचरेत शेष लिङ्गायदाकार कारयेल्लक्षणन्वितम् । बलिप्रमाण' तु प्रोक' तत् किरणागमे ॥ ६ ॥ સવ કામનાને આપનાર એવા મુખલિંગ વિષે કહું છું. લિંગને પા ભાગમાં બાર બાગ કમથી કરવા, તેમાં ભાગનું આખું મુખ કરવું. લિંગનાં પાંચ ચાર ત્રણ અને એક મુખ અને ચાર દિશામાં ચાર મુખ કરવી. ત્રણ મુખવાળા લિંગનું મુખ પાછળ ન કરવું. અને પાંચ મુખ કરવાનાં હેય ત્યારે ઉપર એક મુખ અને ચાર દિશામાં ચાર મુખ બુદ્ધિમાન શિપિએ પ્રમાણુથી કરવાં. મુકુટના સાથે સાકાર ભાગનું કરવું. ગળાના મૂળથી સ્તન સુધી તેર ભાગથી અધિક રાખવું. २नत બાકી ઉપરના ભાગની લિનની જવા મારુતિ અને લક્ષણવાળું કરવું એ રીતે મુખ હિંગનું પ્રમાણુ કહ્યું છે. ૨ ४ ·૧ રિધિર , ૨૨ ज्ञानप्रकाश दीपाय ૨૦૩ (ત્રીજા ભાગની એનિ)ના અધ ભાગે પ્રનાલનું મુખ રાખવું. સુખના ત્રીજા ભાગે પાણીની નાળની પહોળાઈ રાખવી. મુખના વિરતારના ત્રીજા ભાગના ચોથા ભાગે મેખલાઓ કરવી. મેખલાને ત્રીજા ભાગે ખત, (પાણી ઢળ) કર, વિષ્ણુ ભાગની ઉંચાઈ જેટલી પીઠિકાની ઉંચાઈ (જાડાઈ) રાખવી. ૬૨ થી ૬૪. પડિકાના ઘાટવિભાગ- उच्छायमष्टदशभि-भांगैः कृत्वा विचक्षणः । कणे तु सार्द्धभागेन पट्टिका चार्द्धभागिका ॥ ६५ ॥ द्वितीया चा भागेन स्कंधश्चैव त्रिभागिकः । पट्टिका स्कंधमले तु अर्द्धभागा ततो न्यसेत् ॥ ६६ ॥ अंतःपत्र तथा चात्र सार्द्धभागेन शोभनम् । पट्टिका चार्यभागा तु द्विभागं कर्णकं भवेत् ॥ ६७ ।। पट्टिका चार्धभागा तु सार्धा चान्तरपट्टिका । पट्टिका चार्धभागा तु त्रिभिस्तु स्कंध एव च ॥ ६८ ।। पट्टिका चार्धभागा तु द्वितीया तत्समा भवेत् । साध भागं तथा कर्ण योज्या स्थानेषु पट्टिका ।। ६९ ॥ प्रवेशः सप्तभिर्मागैः पीठिका च तथा पुध । फर्ण सार्द्धयं ज्ञेयं पादाना पट्टिका भवेत् ॥७० ।। તિ રિવાજ છે જળાધારી પીઠિકા)ની ઉપર કહેલ માનની ઉંચાઈના બુદ્ધિમાન શિલ્પિએ અઢાર ભાગ કરવા. તેમાં દોઢ ભાગની પટ્ટી અને અરધા અરધા ભાગની બે પદિકા (કંદ) કરવી પડશે ગલત કપ ત્રણ ભાગને અને તેના મૂળમાં અરધાં ભાગને કંદ (પદિકા) કરવી. અંતરપટઃઅંધારી દઢ ભાગની શોભનીય કરવી. અરધા ભાગને કંદ અને બે ભાગની કણી કરવી, તેને ફરી અરધા ભાગને કદ કર. વળી અંતરપટ અંધારી દોઢ ભાગની કરવી. અરધા ભાગનો કંદ અને ત્રણ ભાગ પડતર્ક કરે. અને બે કંદ અરધા અરધા ભાગના કરવા. અને દોઢ ભાગની પટ્ટી કરવી. પીઠિકાના ઘાટને નીકાળે (અંતરપટથી) સાત ભાગને બુદ્ધિમાન શિપિએ કરવો. વચલી કી ત્રણ ભાગ અને બધા કર - દીપાલ અ. ૮ માં અપરજિત સુવાસંતાન અ. ૨૦ માં અને દેવતા પ્રકરણમાં પીઠિકાના જે વિભાગે આપેલા છે. તે આવી પાલીતાણા જળાધારીને બદલે જા-વિષ્ણુ અને સાત્રિના સિંહાસન પાસણના જેવી આકૃતિનું કર્યું છે. શિવલિંગને તે સિંહાસનવાળ જળાધારીને પાટ જોવામાં આવતો નથી. ગુજરાતમાં પ્રાપ જળાધારી કાર સાથે કરેલી જોવામાં આવે છે. પણ તે હોય છે, ·શાનદ્રાજી સૌrs કમ કે શાંઢિાધર . ૨૩ પદિકાઓ) પણ ભાગના નીકળતા રાખવા, ઇતિ પીઠિકા જળાધારી ૬૫થી ૭૦, પીઠિકાનાં વાસ્તુદ્રવ્ય– शैलजे शैलज पीठं धातुरत्ने' धातवः । पुल्लिङ्गाभिकते लिने स्वीशिलाभिश्व पीठिका ૭ || પાષાણુની લિંગને પાષાણની જળાધારી કરવી. રત્નને લિંગને ધાતુની અને ધાતુના લિંગને ધાતુની જળાધારી કરવી. પુલિગ પાષાણનું ઘટિતલિંગ કરવું. અને સ્ત્રીલિંગ શિલાની શિલાની જળાધારી કરવી. योनि (ઉલટું થાય તે દેષ કો છે) | ૭૧ | અમદમે જળાધારીના સામાન્ય ઘાટ- ऊर्धाधो जाड्यकुंमंच तन्मध्ये कर्णकं भवेत् । ક્ષતિom यस्य देवस्य या पत्नी पीठे तां परिकल्पयेत् મારો ૨૫- ૭૨ ll પિકિલ-જળાધારી અને રાજલિંગના વિભાગ અને બ્રહ્મશિલા જળાધારી ની સામાન્ય આકૃતિમાં ઉપર નીચે જાએ=ાલત અને વચ્ચે કણી કરવી. આ પીઠિકાને તે દેવની પત્ની રૂપ કપવી. ૭૨ जात्यैफया विधातव्यं नेष्टमन्योन्यसंकटम् । आहुः शैलेन्द्र केचित् पीठं पक्वेष्टकामयम् ॥७३॥ જળાધારી એકજ જાતના વાસ્તુદ્રવ્યની (પાષાણને પાષાણની, ધાતુને ધાતુની કરવી. જુદી જુદી જાતના દ્રવ્યની જળાધારી કરવી નેણ છે. કેઈ શિલ્પશાસ્ત્રકારે પાષાણના લિંગને પકવેલી ઈટની જળાધારી કરવી તેમ કહે છે. ૭૩ મરજ ત્તિ થર્મદામrn NE, ·1 २ a ४ ५ ८ ८ १० राजलिङ्गाधिकार य १३ झानप्रकाश दीपाव २०५ उपर्युपरि पीठानां सन्धिरंगावसानके । नालस्य मध्यमध्ये च कर्ण संधि न कारयेत् ॥७४ ॥ ઉપરાઉપર ઘાટવાળી પીઠિકાઓની સંધિ, અંગેના અંતમાં એટલે અંતર- પત્રની ઘશીમાં સંધિ રાખવી પડે છે તેમ પણ કરવું. પણ નાળાના મધ્યભાગે કે કાણમાં સંધિ ન રાખવી. જલાધારીનાં દશ પ્રકારનાં નામ- स्थंडिला चैव वापी वा यक्षी वेदी च मंडला । पूर्णचन्द्रा च बनी च परार्धचन्द्रिका तथा ॥ ७५ ॥ त्रिकोणा दशमी तासां विज्ञेया दश पीठिका । चतुरसा स्थंडिला स्याद् एक मेसलया युता ।। ७६ ॥ चापी द्विमेयला ज्ञेया यक्षी चैव त्रिमेखला । चतुरस्रायता वेदी सर्वकामफलमदा ।। ७७ ॥ मंडला वर्तुला यातु गणानां सिद्धिहेतवे । रक्ता द्विमेसला मध्ये पूर्णचन्द्रा तु सा भवेत् ॥ ७८ ।। मेसलायसंयुक्ता पडसा पत्रिका भवेत् । पोडशास्त्रा भवेत् पद्मा किंचित्सस्या मृणालबत् ॥ ७९ ॥ लग्नज्या धनुपामारा अर्धचन्द्रा तु सा भवेत् । त्रिकोणा तू तो इसा त्रिशूल सदृशी भवेत् ॥ ८ ॥ दश योनयस्तु कार्याः सदा शुभफलमदा । प्लया चौतरपूर्वेण प्रशस्तलक्षणान्विता ॥ ८१ ॥ १ मत्स्यपुराण अ. २६३ जिता मेपलादिमिः ૨ જળાધારીની આકૃતિ ડમરૂના જેવી કરવાની કડી છે. અન્ય રીતે પણ કામ પીક सी. ने 8५३ 39 Xxtun . Alstal 3. २३३५ अपराजित ૨૦૧૭ માં આપેલ છે પરંતુ તે તે અન્ય દેવોની પાસણ સિંહાસન માટે છે. તેવી મનની જાધારી છે એવામાં આવતી નથી, કમર આતિની જળાધારી વસ્ત્રોત છે. પરંતુ ગુજરાતમાં પ્રાય જાધારી રાવ સાદી જ ચાર કે છ જળની થાય છે પણ તે અશાસ્ત્રીય છે. સવારે મહાપ્રસાદમાં તે અપug કરાય છે. તેમાં જળાધારી ચપટ ને ધરે ven at fuk पोटिका IN NR NRN NRNSPANE, lax, १२मा કરી છે. પીઠ પર આકારની પણ વશે કશું નહિ, કડ કપ જે કરી તે ઉપર ત્રણ પીએમ વસી પી બદાર માની બાકી છે તે આપણે જે કમર સ્વરૂપની એ કણવાળા. પણ ભાન નાના મેટા રાખે છે,

·२०॥
राजलिझााधिकार अ. १३
शानप्रकाश दीपार्णध
દશ પ્રકારની પીઠિકા જળાધારીના સ્વરૂપ
a
ठिा
पापी
o
यक्षीय
दीम
10
O
CARAT
मप्ला
ब
पक्षिका
चिदा. भिमोगा.
ure. मोनि.

·राजलिङ्गाधिकार अ. १३ शानप्रकाश दीपाव ૨૦૭ જળાધારીનાં સ્પંડિલા, વાપી, યક્ષી, વેદી; મંડલા, પૂર્ણચંદ્રા, વળી, પા, અધચંદ્ર, તથા ત્રિકોણા, એમ દશ નામો જાણવાં હવે તેના સ્વરૂપ કહે છે. (૧) સ્થડિલા જળાધારી ચેરસ અને એક મેખલા વાળી (૨) વાપી જલાધારી, બે મેખલાવાળી. (૩) યક્ષી ત્રણ મેખલાવાળી હોય છે. (૪) લંબ- રસ જળાધારી વેદી નામે જાણવી, તે સર્વકામની ફળદાતા છે. (૫) ગળ જળાધારી મંડલા નામે જાણવી. તે શિવને પ્રિય તથા સિદ્ધિને આપનારી છે. (૬) પૂર્ણચંદ્ધા તે બે મેખલાળી રક્તવર્ણની પૂર્ણચંદ્રના જેવી ગોળ જળાધારીને પૂર્ણચંદ્વા નામે જાણવી. (૭) છ હાંસની ત્રણ મેખલાવાળી વજિકા નામે જાણવી. (૮) સેળ હાંસની કમાન જેવી નીરોથી કંઈક સાંકડી એવી જળા- ધારીને પધા નામે જાણવી. (૯) ચડાવેલા ધનુષ્યના આકારની “અર્ધચંદ્રા નામે જળાધારી જાણવી, (૧૦) ઉપરના ભાગે જરા સાંકડી એવી વિશ્વના જેવી ત્રિકેણા જળાધારી જાણવી. એ રીતે તે દર્શાવેલ આકૃતિ લક્ષણયુક્ત) દશ જળાધારીનાં સ્વરૂપ જાણવાં. તે હમેશા શુભ ફળને દેનાર છે. જળ, ધારીની બનાળ (પૂર્વ પશ્ચિમ મુખવાળા પ્રાસાદને) ઉત્તરે અને ઉત્તર દક્ષિણ મુખવાળા પ્રાસાદને પૂર્વે રાખવી. (૭૫ થી ૮૧) લિડદિયદ રથાપન– मासादगर्मगेहार्ये भित्तितः पंचधाकृते । यक्षायाः प्रथमे भागे देव्यः सर्ग द्वितीयके ।। ८२॥ जिनार्कस्कंदकृष्णानां प्रतिमाः स्युस्तृतीयके । ब्रह्मा चतुर्थभागे स्या ल्लिङ्गमीशस्य पंचमे ॥ ८३ ॥ પ્રાસાદ ગર્ભગૃહના અધ ભાગમાં પાછલી ભીંત તરફના પાંચ ભાગ કરવા. ભીંતથી પહેલા ભાગમાં યક્ષાદિની મૂર્તિ, બીજા ભાગમાં સર્વ દેવીઓ, અને ત્રીજા ભાગમાં, જીન-સૂર્ય-કાર્તિકસ્વામી. અને કૃષ્ણની પ્રતિમા સ્થાપન કરવી, શાળા ભાગમાં બ્રહ્માની મૂર્તિ, અને પાંચમા ભાગમાં એટલે મધ્યમાં શિવલિંગની સ્થાપના (મધ્યથી કઈક ઈશાન તરફ) કરવી. ૮૨-૮૩ શિવદષ્ટિ વિભાગ- द्वाराच्छ्यस्य मध्ये वै चतुप्पष्ठवंशभाजिते । एकादिकोनविंशत्यां दृष्टिरव्यक्त योजयेत् ।। ८४ ॥

·૨૯૮ राजलिङ्गाधिकार अ. १३ ज्ञानप्रकाश दीपाव एकविंशे व्यक्ताव्यक्तं व्यक्तं च त्रयोविंशती । सप्तत्रिंशे उमारुद्र ઇર્ષમયક્ષમ છે ૮૫ इति श्रीविश्वकर्मणा कृते शानप्रकाशदीपाणवे पास्तुविद्यायां राजलिङ्गाधिकारे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ દ્વારશાખાની ઉંચાઈના ચોસઠ ભાગ કરવા. એકથી ઓગણીશ ભાગ સુધીમાં લિંગ (દષ્ટિની) જના રાખવી. એકવીશ ભાગે ગુખલિંગની દષ્ટિ રાખવી. અને વીશમા ભાગે વ્યક્ત એટલે શિવમૂર્તિની દષ્ટિ રાખવી. અને ૩૭ સાડત્રીશમા ભાગે ઉમરૂદ્રની યુગ્મ સ્વરૂપ મૂર્તિની દષ્ટિ રાખવી. ઇતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવનો વાસ્તુવિઘાના (ઘટિતલિંગ) રાજલિંગાધિકાર પર શિલ્પ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સેમપુરા શિકપશાસ્ત્રીએ રચેલી શિપપ્રભા નામની ભાષા ટીકા સાથે તેરમે અધ્યાય સમાસ, ·॥ अथ वास्तुविद्यायां दीपार्ण चतुर्दशोऽध्यायः ॥ वाणलिङ्गाधिकारः श्रीविश्वकर्मा उवाच- ગથતા સMવનિ વારિસ્ટ સ્ટારે कथयामि समासेन सर्वपापहरं शुभम् ॥ १ ॥ હવે હું બાણલિંગનાં લક્ષણે સંક્ષેપમાં કહું છું. બાણલિંગ સર્વ પાપને જ૮દી હરનારું છે. અને તે શુભ ફળદાયક છે. ૧ બાણલિંગનાં ઉત્પત્તિ સ્થાન – कुरुक्षेत्रे च लिङ्गानि सरस्वत्यां तथा पुनः । वाराणस्यां प्रयागेषु गंगायाः सङ्गमेषु च ॥२॥ यानि वै नर्मदायां च अन्तर्वधां च सङ्गमे । केदारे च प्रभासे च वाणलिङ्गं सुखावहम् ॥ ३ ॥ કુરુક્ષેત્ર, સરસ્વતી નદી, કાશી, પ્રયાગ, ગંગાને સંગમ (ત્રિવેણી સંગમ), નર્મદા નદી, ગંગાયમુના નદી વચ્ચેના પ્રદેશમાં, કેદારનાથમાં, પ્રભાસતીર્થમાં– આટલા પ્રદેશમાં જે જે સ્વાભાવિક લિંગ ઉત્પન્ન થાય છે તેને બાણલિંગ કહે છે. તે સુખકારક છે. ૨-૩ બાણલિંગની પરીક્ષા- त्रिपंचवारं यस्यैवं तुलासाम्य न जायते । तदा वाण समाख्याते शेष पापाणसम्भवम् ॥ ४ ॥ જે લિંગને ત્રણ કે પાંચ વાર તળવા છતાં જે લિંગનું વજન એક સરખું ન આવે, તેને બાણલિંગ કહેલુ છે. બાકી બધા પાષાણું જાણવા. ૪ છે. અહીં બાલન અને રાજલિ ના ભેદ જાણવા આવશ્યક છે. રાજલિંગ એટલે માનુષ લિવિંગ અને બાબિ એટલે શાસ્ત્રકારોએ કહેતી પવિત્ર નદીઓના કુદરતી સંપતિ પણ સ્વયંભુ લિગ એટલે કુરતી પ્રગટ થયે, હજારો વર્ષથી પૂજતું લિંગ. તે લિંગ આતિમાં બરાબર ગોળાકૃતિ કાચ ન પણ હેય. રાજલિંગના દો કથા છે તેમાં મુખલિંગ પણ આવે છે, જેના દર એ આ મંથના ૧૧ અપાયમાં બાપેલા છે.

·याणलिङ्गाधिकार अ. १४ ज्ञानप्रकाश दीपाव विपमं च यधेकं च द्वितीय समतायनम् । वाणलिङ्ग समाख्यातं शेपं रोह समुद्भवम् ॥ ५ ॥ એક અગર બે વાર તેળવાથી એકજ વજન ન જણાય અને પછી જે બે અથવા ચારવાર તેળવાથી એકજ વજન જણાય તો તેવા લિંગને પણ બાણલિંગ જાણવું, બાકીનાં રહ જાણવાં. પહેલીવાર તેળવાથી વજનમાં વિષમતા જણાય અને બીજીવાર તેાળવાથી વજનમાં સમાનતા જણાય તો તેને પણ બાણલિંગ જાણવું, બાકી પાષાણુ જાણવા. ૫ વર્જનીય લિંગ वामन दीर्घजङ्घ च करालास्यं यवाकृतिम् । स्कंधहीन कवंधं च पडेते स्वामिघातकं ॥६॥ જે બાણલિંગ ૧ વામન અર્થાત્ ટુંકું, ૨ લાંબી જાંઘવાળું, ૩ વિકરાળ દેખાય તેવું, ૪ જવના આકારનું, ૫ સ્કંધ રહિત અને ૬ ખરાબ કંધવાળું હેય એવા છ પ્રકારનાં લિંગ, સ્વામીને નાશ કરનાર છે. ૬ मण्डलं जालक ज्ञेयं केकिन शिखरं तथा । कर च कृशं ज्ञेय पइलिङ्गानि वर्जयेत् ॥७॥ ૧ ગાળ મંડળવાળું, ૨ જાળાં થાય તેવું, ૩ મયુર શિખાની (મેરપીછની) આકૃતિ દેખાતી હોય તેવું, ૪ શિખરના આકારનું, ૫ કાબરચીતરું (અનેક રગ- વાળું) અને ૬ પાતળું—એ છ જાતનાં બાણલિંગે પણ તજવાં. ૭ 'स्थापिता सर्वदेवैस्तु विना स्फुटिकयोरपि । संयोग च कृते तेषां प्रतिमा सा प्रकीर्तिता ॥ ८ ॥ સર્વ દેવોએ સ્થાપેલી, ફાડ્યા વગરની બે શિલાઓને જોડી દેવામાં આવે તે પણ તે પ્રતિમા (અખંડ) કહેવાય અને તે પૂજવી. ૮ ૧. ઉત્તમ પ્રકારના બે ફલા પાષાણુની પ્રતિમા અખંડ માનીને પૂજવી, આમ પ્રમાણ છે. તે સામાન્ય રીતે બધા સંજોગોમાં માની લેવાનું નથી. પરંતુ ખુબ વિશાળ પ્રતિમાને માટે આ વિધાન છે. તેનો દુરપયોગ બધા દાખવામાં થઈ શકે નહિ. આવું ઉદાહરણ તારાજીની અછતનાવની પ્રતિમા છે. તેને કટ ઉપરનો ભાગ અને નીચે પલાડી ભાગ એ બે જુદી છે. વાસ્તુકાસ્ત્રના કર્તાએ બુદ્ધિથી એવા સંજોગે માટે પ્રમાણ આપ્યું છે. તેને સદુપયોગ કરો. એક આઠમાને અર્થ તો જેથી પુજાયેલા તેવા પાષાણક મહાપુરૂએ સ્થાપિત કરવા તેવા પાષાણુની પ્રતિમા કે વિંગ પૂજાનું કહ્યું છે. એકાદ સકા પરની કે જુની દેવમૂર્તિ કે લિંબ કિત કે ભંગ છે તે પણ તેને પૂજવાની શાબાના છે,

·वाणलिङ्गाधिकार अ.१४ शानप्रकाश दीपार्णव
બાલિંગના દોષે –
स्थूलं पण्डं च दीर्घ च स्फूटितं छिद्रसंयुतम् ।
विन्दुयुक्तं च शूलाग्नं कृशं च चिप्पिट तथा ॥ ९ ॥
चक्र च मध्यहीन च बहुवर्ण च यद्भवेत् ।
वर्जयेन्मतिमान् लिङ्ग दोपदुएं तथैव च ॥१०॥
रे मालिक हाय, न स य (पाहीये), खiyाय, टे
હેય, છિદ્ર-કાણાવાળું હોય, બિંદુ-ટપકાવાળું હેય, ઉપરનો ભાગ શૂળ જે
डाय, पात डाय, यपटु डाय, qi-टे खाय, पयमा पात हाय, मन
અનેક વર્ણનું હેય; ઇત્યાદિ દેવવાળું લિંગ મતિમાન શિલ્પીએ તજવું. ૯-૧૦
शिना होपानु -
स्थूललिङ्गे महाव्याधिः पण्डे दीर्ये च जायते ।
दीर्घमाने च नश्यति स्फुटिते मरणं ध्रुवम् ॥ ११ ॥
छिद्रेण जायते दुःख बिंदुयुक्तेन चापदम् ।
शूलाग्रे धननाशाय कुशेन कलहो भवेत् ॥ १२ ॥
चिपिटेन तु लिङ्गेन दारिदमंडल' भवेत् ।
विदेशगमन चक्ने मध्यहीने प्रजाक्षयम् ॥
बंधन पुत्रनाश च बहुवर्णेन जायते ॥१३॥
પ્રમાણુથી જાડું લિંગ હોય તે ધણને ભેટે રોગ થાય; નપુસક (પાષાણ.
દો) લિંગ હોય કે લાંબું હોય તે માટે રેગ થાય, અધિક લાંબું હોય તો
પૂજનારનો નાશ થાય; ફાટેલું હોય તે મરણ થાય; છિદ્ર–કાણાંવાળું હોય તે
દુઃખ થાય, બિંદુ-ટપકાવાળું હોય તે આપત્તિ આવે, ઉપરનો ભાગ શૂળ જે
હોય તે ધનને નાશ થાય, પાતળું કલેશ કરાવે, ચપટું કે મંડળવાળા લિંગથી
દરિદ્રતા આવે, વાંકાટેડા લિંગથી પરદેશ રહેવાનું ઠરાવે, વચમાં પાતળું હોય
તો પ્રજાને નાશ કરાવે, અધિક વર્ણવાળું લિંગ પૂજનારને બંધન કરાવે અને
પુત્રનાશ થાય ૧૧-૧૨-૧૩
रक्तवर्ण च यल्लिङ्गं कृष्णविन्दु-विभूषितम् ।
स्थापने मृत्युदं ख्याति यजमान भयावहम् ॥ १४ ॥
कृष्णवर्ण च यल्लिङ्ग पीतपिंदुविभूपितम् ।
सर्वनाशकरं मोक्तं वर्जनीय विवरणैः ॥ १५ ॥

·૨૧૨ નારિધિર ટા, ૨૪ ज्ञानप्रकाश दीपाव पीतयणे च यल्लिङ्गं श्वेतविंदुविभूपितम् । म्रियते स्थापकः कर्ता इदृशं यत् प्रतिष्ठयेत् ॥ १६ ।। श्वेतवर्ण च यल्लिङ्गं सर्वबिंदुविभूपितम् । सर्वनाशकरं प्रोक्त मतिमान् वर्जयेत् सदा ॥ १७ ।। જે લિંગ લાલ વર્ણનું હોય અને તેમાં કાળા છાંટા હોય તેવું લિંગ સ્થાપન કરનારનું મૃત્યુ કરાવે છે. અને તે યજમાન, સ્થાપક અને પૂજનારાને ભય ઉત્પન્ન કરે. શ્યામવર્ણ લિંગમાં પીળા ટપકાં હોય તો તે સર્વનાશ કરનાર કહ્યું છે. તેથી તે બુદ્ધિમાન પુરૂએ તજવું. પીળ વર્ણના લિંગમાં સફેદ છાંટા હોય તે તેના સ્થાપક તથા કરાવનાર એ બનેનું મૃત્યુ થાય. સફેદ વર્ણના લિંગને સર્વ વર્ણનાં રંગબેરંગી ટપકાં હોય તે તે સર્વનાશ કરનાર લિંગ જાણવું. તેથી બુદ્ધિમાન પુરૂએ તેવાં લિગો તજી દેવાં. ૧૪-૧૭ શુભલિંગ– श्वेतं च यदि वा कृष्ण पीतं नीलं च यद्भवेत् । વેસરેરણાસમાપુરૂં તષ્ટિ સર્ષમ છે ૨૮ | સફેદ, શ્યામ, પીળું, નીલ (વાદળી રંગનું જે બાણલિંગ હેય તેમાં જે સફેદ રેખાઓ હોય છે તે લિંગ સર્વ ઈચ્છિત ફળને દેનારું જાણવું. ૧૮ ऊर्ध्वस्थूल कृशं चाधो यदा लिङ्ग निवेशयेत् । तदा भोग विजानीयात् पुत्रपौत्रादिवर्धकम् ॥ १९ ॥ જે બાણલિંગને ઉપરને ભાગ જાડે અને નીચેનો ભાગ કંઈક પાતળે હોય, તેવું લિંગ ભેગને આપનારૂં જાણવું. તે પુત્રપૌત્રાદિ પરિવારને વધારનાર છે. ૧૯ ऊर्य कृशं यदा लिङ्ग स्थूल' चाधी निवेशयेत् । भोगहीन भवेत्तस्य संसारस्थितिकारणम् ।। भारविहिना नारी यथा विधय उच्यते ॥ २० ॥ ૧. શુકનીતિ પ્રકરણ ૪ - "घाणलिडगे स्वयंभूते चंद्रकान्तसमुद्भवेत् । रलजे गण्डकोद्भूते मानदोषो न सर्वथा ॥ पापाणघातुजायां तु मानदोषो विचिन्तयेत्" છે શરૂn બાણુલંગ કે સ્વયંભુ બાણ ચંદ્રકાંત મણિને કે મનના કે મકી નદીમાંથી ઉદ્દભવેલ લિંગમાં માનદ સયા ન ગણવા. પરંતુ પાષાણ ને ધાતુના લિંગમાં માનને વિચાર કરવો. ૨. જ્ઞાનનશે–ત્તિર પૂરે યાહૂ રજૂરું લક્ષ્યામિઘતે નીચે મૂળમાં પાતળું અને ઉપર જ બાણલિંગ (શુભ) જાણવું.

·याणरिवाधिकार म. १४ ravi જાવ ૨૧૩ જે બાણલિંગ ઉપર પાતળું હોય અને નીચે જાડું હોય તેવું લિંગ ભેગ- હિન જાણવું. જેમ પતિ વિનાની વિધવા સ્ત્રી સંચાર સ્થિતિનું કારણ કહેવાય છે તેવું તેને જાણવું. ૨૦ लिगेनापि परित्यक्ता पीठिका या तथैव च । पासादे पीठिका चैव वेदिका कुंड मंडपे ॥ २१ ॥ પ્રાસાદ, વેદી, કુંડ, અને મંડપને જેમ પીઠ હોય છે, તેમ જે લિંગને પીઠિકા જળાધારી ન હોય તે તે ફળદાયક નથી. ૨૧ નાનાં શિવાલય માટેના અપવાદરૂપ સામાન્ય નિયમ- पभो द्वारशूलं च तथा ध्वजपताकयोः । इच्छामाने न कर्तव्यं नियमो नैव जायते ॥ २२ ॥ પિઠી, દ્વાર, ત્રિશૂલ, દવા અને પતાકા એ સર્વ ઇચ્છા માનથી ન કરવું એવો નિયમ નથી. આ નિયમ ગ્રામ્ય નાના શિવાલય માટે જાણ. ૨૨ ध्वजवंशश्च कर्तव्यो मानेन शिसरस्य च । 'इच्छयान्य च कारयेत् यथामाशिश्न कारके ॥ २३ ॥ ધ્વજાદંડ શિખરના માનથી જ કરે; પરંતુ (ગ્રામ્યને નાના શિવાલયને) કરનારને જેવું મળે તેવું કરે તેને દેહ નથી. ૨૩ शियोक्तेन विधानेन पतिष्टा पंच कारयेत् । एकथा स्थापित लिई नित्यं च यस्य साधकः ॥ २४ ॥ શિવજીએ કહેલ વિધિ પ્રમાણે એકવાર લિંગ પ્રતિષ્ઠિત સ્થાપિત કર્યા પછી અન્ય જુદા જુદા સમયે પાંચ પ્રકારે (વિધિ) પ્રતિષ્ઠા કરવી. તેમજ સપકે લિંગની હંમેશા પંચવિધ પ્રતિષ્ઠાયે પૂજા કરવી. ૨૪ ૧. એક ૨૨૨૩ વટીત અર્થ વ્યવહારમાં સમજીને કરવાને છે. નાના ગામો એમાં આપ બધી સચપી કરનારાઓને સામાન્ય નિયમ તરીકે આપવા જેટલી છૂટ શાએ આપી છે. કેટલાક પ્રથમ એવા ગયા ઋષિ મુનિઓએ અપવાદ ૩ માર્ગ આપેલા છે તેને જાઈ સજોએ કયારે અને કયાં જામકા તે બુદ્ધિ વિચારવાનું છે, તવાર આપી છે, પણ તે જ્યાં ત્યાં વાપરવા માટે નહિ; પ્રસંગે આત્મ- રક્ષણ માટે જ છે. અપવાદને નિયમ–પ્રમાણ તો ન મુકવું “ઈએ. પાંચ કવિને અઈ હિ ઉકાઇન રવાને નથી. ત થાન લિંગને કદી જ ઉથાપન ન થાય. પરંતુ તેની પ્રતિક વિધિ ના જ પાય લમણે પ્રતિ ર ઉa૧ થી લિંગ કે પ્રતિમાનું તેજ વધે છે તેમ માગ પણ વધે છે.

·૨૧૪ वाणलिड्गाधिकार अ.१४ નિશા હીરાવ લિંગની પચવિધ પ્રતિષ્ઠાનું ફળ- पंचविध प्रतिष्ठाप्य तस्य पुण्यं बदाम्यहम् । वाणलिङ्गे तु तेजाढ्यं चतुर्वर्गसुखावहम् ॥ २५ ॥ પાંચ પ્રકારે પ્રતિષ્ઠા કરેલ લિંગથી જે પુણ્ય થાય છે તે હું કહું છું. તેથી બાણલિંગ તેજવાળું થાય છે. તેમજ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર એ ચારે વર્ણને સુખદાયક થાય છે. ૨૫ પીઠિકાની બીજીવાર પ્રતિષ્ઠા થઈ શકે- पीठिका कारयेदन्या पुनस्तु स्थापयेद् ध्रुवम् । न च दोषो भवेत्तत्र विशेषपुण्यं लभेन्नरः ॥ २६ ॥ લિંગની તે એક જ વાર (સ્થાપિત) પ્રતિષ્ઠા થાય. પણ કારણસર બીજીવાર પણ સ્થાપન કરી શકાય. તેમાં દેશ નથી. તેમાં મનુષ્ય વિશેષ પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. ૨૬ લિંગ સ્થાપનાનું માહા અને ફળ- धर्मार्थकामसौख्य च वाणलिङ्ग प्रसाधयेत् । सर्वसिद्धिकरं चैव इंद्रपुत्रफलप्रदम् ॥ २७ ॥ सर्वयज्ञतपोदान-तीर्थवेदेषु यत्फलम् । तत्फल कोटिगुणितं प्राप्यते लिङ्गस्थापनात् ।। २८ ।। બાણલિંગના પૂજનથી ધર્મ અર્થ કામ અને સુખ પ્રાપ્ત થાય છે. તથા સર્વ સિદ્ધિને કરનારું અને પુત્રની પ્રાપ્તિ દેનારું છે. સર્વ પ્રકારના યજ્ઞ, તપ, દાન, તીર્થ અને વેદનું જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે તેનાથી કડગણું ફળ લિંગની સ્થાપ- નાથી થાય છે. ૨૨૮ यो लिङ्गस्थापयेदेकं विधिपूर्व सदक्षिणम् । सर्वागमोदितं पुण्यं कोटिगुणं लभेन्नरः ॥ २९ ॥ मातरः पितरश्चैव एवं तद् वहते मियम् । कुलिक विंशतिः सर्यः ततो गच्छेत् परागतिम् ॥ ३० ॥ જે મનુષ્ય એક પણ લિંગને વિધિપૂર્વક દક્ષિણ સહીત રથાપન કરે છે તે મનુષ્ય આગમાં કહેલ પુણ્યથી પણ કરેડગણું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. હિંગ સ્થાપનાથી પિતાનું અને માતા અને પિતાનું કલ્યાણ થાય છે. તથા દશ પેઢી આગલી તથા દશ પિકી પાછલી એમ વીશ પેઢી સુધીનું કલ્યાણ થાય છે અને સૂર્ય રહે ત્યાં સુધી તે પરમગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. ૨–૩૦ ·बाणलिगाधिकार स. १४ शानप्रकाश दीपाव २१५ शतवार कुरुक्षेत्रे सहस्र जान्हवीपु च । नर्मदायां च लक्षेण कोर्टि च कुरुजादगुले ।। ३१ ।। कृत्वा स्नानं च पिण्ड' च हुतं दानं च भोजनम् । गुणित कोटिवारं च सर्वपुण्यं लभेन्नरः ॥३२॥ स्थापिते चैकलिङ्गे तु देवकल्पाभिवंदिते । विमानकांचनारुदो देववाद्यैस्तु वाद्यते ॥ ३३ ॥ भ्रमते सुरलोके च छिन्नसंसारवंधनः । सर्वसिद्धिकरं चैव सर्वकामफलपदम् ॥ ३४ ॥ કુરૂક્ષેત્રમાં એકવાર ગંગાજીમાં હજારવાર, નર્મદામાં લાખવા કરૂ- જગલ દેશમાં કડવાર નાન, પિંડદાન, યજ્ઞાહુતિ, દાન અને બ્રાહ્મણ ભેજન કરાવવાથી જે પુણ્ય થાય છે તેથી કરોડગણું પુણ્ય દેવગણથી વંદિત એક શિવ- લિંગ સ્થાપન કરનાર મનુષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. દેવોનાં વાછત્ર સાથે સોનાના વિમાનમાં આરૂઢ થઈ તે મનુષ્ય દેવલોકમાં ભ્રમણ કરે છે. અને સંસારના બંધનથી મુક્ત થાય છે. અને સર્વસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. સર્વ કામનાનું ફળ પ્રાપ્ત अरेछ. ३१-३४ શિવતીર્થોદક લક્ષણ- धातवे शतहस्तेपु वाणे पंचशतेषु च । स्वयंभू सहस्रहस्तेषु शिवतिर्थोदकं स्मृतं ॥ ३५ ॥ स्नानंकृते महत् पुण्यं लिङ्गादिषु दिशं प्रति । लंधिते व महत्पापं शिवस्नानोदके नृणाम् ॥ ३६ ॥ चाणलक्षणहीनेऽपि यत्र चै रोच्यते मनः । तत्र पूजां मकुर्वित धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥ ३७॥ ધાતુના લિંગથી સ હાથ સુધી, બાણલિંગથી પાંચસે હાથ સુધી અને સ્વયંભુ લિંગથી હજાર હાથ સુધી શિવતીર્થોદક જાણવું. લિંગની દિશા તરફ સુખ રાખીને સનાન કરવાથી મોટું પુણ્ય થાય છે. શિવ પ્રનાલનું નિમય-કાળ એગવાથી પિટું પાપ થા છે. બાણુલક્ષણ હાથ ન હોય પરંતુ જે મનને .

·२१६
चाणलिङ्गाधिकार अ, १४ ज्ञानप्रकाश दीपाव
રૂચે તેમ હોય તે તેનું પૂજન કરવાથી ધમ, કામ અને અર્થને લાભ મેળવી
તે મોક્ષને પ્રાપ્ત કરે છે. ૩૫-૩૬-૩૭
पा-यारी--
वाणलिङ्गे तु लिङ्गनामाणे च स्वयंभूदे ।
पीठं प्रासादरूपं च यथेष्ट कारयेत् सुधीः ॥ ३८ ॥
पीठिका दर्पणाकारा जगत्यां च परिक्षिपेत् ।
उमा तु पीठिका ज्ञेया लिङ्ग शंकर उच्यते ॥ ३९ ॥
लिङ्गयामे पृथुपिंडं यामे त्रिगुणविस्तरम् ।
प्रणालं निर्गमे भागः तत्तुल्यं चाग्रमकम् ॥ ४० ॥
शैले शैलं धातु धातो दारुजे दारवं कृतं ।
पुल्लिङ्गकृते लिङ्गे स्त्रीलिङ्गभिस्तु पीठिका ॥४१॥
બાણલિંગ, રાજલિંગ, આર્વલિંગ અને સ્વયંભુ લિંગને પ્રાસાદની જગતની
જેમ યથેષ્ઠ પીઠ કરવું. જળાધારી દર્પણના આકારની જગતીની જેમ લિંગની
ફરતી કરવી. પીઠિકા-જળાધારી ઉમા વરૂપ અને લિંગ શિવસ્વરૂપ જાણવું,
લિંગ જેટલું પહેલું હોય તેટલી પીઠિકા (જળાધારી) જાડી કરવી અને તેનાથી
ત્રણગણી પહોળી કરવી. તેને (લિંગની પહેળા જેટલી) એક ભાગ નીકળતી
પરનાળ કરવી. તે પરનાળ અર્ધભાગ આગળ રાખવી. શૈલ પાષાણુના લિંગને
પાથણની, ધાતુને ધાતુની અને કાણને કાણની જળાધારી કરવી. પુલિંગ પાષાણનું
લિંગ કરવું અને સ્ત્રીલિંગ પાષાણુની જળાધારી કરવી. ૩૯-૪૧
पूर्वोत्तरे शुभं नालं शिवस्नानं न लक्षयेत् ।
शिवस्नानोदकं गृह-मार्गे चंडमुखे क्षिपेत् ॥ ४२ ॥
चंडलक्षणं वक्ष्यामि जगत्युपरि स्थापयेत् ।
पादोने वा त्रिभागोने पीठिकोच्यमानतः ॥ ४३ ।।
उच्छूयेचण्डकं कुर्यात् स्थूल भीप्माननं तथा ।
पीयन्तं च तथा मा विकृताननभूर्ध्वगम् ॥ ४४ ॥

·વારિધિal . ૨૪ ज्ञानप्रकाश दीपाव ર૧૭ #rશ્ચત Refe T કાય अगती www. શિવ પ્રનાલ અને ચડતાલ મિલથ પ્રાસાદ કે શિવની જળાધારીની પ્રણાલ=ઘરનાળ પૂર્વ કે ઉત્તરમાં રાખવી (પૂર્વ પશ્ચિમ સુખને ઉત્તર અને ઉત્તર દક્ષિણ મુખને પૂર્વે રાખવી. શિવસ્નાન જળ ઉલ્લંઘન ન કરવું. શિવાનેદક ગુઢ માર્ગેથી બહાર કાઢવું; અગર ચંડના મુખથી ગુપ્ત રીતે જમીનમાં જાય તેમ કરવું હવે ચકનાથનાં લક્ષણ કર્યું છે. જગતની ઉપર પીઠના પિણાભાગે કે ત્રીજાભાગે હીન અગર પીઠ (કામદ પીઠ) બરાબર ઉંચા માનને ચંડનાથ કરો. તે સ્થૂળ શરીરવાળે ભીષ્મ કાયાને, મેટા ટિવા, બે હાથે શિવરનાઇક-શિવનિર્માલ્ય પતે હેય તે કર. પીધેલું પાણી-શિવાદક ચંડના ગુદામાર્ગથી ભૂમિમાં જાય તેવી રચના કરવી) ૪૨૪૩૪. નદી પ્રમાણે मंदीधरं ततो वक्ष्ये यदुक्तं पूर्वमेव हि । ब्रह्माघात् विष्णुमागान्त कल्पयेत्तस्य चोन्ड्रयम् ॥ ४५ ॥ पादाधिको भरेग्जेष्ठः कनिष्टः पादयनितः । तदुच्र्य च विमजेद् भागः पंचभिरेष च ॥ ४६॥ वत्र भागप्रमाणेन सप्तमागायतो भवेत् । પંજાનાાજિ 1 છે . *િ wrો વિવંતો જ " (વાર ·वाणलिङ्गाधिकार भ. १४ ज्ञानप्रकाश दीपाण व शंगाभरणमप्येवं कुंडिकाग्रे समोदकः । मोदका कृपवक्त्राग्रे तापसरूपकः कृतः ॥४८॥ चाणलिङ्गे नृपं कुर्यात् स्वयंभूमुसमन्मये । शतसहस्रलिङ्गेषु वृपो न्यूनाधिको विदुः ॥ ४९ ॥ નંદીશ્વર (માન પ્રમાણ) જે પહેલાં કહેલું છે તે કહું છું. રાજ- લિંગના બ્રભાગ ઉપરથી વિષ્ણુભાગ સુધીને નદી ઉચે કર. તે પ્રમા ણમાં ચાળે ભાગ વધારવાથી જેમાન અને ચા ભાગ તજવાથી કનિષમાન જાણવું. તે આવેલ ઉંચાઈના પાંચ ભાગ કરવા. અને તેના ભાગ પ્રમાણથી સાત ભાગ નંદી લાંબો બેઠેલો કર. ગળે ઘંટ તથા ઘુઘરાની માળાઓથી ( શેભતે કરે. નદીનાં શિંગડાંઓ પણ આભુષણ યુક્ત કરવાં. લાડુ ભરેલ કુંડીનું પાત્ર નદીના મુખ આગળ મૂકવું. તાપસ-ભક્ત કે બટુકનું રૂપ કરવું. બાણલિંગને (માન સહીત વૃષભઃ) નંદી કરે. પરંતુ સ્વયંભૂલિંગ, મુખલિંગ, પાર્થિવલિંગ, સેન્ડજાર-લાખ લિંગ (સમૂહ) આગળ નંદી નને માટે પ્રમાણથી કરવામાં દેષ નથી. ૫-૪૯ નંદીનું અન્ય પ્રમાણ- लगयामे समो दैर्घ्य उच्छये पीठिका समः । सप्तभागायतो कृपः पंचभागोनतो भवेत् ॥५०॥ રાજલિંગના જેટલે નંદી લાંબા અને પીઠિકા જેટલો ઉંચા નંદી કરે. ઉંચાઈમાં પાંચ ભાગ કરી સાત ભાગને નંદી લાંબે કર. ૫૦ ૧. વિષ્ણુભાગ એટલે જળાધારીના મથાળા સુધી જાણ. પરંતુ વર્તમાન કાળમાં જે જળાધારી પાતળા માપના થઈ રહી છે તે અશાય છે. સાત જળાધારી ડાકલીના આકારની રાજલિંગના અધ્યાયમાં વિમાગ સાથે આપેલી છે. વળી નદીના માટે સામાન્ય રીતે લેકેતિ છે કે શિર પર વૃક્ષની દૃષ્ટિ પડે તેવી રીતે મુકજે. નદીના નીચે બેઠકની પાટલી કરીને તેને સ્થાપવા- ·1, દેવના વાહનનું સ્થાન મંડપમાં પણ સામાન્ય રીતે થાય છે. વામ નદીનું. ૨૫ાન મંડ૫થી બહાર બીજે માપ અગર કો કરીને વાહનનું સ્થાન ખાસ અાય કરે છે. ઉત્તરમાં ૫કોઈક સ્થળે તેમ જોવામાં આવે છે. વિાની આ પદ્ધતિ આપણું નાગાદિ શબીના મંથને મળતી , તે બરાબર યોગ્ય છે, દ્રવામાં ન ધણું વિટળ. પેટલેક ર મુકેલા છે, હદીશ્વરમાં મેળ ફૂટ લાંભા ની ખાસ અહાથ મvમાં ૨. ની અને શિવની વચ્ચે મેરથાપન કરવાની ૫હત આપણા દેશમાં बाणलिङ्गाधिकार अ. १४ ज्ञानप्रकाश दीपाव વાહન સ્થાપન પદ અને દૃષ્ટિ – 'बादनं यस्य देवस्य तत्वस्याग्रे प्रकल्पयेत् । एक द्वि त्रि चतुः पंच पट् सप्त पदान्तरे ॥५१॥ मृतिस्थाने तु कर्तव्या मूलस्तंभेश्चन्नुप्किका । वृपस्य विष्णुभागान्ते लिहंगे द्रष्टिं नियोजयेत् ॥५२॥ દેવ વાહનનું રથાન પ્રાસાદના આગળના ભાગમાં રાખવું. તે મૂળ સ્થાન ગર્ભગ્રહથી એક, બે, ત્રણ, ચાર, પાંચ, છ અગર સાત પદના અંતરે રાખવું. ગર્ભગૃહના પદ પ્રમાણે ચતુષ્ટિકા=(ચાક અગર મં૫) કર. શિવલિંગના વાહન નદીની દષ્ટિ વિષ્ણુભાગ (જળાધારીના મથાળ) બરાબર રાખવી. પ-પર पादजानुकटिविदाया वाहनस्य दृक् । गुद्यनाभिस्तनान्तं वा त्रिविधी वाहनोदयः ॥ ५३॥ દેવ વાહનની દષ્ટિ દેવના પગ બરાબર, જંગ બરાબર, કેડ બરાબર રાખવી. અને વાહનને ઉદય મૂળનાયક દેવના (1) ગુઘલાગે, (૨) નાભિના ભાગે કે (૩) સ્તન બરાબર એમ ત્રણ પ્રકારે રાખ (અહીં વાહનનું કદ પ્રમાણ તથા દષ્ટિપ્રમાણુ કહ્યું છે, ૫૩ નંદી સ્થાપન પદનું બીજું માન- गर्भाध पड्गुणं कृत्वा मंडपगर्मसमन्वितम् । एवं पभान्तरं कार्य-मूर्व पीठिकासमम् ॥ ५४ ॥ ગર્ભગૃહના અભાગના માનને છ ગણું કરવું તેમાં મંડપના ગર્ભનું માન મેળવવું. જે માન આવે તેટલા અંતરે નંદી (પિઠી) સ્થાપન કરો.૨ ૫૪ શિવ સન્મુખ પધરાવેલ છે. વિશેષ કરીને છે. તેના કારણમાં મહર્ષિ કહે છે- ·૨૨૦ જાતિ વિકાર . ૨૪ शानप्रकाश दीपाण व લિંગ પંચસૂત્ર— प्रथमं लिगपरिधि-द्वितीयं पीठविस्तरः । सूत्रं तृतीयं पीठाच्च लिङ्गोद्भवं वृत्तसूत्रम् ॥ ५५ ॥ स्यात् सूत्रं चतुर्थलिङ्ग मनालाग्रं पृथुत्वभावः । भूमेलिङ्गशिरोन्तं च यक्रसूत्रं हि पंचमम् ॥ ५६ ॥ લિંગ પંચસૂત્રની વિધિ કહે છે. (૧) લિંગની ફરતું ગોળ સૂત્ર એ પ્રથમ. (૨) તે સૂવ પ્રમાણે પીઠિકાને વિસ્તર-પહેળાઈ કરવી. (૩) ત્રીજું તે સૂત્ર પ્રમાણે ળાધારીથી ગળામાં ઉંચું લિંગ રાખવું. (૪) ચેલું લિંગ સહિત પરનાળ સુધીનું તેટલું જ સૂત્ર રાખવું. અને (૫) પાંચમું સૂત્ર જમીનથી લિંગના શિરે ભાગ જેટલું ઝાંખું . આ રીતે લિંગ પંચસ્વ જાણવું. જે આ પાંચે સૂત્ર બરાબર મળી રહે તે જ બરાબર વિધિસર જાણવું. ઓછા વજું ન રાખવું. ૫૫–૫૬. લિંગ પ્રવેશ- लिङ्ग न प्रविशेद् द्वारादाकाशात्मविशेद्धित्तम् । उत्तरहगोलभागे वा प्रवेशो भवति क्वचित् ॥ ५७ ॥ अन्यमार्ग प्रवेशस्तु देशभङ्गादिकं भवेत् । अतः शास्त्रानुसारेण कर्त्तव्यो विबुधैर्जनैः ॥ ५८ ॥ अजयोः खरयोश्चैव दंपत्यो गुरुशिष्ययोः । नंदी शंकरयोश्चैव पूर्वपूण्यं व्ययोहतः ॥ कूर्मईश्वरस्वरूपाणां स्थापनं कुर्यात् ॥ इति गर्ग संहिता ॥ બકરાના ટેળા કે ગર્દભના ટોળાં વચ્ચે, પુરૂષ અને તેની પત્નિ વચ્ચે, ગુરૂ અને શિષ્યની વચ્ચે, નદી અને શિવની વચ્ચે થઈને ચાલવાથી પૂર્વ ભવના પુરય હોય છે તેથી નંદી અને શિવની વચ્ચે ઈશ્વર સ્વરૂપ એ ફર્મ થાપન કર. (તથી દેવ લાગતો નથી.) ૩.લિંગપ્રવેશ પ્રતિષ્ઠા સમયે કારમાંથી ન કરાવે. તે બાણલિંગને માટે અગર તે નાના ઘટિતલિંગને માટે બરાબર છે. પરંતુ પ્રાસાદે-સધાર પ્રાસાદામાં લિંગ આઠ દક્ષ ફૂટ લાંબા અને અઢી ત્રણ કટ વ્યાસના હોય તેવા ભાર લિંગ માટે અપવાદ છે. તેને પ્રવેશ દ્વારમાંથી કરાવવાનું વિધાન પ્રતિષ્ઠા પ્રામાં છે. પણ તે આવા મોટા લિંગ માટે જ અપવાદ છે. નહિ કે બાલિંગ માટે. રામી "વથી લિંગને બાંધીને ઉપરથી સંભા- જાને લિંગ ઉતારે છે. બાકી જે અપવાને રાખવો હોય તો ઘટિતલિંગને ગર્ભગૃહમાંજ બધી અધિકાન પ્રાણપ્રતિષ્ઠાની વિધિ કરાવવી. આથી કઈ પ્રશ્ન જ રહેતા નથી.

·રાજરિર . ૪ ज्ञानप्रकाश दीपाय ૨૧ લિંગને પ્રવેશ શિવાલયના ગર્ભગૃહના દ્વારમાંથી ન કરાવો, પરંતુ આકાશ માર્ગે (એટલે ઘુમટમાં તેવી જગ્યા રાખીને) લિંગ પ્રવેશ કરાવ, અગર શિખરના શુકનાસમાંથી ગર્ભગૃહમાં ઉપરથી ઉતારી પ્રવેશ કરાવે, અથવા દ્વાર ઉપરના ઉત્તરંગના ઉપલા ભાગમાંથી કવચિત પ્રવેશ થાય છે. આથી અન્ય માર્ગથી લિંગ પ્રવેશ કરાવવામાં આવે તે દેશભંગ આદિ અનિણે ઉભાં થાય છે. એટલા માટે શાસ્ત્રાનુસાર શાસ્ત્રના પારંગત વિદ્વાનોએ ઉપરોકત રીતે લિંગ પ્રવેશ કરાવો, પ૭-૫૮ દેવ પ્રદક્ષિણ વિચાર- एका चंडी स्वौ सप्त तिखो दद्याद् विनायके । चतस्रो वासुदेवस्य शिवस्याा प्रदक्षिणा ।। ५९ ।। દેવીની મંદિરમાં એક પ્રદક્ષિણા ફરવી; સૂર્યને સાત ગણપતિને ત્રણ, વિષ્ણુને ચાર અને શિવને અરધી પ્રદક્ષિણા ફરવી. ૫૯ શિવ પ્રદક્ષિણ વિચાર– नृपं चंडं वृपं चैत्र सोमसूत्रं पुन । चंडं च सोमवत्रं च पुनश्चंड पुन पः ॥६० ।। इतिश्री विश्वकर्मणा कृते वास्तुविद्याययं ज्ञानप्रकाश दीपा याणलिङ्गाधिकारे चतुर्दशोऽध्यायः ।। १४ ।। શિવની અરધી પ્રદક્ષિણનો મર્મ એ છે કે પ્રથમ નંદી પાસેથી સગ્ય પ્રદક્ષિણા કરીને બનાવે નમન લેવા ચંડ પાસે જવું. ત્યાંથી અપસવ્ય (પાછું) નંદી પાસે આવી, સેમસૂત્ર કહેતાં અપસવ્ય ભાગે નંદીથી પ્રનાલ પાસે જવું. ત્યાંથી પાછા સવ્ય માગે નદી પાસે આવી ચંડ પ્રનાલ પાસે જઈને સેમસૂત્ર અપસવ્ય પાછું ફરી વળી સવ્ય ચંડ પ્રનાલ પાસે જઈ (અપસવ્ય, નદી પાસે આવવું. (આ શિવાઈ પ્રદક્ષિણા જાણવી). ૬૦ ઇતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવને વાસ્તુવિધાના પાલિંગાયિકાર પર શિપ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઇ રામપુરા શિલ્પશાસ્ત્રીએ ચેલ શિevપ્રભા નામની ભાષાટી સાથે ચૌદ ગાય સમાસ ·॥ अथ वास्तुविद्यायां दीपार्णवे पंचदशमोऽध्यायः ॥ ॥पम-लक्षणम् ।। श्रीविश्वकर्मा उवाच- अथातः सम्प्रवक्ष्यामि वृपमं दिव्यलक्षणम् । प्रयत्नेन यथाशास्त्रं यथोक्त विश्वकर्मणा ॥१॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે કે હવે હું દિવ્ય લક્ષણવાળા વૃષભ (નદી પિઠીયા)નાં સ્વરૂપ જે પ્રમાણે શાસ્ત્રમાં કહેલ છે તે પ્રમાણે કરું છું. ૧ वृषस भान- स भवति यथाभेदै-ज्येष्ठमध्यमकन्यसैः । ज्येष्ठस्तु नवभागश्च उच्छ्ये सप्तभागिकः ॥२॥ તે વૃષભ જે, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ એ ત્રણ ભેદ વડે બને છે. જેમાનના વૃષભની લંબાઈના નવ ભાગ અને ઉંચાઈના સાત ભાગ કરવા. ૨ प्रासादस्य तु मानेन गर्भगृहस्य मानतः । लिङ्गमान प्रमाणं तु तन्माने नृपभो भवेत् ।।३।। अन्यथा न कर्त्तव्यं कर्तव्यं शुभदायकम् । પ્રાસાદના માનથી અને ગર્ભગૃહના મનથી લિંગની લંબાઈનું જે પ્રમાણ આવે તે માનને લાંબે નંદી કર, પ્રમાણ વગર કરે નહિ. પ્રમાણથી કરવાથી શુભ ફળદાયક જાણવું. ૩ વૃષભનું પેઠમાન- वक्त्रं सादॆद्विभागं च ग्रीवा सार्द्धभागिका ॥ ४ ॥ सार्द्धभागस्ततः स्कंध-निसाथै पृष्ठमेव च । पादश्च सार्थों द्विभागस्तु पिंढे सार्द्धभागिके ॥५॥ शृंगान्तरं भागमेकं यावत् फर्णान्तरं तथा । ज्येष्ठमानं विधियते मध्यमो उपभः शृणु ॥६॥ નદીની લંબાઈના નવ ભાગમાંથી અહી ભાગનું મુખ કરવું, ગળું દોઢ ભાગનું, ખાંધ દેઢ ભાગની, પીક સાડાત્રણ ભાગની, પગ દોઢ કે ·वृषभ लक्षणम् स. १५ ઝારઘાજી રાવ ૨૩ ભાગન, પગની જાડાઈ દોઢ ભાગની અને શૃંગ (શીંગડા)નું અંતર અને કાનની વચ્ચેનું એકેક ભાગનું રાખવું. આ પ્રમાણે જે માનના વૃષભનું પ્રમાણ કહ્યું, હવે મધ્યમાનના વૃષભ લક્ષણ સાંભળે. ૪-૧-૬ 1. વૃષભનું માધ્યમ માન अष्टभागो भवेद् दीर्चे उच्छ्ये तु पइभागिकः । चक्त्रं सपाद विभाग ग्रीवा सपादभागिका ॥७॥ सपादमागं स्कंध च पृष्ठं तु सपादत्रयम् । पादौ द्वौ सार्द्धभागैस्तु खुरिका चार्द्धभागिका ॥८॥ घुघुरै चार्द्धभागं तु शृङ्खमूले द्विनेत्रकम् । शृङ्गान्तरं द्विनेत्रं च ततः शृङ्गद्वयं भवेत् ॥९॥ મધ્યમાનનાં વૃષભ લક્ષણ કહે છે. તે લંબાઈમાં આઠ અને ઉંચાઈમાં છ ભાગને કર, મુખ સવા બે ભાગનું, ગળું સવા ભાગનું, સ્કંધ (ખાંધ) સવા ભાગન, પીઠ સવાત્રણ ભાગની, પગ દેઢ ભાગના; ખરી અરધા ભાગની, ઘુઘરૂ અર્ધભાગનું, શિંગડાના મૂળમાં આંખો કરવી, બને શિંગોડાનું અંતર આંખોના અંતર જેટલું રાખવું. ૭-૮૯ વૃષભ કનિષ્ઠ માન-- एवं शृङ्गान्तरं मोक्तं मानो हि उपभस्य च । મતક વ ા જ પિત૫ ૨૦ મે सप्त पंचविभागेन आयामे चोच्छ्ये बुधः । तत्र भागोदितं कृत्वा शान्तिकं पौष्टिकं भवेत् ॥११॥ તુ દિમા ………....વિપિત્તે ! વૃષભનું શૃંગાન્તર કર્યું. હવે મહાદેવજીએ કહેલું વૃષભનું કનિઇમાન કહું છું. સાત ભાગ લખાઈ અને પાંચ ભાગ ઉંચાઈને વૃષભ કરો. આ ભાગ પ્રમાણે નંદો કરવાથી શાંતિદાતા અને પુષ્ટિદાતા થાય છે. મુખ્ય બે ભાગનું કરવું. એ વિધિથી સર્વથી જવું. ૧૦-૧૧ ·घृपभ लक्षणम् अ. १५ ज्ञानप्रकाश दीपाव ARVINCY LHA GUANG SOMPURA. 4) PO STHAPATI શુભાશુભ વૃષભ લક્ષણ- लक्षणहीने हरेदाजा कर्णहीने तथा प्रजा ॥ १२॥ शृङ्गहीने इतं द्रव्य स्कंधहीने दुर्भिक्षरम् । पादहीने हरेद् बंधु तथा पादपनष्टकम् ॥ १३ ॥ एतस्य च महादोपा पमस्य तु वर्जिता । इंदृश लक्षणहीनं दुरितः परिवर्जयेत् ॥१४॥ स भवेत्तस्य दातारं नृपभं सौख्यदायकम् । कार्यों लक्षणसंयुक्तश्चान्यथा अशुभकरः ॥१५॥ गुणदोपान न जानाति तं शिल्पिनं तु वर्जयेत् । વૃષભ લક્ષણહીન હેય તે રાજાને, કાનહીન હોય તે પ્રજાને હાનિકર્તા છે. શિંગડાહીન હોય તે દ્રવ્યની હાની કરે; ખાંધહીન હોય તે દુકાળ પડે પગહન હોય તે બધુને અને પગને નાશ કરે, એ રીતે વૃષભના મોટા દોષ જાણવા. આવા લક્ષણથી હીન વૃષભને વજેતજ, શુભ લક્ષણવાળે વૃષભ ·શિવ અને પાર્વતીજી જેવાંગના વિધિચિતા, અંધાનાં દેવ વિરૂપ

·૨
.
અણહીલપુર પાટણને બારમી સદીની કળા-કૃતિરૂપ પચાસરજીને જેને પ્રાસાદ
શિલ્પશાસ્ત્રી પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ શિલ્પવિસારદ

·घृपभ लक्षणम् अ. १५ ज्ञानप्रकाश दीपाव ૨૨૫ સુખદાયક છે. તેથી લક્ષણયુક્ત નદી થાપન કર. લક્ષણહીન અશુભકત છે. આ ગુણને જે શિલ્પિ ન જાણતા હોય તેવા શિપિને પણ તજી દે. ૧૨-૧૫. વૃષભની ઊંચાઈ-- प्रासादगर्मः क्रीयते गर्मान व पीठिका ।। १६ ।। लिङ्गः पीठिकामानेन तन्माने तृपभो भवेत् । अन्यथा न कर्त्तव्यं कर्त्तव्यं शुभमुत्तमम् ॥ १७ ॥ ॥ इति नंदीकेश्वरस्य ज्येष्ठ मध्यम कनिष्ठ लक्षणम् ॥ इति श्रीविश्वकर्मणा कृते ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे पास्तुविद्यायां नंदिकेश्वरलक्षणो पंचदशमोध्यायः ॥ १५॥ પ્રાસાદના ગર્ભગૃહના અર્ધભાગે પીઠિકા વિસ્તારમાં) કરવી. પીઠિકાની પહેળાઈના માને રાજલિંગ લાંબું કરવું અને પીઠિકાની ઉંચાઈ જેટલી વૃષભની લંબાઈ કરવી. આ માનથી વૃષભ કરવો શુભ છે. ૧૬-૧૭ ઇતિથી વિશ્વકર્મા વિચિત, વાસ્તુવિદ્યાના જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવને Hલકેશ્વર લક્ષણ નામને શિલ૫ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સોમપુરાએ કરેલ શિ૯૫પ્રભા નામની ભાષા ટીકાના પંદરમા અચાય સમાપ્ત, ·॥ अथ वास्तुविद्यायां दीपार्णवे पोडशोऽध्यायः ॥ चतुर्विशति-गौर्याः स्वरूपम् -- - श्रीविश्वकर्मा उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि गौर्यादिचतुर्विंशतिम् । चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च सर्वाभरणभूपिता ॥१॥ पीताङ्गी पीतवर्णा च पीतवस्खविभूपिता । एकवक्त्रा त्रिनेत्रा च स्वरूपे यौवनान्विता ॥२॥ सुममा मुतेजाधा च मुकुटेन विराजिता । प्रभामंडलसंयुक्ता कुंडलाभरणभूषिता ॥३॥ हारकंकणकेयूरा पादयोनूपुरास्थिता । सिंहस्कंचे समारूढा नानारूपकरोद्यता ॥ ४ ॥ શ્રી વિશ્વકમાં કહે છે કે હવે હું વિશ ગૌરી આદિ મૂર્તિઓનું લક્ષણ કહુ છું. પ્રત્યેક ગૌરી ચાર ભુજાયુક્ત, ત્રણ નેત્રવાળી, સર્વ આભૂષણયુક્ત, પીળા વર્ણના શરીરવાળી, પીળાં વચ્ચે ધારણ કરેલી, એક મુખ અને ત્રણ નેત્રવાળી, યૌવનાવસ્થાવાળી, સુદર કાન્તિ અને તેજવાળી, માથા ઉપર મુકુટ ધારણ કરેલ, પ્રભામંડળ યુક્ત, કાને કુંડળ, છાતીએ હાર, હાથે કંકણું, ભૂજામાં કેયૂર, પગમાં ઝાંઝર ધારણ કરેલી, (સાધારણ રીતે) સિંહના વાહનવાળી, અનેક રૂપ કરનારી, એવી પ્રત્યેક ગૌરી મૂર્તિ જાણવી. ૧-૪ देवगांधर्षगणेन पूजिता सुरगणैस्तथा । कृतयुगे तोतला नाम पूज्यते ब्राह्मणैः सदा ॥५॥ त्रिपुराख्या तु क्षत्रियैः सौभाग्या च वैश्यस्तथा । विजया शूद्रजातिभिः पूज्याश्चत्वारो ब्राह्मणैः ॥६॥ ૧. દીપાવ મંથનાં આ ચલણ ગૌરી રવરૂપ અન્ય ગ્રંથમાં જોવામાં આવતા નથી. અપરાજિતસત્રતાન, રૂપમાન. રૂપાવતાર, વાસ્તુમંજરી આદિ પ્રથોમાં ગોરીનાં બાર વરૂપે આપેલી છે. જ્યારે અહીં ચોવીસ આપેલા છે. વળી આમાં આપેન ગૌરી ૨વરૂપમાં સ્વરૂ૫ ઉગ્રનામસરૂ ચંડી જેવી છે. બાકીનાં અઢાર વરૂ રાજસ- સાત્વિક છે. અને એમાં આપેલાં બારે સારૂ સાવિક છે, તેમાં એક ઉપ નથી. ..

·૨૨૭
3229
चतुर्विशति गोर्या स्वरूपम् अ.१६ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव
त्रयश्च राज्यजातिभिः द्वयो वैश्यैश्च पूज्यते ।
૪ મિ.
|| ૭ |
દેવગણ અને ગાંધર્વ ગણેથી અને અસુરેથી પૂજાએલી'કૃતયુગમાં તે તેતલા
નામથી પ્રસિદ્ધ છે. તેને બ્રાહ્મણોએ હંમેશા પૂજવી. ત્રિપુરા નામની દેવી ક્ષત્રિએ,
સૌભાગ્યા નામની દેવી વૈશ્યએ અને વિજ્યા નામની દેવી શુદ્ર જાતિએ પૂજવી.
આં ચારે દેવીઓને બ્રાહ્મણે પૂજવી. તેતલા સિવાયની દેવીઓને ક્ષત્રિઓએ
પૂજવી, સૌભાગ્યા અને વિજ્યા એ બે દેવીઓ વિશએ પૂજવી, અને વિજ્યા
એક દેવી શકાએ પૂજવી. ૫-૬–૭
F
તાતલા રવી
જિપુરા રેલી સિભા દેવી વિજપા દેવી
૧ તોતલાદેવીનું સ્વરૂપ—
दक्षिणे चाक्षमालां च तस्याधश्च कमंडलुम् ।
तथैव पीछिकां चामे वामाधः शंखमुत्तमम् ॥८॥
रूपेण तोतला नाम मूर्तिश्च हंसवाहिनी ।
જેના જમણા ઉપલા હાથમાં માળા, જમણા નીચલા હાથમાં કમંડળ, ડાબા
ઉપરના હાથમાં પીછિકા અને નીચેના ડાબા હાથમાં શંખ ધારણ કરેલ છે
એવા સ્વરૂપવાળી હંસના વાહનવાળી તેતલા નામે ગૌરી જાણવી. ૮
૨ ત્રિપુરા દેવી-
अभय व दक्षिणे इस्ते तस्योद्येऽङ्कुशमगुलें ॥९॥

·२२८ चतुर्विशति गौर्या स्वरुपम् अ.१६ झानप्रकाश दीपाव पाशं च वामहस्ते तु लिङ्गं च तदधः स्थितम् । प्रेतासना महादेवी त्रिपुरा नाम मूर्तिकः ॥१०॥ ત્રિપુરાદેવીના જમણા હાથમાં અભય, ઉપરના હાથમાં અંકુશ, ડાબા ઉપલા હાથમાં પાશ અને નીચેના ડાબા હાથમાં શિવલિંગ ધારણ કરેલી એવી પ્રેત ઉપર સવારી કરનારી એવી ત્રિપુરા નામની મહાદેવી-ગૌરી જાણવી. ૯-૧૦ ૩ સૌભાગ્યા દેવી दक्षिणे चाक्षसूत्रं च तस्योर्चे पदमुत्तमम् । वामे तु पुस्तकं चैव वामाधः फलमुत्तमम् ॥ ११ ॥ गरुडे च समारूढा सौभाग्यवेत्ता मूर्तिकः । સૌભાગ્યા દેવીના જમણા હાથમાં માળા, જમણા ઉપલા હાથમાં કમળ, ડાબા હાથમાં પુસ્તક, ડાબા નીચલા હાથમાં ફળ (માતુલિંગ, ગરૂડની સવારી કરેલી છે એવી સૌભાગ્યા નામની દેવી જાણવી. ૧૧ ४ विन्यावी- दक्षिणे चाक्षसूत्रं च तद्ध्वं दंडमुत्तमम् ॥ १२॥ वामे तु पुस्तकं चैव वामधश्वाभयं तथा । प्रसनमुखा देवी च विजया नाम मूर्तिकः ॥ १३ ॥ જેના જમણા હાથમાં માળા, ઉપરના જમણા હાથમાં લંડ, ડાબા હાથમાં પુસ્તક અને ડાબા નીચલા હાથે અભય છે તેવી પ્રસન્ન મુખવાળી દેવીને વિજ્યા નામની મહાદેવી જાણવી. ૧૨-૧૩ ५ गौश हेवी- दक्षिणे चाक्षसूत्रं च भूजोर्चेश्वरमेव च । गणं च वामहस्ते च तस्यापश्च कमंडलुम् ॥१४॥ गौरी नामेन विख्याता मूर्तिश्च सिंहवाहिनी । જેના નીચેના જમણા હાથમાં માળા, ઉપરના જમણા હાથમાં શિવ, ડાબા હાથમાં ગણપતિ અને નીચેના હાથમાં કમંડલ ધારણ કરેલાં છે અને સિંહનું વાહન છે એવી ગૌરી નામની દેવી જાણવી. ૧૪ * Id:-देवतामूतिप्रकरणे अष्टमोऽध्याय- अथ गौरी प्रवक्ष्यामि प्रमाणं मूर्तिलक्षणम् । चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च सर्वाभरणभूषिता। गोधासनोपरिस्था व कर्तध्या सर्वकामदा ॥१॥ ॥ इति गोरीमूर्ति सामान्य लक्षणम् ॥

·चतुधिशति गौर्या स्वरूपम् स. १६ शानप्रकाश दीपाव ६ पाती हवी- दक्षिणे चाभयं चैव तु लिगमीश्वरम् ॥ १५ ॥ चामे गजानन चैत्र मातुलिङ्ग चाधःस्थितम् । गोधिका लांछन चैव पार्वती नाम मूर्तिकः ॥ १६ ॥ જેના જમણા નીચલા હાથે અભય મુદ્રા છે. ઉપરના હાથમાં શિવલિંગ છે, ડાબા ઉપરના હાથમાં ગણપતિ અને નીચેના હાથમાં બીજોરૂકુળ ધારણ કરેલું છે અને ઘેનું વાહન છે એવી પાર્વતી નામની દેવી-મૂર્તિ જાણવી. ૧૫-૧૬ ૭ શૂલેશ્વરી દેવી- अभय दक्षिणे इस्ते' तवे रुद्रमेव च । चामे गणपति चैव चामाधः चाक्षमालिका ॥ १७ ॥ सिंहवाहने समारूढा शूलेश्वरी नाम मूर्तिपु । જેના જમણુ નીચલા હાથે અભય મુદ્રા છે. ઉપલા હાથે શિવલિંગ છે, उमा व पार्वती गौरी ललिता च श्रिया तथा । हष्णा च हिमवन्ती च रंभा च सावित्री तथा ॥ त्रिसंडा तोतला चैव त्रिपुरा द्वादशोदिताः ॥ २॥ इति गौरी नामानि ॥ अक्षसूत्रं च कमल दर्पण व कमंडलु। उमा नाम्ना भवेन्मूतिः पूजिता विदशैरपि ॥ ३॥ इत्यु । (१) मौस ला G सती. गोश alan ·२३० चतुर्विंशति गौर्या स्वरूपम् अ.१६ ज्ञानप्रकाश दीपाव ડાબા ઉપલા હાથમાં ગણપતિ, અને નીચલા હાથમાં માળા ધારણ કરેલી છે એવી સિંહના વાહનવાળી શેલેશ્વરી દેવીની મૂર્તિ જાણવી. ૧૭ ८ससिता हवी- दक्षिणे चाक्षमालां तु तदूर्व लिगमेव च ॥१८॥ वामे गणपतिं चैव तस्याधः पद्ममुत्तमम् । गोधिका वाहने चैत्र ललिता नाम मूर्तिषु ॥ १९ ॥ જેના જમણું નીચલા હાથમાં માળા, ઉયરના હાથમાં શિવલિંગ, ડાબા ઉપલા હાથમાં ગણપતિ અને નીચલા ડાબા હાથમાં કમળ ધારણ કરેલાં છે અને ઘેનું વાહન છે એવી લલિતાદેવીની મૂર્તિ જાણવી. ૧૮-૧૯ ८श्वरी देवी- अभय दक्षिणे हस्ते तद्ध्वं ईश्वरं तथा । वामे गणपति चैत्र वामाधश्च कमंडलुम् ॥ २० ॥ ईश्वरी सिंहवादिनी । -- . H વી અનેશ્વરી ઉમાપતિ अक्षसूत्र शिवं देवं गणाध्यक्ष कमंडलुम् । अग्निकुडोभये पक्षे पार्यती पर्वतोद्भगा ॥ ४॥ इति पाती (२) राक्षसत्रामये पन तस्योः तु कमंडलुम् । गौर्या मूर्तिरित्युक्ता फतव्या शिवशासिनी ॥ ५॥ इति गौरी (३) सक्षसूत्रं च धीणे हे कमंडलुः फरेषु च । लरिता च तदा नाम सिद्धचारणसेविता ॥ ६॥ इति ललिना (४) ·चतुर्विंशति गीर्या स्वरूपम् अ.१६ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव ૨૩૧ જેના જમણા નીચલા હાથે અભય મુદ્રા, ઉપરના હાથમાં શિવલિંગ, ડાબા ઉપલા હાથમાં ગણપતિ, અને ડાબા નીચલા હાથમાં કમંડળ ધારણ કરેલ એવી श्री देवी anyवी. २० १० भनेवरी हेवा- पद्म दक्षिणहस्ते च तवें ईश्वरं तथा ॥ २१ ॥ चामे गणपत्ति चैत्र वामाधश्चाभयं तथा । सिंहवाहनसमारदा मनेश्वरी नाम मूर्तिपु ॥ २२ ॥ જેના જમણા નીચલા હાથમાં કમળ, ઉપરના હાથમાં શિવલિંગ, અને ડાબા ઉપરના હાથમાં ગણપતિ, અને નીચેના હાથે અભય મુદ્રા છે અને જેનું સિંહનું વાહન છે એવી માનેશ્વરી દેવીની મૂર્તિ જાણવી. ૨૧-૨૨ ૧૧ ઉમાપતિ દેવી- अभय दक्षिणे हस्ते तवं ईश्वर तथा । चामे गणपतिं चैव कामाधः पद्ममुत्तमम् ॥ २३ ॥ उमापतिनामा मूर्तिः देवी च सिंहवाहिनी । गोधासनानपत्रा पद्माभय' घरद फरम् । श्रियामूर्तिस्तदा नाम गृहे पूज्या श्रिये सा॥ इति धिया (५) अक्षसूत्रं फमडलु हृदये च पुटांजलि । पंचाग्नयच कुंडेपु कृष्णा नाम सुशोभना ॥ ८ ॥ इति ऊष्णा (६) हिमयंती शेलराजी शब्दवसात परिसुना? पादपंणामय तु विवाहे तु माहेश्वरी ॥९॥ इति दिमयंती (७) वि હમતી २सा ·૧૩૨ ચતુર્વિતિ શૌથ વ શ દ ણાનો રીપuf જેના નીચલા જમણા હાથે અભય, ઉપલા હાથે શિવલિંગ, ડાબા ઉપલા હાથે ગણપતિ, ડાબા નીચલા હાથે કમળ ધારણ કરેલી છે એવી સિંહના વાહનવાળી ઉમાપતિ દેવીની કૃતિ જાણવી. ૨૩ ૧૨ વીણાદેવી - पद्म च दक्षिणे हस्ते तवें लिङ्गमेव च ॥ २४ ॥ गणेश वामहस्ते च लिङ्ग तदधास्थितम् । सिंहासने समारूढा वीणेति नाम मूर्तिषु ॥ २५ ॥ જેના જમણા નીચલા હાથે કમળ, ઉપરના હાથે શિવલિંગ, ઉપરના ડાબા હાથે ગણપતિ, અને ડાબા નીચલા હાથમાં લિગ ધારણ કરેલ છે તેવી સિંહના વાહનવાળી વીણાદેવીની મૂર્તિ જાણવી. ૨૪-૨૫ ૧૩ હરિતની દેવી- दक्षिणे च मालिङ्ग तवें ईश्वर तथा । वामे गणपति चैत्र वामाधश्च कमंडलुम् ॥ २६ ॥ गोधासने समारूढा हस्तिनी नाम मूर्तिपु । જેના જમણુ નીચવા હાથમાં ફળ, ઉપલા હાથમાં શિવલિંગ અને ડાબા ઉપલા હાથમાં ગણપતિ, અને ડાબા નીચેના હાથમાં કમંડલ ધારણ કરનારી ધોના વાહનવાળી એવી હસ્તિની દેવીની મૂર્તિ જાણવી. ૨૬ પતિના વિવા મા કનુt ·२३३ चतुर्विंशति गोर्या स्वरूपम् भ.१६ ज्ञानप्रकाश दीपाव १४ त्रिनेत्रा देवी- अक्षसूत्र दक्षिणे च तध्ये ईश्वर तथा ॥ २७ ॥ वामे गणपति चैव मातुलिङ्गमधः स्थितम् । सिंहासने समारूढा त्रिनेत्रा नाम मूर्तिपु ।। २८ ।। જેના જમણા નીચલા હાથમાં માળા ઉપલા હાથમાં શિવલિંગ ઉપરના ડાબા હાથમાં ગણપતિ, અને નીચેના ડાબા હાથમાં બીજેરૂ-ફળ ધારણ કરેલાં છે તેવી સિંહના ઉપર બેઠેલી ત્રિનેત્રા દેવીની મૂર્તિ જાણવી. ૨–૨૮ १५२भए हेवी- अक्षसूत्र दक्षिणे च तवें ईश्वर तथा । वामे गणपतिं चैव तस्याघः पुस्तकं तथा ॥ २९ ।। हंसवाहनमारुढा रमणा नाम मूर्तिषु । कमंडवक्षरजांकुश गजासनसंस्थिता । प्रतीतोद्भगवद्पा रंभा च सर्वकामदा ॥ १०॥ इति रंगा (८) अक्षसूत्र पुस्तकं च धत्ते पद्म कमंडलुम् । चतुर्वफ्ना तु सावित्री श्रोत्रियाणां गृहे द्विता ॥ ११ ॥ इति सावित्री (९) अक्षसून' बज्रशक्तिम् तस्थापच कमंडलुम् । त्रिखंडां पूजयेन्नित्य सर्वकामफलप्रदा ॥ १२॥ इति त्रिसंसा (१०) मोपत्र સવજી (ava તલા વિપુરા ·૨૩૪ चतुर्विशति गौर्या स्वरूपम् य.१६ शानप्रकाश दीपाय જેના નીચલા જમણા હાથમાં માળ, ઉપરના હાથમાં શિવલિંગ ઉપરના ડાબા હાથમાં ગણપતિ, નીચેના ડાબા હાથમાં પુસ્તક ધારણ કરેલ છે તેવી સિંહની સવારીવાળી રમણા દેવીની મૂર્તિ જાણવી. ૨૯ ૧૬ ફૂલકલા દેવી- पद्म च दक्षिणे हस्ते तस्यो पलमुत्तमम् ॥ ३०॥ पुस्तकं वामहस्तेन तथाधश्च कमंडलुम् । कमलालाच्छन चैव देवीनाम कुलकला ॥ ३१ ।। જેના જમણા નીચલા હાથમાં કમળ ધારણ કરેલ છે, જમણા ઉપરના હાથમાં પણ કમળ છે, ડાબા ઉપલા હાથે પુસ્તક છે, અને ડાબા નીચલા હાથમાં કમંડળ ધારણ કરેલ છે તેવી કમળને વાહનવાળી ફૂલકલા દેવી જાણવી. ૩૦-૩૧ ૧૭ અંધાવી- अक्षमालां दक्षिणे च तस्यो पनमुत्तमम् । दर्पणं वामहस्ते च वामाधः फलमुत्तमम् ॥ ३२॥ हस्तिनो चाइना देवी जघानामतो मूर्तिषु । જેના જમણા-નીચલા હાથમાં માળા તથા ઉપરના હાથમાં કમળ છે, જેના ડાબા ઉપરના હાથમાં દર્પણ અને નીચેના હાથમાં ફળ ધારણ કરેલ છે તેવી હાથીના વાહનવાળી એવી જંધા દેવીની મૂર્તિ જાણવી. ૩૨ - 1 અંધાવી વિજયા કામેશ્વરી ૨નેત્રા ·चतुर्विशति गौर्या स्वरुपम् अ.१५ झानप्रकाश दीपाणय ૩૫ ૧૮ ગેલેક્ય વિજયા-- वरदं दक्षिणे इस्ते तस्योर्वेऽकुशमुत्तमम् ॥ ३३ ॥ पाशं च वामहस्ते तु वामाधश्चाभयं तथा । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र ईश्वरश्च सदाशिवः ॥ ३४ ॥ एते पंच महामोक्ताः पादमूले व्यवस्थिताः । ज्यैलोक्यविजया नाम. ....................॥ ३५॥ જેના જમણું નીચેના હાથે વરદ મુદ્રા તથા ઉપરના હાથે અંકુશ છે, ડાબા ઉપરના હાથમાં પાશ (ફ) તથા નીચેના હાથમાં અભયમુદ્રા છે, એવી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રૂક, ઈશ્વર અને સદાશિવ એ પાંચ મહાન દેના પગના મૂળમાં રહેનારી એવી ચેલેક્ય વિજયા નામે દેવીની મૂર્તિ જાણવ. ૩૩-૩૪-૩૫ ૧૯ કામેશ્વરી દેવી- दक्षिणे चाक्षसूत्र च तवें पद्ममुत्तमम् । पुस्तकं वामहस्ते तु चामाधश्वाभयं तथा ॥ ३६ ।। कमलासनमारुढा देवी कामेश्वरी तथा । જેના જમણું નીચેલા હાથમાં અક્ષમાળા, ઉપલા હાથમાં કમળ છે, ડાબા ઉપલા હાથમાં પુસ્તક અને નીચેના હાથમાં અભય મુદ્રા ધારણ કરેલ છે તથા કમળનું આસન છે એવી કામેશ્વરી દેવીની મૂતિ જાણવી. ૩૬ २० २४ाने-- अभय दक्षिणे इस्ते तवें खइगमेव च ॥ ३७ ।। चामे तक्षकं चैव तस्याधः फलं भवेत् । प्रेतासना समारुता रक्तनेत्रा च नामतः ॥३८॥ જેના જમણા નીચલા હાથે અભય મુદ્રા તથા ઉપલા હાથમાં ખડગ છે. ડાબા ઉપરના હાથમાં તક્ષક (સર્ષ) છે અને ડાબા નીચેના હાથે ફળ ધારણ કરેલ છે અને પ્રેત શિખ)ના વાહનવાળી એવી રક્તનેત્રા દેવીની મૂર્તિ જાણવી. २१ २, २२ अभिनी. २३ गाभा, २४ लैरवी-- चंडिनीतानी दध्यनी (1) जंभिनी ज्वलतममा । सहित मैरवरूपा कोटराक्षी च भीपणी ॥ ३९ ॥ मेतारूढा विशाला च द्वादश पंचलोचना । (१) पंचमहादीप्तमुद्रा................पंचकभूपणा ॥४०॥ सिंहचर्मपरिधाना गजचर्मोत्तरीयकम् । नीलोत्पलसमाभासा सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ ११ ॥ ३७-३८. -- ·૨૩૬ चतुपिशनि गोर्या स्वरुपम अ.१६ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव જ ભિની જવાલાબા ચ રવી ચંડી દેવી, ભિની દેવી, જ્વાલાપ્રભ દેવી અને ભેરવી દેવી એ ચારે દેવીએ ભયંકર રૂપવાળી, બેખલા જેવી આંખેવાળી, પ્રેત (શબ) પર બેઠેવી, બાર અથવા પાંચ વિશાળ નેત્રવાળી (3), પાંચ મહા તેજસ્વી મુદ્રાવાળી, પાંચ આભુષણેવાળી; સિંહના ચમને ધારણ કરનારી, હાથીના ચમને ઉત્તરીય વસની જેમ (જઈની જેમ) ધારણ કરનારી, નીલ કમળના જેવી કાંતિવાળી, કરડે સૂર્યના તેજ જેવી તેજસ્વી તે ચારે દેવીઓનું સ્વરૂપ છે. ૩-૪ कपालाभरणं खण्ड खंड पड्वर्गधारिणी । कपालसगधरा ज्ञेया त्र्यैलोकोद्योतयटिका ॥ ४२ ॥ शरसारङ्गधरा दिव्या पाशाङ्कुशधरा च तु । सर्पकुंडलसंयुक्ता सर्पाभरणभूपिता ॥ ४३ ॥ सर्पकंकणकेयूरा नानाभरणभूपिता । इत्येवं भैरवीदेवी सपादपरिकीर्तिता ॥४४॥ इतिश्री विश्वकर्मणा को पास्तुविधा ज्ञानप्रकाश दीपावे चतुर्विशति गौरीदेवी लक्षणोनाम पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ મુંડની માળા ગળામાં ધારણ કરનારી, છ વગ કામ, ક્રોધ, મેહ, મદ, લભ અને અહંકાર)વાળી, મુંડ (ખોપરી) ખડગને ધારણ કરનારી, અને ત્રણે લોકને પ્રકાશિત કરનારી, ઘટિકાવાળી; ધનુષબાણ, પાશ અને અંકુશને ધારણ કરનારી, કાને સર્ષના કુંડળ અને સર્ષનાં આભૂષણે, સર્ષનાં કંકણું અને બાજુ ·1 નામ નામ चतुर्विंशति गोर्या स्वरुपम् श्र. १६ ज्ञानप्रकाश दीपाव ૨૭ બંધવાળી, ઈત્યાદિ અનેક આભૂષણોથી શોભતી એવી ભરવી આદિ ચારે દેવીએ જાણવી. ૪૨-૪૪ ઇતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિચિત જ્ઞાનપ્રકાશ દીપારને વાસ્તુવિદ્યાના વીશ શેરી રવીનાં લક્ષણ પણ શિપ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સોમપુરા શિકયીએ ચ્ચેથી શિપમભા નામની ભાષાકી સાથે સામે અધ્યાય સમાપ્ત, ચતુર્વ રાતી કોરનું સામાન્ય સ્વરૂપ (દીપાર્ણવ મતે). ચાર ભુજ, ત્રણ નેત્ર, સવ' આબુથી શોભતા, પીળા વન, પીળા વસ્ત્રોવાળા એકમુખ જીવનસ્વરૂપ, તેજ પ્રભાવાળા ફટ કંથી શોભતા; કારક, વર, પગનુપર ઝાંઝર પહેલા અને વિશે કરીને સિંહના વાહનરાશ છે (અપ પ વાદને કથા છે) ને પણ વાહન કર્યું છે, અબુધ અધિ જમા હાથમાં ના હાથમાં કામ જમણું બાથમાં પાબા વાઇમાં ઉપકા નીચા ઉપલા નીચલા ઉપલા નીયા ઉપલા નીયા તેતલાવી માળા કમંડળ પીકીમ ખhs હરિતની રીસિવિંગ પાવિ ગણપતિ કમળ વાહન હંસ વાધન છે ૬ ત્રિપુરજેવી અંકલ અભય પાલ શિવલિંગ ૪ દિનેત્રી શિવલિંગ મળ અતિ પળ વાહન પ્રત ત્રણ નેત્ર અને વાહન સિંહ છે સૌભાગ્યની પદ્ધ માળા પુસ્તક કપ રમણી શિવિર માળા ગણપતિ પુત વાન ! વાયત ૯૪ ૪ વિજયી દંડ માળા પુસ્તક અભય શિ૬ કુલકવી ફળ કમળ પુસ્તક મંડળ બસને મને - ગૌરીની ચિત્ર માળા ગણપતિ કમંડળ અંધાવી માળા પણ ન વાહન હાથી ૬ પાર્વતી વી શિવલિંગ અથ બષ્ટ્રપતિ કુલ ૮ એવિજ અa Re વદન સિંદ છે શિવલિંગ અમય ગણપતિ મારા ૧ કપરીતી કમળ માળા પુરના અભ્ય ભાસન મળી ૮ લબતહેવી રિલિંગ માળા ગણપતિ મંળ૨૦ રને નારી ખાણ અપર સર્ષ વ૮૧ પ્રેન ૮ કપરી શિવલિંગ અજય ગણપતિ મંડળના સંકેલી મિ, ખાર, ટિકા, ધનુષ બાબ, a 1s અને ૧ મને પરી શિલિંગ કમળ ગણપતિ અમર જમિનીજી દાલ કારનારી, ભ• કર ૨૨૨૫, બોબલા સી ૧ ઉમાપતિ રિષિ અજય ગપતિ મળશ જરાકે મહાતેજ, અમ ઉપર અને બાર અગર પય છે, ૧૨ વીણાદે શિર્લિંગ કમળ ખપત શિલિંક દ્વારા નેકી, નીશામળનારી, સિંક લી. સપનાં સાબુરાગ0;i, જ છે, જે સપના બાજુવાન. 0 એરીર રોગો બીજી મા, મા તનેત્રા ૨૧ ચંડી, વાહન સિંધ મળ વાહન સિંa પર વહન છે વાહન સિર વાહન છે વાહન છે વાહન સિક પાકન સિક વાહન સિંહ ·૨૩૮ चतुविशति गौर्या स्वरूपम् अ.१६ ज्ञानप्रकाश दीपाण व જંલિની, ર૩ જવલકજા, ૨૪ ભૈરવી, આ છે દેવોનાં વર ઉગ્રતામસ છે બાકીના રાજસ સાવિ રવરૂપની અહાર દેવીએ છે. દાદ ગૌરી વ૫ (દેવતા પ્રકરણ મતે,. ચાર હાથ, ત્રણ નેત્ર, પ્રકારના આભુષણેથી શોભતાં, અને ઘેનું સર્વને વાહન છે (રંભા સિવાય). માયુ આયુષ મ નામ જમણા હાથમાં ડાબા હાથમાં ! કમ નામ જમણા હાથમ ડાબા હાથમાં નીચે ઉપર નીચે ઉપર નીચે ઉપર નીચે ઉપર ૧ ઉમ અક્ષમત્ર કમળ દર્પણ કમંડળ ૭ હિમવતી પા પણ અમય ૨ પાર્વતી માળા શિવલિંગ મશુપતિ કમંડળ ૮ રંભા કમંડળ માળા વજ અંકુશ નીચે બે બાજુ અમકુંડે હાથીનું વાહન માળા અક્ષય કમળ કમંડળ ૯ સાવિત્રી માળા પુસ્તક કમળ કમળ ૪ લલિતા માળા વીણા વીણા કમંડળ ચાર મુખવાળા સારી માળા અજય વર | ત્રિખંડ માળા શાળ કમળ મૃાળા પિથી કમંડળ hi (તલા માળા દર તચામર પુટીજલી-પચકું અગ્નિ પાથ અંકુશ અભય વરદ * ગૌરી ૫ શ્રિા વજ કર ત્રિપુરા પાકતી ફૂલેશ્વરી aran: (જી ·।। अथ वास्तुविद्यायां दीपावे ससदशमोऽध्यायः ॥ द्वादश सरस्वती स्वरूपम् श्रीविश्वकर्मा उवाच- 'अथातः सम्प्रवक्ष्यामि द्वादश वाणीलक्षणम् । चतुर्भुजाश्चैवक्त्रा मुकुटेन विराजिताः ॥१॥ प्रभामंडलसंयुक्ताः कुंडलान्वितशेखराः ॥ वस्त्रालंकारसंयुक्ताः मुरूपा यौवनान्विताः ॥ २ ॥ सुमसन्नाः सुतेजाद्या नित्यं च भक्तवत्सलाः ॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે હવે હું બાર સરસ્વતી દેવીનાં સ્વરૂપ લક્ષણ કહું છું. તે ચાર ભૂજાવાળી, એક મુખવાળી, મુકુટને ધારણ કરનારી, ભામંડળવાળી, કાનમાં કુંડલ, વસ્ત્ર અને આભુષણવાળી, સ્વરૂપવાન, યૌવનાવસ્થાવાળી, પ્રસન્ન મુખવાળી, મહાતેજસ્વી, એવી સરસ્વતી દેવી ભક્તોના કલ્યાણ કરનારી જાણવી. ૧–૨ ૧ પ્રથમા સરસ્વતી– दक्षिणापश्चाक्षसूत्रं तवें पद्ममुत्तमम् ॥ ३॥ वीणां वामकरे ज्ञेया वामाथः पुस्तकं तथा । સરસ્વતી પ્રપમાં સરસ્વતી દ્વિતીય મલાણીથી ૧. બહ આપતાં બારે સરસવતી દેવીના વાહનનું સ્વરૂપ હંસનું સમજવું. આ ·૨૪૦ द्वादश सरस्वती स्वरूपम् अ. १७ શાનદાર વાવ નીચલા જમણા હાથમાં અક્ષમાળા, ઉપલા હાથમાં કમળ, હાબા ઉપલા હાથમાં વીણા, અને નીચેના ડાબા હાથમાં પુસ્તક ધારણ કરેલ છે એવી પ્રથમ સરસ્વતી દેવી જાણવી. ૩ ૨ વિતીયા સરસ્વતી दक्षिणाधक्षसूत्रं तदूर्ध्व पुस्तकं तथा ॥ ४ ॥ वीणा वामकरे ज्ञेया तदधः पद्मपुस्तकम् ॥ द्वितीया सरस्वती नाम हंसवाहनसंस्थिता ॥५॥ નીચલા જમણા હાથમાં માળા, ઉપરના જમણા હાથમાં પુસ્તક, ઉપરના ડાબા હાથમાં વીણા અને નીચલા હાથમાં પદ્મ-કમળ ધારણ કરેલ છે એવી હંસના વાહનવાળી સરસ્વતીનું બીજું સ્વરૂપ જાણવું. ૪-૫ ૩ કમલાઅક્ષિણે દેવી- वरदं दक्षिणे हस्ते पनपत्रं तव॑तः । पद्म वामकरे ज्ञेयं वामाधः पुस्तकं भवेत् ॥ ६॥ કે તિ તથા મરાક્ષની નામ || જેના નીચેના જમણા હાથમાં વરદમુદ્રા, ઉપરના હાથમાં કમળ અને ડાબા ઉપરના હાથમાં કમળ અને ડાબા નીચલા હાથમાં પુસ્તક ધારણ કરેલ છે એવો કમલાક્ષિણી નામે ત્રીજી સરસ્વતીનું સ્વરૂપ જાણવું. ૬ રવરૂપે દેવતાત પ્રકરણ અંધથી સાવ ભિન્ન છે. અપરાજિત ત્રયંતાન અને તે મંડનમાં બાર સારવતીનાં વરૂપે આપનાં નથી. देवतामूर्तिप्रकरणे अटमोऽध्यायः-अथ द्वादश सरस्वत्यः एकवक्त्राः चतुर्भुजा मुफुटेन विराजिताः । प्रमामंडलसंयुकाः कुंडलान्वित शेखराः ॥ ७९ ॥ ॥ इति सरस्वतीनां साधारण लक्षणम् । अक्षपन वीणां पुस्तकं महाविद्या प्रकीर्तिता । इति महाविद्या-१ मदं पुस्तकं घीणां पर महावाणी नामतः ॥ ८०॥ इति महावाणी-२ { ·द्वादश सरस्वती स्वरुपम् अ. १७ ज्ञानमफाश दोपार्णव ૪૧ ४ यावी-- दक्षिणे वरदं ज्ञेयं तवें पद्ममुत्तमम् । पुस्तक वामहस्ते च वामाधवाक्षमालिकाम् ॥७॥ ।। इति चतुर्थी जया नाम । જેના જમણુ નીચલા હાથે વરદમુદ્રા છે; ઉપલા હાથમાં કમળ છે. અને ડાબા ઉપલા હાથમાં પુસ્તક અને ડાબા નીચલા હાથમાં માળા ધારણ કરેલી છે તે ચેથી જયા નામની સરસ્વતી દેવી જાણવી. ૭ વિજયા દેવી સારા દેવી પ વિજયા દેવી- वरद दक्षिणे हस्ते चाक्षसूत्रं तर्ध्वतः । पुस्तकं वामहस्ते च तस्याधः पद्ममुत्तमम् ।। ८ ।। ॥ इति पंचमी विजया नाम ।। पराक्षपद्मपुस्तकं शुमावहा व भारती । इति भारती-३ पराग्वुजाक्षपुस्तक सरस्वती प्रकीर्तिता ।। ८१ ॥ इति सरस्वती-४ घराक्ष पुस्तकं पद्मम् आर्या नाम प्रकीचिंताः ॥ इत्यार्या-५ परपुस्तकाक्षपद्म प्राली नाम सुसापहा ॥ ८२॥ इति ग्राही-६ घरपनयीणापुस्तक मतानुध नामतः इति महानु-७ पर च पुस्तकं वीणा वेदगर्भा राधाभ्युजम् ।। ८३ ॥ इति वेदगर्मा- उ...1 ·૨૪૨ द्वादश सरस्वती स्वरुपम् अ. १७ शानप्रकाश दीपाव જેના જમણા નીચલા હાથે વરદમુદ્રા છે, ઉપરના હાથમાં માળા ધારણ કરેલ છે, અને ડાબા ઉપલા હાથમાં પુસ્તક છે, અને નીચલા હાથમાં કમળ ધારણ કરેલ છે એવી પાંચમી વજપા સરસ્વતીનું સ્વરૂપ જાણવું. ૮ १ साभावी- वरदं दक्षिणे हस्ते पुस्तकं च तव॑तः । अक्षसूत्रं करं वामे वामाधः पद्ममुत्तमम् ॥९॥ ॥ इति पठी सारंगी नाम ।। જેના નીચલા જમણા હાથે વરદમુદ્રા, ઉપરના જમણા હાથમાં પુસ્તક, અને ડાબા ઉપલા હાથમાં અક્ષમાળા અને ડાબા નીચલા હાથમાં કમળ ધારણ કરેલ છે, તેવી છઠ્ઠી સારંગી નામે સરસ્વતી દેવીનું સ્વરૂપ જાણવું. ૯ ७ तुमरी हेवी- अभय दक्षिणे हस्ते ऊवें चाक्षमालिकाम् । वीणा वामकरे ज्ञेया तस्यायः पुस्तकं भवेत् ॥ १० ॥ ॥ इति सप्तमी तूंवरी नाम ।। ઉંબરીદેવી નારી સવમંગલા अक्ष तथाऽभयं पद्म पुस्तकेनेश्वरी भवेत् । इतीश्वरी.९ अक्षामयं पुस्तक' च महालक्ष्मीस्तथोत्पलम् ॥ ८ ॥ इति महालक्ष्मी-१० अक्षं पद्म पुस्तकं च महाफाल्पभयं तथा । इति महाकाली-११ अक्ष'पुस्तकममयं पद्म महासरस्वती ॥ ८४ ॥ इति महासरस्वती-१२ । इति द्वादश सरस्वत्यः ।

·द्वादश सरस्वती स्वरूपम् अ.१७ ज्ञानप्रकाश दीपाव ૨૪૩ જેને નીચલે જમણે હાથ અભયમુદ્રાયુક્ત છે ને ઉપરના હાથમાં માળા ધારણ કરેલ છે. ડાબા ઉપલા હાથમાં વીણા અને ડાબા નીચલા હાથમાં પુસ્તક છે. એવી સાતમી તુંબરી નામની સરસ્વતી દેવી જાણવી ૧૦ ૮ નારદી દેવી- वरदं दक्षिणे हस्ते तदूर्व पुस्तकं भवेत् । वीणा धामकरे ज्ञेया तस्याधः पद्ममुत्तमम् ॥ ११ ॥ છેતિ બની ના નામ છે જેના જમણા નીચલે હાથે વરદમુદ્રા છે, ઉપલા હાથમાં પુસ્તક છે; ડાબા ઉપલા હાથમાં વીણા અને નીચલા હાથમાં કમળ ધારણ કરેલ છે એવી આઠમી નારદી નામે સરરવતી દેવી જાણવી. ૧૧ ૯ સર્વમંગલા દેવી- दक्षिणे वरदमुद्रा तु पी तस्योपरिस्थितम् । वीणां वामकरो तु चाधः करे तु पुस्तकम् ॥ १२ ॥ | તિ નવમી મે નામ છે જેને જમણે નીચલે થિ વરદમુકાયુક્ત છે, લા હાથમાં કમળ અને ડાબા ઉપલા હાથમાં વીણા છે તથા નીચેના હાથમાં પુસ્તક ધારણ કરેલ છે એવી નવમી સર્વમંગળા નામે સરસ્વતી દેવી જાણવી. ૧૨ ૧૦ વિદ્યાધરી દે-- पद्म च दक्षिणे हस्ते ऊर्च तु चाक्षमालिकाम् । वीणां च वामहस्ते तु वरमाधः पुस्तकं भवेत् ॥ १३ ॥ ।। इति दशमी विद्याधरी नाम । જેના જમણા નીચલા હાથમાં કમળ, ઉપરના હાથમાં માળા, ડાબા ઉપલા હાથમાં વીણા, અને ડાબા નીચલા હાથમાં પુસ્તક ધારણ કરેલ છે એવી દશમી વિદ્યાધરી નામે સારસ્વતી દેવી જાણવી. ૧૩ ·२४४ द्वादश सरस्वती स्वरूपम् अ.१७ झानप्रकाश दीपाव ११ सविधाहेवी-- दक्षिणे चाक्षसूत्रं तु पद्म तर्ध्वतस्ततः । पुस्तकं च वामहस्ते चाभयं तदधः स्थितम् ॥ १४ ॥ ॥ इत्येकादशी सर्वविद्यादेवी नाम ।। જેના જમણા નીચલા હાથમાં માળા, ઉપલા હાથમાં કમળ, ડાબા ઉપલા હાથમાં પુરતક અને ડાબા નીચલા હાથે અભયમુદ્રા ધારણ કરેલ છે તેવી અગિયારમી સર્વવિદ્યા નામે સરસ્વતી દેવી જાણવી. ૧૪ 1 12 વિદ્યાધરી સર્વવિદ્યા समसा (11) ૧૨ શારદીદેવી- अभयं दक्षिणे हस्ते तर्खे पद्म दृश्यते । पुस्तकं वामहस्ते तु तस्यापश्चाक्षमालिकाम् ॥ १५ ॥ ॥ इति द्वादशी शारदी नाम । इति श्रीविश्वकर्मणा कृते भानप्रकाशदीपार्णवे पास्तुविद्यायां द्वादश सरस्वती लक्षणाधिकारे सप्तदशमोध्यायः ॥ १७ ॥ જેના જમણા નીચલા હાથમાં અભય, ઉપલા હાથમાં કમળ, ઉપરના ડાબા ·દ્વારા સતત ર૪ . ૨૭ શિકારી ૨૪૫ હાથમાં પુસ્તક અને નીચેના ડાબા હાથમાં માળા ધારણ કરેલાં છે તેવી બારમી શારદા નામે સરસ્વતી દેવી જાણવી. ૧૫ ઇતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત વાસ્તુવિધાના જ્ઞાનપ્રકાશ પાવને બાર સરસ્વતી લક્ષણ નામને શિપ વિશારદ પ્રભાશંકર એ ઘડભાઈ સેમપુરાએ કરેલ શિક્ષપ્રભ નામની ભાષા ટીકા સત્તર અચાય સમાપ્ત, મ નામ નામ દ્વાદશ સરસ્વતી સ્વરૂપ (6ીપર મ. સ. પાન્ય સ્વરૂપ વન-ચાર ભુજા એક મુખ, મુકુટ કંડલાદિ ધારણ કરનારા, તેજપ્રથા મંડળયુક્ત, અલંકાર યુક્ત, યૌવના- વરણાવાળા અને પ્રસન મુખવાઈ છે. આયુષ યુલ જમણા હાથે ડાબા હાથે જમણા હાથે ડાબા હાથે નીચે ઉપર ઉપર નીચે નીચે ઉપર ઉપર નીચે ૧ (૧) સરસ્વતી માળા કમળ વીણા પુસ્તક છે તુંબડી કમળ કાળ વીણ પુસ્તક ૨ (૨) સરસવતી પુસ્તક માળા પીણા પs ૮ નારી વરદ પુસ્તક વીણ કમળ કમવા રૂક્ષ્મી વરદ માળા કમળ પુસ્તક : સર્વમંગલા માજી કમળ ૪ જગ્યા વરદ કમળ પુસ્તક માળા વિદ્યાધરી કમળ માળા વીણા પુસ્તક ૫ વિજયી વરદ માળા પુસ્તક કમળh૧ સર્વવિવા માળા કમળ પુસ્તક અક્ષય ૬ સારંગી વરદ પુસ્તક માળા કમળ પર નારદીકરી અલાય કમળ પુતક મળી કેટલાક પ્રામાં સરતીનું વાહન હંસ અને કયાંક મધુર વાહન પણ જોવામાં આવે આવે છે. અહીં વાહનને ઉલેખ કરવામાં આવેલ નથી. વીણા પુસ્તક જમણા હાથે ડાબા હાથે દાદા સરસ્વતીનું સ્વરૂપ (દેવતામપ્રિકરણ મતે). સામાન્ય સ્વરૂપ-એક મુખ, ચાર ભુજ, માથે મુફટ, પ્રજા મંડળવાળા, કંડલા આભુજથી શકતું છે. અધ આયુધ નામ મ જમણા હાથે ડાબા હાથે નીચે ઉપર ઉપર નીચે નીચે ઉપર ઉ૫ર નીચે ૧ મહાવિદ્યા માળા કમળ વીણા પુસ્તક ૭ મહાન વરદ પન્ન વીણા પુસ્ત ૨ મહારાણી માળા પુસ્તક વીથ કમળ ૮ વેદન વરદ પુસ્તક વીણા કમળ ૨ ભારતી ૧૨૬ માળ થી શતક માળ અમથ કમળ પુસ્તક ૪ સરસ્વતી વરદ કમળ માળા પુસ્તક ૧૦ મહાલક્ષી માળા અક્ષણ પુરત: કમળ વરદ માળા પુસ્તક કમળ ૧૧ માળી માળા કમળ પુiઅમથ ૬ બાહી વરદ પુસ્તક માળા ૫૬ ર મસરસ્વતી માળા પુસ્ત! અભર પ્રત્યેક સરસ્વતીને વિશેષ કરીને હંસનું વાન પ્રાચીન મૂર્તિઓમાં જોવામાં આવે છે, તેને ઉલેખ અહી કરવામાં આવેલ નથી. ૫ માર્યા

·द्वादश सरस्वती स्वरूपम् अ. १७ ज्ञानप्रकाश दीपाय
દેવતાતિ' પ્રકરણના પ્રમાણાકત (ટીપણમાં આપેલા) દ્વાદશ સરસ્વતી સ્વરૂપ
મહાશિ
મહાવાણી
ભારતિ
છે,
સરસ્વતી
આર્યા
બ્રાહ્મી

·द्वादश सरस्वती स्वरूपम् ग. १७ ज्ञानप्रकाश दीपराध
*
ove
માધે
DY
ગર્ભા
ઇમરી
માળી
મહાસાતી

·it વાવિયાપ વાળ અgૌsg છે ત્રાહિત ક્ષ | श्रीविश्वकर्मा उवाच- अथातः संमवक्ष्यामि आदित्याश्च द्वयंकराः । त्रयोदशादित्यान् प्रोक्तं रूपं श्रृणु विचक्षण! ॥१॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે—હવે હું સૂર્ય દેવનાં તેર પ્રકારના અતિ સ્વરૂપ કહું છું તે છે પડિત વિચક્ષણે ! તમે સાંભળે. તે સૂર્ય દેવોની મૂર્તિઓ બધી બે ભુજાવાળી જાણવી૧ ૧ આદિત્યદેવ- प्रथमे हस्ते शङ्खच वामे पद्मकं हस्तके । प्रथम च भवेन्ननाम आदित्यस्तु विधीयते ॥२॥ આદિત્ય કૌતમ • સૂર્ય-શરિયન બાર સ્વરૂપે અપરાજિત સતસંતાન, દેવતાત' પ્રકરણમ અને ૨૫મંડનમાં બાપેલા તે અહીં દીપાવમાં આપેલા સવરૂપથી ભજ છે. દેવતા પ્રકરણમાં તે ચાર હાથના બાર માહિત્ય રસરૂપે આપેલી છે. આ સર્વ દેવ રવ ·૨૪, प्रयोदशादित्य स्वरुपम् अ.१८ ज्ञानप्रकाश दीपाय જેના જમણા હાથમાં શંખ અને ડાબા હાથમાં કમળ ધારણ કરેલાં છે એવા પહેલા આદિત્ય નામના સૂર્યદેવ જાણવા. ૨ ૨ રવિવ- प्रथमे हस्ते शङ्ख च वामे तु वदंडकम् । द्वितीय तु भवेदस्य रविर्नाम विधीयते ॥३॥ જેના જમણા હાથમાં શંખ અને ડાબા હાથમાં વજદંડ ધારણુ કરેલ એવા બીજા રવિ નામના સૂર્ય જાણવા. ૩ ३ गौतम।- मथमे पद्म हस्ते च कामे च पद्मदंडकम् । तृतीयस्तु भवेद् देवो गौतमस्तु विधीयते ।।४।। જેના અને હાથમાં કમળ છે તેવા ત્રીજા ગૌતમ નામના સૂર્યદેવનું સ્વરૂપ જાણવું. ૪ ४ मानुस्ता- प्रथमे पद्महस्ते च वामे शदल (2) इस्तके । चतुर्थस्तु भवेधाम भानुप्तानो विधीयते ॥५॥ - ભાનુપ્તાન ચિત્ત દિવાકર સાવિક રવાના છે. આ ગ્રંથમાં સામાન્ય રીતે સર્વને સસ્તા રથનું વાહન કહેલું છે. देषतामूर्तिप्रकरणम् ०४-यथ द्वादश सूयमूर्तयः ।। शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि सूर्यमेदांध ते जय । चायत प्रकाशकः सूर्यो यावन्मूर्तिमिरीरितः, ॥२१ ।। दक्षिणे पौफरिमाला करे पामे कमंडलुः । पद्माभ्यां शमितकरा सुधाता प्रथमा स्मृता ॥२२॥ इति सुधाता-१ ·૨૫૦ प्रयोदशादित्य स्वरूपम् अ.१८ शानप्रकाश दीपाण य જેના જમણા હાથમાં કમળ અને ડાબા હાથમાં લીલોતરી (3) ધારણ કરેલ છે એવા થા ભાનુપ્તાન નામના સૂર્યદેવ જાણવા. ૫ ५ शायित्त-- प्रथमे पद्म हस्ते च चामे शव तु इस्तके । पंचमस्तु भवेद् देवः शाचित्तनाम धार्यते ॥६॥ જેના જમણા હાથમાં કમળ અને ડાબા હાથમાં શંખ ધારણ કરેલ છે એવા પાંચમા શાચિત નામના સૂર્યદેવ જાણવા. ૬ ૬ દિવાકર દેવ- प्रथमे वनदंड च वामे तु वजदंडकम् । पष्टमस्तु भवेद् देवो दिवाकरो विधीयते ॥७॥ જેના બન્ને હાથમાં વજદંડ ધારણ કરેલા છે તેવા છઠ્ઠા દિવાકર નામના સૂર્યદેવ જાણવા. ૭ ७ धूपतु हे- प्रथमे बनदंडा च वामे पद्म त हस्तके । सप्तमं तु भवेन्नाम धूम्रकेतुर्विधीयते ॥ ८ ॥ ધૂમ્રકેતુ સભર ભાકર शुल घामकरे यस्या दक्षिणे सोम पव च । मित्रा नाम त्रिनयना फुशेशयिभूपिता ॥ २३ ॥ इति मित्रा-२ प्रथमे तु फरे चक्र तथा घोमे च कौमुदी । भूतिरायमणी ज्ञेया सपनो पाणिपल्लयौ ॥ २४॥ इत्यर्थमा-३ अक्षमाला करे यस्या पलं घामे प्रतिष्ठितम् । सामूति रौद्री ज्ञातव्या प्रधाना पद्मभूपिता ॥२५॥ इति रुद्र-४ ·52259 प्रयोदशादित्य स्वरूपम् अ.१८ ज्ञानप्रकाश दीपाव જમણા હાથમાં વજદંડ અને ડાબા હાથમાં પદ્મ ધારણ કરેલા છે એવા ધૂમ્રકેતુ નામના સૂર્ય જાણવા. ૮ ८ संभव1- प्रथमे वज्रदंड तु वामे शङ्खच हस्तके । अष्टमस्तु भवेन्नाम संभवस्तु विधीयते ॥९॥ જેના જમણા હાથમાં વજદંડ અને ડાબા હાથમાં શંખ ધારણ કરેલા છે એવા આઠમાં સંભવ નામના સૂર્ય જાણવા, ૯ भा२४२३१- प्रथमे फलं हस्ते च चामे शङ्ख तु- हस्तके । नवमस्तु भवेनाम भास्करस्तु विधीयते ॥१०॥ ૯ જેના જમણા હાથમાં ફળ અને ડાબા હાથમાં શંખ ધારણ કરેલ છે એવા નવમાં ભાસ્કર નામના સૂર્ય જાણવા. ૧૦ ૧૦ સૂર્યદેવ- प्रथमे फलं हस्ते तु वामे दंड च हस्तके । दशमस्तु भवेन्नाम सूर्यदेवो विधीयते ॥ ११ ॥ Airn થારૂઢ મા સંતુષ્ટદેવ સુવણકેતુ चकं तु दाक्षणे यस्या घामे पाशः सुशोमनः । सा वारुणी भवेन्मूर्तिः पद्मव्यग्रफरवया ॥ २६ ॥ इति धरण-५ कमंडलुदक्षिणतोऽक्षमाला चैप घामतः । सा भवेत् सस्मिता स्यंमूचिः पद्मविभूषिता ।। २७ ॥ इति सूर्य-६ ·૨૫૨ त्रयोदशादित्य स्वरूपम् अ.१८ ज्ञानप्रकाश दीयाषि જેના જમણા હાથમાં ફળ અને ડાબા હાથમાં દંડ ધારણ કરેલ છે એવા દશમાં સૂર્યદેવ જાણવા. ૧૧ ૧૧ સંતુષ્ટ દેવ-- मथमे चक्र हस्ते च वामे पद्म तु हस्तके । अकादशमो भवेन्नाम संतुष्टस्तु विधीयते ॥ १२ ॥ જેના જમણા હાથમાં ચક અને ડાબા હાથમાં પદ્મ ધારણ કરેલા છે એવા અગિયારમા સંતુષ્ટ નામ સૂર્ય જાણવા. ૧૨ ૧૨ સુવર્ણ કેતુ દેવ- प्रथमे फलं हस्ते च पामे पातु इस्तके । द्वादशमो भवेन्नाम सुवर्णकेतुर्थीयते ॥ १३ ॥ જેના જમણા હાથમાં ફળ અને ડાબા હાથમાં કમળ ધારણ કરેલા છે એવા સુવણુ કેતુ નામના સૂર્ય જાણવા. ૧૩ ૧૩ માર્ક દેવ- उभयोहस्तयोः पदमे रथारुढश्च संस्थितः । त्रयोदशमो भवेनाम मार्कडस्तु विधीयते ॥ १४ ॥ इतिश्री विश्वकर्मणा कृने घास्तुविद्यार्थी शानप्रकाश दीपार्णवे प्रयोदशादित्य मूत्ति लक्षण नामाप्रशमोऽध्यायः ॥ १६ ॥ જેના બન્ને હાથમાં કમળ ધારણ કરેલાં છે અને રથ પર બેઠેલા છે એવા તેરમાં માર્કડ નામના સૂર્યદેવ જાણવા. ૧૪ ઈતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવને વાસ્તુવિદ્યાના ટર આદિત્ય મૂતિ લસણ પર શિપ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સામપુરા શિલ્પશાસ્ત્રીએ રચેલી શિ૭૫પ્રભા નામની ભાષાટીકા સાથે અઢાર અધ્યાય સમાપ્ત, यस्यास्तु दक्षिणे शूलं वामहस्ते सुदशनम् । मगमूर्तिः समाख्याता पद्महस्ता गुमाय चै ॥ २८ ॥ इति भग-७ अथ घामफरे माला त्रिशूल दक्षिणे करे । सा विश्वमूतिः सुखदा पद्मलांछनलक्षिता ॥ २९ ॥ इति विश्व मूर्ति- विवस्वान-८ पुपारयस्य रवेत्ति मिभुजा पद्मलांछना । सर्वपापहरा या सलक्षणलक्षिता ॥ ३० ॥ इति पूषा-२ दक्षिणे तु गदा यस्या वामहस्ते सुदर्शनम् । पद्मव्यमा तु सावित्री मूर्तिः सर्वार्थसाधिनी ॥ इति सावित्री- सविता.१.

·કેના (ઓરીસા) ના સુયી કળામય પરિકવાળી કૃતિ દીપાવ અ. ૧૮ ·ગંગાજીની કળામય જ પ્રતિમા, ઉડીયા ઓરીસ્સા ડીપાર અ. ૧૮ ·प्रयोदशादित्य स्वरूपम् अ.१८ शानप्रकाश दीपार्णव ૨૫૩ દીપાવ મતે સુર્યદેવના સાત્વિક રૂપ બે હાથને કહો છે તેમાં ત્રીજા ગૌતમ અને તેરમાં માર્ક દેવને બેઉ હાથમાં કમળ ધારણ કરાવેલ છે. ફક્ત માકડદેવને ર૫ ઉપર બેસારેલા છે. અન્ય ગ્રંથોમાં સામાન્ય રીતે સૂર્યને સસાશ્વ રથનું વાહન કહેવું છે પરંતુ અહીં વાનને ઉલેખ કરવામાં આવેલ નથી. વજ આયુષ આયુધ નામ જમણા હાથમાં ડાબા હાથમાં કમ નામ જમણા હાથમાં ડાબા હાથમાં ૧ આદિત્યદેવ શંખ કમળ ૭ ધૂમ્રકેતુ વજદંડ કમળ શંખ ૮ સંભવ વજs ચંખ પ પદંડ ક્ષારકર શંખ ૪ ભાનુમાન મળ ૧૦ સૂર્યદેવ ફળ (તારી) ૧૧ સંતુષ્ટ ચ કમળ ૫ શાચિત કમળ શંખ ૧૨ સુવર્ણ ૫૦ ૬ દિવાકર વજદંડ વડ ૧૩ મા દેવ કમળ થાશે, ૨ રવિ ૩ ગૌતમ કમળ ૭ ભગ બે હાથમાં મળી દાહશાહિત્ય સ્વરૂપ વિતામતિ' પ્રકરણ મતે). આ મૂર્તિઓ લગભગ ચાર હાથવાળા કહી છે. તેમાં પણ ખરાના હાથમાં બે કમળ અસ્પષ્ટ રીતે કઝા છે. ફક્ત એક પુવા સુષને બે હાથમાં કમળ કલા છે અને બારમા વિષ્ણુને સુદર્શન અને કમળના બે હાથ કહ્યા છે. વિશેષ હાથમાં કમળનું કર્યું નથી. આયુષ બાપુ મ નામ જમણા હાથમાં કાબા હાથમાં કમ નામ જમણા હાથમાં ડાબા હાથમાં ૧ સુકાના કમળની માળા કમંડળ સુદર્શન બે હાથમાં કમળ ૨ મિત્રા સેમરસ (અમૃત) ૮ વિવસ્વાન ત્રિપલ માળા એ હાથમાં કમળ (વિશ્વતિ) એ હાલમાં કમળ આયમણિ ચ} મળ બે હામાં કમળ ત બે હાથ માળા સુદર્શન બે હાથમાં કમળ ૫. બે ટામાં કમળ કમળ માળા એ હાલમાં કમળ સુદર્શન સુને ક્ષમા ૨૫નું વાહન અન્ય પ્રકમાં કહે છે પણ આ વાહનને તેમાં કરવામાં આવેલ નથી. ગત ૧૦ સવિવા ગ ૫ વર્ષ બે હાથમાં કમળ 1 (સર) દામનું કાજળ ને વાપમાં કમળ ૧૨ વિષ્ણુ મળ

·૨૫૪
प्रयोदशादित्य स्वरुपम् स.१८ झानप्रकाश दीपार्णव
ટીપણમાં આપેલા કાદશાહિત્ય સ્વરૂપ (દેવતામતિ પ્રણ)
સુધાતા
મિત્ર
કાયમી
સુય

·प्रयोदशादित्य स्वरुपम् स. १८
सानप्रकाश दीपाव
૨૫૫
ग
વિવસ્વાન
--
જિલ્લા
*

·છે અથ શાસ્તુવિદ્યાં નર્વિત્તિ: ॥ पूर्णभद्रादिपंचविंशतिः पंचदेवमासादः ॥ श्रीविश्वकर्मा उवाच- ૧ બ્રહ્માના પાંચ પ્રાસાદ-- अथातः संप्रवक्ष्यामि विभक्तिछंदलक्षणम् । gf સમય શ્રી મુવી ? | सर्वतोभद्र आख्याताः प्रासादा ब्रह्मणः प्रियाः । શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે-“હવે હું પ્રાસાદનાં તળ આદિનાં લક્ષણે કહું છું? ૧ પૂર્ણભદ્ર, ૨ સુભદ્ર, ૩ શ્રીશેલ, ૪ કુમુદદ્ધવ અને ૫ સર્વતેભદ્ર, એ પાંચ પ્રાસાદ બ્રહ્માને પ્રિય છે. ૧ ૨ વિષ્ણુના પાંચ પ્રાસાદ- कीर्तिपताकर्षिक्टौ श्रीवत्सो विजयस्तथा ॥ गरुडश्च समाख्याताः पंचते हरिवल्लभाः ॥२॥ ૧ કીર્તાિપતાક, ૨ ઋષિકુટ, ૩ શ્રીવત્સ, ૪ વિજય અને પ ગરૂડ, એ પાંચ પ્રાસાદે વિષ્ણુને વલ્લભ છે. ૨ ૩ જિનદેવના પાંચ પ્રાસાદ-- पद्मरागो विशालाक्षो विभवो रत्नसंभवः । लक्ष्मीकोटरो विज्ञेयाः प्रासादाश्च जिनाश्रिताः ॥३॥ ૧ પરાગ, ૨ વિશાલાક્ષ, ૩ વિભવ, ૪ રત્નસંભવ અને ૫ લમીકેટર, એ પાંચ પ્રાસાદ જિનદેવને વલ્લભ છે. ૩ ૪ સૂર્યદેવના પાંચ પ્રાસાદ इस ऐरावत क्षेत्र त्रिमुखः पाकस्तया । સવિતા માતા વિવાદ છે જ ૧ હંસ, ૨ રાવત, ૩ ત્રિમુખ, ૪ પદ્મક અને ૫ સ્વસ્તિક, એ પાંચ પ્રાસાદે સૂર્યને પ્રિય છે. ૪ ·१ hिat २५ पूर्णभद्रादि पंचविंशति पंचदेव प्रासाद अ.१९ ज्ञानप्रकाश दीपार्णय २५७ ૫ મહેશ (રૂ)ના પાંચ પ્રાસાદ-- वृषभो गिरिकूटश्च फैलासचामरस्तथा । माहेंद्रश्च समाख्याताः पंचते हरवल्लभाः ॥५॥ १ वृषम, २४, Mara, ४ અમર અને ૫ મહેંક, એ પાંચ પ્રાસાદે મહેશ્વર-શિવને વરલભ છે. બ્રહ્મપ્રિય પૂર્ણભદ્રાદિ પ્રાસાદ भक्ते विंशतिधा क्षेत्रे त्रिभागः कर्णविस्तरः। तत्समश्च प्रतिरयो विस्तरे निर्गमे तया ॥६॥ भागनंदी व पइभद्रं द्विभागो भद्रनिर्गमः चतुर्भागा भवेद् मितिः शेष गर्मशहं भवेत् ॥ ७॥ ॥ इति तलमानम् ॥ कर्णे द्विग तिलक दिशपरं सूर्यविस्तरम् । प्रतिरये श्रृंगतिलक- मष्टांशा चोरमतरी ॥८॥ नंदिकामांच विलक- मुरुगं पहभागिकम् । रधिकोद्मश्च मद्दे Tantram पूर्णभद्रस्य लक्षणम् ॥९॥ इति पूर्णमद्रपासादः (१) પ્રાસાદના ક્ષેત્રના વિશ ભાગ કરવા, તેમાંથી ત્રણ ભાગની રેખા (કર્ણ), પ્રતિરથ (પરા) પણ ત્રણ ભાગને મદળ નીકળશે કરે. એક ભાગની નદી અને આખું ભદ્ર ઇ બાગનું અને બે ભાગ નીકળતું કરવું. પૂજા પ્રામાડ છાબપ્રિય પૂલભદ્ર પ્રામા ૧ વિભકત ૧ તલભાર ૨૦ RAMIN LU ·૨૫૮ पूर्ण भद्रादि पंचविंशति पंचदेव प्रासाद अ. १९ मानप्रकाश दीपाव ચચ્ચાર ભાગની ભીતિ જાડી કરવી. અને બાકી આઠ ભાગને ગર્ભગૃહ રાખવે. રેખા ઉપર બે શૃંગ અને તે પણ એક તિલક મુકવું. શીખરને પાયા બાર ભાગને પહોળે રાખ. પ્રતિરથ ૫હરા ઉપર પણ એક શૃંગ અને તે પર એક તિલક મુકવું આઠ ભાગ વિસ્તારનું પહેલું ઉશૃંગ કરવું. અને નદી ઉપર એક તિલક ચડાવવું. અને બીજું ઉગ છ ભાગનું કરવું. ભદ્રની ઉપર (ગવાક્ષ યુક્ત) દેઢીયે કરે. આવા લક્ષણવાળે પૂર્ણભદ્ર પ્રસાદ જાણ. ૬-૯ ૨ સુભદ્રાબાદનાં લક્ષણ- वेदांशमुरुशृंगं च भद्रे कुर्यात् तृतीयकम् । सुभद्रस्तु विजानीयात् भासादः क्षितिभूपणः ॥१०॥ રૂતિ કુમાર (૨) પૂર્ણભદ્ર પ્રસાદના ભદ્રની ઉપર ચાર ભાગનું ત્રીજું ઉશૃંગ ચડાવવાથી સુભદ્ર” નામને પ્રાસાદ પૃથ્વીના ભૂષણ રૂપ થાય છે. ૧૦ ૩ શ્રી શૈલપ્રાસાદનાં લક્ષણ- भद्रे शृंगं परित्यज्य नयां श्रृंगं च कारयेत् । श्रीशैलश्च तथा नाम कथितस्य विरिचिना ॥११॥ ત્તિ શ્રીવત્ત (3) સુભદ્ર પ્રસાદના ભદ્રથી એક ઉશંગ તજીને નંદી (ખુણી)ના ઉપર એક શૃંગ ચડાવવાથી શ્રીશલ નામને પ્રાસાદ થાય એમ બ્રહ્માએ કહ્યું છે. ૧૧ ૪ કુમુદેદભવ પ્રામાદ લક્ષણ– भद्रे शृंग कुमुदकः कर्तव्यः शुभलक्षणः ।। १२ ।। ત્તિ મુવીવમાલિક (9) શ્રી શિલ પ્રાસાદના ભટ્ટ એક ઉશૃંગ ચડાવવાથી કુમુદદ્ધવ નામને શુભ લક્ષણવાળે પ્રાસાદ થાય. ૧૨ ૫ સર્વતોભદ્ર પ્રાસાદનાં લક્ષણ- तिलकं च परित्यज्य कणे गंगच कारयेत् । ब्रह्मणा कीर्तितं चैत्र सर्वतोभद्रलक्षणम् ॥ १३ ॥ इति सर्वतोभद्र प्रासादः (५) તિ પ્રમાણ કુમુદઢવ પ્રાસાદના ખુણ ઉપરથી તિવક તજીને રેખા ઉપર એક ગ ચડાવવું. ત્યારે તે સર્વતોભદ્ર નામને પ્રાસાદ થાય એવું બ્રહ્માએ કહ્યું છે, આ રીતે બ્રહ્માના પાંચ પ્રાસાદ કહ્યા. ૧૩ ·રપ૦ + . पूर्ण भद्रादि पंचशिति पंचदेव प्रासाद अ. १९ झानप्रकाश दीपार्णय ॥ अथ विष्णुप्रियपंचमासादलक्षणम् ।। ૧ કીર્તિપતાક પ્રાસાદનાં લક્ષણ- चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विशतिभागिके । कर्णविभागिको शेय- चतुर्दिक्षु व्यवस्थितः ।। १४ ।। प्रतिकर्णतिभागेन अग प्रत्याइन्कल्पना । कर्णोपकर्णयोर्मध्ये भागैकेन च कर्णिका ॥ १५ ॥ निर्गमो भागमेकेन फोपिणका च प्रकल्पयेत् । अष्टभागायतं भद्रं निर्गमं च पदद्वयम् ॥१६॥ પૂણભદ્રાદિ પ્રાસાદ વિધ્વપ્રિય કાતિપિતાક પાસા તવભાગ ૨૪ વિમો ૧ થંકર તિલક છે भद्रस्य पायोश्चैव VATATAL नंदिका पदविस्तृता । सलिलान्तरक कार्य पदार्थेन समन्वितम् ॥ १७ ॥ मासादान गर्म तु शेष मिचिम्लु फल्पना । antahpta र फारपेद् यस्तु nigaten agains R y er Den तलमानं च शिल्पिमिः ॥ १८ ॥ ॥ इति तलमानम् ॥ પ્રાસાદના સમરસ ત્રિના ચોવિસ ભાગ ४२११. मात्र शासनी ३५ (4) ५२ प्रति२५ (५४२) पान २१मा सागनी નરી (સમતલ) રેખા અને ૫૯રા વચ્ચે કરવી. આઠ માનું આખું શક પદો અને બે ભાગને નીકાળે રાખવો. ભદ્રની બાજુમાં એક ભાગની નદી સમદલ કરવી. એ રીતે અંગ ઉપાંગાની યોજના ચારે તરફ કરવી. પ્રાસાદની કળી (ગર્ભગૃહના પદથી) ·पूर्ण भद्रादि पंचविंशति पंचदेव प्रासाद अ. १९ डानप्रकाश दीपाव અધ ભાગે રાખવી, પ્રાસાદને ગભારા અધ એટલે બાર ભાગને રાખ. અને છ છ ભાગની ભક્તિ કરવી. એ પ્રમાણે પ્રાસાદનું તલમાન શિલ્પીએ જવું १४-१८. कर्णे शृंगद्वयं कार्य प्रतिकणे तयैव च । मद्रे शृंगद्वयं कार्य प्रत्यहं कारयेत् ततः ॥ १९ ।। शेषाः कूटाः प्रकर्तव्या बहुरत्नविभूपितः । कीर्तिपताको विज्ञेयः प्रासादो हरिवल्लमः ॥२०॥ ॥ इति कीर्तिपताफमासादः॥ હવે શિખરનાં લક્ષણ કહે છે રેખા ઉપર અને પઢા ઉપર બે ઇંગે ચડાવવા, ભદ્ર પર બે ઉરુઈંગ ચડાવવા. અને નંદી ઉપર પ્રત્યાંગ (આઠ) ચડાવવા. બાકીની નદી ઉપર એકેક ફૂટ ચડાવવા. આવા લક્ષણ યુક્ત બહુ થી વિભૂષિત કીર્તાિપતાક નામને પ્રાસાદ જાણ. તે વિષ્ણુને પ્રિય છે. ૧૯૮૨૦ ૨ ઋષિકટ પ્રાસાદનાં લક્ષણ- तद्रपे तत्पमाणे च मद्रे शंग यदा मवेत् । ऋषिकूटश्च विज्ञेयः स्वरूपो लक्षणान्वितः ॥ २१ ॥ ॥ इति ऋपिकूटमासादः॥ દીતિ પતાકના સ્વરૂપને ત્રણ ઉશૃંગ ચડાવવાથી તે ઋષિકૂટ નામને પ્રાસાદ થાય છે. ૨૧ ३ श्रीवत्स प्रासाहनां सक्ष-- ऋषिकूटे च संस्थाने कणे अंग विवर्जयेत् । कोणिकायां प्रदातव्यं शंग देयं चतुर्दिशि ॥ श्रीवत्सश्च समाख्यातः मासादो रूपशोभितः ॥ २२ ।। ॥ इति श्रीवत्समासादः॥ ઋષિકૂટ પ્રાસાદની રેખા ઉપરથી એક ઈંગ તજીને જે ખુણ ઉપર શૃંગ ચારે દીશાએ ચડાવે તે શ્રીવત્સ નામને પ્રાસાદ ભારૂપ થાય છે. ૨૨ ૪ વિજય પ્રાસાદ લક્ષણ- श्रीवत्सस्य च संस्थाने कर्णे शृंगं यदा भवेत् । विनयस्तत्र ,विज्ञेयः प्रासादस्तु मनोहरः ॥ २३ ॥ ॥ इति विनयमासादः॥ A ·पूर्णभद्रादि पचविंशति पचदेव प्रासाद अ.१९ शानप्रकाश दीपाव શ્રીવત્સ પ્રાસાદની રેખા પર જે ફરીને (જે હતું તે) ગે ચડાવે તે તે વિજય નામને મનહર પ્રાસાદ જાણો. ૨૩ ૫ ગરુડ પ્રાસાદ લક્ષણે-- विजयस्य तु संस्थाने नंद्यां शृंगं यदा भवेत् । गरुडश्चैव विज्ञेयः स्वरूपो लक्षणान्वितः ॥ पंचैते विविधाख्याताः प्रासादा हरिवल्लमाः ॥ २४ ॥ / રૂતિ હિસાવઃ || છે તે વિષ્ણુવાર વિજય પ્રાસાદની નદી (ખુણી) પર એક ઈંગ ચડાવવાથી ગરૂડ નામને સુંદર લક્ષણ યુક્ત પ્રાસાદ થાય છે. આ પ્રમાણે વિષ્ણુને પ્રિય એવા પાંચ પ્રાસાદ જાણવા. ૨૪ I ગઇ હતીય વિમા ! કીર્તિ પતાક પ્રાસાદ- माविंशतिकृते क्षेत्रे पूर्ववत्त संस्थिते । कर्ण प्रतिरथमध्ये भागैका कर्णिका भवेत् ॥ २५ ॥ भद्रमतिरथमध्ये नदिका परिवर्जयेत् । अनेन क्रमयोगेन विभक्तितललक्षणः ॥ २६ ॥ कणे प्रतिरये चैव द्वे द्वे शंगे च कारयेत् । wથ = ત્રિમાર દિલ હેંદયંશ ૨૭ ] नंदिकायां ततः शृंग शिखरं पोडशविस्तरम् । शिखरार्धमुरुग पड्मागं च तदाग्रतः ॥ २८ ॥ प्रत्याई ऽयंशतः कार्य कीर्तिपताफलक्षणम् । इति कीर्तिपताका પ્રાસાદના સમરસ ક્ષેત્રના બાવીશ ભાગ કરવા. તેના તલ વિભાગ આગળ કહેલ છે તે પ્રમાણે કરવા. કર્ણ અને પ્રતિરથની વચ્ચે એક ભાગની ખણી કરવી. પરંતુ ભદ્ર અને પ્રતિરથ વચ્ચેની ખણી કાઢી નાખવી. જેથી તલવિભાગ બરાબર બાવિશ ભાગ થાય. રેખા અને પઢા પર લબે ઇંગ ચડાવવા. તેમાંનું પહેલુ શૃંગ ત્રણ ભાગનું અને બીજું શું અહી ભાગનું નદી ઉપર એક શૃંગ ચડાવવું. શિખર સેળ ભાગનું પાક વિસ્તારમાં રાખવું. શિખરનું ઉગ છ ભાગનું કરવું. ત્રણ ભાગે પ્રત્યંગ કરવા. આવા લક્ષણ યુક્ત પ્રાસાદને કાર્તિપતાક કહે છે. ૨૫-૨૮

·पूर्णभद्रादि पंचविशति पंचदेव प्रासाद अ. १९ शानप्रकाश दीपाव
२ पिट प्रामाह--
तृतीयमुरुशृंगं च ऋपिकूटः स उच्यते ॥ २९ ।।
इति ऋपिकूटमासादः
કીર્તિ પતાક પ્રાસાદને જે ત્રણ ત્રણ ઉશૃંગ ચારે તરફ ચડાવવામાં આવે તે
કૂિટ નામને પ્રાસાદ થાય છે. ૨૯
૩ શ્રીવત્સ પ્રાસાદ-
रेसोचे तिलकं कुर्याद् नंद्यां भंग श्रीवत्सकम् ।
इति श्रीवत्समासादः
ઋષિકુટ પ્રાસાદની રેખા ઉપર એક તિલક અને નંદી ઉપર એક શૃંગ
ચડાવવાથી તે વત્સ નામને પ્રાસાદ થાય છે.
૪ વિજય પ્રાસાદ–
ततः शृङ्गं च विनयः सर्वकर्मफलप्रदः ॥ ३० ॥ इति विजयः
શ્રીવત્સ પ્રાસાદની રેખાયે (તિલકના બદલે) એક ઈંગ ચડાવવામાં આવે તે
સર્વ કામન
આપના વિજય પ્રાસાદ થાય છે. ૩૦
૫ ગરુડ પ્રાસાદ—
कणे कूट नंदिरं कर्णस्योभयपक्षतः ।
पक्षिराजः समाख्यातःप्रासादो भवनोत्तमः ॥ ३१ ॥ इति गरुडः
॥ इति विष्णुमियपंचप्रासादा द्वितीयभेदे॥
રેખા ઉપર એક ફૂટ અને રેખાની બન્ને બાજુની નંદી ઉપર એકેક ઈંગ
ચડાવવાથી પણિરાજ, ગરૂડ) નામે ઉત્તમ પ્રાસાદ થાય છે. એ રીતે વિષ્ણુને
વલ્લભ એવા પાંચ પ્રાસાદે બીજા ભેદે કરીને કહ્યા. (અપરાજિત મતે). ૩૧
॥ अथ जिनदेवपंचमासादलक्षणम् ।।
પદ્મરાગ પ્રાસાદલક્ષણ—-
चतुरस्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विंशद्विमाजिते ।
पादोन पंचभिर्मागैः कर्णश्चैव प्रकल्पयेत् ॥ ३२॥
प्रतिकर्णः समकार्यः अङ्गमत्यङ्गकल्पना ।
वर्णमतिकर्णयोर्मध्ये कुणिका चैव मागिका ॥ ३३॥

·पूर्ण भद्रादिपशिति पचदेर प्रासाद अ १९ ज्ञानप्रकाश दीपाव निर्गमस्तत्सम कार्यः सनिपु विचक्षण ! । एकादशपर्युक्त मदं विस्तरतो बुध ! ॥ ३४ ॥ निर्गम च त्रिभागेन मद्रं चैवं न कारयेन् । भद्रस्य पार्थयोश्चैव नंदिका पदविता ॥ ३५ ॥ परस्परं च निष्क्रान्त मागभाग च निर्गतम् । अनेनैव मकारेण तलमानं च कारयेत् ॥ ३६ ।। शलिलान्तरक कार्य मागमेकेन शोभयेत् । विस्तृतं पादपादेन कर्तव्यं नात्र संशयः ॥ ३७॥ પ્રાસાદના સમાસ ક્ષેત્રના ૩૪ ભાગ કરવા. તેમાંથી પોણા પાંચ ભાગની રેખા અને પહેરે રાખવાં. રેખા અને પતરા વચ્ચે એક ભાગની ખુણી કરવી. આ બધા અ ગોપાગ સમદલ નીકળતા બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ કરવા. અગિયાર ભાગનું આખું ભદ્ર અને તે ત્રણ ભાગ નીકળતું રાખવું. ભદ્રની પડખે એકેક ભાગની નંદિકા (સમદલ) એક ભાગ નીકળતી કરવી. આ પ્રકારે તળનું માન જાણવું. પ્રાસાદની કેળી ગર્ભગૃહના જેટલી પહોળી કરવી. અને ચોથા ભાગે નીકળતી કરવી. In aat પૂર્ગભા માસા જનપ્રિય પરમ પ્રાપાર ૫૧ વિમકા ૩ તવભા ૩૪ ISTAN ALI ३२-३७. अति000 FDAamme in प्रासादान गर्मस्तु शेप भित्तिस्तु कल्पना । इति तलमानम् कणे शृङ्गत्रय कार्य प्रतिकणे तथैव च ॥ ३८ ॥ भद्रे शृङ्गाणि चत्वारि मत्यवाष्टानि कारयेत् । शेषाः कुटाः प्रकर्तव्या नैकरत्नविभूषिताः ॥ ३९॥ . . 8 ·पूर्ण भद्रादि पंचविंशति पंचदेय प्रासाद अ. १९ झानप्रकाश दीपार्गव समोच्छूितानि शृङ्गाणि कर्तव्यानि च पारगैः । पद्मरागः समाग्ख्यातः मासादो जिनवल्लमः ॥४०॥ इति पद्मरागः પ્રાસાદના માનથી અભાગે એટલે સત્તર ભાગ) ગભારે રાખવે. બાકીના સાડા આઠ ભાગની અને ભીતે કરવી. રેખા અને પહેરા ઉપર ત્રણ ત્રણ શુગ. આ ચાર ઉશૃંગ અને આઠ પ્રત્યાગ (કણું પર) ચડાવવા. બાકી બધી ખુણી (નદીએ) પર અનેક રત્નોથી શોભિત જેવા ફૂટ ચડાવવાં. શૃંગો બધા એક સરખા ઉંચાઈમા શિલ્પના પારગામી શિલ્પીએ કરવા. આવા લક્ષણવાળે પદ્મરાગ પ્રાસાદ જી તીર્થકરને વલ્લભ એવો જાણ. ૩૮-૪૦ ૨ વિશાલાક્ષ પ્રાસાદ– तद्रूपे तत्ममाणेन कणे शृङ्गं यदा भवेत् । विशालाक्षस्तदा नाम मासादो रूपशोभितः ॥४१॥ इति विशालाक्षः પારાગ પ્રાસાદની રેખા ઉપર જે એકેક ઈંગ ચડાવવામાં આવે તો વિશાલાક્ષ નામને શોભાયમાન પ્રાસાદ થાય છે. ૪૧ ૩ વિભવ પ્રાસાદ- विशालाक्षस्य संस्थाने कर्णशंग परित्यजेत् । कोणिकायां प्रदातव्यं विमवो नाम उच्यते ॥ ४२ ॥ इति विभवः વિશાલાક્ષ પ્રાસાદની રેખા ઉપર જે એકેક ઈંગ એાછાં કરી જે ખુણી (નાદિકાઓ) પર શૃંગ ચડાવે તે વિભવ નામનો પ્રાસાદ થાય છે. ૪૨ ૪ ૨નસંભવ પ્રાસાદ-- विभवस्तु संस्थाने भद्रे झंग च ग्रासयेत् । नंदिकायां मदातव्यं शृंगाणि च चतुर्दिशि ॥ प्रासादः कारयेत् प्राज्ञ ! रत्नसंभव उच्यते ॥४३॥ इति रत्नसंभवः વિભવ પ્રાસાદના ભદ્ર ઉપરથી એક ઉશૃંગ તજીને નાદિકાઓ ઉપર ચારે તરફ શૃંગ ચડાવવાથી રનમંભવ નામને પ્રાસાદ થાય છે. ૪૩ ·पूर्ण भद्रादिपञ्चविंशति पंचदेव प्रासाद अ.१९ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव ૫ લક્ષ્મીટર પ્રાસાદ - तद्रूपे तत्पमाणेन भद्रे शृंग यदा भवेत् । लक्ष्मीकोटरो विज्ञेयः प्रासादो जिनस्याश्रितः॥४४॥ इति लक्ष्मीकोटरः રત્નસંભવ પ્રસાદના ભદ્ર ઉપર એક શૃંગ વધારવાથી લમીકેટર નામને પ્રાસાદ થાય છે. ૪૪ पंचैते च समाख्याताः मासादा जिनवल्लभाः । चतुर्विंशविजिनेषु कर्तव्याः पूज्यमंडनैः ॥ ४५ ॥ इति जिनेंद्रमासादपंचकः જિન દેવને વલ્લભ એવા પાંચ પ્રાસાદોનાં લક્ષણે કહ્યાં તે વિશે તિર્થંકર- દેવના પૂજન માટે સૂત્રધારોએ કરવાં. ૪૫ ॥ अथ द्वितीयभेदे जिनेंद्रपंचपासादाः ॥ विभक्तितलछैदेषु उर्ध्वमान विशेषतः । विशेषपुण्यप्राप्त्यर्थ कोटिः कोटिण लभेत् ॥ ४६ ॥ પ્રાસાદના તલઈદના વિશેષ વિભાગ અને તે ઉપર શિખરના માનને વિશેષ પ્રકારે કહે છે. જેથી પુણ્ય પ્રાપ્તિ વિશેષ થાય છે અને કરેઠ કરોડગણું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ૪૬ ૧ ૫મરગ પ્રાસાદ- कणे नंदीमतिरथी पूर्ववच्च सुसंस्थिती । नंदिका भागनिकासा द्विभागा पार्श्वक्षोभणा ( ४७ ।। भागा नंदी पुनः कार्या पंचाशो भद्रविस्तरः । निष्कांशश्वकभागस्तु कर्तव्यः शुभलक्षणः ॥४८॥ કર્ણ, નદી અને પ્રતિરથ (૨૮) એ તળછંદમાં પૂર્વવત (પહેલા જેટલા) કરવા. રેખા તથા પહેરા વચ્ચેની નંદી એક ભાગ નીકળતી કરવી. અને પહેરાની બાજુમાં બે ભાગની નદી કરવી; એક ભાગની બીજી નદી કરવી અને પાંચ ભગનું આખું ભદ્ર પહેલું કરવું અને એક ભાગ નીકળતું કરવું. એવા શુભ લક્ષણવાળા પ્રાસાદનું તળછંદ (કુલ ચોવીશાઈ તળ જાવું. (૩+૨+૩+૨૧ ૨૧ર-૧૨ ચોવીશાઈ તલ). ૪–૪૮ ·पूर्ण भद्रादि पंचविंशति पंचदेव प्रासाद अ. १९ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव {’ I चतुर्भागा भवेद् भित्तिः शेपं गर्मगृहं स्मृतम् । कणे शृंगत्रय कार्य क्रमतो भागनिर्गतम् ॥४९॥ शिसरं पोडपभाग-मुरुगं तदर्धतः । तत्पदोनं तदनं च तस्याग्रं च युगांशकम् ॥ ५० ॥ कर्णतुल्यं प्रतिरये द्विक्रमा चैव नंदिका । फणे मतिरथे भद्रे त्रीणि त्रीणि शंगाणि च ॥५१॥ द्वौ द्वौ कूटौ नदिकायां प्रत्याहानि ततोष्टमिः । भद्रनंद्यामेककूटं पद्मरागः स उच्यते ॥५२॥ ચચ્ચાર ભાગની ભક્તિ કરવી. બાકી (સેળ) ભાગ ગર્ભગૃહ જાણો. રેખા ત્રણ શંગ મૂકવા. તે અનુક્રમે એકેક ભાગ નીકળતા રાખવા. શિખરને પાયા સેળ ભાગ પહોળા રાખ; અને ઉરુશૃંગ તેથી અર્ધ=આઠ ભાગનું કરવું. તેનાથી આગળનું ચાર ભાગનું કરવું. રેખા જેટલા ત્રણ ઈંગ પ્રતિરથે (પહેરે) અને ત્રણ ઉરુજીંગ ભદ્દે ચડાવવા. નદીકાઓ પર બબે ફૂટ અને પ્રત્યાગ આઠ ચડાવવા. ભદ્ર પાસેની નંદી ઉપર એક ફૂટ ચડાવવાથી તે પારાગ નામને પ્રાસાદ થાય છે. ૪૯-૫૨ ૨ વિશાલ પ્રાસાદ भद्रे शृंगं विशालाक्षो विभवं च तथा शृणु । इति विशालाक्षमासादः પધરોગ પ્રાસાદના ભદ્ર ઉપર એક ઉરુગુંગ વધારવાથી વિશાલાક્ષ નામને પ્રાસાદ થાય છે. હવે વિભવ પ્રાસાદનાં લક્ષણ સાંભળે. ૩ વિભવ પ્રાસાદ- ૮ વિઠ્ઠ કાર્ય મિતયા છે પરૂ . इति विभवमासादः વિશાલાક્ષ પ્રાસાદની રેખા ઉપર એકેક ફૂટ અને નદી ઉપર એકેક ઈંગ ચઢાવવાથી વિભવ નામને પ્રાસાદ થાય છે. પ૩ ૪ ૨નસંભવ પ્રાસાદ भद्रे शंग कामदस्तु कर्तव्यो रत्नसंभवः । इति रत्नसंभवः વિભવ પ્રાસાદના ભદ્ર ઉપર એક વધુ ઉશૃંગ ચડાવવાથી કામનાને આપનારે એ રત્નસંભવ પ્રાસાદ થાય છે.

·- पूर्ण भद्रादि पंचविंशति पंचदेव प्रासाद स. १९ शानप्रकाश दीपार्णव ૫ લમીકેટર પ્રાસા भद्रे त्यक्तं नंदीदेयं संभवेद् लक्ष्मीकोटरः ॥५४॥ इति लक्ष्मीकोटरः રત્નસંભવ પ્રાસાદના ભદ્રનું ઉરુઈંગ એક ઓછું કરીને નદી ઉપર મુકવાથી તે લક્ષમીકેટર નામને પ્રાસાદ થાય છે. ॥ इति द्वितीयभेदे जिनेंद्रपंचमासादाः।। ॥ अथ सूर्यमासादपंचकम् ॥ श्रीविश्वकर्मा उवाच- चतुरस्रीकृते क्षेत्रे त्रिंशद्भागविभाजिते । कर्णश्चतुप्पदो ज्ञेय- श्चतुर्दिशि व्यवस्थितः ।। ५५ ।। मतिकर्णश्वतुर्भागो निर्गमे तत्सम भवेत् । कर्णमतिकर्णयोर्मध्ये कोणिका भागमेव च ॥५६॥ दिग्भागायत भद्र विस्तरेण भकीर्तितम् । निर्गम द्विपदं प्रोक्तं नंदिका चैकमागिका ॥ ५७ ।। निर्गम तत्सम कार्य लग्नाव पार्श्वयोस्तथा । शलिलान्तरक कार्य भागमेकेन संयुतम् ॥५८॥ मासादस्या गर्मस्तु शेपं मितिर्विकल्पना । પ્રાસાદના સમચોરસ ક્ષેત્રના ત્રીશ ભાગ ચારે દિશામાં રેખા ચાર ભાગની, પૂર્ણભદ્રાદિ પ્રાસાદ સૂર્યાદિ હસે પ્રાસાદ 9 વિભક્તિ ૪ તલભાગ ૭૦ ga Main भनिam३० धर्मवीय पर SANSAR hot३ ४२१॥

·पूर्ण भद्रादि पंचविंशति पंचदेव प्रासाद अ. १९ शानप्रकाश दीपार्णव પર પણ ચાર ભાગને સમદલ કરે. રેખા અને પઢાની વચ્ચે એક ભાગ કે સમદલ કરવી. આખું ભદ્ર પહેળું દશ ભાગનું અને બે ભાગ નીકળતું કરવું. ભદ્રની બાજુમાં એક નંદી સમદળ કરવી. કેળી ગર્ભગૃહના એક પર જેટલી કરવી. પ્રાસાદને ગભારે પંદર ભાગને અને સાડાસાત સાડાસાત ભાગની ભતિ જાડી કરવી, પપ-૫૮ ૧ હંસ પ્રાસાદ, कर्णे शृंगत्रय कार्य प्रतिकणे तथैव च ॥ ५९ ॥ भद्रे शृंगत्रय कार्य नंदिकायां शृंगैककम् । एकैकं दापयेद् बुध शेषकूटान कारयेत् ॥ ६ ॥ (कोणिकोयं च प्रत्याङ्ग) तिलक वा प्रयोजयेत् । प्रासादं कारयेत् प्राज्ञ ! हंसनाम स उच्यते ॥ ६१ ॥ इति हंसमासाद રેખા અને પહેરા પર ત્રણ ત્રણ ઇંગે ચડાવવા. ભટ્ટે ત્રણ ત્રણ ઉશૃંગ અને નંદીકા પર એક ઈંગ ચડાવવું. બાકી એકેક ફૂટ ચડાવવા. (કેણી પર પ્રત્યાંગ ચડાવવા). આવા લક્ષણવાળ હંસ નામને પ્રસાદ જાણુ. ૫-૬૧ ૨ ઐરાવત પ્રાસાદ- तद्रूपे तत्ममाणे च भद्रे शृंग पुनर्मवेत् । ऐरावतस्तु विज्ञेयः स्वरूपो लक्षणान्वितः ॥ ६२ ॥ इति ऐरावतः प्रासादः હંસ પ્રાસાદની માફક તલ વિભક્તિ જાણવા. ફક્ત તેના ભદ્રની ઉપર એક ઉરુગ વધારવાથી એરાવત નામને પ્રાસાદ સુંદર લક્ષણવાળા સ્વરૂપવાન થાય ૩ ત્રિમુખ પ્રાસાદ-- ऐरावतस्य संस्थाने भद्रे उरुश्रृंगं त्यजेत् । कोणिकायां च शृङ्गाणि त्रिमुखो रविवल्लभः ॥ ६३ ।। इति त्रिमुखमासादः એરાવત પ્રાસાદનો ભદ્રનું એક ઉશૃંગ તજીને ખુણ ઉપર એકેક ઉરુઈંગ ચડાવવાથી સૂર્યને વલ્લભ એ વિમુખ નામને પ્રાસાદ થાય છે. ૬૩

·મ
*
ક,
GU
છે
અમદાવાદ-સાબરમતી- ભૂભિયુકત જૈન પાશ્વનાથ પ્રાસાદ (અધ્યાય ૧૧)
(Constructing Architect P. O. Somputa)

·+- पूर्ण भद्रादि पंचविंशति पंचदेव प्रासाद अ. १९ ज्ञानप्रकाश दीपाणव પઢો પણ ચાર ભાગને સમદલ કરે. રેખા અને પઢરાની વચ્ચે એક ભાગ કે સમદલ કરવી. આખું ભદ્ર પહેાળું દશ ભાગનું અને બે ભાગ નીકળતું કરવું. ભદ્રની બાજુમાં એક નદી સમદળ કરવી. કેળી ગર્ભગૃહના એક પદ જેટલી કરવી. પ્રાસાદને ગભારે પંદર ભાગને અને સાડાસાત સાડાસાત ભાગની ભતિ જડી કરવી. પ૫–૫૮ ૧ હંસ પ્રાસાદ कर्णे शृंगत्रय कार्य प्रतिकणे तथैव च ॥ ५९ ॥ भद्रे शृंगत्रय कार्य नंदिकायां शृंगैककम् । एकैकं दापयेद् बुध शेषकूटान कारयेत् ॥ ६० ॥ (कोणिकोचे च प्रत्याग) तिलक वा प्रयोजयेत् । मासाद कारयेत् प्राज्ञ ! इंसनाम स उच्यते ॥६१ ॥ इति हंसमासाद રેખા અને પઢા પર ત્રણ ત્રણ ઈંગ ચડાવવા. ભટ્ટે ત્રણ ત્રણ ઉશંગ અને નંદીકા પર એક ઈંગ ચડાવવું. બાકી એકેક ફૂટ ચડાવવા. (કેણી પર પ્રત્યાંગ ચડાવવા). આવા લક્ષણવાળે હંસ નામને પ્રાસાદ જાણ. ૫-૬૧ ૨ ઐરાવત પ્રાસાદ– तद्रूपे तत्ममाणे च भद्रे शंग पुनर्मवेत् । ऐरावतस्तु विज्ञेयः स्वरूपो लक्षणान्वितः ॥ १२ ॥ इति ऐरावतः मासादः હંસ પ્રાસાદની માફક તલ વિભક્તિ જાણવા. ફક્ત તેના ભદ્રની ઉપર એક ઉરુગ વધારવાથી એરાવત નામને પ્રાસાદ સુંદર લક્ષણવાળે અવરૂપવાન થાય -- ૩ ત્રિમુખ પ્રાસાદ-- ऐरावतस्य संस्थाने भद्रे उरुश्रृंगं त्यजेत् । कोणिकायां च शृङ्गाणि त्रिमुसो रविवल्लभः ॥ ६३ ॥ इति त्रिमुसमासादः એરાવત પ્રાસાદના ભદ્રનું એક ઉરુગ તજીને ખુણ ઉપર એકેક ઉરુશૃંગ ચડાવવાથી સૂર્યને વલ્લભ એ વિમુખ નામને પ્રાસાદ થાય છે. ૬૩

·_.
અમદાવાદ સાબરમતીને ભૂમિ યુકન જૈન પાર્શ્વનાથ પ્રાસાદ (અધ્યાય ૧૧)
(Constructing Architect P O Somputa)

·પા
ના
મામ
એ
અને
---
ભારતીય શૈલીનું મુખદન-પાલીતાણા ચશમ (અષાપ ૧)
(Constructing Architect : P. O. Sorpura)

·पूर्ण भद्रादिपंचविंशति पंचदेव प्रासाद अ. १९ ज्ञानप्रकाश दीपाय
-
-
૪ ૫શ્વક પ્રાસાદ-
त्रिमुखस्य संस्थाने कणेशृङ्ग यदा भवेत् ।
पद्मको नाम विख्यातः प्रासादो लक्षणान्वितः ।। ६४ ।।
इति पाकप्रासादः
ત્રિમુખ પ્રાસાદની રેખ ઉપર એકેક ગ વધુ ચડાવવાથી પદ્મક નામે સુંદર
લક્ષણવાળા પ્રાસાદ થાય છે. ૨૪
૫ સ્વસ્તિક પ્રાસાદ-
तद्रूपे तत्प्रमाणे च कर्णे शृङ्गं विवर्जयेत् ।
प्रतिकणे शृङ्ग देयं स्वस्तिकश्च मनोहरः ॥ ६५ ॥
इति स्वस्तिकः प्रासादः
પદ્રક પ્રાસાદની રેખા પરનું એક શૃંગ તજીને પહેરા ઉપર ચડાવવાથી
સ્વસ્તિક નામને મને હર પ્રાસાદ થાય છે. ૬૫
पूर्णभद्रादिसंभूताः सदृशा लक्षणान्विताः ।
पंचैते च समाख्याताः प्रासादा भानुवल्लभाः ।। ६६ ।।
પૂર્ણભદ્રાદિ પ્રાસાદામાં કહેલ સુંદર લક્ષણવાળા હંસાદિ પાંચ પ્રાસાદ છે તે
સૂર્યને વિશેષ પ્રિય છે. ૬૬
॥ इति रविवल्लभमासादपंचकम् ।।
।। अथ द्वितीयभेदे रविवल्लभमासादपंचकम् ।।
श्रीविश्वकर्मा उवाच-
१स मासाह--
अथातः संप्रवक्ष्यामि विभक्ति इसपंचके ।
चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे चाष्टाविंशतिभाजिते ॥६७ ॥
तद्रूपं च तदाकार भद्रं पडाशविस्तरम् ।
भद्रपावे द्वौ द्वौ नद्यौ भागैकैके प्रकल्पिती ॥ ६८॥
चतुष्पदा स्थकर्णाः शिखरं द्विरष्टविस्तरम् ।
अष्टांशमुरुगृह च पडंश तस्य चाग्रतः ।। ६९ ।।
चतुर्भागमुरुई भद्रे कुर्यात् तथोद्गमम् ।
कर्णे प्रतिरये चैव गाणि त्रीणि त्रीणि च ॥ ७० ॥

·૨૦. पूर्ण भद्रादि पंचविंशति पंचदेव प्रासाद अ.१९ ज्ञानप्रकाश दीपाव नंदिकायामेकश शेषे कूटानि कारयेत् । एतच्छास्त्रगुणयुक्तो इंसनामा तदुच्यते ।। ७१ ॥ इति इंसमासादः શ્રી વિશ્વકર્મા કહે -કે હવે હું હંસ આદિ (સૂર્યના) પાંચ પ્રાસાદના તલ વિભક્તિ કહું છું. પ્રાસાદના સમચોરસ ક્ષેત્રના અઠ્ઠાવીશ ભાગ કરવા. તેનું રૂપ પહેલા–આગળની માફક જાણવું. આખું ભદ્ર છ ભાગનું, ભદ્રની બંને બાજુની બે બે નંદી એકેક ભાગની કરવી. રેખા અને પઢરો ચચ્ચાર ભાગના કરવા. શિખર પાયરો સળ ભાગના વિસ્તારે રાખવું. પહેલું ઉરુઈંગ આઠ ભાગના વિસ્તારનું, તેનાથી આગળ નીકળતું બીજું ઉરુશૃંગ છ ભાગનું, અને ત્રીજું ઉરુશૃંગ ચાર ભાગના વિસ્તારનું કરવું. ભદ્રે દેહી કરે. રેખા અને પરે ત્રણ ત્રણ ઉરુશંગ ચડાવવા. નંદીકા પર એકેક શબ. બાકી ફૂટ ચડાવવા. આ પ્રમાણે શાસ્ત્રના ગુણવાળે હંસ નામને પ્રાસાદ જાણ. ૬૭-૭૧ ૨ ઐરાવત પ્રાસાદ-- भद्रे शृङ्ग पुनर्दधात् स्यादैरावतलक्षणम् । इति औरावतपासादः હંસ પ્રાસાદનો ભદ્રની ઉપર એક કરુર વધારવાથી રાવત નામને પ્રાસાદ થાય છે, ૩ ત્રિમુખ પ્રાસાદ-- भद्रे त्यक्तं दूयं नंद्यां प्रासादो रूपशोमितः ।। ७२ ॥ सर्वलक्षणसंपूर्णः त्रिमुखो भुक्तिमुक्तिदः । इति त्रिमुसमासादः એરાવત પ્રાસાદને ભદ્રનું એક ઉરુગ તજીને નદી ઉપર બબ્બે શૂઝ ચડાવવાથી સર્વ લક્ષણેથી યુક્ત સંપૂર્ણ રૂપથી ભિતે એવો ત્રિમુખ પ્રાસાદ ભેગ અને મુક્તિને દેનારે જાણ. ૭૨ ૪ પધરાગ પ્રારંવાદ-- भद्रे गृह पुनर्दधात् पद्मनामा स उच्यते ॥७३॥ इति पद्मरागमासादः ત્રિમુખ પ્રાસાદનો ભદ્રની ઉપર એક શું હતું તે) ફરી ચડાવવાથી પત્રક નામને પ્રાસાદ જાણ. ૭૩ ·- पूर्णभद्रादि पंचविंशति पंचदेव प्रासाद म.१९ शानप्रकाश दीपाव શ ૫ સ્વસ્તિક પ્રાસાદ- भद्रशृङ्ग परित्यज्य कर्णिकायां माल्पयेत् । स्वस्तिको नाम मासादः पंचैते सूर्यवल्लभाः ॥ ७४ ।। इति स्वस्तिकमासादः પક પ્રાસાદના ભદ્રનું એક ઉશંગ તજીને ખીએ ૫ર ચડાવવાથી સ્વસ્તિક નામને પાંચ પ્રાસાદ જાણુ. એ રીતે સૂર્યને વલભ એવા પાંચ પ્રાસાદ કા. ૭૪ ॥ इति द्वितीयभेदे सूर्यमासादपंचकम् ।। ॥ अय हरवल्लभपंचमासादाः॥ श्रीविश्वकर्मा उवाच- चतुरस्रीकृते क्षेत्रे द्वांत्रिशत्पदभाजिते । कर्णश्चतुप्पदो ज्ञेयः प्रतिकर्णस्तयव च ।। ७५ ॥ कर्णप्रतिकर्णयोर्मध्ये कूणिका च द्विभागिका। अष्टभागायत भद्र निर्गमे च पदद्वयम् ॥ ७६ ॥ भद्रस्य पार्श्वयोर्दद्याद् नंदिका च द्विभागिका । विस्तर निर्गमे चैव वामदक्षिणयोस्तथा ॥ ७७ ।। Gramin MAGARETTER પ્રાસાદના સમરસ ક્ષેત્રના બત્રીશ ભાગ કરવા. તેમાં રેખા અને ૫ચચ્ચાર ભાગના કરવા. રેખા અને પરાની વચ્ચે એક ખુણ બે ભાગની કરવી. આઠ ભાગનું આખું ભદ્ર, બે ભાગ નીકાળાવાળું કરવું. ભકની ડાબી જમણી તરફ પડખે બે બે ભાગની એક નદી કરવી. તે સર્વ સમદલ मा ४२६. ७५-७७. VINARE WRIAL AR ARE RAM TIHIN ३२ श्रृग ७७ dिas a 1uc ·૨૭૨ पूर्ण भद्रादि पचविंशति पचदेव प्रासाद स. १९. ज्ञानप्रकाश दीपार्णव ૧ વૃષભ પ્રાસાદ- कणे शृङ्गत्रय कार्य प्रतिकणे तथैव च । भद्रे शृङ्गाणि चत्वारि प्रत्याङ्गाष्टक कारयेत् ।। ७८ ॥ कोणिकानंदिकायां च गृङ्गमेकैकमुच्यते । शेपाः कूटाश्च कर्तव्याः मासादः शिववल्लभः ॥ ७९ ॥ इति कृपभप्रासादः રેખા અને પઢા પર ત્રણ ત્રણ ઈંગ ચડાવવા. ભટ્ટે ચાર ઉરુગ અને આઠ પ્રત્યાંગ, નંદી અને કોણ પર એકેક ઈંગ ચડાવવા. બાકી ફૂટ ચડાવવાથી શિવજીને પ્રિય એ વૃષભ પ્રાસાદ જાણ. ૭૮-૭૯૯ ૨ ગિરિકૂટ પ્રાસાદ- वृपभस्य तु संस्थाने कर्ण शृङ्गं च दापयेत् । नंदिकायां ततः शृङ्ग भद्रेऽपि च चतुर्दिशि ।। प्रासाद कारयेत्तत्र गिरिकूटः स उच्यते ॥ ८ ॥ इति गिरिकूटमासादः વૃષભ પ્રાસાદને ઠેકાણે જે રેખા ઉપર એકેક ઈંગ ચડાવીએ તેમજ નદી ઉપર એકેક ઈંગ અને ભદ્ર ઉપર ચારે તરફ એકેક ઉરુશૃંગ ચડાવીએ તે બિરિકૂટ નામને પ્રાસાદ થાય છે. ૮૦ उदास प्रासा- कणे शृङ्गं च दातव्यं प्रासादस्तु सुशामितः । कैलासस्तु स विज्ञेयः स्वरूपो लक्षणान्वितः ॥ ८१ ॥ इति कैलासमासादः ગિરિકૂટ પ્રાસાદની રેખા પર એક શૃંગ વધારે ચડાવવાથી તે સુંદર શોભાય- માન અને સવલક્ષણ ચુત કેલાસ નામને પ્રાસાદ થાય છે. ૮૧ ४ २५भ२ पासा- कैलासस्य तु संस्थाने कणे शृङ्ग परित्यजेत् । कोणिकायां प्रदातव्यं विश्वकर्म! विचक्षण | ॥ प्रासादं कारयेत् तत्र त्यामरस्यैव लक्षणम् ॥ ८२ ।। इति अमरमासादः ·पूर्णभद्दि पंचविंशति पंचदेव मासाद म.१९ ફિનિકા કાપ ૨૭૩ વિચક્ષણ-વિશ્વકર્મનશિપી! કેલાસ પ્રાસાદના રથાને રેખાનું એક શૃંગ તજીને કેણુકાઓ ઉપર શૃંગ મુકવાથી તે અમર નામને પ્રાસાદ થાય છે. ૮૨ ૫ મહેન્દ્ર પ્રસાદ तद्रूपे तत्ममाणे च कणे यदा भवेत् । माहेंद्रस्तत्र विख्यातः प्रासादो हरवल्ठमः ॥ ८३॥ इति माहेंद्रमासाहः ।। इति शिववल्लभभासादपंचकम् ।। અમર પ્રાસાદની રેખાયે ફરી હતું ત્યારે શૃંગ ચડાવવાથી મહાદેવને પ્રિય એ મહેંક નામને પ્રાસાદ થાય છે. ૮૩ पंचैते च समाख्याताः प्रासादाम फलामयाः । पंचविंशतिरित्युक्ताः मुराणां च ययाक्रमम् ।। ८४ ।। એ પાંચ પ્રાસાદે સુંદર કળામય કરવા. બ્રહ્માદિ પંચદેવેને અનુક્રમે પશ્ચી માસાદો કહ્યો છે. ૪ इदृशं कुरुते यस्तु धर्मकर्मादायकाः । नानार्णसमायुक्ता विभक्तिपदविन्यसैः ।। ८५ ॥ अत्युच्चैललितैः शुमैः शिसरगंमिरैः । तथा चोत्पलपत्राणि शालाभिललितान्वितः ॥ ८६ ॥ આ પ્રમાણે સુંદર લક્ષણુવાળા પ્રાસાદે કરાવવાથી ધર્મ, અર્થ તથા કામની પ્રાપ્તિ થાય છે. અનેક પ્રકારની રેખાઓવાળા, તે પદની વિભકિતથી થાય છે. ઘણા ઉચાં સુંદર શેભાયમાન શિખરે અને શૃંગાથી ભરપુર તથા કમળપાણી મુક્ત સુંદર શાલાવાળા પ્રાસાદા કરવા. ૫–૮૬ संसृतानि कृटानि च संलग्नानि च फारयेत् । फणेऽपि पर्णगाला च फोणिका मंदिका बुध! ॥ ८७ ॥ किंचिन्मानाधिकं तुर्यान् गैत्येव च ममुहिनाः । પાના 7 વર્ષ નિતાર ! ૮૮ if સુંદર ગોળ ફરે લાગે એવા કે, રેખા-પટરા, કેનિકા, નંદીકા વાજા પ્રાસાદા પતિ સૂત્રધારે બનાવવા. કંઈક માનથી અધિક કરવા. પર્વતની જેવા ઉચા એવા મે જેવા સુંદર લક્ષવાળા પ્રાસાદ બનાવવા. ૮—૯ ·पूर्णभद्रादि पंचविंशति पंचदेव प्रासाद अ.१९ पानप्रकाश दीपार्णय ब्रह्मणश्च हि देवस्य विष्णोश्चैवं विशेषतः । जैनभास्करादिनां ईश्वरस्य यथाक्रमम् ॥ ८९ ॥ एकद्वित्रयपृछाया धारां कारयेत् यदि (१) । लभेचाक्षयं दिव्यं च नात्र संदेहः शिल्पिना ॥९॥ इतिश्री विश्वकर्मणा ते धास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे पूर्णभद्रादि पंचविंशतिःपंचदेव प्रासाद निर्णयाधिकारे एकोनविंशमोऽध्यायः ॥ १९ ।। આ પ્રાસાદે વિશેષ કરીને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, જિન, સૂર્ય અને મહાદેવને કરવા. તે પ્રાસાદો મેં યથાક્રમે કહ્યા છે. એક બે ત્રણ–તે અક્ષય દેવલોકના સુખને પ્રાપ્ત કરે છે. તેમાં શિલ્પીઓએ જરા પણ સંદેહ કરે નહિ. ૮૮૯૦ ઈતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત વાસ્તુવિદ્યાના જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવને પૂણભાદિ પચ્ચીરા પ્રાસાના શિખરેખા તલદાધાર' નામને શિ૫ વિશારદ પ્રભાશંકર ધડભાઈ સોમપુરાએ કરેલ. શિલ્પ- પ્રભા નામની ભાષા ટીકાને ઓગણીશમે અધ્યાય સમાસ इतिश्री विश्वकर्माकृते वास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे पूर्वार्धम्.

·૨૫ पूर्वाघ परिशिष्ठ પૂર્વાધ પરિશિષ્ટ ભારતીય રથાપત્યમાં મૂર્તિનું પ્રાધાન્ય છે. દેવપ્રાસાદ એ દેવપ્રતિમાના કારણભૂત છે. પ્રત્યેક પ્રતિમાને આયુધ, વર્ણ (રંગ), વાહન (આસન) વિશેષ કરીને કહ્યાં હોય છે. આથી તે પ્રતિમાનાં લક્ષણે પરથી અને જીન તીર્થંકર પ્રતિમા તેના લાંછન ચિહ્ન પરથી ઓળખાય છે. હસ્તમુદ્રા; મુખ્ય પ્રતિમાને પરિકર અને અંગભૂષણ છેડશાભરણ પણ કહ્યાં છે. હસ્તમુકા, પાદમુદ્રા અને શરીરમુદ્રા એ નૃત્યનાં અગે છે. આ સર્વ મૂર્તિશાસ્ત્રનાં ઉપયોગી અંગ છે અને તે આ નીચે કમવાર આપવામાં આવ્યા છે. ૧. આયુધ નાગરાદિ જાતિના ઉત્તર ભારતના શિલ્ય ગ્રંથોમાં છત્રી પ્રકારનાં આયુધનાં સ્વરૂપ, નામે અને તેનાં માન પ્રમાણ આપેલાં છે. દ્રવિડ માં આયુ આપેલાં છે. પરંતુ ઉત્તર ભારતના ગ્રંથે જેટલાં સ્પષ્ટ નથી. જો કે કવિડ માં આભરણાદિ વિષે ઘણું સુંદર નોંધ આપેલ છે. કવિડ શિલ્પમાં–હરણ આપેલ છે જ્યારે આપણે ત્યાં જૈન દેવ દેવીઓને નેળી અને કુષ્ટ કહ્યાં છે. નાગરાદિ શિલ્પ ગ્રંથમાં છવીશ પ્રકારનાં આયુધ કહેલાં છે. તેમાં ૨૧ આયુધ અસશસ્ત્ર છે, ૧૨ સાત્વિક પુસ્તક, કમંડળ, વીણા આદિ અને બીજા બે સપશિવમસ્તક છે. બાકી મુદ્રાઓ છે. પરંતુ આથી પણ વિશેષ મૂર્તિશાસ્ત્રમાં પ્રતિમા સ્વરૂ૫ વર્ણનમાં કુલ ૫૭ આયુધ આપેલાં છે. તે આપેલા આયુધના પાઠથી વિશેષ છે. આ આ આયુ (૫૭) સિવાય પુરાણ-રામાયણ મહાભારતમાં વર્ણવેલા અન્યાસાદિ શસ્ત્રો હતાં. પરંતુ તે સાહિત્ય દુષ્માપ્ય છે. “યંત્ર સર્વસ્વ” નામને એક માટે ગ્રંથ મહર્ષિ ભારદ્વાજે લખેલ. તેમાં અનેક યંત્રના પ્રકાર, શ, વિમાન આદિ વિષયનાં પ્રકરણે હતાં. તે ગ્રંથનું એક ઘેવિકા ના an * મૃગ, નકુલ, કુટ, વાઈઝ (પ) બંસી, દમ-ઢાલ, ચણા, ભેરી, ડમરૂ, નવ સાત્વિ) આમળુંબી, વજ, પુત્ર, લેખીની, ફળ, માતૃગ, કુંજ, મેદ, સૂત્ર કેબાગજ (ચાર ઉઝાયુષ) પટ્ટી (લેહદંડ), તલવાર, ટંક (ટોકણ, શક્ત. આમ એકવીશ આ વણિત નાદે કરેલા આધે અને ૩૬ લેકબદ્ધ આપેલ આયુ મળી કુલ ૫૭ આધેિ થાય છે. અને તેના ચિત્રનાં મુદ્દા સાથે છ ભલે આપવામાં આવેલ છે જેથી આયુધના સ્વરૂપ વિષે બને તેટલું સ્પષ્ટ કરવા પ્રયત્ન કરેલ છે ક્ત એક બે આયુધો માટે કદાચ મતભેદ હોય, અપરાજિત થાય ૨૫ માં યુદ્ધકાળમાં શસ્ત્રોના આયાતથી બચવાને વજન૨૫: કવચન વક્ષ અપૂ આપેલાં છે.

·ર૭૬ ज्ञानप्रकाश दीपाव નામને ભાગ, ભારતના હસ્તલિખિત ગ્રંથ સંગ્રહમાં એક સ્થળે પ્રાપ્ત થાય છે. આ અભૂત ગ્રંથની હસ્તલિખિત પ્રત મારા ગ્રંથ સંગ્રહમાં છે. આયુધાના જુદા પ્રકારે છે. તેના ચાર વર્ગ પાડી શકાય. તીવ્ર મહારક આયુધસ, વાદ્ય તંતુવાદ્ય ઘનવાદ્યાદિ, પ્રાણીઓ (હરણ, કુકુંટ, નકુલ સર્પ), સાવિક (ધ્વજા, લેખીની, પુરતક, ફલ, કુંભ, મેદ, સૂત્ર, ગજ, આદિ) એમ ચાર પ્રકારનાં ગણાવી શકાય. સાત્વિક રાજસ અને તામસ એમ ત્રણ પ્રકારે પણ આયુધે ઓળખાવી શકાય છે. દ્રવિડ શિલ્પમાં મૂર્તિશાસ્ત્ર અને લીગ વિષેની નોંધ ઘણું સવિસ્તર આપેલ છે. તેમાં પ્રતિમાના કયા અંગ વિભાગે કયું આયુધ ધારણ કરાવવું. ખભા બરાબર કર્યું કાન બરાબર કયું નાસિકા બરાબર કર્યું છાતી બરાબર કર્યું એ રીતે કહેલું છે. વળી દ્રવિડ મૂર્તિઓને ઉપલા હાથમાં આયુધ પકડાવવાની એક વિશિષ્ટ પ્રકારની રીત છે. તજ ની અને મધ્યમિકા એ બે આંગળીઓ વચ્ચે શંખ ચક્ર આદિ આયુધો પકડાવેલાં હોય છે. જૈન ગ્રંથમાં એક સ્થળે અસશસ્ત્ર, પ્રતિમાના મસ્તકથી ઉંચા હાવાં ન જોઈએ તેમ કહે છે. પરંતુ તેમાં આ સૂત્રને પૂરે સ્વીકાર થયેલ ન હોય તેમ તેમની જૂની મૂર્તિઓ પરથી જણાય છે. ૨. વાહન દેવ પ્રતિમાને વિશેષ કરીને સર્વને વાહન કહ્યાં છે. પ્રતિમાની ઓળખમાં તે મદદરૂપ થાય છે. શીવને નંદી, બ્રહાને હંસ, વિષ્ણુને ગરૂડ, સૂર્યને સપ્તાશ્વર, ગણેશને મુષકઃ એમ પૃથક્ પૃથક્ વાહનમાં સર્પ, મયૂર, અશ્વ, હરણ, બકરે, ઘટે, હાથી, કુર્મ, સિંહ, વ્યાઘ આદિ પ્રાણી કહ્યાં છે. કેઈકને કમળનું આસન કહ્યું છે કવિ શેમાં આસરમાં પીક , જહાજવી પેલા છે. વળી કેઈ સથળે તે આ બેઠક–પેડસ્ટલરૂપે જોવામાં આવે છે. સુપ્રભેદાગમમાં આસનના પાંચ ભેદ કહ્યા છે અને તાસન, સિદ્ધાસન,યોગાસન, પદ્માસન, અને વિમલાસન. હડયેગમાં અનેક આસનો કહ્યાં છે. શિવને ૪ આને કહેવાય છે. તેમાં ૩ર મુખ્ય છે. એમનાં આસને તેની ક્રિયામાં વપરાય છે. આ આસને સાથે પ્રતિમા વિધાનને સંબંધ બહુ અલ્પ છે. છતાં કેટલાકે શિ૮૫ની સાથે આસનોને સંમિશ્ર કરી ગોટાળે ઉભે કર્યો છે. પલાસનને અર્થ કમળ પર બેઠેલા અને અમુક રીતે પલાઠી વાળેલ. પદ્માસન, સુખાસન આવાં કેઈઆસને પ્રતિમા વિધાનને વેગ્ય ગણી શકાય. ન પ્રતિમામાં સિદ્ધ, આચાર્ય, ઉપાધ્યાય અને સાધુની પ્રતિમાને અમુક પ્રકારની બેઠકનાં આસન કહ્યાં છે.

·૨૭ पूर्वाध परिशिष्ट બાકી સમપાદ, આભંગ, ત્રિભંગ, અતિસંગ, આલીટય, પ્રત્યાવી, પાદમુદ્રા અને શરીર મુદ્રાવાળી પ્રતિમાઓ કહી છે. સિવાય જેમાં કાર્યોત્સર્ગ ઉભી ધ્યાનસ્થ મુદ્રા અને શયનાસન, પર્યકાસન મૂર્તિ વિષ્ણુની હેય છે. બૌદ્ધ પ્રતિમાઓમાં આસને વિશેષ કહ્યાં છે. આલિય, પ્રત્યાલિટ, વજીપર્યક, લલિતાસન, પર્યકાસન, અપર્યકાસનઃ આદિ કહ્યાં છે અને તેવી બુદ્ધ પ્રતિમા જોવામાં આવે છે. ૩. વર્ણ પ્રત્યેક પ્રતિમાને પૃથક પૃથફ વર્ણ (રંગ) શિલ્પ ગ્રામાં કહ્યો છે. પણ તે મૂર્તિ શાપયેગી બહુ અપ છે. પરંતુ ચિત્ર શાસ્ત્રોયોગી છે. અમુક દેવને તેમાં ગુણ પ્રમાણે વર્ષે કહેલ છે. જો કે બધામાં તેમ નથી. “અભિવર્ષિતા ચિતામણીમાં પ્રત્યેક પ્રતિમાના વણું કહ્યા છે. જો કે મૂર્તિશામાં વર્ણ (રંગ) પ્રમાણે પ્રમુખ મૂર્તિ રચવાનું યજમાનની શ્રદ્ધા પર અવલંબે છે. યામ વર્ણની મૂર્તિ, પીતા (સુવર્ણ) વર્ણની, શ્વેતવર્ણની આમ આવી જાતના પાષાણે મેળવીને તે વર્ણ (રંગ)ના પાષાણુની મૂર્તિ કરાવી પ્રમુખ દેવ તરીકે પધરાવે છે. શ્રી કૃષ્ણને રયામવર્ણ તેમજ જીન પાર્શ્વનાથજીને શ્યામવર્ણ કહ્યો છે. અને તે વસ્તુની મૂર્તિઓ કરેલી જોવામાં આવે છે. ૪. પરિકર આ રીતે ભારતીય સ્થાપત્યમાં દેવભૂતિનાં આયુધ, વાહન, આબુ, મુદ્દાઓ અને વન વિશે શિલ્પાના આધારે ઉપર કરવું. આ સિવાય પ્રમુખ પૂરા પ્રતિમાને તેના પપ સ્વરૂપવાળું અગર અન્ય આકૃતિનું પરિકર કરવામાં આવે છે તેમાં જે પ્રતિમાને આ પ્રાતિહાર્વવાળું પરિકર હોય છે. વિષ્ણુને દશ અવતારવાળું તેમ સૂર્યને તેને અન્ય સ્વરૂપવાનું પરિકર મૂળ પ્રતિમાને ફરતું આવરી લે તેવું કળામય કરવામાં આવે છે. ૫. પ્રતિમા મુદ્રા હસ્તમુદ્રાના જુદા જુદા પ્રકારે આગમ ગ્રંથામાં, વેગમાં, તાંત્રિમાં, દાદા સ્થિમા માં અને ભારત નાટ્યમાં કદા છે. કેટલાક વિદ્વાન મુદ્રાના ત્રણ છે પાડે છે -દિક, તાંત્રિક, લોકિક, તેમાં કલાની ૬૪ મુદ્રાઓ આપે છે. અને તંત્રમાં ૧૦૮ સુદાના પ્રકાર કહે છે. મહારાજા ભોજદેવ “સમરાંગણવપાર થના અખામાં મુદા વિશે સવિસ્તર કહે છે. અમુકાએ ૬૪, પાદદા દ અને ·૭૮ ज्ञानप्रकाश दीपाव શારીરમુકાઓ ૯ કહી છે. વળી તેના વગર પાડીને આગળ કહે છે કે એક હસ્તની મુદ્દાઓ ૨૪; એ હસ્તથી થતી મુદ્રાઓ તેર અને નૃત્ય હસ્તમુદ્રાએ ૨૧ છે. જેના પ્રત્યેકના નામ પણ આપ્યાં છે. હસ્તપાદ મુખાદિની સ્થિતિ, ગતિ અને આકૃતિ વડે ભાવ અભિવ્યક્ત થાય છે. શિવની મૂર્તિઓ સિવાયની અન્ય બ્રાહ્મણ પ્રતિમા લક્ષણમાં મુદ્રાઓ બહુ અલ્પ છે. બૌધ પ્રતિમામાં મુદ્દાઓને વિપુલ પ્રોગ થયો છે. પુકાઓ. |Rox બિન 3ય TAWANIE A A AUKY. YARD CLIADAYD 795795 . go S Tiku Inveya madhavsaw YATY.WALAJ कत्यवतीमा PRESTASHABIKERS ANIMORE હાથ અને આંગળાઓની રિથતિ દર્શાવવાની શૈલી ઉત્તર ભારતની મૂર્તિઓમાં દક્ષિણ ભારતની મૂતિઓથી જુદી પડે છે. હાથની આંગળાના ચલનમાં હિન્દી શિલ્પીઓએ ખેડાયેલી અને ભાષા ઉભી કરી છે. તેઓએ આંતરવૃત્તિને બાહ્યદર્શનનું સ્વરૂપ આપ્યું છે. વિષ્ણુ ધર્મોત્તર' કહે છે કે-ચિત્રકળાને આધાર નૃત્યકળા છે. નત્યકળાને પ્રાણ ભાવાભિવ્યક્ત મુદ્રાઓથી પ્રદર્શિત થાય છે. વરદમુદ્રા, અભયમુદ્રા, જ્ઞાનમુદ્રા, તર્જની મુદ્રા, સિદ્ધહસ્તમુદ્રા, વિસ્મયમુદ્રા, સૂચિમુદ્રા, કઢવલબિત હસ્તમુદા, દંડ, હસ્ત-ગજહસ્તમુદ્રા, પતાકાત્રિ પતાકા આદિ એક હાથથી થતી મુદ્રા અને બે ·પૂર્વ gિ હાથથી થતી મુદ્રાઓ એમ અનેક કહી છે. તે સર્વ મૂર્તિશાસ્ત્રના પ્રાગમાં આવે તેમ નથી. તેમાં પણ ઉત્તર ભારતના મૃર્તિશામાં ફક્ત ત્રણ જ મુદ્દાઓને પ્રયોગ થાય છે -વરદમુદ્રા, અભયમુદ્રા. નીમુદ્રા, તેમાંની તર્જની મુદ્રા સૂર્યના પ્રતિહાર ધારણ કરે છે. દ્રવિડ શિપીમાં આ ત્રણ મુદ્રાઓ ઉપરાંત કટક, કટ્યાબિ, સૂચિ, વ્યાખ્યાન, જ્ઞાન અને ગજદંડ હસ્તમુદ્રાઓનો પ્રયોગ થાય છે. પાદમુદ્રાઓમાં–સમપાદ, આભગ, ત્રિભંગા અને અતિભંગના નામથી મુદ્દાઓ વ્યક્ત થાય છે. જેની પ્રતિમા અને બ્રહ્માદિદેવો પ્રથમ કક્ષાનાં (સમપાદ), જુના સિક્કાઓમાં જરા ઢળતી–આભંગ હોય છે. ત્રિભંગ ચેષ્ટા વિશે કરી દેવીઓની મૂર્તિઓમાં ત્રણ વાંક વાળીને દર્શાવે છે. અતિભંગ મુદ્રા નટરાજશવ અને શાન ઉગ્ર મૂર્તિઓ અને બોધના વથાનની ક્રોધયુક્ત દેવી દેવતાની મૂર્તિઓમાં દર્શાવે છે. કાલીય મન જેવી મૂર્તિમાં તે ખૂબ જોરદાર છે. શરીરમુદ્રા –આ મુદ્રાઓ પાષાણુ મૂર્તિઓ કરતાં ચિત્ર વિદ્યાને વિશેષ યોગ્ય છે. “વિષ્ણુ ધર્મોતર માં તેના મુખ્ય નવ પ્રકાર બતાવ્યા છે. પ્રતિમાશા કરતાં ચિત્રકળાને આ શરીરમુદ્રાના વિભાગ બંધ બેસી શકે તેમ છે. પ્રકાશની ક્ષય વૃદ્ધિ અને વર્ણ (રંગ)ના વિનિયમની વિભિન્ન હાથી ચિત્રકાર ઉપરાંત ભાવો તાદ્રશ્ય પ્રદર્શિત કરી શકે છે. નૃત્યમાં શિવનું તાંડવ પ્રાધાન્ય લક્ષણ છે નાટય અને સંગીત એક બીજાનાં પુરક છે. તાંડવનૃત્ય સામાન્ય નૃત્ય નથી. પણ તે શિવનું પ્રલયંકર નૃત્ય છે દ્રવિડ પ્રદેશના રથાપત્યમાં શિવતાંડવ એ પ્રમુખ પ્રતિમા હોય છે. ચિદંમ્બરને નટ- રાજ મંદિરમાં ૧૦૮ પ્રકારમાં નૃત્ય સ્થાપત્ય ચિત્રણ દર્શાવેલ છે. ઉત્તર ભારતમાં નટરાજ મૂર્તિને અભાવ છે. ત્યાં લિંગપૂજા વિશેષ છે. કટિસમ નત્ય દ્રવિડ પ્રદેશમાં છે. લલિત નૃત્ય ઈરામાં છે. લલાટતિલકમ કાંજિવરમમાં છે. ચતુરમ તાંજોરમાં છે. શિવનૃત્યમાં રિની ઉત્પત્તિ રક્ષા અને અતે સંહાર એ સર્વનું મિશ્ર સ્વરૂપ સમાવવું છે. ૬. ત્ય ચિત્ર, વાવ, તાવ, ગીત, ભાષા અને સપ્ત સ્વરદભેદ તથા તાંડવાહિ નૃત્યની શિપમાં કળા તરીકે ગણના કરી છે. આથી તે વિષયની ચર્ચા અપરાપ્તિ સૂત્ર- સંતાન જેવા મોટા ગ્રંથમાં કરી છે. નૃત્યનું આદિ વરૂપ શિવના તાંડવ નૃત્યને કાવે છે. આથી નૃત્ય કળાના પિતા શિવ છે. નત્ય-નાટય શાસપર ભરતે એક સમઢ ગ્રંથ સંસ્કૃત પમાં લખેલ છે.

·ज्ञानप्रकाश दीपाण व વાદ્ય તાલ અને ગીત સાથેનું નૃત્ય કહ્યું છે. વર્તમાન કાળમાં મૂક નૃત્યના પ્રયોગ કરે છે પરંતુ તેમાં રસ ઉત્પન્ન થતું નથી. શાસ્ત્રકારોએ નૃત્યના અંગભંગથી થતા ભેદ કહ્યા છે. પદતાલથી, કટીથી, વક્ષથી, શીવાથી, બાહુથી, કરતાલથી, મુખથી, નાસિકાથી અને દ્રષ્ટિથી થતા ભાવ અને ભ્રમર રેખાથી થતા ભાવે-આ રીતે અંગભંગથી થતા નૃત્યકળાના વિધવિધ ભાવે કહ્યા છે. अङ्गभङ्गे मुखे कुर्याद्वस्तौ दृष्टिं च नर्तने । इस्तकाधं भवेल्लोके कर्मणोऽमिनयेऽखिलम् ॥ १ ॥ નૃત્ય કાળે જે મુખ હાથ અને દ્રષ્ટિનું હલન ચલન-શરીર ભંગ થાય છે એ જ સમગ્ર અભિનયનું કર્મ છે. यतोहस्तस्ततो द्रष्टिय तो द्रष्टिस्ततो मनः । यतो मनस्ततो भावो यतो भावस्ततो रसः ॥ २ ॥ જેમ હાથ જે વિષયનું સૂચન કરે છે તેજ વિષયનું દ્રષ્ટિ સૂચન કરે છે. જેમ દષ્ટિ કરે તેવું તેનું મન અને જેવું અને તે ભાવ અને જે ભાવ તે રસ cત્પન્ન થાય છે. आस्येनाऽऽलम्बयेद् गीत इस्तेनार्थ प्रकल्पयेत् । चक्षुभ्यां च भवेद् भावः पादाभ्यां तालनिर्णयः ॥ ३ ॥ મુખવડે કરીને ગીતના આલાપને નિર્ણય થાય છે. હાથથી અર્થ (ભાવ)ની કલ્પન થાય છે. દ્રષ્ટિથી ભાવની કલ્પના થાય છે અને પગથી તાલને નિર્ણય થાય છે. ૭. પિશાભરણ અપરાજિત સૂત્ર સંતાન” અધ્યાય ૨૩૬ માં ડશાભરણ આપેલાં છે. તે દેવ તથા ચક્રવર્તી રાજા આદિને માટે કહ્યાં છે. પ્રવિડ ગ્રંથમાં આભરણ વિશે બહુ સવિસ્તર ને આપેલી છે. કવિ ની એ વિશેષતા છે, અપરાજિતમાં આપેલાં આભરમાં હાર, પદક, શ્રીવત્સ, કૌસ્તુભ (માળા), પગાભરણ, મુકુટ, (ત્રણ પ્રકારના શેખર, કિરીટ, આમલસાર), કંઠ, બાહુબલ, (બાજુબંધ), કુંડલ, નવગ્રડ કંકણું, રામચંદ્ર ખડગ, અંગુલિકા (યુમાંગુલિક અંગુઠીક અન્ધતિકા), ટીકા ત્રિપુરૂષ, વધારા, કુંડલ અને પાદમુદ્રિકા એ રીતે સેળ આભુષણે કહ્યાં છે. દ્રવિડ ગ્રથોમાં પણ સેળ પ્રકારના આભરણે કહ્યાં છે.

·સડકરની જંધામાં વિષ્ણુ અને લક્ષ્મીજી-ચુમ સ્વરૂપ ·(a) મડેવરની જંધા કે સ્તંભમાં ફરતા પરિકરવાળા ઇંદ્રદેવ ·पूर्वाध परिशिष्ठ ૨૮૧ ૧ મુકુટ મુખ્ય ત્રણ પ્રકારના ૧ કીરિટમુટ, ૨ કર મુકુટ, અને ૩ જટા- મુકુટ, જટામુકુરના જુદા જુદા પ્રકાર-કુંતવ, કેશબંધ, શિરસાણ, ધમિવા વાળને જુદા જુદા પ્રકારના મુકદે કહ્યા છે. વિષ્ણુને કીરિટ મુકટ, શક્તિ અને ચકવર્તિને કર અમુકુટ અને શિવ અને બ્રહ્માને જટામુકુટ, ૨. કુંડલ –કાનનો આભુષણ-પત્રકુંડલ, રત્નકુંડલ, મકરકુંડલ, શંખપત્રકુંડલ, સપ કુંડલ વગેરે ૩-૫ શ્રેય –ગળાના આભુષણે (૩) ગળાને લગતી ઉપગ્રીવા (કંડ) (૪) મહીકાસૂત્ર, ગળાનુ વચલું આભુષણ, (૫) ફીણમાલા, અક્ષમાલા, ઉદર બંધ સુધી લખાય તેને ત્રણ કે પાંચ શેર હોય છે. આ શેરેને અમુક અમુક અંતરે જોડતા બંધને પદક કહે છે. ૬. કેયૂર –બાજુબ જ ૭ ઉદરબંધ –પેડથી ઉંચુ, છાતી નીચે, પેટને આવરી લેતું આભુષણ તે પર સ્તનસૂત્ર, ૮. અન્નવીર (છત્તવીર) –ો પવીતની જેમ, પણ બન્ને ખભા પરથી ઉતરતું હોય છે. ૯, સ્કધમાલ -ખભા પર લટકતી માતા, ૧૦. કટકવલય –હાથને આભુષણે-કાડાના આભરણને વવયે કહે છે, તે એકથી પણ વિશેષ દેવીની પ્રતિમાને હોય છે. ૧૧. અગુલી મુદ્રા –વીંટીઓ, અંગુઠી. ૧૨. યજ્ઞોપવીત -ડાબા ખભાથી જમણી બાજુ લટકતું સૂત્ર ૧૩. કટિસૂવ – કેડને ત્રણ બ ઘવાળું આભુષણ. મધ્યમ સિંહ કે મકર કે ગ્રાસમુખ પણ લટકે છે. ૧૪ ઉસૂત્ર (ઉરુરામ) -કટિસૂત્રથી સાથળ સુધી લટકતી મોતીની માળા. (શેરેને મુક્તદામા કહે છે) ૧૫. પાદજાવક –પગથી શુંટી નીચે ફણાને આવરી લેતું આભુષણ. ઘુઘરીઓ- વાળાને નૂપુર કહે છે. ૧૬. કટકાવય –ભૂલથ, પગના કાંડાના ભાગનું ગળ આભુષણ તેમા શિવ મૂર્તિને ભૂજંગાવલય-એટલે સપની આકૃતિ કરવામાં આવે છે. n'. ' ·તથા મમ शानप्रकाश दीपाय 'સત્તા જાળવવા અને ૪૮ મા અધ્યાયમાં મુકુટ વિશે સવિસ્તર નોંધ છે. તેમજ માનતા બદારત્રમાં પણ ઠીક ઠીક વર્ણન છે. મૂર્તિને છાતીએ શ્રીવત્સ ચિન્હ કરવું. તેને વૈજયંતી પણ કહે છે. મુખ્ય પ્રતિમાના મુખને ફરતું ભામંડળ-તેજપૂંજની આકૃતિ કરવામાં આવે છે. વિષ્ણુની પ્રતિમાને છાતીના શ્રીવત્સ ચિન્હને ભુગુલાંછન કહે છે. દ્રવિડ ગ્રંમાં મૂર્તિના વસ્ત્ર વિશે કહે છે. वस्त्रं कौशेय कार्पास चीर चर्मादिकं पुनः । तत्तद् योग्य प्रकर्तव्य युक्ता सर्वत्र बुद्धिमान ॥ १ ॥ કપાસ કે રેશમ કે ઝાડની છાલનાં કે ચર્મ વગેરેનાં વચ્ચે બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ યુક્તિથી ધારણ કરાવવાં. વરાહ મિહિર કહે છે કે–શિાનું મૂut વેરા મૂર્તિાિ f n મૂર્તિને દેશના અનુરૂપ વસ્ત્રાભૂષણ અને આભુષણે પહેરાવવાં. શુક્રાચાર્ય પણ તેમજ કહે છે. શિવમૂર્તિને કાળીયારનું હાથીનું મૃગનુ કે સિંહનું ચર્મ ધારણ કરાવવાનું વર્ણન શિલ્મના ગ્રંથમાં આપેલ છે. આભુષણને લગતું સાહિત્ય દ્રવિડ માં ઘણી કાળજીપૂર્વક સચવાયું છે. દ્રવિડ તારના બૃહદીશ્વરના શિવમંદિરમાં અનેક અલંકારોનું વર્ણન શિલ્પ પર કોતરેલું છે. તેમાં મેતી તથા રત્નોની સંખ્યા અને ગુણનું પણ વર્ણન આપેલ છે. ઉત્તર ભારતના શિલ્પચંમાં અને દ્રવિડ શિપમાં પ્રત્યેક આભુષણેમાં રત્નાદિ જડવાનું અને તેનું માન પ્રમાણુ કહેલ છે. જો કે સર્વ પ્રતિમાઓ પર સોળે આશરણે આવશ્યક ગણ્યાં નથી. એાછાંવત્તાં પણ જોવામાં આવે છે. આભ- રામાં કઈ સાંપ્રદાયિક ભેદ નથી. જૈન તીર્થકર વિતરાગ કહેવાય છે. તેથી તેને આભરણ હોતાં નથી. પરંતુ તેમના યક્ષ યક્ષિણી, પ્રતિહારાદિ દેવ દેવીઓને આભરણે હેય છે. ભારતની કળાને જે જે પૂર્વના પ્રદેશમાં પ્રચાર થયો ત્યાં જાવા, કડિયા, લંકા આદિ દેશની પ્રતિમાઓ પર આજ પ્રકારનાં આભુષણે જેવામાં આવે છે. દ્રવિડ માં સોનાના વેલ પાન કેરેલા આભરણને પત્રક૫” તથા ફૂલો અને વેલ કેરેલા સુવર્ણ આભરણને “ચિત્રકલ્પ” કહે છે. રત્ન જડેલા આભરણને છે રત્નક૫ » કહે છે. ચોથે પ્રકાર “મિશ્રકલ્પ” તે ઉપરના ત્રણે પ્રકારનું મિશ્ર સ્વરૂપ છે. મુકુટ આદિ કેટલાક આભરણે અમુક દેવને માટે

·पूर्वाध परिशिष्ठ
૨૮૩
વિશેષ કહ્યાં છે દેવે ઉપરાંત ચક્રવર્તિ રાજાઓના અધિકાર પ્રમાણે આભરણે
ધારણ કરવાનું શાસ્ત્રકારોએ કહ્યું છે.
અપરાજિતમાં કયા દેશમાં કયા પ્રકારનાં આભુષણોની વિશેષતા છે તે
પણ આપેલું છે. તામિલ ભાષામાં કુંડળને “વાળી” અગર “તેડું” કહે છે. જ્યારે
સૌરાષ્ટ્રમાં “ઠળીયાં” કહે છે. સ્કંધમાલાને સંસ્કૃત સાહિત્યમાં બગલ સુધી
લટકતી કહી છે, ગુપ્ત સમયની પલ્લવ પ્રતિમાઓમાં સકંધમાલા લેવામાં આવતી
નથી. પરંતુ ઈલારા, અહિલોલ આદિના ચાલુકય રાજ્યકાળ અને ચૌલ રાજ્ય-
કાળની મૂર્તિઓ પર સકંધમાલા લેવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે ઘણું પ્રાચીન
મૂર્તિઓ પર કટિસૂત્રથી સાથળ સુધી લટકતી ફરતી માળા (ઉરુદામ કે મુક્ત-
દામ) જોવામાં આવતી નથી. ચૌલ રાજ્યકાળની અને તે પછીની મૂર્તિઓ પર
તે હોય છે. બદામી શિલ્પમાં બે બાજુ સાથળે અકેક સેર અને પેડ પર મધ્યમાં
લટકતે તેર હાથ છે.
અપરાજિત સૂત્રસંતાન ” ગ્રંથમાં ત્રિશાયુધ નામે (૨૩૫)મો અધ્યાય
છે. તેમાં યુદ્ધક્ષેત્ર પર અસ્ત્રશસ્ત્રના પ્રહારથી બચવા માટે યોદ્ધાએ વજદેહના
જેવાં કવચ લોહનાં પતરાનાં બનાવવાનું વિધાન આપ્યું છે. વળી આ કવચ
પિતાના બિંબ (દેહ)માં પ્રવેશ કરતું ગોળાકાર કરવા કહ્યું છે. એક પાંચ, એક
બે એ સંખ્યાના ક્રમથી બમણા વસ્ત્રથી બનાવી મૂવ રાખવાની જગ્યાએ કટિસત્ર
રચવું, તે કેણીને કાપનાર અાથી રક્ષણ કરે છે. આ કવચ મસ્તકના ભાગમાં
મુકુટના આકારનું સર્વ રથળેથી અચલ (મુલ ખસે નહિ તેવું બનાવવું.
જધાના જગ ભાગની લંબાઈ ચોવીશ આંગળ અને સેળ આગળ કહી છે.
ગરૂડની પાંખ જેવું આ કવચ રાજાએ ધારણ કરવું. આમ કવચનું વર્ણન
પહેલા ૮ શ્લેકમાં આપ્યું છે પછી આગળ કહે છે--
आयुधानामतो वक्ष्ये नाम संख्यावलि क्रमात् ।
त्रिशूलच्छुरिकासगखेटाः राट्वांगः धनुः ॥ ९ ॥
पाणपाशांकुशा घंटा रिटिदर्पण दंडकाः ।
शंखचक्र गदावजशक्तिमुद्गरमृडयः ॥ १० ॥
मुशलः परशुश्चैव कतिका च कपालकम् ।
शिरः सर्प च शृंगं च हलः कुन्तस्तथैव च ।। ११ ।।
पुस्ताक्षरमंडलुशुचयः परपत्रके ।
योगमुद्रा तथा चैव पट्त्रिंशत्रकाणि च ॥ १२ ॥

·ज्ञानप्रकाश दीगणव डवे मायुधाना नाम भथी ४९ छु. (१) त्रिशूल (२) थुरिा (3) 'म (४) पेट (५) भट्पा (1) धनुष (७) मा (८) पाश (6) मश (१०) 4 (११) RE (१२) ६ (१३) ६ (१४) शम (१५) २ (१६) हा (१७) १०० (१८) शति (१६) भुगर (२०) मृ(२१) भुशण (२२) ५२४ (२३) ति। (२४) ४ (५२) (२५) शिर (मस्त) (२६) सप (२७) शुभ (बि) (२८) 81 (२८) ya (मायु) (30) पुस्त(31) भाणा (३२) ४ (33) शुथि (स२३।) (३४) ५ (४भण) (34) पत्र सार पात्र (38) ગમુદ્રા (વરદ, અભય અને તર્જની) એ રીતે છત્રીસ પ્રકારના આયુધ કહ્યા છે. - लिल मुड . 4 घरा क दर्पण 10 ६ Bom POS. - पोडशाख्य, पदं कृत्वा पदेन नामिवृत्तकम् । तुर्वे, चोभयपक्षी भीपणाम्रो प्रकीर्तितौ ॥ १३ ॥ पहास्यांशशक्तिपिंड, वलण कुटकादृत्तम् । उभयो, कट कोपेतो मध्ये शत्यंश उन्नतः ।। १४ ॥ दशभागैवेद्दण्ड पृथुत्त चैकभागिकम् । इति त्रिशूल:

·3 पूर्याध परिशिष्ठ ૨૮૫ કુલ ૧૬ ભાગનું લાંબું અને એક ભાગનું ગેળ નાભિ , તે ઉપર એ બાજી તહણ પાંખડાં કરવાં. વચલી પદી અ શક્તિની જેટલી જાડી. ત્રણ અંશવાળી (કટકાવૃત્ત) પારથી યુક્ત, બે બાજુનાં તીવ્ર પાંખડાંની વચ્ચે ઊંચું એવું શક્તયશ કરવું. આ ત્રિશૂળને દંડ ૧૦ ભાગ લાગે અને ૧ ભાગની જાડાઈને કર. 1 15 H 21 R एरियालक्षण वक्ष्ये यदुन परमेमरः । कौमारी पर लक्ष्मीभ मिनी तुन्दरा तया ॥ १५ ॥ पापिनी शुभगा ला(म)मा पगलादिकाभरा । द्वादशान्तिमांगुन्ान्य गुरमान मास्यने ।। १६ ॥ आदिहीना मनिभ्रं मध्पहीना धनश्यम् । पन्याद् वन महीना मूलाग्रे मृत्युम मरः ॥ १७ ॥ चतुर गुसा भन्मुष्टि व्यंगुट नादिता मुष्टिमायो यवागरी नडनार्य च पीरम् इति हरिण , ·ज्ञानप्रकाश दीपाव શિવે કહેલાં છરિકાનાં લક્ષણ કહું છું. (૧) કૌમારી (૨) લક્ષ્મી (૩) શંખિની (૪) તુન્દક (૫) પાપિણું (૬) શુભગા અને (૭) લાક્ષા. એમ સાત નામેવાળી છુરિકાની લંબાઈનું પ્રમાણ અનુક્રમે છ આંગળથી ૧૨ આંગળનું છે. મૂળમાં પ્રમા ણથી પાતળી હોય તે મતિ ભ્રમને દેષ થાય. વચમાં હીન હોય તે લક્ષમીને નાશ કરે, બે અંશ હીન હેય તે વંશનો નાશ કરાવે. શુભગા અગ્રભાગે હીન હોય તે મૃત્યુ કરાવે. તે છરિકાની મૂઠ ચાર આંગળની, ઉપર બે આંગળની પહેળી (તાડિતા અને મૂહની નીચે જવના આકારની જડ (કલક) ખીલી જડાવવી. शस्त्रं शतार्धा गुल स्यान्मध्यमं तु द्विहीनतः । तद्विहीनं कनिष्टं स्यात् त्रिविधः खड्ग उच्यते ॥ १९ ॥ द्भवामूचे, तानिकोभयपक्षतः । पालिकाचे यवं कुर्यात् ताडकाधस्तु ग्राहकम् ॥ २० ॥ વહિયં (2) આદિ જ જનજા વ ૩. રિ ખન્ને પચાસ આગળ લાંબુ, જયેષ્ઠ માનg, બે માંગળ હીન (૮ આંગળનું) મધ્ય માનનું અને તેનાથી બે આંગળ હીન (૪૬ આંગળનું) હેાય તે કનિષ્ઠ માનનું પગ જાણવું. એમ ત્રણ પ્રકારનાં ખડ્ઝનાં માન કહ્યાં છે. તે ઉપર બે બાજુખડ્ઝને ઉપરનો ભાગ યવના જેટલો તીક્ષણ કરો અને નીચેના ભાગમાં પકડવાને હાથે કરવો. પકડાવાના ભાગમાં બે જડ કરવી તેને “જવક ખગ કહે છે. खड्गमानोद्भवो व्यासो दूयं गुलाभ्यां तथाधिकः ॥ २१ ॥ तद्वदने पुनस्त्वेवं ज्येष्ठमध्यकनिष्ठकम् । उभयपक्षे चान्तरं तु चतुर्दशांगुलैभवेत् ॥ २२ ॥ हस्ताधारद्वयं कुर्याद् वृत्ताकारं तु वारुणम् । इति खेटकम् ખેટક–ઝાલઃ ખર્ગના જેટલી ૫૦ અંશુલ માન પ્રમાણુની અને પહોળાઈમાં બે આગળ વધુ એવી ખેટક-નાલ રચવી. તેમાં પણ ઉપર કહ્યા પ્રમાણેના તેનાં ત્રણ માન છ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ કહ્યાં છે. તેની બે બાજુનું અંતર ૧૪ આગળનું રાખવું. આ ઢાલને પકડવાનો હસ્તાધાર બે ગેળ વારુણ મંડળ જે કરો. વેત વસ ત માળાથી વિભૂષિત ખવાંગને પકડવા દંડ સુવર્ણ વિભૂષિત કર. ૨૩-૨૪ ઈતિ ખવાંગ.

·पूर्वाध परिशिष्ट द्विमुष्टयन्ध्यं गुल मध्यं मध्यो च द्विहस्ततः । निम्न चामयतः कुर्याद् गुणाधारे तु कर्णिके ॥ २५ ॥ ...નો નિર્નર () सप्ताष्टनवमुष्टिश्च वाणः पुष्प अद्गणैः (१) युतः ॥ २६ ।। कुंभके कुभयेद् वाण पूरकेण है पूरकेत् । रेचके रेचयेद् वाण त्रिविध शरलक्षणम् ॥ २७ ॥ इति धनुर्वाणः॥ ધનુષ્ય બે મૂઠી, બે આંગળ મધ્યમાં અને નીચેથી ઉપરની લંબાઈ ૨ હાથની જાણવી. નીચે બે બાજુ ગુણાકાર-એટલે દેરી રાખવાની બે કર્ણિકા (પાંખડી) કરવી. ૭, ૮ અને ૯ મુe કમાણના “પુષિક” એવા બાપુની લંબાઈ જાણુ. કુંભક ધનુષ્યને કુંભક ખાણ, પૂરકને પૂરક અને રેચકને રેચક એમ ત્રણ પ્રકારના શરઆણનાં લક્ષણ જાણવાં. मकरद्वित्रिक वापि पाशा ग्रंथिसमाकुलम् (१) अंकुश चांकुशाकारं तालमानसमावृतम् ॥२८॥ इति पाशांकुशौ । મકરનાં ચિહ્ન (મગરનું મુખ) જેમાં હોય તે બે કે ત્રણ ગાંઠવાળું પાશ જાણવું. અંકુશ અંકુશના આકારનું બાર આંગળ પ્રમાણુનું કરવું. घंटा घंटाकृतिः कुर्याचतुर्धारा च रिप्टिका । दर्पण दर्शनार्थ च दंडः स्यात् पड्गमानतः ।। २९ ।। इति घंटारिष्टिदर्पणदंडम् । ઘંટા-ટોકરી ઘંટા જેવી આકૃતિની કરવી, લીલg ચાર ધારવાળી રિણિકા રચવી. સુખદર્શન માટેનું દર્પણ ખરાના ઇંડમાન જેટલું-પચાસ આગળ પ્રમાણનું કરવું. gr maa TRપુતં તા गदा च सड्गमाना स्यात् पृथवाल अदाणे त्रयम् (8) ॥३०॥ इति शंखचक्रगदा ॥ શંખ દક્ષિણાવર્ત રચવે, અને ચક ચાર યુતને જાણ. ગદાનું માન પ્રમાણ ખગ જેટલું–પચાસ આગળની લબાઇનું જાણવું તેને ઉપર ગેળ ભાગ ૧૨ આગળ લાંબા અને ત્રણ આગળ પહેરી રાખો.

·२८८ शानप्रकाश दीपार्णव वज्र शूलद्वयं दीर्घ कविंशत्तिशूलतः । अर्धे न्दुनिभधारामा शक्ति' स्याद् द्वादशांगुला ॥ इति वनशक्तिः ૨૧ આગળ લાબું વજ, તેને નીચે ઉપર તીણ શુળ કરવા. અચંદ્ર જેવી ચારવાની શક્તિ ૧૨ આમ પ્રમાણેની નવી झितिका - फयाक 29 24 25 25 कुन म पुरसक अक्षमाला शर्यो 32 33 CHITRATESण्य P.05 1 हस्तग्राघचोर्धतच मुद्गरः पोडशांगुलिः । भृशुण्डी युग्मदोरास्या द्विहस्तान्ताग्रंचालका ॥ इति मुद्गरभृशुण्डी હાથે પકડવાને મુદુગર ઉપર જાઓ ૧૬ આગળ પ્રમાણને જાણ. અ ભાગથી ફરે તેવી બે મુખવાળી બે હાથ લાબી ભથુંડી જાણવી. विंशत्यंगुल मुशल चतुरंगुलवृत्तकम् । अर्धचन्द्रौपमा पशुः तदण्डः सङ्गमध्यतः ॥ इति मुशल पशू ॥ વીશ આગળ લાવ્યું અને ચાર આગળ ગોળ પ્રમાનું મુશળ જાણવું. અર્ધચંદ્રની આકૃતિવાળી કરી અને તેનો દડ ખગના"માન પ્રર્મને જણ. ..

·ज्ञानप्रकाश दीपाव
કિરીટભૃકુટનાં લક્ષણ એકેક આગળ પ્રમાણના ઉપરાઉપર ફરતા વીટેલ
પટવાળે આઠ આંગળ ઉચે એ કેટરિ નામને ઉજ્જવળ મુકુટ જાણવે. તેવી
રીતે ૧૬ આંગળ અગર ૨૪ આંગળ ઉંચા પ્રકાશમાન મુકુટને કિરીટ-મુકુટ કહે
છે. જે વિશેષે કરીને વિષ્ણુને ધારણ કરાવે છે.
37
उ8
मानित
पाल
लेपिनी 40
47
44
140
42
मोक्ष
CHANDICALB5
PARDARBHANCEROSTHAN
कुर्यात् किरीट शिखरैरुपेत त्रिपंचसप्तममितैर्यवाहम् ।
अंडोपम वा कमोपम वा छापम वा कमठोपमं वा ॥ २॥
ત્રણ, પાંચ કે સાત આંટાવાળે ચગ્ય લાગે તેવી રીતે શિખરની આકૃતિવાળે
કમળ સમાન કે છત્ર સમાન કે કાચબાની આકૃતિ જે મુકુટ પણ થઈ શકે છે.
• अथ जटामुकुट ॥ युग्मसंख्या जटा कार्या उभयोः पार्श्वयोः पृथक् ।
द्वारिंशन्मात्रमारभ्य अयैकांगुलवृद्धितः ॥३॥
- एकपष्टचंगुलान्तं तु जटादीर्घ मुदाहृतम् ।
अयोजटा दीर्घतमास्तस्मार्श्वि गास्तथा ॥ ४ ॥

·पूर्वाध परिशिष्ठ
क्रमान्न्यूना तु कर्तव्या तदहें पु समान्तरा ।
फनिष्ठांगुलपरीणाहं जटानाहमुदाहृतम् ॥ ५ ॥
૩૨ આંગળથી એકેક આગળની વૃદ્ધિ કરતાં ૬૧ આંગળ ઊંચાઈ સુધીના
જટામુકુટ થાય છે. જટાની ઊંચાઈ બેકી સંખ્યાની કરવી, તે પડખે જુદી કરવી.
નીચે જટાનો ભાગ જાડે રાખો. પછી ઉપરાઉપર ક્રમથી જટાની જાડાઈ
(ફીંડલું) ઓછું છું કરતા જવું. તેમ ઉપર સમાન અંતરવાળી જટા કરવી.
જટાની 'જાડાઈનું સામાન્ય પ્રમાણે ટચલી આંગળી જેટલું જાડું રાખવું. *
जटामुकुटतुंग तु, चतुर्विंशांगुलं तु वा ।
एकविंशांगुल' वाथ कुर्यादष्टादशांगुलम् ॥ ६ ॥
सप्तदशांगुलं वाथ पोडशांगुलमेव वा ।
केशान्तान्मुकुटान्तं तु ललाटे पट्टस युतम् ॥ ७ ॥
જટામુકુટની ઉંચાઈ ર૪ આંગળની, ૨૧ આગળની, ૧૮ આંગળની, ૧૭
આગળની કે ૧૬ આંગળ સુધીની જટામુકુટની ઉંચાઈ રાખવી. માથાના વાળના
અંતભાગથી મુકુટના નીચેના અંતભાગ સુધી લલાટે-કપાળે પદો કર.
मुखान्तव्याससदृशं मुकुटस्य विशालकम् ।
तुंगाध वा त्रिपादचा यथाशाम प्रकल्पयेत् ॥ ८ ॥
तत्सप्ताई नवाशकहीनमग्रविशालकम् ।
चतुप्पूरिमस युक्त भान्वंश पूरिमोदयम् ॥ ९ ॥
शंभी जटायां कर्तव्या मूनि गंगा प्रमाणतः ।
મુકુટ, મુખના ઉપરના ભાગ જેટલો પહેબે કરો, તેની ઉંચાઈ અ
ચકચ્છવા છે જગ્યની માને છે તેવી કરવી. સુખની રિળતાથી
સાતમા, આઠમા કે નવમા ભાગે આગળ હીન મુકુટ કર. ચાર ભાગથી
બારમા ભાગ સુધીથી ઉંચાઈને મુકુટ કરે. શિવના જટામુકુટમાં ઉપર મસ્તકના
પ્રમાણમાં ગંગાજી કરવાં.
भान्वंगुलायता वाथ पोडशांशसमुच्छ्या ॥ १० ॥
हृदयेऽअलिसंयुक्ता मोक्तस्त्रीलक्षणान्विता ।
किरीटमुकुट चैव केशवा तब कल्पयेत् ।। ११ ।।
अथ करंडमुकुट ।। मूलादग्रंक्रमात् क्षीणं करण्डमुकुटस्य तु ।
अग्रस्य मुकुलासारं मुकुटस्य प्रकल्पयेत् ॥ १२ ॥

·शानप्रकाश दीपाव
કિરીટમુકુટનાં લક્ષણ એકેક આંગળ પ્રમાણને ઉપરાઉપર ફરતા વીટેલ
પટવાળે આઠ આંગળ ઉચે એ કેટર નામને ઉજ્જવળ મુકુટ જાણવેતેવી
રીતે ૧૬ આગળ અગર ૨૪ આંગળ ઉચા પ્રકાશમાન મુકુટને કિરીટ-મુકુટ કહે
છે. જે વિશેષે કરીને વિષ્ણુને ધારણ કરાવે છે.
आम्र
-35
उ8
39
मालित
45
लेचिनी46-
140
42
CERDULHEBS.
44
47
PRABHASHA... OSTRARE
कुर्यान् किरीट शिवरैरुपेत त्रिपंचसप्तममितैर्यथाईम् ।
अंडोपम वा कमलापम वा छत्रोपम वा कमठेपमं वा ॥२॥
ત્રણ, પાંચ કે સાત આંટાવાળે એ લાગે તેવી રીતે શિખરની આકૃતિવાળો
કમળ સમાન કે છત્ર સમાન કે કાચબાની આકૃતિ જે મુકુટ પણ થઈ શકે છે.
अथ जटामुकुट ।। युग्मसंख्या जटा कार्या उभयोः पार्थ योः पृथक् ।
द्वारिंशन्मात्रमारभ्य अयैकांगुलवृद्धितः ॥ ३ ॥
एफपष्टयंगुलान्तं तु जटादीमुदाहृत्तम् ।
अयोजटा दीर्घतमास्तस्मादूर्वार्ध्व गास्तथा ॥ ४ ॥

·૨૯ી T पूर्वार्ध परिशिष्ठ क्रमान्न्युना तु कर्तव्या तदई पु समान्तरा । कनिष्ठांगुलपरीणाहं जटानामुदाहृतम् ॥ ५ ॥ ૩૨ આગળથી એકેક આગળની વૃદ્ધિ કરતાં ૬૧ આંગળ ઊંચાઈ સુધીના જટામુકુટ થાર્થ છે. જટોની ઊંચાઈ બેકી સંખ્યાની કરવી, તે પડખે જુદી કરવી. નીચે જટાનો ભાગ જાડે રાંખો. પછી ઉપરાઉપર ક્રમથી જટાની જડાઈ (ફીંડલું એણું ઓછું કરતા જવું. તેમ ઉપર સમાન અંતરવાળી જટા કરવી. જાની 'જાડાઈનું સામાન્ય પ્રમાણે ટચલી આંગળી જેટલું જાડું રાખવું. * जटामुकुटतुंग तु, चतुर्विंशांशुलं तु वा । एकविंशांगुल' वाथ कुर्यादष्टादशांगुलम् ॥६॥ सप्तदशांगुलं वाथ पोडशांगुलमेव वा । केशान्तान्मुकुटान्त तु ललाटे पट्टसंयुतम् ॥ ७ ॥ જટામુકુટની ઉંચાઈ ૨૪ આંગળની, ૨૧ આંગળી, ૧૮ આગળની, ૧૭ આગળની કે ૧૬ આંગળ સુધીની જટામુકુટની ઉંચાઈ સખવી. માથાના વાળના અંતભાગથી મુકુટના નીચેના અંતભાગ સુધી લલાટે-કપાળે પદો કર. मुखान्तव्याससदृशं मुकुटस्य विशालकम् । तुंगाध वा त्रिपादं वा यथाशोम प्रकल्पयेत् ॥ ८ ॥ तत्सप्ताप्टनवांशेकहीनमग्रविशालकम् । चतुप्पूरिमसंयुक्त भान्वंश पूरिमोदयम् ॥ ९ ॥ शंभौ जटायां कर्तव्या मूलि गंगा ममाणतः । મુકુટ, સુખના ઉપરના ભાગ જેટલા પહોળા કર. તેની ઉંચાઈ અધ અથવા પિણા ભાગની શોભાયમાન દેખાય તેવી કરવી. સુખની વિશાળતાથી સાતમા, આઠમા કે નવમા ભાગે આંગળ હીન મુકુટ કરે. ચાર ભાગથી બારમા ભાગ સુધીથી ઉંચાઈનો મુકુટ કરે. શિવના જટામુકુટમાં ઉપર મસ્તકના પ્રમાણમાં ગંગાજી કરવાં. भान्वंगुलायता वाथ पोडशांशसमुच्छ्या ॥ १० ॥ हृदयेऽअलिसंयुक्ता मोक्तस्त्रीलक्षणान्विता । किरीटमुकुट चैव केश वा तत्र कल्पयेत् ।। ११ ॥ अय करंडमुकुट । मूलादग्रंक्रमात् क्षीणं करण्डमुकुटस्य तु । अग्रस्य मुकुलाकार मुकुटस्य मफल्पयेत् ॥ १२ ॥ - ·ज्ञानप्रकाश दीपार्णव त्रिपंचसप्तसंबैस्तु करण्डैश्च विराजितम् । करण्डमुकुटं कार्य मन्यत् सर्वं यथापुरम् ॥ १३ ॥ બાર આંગળ પહેલી અને સેળ આંગળ ઉંચી, હદયે બે હાથ જોડતી અંજલી દેવી. સ્ત્રી લક્ષણવાળી કિરીટ મુકુટ પહેરેલી કે કેશયુક્ત કરવી. મુકુટની નીચેથી મૂળ અગ્ર ભાગના ક્રમથી ઓછા ઓછા કરતાં મુકુટને ઉપલેં અગ્ર ભાગ મુકુલાકાર-ખીલેલા કમળ જેવી કપનાવાળો ત્રણ પાંચ કે સાત આંટાવા કરંડિયાથી સુશોભિત કરે. કરંડિયાના આકારને મુકુટ કરંડમુકુટ જાણ. બાકી અન્ય સર્વ, આગળ કહ્યું તે પ્રમાણે જાણવું. अथ कुंडलम् ॥ त्रिचतुप्पमात्रं स्यात् पत्रकुंडलविस्तृतम् । यवं वृत्तपनं प्रोक्तं श्वेताभ वात्र चार्तवम् ॥ १४ ॥ मकर कुंडलं चाथ सिंहकुंडलमेव वा । गनादिकुंडलं वाथ द्विचतुप्पंचमात्रकम् ॥ १५ ॥ कुर्याद् यासं च तुंग'च तचदाकारभेदतः । वृत्तकुंडलविस्तारमष्टादशयवं भवेत् ॥ १६ ॥ वेदांगुलं तु तत्तुंगं रंभान्जमुकुलोपमम् । કુંડળઃ ત્રણ, ચાર કે પાંચ માત્રા પ્રમાણનું પત્રકુંડળ પહેલું કરવું. એક ચવ જાડાં ગાળ સફેદ, સરળ, પત્રકુંડળ કરવાં. મકરાકૃતિના કે સિંહ આકૃતિના કે ગજ આકૃતિના બે ચાર કે પાંચ માત્રા પ્રમાણમાં કરવાં. કુંડળના આકારના ભેદથી વ્યાસ અને ઉંચાઈ રાખવી. ગેળ કુંડળ અઢાર યવ પ્રમાણુનાં કરવાં. ચાર ઓગળની ઉંચાઈનાં કમળની જેવાં વિકસિત કુંડળ કરવાં. अध अवेयः ॥ हिक्कासूत्रीपरिष्टानु उपग्रीवं तु बंधयेत् ॥ १७ ॥ रुद्राक्षं वाथ रत्नं वा हेमक्लुप्तमणि तु वा । नानाचित्रविचित्रं तु वेयं वा यथोचितम् ॥ १८ ॥ હિષ્કાસૂત્રની ઉપર ઉપગ્રીવા તે કંઠને તું આભૂષણ જાણવું. તે દ્રાક્ષ, રત્ન કે સુવર્ણ કે મણિનું નાના પ્રકારનું ચિત્રવિચિત્ર શોભાયમાન કરવું. अय वलयः ।। फटकं वलयोपेतं प्रकोष्ठे तु प्रकल्पयेत् । कनिष्ठांगुलिपरीगाई वलयं वर्तुलं तु वा ॥ १९ ।। - ·है पूर्वार्ध परिशिष्ट अथवा वलयस्यैव घनं द्वित्रियवं तु वा । धनद्विगुणविस्तारं नाना रत्नविचित्रितम् ॥ २० ॥ युगलं युगलं. तत्तु पकाठेषु प्रकल्पयेत् । કાંડાના વલયે ગેળ, બે ત્રણ યવ જડાઈને અગર ટચલી આંગળીની જાડાઈના, અથવા વિસ્તારથી બમણ અનેક પ્રકારના ચિત્રવિચિત્ર રથી શોભતા વલ જેટે કરવા. अथ केयूरः । केयूर कार्परावे वलयोक्तयनान्वितम् ॥ २१ ॥ एकाकारं तु केयूरं साष्टपादानसंयुतम् । नानारत्नसमायुक्तं शैवलाभमथापि वा ॥ २२ ॥ पत्रपूरितसंयुक्तं वाहुमध्ये प्रकल्पयेत् । पत्रपूरितनालं तु केयूरसदृशं धनम् ॥ २३ ॥ 'तत्पूरितादधी नाल वाहुमित्यातं तु वा । त्रिचतुप्पंचमात्र वा पत्रपूरितविस्तृतम् ॥ २४ ॥ तद् व्यासार्धं तु तत्तुंग पादानद्विगुणं तु वा । द्विगुणं वापि कर्तव्यं तद् बाहुवलयं भवेत् ॥ २५ ॥ કેaણથી ઉપરના ભાગમાં જાડાઈવાળું વલણ-આજુબંધ-કેયૂર એક આકારનું, અણપત્ર કમળયુત, અનેક રસ્તેથી શોભતું શેવાળના જેવી લીલી કાન્તિવાળું બાજુબંધ કેયૂર કરવું. બાહુના મધ્યમાં કડાના જેવું જાડું, પત્રથી ભરેલ નાલ કરવું (૨૩) પત્રથી પૂરેલ નીચેનું ના બાહને વીટાયેલું, વણ, ચાર કે પાંચ માત્રા પ્રમાણથી પરેલ વિસ્તારવાળું કરવું તે પત્રના વ્યાસનું અર્ધ જેટલું અને પણ બેથી બે ગણું બાહુવલય કરવું. अथ मुद्रा ॥ मध्यांगुलं विना शेपा अंगुला मुद्रिकान्त्रिताः । मुद्रिका मूलपवस्था वृता यययनान्विताः ।। २६ ।। रत्नचित्रविचित्रा वा तत्तद्योग्यं समाचरेत् । मध्यांगुलाग्रममये चूचुकायसमे भवेत् ॥ २७ ।। तर्जन्यादिकनिष्टान्तास्तुल्यमूलास्तु वक्रिताः । ईपद् वक्रितमंगुष्ठमूर्वाग्रं तु बहिर्मुसम् ॥ २८ ॥ વચલી આંગળી સિવાયની બધી આંગળીઓએ વીટીઓ ધારણ કરાવવી. આંગળીઓમાં વટીઓ આંગળીના મૂળ પર્વને જેટલી ગેળ અને એક થવા જાડી કરવી, તેને યોગ્ય ચિત્રવિચિત્ર રવાળી કરવી. વચલી આંગળીને અગ્રભાગ ·शानप्रकाश दीपर्णव સ્તનની દીંટડી જેટલો ઉંચે કરવો. ટચલી અને તર્જનીના મૂળ સુધી વક બનાવવી અને આ વાંક અંગૂઠાના મૂળ સુધી લઈ જ. अथ वरदाभय मुद्रा ।। तथैव वरदं कृत्वा मणिबंधकटौ पुनः । मध्यांगुलाग्रमालम्ब्य मेदाग्रान्तं वहिर्मुखम् ।। २९ ॥ तदेव सिंहकर्णाख्यं तलमध्यगतं यदि । मध्यांगुलाग्रं वक्रामं तदुपान्तगतं तथा ।। ३० ।। अनामिकाग्रं शेपाः स्युः पूर्ववन् परिकल्पिताः । अभयाकारमालम्ब्य हस्तमूरौ समर्पितम् ॥ ३१ ॥ કમરે (કેડે) મણિબંધ આવે તેવી રીતે વરદમુદ્રા દર્શાવવી. મધ્યની આંગળીના અગ્રભાગને ટેકે દઈ અંગૂઠાને છેડે બહાર પડતું હોય તો તે સિંહકર્ણ મુદ્રા જાણવી. મધ્ય ગળીને અગ્રભાગ વર્ક દેખાય અને તેને ઉપાંત અનામિકાના અગ્રભાગ સુધી પહોંચે અને બાકીની આંગળીઓ પૂર્વવત હોય તે તે અભય મુદ્રા જાણવી. તે હાથ છાતીએ લગાડેલ હોય તેમ કરવો. । . यदि तत्कटकं प्रोक्तं मणिवन्धं तूरुवाह्यतः । एकद्वित्र्यंगुलाद् बाह्ये कर्तव्यं, बुद्धिमत्तमैः ॥ ३२ ॥ हिकामंत्रसमं मध्यमानमूर्धाननं करम् । बहिर्मुख कर्तरी सा शंखचक्रादिसंयुता ॥ ३३ ॥ ત્યારે કટક વલય-પહોંચી હાથને મણિબંધ છાતીએથી એક, બે કે ત્રણ આગળ બહાર રાખે છે તેને કટક કહે છે. બુદ્ધિમાન શિલ્પી હિઠાસૂત્રની બરાબર કાતર (કર્તરી) શંખ અને ચક્ર આદિ ધારણ કરતા કરવા. वक्री वनामिकांगुष्ठौ तलमध्यगतौ पुनः । किंचिद् वका कनिष्टा सा द्वावन्यावप्य॒जुक्रियौ ॥ ३४ ॥ तथा सूचीति विख्याता कर्णसूत्रसमष्मिता । तर्जन्याग्रं तदा तन योजयेदंकुशादिकम् ॥ ३५ ॥ अंगुष्ठानामिकामध्यमांगल्यस्तलमध्यगाः । किंचिद् वका कनिष्टा सा तर्जन्यजुतरा भवेत् ॥ ३६ ।। ખચકાદિ ધારણ કરતા અનામિકા અને અંગૂઠો વાંકા રાખી હથેળીના મધ્યમાં તે આયુધ રહે તેમ જરા વાંકી કનિષ્ઠિકા સરળ ક્રિયાવાળી કરવી.

·पूर्वाध परिशिष्ठ
કર્ણસૂત્રની પ્રમાણે ઉચી હોય તેવી તર્જની મુદ્રા “સૂચિ' નામથી ઓળખાય
છે. (માધ્યમિકા અ) તજનોના અગ્રભાગમાં અંકુશાદિ આયુધ પકડાવવાં. અંગૂઠે,
અનામિકા મધ્યમાનાં તલમધ્યમાં કંઈક વાંધી કનિષ્ઠિકા અને તેની સીધી કરવી.
अथ यज्ञोपवीत ॥ यज्ञोपवीतं सर्वे पां यवाष्टांशधनान्वितम् ।
उपवीतं त्रिसूत्राव्य मुरःसूत्रसमन्वितम् ॥ ३७ ॥
एकमेव झुरःसूत्रमुपवीतधनान्वितम् ।
વાસ્ક્રપgિ નામ્ય) કર્યાન્વિત || ૩૦ ||
यज्ञोपवीतदीयं तु नामेदक्षिणपार्श्वगम् ।
अपरे वंशमाश्रित्य यज्ञसूत्रं निधापयेत् ॥ ३९ ॥
ચોપવીતના દરેક સૂત્ર યવના આઠમા ભાગ જેટલા જાડા કરવા. વક્ષસ્થળના
મસૂત્ર બરાબર ઉપવીતના ત્રણ સૂવ રાખવા. તે એક ઉરૂત્ર ઉપવીત જેટલું જાડું
રાખવું. ડાબા ખભાથી નાભિથી બે આંગળા નીચે સુધી થોપવેત સૂત્ર લાંબુ
નાભિની જમણી તરફ રાખવું, બીજાઓ પિતાના વંશને આશ્રય જાણીને જોઈ
ધારણ કરે છે.
अथोट सूत्रम् ॥ उरःसूत्रं समालम्व्यं स्तनादष्टांगुलान्तरे ।
यज्ञोपवीतवत् कार्य स्कंधयोरुभयोरपि ॥ ४० ॥
ઉરુસૂત્ર સ્તનથી આઠ આંગળ સુધી લંબાવવું અને યજ્ઞોપવીતની જેમ બને
ખંભે ધારણ કરાવવું.
अथ चन्नवीर ॥ पार्थयोथैव योन्यूर्वे चनवीरमिदं विदुः ।
हिक्कात् पडंगुलाधस्तात् स्तनयोर्मध्यदेशतः ॥ ४१ ॥
अप अवेयहारः । अवेमदारमाख्यात वेदमात्रवितानकम् ।
यवत्रयं धनं तस्य नानामणिहिरण्मयम् ।। ४२ ।।
બે પડખે ખભા પર થોપવીતની જેમ છે તે ચાવીર જાણવું.
ગળાના હિડકાવથી છ આગળ નીચે અને સ્તનના મધ્ય ભાગ સુધી ચાર
વત લંબાઈ પ્રમાણને અને ત્રણ યવ જ એવા અનેક મણિ જડે સુવર્ણ
પ્રેય હાર જાણ.
अधाक्षमाला ॥ कंठादुदरवंधान्तमसमालां प्रकल्पपेद
हृन्मालेति प्रसिद्धा सा स्कंधमालां च कारयेत् ॥ ४३॥

·ज्ञानप्रकाश दीपार्णव अय स्कंधमाला || नानापुप्पमयी स्कंघदेशे सा संमकीर्तित।। अय कटिसूत्रम् ॥ कटिसूत्रत्रिभिः सूत्रैः सूत्रं प्रतियवं घनम् ॥ ४४ ॥ कटिसंध्योपरिष्टात्तु रत्नचित्रितमाचरेत् । अधोरुसूत्र-मुक्तादामा मेदादधः कृत्तिमास्यं पंचपट्सप्तमात्रकम् ॥ ४५ ॥ तारं तारसमै तुंग घनमधीगुलं स्मृतम् । ततोरुमानज्यशान्तं मुक्तादामादि लंबयेत् ॥ ४६ ।। કંઠથી પેટ સુધીની લંબાઈની અક્ષમાલાની કલ્પના કરવી. તે હન્માલા નામે ઓળખાય છે. ખભા પરની સ્કંધમાલા અનેક પ્રકારના પુષ્પવાળી જાણવી. કેડના ઉપરના ભાગ પર રત્નથી ચિત્રિત ત્રણ સૂત્ર (સર)વાળું એક યુવ જાડાઈનું કટિસૂત્ર જાણવું. ગુહ્યભાગથી નીચે પાંચ, છ કે સાત માત્રાવાળું ચારગણું લાખું, અર્ધી આંગળ જાડું, સાથળના પ્રમાણથી ત્રણ અંશ સુધીનું લટકતું ઉરુસૂત્ર અથવા મુક્તાદામાં લંબાવવા (લટકતા કરવા). पादौ जालकसंयुक्तौ, गुरुकाधस्तात्तथैव च । जालफापद्धसूत्रं तु यवद्वयघनान्वितम् ॥ ४७ ।। तत्त्राग्जालकालंबं त्रिपंचयवमानकम् । त्रियचं जालनालं तु व्यासतुल्यं तदुम्नतम् ॥ ४८ ॥ यवमानं घनं शेषं गाढमत्र प्रकल्पयेत् । गाहयुक्तं तु वृत्ताभमन्तःपापाणसंयुतम् ॥ ४९ ॥ गाहहीनं घनं वान्तदृपदत्र न कारयेत् । છૂટી (ગુડફ)થી નીચે બંને પગે ઝાંઝરવાળાં “જાલક” કરવાં. જાલકને બાધવાનું ઉપલું સૂત્ર બે યવ જાડું કરવું તે સૂવથી ત્રણ કે પાંચ યવ પ્રમાણુનું લટકતું ઝાલર-ઝાંઝર કરવું. ત્રણ યવ જેટલું જાલકનુ નાળ અને તેના વ્યાસ જેટલું ઊંચું કરવું. એક યવ પ્રમાણ બાકી જાડું ગાયુક્ત ગેળ પાવા સાથે કરવું. ગાટહીન ઘન કરવું હોય તો પાષાણયુક્ત ન કરવું. अप भुजंगवलय ॥ भुजंगवलयं या प्रकोष्ठादिपु रोचते ॥ ५० ॥ तत्मदेशपरीणादात् सपाद स्यात्तदायतम् । तद् दीर्घादुपरि ख्यातं फणं भान्वंगुलायतम् ।। ५१ ।।

·पूर्वाध परिशिष्ठ सप्तांगुलं तु विस्तारं धनं चैकांगुलं फणे । अतितीक्ष्णांतरे जिहे मुखे कुर्याजु लोचने ॥ ५२ ।। ભુજંગ વલય-કડું કેણીની લંબાઈથી સવાયું લાંબું અને તે લંબાઈ ઉપર આર આગળ ઉપર ફણ કરવી. સાત આગળ ચહેરી અને એક આંગળ જાડી ફણ કરવી. મુખમાં અતિ તીણ જીભ અને આંખે કરવી. अथ वस्त्रम् ।। वस्त्रं कौशेयकार्पासचीरचर्मादिकं पुनः । तच योग्य प्रकर्तव्यं युक्त्या सर्वत्र बुद्धिमान् ।। ५३ ॥ મૂર્તિને રેશમી વસ્ત્ર, કપાસનાં સુતરાઉ વસ્ત્ર કે ઝાડની છાલનાં વકલ અને ચર્મનાં વસ્ત્ર બુદ્ધિમાને યુક્તિથી મૂર્તિને યોગ્ય પહેરાવવાં. ઈતિ હશામરણ-શિલ્પાન. ॥ अथायुधानि ।। अथ धनु: ॥ यद् द्रव्येण कृवं विवं तेनैवायुधमाचरेत् । शतांगलायतनं चार नवससांरगानलैः ॥ ५४ ॥ मात्रैर्यतं विहीनं वा नवधा धनुपोदयम् । पूर्णमुष्टिस्तु नाहः स्यात् मध्यादया क्रमात् कृशौ ॥ ५५ ॥ अग्राव(गुली व्यासी वृत्ती कायौं गुणांगुली चित्तौ आयात्रिभागेके थाणनामिस्त मूलतः ॥ ५६ ॥ જે દ્રવ્યની મૂર્તિ બનાવી હોય તેજ દ્રવ્યનાં આયુ હેય. સે આગળ લાંબુ ધનુષ્ય સત્તા બાણ રૂપી અગ્નિ સાથે બનાવવા. માત્ર પ્રમાણયુક્ત કે વિન નવ પ્રકારે ધનુષ્યના ઉદય થાય છે. પૂરી મુકી પ્રમાણુની જાડાઇ તેના મધ્યથી બને છેડા ક્રમથી પાતળા થતા જાય, આગળ અર્ધ આગળ અને ગેળ ત્રણ આગળનું જાણવું. લંબાઈના ત્રીજા ભાગે બાન્નની નાભિ કરવી. अय चाण: ॥ चापायाष्टगोनं रग्ज़दीर्घमुदाहृतम् । त्रिवनसहितं वाय यालेन्द्राकारमेय वा ॥ ५८ ॥ एकविंशांगुलं याणदीय उद् द्विगुर्ण तु वा । फनिष्ठांगुलिमानेन परिणाई घरस्य तु ।। ५८ ॥ 5.4 ·ज्ञानप्रकाश दीपाव आस्यायामं पंचमात्रं तत्तारं चैव तत्समम् । आस्यदीर्घसमं पुच्छे पत्रबंधविचित्रितम् ॥ ५९ ॥ पत्राणामंगुलं व्यासं पृष्ठे ज्यानाभिमाचरेत् । पुच्छतारत्रिभागैकं नाभ्यगाधं च विस्तरम् ॥ ६ ॥ महती-मुरली अभियाला पारयान पट्टी 49 50 S1 तोल 52 विणा कमंडल नकुल 56 57 A ધનુષ્યના લંબાઈના આઠ ભાગે હીન, દેરીની લંબાઈ રાખવી. ધનુષ્ય ત્રણ વાંકેવાળું અથવા બાલચંદ્રની આકૃતિ જેવું કરવું. એકવીશ આંગળનું લાંબું બાણ અગર તેથી બમણું લાંબું કરવું. કનિષ્ઠિકા આંગળી પ્રમાણનું બાણનું માન જાણવું. મોઢાની લંબાઈ પાંચ માત્રા (અંશ)ની અને તેને તાર પણ તેવો જ કરે, મોઢાને જેટલી લંબાઈ સમાન પુછ-પત્રબંધથી ચિત્રિત કરવું. પત્રનો વ્યાસ એક આગળ અને પાછળ-પૃષ્ઠ ભાગમાં જયા (દેરી) રાખવાની નાભિ કરવી. પુછ અને તારના ત્રણ ભાગના એક ભાગ જેટલી નાભિની અગાધતા અને વિસ્તાર રાખ. अथ टंकः ॥ टंक भान्वंगुलायाम कुर्याद् युक्त्या बहिर्मुखम् । मृगं यहिर्मुखखं वाथ कुर्यादन्तर्मुखं तथा ।। ६१ ॥

·पूर्वाध परिशिष्ठ अध मृगः ॥ द्वादशांगुलमायामं तस्योच्यं युक्तितश्चरेत् । ટંક નામનું આયુધ ટાંકણ જેવું બાર આંગળનું યુક્તિથી બહિર્મુખ કરવું, મૃગ પણ બહિર્મુખ અથવા અંતર્મુખ કરવો. તે બાર આગળ લાંબા અને તેની ઉંચાઈ યુક્તિથી કરવી. अथ चक्रं शंखः । द्वादशांगुलविस्तारं चक्रं शंख तथैव च ॥ ६२ ॥ अथ डमरु॥ डमरोर्दीर्घविस्तारे वमुपंचांगुलान्विते । मध्यं गुणांगुलं व्यासंमायाम चैव तत्समम् ॥ ६३ ॥ वलयद्वयसंयुक्तं चर्मसूत्रादिसंयुतम् । બાર આંગળ વિસ્તારના શખ અને ચકનું પ્રમાણ જાણવું. ડમરૂની લંબાઈ પહોળાઈ આઠ અગર પાંચ આંગળની જાણવી. તેને મધ્ય ભાગ ત્રણ આગળ પહોળાઈને, તેની લંબાઈ પણ તેટલી જ રાખવી. ચર્મસૂત્ર વગેરેના બે વલય (४)थी यु४० उभ३ j. अथ कमंडलु ॥ नवांगुलं तु विस्तारं तारादधैत्रिपादकम् ॥ ६४ ॥ उच्च कमंडलोः कुर्याद् यथाकारं तथैव च । નવ આગળ ઉચું અને તેનાથી અર્ધ કે પિ પહોળાઈનું કમંડળ ગ્ર मारत पद्म तालसमुच्छ्यं द्विगुणविस्तारं च पोढा कृते मूले पट्टमिलांगतो द्वितयतो वाधस्तनाप्टच्छदम् । अंघयूनमथमन्जमध्यमुपरिष्टादष्टपत्रं त्रिमिभागः पट्टयुतं करोतु कमनामात्र पीठोय: ।। ६५ ।। પદ્મ-કમળ બાર આંગળ (એક તાલ) ઉંચું અને બમણું પહેલું છે આકૃતિ ચુત (કમળ) જાણવું. મૂળ ભાગના એક અંશથી અથવા બે અંશથી નીચેના ભાગમાં આઠ પત્રવાળું, જેને મધ્ય ભાગમાં એક પાદ અને ઉપર ભાગ આઠ પન્નવાબે ત્રણ ભાગથી પદયુકત એક માત્રા પીઠની ઉંચાઈવાળું કરવું विंशत्या प्रतिमांगुलैः प्रविततं वृन्ते तथा सैकया नालं सद्वितयापि याय विवरष्टाचगंगाः ।

·ज्ञानप्रकाश दीपाय अंते हीनवितानमारचयतु ब्रह्मोपलान्तायतम् तुर्याथ सफलेषु वैधसमिदं वृत्तं क्वचिच्चै वरम् ॥ ६६ ॥ પ્રતિમાના વીશ આગળ વિસ્તૃત અને પાંખડીમાં અથવા પ્રાંત ભાગમાં એક આગળ બમણા વિસ્તારને આઠ પર્વના અંગના અંશે વડે વિસ્તૃત નાલ બનાવ. અંતમાં ઓછા વિસ્તારવાળું “બ્રહ્મોપલાન્તાયત” બ્રહ્મશિલા સુધી વિસ્તૃત દરેકમાં ચતુર્થાંશ ભાગને આશ્રય કરીને રહેલું, કેઈ ઠેકાણે ઈશ્વર એવા બધા સંબંધી આવૃત્ત છે. ઈતિ આયુરોન દ્રવિડ શિલ્પરનમ પરિશિષ્ટ ૨. બૌદ્ધ સ્થાપત્યના ચાર વર્ગ પ્રાચીન ઉપલબ્ધ બૌદ્ધ સથાપત્યના મુખ્યત્વે ત્ય, વિહાર, સૂપ અને એમ ચાર ધર્મોપગી વિભાગ પાડેલા છે. ચિત્ય શબ્દને પ્રવેગ વેદ યુગમાં પણ થતો હતો. જૈન આગમ માં ચિત્યને દેવમંદિરના અર્થમાં લે છે. બૌદ્ધો પણ તેમજ માને છે. વેદકાળમાં પવિત્ર પુરૂની સમાધિ તેમની યાદગીરીમાં બંધાવતા હતા. એચ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ મુજબ ચિન-મૃતદેહના અગ્નિસંસ્કાર માટે ખડકેલે કાણને હગ આ અર્થ થાય છે. વેદયુગના ચિત્યને અર્થ સૂપમાં પરિણમે છે. ચિત્ય મંદિરની રચના, પ્રવેશમાં ઉંડાણમાં વધુ હોય છે. મધ્યથી બન્ને બાજુ સ્તની બે હાર તથા પરચાળ હોય છે. ઉંડાણમાં મધ્યમાં બુદ્ધ પ્રતિમા સ્થાપન કરેલ હેય છે. તેના પર ઘંટાકૃતિ સ્તૂપ હોય છે અને ફરતે પ્રદક્ષિણ-મારી હેપ છે. કાર્લાની ગુફા એ તેને સુંદર નમુનો છે. ગુફામાં તેમજ સાંચી માફક સપાટ જમીન પર પણ ચિત્ય રચેલા હોય છે. ચિત્યનું રૂપાન્તર ભારત બહાર બમમાં થયું છે. ત્યાં ગોળને બદલે શંકુ આકારના શિખરવાળું થાય છે. ઇટ કે પાષાણથી બધેલ આવાં અંડાકાર મંદિરે હેય છે. ઉંધા વાળેલા ટોપલા જેવી આકૃતિને તૂપ હોય છેસ્તુપ બનાવવાને હેતુ બુદ્ધ તેમજ બૌદ્ધ મહાપુરૂને પવિત્ર અસ્થિ (રાખ, વાળ ઈ)ને સુવર્ણની દાબડીમાં હારી તે ઉપર સૂપ ચણી પવિત્ર સ્મારક રચનાને છે. પાછલા કાળમાં પને કૅમ્પાઉંડ વોલ જે કઠેડેકરી ચારે બાજુ ·Qઈ ફિg ૩૦૨ સુંદર તોરણવાળા દ્વાર મૂકવામાં આવતા હતા. સૂપ પર ચડવાને પગથીયા તથા ઉપરના ભાગે કઠેડાવાળી ચેરસ અગાશી જેવું બાંધે છે. અને મધ્યમાં ઉભો પાષાણુને દંડ કરે છે. સ્તૂપ ગેળ હોય છે. પણ ઈજીપ્તમીસરના સ્મારક પીરામિડ ત્રિકેણાકારના હોય છે. સ્તૂપને પાલી ભાષામાં થપ્પા, બર્મામાં પાગડા, સીનમાં દાભગા અને નેપાલમાં ચિતા પરથી સૂપ કહે છે. જાપાનમાં તોરણને તેરિ કહે છે. તેરણનું ભારતીય સ્વરૂપ જાપાનમાં ગયુ છે. સાંચીનો સ્તૂપ ઈ. સ. પૂર્વ બીજી શતાબ્દિમાં બંધાયેલા હતા. પ્રથમ તેના કમ્પાઉંડને દક્ષિણ દરવાજે બધાયે અને તે આંધ્રના સાતકર્ણી રાજાના શિલ્પીઓમાં પ્રમુખ સ્થપતિ આનામદાએ પોતાના ખર્ચે તૈયાર કરાવ્યાને લેખ છે. વિહાર બૌદ્ધ સાધુઓને રહેવાના મઠને અભ્યાસ ચિંતનના સ્થાનને વિહાર કહે છે. તેમાં મધ્યમાં ગુરૂને બેસવાનું સ્થાન હોય છે અને ફરતા શિષ્ય બેસે તેવી વ્યવસ્થા હોય છે. પર્વતમાં કતરેલા વિહારોમાં ઝરણુના પાણીના ટાંકાની સુંદર વ્યવસ્થા હોય છે. જેનોમાં વિહારને વસતિ કે ઉપાશય કહે છે. સ્તની બૌદ્ધપ્રથા સનાતન બ્રાહ્મણ ધર્મનું અનુકરણ છે. પ્રાચીન કાળમાં મંદિરની સન્મુખ સ્તની પ્રથા પ્રચલિત હતી. વર્તમાન કાળમાં ઉત્તર કરતા દ્રવિડમાં આ પદ્ધતિ હજુ જળવાઈ રહી છે. જેનોમાં દિગંબરી સંપ્રદાયમાં સ્તંભની વિશેષ પ્રથા છે. તેઓ સંભને માનસ્તંભ કહે છે. પ્રસિદ્ધ ધર્મથળે પર તેમજ બૌદ્ધ ભગવાનની યાત્રા કે ઉપદેશના સ્થાન પર સ્મરણ ચિહ્ન તરીકે ધમરાપણ સ્તંભ બોદ્ધોએ ઉભા કરેલા છે. બૌદ્ધ સ્તંભે વિશાળ ને ઉભા હૈય છે. તેના પર ધર્મચક, સિંહ, વૃષભાદિ કેરેલા હોય છે. સ્તંભના ઉપર લેખે પણ કોતરેલા મળે છે. કેટલાક ચળકતા પાષાણના સ્તંભે છે. કેટલાક લોહના સ્તંભે બે હજાર વર્ષ જેટલા જના કશા પણ કાટ લાગ્યા વગરના હજુ આજે પણ ઉભા છે. બૌદ્ધ સ્થાપત્યના ઉપર કહેલા ચાર અંગ ગિરિપતેમાં કોતરેલા છે. તેમજ પ્રથમ સ્વતંત્ર બાંધકામ તરીકે પણ તે ઉભા કરતા. સ્તૂપે ઊભા કરવામાં અને અને પછી પાણીનો ઉપયોગ થયો છે. ચિત્ય, વિહાર અને રૂપે લાંબા કાળ પર્યત થયા કર્યા છે. ઈ. સ.ની પૂર્વથી નવમી શતાકિદે સુધી ગુફાઓ કોતરાઈ છે. આજ રીતે ન થાપ પણ બંધાયાં છે. જેનો ઉલ્લેખ ઉત્તરાધના પરિશિષ્ટ રૂપે આપેલ છે.

·૨૦૨ નિપ્રારા ફરીવ પરિશિષ્ટ ૩. ભારતની ધાતુ મૂર્તિકળા ભારતમાં પ્રાયઃ ઈ. સ. પૂર્વેથી ધાતુકામને વિકાસ થતે ગયે. તેના જૂના નમુનાઓ નાલંદા, ગાંધાર, ગુજરાત, રાજસ્થાન તથા કવીડ પ્રદેશમાંથી મળે છે. ટીબેટમાં પણ ઈ. સ. પૂર્વની ધાતુ મૂર્તિઓ જળવાઈ રહી છે. કાંસાની (પંચધાતુ) મૂર્તિઓને એક જુદે જ સંપ્રદાય ઉભું થયું હતું. તેનું મૂળ ઘણું જૂનું છે. ધાતુ ટાળવાની કળા અહીં સેંકડે વર્ષથી ઉદ્ભવી છે. ઉત્તર હિન્દના ગુપ્ત અને પાલ રાજ્યકાળની કળા ધાતુ-મૂર્તિઓના કામ સાથે સંકળાયેલી છે. ૌઢાનાજ્ઞા દન્ પાવાણની મૂર્તિ કરતાં ધાતુની મૂર્તિ વધુ સારી (શ્રેષ્ઠ) કહી છે. અણધાતુ, પંચધાતુ અને મિશ્ર ધાતુને પણ લેહ કહેવામાં આવે છે. શિપ માં લોહ-લિંગને અર્થ મિશ્ર ધાતુ-લિંગ કહે છે. પ્રાધાન્ય મૂર્તિ વિશેષે કરીને પાષાણની જ બેસારવામાં આવે છે. પરંતુ ઉત્સાદિ કાર્યોમાં વરઘોડામાં ધાતુની ચળમૃતિ ફેરવાય છે. જેને ભેગમૂર્તિ પણ કહે છે. ધાતુમૂર્તિઓના દાનની પ્રથા દ્રવિડમાં ઘણું હતી. દેવમૂર્તિઓ, ભક્તોની મૂર્તિઓ, દીપ-લક્ષ્મી ઈત્યાદિ મૂર્તિઓનું ધાતુકામ વિડમાં ઘણું થતું હતું. તે કારણે કળાવાન શિલ્પીઓને વર્ગ પણ હતિમાં આવ્યું. આ શિલ્પીઓના જ કેટલાક ગામ વસ્યાં હતાં આવા ઘણા ગામમાંનું એકાદ ગામ આજે પણ છે. કાવેરી ઉપર કુંભકેણુમથી ત્રણ માઈલ દૂર સ્વામીમલઈ ગામમાં પેઢી દર પેઢીના સંસ્કારવાળા પત્થર તથા કાંસાની મૂર્તિઓ ઘડનારી જ્ઞાતિના અમુક કુટુંબો આજે પણ છે. કળા અને ભક્તિને પ્રયત્નપૂર્વક જાળવી રાખનારા આ શિપીઓને સમૂહ શિલ્પના સિદ્ધાંતો , પ્રમાણે આજ પણ કામ કરે છે. ભારતીય શિલ્પ શાસ્ત્રમાં મૂર્તિ વિધાનના નિયમો સિદ્ધાંત અંગ વિભાગના પ્રમાણને અનુસરીને વર્ણવ્યા છે. તેની અવતામાં દેષ બતાવ્યા છે. કેલિક ધર્મમાં પણ પવિત્ર મૂર્તિઓને શિ૯૫ના ચેકસ ઘાટ આપવાનો નિયમ તેમના ધર્મશાસ્ત્રોમાં છે. જેને ભંગ કેઈ શિપી કરી શકતે નહિ. કવિડ દેશમાં ધાતુમૂર્તિના દાનનું મહ૬ પુણ્ય માન્યું છે. તેથી એ કળા ત્યાં ખૂબ વિકસી હતી. ખ્રીસ્તી ધર્મમાં પણ મૂર્તિના દાન માટે કહ્યું છે. કાંસાની ઢાળેલી મૂર્તિઓ પંચલેહ કે પંચધાતુની કહેવાય છે. તેના મિશ્રણનું પ્રમાણે નીચે મુજબ થતું હતું. (a) (૧) ત્રાંબું, (ર) રૂપું, (૩) સે, (૪) પીત્તળ અને (૫) સફેદ સિણું- એ પાંચ ધાતુ મિશ્ર કરીને ગાળતા હતા. તેમાં ત્રાંબું વધારે પ્રમાણમાં નાખવાથી ·૩૩ पूर्वाध परिशिष्ट મિશ્ર ધાતુ રતવર્ણની બને છે. () વર્તમાનકાળમાં ઘણુંખરૂં સોનું કે ચાંદી નાંખવા નથી. પરંતુ મિશ્રણનું નીચેનું પ્રમાણ લે છે –(૧) ત્રાંબું દશ ભાગ, (૨) પીત્તળ અરધે ભાગ અને સફેદ સીસું ચોથો ભાગ. પહેલાંની બૌદ્ધ મૂર્તિઓમાં આવા મિશ્રણને ઉલ્લેખ જ સયામીઝ પુસ્તકમાં છે. સયામમાં કાંસાની મૂર્તિને સમિટ કહે છે. તેનું મિશ્રણ પણ ઉપર પ્રમાણે આપેલું છે. સાયામમાં હિન્દમાંથી આ ધાતુ-મૃર્તિકળા ગયેલી હતી. સોનું, ચાંદી, ઝાંખું, જસત, સસું, કલઈ અને લેહ એ સાત શુદ્ધ ધાતુ છે. બાદી મિશ્ર ધાતુ છે. જસત અને ત્રાંબાના મિશ્રણથી કામું બને છે. ત્રાંબા અને કલઈના મિશ્રણથી પિત્તળ બને છે. આજે જયપુરમાં ધાતુમૂર્તિકાર માત્ર બે જ ધાતુ વાપરે છે. (૧) પિત્તળ મણ એક, ત્રાંબુ શેર પાંચ, (૨) અને બીજા મતે પિત્તળ મણ એક, ત્રાંબું શેર અઢી અને તેનું વાલ રા અગર યજમાનની ઈરછાનુસાર સેનું ઉમેરે છે. દ્રવિડમાં ધાતુમૂર્તિને ઢાળવાની કળા-પદ્ધતિ “સિરપ” અથવા “નમણ” નામે ઓળખાય છે. કવિડ શિપમાં ધાતુમૂર્તિઓને મીણુ પરથી બનાવવાનું કહ્યું છે. પ્રથમ જેવડી અને જેવી સુંદર મૂર્તિ બનાવવી હોય તેવું મીણનું ઓછું કરે છે. “કા જ પાતુ tત” આમ કહે છે. મીણની બનાવેલ સુંદર મૂર્તિ પર સુંવાળી માટીના જાડા થર સુકાતાં લગી તારથી બાંધે છે. પછી ગરમી આપી અંદરનું મીણનું એવું પીગાળી દે છે. તેથી મીણના રથને પિલી જગ્યા થાય છે. તેમાં ગાળેલી ધાતુને રસ રેડી દે છે. ધાતુ બરાબર બેને કરી જય પછી જ માટીનું પડ કાઢી લે છે. ત્યારપછી મૂર્તિને ટાંકણા અતરડા- કાનસથી ઘી ઘસી ઝીણું કામ પણ દેખાડે છે. શિલ્પીની શદિન કે કાના પ્રમાણુમાં આવી બનાવટમાં અમુક દિવસે કે મહિનાઓ લાગે છે, નેપાળમાં કાર્તિને ઘાતુના પતરાથી મરે છે. આ રેલી ગુજરાતમાં પણ બસેક વર્ષથી ચાલુ થઈ છે. દ્રવિડ એમાં પિલ મુર્તિઓને બાદ ગ છે. નાની મૂર્તિ માટે તે પેરા હશે. પરંતુ ભારે મેટી મૂર્તિઓ ગુજરાતમાં પતી ભરાતી હતી. આવી જેમાં મોટી મૂર્તિ પુરા શિપીઓ ભરેલી થી મળે છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાન-ગપુરમાં મેમપુર સિપીએ પાનને કિમ કરતા હતા. હાલમાં આ વ્યવસાય કે કેઈ મેવાડા ગુર્જર અને લડાઇ કરે છે. જયપુરમાં પતિએ કામ વર્તમાનકાળમાં બહુ મન થતું નથી. ત્યાં પાવા-મૂર્તાિકળા થવી ખીલી છે. વિકમાં તે (ગા)ની મુર્તિ અને રવીની બુજુરી આ ·૩૦૪ થી ૩૮ ज्ञानप्रकाश दीपाय ઘણું સુદર કળામય પ્રતિમાઓ બનાવે છે. ઉત્તર કરતાં દ્રવિડમાં ઘાત મૂર્તિકળાને વ્યવસાય વર્તમાનકાળમાં વિશેષ છે. ત્યાં નવમી દસમી સદીથી પંચધાતુની મૂર્તિ કળાને વિકાસ થતે જે ગમે છે. ઘાતુમૂર્તિ બનાવટની વિધિ જૈન ગ્રંથ “આચાર દીનકર માં સવિસ્તર આપેલી છે. તેમાં મૂર્તિ બનાવવાનું પણ મહદ પુણ્ય બતાવ્યું છે. પણ તે મૂર્તિ અન્યાયથી પ્રાપ્ત કરેલા દ્રવ્યથી બનાવેલી હોવી જોઇએ નહિં. તજોરના બૃહદિશ્વરના મંદિરની ધાતુની નટરાજની મૂર્તિ બારમી સદીના છે. તેની પીઠ પર મૂર્તિ સુધાર્યાની તારીખ મિતિ આપેલી છે. ઘામૂર્તિ ખંડિત થઈ હોય તે તેની વિધિ કરી પછી તે મૂર્તિને સુધારી શકાય છે. તેને બાદ શિલ્પ- ગ્રંથોમાં કહ્યું નથી, શાઆજ્ઞા છે. પરંતુ સુધાર્યા પછી ફરી સંસ્કારવિધિ કરી પૂજન કરવું જોઈએ. ન

·अथ यिनकर्मा पिरगिन
पारन िानप्राश
दीपाय
हत्ता
(जिनदर्शन)
RRIA
प्रभार दर को गमयुग
Fring

·SAN
HEL
जिन परिकर

·ડાનપ્રકાશ દીપાવ-ઉત્તરાર્ધ પુરાવાચન પ્રાચીન કાળમાં વિવિધ પ્રકારના થતા પ્રાસાદની રચનાનો ઉલલેખ પ્રાચીન ગ્રંથોમાં મળે છે. વિ. સં. ૭૭માં શ્રી ધનેશ્વરસૂરિએ વલભીપુરમાં રચેલા શત્રુંજય માહાસ્ય નામના ગ્રંથમાં પ્રાસાદ રચનાના વન પરથીને તેની ઝાંખી થાય છે. આવા પ્રાસાદની કલ્પના પણ ગ્રથમાં હવે ઉપલબ્ધ નથી. હમણાં વૃક્ષાર્ણવ ગ્રંથમાં મહા- પ્રાસાદોની રચના, મંડપના પ્રકાર વગેરે અદભુત સાહિત્ય મળ્યું છે. આવા મહાપ્રાસાદે ભ્રમવાળા, ચારે તરફ બને, ત્રણ ત્રાગ મંડપવાળા થતા અગિયારમી બારમી સદીમાં રુદ્રમહાલય અને રાજપ્રસાદ સિદ્ધપુરમાં હતા. રાજપ્રમાદનું હાલ નામ-નિશાન પણ જોવા મળતું નથી. તે પંદરમી સદીમાં ઉભું હતું. તેની રચના પરથી રાણકપુરનો ધરણાવિહાર પ્રસાદ એ શેઠના સ્વપ્નદર્શનના વર્ણન પરથી દીપક શિલ્પીએ બાધેલ તેના પુરાવાઓ માંથી મળે છે. દક્ષિણ હિંદમાં મોટા વિશાળ વિસ્તારના પ્રાસાદ થયા છે, પણ ત્યાના રાજ્યકુળ-પાંડય અને ચૌલાદિ વિશે પ્રાપ્ત થયેલ ધનસંપત્તિ દેવેની જ છે તેવું માનતા હતા. આથી જ આ વિસ્તારવાળા પ્રાસાદે થયા. જ્યારે ઉત્તર હિંદના આવા પ્રાસાદને વિધર્મીઓના આક્રમણને લીધે નાશ થયેલ છે. નીચેના વર્ણન પરથી આપણને તેની વિશાળતાને ખ્યાલ આવે છે. શત્રુંજય માહાસ્યના સર્ચ પાચમાં પ્રાચીન સ્થાપત્યોની રચનાનું વર્ણન નીચે પ્રમાણે છે :- શત્રુ જય પર ઇદ્રની સૂચનાથી રમણીય પ્રારદ બાધવા માટે ભરત ચક્રવર્તીએ વકી રત્નને આજ્ઞા કરી કે “વિનીતા નગરીના ચિત્ય જેવું એક ચિત્ય ચો. બાહુબલીએ તક્ષશિલાપુરી વસાવી ત્યા ચોરાશી મડપથી મંડિત એ પ્રાસાદ કરાવ્યું છે, તે અહીં જિનપ્રાસાદ કરાવે ભરત ચક્રવતના પુત્ર સોમયશાએ બનાવેલા ચિત્ય પ્રમાણે એક ચંત્ય કરવાને વર્ધકી રત્નન આશા કરી. દિવ્ય શકિત વાળા વર્ધદી સ્થપતિશલ્પી) રત્ન સ્વલ્પકાળમાં મખ્રિરત્નવડે “શૈલય-જિજ નામને પ્રસાદ બાળે. તેની પૂર્વ દિશામાં ભુવનના વિસ્તાર છત્ર હોય તેવા સિંહનાદ વગેરે એકવીશ મંડપ રચ્યા. દક્ષિણ દિશામાં ભદ્રશાલ વગેરે, પશ્ચિમ દિશામાં મેઘનાદ મડપ વગેરે અને ઉત્તર દિશામાં શ્રીવિશાલ મંડપ આદિ ચાર બાજુ એકવીશ એકવીશ ર તેવા ચોરાશી મ િકરેલા. તે મારા એક કેશ ઉચ, બે કેશ લાંબે, એક હજાર ધનુષ પહેળે હતે. મણિમય તેરા, લા ગોખ રનમય વેદકરી રહી હતી. મધ્યમાં પ્રભુની ચતુ રમય અતિ પધરાવી હતી. બીજી પણ મુનિએ હતી ચકવર્તી રાજા ભર જ સામે હાથ જોડતા પિતાની મૂર્તિ શિલ્પી પાસે તૈયાર કરાવી હતી.

·છે. ૩૬૨ શશિ સી ઉત્તર બીજી પૂર્વજોની મૂર્તિઓ જુદા પ્રાસાદે મા સ્થાપન કરી બીજા નવીન પ્રાસાદે કરાવી તેમાં ભાવી વીશ તીર્થકરનાં બિમ્બ સ્થાપન “ય. આ તીર્થમાં વિચિત્ર પ્રકારની ચિંત્યણી કરાવી હતી અને કામ સંપૂર્ણ થતાં શિપી તથા ચિત્રકારને તેણે સંતુષ્ટ કર્યા. શેત્રુંજી નદીની પૂર્વે માનપુર અને દક્ષિણે ભરતપુરમાં અનેક તળા, ઉદ્યાને અમેત શ્રી જગદીશને માટે પ્રાસાદ વકી રને ભરત મહારાજની આજ્ઞાથી કર્યો. બ્રહ્મગિરિ ની સુવિશ્રામ નામે યુગાદિ દેવને ઊંચે પ્રાસાદ ચક્વતાં ભારતે કરાવ્યું. શત્રુજયથી નીચે બે જન મુનિઓના અગ્નિસંસકાર થાને રત્નતિલક નામે જિન- પ્રાસાદ કરતે અને સંસ્થાએ કરાવ્યા. આ બધુઓએ વડીલના પ્રાસાદો પણ શિલ્પી વકી રત્ન પાસે કરાવ્યા. પછી તેઓ તાલધ્વજ ગિરિ ગયા. લાિિર તાલધ્વજ ન દેવની ખ, ઢાલ, ત્રિશુલ અને સર્પ ધારણ કરેલ એવા મૃતિ સોમયશાએ પધરાવી. ગિરનાર પર ભરત ચક્રવર્તીએ ભવિષ્યના સેમિનાથ પ્રભુનો એક ઉચે પ્રાસાદ “સુરસુંદર” નામે ચાર ધાર વાળ, ચારે તરફ અગિયાર અગિયાર મડપથી શેભત, બલાણક ગોખ તથા તેણેથી વિરાજતે કરાવ્યું. ઉઘાનવડે મંડિત તે પ્રાસાદમાં પાડુર નેત્રવાળી નીલમણિમય નેમિનાથની મૂર્તિ પધરાવો. મુખ્ય શિખર ગિરનારથી એક જન ની પશ્ચિમ દિશામાં નેમિનાથને બીજે પ્રાસાદ બંધાવ્યું. ત્યા સ્વસ્તિકાવતિક નામે પ્રાસાદ આદિનાથને રચાવ્યું. ત્યા આગળ ગજેન્દ્રપદ નામે કુંડ કરા. ભરત મહારાજાએ આબુ પર્વત પર ત્રગે કાળના અહસ્તપ્રાસ રચાવ્યા. ત્યાંથી મગધ આવીને વિભાગિરિ પર શત્રુ જય જેવું મહાવીરનું ઉત્તમ મંદિર શિલ્પી વકી રન પાસે બધાવ્યું. ત્યાથી સમેતશિખર ગયા. ત્યા વિશ તીર્થકરેના પ્રાસા દેની શ્રેણું વર્ષ કી રત્ન ક્ષણ વારમાં કરી. ત્યાંથી ભરત મહારાજ અયોધ્યા પધાર્યા શત્રુંજયથી તાલવજ થઈને કદંબગિરિ આવી ત્યાં ભાવી તીર્થકર શ્રીવર્ધમાન હવામીને માટે પ્રાસાદ વ4કી રત્ન પાસે કરાવ્યો. કદંબગિરિની પશ્ચિમે શત્રુજય નદીને કાંઠે પ્રાસાદે કરાવ્યા. તેમ જ હસ્તિસેનગિરિ પાસે શત્રુંજયના બધા રિઅરે – ટેકરીઓ પર પ્રસાદે બંધાવ્યા. અષ્ટાપદ પર ઋષભદેવના અગ્નિ સંસ્કારના સ્થાને ત્રણ મેટા સ્કૂપ કરાવ્યા. ચિતાની નજીકની ભૂમિ પર ભરત રાજા શિલ્પી વર્ધક રત્નની પાસે એક સુંદર પ્રાસાદ ત્રણ કેશ ઉરે, એક યોજન લાંબે-પહોળે ચાર કારવાળા તથા આગળ સ્વર્ગમંડપ જેવા મંડપયુક્ત સિંહ નિપધા નામને સાદ કરાવ્યા. તેની આગળ તપ તથા બીજા નાના સ્તુપ બધાવ્ય સિંનિષદ્યા પ્રાસાદમાં રત્નમણિમય ચાર શાધન અહત પ્રતિમા આ પ્રતિહાર્ય સતિ સ્થાપી. તેમજ વસહિત વીશ પ્રભુની પ્રતિમા દક પૂર્વમાં, બદલી, ચાર પાશ્ચમે, આઠ ઉત્તરદશામાં ·જ્ઞાન રીજ-કત્તા ૩૩ એમ ચાવીશ મણિમય રત્નમય મૂર્તિઓ સ્થાપી. સિંહનિષદ્યા ફસ્તા ત્યવૃત, કલ્પ- વૃક્ષ, સાવરે, વાવીએ અને ઊંચા ઉપાશ્રયે કરાવ્યા. આ રત્નમય પ્રાસાદની રક્ષા સારુ ભરત ચક્રવર્તીએ દંડવત્ન વડે એક એક યોજના અંતરે આઠ પગથિયાં કર્યો. તેથી તે અષ્ટાપદ નામે વિખ્યાત છે. દ્વારકા નગરીનું વર્ણન:– વિસ્તારમાં બાર એજન લાંબી, નવ જન પહેલી, સુવર્ણરત્નના કિલ્લાવાળી નગરી હતી. ગોળ, ચોરસ ને લંબાઈવાળા તેમ જ ગિરિફટક, સ્વસ્તિક, સર્વતોભદ્ર, મંદર, અવતંસક ને વર્ધમાન એમ વિવિધ નામ લાખા મહેલે એક માળના, બે માળના ને ત્રણ માળના રઆ ચતૂર ચાર રસ્તા ભેગા થાય ત્યાં, અને ત્રિક શેરીઓમાં દિવ્ય ચે નિર્માણ કર્યા. સાવરે, દીકિાઓ, વપિકાઓ, ચ, ઉઘાને એવી ઈદ્રપુરીના જેવી દ્વારિકા નગરી વિશ્વકર્માએ અહેરાત્રમાં નિર્માણ કરી. પાડવાની સભાનું વર્ણન :- અર્જુનના મિત્ર મણિર્ડ વિદ્યારે વિદ્યાના બળવડે ઇદની સભા જેવી નવીન સભા રચી આપી. તેમાં મણિમય સ્તલે ઉભા હતા. છતાં અપુરૂ આત્માની જેમ જાણે તંભ જ ન હોય તેમ દેખાતું હતું. સ્ત્રીના ચરિત્રની જેમ રત્નનો કાંતિથી અનેક વર્ણવાળી ભૂમિ (મહેલનું જમીનતળ) જણાતી હતી. દેવતાને પ્રિય અપ્સરા જેવી રનમય પુતળીઓ બનાવી હતી. તે બુદ્ધના મતની પેઠે શમાં દેખાય ને ક્ષણમાં ન દેખાય તેવી બનાવવામાં આવી હતી. એવી સભા રચીને સુવર્ણના સિંહ- સન પર યુધિષ્ઠિરને બેસાડી મણિચંડ વિવારે પોતાની મિત્રતા સફળ કરી. આવા આવા અદ્દભુત સ્થાપત્યની રચના ભારતમાં પ્રાચીન કાળમાં થતી હતી. જિનપ્રતિમા તથા અન્ય દેવો – જિનદર્શનના પ્રાધાન્યદેવ તીર્થકર વીતરાગ-રાગોષરહિત ગણાય છે. તેમની પ્રતિમા વિશે કરી બેઠી પવાસને અને બીજી ઉભી કાન્સર્ગ મુદ્રામાં પ્રસિદ્ધ છે. એક જ સ્વરૂપની પ્રતિમાઓમાં ચોવીશ તો કરોના નામનો પરિચય તેમના લાંછન પરથી થાય છે. અહીં એક વિશેષતા એ છે કે સંપ્રતિ કથાનકાળની કેટલીક જિન પ્રતિમાના પ્રતીક (લાઈન) અને મરીનકાળના પરિકામાં વસનું અનુમામિત્વ પ્રાપ્ત થતું નથી. આ વસ્તુ વિશેષે કરીને ગુપ્તકાળાના પ્રારંભથી નવામાં આવે છે. ત્યારથી તીર્થંકરની પ્રતિમાઓમાં યવક્ષીનું અનિવાઈ સાહચર્ય બની ગયું. આવી માન્યતા પુરા- તત્વવિદોની છે. તેઓ અમ પ કહે છે કે વર્ષથી પહેવ માધવંસાહચર્ય મથુરા અને ગાધાર શિપપ્રતિમાઓમાં જોવામાં આવે છે. પાંચક મુદ્દાને પ્રારંભ પણ સુતકાળથી થયાનું પુરાતત્વવિદે માને છે. પરંતુ સામદાયેક માન્યતા તો પ્રાચીન કાળથી હવાનું માને છે.

·૩૪ शानप्रकाश दीपाव : જેનેના પ્રાચીન દેવવાદમાં ચાર પ્રધાન વ:– (૧) તિથી–નવમહાદિ. (૨) વૈમાનિક–તેમાં બે ઉપવર્ગ છેઃ ઉત્તર કાય અને અનુષ્કાય. (૧) ઉત્તરકાર્યમાં સુધમાં, ઈશાન, સનકુમાર, બ્રહા આદિ ૧૨ દે છે. (૨) અનુત્તરકાયમાં પાંચ સ્થાનેના અધિષ્ઠાયક દેવ ઈદ્રના પાચ રૂપ: વિજય, વિજયંત, જયત, પરાજિત અને સર્વાર્થસિદ્ધ છે. (૩) ભુવનપતિ–માં અસુર, નાગ, વિધુત, સુપર્ણ આદિ દમ ઓ છે. (૪) વ્યંતર–માં પિશાચ, રાક્ષસ, યક્ષ, ગંધર્વ આદિ શ્રેણીઓ છે આ ચાર દેવવર્ગમાં વિશેષ છેડશશ્રુત અથવા સેળ વિદ્યાદેવીઓ, અઇ માતૃકાઓ પણ જેનેમાં પૂજ્ય છે. જેમાં વાસ્તુદેવેની પણ પરિકલ્પના છે. આ જેતા જેને દેવવંદ બ્રાહાણ વંદને લગભગ મળે છે. દેવાધિદેવ એટલે તીર્થંકર-અહંન્દુ અને દેવ એટલે સહાયક દેવ મૂલનાયક એટલે પ્રમુખ જિનપ્રધાનપદના અધિકારી મંદિરમાં પ્રતિષ્ઠિત દેવ. ત્રિમૂર્તિની જેમ ચામુખ એ ભદ્ર પ્રતિમા સ્થાપના જેમાં સુંદર છે. બુદ્ધ પ્રતિમાઓની જેમ આભરણ, અલંકરણ જૈન પ્રતિમાને હતાં નથી, કારણ કે તે વીતરાગ છે. જેની પ્રતિમામા ર૪ તીર્થકર સિવાય ૨૪ યક્ષ, ૨૪ ધક્ષણ, ૧૬ વિદ્યાદેવી, ૧૦ દિકપાલે, ૯ગ્રહ, ક્ષેત્રપાલ, સરસ્વતી, શ્રી લક્ષ્મી, માણિભદ્રાદિ યક્ષ અને અન્ય દેવીઓ, પ્રતીહારે આદિ છે. દસ દિપાલે અને નવા શ્રેસ્વરૂપ છે હાથવાળા, ઘણા ભાગે એક આયુધવાળા કહ્યા છે. પણ તે તાંત્રિક વિધિના છે. તેવું પુરાણોમાં પણ કહ્યું છે. પરંતુ અન્ય દેવની ચાર હાથવાળી પ્રતિમા વિશેષે કરીને છે. જેમાં ચાસઠ યોગિનીઓ અને બાવનવીરના નામે કહેલા છે. તે તાત્રિક આચાર પૂજને પ્રભાવ છે. સ્થાપત્યનિદર્શનમાં તીર્થંકરની મૂર્તિએ અદભુત સુંદર છે. વાલિયર રાજ્યની કુબેરચકેશ્વરીની તથા ગેમુખ યક્ષની મૃતિ અને ગુપ્તકાળ પૂર્વેની દેવગઢની ચકેશ્વરીની, મહામાનમીની. અબિકાની અને વિદ્યાદેવીઓની મૃતિએ ઘણી સુંદર છે. ગઢવાલની ક્ષેત્રપાલની, ઝાસીની રેહિણીની, લખનૌ સગ્ન- હાલયની સરસ્વતીની અને બિકાનેરની થતદેવી આદિની મૂર્તિઓ ઉલ્લેખનીય છે. જિન દર્શનનું માન પ્રમાણ જિન દર્શનમાં આંગુલમાણુ ત્રણ પ્રકારના બતાવ્યા છે. (૧) આમાંગુલ (૨) ઉ“પાંગુલ ( પ્રમાણાંગુલ. અને તે પ્રત્યેકના ત્રણ ત્રણ પ્રકાર બતાવ્યા છે - (1) અચી આગુલ ( પતર અશુલ (૩) ઘન ગુલ.

·lJરોura- ૩૫ મનુષ્ય પોતાના હાથના આગળથી એક આઠ ગણે ઉચો હોય છે. એટલે ૧૦૮ ગણું કહેવાયું છે. મનુષ્યનું મુખ બાર આંગળ ઉંચું હોય છે. અને મનુષ્યની ઉંચાઈ નવ મુખ જેટલી હોય છે તેથી ૧૨૪૯–૧૦૮ આગળ તે આત્માગુલ. આ ઉપરથી કાળની ભિન્નતાને લઈને આત્માગુલની ભિન્નતા ઓછાવત્તી થાય છે, પરંતુ ઘngir gવની વૃત્તિમાં તે જે કાળમાં જે કનુ હોય તેની ઉંચાઈના એક આઠ ભાગને આમાગુલ કહ્યા છે. તે અનિયમિત હોય છે તેથી આમાં- ગુલની વ્યાખ્યા સંબંધમાં મતભેદ જણાય છે. (૧) આત્માંશુલ પ્રમાણ:- ભરત ચક્રવર્તીને આત્માગુલ તે પ્રમાણમુલ કહેવાય છે. ચાર ઉભેધાંગુલને એક મૂચિપ્રમાણ ગુલ થાય છે. વાવ, કુવા, તળાવ, નગર, દુર્ગ, મકાન, વસ્ત્રો, પાત્ર, આભૂષણ, શય્યા, શસ્ત્ર વગેરે કૃત્રિમ પદાર્થો આત્માગુલ વડે મપાય છે, જ્યારે પર્વત, પૃથ્વી દાતાદિ શાશ્વત પદાર્થો પ્રમાણમુલથી મપાય છે. અને જેના શરીરે ઉધાગુલથી મપાય છે. વૃત્તિ કરનારાત્તિમાં ઉપરોક્ત પ્રમાણે છે. સામાન્ય રીતે આઠ આડા જ પ્રમાણને એક આગળ તે ઉલ્લેધાગુલ કહેવાય છે. ર૪ આગુલ=૧ હાથ ગજ), ૪ હાથ ધનુષ્ય ૨૦૦૦ ધનુષ્ય= કેશ ગાઉં, ૪ કેશ એજન. (૨) ઉતધાંશુલ પ્રમાણ :– ઘણુ બારાક અનંતા સૂવ પરમાણુએ એક “ વ્યવહાર પ્રમાણુ થાય છે. ૮ બાદર વ્યવહાર=૧ પરમાણુ ૬ ઉસેધાગુલ=૧ પગ (તે પગને મધ્ય (વસરેણુ) ભાગને તેનું બમણું ૮ વમશુકન થયું કરીએ એટલે બે પગ ૮ રથ= વાલા અટલ ૧ વંત ૮ વાલાગા વીખ (તિક્ષા) ૨ ગ=૧ વેંત ૮ લિકા=૧ જૂ ૨ વેંત ૧ હાય ૮ જૂ=૧ થવું ૪ હાથ-૧ ધનુષ ૮ થવ=૧ ઉધાંગુલ ૨૦૦૦ ધનુષ્ય= કેશ (૩) પ્રમાણગુલ :- ચારસે ઉત્સાંગલે ૧ પ્રમાણાંચલ થાય. એવા પ્રમાણાં) સપભદેવ-ભરત ચક્રવતીના શરીર (૨૦ આમુલ ઉચા હતા. ૧૨૦ આંગળને ચાર ગુણ કરીએ તે અડતાલીશ હજાર આગેલ થાય અહીં (કદ ) નુ આગળ એક ધનુષ થાય દર ·૩૧૬ ના -૪૪૪ છે. અડતાલીશ હજારને (૯૬) કનુએ ભાગીએ ત્યારે પાંચસે ધનુષ્ય દેહમાન થાય. આ ઉલ્લેધાંગુલને બમણ કરીએ ત્યારે મહાવીર પ્રભુને એક આમાંગુલ થાય. એવા (૪) ચોરાશી આત્માગુલનું મહાવીર શરીર હતું. તેના બમણા કરીએ એને એકસો અડસઠ આંગુલ થાય. એક હાથના વીશ આગળ થાય છે માટે એક અડસઠને ચોવીશે ભાગ દેતાં સાત હાથ આવે. તે મહાવીર પ્રભુનું શરીર પ્રમાણ જાણવું. (૧) આત્માંશુલે ધવલગ્રહ, ભૂમિ, ફૂપાદિ જળાશય અપાય છે. (૨) ઉત્સુધાંશુલે દેવતા, નારકી પ્રમુખના શરીર મપાય છે. (૩) પ્રમાણાંગુલે પર્વત, પૃથ્વી, સાત નારકીની પૃથ્વી, સાધર્માદિક દેવક, નારી ભુવનપતિના ભવન અને દ્વીપ, સમુદ્ર એ સર્વ મપાય છે. इति आंगुलविचार ·જિનેન્દ્રપ્રસાદ (જિનપ્રાસાદ)ના બાવીશ વિભકિતના બાવન ભેદના તળ-શિખરની અનુક્રમણિકા પ્રાસાદિ પ્રાસાદનું નામ લેક ગ તળભાગ વિભક્તિ ૧ કમભૂષણ ૧ ૮ ૧૮૫ તિ, ૧૨ ૨ મહાક ૧૨ ૨ २४७ ૧૪૫ છે ક્ય તીર્થકરને છેલ્લભ અષભદેવ (૧) અજિતનાથ (૨) સંભવજિન (૩) સર્ણદેવ અભિનંદન (૪) સુમતિનાથ (૫) પદ્મપ્રભુ સુપાર્શ્વનાથ (6) સર્વદેવ ૨૧ નિકોટિ અમુભવ ક્ષિતિભૂષણ પપરાગ પુષ્પદંત સુપાશ્વપ્રાસાદ થી ૧૯ભ ૫૯૭ ૨૨ ૨૫ ૪ ૨૮ ૮ e ૫૭ ૧ ૧૦) Y ૭૧ ૧૦ શીતલપ્રાસાદ શ્રીયંકાસ હિતુરાજ ૩૨ ૩૨ ૧૨ ૧૩ ૧૬ ૨૪ ૨૪ S થીશતિભ કીર્તિદાયક મનહર શ્રેયાસપ્રાસાદ સુકુલસીદ કુવનંદનપ્રાસાદ ૧૬ ૧૭ ૧૮ ૧૮ ૧૮ ૮ ૩૨ ૨૫૩ સર્વદેવ ૩૭. સુવિધિનાથ (૯) ૨૮ શતનાથ (૧૦) ક૭ વિ. ૩૨ સર્વદેવ સર્વદેવ ર શ્રેયાંસનાથ (11) ૧૭ તિ. ૩૨ સવદર સર્વદર વાસુપુજ્ય (૧૨) ૭ ૨૫૩ સર્વદેવ વિમલનાથજી (૧૩) ૫૦ સદેવ અનંતનાથજી (૧૪) ૫૯ ૪૫૩ સર્વદેવ ૧૯ Re વાસુપૂજ્યપ્રાસાદ રત્નસ જ * વિમલકાસાદ મુક્તિપ્રસાદ २२ ૨૪ ૨૪ અનંતપ્રસાદ સુરેન્દ્રપ્રસાદ ૨૧ ૨૪ ·૩૮ शानप्रकाश दीपार्णव-उत्तरार्ध ૨૫ ૨૨૫ ૨૮) ૨૮, ૧૨ ધર્મદાસાદ ધર્મવૃક્ષપ્રાસાદ શ્રીલિંગ કામદત્તક ૧૮૯ ૨૭ ૨૮ ૧૨ ૧૨ ૧૩ રહ ૬૯ તિ. ૨૦ ૧૪ ૮ ૨૧ ૩૨ ૩ ૩૪ ૧૫ ૮ ૩૬ ૧૦ ધર્મનાથજી (૧૫) મદેવ શાંતિનાથજી (૧૬) સર્વદેવ કુંથુનાથજી (૧૭) ૭૨ લક્ષ્મીદેવી સર્વદેવ અરેનાથજી (૧૮) સર્વદેવ ૮૦ સર્વદેવ ૮૧ મહિનાથજી (૧૯) ૮૨ સર્વદેવ ૮૪ સર્વદેવ મુનિસપૂત (૨) ૮૬. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ ૮ટ નેમિનાથજી (૨૧) ૯૦ નેમિનાથજી (ર) ૯૩ સર્વદેવ ૯૭ સર્વદેવ નેમિનાથ (૨) સર્વદેવ ૧૦૩ સર્વદેવ પાર્શ્વનાથજી (૨૭) ૧૦૫ સર્વદેવ ૧૦૮ સર્વદેવ ૧૦૯ મહાવીર (૨૪) ૧૧૦ સર્વદેવ ૧૧૧ સર્વદેવ ૧૧૫ ૮૫ કુમુદકાસાદ શકિતપ્રાસાદ હર્ષણમામાદ કમલકંદ શ્રીલ અરિનાશન મહેન્દ્રપ્રસાદ ૧૨ માનવેન્દ્રપ્રસાદ ૧૨ પાપનાશન ૧૨ મનમતુષ્ટિપ્રાસાદા ૧૪૧ શ્રીભવગૅદ (રાવ) ૧૪ નેમિપ્રસાદ સુમતિકીતિપ્રાસાદ ઉપેન્દ્રપ્રસાદ રાજેન્દ્રપ્રસાદ નૈમેન્દ્રપ્રસાદ ૨૨ યતિભૂષણપ્રાસાદ ૨ સુપુષ્ય ૨૨ પાવતભપ્રાસાદ ૫માત રૂપવલલભ મહાધર પ્રા.૨૬ વીર વિક્રમ ૨૪ અાપક તુષ્ટિપુષ્ટિ ૨૪ ૪૦ ૧૮ ૬૫ તિ. ૧૨ ૪૭૩ તિ. ૪ ૪૧ ૪૨ ૯૮ ૧૯૩ વિ.૪૦ ૪૫ ૪૬ ૨૦ ૪૭ જ૮ ૧૧૩ ૨૧ ૨૨૧ તિ.૧૬ ૫૧ પર ૨૨ ·श्री गणेशाय नमः श्री विश्वकर्मा विरचित वास्तुविद्यायाम् ज्ञानप्रकाश-दीपावे उत्तरार्धे (जिनदर्शन) ॥ विंशतितमोऽध्यायः ॥ ॥ जिनेन्द्रमासादलक्षण (जिनप्रासाद) । जयावाच-- शृणु तात महादेव, यन्मया परिपृश्यते । भासादस्य जिनेन्द्राणों कथयास्ति कि मां प्रभो ॥१॥ હે પિતાજી મહાદેવજી! હું આપને જિનેન્દ્રના પ્રાસાદનું વર્ણન પૂર્ણ છું. તેનાં કેવા લક્ષણે હેય તે હે ભગવાન, આય સવિસ્તર મને કહે. किं तल किं च शिखर, 'कि द्विपंचाशदुत्तमा । समोसरण कि तात, किं स्यादष्टापदं हि तत् ।। महाधर मुनियर, द्विधारिणी सुशोभिता ॥२॥ પિતા, ઉત્તમ બાવન જિનાલય કેવા પ્રકારના કરવા ? તેના તલ અને શિખરની સ્ત્રના કેવા કરવી? મુનિવર, સમવસરણ અને અષ્ટાપદ, મહાધર એવા શોભાયમાન દિધારિણી પ્રાસાદની રચના કેવી થાય તેનું વર્ણન મને આપ કહે. श्री विश्वकर्मोवाच- शृणु वत्स महापाज्ञ, यत्वया परिपृच्छ्यते । मासादान तु जिनेन्द्राणां कथयाम्यहं तच्छृणु ॥ ३ ॥ શ્રી વિશ્વકર્મા પોતાના જય નામના પુત્રને સંબોધન કી કહે છે કે હે બુદ્ધિ- માન પુત્ર તે જિનેન્દ્રપ્રસાદનાં લક્ષણે પૂછઘા, તે સવિસ્તર કહું છું તે સાંભળ १किंचते याचनात्तमम् ARR - ·૩ર૭ ज्ञानप्रकाश दीपाणध-उत्तरार्ध मासादमध्ये मेरवो भद्रमासादनागराः। अंतक' द्राविडाश्चैव महाघरा लविनास्तथा ॥४॥ પ્રાસાદોની ઉત્તમ જાતિઓની મધ્યે મેરુપ્રાસાદ, ભદ્રરૂપપ્રાસાદે, નાગરાદિ જાતિના પ્રાસાદ, અંતક જાતિના પ્રાસાદમાં દ્રાવિડ પ્રાસાદ અને મહાધર પ્રાસાદમાં લતિ- નાદિ જાતિના પ્રાસાદ (ઉત્તમ) જાણવા. माससमा आवनामेनीसमा. *ਸੋ % ਪੀਐ ਭਤਕ-ਨ તલ ઉપજાવવાનું ગણિત नियाve प्रासाददीर्घतो न्यासो भित्तिवाद्ये सुरालये। पोडशाशहरेद् भाग शेषच द्विगुण भवेत् ॥ ५॥ मारा मथमे नवमे चैव द्वितीये चतुरो भवेत् । अयं विधिः प्रकर्तव्यो भागच द्विव्य'शं भवेत् ॥ ६ ॥ म तत्र युक्तिः मर्वव्या प्रासादे सर्वनामतः । शिवमुखे मया श्रुत भापित विश्वकर्मणा ॥ ७॥ मापस. પ્રાસાદની બહાર રેખા હોય તેની લંબાઈ પહેળાઈને ગુણીને સોળે ભાગવા. જે શેષ રહે તે અંકને બમણું કરે. તેટલા વિભાગનું તળ જાણવું. જે એક વધે ૨ કેટલીક પ્રતોમાં ૫ થી ૭ ના ત્રણ જોવામાં આવતા નથી.

·ज्ञानप्रकाश दीपाव-उत्तरार्ध
તે નવાઈ તળ જાણવું. બે વધે તે ચાર એટલે અઠ્ઠાઈ તળ જાગૃવું. એ વિધિથી
ક્રિશ્ચંશ=છનું બારાઈ તળ જાણવું, એ યુક્તિથી પ્રસાદના તળ, વિભક્તિ અને
પ્રાસાદ નામકરણ જાણવું. એમ શિવના મુખેથી કહેલું કે હું (શ્રી વિશ્વકર્મા)
बादन.
मारली.
विभकित प्रथम-कमलभूपण (ऋपभदेववल्लभ) प्रासाद : १
चतुरसीकते क्षेत्रे,
द्वात्रिंशत्पदभाजिते ।
कर्णे भागत्रयः कार्य
प्रतिकर्णस्तथव च ॥ ८॥
उपरथस्त्रिभागच
भद्रा वेदभागिकम् ।
कर्णिका नदिका चैत्र,
भागका च व्यवस्थिता ॥९॥

·૩૨૨
ज्ञानप्रकाश दीपाव-उत्तरार्ध
શૃંગ ૧૦૮૫ તિલક ૧ર
ઈતિશ્રી કષભદેવ વલ્લભ કમલભૂષણ પ્રાસાd ૧ વિભક્તિ ૧ તલભાગ ૩૨,
-
(जी4105
ARRORam
HARIHAROO
Rear
TALATANI
KAIme
NRNA
[vat
Ents
gurcha
इतिश्री ऋषभजिनघल्लभ फमलभूपण प्रासाद १ तलभाग ३२ शृंग १०८५
तिलफ १२

·જ્ઞાનવ્રારા સવાર-૪૪ઈ ૩૩ कर्णेच 'कर्मचत्वारि, प्रतिकणे क्रमत्रयम् । उपरथे द्वयं ज्ञेये, कर्णिकायाम् क्रमद्वयम्, ॥१०॥ વિશત્તિ: નિ āાન = T 1 कणे च केसरी दद्यात नदन नंदशालिकम् ॥११॥ प्रथम कमनदीशमूवें तिलको भितम् । कमलभूपणनामा ऋपभजिनवल्लभः ॥ १२ ॥ પ્રાસાદના સમચોરસ ક્ષેત્રના બત્રીસ ભાગ કરવા. તેમાં ત્રણ ભાગની રેખા (કે), ત્રણ ભાગને પઢરે (પ્રતિરથ, ત્રણ ભાગને ઉપરથ અને અર્થે ભદ્ર ચાર (૧) કર્મ એટલે શગને સમૂહવાચક શબ્દ છે. પાચ શુંગનું કેસરી, નવ શૃંગનું સર્વત, ૩ શુગનું નંદન, ૧૭ શુગનું નિદાનિક, ૨ સમનું મંદીર, અને ૨૫ ગરાડનું મંદર કે મદિર કમ જાણવુ. કેશરાદિ પ્રસાદમાં તે સ્વરૂપ આપેલા છે. તે પ્રમાણે રેખા આદિ ઉપાંગોએ ચડાવવી, જે તે સ્પષ્ટ કહ્યા હોય તો તે ઉમે ચડાવવા. નહિતર ૫ ૧૩ ૧૨૧ના મે જેટવા કહ્યા હોય તેટલા શુગના કર્મ ચડાવવા- (૨) એટલે પાચ, નવ, તે કે સત્તર ગના અનુક્રમે કમ ચડાવવા તે ક્રમ. આ કર્મ અને કમના બે સિપી સમુદાયે સમજવા જેવા છે. કેટલાક વિદ્વાને કર્મને કેમ માને છે. મારી પાસેના શિપગ્રથસ ગ્રહની અઢી-ત્રણ વર્ષની જૂની પ્રતિમા કર્મ અમે મ એમ બેઉ બે- આપે છે આ સાથે એવું કહેવું જરૂરી છે કે શિખરના ભેમા શ્રીવસ કહ્યું છે ત્યાં એક $ગની શિખરી સમજવું. દીવસ એ ગનો પર્યાય શબ્દ છે કમ એટલે પચ, નવ, તેર એમ ઈંગને સમૂહ જાણો તિલક, ફૂટે એ ગડકની ગણતરીમાં લેવામાં આવતા નથી. કહેવા ક્રમ પ્રમાણે જંગે ચડાવવા, પરંતું જ્યાં તે સ્પષ્ટ કર્યું ન હોય તો રેખા ૧૭-૧૩–૯-૫ એમ ઉત્તરોઉત્તર કમ ચડાવવા. પરંતુ પ્રતિરથ કે રથ ઉપર ક્યા ક્રમે ચડાવવા તે વિચારવા યોગ્ય છે. કેટલાક શિપીએ રેખાના કામે અન્ય ઉપાસે પર ચડાવે છે, કેટલાક શિલ્પીઓ રેખાયે જે પ્રથમ કર્મ ચડાવેલ હોય તેનાથી ચાર અંક છાનું કર્મ અનુક્રમે ચડાવે છે. આ પ્રથા વિશેષ માન્ય છે. જ્યા રેખા કહ્યું અને બીજ ઉપાગે પર ચડાવવાના કમની સ્પષ્ટતા કરી હોય ત્યાં તે તેમ જ કરવું પડે છે. વળી કેટલાક વિદ્વાન શિલ્પીઓ એમ માને છે કે જ્યા સરખા માપના હૃપા હોય ત્યાં બધે સરખા જ દમથી કર્મ ચડાવવા જોઈએ. આમ બે રીત પ્રમાણે શૃંગ ચડાવામા શિખરની અંડકસંખ્યા ઓછાવત્તી ચાય છે. પરંતુ તે અશાસ્ત્રીય હેવાનું કહી ન શકાય. શિખર પ્રકરણમાં (૧) સમદલ (૨) ભાગવા અને (૩) હસ્ત ગુન પ્રમાણુના ઉપાગે હેય છે. તેના પર શિખરના અંડકો ચડાવવામાં બુદ્ધિથી કામ લેવું પડે છે. મમ ઉપાગે છે તે શિખર ચાવવાની સુભતા ઘણુ રહે છે. પરંતુ ભાગવામાં તેથી ઓછી, પરંતુ દસ્તાગુલ ઉપાગવાળા શિખરમાં તે ખરેખર બુંદમાન દિપીની એટી થાય છે. શાસ્ત્રને બાધક ન હેાય તેવી કેટલીક છૂટ લેવી પડે છે અને તે જ શિખર સુદર થાય છે, ·૩૪ શાના પર : ૨ અજિતજિન વલ્લભ કામદાયક પ્રાસાદ ૨ વિભકત ૨ તલભાગ ૧૨ શૃંગ ૨૪૭ ભાગનું કરવું. કેણી અને નંદી એકેક ભાગની કરવી. (રેખા અને પહેરા વચ્ચે એક, પરા અને ઉપરથ વચ્ચે એક અને ઉપરથ અને ભદ્ર વચ્ચે એક એમ ત્રણ નદી ખૂહોની વ્યવસ્થા કરવી) ૨ ઉપર કમથી ચાર કેમ, પર્ટર ઉપર ત્રણ, ઉપરથ ઉપર બે અને કેણીનંદી પર બે કેમથી કમ ચડાવવા. (પાંચ પાંચ એટલે) વીશ ઉરુગ અને સોળે પ્રત્યાં ચડાવવા. રેખા પર (૫) કેસરી, (૧૩) નંદન, (૧૭) નંદશાલિક અને (ર૧) નંદીશ એમ કમથી શું ચડાવવા. પ્રથમ નંદીશ કર્મ જાણવું. આ ચારે કર્મની ઉપર એક તિલક ચડાવવું. ત્યારે કમલભૂષણ નામને પ્રાસાદ પ્રથમ કષભદેવ જિનને વલભ એ જાણુ. विभक्ति द्वितीय कामदायक (अर्जितजिनवल्लभ) प्रासाद २ चतुरस्रीकृते क्षेत्रे द्वादशपद भाजिते । फर्णो भागद्वय कार्य: पतिकर्णस्तथैव च ॥१३॥ भेद्रा च द्विभागेन चतुर्दिक्षु व्यवस्थितम् । कर्णे कर्मत्रयम् कार्यम् मतिकणे क्रमद्वयम् ॥१४॥ अष्टा चैवोरुश गाणि अष्टा प्रत्यांगानि च । कणे च केसरी दद्यात् सर्वतोभद्रमेव च ॥१५॥ नंदनमजिते देयं चतुष्फणेपु शोभितम् । कामदायकमासादो ह्यजितजिनवल्लभः ॥१६॥ इति अजितजिनवल्लभ कामदीयफ प्रासादः २. तलभाग १२ श्रृंग २४७ પ્રાસાદના ચેરસક્ષેત્રના બાર ભાગ કરવા. તેમાં બે ભાગની રેખા (કાણુ), બે ભાગને પહેરે અને ભદ્ર અર્ધ બે ભાગનું કરવું. આ પ્રમાણે ચાર દિશાએ વ્યવસ્થા કરવી. રેખા ઉપર ત્રણ કર્મ, પરા પર બે કર્મ ચડાવવાં. ભદ્ર ઉપર ચારે બાજુના આઠ ઉરુશૃંગ અને આઠ પ્રત્યાંગ ચડા- વવા. રેખાય (પાંચ) કેસરી, (નવ) સર્વરભદ્ર, અને (તેર) નંદન એમ ત્રણ ક્રમે ચડાવવા. એવા અજિતનાથ પ્રભુને વલ્લભ એ કામદાયક નામને પ્રાસાદ જાણો. ઈતિશ્રી અજિતજિન વલ્લભ કામદાયક પ્રા- સાદ ૨ વિભકિત ૨ તલભાગ ૧૨ શૃંગ ૨૪૭ ५ भद्रार्थ साईभागेन नदी तु यादभा- fજ પાઠાન્તર 1 2 વિમસિ | નિયમ માર) જિક ·बन्याय-२०-जिनमामाद लक्षण ३२५ त विभक्ति ३. रत्नाटि (समरजिन- वल्लभ) प्रासाद ३ चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे नवभाग विधीयते भद्रा'सार्थमागेन चकमाग:मतिरयः ॥१७॥ फर्णिका नादिका पादा सार्थकों विक्षण । यणे कर्मद्वयं कार्य प्रतिकणे तयव च ॥१८॥ केसरी-सर्वनामद-प्रमाद्य व्यवस्थितम् । फर्णिकान दिक्याच शंगमेकं कारयेत् ।।१९ । पाइश उर: शृंगाणि चाप्दा प्रत्यांगानि च । रत्नकोटियनामाऽयं मासादःमंगनिने २०॥ दति सभयजिनपहा. रत्लाटिनामा: ३ सल भाग ९ग१४५ Al निन नोEि 3 llxit : १४५ ·३२३ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव-उत्तरार्ध ૪ અભિનંદનજિનવલ્લભ ક્ષિતિભૂષણ પ્રાસાદ ૫ તલભાગ ૧૬ શું પ૭ ५ अभिनंदनजिनवल्लभ क्षितिभूपण मासादः चतुरस्रीकृते क्षेत्रे पोडशपदभाजिते । की भागद्वयं कार्य: प्रतिकर्णस्तथैव च ॥ २२॥ उपरथो द्विभागाच भद्रा द्वयमेव च। कणे च कर्म चत्वारि प्रतिकणे क्रमत्रयम् ॥ २३ ॥ उपरथे क्रमद्वय मृवें तिलकशोभितम् । द्वादश उरः शृगाणि प्रत्यांगानि च पोडश ॥ २४ ॥ क्षितिभूपणनामा मासादवाभिनंदनः। इति अभिनदनयल्लभः क्षितिभूपण प्रासादः५ तलभाग १६ शृंग ५९० સમારસ ક્ષેત્રના ૧૬ ભાગ કરવા. તેમાં બે ભાગની રેખા, બે ભાગને પઢ, બે ભાગના ઉપરથ અને અર્ધ ભદ્ર બે ભાગનું કરવું. રેખા ઉપર ચાર કર્મ, પઢારા પર ત્રણ ક્રમે, ઉપરથ પર બે કમે અને તે પર તિલક ચડાવવું. બાર ઉરુશંગ અને સેળ પ્રત્યાંગ ચડાવવા. એ અભિનંદનજિનને વલ્લભ ક્ષિતિભૂષણ પ્રસાદ (પાંચ) जलवा. 19 पनि अभिनंदन शिशिभूषण मामा ||Mon ८:at ઈતિશ્રી અભિનંદનજિનવલ ક્ષિતિભૂષણ પ્રાસાદ વિભક્તિ ૪તલભાગ ૧૬ શું ૫૯૦ ·अध्याय-२०~जिनप्रासाद लक्षण ૩૭ શિંગ પવિભક્તિ છે ૭ સુપા, જિન ૧લભ અપાશ્વપ્રાસાદ ૮ તલભાગ ૧૦ ६ मुमतिजिनवल्लभः पमरागमासादः तद्रूपे च प्रकत व्यः मुमविजिनरल्लभः ॥ २५ ॥ पारागश्च स स्थाने फर्तव्यः पारकारक । थो तिलकं दद्यान स्वरूपो लक्षणान्वितः ॥२६॥ इति सुमतिजिनरल्लभः पद्मरागमामा ६ तलभाग १६ ક્ષિતિભૂષણ પ્રાસાદના સ્થાને પઢરા પર એક તિલક ચડાવવાથી સુમતિજિન વલ્લભ એવો પરાગ નામને પ્રાસાદ (છઠ્ઠો) જાણ. ७ पुप्यद तपासादः तद्रूपे च प्रकर्तव्यः को तिलक न्यसेत् । पुप्यदन्ताऽथ नामाऽयं तुष्टिं पुष्टिं चिवद्धयेत ॥२७॥ इति पद्मप्रभपल्ठम पुप्यद नमामाद. ७ तल- भाग १६ પરાગ પ્રાસાદના સ્થાને રેખા ઉપર એક તિલક ચડાવવાથી (પદ્મપ્રભુને વલ્લભ એ) પુષ્પદંત પ્રાસાદ જાણે. विभक्ति ॥ ५॥ ८ सुपार्थ जिनयल्लमप्रासादः दशभागीकृते क्षेत्र कणेऽस्य च द्विमागिक। मविकर्णः साईभागो निर्गमे तत्सम भवेत् ॥ २८ ॥ Sr.

·३२८ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव-उत्तरार्ध - भद्रार्ध च सार्द्ध भाग कपिले भद्रमानयोः। निर्गम पदमानेन चतुर्दिशं च योजयेत् ॥ २९ ॥ कर्णे कर्मद्वयं कार्य रथे मढे तथोद्गम । मुपार्श्वनाथे विज्ञेयो ग्रहराजसुखावहः ॥ ३० ॥ इति सुगय जिनवल्लभ प्रासादः ८ तलभाग १० शृग ५७ સમરસ ભૂમિના ૧૦ ભાગ કરવા. તેમાં બે ભાગની રેખા, દાઠ ભાગને પરે, દેઢ ભાગનું અધું ભદ્ર કરવું. તેના નીકાળા સમદલ કરવા. દેઢ ભાગનું કપિલીભદ્ર કરવું. તેમાં એક ભાગને નીકાળે ચારે તરફ રાખવે. રેખાયે બે કર્મ અને પરા અને ભદ્ર ઉપર દેઢિયા કરવા. તે સૂર્યદેવથી સુખ આપનાર સુપાર્શ્વનાથ જિન વલલભ નામને પ્રાસાદ જાણ. ઇતિશ્રી સુપાર્થ જિન વલ્લભ પ્રાસાદ ૮ વિભક્તિ ૫ તલભાગ ૧૦ શૃંગ પ૭ ९ श्री वल्लभमासाद: रथे वे शृंगमेकं तु भद्रे चै चतुर्दिशि । किर्षेि तिलकं दद्यात् प्रासादोऽय श्रीवल्लभः ॥ ३१॥ इति श्रीवल्लभप्रासाद: ९ तलभाग १० સુપાનાથ જિન વલભપ્રાસાદના પરા પર એક ઈંગ અને ભકે ચારે તરફ એક એક ઉરુશંગ ચડાવવું અને રેખા ઉપર તિલક ચડાવવું. તેને શ્રી વલભ नामन पासा (नमे) ayat. विभक्ति ६ चन्द्रमभवल्लभः शोतलमासादः १० चतुरखीकृते क्षेत्रे द्वात्रिंशत्पदभाजिते । पंचभागो भवेन् कर्णः मतिफणस्तथैव च ॥ ३२ ॥ भद्रार्घ च चतुर्माग नन्दिका पदविकृता । समदल च कर्तव्य चर्दिक्षु व्यवस्थितम् ॥ ३३ ॥ ६ रथार्थ ५॥न्नर ·ચાર-૨૦-નિરાકાર અક્ષા ફરે ૮ ચંદ્રપ્રભાજિન વલણ શીતલ પ્રાસાદ ૧૦ વિભકિત ૬ તલભાગ ૩ર શુગ ૨૫૩ श्रीवत्स' केसरी चैव सर्वतोभद्रमेव च। कणे चैव प्रदातव्यम् रथे चैवं तु तत्समम् ॥ ३४ ॥ नादिकाकर्णिकायां च द्वे वे शृगे च विन्यसेत् । भद्रे चैचोरश्चत्वारि मत्यांग जिनमेव च ॥३५॥ शीतला नाम विज्ञेय : सुश्रियं च विवर्धनः। चंद्रप्रभस्म मासादो વિવિધ જુલઃ ૩૬ . इति चंद्रप्रभवल्लभः शीतलप्रासादः १० तलभाग ३२ शृंग २५३ સમામ ક્ષેત્રના બત્રીસ ભાગ કરવા. તેમાં પાંચ ભાગની રેખા, કર્ણિકા એક ભાગ, પઢરે પાંચ ભાગ, નંદી એક ભાગ, ભદ્રાધે ચાર ભાગનું કરવું. એ અંગે સુંદર કરવા. રેખા અને પઢરા ઉપર (૧) શ્રી સશૃંગ (પકેસરી અને (૬) સર્વતે ભદ્ર એમ ત્ર અનુક્રમે ચઢાવવા કર્ણિક અને નંદિક ઉપર બે શ્રીવત્સ (ઇંગ) ચડાવવા. પ્રત્યેક ભદ્રની ઉપર ચચ્ચાર ઉરુગ અને ચોવીશ પ્રત્યાંગ ચડાવવા. એ શીતલ નામને પ્રાસાદ લકમીને વધારનારે થી ચંદ્રપ્રભજિન વલ્લભ પ્રસાદ સુખને દેના એ જાણવે. ઇતિ શ્રી ચંદ્રપ્રભજિન વલભ શીતલ પ્રાસાદ ૧૦ તલસણ ૩ર ગ રપ૩. Pram નિરિત શrart છા ·330 হামাহা স্বীকার તિલક ૩૨ 33 ૧૦ શીતલનાથ જિનવલ્લભ શ્રી શીતલપ્રાસાદ ૧૩વિભક્તિ છતલભાગ ૨૪ ઈંગ ११ श्रीच'द्रप्रासादः तद्रूपे च भकर्तव्योः रथावं तिलक न्यसेत् । ७थीचं द्रो नाम विज्ञेयः सुरराजमुखावहः ॥ ३७ ।। इति श्री चन्द्रप्रासादः ११ तलभाग ३२ ઉપરના શીતલ પ્રાસાદના પઢરા ઉપર એક તિલક ચડાવવાથી શ્રીચ નામને પ્રાસાદ જાણ. તે દેવેને સુખકારક છે. १२ हिनुराजमासादः नंदिकाकर्णिकायां च तिलकमूवें शोभिवम् । हितुराजस्वदा नाम सुविधिनायवल्लभः ॥३८५ इति सुविधिनायवल्लभः हितुराजप्रासादः १२ तलभाग ३२ શ્રીચંદ્ર પ્રસાદની નંદી અને કર્ણિકાની ઉપર એક એક તિલક ચડાવવાથી હિતુરાજ નામને સુવિધિનાથજિનવલભ પ્રાસાદ જાણ. मिति ७ श्रीशोतलजिनप्रासादः १३ चतुरस्त्रीकृते क्षेत्र चतुर्विशति भाजिते । कर्णश्चैव समाख्यातः चतुर्मागश्च विस्तृतः ॥ ३९ ॥ मतिरथस्तिकभागो भद्रा भूतभागिकम् । रये कणे हिके शृंग तदूर्व तिलक द्वयम् ॥४०॥ १०३३ द्वादश उरः शृंगाणि ह्यष्टी तु मत्यांगानि च । शीवलच तदा नाम मासादो जिनवल्लभः ॥४१॥ इतिश्री शीतलनिनपल्लमः शीतलप्रासादः १३ तलभाग २४ शृंग १३ तिलफ ३२ ७ श्रीपान्तर. JAYAVAIL मिnिka शितलनिवदम प्रास ar ·રચાય-૨૦- -जिनमासाद लक्षण ૩૩ સમરસ ક્ષેત્રના ચોવીશ ભાગ કરવા તેમાં ચાર ભાગની રેખા, ત્રણ ભાગને પઢો અને પાચ ભાગનુ અધું ભદ્ર કરવુ. રેખા અને પહેરા ઉપર એક એક શૃંગ અને તે પર બળે તિલક ચડાવવા કુલ બાર ઉરુગ અને આઠ પ્રત્યાગ ચડાવવા તે શીતલ નામને પ્રાસાદ શીતલજિનવલભ જાણ ઇતિશ્રી શીતલજિનવલ્લભપ્રાસાદ ૧૩ તલભાગ ૨૪ગ ૩૩ તિલક કર १४ कीर्तिदायकमामादः कों वे च द्वय शृगे, मासादः कीर्तिदायकः। इति कीर्तिदायकप्रासाद १४ तलभाग २४ શીતવજિનપ્રાસાદની રેખા ઉપર બે શગ ચડાવવાથી કીર્તિદાયક નામને પ્રાસાદજાણુ. १५ मनोहरप्रासादः દર્શ પ્રતિજળું પાસાય મારઝરા इति मनोहरप्रासाद १५ तलमाग २४ કીર્તિદાયક પ્રાસાદની રેખા ઉપર જેટલા શુગ ચડાવેલા હોય તે પ્રમાણે પઢેરા ઉપર ચડાવવાથી મનહર નામને પ્રાસાદ (૧૫) જાણ विभक्ति ८ श्रेयाश जिनवल्लभमासादः १६ 'अप्टादशाशे क्षेत्रे च कर्णे यं रथे त्रयम् । भद्रार्थ त्रिपदं वत्स चतुर्दिक्षु नियोजयेत् ॥४३॥ निर्गमं पदमानेन स्वहस्तागुलमानतः । જે પતિ જે મ મ 1980 श्रेयांशवल्लभो नाम प्रासादश्च मनोहरः । इति श्रेयांश जिनयल्लभ प्रासाद १६ तलभाग १८ ચેરમ ક્ષેત્રના અઢાર ભાગ કરવા તેમાં ત્રણ ભાગની રેખાંત્રણ ભાગને ૫૦ અને અધું ભદ્ર ત્રણ ભાગનું એ રીતે ચારે દિશામા યોજના કરવી અગેના નીવાળા એક ભાગ અગર હસ્તાવ રાખવા કેણુ અને પત્ર પર એકેક ગ અને એડતિવક ચડાવવા ભદ્રની ઉપર શગને દોઢિયે કરો એ શ્રેયાંશ જિન વલભ નામને મનોહર પ્રાસાદ જાણ ઇતિ શ્રેયાંશ જિનવલ્લભ મનહર પ્રાસા ૧૬ તલભાર ૧૮ ઈંગ ૧૭ તિલક ૧૨ ૮ શા દદૂ પાઠાન શ્રેયા. જિનવવા મહાપ્રસાદ ૧૬ તલભાગ ૧૮ ઈંગ ૧૭ તિલક ૧૨ વિભક્તિ ૮ પર ·૩૩૨ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव-उत्तरार्ध વાસુપૂજ્ય વલભ વાસુપૂજ્ય પ્રાસાદ ૧૯ વિભક્તિ ૯ તલભાગ ૩૨ શૃંગ ૨૫૩ १७ मुकुलप्रासादः तद्रूपे तत्ममाणे च शृंगचत्वारि भद्रके ॥ ४५ ॥ सुकुलो नाम विज्ञेयः प्रासादो जिनवल्लभः । इति सुकुलपासादः १७ तलभाग १८ શ્રેયાંશ જિનવલ્લભ પ્રાસાદના પ્રત્યેક ભદ્રની ઉપર એકેક ઉરુશૃંગ ચડાવવાથી મુકુલ નામને પ્રાસાદ સર્વજિન દેવને વલ્લભપ્રિય એ જાણ. १८ कुलनंदनप्रासादः उरुः शृंगाप्टक कुर्यात् मासादः कुलनंदनः ॥४६॥ इति कुलनदनप्रासादः १८ तलभाग १८ ઉપરના પ્રાસાદને એકેક ઉરુશૃંગને સ્થાને જે બળે ઉશંગ ચડાવવામાં આવે તે કુલદન નામના પ્રાસાદ જાણ. विभक्ति ९ वासुपूज्य जिन मासादः १९ चतुरस्रीकृते क्षेत्रे द्वाविंशतिपदभाजिते । पदानां तु चतुर्भागाः कर्णे चैव तु कारयेत् ॥ ४७ ॥ कोणिकां पदमानेन प्रतिरथस्त्रिभागकः। नादिका च भागैकेन भद्रार्थ च द्विभागिकम् ॥४८॥ कणे कर्मत्रय कार्य प्रतिकर्ण क्रमद्वयम् । "त्रिकूट घनदीको रुर्षे विलक शोभितम् ॥४९ भद्रे शृंगत्रय कार्यमप्टी प्रत्यांगानि च । वासुपूज्यस्तदा नाम वासुपूज्यस्य वल्लभः ॥५०॥ इति वासुपूज्यघल्लभः प्रासादः १९ तलभाग ३२ शृंग २५३ સમચોરસ ક્ષેત્રના બાવીસ ભાગ કરવા. તેમાં ચાર प्रभागनी २मा, मे मागनी भूए, न लागना पढ२। એક ભાગની નંદી અને બે ભાગનું ભદ્રાઈ કરવું. २मा ५२ (५) सरी, (e) सर्व तास मन (13) નંદન એ ત્રણ કર્મ ચડાવવા. પઢેરા ઉપર બે ક્રમે અને નદી તથા કણ ઉપર ત્રિકૂટ અને તે પર તિલક ચડાવવું. ભકે ત્રણ ત્રણ ઉરુશંગ અને આઠ પ્રત્યાંગ ચાવવાથી વાસુપૂજ્યજિનવરલભ એ વાસુપૂજ્ય નામને પ્રાસાદ જણ. ઇતિશ્રી વાસુપૂજ્ય વલ્લભપ્રાસાદ ૧૯ તલભાગ રર શૃંગ ર૫૩ ८ प्रिफूटग चैय. HH शप a

·अध्याय २०-जिनप्रासाद लक्षण
વર છે
२० रत्नसंजय प्रासाद:
तद्रूपे च कर्त्तव्यं कर्णावं तिलकं न्यसेत् ।
रत्न संजयनामोयं ग्रहराजसुसावहः ॥ ५१ ।।
રૂતિ નિ જય બાલા | ૨૦ | તમા || ૨૨ .
વાસુપૂજય પ્રાસાદની રેખા પર અકેક તિલક ચડાવવાથી સૂર્યદેવથી સુખ
આપનાર એ રત્ન સંજય નામને પ્રાસાદ જાણો.
ભારતીય સ્થાપત્ય શૈલીના મુખદઈનઃ ન્યુ દહીં-ત્રી ગાંધી સ્મારક ભવનના અમે કરતા
બ્રાના ત્રણ જો પ્રસ્તાવના પાના ૭૫-૭૬ પર છાપે છે. બાકીના બ્લોક આ નીચે
આપ્યા છે. તેના માપ -લંબાઈ૨૦૦ ટ; પહેલાઈ=પ૦ ફીટ; ઉપાઈ===૭ ફીટ.

·33२य
ज्ञानप्रकाश दीपाव-उत्तरार्थ
२१ विभक्ति १० विमलजिनवल्लभ प्रासादः
चतुरस्त्री कृते क्षेत्रे चतुर्विंशति भाजिते
पादेन त्रयभागेन कोणतत्र विधीयते ॥ ५२ ।।
प्रतिकर्ण तत्सम ज्ञेयं कोणिका नदिका पदै ।
भद्रार्ध चतुर्भाग निर्गम भागमेव च ॥ ५३ ।।

·अध्याय-२०-जिनप्रासाद लक्षण ૩૩૩ a વિમલવલભ વિમલપ્રાસાદ ૨૧ તવભાગ ૨૪ ઈંગ ૭૭ વિભક્તિ ૧૦ समनिर्गम रथं ज्ञेयं कर्तव्यं चतुरो दिश:। कर्णे शृंगत्रय कार्य प्रतिकणे तथैव च ॥५४॥ नदिका कोणिकायां च शृंगकूट मुशोभितम् । भद्रे च शृंगचत्वारि अप्टी प्रत्यांगानि च ॥५५॥- * વિકરમનામાં જ શિr fષા) इति थिमलरल्लभप्रासादः २१ तलभाग २४ शृग ८७ પ્રાસાદના સમરસ ક્ષેત્રના ચોવીશ ભાગ કરવા, તેમાં ત્રણ ભાગની રેખા, ત્રણ ભાગને પહેરે, કેણી અને નંદી એકેક ભાગની, અધું ભદ્ર ચાર ભાગનું અને નીકાળે એક ભાગનું કવું. કોણી, નંદી ને પ્રતિરથ સમદલ નીકાળે રાખવા. રેખા અને પઢરા ઉપર ત્રણ ત્રણ ગ ચડાવવાં નંદી અને કેણી ઉપર એકેક શુગ અને એકેક કટ ચડાવવા પ્રત્યેક ભદ્રની ઉપર ચચાર ઉરુગ, અને આઠ પ્રત્યાગ ચડાવવાં આવે વિમલજિનવલલભ નામને વિષ્ણુને પ પ્રિય પ્રાસાદ જાણો. ઇતિશ્રી વિમલજિનલભ પ્રામાદરા તલભાગ ૨૪ ૨ ૭૩ २२ मुक्तिद प्रासादः तद्रूपे च प्रकर्तव्यो रपे विलक दापयेत् ॥५६॥ कणिकायां च । शृगे मासादा जिनवल्लभः । मुक्तिदनाम विज्ञेयो भुक्तिमुक्ति प्रदायकः ॥५७ इति मुक्तिदनाम प्रासादः २२ तलभाग २४ વિમલ વલ્લભપ્રાસાદના તિરથ ઉપર તિલક અને કર્ણિકાની ઉપર (કટ તજીને) એક વધુ શૃંગ ચડાવવાથી જિનદેવને વલભ એ મુદિ નામનો છે અને મુક્તિને આપનારો પ્રાસાદ બણ. જ રહે દિવજ મરકી 'જો R ·33४ ज्ञानप्रकाश दीपार्णव-उत्तरार्ध ગ ૪૫૩ વિભક્તિ ૧૧ ૧૪ અનંત જિનવલ્લભ અનંતપ્રાસાદ ૨૩ તલભાગ ૨૦ विभक्ति ११ अनंतजिनमासादः २३ चतुरस्रीकृते क्षेत्रे विंशतिपदभाजिते । त्रीणि त्रीणि ततस्त्रीणि नदीपदेति भद्रके ।।५८॥ निर्गम पदमानेन त्रिपु स्थानेषु भद्रके । कणे कर्म त्रय कार्य स्थाचे तत्सम भवेत् ॥५९।। भने चैवारश्चत्वारि नदिकायां क्रमद्वयम् । अनंत जिनप्रासादोधनपुण्य थिय लभेत् ॥६॥ इति अनंत जिनप्रासादः२३ तलभाग २० शृंग४५३ સમચોરસ ક્ષેત્રના વિશ ભાગ કરવા. તેમાં રેખા, પઢરે અને ભદ્રાધે એ ત્રણે ત્રણ ત્રણ ભાગના કરવા. ભદ્ર નંદી એક ભાગની કરવી. ત્રણે અંગને નીકાળે એકેક ભાગને કરે. રેખા અને પરા ઉપર ત્રણ ત્રણ કર્મ ચડાવવા, ભદ્રની ઉપર ચચ્ચાર ઉરુશૃંગ નંદી ઉપર બે કમે (૫ કેસરી, ૯ સર્વભદ્ર) ચડાવવાં આવા પ્રકા- રને અનંતજિનપ્રાસાદ ધનધાન્ય અને પુણ્ય રૂપી લક્ષ્મીને આપના જાણવે. તિથી અનંતજિનવલભમાસાદ ૨૩ તલભાગ २०४५३ २४ सुरेन्द्रमासादः अनंतस्य संस्थाने रथोर्चे विलकं न्यसेत् । मुरेन्द्रो नाम विज्ञेयः सर्वदेवेषु वल्लभः ॥६॥ इति सुरेन्द्रप्राप्तादः २४ અનંત પ્રાસાદના પહેરા ઉપર એક તિલક ચડા- વવાથી તે સર્વદેવમાં પ્રિય એવે સુરેન્દ્રપ્રસાદ मा. विभक्ति १२ धर्मनाथवल्लभः धर्मदमासाठः २५ चतुरस्रोकते क्षेत्रे चाष्टाविंशति भाजिते । फणे रये च भद्रायें युगभाग विधीयने ।। ६२ ।। मिन वो ·अध्याय-२०- s-જિનાર્ Q259 ૩૩૫ निर्गम तत्प्रमाणेन नदिकोणि द्विभागिका । केसरी सर्वतोभद्र रथे कणे च दापयेत् ॥६३॥ तदूर्व तिलक ज्ञेय सर्व शोभान्वित कृतम् । नादिका कणिकायां च शृंगार्वे शृंगमुत्तमम् ६४ भद्रे चारश्चत्वारि चाप्टी प्रत्यांगानि च । धर्मदो नाम विख्यातः पुरे धर्म विवर्धनः ६५ ૧૫ ધમનાથ વલલભ ધર્મદે પ્રાસાદ ૨૫ વિભક્તિ ૧૨ તલા૨૮ ઈંગ રપ इति धर्मनाथ जिनपल्लभः धर्म दमासादः २९ तलभाग २८ श्रृंग २२५ સમચોરસ ક્ષેત્રના ૨૮ ભાગ કરવા. તેમાં રેખા, પઢો અને ભદ્રા એ ત્રણે ચચ્ચાર ભાગના કરવા. નંદી અને કોણી એકેક ભાગની કરવી. સર્વ અંગે સમદલ નીકાળે) કરવા. રેખા અને પતરા ઉપર ૫ કેસરી ૫ સર્વતોભદ્ર એ બે કર્મ ચડાવવા. તેની ઉપર એક તિલક ચડાવવું. નંદી અને કેણું ઉપર ઉપરાઉપર બે ઇંગ ચડાવવા. પ્રત્યેક ભદ્રની ઉપર ચાર ઉરૂગ ચડાવવા. આઠ ચાથ ગરાશિયા=પ્રત્યાંગ ચડાવવા. આવા પ્રકારનો ધર્મને દેવાવાળે અને નગરમાં ધર્મને વધાર- નારે એ ધર્મનાથ જિનવલભ ધર્મદ પ્રાસાદ . Rાન गया દવે આ ઈતિશ્રી ધર્મનાથ જિનવલ્લભ ધર્મદ પ્રાસાદ ૨૫ તલભાગ ૨૮ શુગ ૨૨૫ २६ धर्म वृक्षमासादः नद्रूपे तत्ममाणे च कर्तव्यः सर्वकामदः। स्योर्ध्वं च कृते शृगे धर्मपृक्षोऽयं नामतः ॥६६॥ fસ પર્માતાઃ ર૬ તા ૨૮ ·૩૩૬ { પાનારા ઘ-ત્તરાઈ ૧૬ શાંતિનાથ જિનવલ્લભ શ્રીલિંગપ્રાસાદ ર૭ વિભક્તિ ૧૩ તલભાગ ૧૨ ગુંગ ૧૮૯ -ધર્મદ પ્રાસાદના પરા ઉપર એક શંગ વધા- રવાથી ધર્મવૃક્ષ નામને પ્રાસાદ જાણ. • विभक्ति १३ श्रीशांतिनाथवल्लभ श्रीलिंगमासादः चतुरस्रीकृते क्षेत्रे द्वादशांशविभाजिते । की भागद्वयं कार्य: प्रतिकण स्तथैव च ॥६॥ भद्रा सार्थ भागेन नादिका चार्घभागिका । कणे कर्म द्वय कार्य प्रतिकणे तथैव च ॥६८|| नादिकायां शुगकूटमुर गाणि द्वादश । शान्तिनाथाख्यमासादः सर्व देवेभ्यः कारयेत् ६९ श्रोलिंग च तदा नाम श्रीपतये मुखावहः । ત્તિ નિવારમ. વિજ્ઞાન ૨૭ તમrm १२ शृंग १८९ સમરસ ક્ષેત્રના ૧૨ ભાગ કરવા. તેમાં રેખા અને ૫૦ બખે ભાગના અધું ભદ્ર દોઢ ભાગનું અને ભદ્રની પડખે નંદી અડધા ભાગની કરવી રેખા અને પઢરા ઉપર બે કર્મ (૫ કેમરી, ૯ સર્વતોભદ્ર) ચડાવવાં. નંદી ઉપર એક મ િ શંગ અને એક ફૂટ ચડાવવું. ચારે ભદ્ર પર બાર ઉરુઇંગ ચડાવવાથી શાંતિનાથ નામે સર્વ દેવને વલભ એવો શ્રીલિંગપ્રાસાદ શય છે. આ પ્રાસાદ બંધાવનાર લમીપતિને સુખકારક જાણો. તિથી શાંતિનાથજિનવલભ શ્રીલિંગપ્રસાદ ૨૭ તલભાગ ૧૨ ઈંગ ૧૮૯ २८ कामदत्तक मासादः उरुगंग पुनर्दद्यात् मासादः सर्वकामद. ७० इति कामदत्तक प्रासादः २८ तलभाग १२ શ્રીલિંગ પ્રાસાદના ભદની ઉપર ચારે બાજુ એક શૃંગ વધારવાથી કામદત્તક નામને પ્રાસાદ લાવે. માફ દમ અને 1 ts ·अध्याय-२०-जिनप्रामाद लक्षण 33७ विभक्ति १४ कुंथुनाथवल्लभः। कुमुदप्रासादः २९ चतुरस्रीकृते क्षेत्रे चाप्टभागविभाजिते । कर्णः स्यादेकभागश्च प्रविकर्ण स्तथैव च ॥७१।। नंदिका चैव भागार्धा मियद भद्रविस्तरम् । निर्गम पदमानेन स्थापयेच्च दिशादिश ॥७२।। कर्णे च केमरी दद्यात बदूर्वे तिलक न्यसेत् । तत्सदृश मंतिकणे नयां तु तिलक न्यसेवा॥७३ भद्रे च शृंगद्वयं तु कुंथुदो नाम नामतः । बल्लभः सर्वदेवानां जिनेन्द्र धुवल्लभः ॥७४॥ ૧૩ મું નાથવલશ કુમુદ પ્રાસાદ ર૯ વિભક્તિ ૧૪ તિલક ૨૦ તલભાગ ૮ ઈંગ ૬૯ परम इति कुंथुजिनवल्लभः पुमुदप्रासादः २९ तलभाग ८ शृग ६९ સમરસ ક્ષેત્રના આઠભાગ કરવા. તેમાં રેખા અને પઢરે એકેક ભાગનો, નંદી અધ ભાગની અને ભદ્ર આખું વધુ ભાગનું કરવું. નીકાળે યહ એક ભાગને રાખે. રેમ અને પરા ઉપર (HEMATI ૫ કેસરી કર્મ અને તે ઉપર તિલક કરવું. નંદીની ઉપર એક તિલક કરવું અને ભદ્રની ઉપર બન્ને ઉરુઈંગ કરવા. તેવો કુયુદ નામને સર્વદેવને વલ્લભ અને કુયુજનવલ્લભપ્રાસાદ કાવો. ઇતિશ્રી કુંજિનવલ કુસુદ- પ્રાસાદ ૨૯ તલભાગ ૮ગ તિલક ૨૦ ३० शक्तिदमासाद तद्रूपे च मकर्तव्य रये तिलकं दापयेव ! शक्तिदो नाम विज्ञेयः श्रीदेवीधु मुखावहः ॥ ७५ ।। इति शतिदमासादः ३० કુમુદ નામના પ્રાસાદના પ૮ર ઉપર એક તિલક અધિક ચડાવવાથી શક્તિદ નામને પ્રાસાદ લક્ષ્મીદેવીધી સુખ આપનારે જાબુ. तलमाग ८ ·330 शानप्रकाश दीपार्णव-उत्तरार्ध .३१ वर्षणमासादः कर्णोध्ये शृंग दातव्यम् मासादो हर्षणस्तथा । इति हर्पणप्रासादः ३१. तलभाग ८ કુમુદપ્રાસાદની રેખાયે એક શૃંગ અધિક ચડાવવાથી પણ નામને પ્રાસાદ જાણો. विभक्ति १५ अरनाथवल्लभः कमलकंदमासादः ३२ चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे चाप्टभागविभाजिते । कर्णी द्विभागिको ज्ञेयो भद्रा च विभागिकम् ॥७८॥ कणे च शृंगमेकं तु केसरी च विधीयते । भद्रे चैवोद्गमः कार्यो "जिनेन्द्रे चारनाथके ॥७९॥ इति त्वं विद्धि भो वत्स, मासादो जिनवल्लभः कमलक दनामाय जिनशासनमार्गतः ॥ ८०॥ ૧૮ અનાથ વલ્લભ કમલકંદ પ્રાસાદ ૩ર વિભક્તિ ૧૫ તલભાગ ૮ ર૧ इति कमलकंदमासादः ३२ तलभाग ८ शृग २१ સમચોરસ ક્ષેત્રના આઠ ભાગ કરવા. તેમાં બે ભાગની રેખા, બે ભાગનું અધુર ભદ્ર કરવું. રેખા ઉપર એક પ કેસરી ઈંગ ચડાવવાં અને ભદ્રની ઉપર દેઢિયે કરે તેને હે વત્સ અરનાથ જિન વલણ જે જિનશાસનમાગને કમલકદ નામને પ્રાસાદ જાણ. ઈતિ શ્રી અરનાથ જિનવલ્લભ કમલકંદ પ્રાસાદાર તલભાગ ૮ ઈંગ ર૧ ३३ श्रीशैलमासादः कणे च तिलक क्षेयं श्रीशैल ईश्वरमियः । इति श्रीशैलमासादः ३३ तलभाग ८ १. जिनेन्द्रो कुंधुपल्लमा पर ·अध्याय-२०-जिनप्रासाद लक्षण ૩૩૯ ૧૯ મછિનવલભ મહેંદ્રપ્રસાદ ૩પ વિભક્તિ ૧૬ તલભાગ ૧૨ ઈંગ ૧૮૧ કમલદપ્રાસાદની રેખા પર તિલક એક ચડાવવાથી શ્રીશૈલ નામને પ્રાસાદ જાણ. તે ઈશ્વરને પ્રિય છે.) ३४ अरिनाशनमासादः भद्रे चैवोरुचत्वारि प्रासादथारिनाशनः ॥८॥ इति मरिनाशनप्रामादः ३४ तलभाग ८ શીલપ્રાસાદના ચારે ભદ્ર ઉપર એકેક ઉરુ- ગ ચડાવવાથી અરિનાશન પ્રાસાદ જાણ. विभक्ति १६ मल्लिजिनवल्लभः महेंद्रमासाद:३५ चतुरस्रीकृते क्षेत्रे द्वादशपदभाजिते । कणे भागद्वय कार्य प्रतिरथश्च सार्घकः ॥८२॥ सार्ध भाग भद्राचार्धा नदिद्वय' भवेत् । कणे फर्मद्वयं कार्य प्रतिरथे तथैव च ॥८॥ द्वादश चार गाणि स्थापयेच्च चतुर्दिशि । महेन्द्रनाममासादो जिनेन्द्रमल्लिबल्लभः ॥८४॥ इति मल्लियल्लभः जिनेन्द्रमासादः ३५ तलभाग १२ शृंग १८७ સમચોરસ ક્ષેત્રના ૧૨ ભાગ કરવા. તેમાં બે ભાગની રેખા, દેઢ ભાગને પઢર, દેઢ ભાગનું ભદ્રા, અધ ભાગની ખુણે, અને અધ ભાગની નંદી કરવી. રેખાયે અને પહેરે (૫ કેસરી અને ૯ સર્વતેભદ્ર એમ બે કેમ ચડાવવા. ચારે ભદ્ર ૫૨.૧૨ ઉરુઇંગ સ્થાપન કરવાથી મહિલનાથ- જિનવલ્લભ એ મહેન્દ્ર નામને જાણ. ઇતિશ્રી મલ્લિનાથજીવલ્લભ મહેન્દ્રપ્રસાદ ૩૫ તલભાગ ૧૨ ગ ૧૮૧ ३६ मानवेन्द्रमासादः स्थायें तिलक दद्यात् मानवेन्द्रोऽय नामतः । 3 ફws પ્રાસાદ ·३४० ज्ञानप्रकाश दीपाव-उत्तरार्थ इति मानवेन्द्रप्रासादः ३६ तलभाग १२ મહેન્દ્રપ્રસાદના સ્થાને પહેરા ઉપર તિલક એક ચડાવવાથી માનવેન્દ્ર નામને પ્રાસાદ જણ. ३७ पापनाशनप्रासादः कर्णावं तिलकं दद्यात् प्रासादः पापनाशनः ॥८॥ इति पापनाशनप्रासादः ३७ तलभाग १२ મહેન્દ્રપ્રસાદની રેખાયે તિલક એક ચડાવવાથી પાપનાશન નામને પ્રાસાદ જાણો. विभक्ति १७ मानसतुप्टिमासादः ३८ चतुरखीकृत क्षेत्रे चतुर्दश विभाजिते । वाहुद्वयं रथकर्णी भद्रार्ध त्रयभागकम् ॥८६॥ श्रीवत्स केसरी चैव कणेरक्षेत्रमद्वयम् । द्वादशैवार:शृंगाणि स्थापयेच्च चतुर्दिशि ।।८७॥ मानसतुष्टिनामायं प्रासादोमुनिसुव्रतः । इति मानसतुप्टिनाम मुनिसुव्रत प्रासाद. ३० तलभाग २४ शृग ८५ સમરસ ક્ષેત્રના ૧૪ ભાગ કરવા રેખા અને પઢરે બે બે ભાગના અને અર્ધ ભદ્ર ત્રણ ભાગનું કરવું. રેખા અને પઢરા પર ૧ શ્રીવત્સ અને પ કેસરી એમ એ કર્મ ચડાવવા. ચારે દિશાના ભદ્ર ઉપર બાર ઉરુગ ચડાવવાથી માનસતુષ્ટિ નામને મુનિસુવતવલભ પ્રાસાદ જાણ. ઇતિશ્રી મુનિસુવતવલ્લભ માનસતુષ્ટિ- પ્રાસાદ ૩૮ તલભાગ ૧૪ યુગ ૮૫ ३९ श्रीभवमासाद: तद्रूपे रथे तिलक कर्णे च द्वयकेसरीम् । १२ श्री भवनाम विज्ञेयः कर्तव्यश्च निमूर्तये ॥ ८९ इति श्रीभवप्रासाट ३९ वलभाग १४ ११ मनसंतुष्ट-मुनिसंतुष्ट ५-तर. गौरव नाम यिज्ञेयः ॥१२. ૨૦ મુનિસુવ્રત વલ્લભ માનસતુષ્ટિ પ્રાસાદ ૩૮ વિભકિત ૧૭ તલભાગ ૧૪ શૃંગ ૮૫ ADDIRE Млади ·मध्याय-२०-जिनप्रासाद लक्षण માનસતુષ્ટિ પ્રાસાદના પહેરા ઉપર એક તિલક અને રેખાયે બે કેસરી કર્મ ચાવવાથી શ્રીભવ(ગૌરવ)નામનો પ્રસાદ બ્રહ્મા વિષ્ણુ અને મહેશને સારુ બનાવો. ॥विभक्ति १८॥ नेमिजिन वल्लभपासादः ४० १३ चतुरखीकृते क्षेत्र पोडशपदभाजिते । कर्ण भागत्रय कार्य प्रतिकण द्विभागिकः | S૦ | भद्रार्ध त्रिभाग ज्ञेयं चतुर्दिक्षु व्यवस्थितम । केसरी च रथे कणे ऊर्वे तिलकशोभनम् ૨૧ નેમિનાથ વલ્લભનેશિંગ પ્રાસાદ, વિભકિત ૧૮ તલભાગ ૧૬ ગદપ તિલક ૧૨ મિનિમમ 1-ATHER. भट्टैकैकमुरुशंग' स्थापयेच्च चतुर्दि । જેજિયનામાં પણ વિરામ: IS૨ા इति नेमिजिनयल्लभः नेमिशृंग प्रासादः ४० तलभाग १६ शूग ६५ तिलक १२ પ્રાસાદના ચેરસક્ષેત્રના સેવા ભાગ કરવા. રેખા ત્રણ ભાગની, પ૮રે બે ભાગનો અને અન્ય ભદ્ર ત્રણ ભાગનું કરવું. એ રીતે ચારે બાજુએ ભાગની વ્યવસ્થા કરવી. રેખા અને ચઢા પર કેસરી કર્મ ચઢાવી તે પર એકેક તિલક શોભતું ચડાવવું. અને ચારે ભદ ઉપર એકેક એમ કુલ ચાર દિશામાં કુલ ચાર ઉશંગ ચડાવવાથી નેમિગ નામને નેમિજિનવલભ પ્રાદ જાણો. ઈતિશ્રી નેમિજિનવલ્લભ નેમિશુગ પ્રાસાદ ૪૦ શંગ ૬૫ તિલક ૧૩ ॥विभक्ति १९॥ सुमतिकीर्तिपासादः ४१ चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे पशिपदभाजिते । कर्णश्च भागचत्वारः मतिकर्णस्तथैव च ॥९३ ॥ આ રિસરે જ શાસ્ત્રમ્ ? कणे कौत्रय कार्य पविकणे क्रमद्वयम् ॥ ९४ ॥ ૧. આ અઢારમી વિભક્તિ કેટલીક પ્રતમાં નથી. તલભગ ૧૬ ·. ૩૪૨ ज्ञानप्रकाश श्रीपार्णव-उत्तरार्ध રર નેમિનાથવલ્લભ સુમતિકીર્તિ પ્રાસાદ ૪૧ વિભક્તિ ૧૯ તલભાગ ૨૬ શૃંગ ક૭૩ તિલક જ द्वादशेनोरुःशृंगाणि मत्यांगानि द्वात्रिंशकम् प्रथमकर्मी मदिरः सर्वतोभद्रमेव च ॥९५|| केसरी कर्मस्तृतीयः ऊमें मंजरी शोभिता सुमतिकीर्तिनामायं गृहराजमुखावहः॥९६ इति सुमतिकीर्ति नेमिबल्लभ प्रासाद् ४७ नलभाग २६ शृंग ४७३ तिलक ४ પ્રાસાદના સમરસ ક્ષેત્રના છવીસ ભાગ કરવા. તેમાં રેખા અને પઢો ચચ્ચાર ભાગનાં કરવા. દસ ભાગનું આખું ભદ્ર કરવું. રેખા ઉપર ત્રણ કર્મ અને પઢા ઉપર બે કર્મ ચડાવવાં. ચારે ભદ્ર ઉપર કુલ ૧૨ ઉરુ શંગ અને બત્રીશ પ્રત્યાગ (ચોથ ગરાશિયા) ચડાવવા. પહેલું કર્મ ૨૫ મંદિર, બીજું કમ(©સર્વતોભદ્ર અને ત્રીજું પ કેસરીનું એમ રેખાયે ચડાવવા અને તે ઉપર મંજરી (ઘંટાલામશુ જધાયુક્ત) ચડાવવાથી અને ૫૮રા ઉપર બે કર્મ ચડાવવાથી મંદિર બંધાવનાર ગૃહસ્થને સુખદાયક એ સુમતિકીર્તિ નામને પ્રાસાદ જાણે. ઈતિશ્રી સુમતિકીર્તિ નેમિવલ્લભ પ્રાસાદ ૪૧ તલભાગ ૨૬ શ૪૭૩ તિલક ૪ ४२ उपेन्द्रमासादः वर्षे च प्रकर्तव्य रथे शगच दापयेत् । HERER उपेन्द्र इति नामाय मासादः मुरवल्लभः९७ इति सर्यदेवयल्लभः उपेन्द्रप्रासादः ४२ तलभाग २६ સુમતિકીર્તિ પ્રાસાદના પરા ઉપર બેના બદલે ત્રીજું એક ઈંગ ચડાવવાથી દેને વલ્લભ એ ઉપેન્દ્ર નામને પ્રાસાદ જાણ. ૧૪ મિનાપલ્પ ઉમ: પત્તર વિશ્વક

·अध्याय-२० -जिनमासाद लक्षण
3४३
४३ राजेन्द्रमासादः
तद्रूपे च मकर्तव्यमुरः शृंगाणि पोडश ।
पूजनाल्लभ्यते राज्यम् स्वर्गे चंब मद्दीतले९८
इति राजेन्द्रप्रासाद ४३ तलभाग २६
ઉપેન્દ્રપ્રસાદને સ્થાને ભદ્રો પર મળીને
કુલ ૧૬ ઉરુસંગ ચડાવવાથી રાજેન્દ્ર
નામને પ્રાસાદ થાય છે. તેને પૂજવાથી
સ્વર્ગ અને પૃથ્વી ઉપર રાજ્ય પ્રાપ્તિ થાય.
રર નેમિનાથવલભ મેદ્રપ્રસાદ જ વિભકિત ૨૦ તલભાગ ૨ ઈંગ ૧૯ તિલક ૪૦
। विभक्ति २०॥ नेमेन्द्रेश्वरमासादः ४४
चतुरस्रीकृते क्षेत्रे द्वाविंशतिपदभाजिते ।
याहुरिन्दुर्युग्मरूप-द्विन्दुभागाःक्रमेण चौ९९
कर्णात गर्भपर्यत' भद्रायद्वयमेव च ।
केसरी सर्वतोमदं कर्णे चैव क्रमद्वयम् १००
केसरो तिलक चैव रथाः तु र्तितम् ।
कर्णिकानं दिकायाम् च शृंगच तिलक पसेद
मनिmaa
Rana
AsarqENT
भद्र चारुश्चत्वारि प्रत्यांगानि च घोडश ।
नेमेन्द्रेश्वरनामाय मासादा नेमिवल्लभः१०२
इनि नेमेन्द्रेश्वरप्रासादः ४४
२२ शृंग १९३ निलक ४०
लभाग
ચેરસ ક્ષેત્રના બાવીશ ભાગ કરવા.
તેમાં બે ભાગની રેખા, એક ભાગની
१५ मुरुः शृग च नमम् that

·૩૪૪ ज्ञानप्रकाश दीपाच-उत्तरार्ध કર્ણિકા, બે ભાગનો પઢ કર. નંદી એક ભાગની, ઉપરથ બે ભાગનું બીજી કર્ણિકા એક ભાગની અને અર્ધ ભદ્ર બે ભાગનું કરવું. રેખા ઉપર કેસરી અને સર્વતે ભદ્ર કર્મ અને તિલક ચડાવવા. બધી કર્ણિકા અને નરિકા ઉપર એકેક શુગ અને તિલક ચડાવવું. પઢરા અને ઉપરથ ઉપર કેસરી કર્મ અને એકેક તિલક ચડાવવું. પ્રત્યેક ભદ્રની ઉપર ચાર ઉરુઈંગ અને કુલ ૧૬ પ્રત્યાંગ ચડાવવાથી નેમિનાથજીને વલ્લભ એ નેમેનેશ્વરપ્રાસાદ જણ. ઈતિશ્રી નેમિનાથવલ્લભ નેમેન્ટેશ્વરપ્રાસાદ ૪૪ તલભાગ ૨ ગ ૧૯ તિલક ૪૦ ४५ यतिभूपणमासादः तत्तुल्यं च तचं च रथे शृग च दापयेत् । घल्लभः सर्व देवानां प्रासादो यतिभूषण : ॥१०३ ॥ इति यतिभूषणप्रासाद ४५ तलमाग २२ નેમેશ્વર પ્રાસાદના પહેરા ઉપર અને ઉપરથ પર એકેક ઈંગ વધારવાથી યતિભૂષણ નામને સર્વદેવને વલભ એ પ્રાસાદ થાય છે. ४६ पुप्यमासादः तद्रूपे च प्रकर्तव्यं रथे दद्याच्च केमरीम् । सुपुष्यनामविज्ञेयः मासादः સુરવણીમ: | ૨૦૧૭ | इति सुपुष्यप्रासाः ४६ तलभाग २२ નેમેશ્વર પ્રસાદના પટરા અને ઉપરથ ઉપર (શંગને બદલે) (૫) કેસરી કર્મ ચડાવવાથી દેને વલ્લભ એ સુપુષ્ય નામને પ્રાસાદ થાય છે. । विभक्ति २१ ॥ पाचवल्लभप्रासादः ४७ चतुरलीकृते क्षेत्रे पप्टाविंशति भाजिते । कर्णातु गर्भ पर्यंत विभागानां तु लक्षणम् ॥ १०५ ।। वेदरुपगुणेन्दवा भद्रा तु चतुष्पदम् । श्रीवत्सं केसरों चैव रथे कणे च दापयेत् ॥ १०६ ॥ ૧૬ અહીં વિભકિત ર૦-૧ અને ૨૨માં કર્ણ પામે નંદિકણું કહી છે. પરંતુ તે નહિકના પણ અમલ ન કાઢતાં કર્ણરેખાની બરાબર નાખીને તે બે વચ્ચે પાણતાર પાડી જુદું અંગ દેખાડે છે. તેને હેતુ તે પર ત્યાગ (ચેથ ગરાશિયા) ચડાવતાં ઘણું બહાર નીકળી જાય છે તેથી ખૂણી બહાર ન કાઢવાથી ત્યાં પ્રમાણુમર નીકળતું લાગે છે. આવા પ્રકાર જુના પ્રાસાદમાં ઘણે જોવામાં આવે છે. રાણપુરના મુખના મૂળ શિખરમાં ખૂણી રેખા બરોબર રાખે છે.

·अध्याय-२०-जिनप्रासाद लक्षण ૩૪૫ ૨૩ પાર્શ્વનાથ વલ્લભ પાર્શ્વવલ્લભ પ્રાસાદ ૪૭ વિભકિત ૨૧ તલભાગ ર૬ શંગ ૧૧૩ कर्णिकायां ततः शृंग मप्टौ तु मत्यांगानि च। भद्रे चैवोरुश्चत्वारि સા: પાર્થws | ૨૦૧૭ | इति प्राचं वल्लभ प्रासादः ४७ तलभाग २६ शृंग ११३ સમરસ ક્ષેત્રના ૨૬ ભાગ કરવા. તેમાં કર્ણ ૪ ભાગ, કર્ણિ ૧ ભાગ, પઢરે ૩ ભાગ, નંદિ ૧ ભાગ અને અન્ય ભદ્ર ૪ ભાગનું કરવું, રેખા અને પઢરા ઉપર એકેક (પ કેસરી કર્મ અને એિકેક (૧) શ્રી વસ ચુંગ ચડાવવું. ખૂણીઓ યર એકેક ઈંગ ચડાવવાં. આઠ પ્રત્યાંગ ચડાવવાં. ભદ્ર પર ચચ્ચાર ઉરુઇંગ ચડાવવાં. તે પાર્શ્વવલભ નામનો પ્રિસાદ થાય છે. ઇતિશ્રી પાર્શ્વનાથ જિનવલભ પાWવલ્લભ પ્રાસાદ ૪૭ તલભામાં ૨૬ રગ ૧૧૩ ४८ पमारतमासादः कणे च तिलक दद्यात् प्रासादस्तत्स्वरूपकः। पमारत च नामेति कर्तव्यं सर्व देवता:१०८ इति पद्मावृतप्रासादः ४८ harita પાર્શ્વવલલભ પ્રાસાદની રેખા ઉપર એક નથમિઝ ધવલૂમviews તિલક વધારવાથી પઘાત નામને સર્વદેવાને વલ્લભ એ પ્રાસાદ જાણ. ४९ रूपवल्लभमासादः तद्रूपे च प्रकर्तव्यो रथोवें दिलकन्यसेत् । जिनेन्दायतन चैत्र मासादो रूपवल्लभः१०९ इति रूपपल्लभप्रासाद:४९ तलभाग २६ પઘાવૃત પ્રાસાદના પહેરા ઉપર પણ એક તિલક વધારવાથી રૂપાલભ નામને જિનેન્દ્રપ્રાસાદ થાય છે. tita ·૩૪૬ ૧૭ ૨૪ મહાવીર નવલ્લભ મહાધર રવિકમ પ્રાસાદ ૫૦ વિભક્તિ રતલભાગ ૨૪ ઈંગ ૨૨૧ શના t૩ત્તરાઈ विभक्ति २२॥ वीरविक्रममहाधरमासाद:५० चतुरस्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विंशतिभाजिते । कर्णस्त्रिभागको ज्ञेयः प्रतिकर्णश्च तत्समम् ११० कणिका नदिका भागा भद्रार्ध चतुप्पदम् । श्रीवत्सं केसरों चैव સમરવિ ૨ ! ?? II रथे कर्णे च दातव्यमष्टी तु प्रत्यांगानि च । भद्रे चवोरश्चत्वारि कणिकायां शूगोत्तमम् ॥११२॥ वीरविकमनामायमासादो जिनवल्लभः । "महाधरश्च नामाय પૂજિતે દ્વારા રૂા इति महावीरबल्लभ धीरविक्रम महाधर प्रामाद ५० तलभाग २३ જ રરર સમચોરસ ક્ષેત્રના ૨૪ ભાગ કરવા. તેમાં રેખા અને પહેરે ત્રણ ત્રણ ભાગના, નંદિકા અને કર્ણિકા એકેક ભાગની કરવી. અને અ* ભદ્ર ચાર ભાગનું કરવું. રેખા અને પઢરા ઉપર શ્રીવત્સ (શૃંગ)(૫) કેસરી અને ૫ સર્વતોભદ્ર વિર મારા એમ ત્રણ ક્રમે ચડાવવાં. આઠ પ્રત્યાં ભદ્ર sઉપય* ઉપર ચારચાર ઉરૂગ ચડાવવાં. કલિંકા ને मृm નંદિકા ઉપર શગ ચડાવવાથી જિનદેવને વરલભ તથા પૂજનથી ફલદાતા એ વીર વિક્રમ : નામ અથવા મહાધર નામને પ્રાસાદ જાણો. ઇતિશ્રી મહાવીરજિનવલ્લભ મહાધરપ્રાસાદ ૫૦ તલભાગ ૨૪ શંગ રર૧ તિલક ૧૬ ૧૭ મધપાના પાઠાન્તર. મહાધરને બીજો અર્થ ૧૦૮, ૭૨ કપર જિનાલયમાં નૃત્યમંડપના આભે પ્રમાદની ડાબી જમણી તરફ ચાલુપંકિતમાં ભદ્રની જેમ નીકળે તે મહાધર પ્રા. | =ીપર Tgkot ·अध्याय-२०-जिनप्रासाद लक्षण ३४७ ५१ अष्टापदमासादः तद्रूपे च प्रकर्तव्ये कों विलक' न्यसेत् । अशापदश्च नामाय प्रासादो जिनवल्लभः ॥११४॥ इति अष्टापदप्रासादः ५१ तलभाग २४ પીરવિકમ-મહાધર પ્રાસાદની રેખા ઉપર એક તિલક ચડાવવાથી જિનપ્રભુને વઠલભ એ અષ્ટાપદ નામને પ્રાસાદ જાણ. ५२ तुष्टिपुष्टिपासादः तद्रूप' च मकर्तव्यं उरःशृगाणि पंच वै । तुष्टिपुष्टिदनामाय' मासादो देववल्लभः ॥११५॥ इति तुष्टिपुष्टिमाप्ताद ५२ तलभाग २४ જિનેન્દ્રપ્રસાદ પ્રશંસાઃ- मासादा: पूजिता लोके विश्वकर्मणा भापिताः । द्वाविंशतिविभक्तीनां ८ द्विपंचाशभेदतः ॥११६॥ मासादाः सर्व देवेपु जिनेन्द्रपु विशेषतः । चतुर्दिशि चतुरिपुरमध्ये मुखायदाः ॥११७॥ ઉપરના બાવીશ વિભક્તિ ઉપર બાવન ભેદે કરીને જિનેન્દ્રપ્રસાદના શિખરો કહ્યા તે લેકમાં પૂજનીય છે એમ વિશ્વકર્માએ કહ્યું છેઆ પ્રાસાદો સર્વ દેને કરવા તેમાં વિશેષ કરીને જિનેન્દ્ર દેવને કરવા. આ પ્રાસાદે-આવા ચારે દિશાના ચાર કારવાળા પ્રાસાદે નગરને વિશે બાધવાથી ભારે સુખદ બને છે भ्रमाच विमाश्चैव प्रशस्ताः सर्व कामदाः। शांतिदाः पुष्टिदाचैव मजाराज्यमुखावहाः ।। ११८ ।। अवलियान-महिपो नदिकस्तथा। सर्व श्रियमाप्नुवन्ति स्थापिताय महीतले ॥ ११९ ॥ આ બાવન પ્રાસાદ ભ્રમવાળા કે શ્રમવગરના પણ પ્રશસ્ત છે. તે સર્વ કામનાને આપનારાં છે. શાતિદાયક અને પુષ્ટિદાયક છે તે રાજા અને પ્રજાને સુખ આપનારા છે. આ પ્રાસાદે પૃથ્વીતલ પર થાપવાથી ઘડા, હાથી, બળદ, ભેંશ, ગાય તથા વાહન આદિ સર્વ પ્રકારની લકમીને આપનારા છે. ८ जिनेन्द्रस्य विशेषतः पत. क्षाराभा मामा भाने मत आना બાદ પ્રસાદના શિખર કવાં છે. તેમાં ૨૫ વિભકિત પર ૭૨ ભેટે પ્રામાબાં શિખરે *गा छे.

·૩૮ શાનકારારીપાર્ગ-૩ત્ત नगरे ग्रामे पुर्मध्ये प्रासादा ऋपभादयः । जगत्यां मंडमैर्युक्ता क्रियते वसुधातले ॥ १२० ॥ सुलभ दीयते राज्य स्वर्गे चैव महीतले । નગર ગામ કે પુરની અંદર આ ઋષભાદિ જિન પ્રસાદે જગતી અને મંડપ વાળા બનાવવાથી સ્વર્ગમાં અને પૃથ્વીતલ ઉપર રાજ્ય સુલભતાથી મળે છે. ૧૯ જન અષ્ટભદ્ર પ્રસાદને પાઠ કોઈ જૈન ગ્રંથની છૂટ નેધ પરથી ખાવા- કારનું રવરૂપ મારા જેવામાં આવેલું, જે અત્રે આપવું આવશ્યક માનું છું. अथ पंचकल्याणप्रासादस्वरूपं लिख्यते:- अष्टकोणमष्टभद्रं पंचकल्याण मंदिरम् । तीर्थ ग्रामे राजगृहे नदीतटे मुन्याश्रमे १ जातिः पंचकल्याणी पुष्पवमानसदृशीं । सर्वदेवस्थापित्वं चतुर्दशरत्नेयुतम् २ अष्टांश एकभागश्च अष्टभागास्तलस्य च । भद्रस्य घेदभागाश्च कर्णे द्विद्वि भागते ३ भद्रस्य प्रीणि शृगाणिपणे शृगद्वयं भवेत् । एकचत्वारिंशत् शृंगाणि शेकशंगमनुत्तमम् ऋतुषट्क हसरूपं द्वादशराशिग्रहाः । स्थापन दिश्च द्यायानां दश दिक्पालास्तथैव च વિદ્યા uિથતિ. ' જાણ્યેય પૂજાતિ: देव्याधिष्यन्निमुखाच विधिविधानसमन्विता द्वात्रिंशतिनतिकाच प चकल्याण मंदिरे घंटाकर्णः प्रदक्षिणायाँ काटिकलदः पदेपदे । विनाशः सर्वपापानां पचकल्याणमंदिरे इति पंचकल्यागप्रामा। પંચકલ્યાણ પ્રાસાનું સ્વરૂપ કહે છે? આઠ કાણુના આઠ દિવાળે “પંચ કલ્યાણ મં”િ નામને પ્રાસાદ તીર્થસ્થાનમાં ગ્રામ કે રાજ્યગડે, નદીકિનારે કે મુનિના આશ્રમમાં કરે. પંચકલ્યાણ જાતિને, પુષ્પક વિમાન જે, સદાને માટે, જેમાં ચારે તરફ ફરતા થી શોભીનો હોય તે પ્રસાદ સ્થાપ. અાંગમાં અઠ્ઠામાં ચાર નું અદ્ર ચને બળે આરતી ઉખા કરવી, તેના શિખરના ભદ્ર ઉપર ત્રણ ત્રણ ઉરુગે ચડાવવાં. રેખા બળે જંગ ચડાવવા. એ રીતે આઠે ભદ્રને આઠ રેખા પર મળી કુલ ૪૧ અંડક (મૂળ કળશ સાથે) ચડાવવા. આ પ્રામામાં છ ઋતુ, હમને સ્વરૂપ બાર રાશિ, નવ કહે, દિશા પ્રમાણેના આઠ આયના સ્વરૂપ, દશ દિકપાલ. ૧૪ વિદ્યા દેવીઓ, ૨૪ તીર્થકરોના યક્ષાક્ષણીઓની મૂર્તિઓ કરવી. આ પંચકલ્યાણ પ્રાસાદમાં મંગળ એવા વીસમા તીર્થંકર શ્રી પાર્શ્વનાથજીની પ્રતિમા સ્થાપવી. બત્રીસ નર્તિકાઓ પણ આ પંચકલ્યાણ મંદિરમાં મડવરે અને મંડપના સ્તંભ પર તથા વિનાને ઘૂમટમાં) કી. પ્રદક્ષિણામાં ઘંટાકર્ણની મૂર્તિ કરવાથી એવા પંચકલ્યાણ મંદિર બંધાવનારના સર્વપાપ નાશ થાય છે અને પગલે પગલે કરડે શુભ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. ઇતિ પંચકલ્યાણ મંદિર

·अध्याय-२०-जिनमामाद रक्षण
૩૪
दक्षिणानरमुखाच माचीपथिमदिमुखाः।
વિવાર ના સુર પુરાવા છે ૨૭ )
જ છે વિશ્વમાં 9 ના રોજ સુવિધા કિન્નર જામ
જિલ્લાવાર ૨૦
દક્વિ, ઉત્તર, પૂર્વ કે પશ્ચિમ ગમે તે મુખને વીતરાગના પ્રામા નગરમાં
રચેલા છે તે તે સુખ દેનારા જાણવા.
ઈતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાવને વારવિવાને ભાદિ
૨૨ વિભદિન પર બાવન ભેદના શિખરાધિકાને શિરપવિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ
રામપુરા દિપ શાસ્ત્રીએ એવી શિપબા નામની માટીકાનો વીશ યાયર૦

·श्री विश्वकर्मा चिरचित वास्तुचियार्या ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे उत्तरार्थः ॥ एकविंशतितमोऽध्यायः ॥ । जिनप्रतिमालक्षणाध्यायः २१ ।। श्री विश्वकर्मोऽवाच- अथातः संभवक्ष्यामि स्वरूपं जिनलक्षणम् । अरूपं रूपमाकारं विश्वरूपं जगत्प्रभुम् ॥१॥ केवलज्ञानमृतिश्च वीतरागं जिनेश्वरम् । द्विभुजं चैकवानं च बद्धपद्मासनस्थितम् ।।२।। लीयमानं परं ब्रह्म जिनतिनगद्गुरोः । नाम निर्गुणमाख्यातं प्रयुक्त वास्तुवेदिभिः ॥३॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે. હવે હું જિનમૂર્તિના સ્વરૂપલક્ષણ કરું છું. તે અરૂપી હોવા છતાં રૂપ આકારના વિશ્વરૂપ જગતપ્રભુ એવા વીતરાગ જિનેશ્વરની કેવળ જ્ઞાનમય મૂર્તિ છે. તેમને બે ભુજ અને એક મુખ છે. બદ્ધપદ્માસનથી બેઠેલી, પર- બ્રામાં લીન એવી જગદગુરુ જિનદેવની મૂર્તિ છે. चतुर्विशति ऋषभादौ वर्ष मानान्तकं तथा। ऋपमादि परिवारे दुःख वर्णसंकरम् ॥ ४॥ ૧ પ્રતિમા જે વર્ણની હોય તે જ વર્ણરંગના પાછાણનું પરિકર લેવું જોઈએ. તેમાં વર્ણસંકતા છે તેને અહી દે કહ્યો છે. તેમજ પ્રતિમા અને પરિવારના પાષાણમાં પણ બહુ ડાધડૂધ ન લેવા જોઈએ. મફેર પ્રતિમાને પીળા વર્ણનું પરિકર હોય તે દેપ કર્તા છે.

·૬ ૩૨૧ अध्याय-२१-जिनमनिमालक्षण ૩૫ न समांगुलसख्या च प्रतिमामानकर्मणि । उपविष्टस्य देवस्य ऊर्वस्य प्रतिमा भवेत् ॥ ५॥ विविधा पादपद्मस्था पर्य'कासनमाश्रिता । चामो दक्षिण ज धारूरुपये कि करोऽपि च ॥ ६ ॥ दक्षिणो वाम चौस्वित्पर्य कासन गवम् । देवस्योलस्थितस्यार्या जानुलम्बि भुजद्वयम् ॥ ७॥ श्रीवत्सोप्याीपयुक्ता च छत्रादिपरिवारिता । જિન તીર્થકરે ભદેવથી વર્ધમાન સુધીના ૨૪ છે. તે પ્રતિમાઓ અને પરિકરના પાષાણની વર્ણસંકરતા બને જુદા જુદા વર્ણના કે ડાઘવાળ) હોય તે તે દુઃખને દેનાર જાણવું. પ્રતિમાની ઉંચાઈનું માન એકી આગળ રાખવું. બેકી આગળની ઉંચાઈના પ્રતિમા ન કરાવવા.જિનપ્રતિમા બે પ્રકારના થાય છે, તેમાં એક ઉભા (કાઉસગ્ગ રૂપે) અને બીજા પદ્માસને-બેઠેલા હોય છે. પર્યકાસન કેને કહેવું? પ્રથમ જમણી બંધ અને જમણુ સાથળ પર ડાબો પગ અને ડાબે હાથ સ્થાપન કરો પછી ડાબી જાંધ અને ડાબા સાથળ પર જમણે પગ અને જમણે હાથ મૂકો. તેને પર્યકાસન કહે છે. હવે ઉભી કાર્યોત્સર્ગ પ્રતિમાનું સ્વરૂપ કહે છે. બે ભુજાઓ ગોઠણ સુધી લંબાવેલ હોય, છાતીમાં ઉણક અને માથે ત્ર છત્ર અને રતા (ચોવીશ જિન મૃત્યદિના) પરિવારવાળી હોય તે ઉભી જિન પ્રતિમા જાણવી जिनपतिमा-समचतुरस्रलक्षण- अन्योन्यजानुकधान्त तिर्यकमूत्रनिपातनातू ।। ८ ॥ केशान्ताचलयोर्मध्यात् मनैश्य चतुरस्रता । (૧) એકથી બે ગોઠણ સુધીનું આ સૂત્ર (ર) જમણા ઢીંચથી ડાબા ખભા સુધીનું બીજું સત્ર (3) ડાબા ઢીંચથી જમણા ખભા સુધીનું ત્રીજું સૂત્ર અને () કપાળ પર કેશથી આંચલી પાટલી મથાળા સુધીનું ચોથું સૂત્ર. એ રીતે જિન પ્રતિમા સમચતુરસ જાણવી. ૨ ઉમા કામમાં પ્રતિમાના પશિરની ગાદીમાં ગજસિંહરિવરૂપ થાય છે. તેના છે પર ભક્ત-કાવાની હાથ ની મુ પણ માં હેર છે. કામના બે બાજુના પખાની પડીમાં જિનમતિઓ નાશ કરે છે. અગર દેવીની મૂર્તિઓ અબુ કરે છે. ની ચામર કારાબારી દંડોના નાના સ્વરૂપે અને કાઉસની ઉ૫ર પત્ર અને ગાધના સ્વરૂપે કરેલા કેવા છે.

·પર शानप्रकाशदीपार्णव-उत्तरार्ध મહિમા-માન- नवतालं भवेद्पं नालः स्याद् द्वादशांगुलः ॥ ९ ॥ अंगुलानि कम्यायाः किंतु रूपस्य तस्य हि । उर्ध्वमानमष्टोत्तरशतं तु विश्वकर्मणा ॥१०॥ उमतिमामानं तु आसीना च अतः शृणु । ઉભી જિન પ્રતિમા નવ તાલની કરવી. તે તાલ ૧૨ આંગળને જાણ. પણ તે ગજને આગળ નહિ, પણ પ્રતિમાના વિભાગને જાણવે. એ રીતે ભી પ્રતિમા ૧૦૮ વિભાગની વિશ્વકર્માએ કહી છે, તેમ ઉભી પ્રતિમાનું માને કહ્યું. હવે બેઠી પ્રતિમાના વિભાગ સાંભળે. पंचतालं समुत्सेधे चतुस्तालं तु विस्तरे ॥११॥ तालकं च विभक्ताही अंगुलानां चतुर्दश । 'तेनांगुलप्रमाणेन पटपंचाशत् समुचिठूतम् ॥ १२ ॥ विस्तरं तत्पमाणेन विभाजयेद् विचक्षणः । अर्थते अंगुलानां च यन्मानां यस्य कारयेत् ।। १३ ॥ आसीनप्रतिमामानं पट्पंचाशद् विभाजितम् । બેઠી જિનપ્રતિમાની ઉંચાઈ પાંચ તાલ અને વિસ્તાર ચાર તાલને જાણ (કાર્યની સુલભતાને સારૂ) અહીં એક તાલના ચૌદ વિભાગ (આંગળ) જાણવા. ૩ બેડી જિન પ્રતિમાની પહેળાઈ કરતા ઉંચાઈ સવાઈ કરવી. તે પાટલી તલથી શિખા સુધીની ઉંચાઈ જાણવી. પરંતુ અહીં એક ૧૨ માં ૭૦ વિભામને બદલે છપ્પન ભાગ કરે છે. પરંતુ તેમાં નીચેની પાટલી આઠ ભાગની અને કેશાંતથી શિખા સુધીના છ ભાગ મળી ચૌદ ભાગ અહી લેવામાં આવેલ નથી. ૧૩ ભાગ ૪ ભાગ ભાલ ૫ ભાગ નામિકા ૪ હડપચી ૩ ગળું ૧૦ છાતી ૧૪ નાભિ ૧૨ ગુ€ ૨૪ સાથળ ૪ ગોઠણ ૨૪ જાંધ ૪ પt ૧૦૮ કુલ ·अध्याय-२१-जिनप्रतिमालक्षण ૫૩ તે પ્રમાણે ગણતાં ઉંચાઈ છપન આગળની (પાટલી અને કેશ પરના વિભાગ સિવાય) કરવી અને પહોળાઈ પણ તેટલી જ વિચક્ષણ શિ૯પીએ રાખવી. એટલે છપ્પન ભાગ બેઠેલી પ્રતિમાની પહોળાઈ જાણવી. દય રિઝ માઇ--- भालनासा हनुग्रीवा हुन्नाभिगुह्यमूरुकः ॥ १४ ॥ जानुजंधे तथा पादौ स्थानान्येकादशानि च । चतुः पंच चतुर्वविदिशश्चैव चतुर्दश ॥ १५ ॥ सूर्याजिनश्चतुर्जिना वेदाश्चैति ह्यनुक्रमात् । કપાળ ચાર ભાગ, નાસિકા પાંચ ભાગ, હડપચી ચાર ભાગ, ગળું ત્રણ ભાગ છાતી દસ ભાગ; નાભિ ચૌદ ભાગ, ગુહ્ય બાર ભાગ, સાથળ એવીશ ભાગ, ગોઠણ ચાર ભાગ, પગદંઘ ચોવીશ ભાગ અને પગ ચાર ભાગ એ રીતે અનુક્રમે અગિયાર અંગુલિ ભાગ ઉભી પ્રતિમાના ૧૦૮ આંગળાના જાણવા. आसनस्थप्रतिमा अंगविभाग--- ४भालं नासा हनुग्रीचा हन्नाभिगुह्यहस्तकौ ॥ १६ ॥ जान्वेतानि नवांगानि अंकस्थानानि पूर्ववत् । ४ विवेकथिलास-भाल नासा हनुीया हन्नाभिगुह्य जानु च । अष्टाचासीन विम्यस्यांगानां स्थानानि पूर्ववत् ॥ ५ विवेकविलास-गय अंगविभाग- चतुःपंच चतुर्थहि दिशश्चय चतुर्दश । તુતુતારાઘવાણanતમ છે કપાળ ચાર આંગળ, નાક પાંચ આ૦, હડપચી ચાર આં, ગળું ત્રણ આ, નાભિ ચૌદ અo, ગુલ ભાગ ચાર , બંને હાથ ચાર આં અને ગોઠણ આઠ આં૦ એમ કુત્ર છપન ભI, ૧૩ બામ મુખ ૩ બામ ગણું ૧૯ ભામ હેલ્પ ૧૪ બાગ નાભિ ------ ૪ શામ શુદ્ધ ૪ સારા હાથ ૮ ભાગ ગણું ૫ કુલ ·३५४ ज्ञानप्रकाशदीपार्णव-उत्तरार्ध विश्वकर्मणा कथितमासीनस्य स्वरूपकम् ॥ १७ ॥ यही प्रतिमाना न म (४) ४ाण (५) नासिर, (४) ९३५थी, (3) ग (१०) हृदय, (१४) नाभि, (४) गुह्य, (४) हाथ, (८) यशु से नव गगना म४. સ્થાનના પ૬ વિભાગ આગળ (શ્લોક ૧૫માં) શ્રી વિશ્વકર્માએ કહેલા છે. वर्तनां कथयिष्यामि अंगुलानां यथाक्रमम् । मुखं यक्षांगुलं चैत्र विभज्येच्च विचक्षणः ॥ १८ ॥ वेदांगुलं ललाटं च नासिका पंचमांगुला । नासिकौष्ठद्वयोमध्ये प्रवेशश्चकमंगुलम् हनुकांगुल चत्वारि ओप्ठ उपरिमांगुलः । एकांगुलोऽप्यधरश्च द्वयंगुला च घटी भवेत् ॥ २० ॥ त्रयांगुला भवेत् ग्रीवा हृदयं च दशांगुलम् । चतुर्दश तथा नाभौ चतुर्गुह्य' प्रकीर्तितम् ॥ २१ ॥ करी चतुरंगुलानि अष्टपादौ प्रकीर्तिती । इत्येतत् कथितं चैन पट्पंचाशत् समुच्छ्रितम् ।। २२ ।। હવે બેઠી પ્રતિમાના ઉદયનાં અંગવિભાગ કહું છું-આખા મુખની ઉંચાઈ તેર આંગળના વિભાગ બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ નીચે પ્રમાણે રાખવા. કપાળ ચાર આંગળ, નાસિકા પાંચ આંગળ અને હડપચી ચાર આંગળ (એ રીતે તેર ભાગ મુખ ઉદયના) હવે ચાર આંગળની હડપચીમાંથી નાસિકા અને હોઠની વચ્ચે એક ભાગ-આંગળ જગ્યા રાખવી. નીચે ઉપરને હઠ એક આંગળીને અને બે આંગળની દાઢી રાખવી. ત્રણ આંગળનું ગળું, ગળાથી હૃદય દસ આંગળ. હૃદયથી નાભિ ચૌદ આંગળ, નાભિથી ગુહ્યભાગ ચાર આંગળ, ઉપરાઉપર બે હાથે ચાર આંગળ અને પગ ગોઠણ) આઠ આંગળને. એ રીતે બેડી પ્રતિમાની ઉંચાઈના છપ્પન ભાગ (આંગળ) જાણવા तस्याऽधश्च प्रकर्तव्य-मासनमष्टकांगुलम् । उप्णीपं पहंगुलं च केशान्तोपरिमस्तथा । उच्छ्यिं च समाख्या विस्तारं च अतः शृणु ॥ २३ ॥ ૬. અહીં આ ભાગેની પાટલી અને કપાળ ઉપરથી કેશ-શિખાના છે ભાગ ગણવામાં भाष नथी.

·अध्याय-२१-निनप्रतिमालक्षण ૩૫૫ ઉપર કહેલા છપન ભાગ નીચે આઠ ભાગ=આગળની પાટલી–ગાદી કરવી અને કેશાંતથી ઉપર ઉધણીષ (શિખા) સુધીના છ ભાગ રાખવા. ચાર ભાગ કેશ અને બે ભાગ (શિખા) એ રીતે બેકી પ્રતિમાની ઉંચાઈના સિત્તેર ભાગ કહ્યા. હવે પ્રતિમાની પહેળાઇના ભાગ સાંભળો. आसनस्थ मतिमा-विस्तार विभाग-- चक्त्रं विस्तारमानेनां अंगुलानां त्रयोदश । भालं चांगुलान्यष्टौ च नेत्रं चैवाष्टमंगुलम् ॥ २४ ॥ नासिकानमंगुलैकम् फोरण त्रयमगुलम् । नेत्रांगुलानि चत्वारि द्वयं गुलोदयं भवेत् ॥ २५ ॥ द्वयंगुल च भ्रुवोर्मध्ये पुष्पवाणं महोत्कटे । चियुकोदयश्चत्वारि विस्तारोऽपि तथैव च ॥ २६ ॥ ग्रीचा दशांगला ज्ञेया क्षोभणा प्रयमगुलाम् । द्विसार्दा गुलौ द्वयोष्ठौ सार्दा गुला वटी भवेत् ॥ २७ ।। कक्षवाहू प्रकर्तव्यं द्वाविंशमगुल बुधैः । कटि विस्तारमानं च अंगुलानि च पोडश ॥ २८ ॥ હવે બેઠી પ્રતિમાની પહોળાઈના ભાગ કહે છેઃ મુખ તેર આગળ પહેળું, કપાળ (આગળના ભાગમાં) આઠ આંગળ-બે નેત્ર મળીને કુલ આઠ આગળ પહોળાઈ રાખવી. નાક ઉપલા ભાગે એક આંગળ પહોળું અને ફેણા આગળ ત્રણ આંગળ પહોળું નાક રાખવું. ગર્ભથી નેત્ર ચાર આગળ લાંબા અને બે આગળ ઉંચા રાખવા. બે ભ્રમરની વચ્ચેનું અંતર બે આંગળ રાખવું. પુષ્પબાણ જેવી ભ્રમરની આકૃતિ કરવી. દાઢી ચાર આંગળ ઉંચી અને ચાર આંગળ વિસ્તારમાં કરવી. ગળું દશ આગળ પહોળું અને (દાઢીથી ત્રણ આંગળ ઉંડુ ગળું કરવું. બે હેકેનો વિસ્તાર અઢી આંગળને અને દાઢી (હડપચી) દેઢ ભાગની કરવી. બાહુ આગળ બે કાખ વચ્ચેનું અંતર બાવીશ આંગળનું બુદ્ધિમાન શિ૯પીએ રાખવું. કેડને વિસ્તાર સાળ આંગળને રાખ. वाहुकक्षममाणं च अप्टादशांगुलानि च। द्वादशांगुलं मध्ये च स्तनगर्भो विधीयते ॥ २९ ॥ ૭ અન્યત્ર ચૌદ આગળનું મુખ પહેલું કર્યું છે.

·૩૫૬ झानप्रकाशदीपाव-उत्तरार्ध अष्टांगुलं बाहुविस्तार सप्तांगुलमधस्तथा । करतलमष्टांगुलदीर्घ तत्र च कारयेत् ॥ ३० ॥ विस्तारेऽष्टांगुल तत्र झोलकं चतुर गुलम् । वाहयं च पंचांगुलं पडंगुल तत्र मत्स्यकं ॥ ३१ ॥ 'घसिका द्वयं गला ज्ञेया कटिः स्याद् वामदक्षिणे । नवांगुला भवेद् हस्तविस्तर चाष्टमांगुलम् ॥ ३२ ॥ अष्टांगुलं भवेत् पादौ दैये च दश पंच च । विस्तार दीर्घकथितं पिंड चैव अतः शृणु ॥ ३३ ॥ ખભા આગળ બહુ ગર્ભથી ૧૮ આંગળ એટલે ખભા પાસે બે બાહુને વિસ્તાર છત્રીસ આગળને થાય. બે સ્તન બીબી વચ્ચેનું અંતર બાર આંગળ રાખવું. ખભા પાસે બાહુની પહેળાઈ આઠ આંગળ અને નીચે કોઈ પાસે સાત આગળ રાખવું. હથેળી લાંબી પહેલી આઠ આગળની રાખવી. ઝલક-ખાં (હથેળીથી ગાદી સુધીનું અંતર) આઠ આંગળ પહોળો અને ચાર રાખવે. કાંડું-બાવડું પાંચ આંગળનું અને આગળ છ આંગળનું રાખવું. કેડ આગળ ડાબી જમણી તરફ (કેડ ને બહુ વચ્ચે બે આંગળની ઘશી રાખવી. હાથ નવ આંગળ લાંબો અને વિસ્તારમાં આઠ આંગળીને રાખો. પગ પહોળો બે આંગળ ને લાબો પંદર આંગળ રાખવે. એ રીતે જિનપ્રતિમાના ઉદયમાન પછી તેનું વિસ્તારમાન કર્યું. હવે તેની જાડાઈનું માન સાંભળે. प्रतिमापृथुमान- अप्टाविंशतिरासने पोडशांगल मस्तके । फर्ण नासाग्रे कर्तव्यं पिंड चैव दशांगुलम् ॥ ३४ ॥ चतुरांगुल कर्ण पिंड मुरः कुर्याद् इयांगलम् । द्वादशांगुलानि शोध्यमुदराने चैव निर्गमः ॥ ३५ ॥ नासिका तुर्यभागा च अओ सार्की गुल मतम् । ललाट-हर्वटी ज्ञेया क्षोभना च त्रयांगला ॥ ३६ ॥ ८. घसिका ध्यंगुसा tiram

·તિ
SHADRALP
POS
ઉમે જિમમુર્તિ વિભાગ
De૪૨૮
જિન િતળદર્શન (ઉપર)
જિનમુર્તિ પંડદર્શન (નીચે)
જિનમુર્તિ પક્ષદર્શન

·૩૫૮ દાનવીર્વાઇ-- घ-उत्तरार्ध श्रीवत्सः पंचभागः स्यात् त्रिभागे दीर्यविस्तरः । પરિ કર્તવ: નિમલ ગા મા || રૂ૭ | द्वादशांश स्थिता जंघा चाग्रे त्वष्ट तथैव च । छिद्र द्वयपादमध्ये द्वयांशोच्य च विस्तरे ॥ ३८ ॥ सुमांसलो यौवनस्थः स्वरूपो लक्षणान्वितः। इत्येवं कथित चैव कर्तव्य शास्त्रपारंगः ।। ३९ ॥ पूर्वमानप्रमाण च कर्तव्य विधिपूर्वकम् । अन्यथापि न कर्तव्य यदीच्छेदात्मश्रेयसे ॥ ४० ॥ હવે પ્રતિમાના અંગેની પિં=જાડાઈનું માન કહે છે. પાટલીએ અઠ્ઠાવીશ ભાગ, મસ્તકે સોળ ભાગ પ્રતિમા જાડી રાખવી. કાનથી નાકને અગ્ર ભાગ દસ આગળ રાખવે. કાનની જાડાઈ ચાર ભાગ (આગળ) અને બે આંગળ મસ્તકનો પાછલો ભાગ એટલે કુલ ૧૦=૧૬ આગળ મરતક-જાડાઈના થયા. પાટલીના આગલા ભાગથી બાર આંગળ પિટ=ઉદર પાછું રાખવું (પેટે ચૌદ આગળની જાડાઈ થઈ) તેથી કંઈક નીકળતે ઉદરપટનો વચલે ભાગ રાખ. નાસિકા ચાર ભાગની અને દોઢ ભાગ હેથી નીકળતી કરવી. કપાળ અને દાઢીને ભાગ નાસિકાના અગ્ર ભાગથી ત્રણ આંગળ પાછો મારે. છાતી ઉપર શ્રીવત્સ પાંચ આંગળ ઉંચું અને ત્રણ ભાગ પહેલું ને ત્રણ ભાગ નીકળતું (સ્તનની વચ્ચે શેભતું) સાથળ પાછળ બાર આંગળ જાડે અને ગોઠણ આગળ આડ આગળની ઉંચાઈમાં રાખવે. બે પગ. વચ્ચેનું પાણી જવાનું છિક સમરસ બબે આંગળનું કરવું. જિન પ્રભુની પ્રતિમાં યૌવનાવસ્થાની માંસલ-ભર્યા દેડવાળી કરવી. તેના સ્વરૂપ અને લક્ષણે એ રીતે આગળના શિષશાસ્ત્રના પારગામીઓએ કહ્યાં છે. તેવી આગળ કહેલા માન પ્રમાણે વિધિથી પ્રતિમા ભરાવવી (કરાવવી). પિતાનું શ્રેય ઈચ્છનારાઓએ એથી અન્ય બીજું ન કરવું. બત્તિના-દ્વિ-- मानाधिक न कर्तव्य मानहीन न कारयेत् । क्रियते बहवो दोपाः सिद्विस्तत्र न जायते ॥ ४१ ।। अशाने क्रियते यस्तु शास्त्रं चैव न ज्ञायते । न दोपी यजमानस्य शिल्पीदोपा महद्भयम् ॥ ४२ ।। મ ૨ પા!!—૨, ·જા-રનિરાકાર ૩૫૯ હવે પ્રતિમાના દો કહે છે. શાસ્ત્રમાં કહેલા માનથી વધારે કે ઓછા માનથી પ્રતિમા કરવી નહિ, કેમકે તેમાં ઘણા દે થાય છે. તેનાથી કાર્યની સિદ્ધિ ની નથી. જે શાસ્ત્રને ન જાણતા હોય તેવા અજ્ઞાની શિલ્પીએ કરેલા કાર્યને દેવ યજમાન (કામ કરાવનારને લાગતો નથી, પરંતુ શિલ્પીને મહાભય ઉપજાવનાર એ દોષ લાગે છે. પ્રતિમા–સંર- धातुलेप्यादि प्रतिमा अंगभंग च संस्फरेत् । काठपापाणनिप्पन्ना: संस्कारार्हाः पुनर्नहि ॥ ४३ ॥ ધાતુ કે લેપની પ્રતિમા જે અંગભંગ થઈ હોય તે તેને સુધરાવી ફરી સંસ્કારને યોગ્ય થાય છે. પરંતુ કાષ્ટ કે પાષાણની મૂર્તિ જે અંગખંડિત થઈ હોય તે ફરી સંસ્કારને ચોગ્ય નથી. नखांगुली बाहुनासा पादर्भ गेप्यनुनमात् । जनभीतिदंशमंगी बंधनं कुलधनक्षयः ॥ ४४ ।। ને પ્રતિમા (૧) નખે ખંડિત થઈ હોય તો લોકનિંદાને ભય (ર) આગળીએ ખંડિત થઈ હોય તે દેશભંગ (૩) બાહુ-બાવડે ખડિત થઈ છે તે બંધનકેદ (૪) નાકે ખડિત થઈ હોય તે કુળનાશ અને (૫) પગે ખડિત થઈ હોય તે લદમી- નાશ થાય છે. એ રીતે ખંડિત પ્રતિમાના અશુભ ફળ ભણવા. पीठं यान परिवार व इति यथाक्रमम् । जनवाहनभृत्यानां नाशो भवति निश्चितम् ।। ४५ ।। આસન-પીડ ખંડિત પ્રતિમાથી પદચુત થાય વાહન ખવિન પ્રતિમામી, કરાવ રની વાહન રવિને અને પરિકર પરિવાર અંકિત થાય તે નોકરચારના નિકા કરી નાશ થાય છે. ગૃહસ્થના ઘરે પૂજનીય પ્રતિમાનું પ્રમાણ :- "आरभ्यां गुलाबृद्धिः पावका दगांगुलम् । गृहेषु मतिमा पूज्या सर्व प्रासाटगे पुनः ॥ ४६ ॥ ૨૦ લાભાામાં-કન જા કે ન કોઇ ને કાર ઘરમાં ૪ વિશે જ પણ નહિ જm દાંતની, પની કે કાઇની, લોડાદિ ધાતુની કે પાપાની એવા પ્રકારની પ્રતિમા ઘર કે અન્યમાં ખવી નહિ, ·ज्ञानप्रकाशदीपाच-उत्तरार्ध એક આંગળથી અગિયાર આંગળ સુધીની પ્રતિમા ગૃહસ્થ ઘરને વિષે પૂજવી. ને ઉપરના માપની પ્રતિમા પ્રાસાદ-દેવાલયમાં પૂજવી. मतिमाकाष्ठलेपाश्मदत-चित्रायसां गृहे । न्यूनाधिका परिवाररहिता नैव पूजयेत् ।। ४७ ॥ પ્રતિમા કાઇની, લેપની કે પથ્થરની કે દાંતની કે ચિત્રની, માનથી ન્યૂન કે અધિક હોય કે પરિવાર-રહિત હોય તે તે ગૃહસ્થના ઘરે પૂજવી નહિ. मतिमादोप- रौद्री च हन्ति कर्तारमधिकांगी च शिल्पिनम् । कृशा द्रव्यविनाशाय दुर्भिक्षाय कृशोदरी ॥४८॥ ભયાનક પ્રતિમા કર્તાને નાશ કરાવે છે. અધિક અંગવાળી પ્રતિમા શિપીને સંહાર કરાવે છે. પાતળી પ્રતિમા લકમીને નાશ કરાવે છે અને પાતળા પેટવાળી પ્રતિમા દુકાળ પડાવે છે. वनासा च दुःखाय हस्वा गोत्रक्षय करी। अनेत्रा नेत्रनाशाय स्थूला सौभाग्यवर्जिता ॥ ४९ ॥ जायते प्रतिमा हीनकटिराचार्य घातिनी। जधाहीना मवेत् राष्टपुत्रमित्रविनाशिनी ॥ ५० ॥ पाणिपादविहीना च धनधान्यविघातिनी। चिप्पिटार्चा कृतार्चा न तत्वं च व्ययो भवेत् ॥ ५१ ।। પ્રતિમાનું નાક વાંકું હોય તે તે દુઃખદાતા જાણવી. ટૂંકા નાકવાળી પ્રતિમા શેત્રને ક્ષય કરે છે. નેત્ર વગરની પ્રતિમા આંખે અંધાપો લાવે છે. જડી પ્રતિમા એશ્વર્યનો નાશ કરે છે. હીન કટિવાળી આચાર્યને ઘાતક જાણવી. ટૂંકા જ ઘા- પગવાળી પ્રતિમા રાજ્યને, પુત્ર અને મિત્રને વિનાશ કરે છે, હાથ અને પગહીન પ્રતિમા ધનધાન્યનો નાશ કરે છે. ચપટી પ્રતિમાના પૂજનનું ફળ મળતું નથી, વળી તે ખર્ચમાં ઉતારે છે. अर्थत् प्रतिमोचाना चिंताहेतुरधोमुखी । अयापदे तिरथीना नीचाच्या तु विदेशदा ॥ ५२ ॥ अन्यायद्रव्यनिप्पन्ना परवारस्तु समुद्भवा । न्यूनाधिकांगी मतिमा सपरिवारनाशिनी ।। ५३ ।।

·अध्याय-२१-जिनप्रतिमालक्षण ઉંચા મુખવાળી પ્રતિમા દ્રવ્યને નાશ કરાવે, નીચા મુખવાળી પ્રતિમા ચિંતા કરાવે છે. તીરછી નજરવાળી પ્રતિમા આપત્તિ લાવે છે. ઉંચીનીચી પ્રતિમા દેશવટો દેવરાવે છે. અન્યાયથી પેદા કરેલા ધનથી પ્રતિમા બનાવી હાથ (અગર બીજા કામને સારુ લાવેલ પાષાણની પ્રતિમા ભરાવી હાય) અગર ઓછાવત્તા અંગવાળી પ્રતિમા હોય તે આ સર્વ દેવવાળી પ્રતિમાના કારણે પિતાને કુટુંબ પરિવારને નાશ થાય છે. नखकेशाभूपणादि शस्त्रवस्त्रायल कृतिः । विपमा व्यगिता नैव इपयेन् मूर्तिमंगलम् ।। ५४ ।। शांतिपुष्टयादिकृत्यैश्च पुनः सा च समीकृता । पुनः रथोत्सव कृत्वा प्रतिमा अर्च येच्छुभा ॥ ५५ ॥ જે પ્રતિમાના નખકેશ આભૂષણ અસ્ત્રશ કે વસ્ત્રો કે અલંકાર-આભૂષણે ખંડિત કે વાંકાં હોય તે પણ તેને અંગના કારણે તે દેષિત ગણાતી નથી. તે મંગળમય જાણવી. તેવી પ્રતિમાને ફરી સમુદ્ધાર કરી શાંતિપણિક કાર્યોથી ફરી રથયાત્રાદિનો ઉત્સવ ઉજવી તે પ્રતિમાને પૂજવી તે શુભ છે. अंगोपांगैश्चमत्यांगैः कथंचित् व्यगदूषिताम् । विसन येत् तां प्रतिमामन्यमूर्ति પર આ પદ્ધ in याः खंडिताच दग्धाश्च विशीर्णाः स्फुटितास्तथा । न तासां मंत्रसंस्कारा गताश्च तत्र देवताः ॥ ५७ ।। ઉપર કહ્યું તે સિવાય જે પ્રતિમાના અંગ ઉપાંગ કે પ્રત્યાગ ખંડિત થયા હોય તે તેનું વિસર્જન કરીને બીજી પ્રતિમાના (વિધિથી પ્રવેશ કરાવો. કારણ કે ખંડિત, બળેલી, શીર્ષે વિચાર્યું કે તડકેલી-ફાટેલી પ્રતિમામાં મંત્રસઁસ્કાર રહેતા નથી તેમ જ દેવપણું રહેતું નથી. अतीताब्दश यत्स्याघच्च આવિમુકા तद् व्यं गमपि पूज्य स्याद् रिवं तन्निष्फलं न हि ॥ ५८ ।। જે પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા સે વર્ષ પહેલાં થઈ હોય અને તે કેાઈ ઉત્તમ આચાર્ય કે મડાપુરુષે સ્થાપિત કરેલી હોય તે બિંબ–પ્રતિમા અંગભંગ હોય તે પણ પૂજા કરવા એગ્ય છે. તેની પૂજા નિફળ જતી નથી.

·ज्ञानप्रकाशदीपाघ-उत्तरार्ध पतनाव्य गिता देवास्तेषां दुरितमुद्धरेत् । स्वपनोत्सवयात्रासु पुनः रूपाणि अर्च येत् ॥ ५९ ॥ ॥ इति दोपादि ॥ જે જુની પ્રતિમા પડવાથી (સામાન્ય) ખંડિત થઈ હોય તે તેને સમુદ્વાર કરીને સ્વપનાદિ રથયાત્રાદિનો ઉત્સવ કરીને ફરી પૂજા શરૂ કરવી. मतिमामानममाण- प्रासादतुर्य भागस्य समाना मतिमा मता। उत्तमायकृते सा तु कार्यकोनाधिकांगुला ॥ ६० ॥ अथवा स्वदशांशेन हीनः समधिकः स च । कार्या प्रासादपादस्य शिल्पिभिः भतिमा सदा ॥ ६१ सर्वेपामपि धातूनां रत्नस्फटिकयोरपि । प्रवालस्य च विधेषु शिल्पिमानं१२ यदृच्छया । ६२ ।। પ્રાસાદ રેખાઓ હોય તેના ચોથા ભાગના ઉદયની પ્રતિમા કરવી, ઉત્તમ આય લાવવાને માટે એક બે આંગળ ઓછાવતું કરવું. અથવા તે ચતુર્થાશમાં દશમો ભાગ અધિક (ઉત્તમ માનની) કે હીન (કનિષ્ઠ માનની) કરી તે માનની પ્રતિમા શિ૯પીએ બનાવવી. સર્વ પ્રકારની ધાતુની, રત્નની, સ્ફટિકની કે પ્રવાલની પ્રતિમા હોય તે પ્રાસાદનું પ્રમાણ ને લેતાં શિલ્પીએ પિતાની ઈચ્છાનુસાર લેવું. प्रतिभानु मा प्रभा:- तृतीयांशेन गर्मस्य प्रासादे प्रतिमोत्तमा । मध्यमा स्वदशांशेन पंचमांशोना फनीयसी ॥ ६३ ॥ પ્રાસાદના ગર્ભગૃહના ત્રીજા ભાગ જેટલી પ્રતિમા ઉત્તમ માનની જાણવી. તેને દશમે ભાગ હીન કરતાં મધ્યમાનની અને પાંચમે ભાગ હીન કરે તે કનિષ્ઠ માનની પ્રતિમા જાણવી. सर्वे पामपि न्यूनानां ५ilt-di. १२ चत्यमान पान्त ·अध्याय-२१-जिनप्रतिमालक्षण ૩૬૩ ऊर्चस्थ मतिमामान- एकहस्ते तु मासादे मूतिरेकादशांगुला । दशांगुला ततेो वृद्धिः यावद् इस्तचतुष्टयम् ॥ ६४ ॥ दूयांगुला दशहस्तान्ता शतान्तिांगुलस्य च । अता विशदशांशाना मध्यमार्चा कनीयसी ॥ ६५ ॥ એક હાથના પ્રાસાદને અગિયાર આંગળની ઉભી પ્રતિમા કરવી. તે રીતે ચાર હાથ સુધીના પ્રાસાદને ગાજે દસ દસ આંગળ વૃદ્ધિ કરવી. પાંચથી દસ હાથ સુધીના પ્રાસાદને રાજે અબે આંગુલની વૃદ્ધિ કરતા જવું. દસથી પચાસ હાથ સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે એકેક આગળની વૃદ્ધિ કરતા જવું તે ઉત્તમ માન જાણવું. તેને વશમો ભાગ ન કરે તે મધ્યમાન અને દશમે ભાગ હીન કરે તે કનિમાન પ્રતિમાનું જાણવું, आसनस्थ प्रतिमामान- इस्तादेर्वेद हस्तांते पद्धिः स्यात् पङगुला । तदूर्ध्व दशहस्तान्ता व्यंगुला वृद्धिरिप्यते ॥ ६६ ॥ एकांगुला भवेद् वृदि-विव पंचाशद्धस्तकम् । विंशत्येकाधिका ज्येष्ठा विंशत्याना कनीयसी ।। उर्चस्था प्रथमा प्रोक्ता आसनस्था द्वितीयका ॥६७ ।। એક હાથથી ચાર હાથ (ગજ) સુધીના પ્રાસાદને પ્રત્યેક હાથે છ છ આગળની બેઠી પ્રતિમાનું માન જાણવું. ત્યાર પછી છથી દસ હાથ સુધીના પ્રાસાદનું પ્રત્યેક હાથે ત્રણ ત્રણ આગળ વધારતા જવું. અગિયારથી પચાસ હાથ સુધીના પ્રાસાદને I fસમાજનજમાન . ઉભી છે! પ્રતિમા પ્રતિમા પ્રતિમા પ્રતિમા મુખ્ય આ1િ અગુવ પ્રામા ગર પ્રસાદ ગજ প ૬ ૮ ૯ યક 8ી ૪૨ પર Y ૨૪ ૬૭. ૫ ૪૩ ·૩૬૪ ના હીપ-જ્ઞાઈ પ્રત્યેક ગજે અકેકે આગળની વૃદ્ધિ કરતા જવું. આપેલા માનને વશમો ભાગ વધારવાથી જેઇમાન અને વશમે ભાગ ઘટાડવાથી કનિષ્ઠમાન જાણવું, એ રીતે આગળ જે પહેલું માન કહ્યું તે ઊભી પ્રતિમાનું છે અને આ બીજું જે માને કહ્યું તે બેઠી પ્રતિમાનું જાણવું, प्रतिमापदस्थापन- मासादगमे गेहाभित्तितः पंचधाकृते । यक्षाद्याः प्रथमे भागे सर्वदेवा द्वितीयके ॥ ६८ ॥ जिनार्कस्कदकृष्णानां प्रतिमाश्व तृतीयके । ब्रह्मा चतुर्थ के भागे लिंगमीशस्य पंचमे13 ॥ ६९ ॥ પ્રાસાદના ગર્ભગૃહના અર્થમાં પાછલી ભીત તરફના અર્ધમાં પાંચ ભાગ કરવા. ભીંતથી પહેલા ભાગમાં યક્ષ આદિ, બીજા ભાગમાં સર્વદેવ, ત્રીજા ભાગમાં જિન, સૂર્ય, કાર્તિકેય અને કૃષ્ણની પ્રતિમા સ્થાપન કરવી, ચેથા ભાગમાં બ્રહ્મા અને પાંચમ ભાગમાં એટલે ગર્ભગૃહના મધ્યમાં (સહેજ ઈશાન તરફ) શિવલિંગની સ્થાપના કરવી. दृष्टिपद स्थापन-- द्वारशाखाप्टभिर्भागैरधः एकद्वितीयकैः । मुक्त्वाष्टम च भागैक यो भागः सप्तमः पुनः ॥ ७० ॥ तथापि सप्तमे भागे गजायस्तत्र पातयेत् । प्रासादे प्रतिमादृष्टिः कर्तव्या तत्र शिल्पिमिः ॥ ७१ ॥ પ્રાસાદના ધારશાખાના નીચેથી એક, બે, ત્રણના ક્રમથી આઠ તેમને ઉપલો આઠમે એક ભાગ તજી દે. પછીના સાતમા ભાવાના ફરી આઠ ભાગ કરી ઉપર સાતમે એટલે ગજાય ભાગમાં શિલ્પીએ (પ્રાસાદના દ્વારા તે સ્થાનમાં) પ્રતિમાની દષ્ટિ રાખવી.૧૪ १३ मातावदोहन अ०४-पट्टाधा यक्षभूताधाः पट्टाग्रे सर्व देवताः । सदरे वैष्णय ब्रह्मा मध्ये लिंग शिवस्य ।। ગર્ભગૃહમાં પજવા પાટ નીચે પક્ષભૂતાદિની સ્થાપના કરવી. પાટડાથી આગળ સર્વ દેવની અને તેનાથી આગળ વિષ્ણુ આદિ દેવ બ્રહ્મા, અને ગર્ભગૃહના મધ્યમાં શિવલિંગની સ્થાપના કરવી. આ સ્થાપનાની રીતે શિપીઓ હાલ પ્રતિમા પધરાવે છે, ૧૪ દૃષ્ટિ સંબંધમાં જુદા જુદા મત પ્રવર્તે છે. તેમાં અહીં આપેલ મત વર્તમાન કાળે સર્વમાન્ય ગણાય છે. પરંતુ જુના મંદિરમાં કયાંક ક્યાંક જુદા જુદા મતે ને િપ્રતિમા ભાગ કરવા, ·अध्याय-२१-जिनप्रतिमालक्षण ૩૬પ इत्येवं प्रतिमामानं संक्षेपेण मया कृतम् । तदनुसार विज्ञाय कर्तव्य बुधशिल्पिभिः ॥ ७२ ॥ इति श्री विश्वकर्माकृते ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे वास्तुविधायां जिन प्रतिमा જmધારે પરિવાર | ૨૨ / ઉપર પ્રમાણે પ્રતિમાનું માન મેં સંક્ષેપમાં કહ્યું છે તે અનુસાર વિચાર કરીને બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ પ્રતિમા બનાવવી. ઇતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત જ્ઞાનપ્રકાશ દીપા- વે વાસ્તુવિદ્યાના જિન પ્રતિમા લક્ષણાધિકારે શિલ્પવિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ શિલ્પશાસ્ત્રીએ રચેલી શિલ્પપ્રભા નામની ભાષા ટીકાને એકવીશ અધ્યાય (૨૧) એસારના હોય છે. તે વખતે ધીરન્થી વિચારીને શિલ્પીઓએ વષોષ જોઈ જગાનને ઉત્તર આપ. (૧) ઠકકર કે વાસ્તુમારમાં દારની ઉંચાઇના દર કામ કરી ઉપરના સાતમા ભાગને કરી દશ ભાગ કરી સાતમે ભાગે દષ્ટિ રાખવી તેમ તે કહે છે. (૨) ગિરાચાર્ય વસુનન્દી કૃત પ્રતિષ્ઠા કારમાં દારની ઉંચાઇના નવ ભાગ કરી, ઉપરના બે ભાગ છેડો સાતમા ભાગના ફરી નવ ભાન કરી સાતમા ભાગે દદિ રાખવી એમ કહે છે. (2) દીપાર્ણવ ૩૦ ૮ માં બતાવ્યા પ્રમાણે દ્વારની ઉંચાઈના બત્રીશ બાગ કા ર૧ મા ભાગે દષ્ટિ રાખવી. આ બધા મતનો મુકાબ કરવા એક દછાત લેવું જોઈએ. જે ૨ રાજ ૧૭ આંગળ ઉચું દાર હોય તો– દીપાર્ણવ ૪૦ ૮ ના મત ઉત્તરંગથી નીચે ૨૨ આણવ દીપાર્ણવ - ૨૧ ના મતે વસુનંદીના મતે ઠકકર ફેરના મતે દષ્ટિ નીની રહે છે. આમ જુદા જુદા પ્રમાણે છે. પ્રતિમા લેણદેણનું સ્થળ માનું લોકિત કાવ્યમા – મા રાશિવાળાને તે શાંતિ મલિનેમિ છે, અને તેને એક વરને વખાખિપે. મિથુને આદિ, સંભવ અને અભિનંદન છે, ધર્મ એ સિવ સુમતિ પ્રમાણ પણ, નેમિ, વીર, કાલુપાને પાસ તવા, રવિ ચંદ્ર ધનના બાર કનુ ભત્રા આદિ સુમતિ સીનષ મકર એમાં ત, બે અનંત અર મીને પનું પ્રમાણ અલી: મેપ અવ ા ાભ કળ : મિથુન પબઃ કન્યા બાદઃ ધન s ૯ અમુક ૧૬ અમુલ ૧૮ અમુક ત: ga1 ખજ: મારે : સિંહ નમઃ શ્ચિ દય : મન ·श्री विश्वकर्मा विरचित वास्तुविद्यार्या ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे उत्तरार्धः રાતિચાર ॥ जिनपरिकरलक्षणाध्यायः ॥ २२ ॥ રાજ-- कथयतु महाप्रोक्त परिकरस्य लक्षणम् । आसनस्थार्चा चार्चाि शयनार्चा विशेषतः ।।१।। तेषां युक्त्यनुक्रमेण ब्रूहि मान परिकरम् । सिंहासनस्य किं मानं किं मान बाहुयुग्मयोः ।। २ ।। किमान छत्रतं च शंखदुन्दुभिमानतः । एतत् सर्व प्रसादेन कथय वं जगत्पते ॥ ३ ॥ વિશ્વકર્માના શિષ્ય જ પૂછે છે-હે મહાપ્રભુ, મને પરિકરનાં લક્ષણ કહે, બેઠેલી મૂર્તિના, ઉભેલી મૂર્તિના કે વિશેષે કરીને શયન પ્રતિમાના એના પરિકરની ૧ જિન તીર્થકરોની આલોકબેઓ ફળ૫ અrટ પ્રાતિહાર્ય છે. તેઓ જ્યાં વિચરે છે, ત્યાં એ આઠે વસ્તુઓ હાજર હોય છે. તેથી આ પરિકરમાં તે આઠે વસ્તુઓને સમાવેશ થશે હોય છે. अशोकवृक्षः सुरपुष्पवृष्टि. दिव्यध्यनिश्चामरमासन च । भामंडल दुन्दुभिरातपत्रं सत्प्रातिहार्याणि जिनेश्वराणाम् ॥ (૧) અશેકક્ષ (૨) પુષ્ટિ (દિવ્યધ્વનિ () ચામર ૪) સિંહાસન (૬) ભામંડળ (9) દેવદુભિ અને (૮) છત્ર એ આઠે જિનેશ્વર ભગવાનની પ્રાતિહાર્યું છે. પરિકરમાં તેને સમય નીચે પ્રમાણે કરવામાં આવે છે – (૧) અશકિત એ છત્રવટાની ઉપરની છેલ્લી રથિકાના ગેળ માં આપાલવનાં પાંદડાં કરવામાં આવે છે. (૨) દેવદુભિઃ છત્રવટાની ઉપર ગાયો વાઘ વગાડતા હોય છે. (૩) દિવ્યનઃ છત્રવટામાં છત્રના ઉપરના ભાગમાં શંખધ્વનિ કરતે ઇદ્ર દેવ. (૪) ચામરઃ પરિકરની બે બાજુ ચામ ચામર ઢળે છે, અગર વાહિકામાં છે. પર ચામર કળશધારી દેવા હોય છે, (૫) મિહામના ગાદી.

·अध्याय-२२-जिनपरिकरलक्षण યુક્તિઓ અનુક્રમે કહે. સિંહાસન કથા માનનું, બાહુયુગ્મ (પખવાડાના કાઉસગ) કથા માનના, ઉપરને છત્રવટે કયા પ્રમાણને, અને તેમાં શંખ તથા દેવદુન્દભિ વગાડનારાઓ કેટલા માનના કરવા એ સર્વ આપના પ્રસાદ રૂપ, હે જગત્પતિ ! મને કહે. विषकोवाच- पूर्वमान भवेत् कुर्यादर्चा सर्वत्र शोभना । यद्वर्णा मूलमतिमा परिकरस्तवर्णादयः ॥ ४ ॥ विवर्णादि महादापाः जायमानेषु सर्वचः । रत्नोद्भवाधायेषु मरकतस्फटिकादिषु ॥५॥ न दोषो पिवर्णताकीर्णा अर्चा परिकरादिके । શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છેઃ પૂર્વે કહેલા માન–પ્રમાણુવાળી શોભનીય પ્રતિમા ભરાવી (કરાવી) તેના જ વણે (રંગ)ના વાણનું પરિકર કરાવવું. પ્રતિમાજી જે વર્ણન હોય તેથી બીજા વર્ણના પાષાણનું પરિકર બનાવવાથી સર્વત્ર મહાદેવને ભય રહે છે પરંતુ રત્ન-મરકતમણિ કે રફટિકાદિની પ્રતિમાને પરિકરમાં વિવર્ણતા થાય તે તેમા દોષ નથી (પરંતુ ધાતુ પ્રતિમાને ધાતુનું જ પરિકર કરાવવું જોઈએ. ) आसन' च अवो वक्ष्ये भागाव् वक्ष्यामि त्वं शृणु ॥ ६ ॥ अधिदियकं कार्य सिंहासन' सार्दायतम् । अधः पीठ दिगमार्ग च द्वादशांगुलरूपकम् ॥७॥ હવે હું આસન-ગાદીના વિભાગ કહું છું તે માળે. પ્રતિમાની પહેળાઈથી અધું ઉંચું સિંહાસન-ગાદી કવી, અને પ્રતિમાની પહેલાઈથી ગાદી દે લાગી રાખવી. તેની નીચે દશ ભાગનું પીઠ ઉચું કરવું. (નીચે મટી પટ્ટી અને ઉપર કર્ણ પીઠ કરવું.) તે પર બાર આંગળ ઉંચાઈમાં ગજસિંહાહિ રૂપ કરવાં ૬-૭ अद्वयांगुले छायं फर्णिका च वेदांगुला । अयो देशे ग्रहाः सर्वे आदित्याधाच कारयेत् ॥८॥ (1) બામડળઃ પ્રબુકના મસ્તક પાછળ તેજપુ ના વા મડળની આતિ. ( પુષઃ છવવામા (લથી નીચે) એ મા પર પુષ્ટિ કરે છે. (૮) ઇઃ બુના માતા પર ત્રાકાર દે છે એમ અમઠ પ્રાતિહા પરિમા ફુકા ય છે. (ગામ: ૪ ક. ૨ જવી, ૧૨ રૂપિ, ૧૦ પ = ૨૮) ·૩૬૮ જ્ઞાકારીfis-૩ आचरन्ति ग्रहधर्म सर्व दोपनिवारकाः । उदयावाविंशत्या देयं वै कथ्यतेऽधुना ॥९॥ ( ગજસિંહાદિ રૂપ) ઉપર બે આંગળની છાજલી કરવી અને તે ઉપર ચાર આગળની કણી કરવી, સિંહાસન (ગાદી)ની નીચેની પાટલીમાં સૂર્ય આદિ નવ ગ્રહના (નાના નાના) રૂ કરવાં, તે પિતાના ધર્મનું આચરણ કરે છે, અને તે સર્વ દોને નાશ કરનાર છે. આ પ્રમાણે સિંહાસન (ગાદી) ના ઉદય (ઉંચાઈ) ના અઠ્ઠાવીશ આંગળ (ભાગ) મેં કહ્યા હવે તેની લંબાઈના ભાગ કહું છું. ૮-૯ आदिशक्तिर्जिनश आसने गर्भस स्थिता । सहजा कुलनाऽधीना पद्महस्ता वरमदा ૧૦ | अर्कमान विधातव्यमुपांगसहितं भवेत् । देव्याधोगमें मृगयुग्मं धर्मचक्रं सुशोभनम् ॥ ११ ॥ द्वौ गजी वामदक्षिणे दशांगुलानि विस्तरे । सिंही रौद्रमहाकायौ जीवनक्रौधौ च रक्षणे ॥ १२ ।। द्वादशांगुलविस्तारौ कर्तव्यो विकृताननी । केवलज्ञानमूर्तीनां सर्वे पां पादसेवकाः ॥१३ ॥ ૨ કાકુર ફેર વાસ્તુસારમાં મધ્યમાં ચક્રધર દેવી કરવાનું કહે છે. અહીં આદિશકિત નામે દેવી બે હાથવાળી કહી છે. જુના પરિકરોમા આ બંને જોવામાં આવે છે. વર્તમાન કાળમાં પરિકર નીચે બામણુમાં મધ્ય ગર્ભમાં પણ દેતી પધરાવવાની પ્રથા સે હમે વર્ષથી વધુ જોવામાં આવે છે અને તે મૂળ નાયકની શાસનદેવીયાણીની મૂતિ કરાવીને મૂકે છે. પરંતુ તેમ કરવાનું ક્યાંય શાસ્ત્રીય વિધાન હજુ જોવામાં આવેલ નથી. ૩ છ ભાગની આદિ શનિની બે બાજુ બબ્બે થાંભલીઓ જ ભાગની કરવી. તેમાં ક્યાંક છ ભાગની દેવીની બે બાજુ ચામરધારી સેવિકાઓ કરેલી જોવામાં આવે છે. આ મધની દેવી વિગેરે ભાગ પાંચ આંગળને નિકાળ રાખવાનું અન્ય ગ્રંથોમાં છે. તેમજ યક્ષ-યક્ષિણીનો પાટલી ત્રણ આંગળ ઉંચી રાખવાનું કહેવું છે. આ અધ્યાયમાં આગળ અને ભાગ એક અર્થમાં જાણવા ५ जीयत्वोधी याम दक्षिण INR ५ सर्वे दुःसहसंचय ltd (ગાદીવિસ્તાર : ૬ ગધ દેવી, ૧૦ હાથી, ૧૨ સિં. ૧૪ યક્ષ-યક્ષિણગુજર+જર=૮૪ બાગ) ·i અને પ્રતિભા પરિકર અને તારા

·કુ
ભાગીય જીના દવાનો
ઇનાવની રચવી રી---
વિશાખા દ્વારા
રૂપવાળી પંચરખાનું દાર
આરાસણ કુંભારીયા

·अध्याय-२२-जिनपरिकरलक्षण ૩૬૯ अर्चा वामे यक्षिण्या या दक्षिणे चतुर्दश । स्तंभिका मृणालयुक्तं मकरासरूपकैः ॥ १४ ॥ चतुरशीति विस्तारे सच्छूये चाष्टविंशतिः । आसन कथितं चैवं चामरधारावतः शृणु ॥ १५ ॥ આ તિ હિંસના IT હવે સિંહાસન (સાદી) ના વિસ્તારના ભાગો કહે છે. મધ્યમાં આદિ શક્તિ જિન દેવ એ આત્મામાં જોઈ એવી તે સહજ, કુલજ અને સ્વાધીન છે. તેણે હાથમાં કમળ અને વરમુદ્રા ધારણ કરેલાં છે. (તેના ત્રણ કે બoખે આંગળના બેઉ બાજુના ઉપાંગો સહિત) દેવી ૧૨ ભાગના વિસ્તારમાં કરવી. (મધ્યમાં છ ભાગનું રૂપ કરવું) દેવીની નીચે કણપીઠમાં ગર્ભમાં સુશોભિત એવું ધર્મચક્ર સહિત મૃગયુમ કરવું દેવીની બંને બાજુ દસ દસ આંગળના હાથીના રૂપે કરવાં. તેના પછી રૌદ્ર-મહા. કાયાવાળા વિકરાળ મુખવાળા સિંહે બાર બાર આગળ પહોળાઈમાં કરવા. તેના ક્રોધથી જીવેનું રક્ષણ કરવા પ્રભુએ પિતાની ગાદીની નીચે તેને દખલા જા ન હિય! કેવળ જ્ઞાનમૂર્તિ એવા પ્રભુને પાદ સેવકે-પ્રભુની ડાબી તરફ થક્ષિણ અને જમણી તરફ યક્ષનાં સ્વરૂપ ગાદીના છેડા પર ચૌદ ઔદ ભાગના વિસ્તારના કરવા. ચક્ષ યક્ષિણીની ફરતા બે બાજુમાં આંભિકાઓ, કમળ જેવાં તેર, મકર અને ગ્રાસ મુખથી શોભતી કરવી. ( જિન ધર્મમાં ઉદ્યોત કરનાર એવા શાસન દેવ-દેવીઓ યક્ષ-યક્ષિણી છે જેના હેય તેનાં વિરૂપે ત્યાં કરવાં). એ રીતે ગાદીના વિસ્તારના ચિરાશી ભાગ અને ઉંચાઈમાં અાવીશ ભાગનાં લ કહ્યાં. હવે પ્રભુની બાજુના ચામરપારીના લક્ષ સાંભળે. મા રાષi (ા1િ)- चामरघरानतो वक्ष्ये चामरेन्द्रा इति स्मृताः । पृष्ठपटोद्भवाः काः पाहिकामयमभ्यतः ॥१६॥ पतिमास्कंधमुत्सेधाः पर्वव्याथ मुशोभनाः । स्त भी मृणालसंपुरती पूर्वादि विरालेविदुः ॥१७॥ उन्हयपेकपंचामविस्वारे चितिः। સર્વ સંમિમિ તિજનોન-વિજ | ૨૮ ' ·૩૭૦ પ્રારા-ત્તરાઈ पिडंगुलानि कर्तव्या विरालिगजचामराः । स्तंभिका द्वयांगुले द्वे सूर्याशे इन्दौ विस्तरे ॥ १९ ॥ अप्टमिपटिकामिन्द्रमेकत्रिंशतिः । सूर्या गुल तोरणामृणालतिलकान्वितम् ॥ २० ॥ मूलनायकस्तनगर्ने दृष्टिमिन्द्रस्य कारयेत् । नानाभरणशोभाढयं चामरेन्द्रः प्रकथ्यते ॥ २१ ॥ હવે ચામરેન્દ્ર નામથી પ્રસિદ્ધ એવા ચામરધરાના લક્ષણ કહું છું. મૂળ નાય- કની પ્રતિમાના પાછળ બાજુના ભાગમાં પ્રતિમાને બાહુઓના મધ્યે બંને બાજુ વાહિકા (પખવાડા ચામરેન્દ્ર) સ્થાપન કરવા. તે મૂળ નાયકના ખભા બરાબર ઉંચા સુશોભિત કરવા તેના (રૂપની બે બાજુ) ખંભિકાને દંડ સહિત કમળ કરવા અને બાજુમાં વિરાલિકાઓ કરવી. આ ચામરપરા એકાવન ભાગ ઉંચા અને બાવીશ ભાગ વિસ્તારમાં કરવા. ઈદ્રની બે બાજુ બે થાંભલીઓ ને તારણેને તિલકથી શેભતી કરી, તેને દંડ સહિત ઉપર કમળ કરવા. તેમાં વિરાલિકાઓ ખંભિકાની બે બાજુએ કરવી. તેની પહેળાઈ પરિકરના બંને છેડા ઉપર છ ભાગની, નાસવાળી ઉભી પદિ કામાં વિરાલિકા ગજ અને નાના ચામર કળશધારીનાં રૂપો કરવાં. બાર આગળ પહેળાઈમાં ઈદનું રૂપ અને તેની બે બાજુ બબ્બે આંગળની થાંભલીઓ કરવી. (એ રીતે વિસ્તાર બે થાંભલી ચાર ભાગ; બાર ભાગ પહેળે ઈદ્ર અને છેડા પરની ગજ વિરાલિકાવાળી છ ભાગની પહેલી નાસકદિકા મળી કુલ બાવીશ ભાગ કરવા) હવે ઉંચાઈના ભાગ કહે છે -નીચે મૂળ નાયકની પાટલી જેટલી તેની પટ્ટિકા આસન આઠ ભાગનું, તે પર એકત્રીશ ભાગ ઉંચા ઈંદ્ર (કેશપર્યત) અને તે પર બાર ભાગમાં તેરણાદિ કમળ તિલકથી શોભતાં કરવાં. (એ રીતે ઉંચાઈ ૮+૩૧+ ૧૨=૧૧ ભાગ) મૂળ નાયક પ્રભુની સ્તનબિંબી બરાબર ઈદની દષ્ટિ સમસૂત્રમાં રાખવી. બાજુના ચામરેદ્રની પ્રતિમા અનેક આભૂષણથી શોભતી કરવાનું કહ્યું છે. ૬ અચારાંશુરું કાર્ય ક્ષમન gi[ એટલે તે છેડા પરના છ ભાગની હજી પટ્ટીમાં વિરાલિકા, રજ અને નાના ચામર કળશધારીનાં રૂપે થાય તે ભાગ ઉડી ચાર આગળને પાછો માર. ચામરધર વાહિકા ઉદય:- વાહિકા થામરધરા વિસ્તાર:- ૮ પાવટી-પાટલી ૨ ભાગ થાંભલી ૩૧ ૨૫ ઉદય ૧૨ ભાગ ચામ-ધરા કે કાઉસ વિસ્તાર ૧૨ તેરણાદિ ૨ ભાગ થાંભલી 1 ભાગ વધ્ય ૬ ભાગ વિરાલિકા, ગજ-ચામર રર બાગ વિસ્તાર ·अध्याय-२२-जिनपरिकरलक्षण ३७१ चामरधारः सेोच्यते । मूलनायकम मलादाख्यो वामनस्य दक्षिणे वासस्थाने उपेन्द्रो नाम नामतः ॥ २२ ॥ પ્રભુની ડાબી તરફના ચારધારી ઇંદ્રને પ્રહૂલાદ નામે ઈદ્ર કહ્યો છે, અને જમણું તરફના ઈદ્રને ઉપેન્દ્ર એવું નામ આપેલું છે. मूलनायकगर्भस्य वाहिकाप्टादशांगुला । वाहुचामरघरयोमध्येऽन्तरं द्वयांगुलम् ॥ २३ ॥ रगमें चामरेन्द्रो भयेत् । ईदृशं लक्षणं वत्स चामरधारः प्रकथ्यते ॥ २४ ॥ ॥ इति चामरधराः ॥ મૂળ નાયકની પ્રતિમાના ગર્ભથી બાહુની બહારની ફરક અઢાર આંગળની હોય છે. તેની અને બાજુના ચામરધરાની વચ્ચે બે આંગળનું અંતર રાખવું. (૧૦+૨+ રજદા૨૮) આમ મૂળનાયકની ગાદીની પાટલીની બે બાજુના ફરક બરાબર પરિ. કરને ચામર ને ગર્ભ રાખવે. એ રીતે ચામરધરાના લક્ષણ કહ્યાં છે. ઇતિ ચામરસ. छत्रत्त-दौला-- दौलाख्यं तोरणं कार्य मनेकाकार" संयुतम् । निरथिवोद्भवं कार्य छनत्रयसमन्वितम् ॥ २५ ॥ अशोकपत्रादिकार्य छत्रदंडः सुशोभितः । पृष्ठस्ते फणमंडनाख्यं मस्त कार्ये समुद्भवेत् ॥ २६ ॥ त्रिपंचफणः सुपार्षः पार्श्वः सप्तनवस्तथा । हीनफणो न कर्तव्योऽधिका नैव च दूपयेत् ॥ २७ ॥ छत्रत्रयं च नासाग्रोत्तारे सर्वोत्तमं भवेत् । नासामालान्तयामध्ये कोलवेधकद पुनः ।। २८ ।। હવે છત્રવૃત્ત જેને દલા તરણ કહે છે તે અનેક આકારવાળું કરવાનું કહ્યું છે. તેના પર ત્રણ રથિકા કરવી. (૧) ગાંધર્વ રૂપ પક્તિ (૨) હંસ પંક્તિ (3) અશોક ७ मीनकाकार--तर.

·૩૭૨ કાનાણાકીય-ત્ત ભાગ પત્ર પંક્તિ. મધ્યમાં ઉપરાઉપર ત્રણ છત્ર અને એક પત્રાદિને કમળદંડથી શોભતું કરવું. પ્રભુને પાછલો ભાગ મસ્તક પર ફણાથી ભક્તિ કરે તે સુપાર્શ્વનાથજીને ત્રણ કે પાંચ ફેણ અને પાર્શ્વનાથજીને સાત કે નવ ફણાવાળા સર્પની આકૃતિ કરવી. તેનાથી ઓછી કે ન કરવી. પાર્શ્વનાથજીને અધિક ફેણ થાય તે દેવ નથી. ત્રણ છોમાં નીચલા આગળ પડતા છત્ર અને પ્રભુના નાકને અગ્ર સમસૂત્રમાં (અવલંબે) રાખવા તે ઉત્તમ જાણવું. નાક અને કપાળના મધ્ય ભાગમાં આડી રેખાથી કપિલ વેધ જાણવા. चतुरशीत्यंगुलं दीर्घ मुदयकपंचाशदंगुलम् । घंटास्तस्याचे कर्तव्या सर्वलक्षणसंयुता ॥ २९ ॥ भामंडलं ततो मध्ये तिलकं वामदक्षिणे । चतुर्दशांगुलं प्रोक्तं तिलकं विस्तृतं भवेत् ॥ ३० ॥ उदये पोदशं प्रोक्त विलके तत्र रूपकम् । उपरे छाधकी ज्ञेया घंटाकलशभूपिता ॥ ३१ ॥ नासिके स्तंभिकाद्वौ च मयूरं वामदक्षिणे । वाले मकराणां मुखाः गांधर्वा रत्नशेखराः ॥ ३२ ॥ 'वीणा वंशधराः प्रोक्ता मध्यस्थाने इति स्मृताः । वसंतराजो मालाधरस्तिलकवामदक्षिणे ॥ ३३ ॥ ૮ અન્ય શિપપ્રથામાં ત્રણ તિલક કહે છે, उपरिफालनाः कार्यास्तत्र भेवमतः शृणु पद्भागं मुखभद्रं च निर्गमे सार्धमेव च भूलनासिकचतुर्भाग द्वावुभयोध तस्य धारे प्रकर्तव्य साई माई'च निर्गमम् ।। ચામરેજના ગર્ભે વીણાવંશપરની ફાલસાના ભેદ હવે સાંભળે – ભાગનું મુખભદ્ર પાર્થ કરવું ને દેહ ભાગ નીકળતું રાખવું. તેની બંને બાજુમાં બએ થાંભલી સાથે મૂળનામિક ચચ્ચાર ભાગની કરવી. તે એકથી બીજી બહાર દેઢ દેટ આગળની રાખવી. (કુલ ૧૪ ભાગ વિસ્તારમાં જાણવું) આ સર્વ ભાગનું એક ૩૦-૩૧માં તિલકના નામથી વિવરણ કરેલ છે. તેના મધ્યમાં વીણાવંશધર કે નાની જિનપ્રતિમા કરવાનું કહ્યું છે.

·अध्याय-२२-जिनपरिफरलक्षण ૩ લા-છત્રવૃત્ત રાશી આંગળ વિસ્તારમાં અને એકાવન ભાગ ઉંચાઈમાં કરે. પરંતુ તે પર વિશેષમા મધ્યગર્ભે ઘંટાકળશ સર્વલક્ષણવાળા કરવા. (તે એકાવન ભાગ ઉપર જાણવા) પાર્થ સુપાર્શ્વનાથજીને સર્પ તથા સર્વ પ્રભુજીને પાછળ ભામંડળની આકૃતિ કરવી. તેની ડાબી જમણી તરફ ચામરેન્દ્રના મધ્યગર્ભો ઉપર રૂપયુક્ત તિલક ચૌદ આગળ પહોળા અને સેળ આંગળ ઉંચાઇમાં કરવા. (તેના ઉદયમાં મધ્યમાં એકેક રૂપ કરવું.) તેના પર છાજલી કહી છે. તેના પર ઉદગમ ઘંટાકળશથી શોભતું કરવું. તેની નીચે વીણાધરના રૂપની બે બાજુ નાસિકાઓમાં બબે તંભિકાએ કરવી. તે પર ડાબી જમણી તરફ મયૂર કરવા. બહારના ભાગમાં મુખ ફાડતા મકરે કરવા. ગાંધર્વ અને રમુકુટધારીના રૂપે કરવાં પણ વાંસળી બજાવનારાના સ્વરૂપે દેવ-તિલકના મધ્યમાં, ગલક્ષમાં કરવા. संवराजो मालाधरस्तिलक बामदक्षिणे ॥३३॥ अनुगो पारिजातश्च दशांगुलप्रमाणतः । भूलेको भुवोकेशो चाने छत्रं द्वितीयकम् ॥ ३४ ॥ પરિકર વિસ્તાર ગાદી વિસ્તાર છત્રવટને વિસ્તાર ૬ ગર્ભાધે દેવી ૧૦ ગભાર્ધ છન્ન (“' પથી) ૨ કમળ નોળ ૧૦ માલાધર ૧૪ તિલક વિસ્તાર ૧૪ યક્ષ-ક્ષિણ ૬ મકરમુખ પરિકર ઉદય મધ્યા બાજુમાથી ઉદય ૨૮ મારી ૨૮ ગાદી ૭૦ પ્રતિમા ૫૧ વાહિકા ૩ માથે અંતર પર છત્રવૃત્ત (છત્રવટ) ૧૦ છેઉદય ૯ શંખપાલ ૫ હંસ પક્તિ પ અાપત્ર ૧૨ સિંહ ૨ ૪૨ ગાદી સિહાસન ઉદષ વિસ્તાર ૪ ભાગ કણી ૬ ગર્ભપા દેવી ૨ ભાગ છાજલી ૧૦ ? ૧૨ ભા ગજસિંહાકિ ૫ ૧૨ સિંહ ૧૦ બાગ પીઠ ૧૪ પક્ષ-હિ વાહિક-ચામધરા ઉદય વિસ્તાર ૮ ભાગ ૫ટી ૨ ભ યાભની ૧૨ ભાગ ૨ ૧૨ તરબુદ (ચામરેજ કે કામ…) ૨ ભાગ યમની ૬ બામ બાજુના નાકમાં વિવિ, ગજ. સિંહ ને કાર ચામરગાળા દેવ. स ४२५२-८४ k ·નાદ–ત્તા तृतीय लिंगमाकारम् ग्रहा देवाश्चतुर्थकम् । दोला कनकदंड च छत्रवृत्त विशांगुलम् ॥ ३५ ॥ झल्लरी मणिमौक्तिकस्यौवें कलशशोभितम् । વંશીધરન થિી ડાબી જમણી તરફ (પ્રભુના મુપર પાસેવસંત ગજ એવા મલાઘરનાં સ્વરૂપે તેના અનુચર રૂપે પારિજાતાદિ વેતપત્ર સાથે કરવા. તે દ. આંગળી વિસ્તાર પ્રમાણમાં કરવા. પ્રભુ પરનું છત્ર બ્રહ્માંડના ભૂલનું પ્રથમ છત્ર, તેની ઉપર ભૂલકેશનું બીજું છત્ર કરવું. ત્રીજું લિંગાકાર છે અને ચોથું છa ગૃહદેવરૂપ જાણવું. સુવર્ણદંડ ઉપરના છત્રની ગોળાઈ વીરા આગળ વિસ્તારમાં રાખવી, છની નીચલી ચાર ભાગની) ઝાલર મણિમતીમય જેવી કરવી ઉપર દેદીપ્યમાન એ કળશ કર. (છત્રવટાની ચાલતાકાર હંકધારાની ઉંચાઈ દસ આંગળની કહી છે. તિલક ઉશ્ય (અરેન્દ્ર પર વશીકર) વિરતાર ૨ ભાગ્ય દસેક * ભા ખંમિકાનમક કર ભાગ ખંભિકા, તેણુ અને મધ્યમ ૬ ભાગ વાધર કે જિન પ્રતિમા સ્ત્ર વરીધરનું કે જિન પ્રતિમાનું સ્વરૂપ ૪ ભાગ અભિા-નામક ૨ ભાગ છાજલી ૬ ભાગ દોઢી ૬ ભાગ ઘટાકુટ. ૨ મે છત્રવૃત્ત વિસ્તાર ૧૦ ગર્ભાધ છન્ન ૧૨ સ્તંભિક તરણુ ને વધર કે મૂર્તિ ૨ કમલ નાલ ૨ છાજલી ૧૦ માલાધર (વસંતરાજ) ૪ રતંબિકાં–નામિક પર છવૃના તળ બરાબર દેઢીયાને મથાળે ૬ વર્ણવેશધર કે મતિ ૧૦ પ્રવટદય ૪ નંબિક્ષ—નામિક ૯ શંખપલાદિ ગાંજ પહેલ રાધિકા ૬ મકર મુમ હંસપંક્તિ બીજી રાધિકા ૫ એક પત્રની ત્રીજી રથ ૪૨ પર કુલ 27 ઉદ ૮૪ જગ વિસ્તાર ·अध्याय-२९-जिनपरिवलक्षण ९७५ RABINEn- . नियर

·૬
T
(D)
1 - અ ર કા - તા- ૧- બ બે-
--
રા
નિયમાનતા
shnavમાન
अनिमा वितार भाग
ta
વા
11
વિ. નં ૧૮માં પૂ વડીલ પૂર્વજ સ્થપતિ મંગળજીભાનું આલેખેલું
ex૮ વિભાગનું જિન પરિકર-સન્મુખદર્શન

·5.૧ - ૨
-આરિતળ વિ ઈંડા મથાળા સુદાન ૧૭ લાખ
------- {t
--- ----- ૩
- RI
w
૧
૧
મારા
જિન પરિકર-પક્ષદર્શન
જાય છrગરૂ
નો

·૩૯૮ নমস্কায়াহীঘা-শুনা ऐरावतद्वयौ श्रेष्ठौ उभयौ वामदक्षिणे ॥३६॥ फलशपल्लवैर्युक्ताविच्छापत्रं च कारयेत् । हिरण्येन्द्रद्वयौ कार्यो पुष्पांजलिकलशान्विती ॥ ३७ ।। छत्रवृत्त गांधर्वेन्द्राः शंखपूर्ण महोद्भवाः । 'તિ મંજરું સર્વ ટુંકુશિવIિ: ૨૮ / માલાધર પર શ્રેષ્ઠ એવા ઐરાવત હાથીના સ્વરૂપ ડાબી જમણી બેઉ તરફ કરવા. તેને સૂંઢમાં કળશપથી આચાદિત કરેલા કરવા. હાથી નીચેની પાટલી નીચે પત્રાદિ કરવા, હાથીની પીઠ પર હિરણ્યેન્દ્રો હાથમાં પુષ્પાંજલિ અને કળશ ધારણ કલા બનાવવા. છત્રવૃત્તિમાં છત્રવટા પર પહેલી ગોળ પક્તિમાં વાજિંત્ર સાથે નૃત્ય કરતા) ગાંધર્વાદિ સ્વરૂપે કરવાં. છત્રવટા ઉપર તેના મધ્યમાં શંખ બજાવતે દેવેન્દ્ર અને તેની બે બાજુ નૃત્ય કરતા ભેરી બજાવતા રૂપિ અને ડમરૂ આદિ વાજિંત્રવાળા દેવદુંદુભિ અને શંખપલના સ્વરૂપે આનંદમંગળ કરતા કરવા. जन्मोत्सवं च कुर्व ति पर्वतमेरौ वासवाः । छत्रचामरशंखनादेह रिणगमिपैर्विदुः ॥ ३९ ॥ પ્રભુને શુભ જન્મોત્સવ મેરૂ પર્વત પર ઉજવાય છે તેમ અહીં છત્રવૃત્તમાં છત્ર, ચામર, શંખનાદ આદિ હરિણમેષિઓ પ્રભુને ઉત્સવ કરી રહ્યા હોય તેમ કોતરવા માનં તત્તર વર્ષ જીત્રા વિ चतुर्विशोदयो कार्य ततो मृणालद'डकम् ॥ ४० ॥ छत्र८ दशांगुलं प्रोक्तं द्वितीयं वसु अंगुलम् । पडंगुल तृतीयं च चतुर्थ च वेदांगुलम् ॥ ४१ ।। मूलनायकमस्तकोर्वे वृत्तं कुर्यात् वयं तथा । घृत्तं चतुश्चत्वारिंशद चतुःपाठ तक तथा ।। ४२ ।। एवं रथिकात्रय कार्य वृत्ताकारं भवेत्ततः । પ્રભુના મસ્તક પાછળ છત્રની નીચે તેજપુંજ જેવી ભામંડળની આકૃતિ બાવીશ ભાગ પહોળી અને વીશ ભાગ ઉંચી કરવી. અને માલાધરની આગળ ધોર વૃત કમળદંડ કર. (પ્રતિમાના કાનથી આ છત્રદંડ વચ્ચે બે આંગળનું અંતર રાખવું.) ત્રણ માં પહેલું ગર્ભથી દશ આંગળ, બીજું ગર્ભથી આડ આગળ, ૯ત્ર દશાગે કહેવું છે. પણ તે અભંથી જાણવું. એમ બધા છત્રોની પળાઈગબંધી જાગુવી.

·अध्याय-२२-जिनपरिकरलक्षण ૩૯ ત્રીજું ગર્ભથી છ આંગળ અને ચોથું ચાર આંગળનું કરવું. મૂળનાયકના મસ્તક પરથી રથિકાના ત્રણ ગેળ વૃત્ત ફેરવવાં. પહેલું ચુમ્માલીશ આગળના પરિધથી અને ત્રીજું ચોગઠ આગળના પરિધ સુધીમાં ગાંધર્વ પંક્તિનું, હંસપંક્તિનું અને ત્રીજું અશક પત્રનું એમ ત્રણ વૃત્ત ફેવવાં. दिव्यदेहधराः सर्वे जिनेन्द्रभक्तिवत्सलाः ॥ ४३ ॥ वादित्रैश्च समुत्पन्ना धारयति च मालिकाम् ।. दोलामस्तके कलशमुभये सरूपकम् ॥ ४४ ॥ गजडा सुशोभाड्या अशोकपल्लवाकृतिम् । एतद् दोलालक्षण च प्रकर्तव्य मुशिल्पिभिः ॥ ४५ ॥ पक्षे चामरधारिणःस्थाने कायोत्सर्गः कृतः । वीणावशधरस्थाने आसनस्था च प्रतिमा ॥४६॥ सहमूलनायकेन पंचतीर्थ स्वरूपकम् । स्तने कायोत्सर्गदृष्टिः चोर्ध्व मुर्त्याः समांशके ॥ ४७ ॥ પરિકરમાં દિવ્યદેહ ધારણ કરનારા દે, જિનેન્દ્ર ભક્તિમાં પ્રીતિવત્સલ, દેવ- ગાંધર્વો, વીણાશંખાદિ વાજિ બજાવનાર અને હંમેશાં પુષ્પમાળાઓ સહિત શોભતા કરવા. છત્રવૃત્ત-દૌલાના મથાળે મધ્યમાં કળશ અને બે બાજુ હંસ અથવા મેરના રૂપ કરવાં (તે કહેલા ૫૧ ભાગ ઉપરાંત આઠ ભાગમાં કરવા). હાથીઓ સુંઢથી શેલતા કરવા અને ઉપર અશક પાલવના પત્રની આકૃતિ કરવી. એ રીતે દૌલા છત્રવૃત્તના લક્ષણ જાણવાં. અને કુશળ શિલ્પીએ તે પ્રમાણુ પરિકરની રચના મેળવીને કરવું. પંચતીર્થરૂપ પરિકર કરવાને બાજુના ચામરેન્દ્રને સ્થાને કાઉસગની ૧૦ પરિસરના છત્તના ઉપલા ભાગમાં શંખ-બેરિ, ડમરૂ આદિ વા2િ બજાવતા ગાંધના રૂપની એક બેટી પંકિત ચુમ્માલી આંગળના વૃતના પરિધમાં કરવામાં આવે છે. તે પર હંમની વૃત્ત પતિ, તે કેાઈમાં નાના નાના ગાંધર્વાધિના રૂપ નૃત્યગીન કરતા હોય તેવી પતિ કરે છે. અને તે પર આપાલવના પત્રોની પોનિ મઠ આગળના પધમાં કરવામાં આવે છે. આ રીતે કામાં ચાર પતિ પણ જોવામાં આવે છે. ત્રણ રથિ તો અવમ કરવી જ. વિરોધ કરવામાં દેય કશે નથી, પરંતુ તે તેની મર્યાદામાં રહીને છેલ્લી પંકિત કરવી. આ હેલી પિકાને માને છત્રng એકાવન ભાગમાં કરી તે પર કળશ અને બાજુમાં પક્ષી કરવામાં આવે છે, ·૩૮૦ શાનાચવા-ત્તા મૂર્તિ બનાવવી અને ઉપર વાણા વંશધારીના સ્થાને નાની આસનસ્થ જિનપ્રતિમા ગોખલામાં કરવી. ત્યારે મૂળનાયક સહિત પંચતીર્થસ્વરૂપ પરિકરનું બને છે. તેમાં કાઉસગ્નની દિ મૂળનાયકની સ્તનબિંબી પ્રમાણે રાખવી અને ઉપરના તિલકની મૂર્તિની દષ્ટિ મૂળનાયકની દૃષ્ટિમાં સમસૂવ રાખવી આ ચારે મૂર્તિ પર છ કરવાં.) पतिमा परिकरहीना सिद्धावस्था तदुच्यते । fસફિતા તથા દવે પૂર્વે / ૪૮ 11 પરિકર વિનાના પ્રતિમાજી સિદ્ધ ભગવાન કહેવાય અને પરિકર સહિતના પ્રતિ- માજી અત્ પ્રભુ જાણવા. (પ્રમુખ એક પ્રતિમાને તો અવશ્ય પરિકર કરવું જ કારણ કે તેમાં અહત પ્રભુની વિભૂતિ દર્શક અણ પ્રતિહાર્ય દર્શાવેલા હોય છે.) áશિરિમાદિ- छत्रत्रयं निनस्यो रथिकाभिखिमियुतम् । अशोकद्रुमपत्रैश्च देवदुन्दुभिवादिभिः ॥ ४९ ॥ मसुरी सिंहासनस्य गजसिंहविभूषितः । मध्ये च धर्मचक्र च पार्श्व योर्य क्षयक्षिणीम्।। ॥ ५० ॥ इतिश्री विश्वकर्माकृते झानप्रकाशदीपाण वे पास्तुविद्यायां जिनपरिकरलक्षणा नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः ॥ २२ ॥ ઉભી જિનપ્રતિમાના મસ્તક પર ત્રણ છત્ર અને ત્રણ રથિકા (૧) અશેકપત્રે અને દેવદુંદુભિવાજિંત્ર બજાવતા દેવગાંધર્વો (હંસપંક્તિ ત્રિરથિકા) વડે અલંકૃત કરવું. સિંહાસનની પાટલી હાથી અને સિંહેથી વિભૂષિત કરવી. મધ્યગર્ભો ધર્મચક . અને બંને છેડા પર યક્ષ-યક્ષિણીના સ્વરૂપે કરવાં. ઈતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિતે જ્ઞાનપ્રકાશદીપા વાસ્તુવિદ્યામ જિનપરિકર લક્ષણાધિકાર ઉપર સ્થપતિ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ શિ૯૫શાસ્ત્રીએ રચેલી શિપ- પ્રભા નામની ભાષાટીકાને અધ્યાય બાવીશ. ૧૧ ઉભા જિનપરિકરમાં બીજા તીર્થકરોની મૂર્તિઓ પણ કોઈ સ્થળે જોવામાં આવે છે. પગ આગળ ઇન્કાદ નાના કરવામાં આવે છે. ઉભી પ્રતિમાના પરિકરમાં પાહિણીના સવરૂપે બહુ ઓછા જોવામાં આવે છે, કુમારપાળ ભૂપાલ ચરિત્ર ગ્રંથના ઉત્તરાર્ધમાં પરિક લિ ના પાક લેવામાં આવે છે છે. અત્રે આપીએ છીએ,

·ડીસામાં
- - - -
પર્ણ-જન પર છરી સાથે દીપા . ૨૨
મેઘને જિમ ની મી
મૂરિ બાપ જ ખપ

·38۹۶۹ ne ke baglalk u નાથજીના પટ દીપાવ ઉત્કૃષ્ટકાળે વિચરતા ૧૭૦ તિથી કર સાથે અછત- همه مهمي ه الي . تتزولت زلزل از: 11 انزل .. لا : ( 1 ز ل حذ{{لز برند : عز الديد ا م کی :::.:. اما من کشیده فتن په ام دی ۱۳۹۶ به بعد هم چه ** مدد في د ليديزل ژنرال اللون : لذا الزلال تر از ۲ المنزل ليلة المزلازل مها

·अध्याय-२२-जिनपरिकरलक्षण
जैन ग्रंथ परिकर संक्षिप्त स्वरूप-
सुमेरुशिखरं दृष्ट्या मयः पृच्छति सद्गुरुम् ।
कोऽय पर्वत इत्येष कस्येदं मंदिर प्रमो ॥१॥
कोऽयं मध्ये पुनर्देयः पादान्ता का च नापिका।
किमिद' चनमित्यत्र तदन्ते का मृगे। मृगी ॥२॥
के या सिंहा गजाः के वा के वामी पुरुषा नय ।
यक्षो पा यक्षिणी केयं के वा चामरधारकाः॥३॥
के वा मालाधर एते गजारूद्धाश्च के नराः।
एतायपि महादेव को घीणा शवादको ॥ ४ ॥
दुन्दुभिवादकः काया का घाऽयं शंखवादकः ।
छत्रययमिद कि पाकि' या भामडलं प्रभो ॥ ५ ॥
સુમેરુ પર્વત શિખર નજરે પડતા મા નાના ગાર વિકએને પૂછે છે કે આ
પર્વત કરે છે અને તેના ઉર હે પ્રભુ, કેનું મંદિર છે તેમાં કયા દેવ વિરાજે છે? તેના
યાદીના પગ તળે કઈ દવા છે. (૩) યદ અને બાજુમ) હરણ અને હરિણી શું છે ?
માહીમાં સિંહ અને હાથી ના આ નવે નવ પુરુષરૂપ શેના છે. આ અક્ષયણિી અને
ચમરધારક કોણ છે? માલાધર અને હાથી પર બેઠેલા પુરૂ કોણ છે ? હે પ્રભુ ! આ વીણા
વિવાદક, ભિવાદક તથા આ વાદક કણ છે અને આ ત્રણ છત્ર કેમ છે? હે પ્રભુ!
३५ लामा
विश्वकांशत्र-
शुणु प्राय महाशिलिप यत्यया पृष्टमुत्तमम् ।
पर्यतो मेहरित्येष स्पर्णरत्नविभूषितः ॥ ६ ॥
सर्वप्रमादिर चैतदु रनतारण हितम् ।
अयं मध्ये पुनः साक्षात् सर्व जगदीश्वरः ॥ ७ ॥
प्रयस्त्रिंशतयोदिसंख्या में संयन्त सुग अपि ।
इन्द्रियोऽजितो
नित्यं केवलसाननिर्मला
पार गत भणभायों लोकारते यमापयम् ।
अनतापी पाप करायः परियजितः ॥ १॥
यस्य वित्त ग्रहस्थाला दोरा अष्टादशापिन।
लिंगरूपेण यस्ता पुरुपेणार
देव पतियानः स पर परमेश्वरः ।
पतत ॥१०॥

·૩૮૨ શાનકારી-કત્તા શ્રી વિશ્વકમાં કહે છે, હે મહાશિલ્પી, તમારો અને ઉત્તમ છે, તે સાંભળે; સુવર્ણરત્નથી શોભીતે એવો આ મેરુ પર્વત છે. તે પર સર્વ દેવનું તોરણથી શોભતું મંદિર છે. તેમાં સાક્ષાત સર્વ એવા જગતના ઇમાર જગદીશવર બિરાજે છે. તેત્રીશ કોટી સંખ્યાના છે તેમનું સેવન કરે છે. તેઓ સદા ઈન્દ્રને જીતનાર છે. તેઓએ નિર્મળ એવું કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરેલ છે. ભવસાગરથી પાર પામેલા સિદ્ધશિવામાં વિરાજે છે. તેઓ અનંતરૂપ છે. રાગાદિ કષાથી રહિત અને અઢાર દેથી રહિત જે લિંગરૂપ છે તે પુરુષ રામદેવને છોડના આ પરમેશ્વર (જિનદેવ) છે. मादिशक्तिर्जिनेन्द्रस्य भासने गर्भसंस्थिता ॥ ११ ॥ સના કુશા ચાને દત્તા દત્તા धर्मचक्रमिद देवि धर्म मार्गप्रवर्तकम् ॥ १२ ॥ मत्त्वं नाम मृगः सोऽयं मृगी च करुणा मता । सष्टौ च दिग्गजा पते गजसिंहस्वरूपतः ॥१३॥ વિશat I v રવિ પુરાવા તા. અક્ષાં ગુણે રામ વિના સેવક ૨૪ यक्षिणी रुचिराकारा नाम्ना चक्रेश्वरी मता । इन्द्रोपेन्द्राः स्वयं भर्तुः जाताधामरधारकाः ॥ १५ ॥ पारिजातो वसन्तश्च मालाधरतया स्थिती । જિનેન્દ્રપ્રભુની ગાદીના ગર્ભમાં આદિ શક્તિ બેઠેલી છે. તે મહુજાતા (માથે ઉત્પન્ન થયેલા) કુવતી છે. ધ્યાનસ્થ એવી તે દેવીએ હાથમાં કમળ અને વરદમુદ્રા ધારણ કરેલાં છે. નીચે ધર્મચક છે તેની પડખે સવ નામને મૃગ અને કરુણા નામની મૃગી છે. આઠે દિશાના રક્ષણ કરવાવાળા હાથી અને મિહના સ્વરૂપ છે. નીચે પાટલીમાં સૂર્યાદિ નવ કહે છે. આદિનાથ પ્રભુના સેવક ગોમુખ યક્ષ અને સુંદર સ્વરૂપવાળી એવી ચશ્વરી નામની વ્યક્ષિણી છે છેડા પર ગાદીમાં છે. ઈદ્ર અને ઉપેન્દ્ર પિતે ચામરધારક તરીકે બે બાજુ ઉભા છે. પારિજાત જાતકદિ પુછે માથે વસંત અને માલાપર પ્રભુના મસ્તક પાસે સામસામા ઉભેવા છે. નરૂપા રૂપમંડનમાં અ૦ માં આવું નિજરકારનું સામાન્ય વિવરણ – छत्रपय जिनस्यार्थे रथिकाभित्रिभिर्युतः । હુમva રેવહુમિકા: 1 રૂરૂ . सिंहासनमसुराघो गजसिंहविभूषिताः । मध्ये च धर्मचमं च तस्पा यक्षयक्षिणी ॥ ३४ ॥ द्वितापिस्तराः कार्याः पतिः परिकरस्य तु । दर्य तु प्रतिमा तुल्या तयारचे तु तारणम् ॥ ३५ ॥ याचिका याह्यपक्ष तु गजसि हरलं कृताः ।

·જા-રર- નિરિવરફળ ૨૮૩ જિન પ્રતિમાના પરિકરના ઉપરના ભાગમાં છત્રામાં પ્રભુ ઉપર ત્રણ છત્ર ઉપરા ઉપર કરવા. અને તે ઉપર ત્રણ રયિકાઓ (ગાધવપતિ, હંસપંકિત અને અશોકપત્ર પંડિત)ની મહિત છત્રવત (છતરવટ) કરવું. તેમાં અશોકક્ષના પત્રો, દેવહૂમિ. (ખ) આદિ વાજિંત્રો વગાડતા ગાંધના સ્વરૂપે કરવાં. પ્રભુની પાટલી નીચે સિંહાસન (ગાદી), હાથી અને સિંહની આકૃતિ અને મધ્યમાં દેવી) નીચે ધર્મચક્ર, મૃગયુમ સહિત અને પડખે છેડા પર યક્ષ અને યક્ષિણીની મૂર્તિઓ કરીને તે સુશોભિત ગાદીસિંહાસન કરવું (૩૪). પરિસરની બાજુના વાહિકા=ચામરધર. કે કાઉસગ બે તાલ (૨૪ આંગુવો પહેલા કરવા (મૂળ ગ્રંથમાં ૨૨ ગુલ કહ્યું છે. અને ઉંચાઈમાં પ્રતિમાના ખભા બરાબર કરવા. તે પર છત્રત=રણ-દૌલા-કરવું. પ્રભુની બે બાજુના ભાગમાં વાહિકા, (ઈદ કે કાઉગ કરવા. તેના બહારના છે પર વિલિકા, હાથી અને સિંહથી અલંકૃત કરવી. ૩verfQ7ia માં જિનપરિકરનું વિભાગ પ્રમાણુ યુકત સ્વરૂપ આપેલ નથી, પર સામાન્ય સ્વરૂપ વર્ણન છે, ·ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे उत्तरार्थः ॥ त्रयोविंशतितमोऽध्यायः॥ जिनमूर्ति-वर्णलांछनादि-यक्षयक्षिणीस्वरूपाध्यायः ॥ २३ ॥ ચોવીશ તીર્થકરના લાંછન देव-सुधा-अभिभाव३ समवतिर सुनीव अभिनेएन सुवर्णा यसमिनिबसी वृषभ हाथी. छोहा. यान मेची ६ मुरमा सुधार्य सुवर्णा नाय श्वन एसविधीवत १० शीतल सौवर्णी मा न प निक सोश सुवर्णा २२ वासुपूज्य रका में. unsो. Lin श्रीवत्स.V ३३ विमल सीव घनत सौवर्णी परा. सींचा पिनाथ सुवर्ण शातिनाथ सुवंगी- १७ थुिनाथ | १८अनाथ भौधररामलीला नीलवर्ण, था. करो. कलरी. सुमिसुस्त श्याम रानमनाय पीत नमन म २३पाभाविकामार महाविर सौवी शंस्य नीलमल WHARROY.P. SOMPURA PRACHASWEIRD STRAPATY ·अध्याय २३-जिनमूर्ति-वर्ण लांछनादि-यक्षयक्षिणीस्वरूप ३८५ श्री विश्वकर्मा उवाच अथातः संमवक्ष्यामि जिनानां वर्ण लांछनम् । यक्षाणां यक्षिणीनां च विद्यादेवीनां पोटशः ॥१॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે-જિન તીર્થકરને વર્ણ અને લાંછન અને તેના યક્ષ- યક્ષિણીના ઘા સેળ વિદ્યા દેવીના સ્વરૂપ કહું છું.' १ ऋपमदेव-- तत्राधमुत्तरापाढा संभूत' घृपलांछनम् । हेमवर्ण' यथा कुर्याद् ऋषमजिनमादिमम् ॥ २ ॥ देव than गोमुपया મુખથસ ચોરી अपराजिन सुनसताना IN AN Afveri !! firi Marai NATi सामाना ANI आपुनम यक्षिणायः परपमा AATHAR નચિવ હાપો ઉપરના હાથ અને પછી ડા ઉપH Kાથી નાના બાય સુધીના આ मामा- पि.

·३८१ ज्ञानप्रकाशदीपाव-उत्तरार्ध પ્રથમ તીર્થકર આદિનાથઋષભદેવનો જન્મ ઉત્તરાષાઢા નક્ષત્રમાં ધનરાશિમાં છે. તેમનું લાંછન ન દીપડીયાનું છે. શરીરને વર્ણ સુવર્ણની કાતિ જેવો છે गोमुखयक्ष-. वरदाक्षपाशफलं गोमुखो गजवाहनः हेमवर्णमिद युग्म गोमुखामतिचक्रयाः ॥३॥ વરદમુદ્રા, અક્ષમાળા, પાશ અને ફળને ધારણ કરનારે ગાયના જેવા મુખવાળ, હાથીના વાહનવાળો, સુવર્ણના વર્ણને ગોમુખ યક્ષ જાણુ. હવે અપ્રતિચક્રાનું સ્વરૂપ કહે છે. चक्रेश्वरी- -- वरदवाणं चक्रं तु पाशांकुशमुचक्रकम् । वज धनुश्च गरुड-चाहना परिकीर्तिता ॥ ४ ॥ सन अजिनाथ रायी हेमवर्य महापदार्थामयेगी अनिता અજિતારવી મહાયક્ષ ·ચાર ર૩-નર્જિ નાષ્ટ્રિ-ક્ષળિes ૩૮૭ વરદમુદા, બાણચક્ર, પાશ, અંકુશ, ચક, વજી અને ધનુષને ધારણ કરનારી ગરૂડના વાહનવાળી સુવર્ણ વર્ણની ચકેશ્વરી–અપ્રતિચક્રી દેવી જાણુથી. २ अजितनाथ- अजित' रोहिणीजात हेमवर्ण गजांकित्तम् । બીજા તીર્થંકર અજીતનાથનું જન્મનક્ષત્ર રોહિણી ને વૃષ રાશિ છે. સુવર્ણ જેવી કાંતિ અને હાથીનું લાંછન છે. મંદાક્ત- गजारूढा महायक्षः श्यामवर्णश्चतुर्मुखः ।।५।। वरदमुद्गराक्षं च पाशशक्त्यकुशामयम् । तथा धृतमातुलिंग यक्षिणीं शृणु सांमतम् ॥ ६॥ હાથી પર બેઠેલા મહાયક્ષ શ્યામવર્ણને, ચાર મુખવાળે, આઠ હાથમાં વરદમુદ્રા, મુદગર-માળા, પાશ, શકિત, અંકુશ, અભય અને ફળ ધારણ કરેલા છે. હવે યક્ષિણીનું સ્વરૂપ ગાભળો. અનિતા- गौराजिता लोहासना परदपाशांकुशफला । તેમની અજિતા યક્ષિણને ગૌરવ છે, લોહાસન (અન્યમતે ગાથ) પર બેઠેલી છે. તેના ચાર હાથમાં વરદમુદ્રા, પાશ, અંકુશ અને ફળ ધારણ કરેલા છે. ૨ બાર હાથ ચોરીનું બીજુ રવરૂપ Euiાનમાં આપેલ છે. aiામુકાઇ જજના જા मातुलिहाभये चेय पद्मरथा गरुडोपरि । બાર હાથની ચક્રવરીના આઠ હાથમાં ચક, બે હાથમાં વજ અને ફળ, અવમુદા, પદ્મામને ગડ પર બેઠેલી છે. સિદ્ધાચળતી મા સિંહની સ્વારી વાત છે પણ તે શાસ્ત્રાધારે નથી વાતી. બીજે ચાર ભુજાની ચોપરીને ઉપરના બે હામાં ચ, નીચે બીનેરૂ અને અભય, અને બે હાથે વાળા પણ જોવામાં આવે છે. વ્યક્ષિણીના સ્વરૂપમાં કેટલાકના વર્ણ જાણવ નથી તે અન્ય ગ્રંથના આધારે આપવામાં આવેલ છે. આયુધમ પાઠક આ રીતે સમજી કાર્ય કરવું, 8 અ યાર દિનાકરમાં ગાવની નિવારી કહી છે. જિનાનંદ ચતુર્વિસતિ નિમા ભારાનું વાહન છે પબ તે અશુદ્ધ છે. તારંગામાં અજિતનાથના પરિરમાં પણ ભારે વાહન છે.

·3८८ ज्ञातप्रकाशदोपार्णव-उत्तराई ३ संभवनाथ- हेमवर्ण मृगजात संभवमश्थलांछनम् ॥७॥ ત્રીજા તીર્થકર સંભવનાથજીનો સુવર્ણ વર્ણ છે, મૃગશર નક્ષત્રમાં અને મિથુન રાશિમાં જન્મ છે અને તેમને ઘોડાનું લાંછન છે. त्रिमुखयक्ष- नकुळगदाभयदं नाग फलं मुशक्तिकम् त्रिनेनं त्रिमुखं चैव श्याम च मयूरे स्थितम् ॥ ८ ॥ संभवनाथ बलान मुवी भमुसका स्यामा "दुरिवाञ्चतच વિમુખયક્ષ દુરિતારીદેવી તેમના ત્રિમુખ યક્ષને ત્રણમુખ અને ત્રણ ત્રણ નેત્ર છે, શ્યામવર્ણ છે, મોરનું વાહનું છે, તેના છ હાથમાં નેળીયો, ગદા, અભય, નાગ, ફળ અને શક્તિ એમ 'मायुधे। छ. दुरितारी यक्षिणी- बरदाक्षभयफलां धवलां मेपवाहनाम् । दुरितां द्रुतामाख्यातां देवीं विघ्नविनाशिनीम् ॥९॥ ४ यास्तुसार निर्माण कलिकामा शतिने मध्ये भागा ही.

·अध्याय २३-जिनमृति-वर्णलांछनादि-यक्षयक्षिणोस्वरूप ૩૮૯ તેમની દુરિતારી યક્ષિણી વિનોનો નાશ કરનારી, શ્વેતવર્ણની, ઘેટાના વાહન- વાળી છે. તેના ચાર હાથમાં વરદમુદ્રા, માળા, અભયમુદ્રા અને ફળ ધારણ કરેલ છે. ४ अभिनंदन- फपिध्वज हेमवर्ण' यणमभिनन्दनम् । ચેથા અભિનંદન તીર્થકરને વાંદરાનું લાંછન છે, સોનાવણું શરીર છે, જન્મ નક્ષત્ર શ્રવણ ને મકર રાશિ છે, રયા- तस्य यसमीश्वरं च श्यामर्ण गजासनम् ॥१०॥ फलाक्षनकुलं चैवांकुशहस्त प्रकीर्तितम् । તેમને ઈશ્વર યક્ષ શ્યામવર્ણને, હાથીની સવારીવાળે, ચાર હાથમાં ફળ, મા, નોળી અને અંકુશ ધારણ કરેલ છે. स्मयक्ष. स्यामा 3" कामा. समक्ष ઈશ્વર યક્ષ કાલિકા યક્ષિણી પવિતાર્તિ કાનમાં પડાનું વાહન કહ્યું છે અને મંત્રાધિરાજ કપમાં મેરનું વાહન કહ્યું છે. 11 ·જ્ઞાનપ્રારાજ-ઉત્તરાર્જ कालिका यक्षिणी वरद पाशांकुश नाग पद्मासनां तु कालिकाम् ॥ ११ ॥ તેમની કાલિકા યક્ષિણી શ્યામવર્ણ (ઈશ્વર યક્ષ જેવાં) છે. તેમને કમળનું વાહન છે. તેના ચાર હાથમાં-વરદ, પાશ, અંકુશ અને નાગ ધારણ કરેલ છે. ५ सुमतिनाथ - मधोत्पन्न सुवर्ण च सुमतिं क्रॉचलांछनम् । પાંચમા તીર્થ કર સુમતિનાથજીને કચ પક્ષોનું લાંછન છે. સોના જે વર્ણ છે; જન્મ નક્ષત્ર મઘા અને સિંહ રાશિ છે. વર- गरुडस्थ तुंबरुं च वरदशक्तिपाशगदाम् ॥ १२ ॥ તેમના તુંબરૂ યક્ષને વેતવર્ણ છે, ગરૂડની સવારી છે, ચાર હાથમાં વરદમુદ્રા, શકિત, પાશ અને ગદા ધારણ કરેલા છે. सुमतिना गुण अध्यपक्षी ==R 5 - યક્ષ, નવી તું બસ પક્ષ મહાકાલી યક્ષિણી ·अध्याय २३-जिनमूर्ति-वर्णांछनादि-यक्षयक्षिणीस्थरूप महाकाली यक्षिणी हेमवणी महाकाली पमासनां तु संस्थिताम् वरदपाशांकुगां च फलहस्तां प्रकीर्तिताम् ॥ १३ ॥ તેમની મહાકાલી યક્ષિણી સોનાકર્ણની, કમળપર બેઠેલી, ચાર હાથમાં વરદમુદ્રા, પાશ, અંકુશ અને કઈ ધારણ કરેલી ६ पममभु- चित्राजात रक्तवर्ण कमलं च पमप्रभम् । છઠ્ઠ પદ્મ પ્રભુને કમળનું લાંછન છે, રાતે વર્ગ છે, જન્મ નક્ષત્ર ચિત્રા અને કન્યા રાશિ છે. कुसुमयक्ष- - कुसुम नील कुरंगफलाभयानकुलम् ॥ १४ ॥ उगुपया नालदार अयुतान અમ્યુનાદેવી - ·८२ शानप्रकाशदीपाघ-उत्तरार्ध તેમના કુસુમ યક્ષને નીલવર્ણ છે, હરણનું વાહન છે, તેના ચાર હાથમાં કુળ, અભય માળા ને નાળીયે ધારણ કરેલા છે. अच्युता यक्षिणी- नरस्थामच्युता श्यामा वरदवाणाभयधनुः તેમની અયુતા યક્ષિણી શ્યામ વર્ણની પુરૂની સ્વારી કરનારી ચાર હાથમાં વરદમુદ્રા, બાણ, અભય અને ધનુષ્ય ધારણ કરેલી છે. ७ सुपार्श्वनाथ- सुपार्थ हेमवर्ण तु विशाखां स्वस्तिकांकितम् ॥ १५ ॥ સાતમા સુપાર્શ્વજિન સુવર્ણ વર્ણના, સાથીયાના લાંછનવાળા છે. તેમનું જન્મ નક્ષત્ર વિશાખા ને તુલા રાશિ છે. सपनाथ. स्वस्तिक हेमचर्या मानध्यक्ष बाळ्या शान्तादया सुका શાનાદેવી યક્ષિણું मातंगयक्ष- बिल्वपाशांकुश बभ्र नीलंगजस्थं मातंजम् । માતંગ યક્ષ ·अध्याय २३-जिनमूर्ति-वर्ण लांछनादि-यक्षयक्षिणीस्थरूप તેમને માતંગ યા લીલાવણને હાથીની સવારીવાળ, ચાર હાથમાં બીલી ફળ, પાશ, અંકુશ અને નેળીયે ધારણ કરેલ છે. giữI TRÍ वरदाक्षाभय शूल शांताहेमा गजस्थिताम् ॥ १६ ॥ તેમની શાંતા યક્ષિણી સોના અને હાથીની સવારી છે. તેના ચાર હાથમાં વરદ સુદ્ર, માળા, અભય અને ત્રિશૂળ ધારણ કરેલા છે. ૮ જખમુ- चंद्रमभुमनुराधां धवल चंद्रलांछनम् । આઠમા ચંદ્રપ્રભુને ચંદ્રમાનું લાંછન છે, શરીરને સફેદ વર્ણ છે, જન્મનક્ષત્ર અનુરાધા અને વૃશ્ચિક રાશિ છે. kasal છે चमतपणे પચી જવા किरय पक्ष છે “કરી યક્ષિણી ૬ અંજાર માં ડાબા હાથમાં પાશ અને અંકુશ કહ્યાં છે.

·ज्ञानप्रकाशदीपाघ-उत्तरार्ध विजय यक्ष- ध्यक्ष्णं विजय हरित इसस्य चक्रमुद्गरम् ॥ १७ ॥ તેમને વિજય ચક્ષ લીલાવર્ણ, ત્રણ નેત્રવાળા, હંસની સવારીવાળો, બે હાથમાં ચક્ર ને મુદગાર ધારણ કરેલ છે. भृकुटी यक्षिणी- भृकुटी पीत वरालस्थां खड्ग मुगद्रपरशुफलाम् ॥ તેમની ભૂકટી યક્ષિણને પીળો વર્ણ છે, ગ્રાસનું વાહન છે. તેને ચાર હાથમાં ખડગ, મુદગર, ફરશી અને ઢાલ ધારણ કરેલા છે. ફિના ૧૪ सकर अजितवा એલાન *મ અજિત યક્ષ સુતારા યક્ષિણી ૭ ઘેરાતિ જિન ચરિત્રમાં અને સ્થાને તરવાર કહી છે. ૮ વાત ઘરમાં સિંહા કહી છે. નિવણ કલિકામાં વરહ-અવરની સવારી કડી છે. ચતુર્વિશતિ જિન ચરિત્રમાં હંસની સવારી કહી છે. પાન સા , , મારા વિના આદિ મમાં વરાલ એટલે ગ્રાસનું વાટન કર્યું છે.

·अध्याय २३-जिनमूर्ति-वर्ण लांछनादि-यक्षयक्षिणीस्वरूप ૩૫ ९ सुविधिनाथ- सुविधि' धवलमल जातमकरलांछनम् ॥ १८ ॥ નવમા સુવિધિનાથ જિનને સફેદ વર્ણ, મધરનું લોચ્છન, જન્મનક્ષત્ર મૂળ અને ધનરાશિ છે. अजित्यक्ष- फलामकुन्तनकुल' कूर्मस्थमजितसित्तम् । તેમના અજિત યક્ષને સફેદ વણ, કાચબાનું વાહન છે. તેને ચાર હાથમાં ફળ, માળા, ભાલું અને નળીયે ધારણ કરેલ છે. मृतारा यक्षिणी श्वेतां सुतारां वृपस्थां वरदाक्षांकुशघटाम् ॥ १९ ।। 30 सौतलनाय शीपत्तांगन सुमन अरणका रमा या यक्ष અરેક યર્ણિી ८ मप्राधिराजकल्प भां भाणाने स्याने समय थुछे, ·३६ शानप्रकाशदीपार्णव-उत्तरार्ध તેમની યક્ષિણી સુતારાને સફેદવર્ણ છે, નદીની સવારી છે, ચાર હાથમાં વરદ- मुद्रा, माणा, मसुश भने सधारण सा छे. १० शीतलनाथ- श्रीवत्सांगहेमवण शीतलं पूर्वापाढजम् । દશમા શીતલનાથજીને શ્રીવત્સનું લાંછન છે, સેના જે વર્ણ છે, જન્મ નક્ષત્ર પૂર્વાષાઢા અને ધનરાશિ છે. ब्रह्मयक्ष- ब्रह्मयक्ष चतुर्वक्त्रं त्रिनेत्र कमलासनम् ॥ २० ॥ गौरवर्ण मातुलिङ्गमुद्गरं च पाशाभयम् । अक्षांकशगदा वभ्र हरितामोकां सुराम् ॥ २१ ॥ 38 श्रयागनाथ खत्रीकी-हली रघरटात गोवर्ग १२ यक्ष मानीयणी धनयमा માનવી યક્ષિણ ·grદ રફ-નિમૂર્તિ-સાંજદિ-ચક્ષણિજોવા તેમને બ્રહ્મયક્ષ ગૌરવને, ચાર મુખવાળો, ત્રણ ત્રણ નેત્રવાળે, અને પદાસને બેઠેલે છે. તેને આઠ હામાં બીજરૂ ફળ, મુદગર--પાશ, અભય-માળા, અંકુશ, ગદા અને નળીયે ધારણ કરેલા છે. અશોક યક્ષિણી લીલા વર્ણની છે. अशोका यक्षिणी- पद्मस्थां वरदापाशांकुशफलकहस्तकम् ॥ તેમની અશકા યક્ષિણી લીલા વર્ણની, કમળ પર બેઠેલી, ચાર હાથામાં વરદપાશ, અંકુર અને ફળ ધારણ કરેલ છે. ११ श्रेयांशनाथ-जिन- थेयांश हेमवण च श्रुविजातखड्गांकितम् ॥ २२ ॥ અગીયારમા પ્રિયાંશનાથજીનો સેનાવણે છે, અડગ, પક્ષીનું લાંછન છે જન્મનક્ષત્ર શ્રવણ ને મકર રાશિ છે. - इश्वरयक्ष त्रिनेत्रमोधर गौर पस्य च फळे गदाम् । अक्ष नकुल संयुत सिंहस्था मानवी सिताम् ।। २३ ।। તેમને ઈશ્વર યક્ષ ત્રણ નેત્રવાળે, ગોરાવર્ણના, પિઠીયા પર બેઠેલે છે. તેના ચાર હાથમા ફળ, ગદા, માળા અને નેળીઓ ધારણ કરેલા છે. યક્ષિણી માનવી સફેદ વર્ણની સિંહની રાવારી વાળી છે. मानवी यक्षिणी- १३ घरदमुद्गरांकुश-कलशहस्तां प्रकीर्तिताम् ।। તેમની માનવી થક્ષિણી ગરાવની સિંહ પર બેઠેલી છે. તેના ચાર હાથમાં વરદ- સુધા, મુગર, અકુશ, કળશ, ધારણ કરેલા છે. ૧૦ ફેકતા કાજૂ અને નિજ સ્ટિામાં અશકાને મુણ વર્ણકમળ જે વણું કહ્યો છે. ૧૧ દેવતામૂર્તિ પ્રાણ, મા માળા અને નેયાને બદલે અંકુશ ને કમળ કહ્યા છે. ૧૨ ફેવતામૂર્તિ રાજુ માં વરદ નોળી અને મુગર કહે છે. ત્રિષ્ટિ શવાકા ચરિત્રમા ઘબા હાથમાં કલિશ અને અફૂલ કહે છે ·૩૮ ज्ञानप्रकाशदीपार्णव-उत्तरार्ध १२. वासुपूज्यजिन- महिपां वासुपूज्य रक्त शतभिपोद्भवम् ।। २४ ॥ બારમા વાસુપૂજ્ય પ્રભુનું લાંછન પાડાનું છે, તો વર્ણ છે, જન્મ નક્ષત્ર શતભિષા ને કુંભ રાશિ છે. 12 गुमारयक्ष श्यती કુમાર્યક્ષ वासुपूज्य 'पागला यावी अपंडा. श्यागी પ્રચંડાયક્ષિણી , कुमारयक्ष- श्वेतं कुमार इंसस्थं फलबाणधनुर्न कुलम् । તેમને કુમારયણ સફેદ વર્ણન, હંસ પર બેઠેલે, ચાર હાથમાં ફળ, બાણ, ધનુષ્ય ને નેળીયે ધારણ કરેલ છે. प्रचंडा यक्षिणी- श्यामा प्रचंटामवस्था वरदशक्तिपदाम्बुजाम् ॥ २५ ॥ તેમની પ્રચંડ યક્ષિણી શ્યામ વર્ણની, ઘોડા પર બેઠેલી, ચાર હામ વરd, શકિત, ગદા ને કમળ ધારણુ કરેલી છે.

·શા ર૨-ang-કergar-aufmay વક १३ विमलनाथ जिन घराहांडू हेमवण विमलमुत्तराभद्रजम् । તેરમા વિમલનાથ જિનનો સેના જેવો વર્ણ છે, સુવરનું લાંછન છે. જન્મ નક્ષત્ર ઉત્તરાષાઢા અને મીન રાશિ છે. पण्मुखयक्ष- शिविस्थ पण्मुखे श्वेत चक्रवाणखड्गफलम् ॥ २६॥ पाशाक्षाभयांकुश खेटेधनुश्चक नकुलम् । તેમને પક્ષુખયક્ષ છ મુખવાળો, સફેદ વર્ણને, મેરના વાહનવાળો છે. તેના બાર હાથમાં ચક્ર, બાણ, ખડગ, ફળ, પાશ, માળા, અભયમુદ્રા, અંકુશ, ઢાલ, ધનુષ, ચક અને નેળીયે ધારણ કરેલા છે. गाय पापा का મુખ વિદિતાક્ષિી ·ज्ञानप्रकाशदीपार्णध-उत्तरार्ध विदिता (विजया) यक्षिणी पद्मस्थां विदितां नीलां13 बाणपाशनागधनुः ॥ २७ ॥ તેમની વિદિતા યક્ષિણી કમળ પર બેઠેલી, લીલા વર્ણની, ચારે હાથમાં બાણ, પાશ, નાગ અને ધનુષ વાળી છે. १४ अनंतनाथजिन- अनत हेम श्येनाई' स्वातिनक्षत्रसंभवम् । ચૌદમા અનંતનાથ જિન નાવણ છે, યેન-બાજપક્ષી તેનું લાંછન છે, જન્મ નક્ષત્ર વાતિ ને તુલા રાશિ છે. १३ अनंतनाथ नाक्षी टेमवर्ग भाकालयदारमना अस्तवमला नेवी પાતાલક્ષણ અકરાય|િ १३विहिताना व नियाणकालिकामा डासना पर्थना seो छ, न्यारे-देयतामूति- प्रकरणभा पार यो छ, ·૬૨૩૬૧ યાદગાર ૨૩-વિનતં-wાંજીના-સિક્કા पातालयक्ष- પત ૪૧૪ ઝિપુરવં ર માં રહે છે ૨૮ } પરાક્ષટન પાથરાણતા ? તેમને પાતાલયક્ષ ત્રણ મુખવાળે, લાલ વર્ણને, મઘરના વાહનવાળે, તેના છ હાથમાં કમળ, ખડગ પાશ-માળા ઢાલ અને નકુલ ધારણ કરેલ છે. અંકુશાદેવી કમળ પર બેઠેલી વેત વર્ણની છે. अङ्कुशा यक्षिणी खडूगपाशांकुशां चैव खेटहस्तां प्रकीर्तिताम् ॥ २९ ॥ તેમની અંકુશા યક્ષિણ કમળ પર બેઠેલી, સફેદ વર્ણની, ચાર હાથેમાં ખડગ, પાશ, અંકુશ અને ઢાલ ધારણ કરેલ છે, ૫ બ્રિજરય. ઉન્નવ નિરપક્ષ कंया यानी वर्ष કરલ થક્ષિણ ૧૪પિtrievમાં પતાયાને ત્રણ મુખ અને ત્રણ ત્રણ નેત્રવાળે કળો છે; વળી તેને કમળતું આસન કર્યું છે.

·४०२ मानप्रकाशदीपार्णध-उत्तरार्ध १५ धर्मनाथजिन- वजांक धर्म हेमं च पुष्यजात मकीर्तितम् । પંદરમા ધમનાથજી પ્રભુને વજનું લાંછન છે, નાવણ છે, જન્મ નક્ષત્ર પુષ્ય ને કર્ક રાશિ છે. किन्नरयक्ष- किनर त्रिमुखं रक्त कूर्मस्थं फलगदाभयम् ॥ ३० ॥ अक्षपद्मनकुलं च कंदर्या चाय कथ्यते । તેમને કિન્નર યક્ષ ત્રણ મુખવાળો, લાલ વર્ણને, કાચબા પર બેઠેલે છે હાથમાં ફળ, ગદા, અભય-માળા, કમળ અને નેળીયે ધારણ કરેલું છે. હવે કંદર્યાનું સ્વરૂપ કહું છું. कंदर्या (पन्नगा) यक्षिणी गौरां मत्स्यस्यां कंदर्या पांकुश पद्माभयाम् ॥ ३१ ॥ INS शान्तीनाथ मृग हेमवक्री गया.श्याम. निषिी-गौरवर्ण ગક્ષણ નિવણી યક્ષિણી ·अध्याय २३-जिनमूर्ति-घर्ण लांछनादि-यक्षयक्षिणीस्वरूप ४०3 તેમની કંદર્યા (પન્ના) યક્ષિણી ગરવર્ણની, માછલીના વાહનવાળી છે. તેના ચાર હાથમાં કમળ, અંકુશ-કમળ અને અભય ધારણ કરેલા છે. १६ शांतिनाथ जिन- शान्तिनाथ' हेमवर्ण' मृगांकभरणीसम्भवम् । સેળમાં શાન્તિનાથજી સેનાવણું છે. તેમને હરણનું લાંછન છે, જન્મ નક્ષત્ર ભરણી ને મેષ રાશિ છે. गरुड यक्ष- गरुडयक्ष५ वराहस्थं दंष्ट्रिमुख श्यामवर्णम् ॥ ३२ ॥ फलपमाक्ष नकुल' चतुर्हस्तं प्रकीर्तितम् । १२ युनाय अन हेमपणी बलादेयी मोरपी गनी श्यामय બાલાદેવી વ્યક્ષિણી गंधर्वपक्ष १५ विषष्टि शलाका पुरुष चरित्रमा १३६ पक्षने सनी सारी सी.

·૪૦૬ নাহারীবাহ-বাঘ તેમની ધારિણે યક્ષિણે શ્યામ વર્ણની, કમળ પર બેઠેલી છે. તેના ચાર હાથમાં ફળ, કમળ, માળા અને પાશ ધારણ કરેલા છે. १९ मल्लिनाथ जिन- नीलाम मल्लि घटाकमश्विनी जात जन्मनि ॥ ३८ ॥ ઓગણીશમાં મલિનાથજી જિનને નીલ વર્ણ છે, કળશનું લાંછન છે, જન્મ નક્ષત્ર અશ્વિની છે, મેષ રાશિ છે. ચા- कुवेरमिंद्रायुधाम ताक्ष्य चतुर्मुखं गजासनम् । वरदपरशुशूलाभयाक्षमुद्गरशक्तिफलम् ॥ ३९ ।। તેમને કુબેરયક્ષ (પચરંગી) ઈદ્ર ધનુષ્યના જેવા વને છે, ગરૂડના જેવા ચાર મુખવાળે છે, હાથીનું વાહન છે. તેના આઠ હાથમાં વરદ ફરશી, ત્રિશુલ, અભય- માળામુદગર, શક્તિ ને ફળ ધારણ કરેલા છે. નિ, मीन 55 - - - પક. કંપ કુબેર યક્ષ गरयासणी. श्यामय. ધરટપા વશ્વિનું ·अध्याय २३-जिनमूर्ति-वर्णलांछनादि-यक्षयक्षिणीस्वरूप ४०१ - रोट्या यक्षिणी- बैरोटयां उयामां पचासनां वरदाक्षशक्तिफलाम् । તેમની વૈચ્યા વક્ષિણી શ્યામ વર્ણની કમળ પર બેઠેલી છે, તેના ચાર હાથમાં વરદ મુદ્રા-માળા, શક્તિ અને ફળ ધારણ કરેલા છે. २० मुनिसुव्रतजिन- मुनिसुव्रत कृष्णवर्ण कुर्माकं श्रुतिनावकम् ॥ ४० ॥ વીશમાં મુનિસુવ્રત રવાસી શ્યામ વર્ણના, કાચબાના લાછનવાળા અને તેમનું જન્મ નક્ષત્ર શ્રવણ છે અને મકર રાશિ છે. वरुणयक्ष- चतुर्वत्र वरुणाख्यं त्रिनेत्रं सितं वृपस्थम् फलादावाणशक्तिपरशुधनुः पमनकुलम् ॥४१॥ २० परुपाय मोमण नरदता. गोरखन नाना बक्षिणा ११.११ ·1 કે ૪૬૮૬ નકશીર્ષક જs R છે v 15 તેમને કરુણુયક્ષ ચાર મુખવાળ, ત્રણ ત્રણ નેત્રવાળે, સફેદ૨૦ વર્ણને, પિઠીયા પર બેઠે, આ હાથને, ફળ-ગદા, બાણ ને શક્તિ–ફરશી, ધનુષ, કમળ ને નળીયે ધારણ કરેલ છે. ના તળી- नरदत्तां गौरवर्णा भद्रासनां चतुर्भुजाम् । वरदाक्षशूलफलां विंशतिजिनयक्षिणीम् ॥ ४२ ॥ તેમની નરદત્તા યક્ષિણ ગૌરવર્ણની,૨૨ ભદ્રાસન પર બેઠેલી, ચાર ભુજાવાળી વરદમુદ્રા, માળા અને ત્રિશુલ ને ફળ ધારણ કરેલા છે તેવી વીશમાં જિનની યક્ષિણ જાણવી. * नामिनाय. નીન. . गाधारी- धामण साटिया ऐमवी. ભૂકટિ યક્ષ ગાંધારી પક્ષિણ- ૨૦વરણપક્ષને સ્પામ વર્ષે પ્રવચન સારોદ્વારમાં કહ્યો છે. રવજીને કમળને બદલે માળા ત્રિષ્ટિમાં કહે છે. ૨૨ નરદત્તાને સુવર્ણ વનું પ્રવચન સરદાર અને દિનાકરમાં કવો છે. 1 ·अध्याय-२३-जिनमति-वर्ण लांछनाठि-यक्षयक्षिणीस्वरूप गा । २१. नमिनाथ जिन- नीलोत्पलाई पीतं च नमिजिनमश्विनीज । એકવીશમાં નમિનાથજી પીળા (સુવર્ણ વર્ણના) નીલ કમળના લાસ્કનવાળા, તેમનું જન્મ નક્ષત્ર અશ્વિની અને મેષ રાશિ છે. भृकुटि यक्ष- वृपभस्थ हेमवर्ण चतुर्मुख भृकुटि त्रिनेत्रकम् ॥ ४३ ॥ फलशक्तिमुद्गरामयाक्ष वजपरशु नकुलकम् । તેમને ભૂકટિ યક્ષ સેવë નંદીપ બેઠેલે, ચાર મુખને ને ત્રણ ત્રણ નેત્ર વાળે, તેને આઠ હાથમાં ફળ, શક્તિ, મુદગર, અભય-માળા, વજ, ફરશી અને તેની ધારણ કરે છે. गांधारी यक्षिणी- गांपारी सितां हंसस्थां वरदखड्ग घटफलाम् ॥४४॥ HI.स याना नेमनाथ पोलताना श्याम्यान अफासी र ગોમેધ યક્ષ અંબિક થી ·જ્ઞાન પારીજા-ત્તા તેમની ગાંધારી યક્ષિણ સફેદ વર્ણની, હંસપર બેઠેલી, ચાર હાથમાં વરદ મુદા, ખડગ, કળશ અને ઢાલ ધારણ કરેલી છે. २२ नेमिनाथ जिन- शंखांक' कृष्णाम नेमि चित्रा व जन्मऋक्षजम् । બાવીશમાં નેમિનાથ પ્રભુ શ્યામવર્ણના, શંખના લાંછનવાળા છે. તેમનું જન્મ નક્ષત્ર ચિત્રા અને કન્યા રાશિ છે. गोमेध यक्ष- गोमेधं त्रिमुख कृष्ण पुरुषस्थं च पमुज ॥ ४५ ॥ मातुलिंग परश्च शक्ति शूल भकुलकम् । તેમને ગોમેધ યક્ષ ત્રણ મુખને, શ્યામવર્ણ, પુરુષ પર બેઠેલ, છ ભુજાવાળો બીરૂ, ફરશી ને ચક્ર-શક્તિ ત્રિશૂલ અને નળીયે ધારણ કરેલ છે. अविका यक्षिणी- कुष्मांडी च हेमवर्णा सिंहस्थां च चतुर्भुजाम् ॥ ४६॥ २४ाम्रलुम्बी नागपाशांकुश पुत्रं धृताम्बिकाम् । તેમની યક્ષિણું અંબિકા કુષ્માંડી સેનાવણું, સિંહ પર બેઠેલી, ચાર ભુજાવાળી, આશ્રલંબી, નાગપાશ, અંકુશ અને ખેાળામાં પુત્રને ધારણ કરનારી એવી અંબિકા દેવી જાણવી. ૨૩ વર્ષના બિન- पार्थ साकं नीलांग जन्मविशाखऋक्षकम् ॥ ४७ ।। ૨૩ ગાંધારીના ડાબા હાથમાં નિવામાં બીજરૂ ફળ અને કુંત એ અહિથી થયેલ જણાય છે પરંતુ જ જોઈએ. તેવતા અને બંગાધિરાજ vv હાલ કહી છે તે બરાબર છે. રિષ્ટિમાં બને હાથમાં બીજે ફળ કહે છે. આયાર દિનકર્મા ભાલું કહ્યું છે પરંતુ ડાબા હાથમાં કળશ અને ઢાલ બરાબર છે તરવાર સામે ઢાલ છે તે થયું છે. ૨૪ અંબિકાને આશ્વલંબીને બદલે બીજેરાનું નિવણુ કલિકામાં કહ્યું છે. મંત્રાધિરાજ કપમાં ડાબા હાથમાં ફળ અને અંકસ કહ્યું છે. પ્રવચન સારોદ્ધાર, ત્રિપદ્ધિ, આચાર દિનકર અને મંત્રાધિરાજમા જમણા હાથમાં આમ્રવુંબીજ કહી છે.

·अध्याय २३-जिनमूर्ति-वर्ण लांछनादि-यक्षयक्षिणीस्वरूप ત્રેવીસમા પાર્શ્વનાથ જિનને સપનું લાંછન છે અને શરીરને લીલા વણે છે. તેમનું જન્મ નક્ષત્ર વિશાખા અને તુલા રાશિ છે. ઘર્ષણ- गजमुख पाचश्याम कूर्म स्थं च चतुर्भुजम् । फल२५सर्प फणि नकुलं फणाम दित शिरसम् ।। ४८ ॥ તેમને પાર્શ્વયક્ષ હાથીના મુખવાળો, શ્યામવર્ણ, કાચબાના વાહનવાળે, ચાર ભુજામા ફળ, સર્પ અને નાળીયે ધારણ કરેલો છે. તે માથા પર ફણીથી શોભતે છે. પદ્માવતી પતિ- पमा सुवर्णा कुकरुस्थां पद्मपाशांकुशफलाम् । તેમની પદ્માવતી યક્ષિણ સોનાવણું છે, કુર્કટ સપના વાહનવાળી, તેના ચાર હાથમાં કમળ, પાશ, અંકુશ અને ફળ ધારણ કરેલ છે. माचियक्ष श्यामरस ય Rah पमानती हमवर्ग પદ્માવતી યક્ષિણી પાયલ ૨૫ આચાર દિનકરમાં સપને સ્થાને ગદા કહી છે.

·૪૧૨ શાનકારાવાદ-૩ત્તા २४ महावीर-वर्षमान जिन- હિંધા વીર જવળ બર્મન જાનીવા ૪૧ / જેવીશમાં મહાવીર-વર્ધમાન જિનને સિંહનું લાછન છે તેમનું શરીર સેના વાણું છે, જન્મ નક્ષમ ઉત્તરા ફાગુની અને કન્યા રાશિ છે મોતને -- कृष्ण गजस्थ मात ग द्विभुज' नकुल फलम् । "તેમને માતંગ યક્ષ શ્યામવર્ણને, હાથીની સવારી વાળે, બે હાથમાં નેળીયો ને ફળ ધારણ કરેલ છે सिद्धायिका यक्षिणी- सिद्धायिका हरिद्वर्णा सिंहस्था च चतुर्भुजाम् ॥ ५० ॥ € { કે છે. मतस्य Rાત મા પક્ષ મિઠાયિકા યરિણી ૨• સિદ્ધાધિ દેવીને ડાબા હાથમાં વીણા ને ફળને બાતે આચાર દિનકરમા પાન અને મી કથા છે ·अध्याय-२३-जिन मूर्ति-वर्ण लांछनादि-यक्षयक्षिणीस्वरूप ૪૩ पुस्तकाभयवीणां च फलं तु चतुस्तके । जिन-यक्ष-यक्षिणीनां वर्णादीन् कथितान् मया ॥ ५१ ।। તેમની શાસન દેવી સિદ્ધાયિકા યક્ષિણી લીલા વણની, સિંહપર બેઠેલી, ચાર masil, Yes, RB५, २३वी मने न पा ४२वी छ. આ પ્રમાણે ચોવીશ જિન તીર્થકર દેવ અને તેમના ચોવીસ યક્ષ યક્ષિણીઓના વણું વાહન આયુધાદિ સ્વરૂપ મેં કહ્યાં છે. ॥ इति जिनतीर्थ कर-यण-लांछन-पक्ष-यक्षिणो-वर्णवाहन-आयुधादि मेद ॥ ।। अथ पोदश विद्यादेवी स्वरूपम् ।। मधमा रोहिणी ज्ञेया मनप्ति जशंखला। वजांकुशी समास्याता चक्रेश्वरी तथैव हि ॥५२॥ नर.त्ता च काली च महाकाली च गैरिका । गांधारी च महाज्वाला विज्ञातव्या च मानवी ।। ५३ ॥ यो सातादेय पानि २२२ ifteent प्रति १४ ·૪૧૪ શાનઘાવાદ-૩ત્તા वैरोटयाच्छुतिका चैव मानसी महामानसी । इमे पोडश खंख्यायां विद्यादेव्यः शुभप्रदाः ।। ५४ ॥ સેળ વિદ્યાદેવીઓ–૧ રહિણી, ર પ્રાપ્તિ, ૩ વજશૃંખલા, ૪ વાકુશી, ૫ ચકેશ્વરી, ૬ નરદત્તા, ૭ કાલી, ૮ મહાકાલી, ૯ ગૌરી, ૧૦ ગાંધારી, ૧૧ મહા- જવાલા, ૧૨ માનવી, ૧૩ વટયા, ૧૪ અસ્કૃતિકા, ૧૫ માનસી, ૧૬ મહામાનસી. એમ સેળ વિદ્યા દેવીઓના નામ જાણવા. જિનશાસનની આ સાથે તેવી શુભ ફળને આપનારી જાણવી. १ रोहिणी स्वरूप रोहिणी श्वेतवर्णा च सुरभिरूढा चतुर्भुजा । अक्षमूत्रवाणधनुःश खैश्चैव समन्विता ॥ ५५ ॥ હિણી દેવી સફેદ વર્ણની, ગાય ઉપર બેઠેલી, ચાર ભુજાવાળી, માળા, બાણ, ધનુષ અને શંખ ધારણ કરેલી છે. e ३ चारांच्या - ક g વી. વજાંકુશી ૪ વજખલા ૩ ·याय २३ जिनमुति-वर्ण लांछनादि-यक्षयक्षिणीस्वरूप ૪૧૫ २ माप्ति स्वरूप माप्तिः वेता मयूरस्था बरदशक्तिशक्तिफला । બીજી પ્રજ્ઞપ્તિ દેવી સફેદ વર્ણન મયુરપર બેઠેલી, ચાર હાથમાં વરદ, શકિત, શકિત અને ફળ (ઢાલ) ને ધારણ કરેલા છે.* ३ चबशृंखला सरूप घनशंखला शंसामा पदस्था च चतुर्भुजा ॥ ५६ ॥ वरदखलायुक्ता शृंखलापमस युता । ત્રીજી વશૃંખલા દેવીનો વર્ણ શંખના જેવો છે, કમળ પર બેઠેલી છે, તેના ચાર હાથમાં વરદ, સાંકળ, સાંકળ અને કમલ ધારણ કરેલા છે. પ. पुरुषदसा. અપ્રતિયા (ધર) ૫ ધન છે ૪ આચાર દિનમાં ને તાપની ખિને ને મન માં છે. મંત્રાષિરાજ માં વળ. દંડ. અબવ અને બીર ધારણ કરેલ રાના વર્ગની કરી છે, જે બધાનું સ્વરૂપ માયા રિમો ક બની, બે બાન, મા અને મને પાર કરનારી હી છે.

·શાન કાર્બા-
४ वजांकुशी स्वरूप
वर्णाकुशी सुवर्णाभा गजारूदा चतुर्भुजा ॥५७ ।।
वरदवांकुशैश्च मातुलिंगेन भूपिता ।
થી વજકુશી દેવી નાવની, હાથીની સવારીવાળી, ચાર ભુજમાં વરદ,
વજ, અંકુશ અને બીજેરૂ ધારણ કરેલ છે. ૨૧
५ अप्रतिचका स्वरूप
अप्रतिचक्रा तडिद्वर्णा ताक्ष्यस्था चतुश्चक्रा ॥ ५८ ।।
પાંચમી અપ્રતિચકા વીજળીના જેવી કાન્તિવાળી, ગરુડપર બેઠેલી, ચાર ભુજામાં
ચકો ધારણ કરેલી છે.૨૭
O)
ક
मशझाली.
9
काली.
કાલી ૭
મહાકાલી ૮
૨૬ વજકુત્તાનું સ્વરૂપ આચાર નિકરમાં તલવાર, વજ, ઢાલ અને ભાવું ધારણ કરવાનું
કહ્યું છે, મંત્રવિરાજ કપમાં ફળ. માળા, અંકુશ અને થલને ધારણ કરવાનું કહ્યું છે.
૨ અતિયાને મંત્રાધિરાજમાં વિભિન્ન વર્ણવાળ, નરવાલન કરનારી અને ચારે
હાથમાં ચક્ર ધાર કરનારી કહી છે.

·अध्याय २३-जिनमृति-वर्णलाउनादि-यक्षयक्षिणीस्वरूप ૪૭ ६ पुरुपदत्ता स्वरूप पुरुषदत्ता सौवर्णा महिपीरूदा शोभिता । वरदासिखेटफला चतुर्हस्तमुशोभिता ॥ ५९॥ છઠ્ઠી પુરુષદા દેવી સેનાવર્ણ, ભેંસના પર બેઠેલી, ચાર ભુજાવાળી, વરદ, મુક, તલવાર, તાલ અને ફળ ધારણ કરેલી છે. ૨૮ ७ काली स्वरूप શાસ્ત્રી પવા મૂરઝામપ સાતમી કાલી દેવી શ્યામ વર્ણની, કમળ પર બેઠેલી, ચાર હાથમાં માળા, ગદા, વજ અને અભય ધારણ કરેલ છે. છે છે ૧૯ ( ie, મોરી ૯ માંથી ૧૦ ૨૮ પુનાને આવા દિનારમાં નવા, અને બે હાથવાના કરી છે. મંદિર પપ્પાં માર મારે એવી પડી છે. - - ૪૫ ખાયર વિશ્વમાં એ દાન ના અને વજનું . મંત્રક્રિયા ૧૬ થી હાથ માપ ના ત્રિ, , વન અને કાર કરનારી પરી છે.

·૪૧૮
જ્ઞાનપ્રવાહોલાવત્તા
८ महाकाली स्वरूप
महाकाली तमालपर्णा पुरुपासने संस्थिता ॥ ६० ।।
अक्षसूत्र तथा बज्रघंटामयसमन्विता ।
આઠમી મહાકાલી તમાલ પત્રના વર્ણવાળી, પુરુષના વાહનવાળી, ચાર હાથેમાં
માળા, વજ, ઘંટા અને અભયને ધારણ કરનારી છે.૩૦
९ गौरी स्वरूप
गौरी सौवर्णा गोधास्था चरमुसलोत्पलाक्षा ।। ६१ ॥ ३१
ܨܐܐܐܐ ܐ
मानवी
==
मराज्यालय
મહાજવાલા 3
માનવી ૧૨.
૩૦ મહાકાલીને આચાર દિનકરમાં સફેદ વર્ણની, માળા, ફળ, વજ અને ઘંટાને
ધારણ કરનારી કહી છે. શોભન જિન થતુવિચતિકામાં વજ, ફળ, માળા અને ઘંટાને ધારણ
કરનારી કહી છે અને મંત્રાધિરાજ કલ્પમાં મોરના કંઠના જેવા વર્ણવાળી અને કમળ, માળા,
અને ઘંટિયાને ધારણ કરનારી કહી છે.
૩૧ ગૌરીનું સ્વરૂપ આચાર દિનકરમાં સફેદ વર્ણનું અને કમળને ધારણ કરનાર કર્યું છે.
મંત્રાધિરાજમાં વાહન ની પોઠી અને મુશળને ઠેકાણે દંડનું આયુધ કહ્યું છે.

·અધ્યાય -નિર્નિ- ઢાંઢનાર- નવમી ગૌરી દેવી સોના જેવા વર્ણની, ઘોની સવારીવાળી, વરદ, મુસલ, કમળ અને માળાને ધારણ કરનારી છે. १० गांधारी स्वरूप गांधारी नीला पमस्था वरमुसलामयावजा ।३२ દશમી ગાંધારી દેવી લીલા વની, કમળ પર બેઠેલી, વરદ, મુસલ, અભય અને વજને ધારણ કરનાર છે. ११ सर्वास्त्रा महाज्वाला स्वरूप चाला श्वेता वराहस्थाऽ संख्यशस्त्रः समन्विता ।। ६२ ॥ 33 3; ઉદ્ય अच्छता. વૈરાટયા ૧૩ અચ્છતા ૧૪ સર ગાંધારીનું સ્વરૂ૫ આચાર દિનમ શયામ વર્ગ અને મુસલને વજ ધારણ કરવાનું કહ્યું છે. મંત્રાધિરાજમાં ત્રિશુલ, દંડ, અભય અને વરદના આયુધ કહ્યા છે. ૩૩ મહાજવાલાને સર્વશ્રા મહાજવાળા પણ કરી છે. તેનું સ્વરૂપ આચાર બિકરમા સિવાડીનું વાહન અને બે હાથમા જરા વારણ કરવાનું કહ્યું છે. જન જિન તુતિ ચતુર્વિશતિકામાં મામનું વાહન કર્યું છે. મંત્રાધિરાજ કપમાં કામનું વાહન કર્યું છે અને ત્યારે હાલમા મg ધારણ કરવાનું કહ્યું છે, ·૪૦ આપણીપાન્ડાઈ અગિયારમી મહાજવાલા સફેદ વર્ણની, વરાહના વાહનવાળી અને અસંખ્ય શસ્ત્રોને ધારણ કરનારી જાણવી. १२ मानवी स्वरूप मानवी कृष्णा पदस्था वरदपाशवृक्षाक्षा । १४ બારમી માનવી શ્યામવર્ણની, કમળપર બેઠેલી, ચારે હાથમાં વદ, પાશ, વૃક્ષને માળા ધારણ કરેલી છે, १३ वैरेटया स्वरूप वैरोटया श्यामवर्णा अजगरासने संस्थिता ॥६३.॥ खड्गसो हि सर्पखेटका चतुईस्ता सुशोभिता। 3. માનસી. मरामानसी. માનસીદેવી ૧૫ મહામાનસીદેવી ૧૬ ૩૪ માનવીનું સ્વરૂપ આયાર બારમાં નીલવર્ગની અને નીલ કમળના આસનવાળી અને વૃક્ષ સુક્ત દાવાળી કહી છે.

·अध्याय २३-जिनमूनिवर्ण लांछनादि-यक्षयक्षिणीस्वरूप ૨૧ તેરમી કટયા શ્યામવર્ણની અજગરની સવારી કરનારી ચાર ભુજામાં અડગ, સપ, સર્પ અને ઢાલ ધારણ કરેલ છે. ૫ १४ अच्छता स्वरूप अच्छुता च तडिद्वर्णा तुरगवाहने स्थिता ॥ ६४ ॥ खडग बाण धनुः खेदं चतुई स्ते सुशोभितम् । ચૌદમી અષ્ણુતા વીજળીના જેવી કાન્તિવાળી ઘોડા પર બેસનારી ચાર ભુજામાં ખડગ, બાણ, ધનુષ્ય અને હાલ ધારણ કરેલ છે. १५ मानसी देवी स्वरूप मानसी श्वेता हंसस्था वरदवजवजाला ॥६५॥३ પંદરમી માનસી દેવી સફેદ વર્ણની, હંસ ઉપર બેઠેલી, ચાર હાથમાં વરદ, વજ, વજ ને માળા ધારણ કરનારી છે. १६ महामानसी देवी स्वरूप महामानसी श्वेतवर्णा सिंहस्योपरि संस्थिता । वरदासिखेटकुण्डी चतुई स्ते सुशोभिता ।। ६६ ।। સેમી મહામાનસી ફેદ વર્ણની, સિંહની સવારી કરનારી, તેની ચાર ભુજામાં વરઇ, તલવાર, ઢાલ અને કમંડળ ધારણ કરેલી છે.19 ॥ इसि पोडश विद्यादेवी स्वरूपाणि ॥ इतिश्री विश्वकर्माने शानप्रकाशदीपाण वे धास्तुविद्यायां जिनतीर्थ कर ઘ-સ્ટાં-ક્ષણિf ૪૪ વિંધ૪wifધરે કવિતા sors: 5 વરૂ . ઇતિશ્રી વિશ્વકમાં પ્રતિ જ્ઞાન પ્રકાશ દીપાર્ણવ વાસ્તુવિદ્યા મળે જિન તીર્થકર વાણું લાંછનાદિ યક્ષ યક્ષિણ ડિશ વિદ્યાદેવી વર્ણ વાહન આયુધાધિ સ્વરૂપોધિકાર પર શિલ્પ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સેમપુરાએ રચેલી શિવપપ્રભા નામની સાણ ટીકાને વામે અધ્યાય (૨) ૩૫ વેટયાનું સ્વરૂપ આપાર દિનકરમાં ગૌરવની અને સિંહનું વાહન કહ્યું છે. જેમાં હાથમાં તલવાર ને બીજો હાથ ઉો રાખ. ડાબા હાધમ મ અને વરદાન આપતિ કરવાનું કહ્યું છે. મંદિરાજ કપમાં ગરુડની સવારી કહી છે. ૩૬ માનસીનું સ્વરૂપ આચાર દિનકરમાં સુવર્ણ વર્ણવાળ, વજ અને વરદ લુક્ત થવાના કહી છે. મંત્રાધિરાજ કપમાં ફૂલ અને માત્ર પૈર કરવાનું કહે છે. ૩૭ મહામનિશીનું સ્વરૂપ આચાર બિરમાં મગરને વાહનવાળી, ખડગને વરદ વાત એ હાથવાળી કહી છે. મંત્રાષિરાજ કપમાં દરનું વાહન કર્યું છે.

·!! ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे उत्तरार्धः जैन दश दिक्पाल-नवग्रह-प्रतिहारादि-देवदेवी स्वरूप चतुर्विशतितमोऽध्यायः ॥ २४ ॥ दश दिकपालादिस्वरूप જગાર સદણા રૂદ્રો હૈ દૂમિનું સ્થિત છે वरवजांकुशकुंटी करैधते च स्वर्णमाः ॥१॥ પૂર્વદિશાના અધિપતિ હજાર આંખેવાળા ઇંદ્ર રાવત હાથીપર બેઠેલા છે તેના ચાર હાથમાં વરદ, વજ, અંકુશ અને કુંડી (કમંડળ) ધારણ કરેલા એવા સેનાના તે દિગ્યાલ જાણવા. અગ્નિ- ज्याठा जनिमो देवो मेपारूढा हुताशनः । વા શક્તિ સામંજુ: | ૨ અનિકેશુના જવાળા જેવા વર્ણના અગ્નિદેવ ઘેટાની સવારીવાળા છે. તેના ચાર હાથમાં વરદ મુદ્રા, શક્તિ, કમળ અને કમંડળ ધારણ કરેલા છે. એમ- यमय महिपारूढः कृष्णांगो दक्षिणाधीशः। लेखिनों पुस्तक धरो कुक्कुट एंडमेव च ॥ ३ ॥ 1. જેન દાનના પ્રાસાદ યાપને ધ સ્થળે દિપાલ અને નવગ્રહાદિ સ્વરૂપે ચાર હાના જોવામાં આવે છે પરંતુ જનના અન્ય ગ્રંથોમાં મંત્રવિધિમાં એકેય હાથમાં એકેક આયુધ સ્તુતિરૂપે આપેલા છે. તે સ્થાપત્ય નિર્શન રૂપે નથી પરંતુ નિવણુકલિકા અને આચાર દિનાર આદિ જૈન માં આયુધ વણાદિ ભિન્ન ભિન્ન મત જોવામાં આવે છે. નિવાણું કલિકામાં બે હાથના આયુધ દર્શાવેલ છે, જે સ્તુતિ રૂપે આપેલ છે. શિપના જુના ગ્રંથોમાં જેનશનના યક્ષયક્ષિણી, વિદ્યાદેવીઓ દિગપવ નવગ્રહ પ્રતિહારાદિના આયુધ વવાહનાદિ સ્થાપત્યની દષ્ટિએ યોગ આપેલા છે. જો કે સામાન્ય મતભેદ આધાદમાં કશોક છે. અમે તે એક કંથાધારે મતિ નિર્માણ કરવી.

·જ ર૪- શ ણિાપ-નવઘઉં-ક -प्रतिहारादि-देवदेवीस्वरूप ૪૩ દક્ષિણાધીશ યમદેવ પારાપર બેઠેલા શ્યામવર્ણના છે. તેના ચાર હાથમાં લેખિની, પુસ્તક, કુટ, અને દંડ ધારણ કરેલા છે. નિતિઃ- स्नैऋत्याधीश नितिः धूम्रवर्णः प्रतवाहनः। खड्ग च खेटक इस्ते की च वैरिमस्वकम् ॥४॥ નૈઋત્યમેણુના અધિપતિ નિતિદેવ ધુમ્રવર્ણના પ્રેતના આસનવાળા (અન્યમતે શ્વાન વાહનવાઝ)તેના ચાર હાથમાં ખડગ હાલ કન્ન કરવા અને શત્રુનું મસ્તક છે. ૧er- मकरारूढो मेघवर्णों वरुणः पश्चिमाधीशः। वर पाश च कमल विभ्रन् कमडलु करे ।। ५॥ પશ્ચિમ દિશાના અધિપતિ વરૂણ દેવ મગરના વાહનવાળા, મેઘ જેવા વર્ણન, ચાર હાથમાં વરદ, પાશ, કમળ અને કમંડળ ધારણ કરેલા છે. બાપુ:- बायुदेवो मृगारुढो हरिद्वर्णो वायुदिपतिः । वर ध्वज पताकां च दधद्धस्ते कमंडलुम् ।।६।। વાયવ્ય કોણના અધિપતિ વાયુદેવ લીલાવર્ણના, મૃગની સવારીવાળા છે. તેના ચાર હાથમાં વરદ મુદ્રા અને ઉપલા બે હાથમાં દવા પતાકાઓ છે અને નીચલા હાથમાં કમળ ધારણ કરેલ છે. દુઃ- धनदो गजारूढश्च धवल उत्तराधीशः। गदां निर्षि विहस्ते च कमंडलु महोदरः ॥ ७ ॥ ૨ નિતિને જાનનું વાહન પણ કર્યું છે વળી નિતિના જુદા જુદા નામે પણ કહ્યા છે. राक्षसेन्द्र तथा पक्ष्ये लोकपालं घ नेतिम नरारुटं महाकायं रक्षोभिप हुभिर्तृतम् ॥ નિતિને રાક્ષસેંક-રાક્ષસના રાજ અને લોકપાલ પણ કહે છે. તે મનયર બેઠેલા માટી કાવાવાળા છે. ત્યકોણમાં ટક વખત ક્ષેત્રપાલની પ્રતિમા પ્રસાદ મડેવરમાં નગ્ન પે છે. રાજસ્થાન રાણકપુરના ધરણીવિહારમાં તે રીતે નબરૂપે સિંદુર ચડાવેલ પૂરે છે.

·૪૪ शनप्रकाशदीपार्णय-उत्तरार्ध ઉત્તરદિશાના અધિપતિ કુબેર= ધનદ વેતવર્ણના, (ઍરર્વત) હોથીપર બેઠેલા, ચાર હાથવાળા, જમણ નીચલા હાથમાં ગદા અને ઉપરના બેઉ હાથમાં અનિધિની કથળી છે તેના ડાબા નીચલા હાથમાં કમંડળ, છે, તેમનું મોટું, પિટ (યક્ષના જેવું) છે. – | BH: વર્તા: પવન ! વરકું ત્રિશુરું નાનું- વીનપૂર I'૮* ઈશાન કોણના સ્વામી ઈશાનદેવ (ઈશ) સફેદ વર્ણના, નદી પર બેઠેલા ચાર હાથમાં વરદ ત્રિશૂલ, સર્પ અને બીજોરુ (ફળ) ધારણ કરેલ છે. पातालनागः- 3 पातालाधिपनागोऽय पद्मस्थश्चित्रवर्णमाः। उरगद्वयं हस्ते च धने त्रिशूल मालिक.म् ॥९॥ પાતાળ લોકના અધિ પતિ નાગદેવ વિચિત્રવર્ણના કમળપર બેઠેલા છે. તેના ઉપલા બે હાથમાં બે સર્પ છે અને નીચલા બે હાથમાં ત્રિશૂળ અને માળા ધારણું કરેલા છે (કેટલેક સ્થળે તેમનું શરીર કેડ નીચેથી 4 સકૃતિમવામાં આવે છે) ઉર્વ બ્રહ્મા, નાગપાતાલ દેવ ऊर्य ब्रह्मा- પmar M पुस्तकं चाक्षात्र च वचा कमंडलम् ॥१०॥ tત શાહ કે ન દર્શનના નામે નામ સ્વરૂપ કર્યું છે. અન્ય સંપ્રદાયમાં નીચે પૃવીને વિષ્ણુ સ્વરૂપે અને આકાશ પે બ્રહ્મ દશ દિપાવમાં કહ્યા છે.

·૪૨૫ ઘણા ર૪-૪-પિન્ન-નાક-તિ-િવીરાજ ઉલકને અધિપતિ બ્રહ્મા સેનાવણના ચાર મુખવાળા, હંસ પર બેઠેલા છે તેમના ચાર હાથમાં પુસ્તક માળા સર એને કમળ ધારણ કરેલા છે અને હંસનું વાહન છે ॥ अथ नवग्रहस्वरूपम् ॥ સૂ:- आदित्यस्य मवक्ष्यामि ઉં નાદાનિત ! तवर्णा महातेजा सप्ताधरयवाहनम् ॥११॥ सलक्षणसंयुक्त सर्वामरण भूपिताम् । દિન ૧૪નાં જ પારંપૂર્વ પૂરા હવે નવ શની મતિ. માના સ્વરૂપમાંનાં આદિ. મૂર્યદેવ ત્યજૂથનું સ્વરૂપ કહું છું. રાતા વના મા તેજસ્વી સાત ઘોડાના રથના વાહનમાં બિરાજતા એક મુખ અને બે હાથવાળા, બે હાથમાં સફેદ કમળ પાર કરેલા છે એવા સવ' લયુન સાબુથી ના નવા મહેમાંના મુખ્ય સૂર્યનું કવરૂપ જ (પશ્ચિમે પૂર્વ મુખ) મન માના વા મન પ્રપમાં ભાર ને ભાર આપવા ધબ" વા. કેટલાક ખાજ માં બિનતા છે. જો આપ બે યુવાનને મારા ૨૨ ૩ ન કરવાને ખાતે તેમા 1 ન બને છે.

·t૨૬ guદીવાન-લાઈ :- सोमश्च श्वेतवों दशावरयवाहनः। पमामृतघटौ-हस्ते धत्ते- વૈતા: ૨૩ / બીજે ગ્રહ સેમ (ચંદ્ર) સફેદ વર્ણને, દશ અશ્વના રથ પર બેઠેલ, કમળ અને અમૃત કુંભને બે હાથમાં R ધારણ કરેલ છે. (વાયવ્ય દિશા તરફના) છે ચંદદેવ અ૪:– रक्तवों भवेत् कुजो પર ત્તિમાન ! વડું વામણું દુર્ત પ િજંગ: ૨૪/ ત્રીજે ગ્રહ મંગળ રાતા વર્ણને, કાતિમાન, ધરણીને પુત્ર, બે હાથમાં દંડ અને કમંડલ ધારણ કરે છે અને ઘેટા પર બેઠેલો છે (ઉત્તર દિશા ઉત્તર) ૫ નવ ગ્રહની મૂર્તિઓ મંડપમાં કે અન્ય સ્થળે બેસા- રવી તે કઈ દીશામાં બેસારવી તે અનુવાદમાં નીચે આપવામાં આવ્યું છે. મંગળ ·अध्याय २५ जैन दश दिक्पाल-नयप्रह-प्रतिहारादि-देवदेवीस्वरूप ૪ર૭ વૃધ:- बुधश्च चंद्रमनुः स्यात् धचेऽक्षसूत्र कुंडिकाम् । कांतिमान् पीतवर्णश्च દિાને પરિચિત છે ?' ચોથે ગ્રહ ચંદ્ર પુત્ર બુધ છે. કાન્તિવાળે પીળા વર્ણને છે. તેના બે હાથમાં માળા અને કમડળ ધારણ કરેલા છે અને તે હની સિવારીવાળો છે ઈશાનકાણુ) મુક- गृहस्पतिदेवगुरुः पीतवर्णसममभः । हसवाइनस्थितोऽय ક્ષમાં 1 I ૬ . પાચમે ગ્રડ દેના ગુરુ બૃહસ્પતિ છે તે પીળા વર્ણના તેજસ્વી, હંસ પર બેઠેલા છે. તેના બે હાથમાં માળા અને પુસ્તક ધાર કરેલા છે { (પૂર્વ દિશાએ પશ્ચિમ મુખ) I KU/ ગુરુ ·3 दैत्याचार्यश्च शुक्रस्तु શુઝ યુનત્તર अक्षमालां कमंडल पत्तेचाश्वोपरिस्थितः ॥१७॥ છો ગ્રહ ના આચાર્ય શુક છે તે ભૃગુના પુત્ર છે તેના બે હાથમાં માળા અને કમળ ધારણ કરેલા છે. તે ઘોડા પર બેઠેલા છે. (અગ્નિકોણ) નીમ અરજે YU વન - शनैश्चरः कृष्णवर्णी नीलमणिसमममः । दंड कम उल हस्ते મહામાપના ૨૮ | સાતમે શનૈશ્ચર શ્યામ વર્ણને, નીલમણી જેવી કાન્તિવાળો છે તેને બે હાથમાં દંડ અને કમંડળ ધારણ કરેલ મેટા પાડાની સવારીવાળે જાણ (દક્ષિણ દિશા) : - in - 'ન, શનિ ·રાજ રણ-તૈન-૪ રિ-ઘ-સિદિ-વીરપ ૪૨૦ : - राहुनीलसमाभासः सिंहापरिस्थितशिरः । આઠમા રાહુનું મસ્તક સિંહ પર સ્થાપિત કરેલું છે. તે શ્યામ વર્ણની જેવા આભાસવાળે છે. (નૈઋત્યકા) રાહુ છેnt- सर्पपुच्छाकृतिः केतुः दयामवर्ण करपुटः ॥१९॥ एवं विध च कर्तव्य नवग्रहस्वरूपकम् । किरीटमालाशोभायाः सर्वाभरणभूपि નવમા ચક કેતુ કયામ વર્ણને, મસ્તક વગરને, ધડ નીચે સર્પગુચછાકૃતિવાળે છે. કેતુના બે હાથ કરસંપુટ રૂપે છે. નિત્યકાણ) એવી રીતે નવ ચડના સ્વરૂપ, માથે કિરીટમુકુટ- વાળા અને શરીરના સર્વ આથી એમના રૂપ કરવા ઇતિ નવ પડ. ॥ इति नामहररुपम ।

·૪૩૦ शानप्रकाशदोपार्णध-उत्तरार्ध जिनेन्द्रस्य अष्ट प्रतिहारा :- इन्द्र इन्द्रजयश्चैव माहेन्द्रो विजयेन्द्रकः। धरणेन्द्रः पमकश्च सुनाभः सुरदुन्दुभिः इत्यष्टी च मतीहाराः वीतरागादिशान्तिदाः। पथ गे के क शचे व कथयिष्याम्यनुक्रमम् ।। २२ ।। જેને પ્રાસાદના ચારે દિશાના દ્વારના આઠ દ્વારપાલઃ પ્રતિહાર - પૂર્વ દ્વારના ઈંદ્ર તથા ઇંદ્રજય, માહેદ્ર અને વિજય; દક્ષિણ દ્વારના, ધરણેન્દ્ર અને પદ્મક પશ્ચિમ કિારના અને સુનાભ અને સુરદુભિ ઉત્તર દ્વારના, એમ આઠ પ્રતિહારે વીતરાગદેવના શાંતિને આપનારા જાણવા. હવે એકેકના જુદા જુદા સ્વરૂપે અનુક્રમે फल वनांकुशी दंड- मिन्द्रोऽसव्ये जयस्तथा। द्वौ बजी फलदण्डी च माहेन्द्रोऽसव्ये विजयः ॥२३॥ પૂર્વ દિશાના દ્વારની જમણું શાખામાં ઈન્દ્રના ચારે હાથમાં અનુક્રમે ફળ, વજ, અંકુશ અને દંડ ધારણ કરેલા છે, તેની ડાબી બાજુની શાખામાં ઈન્દ્રજય નામના પ્રતિહારે ઉપરથી ઉલટા અપસવ્યે દંડ, અંકુશ, વજી અને ફળ ધારણ કરેલા છે. દક્ષિણના દ્વારની જમણી શાખાના મહેન્દ્ર પ્રતિહારના હાથમાં બે વજા ઉપરના હાથમાં અને ફળ અને દંડ નીચેના હાથમાં ધારણ કરેલા છે. ત્યારે ડાબી તરફની શાખામાં વિજય પ્રતિહારે અપસવ્યે નીચેના હાથમાં દંડ ને ફળ ને ઉપલા બે હાથમાં બે વજ ધારણું કરેલાં છે. ईजयर ઈજ્ય ૨ ·૪૩ अध्याय २४-जेन-दश विश्पाल-नवनाह-प्रतिहारादि-देवदेषीस्वरूप बजाभयफणिदण्ड धरणेन्द्रोऽसव्ये पद्मकः। तदायुधयोगाद्भवा- त्रिपंचाच फणोर्ध्वगाः ॥२४॥ धरणेन्द्रः पद्मकथ सर्व शान्तिकराः स्मृताः। પશ્ચિમ દિશાના દ્વારની જમણી તરફની શાખામાં ધરદ્રના હાથમાં વજ, અભય, કર્યું અને દંડ ધારણ કરેલા છે. ત્યારે ડાબી તરફની શાખામાં પાક નામે પ્રતિ હારના હાથમાં અપસવ્ય અનુક્રમે દંડ, સર્ષ, અભય અને વજ ધારણ કરેલા છે. તે આયુધના ચગે ધરણેન્દ્ર અને પાક નામના પ્રતિહારો શાંતિને આપનારા જાવા અને તેના માથા પર ત્રણ કે પાંચ કે સાત) ફણાની સપતિ કરવી. मा સમાજ . फल वंशद्वयं दण्ड સુનાવઃ ગરપાન यक्षरूपाधिका राय નિષિા ગુજરા सर्व शान्तिपदा एते નામઃ સુમિ: ૨ ઉત્તર દિશાના દ્વારની ભણી શાખામાં સુનામ્ તિહારના હાથમાં ફળ અને ઉપરના બે માં દ્રવ્યની વાંસળી અને જમણા નીચવા હાથમાં દંડ પાર કરેલ છે. સ્ત્રી તરફની શાખામાં સુરભિ તિવારના ડાબા નીચેના હાથમાં છે અને ઉપર બેઉ હાથે દ્રવ્યની વાંસળી ધારણ કરેલ છે. જમણ નીચલા હાથમાં ફળ ધારણ કરેલ છે. આ બન્ને કવિ સુનાવ-સુદુનિ યકના જેવા સવરૂપવાન, હાથમાં આવા મોટા પેટાજા છે, તે સર્વને શાતિ અપનt - ·ર ૪ મ शानप्रकाशदीपार्णव-उत्तरा ६इत्यप्टी च जिनेन्द्रस्य કરિદાર સાન્વિતા नगरा दी पुरे ग्रामे સર્વવિઘારાના રણા ૫ રૂતિ થઈ નિરિહાર: ti એ રીતે જિન ભગવાનના આઠ પ્રતિહાર સ્વરૂપ નગર, પુર અને એમ એ સર્વના સર્વપાપને નાશ કરનારા અને શાંતિ આપનારા છે. अथ चतुः प्रतिहारी देवी- द्वितीय व प्रद्वारे पु माक्रमेण चतुर्वपि। सर्वा अप्यमयपाशां कुशमुद्गरपाण यः ॥२८॥ પત્રક ૫ देव्यो जया च विजया જાનિતા સાનિત ! तस्थुश्चंद्राश्मशोणाश्म નીપિકા ૨૨ ॥ इति चतुः प्रतिहारी देयी । સમવસરણના સુવર્ણના બીજા ગદ્રમાં પૂર્વ આદિ ચારે દિશાના દ્વારની પ્રતિહારી જયા, વિજયા, અજિતા અને અપરાજિતા એમ ચાર દેવીઓ છે, તે પ્રત્યેક ચાર ભુજાવાળી છે. તેની ભુજા- ઓમાં અનુક્રમે અભય, પાર, અંકુશ અને મુદગર ધારણ કરેલ છે. તેમાં જયા સફેદવર્ણની, વિજયા લાલવણેની, અજિતા સોનાવણેની અને અપરાજિતા દેવી નીલવર્ણની છે. ૬ ફૂટ નોટ–આ આઠ પ્રતિહારે, મમવ- મરણને ઉપલો મઢ રત્નને છે તેના ચારે દિશાના દૂરના આ જ પ્રહારો કહ્યા છે. ધરણેન્દ્ર ૬ ·अध्याय २४-जैन-दश दिकपाल-नवग्रह-प्रतिहारादि-देवदेवीस्वरूप ४33 अथ क्षेत्रपालस्वरूपम्- क्षेत्रपालो महाकाय: क्षेत्रानुरूपना म तः। ऊर्ध्वकेशः श्यामवर्णः पिंगाक्षी त्रयनेत्रकः ॥३०॥ पादुकाभिरुटो नग्नो विकृतदंष्टः पढभुजः। मुद्गर पाश डमरु दक्षिणहस्ते धारयेत् ॥ ३१ ।। वामे च श्वानांकुशदण्ड क्षेत्रपाल स्तदुच्यते । जिन स्य दक्षिणांगे स्थाप्य ईशानदक्षिणदिशि ॥३२॥ -सुनाम ७ ॥ इति क्षेत्रपाल' ॥ सुमाम પોતપોતાના ક્ષેત્રના નામ ઉપવાળા ક્ષેત્રયાળનું રૂપ -ઉંચા કેશવાળા, શ્યામ- વર્ણના, પળી ત્રણ આંખોવાળા, પગમાં ચાખડીવાળા, નગ્ન અને વિકૃત દાંતે વાળા છે. તેના છ હાથમાં મુદગર, પાશ અને ડમરુ જમણા હાથમાં ધારણું કરેલા છે અને ડાબા હાથમાં કુરકુરીયા (કતરુ, અંકુશ અને દંડ ધારણ કરેલા છે. એવા ક્ષેત્રપતિ જાણવા. તે જિનપ્રભુની દક્ષિણ- જમણી બાજુ કે ઈશાન તરફ કે દક્ષિણા- ભિમુખે સ્થાપન કરવા. ૭ મવમરણના નીચેના ચોટીના ગઢના ચાર દ્વારે એક એમ ચારના નામે ૧ તુમ ૨ ખટવાંગી કામુંડાલી ૪ જટામુકુટમતિ કહ્યા છે પણ તેમાં તેને આયુરાદિ દેતા નથી. ८ क्षेत्रगलो पिधातव्यो दिगवासाः घटभूपितः । कार्तिका रम पिधदक्षिणे तु फरद्धये वामे शूलं कपालं च मुंड मालोपवीतफः। ક્ષેત્રપાલનું સ્વરૂપ નખ, ઘંટાથી શોભતું, કરવત અને ડમરૂ બે હાથમાં ડાબા હાથમાં ત્રિશુલ અને ખેપીનું પાત્ર ધારણ કરેલ છે भने मामा ५५ ......

·४३४ शानप्रकाशदीपाघ-उत्तरार्ध hin म पिEIN Foपीठान LARG માણિભદ્ર ક્ષેત્રપાળ माणिभद्रस्वरूपम्- माणिभद्रः कृष्णवर्ण: ऐरावतोपरिस्थितः । वराहमुखोर्ध्वद तो जिनचैत्यं च धारयेत् ॥ ३३ ॥ खेट त्रिशूलं माल च पाशांकुशशक्ति करे । एवं विर्य प्रकर्तव्यः सर्व कामफलप्रदः ३४ ॥ इति माणिभद्रः માણિભદ્ર દેવ શ્યામવર્ણના, ઐરાવત હાથી પર બેઠેલા, વરાહના જેવા મુખવાળા છે. તેમણે દાંત ઉપર જિન ચિત્ય ધારણ કરેલ છે, તેમને છ ભુજા છે. તેમના જમણ હાથમાં હાલ, ત્રિશુલ, માળા છે અને ડાબા હાથેમાં પાશ, અંકુશ અને શકિત તલવાર ધારણ કરેલ છે. ઈતિ માણિભદ્ર સ્વરૂપ.

·अध्याय २४-जैन दश दिकपाल-नवग्रह-प्रतिद्वारादि-देवदेषीस्वरूप ४५ સુનદેવી સરસ્વતી સ્વરૂપ श्री सरस्वती स्वरूपम्-- श्रुतदेवी भुपलवां मामलसंयुता । ८-10-11 सर्वाल फारसंयुक्ता स्वरूपा यौवनान्विता ॥३५।। दक्षिणेवरकमल बामे पुस्तकमालिकाम् । एलक्षणसं युपता वाग्देवी हंसवाहना ॥ ३६ ।। ॥ इति सरस्वती स्यरूपम् ॥ ६ मलिषेणाचार्य- अमयानमुद्राक्षमालापुस्तकधारिणी पिनेया पातु मा याणी जटाबालेंदु मंदिता॥ पादेवी. ૧ અભય રે નમુદા ૩ માળા અને ૪ પુરત ધારણ કરેલા છે. જે નેત્ર છે. આ RE: मेवी व ती भी. १. पहिरि थीगा पुस्तक मौक्तिशक्षपलप श्वेताम्म घाटा ·૪૬ शनिमफाशदीपार्णध-उत्तरार्धा શ્રુતદેવી સરસ્વતી વેતવર્ણનાં પાછળ પ્રભામંડળવાળાં, યૌવન સ્વરૂપવાળાં, સર્વ પ્રકારના અલંકારથી શોભતાં છે. તેના જમણા હાથમાં વરદ, કમળ અને ડાબા હાથમાં પુસ્તક અને માલા ધારણ કરેલાં છે. એવા સર્વ લક્ષણથી યુક્ત વાદેવી સરસ્વતી હંસપર બેઠેલા જાણવા. इतिश्री विश्वकर्मा कृतायां ज्ञानप्रकाश पास्तुविद्यायां दिक्पाल नवग्रह जिम प्रतिद्वार देव देवदेवीस्वरूपाधिकारे चतुर्विशतितमोध्याय ॥ २४ ॥ ઈતિ વિશ્વકર્મા વિરચિત જ્ઞાનપ્રકાર પાર્ણવને દિગપાલ નવગ્રહ જિન પતિ- હારાદિ દેવ દેવીના સ્વરૂપધિકાર પર સ્થપતિ પ્રભાશંકર એડભાઈએ રચેલી શિ૯૫wભા નામની ભાષા ટીકાને ચોવીશ અધ્યાય. પરિશિષ્ટ જન દર્શનમાં તાંત્રિક વિજ્ઞા કદાચ પાછલા યુગમાં પ્રવેશ પામી હેય તેમ પુરાતત્વનું માનવું છે કારણ કે સાત્વિક વૃત્તિવાળા જૈન દર્શનના પ્રારંભ કાળમાં તાત્રિક વિવાનો પ્રવેશ અસંભવિત ભાસે છે. બૌદ્ધ દર્શનમાં પણ એવી જ સ્થિતિ હતી. ગૌતમબુધે પિતાની હયાતીમાં પોતાની જાતની પ્રતિમાનો પણ વિરોધ કરેલ હતા. પછી દેવ દેવીઓની પ્રતિમાનું તો સ્થાન જ કયાંથી લેયર બૌદ્ધ સંપ્રદાયમાં પાછળથી તાંત્રિક વિદ્યા એટલી હદે પહેચી કે દેશના અન્ય સંપ્રદાયના પ્રમુખ દેવ દેવીઓને ગૌણ ગણી તેમના દેહ પર પિતાના સંપ્રદાયના દેવ દેવીઓની નયના ભાવવાળી કલ્પના મૂર્તિઓ રચી હતી. શિવ તથા વિષ્ણુ સંપ્રદાયના પ્રાધાન્ય દેવ બ્રહ્મની ચત્તી ઉધી સુતેલી મૂર્તિ પર બૌદ્ધની તારાદેવી અન્ય દેવીઓની નૃત્ય કરતા ભાવવાળી મૂર્તિઓની રચના તાંત્રિકોએ કરી હતી. આવી અયોગ્ય અને અન્ય સંપ્રદાયને આઘાત પહે- ચાડનારી પ્રવૃત્તિ સામે પ્રબળ વિરોધ સ્વાભાવિકજ ઉઠ હતું જેના પરિણામે શ્રીમદ્ શંકરા- ચાર્ય જેવા અવતારી પુએ એ બૌદ્ધ સંપ્રદાયનું ખંડન કરવાની પ્રવૃત્તિ હાથ ધરેલી. આથી ૧ વિષે ૨ પુસ્તક મોતીની માળા અને સફેદ કમળ ધારણ કરેલા છે. તેનું માસ્વતીનું સયાજસ િળ્યું છે અન્યત્ર સરસ્વતીના બાર નામ-૧ ભારતી ૨ સરસ્વતી ૩ શાદા ૩ હંમ ગામિની ૫ વિશ્વવિખ્યાત ૬ વાગેશ્વરી કૌમારી ૮ બ્રહ્મચારિણું પંડિતમાતા ૧૦ બ્રહ્મપુત્રી ૧૧ બ્રહમાણી ૧૨ વરદા. ૧૧ સેવવા મૂઇ. માં બાર સરરવતીના નામ. ૧ મહાવિઘા ૨ મહાવાણી ૩ મારતી ૪ સરસ્વતી ૫ આય ૬ બ્રાહ્મી ૭ કામધેન ૮ દિગમાં ૮ ઇશ્વરી ૧૦ મહાલક્ષી ૧૧ મહા કાલી ૧૨ મહા સરસ્વની, આ દીપાવ ગ્રંથના અધ્યાય ૧૭ માં પણ સરસ્વતી વા૫ આપેલા છે તે છે. ૧. ઇ. થી બિન સ્વરૂપ છે.

·s
યુર રામસરણ
આસન-જનપ્રતિમા તથા મત્સગપરિ સાથે

·હnકાર
D
R;
ટૂંકળા
विरार
જીતગુરૂ પ્રતિસા- શ્રીમદ્ હીરવિજયસુરીશ્વરજી, મેગલ સમ્રાટ
અકબરના ગુરુ)

·अध्याय २४-जैन-दश दिक्पाल-नवग्रह-प्रतिहारादि-देवदेवीस्वरूप ४३७ બૌદ્ધ સાયનું પ્રાબલ્ય સમયે સમયે ધતું ગયું અને અને બૌદ્ધ સમયને ભારતમાંથી દેશવટો લે છે પરતુ ન સ પ્રદાયના પૂર્વયાએ પિતાના સહદેશીય અન્ય સંપદાની આવા પ્રકારની લાગણી ન દુખાવવાનું લાવણું બતાવ્યું હતું જેના પરિણામે ભારતમાં એ સમય ફા દૂ અને આજે સુસ્થિતિમાં ટકી રહે છેસામા સહજ જ પરસ્પર વિરોધાભાસ હોય પરંતુ બોદ્ધોના આચાર્યોએ લીધેલા પગલાના કારણે જ તેને પોતાના જન્મ સ્થાન જેવા ભારત- માથી દેશવટે મો જૈન સંપ્રદાયમાં પણ તારિક વિવાના છે હશે એવું તેમના દેવ દેવીઓના સ્વરૂપે તથા તેની ધ્યાન હુતિ પરથી આપણે જાણી શકીએ છીએ, અને તેવી મૂર્તિઓ પણ જોવામા આવે છે પાવતી દેવી અને તેના સ્વરૂપે, એસઠ યોગિનીઓ, બાવન વીર ક્ષેત્રપાલ ભરવાદિ સ્વરૂપે, ઘટાકર્ણ એજ દર્શાવે છે પાશ્વનાથ પ્રભુની શાનદેવી પદ્માવતીના ચાર હાથમાં કમળ, પાશ, અકુશ ને ફળ ધારણ કરેલા છે. તેને કર્કટ સર્પનું વાહન છે, સાથે ત્રણ કે પાચ ફણ છે તે સેનાવી છે તે પ્રતિમાના વિશેષ વર્ણનું કાવ્ય સ કૃતમય લોકભાષામાં સ્તુતિ રૂપે પ્રાપ્ત થયું છે તેવુ અહીં આપ્યું છે अथ जपमाला (एमावती दंडक) श्रीपार्श्वनाथ घर सेयित चरणं पनायती जनभयभयहरणम् । फणिपति रक्षण दक्षिण सहित भयजल तारण परभव रहितम् ॥१॥ पामभाग प्रषिष्टय गण रक्ष दैत्यदानयभय नाशनदक्षम् । द सारुदकुर्ष पाणियाद गमनदुर्धरजन रायमोहम् १२॥ चतुरिंशति पाणु घिरा तेपामायुध पिषिध सुद्राजम् । दक्षिण पर घजायुध सोई घामभाग अकुश मन मोदे ॥३॥ फमक यक शाकित सार उमरक्शामा वामकरतारम् । चान पाल खड्ग धनुषकोस घाणमुशलाल अरिसिनासम् ॥ शक्ति अग्निज्याला गण धरण मुडमाला घरशकशरणम् । ताराम हल गगन विशाल दक्षिणकर शोभित त्रिशूलम् ॥५॥ फरस नागमुद्गर प्रच सव्य हस्तकृत वर्तमद सम् । नागपाश पापाण पिशाल अगिपलाण फल्पद्रम मालम् ॥६ एष आयुध ग्रहण गरिष्ट दुर्भन जबल नाशन दुष्टम् । कामिजनामन फलमभीष्ट पूजित पनायतीदेयी इष्टम् । पौडशाभरणाल कृत गान फमलाकरपर शोचित नेपम् । चदाननमुराममृततेजः रक्तामर सुदया रसमाजम् ॥८॥ पनापतीदेयो बरणपवित्र अप्टविधान हेमनुपात्रम् । भाष रहित इजित नरनारी सेषां घणवण सपति भारी ॥९॥ 10 ·घामप्रकाशदीपार्णध-उत्तरार्ध પની ચોવીશ બુજાયુકત પદ્માવતીદેવી શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુની પાદ સેવિકા પદ્માવતીદેવી મનુષ્યના ભવના ભય હરનારી છે. જમણી તરફ દક્ષિણે નાગદેવ ભવ જલનું તારણ કરનાર અને ભયરહિત કરનાર છે. ડાબી તરફ ગણું રક્ષા કરનારા અને દૈત્ય દાનવનો ભય નાશ કરનાર છે. હસ પર ખેડે કર્કટ પાણિવાહ ગમન દુર્ધર ત્રણ લોકોને મેહિત કરનારી દેવી છે તેણે ચોવીશ હાથમાં જુદા જુદા આયુધો ધારણ કરેલા છે. જમણે હાથમાં વધુ અને ડાબા હાથમાં અંકુશ શોભી રહ્યા છે. કમલ ચક્ર છત્ર ડમર ડાબા હાથમાં લે છે. ઢાલ ખપ્પર ખર ધનુર (કેસ જ મુદલ હળ અને શત્રુનું ભરતક તરવાર અગ્નિજવાલા મુંડમાલા વરદ આકાશમાં તારા મંડળ જેવા વિશાળ જમણ હાથમાં ત્રિશલ શોભી રહ્યું છે. ફરશુ નાગ મુળર અને દંડ પ્રચંડ એવા જમણા હાથમાં ધારણું ફરતા કરેલા છે. નાગપાશ મેરે પાષાણુ જનની દુષ્ટતાને નાથ ફરવા સારૂ એ આયુધો ધારણું કરેલા છે એ દેવીના પૂજનથી કામની ઇચ્છાવાળાના મનનું અભિષ્ટ ફળ મળે છે સોળે ·अध्याय २५-जैन-पश दिक्पाल-नवग्रह-प्रतिहारादि-देवदेवीस्वरूप ૪૩ શણગારથી શરીર સજેલું છે. તેમના ને કમળ જેવા રોભી રહ્યા છે. મુખ ચંદ્રમાના અમૃત તેથી શોભે છે. રાતા વસ્ત્રો પહેરેલ છે એવી પદ્માવતીદેવીના ચરણે અષ્ટ વિધથી સુવર્ણપાત્રમાં યુવા જે નરનારી ભાવ સહિત તેની પૂજા કરે છે તેને પશુ, અનાજ અને સંપત્તિ વધે છે. સંસ્કૃતમય લોકભાષા મિશ્ર આ સ્તોત્ર છે. ૩૪ gerrષ પિમાં ચાર ભુજાયુક્ત પદ્માવતીની બે લેકની સ્તુતિ છે भैरव पद्मावती कल्प- પારાવાર પરિણા ઘr | सा मां रक्षतु देनी त्रिलोचना रक्तपुप्पाभा । જેના હાથમાં પાશ ફળ વરદ અને આ કુશ ધારણ કરેલા છે, પધરૂપ-કમળના આસનવાળી વણ નેત્રવાળી રાતા પુષ્પના વર્ણવળી એવી પદ્માવતીદેવી મારું રક્ષણ કરો. पद्मावतीना पर्याय नामो तोतला त्वरिता नित्या त्रिपुरा काममाधिनी । दिव्या नामानि एमायास्तथा त्रिपुर भैरधी ॥ ॥भैरय पद्मावती कल्प।। ૧ તથા ૨ વરિતા કે નિયા ૪ ત્રિપુરા ૫ કામમાધિની ૬ અને છઠ્ઠી વિપુરવી એ છ પઘાવતીદેવીના અન્ય નામે જાણવા (હવે તેના સ્વરૂપે નીચે આપીએ છીએ) ૧ સોના--પાશ, વજ, ફળ અને કમળ થા. હાથમાં ધારણ કરેલા છે. ૨ ત્વરિતા- ખ, કમળ, અભય અને વરદ ચાર હાથમાં ધારણ કરે છે, સૂર્યના જે વધ્યું છે ૩ નિયા–પાશ, અકુશ, કમળ અને અક્ષમાન ચારે હાથમાં ધારણ કરેલા છે, હંસનુ વાન છે, સૂર્ય જે વર્ણ છે જટામાં બીજને ચ દ ધાર કરેલ છે ૪ fપુરા–શુલ, ચ, કળશ (1) ક ળ, ધનુષમાણુ ફળ અને અકુશ એમ આઠ હામાં ધારણ કરેલા છે કે, વર્ણને દેવી છે. ૫ મfપી-શંખ, કમળ, ફળ અને કમળ ચારે હાથમાં ધારણ કરેલા છે બંધક (કરિયામાં પુષ્પ જેવો વર્ણ છે, કુકુટ અપ વાહન છે- ૬ વિપુ–પાશ, ચક્ર, ધનુષબાણ, તાવ, તરવાર, ફળ અને કમળ એ આઠ ભુજાઓએ ધારણું કરેલા છે, ઈદે ગોપ જેવો વર્ણ છે, ત્રણ નેત્ર છે mrfi વિપુરા ઝુકાવું ? फुर्छटोरगपादनामरणाममा कमलाननाम् । परका परदांवशायत पाशदिव्यकलाद्विताम् । चिसयेत् कमलारी जपतां सतां फलादायिनीम् । માથા ઉપર સર્ષની શેવાળા કુમબા વાનવાળા વિસ્તરતા કમરના વા આસનવાળી, યતા વર્ણવાળ, કમળ સરખા મુખવાળ, ત્ર નેત્ર અફસ પાસ અને ·૪૪૦ ज्ञानप्रकाशदीपार्णप-उत्तरार्ध', ફળ જેના હાથમાં છે એવી પદ્માવતી દેવીનું જપ કરનારા સહુએ આ ફળ દેનારી દેવીનું ધ્યાન ધરવું, છ પ્રગમાં તે દેવીના આસન અને વર્ણ પૃથક પૃથફ કરેલા છે. (૧) આકર્ષણ સિદ્ધિમાં દંડાસન અને અરૂણુવર્ણ (૨) રશ્યમાં સ્વસ્તિકામન અને રન કસમવર્ણ (૩) શાંતિષ્ઠિ કર્મમા પદ્માસન અને ચંદ્રકાંતવર્ણ (૪) વિદેશમ્યાન કર્મમા કર્કાસને ધૂમ્રવર્ણ (૫) સ્તંભન કર્મમાં પીવણને વામન. (૬) નિષેધ કર્મમા કૃષ્ણ વર્ણ અને ઉચ્ચ ભદ્રપીઠ. એમ છ કાર્યસિદ્ધિ પ્રાગમા સાધકના આસન અને દેવીના વર્ણ બિન્ન ભિન્ન કહ્યા. જવાલામાલિનીમંત્રસ્તુત્ર–જવાલામાલિની વીનું સ્વરૂપ. ज्वालामाला करालिन दिगंतराल महामहिप वाहने । खेटक कृपाण त्रिशूल इस्ते शक्ति चक्रपाश शरासनम् । વિશિafમ રામને વોકરાઈ મુજે રે જ્વાલામાલનીદેવી ભીમ મહાકાય સ્વરૂપ ધારણીક મહાકી મેટા પાડા પર બેઠેલી છે તેના આઠ હાથમાં હાલ. તરવાર વિશ્વ. શક્તિ ચક્રપાશ અને (મસ્તક) ધારણ કરેલા છે. t ગઇ ઘંટાળા घंटाकर्ण महावीर सर्वभूषवितरक्षच उपसर्ग भयं घोर रक्षरक्ष महाबल (स्वाहा) घटाफर्ण महावीर सर्वव्याधि विनाशक विस्फोटकऽभय प्राप्ते रक्ष रक्ष महावल, स्थाहा । છે ઘંટાકર્ણ મહાવીર, સર્વભૂત પ્રાણુ હિતની રક્ષા કરે. ઉપસર્ગ ભય અને દુઃખ સામે મહાબળવાન એવા તમે અમારું રક્ષણ કરે. હે ધંટાકર્ણ મહાવીર, સર્વ વ્યાધિને નાશ કરે. વિક ભય આદિ સામે હે મહાબળ અમારું રક્ષણ કરે. આ મંત્ર જૈન વિધિમાં આવે છે. घंटाकोऽष्टादशदो पापरोग विदारयन् वज़ासिदंड वगैपु मुसलांकुशमुद्गरान् ॥१॥ दक्षिणे तर्जनी खेटं शक्तिमुंड च पाशयम् । चापं घंटा कुठार' च द्वाभ्यां चैव त्रिशूटकम् ॥ २ ॥ घंटामालाकुलेदेिवा विस्फोटक घिमर्दक । अग्निपुराण य० ४६ ॥ ઘંટાકર્ણ દેવ પાપ અને રોગના નાશ કરનાર છે. તેમને અઢાર ભુજે છે. વજ, તરવાર, દંડ, ચક્ર, લ, અંકુશ, મુદ્દગર (મસ્તક) બાણ, તર્જની મુદ્રા, ઢાલ, શક્તિ, મતક-નાગપાશ, ધનુષ, ઘંટા, કઠોર અને બિ) ત્રિશુલ ધારણ કરેલાં છે. A

·બ્ધ
ગામે આચાર્ય શ્રી બુદ્ધિસાગરજી મહારાજે તેની પહેલ વહેલી ચા વધ પૂર્વે જાપના કરી
સ્થાપન થાય છે. ભી ધનુ ચડાવેલ પાછળ તીર-ભાથાને સમૃદ્ધ અને ? તરવાર @
નિશા આદિ મા કોતરાય છે. કોઈક સ્થળે તેના કાને અને બે ટિકાએ ૪
अध्याय २४-जैन दश दिकपाल-नवग्रह-प्रतिहारादि-देवदेवीस्वरूप ४४१
પિયો
૨૦
चासोर
૨૬
૨૨
૨૦
વમાં
ઘંટાકર્ણ મહાવીર)
ઘંટાકર્ણ ઉપર દર્શાવેલ વરૂપ અઢાર થયેલું છે. પરંતુ હમણાં કષ્નાં ધંટાકર્થના
સ્થાપન કેટલેક સ્થળે થતી જોવા સાંભળવામાં આવે છે. ઉત્તર ગુજરાત વિવર પામે મણ
હતી. તે તરફ શ્રદ્ધાના પ્રવાહે બીજા સ્થળમાં પણ કંટાની છે જે આકૃતિના ક
પગ આગળ વજ અને ગદા નીચે પડેલા દેખાડવામાં કે મનિનીતિ-
e
399
આવા સ્વરૂપના પ્રાચીન શાક્ત પદ ૬ અમર જવામાં આવ્યા
જન વિધિમાં દેવી પૂજનના બાવનવીરમાં ઘય ન આવે છે -

·शानप्रकाशदोपार्णव-उत्तरार्ध
તેત્રમાં પણ આગલે દિવસે રાત્રીએ ઘંટાકર્ણ ૧૦૧ વાર ગણવાનું વિધાન છે. પંચ કલ્યાણ
અષ્ટભદ્રી જિન પ્રસાદમાં તેનું સ્વરૂપ કરવાનું કહેવું છે. આથી તે સાવ અવાંચીન તે નથી જ
એમ જણાય છે.
કેટલાક વિદ્વાની માન્યતા છે કે ઘંટાકર્ણ બાવન વીરમાંના એક છે. કેટલાક તેને મહાદેવને
ગણ માને છે તો કોઈ કાતિક સ્વામીનું રૂપ માને છે. કેટલાક વિદ્વાનેનું એવું કહેવું છે કે ઘંટાકર્ણ
દેવની પ્રતિમા વિશે પ્રાચીન સાહિત્ય નથી તેમ તેની કલ્પના પણ નથી અગર તેની આકૃતિ
કેવી બનાવવી તેને પણ ક્યાંય જુને પાઠ નથી. તેઓ એમ માને છે કે આ ઘંટાકર્ણ દેવ
મહાદેવને ગણ કહેવાય છે તેનું સ્વરૂપ અગ્નિપુરાણ અધ્યાય ૪૬ માં સવિસ્તર આપેલ છે. બે
હાથવાળે ધનુષ્ય ને બાણ ચડાવેલ આકૃતિ અર્જુન વીરની છે તે વિશે પ્રાચીન સમયમાં એવી
માન્યતા હતી કે રામાયણ કે મહાભારતાદિ યુદ્ધની કથાઓ વંચાય ત્યારે સભામાં કોઇ વિન
ન થાય તેથી દરવાજાના મથાળે તેવી મૂર્તિનું ચિત્ર કરી મુકતા અને તેની ચારે તરણ ઘંટાકર્ણ
મંગે લખતા તેને આધુનિક લેકે ઘંટાકર્ણ માનવા લાગ્યા આવી લૌકિક માન્યતા છે.
I : િજનિની આ
એસઠ ગિનીઓના પૃથક પૃથક નામો જૈન ગ્રંથોમાં જોવામાં આવે છે, પરંતુ તેના
સ્વરૂપ લક્ષણો હજુ સુધી અમારા જોવામાં આવેલ નથી, તેવી જ રીતે બાવન વીરના નામે
મળે છે પરંતુ સ્વરૂપ મળવામાં નથી; કદાચ તેના સ્વરૂપે કોઈ ભંડારકે યતિવર્ય પાસે હેય તો.
પુરાણમાં તિરૂપે નામો છે. અગ્નિપુરાણ અ. ૫૦ માં ચેસઠ નામે આપેલા છે પરંતુ
તે જન મતના બે પ્રકારથી ભિન્ન છે, પુરાણમાં હેમાદ્રિવૃત ખંડમાં એસઇ ગિનીને સ્વરૂપે
આધાદિ સાથે આપેલા છે તેના નામે અગ્નિપુરાણને ઘણાખરા મળતા છે. જબલપુર પાસે
ખજુરાહમાં જે ચોસઠ યોગિનીની પ્રતિમાનું ખંડિત મંદિર છે તેમાં જબલપુર પાસે મઠ
ગિનીનું ગોળવૃતાકારે મંદિર છે. મધ્યમા મંદિર અને ફરતા એક પછી ગોળ પરસાળમાં
દેરીએ મસઠ મિનીની મૂર્તિઓ ખંડિત હાલતમાં છે તેના નામો જે વેચાય છે તે હેમાદ્રિવ્રુત
ખંડથી પણ ભિન્ન છે. અન્ય ગ્રંથાધારે તે હશે. આ દેવીઓ ઉગ્ર તામસી કહી છે.
॥ श्री चतुःपष्टि योगिनी स्तोत्रम् ॥ (જૈન)
ॐ ह्रीं १ दिव्ययोगी २ महायोगी ३ सिद्धयोगी ४ गणेश्वरी।
५ प्रेताशी ६ डाकिनी ७ कालि ८ फालरात्रि ९ निशाथरी ॥१॥
१० हुंकारी ११ सिद्धये ताली १२ ह्रींकारी १३ भूतडामरी ।
५४ उम्र केशी १५ विरूपाक्षी १६ शुक्लाङ्गी १७ नरभोजिनी ॥२॥
१८ पट्फारी १९ धीरभद्रा २० धूम्राक्षी २१ कलहप्रिया ।
२२ राक्षरी २३ थोररफ्नाक्षी २४ विश्वरूपा २५ भपं फरी ॥३॥

·अध्याय २४-जैन-दश दिक्पाल-नघनद-प्रतिद्वारादि-देवदेषीस्वरूप ४४३ २६ चैरी २७ कुमारिका २८ चंडी २९ वाराही ३० मुंडधारिणी । ३१ भास्करी ३२ राष्ट्रटफारी ३३ भीपणी ३४ निपुरान्तका ॥ ४ ॥ ३५ रौरवी ३६ बसिनी ३७ क्रोधा दुर्मुखी ३८ प्रेतवाहिनी । ३९ सटघांगि ४० दीर्घलयोष्ठी ४१ मालिनी मंत्र योगिनी ॥५॥ १२ फालिनी ४३ प्राधिनी ४४ चकी ४५ कंकाली ५६ भुवनेश्वरी । १७ केटी निकटी माया च ४८ यामदेवा ४९ कपर्दिनी ॥ ६ ॥ ५. फेशमी च ५१ रक्ता व ५२ रामजघा ५३ महर्पिणी। ५४ विशाली ५५ कामुको ५६ लेाला ५७ काकद्रष्टि ५८ रधोमुखी ॥७॥ ५९ मायधारिणी व्याधी भूतादि ६. प्रेतनाशिनी । ६१ भैरथी प ६२ महामाया ६३ फपालिमी ६४ पृथाङ्गिनी ॥ ८ ॥ चतुष्टि समारपाता योगिन्यो परदादाः । लोक्ये पूजिता नित्य' देयमानययोगिभिः ॥ ९ ॥ चतुर्दश्यां तथाटभ्यां संक्राती नपमीपु च । यः पठेत् पुरता भूत्या तस्य थिन प्रणश्यति ॥ १० ॥ राजद्वारे तथागे संग्रामे अरि संकटे । अग्निचौरनिपातेपु सय प्रदाधिनाशिनी ॥ ११ ॥ य इमा जपते नित्यं शरीरे भयमागते । स्मृत्या नारायणी देवी सपिद्रपनाशिनीम् ॥ १२ ॥ ચોસઠ યોગિની નામ. (આગમસાર સંગ્રહ) ૧ વારાહી ૨ વામની ૩ ગાડા ૪ દાણીપ આપી ૬ વાગ્યા ને ત્યા ૮ વાણી - તાપબા ૧૦ સોમા 11 દરાની ૨ છઠ્ઠાણી ૧૩ વશ્વની ૧૪ મારી ૧૫ મિનિ ૧૬ બ્રિજા ૧૭ શિરતિ ૧૮ ચામુંડા ૧૮ અષા ૨૦ વિજયા ૨૧ અજિતા રર અરાજિતા ૨૩ દરમિતિ ૨૪ કલા ૨૫ વંડા ૨૬ સુચા ૨૭ કનારા ૨૮ તા ૨૮ મા ૩૦ પ ૫ સ૨ પાં િ આશા ના અંભ ય અકિમી aછ નારાયણ{ ૮ નારકિદી ૪ વાનર િમ બંગાજર મા ૪૩ દષ્ટ્રિ જય ૪ કલા જ સુસા ૪૦ ૪૮ મિરિજી મા કાપી પર ફી ૫. મુખ ૫૪ કાળા ૫૫ વિરાળા સાથે ૫૦ વિધી ૫૮ તારી ५. ३१ • Inा १२ He tran ·४४४ ज्ञानप्रकाशदीपार्णध-उत्तरार्ध ક્ષેત્રપાળ અને બાવનવીરના એક જ સ્વરૂપ છે તેવું કેટલાક વિદ્વાનનું કથન છે. ક્ષેત્રપાલના નામને પાઠ નીચે પ્રમાણે છે. પરંતુ તેના સ્વરૂપે હજુ મળવામાં નથી. अथातः क्षेत्रपालानां पक्ष्ये पूजनमुत्तमम् । शृणुप्याघहितो भूत्वा न श्रुत-वथाफ्यचित् ॥१॥ सर्व शेत्रेषु पूज्यते सर्वतीर्थे पु यत्पुनः । ग्रामेपु नगरे चैव पूज्यते च हितार्थिभिः ॥२॥ अपूजितास्तु कुर्य ति विघ्नाच्छासुहस्तशः । अजरो व्यापकथैयर इदुचौर: स्तृतीयकः ॥३॥ इंद्रमूर्तिश्चतुर्थस्तु४ उक्षः५ पंचम उच्यते । पष्ठः कुष्मांडनामा च धरणः७ सत्तमः स्मृतः ॥२॥ अष्टमो घटुकश्चैव विभुक्तानु नवस्तथा । लिप्तकाय१० स्तुदशमा लीलांका११ रुद्रसंशकः ॥२ एकादशोर द्वादशश्च ऐराषतः१३ इति स्मृतः । औषधिन.१४ ततःप्रोकतो घंधयो१५ दिव्यकस्तथा ॥६॥ कंचलो।७ भीषणश्चैव१८ गययो घट० पय च । व्यालश्चैधरी तथाणुश्च२२ चंद्रवारुण२३ एव च ॥७॥ पटटोपश्चतुर्विशो२४ जटाल पंचशिक्षः२५ । ऋतुनामार६ च पड्प्रिंशस्तथा धमोश्वरस्मृतः२७ ॥८॥ विटंगो२८ मणिमानश्च२८ गणबंधुश्च डामर 30-3१ | दुष्टिकोऽपरः३२ प्रोफः स्थविरस्तुतत.परः ॥९॥ दंतरो३४ धनेंद्र३५ चैध नागकणों। महाबलः । रेत्कारलेकर:३८-30 सिंहमृगाः४. यथास्तथापर. ॥१०॥ मेघवाहन नामा च तीक्ष्णोष्ठो४२ हमलस्तथा४३ शुक्लतुंडिः सुधालापिटप तथा घरकः४६ स्मृतः ॥११॥ पर्वत:४७ पायन४८ चैध घेवं होधिपाःस्मृता।४८ पेम्त्याक्ष५० दजराधास्ते५१ पापनाता:५२ प्रकीर्तिताः १२ ॥ प्रतिष्ठादिपु चै स्थाप्याः होनाधिपयुताय ते । विधायन कल्पलतायां धै पायत च ॥१३॥ चतुपष्टि क्षेत्रपाल स्थापनमुफ्तं तेषां (1) नामानि तथा भाषाहन मंधाध भिन्न भिन्न सन्ति ।। १४ (स्कंघपुराणांतगर्त काशीखंड) ·अध्याय २४-न-दश दिक्पाल-नवग्रह-प्रतिहारादि-देवदेवीस्परूप ४४५ ti અહીં બાવન નામે આપેલા છે. ચોસઠ ક્ષેત્રપાલ કહે છે. ક્ષેત્રપાલ અને ભરવાધિરૂપમાં કેટલીક સમાનતા છે. આ ક્ષેત્રપાલોના વરુપ આયુધવર્ણ વાઇનાઠિ'હજુ જોવામાં નથી. ઉપરોક્ત પાઠ સંધપુરાણાન્તમંત કાશીખંડમાં છે. આચારદિનકરમ બાવનવીરને નામે માત્ર આપવા છે, આયુધાદિ નથી, બાવનવીરના અન્ય લૌકિક નામે પાઠ વગરને જોવામાં આવેલા છે તેમા કાતરીવીર પારવીયાવીર અગાશીયાવીર કૃલણીયાવીર જેવા લૌકિક નામો છે તેને ઈ શાસ્ત્ર પ્રમાણ હોય તેમ દેખાતું નથી. તેથી કોઈ ગ્રામીણ વિકેની તે રચના લાગે છે. ઉત્તર ગુજરાતમાં ઉંઝા પાસે ગામડામાં બાવનવીરમાંના એકનું નાનું મંદિર છે. જેટલું નજીક અનાવાડા પાસે વરનું સ્થાનક છે. જેને પ્રામામાં છ કયા દેવાદિ સ્વરૂપે કરવા તે વિશે શિલ્પના અન્ય માં અને પંચકલ્યાણ મંદિરના પાકમાં જાણ છે. દશ દિપાવ 'લોકપાલ નવ ગ્રહ છે તુ, બાર રાશિ, બાર મેઘ-માવિકા લક્ષણે, યક્ષ યક્ષિણ એ સેળ વિદ્યા દેવીએ આઠ આય આઠ ય નવ- તારા, છ રાગ, છત્રીસ રાગિણી, સાત વર તથા તપસમુનિઓ પિજર ગાંધર્વ વિદ્યાધરો નાગ અને અષ્ટ સિદ્ધિ વિનાયક દેવગનાઓમાં ત્રણ સ્વરૂપે કરવાના બત્રિ દેવાંગનાનાં સ્વરૂપે શિલ્પોમાં કહેવા તેના સ્વરૂપ અને લક્ષણો પ્રમાણે જ કરવા. મનકપિત કરવા જોઈએ નહિ ૧ મેનકા ૨ લાવાવની વિપિયિતા ૪ સુધરી ૫ સુભામિની ૬ સદવી સકલા ૮ પુરમંજરી હું પતિની ૧૦ શૂટશબ્દ ૧૫ ચિત્રિ ૧૨ ચિત્રવદનભા ૧૪ ગીરી ૧૪ ગાધરી ૧૫ દેવશાખા ૧૪ મરીચિ ૧૭ ચંદ્રાવલી ૧ ચંદ્રરેખા ૧૯ સુગ ધા ૨૦ શગુમદિન ૨૧ માનવી ૨૨ માનસ ૨૩ સ્વભાવ ૨૪ મુદ્રિકા ૨૫ મૃગાક્ષી ૨૬ ઉર્વશી ૨૭ રંભા ૨૮ ભુજવા ૩૦ વિજય કી અંદરા ૩૨ કામરૂપ એ રીતે બત્રીસ દેવાંગનાઓ છે તે giા જાવ. આ દેવગનાના વરૂપ લક્ષણે અમારા પ્રથમ મહમાં છે.

·ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे उत्तरार्धः अथ वास्तु विद्यायां ज्ञानप्रकाशदीपाणवे છે પંર્વતિમાચાર: 1 || શ્રી સમવસરાધ્યા: ૨૫ | સમવસરણુ-ભૂમિકા હેતુ-જે સ્થળે તીર્થંકરપ્રભુને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય તેજ સ્થળે દેવતાઓ સમવસરણની રચના કરે. એક જન ભૂમિ સાફ કરી જળવૃષ્ટિ કરી સુવર્ણ મણિકય તા. ૨૦ધરમadલાકાર સમવસરણ તળ અને દર્શન, ઈલાકાર સમવસરણનું તળ અને દર્શન (બીજો પ્રકાર), ચતુરભ્ર સમવસરણું તળ અને દર્શન ·अध्याय २५-श्रीसमवसरण નથી પીક બાંધે છે. ભૂમિતલ (પીઠ) ઉપર ત્રણ વર્તુલાકાર ગઢ (વો) બનાવે છે. સૌથી નીચેને બહારને પહેલા ગઢ ચાંદને, તેના ઉપર સુવર્ણના કાંગરાઓ હોય છે. જમીનથી પીઠબંધ (પહેલા ગઢને મથાળે) ભૂમિતલ ઉપર આવવાને-દશ હજાર પગથિયાં દશ હજાર હાથના ૨૫૦૦ ધનુષ ઉંચા ચડવાના હોય છે. ત્યારબાદ ૫૦ ધનુષ જેટલું સમતલ-સપાટ જમીન આવે છે. આ ગઢમાં વાહનો રહે છે. વાહનમાં હાથી, ઘોડા, ઉંટ, પાલખ, વિમાન વગેરે. આ ગઢથી બીજા (વરલા) ગઢ પર જવાને પાંચ હજાર પગથીયા (પાંચ હજાર ૧૨પ૦ ધનુષ ઉંચા ચડવાના હેય છે. ત્યાં વળી ૫૦ ધનુષ્ય પ્રમાણે અંતર સપાટ જમીનનું તળ આવે છે. તે બીજે ગઢ (મધ્ય) નાનો હોય છે અને તેના કાંગરા રત્નના હોય છે. આ ગઢના ઈશાન કેણમાં દેવછંદ (પ્રભુને બેસવાને એટલે રચવે કે જ્યાં તીર્થંકર પ્રથમ દેશના આપ્યા બાદ વિશ્રામ લે છે. આ વચલા ગઢમાં તિય જીવો બેસે છે. પરસ્પર વિરાધી જ સહદરની જેમ રહે છે. છે ત્રીજો અંદરનો ઉપલો ગઢ રત્નમય મણિના કાંગરાવાળે હેય છે. ત્યાં ઉપર જવાને પાંચ હજાર પગથિયાં (પાંચ હજાર હાથ= ૧રપ૦ ધનુષ્ય) ઉંચા ચડવાના હોય છે. પછી પ૦ ધનુષ્ય જેટલું સમભૂતલ-ચોરસ જમીન હોય છે. આ ગેળ સમવસરણના મધ્ય બિન્દુથી આ ગહની અંદરની દિવાલનું અંતર ૧૩૦૦ ધનુષ્ય પ્રમાણ હોય છે. દરેક ગઢ એકેકથી ઉંચે એટલે એકંદરે ત્રીજા ગઢની અંદરની ભૂમિની ઉંચાઈ મૂળ જમીનથી ૧૦,૦૦૦+૧૦૦+૫૦૦૦=૨૦,૦૦૦ વોશહજાર હાથ એટલે ૫૦૦૦ ધનુષ્ય અગર અહી કોશ થાય, અત્યંતર (વચલા ગઢના મધ્ય ભાગમાં સિંહાસન કરવું. દરેક પગથીયું એકેક હાથ પહોળું અને એક હાથ ઉંચુ કરવું. પ્રમાણ: ૨૪ આંગુલ=૧ હાથ. ૪ હાથ= ધનુષ્ય. ૨૦૦૦ ધનુષ્ય ૧ કલેશ-ગાઉ. જ કોરા જન. બીજા પ્રકારના વર્તુલાકાર સમવસરણને વિષ્કમ વિસ્તાર પહેળી એક એજન છે. કેમકે ગઢની અંદરની દિવાલ સમવસરણના મધ્યબિન્દુર્થી ૧૩૦૦ ધનુષ્ય જેટલી દુર છે. આ દિવાલ ૩૩ ધનુષને ઉર આગળ એટલે ૩૩ ધનુષ જેટલી જાડી છે. આ દિવાલથી બીજા ગઢની અંદરની દિવાલ વચ્ચે ૧૩૦૦ ધનુષ્યનું અંતર છે. વળી આ ગઢની દિવાલ પણ ૩૩ ધનુષ્ય જેવડી જાડી છે. આ દિવાલ અને સૌથી બહારના ગઢની દિવાલ પણ ૩૩ ધનુષ્ય જાડી છે. એટલે સમવસરણ મધ્ય- બિન્દુથી સૌથી બહારની ગહની બહારની દિવાલનું અંતર ૩૦૦-૩૩૧૩૦૦ +૩+૧૩=૧૩૩ કુલ ૪૦૦૦ ધનુષ જેટલું છે. એટલે ગોળ સમવસરણનો ત્રા અરધા જનની અધ હેય છે એથી કરીને તેને વિશ્કેભ એક જનને આખો કુલ વિસ્તાર હોય છે.

·૪૪૮ ज्ञानप्रकाशदीपार्णध-उत्तरार्ध 5 ચતુષ્કોણાકાર-સમવસરણ વર્તુલાકાર સમવસરણની જેમ ચતુર સમવસરણ પણ હોય છે. આવા સમવ- સરના દરેક ગઢની દિવાલ ૧૦૦ ધનુષ પ્રમાણ જાડી કહી છે. સૌથી બહારના ગઢની અંદરની દિવાલ અને મધ્યમ ગઢની બહારની દિવાલ વચ્ચે ૧૦૦૦ ધનુષ્યનું અંતર હોય છે. જ્યારે મધ્યમ ગઢની અંદરની દિવાલ અને અત્યંતર (વચલા=3પલા) ગઢની બહારની દિવાલ વચ્ચે ૧પ૦૦ ધનુષનું અંતર હેય છે.. અંદરના ગહની ચારે દિવાલ સમવસરણતા મધ્યબિન્દુથી ૧૩૦૦ ધનુષ્યને અંતરે આવેલી છે. આથી કરીને સમવસરણ એક જન લાંબું અને પહોળું થાય છે. સૌથી બહારના ગઢની દિવાલની જાડાઈ કહી નથી. ૧૦૦૦+૧૦૦+૧૦૦+૧૦૦ +૧૩૦૦+અધથી એટલે ૪૦૦૦+૮૦૦૦ કુલ આઠ હજાર ધનુષ્ય (એક પેજન વિસ્તાર સમરસ). ચતુષ્કોણ સમવસરણમાં દરેક ખુણે બખે વાવડીઓ કરવી, જ્યારે વર્તુલાકાર સમવસરણમાં એકેક વાવડી કરવાની કહી છે, ગઢના દ્વારે દરેક ગઢને એકેક દિશામાં એકેક એમ ચાર ધારે હોય છે. તે , દરેક દ્વારે ચાર મુખીવાળી વાવડી હોય છે. દ્વારે તેરણ અને અષ્ટમંગળ કેતરવા. દરેક દ્વાર ઉપર સુવર્ણના કમળમાં ધર્મચક રફટિકમણિમય હોય છે. દ્વારે દ્વારપાલ હોય છે. અશોકવૃક્ષ - –ર૦૦ ધનુષ્ય જેટલી, લંબાઈ પહેલાઈવાળ અને તીર્થકરના દેડ. પ્રમાણની ઉંચાઈ, વાળાં એવા ત્રણ ત્રણ પગથિયાવાળા ચાર ધારવાળા તેમજ સમવસરણની બરાબર મધ્યમાં અંતરેએ રચેલા મણિપીઠન ઉપર અશોકવૃક્ષ રચેલું છે. અશોકવૃક્ષ તીર્થકર દેહ પ્રમાણુથી બાર ગણું મોટું હોય છે તેને પરને ઘેરાવે એક એજનથી કાંઈક અધિક હોય છે. અશોકવૃક્ષ ઉપર ચૈત્યવૃક્ષ હોય છે જે વૃક્ષ નીચે તીર્થકરને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય તે ચિત્યવૃક્ષ બહાર ચાર ધારે એકેક દેવજદંડ એક હજાર યોજન હેાય છે. श्री विश्वकर्मा उवाच समवसरण वक्ष्ये आधकैलाससंभवम् । (TTERપુર) નિર્વિ’ III II शिवात्परतर शिव सिंद्धस्यानुक्रमस्वया । कैलासे समोसरण सिंदमृतिः सदाशिवः ॥२॥ ૧ મેર સમવસરણની રચનાના પ્રાસાદના લક્ષણે સ્થળ સ્વરૂપે લેક ૧ થી ૪૧ સુધીમાં કહ્યા છે ત્યાર પછી સમવસરણની લક્ષણ રચના કહી છે. - ૧ 1 1 -- 5 ર 1 ·अध्याय २५-श्रीसमवसरण । શ્રી વિશ્વકમાં કહે છેઃ કેલાસ પર્વતની જેવું સમવસરણનું સ્વરૂપ હું કહું છું તે દેવ અને દે આદિએ બનાવેલું છે. શિવથી પરમ શિવ સિદ્ધને અનુક્રમ છે; કૈલાસરૂપ સમવસરણમાં સિદ્ધ મૂર્તિ સદાશિવ સદા, કલ્યાણકારી છે. વિશ્વદેવ વીત- રાગ પદ્માસન વાળીને બેઠેલા છે. તે આદિ એવા ઈશ્વર ચારે દિશામાં બેઠેલા છે. पद्मासनस्थितो देवो वीतरागो विश्वेश्वरः । एवमेकैकदेचैव आदीश श्चतुरो दिशः ॥ ३ ॥ मासादः पूर्वमानच कर्तव्यः चतुरानना पीठबंधू प्रकर्तव्य भिनयसमन्वितम् ॥४॥ महापीठ प्रकर्तव्य गजाय च नरादिकम् । भाकारश्च प्रकर्तव्यः स्वरूपो लक्षणान्वितः ॥ ५ ॥ सार्वभागयत्परिधी (?) तत्रन्पयतमानतः तेन पदममाणेन कर्तव्यच सच्छिल्पिभिः॥६॥ श्रीमेरोध विधानेन कथ्यते मानमुत्तमम् पदमान दोर्षमान विभक्तिः भागसंख्यया.॥ ७ ॥ સમવસરણની રચના કરવામાં તેના આગળના પ્રાસાદમાનથી ચતુર્મુખ પ્રાસાદ કરે. તેને પીઠબંધ ત્રણ ભિટ્ટવા મહાપીઠ ગજથર અથર અને નરથરાદિનું કરવું તેને પ્રાકાર=ગઢ- લક્ષણ સ્વરૂપ પ્રમાણે કરો. દોઢ ભાગ.. પરિઘ... બીજામાન તેના પદ પ્રમાણે શિપીએ કરવા. શ્રી મેરૂ નામે ઉત્તમ માનને પ્રાસાદ પમાનથી લાગે અને તેના અંગે પાંગ ભાગ વિભક્તિની સંખ્યામાં કરવા. नारद उवाच-विश्वकर्मा स्वयं देवः सर्व देवेषु पूजितः किंचिदह श्रोतुमिच्छामि श्रीमरुशिखरोत्तमम् ॥ ८ ॥ जगत्याः पीठमान च माकार; परिवेष्टितम् । मंडोवर मंडपं च स्यान वृत्तकोत्तम ॥ ९ ॥ समोसरणायवन, किं शोभिवं चतुर्दिशि।। एकपीट' समारूद जिनेन्द्रय चतुर्दिशि ॥ १० ॥ २"प्राणा सदा". 11. 1 ३ कीदृश परिपर्तितम् । [-1२. .. . - .

·४५० ज्ञानप्रकाशदीपार्णध-उत्तरार्ध इलिका तोरणयुक्त परिकर सिंहासन एतत्सर्व प्रसादेन कथ्यतां कमलासन ॥ ११ ॥ નારદજી કહે છે, વિશ્વકર્મા આપ પિતે દેવ સર્વ દેવમાં પુજ્ય છે. ઉત્તમ એવું (સમવસણ મેરૂ શીખર કેવું થાય તે મને સંભળાવે. તેની જગતી–પીઠ અને તેના કરતા પ્રાકારે (ગઢ) કેવા પ્રકારના કરવા? તેને મંડેવર અને આગળ મંડપ ફરતા કેમ કરવા? સમવસરણ–આયતની ચારે બાજુથી શોભતું કેમ કરવું) એક પીઠ ઉપર જિદ્રપ્રભુ ને ચારે દિશાએ ઇલિકા તેરણવાળા અને પરિકર સિંહાસન એ સર્વ છે કમલાસન (બ્રહ્મારૂપ) આપ મને પ્રસાદે કરીને કહે. मेरुश्चमेरुमाकार माकारैः परिवेष्टितम् । तदूर्खे भासाद छंद शिखर शृंगसंयुत ॥ १२ ॥ घंटाकलशमुराढय-मुरुशग च कामद (१) प्रासादं कारयेत्माज्ञः स्वरूपो लक्षणान्वितः ॥ १३ ॥ अष्टभागैरिष्टै नखाः द्वादशोपि चा पदमान समाख्यातं उर्ध्वमान તવ હિ | ૨૪ . छ'दभेदो न कर्तव्यः कृते देोपमहद्भयम् । શ્રી વિશ્વકમાં કહે છે. મેરૂ મેરૂના આકારને અને ફરતા પ્રાકાર-ગ કરવા તેના પર પ્રાસાદ છંદના શિખર ઈંગ સહીત આમલસારા કળશથી અને ઉરુશૃંગોથી ભિતા એવા કામનાને દેનારા કરવા. તે પ્રાસાદ બુદ્ધિમાન શિપીએ લક્ષણ યુક્ત સ્વરૂપવાળા કરવા. તેના અંગ વિભકિત આઠ ભાગ સેળ ભાગ, દશભાગ કે બાર ભાગને કરવા. તેના ઉપર શિખરનું માન જે કહ્યું હેય તે કરવું. તેમાં કેદ ભેદ ન કર કરે તે મહા ભય ઉપજાવનાર દેવ ઉત્પન થાય. 'ના વાર્તા તોમરત્નમ પા चतुर्दारैः समापतेरपालैश्च संयुतः ।। afaä T Fર્વ વિશે ઘનફ8 () iદ્દા मासादस्य प्रमाणेन जगती शुभ लक्षणा । अतार्षपदमानेन प्राकारान् कारयेद्बुधः ॥ १७ ॥ સમવસરણને ત્રણ ગઢ કરવા. ચારે દ્વારે દ્વારપાલ સહિત કરી તે પર સેનાના રત્ન જડીત તેરણ કરવા. પ્રાસાદ શુદ્વછંદ જાતિના કરવા તેના પર કોઠારાએ... કરવા પ્રાસાદના પ્રમાણે શુભ લક્ષણુવાળી જગતી પણ કરવી.

·अध्याय २५-धी समवसरण ४५१ त्रिगुणां द्विगुणां चैव सपाद वा तृतीयकम् । पंचमांश प्रकर्तव्यां कपिशीपस्तु संस्थितः ॥ १८ ॥ साई भाग परिधीयक्ता द्विभाग वापि दीयते सदा मध्यपर्यत खात वै प्रभूजयेत् ॥ १९ ॥ તે ઉપર બુદ્ધિમાન શિપીએ પદ (ભાગ)માનથી પ્રાકાર (કલ્લાગઢ) કરવા. ત્રણ ગણા બમણા કે સવારણ ગણા (?) કરવા. ગઢની ઉંચાઈને પાંચમા ભાગે કાંગરાં કરવા. દેઢ ભાગ પરિધ કે બે ભાગ પરિની વાવડી (દ્વારની બે બાજુ) કરવી. તેમાં અર્ધથી મધ્ય સુધીમાં ખાડો ખ. पीठबद्ध प्रकर्तव्य स्वः स्वकैश्च मानतः जिनेन्द्रोक्ष मात्रचैव (१) माफारश्च परिभ्रमेत् ॥ २० ॥ रम्य श्रीमेरु प्रासाद पंचमुरेभ्यः कर्तव्यम् । ब्रह्मविष्णुजिनेभ्यश्च आदित्याय शिवाय च ॥ २१ ॥ ज्ञातिशुद्ध मकर्तव्य सभ्रम भ्रमवनितम् । पदं च पदमानेन पदभाक्तरनेकथा ॥ २२ ॥ પ્રાકાર-કાલા ગઢને પિતપોતાના માને પીઠ કરવું. જિનેન્દ્રપ્રભુને જાણવાવાળા એવા જ પ્રાકાર ફરતા ફરી શકે તેવું કરવું. શ્રી રમ્ય એ શ્રી મેરૂ પ્રાસાદ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, જિન અને સૂર્ય એ પાંચ દેવને થઈ શકે તે શુદ્ધ જાતિને શ્રમવાળે અગર ભ્રમ વગરને પણ મેરૂ પ્રાસાદ કરે. પદના માને ૫૬ રાખવા પ્રાસાદની શિખરની પવિભકિતના વિભાગ તે અનેક કહ્યા છે. प्रासादस्य ममाणेन मंडप चतुरोदिशि तस्यांगे येदिका कार्या श्रीमेरोः पदमानतः ॥ २३ ॥ शालायाश्च प्रमाणेन द्वार चैत्र प्रकल्पयेत् । द्वारस्य च विभागे न प्रतिमाविविधाःस्मृताः ॥ २४ ॥ पीपीमियाकारं तस्योर्चे सिंहमासनम् । चतुर्दिक्षु: जिनेंद्राच परिकरविभूपिताः ॥ २५ ॥ પ્રાસાદના પ્રમાણથી ચારે તરફ મંડપ કરવા તેના અંગ પ્રમાણે વેદિકા (કક્ષા- સન) શ્રી મેરૂના પદમાનથી કરવા, મૂળ ગર્ભગૃહની પહોળાઈ પ્રમાણુથી દ્વારની કલ્પના કરવી. અને હારના વિભાગથી પ્રતિમાજીના માનના અનેક જુદા જુદા પ્રમાણે કહ્યાં છે.

·કપર ફાજલMઘ 1 - T पदमान दृष्टिमान कर्तव्य च मुशिल्पिभिः । दृष्टिवेधन कर्तव्यं कृते दोपमहद्भयम् ॥ २६ ॥ પીઠના આકારનું પીઠ પબાસણ સિંહાસન પર સિંહ આદિની ગાદી કરી ચારે તરફ મુખ જીદ્રપ્રભુ પરિકર સહિત શેભતા પધરાવવા દ્વારની ઉંચાઈના પદ વિભાગના માનથી સારા શિલ્પીએ પ્રભુનું દૃષ્ટિમાન રાખવું. દષ્ટિવેધ ન થવા દે. ને દષ્ટિવેધ થાય તે મહા ભય ઉપજે, अग्रतः पृष्ठतश्चैव वामदक्षिणवोऽपिवा । जिनेंद्रायतन चैव पदवेघविवर्जितम् ॥ २७ ॥ प्रथम पदमानं च शताग्रे चाष्ट संयुत । द्विसप्ततिस्तथा कार्या शताई च द्वयाधिकम् ॥ २८ ॥ चतुर्विशति जिनेन्द्राश्व भापित विश्वकर्मणाः । ज्येष्ठमध्य' कनिष्ठं च त्रिविधमानमुत्तमम् ॥ २९ ॥ जगती पीठमानं च मंडपंच तथैव च । मेरुछ दे समुत्पन्नो ज्ञातव्यश्च मुशिल्पिभिः ।। ३० ॥ પ્રાસાદના આગળ પાછળ અને ડાબી જમણી તરફ જિનેન્દ્રના આયતન (દેવકલિ- કાઓ) પદ્યવેધ ન આવે તેમ કરવું, પહેલા એકસો આઠ દેરીઓ સહિતનુ જિવાયતને બીજું બહેતર વિનાયતન, ત્રીજું બાવન જિનાયતન અને ચેઠું ચવીશ જિનાયતન વાળા આયતને જિનેન્દ્ર પ્રભુને ફરતા કરવાનું શ્રી વિશ્વકર્માએ કહ્યું છે. તે જયેષ્ઠ મધ્ય અને કનિષ્ઠ એમ ત્રણ માળનાથાય. તેને જગતી પીઠ અને મંડપે કરવા.. આ મેરુછેદ જાતિમાં ઉત્પન્ન થયેલ એ પ્રાસાદ ચતુર શિલ્પીએ કરે. જ રહપમાનમાં મંડન વધારે સમવસરણનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરતા સ્થાપિત તીર્થકર અને યક્ષિણીના નામ પણ આપે છે પરિકરનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરે છે. श्री आदिनाथो नेमिश्च पाश्वों पीरश्चतुर्थ कः चक्रेश्वयिका पद्मावतीसिद्धायिकेपि च ॥१॥ કામ સમરણ, સિદ્ધિવસિં સાિઘા सिंहासन धर्म चकमुपरिद्रातपरकम् ॥२॥ ૧ આદિનાથ ૨ નેમનાથ પાર્શ્વનાથ અને ૪ ચોથા મહાવીર એમ ચાર પ્રધાન જિના પ્રતિષ્ઠા અને ૧ ચશ્વરી ૨ અંબિકા કે પદ્માવતી અને ૪ સિદ્ધાયકા એચાર દેવીઓ પ્રમુખ એવું સદાશિવના ક્લાસ જેવું સમવસરણમાં પધરાવવા તેમના સિંહાસનની ગાદીમાં ધર્મચક અને તેની બે બાજુ ઇદ (અગર કામ અને ઉપર છત્રવટામાં અશેકwત્ર છે તેવું પરિકર કરવું. ઉપર પ્રમાણે આદિ, નેમ, પાર્શ્વને મહાવીરના ચાતુગસિવાય શાશ્વતા જિન પ્રભુ કૃષભા- નન-મંદી ચદ્વાનન-ચંદ્ર વારિણું સૂર્ય કે સર્ષ અને એથી વર્ધમાન સિંહ પધરાવવાનું વિશેષ કરીને જેમાં કહ્યું છે.

·૪૫૩ अन्याय २५-थी समयसरण मासाद पृथुमाने च त्रिगुण मानमुत्तमम् । तस्यान्ते माकार फार्य तन्मध्ये च सुरालयम् ॥३२॥ शालायाः सममानेन मंडपस्य भ्रमस्य च। भ्रमहीन न कर्तव्य सार्द्ध द्विगुणमुत्तमम् ॥ ३३ ॥ तत्परे च महारम्या: माकारास्त्रयो वेष्टिताः मेरु मेरुरिवाकार पाकार तर च ॥३४॥ एकत्रिपंचशाखाश्च प्रतिशाखाश्चानेरुवा । पूर्वशाखा च माहंदी दक्षिणे जान्हवी तथा ॥३५॥ कालिंदी चोत्तरे शाखा सपनी पश्चिमा स्मृता । मेरथ पंचशाखोऽयं देवतानामनुक्रमम् પ્રાસાદ રેખાઓ હોય તેનાથી ત્રત્ર ગ મંડપ ઉત્તમ માનને જાણ. તેની અંદર એ કરવા અને તેની ५श्य भुगलय (UAE) Tita ગગડના પદના બરોબર જ કુરતું પદ બ્રમનું રાખવું. વગર ન કરે તે મ હ કે છે ચતુર સમવસરણ તળ અને દમ ·૪૫૪ ज्ञानप्रकाशदीपाव-उत्तरार्ध વિભાગને ઉત્તમ જાણ. તેના પર મહા રમ્ય એવા ત્રણ પ્રાકાર-ગઢ ફરતા કરવા. મેરુએ મેરુ આકારને શિવરૂપ, અને મંડપ નંદી આકારને કર- એક, ત્રણ, પાંચ, સાત, નવ એમ શાખાઓ દ્વારને કરવી. પૂર્વની શાખા મોહેન્દી, દક્ષિણે જાન્હવી, ઉત્તરની કાલિદી અને પશ્ચિમની તપતી નામની શાખાઓ મેરુ પ્રાસાદને પંચશાખા દેવતાઓના અનુકમથી કરવી. વર્તુલાકાર સમવસરણનું પીઠિકા તળ पूजयेत्सर्व देवान्, श्रीमेरुशिखरोपमे । यत्कांचनमये मेरौ कृताः प्रदक्षिणास्त्रयः ।। ३७ ॥ IિES तदेव शैलमेरौ च कृतेपुण्य समाहितम् । छदभेदो न कर्तव्यो जातिभेदस्तथैव च ॥३८ ।। छदभेदे भवेन्मृत्युर्जातिभेदे कुलक्षयः तस्मात्सर्व प्रयत्नेन शास्त्रदृष्टया च कारयेत् ॥ ३९ ॥ મેરુ શિખરમા સર્વ દેવને પૂજવા ચોગ્ય છે. પહેલા સેનાને મેરુ થતો ત્રણ પ્રદક્ષિણાવાળે થતું. હવે પાષાણને મેરુ દેવોને કહ્યો છે. તે પણ તેનાથી પુણ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે. પ્રાસાદમા છંદ ભેદ કે જાતિ ભેદ ન થવા દે. છેદભંગથી મૃત્યુ અને જાતિભંગથી કુળનો નાશ થાય છે તે સારૂ સર્વપ્રયત્ન કરી શાસ્ત્રોકત વિધિથી કામ કરવું. अज्ञानात् कुरुते यस्तु शास्त्र नैव शिल्पिनं च कुलं हति स्वामिनस्तु क्षयं भरेत् ॥४०॥ मतिमादोपवहा स्यादाचार्यो, नरकं व्रजेत् । पदयेधविहीन च दृष्टिवेधविवनितम् ॥ ११ ॥ तत्कृतं च शुभज्ञेयं मजाराज्ञाम् शुभारहम् ।

·अध्याय २५-श्रीसमवसरण ૪૫૫ पुरे शान्तिशुभ ज्ञेय मेरुमासादकृते सति ॥ तत्रदेशे च कल्याण गीतवाद्य सुरै पैः ॥ ४२ ॥ इति मेरु समवसरण શાસ્ત્ર માર્ગ તજીને કોઈ અજ્ઞાનથી કાર્ય કરે છે તે શિલ્પીના કુળને ક્ષય થાય અને સ્વામીની લક્ષ્મીને નાશ થાય. પ્રતિમાના દેષથી આચાર્ય નરકમાં જાય. પ્રાસાદને મંડપમાં પદવેધ કે પદવિહીન ન કરવું, દષ્ટિવેધ પણ ન થવા દેવું. તેમ કરવાથી રાજા અને પ્રજનું શુભ શ્રેય થાય છે. આવા નિર્દોષ મેરુ પ્રાસાદ કરાવ- વાથી શહેરને શાનિત અને શુભ કહ્યું છે. તેવા દેશમાં રાજા પ્રજાનું કલ્યાણ થાય અને દેવે પ્રસન્ન રહી ગતવાદ્યાદિ થયા કરે છે. + મ સમવસરણ રહણ प्राप्ते केवलज्ञाने च देवकृत्समवसरणम् । चतुरस्र वृत्ताकार द्विविध समवसरणम् ॥ ४३ ॥ અા વીરં ત વર્ષ વપર વાત્રક 1 पवित्र चतुर्दारे चतुर्दिशु च वापिफाम् ॥४४॥ સમોસરણનું સ્વરૂપ કહે છે જ્યારે તીર્થંકર પ્રભુને કેવળ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે ત્યારે દેવે સસણની રચના કરે છે. ચેરસ અને ગોળ એમ બે પ્રકારે સામે મરણની રચના થાય છે. નીચે ભૂમિતળ પર પીઠ કર્ણ પીઠ) કરવું. તે પર ત્રણ ગાઢ કિલા--પ્રાકાર કરવા. પ્રત્યેક ગઢની ફરતા ચારે દિશામાં ચાર કાર વપિકા વાવડી સહિત કરવા. परौप्यश्च पथमा वमस्तस्य सौवर्ण कपिशीर्षम् । विमानादिशाइनानि तस्मिन् सर्वाणि निदेशयेत् ॥ १५ ॥ ને પહેલો ગઢ ચાંદીને કહે છે, તેને સુવર્ણના કાંગરા છે તે ગઢમાં દેવોના સર્વ વાહને-પાલખી, વિમાન, હાથી, ઘેડ રહે છે. પ રવાપત્યની દ્રષ્ટિએ ચાદી, સેના કે રન દાને બદલે પાપાજુના એક જ વર્ગને મમત સર કરે છે. ઈ તો પળા કે લાલ વર્ષના આરસના પ કચ્છના વણને મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે. પ્રત્યે મમ દેવવાદન, પાપર વિરોધી છે કે દેવ. મનુજ, માધુ સખી આદિ તરે છે. અમર કે માદા પણ રાખે છે. લોક ભાષામાં નીવ ને , ત્રીજે રૂપાનો દે, સમેમરમાં ત્રણ ગઢ, અજબ એમ.

·૪૫૬ જ્ઞાનgશાર્ક== द्वितीय सौवर्ण' दुर्ग: रत्नं च कपिशीप कम् । प्राकार च द्वितीये च तिर्य चस्तु परस्परम् ॥ ४६॥ विरोध त्यक्त्वा तिष्ठति सस्नेह सहोदरा इव । બને (વચ) ગઢ સોનાને છે, તેને રત્નના કાંગરા છે. આ બીજા ગઢમાં પરસ્પર વિરોધી જી જાણે નેહવાળા સહેદર હોય તેમ પ્રભુ પાસે સર્વ તિર્યંચ જી હર્ષ સહિત બેઠા છે. (બિલાડી ને મૂષક–સપને ળિો-મૃગને વ્યાઘ) तृतीय रत्नदुर्गच कपिशीप मणिमयम् ॥ ४७ ।। देवमनुजादीनां सुपर्पदा द्वादश स्थिताः ઉપરનો ત્રીજો ગઢ રત્નને છે, તેના કાંગરા મણિના છે ને ત્રીજા ગઢમાં દેવ મનુષ્ય (સાધુસાધ્વી) બાર પ્રકારની પર્ષદા બેસે છે. मध्येऽशोकवृक्षश्च योजनमेक विस्तृतः ॥ ४८ ॥ वसोवे च चतुदिक्षु सिंहासनछत्रत्रयम् । चतुर्दिक्षु पीठोपरि अर्हसिनप्रतिष्ठितम् ॥ ४९ ॥ उभयपक्षे यक्षच मणिमयचामरधारकः । पतिवमे मतिद्वारं वाप्योऽप्टमंगलांकितम् ॥ ५० ॥ ઉપરના ગઢના મધ્યમાં અશોકવૃક્ષ એક જન વિસ્તારનું છે. તેની નીચે પીઠિકારૂપ સિંહાસને ચારે તરફ છે અને ત્રણ છે ચારે તરફ પ્રભુ પર છે. ફૂટનેટ આગલા પૃષ્ઠથી ચાલુ સમવસરણને ઉપલો ગઢ રન, બીજે સોનાને અને નીચેને ત્રીજે ચાંદીને એમ અનામે જાણવા. નમવસરણમાં ચાર પ્રતિમા પધરાવવામાં આવે છે તે ઘણે ભાગે શાશ્વતજિન પ્રભુ ૧ કષભદેવ ૨ ચંદ્રાનન ૩ વારિક્ષણ અને ૪ વર્ધમાન વિશેષ કરીને હેય છે. તે પ્રત્યેકને ફરતાં ચાર પરિકરે પણ કોઈ કરાવે છે. તેથી વિશેષ ચેમુખને ચાર થાંભલીઓ મુકી તે પર શિખર કે શામરણ છત્રી કરે છે. આ બધાને દ્રવ્ય ભાવ પર આધાર વિશેષ રહે છે. પરિકરો કે છત્રી કરેલ ન હોય તો દોષ નથી. કેટલાક પરિકર કે છત્રી વગરના પણ સમવસરણું દેય છે. સમવસરણ નાના સ્વરૂપે થાય છે. વિરોધ ભાવથી કરે તો તે ત્રણે ગઢ પર પગથિયા ચડીને જવાય તેટલું મેટું સમવસરણ પણ કરાવે છે. એક. ૧ થી ૪ સુધીમાં સમવસરણના મુખ પાક સ્થાપત્યનું વિવરણ આપેલું છે. ચતુર્મુખ પ્રાસાદને ફરતી દેરીએ ૧૦૮, ૭૨, ૫ર કે ર૪ આયતન કરવાનું કહ્યું છે. મધ્યમાં સમવસરણ થાય. સમવસરણની રચનાનું વિગતથી વિવર ઓક કરથી છે.

·अध्याय २५-धीसमवसरण કપ ચારે તરફના સિંહાસન પર અહંત પ્રભુ બિરાજે છે. પ્રભુની બેઉ તરફ યક્ષ વ્યક્ષિણી મણિજડિત ચામર ઢાળી રહ્યા છે. ત્રણે ગાઢના પ્રત્યેક દ્વાર આગળ જળપૂર્ણ વાવડીઓ એકેક ગઢ આઠ આઠ છે. દારોપર રત્નજડિત અષ્ટ મંગળ અંકિત છે. द्वारेषु रौप्यवस्य प्रतिहारास्तुवरु: । नृमुडमाली-खट्वांगी-जंटामुकुटभूपिताः ॥ ५१ ॥ द्वितीयवमद्वारेषु मा क्रमेण चतुर्व पि । जया च विजया चैवाजिवा चापराजिताः ॥५२॥ सर्वाःस्युरभयपाशांकुशमुद्गरपाणयः । तस्थुधंद्राश्म शोणाश्म स्वर्ण नीलाविपक्रमात् ।। ५३ ॥ પ્રથમ નીચલા રૂપાને ગઢના ચારે દ્વારા પ્રતિહારે ૧ તુંબરૂ ૨ કપાલી ૩ ખટ્વાંગી ૪ જટામુકુટધારી એમ ચાર છે. બીજા ગઢમાં પૂર્વાદિ ચારે પ્રકારની દેવી પ્રતિહારી ૧ જ્યા ૨ વિજયા ૩ અજિતા ૪ અપરાજિતા એ ચાર દેવી છે. તેની ચાર ભુજામા અભય, પાશ, અંકુશ અને મુગર ધારણ કરેલા છે. તેને વણે અનુક્રમે ३., ALS, साना भने नी . रत्नवमस्य द्वारेषु द्वौ द्वौ मातिहारको । इंद्र इंद्रजयश्चैव माहेंद्रो विजयस्तया ॥५४ ॥ धरणेद्रःपमफचव मुनाभःमुरदुन्दुभिः । इत्युक्त समोसरण प्रयुत मुशिल्पिमिः ॥ ५५ ॥ शिपुंजय माहात्म्य-प्रतियन प्रतिद्वार तुपामगुग्गाः सुरा दाहिना दिप्रती: धारा' स्कारशृंगारिणोऽभयन् ॥ शांतिनाथ चरित्र-द्वारेषु रोप्वयमस्य प्रत्येकपास्तित नमुरमाली पट्वांगी अटामुगुटभूषितः । देमपीर परित्र-अन्यव प्रतिद्वारः तस्यौदाम्पुस्तु पर गांगो शिर पदवी जटामुकुटमस्तिः ॥ બાન વકની જાતિ તિરણના થાના મેજ પરના અણુ છે તે તે સા पभो नी , ·૫૮ ज्ञानप्रकाशदीपाव-उत्तरार्ध ઉપરના ત્રીજા ગઢના ચારે દ્વારે બોમ્બે પ્રતિહારે અનુક્રમે પૂર્વે ઈદ્ર અને ઈજય, દક્ષિણે મહેંદ્ર ને વિજય, પશ્ચિમે ધરણેન્દ્ર ને પક; અને ઉત્તરના દ્વારે સુનાભ અને સુરદુંદુભિ ઉભેલા . આ આઠે પ્રતિહાર વીતરાગના છે. તેના ચચ્ચાર હાથના આયુધો અધ્યાય વશમાં કહ્યા છે એ રીતે સમવસરણની રચના કરવાનું શાસ્ત્રકારોએ બુદ્ધિમાન શિલ્પીને કહ્યું છે. इतिश्रीविश्वकर्माकृते ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे घास्तुविद्यायां समयसरण लक्षणा- ધિર રિતિષ્ઠાઃ | રક ઈતિ શ્રી વિશ્વકમાં વિરચિત જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાર્ણવ વાસ્તુવિધામણે સમવસરણ લક્ષણાધિકારે શિલ્પા વિશારદ શ્રી પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ રઘપતિ સેમપુરાએ રચેલી શિલ્પ પ્રભા નામક ભાષા ટીકાને પચ્ચીશમે અધ્યાય.

·ર ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे उत्तरार्धः -~- अथ वास्तुविद्यायां ज्ञानप्रकाशदीपाणवे-अष्टापद्-स्वरूप-पाध्याय २६ अप्टापद रचनानी भूमिका अष्टापदावें सिंइनिपद्या-मासाद-वर्णन પ્રથમ તીર્થંકર શ્રી ઋષભદેવ સ્વામીના દેહને અગ્નિસંસ્કાર અષ્ટાપદ પર્વત ઉપર કર્યો. ત્યાં ભરત ચક્રવતી મહારાજે સિંહ નિષદ્યા નામે પ્રાસાદ રચના વધ કી- રન (શિલ્પ સ્થપતિ) પાસે કરાવી. भरतस्तत्र च स्वामि संस्कारासनभूतले । प्राप्ताद योजयामास त्रिगव्यूविसमुच्छ्पः ॥१॥ नामतः सिंहनिपघा पानिर्वाणवेश्मनः । उच्चद्ध कीरलेन रत्नाश्माभिरकारपद ॥२॥ ભરત ચક્રવર્તીએ શ્રી ઋષભદેવના અગ્નિસંસ્કારની સમીપ ભૂમિ પર ત્રણ ગાઉ ઉંચે અને જાણે મેલ મંદિરની વેદિકા હોય તેવો સિંહ નિવઘા” નામને પ્રાસાદ રત્નમય પાષાણેથી વાકી ૧ રત્ન સ્થિપતિ) પાસે કરાવ્યો. તેની ચારે તરફ પ્રભુના સમવસરણની જેમ સ્ફટિક રનના ચાર રમણીય દ્વારા કરાવ્યા. તે દ્વારની બંને તરફ શિવલમીના ભંડારની જેવા રત્ન ચંદનના સેળ કળ રચાવ્યા. દરેક દ્વારની જાણે સાક્ષાત પુણ્ય વલી હોય તેવા સળ સેળ રત્નમય તેણે રચાવ્યા. ફરતા મંડપના પ્રશસ્તિ લિપિના જેવા અષ્ટ મંગળની સોળ સોળ પંકિતઓ રચી. જાણે ચાર દિવાલની સભા ત્યાં લાવ્યા હોય તેવા વિશાળ મુખમંડપ રચ્યા. તે ચાર મુખમંડપની આગળ ચાલતા શ્રી વલ્લી મંડપની અંદર ચાર પ્રસાસદન મંડપ (રસિક મંડપ જેવા કલાસન- વાળા કરાવ્યા. તે પ્રેક્ષા મંડપની મધ્યમાં સૂર્યબિંબને ઉપહાસ્ય કરનારા વમય અસવાટ રચ્યા અને દરેક અક્ષવાટની મધ્યમાં કમળમાં કખ્રિકાની જેમ અકેક મનહર સિંહાસન રચ્યું. પ્રિક્ષા મંપની આગળ એકેક મણિપીઠિકા રચી. તેની પર રત્નના મનહર ચતૂપ રહ્યા. તે દરેક ચિત્યસ્તુપમાં આકાશને પ્રકાશિત કરનારી દરેક દિશાએ મેટી મણિપડિકા રચી.

·ज्ञानप्रकाशदीपाय-उत्तरार्ध मणिपीठिकापरिस्थाः पंचशतधनुमिताः શાશ્વત રિમાદ સ્થિત ત્રિપમાનના: રૂ . वारिषेण वर्षमान पय कासनस्थिताः सिंहनिपद्यापासादे नंदीश्वर द्वीपसमः ॥ ४ ॥ તે મણિપીઠિકોની ઉપર ચિત્ય સ્તૂપની સન્મુખ પાંચસે ધનુષ્ય પ્રમાણુવાળી રત્નનિર્મિત અંગવાળી ઋષભાનન, ચંદ્રાનન, વારિણુ અને વર્ધમાન નામની ચારે પર્યકાસને બેઠેલી મહર નેત્રરૂપી પિયણાને ચંદ્રિકા સમાન નંદીશ્વર મહાદ્વીપના ચિત્યની અંદર છે તેવી શાશવતજિન પ્રતિમાઓ રચાવી સ્થાપના કરી. તે દરેક ચિત્ય સ્તૂપની આગળ અમૂલ્ય માણિકયમય વિશાળ એવી સુંદર પીઠિકાઓ રચી તેના પર અકેક ઈ ટ્રધ્વજ રા. જાણે દરેક દિશાએ ધમે પિતાના જયાં આપ્યા હોય તેવા તે ઈદ્રવજ જણાતા હતા. દરેક ઈદ્રવજ આગળ ત્રણ ત્રણ પગથિયાં અને તેરણવાળી નંદ્યા નામે પુષ્ક- રિણી (વાવડીઓ) રચી. સ્વચ્છ શીતળ જળથી ભરેલી અને વિચિત્ર કમળથી શોભતો તે પુષ્કરિણીઓ દધિમુખ પર્વતના આકારભૂત પુષ્કરિણીઓ જેવી મનહર લાગતી હતી. તે સિંહ નિષધા નામનાં મહત્યના મધ્યભાગમાં મેટી મણિપીઠિકા બનાવી અને સમવસરણની જેમ તેના મધ્યભાગમાં વિચિત્ર રત્નમય એક દેવછંદ રચે (જ્યાં પ્રભુ ચડતાં વિશ્રામ લઈ દેશના દે છે). તે ચિત્યની ભતિમાં વિચિત્ર મણિમય ગવાક્ષ (ઝરૂખા) રચ્યા હતા તેના પ્રભાપટલથી જાણે તેમાંથી પડદા ઉત્પન્ન થયેલા હોય તેવા જણાતા હતા. ૧ જેમ અહત જિન તીર્થંકરના આ લોક પુણ્ય ફળરૂ૫ વરેલી સિદ્ધિઓ તરીકે અષ્ટપ્રાતિહાર્યો હોય છે તેમ મહા ચાવતની પાસે ચોદ રને હોય છે. તેમાં વહેંકી-સ્થપતિ શિલ્પી એ તેમનું છઠું રતન કહ્યું છે. મહાચવત કપે તે કાર્ય તે ચૌદ રત્નથી, અસાધ્ય હેય તે પણ પળવારમાં સાધ્ય થાય છે તે મહાચવતાંની સાથે જ તે રને હાજર હોય છે. सेनापतिगृहपतिपुरोहितगजतुरग यार्ध कीः स्त्री। वर्ष छन चर्म मणिः- फांफिनी खङ्गः च ॥३॥ મહાચવના ચૌદ રત્નમાં સેનાપતિ, ગ્રહપતિ, પુરોહિત, હાથી, ઘડે, શિપીવાથી અને આ એ સાત રને પક્રિય છે. ચ, છત્ર, લ, મધુ, પંકિણી રત્ન, ખ અને દર એ સાત રત્ન એકેન્દ્રિય છે. આ ચૌદ રતને મહાચવનની સેવામાં સદા સર્વદા હાજર હોય છે. આ અકેક રનના હજાર હજાર દેવ અધિષ્ઠાયક હોય છે. (જૈન દર્શન) -

·अध्याय २६-अष्टापद-स्वरूप
४११
देवच्छ दे प्रतिष्ठिताः प्रतिमास्तत्र निर्मला
ऋपभस्वामिमुख्यानां चतुर्विशतिरईताम् ॥ ५ ॥
प्रतिमाः स्वस्वसंस्थाना मानवर्णापरास्तु ताः ।
साक्षादिव स्वामिना भास: शेलेपीध्यानवर्तिनः ॥६॥
આગળ કહેલા દેવની ઉપર લેશી ધ્યાનમાં વર્તતી હોય તેવી દરેક
પ્રભુના પિતાપિતાના દેહના માન જેવડી ને પોતપોતાના દેહના વર્ણ (રંગ)ને પારણ
કરનારી, જાણે દરેક પ્રભુ પોતે જ બિરાજમાન હોય તેવી અષભ આદિ ચાવશ
હિતેની નિર્મલ રત્નમય પ્રતિમા રચીને સ્થાપના કરી.
तत्र पोडश सौवर्णा लाजवर्तसमवये ।
द्वौ स्फटिको द्वे वैडू द्वे च रक्तमणिमये ।।
तासां चाईत्यतिमानां सर्वासामपिजविरे ॥७॥
તેમાં સોળ પ્રતિમા સનાવની, બે રાજવણ થામ રત્નની, બે ફટિકની, બે
(લીલા) વયની અને બે રક્તવર્ણની (પૂર્વે બે, દક્ષિણે ચાર, પશ્ચિમે આઠ ને ઉત્તરે
દશ) એમ ચોવીશ પ્રતિમાઓ બેસારી દેવરદ ઉપર ઉજજવલ રત્નની ચોવીશ ઘટાઓ
શામરણ રચી.
अष्टापदस्य शिखरे मणिमाणिक्यभूपणम् ।
नंदीश्वरस्य चत्यानां प्रतिस्पर्द्धिन पावनम् ॥ ८॥
त्यं भरवचत्रिमा आशनुसार कारितम् ।
तेन पार्द की रत्नेन यथाविधि प्रमाणतः ॥९॥
અષ્ટાપદ પર્વતની ઉપર મસ્તકના મુકુટ-મણિ જેવા તથા નંદીશ્વરદિના ચિત્યની
૨૫ધો કરે તેવું પવિત્ર એવું તે શલ્ય ભરત મહારાજની આજ્ઞા થતાં તત્કાળ માં
કળાના જ્ઞાતા એવા વાકી રન્ને સ્થપતિ શિપીએ) વિધિ પ્રમાણે બનાવી આપ્યું.
चत्रिणा दंदरत्नेन गंगाणि च दिवानि ।
ऋजुस्तंभास्थितत्वाद मनुजानेवारोहन्ति ॥१०॥

·૪૬૨ ज्ञानप्रकाशदीपार्णध-उत्तरार्ध पर्वतमेखला इच सोपानान्यष्टौ च कृतः । योजनमेकमुच्चानि तेनाष्टापदः प्रसिद्धः ॥ ११ ॥ तत:प्रभृति शैलोऽसौ नाम्नाष्टापद इत्यभूत् । ભરત ચક્રવતીએ દંડર વડે તે પર્વતના દાંત પાડી નાખ્યા. તેથી સરળ અને ઉંચા સ્તંભની પેઠે એ પર્વત લેાકને ન ચડી શકાય તેવો થઈ ગયો-પછી મહારાજા એ પર્વતની ફરતી મેખલાઓ જેવા અને મનુથી ઉલ્લ ઘન થઈ શકે નહિ એવા એકેક જનને અંતરે આઠ પગથિયાં બનાવ્યા. ત્યારથી તે પર્વતનું નામ "म" यु. "विपष्टिशलाका पुरुष पर्व" (१) सर्ग ६ ४ ५६६ था ३६ अध्याय २६-अष्टापद स्वरूप (चालु) श्रीविश्वकर्मा उवाच चतुर्विंशतिर्जिनचैत्य शताई च द्वयाधिकम् । द्वयधिकसप्ततिस्तथा कार्या शतमष्टोत्तरम् ॥१॥ जगत्यां च तथा मोक्ता मंडपं च तथैव च । समोसरणमष्टापई मया प्रोक्त सुविस्तरैः ॥ २॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે ચોવીશ જિનાયતન; બાવન જિનાયતન, બહેતેર જિનાયતન અને એકસે આઠ જિનાયતન અને તેની જગતી અને મંડપનું પણ મેં કહ્યું છે; હવે સમવસરણ અને અષ્ટાપદના સ્વરૂપે વિસ્તારથી કહું છું. नारदोवाच विश्वकर्मा स्वयं देवो विश्वकर्मा जगत्पतिः । जिनालयं कथं देव ! अष्टापदस्य लक्षणम् ॥ ३ ॥ तन्मध्ये देवतास्थान चतुर्दिक्षु जिनास्तथा। तद् भ्रमर्देवतामान पदमान कथं प्रभो ! ॥४॥ નારદજી કહે છે કે વિશ્વકર્મા ! આપ સ્વયં વિશ્વના કતાં જગત્પતિ દેવ છે. જિનાયતને અને અષ્ટાપદના લક્ષણે મને કહે. તેની ચારે દિશામાં જિન દેવનાં સ્થાન અને ફરતા દેવસ્થાનના પન્ના માન મને હે પ્રભે, કહો.

·अध्याय २६-अष्टापद-स्वरूप अश्शायद 343 पत्र અષ્ટાપદ દાન श्रीविश्वकर्मा उवाच जात्याच शालाया गर्ने च देवतापदम् । द्वारस्य द्वारमानेन स्तभ कुंभोदु परम् ॥ ५ ॥ प्रासादस्य राम नेयम् सपाद' सार्द्धमेव च द्विगुण पाथ कर्तव्य मंडपसमसूत्रतः ॥ ६ ॥ मासादा अष्टमद्रं च यामदक्षिणतोऽपि वा । मंडपगर्भ सूत्रेण कर्तव्यं शुभमीसितम् ॥ ७ ॥ શ્રી વિશ્વકમાં કહે છે. જગતની ઉપરની (અષ્ટાપદની) શાલ દેવના ગર્ભગૃહના પદે કરવી. થાંભલા કુંભીને ઉદુમ્બર તે સર્વકારના માને રાખવા. પ્રમાદના જેટલો રાવી દે કે બમણે મંડપ કરે તે શુભ જાવું મુળ મદિરની ડાબી જમણી ·४१४ शानप्रकाशदीपार्णव-उत्तरार्ध તરફ અષ્ટભદ્રના પ્રાસાદે કરવા, તે તેના ગર્ભસૂત્રને અનુસરીને શુભ ઈચ્છિત ફળની કામના વાળાએ મંડપ કરવા. भूमिश्च भूमिमानेन चतुरियुतं शुभम् । अष्टभागैतिरप्टवा नसा द्वादशोऽपि च ॥ ८ ॥ पासादमाने मतिमा कर्तध्या शुभमीप्सितम् । भद्रे भद्रे राजसेना घेदी मुखासन शुभम् ॥९॥ આ પ્રાસાદમાં એક ભૂમિ ઉપર બીજી મજલાઓ માનથી કરવા અને તેને પ્રાસાદ ચારે તરફ દ્વારવાળે કરવું તે શુભ જાણવું. તે પ્રસાદ આઠ ભાગ, સાળ ભાગ, દશ ણિાગ, બાર ભાગ કે ચોવીશ ભાગ)ની વિભક્તિ કર. પ્રાસાદના પ્રમાણથી પ્રતિમાજી કરતા તે શુભ જાણવું. પ્રાસાદના ભ ભ રાજસેનક વેદિકા આસનપટ્ટાદિ સુખાસન (કક્ષાસન) કરવા, एकवनो चिवक्त्रो वा चतुर्व त्रस्तथैव च एकवक्त्रे च कर्तव्या मुखे चैव त्रिशालिका ॥ १०॥ चतुर्दिक्षु चतुर्वक्त्रं तस्याग्रे मंडपः शुभः । આ અષ્ટાપદ પ્રાસાદ એક સુખ-ત્રણ મુખને, કે ચાર મુખને કરે. એક સુખના પ્રાસાદને આગળ વિશાલિકા કરવી. ચાર મુખના પ્રાસાદને ચારે દિશામાં તેની આગળ મંડપ કરવા તે શુભ છે. तदर्थ च न कर्तव्य शालावेधः मजायते ॥ ११ ॥ पटशालामवेशेन दृश्यते यस्य वास्तुपु । स्वामिसुखमाचार्यश्च पूजा न लभ्यते नरैः ॥ १२ ॥ तस्मात्सर्व प्रयत्नेन कर्तव्यं च पूजागमः । तत्कृतं च शुभं ज्ञेय सर्व कामफलप्रदम् ॥ १३ ॥ पुत्र पौत्र प्रवर्धन्ते प्रजाराज्ञजयावहम् । ॥१४॥ ............ २ द्वादशाशर्जिनस्तथा-२.

·अध्याय २६-अष्टापद-स्वरूप ૪૬૫ ............... राजसेन तथा वेदी आसन मतवारणम् ॥ १५ ॥ इलिकातोरणयुक्त शाला पूरितः शुभः तन्मध्ये च महामेरुश्चतुर्दिक्षु जिनेश्वरम् ॥ १६ ॥ प्रथमार्चा प्रमाणेन द्विचतुरष्टदिमिताः दृष्टिस्तु दृष्टिमानेन स्तनान्तवा शुम भवेत् ॥१७॥ OLD.. 1 अनुपाद ११ या १४॥

·જ્ઞાનપ્રીજ-ઉત્ત અષ્ટાપદના ચાતુર્મુખ (મંડપને રાજસેનક વેદિકા આસનપઢ કલાસન કરવા. શાલા-આગલી ચેકીને ઈલિકોતરણયંત સુશોભિત કરવું. તેવા પ્રસાદની મધ્યમાં મહામેરુ જેવી વેઈપર ચારે દિશાએ જિનેશ્વર પધરાવવા. પહેલા આગલા બિમ્બના પ્રમાણના પૂર્વાદિ દિશામાં ક્રમે બે, ચાર, આઠ અને દશ એમ ચાવીશ જિન બિંબ સ્થાપન કરવાં. તે સર્વની દૃષ્ટિ સમસૂત્રમાં એક રાખવી અગર સર્વ પ્રતિમાના સ્તનસૂત્ર એકસૂત્રમાં રાખવા. तेन मानेन कर्तध्यमधःस्थानेन नंदति ? આમ સમસૂત્રના માનથી રાખતાં નીચેની ગાદી ચડાવવી. पईच पदमानेन पदं पदानुसारतः ? ॥ १८॥ एकभूमिद्विभूमि त्रिभूमि, कृतं शुभम् । आदिपदानुमानेन कर्तव्य भूमिमुदयम् ॥ १९ ॥ तद्ध्वं शंगमुत्सेध जटायां तत्मकल्पयेत् । तये ऊरुशृंगाणि अंडकैः कलशैर्युतम् ॥२०॥ इति अप्टापद ।। પદના માન પદે રાખવા, પદના અનુસાર પદે રાખવા. પદના માનથી એક ભૂમિ કે બે ભૂમિ કે ત્રણ ભૂમિને પ્રાસાદ કરવો તે શુભ છે. મુખ્ય આદિ પદના માને ઉપરને ભૂમિને ઉદય રાખવે. તેના ઉપર શૃંગ ચડાવી જટાની કલ્પના જેવું શિખર કરવું. તેના ઉરુગૂંગે અંડકે-કળશ યુકત પ્રાસાદ કરો છે નહિ દus ! इतिभी विश्वकर्माकृते शानप्रकाशदीपार्ण वे वास्तुषिद्यायां अष्टापद लक्षणाधिकारे पविशतितमोऽध्यायः ॥ २६ ।। ઈતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાણયને વાસ્તુવિધાના અષ્ટાપદલક્ષણાધિકાર પર શિપવિશારદ પ્રભાશંકર ઘાભાઈ સોમપુરાએ રચેલી શિપપ્રભા નામની ભાષાટીકાને કથ્વીશ અપાય (૨૬) ·ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे उत्तरार्धः अथ ज्ञानप्रकाश दीपाणवे मेगिरिस्वरूपम् तया नंदीश्वरद्वीपरचना || सप्तविंशतितमोऽध्यायः २७॥ ॥ अथ मेरुगिरिस्वरूपम् ॥ श्रीविधा उवाच वृत्ताकारो मेरुगिरिः शालभद्रभूस्थितः । मुवर्णवों मेरुथ नीलवर्णास्य चूलिका ॥१॥ नंदन प्रथमे कदे तोपरि सेमिनसम् । शेष व पंडकपन पलिका वस्वोपरि ॥ २ ॥ चूलिकोपरि कर्तव्य माथतमिनचैत्यकम् । શ્રી વિશ્વકર્મા મેગિરિનું સ્વરૂપ કહે છે કે ગરિ ગોળ આકાર છે. નીચે પ્રથમ બાલ ભૂમિ પર તે સ્થિત છે, એ વ સેના જેવો (ચામાન્ય રીતે મનમાં પીન પંડવ, નવ મતાન્તરદ છે). ઉપર જૂલિકાનો નીરવ કો છે. પ્રથમ કદ રૂપે નંદનવન છે. તે ઉપર ચડતા મિનરાવન આવે છે તેના ઉપર ચડતાં બાકીં ઉપર પંડકવન આવે છે જ્યાં પ્રભુજીને બિકિપાય છે) તે ઉપર નલિક આવે છે. વિકાની ટોચ પર શાશ્વત જિનેય આવેલું છે. पूदिले पारणांऽपरोपरे रक्तावा ॥ ३ ॥ पूनांटिसमपांगेन सिदिगिरा परोपरि । शिला न पनुपापारा जन्मामिपामत्र ॥ ४ ॥ नमा निरिमनी 4 मिमि . * 1. मि.शि. ाि 1ि Var ·શાનમાલી-૩ T અષ્ટાપદની ચાતુર્મુખ (મંડ૫)ને રાજસેનક વેદિકા આસનપદ્ય કક્ષાસન કરવા. શાલા-આગલી ચેકીને ઈલિકાનેરણયુક્ત મુભિત કરવું. તેવા પ્રાસાદની મધ્યમાં મહામેરુ જેવી વેદી પર ચારે દિશાએ જિનેશ્વર પધરાવવા. પહેલા આગલા બિચ્છના પ્રમાણના પૂર્વાદિ દિશામાં ક્રમે બે, ચાર, આઠ અને દશ એમ ચાવીશ જિન બિંબ સ્થાપન કરવાં. તે સર્વની દષ્ટિ સમસૂત્રમાં એક રાખવી અગર સર્વ પ્રતિમાના સ્તનસૂત્ર એકસૂત્રમાં રાખવા. तेन मानेन कर्तव्यमधास्थानेन नंदति ? આમ સમસૂત્રના માનથી રાખતાં નીચેની ગાદી ચડાવવી. पदं च पदमानेन पदं पदानुसारतः ? ॥ १८ ॥ एकभूमिविभूमि त्रिभूमिर्वा कृतं शुभम् । आदिपदानुमानेन कर्तव्य भूमिमुदयम् ॥१९॥ तवे शृंगमुत्सेध जटायां तत्मकल्पयेत् । तर्षे ऊरुशृंगाणि अंडकैः कलशैर्युतम् ॥२०॥ इति अष्टापद ॥ પદના માને પદે રાખવા, પદના અનુસાર પદે રાખવા. પદના માનથી એક ભૂમિ કે બે ભૂમિ કે ત્રણ ભૂમિને પ્રાસાદ કરે તે શુભ છે. મુખ્ય આદિ પદના માને ઉપરને ભૂમિને ઉદય રાખ. તેના ઉપર ગો ચડાવી જટાની કલ્પના જેવું શિખર કરવું. તેને ઉશૃંગે અંડકો-કળશ યુકત પ્રાસાદ કરે I તિ રાજ | इतिभी विश्वकर्माकृते ज्ञानप्रकाशदीपार्ण वे वास्तुषिद्यायां अष्टापद लक्षणाधिकारे पड्पिशतितमोऽध्यायः ।। २६ ॥ ઈતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત જ્ઞાનપ્રકાશ દીપણાના વાસ્તવિવાના અષ્ટાપદલક્ષણાધિકાર પર શિપવિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સખપરાએ રચેલી શિ૯૫પ્રભા નામની ભાષાટીકાનો છગ્લીશમે અધ્યાય (૨૬) ·ज्ञानप्रकाशदीपार्णवे "उत्तरार्धः अथ ज्ञानप्रकाश दीपावे मेरगिरिस्वरूपम् तथा नंदीश्वरद्वीपरचना ॥ सप्तर्षिशतितमोऽध्यायः २७ ॥ ॥ अथ मेरुगिरिस्वरूपम् ॥ श्रीविश्वकर्मा उचाच वृत्ताकारो मेरुगिरिः शालभद्रभूस्थितः । सुवर्णवों मेरुथ नीलवर्णास्य चूलिका ॥१॥ नंदन पथमे कंदे तथोपरि सेमिनसम् । शेष' च पंडकपन चूलिका तस्योपरि ॥ २ ॥ लिकोपरि कर्तव्य शाश्वतमिनचैत्यकम् । શ્રી વિશ્વકર્મા મેગરિનું સ્વરૂપ કહે છે. એગિરિ ગોળ આકારે છે. નીચે પ્રથમ ભદ્રશાલ ભૂમિ પર તે સ્થિત છે. મેરને વર્ણ શેના જેવો (સામાન્ય રીતે સોમનસ પીતવર્ણ, પંડકવણું, રક્તવ મતાન્તરે કહ્યો છે. ઉપર ચૂલિકા નીલવર કહો છે. પ્રથમ કંદ રૂપે નંદનવન છે. તે ઉપર ચડતાં મનસવન આવે છે. તેનાથી ઉપર ચડતાં બાકી ઉપર પંડકવન આવે છે (જ્યાં પ્રભુજીને જન્માભિષેક થાય છે તે ઉપર લિકા આવે છે. જૂલિકાની ટોચ પર શાશ્વત જિનચેય આવેલું છે. पूर्व दक्ष चेतवर्णाऽपरेचरे रक्तपणया ॥ ३ ॥ पूर्वादिकमयागेन सिदिशिला पटोपरि । शिला व पनुपाफारा जन्माभिपेरसन च ॥४॥ પંડકવનમાં પર્વને નિદિની ટ્વેનવની સિરિલા છે. પશ્ચિમ અને ઉત્તરે રકતવનો મિશિલા છે. જેમ પતિ શિવાએ તે સિદ્ધશિલા પવન

·४६८
ज्ञानप्रकाशदीपार्णय-उत्तरार्ध
FOUND
.
ALM
PMA
.
DAPS
बसेर
મેરરિ તળ અને દર્શન

·ચણા ૨૭-mરિ તથા હીથ્થgar પર છે. તે શિલાઓને આકાર ઘનુષાકાર ક છે (તે સિંહાસન ગાદી તરીકે જાણવી). પૂર્વ પશ્ચિમ બે એમ બબ્બે શિલા છે. તે સિદ્ધશિલા પર, પ્રભુનો જન્મ થાય ત્યારે ત્યાં છો તેમના જન્માભિષેકનો ઉત્સવ કરે છે. હવે માનપ્રમાણુ કહે છે. नंदनादयस्त्रयांशे विंशांशक सेमिनसम् पांडुक च कलांशेन प्रतिमामाने चूलिका ॥५॥ उर्च व्यासः त्रिशांशेन अधश्च पंचविंशकः भावमेरोः कल्पितांशा क्षेत्रमाने न योजयेत् ॥ ६॥ હવે મેગિરિનું માન પ્રમાણે સ્થાપત્યની દષ્ટિએ કહે છે. નીચેનું નંદનવન ત્રણ ભાગનું ઊંચું (તેમાં કર્ણ પીઠની આકૃતિ કરવી, તે ઉપર વશ ભાગ ઉંચાઈમાં મનસવન આવે, તેના પર સેળ ભાગનું ઉંચું પંડકવન આવે અને પ્રતિમાને પ્રમાણુથી ચૂલિકાનું પ્રમાણ રાખવું (પ્રતિમાના બે હાથની પહેળાઈથી કાંઇક વિશેષ). ઉપર વ્યાસ પાંડુક ત્રિીશ ભાગ વિસ્તારમાં અને નીચેનો પાંત્રીસ ભાગ જાણવા. આ ભાવ મેસની સ્થાપત્યની કૃતિનું જાણવું. જેન માં કહેલા ક્ષેત્રપ્રમાણનું સેવન કરવું કાર્યું ક્ષેત્રે બહુ અશક્ય છે.' चतुर्दिशि जिनगेह सामनसपने स्थितम् । विदिशि शक्रमासादी वापी सजलपूर्णका ॥ ७ ॥ સોમનસ વનના ફરતા ચાર દિશામાં જિન ભવન કરવાં. વિદિશામાં ચાર ઈદ્રિના પ્રાસા જળપૂર્ણ વાહિત કરવા. ૧ જૈનમાં આપેલા પ્રમાને સંબધ કાર્યક્ષેત્રની સલમાને ભાવના છે તે મામાન્ય રીતે થાપત્યની દષ્ટિએ અહીં જામ પ્રમાણે છે. પ્રતિમાના માથા દ્વારા જ રાખી બાકીના ગાનિ અને સોનમને પવન નીચે MB તરીકે નનનની ના કરી. વિસ્તારમાં પ્રતિમાના મેગથી કુશળ બુદિમાન દિપીએ નક્કી કરશે. આ વર્ષના સામાં કરવાના મેની નાનું જ બાકી મંજન ન અસર જે વા દવ્ય બપ કરીને મોટા સ્વરૂપમાં મેરની થના કરવાની કવ તે તે જે મને ચાવાના ભાષાનું પ્રતિની સમતા વમેની બાવાને મે એ જ પળ મા માથી ન જ રાખવાની જ છે તારે તેમના વનને વિસ્તાર રાખ પડે છે. આથી જ માની લે નહિ.

·શાનકારાવીજવત્તાઈ बने नंदने च कार्याश्चतुर्दिशि जिनगृहाः विदिशि शक्रमासादो वापी च जलपूर्ण का ॥ ८ ॥ जिनेंद्रप्रासादान्तरे दिक्कुमारी-कूटानि च । तत्रकूटोपरिकुक्षी ईशाने बलकूटकम् ॥९॥ નંદનવનની ચાર દિશાઓમાં જિનમંદિરો અને વિદિશામાં ઈદ્રિના ચાર પ્રાસાદો કરવા. તેમાં ફરતી જળપૂર્ણ વા કરવી. જિન ચેત્યને ઈદ્ર પ્રસાદની વચ્ચે આંતરે એકેક દિકુમારીના ફૂટટેકરીઓ આવેલી છે એમ કુલ આઠ ફૂટ છે). તે કૂટપર્વતની ટેકરી પર એકેક દેરી કરવી (દિકુમારીને રહેવાને). આઠ ફૂટ ઉપરાંત ઈશાન કેણમાં એક બલકુટ વિશેષ કરવું (ઈશાનમાં ઈદ્રભવન, પછી બલકૂટ, પછી દિકુમારી કૂટ અને પછી ઉત્તર દિશાનું ચૈત્ય એમ કમ). मेरुश्च पर्वताकारी गुहावृक्षादिभितः । अधोभागे पशुपक्षी भव्यजीवास्तथोपरि ॥ १०॥ नंदनस्य अधोभागे महानदो भद्रशालकम् ॥ Uવિધ મેજિરિ….... ॥ ११ ॥ इतिमेरुगिरि स्वरूपम् મગિરિને ફરતા પર્વને આકાર-ટેકરા ગુફાઓ ઝરણું વૃક્ષો ફરતા કરવા. નીચે પશુપક્ષ્યાદિ અને તે પર ભવ્ય જીવે છે. નંદનવન જે કણપીઠના રૂપનું નીચે રવાનું તેની ફરતી નીચે ખાઈ મહાનદી સ્વરૂપ કરવી. મંદિરની જમીનને ભદ્રશાલ સ્વરૂપ માનવી. ઈતિ મેરગિરિ સ્વરૂપ. अथ नंदीश्वर-द्वीप-रचना विश्वकर्मा उवाच अथ नंदीश्वरो द्वीपः द्विपंचाशच्चकूटवान् । कूटोपरि चतुर्मुख चैत्य चतुर्दारकम् ॥१॥ चतुर्दिशि चतुगिरिरंजनःश्यामवर्णकः । શ્રી વિશ્વકર્મા નંદીશ્વરદ્વીપની રચના કહે છે. નદીશ્વર દ્વીપમાં બાવન કુટ પર્વના છે. પ્રત્યેક ફૂટ ઉપર ચાર મુખના ચાર ધારવાળા ચિત્ય છે. ચારે દિશામાં શ્યામવર્ણના ચાર અંજનગિરિ આવેલા છે.

·શાનદારી સાર્જ बने नंदने च कार्याचतुर्दिशि जिनगृहाः विदिशि शक्रमासादो वापी च जलपूर्ण का ॥ ८ ॥ जिनेंद्रमासादान्तरे दिक्कुमारी-कूटानि च । तत्रकूटोपरिकुक्षौ ईशाने वलकूटकम् ॥९॥ નંદનવનની ચાર દિશાઓમાં જિનમંદિરો અને વિદિશામાં ઈદ્રના ચાર પ્રસાદ કરવા. તેમાં ફરતી જળપૂર્ણ વા કરવી. જિન ચેત્યને ઈદ્ર પ્રસાદની વચ્ચે આંતરે એકેક દિકુમારીના ફૂટેકરીઓ આવેલી છે એમ કુલ આઠ ફૂટ છે. તે કુટપર્વતની ટેકરી પર એકેક દેરી કરવી (દિકુમારીને રહેવાને). આઠ ફૂટ ઉપરાંત ઈશાન કેણુમાં એક બલકૂટ વિશેષ કરવું (ઈશાનમાં ઈદ્રભવન, પછી બલકુટ, પછી દિગ્મમારી ફૂટ અને પછી ઉત્તર દિશાનું ચૈત્ય એમ ક્રમ). मेरुश्च पर्वताकारी गुहावृक्षादिभिर्वृतः । अधोभागे पशुपक्षी भव्यजीवास्तथोपरि ॥१०॥ नंदनस्य अधोभागे महानदो भद्रशालकम् ॥ પતિ મેજિરિ…... ...॥ ११ ॥ इतिमेरुगिरि स्वरूपम् મગિરિને ફરતા પર્વતને આકાર-ટેકરા ગુફાએ ઝરણા વૃક્ષો ફરતા કરવા- નીચે પશુપક્ષ્યાદિ અને તે પર ભવ્ય જીવે છે. નંદનવન જે કર્ણપીઠના રૂપનું નીચે કરવાનું તેની ફરતી નીચે ખાઈ મહાનદી સ્વરૂપ કરવી. મંદિરની જમીનને ભદ્રશાલ ઈતિ મેરગિરિ સ્વરૂપ. - સ્વરૂપ માનવી. अथ नंदीश्वर-द्वीप-रचना विश्वकर्मा उवाच अथ नंदीश्वरो द्वीपः द्विपंचाशच्चक्टवान् । कूटोपरि चतुर्मुखं चैत्य चतुर्दारकम् ॥ १॥ चतुर्दिशि चतुर्गिरिरजनःश्यामवर्णकः । શ્રી વિશ્વકમાં નંદીશ્વરદીપની રચના કહે છે. નંદીશ્વર દ્વીપમાં બાવન ફૂટ પર્વના છે. પ્રત્યેક ફૂટ ઉપર ચાર મુખના ચાર દ્વારવાળા ચત્ય છે. ચારે દિશામાં શ્યામવર્ણના ચાર અંજનગિરિ આવેલા છે.

·अध्याय २७-मेलगिरि तथा नंदीध्वतोपरचना अंजनस्य चतुर्दिशि दधिमुखाख्यः पर्यवः ॥२॥ प्रत्येक च विदिशायां द्वौ द्वौ रतिकरौ गिरी एवमष्ट रविकरा चतुर्द धिरेकांजनः ॥३॥ Co® 000 Autta MULSHARENA ·૪૭૨ ज्ञानप्रकाशदीपाण-उत्तरार्ध ગોવા ચર્તા િર પર્વત: एवम जनसमूहः स्याद् द्विपंचाशचतुर्दिशि ॥ ४ ॥ ચારે દિશાએ આવેલ ચાર અંજનગિરિ છે. પ્રત્યેક અંજનગિરિની ચારે દિશાએ એકેક એમ ચાર દધિમુખ પર્વત આવેલા છે. પ્રત્યેક વિદિશામાં બળે બન્ને રતિકર પર્વતે આવેલા છે. એવા આઠ રાતિકર પર્વત-ચાર દધિમુખ પર્વત અને વચલો મધ્યને અંજનગિરિ પર્વત મળી કુલ તેર પર્વત છે. પ્રત્યેક અંજનગિરિ ચારે દિશાના તેરના સમૂહમાં મધ્યમાં આવેલ છે. એવા ચારે તરફના અંજનગિરિના સમૂહના કુલ મળીને (૧૩=પર) બાવન ફુટ થાય. प्रतिकूटोपरि चैत्य चतुर मुशोभनम् । समस्त विवसंख्या च द्विशताधिकमष्टकम् ॥ ५॥ इति नंदीश्वर द्वीपरचना પ્રત્યેક ફૂટ ઉપર ચાર દ્વારથી શેતું એકેક ચિત્ય છે. બધા મળીને જિન બિઓની સંખ્યા બસો આઠની શાયર (તેર તેરના ચારે દિશાના સમુહ વચ્ચે મેરુ પર્વત આવેલ છે). इति श्री विश्वकर्माकृते ज्ञानप्रकाश दीपाण वे वास्तुविद्यायां मेरु-नंदीश्वर Tifપર સવિંતિસાદ || ૨૭ ૫ ઇતિશ્રી વિશ્વકર્મા વિરચિત જ્ઞાનપ્રકાશ દીપાર્ણવ વાસ્તુવિદ્યાના મેરુ અને નંદીશ્વર સ્વરૂપ પર શિ૯૫ વિશારદ પ્રભાશંકર ઓઘડભાઈ સોમ- પુરાએ રચેલી શિ૯પપ્રભા નામની ભાષાટીકાને સત્તાવીશ અધ્યાય (૨૭). ૨ ઉપરોક્ત આપેલ પાઠ સ્થાપત્યની રચનાની દષ્ટિએ છે પરંતુ જેના દર્શનશાસ્ત્રોમાં બિમ્બ સંખ્યા નીચે પ્રમાણે આપી છે. આ નંદીશ્વર હીપના મધ્યના પદોમાં જંબુદ્ધીષ–સમુદ્રાદિ દ્વીપના આઠ વલોવાળી રચના કરવી. તેમાં મધ્યમાં જંબુદ્દીપની વચ્ચે મેરની રચના કરી ચાર થાશ્વત જિનમતિઓ પધરાવવી. સ્થાપત્યની દૃષ્ટિએ ઉપર કહેલા ૧૩૪=પર કુટ x ૪૨૦૮ એમ બસ આઠ બિ... થાપન થાય છે તે બરાબર છે. પરંતુ મખના મેરના ચાર શાશ્વતજિન બિબ ગણુતાં કુવ ૨૧૨ બસમાર બિમ્બની સ્થાપના થા. શાસ્ત્રોક્ત વર્ણનમાં એકેક ચિરિ ચૈત્ય ઉપર મુખદ્વારના ૧ર૪ બિમ્બ પધરાવેલા કહ્યા છે. તેવા બાવન ગિરિ ઉપર ૧૨૪૪પર૬૪૪૮ છ હજાર ચાર અડતાલીશ બિમ્બ સંખ્યા બધી મળીને નંદીશ્વર દ્વીપ ઉપરની કહી છે. આ તમામ પ્રભુના નામે શાશ્વત જિન પૈકીના જ છે. તેમાં કોઈ એવી પધરાવવાની હેતી નથી. આમ શાસ્ત્રોકત વર્ષમાં આ પ્રત્યેક ગિરિ ચિત્યને ચારે તરફ ચાર મુખ મંડપ અને તેના આગળ પ્રક્ષા મંડપ છે તેમ કહેવું છે. એટલે પ૪૪=૩૦૮ જસે આ સંપે અને બસે આઠ પ્રેક્ષા મંડપ થયા, કેટલી વિશાળ ભવ્યતા!

·જિનર્દર્શન પરિશિષ્ટ (૧) अथ जिनप्रासाद आयतनादि कथ्यते श्री विश्वकर्मा उवाच નિના જતુ#િ# શુnછે જુવંર : ग्दस्याग्रे चतुष्फिका बदने नृत्यमंडपः ॥१॥ શ્રી વિશ્વકર્મા કહે છે. જિન પ્રભુના પ્રાસાદ આગળ (બહાર ખુલલા ચેકમાં) સમવસરણ કરવું. મૂળ મંદિરના શુકનાશ એટલે ડેની મંડપ આગળ ગૂઢમંડપ ક અને ગૂઢમંડપ આગળ (છ નવ) ચેકીએ કરવી, તેનાથી આગળ નૃત્ય મંડપ કરો. प्रथमपासादमाने शवाग्रे चाप्टसंयुताः चतुरशीर्ति द्विसप्तः शताई च द्वयाधिकम् ॥२॥ चतुर्विशति जिनेद्रा भापित विश्वकर्मणा । ज्येष्टमध्यकनिष्ठं च त्रिविध मानमुत्तमम् ॥३॥ મૂળ પ્રાસાદના માનથી ફરતી એક આઠ દેવકુલિકાઓ મૂળમંદિર સાથે કરવી તેમજ રાશી ત્થા બહેતર દેવકુલિકાઓ તથા બાવન દેવકુલિકાઓ અને ચાવીરા દેવકુલિકાઓ મૂળમંદિર સાથે કરવાનું શ્રી વિશ્વકર્માએ કહ્યું છે. તેવા જયેષ્ઠ મધ્યમ અને કનિષ્ઠ એવા ત્રણે પ્રકારના માનના પ્રાસાદે ઉત્તમ જાણવા. એ રીતે પાંચ પ્રકારે જિનાયતને કરવાનું કહ્યું છે. पंचविंशति विस्तार अधाशित्ति मुखापते भागे लोपयेत्कर्ण चतुरशीति जिणालयः ॥ ४ ॥ विशशिकतेक्षेत्र पृष्ठे चत्वारिंश मुखायते । जिणमालास्तथा नाम सर्व कल्याणकारिका ॥ ५ ॥ ૧ ચોરાશી જિનાયતન બીજ પ્રકારે પ્રાળ એકવી, બાજુમાં બાવીશ બાવીશ અને આગળ અહાર દેવકુલિકા અને મુખ્ય મંદિર માને કુલ રાશી જિનાયતન થાય. બાજુમાં બેટી દેરીઓ કરવાને મહાધર કહે છે તે દેવકુલિકા નાની સંખ્યામાં ગણવી અને ચાર ગમેં બજાણક કરવા તેનું ચોરાશી જિલઈને કણમાલા નામે જાણવું. રાણપુનું પરણી વિહાર પ્રાસાદ એ આ પ્રકારની કૃતિ છે. એકસો આઠ જિનાતન બુદ્ધિમાન શિપીએ યુક્તિથી ગોરી લેવું.

·शानप्रकाशदीपार्णव-उत्तरार्ध
Rો
૨દા૨12
3?
૨૧
૩૫
ETPમિકાની ટીકા
[L #
पोक
चोक
p
R
धोक
શું
a
શT B.
5
ઉl as
પચીશ ભાગ પહેળાઈ અને અઠ્ઠાવીશ ભાગ ઉંડાઈ લંબાઈનું ક્ષેત્ર કરવું.
તેના ચાર ખુલ્લાના અકેક પર લેવા (એટલે ચારે ખૂણે ખાંચા પડે). વીવીશ
આગળ પાછળ દેવકુલિકાઓ અને બાજુમાં વવશ દેવકુલિકાઓ (ચાર મહાધર

·રિરિ વિના-અવતાર ti સહિતની) કરવી. મધ્યમાં એક અને અંદર ચારખુણે ચાર મળી કુલ ચોરાશી જિનાયતને (ચારે બાજુ મધ્યમાં અલાણુંક કરવા) આમ સર્વ કલ્યાણ કરનાર એવું જિશુમાલ નામ જાણવું. वामदक्षे चतुर्विंशदष्टाने नवपृष्ठतः । मूलपासादसंयुक्ते वर्ण संख्या जिनायवम् ॥६॥ બાવન જિનાલયની રચનાઃ મુખ્ય મંદિરની ડાબી જમણી તરફ સત્તર સત્તર આગળ આઠ અને પાછળ નવ દેવકુલિકાઓ મૂળમંદિર સહિત બાવન જિનાયતનની રચના જાણવી वामदक्षे च पंचाशत् पृष्ठे रुद्रोऽग्रतो दश । मूलपासादसंयुक्त' द्विसप्ततिर्जिनायतम् ॥ ७॥ બહોતેર જિનાયતનની રચના કહે છેઃ મુખ્ય મંદિરની ડાબી જમણી બાજુમાં પચ્ચીસ પચીશ અને પાછળ અગિયાર અને આગળના ભાગમાં દશે દેવકુલિકાઓ તથા મુખ્ય મંદિર સહિત કુલ બહેતર જિનાયતનની રચના જાણવી. अग्रपृष्ठद्वयोविध चतुर्विशायत खल्लु । अष्टाष्ट सप्तकुलिका सहित मूलमदिरे ॥ ८ ॥ ચોવીશ જિનાલય બે પ્રકારે થઈ શકે. મૂળ મંદિરના આગળ અગર પાછળ પણ દેવકુલિકાએ થાય. તેમાં ત્રણ બાજુ આઠ આઠ અગર પાછળ કરે તે સાત (આગળ આઠ આઠ કરે તે એક વધારાની દેરીમાં સરસ્વતી સ્થાપન કરવાનું અન્ય ગ્રંથોમાં કહ્યું છે.) આ પચે પ્રકારના જિનાયતમાં કયા ક્યા નિતીર્થંકર પધરાવવા બાબત બિયારણીય છે. ચોવીશ જિનામતનમાં વર્તમાન કાળનો વીશી પધરાવવી. બાવન જિનાયતમાં વર્તમાન કાળની અને અતીત (ગતા વીશીઓ મળી ૪૮ પ્રભુજી અને ચાર શાશ્વતા જિન માને બાવન પ્રભુ પધરાવી શકાય. બાવન જિનાલય એ નદીશ્વરપના પ્રતીક રૂપ છે. બહેતર જિના- વતનમાં અતીત થયેલ). વતમાન ચોવીશ અને અનાન (ભાવ) વીર મા ૭૨ બહેતર જિનપ્રભુ પધરાવી શકાય. રાશી જિનાતનમાં ત્રણેકાળની વીશીન ૭૨ પ્રભુજી અને ચાર શાશ્વતાની બાર પ્રભુજી મળી રાશી પ્રભુ પધરાવી શકાય. અસે આઠ જિનાયતનમાં ત્રણે કાળના ૭૨ અને વશ વિમાન અને શાશ્વતા સાળ મળી ૧૦૮ પધ- રાવી શકાય. આ જ પ્રમાણે પધરાવવા જોઈએ એ આમ નહે. પરંતુ વ્યાવહારિક ગોઠવણ આ રીતે ચોમ ગણાય. પછી તો એકથી વિશેષ નામના તીર્થ કરના પ્રતિમાજી પણ પધરાવે છે. વળી અકેક દેવકુલિકામાં ત્રણ ત્રણ એમ ત્રગડાને મેળે પ્રતિમાઓ પધરાવવાની પ્રથા છે. તેમાં ત્રણે કાળના પ્રતિમાજીઓ અને વાળ વિહરમાન અને ચાર કાપતા જિન પ્રતિમાને મેળ કરીને બેસારવા પ્રયત્ન કરે છે.

·ज्ञानप्रकाशदीपार्णध-उत्तरार्थ यदि स्थान मानाश्रये न्यूनाधिक्य देवकुले । पार्थ पृष्ठाग्रसंख्येन वत्र दोपो न जायते ॥९॥ કદાચ સ્થાન જગ્યાનો આશ્રય જાણીને પડખાની દેરીઓ આગળ પાછળ વધારવી પડે અગર તેમાં ઓછા વધુ કરવું પડે તો તેને દોષ ન જાણ. જે કે કુલ સંખ્યા તે ૪, ૭૨, ૫ર કે ર૪ મેળવવી. अग्रतः पृष्ठतश्चैव वामदक्षिणतोऽपिवा । जिनेंद्रायतन चैव पदवेध' विवर्जितम् ॥ १० ॥ प्रासादस्त भकर्णानां वेधद्वारेपु वर्जयेत् मासादमंडपानां तु गर्भ कृत्वा सुख बहेत् ॥११॥ ચિરાશી, બહેતર, બાવન કે વીશ જિનાયતનની દેવકુલિકાઓ કરવામાં મંદિરના આગળ પાછળ કે પડખે કે બધી બાજુમાં પદનો વેધ ન આવે તેમ કરવું (વેધ તજ). પ્રાસાદના સ્તંભે અને ખુણાઓનો વેધ દ્વારમાં ન આવે તેમ કરવું તે મૂળમંદિરના દ્વારમાં પણ વેધ ન આવે તેમ કરવું. તે સર્વમ ડય અને પ્રાસાદના ગર્ભથી અનુસરીને કરવાથી સુખને આપનાર જાણવું. જીપુરે સ્ટિાપ પાર્મ ૨. देवकुलीगर्भ गेहे ब्रह्मगर्भ न लोपयेत् ॥ १२ ॥ ब्रह्मगर्भ यदि लुप्ते वेघदोपो महद्भयम् । क्वचित् पार्श्वगर्म लोपे तत्र दोपो न विद्यते ॥ १३ ॥ જિનાયતનના નાના પદ પર શિખર કરવામાં પડખાને ગર્ભ પરંતુ દેવકુલિ- કાના ગર્ભગૃહના શિખરને ઉભે બ્રહ્મગ કદી ન લે. જે બ્રાગભ લેપે તે વેદોષને ભય ઉપજે પરંતુ કદાચ (નાના પદના કારણે પડખાના ગર્ભ લેપાય તો તેને દોષ जिनायत शुभ कार्य सर्वहिं मुशिल्पिभिः वास्तुशाने स्वतः सिद्धः वास्तुवेत्ता देवसभः ॥ १४ ॥ વાસ્તુ શાસ્ત્રમાં પોતે સિદ્ધ થયેલા જ્ઞાનવાળા અને વાસ્તુના જાણવાવાળા દેવ રૂપ એવા સર્વ કળાના જાણકાર તેવા સારા કુશળ શિલ્પીએ આવું અનેક ગુંચ- વાળું જિનાયતનું કામ બુદ્ધિ અને તર્કથી કરવું. -

·એક સે કે ઇનાયતન
ચાતુમુખ મહાપ્રાસાદ તળદશન
માર
ગતિ
કર
કne
an
જ
st,
દમ આ
૧૦

·NA
દીપાવ-ઉત્તરા
ચાતુમુખ મહાપ્રાસાદ
ચાતુમુખ પ્રાસાદ, પ
કણના પ્રસાદ
માણાધ૧ પ્રાસાદ ૮
દેવકુલિકાએ ૯૧
aleન વીજ
૧૮૮
મેઘનાદ મંડપ
મડ૫
૩.
૪૦
ખલાણુક
ભૂમિતિના સ્તભ સંખ્યા
૧૬૩૨
ઉપરાંત
દ્વિતીય ભૂમિના અન્ય વધુસ્ત,
કુલ વિસ્તાર દીઘ ગજ રપ૪૩૦૧ ગજ
પી

·૪ss परिशिष्ठ । जिनप्रासाद-आयतनादि शास्त्रविहिनापयादेन कथ्यते मुनिपुंगवैः । गुणदोपौ च विज्ञाय शिल्पी कुर्वति बुद्धिमान् ॥ १५ ॥ કદાચ કોઈ સમય કારણસર અપવાદરૂપ શાસ્ત્ર વિહિન માગ ઋષિમુનિઓએ કહા હોય તે તેના ગુણદેષ જાણીને બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ તેવું કાર્ય કરવું. कवचित् शास्त्रविहिनं तु यदि कर्मज्ञधीमताम् । कर्मठे कुशले तस्मिन् वेधदोषो न जायते ।। १६ ।। વાસ્તુ કર્મના બુદ્ધિમાન કર્મઠના જ્ઞાતા એવા કુશળ સ્થપતિને જે કદાચ એવા સંજોગોમાં અણછૂટકે શાસ્ત્રવિહિન માર્ગે જવું પડે તે તે વેધક ન જાણ अलिंद तलभूम्युच्च देवकुलीभुवस्तलम् । प्रणालं कारयेद्धिमान पूर्वतश्चाग्रभागत ॥ १७ ॥ અલીદ પરસાળકીની ભૂમિ તળ કરતાં દેવકુલિકાના ગર્ભગૃહનું ભૂમિતલ ઉંચું રાખવું અને તેને ઢાળ આગળ પૂર્વમાં બુદ્ધિમાન શિલ્પીએ રાખો. मुणाश्च वहवो यत्र दोप एका भवेद्यदि । गुणाधिक चाल्पदोपं कर्तव्यं नात्र संशय ।। १८ ।। જે સ્થાપત્ય કામમાં ઘણા ગુણ હોય અને કોઈ એકાદ દોષ હોય તે તે દેવ ગણાતું નથી. તેવા અધિક ગુણવાળા અને અલ્પદોષવાળાં કાર્યો નિર્દોષ છે તેમ જાણવું. તેમાં સંશય ન કરવું. અગ્નિકુંડમાં જળબિન્દુઓની સ્થિતિ જેવું તે જાણવું. अष्टापद समासपी शिखरं मेरुमानकम् । कृते भावकल्पांश क्षेत्रमानं न योजयेत् ॥ १९ ॥ અષ્ટાપદ, સમવસરણ કે મેરૂશિખરને શાસ્ત્રોમાં કહેલા એમના માન પ્રમાણ પ્રમાણે કરવાનું અશકય હોય તે ન કરવાં. પરંતુ તેના વ્યવહારૂ કલ્પિતભાગથી ભાવ દેખાડ. HIM || ૨ ·se ज्ञानप्रकाश दीपार्णव-उत्तरार्ध જંબુદ્વીપમાં ભરતક્ષેત્રના જૈન તીર્થકરોની અતિત-ભત), વર્તમાન અને અનાગત (ભવિ) વીશીનાં દમ, નામ અને લાંછન જંબુદ્વીપે ભરતક્ષેત્રે વર્તમાન ચોવીશી તીર્થકર ૭ન તીર્થંકર લાંછન ૧. ઋષભદેવ ૨ અજિતનાથ સંભવનાથ ૪ અભિનંદન ૫ સુમતિનાથ ૬ પદ્મપ્રભુ ૭ સુપાર્શ્વનાથ ચંદ્રપ્રભુ ૯ સુવિધિનાથ ૧૦ શીતલનાથ ૧૧ શ્રેયાંસનાથ. ૧૨ વાસુપૂજ્ય પિડીયે હાથી ઘેડે વાંદરે ફી પક્ષી કમળ સ્વસ્તિક ચંદ્રમાં મગર શ્રીવત્સ ૧૩ વિમલનાથ ૧૪ અનતનાથ ૧૫ ધર્મનાથ ૧૬ શાંતિનાથ ૧૭ કુંથુનાથ ૧૮ અરનાથ ૧૯ મલ્લિનાથ ૨૦ મુનિસુવ્રત ૨૧ નેમિનાથ ૨૨ નેમિનાથ ૨૩ પાર્શ્વનાથ ૨૪ મહાવીરપ્રભુ વરાહ સીંચાણે પક્ષી વજ હરણ બકરો નંદ્યાવર્ત કળા કાચ નીલકમળ ૮ શખ મેં ડે પાડે સપ સિંહ જબુદીપે ભરતક્ષેત્રે અતિત (જત) વીશી ૩ ૧ શ્રીકેવલ જ્ઞાન ૨ નિર્વાણી સાગર મહાયરી ૫ વિમલ ૬ સર્વાનુભૂતિ શ્રીધર ૮ શ્રીદત્ત ૯ દાદર ૧૦ મતે ૧૧ સ્વામીનાય ૧૨ મુનિસુવ્રત સપ શંખ નીલકમળ કાચા કીશ નંધાવત બકરા હરણ ga બાજપક્ષી વરાહ ૧૩ શ્રીસુમતિ ૧૪ શિવગતિ ૧૫ અલગ ૧૬ નમિશૃંગ ૧૭ અનિલ ૧૮ યશોધર ૧૯ કૃતાર્થ ૨૦ જિનેશ્વર ૨૧ ગુમતિ રર શિવંકર ૨૩ સ્યાનંદર ૨૪ સંમતિ પાડો ગેડ શ્રીવલ્સ મધર ચંદ્રમાં સ્વસ્તિક કમી કૉંચપક્ષી વાંદરે ઘોડા હાથી પિડીયે ·ગેંડો ૩ परिशिष्ठ । जिनप्रासाद आयतनादि ૪ જંબુદ્વીપે ભરતક્ષેત્રે અનામત (ભાવી) ચોવીશી ૧ પદ્મના ૧૩ નિષ્કાય પાડા ૨ સુરદેવ સર્પ ૧૪ નિષ્ણુલાક સુપાર્શ્વ શંખ ૧૫ નિર્મમ શ્રીવત્સ ૪ સ્વયંપ્રભ નીલકમળ ૧૬ ચિત્રગુપ્ત મધર ૫ સર્વાનુભૂતિ કાચબો ૧૭ સમાધિ ચંદ્રમા ૬ દેવદ્યુત કળશ ૧૮ સંવર સ્વસ્તિક ઉદય ન ધાવત ૧૯ યશોધર ૮ પઢાલ બકરો ૨૦. વિદ્ય ફોંચપક્ષી ૯ પિટ્ટીલા હિરણ ૨૧ મલિ વાંદરો ૧૦. શતકીર્તિ વિજી ૨૨ શ્રીદેવ ઘોડો ૧૧ સુત્રત બાજપક્ષી અનંતવીર્ય હાથી ૧૨ અમમ વરાહ ૨૪ ભદ્રકૃત પિઠીયો વિશ વિહરમાન (મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં વર્તમાનકાળમાં વિચરતા) ૧ સીમંધર વૃષભ ૧૧ વિજૂધરે ૨ યુગમંધર હાથી ૧૨ ચંદ્રાનન વૃષભ ૩ બાહુ હરણ ૧૩ ચંદ્રબાહું કમી ૪ સુબાહુ વાંદરો ૧૪ ભુજગદેવ કમળ ૫ સુત સૂર્ય ૧૫ ઈશ્વર ચંદ્ર ૬ સ્વયંપ્રભ ચંદ્ર ૧૬ નેમિપ્રભ અષભાનને સિંહ ૧૭ વીરસેન વૃષભ ૮ અનંતવીર્ય હાથી ૧૮ મહાભદ્ર હાથી સુરપ્રભ ઘોડા ૧૯ ચંદ્રદેવયશા ચંદ્રમા ૧૦ વિશાળ સૂર્ય અજિતવીર્ય સાથી ૨૩ શંખ લ ૨૦ નીચેના ચાર શાશ્વત જીન સુપ્રસિદ્ધ છે. તેમનાં આ નામે દશ ક્ષેત્રની દશ ચોવીશીઓમાં અને વિહરમાન જિનમાં અવશ્ય લભ્ય થાય જ છે. શાશ્વતજિન લાંછન ૧ ઋષભાનનંદી ૨ ચંદ્રાનન-ચંદ્ર ૩ વારિશુસૂર્ય કે પાડે ૪ વર્ધમાનસિંહ ·૪૮૦ જ્ઞાનમા વાળા-કત્તા પૂ. આચાર્ય વિજયસૂરિજી અને શ્રી વિજયનંદનસૂરિજીની યાદી પ્રમાણે શાશ્વત જીનને લાંછન નથી. અમદાવાદ શાંતિનાથજીની પિોળમાં જોયરાઓ મુ- અના શાશ્વતા છે. તેને એકેને લાંચ્છન જ નથી. તે રીતે રાજસ્થાનમાં પણ એક સ્થળે તેઓએ તેમ જોયેલું છે. मो देसमा પામે નવ ke णमो चरित InliE git સિદ્ધચક જિનતીર્થકરેને પાંચ કલ્યાણકે નીચેની વિગતે હોય છે. ૧ ચ્યવન કલ્યાણક-દેવફમાંથી માતાની કુક્ષમાં પધારતાં ૨ જન્મ કલ્યાણક-જન્મ સમયે પ્રભુને મેરૂ પર્વત પર ઈટો ઉત્સવ કરે છે. ૩ દીક્ષા કલ્યાણક-સંસર ગની દીક્ષા ઉત્સવ. ૪ કેવળજ્ઞાન કલ્યાણક-દીક્ષા તપના અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનની પ્રાસી થયા પછી સમવ- સરણ પર બેમી દેશના આપે છે. ૫ કલ્યાણક-શરીર ત્યાગ- દેત્સ- ·૫૦ D ૧૧૬ D परिशिष्ठ । जिनप्रासाद-आयतनादि ૪૮૧ વર્તમાનના ચોવીશ તીર્થકરની ગણધર સંખ્યા ૧૪ષર ૧ ઋષભદેવ ગણુધર ૧૩ વિમલનાથ ગણધર પ૭ ૨ અભિનંદન ૧૪ અનંતનાથ ૩ સંભવનાથ ૧૦૧ ૧૫ ધર્મનાથ ૪ અભિનંદન ૧૬ શાંતીનાથ ૩૬ ૫ સુમતિનાથ ૧૦૦ ૧૭ કુંથુનાથ ૩૫ ૬ પદ્મપ્રભુ ૧૦૭. ૧૮ અરનાથ ૭ સુપાર્શ્વનાથ ૧૯ મલ્લીનાથ ૮ ચંદ્રપ્રભુ ૨૦ મુનિસુવત ૧૮ ૯ સુવિધિનાથ ૨૧ નમિનાથ-નેમનાથ ૧૦ શીતલનાથ ૨૨ નેમનાથ-નિમનાથ ૧૧ ૧૧ શ્રેયાંશનાથ ૨૩ પાર્શ્વનાથ ૧૨ વાસુપુજ્ય ૨૪ મહાવીર ૧૧ D 2) ૩૩ 3) 2) . 2) 2) = पासुस्त बामएथा કરવા Chi સુખ ઉપજ- Gરો મવd , I કાર પંચપરમેa અત ત–સિધ-૨ આશાપીત-1થાપ વીમ સાપુ રામ ધકારમાં ૧ પ્રમાણે પાળ ·૪૮૨ શાળાશ વાઘ-૩૪રાધ ચિવીશ તિર્થંકર ભગવાનના ચૌદસે બાવન ગણધર છે. આ ગણધરની મૂર્તિઓ પટ રૂપે પાલીતાણા આગમ મંદિરમાં છે. પરંતુ વિશેષે કરીને તેમના પગલાંની આકૃતિ પટ રૂપે કરેલ જોવા મળે છે. સહસ્ત્રકૂટાંતર્ગત ૧૨૪ તીર્થકરની રચના ૭૨૦ પાંચ ભરતક્ષેત્ર અને પાંચ ઐરાવત એ દશ ક્ષેત્રની અતિત વર્તમાન અને અનાગત. એ ત્રણની ત્રણ ત્રણ વિશિના ૭૨૦ તીર્થકરે નિચેની વિગતે. ૭૨ જંબુદ્વીપ ભરતક્ષેત્રના અતિત વર્તમાન અને અનાગત ૨૪+૪+૨૪ ની ત્રણ વીશી ૭૨ ઘાતકીખડે પૂર્વ ભરતક્ષેત્રના ૨૪ર૪ર૪ ની ત્રણ ચોવીશી ૭૨ ઘાતકીખડે પશ્ચિમ ભરતક્ષેત્રના ૨૪૨૪૧૨૪ ની ત્રણ ચોવીશી ૭૨ પુષ્કરા પૂર્વ ભરતક્ષેત્રના ૨૪+૪+૨૪ ની ત્રણ ચોવીશી ૭૨ પુષ્કરાઈ દ્વીપા પશ્ચિમ ભરતક્ષેત્ર ૨૪+૨૪+૨૪ ની ત્રણ ચોવીશી કર જંબુદ્વીપે અરાવતક્ષેત્રે ર૪+૨૪૨૪ ની ત્રણ ચોવીશી ૭૨ ઘાતકીખડે પૂર્વ ઐરાવતક્ષેત્રે ૨૪૨૪+૨૪ ની ત્રણ ચાવીશી ૭૨ ઘાતકીખડે પશ્ચિમ ઐરાવતક્ષેત્રે ૨૪+૨૪+૨૪ ની ત્રણ વીશી ૭૨ પુષ્કરાર્ધદ્વીપે પૂર્વ ઐરાવતક્ષેત્રે ૨૪+૪+૨૪ ની ત્રણ ચોવીશી ૭ર પુષ્કરાઈ દીપે પશ્ચિમ રાવતક્ષેત્રે ૨૪+૨૪+૨૪ ની ત્રણ ચોવીશી ૭૨૦ આ સાતસે વીશ પ્રભુજીના નામે નયામાં આપેલા છે. ૧૬૦ મહાવિદેહ ઉત્કૃષ્ટ કાળે ઘાતકીખંડના ઘાતકીખંડના ૩૪૫ જબુદ્વીપે પૂર્વાર્ધના પશ્ચિમાર્થ ૩૨ પુષ્કરા પૂર્વાર્ધ પુષ્કરાઈ પશ્ચિમા + કુલ ૧૬૦ના નામે જૈન 최업 ગ્રંથમાં આપેલા છે. ૨૦ વિહરમાન તીર્થકરો ૧૨૦ ભરતક્ષેત્રની વર્તમાન ચોવીશીના ૨૪ તીર્થકરેના પાંચ પાંચ કલ્યાણકની ૨૪*૫=૧૨૦ મૂર્તિઓ ૪ શાશ્વેતા તીર્થંકર ૧૦૨૪ કુલ એકહજાર ચોવીશ તીર્થ કેરેને ચારે બાજુ ર૫૬, ૨૫૬ પ્રભુના ઉભા પદ આકૃતિની રચના કરીને કરવી. તેમાં પ્રત્યેક બાજુ એકેક મોટી શાશ્વેત જન પ્રતિમાની મૂર્તિ (બને તે પરિકર સહિતની) કરી ફરતા નીચે ઉપર ને બાજુમાં પ્રતિમા નાની નાની કરવી. મળી કુલ ૩૨ + ૩૨ ૩૨ ૩૨ +

·qktig ! fSTENERS-TTTTTf
83
TATA
AAA
AAAA
இDNA
இதில்
இதில் AANAA
AAAAAAது
AIAN
AIAA
கொAAAAAAA
பதி AAA AIA
இரு
ARAI
BAHAA
மேதகம் AAAAA
இடி
PANA
AA
૧૨૪ તીર્થકરને સરકટ

·૪૮૪ धानप्रकाश दीपाण व-उत्तरार्ध ૩૨ ૩૨ + ૩૨ ૩૨ + ૩૨ ઉત્કૃષ્ઠ કાળે વિચરતા ૧૭૦ તીર્થંકર એક સાથે અજિતનાથજીના સમયમાં જગત પર થયા. તેમાં મૂળનાયક અજિતનાથજીની મધ્યમાં પ્રતિમા કરવી. તેની સંખ્યા નીચે પ્રમાણે જાણવી. ૧૬૦ પ્રભુ મહાવિદેહ ઉર્ફીકાળે જંબુદ્વિીપના ઘાતકીખંડ પુષ્કાઈ પૂર્વાધ પશ્ચિમા પૂર્વ અને પશ્ચિમાધ + ૫ ભરતક્ષેત્રના પાંચ ૫ ઐરાવતક્ષેત્રના પાંચ ૧૭૦ પ્રભુજીને પટ મધ્યમાં જરા મટી અજિતનાથજીની પ્રતિમા કરી ફરતા નાના નાના પ્રતિમાજી કરવા. જૈન દર્શનમાં શુભ એવા અમંગળ કહ્યા છે. अथाष्ट मंगलः स्वस्तिकं नंद्यावर्त च दर्पणंयुग्ममत्स्यघटम् । श्रीवत्सं च भद्रासनं वर्धमानाष्टमंगलम् ॥१॥ જૈન અષ્ટમંગળમાં (૧) સ્વસ્તિક, (૨) નંદ્યાવર્ત, (૩) દર્પણ, (૪) બે માઇ- લીની જેડી, (૫) કુંભ, (૬) શ્રીવત્સ અને (૭) ભદ્રાસન, (૮) વર્ધમાન એ આઠ મંગળ જણલા. मखासमा धमान पपेम અષ્ટમાળ છે અષ્ટમાગનો કમ ઘણા સ્થળે આઘાઘ જેવામાં આવે છે, ·{ ૪૮૫ ઉત્તિરાઇ નિવાસ-વતનાર તેને લેકકાવ્યમાં ક દર્પણ, ભદ્રાસન, વર્ધમાન, શ્રીવત્સ, મત્સ્ય, જેડ, કળશ, સ્વસ્તિક, તે નંધાવત અષ્ટમંગળ એ કેડ. પ્રભુના ગર્ભ પ્રવેશ સમયે માતાને ચૌદ સ્વપ્નનાં દર્શન થાય છે. अथ चौद स्वप्नः गजो नंदी मृगराजो लक्ष्मी पुष्पमाला चंद्रः । भास्करश्च ध्वजो घंटः पद्मसरः क्षिरार्णवः ॥ १॥ देवगृह रत्नराशिः निधू ममग्नि स्वप्नकाः । चर्दश स्वप्नकानि पश्यति जिनमातृकाः ॥ २ ॥ (૧) હાથી, (ર) પડી, (૩) સિંહ, (૪) લક્ષમીજી, (૫) પુષ્પની બે માળા, (૬) ચંદ્ર, (૭) સૂર્ય, (૮) ધ્વજ, (૯ કુંભ, (૧૦) પuસરોવર, (૧૧) ક્ષીરસાગર, (૧) દેવવિમાન-ગૃહ, (૧૩) રત્નસમુહ અને (૧) ધુમાડા વગરને અગ્નિ-એ ચૌદ વરતુઓ પ્રભુજીને માતાજીને ગપ્રવેશ પહેલાં સ્વપ્નમાં દેખાય છે. લેક કાવ્યમાં ચૌદ દવM વાર વૃષભસિંહ, લક્ષમી બે ફૂલમાળ, ચંદ્ર, સુરજ, ધ્વજ, કળશ, પદ્મસાવર, ન્યાલ. ક્ષીરસમુદ, દેવવિમાન, નઢગ, નિર્ણમ આગ; જીએ સુપન એ ચૌદ શુભ જીનમાત મહાભાગ છે પોઢી हाधी જિક [ * ૬ પર 3 જ્યના ૮ કકતર-હ્યું thવી છે હરિમમુ વેકાને ! કિમy 3g દ 1 - L.ના એedia, એ ખરે પટ્ટા ને આપwા જેવા નાવે છે ·૪૮૬ ज्ञानप्रकाश दीपाव-उत्तरार्ध જીતીર્થકર પ્રભુ ક્યાં ક્યાં વિચરે ત્યાં આ લોક ભેચ્ય અપ્રતિહાર્ય હાજર જ હોય છે. તેને જીન પ્રભુના પરિકરમાં યથારિત ભૂત રૂપે દર્શાવેલું હોય છે. अष्ट मातिहार्यः अशोकक्षः सुरपुप्पष्टि दिव्यध्वनियामरमासनं च । भामंडल दुन्दुभिरात पत्रं सत्मातिहार्याणि जिनेश्वराणाम् ।। (૧) અશેકવૃક્ષ, (૨) દેવોની પુષ્પવૃષ્ટિ, (૩) દીવનિ શંખ, (૪) ચામર, (પ) આસન, (૬) ભામંડળ, (૭) દુંદુભિ વાઘ, (૮) છત્ર એ આઠ પ્રતિહાર્ય શ્રી જીનેશ્વર પ્રભુના જાણુવા. જિનદર્શન પરિશિષ (ર) જીની પ્રતિમા લક્ષણમાં પદ્માસન અને કારોત્સગ ધ્યાની એમ બે પ્રકાર સ્વરૂપ કહ્યાં છે. અહd પ્રતિમાના વિશેષ લક્ષણમાં અપ્રાતિહાર્યસાથે હેવાનું માનેલ છે. બાકીની જીનપ્રતિમા સિદ્ધાવસ્થાની માનવાનું કહ્યું છે. આ પ્રતિહાર્યમાં, (૧) અશોકવૃક્ષ, (૨) સિંહાસન, (૩) ચામર, (૪) ભામંડળ, (૫) દેવદુભિ, (૬) દિવ્યધ્વનિ, (૭) સુરપુષ્પવૃષ્ટિ, (૮) છત્ર કહ્યાં છે. અને પરિકરમાં તે સર્વ સમાવિષ્ટ કરેલ હોય છે. પદ્માસન બેઠેલી જીન પ્રતિમાનું સ્વરૂપ એક જ પ્રકારના માન પ્રમાણનું હોય છે. પરંતુ તેના લાંછન ચિ પરથી તે વીશમાંથી ક્યા પ્રભુજી છે તે ઓળખાય છે. ઘણું પ્રાચીન પ્રતિમાઓને લાંછન લેતાં નથી. તેમ પરિકર પણ બહુ જુના મળતા નથી. પરંતુ કોઈનાં ઉપર અશોકવૃક્ષની આકૃતિ કે નીચે ધર્મચકવાળી પ્રાચીન પ્રતિમાઓ મળે છે. પુરાતત્વ માને છે કે કુશાન કાળની પ્રતિમાઓમાં લાંછન કે પરિકરને સાવ અભાવ છે. ગુસકળની કેઈ કઈ પ્રતિમાઓ પર લાંછન ધમચકની મુદા અને ગાંધર્વે સાહચર્ય મળે છે. પરિકર પદ્ધતિ પાછલા કાળની હોય તેમ તેના ઉપલબ્ધ અવશે પરથી જણાય છે. પહેલા તીર્થંકર આદિનાથ પ્રભુની કોઈ કે પ્રાચીન મૂર્તિને ખભે વાળની લટે તેમજ તીર્થંકર પ્રતિમાને ઉપવીતનું ચિન્હ પણ જોવામાં આવે છે. પ્રાચીન આગમાં વાસ્તુ દેવના નામ આપી સમાચિત તેની પૂજાદિ કરવાનું કહ્યું છે. ચાસક ગીનીએાના તથા ક્ષેત્રપાલાદિ વીરના નામે અને અન્ય ·परिशिष्ठ ! जिनप्रासाद-आयतनादि તાંત્રિક દેવદેવીઓના સ્વરૂપ વર્ણન મંત્રક્રિયાવિધિ સહીન જૈન ગ્રર્થોમાં આપેલા છે. કદાચ પાછલા કાળમાં બૌદ્ધોના અનુકરણરૂપ તે પ્રવિણ થયું લાગે છે. અહિંસક સંપ્રદાયમાં આવી તાત્રિક ક્રિયા આશ્ચર્યજનક લાગે છે. જૈન સંપ્રદાયના પ્રાધાન્ય બે વિભાગ (૧) દિગંમ્બર અને (૨) તામ્બર છે. કશા આભરણ અલંકાર રહીત કે એવા ચિહ્ન વગરની નિર્લેપ વિતરાગ પ્રભુની પ્રતિમા ય છે. દિગંમ્બરેામા નગ્નરૂપે અને શ્વેતામ્બરમાં લગેટવાળી વિતરાગ પ્રભુની પૂજા થાય છે. તામ્બરમાં ભાવિક ભક્તો પ્રભુભક્તિને વિશેષ પ્રાધાન્ય આપવા આભુપણુ-અલંકારોથી પ્રતિમાજીને વિભૂષિત કરે છે. પ્રાસાદમાં મુખ્ય પ્રધાન રથાપિત કરેલ પ્રતિમાને “મૂળનાયક” કહેવામાં આવે છે. કોઈપણ દેવના મંદિરમાં મૂળનાયક મૂર્તિના પયય સ્વરૂપ જુદા જુદા સ્થળે કે તરવામાં આવે છે. દ્વાર પરના ઉતરંગમાં કે તેની શાખામાં તે દેવના પ્રતિહાર સ્વરૂપે જોતાં તે કયા દેવનું મંદિર છે તે ઓળખવાનું સાધન પ્રાપ્ત થાય છે. ઇન મદિર દ્વારા ઉતરંગમા જીન મૃર્તિ, તેની શાખામાં પ્રતિહાર રવરૂપ કે ડિશ વિદ્યાદેવીના સ્વરૂપે તથા મૂળ મંદિરની બહાર પ્રદક્ષિણામાં ત્રણ ગવા- ક્ષોમાં ઇન મૂર્તિની સ્થાપના કરે છે. મંડેવરની જ ઘામાં યજ્ઞયક્ષાના વરૂપ કરેલા હોય છે. તીર્થકરના લાછન પીઠના થરમાં કોતરેલા હોય છે. મંડપ કે ચોકીના ઘુમટે-ઘુમતીમા જન સંપ્રદાયના ચિહ્નો-અમંગળ, ચૌદ સ્વપ્ન કે જીન મૂર્તિઓ કે યક્ષય ક્ષીણીના સ્વરૂપ કઈ કઈ થળે કતરેલા હોય છે. પ્રત્યેક મદિરમાં ઉપર કહેલું શિપ આવશ્યક ગણ્યું નથી. પરંતુ ત્યા કહેલી શિવપાકૃતિ જોતાં જ તે કયા સંપ્રદાયનું છે તે જાણી શકાય છે કે દ્વાર, ગેખ કે એવા ભાગ પર રામવસરણું મેરૂ કે પ્રભુના જીવન દો કે તરેલા હોય છે તે પરથી જીન મદિર ચોક્કસ રીતે ઓળખી શકાય છે. દશ દિપાલ નવ ગ્રહે, આઠ આય-વ્યય, દેવાંગનાઓ આદિ સ્વરૂપે તો કેઈપણ સંપ્રદાયમાં એક જ પ્રકારના કોતરવામાં આવે છે. કારણ કે પ્રત્યેક સંપ્રદાયમાં તે હોય છે તેમાં કંઈ ભેદ હૈ નથી. બૌદ્ધ સંપ્રદાયના પ્રારંભ કાળ બાદ જૈન સંપ્રદાયની સ્થાપના થઈ એવું કેટ- લાક પાશ્ચાત્ય વિદ્વાનો માને છે. પરંતુ તેમની આ ગંભીર ભૂવ છે. બૌઢો પર કન સાહિત્યની અસર પડી છે. અને બૌદ્ધ આચાર્યોએ તેને ઘરે વિકાસ કર્યો છે. એથી ન રસપ્રદાયની પ્રાચીનતા ઓછી કરતી નથી. વાસ્તુશાસ્ત્ર પર લખેલા રથ વિશ્વમાં પ્રણિત છે, જે પરથી તેના દ્વાર પાછલા વાળના આપાએ કરવા છે. જેને વિદ્વાનેના લખેવા બંધમાં માગધી ભાષાને “વત્યુન ૨” (વાસ્તુનાર) અંધ બારમી સદીના કાળને દહીના બાદરાડ અલાડીનના ખાનગી વરી કર પેરૂએ પેલો છે. આ વસ્યુસારની રચના તેને જુના શિલ્પ મા પરી કરી છે.

·૪૮૮ શાનારા વકત્તા વઘુસારના ત્રણ પ્રકરણમાં (૧) ગૃહાદિ વિષય, (૨) ઇન ચિત્ય વિષય, (૩) જનબિંબ એ પર તેણે બહુ સુંદર લખેલું છે. ક્રિયા જ્ઞાનના અભાવે કપુર ફેરૂના કેટલાક મંતગૅમાં એકતા નથી. બીજા એક જૈન દિગમ્બર વિદ્વાન આચાર્ય વસુન દીએ રચેલ “પ્રતિષ્ઠા સાર સંગ્રહમાં શિલ્પના વિષય પર વિદ્વતાપૂર્ણ હકીકત આપી છે. ઉપરોક્ત બંન્ને જૈન વિદ્વાનોના કેટલાક મંતવ્ય પરસ્પર ભિન્ન છે. તેમજ પ્રાચીન પરંપરામાં પણ કેટલીક બાબતમાં તેઓ જુદા પડે છે. દિણિ આદિ વિષયોમાં તેઓમાં ઘણે મતભેદ છે. છતાં એકંદરે આ વિદ્વાનોના ગ્રંશે સુંદર છે. શાશ્વત જિન ચત્યનું વર્ણન પ્રતિકમણના રજદા નિત્ય કર્મના પાઠમાં બેલાય છે : લાંબા સે જન વિસ્તાર પચાસ ઉંચા પહેતર ઘાટ આગમગ્રંથમાં રતૂપ સંબધે ઉલેખે મળે છે. જેનોનું અનુકરણ ઓદ્ધોએ કર્યું હેવાનું ચેકસ રીતે માનવું પડે છે. કલ્પસૂત્ર અને આગમગ્રથામાં કહ્યું છે કે જયારે તીર્થકર ભગવાન નિર્વાણ પામ્યા ત્યારે તેમના અગ્નિ સંસ્કારના સ્થાને દેએ જાપ રસ્થા. જૈન સ્તુપ વર્તમાન કાળમાં જોવામાં આવતા નથી, પરંતુ મથુરામાં સાતમા તીર્થંકર સુપાર્શ્વનાથ પ્રભુની સમૃતિને સૂપ હતા તે ઈસવી પૂર્વે સાતમી શતાબ્દિન હતું તેવું પુરાતત્વ દઢપણે સિદ્ધ કરે છે. જેમાં આચાયોદિ પૂજ્ય સાધુ મહારાજના અગ્નિ સંસ્કારના સ્થાને વર્તમાનકાળના સ્વરૂપની દેરી કે ગુરૂમંદિર એટલા પર બનાવે છે. ઓગણીસમી સદી પહેલાં ત્યાં પગલાં પધરાવવાની પ્રથા હતી. પ્રત્યેક સંપ્રદાયમાં દેવપ્રાસાદના આગળના વિશાળ પ્રાંગણમાં માટે સ્તંભ ઉભું કરવાની પ્રથા છે. આ પ્રથા ગુજરાતમાં પ્રાચીન કાળમાં હતી. પણ વર્તમાનકાળે તે લુપ્ત થઈ છે. જૈન દિગંબર મંદિરે આગળ વિશાળ મેટા સ્તંભ ઉભા કરવાની પ્રથા છે. વેતામ્બર સંપ્રદાયમાં 'માણલક રશંભ” નામે શાસ્ત્રમાં ઓળખાવે છે. તેને લોકિક માણેક શંભમે છે. દિગમ્બર તેને “માન થંભ” કહે છે. પણ તે માણહ જી ભનું અપભ્રંશ છે. જેનાના કળામય ભવ્ય મંદિરે દેશના પૃથક પૃથક ભાગમાં છે. તે જેટલા કળામય છે તેટલા જ તે સુઘડ હેય છે. મંદિરની રવછતા જેને જેટલી અન્ય સંપ્રદાયમાં નથી તે ભારે પ્રશંસનીય દૃષ્ટાંતરૂપ છે. તે થંભને છે અર્થ છે મમતા