·मुद्रक व प्रकाशक-शंकर रामचंद्र दाते,
लोकसंग्रह मुद्रणालय, २७ बुधवार पेठ पुणे शहर
ACA.:.
..CH
5869

·अथ प्रास्ताविकं किंचित् । १ वेदवेदान्तयोः संबन्धः। विदितमेवेदं विचारशीलानां यदुःखजिहासासुखपरीप्सानिमित्तं प्राण- भृतां प्रवृत्तिस्तत्र प्रायो बहव ऐहिकसुखार्थमेव यतन्ते न पारलौकि- काभ्युदयश्रेयोनिमित्तम् । केचित्तु लौकिकसुखस्यानित्यता निरूप्य पार- लौकिकाभ्युदयार्थ प्रयस्यन्ति । परन्तु नाधिगच्छन्ति तदुपायम् । तन्निमित्तं परमेश्वरनिःश्वासभूतो वेदो यज्ञादिसाधनान्युपदिदेश । ततः स्वर्गादि- पारलौकिकसुरवमपि “ यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्य- चितो लोकः क्षीयते " इत्यादिवचसा क्षयीति ज्ञात्वा केचन परमश्रेयः- साधनभूतं ब्रह्म जिज्ञासवो बभूवुस्तदर्थं वेदेनैव कासुचिदीशावास्याद्युप- निषत्सु मन्त्रान्तर्गतासु ब्रह्मोपदिष्टम् । परं मन्त्रभागस्याख्यायिकादि- रहितत्वेन दुर्विज्ञेयत्वान्मन्त्राणां व्याख्यातृभिाह्मणप्रणेतृभिस्तैस्तैर्महर्षिभिः कर्मकाण्डप्रतिपादनानन्तरमुपासनाघटितास्तास्ता उपनिषदः समाम्नाताः । एवं चैतत्सिद्धं यन्मन्त्रात्मको योऽपौरुषेयो वेदभागस्तत्र विस्तरशो यज्ञादि कर्म प्राणायि यदर्थ सकलापि पूर्वमीमांसोपयुज्यते यां चासूत्र- यद्भगवाजैमिनिः । अथातो धर्मजिज्ञासा' जै सू. १ । १ । १ इत्यादिना । ततः परं संक्षेपतो वेदान्तविद्याप्रतिपादिन्य ईशाद्युपनिषदो मन्त्रभाग एवो- ताः । अथच ब्राह्मणं-तैस्तैर्महर्षिभिः प्रणीतम् । तत्र पूर्व कर्मकाण्डं व्याख्या- तम् । ततः सुखबोधार्थमुपासनादिसाधनप्रतिपादनपुरःसरमाख्यायिका- दृष्टान्तादिघटिता ब्राह्मणोपनिषदः पठिताः । यासांच मन्त्रब्राह्मणोपनिषदा- मसन्दिग्धार्थप्रतिपत्तये भगवान् बादरायणः अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" ब्र, सू.१ । १ । १ इत्यादीनि सूत्राणि प्रणिनाय । अतएवोक्तं भगवत्पूज्य- पादैः श्रीशंकराचार्यैः " वेदान्तवाक्यकुसुमग्रथनार्थत्वात्सूत्राणाम् शां. भा. १।१ । २ इति । २ उपनिषदः। उपनिषच्छब्दस्य तत्र तत्र श्रीमच्छंकराचार्यैरर्थः प्रदर्शितः । तथाहि कठोपनिषदि प्रस्तावनाभाष्ये-१।१११ सदेर्धातोविशरणगत्यवसादनार्थस्यो- " ब्र.स.

·पनिपूर्वस्य किप्पत्ययान्तस्य रूपमुपनिषदिति । उपनिषच्छब्देन च व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यवेद्यवस्तुविषया विद्योच्यते । केन पुनरर्थ. योगेनोपनिषच्छब्देन विद्योच्यत इत्युच्यते । ये मुमुक्षवो दृष्टानुश्रविकविषय- वितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्दवाच्यां वक्ष्यमाण लक्षणां विद्यामुपसद्योपगम्य तनिष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषाम विद्यादेः संसारबीजस्य विशरणा- दिसनाद्विनाशनादित्यनेनार्थयोगेन विद्योपनिषदित्युच्यते । तथाच वक्ष्यति “ निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते " इति । पूर्वोक्तविशेषणान्मुमुक्षून्वा परं ब्रह्म गमयतीति ब्रह्मगमयितृत्वेन योगाद्ब्रह्मविद्योपनिषत् । तथाच वक्ष्यति- ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरिति । लोकादिर्ब्रह्मजज्ञो योऽग्निस्तद्विषयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्राप्तिहेतुत्वेन गर्भवास- जन्मजराधुपद्रववृन्दस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन धात्वर्थयोगादग्निविद्याप्युपनिषदित्युच्यते-तथाच वक्ष्यति- स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त इत्यादि । ननु चोपनिषच्छब्देनाध्येतारो ग्रन्थ- मप्यभिलपन्ति । उपनिषदमधीमहे । अध्यापयाम इति च । एवं नैष दोषः । अविद्यादिसंसारहेतुविशरणादेः सदिधात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसंभवाद- विद्यायां च संभवाद्ग्रन्थम्यापि तादयन तच्छब्दत्वोपपत्तेः । आयुर्वै घृत- मित्यादिवत् । तस्माद्विद्यायां मुख्यया वृत्त्योपनिषच्छब्दो वर्तते ग्रन्थे तु भक्त्येति । मुण्डकोपनिषद्-१।१।१ प्रस्तावनाां-य इमां ब्रह्मविद्यामुप- यन्त्यात्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुरःसराः सन्तस्तेषां गर्भजन्मजरारोगाद्यनर्थपूगं निशातयति परं वा ब्रह्म गमयति-अविद्यादिसंसारकारणं चात्यन्तमवसा- दयति विनाशयतीत्युपनिषत् । उपनिपूर्वस्य सदरेवमर्थस्मरणात् । इति । अत्र केनोपनिषदि ४।३२ — उपनिषदमबम' उपनिषदं-परमात्मविद्या- मित्यर्थः कृतः । तैत्तिरीयोपनिषत् (२१९) भाष्य “ परं श्रेयोऽस्यां निषण्ण- मिति । तथा छान्दोग्योपनिषद्यष्टमाध्यायेऽष्टमखण्डे चतुर्थकण्डिकायां-उप- निषच्छब्देन ज्ञानमुच्यते-एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वासुरा वा ।८।८।४ इति । एतदुपनिषदः-एतज्ज्ञानाः । तथा बृहदारण्यकोपनिषत्प्रस्तावनायाम्- " सेयं ब्रह्मविद्योपनिषच्छन्दवाच्या तत्पराणां सहेतोः संसारस्यात्यन्तावसा- दनात् । उपनिपूर्वस्य सदेस्तदर्थत्वात् । तादाद्ग्रन्थोऽप्युपनिषदुच्यते " । एवं चैतत्सिद्धं संसारबीजविनाशिनी या विद्या सोपनिषच्छब्देन मुख्यया - ·दश- वृत्त्या बोध्यते । तादृशविद्याप्रतिपादकत्वाल्लक्षणयेशावास्यादयो प्रथा अप्युपनिषच्छब्देन व्यवन्हियन्ते । ता उपनिषदश्चतुर्पु वेदेष्वष्टोत्तर- शतसंख्याकास्तत्र द्वात्रिंशन्मुख्याः । तत्रापि दशैवेशादयो मुख्यतरा- स्तत्रापि माण्डूक्योपनिषन्मुख्यतमा । तथैव मुक्तिकोपनिषद्युक्तत्वात् । ' माण्डूक्यमेकमेवालं मुमुक्षूणां विमुक्तये । तथाप्यसिद्धं चेज्ञानं दसो. परिषदं पठ । तथापि दृढता नो चेद्विज्ञानस्याञ्जनासुत । द्वात्रिंशाख्यो- पनिषदं समभ्यस्य निवर्तय । विदेहमुक्ताविच्छा चेदष्टोत्तरशतं पठ॥ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यातित्तिरिः। ऐतरेयं च छान्दोग्यं बृहदारण्यकं तथा । ता एता अष्टोत्तरशतमुपनिषद ऋग्वेदादौ कियत्यस्तासां शान्तिश्च कति तत्रोच्यते । तथाच-" ऐतरेयकौषीतकिनादबिन्द्वात्म- प्रबोधनिर्वाणमुद्गलाक्षमालिकात्रिपुरासौभाग्यबव्हचानामृग्वेदगतानां संख्याकानामुपनिषदां वाङ्मे मनसीति शान्तिः ॥ ईशावास्यबृहदारण्य- कजाबालहंसपरमहंससुबालमान्त्रिकानिरालम्बत्रिशिखिग्रामणमण्डलबाह्मणाद्व- यतारकपैङ्गलभिक्षुतुरीयातीताध्यात्मतारसारयाज्ञवल्क्यशाट्यायानिमुक्तिकानां शुक्लयजुर्वेदगतानामेकोनविंशतिसंख्याकानामुपनिषदां पूर्णमद इति शान्तिः ॥ कठवल्लीतैत्तिरीयकब्रह्मकैवल्यश्वेताश्वतरगर्भनारायणामृतबिन्दुमृतनादकालाग्नि- रुद्रक्षुरिकासर्वसारशुकरहस्यतेजोबिन्दुध्यानबिन्दुब्रह्मविद्यायोगतत्त्वदक्षिणामू- र्तिस्कन्धशारीरकयोगशिक्षकाक्षराक्षावधूतकठरुद्रहृदययोगकुण्डलिनीपञ्चब्रह्म- प्राणाग्निहोत्रवराहवःलिसन्तरणसरस्वतीरहस्यानां कृष्णयजुर्वेदगतानां द्वात्रिं- शत्संख्याकानामुपनिषदां सह नाववत्विति शान्तिः ॥ केनछान्दोग्याणि- मैत्रायणिमैत्रेयीवज्रसूचिकायोगचूडामणिवासुदेवमहत्संन्यासावक्तकुण्डिकासा- वित्रीरुद्राक्षजाबालदर्शनजाबालीनां सामवेदगतानां षोडशसंख्याकानामुपनि- षदामाप्यायन्त्विति शान्तिः ॥ प्रश्नमुण्डकमाण्डूक्याथर्वशिरोऽथर्वशिखाबृह- जाबालनसिंहतापनीनारदपरिव्राजकसीताशरभमहानारायणरामरहस्यरामताप- नीशाण्डिल्यपरमहंसपरिव्राजकान्नपूर्णासूर्यात्मपाशुपतपरब्रह्मत्रिपुरात्तपनदेवी- भावनाब्रह्मजाबालगणपतिमहावाक्यगोपालतपनकृष्णहयग्रीवदत्तात्रयगरुडाना- मथर्ववेदगतानामेकत्रिंशत्संख्याकानामुपनिषदां भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥" मध्वाचार्यकृतव्याससूत्रभाष्ये काषायणादयो बह्वय उपनिषदो निर्दिष्टास्ता मुक्तिकोपनिषदि न दृश्यन्ते । अधुनातनैर्विदेशीयैरुपनिषदां संख्या २३५ ·सत्यज्ञानेन विना मिथ्याभूतदर्शनस्यानिवृत्तेः । एवमविद्यामाशे जीवो मुक्तो भवति । तस्य ज्ञानाग्निः प्रारब्धेतराणि संचितक्रियमाणानि कर्माणि नाश- यति । अस्यां दशायां प्रारब्धकर्माणि भुञ्जानः स विगतशरीराद्यभिमानो जीवन्मुक्त इत्यभिधीयते प्रारब्धकर्मावसाने देह पाते स विदेहमुक्तो भवति । इय- मेव परमा मुक्तिः । अस्यां जीवः परमात्मसायुज्यं नाम स्वरूपमधिगच्छति । नच मतान्तरवदल्पेनापि सेवकादिरूपेण भिन्नस्तिष्ठति । यद्यपि जीवः सदै- वात्मस्वरूप तथापि भावरूपेणाज्ञानेनात्मानं सुखदुःखमाज मनुते तदैव बद्ध इत्यभिधीयते तादृशाज्ञानस्य निवृत्तौ स एव मुक्त उच्यते । साधनक्रमः । वेदविहितवर्णाश्रमकर्मणा चित्तशुद्धिस्ततो ब्रह्मनिष्ठगुरुं प्रति शरणगमनं तेन तत्त्वमसीति ज्ञानोपदेशस्तच्छ्रवणमनननिदिध्यासनैः संन्यासाश्रममधिव- सन्कर्माणि परित्यजश्च स सुस्थि ज्ञानो मोक्ष लभते । कदाचिद्वामदेवादि- वत्पूर्वजन्मकृतकभिः शुद्धचित्तोऽत्र जन्मनि ज्ञानेन मुक्तो भवति । मोक्षाप्तौ ज्ञानमेव साक्षात् साधनम् । कर्मोपासने तु चित्तशुद्धिचित्तैकाग्य- प्रापकत्वात्परंपरितसाधने । ज्ञानकर्मसमुच्चयस्तु नेष्टः । नित्यानित्यवस्तु- विवेकः, इहामुत्रार्थभोगविरागः, शमदमादिसाधनसंपत् , मुमुक्षुत्वं चेति साधनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा । अस्मिन्मतेऽनिर्वचनीयख्यातिः । प्रत्यक्षानुमानोपमानशाब्दार्थापत्त्यनुलब्ध्याख्यानि षट् प्रगाणानि । तत्रा. लौकिकार्थ आत्मनि शाब्दमेवं मुख्यं प्रमाणम् । अन्यदनुमानादि तदव- ष्टम्भेन प्रमाणं भवति । अत्र मते विवर्तवादः । तत्स्वरूपं स्वप्रकाशपर- मानन्दाद्वितीयं ब्रह्म स्वमायावशान्मिथ्यैव जगदाकारेण कल्पते । यथा शुक्तौ रजतं रज्जौ भुजङ्गमश्च । ननु शुक्तिरजतादौ सारूप्यं विवर्तत्वे कारणं जीवजड़योः सारूप्याभावेन चिद्विवर्तत्वं प्रपंचस्य कथमिति चेन्नैतत्साधु । नहि सारूप्यनिबन्धनाः सर्वे विभ्रमा इति व्याप्तिरास्ति । असद्रूपादपि कामादेः कान्तालिङ्गनादिप्विव स्वप्नविभ्र- मस्योपलम्भात् । किंच कादाचित्के विभ्रमे सारूप्यापेक्षा नानाद्यविद्यानिव. न्धने प्रपंचे तदुक्तमाचार्यबाचस्पतिना-विवर्तस्तु प्रपञ्चोऽयं ब्रह्मणोऽपरिणा- मिनः । अनादिवासनोद्भूतो न सारूप्यमपेक्षते ॥' इति । अस्य मतस्य सङ्ग्राहकः श्लोकः ॥ " ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मेव नापरः” इति ॥

·५ रामानुजमतम् (विशिष्टाद्वैतमतम) विशिष्टाद्वैतशब्दार्थः-चिदचिद्विशिष्टस्य परमात्मनोऽद्वैतमथवा सूक्ष्मश- रीरविशिष्टस्य कारणरूपस्य परमात्मनस्तथा स्थूलशरीरविशिष्टस्य कार्यरूप- स्य परमात्मनश्चेत्युभयोरद्वैतम् । पदार्थास्त्रिविधा अचिच्चिदीश्वरभेदेन । तत्र प्रकृतिकालशुद्धसत्त्वभेदेनाचित्पदार्थस्त्रिविधः । तत्रापि प्रकृतिस्त्रिधा सूक्ष्म- सूक्ष्मतरसूक्ष्मतमेतिभेदेन । साच क्रमेणाव्यक्ताक्षातम इति संज्ञका । ईश्वरः परमात्मा स एव ब्रह्मत्यभिधीयते । चिदचित् (जीवजड ) पदार्थात्मकमी- श्वरस्य शरीरं तच्छरीरमपि स्थूलसूक्ष्मभेदेन द्विविधं सूक्ष्मशरीरयुतः पर- मात्मा स्थूलस्य जगत उपादानकारणम् । परमात्मन्यप्राकृताः शब्दस्पर्श- रूपरसगन्धाः शक्तिज्ञान नन्दादयश्च गुणाः सन्ति । सच सर्वाश्रयो व्यापक श्च तज्ज्ञानं शरीरमपि व्यापकम् । सच पंचविधः परव्यूह विभवान्तर्याम्यर्चाव- तारभेदेन । स एव सूक्ष्मचिदचित्पदार्थयुक्तो जगत उपादानं विशेषसंकल्प- युक्तश्च निमित्तकारण भवति । तथा कालाद्यन्त मितया सहकारिकारणं च भवति । अयं परमात्मा सर्वेषां चेतनाचेतनवस्तृनां प्रेरकः कर्मानुकूल फल- प्रदोऽप्युदासीनः सर्वजीवानां जडानां च नियन्ता कल्याणगुणपूर्णी हेय- गुणप्रत्यनीकः सर्वान्तर्याम्यचिन्त्यशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजःसंपन्नो भाक्तिलभ्य- श्चास्ति । जीवजडो परमात्मनः शरीरभूते । एतद्विशिष्टपरमात्मातिरिक्तं जगति किंचिन्नास्ति । यद्यपि जीवजडौ विशिष्टपरमात्मनोऽनतिरिक्तौ तथापि केवलपरमात्मनस्तौ भिन्नौ नित्यौ च चिदपरपर्यायो जीवः स चाणुर्नतु व्यापकः । सच चेतन ईश्वराधीनकर्तृत्वगुणः स्वप्रकाशः सुखी नित्यः प्रति- शरीरं भिन्नश्च । सच बद्धमुक्तनित्यभेदेन त्रिविधः। ब्रह्मादिकीटान्ताः सर्वे संसारिजीवा बद्धाः । विमुक्तसंसाराः प्राकृतसूक्ष्मशरीररहिता वैकुण्ठे भगव- संनिधिनिवासिन आविर्भूताष्टगुणा ये ते मुक्तजीवाः । मूलत एव संसार- संबन्धरहिताः परमात्मेच्छानुवर्तिनोऽसंकुचितज्ञाना येऽनन्तगरुडादयरते सर्वे नित्यजीवाः । जीवात्मानोऽनन्ताः । जगत्प्रवाहश्चानादिः । नित्यजीवाः स्वे- च्छया लीलाविभूतिष्ववतार धारयन्ति । एतेषु नित्यजीवेषु यथाधिकार तारतम्यं वर्तते । मुक्तजीवेषु तारतम्यं नास्ति । तेषां न कोऽप्यधिकारो नवा तेषामवतारधारणम् । मुक्तौ जीवैः परमात्मसादृश्य लभ्यते न त्वैक्यम् । जीवो ज्ञातृस्वरूप आनन्दस्वरूपश्च तथा कर्ता भोक्ता । तस्य शरीर प्रकृ- .. ..

·तिजन्यं पांचभौतिकं सच स्वयं परमात्मनः शरीरभूतः । जीवात्मा लिङ्गदे- होपाधिना संसरति । सच लिङ्गदेहः प्राकृतोऽनादिश्च । उपाधिभूतलिङ्गदे- हत्यागेन जीवेन मोक्षो लभ्यते । मोक्षावस्थायामपि जीवस्य ज्ञातृत्वं न ही- यते । मोक्षार्थ जीवस्य ब्रह्मविचारो विधीयते । तत्र पूर्ववृत्तं कर्म ब्रह्मज्ञा- नेऽङ्गभूतम् । न साधनचतुष्टयसंपत्त्यानन्तर्य तत्रापेक्ष्यते । यत्रेश्वरनित्यजी- वमुक्तजीवाश्च विविधभोगानुपभुजते । यत्रच कर्मरूपाविद्या न संभवत्यसौ देशः शुद्धसत्त्वमित्यभिधीयते । एतत्सत्त्वं प्राकृतसत्त्वगुणतो विलक्षणम् । ज्ञानं स्वप्रकाशं चेतनं व्यापकं बुद्ध्यपरपर्यायं चास्ति । जीवेश्वरौ तदाधारभूतौ तयोर्धर्मो ज्ञानं तच्च स्वतः प्रमाणं बद्धदशायां तत्कर्माच्छन्नं संकुचितं भवति मोक्षे तु तद्विकासितं भवति । प्रकृतिपदार्थों जडो नित्यश्च । तया परमा- त्मस्वरूपमाच्छादितं भवतीति कर्मवश्या बद्धजीवा मन्यन्ते । इयं प्रकृतिः सत्त्वरजस्तम इति गुणत्रयात्मिका चतुर्विंशतितत्त्वात्मिका च । तानि तत्त्वानि प्रकृतिमहत्तत्त्वमहंकारो मनः पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च तन्मात्राणि पञ्च महाभूतानि चेति । एतेषु प्रथमतत्त्वं प्रकृत्याख्यं सर्वेषां जडानां मूलकारणम् । एतदतिसूक्ष्मं सृष्टयादौ परमात्मन इच्छया प्रकृत, परिणम्यमानायां यथा यथा सूक्ष्मता हीयते तथा तथावस्थान्तरं भवति तत्र प्रथमावस्था तम इत्याभिधीयते । द्वितीयावस्थाक्षरं, तृतीयावस्थाव्यक्त च । इदं तृतीयमव्यक्तं नाम कार्योन्मुख्यव्यवस्था, अव्यक्तानन्तरं जायमानाः सर्वे परिणामा व्यक्ताः । तत्र प्रथमपरिणामो महत्तत्वम् । अत्र गुणत्रयसा - म्यं नास्ति । त्रिष्वन्यतमो गुणः प्रबलो भवति । महत्तत्त्वं ब्रह्मणः शरीरम् । अस्माज्जायतेऽन्तःकरणवृत्तिबुद्धिनाम्नी निश्चयाख्या । महत्तत्त्वात्सत्त्वगुण- प्राबल्येन जायमानः सात्त्विकोऽहंकारो वैकारिक इति कथ्यते । अस्मात्सा- त्त्विकाहंकारात्पंच ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि मनश्चोत्पद्यते । एतदेव मनः स्मृत्यादीनां साधनं सन्द्रियाणा प्रेरक संसारबन्धकारणीभूत च अचिद्वस्तूनां यथा महत्तत्त्वादिरूपेण परिणामा भवन्त्येवं जीवात्मनो ज्ञान- धर्मसंकोचविकासादयोऽवस्था भवन्ति । तथात्मनोऽपि सृष्टयादिसंकल्पाद- योऽवस्था भवन्ति । जडव्यापाराः सदा परबुद्ध्यवलम्बनेन संभवन्ति । पर- मात्मनः सर्वे व्यापाराः स्वबुद्ध्यवलम्बनेन संभवन्ति । जीवस्य तु केचिदेव व्यवहारा ईश्वरबुद्धयवलम्बनेन केचित्स्वस्य परमेश्वरस्य चेत्युभयार्बुद्धिमव- ।

·लम्ज्य प्रवर्तन्ते । केवलमेव स्वबुद्धिमवलम्ब्य जीवेन व्यवहारः कर्तुं न श. क्यते । जडपदार्थाः सदान्यस्य शरीरं भवन्ति । आत्मत्वं तु तेषां नास्ति । तथे- श्वरः सदात्मैव शरीरत्वं तस्य नास्ति । जीवस्तु स्थूलदेहस्यात्मा । ईश्वरस्य शरीरमित्युभयं भवति । अन्तर्नियामकत्वं चात्मशब्दप्रवृत्तिनिामित्तं तेन जीवः परमात्मति द्वयमप्यात्मशब्देन व्यवह्रियते । अन्तर्यामित्वस्य परा काष्ठा परमात्मेति । ज्ञानं द्विविधं स्वरूपभूतं धर्मभूतं च धर्मभूतं च । तत्र स्वरूप- भूतज्ञानं जीवाभिन्नं धर्मभूतज्ञानं तु नतः पृथक् । एवंच स्वरूपभूतज्ञान- दृष्टया ज्ञानस्वरूपो जीवः । स एवाहमिति प्रतीत्या भासमानत्वानं- योऽपि । तथा तादृशज्ञानवत्वात् स एव ज्ञातस्वरूपोऽपि । पञ्चीकृत- पञ्चमहाभूतानि महत्तत्त्वमहंकारश्चेति सप्त तत्त्वानि प्रकृतिश्चेत्यष्टभ्यः शरी रोत्पत्तिः । ततस्तच्छरीरं पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि मनश्च भूष- यति । भक्तिः प्रपत्तिश्चेति मोक्षसाधने । भक्तिर्भजनम् । अनन्यभावेन पर- मेश्वरः शरणीकरणीय इति प्रपत्तिः । साधनक्रमश्चेत्थम्, कर्मज्ञानयोगौ भक्तिकारणम् । साधनभक्तिः प्रपत्त्यगम् । साच प्रपत्तिर्यत्र देहे तदेहपात एव मोक्षः । अत्र मते प्रत्यक्षमनुमानमागमश्चेति प्रमाणत्रयम् । अन्यप्र- माणानामत्रैवान्तर्भावः । अत्र मते सख्यातिः । जीवन्मुक्तिर्नास्ति । अत्र मतेऽद्वैतवाद्यादृतो विवर्तवादः खण्ड्यते परिणामवादश्च स्वीक्रियते । तत्ता- त्पर्यमित्थम्-जगति विद्यमानानि सर्ववस्तूनि सत्यानि तानि मूलप्रकृति- परिणामभूतानि च । श्रुतिगतानि ' असत्य' 'नास्ति' इति पदानि न मिथ्यार्थबोधकानि किन्तु विनाशित्वबोधकानि । परिणामिपदार्थस्वरूपं तत्तदवस्थासु भिद्यतेऽतस्ते पदार्था असत्या विनाशिन इत्युच्यन्ते नतु मिथ्याभूतत्वं तेषामिति मन्तव्यम् । एवं च जगत्सत्यमिति राद्धान्तः । ६ अद्वैतविशिष्टाद्वैतयो_लक्षण्यस्य स्थलानि । १ आत्मरूपमेकमेव अन्यन्नास्त्येव । १ चिदचिद्रूपशरीरविशिष्ट आत्मैक एव । तच्छरीरादन्यत्किचिन्नास्ति । २ आत्मा निर्विशेषो निर्गुणश्च । २ आत्मा सर्वज्ञत्वादिविशेषयुक्तः । अनन्तकल्याणगुणाश्रयः । तत्र हेय- गुणा न सन्ति ।

·३ आत्मा ज्ञानस्वरूपा न ज्ञानगु- | ३ आत्मा ज्ञानस्वरूपोऽपि ज्ञानगु- णवान् । अतएव तस्य न वस्तुतो णाश्रयः । वस्तुत एव तस्य ज्ञात- ज्ञातृत्वम् । त्वम् । ४ आत्मा स्वरूपेण कूटस्थानित्यः । ४ परमात्मा स्वरूपेण कूटस्थनित्यः । तेनैव रूपेणाद्वितीयश्च । चिदचिद्रूपशरीरविशिष्टरूपेण तु प. रिणामिनित्यः । विशिष्टरूपेणैवाद्वि- तीयः। ५ परमात्मन एवं मायोपाधिकमी- ५ परमात्मैवेश्वरः । तच्छरीरभूतो श्वरत्वमविद्योपाधिकं जीवत्वम् । जडं जीववर्गों जडवर्गश्च । ततो भिन्न तु प्रातिभासिकं मिथ्यैवेत्येकमेव एवेति । चिदचिदीश्वररूपं तत्त्वत्र- तत्त्वम् । यम् । ६ परमात्मनः सकाशादभिन्नापि ६ परमात्मनः सकाशाद्वस्तुतो भिन्नं भिन्नेव त्रिगुणा परमात्मशक्तिरज्ञा- त्रिगुणात्मकं प्रधानं जगतो मूल- नादिपदवाच्या तदुपहितः परमात्मा प्रकृतिः । जगतो मूलप्रकृतिः । ७ अस्मिन्मते विवर्तवादः । अज्ञा ७ अस्मिन्मते परिणामवादः प्रधान- नेन परमात्मन्येवेदं जगद्धासत इत्ये- मेवान्तर्यामीश्वरसांनिध्याज्जगदाका- वरूपः । अत्र रज्जुसर्पदृष्टान्तः । रेण परिणमत इतिरूपः । अत्र पयो- दधिदृष्टान्तः । ८ परमात्मविवर्तभूतं प्रातिभासिक ८ प्रघानपरिणामभूतं चेदं जगत्स- मिदं जगन्मिथ्येव । ९ अत्र मतेऽनिर्वचनीयख्यातिः । ९ अत्र मते सख्यातिः । वस्तुतः अनिर्वचनीयं चेदं जगदज्ञानदोषेण सत्यमेव जगत्प्रतीयत इतिरूपा । भासत इतिरूपा। १० शुक्तिरजतस्थले स्वप्नादौ चा १. शक्तिरजतस्थले स्वप्नादौ च निर्वचनीया एवार्था मासन्ते । सत्या एवार्थाः प्रतीयन्ते । ११ तत्त्वमस्यादिशास्त्रमपि जग ११ तत्त्वमस्यादिशास्त्रं सत्यमेवात न्दतर्गतत्वादसत्यमेव । तथापि त एव तत्तत्त्वज्ञानसाधकम् । त्यमेव ।

·त्वज्ञानसाधनं भवत्येव । स्वामप- दार्थवत् । १२ प्रमाणानि षट् । प्रत्यक्षानु १२ प्रमाणानि त्रीणि । प्रत्यक्षानु- मानोपमानागमार्थापत्त्यनुपलब्ध्या मानागमरूपाणि । ख्यानि । १३ परमात्मनोऽभिन्ना जीवाः । १३ जीवाः परमात्मनः सकाशा- नेषा परमात्मवदेव ज्ञानस्वरूपत्वं द्भिन्नास्तच्छरीरभूता अपि ज्ञानस्व- नतु वस्तुतो ज्ञानाश्रयत्व किन्त्वन्त:- रूपा ज्ञानगुणकाश्चेति तेषां वस्तुत करणोपाधिकं ज्ञातृत्वम् । एवं ज्ञातृत्वम् । १४ जीवो व्यापकः। १४ जीवोऽणुरूपः । १५ जीबो ब्रह्मस्वरूपत्वादेक एव । १५ जीवा वस्तुत एव नानाविधाः। तदकत्वं त्वौपाधिकम् । जीवाद्वैतं तु प्रकाराद्वैतम् । १६ साधनचतुष्टयसम्पत्त्यनन्तरं ब्र. १६ कर्मस्वरूपज्ञानानन्तरं ब्रह्माज- ह्मजिज्ञासा । ज्ञासा। १७ तत्त्वमस्यादिमहावाक्यरात्मसा- १७ तत्त्वमस्यादिमहावाक्यजन्योपा- क्षात्कारेऽविद्यानिवृत्त्या शरीरसत्त्वे- सनादार्थेन परमात्मा प्रसन्नो भवति ऽपि जीवद्दशायां मुक्तिः । तथापि यावच्छरीरं सुखदुःखानु- भवावश्यकत्वान्न जीवदशायां मुक्तिः। १८ प्रारब्धकर्मणां भोगेन क्षये १८ प्रारब्धकर्मक्षये लौकिकशरीर- शरीर त्यागे स्वस्वरूपेऽवस्थितिरूपा त्यागे दिव्यदेहप्राप्त्या परमात्मना विदेहमुक्तिः। सह परमं साम्यं भवति । इयमेवा- स्मिन्मते मुक्तिः । १९ मुक्तौ जीवब्रह्मणोर्मेंदो नास्ति । १९मुक्तावपि जीवब्रह्मणोर्भेदोऽस्ति। २० मुक्तावस्थायां न लेशतोऽपि २० मुक्तावस्थायां दुःखलेशेना- दुःखं न सुखं भवति । भिन्नः सुखाधिक्यमनुभूयते। ७ प्रमाणसंख्याविचारः । श्रीमच्छङ्कराचार्याणां प्रत्यक्षादीनि त्रीणि प्रमाणानि संमतानि चत्वारि षड् वा । यतः काठकोपनिषदि त्रिणाचिकेत' १११।१७ इति कारिकायां भा- ·ध्ये प्रत्यक्षानुमानागमैरिति प्रमाणत्रयस्य ग्रहणं कृतम् । मुण्डकोपनिषदि पर क्ष्य लोकान् — ११२।१२ इत्यत्र भाष्ये प्रत्यक्षानुमानोपमानागमैरिति निर्मा श्यते । अन्यत्रच बहुषु भाष्यस्थलेषु प्रत्यक्षानुमानोपमानागमार्थापत्त्यनु लब्ध्याख्यानि षट् प्रमाणान्यङ्गीकृत्य विचारः क्रियते। तत्रेदं सर्वसंम यदाचार्याणां भाष्यकृतां षडपि प्रमाणानि संमतानि। यतो जैमिनीयनये ष प्रमाणानि पूर्वोक्तान्यादृतानि । उत्तरमीमांसाभाष्यमेतत् । उत्तरमीमांसाया पद्धतिरियं पूर्वमीमांसास्थं यदनभिमतं तखण्ड्यते । यदभिमतं तन्न खण्ड्य प्रमाणसंख्याखण्डनं तु कुत्राप्युत्तरमीमांसायां न दृश्यते तेन पूर्वमीमांसोत्त प्रमाणषट्कमप्यत्राभिमतं तदेव भाष्यकृतामपि संमतम् । षट्त्स्वपि प्रमाणे वेदरूपशाब्दप्रमाणस्य श्रेष्ठत्वं वेदस्यैवाप्रतिहतं प्रामाण्यं वेरिव रूपविषये इति शारीरभाष्ये निर्दिशद्भिराचार्यैरङ्गीकृतमित्यन्यत् । तर्हि काठकमुण्डक भाष्यनिर्दिष्टसंख्ययोः का गतिरिति चेत् । तत्रंदमुच्यते । पूर्वोक्तरीत्यागम- प्रामाण्यमवश्यमङ्गीक्रियतामन्यप्रमाणविषये तु नास्माकमाग्रहः कणादा- दिवत् त्रयं चतुष्टयमेव वा भवतु प्रमाणानामिति घोतयितुं तथा निर्देशः । तेनाचार्याणां प्रमाणषट्कमेव संमतं तत्राप्यागमप्रामाण्यस्य श्रेष्ठत्वमत एव सर्वत्र प्रमाणसंख्यानिर्देशेषु आगमप्रमाणस्य ग्रहणमिति सर्वमनवद्यम् । ८ अग्निहोत्रादीनां स्वरूपम् । यस्यामिहोत्रमदर्शमपौर्णमासमित्यादिमन्त्रेऽमिहोत्रदर्शपौर्णमासचातुर्मास्या- ग्रयणानां निर्देशः। तत्स्वरूपं कथ्यते । १ अमिहोत्रम् । अमिहोत्रं जुहोतीति श्रुत्या विहितं प्रतिदिनमनुष्ठीय- मानं कर्म । तच्च सायं प्रातरिति प्रत्यहं द्विः क्रियते । तत्र प्रत्येकमाहुति- द्वयम् । २ दर्शपौर्णमासम् । अयं च यागोऽग्न्याधानानन्नर प्रतिपक्ष पौर्णमा- स्याममायां च भवति । दर्शपौर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेत्यनेन विहितः । अत्र प्रजानानुयाजादयोऽङ्गम् । ३ चातुर्मास्यम् । अयं चातुर्मास्ययागो दर्शपौर्णमासवदेवामिहोत्रानन्तरं भवति । चातुर्मास्यं नाम सप्तसु हविःसंस्थास्वन्यतमा संस्था । ताः सप्त- हविःसंस्थाः १ अग्निहोत्रम् २ दर्शपौर्णमासौ ३ आग्रयणं ४ पिण्डपितृयज्ञः ५ चातुर्मास्यानि ६ निरूढपशुबन्धः ७ सौत्रामणीतिसंज्ञकाः। चातुर्मास्य- ..

·योग वैश्वदेववरुणप्रधाससाकमेधशुनासीरीयप्रभृतीनि पर्वाणि चतुषु चतुर्यु मासेषु भवानि तैः समुदितैयागश्चातुर्मास्यसंज्ञकः । अस्य यागस्य फलं चिर- स्थायि । · अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' इति श्रुतेः । ४ आग्रयणम्-एतदपि पूर्वाक्तसप्तहविःसंस्थान्तर्भूतमेव कर्म । अग्रे अयनं भक्षणं येन कर्मणा तदारयणं प्रथमद्वितीययोर्हस्वदीर्घव्यत्यय आर्षः। अत्र नवानां ब्रीहिश्यामाकयवानां हविषां भक्षणमुक्तम् । तस्य च शरत्काल उक्तः । अथवा यत्र नवसस्यानामग्रपाको देवान्नीयते तदारयणं नाम नित्यं कर्म तेनानिष्ट्वा सर्वमेव सस्यं नाश्नीयात् । तथाच ' नास्य ब्राह्मणोनाश्वान गृह बसेत् ' इत्यनेनाग्निहोत्रिणो व्रतमध्य एवातिथिभोजनं विहितम् । तदुक्तमतिथिवर्जितमासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्तीति । ९ मुण्डकोपनिषत्तात्पर्यम् । मुण्डकोपनिषदि त्रीणि मुण्डकानि तत्र प्रतिमुण्डकं खण्डद्वयम् । एवं षट् खण्डानि । तत्र प्रथमखण्डे-आदौ ब्रह्मादिगुरुशिष्यपरंपरा प्रदर्शिता । तत्र महागृहस्थः शौनकोगिरस समिद्ग्रहणपूर्वक सप्रश्रयं शरणगमनेन पप्रच्छ। हे गुरौ उपदिश तदेकं यस्मिन् विज्ञात इदं सर्व विज्ञातं भवतीति । तमेत प्रश्नमपाकर्तुमाङ्गिराः प्राह । वेदार्थाभिज्ञानां मतेनात्र जगति परा, अपरेति विद्याद्वयं वर्तते । तव प्रश्नस्योत्तरार्थ परा विद्यैवालम् । परं, अपरविद्यायाः परिहारो यावन्न कृतस्तावत्परविद्याप्राप्तिनं भवति । तदर्थ परिहाराय, अपरा विद्या प्रथमं प्रोच्यते । साच साङ्गवेद चतुष्टयरूपा । तस्यामपरविद्यायां कर्माण्युक्तानि । तान्यपहाय ज्ञानं परब्रह्मात्मकमुररीकर्तव्यं तदर्थ परा विद्यो- च्यते ततश्च परा विद्ययनेनोपनिषत्प्रतिपाद्यं ब्रह्मज्ञानं ग्रामं नोपनिषच्छब्द- राशिः । यतस्तदधिगमेऽपि वैराग्यादिसाधनचतुष्टयसंपत्तिमन्तरेण ब्रह्मप्राप्ति- दुर्लभा । अत्र चक्षुरादीन्द्रिया गोचरं निरवयवं शुद्धं सर्वव्यापीत्यादि रूप भूतकारणं ब्रह्म प्रोक्तम् । तज्ज्ञानं च विवेकिनामेव सुगममित्युक्तम् । ततो भूत. कारणत्वं दृष्टान्तत्रयेण यथोर्णनाभिरित्यादिनोक्तम् । एतैस्त्रिभिदृष्टान्तौर्वजातीय सजातीयं च समस्तं जगत् निमित्तान्तरानपेक्षादद्रेश्यादिरूपादक्षरात्संभवतीति प्रतिपादितम् । अथच मुष्टिगतानि बदरीीण यथा पतन्ति तथा ब्रह्मणः सका- ·१४ । शाजगत् न जायते किंतु तदुत्पत्तावस्ति क्रमोन्नप्राणादिरूपः । स चोक्तः । तपसा चीयत इत्यादिना । अस्यैवार्थस्योपसंहारोन्त्यमंत्रेण ॥ १॥ पूर्वखण्डे परापरे विद्ये उक्ते तयोविषयांवभागोत्र खण्डे वर्ण्यते । तत्र षभिमन्त्रैः कर्माग्निहोत्राद्यात्मकमुक्त्वा तदनुष्ठानप्रकारः फलं चोक्तम् । ततः प्लवा झेत इत्यारभ्य ज्ञानरहितं कर्म श्रौतं स्मातच न श्रेयसे किंतु तदनुष्ठा- यिनोऽन्धेनैव नीयमाना अन्धा इव विभ्रान्ति गर्तकण्टकादौ । ततः पुण्य- वशात्कंचित्कालं स्वर्ग स्थिता मानुषं जन्म ततोऽपि वा हीनतरं पश्वादिजन्म लभन्ते । ये तु श्रौतस्मातकर्म परिहाय संन्यासिनो हिरण्यगर्भादीनुपासते तेचिरादिमार्गेण हिरण्यगर्भलोकमाप्नुवन्ति । परं तत्रापि न निरतिशया मुक्तिः । अतः संसारगतिभूतान् लोकान् कदलीगर्भवदसारान् मत्वा वैराग्य- संपन्नो मुमुक्षुब्रह्मविज्ञानार्थ ब्रह्मनिष्ठ श्रोत्रिय गरुं गच्छत् । सोपि विद्वान् गुरुः साधनचतुष्टयसंपन्नाय तस्मै शिष्याय ब्रह्मविद्यामुपदिशेत् । एवं चात्र खण्डे यज्ञादयो विनाशिनो विनाशि फलं संपादयन्ति। ज्ञानं तु गुरोः सकाशा- ज्जायमानं निरतिशयं मोक्षं यच्छतीति विषयविभागो दर्शितः ॥ २॥ अथ तृतीयखण्डेऽक्षरब्रह्म प्रतिपाद्यते । यतः 'येन विज्ञातेन सर्व- मिदं विज्ञातं भवति' इति शिष्येण पृष्टं तत्प्रतिवक्तव्यम् । तत्प्रकारश्चेत्थम् । भोः शिष्य, ब्रह्माक्षरपुरुषाख्यं ज्ञेयं तस्मादेव सर्वमिदं प्रभवति । ततश्च ज्ञातेन ब्रह्मरूपोपादानकारणेन ततो जायमानमिदं कार्यरूपं जगत् सर्वे विज्ञातं स्यात् । अत्रोपादानोपादेयभावोऽध्यासद्वारा । तदर्थं प्रथममन्त्रेड- ग्निस्फुलिङ्गदृष्टान्तमाह । सच यथा-सुदीप्तादग्नेर्यथा विस्फुलिङ्गा भवान्त तद्वत् अक्षरब्रह्मणः सर्वे भावा उत्पद्यन्ते तत्रैव विलीयन्तेच । तदने मन्त्रा- ष्टकेन सर्वेषां प्राणादीनामुत्पत्तिब्रह्मणः सकाशादिति प्रतिपादितम् । चरम- मन्त्रे एतत्सर्वं पुरुष एव । अर्थादेतत्सर्ब पुरुषेऽध्यस्तम् । ततश्चाधिष्ठान- भूतरज्जुज्ञानेऽध्यस्तवस्तूनां सर्पदोनां ज्ञानं यथा तथाधिष्ठानभूतब्रह्मज्ञाने सर्ववस्तुज्ञानं सुकरम् । तच्च ब्रह्म हृदयगुहायां निहितं ता तज्ज्ञात्वा ज्ञान- वान् अस्मिन्नेव जन्मनि अविधाग्रन्थि नाशयति । अत्र मन्त्रे इहेतिपदं जीवन्मुक्तिं बोधयति ॥ ३॥ अथ चतुर्थखण्ड ब्रह्मज्ञानं तत्राप्त्युपायश्च प्रोच्यते । सचैकाग्रेण चेतसा ·. ब्राह्मध्यानरूपः । ब्रह्मध्यानस्य परा काष्ठा ध्यातृध्येयादिभेदविस्मरणपूर्वकं ब्रह्म- मयतासंपादनम् । ब्रह्मज्ञाने प्रवृत्त्यर्थ ॐ काररूपप्रतीकोपासनमप्यत्र प्रोच्यते । पूर्वोक्तप्रकारेण ब्रह्ममयतासंपादने विवेकिनां हृदय पूर्णमानन्दरू- पं ब्रह्म प्रकाशते । ततस्तेषां हृदयग्रन्थिमिद्यते । सर्वसंशयोच्छदः कर्मक्षयश्च भवति । एतदेव संक्षेपतस्त्रिभिरन्तिमैमन्त्रैर्बोधितम् ॥ ४ ॥ पूर्वखण्डे सत्यमक्षरं येन प्राप्यते तज्ज्ञानं तत्प्राप्युपायश्च योगोभिहितः। अत्र तत्सहकारि सत्यादिसाधनं वक्तुमुपक्रम्यते । किंच पूर्व कृतमपि तत्त्व- निर्धारणं दुर्जेयत्वात्पुनः प्रकारान्तरेण क्रियते । स प्रकारश्चेत्थम् । अस्ति कश्चन वृक्षश्चिछद्यमानरूपत्वाच्छरीररूपः । यत्र द्वौ पक्षिणौ सखिभूता- वारूढौ । तयारन्यतरो जीवाख्यःस्वादृनि कर्मफलान्यत्ति स्म शिवं च विसस्मार। अथ चान्यतरः शिवाख्यः केवलं भक्षयन्तं तं पश्यत्येव नतु स्वयं भक्षयति । यश्च फलभोजी पक्षी दीनभावेन सर्वकर्मासमर्थोह किं मे जीवितेने त्यादिना शोचति । अन्यस्तु द्रष्टा न शोचति कर्मफलोपभोगाभावात् । ततः पूर्वोक्तो जीवः शुभसंचितवशात् परमकारुणिकन गुरुणा दार्शतयोगमार्गः शमादि- संपन्नः समाहितात्मा सन् असंसारिणमीशं तन्महिमानं स्वाभेदरूपं पश्यति तदा दीनभावाद्विमुक्तः सन् कृतकृत्यो भवति । एतादृशाभेदज्ञानप्राप्तौ साधकस्य जीवस्य सत्यं तपश्च सहकारिसाधनम् । ततः परं प्राप्यमाणं ब्रह्म दिव्यमिन्द्रियागोचर केवलज्ञानगम्यमित्यादिरूपेण वर्णितम् । उपसंहारे च ब्रह्मप्राप्तौ सर्वलोकावाप्तिरूपं फलं प्रदर्शितम् । षष्ठे खण्डे-पूर्वखण्डोक्तं ब्रह्म मुमुक्षुभिर्निष्कामैलभ्यते न कामकामि- भिः । एवं ब्रह्मदर्शनेन पर्याप्तकामा मुमुक्षवः प्रकृतशरीरे विद्यमान एव मुक्ता भवन्ति । जीवन्मुक्ता एव भवन्तीति तात्पर्यम् । अथ चात्र खण्डे ब्रह्म प्रवचनादिना न लभ्यते किन्तु तद्विषयया दृढेच्छया लभ्यते एवमधिगत आत्मा स्वीय रूपं साधकं प्रति दर्शयति । ततो जीवन्मुक्तास्ते दहपरित्यागे विदेहमुक्ता भवन्ति । समुद्रं गतानां गङ्गादिसरितां यथा नामरूपाद्वि- मुक्तिस्तथा परं पुरुषमापन्नानां मुक्तानां नामरूपाद्विमुक्तिः । तत एतद्ब्रह्म वेद यः स ब्रह्मरूपो भवतीत्युक्त्वा तत्कुलेपि न कश्चनाब्रह्मविद्भवतीत्यर्थवाद उक्तः । अयमों मन्त्रेणोक्त इति मन्त्रप्रदर्शनेनोक्तम् । यैः शिरोवतमनु- ष्ठितं तेभ्य एवेयं विद्या प्रदयति मन्त्रार्थः । ततः पूर्वखण्डोक्ता परम्परा ·घोतिन्याख्यायिका समापिता ॥ तत्र नैतदचीर्णव्रतोधीते' इत्यनेनैवं द्योत्यते यत्-येनाथार्वणिकेन शिरोव्रतमनुष्ठितं तेनैव गुरुणा यैः शिरो- व्रतमनुष्ठितं तेभ्य एव शिष्येभ्यः प्रदेया । शिरोव्रते हि एकर्षिनामकोऽमिः पात्रान्तरिततया शिरसि धारणीयो भवति । एवं च मुण्डके शिरस्यानधारणे- नेयं मुण्डकोपनिषद्विद्या बोध्यते । अत एवास्या उपनिषदो मुण्ड- केति संज्ञा । तेन 'हर्टेल' महाभागेन कल्पितं जैनानां स्यादियमुपनिषत् मुण्डकम् ' इति संज्ञाघटितत्वात्तेषां च मुण्डितमुण्डत्वादिति । तदपास्तम् । १. अन्वयक्रमेण यत्र व्याख्यान तानि स्थलानि । भगवत्पूज्यपादश्रीमच्छंकराचार्याणामियं व्याख्यानशैली यत्ते मूलक- मण पदानां व्याख्यानं कुर्वान्त कुत्रचिदन्वयक्रमण व्याख्यान मध्ये मध्ये दृश्यते तथात्र मुण्डकोपनिषदि केषुचित् मन्त्रेषु । ते मन्त्रा अधस्तात्पद- श्यन्ते । - १-१२।६ २-१।२।११ ३-१।२।१३ ४-२।२।९ ५-३।२।६ . ११ अध्याहारस्थलानि । अत्र मुण्डकोपनिषदि श्रीशंकराचार्याख्यानसमयेऽध्याहारास्तत्त- च्छब्दानां कृताः । तानि स्थलानि तत्तच्छब्दनिर्देशपुरःसरम् । प्रथममुण्डके द्वितीयखण्डे पञ्चमो मन्त्रः । अत्र भूत्वेत्यस्याध्याहारः। १।२।१२ अत्र ' इह ' इतिपदं तदग्रे किं कृतेनेत्यादौ - किम् ' इत्यस्य चाध्याहारः॥ १२ कर्मगतीनां वैविध्यम् । केवलमिष्टापूर्तदत्तादिकर्मभिर्नरा दक्षिणमार्गेण गच्छन्ति । अयमेव दक्षिणमार्गो धममार्ग इति कथ्यते सच धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः । इत्यादिना ·। अग्नि- भगवद्गीतासूक्तः। अनेन मार्गेण स्वर्ग गता यावत्कर्मफलोपभोग तत्र स्थित्वा भूलोकेऽवशिष्टकर्मानुसारेण जन्मलब्धये पुनरावर्तन्ते । तथाचोक्तं ' क्षीणे पुण्ये मृत्युलोकं विशन्ति ' इति । द्वितीयश्च–उत्तरमार्गः स एवार्चिार्ग इति कथ्यते । सच ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ॥” इत्यादिनोक्तः । अयं मार्गो निष्कामकर्मिभिरुपासकैश्च लभ्यते । अनन मार्गेण हिरण्यगर्भब्रह्मलोकं गच्छन्ति । तत्पर्यन्तं गमने मध्ये येऽग्न्यादयो लोकास्तत्र गतानामुपासकानां साहाय्यार्थ कश्चन पुरुष आगच्छति स आतिवाहिक इत्यभिधीयते स उपासकान् ब्रह्मलोकं गमयति । तत्रामानव पुरुषः स एनान् ब्रह्मलोकं गमयति" इति श्रुतेः । तत्साहाय्येनोपासका हिरण्यगर्भलोकं गत्वा तत्रैव निवसन्ति न ततो निवर्तन्त पूर्वोक्तमार्गगामिन इव । ततो हिरण्यगर्भो यदा स्वाधिकारसमाप्तौ ब्रह्म गन्तुमुद्यतो भवति तदा तानुपासकान् ज्ञानेन संयोजय- ति । ततो ज्ञानसंपन्नास्त उपासका ब्रह्मणा सह मुक्ता भवन्ति ' परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ' इति श्रुतेः । एवं चास्मिन्मार्गे ज्ञानप्राप्ति- नियता पुनरावृत्तिश्च नास्तीति पूर्वस्माद्विशेषः । तृतीयश्च----येच नेष्टादिकारिणो न चोपासकास्ते 'पुनरपि जननं पुनरपि मरणम् ' इति भूयोभूयोजननमरणरूपं संसारमनुभवन्ति तत्तानि नारककीटादियोनीलभन्ते । तथाच श्रुतिः-'अथैतयोः पथोर्न कतरेण चन सानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि । जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानम् ' इति । एवं प्राणिनां त्रिविघा गतिः । १३ जीवन्मुक्तिविदेहमुक्तिस्वरूपम् । अतोन्ये पूर्वसंचितवशात्साधनचतुष्टयसंपन्नाः श्रीगुरोरधिगतजीवपरमा- स्मैक्यभावाः संसारात्प्रमुच्यन्ते । तदा तेषां संचितक्रियमाणकर्मणोविनाशः । प्रारब्धं तूपभोगेन नश्यति । तावत्पर्यन्तं जीवन्मुक्तिः । प्रारब्धक्षये देह- नाशे तस्यैव विदेहमुक्तिः । जीवन्मुक्तेर्वर्णनमत्रोपनिषदि ' एतद्यो वेद नि- हितं गुहायां सोविद्याग्रन्थिं विकरतीह सोम्य ॥ २।१।१० इत्यत्र पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्त्विहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥ ३२॥२॥ इत्यत्र च ' इह ' इति पदम् ॥ प्राकृतिकमरणे यथाप्राणादिसप्तदशावय- वकलिंगशरीरस्योर्ध्वगमनम् । तथा मुक्तस्य विदेहमुक्तिसमये न । 'न ·तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति, इहैव समवलयिन्ते ' इति श्रुतेः । प्राकृतिकमरणे पुनर्देहग्रहणार्थ लिङ्गशरीरस्योर्ध्वगमनमावश्यकम् । मुक्तौ दहग्रहणरूपप्रयो- जनाभावादत्रैव प्राणादीनां वाय्वादिषु लयः॥ १४ जीवन्मुक्तिमीमांसा । अनोपनिषदि जीवन्मुक्तिरस्ति द्वयोर्मन्त्रयोः 'इह ' इति पदोपलम्भात् । इति श्रीशङ्कराचार्याणामाशयः । एतदिहेति पदं भिन्नार्थकं तेन न जीवन्मुक्ति- वोधकमिति रामानुजाचार्याणामाशयस्तैः श्रीभाष्ये जीवन्मुक्तिर्नाङ्गीकर्तु शक्यत इति स्पष्टमुक्तत्वात् । अनयोर्मन्त्रयोर्व्याख्यानं रामानुजमतानुयायि. रङ्गरामानुजकृतप्रकाशिकायां यथाकृतं तथाधस्तान्निर्दिश्यते । स्वयं रामानु- जाचार्यकृतमुपनिषद्व्याख्यानं न लभ्यते । यत इयं रङ्गरामानुजकृतप्रकाशिकैवा- ध्ययनाध्यापनादिषु वर्तते । ततस्सैवाधस्तानिर्दिष्टा तदधः शाङ्करभाष्यं निर्दिष्टं तेन जिज्ञासूनामुभयोर्भेददर्शने सौकर्य स्यात् । अनन्तरं श्रीभा- प्यस्थं जीवन्मुक्तिखण्डनं प्रदर्शितम् --- मुं. २।१।१० पुरुष एवेदं विश्व कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सो विद्याग्रन्थि विकिरतीह सोम्य ॥१०॥ रं. रा. प्रकाशिका -यस्मादसौ सर्वभूतान्तरात्मा तस्मात्सर्वमिदं पुरु- षोपादानकत्वात्पुरुष एव तस्मात्तद्विज्ञाने सर्वस्यापि ज्ञानमुत्पद्यत इति भावः । तस्य जगत्सृष्टयनुकूलः कर्मशब्दितो व्यापारः । स्रष्टव्यालोचनात्मकं तपः । एको व्यापी सदा शुद्धा निर्गुणः प्रकृतेः पर इति ब्रह्मशाब्दितप्रकृतिपरभूत- मुक्तात्मनाममृतवत्परमानन्दतया भोग्यभूतं ब्रह्माप्यक्षरपुरुष एवेत्यर्थः । हे सोमाई हृदयगुहावत्येतदक्षरं ब्रह्मेह लोके यो वेद स ग्रन्थिवद् दुर्मोचाम- विद्या विकिरति निरस्यति 'कृ विक्षपे ' इति धातुः ।। १०॥ शाङ्करभाष्यम्-एवं पुरुषात्सर्वमिदं संप्रसूतम् । अतो वाचारम्भणं विकारो नामधेयमनृतं पुरुष इत्येव सत्यम् । अतः पुरुष एवेदं विश्वं सर्वम् । न विश्वं नाम पुरुषादन्यत् किंचिदस्ति । अतो यदुक्तं तदेवेदमभिहितम् 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति (मुं. १११॥३) इति एतस्मिन्हि परस्मिन्नात्मनि सर्वकारणे पुरुषे विज्ञाते पुरुष एवंदं विश्वं नान्य.

·दस्तीति विज्ञातं भवतीति । किं पुनरिद विश्वमित्युच्यते । कर्मामिहोत्रादि लक्षणम् । तपो ज्ञानं तत्कृतं फलमन्यदेव । तावद्धीदं सर्वम् । तच्चैत ब्रह्मण कार्यम् । तस्मात्सर्वं ब्रह्म परामृतं परममृतमहमेवति यो वेद निहितं स्थित गुहाया हृदि सर्वप्राणिना स एवं विज्ञानादविद्याग्रन्थि ग्रन्धिमिव दृढीभूता- मविद्यावासनां विकिरति विक्षिपति विनाशयति इह जीवन्नेव न मृतः सन् हे सोभ्य प्रियदर्शन ॥ १०॥ मुं. ३।२।२ कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्त्वित्व सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥२॥ रङ्गरामानुजप्रकाशिका-यस्तु देवत्वम नुष्यत्वादीन कामान् भोग्यतया मन्यमानः कामयते स तत्र देवस्वमनुष्यत्वादी कामभिः कामस्तत्तत्कामवशा- दिति यावत् । देवमनुष्यादिरूपेण जायते पयाप्त परिपूर्णे ब्रह्मणि कामना- वतो विदितात्मतत्त्वस्यास्मिन्नेव जन्मन्याशा लुप्ता न जन्मांतरप्रसक्तिरित्यर्थः । कृतात्मन इत्यत्र शब्ददर्दुरं करोतीत्यत्रेव कृधातानिमर्थः॥ २ ॥ शाङ्करभाष्यम्-मुमुक्षोः कामत्याग एव प्रधानं साधनमित्येतद् दर्शयति । कामान्यो दृष्टादृष्टेष्टविषयान् कामयते मन्यमानस्तद्गुणांश्चिन्तयानः प्रार्थयते, स तैः कामभिः कामधर्माधर्मप्रवृत्तिहेतुभिर्विषयेच्छारूपैः सह जायत तत्र तत्र, यत्र यत्र विषयप्राप्तिनिमित्तं कामाः कर्मसु पुरुषं नियोजयन्ति,तत्र तत्र तेषु तेषु विषयेषु तैरिव कामेष्टितो जायते । यस्तु परमार्थतत्त्वविज्ञाना- त्पर्याप्त कामस्य कृतात्मनोऽविद्यालक्षणादपररूपादपनीय स्वेन परेण रूपेण कृत आत्मा विद्यया यस्य तस्य कृतात्मनस्तु इहैव तिष्ठत्येव शरीरे सर्व धर्मा- धर्मप्रवृत्तिहेतवः प्रविलीयन्ति प्रविलीयन्ते विलयमुपयान्ति नश्यन्तीत्यर्थः । कामास्तज्जन्महेतुविनाशान्न जायन्त इत्यभिप्रायः ॥ २ ॥ रामानुजीयश्रीभाष्यस्थं जीवन्मुक्तिखण्डनम् । (ब्रह्मसूत्र-१-१-४प. १५७ बॉम्बे संस्कृतसीरिजमुद्रित पुस्तकम् ) यतो वाक्यादपरोक्षज्ञानासंभवाद्वाक्यार्थज्ञानेनाविद्या न निवर्तते त एव जीवन्मुक्तिरपि दूरोत्सारिता । काचेयं जीवन्मुक्तिः । सशरीरस्यैव मोक्ष इति चेन्माता मे वन्ध्यतिवदसंगतार्थवचनम् । यतः सशरीरत्वं बन्धोऽ- शरीरत्वमेव मोक्ष इति त्वयैव श्रुतिभिरुपपादितम् । अथ सशरीरत्वं प्रति- ·भासे वर्तमाने यस्यायं प्रतिभासो मिथ्येति प्रत्ययस्तस्य सशरीरत्वनिवृत्तिरिति न । मिथ्यति प्रत्ययेन सशरीरत्वं निवृत्तं चेत्कथं सशरीरस्य मुक्तिः । अजी- वतोऽपि मुक्तिः सशरीरत्वमिथ्याप्रतिभासनिवृत्तिरेवेति कोये जीवन्मुक्त इति विशेषः । अथ सशरीरत्वप्रतिभासो बाधितोऽपि यस्य द्विचन्द्रज्ञानवदनुवर्तते । स जीवन्मुक्त इति चेन्न । ब्रह्मव्यतिरिक्तसकलवस्तुविषयकत्वाबाधक- ज्ञानस्य । कारणभूत विद्याकर्मादिदोषः सशरीरत्वप्रतिभासेन सह तेनैव बाधित इति बाधिनानुवृत्तिर्न शक्यते वक्तुम् । द्विचन्द्रादौ तु तत्प्रतिभासहेतुभू- तदोषस्य बाधकज्ञानविषयीभूतचन्द्रैकत्वज्ञानाविषयत्वेनाबाधितत्वाद् द्विचन्द्र- प्रतिमासानुवृत्तियुक्ता । किंच तस्य तावदेव चिर यावन्न वि. मोक्ष्ये अथ संपत्स्ये" ( छां. ६।१४।२ ) इति सद्विद्यानिष्ठस्य शरीरपातमात्रमपेक्षते मोक्ष इति वदन्तीयं श्रुतिर्जीवन्मुक्तिं वारयति । सैषा जीवन्मुक्तिरापस्तम्बेनापि निरस्ता वेदानिमं लोकममुं च परित्यज्यात्मानम- विच्छेत् । बुद्धे क्षमप्रापणम् । तच्छास्त्रैविप्रतिषिद्धम् । बुद्धे चेत्क्षेमप्रापण- मिहैव न दुःखमुपलभते। एतेन पर व्याख्यातम् ( आ.ध. सू. २।९।२१।- १३-१७) इति । अनेन ज्ञानमात्रान्माक्षश्च निरस्तः । अतः सकलभे- दनिवृत्तिरूपा मुक्तिीबतो न संभवति । यद्यपि पूर्वोक्तरीत्या खण्डनं कृत्वा रामानुजाचार्यैरियं जीवन्मुक्तिन स्वीक्रियते तथापि तदुक्तदाषनिरापपूर्वकं सर्वैरद्वैतिभिः शुद्धाद्वैतप्रतिपादकैर्व- ल्लभाचार्यश्चेयं प्रतिपादिता । श्रीशङ्कराचार्यैरियं तत्र तत्र प्रतिपादिता स्वग्रन्थे परन्तु रामानुजाचार्यात्पूर्वकालीनास्ते न जानीय गमानुजाचार्यप्रति- पादितदोषानिति शङ्का स्यात्केषांचिद्वादिनां तदर्थ रामानुजाचार्यकालादन- नन्तरं प्रभवतां विद्यारण्यानां वचोभिस्तत्सिद्धिः प्रदश्यते । विद्यारण्यकृत- जीवन्मुक्तौ-१अथा केयं जीवन्मुक्तिः । उच्यते । जीवतः पुरुषस्य कर्तृख- भोक्तृत्वप्नुखदुःखादिलक्षणश्चित्तधर्म : क्लेशरूपत्वाइन्धो भवति तम्य निवारणं जीवन्मुक्तिः । नन्वयं बन्धः किं साक्षिणो निवार्यते किंवा चित्तात् । नान्यः । तत्त्वज्ञानेनैव निवास्तित्वात् । न द्वितीयः । असंभवात् । यदा तु जलाद् द्रवत्वं निवार्यत, वन्हेक्षैष्णत्वं तदा चित्ताकर्तृत्वादिनिवारणसंभवः । म्वाभा- विकत्वं तु सर्वत्र समानम् । मैवम् । आत्यन्तिकनिवारणासंभवेऽप्यभिभवस्य संभवात् । यथा अलगतं द्रवत्वं मृत्तिकामेलनेनाभिभूयते, वन्हेरौष्ण्यं माणि- ·मन्त्रौषधादिना, तथा सर्वाश्चित्तवृत्तयो योगाभ्यासेनामिभावितुं शक्यन्ते । २ जीवन्मुक्तौ किं वा प्रमाणम् । उच्यते । श्रुतिस्मृतिवाक्यानि जीवन्मुक्तिसद्भावे प्रमाणानि । तानि च कठवल्लयादिषु पठ्यन्ते-विमुक्तश्च विमुच्यते ' इति । जीवन्नेव दृष्टबन्धात्कामादेविशेषेण मुक्तः सन् देह पाते भाविबन्धाद् विशेषेण मुच्यते । वेदनात्प्रागपि शमदमादिसंपादनेन कामा- दिभ्यो मुच्यत एव, तथाप्युत्पन्नानां कामादीनां तत्र प्रयत्नेन निरोधः । अत्र तु धीवृत्त्यभावादनुत्पत्तिरेव ततो विशेषणेत्युच्यते । तथा प्रलये देहपाते सति कंचित्कालं भाविदेहबन्धान्मुच्यते । अत्र त्वात्यन्तिको मोक्ष इत्यभिप्रेत्य विशेषणेत्युक्तम्बृहदारण्यके पठ्यत-यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येस्य हृदि श्रिताः। अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते॥इति । श्रुत्यन्तरेपि सचक्षुरचक्षुरिव सक- र्णोऽकर्ण इव समना अमना इव' इति । एवमन्यत्राप्युदाहार्यम् । स्मृतिषु जीव- न्मुक्तस्थितप्रज्ञभगवद्भक्तगुणाततिब्राह्मणातिवर्णाश्रमादिनामाभस्तत्र तत्र व्यव- ह्रियते । वसिष्ठरामसंवादे-वसिष्ठः :-नृणा ज्ञानकनिष्ठानामात्मज्ञानविचारि- णाम् । सा जीवन्मुक्ततोदेति विदेहोन्मुक्ततेव या॥ श्रीरामः --- ब्रह्मन् विदे- हमुक्तस्य जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् । ब्रूहि येन तथैवाहं यते शास्त्रगया दृशा ॥ वसिष्ठ:--यथास्थितमिदं यस्य व्यवहारवतोऽपि च । अस्तं गत स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ इदं प्रतीयमान गिरिनदीसमुद्रादिकं जगत्प्रतिपत्तुर्देहे- न्द्रियव्यवहारेण सह महाप्रलये परमेश्वरेणोपसंहृतं सत्स्वरूपोपमर्दैनास्तं गतं भवति । अत्र तु न तथा, किंतु विद्यत एव देहेन्द्रियादिव्यवहारः । गिरि- नद्यादिकं चेश्वरेणानुपसंहृतत्त्वाद्यथापूर्वमवत्तिष्ठमानं सत्सर्वैरन्यैः प्राणिभिर्वि- स्पष्टमवलोक्यते । जीवन्मुक्तस्य तत्प्रत्यायकवृत्त्यभावात्सुषुप्ताविव सर्वमस्त गतं भवति। स्वयं प्रकाशमान चियोम केवलमवशिष्यते । बद्धस्य सुषुप्ती तात्कालिकवृत्त्यभावसाम्येऽपि भाविधीवृत्तिबीजसद्धावान्न जीवन्मुक्तत्वम् । नोदेति नास्तमायाति सुखदुःखैर्मुखप्रभा । यथाप्राप्ते स्थितिर्यस्य स जीव. न्मुक्त उच्यते ॥ यो जागर्ति सुषुप्तस्थो यस्य जाग्रन्न विद्यत । तस्य निर्वा- सनो बोधः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ रागद्वेषभयादीनामनुरूपं चरन्नपि । योऽन्तव्योमवदत्यच्छः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ यस्य नाहकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । कुर्वतोऽकुर्वतो वापि स जी विन्मुक्त उच्यते ।। यस्मानोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयान्मुक्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ।।

·२२ सान्तसंसारकलनः कलावानपि निष्कलः । यः सचित्तोपि निश्चित्तः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ यः समस्तार्थजातेषु व्यवहार्यपि शीतलः । परार्थेष्वि- व पूर्णास्मा स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ एवं विद्यारण्यैर्जीवन्मुक्तेः स्वरूपं प्रमाण च प्रदर्शितम् । अनेन स्वरूपप्रदर्शनेन रामानुजखण्डनस्य यथायोग्यं निरा- सः। प्रमाणान्यपि बृहदारण्यकादिश्रुतिमारभ्य योगवासिष्ठपर्यंत दार्शतानि । वराहोपनिषदि कण्ठरवण जीवन्मुक्तिरुक्ता तथाहि-यस्मिन्काले स्वमात्मानं योगी जानाति केवलम् । तस्मात्कालात्समारभ्य जीवन्मुक्तो भवेदसौ ॥ ( वरा. २।४२ ) इति । तथा 'नोदेति नास्तमायाति सुख दु:खे मनःप्रभा। यथाप्राप्तस्थितिर्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ( वरा. ३।२२ ) इत्यादि- विस्तरस्तत्रैव । आत्मोपनिषदि च-शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । जीवन्नव सदा मुक्तः कृतार्थों ब्रह्मवित्तमः ॥ (आत्मो.२०) इति । जीवन्मु- क्तस्य म्रान्तेनिवृत्ततया चित्तस्यात्मैकाकारतयाच प्रारब्धभोगे सस्यपि समस्त- दुःखनिवृत्तिस्तथा च श्रुतिः-आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ॥ (शाट्या. २२) इति । तथा जीवन्मुक्तयवस्थायां ज्ञानयोगाभ्यासेनाविद्याकृतावरणस्य सर्वथा निवृत्त्या परिपूर्णब्रह्मानन्दानुभवसुखाविर्भावो भवति । तथाच श्रुतिः-समाधिनिधूत- मलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ इति । ततः प्रारब्धक्षये जीवन्मुक्तेन विदेहमुक्तिलभ्यते । तच्चोक्तं मुक्तिकोपनिषदि-प्रारब्धक्षयपर्यन्तं जीवन्मुक्ता भवन्ति ते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ वैदेहीं मामी मुक्तिं यान्ति नास्त्यत्र संशयः॥ जीवन्मुक्तपद त्यक्त्वा स्वदेहे कालसारकृते । विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव ।। (मुक्ति. ७६) इति । आत्मो- पनिषद्यपि घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् । तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् ॥ (आत्मो. ११२२) इति । १५ अनिर्वचनीयख्यातिः । अद्वैतमते सर्वत्रानिर्वचनीयख्यातिरेव । कार्यस्य सद्रूपणासद्रूपेण च निर्वक्तुमशक्यत्वात् । यथा रज्जौ भासमानः सर्पः सच न सन् । यदि स सद्रूपः स्यात्तर्हि नायं सर्पः किंतु रज्जुरियमिति ज्ञानेन तद्बाधो न स्यात् । नाप्यसन् । अयं सर्प इति प्रतीत्यनुपपत्तेः । अतोऽनिर्वचनीय उच्यते। यदा ·२३ रज्जुरिदत्वेन ज्ञायते न रज्जुत्वेन तदा तादृशमविद्याकार्यभूतं रज्ज्वज्ञान- मिदंतया जायमानज्ञानसहकृतं तिर्यक्त्वादिसमुद्घोषितसर्पसंस्कारसहकृतं सर्पा- कारेण परिणमते तद्वदेवेदं सर्व जगत्। न सत् । यदि सत् स्यात्तर्हि ज्ञानिदृष्टया तहाधो न स्यात् । 'नेह नानास्ति किंचन' (बृ. ४।४।१९) इत्यादिश्रुति विरोधश्च । नाप्यसत् । यद्यसत् तर्हि न प्रतीयेत । प्रतीयते तु । अतो निर्व- चनीयमेव । तथा चानिर्वचनीयस्य जगतो या ख्यातिः प्रतीतिः सानिर्व- चनीयख्यातिरेव । १६ विवर्तवादः। वस्तुनः पूर्वावस्थाया अपरित्यागेन अवस्थान्तरभानं विवर्तः । यथा रज्जो सर्पभानं शुक्तौ रजतभानं च । रज्जुः स्वावस्थामपरिहायैव सर्परूपेण भासते, शक्तिर्वा स्वावस्थायाः परित्यागमकृत्वा रजतरूपेण च भासते । तद्वत् ब्रह्म स्वरूपापरित्यागेन जगद्रूपेण भासते । एवं चात्राद्वैतमते विवर्तवादः । परिणामवादस्तु न संभवति । यतः परिणामो नाम वस्तुनः पूर्वावस्थात्याग- पुरःसरमवस्थान्तरप्राप्तिः । यथा मृदो घटः । ब्रह्मणोऽविकार्यत्वात्तत्रावस्था. न्तरस्यासंभवः । १७ प्रश्नमुण्डकयोः संबन्धः। एते प्रश्नमुण्डकाख्ये उभे अप्युपनिषदावथर्ववेदसंबन्धिन्यौ। तेनैतयोः संबन्धोऽवश्यंभावी । सचायं संबंधः कीदृश इत्यपेक्षायामेवं वक्तुं शक्यते । यत् मुण्डकस्य व्याख्यानरूपा प्रश्नोपनिषदिति । एतत्स्पष्टीकतु मुण्डकमन्त्रः प्रदश्यते तदर्थोपबृंहकश्च प्रश्नमन्त्रोपि तदने निबध्यते । तथाहि मुण्डकोपनि. षदि-३।२।८ यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ।। प्रश्नोपनिषदि-६-५ स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्यते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते॥ एव- मेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ।

·इत्यत्र प्रश्नोपनिषन्मत्रे पूर्वोक्तस्यैव मुण्डकमन्त्रस्य व्याख्यानं दृष्टान्त. दान्तिकप्रदर्शनपुरःसरं सविस्तर कृतम् । एवमेव सर्वत्र कचिच्छन्दतः काच- ताप्तयतश्च छायालम्बनपुरःसरमत्र प्रश्नोपनिषदि मुण्डकस्य व्याख्यानमिति सुघीभिः प्रतीयेत । अथच प्रश्नोपनिषत् मुण्डकोपनिषदर्थोपबृंहिका तदनन्तरं जायमाना चेति श्रीमच्छाङ्करभाष्यनिर्देशादवगम्यते मुण्डकव्याख्यानरूपत्वात्प्रश्नोपनिष- तदनन्तरं जायमानेति युक्तिसिद्धमपि । सच भाष्यनिर्देश इत्थम्-(प.६०) सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । इत्यादितृतीयमुण्डकप्रथमखण्डपञ्चममन्त्रव्याख्याने (प. ६.) भाष्यक- द्भिरेवमुक्तम्-वक्ष्याति च-न येषु जिह्ममनृतं न माया च ।' प्र. १-१-१ -१६ इदमत्रालोच्यम् । मुण्डकोपनिषदि तु पूर्वोक्तं वाक्यं नास्ति किंतु प्रश्नोपनिषदि । तेन भाष्यकृतामयमाशयो यदत्र मुण्डके योर्थस्तस्यैवोपबृंहणं प्रश्नोपनिषदा क्रियत इति । तथा तत्रैव वक्ष्यतीति भविष्यदर्थबोधकनिर्दे- शान्मुण्डकान्तरं जायमाना प्रश्नोपनिषदिति । १८ मुण्डककाठकयोः साम्यम् । उभे अपि मुण्डककाठकोपनिषदौ ज्ञानप्रतिपादकत्त्वात्तात्पर्यतः पर. स्परं संवदतः । बहुषु स्थलेषु शब्दसाम्यमपि । क्वचित्तु निखिलमन्त्रसाम्यमपि। तथाहि- अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः। मुं. १।२।९ का. १।२।५ नायामात्मा प्रबचनेन लभ्यः। मुं. ३।२। ३ का. १ । २।२२ न तत्र सूर्यो भाति । मुं. २।२।१० का, २।२।१५ काठकापेक्षया मुण्डके विशेषः-मुण्डके यथा यज्ञादीनां विशदतया खण्डनं तथा काठके नास्ति । तत्रेदं कारण संभवति । यतः काठके नचिकेता उपदेश्यः सच ब्रह्मचारी। पत्नीसाहचर्यसाध्यानि यज्ञादीनि । तेन स नचिके- तास्तत्रानधिकृतत्वान्नैव कुर्याद् यज्ञादीनि ततस्तदपाकरण नातीवापेक्षितम् । मुण्डके तु महागृहस्थः शौनक उपदेश्यः। सचाधिकारित्वादाहरेद्यज्ञादींस्तत- स्तन्निरासश्चिरन्तनफलप्रदत्वाभावादिप्रतिपादकैः "प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपाः।" इत्यादिमन्त्रैः कृतः। किंच मुण्डकोपनिषदि सत्यादिनीतितत्त्वानि विशेषता बोषितानि । काठके च मानसशास्त्ररीत्या विचारः ।

·१९ पाश्चात्यविद्वन्मतविमर्शः। शार्मण्यपण्डितः 'हर्टेल ' महाभागो महता परिकरबन्धेन पाश्चा- त्यान् म्याक्समुलरडायसन्प्रभृतान् भारतीयांश्च शङ्कराचार्यादीन् विनिन्दन तत्तान् विषयान् सविस्तरं वर्णयति स्वीयमुद्रितमुण्डकप्रस्तावनायाम् । इयं च प्रस्तावना शार्मण्यभाषया तेन व्यलखि । ततस्तत्पांडित्यजिज्ञासुभिः सा मूलत एव पठनीया । अस्माभिः सारसजिघृक्षणां विद्यार्थिनां कृते तत्रत्याः प्रधानांशाः प्रदय यथामति विमृश्यन्ते । तत्र (प्रस्तावनायां ) त्रयं विमर्शास्पदं मन्यामहे । तथाहि १ मुण्डकोपनिषदि पुरुषवर्णनं ब्रह्मवर्णन वा २ मुण्डकोपनिषत्पाठः। ३ जैनमतसाम्यसंभवः। १ मुण्डकोपनिषदि पुरुषवर्णनं ब्रह्मवर्णनं वा ? १ अस्यामादित एवोपलभ्यमानैः कैश्चिन्मन्त्रैरेवं प्रतीयते यत् अस्या मुण्डकोपनिषदोऽथर्ववेदस्य च संबन्धः । किंच यद्यस्माभिराथर्ववेदीयस्कम्भ- सूक्तस्थाः २९ । ३० । ३१ । ३२। ३४ मन्त्रा द्वितीयमुण्डकोप- निषदः प्रथमखण्डश्वालोच्यते तर्हि तत्र मुण्डके शब्दशस्तापर्यतश्चातीव साम्य दृश्येत । तथा चैवं प्रत्येतुं शक्येत मुण्डकोपनिषत्स्कम्भसूक्तमूलिकेति । स्कम्भस्य श्रेष्ठत्वमालोच्यैव मुण्डके पुरुषस्य श्रेष्ठत्वं वर्णितम् । किंचोपनिषद- न्तरवदत्र न ब्रह्मणः श्रेष्ठत्वमुपवर्णितं किंतु पुरुषस्य तत् । एतदेवास्था उप- निषदो वैलक्षण्यम् । किं चैतद्वैशिष्टयमाश्रित्य मुण्डकस्थः पूर्वापरविरोधोऽ- प्यपाकर्तुं शक्यते। तथाहि-निर्गुणब्रह्मण उपनिषत्प्रतिपाद्यस्य यत्र वर्णनं तत्केनचित्प्रक्षिप्तम् । अथ चापाकृतैतादृशभागोपनिषदेव यथार्थोपनिषत् । विरुद्धः कोऽसावंश इति स्पष्टतया प्रत्याययितुं द्वितीयमुण्डकस्य द्वितीय- खण्डोऽखिलस्तथा प्रथममुण्डकप्रथमखण्डनवममन्त्रश्वालम् । इति प्रथमप्रघट्टकविषय हर्टेल पण्डितमतम् । तदिदानीं समालोच्यते- पण्डितेनानेनाथर्ववेदस्य मुण्डकस्य च यः संबन्धः प्रदश्यते सतु न नवीनः कस्यचित् । यतोऽथर्ववेदगता · भद्रं कर्णेभिः ' इति शान्तिरव मुण्डकोप- निषदारम्भे समुपलभ्यते । मुक्तिकोपनिषदि च मुण्डकोपनिषदोऽथर्ववेदीय- त्वेनैव गणना कृता । केवल स्कम्भसूक्तेन सहास्याः संबन्धो द्योत्यते तदेव नवीनं किंतु तन्न विद्वन्मनोरमम् । हर्टेलनिर्दिष्टा मन्त्रा अधो निर्दिश्यन्ते । द्वितीयमुण्डकप्रथमखण्डस्तु मूले लभ्येत जिज्ञासुभि:- ·२६ अथर्ववेददशमकाण्डे अ. ४ सू. ४- स्कम्भे लोकाः स्कम्भे तपः स्कम्भेध्यृतमाहितम् । स्कम्भ त्वा वेद प्रत्यक्षमिन्द्रे सर्व समाहितम् ॥ २९ ॥ इन्द्रे लोका इन्द्रे तप इन्द्रेध्यृतमाहितम् । इन्द्रं त्वा वेद प्रत्यक्षं स्कम्भे सबै प्रतिष्ठितम् ॥ ३० ॥ नाम नाम्ना जोहवीति पुरा सूर्यात्पुरोषसः । यदजः प्रथमं संबभूव स ह तत्स्वराज्यमियाय यस्मान्नान्यत् परमस्ति भूतम् ॥ ३१॥ यस्य भूमिः प्रथमान्तरिक्षमुतोदरम् । दिवं यश्चक्रे मूर्धानं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः ॥ ३२ ॥ यस्य वातः प्राणापानौ चक्षुरगिरसोमवन् । दिशो यश्चक्र प्रज्ञानी तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः ॥ ३४ ॥ पं. हर्टेलवन्नास्माभिर्दृश्यते साम्यं तद्विषये सुधीभिार्षिभावनीयम्। केवलं प्रातीतिक साम्यं यत्र कुत्रापि ज्ञातुं शक्यत । तेन न कार्यसिद्धिः । यत्र सूक्ते यत्प्रशंसा स देवः श्रेष्ठ इति सर्वत्रैवानुभूयते वरुणेन्द्रादिसूक्तेषु । अत्र च स्कम्भप्रशंसेति तच्छ्रेष्ठत्वं वर्ण्यते तद्युक्तमेव । परमत्र निर्गुण- ब्रह्मापेक्षयापि स्कम्भस्य श्रेष्ठता वर्णितेति यत् 'हर्टेल' मतं तत्प्रामादिकम् । तस्यास्य भ्रमस्य कारणमस्मन्मतेनैवं प्रतीयते । अत्र स्कम्भसूक्ते प्रथमत एव भाष्यकृतावतरणिकायामेवं निर्देशः कृतः । तथाहि-कस्मिन्नङ्गे' इति स्कम्भसूक्तम् । स्कम्भ इति सनातनतमो देवो ब्रह्मणोप्याद्यभूतः । अतो ज्येष्ठं ब्रह्मेति तस्य संज्ञा ।' अत्र ब्रह्मणोप्यादिभूत इत्युक्त्या हर्टेलमहाभागेनात्रत्यं ब्रह्म वेदांतप्रतिपाद्यं निर्गुणं गृहीतं स्यात् । परमत्र न — ब्रह्म' इति नपुंसकलिङ्गपदं । किन्तु ' ब्रह्मा' इति पुंल्लिङ्गघटितम् । ब्रह्मण इति षष्ठी तुभयन्न समाना । ततश्चात्र पुल्लिङ्गावशिष्टब्रह्मपदेन प्रजापति ह्यः। यश्च स्कम्भसूक्त उक्तः । अथर्ववेदे दशमकाण्डे सप्तमे सूक्ते । यस्मिन् स्तब्ध्वा प्रजापतिलोकान् सर्वा अधारयत् । स्कम्भ ते ब्रूहि कतमः स्विदेव सः ॥ ७ ॥ अस्यामृचौ प्रजापतिः स्कम्भाश्रयमालम्ब्य लोकान्निर्मिमीत इत्युक्तम् । तेन प्रजापतेराश्रयभूतः स्कम्भः प्रजापत्यपेक्षया श्रेष्ठो नतु निर्गुणवह्मा- ..

·पेक्षया । प्रक्षेपविषयिणी हर्टेलोक्तिरग्रिमप्रघट्टके सविस्तरं निरस्यते । वेदान्त- प्रतिपाद्यमक्षरं ब्रह्म पुरुषापेक्षया निकृष्टमिति यदुक्तं तद्विचारयामः । तदु- पोद्दलकश्च मन्त्रः प्रथममुण्डकप्रथमखण्डे नवमस्तेन निर्दिश्यते । सचेत्थम् -यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ अस्य मन्त्रस्य प्रकरणादिसंवलितार्थ इत्थम्-ब्रह्मणो निर्गुणादभिन्नो यः सामान्यविशेषवित्पुरुषस्तस्माद् ब्रह्म हिरण्यगर्भापरपर्याय नाम रूपमन्न च जायते । एवंचात्र मन्त्रे ब्रह्मपदेन हिरण्यगर्भार्थों ग्राह्यः । अयमेवार्थों मीमांसापरिपूतत्वाच्छङ्कराचार्यैरादृतः । यत इदं ब्रह्म नामरूपान्नादिविकृत- वस्तुसाहचर्यघटितं यस्य च जायत इत्यनेन बोधिता जन्माख्या विकृतिरस्ति । ततो निकृष्टं हिरण्यगर्भाख्यमेवैतद्ब्रह्म नतु निर्गुणं तेन तन्मूलको निर्गुण- ब्रह्मणो निकृष्टत्वबोधकः सिद्धान्तो गगनकुसुमायते । हिरण्यगर्भस्य च प्रथ- मत उत्पत्तिः प्रथिततमेन 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतम्य जातः पतिरेक आसीत्' इत्यादिमन्त्रेण प्रतिपाद्यमाना सर्वविदितैव । एवं 'हर्टेल' महाभा- गद्योतितहेतूनामाभासत्वं प्रदर्य स्वमतेन उपनिषदन्तरवदस्यामप्युपनिषदि निगुणब्रह्मण एव प्रतिपादनं नतु तस्य कयापि विधया निकृष्टत्वं ब्रह्मपुरुषश- ब्दौ समानार्थकाविति च वर्ण्यते । वैदिकप्रकरणार्थनिर्णये मीमांसाशास्त्रे उप- क्रमोपसंहारादीनि षड्विलिङ्गान्युररीक्रियन्ते । तथाच- उपक्रमोपसंहारावभ्यासोपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये ॥ अत्रोपनिषदि पडियलिङ्गैर्ब्रह्म मुख्यतया प्रतिपाद्यत इति ज्ञापयितुं शक्यते । तत्रोपक्रमोपसंहारौ प्रदश्यते । तनवान्यलिङ्गप्रतीतिः सुकरा । तथाहि- -मुं. १।१।३ अत्र शौनकेनाङ्गिरसं विधिवदुपसद्य पृष्टं-कस्मिन्नु भगवो विज्ञा- ते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति । तदुत्तरार्थ परापरेति विद्याविभागं कृत्वा-अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते' इत्युक्त्वा- यत्तदद्वेश्यमग्राह्यमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्य विभु सर्वगतं सुक्ष्म तदव्यर्थ भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः ॥ इति वेदान्तप्रतिपाद्यस्य निर्गुणब्रह्मणो नपुंसकलिङ्गघटितस्य निर्दै- शः कृतः । अयमुपक्रमः। अन्तेच मुं. ३-२-१० तदेतदृचाभ्युक्तम् । क्रि- यावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुन्हत एकर्षि श्रद्धयन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोवतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम् ॥ इत्युपसंहारः। एवं वोपक्रमो.

·. मोपसंहारयोरकरूपमेव निर्गुणं ब्रह्म प्रतिपादितम् । आस्मिन्नुपसंहारमन्त्रे ब्रह्मविद्यां वदेत' इति ब्रह्मविद्यापदस्याोक्तः । तथा चात्र निर्गुण- ब्रह्मज्ञानमेव द्योत्यते । नान्यज्ञानम् । तथैव मध्येऽपि मुं. ३-२-१ स वेदै- तत्परमं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः ॥ अत्र ब्रह्मण एव वर्णनम् । किंच ब्रह्मपुरुषौ पर्यायभूतावित्यप्यनेन वाक्येन द्योत्यते । पूर्वार्धोक्तब्रह्मण एवोत्तरा- र्धगतपुरुषपदेन प्रत्यभिज्ञानम् । एवमेव मुं. १।२।१० पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्या वेद निहि गुहाया सोविद्याग्रन्थि विकिरतीह सोम्य ॥ अत्रापि पूर्ववद्ब्रह्मपुरुषयोरभेदो निर्गुणब्रह्मणश्च वर्णनमिति प्रती- यते । अनया परिपाटयान्यपि प्रभूता निर्देशाः स्वयं सुधीभिराकलायतु शक्यन्ते । अस्माभिरुपरि प्रदर्शिता मन्त्राः प्रक्षिप्तताग्रहपहिलेनापि हर्टेल- महाभागेनाप्रक्षिप्ततयैव येऽङ्गीकृतास्तादृशा एव गृहीताः । २ मुण्डकोपनिषत्पाठः। अस्यामुपनिषदि हर्टेलमहाभागमतेन ये प्रक्षिप्ता मन्त्रास्तन्निर्देशः । पदप्रक्षेपनिर्देशोऽपि तेन बहुशः सूचितः । स चात्र न गृहीतो विस्तराभिया। केवलं मन्त्रप्रकरणनिर्देश एव कृतः । १ प्रथममुण्डके प्रथमखण्डे १२ मन्त्री। २ प्रथममुण्डके द्वितीयखण्डे १।२।१३ मन्त्राः । ३ द्वितीयमुण्डके द्वितीयखण्डः सर्वः प्रक्षिप्तः । ४ तृतीयमुण्डके प्रथमखण्डे चतुर्थमन्त्रप्रभृति संपूर्णः खण्डः । ५ तृतीयमुण्डके द्वितीयखण्डे तृतीयनवमौ मन्त्रौ ।। अन्यच्च 'गुहाचरम् ' इत्यत्र ' गुहाजरम्' इत्यादयः पाठाः सूचिताः । अत्रेदमस्मन्मतं ध्येयम् । शुद्धप्राचीनपुस्तकेषूपलभ्यमाना युक्तियुक्तास्तेते पाठा अवश्यं समादरणीयाः। किन्तु ' हेर्टेल' महाभागस्य विद्वद्भिरननुभूतपूर्वान्या. दृश्येव परिपाटी । यतः स कुत्रापि पुस्तकेऽनुपलभ्यमानानपि पाठानादरणीय- खेन निबन्धयति । प्रदर्शयति च कारणद्वयम् । १ अत्रोपनिषदि ब्रह्म पुरु- षापेक्षया निकृष्टं प्रतिपाद्यत इति ब्रह्मवर्णनपराः सर्वेऽशाः प्रक्षिप्ता इति । २ छन्दाविमतिर्यत्र तत्सर्व विपरिवयं प्रक्षिप्ततां वा नेयमिति । तत्र १ ब्रह्म-।

·निकृष्टत्वविषयको भ्रमस्त्वस्माभिः प्रथमप्रघट्टके यथायथं प्रदर्य खण्डित एव । तेन प्रथमकारणेन प्रक्षिप्तताप्रदर्शनं युक्तिविधुरम् । २ मुण्डकोपनिषद् ब्राह्म- णभागस्था । तत्र च गद्यांशाः प्रभूता भवन्ति । कतिचनैव पद्यमयांशाः । कतिचन पद्यमया इव भासमानाः सर्वैश्छन्दोलक्षणैरलक्षिताश्चोपलभ्यन्ते । सर्वत्र ब्राह्मणोपनिषत्सु त्रिविधेयं पद्धतिरनुभूयते । तेन छन्दोबदाभासमाना- ना मन्त्राणां विपरिवर्त्य निर्माण निर्मातुरसांप्रादायिकतां प्रदर्शयति । किंच छन्दःसंवादाथै हर्टेल महाभागैर्नवीनपदकल्पनं क्रियते तत्तु नितान्तं युक्ति- विधुरम् । ३ जनादिमतसाम्यम् । उपनिषदोऽस्याः प्रतिपाद्यं जैनमतेन सह संवदति कुत्रचिबौद्धमते- नति प्रदर्शयितुं मुख्यतया षट् साम्यस्थलानि 'हर्टेल' महाभागेन प्रदर्शितानि तानि यथाक्रमं विचारयामः । १ 'मुण्डक' इति नाम्ना, ३।२।१. इति मन्त्रे शिरोव्रतनिर्देशाच म्याक्समुलरपण्डितप्रभृतिभिरेवं तर्कितं यत्र संप्रदाये मुण्डितमुण्डत्वं तेन जैना- दिसंप्रदायेनास्य संवाद इति । तर्कश्चाय हर्टेलमहाभागस्यापि संमतः। २ मुण्डके 'मुक्तेः पूर्व ब्रह्मलोकाख्ये स्थाने किंचित्कालं जीवेन स्थेयम्' इति निर्दिश्यते । एवमेव जैनैरपि संमन्यते । ३ 'प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपाः' इत्यादिनात्रोपनिषदि यज्ञा निन्द्य- न्ते तच्च यज्ञद्वेषिणा जैनमतेन सह संवदति । ४ द्वितीयमुण्डके प्रथमखण्डे १-१ मन्त्रेषु विश्व पुरुषस्यावयव- भृतं द्योत्यते तदपि जैनमतेन सह संवदति । ५ जैनैबौद्धैश्च सप्त लोका उरीक्रियन्ते त एव किंचिद्भेदेनात्रोपनिषदि . वर्णिताः। ६ कर्म, च्यु, राग, वीतराग, सम्यग्ज्ञान, ग्रन्थि, इत्यादयः जैन- मतगृह्यमाणाः शहा अत्रापि दृश्यन्ते तेन तन्मतसाम्यम् । १ अथर्ववेदाध्यायिभिः शिरोवतमाचरणीयं तच्च शिरोव्रतं शिरस्य- मिधारणात्मकम् । अयं चामिरेकर्षिसंज्ञकः । अस्यामनिर्देशः स्कम्भसूक्तेऽ- त्रोपनिषदि चास्ति । मुण्डकपदेन शिरो बोध्यते । एवंच 'एकर्षिनामकामेः शिरसि धारणं यत्र व्रते तादृशं व्रतं संपाद्य मुण्डकोपनिषदथर्ववेदीयेन ·ग्रात्याध्याप्या चेति यत्र बोध्यते सा मुण्डकवतप्रतिपादकत्वान्मुण्डकोपनि- दिति यथार्थनाम्ना प्रतिपाद्यते । तथाच मुं. ३।२।१. क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुव्हत एकर्षि श्रद्धयन्तः । तेषमिवैतां ब्रह्मविद्या वदेत शिरो- व्रत विधिवास्तु चीर्णम् ॥ अयमथर्ववेदाध्ययनाध्यापनसंप्रदायो विदेशी- यानामपरिचितस्तेनैव तथा म्याक्स्मुलरप्रभृतीनां पण्डितानामनुमानमित्यु- स्पश्यामः। २ विषये ब्राह्मलोको हिरण्यगर्भलोकः सचात्रोपनिषदि क्रममुक्तिभाजां कृते वर्णितो ने जीवन्मुक्तिभाजां विदेहमुक्तिभाजां वा कृते । ये चोत्तरमार्गेण गच्छन्ति ते हिरण्यगर्भण स्वाधिकारसमाप्तौ ज्ञानेनानुगृत्यन्ते । ततस्तै मुक्ता भवन्ति । उक्तं चैतत्-परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति. परं पदमित्या- दिना । सच हिरण्यगर्भलोको निर्गुणब्रह्मणो न्यून एवेति सुविदितं श्रुतिवि- दाम् । 'न तत्र जैनमतसंसर्गप्रत्याशा। ३ विषये-प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा इत्यनेन या यज्ञनिन्दा सा न जैनमतसंवादिनी यतो मुण्डकोपनिषत् ज्ञानमार्गप्रतिपादिनी । सर्वासों ज्ञान- मार्गप्रतिपादिनीनामुपनिषदामियं परिपाटी यत्तत्र कर्ममार्गो निन्द्यते तद्वद- त्रापि । तेन कारणमेनज्जैनमतसंवादस्येति कथेनं न युज्यते । ४-५-६-विषयेषु-वैदिकमतस्थास्तांस्तान् शोभनाभ्युपगमान् दृष्ट्वा जैनैरपि तत्संवादार्थ तथा विश्वपुरुषावयत्वकल्पनादि कृतमित्यपि संभवति । विनिगमनाविरहात् । यत्र वैदिकग्रन्थान्तरवत् निर्गुणब्रह्मांदिवर्णन तंत्र जैन. मताद्वैदिकानभिमतं किंचिद्गृहीत स्यादिति शङ्कापि नोपजायते विवेचका- नाम्। किंच नैरपि मुण्डकोपनिषदो वीतरागीदयः शब्दा गृहीताः स्युः' इत्यपि संभाव्यते इति ब्रुवन् हर्टेलमहाभागोऽप्यस्मदुक्तमभिमन्यते । २० बालबौधिनी । केनादिबालबोधिनीवेयमपि छात्राणामुपकाराय भवेदिति बुध्यात्र प्रवृत्तिः। तथाचं प्रस्तावनापि तत्तद्विषयाणां विवेचिका विस्तृततया प्रणीता। तत्र केषांचिन्महाभागानामतीव साहाय्यमभूत्तदर्थे तेषामनुग्रहभरीन् शिरसि' कुर्मः । पूर्वोक्तमहाभागेषु सुगहीतनामधेयानां डॉ. बेलवलकर एम्, ए, पी. एच. डी' इत्येतेषां नाम प्रथमं निर्देशमर्हति । यत एमिरनयकालव्यय सोढवानदितमस्मत्कृते शार्मण्यमाषामय हल पण्डितमतम् । यद्ता विचारा- .

·३१ होशा अस्माभिः पूर्व विमृष्टास्तथा प्रो. दांडेकरमहाभागा अपि प्रशंसामा- जनम् । मन्त्र यथामति विचारिताः केचनाशास्तैच्छात्रा यद्यख्येनाप्यंशेन कृत- कार्या भवेयुस्तहिं कृतकृत्यतां नेष्यामो वयमात्मानम् । प्रार्थयामश्च बिद्ध- रान यत्तैः प्रमादाविज्ञापनेनानुग्राह्यमिति विज्ञापयत्ति सप्रश्रयम्- पुण्यपतनम विद्वद्वशंवदः पाठकोपाव्हः आश्नि कृ. १३ गुरौ १८४७ श्रीधरशर्मा।

·No text on this page.

·मुण्डकोपनिषत् । .. . ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ ॐ ब्रह्मा देवानामित्याद्याथर्वणोपनिषत् । अस्याश्च विद्यासंप्रदाय- श्रीः ॐ भूधरभूजानिर्विजयते । प्रणम्य शंकराचार्यान् वेदान्तार्थप्रकाशकान् । मुण्डके बालबोधार्थ क्रियते बालबोधिनी।। शान्त्यर्थ:-हे देवाः, वयं कर्णेभिः कर्णैः, भद्रं कल्याणमनुकूलं शृणुयाम । हे यज- साः, यजन्तं त्रायन्ते रक्षन्तीति यजत्रा यजमानपालकाः, अक्षभिनेत्रः भद्रं कल्याण पश्येम । किंच वयं स्थिरैलैरंगैः करचरणाद्यवयवैः। तथा तनूभिः शरीरैर्भार्यापुत्रादिकैर्वा युताः तुष्टुवांसो भवतः स्तुवन्तः सन्तो देवहितं देवैः स्थापितं देवानां हितं देवोपासनयोग्य वा यदायुजर्जीवनं तयशेमहि व्यश्नुवीमहि प्राप्नुयाम ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति त्रिवचनमाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानां विद्याप्राप्युपसर्गाणां प्रशमार्थम् । अथ च प्रश्न- मुण्डमाण्डूक्याथर्वशिरोथर्वशिखादय एकत्रिंशदुपनिषदोऽथर्वणवेदगताः परम् आद्यनयेतरासां तद्गताधिकारणाभावेन शारीरकेनुपयोगित्वात् तिन एव तत्रोपयोगित्वाद्भगवान् भाष्य- कारो व्याचख्यौ । तत्र च प्रकृतोपनिषद्-अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोके: (ब.सू.१-२-२१)इति सूत्रधृताधिकरणोपयोगित्वाद्याचिख्यासितेति तदारम्भप्रतीकमुच्चारयति भाष्यकारः । ब्रह्मा देवानामित्याद्याथर्वणोपनिषदिति । अस्मिन् वाक्ये व्याचिख्यासितति शेषः पूरयितव्यः । व्याख्यातुमिष्टेत्यर्थः । अग्रे-अथवणे यां प्रवदेत ब्रह्माथी तां पुरोधाचाांगिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवहाय प्राह भारद्वाजोऽगिरसे परावराम् ॥ २॥ शौनको वै महाशालोऽगिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ ॥ इति प्रथममुण्डके प्रथमखंडे द्वितयितृतीयौ मन्त्रौ ताभ्यां पुरुषनिर्मितेयं विद्येति प्रतीयते तथाच तत्प्रतिपादिकाया अस्या मुण्डकोपनि- षदः पौरुषेयत्वे पुरुषनिष्ठभ्रमप्रमादादिदोषघटितत्वादप्रामाण्यप्रसंगेन व्याचिख्यासितत्वम- संगतमित्याशंका निराकर्तुमाह-अस्याश्चेति । विद्यायाः पाठनमेव ब्रह्मादिभिः क्रियत नतु ते तां विद्या स्वयं निर्मान्ति तेन पुरुषकर्तृकत्वाभावेन पूर्वोक्तभ्रमादिदोषासंभवस्तथा च प्रामाण्याविघातायाचिख्यासितत्वे न क्षतिः । विद्यासंप्रदायकर्तृपारम्पर्यलक्षणसंब- न्धमिति । विद्याया मुण्डकोतविद्यायाः संप्रदायः प्रवचनं तत्कर्तृणां ब्रह्माथवा गिरोभारद्वा- ·२ मुण्डकोपनिषत् कर्तृपारम्पर्यलक्षणसंबन्धमादावेवाह. स्वयमेव स्तुत्यर्थम् । ए महद्भिः परमपुरुषार्थसधिनत्वेन गुरुणायासेन लम्धा विद्येति श्रोत बुद्धिप्ररोचनाय विद्यां महीकरोति । स्तुत्या प्ररोचितायों हि विद्यायां सादरा प्रवर्तेरनिति । प्रयोजनेन तु विद्यायाः साध्यसाधनलक्षणसंबन्धमुत्तरः वक्ष्यति भिधते हृदयंग्रन्थिः " (मु. २-२-८) इत्यादिना । अः स्त्रयः .. , जादिरूपं पारम्पर्य तद्रूप: सैबन्धः । ननु परम्परा चान्यन प्रतिपादनीया न स्वयामिति शंका निराकरोति-स्तुत्यर्थमिति । तथाच स्तुतौ तात्पर्यात्स्वयं प्रतिपादने न कापि क्षतिः एवं महापुरुषसंप्रदायागतेय ब्रह्मविद्या महाफला तत्र प्रवृत्तिः कर्तव्येति विद्यास्तुतिः तदेवोतं-महद्भिरित्यादिना । परमपुरुषार्थसाधनत्वेनेति । धर्मार्थकामा साधारणपुरुषार्थाः। मोक्ष एव परमपुरुषार्थः । स्तुतेः प्रयोजनमाह-श्री तबुद्धिप्रचनायति । महीकरोति गुरूकरीतीत्यर्थः । प्ररोचनं प्रवृत्तिजनकमिति द्योतय ति-स्तुत्येत्यादिना । सर्वत्र ग्रन्थेषु तत्तग्रन्थाध्ययनप्रवृत्तिजनकमनुबन्धचतुष्टयं भवति साात्राप्युपनिषदि तदपेक्ष्यते । इयं च मुण्डकोपनिषद्रह्मविद्याप्रतिपादिका । तेन ब्रह्मविद्या या येत्प्रयोजनाद्यनुबन्धचतुष्टय तदुपनिषदोऽपि भविष्यतीत्यभिप्रेत्य ब्रह्मविद्यायाः प्रयोजन संबन्धमा । प्रयोजनेनेति। विषयः, संबन्धः, प्रयोजनम्, अधिोरी-इति चतुष्टयमते स्थम् ।विषयो ब्रह्म । प्रयोजनं मुतिः। प्रयोजनेन विद्यायाः साध्यसाधनलक्षणः संबन्धः । सर्धिनचतुष्टयसंपन्नोऽधिकारी | सार्धनचतुष्टयं चेत्थम-१ इहामुत्रार्थफलभोगविरागः ६ नि- स्थानित्यवस्तुविवेकः ३ शमैदमादिसाधनसम्पत् ४ मुमक्षुत्वं चेति । नित्य वस्तु ब्रह्म अनित्यं तदितरजंगदादि वस्तु । तद्विवेकः पृथक्तया ज्ञानम् । इहाथः जायासुतादिः । मैमुत्रार्थः स्वर्गसुखादिः तदुपभोगे विराग औदासीन्यम् । ३ शमदमादीयंत्रादिपर्दैन उपरतितितिक्षाममाधानद्धानां चतुर्णी ग्रहणम् । एवं च षट् । क्रमेणाथैः-4 लौकिकव्या- परािन्मनस उपरमः शमः । २ बाह्यकरणानामुपरमो दमः । ३ ज्ञानार्थे विहितनित्यादिक्र्म- सन्यास उपरतिः। ४ शीतोष्णादिद्वन्द्वसहनं तितिक्षा । ५ निद्रालस्यप्रमादत्यागेन मन:स्थितिः समाधानम् । ६ सर्वत्रास्तिकता श्रद्धा ४ मुमुक्षुत्वं-मोक्षच्छावत्वम् साध्यसाधनेत्यादि। विद्या ब्रह्मज्ञान साधनं साध्य च हृदयग्रन्धिभेदसंशयच्छेदकर्मक्षयाः। एतद्रूपः संबन्धो विद्याप्रयोज- नयोः अंत्रचत्यादि । अपरशब्दवाच्यायामिति सप्तम्यन्तपाठापेक्षयायं षष्ठयन्त पाठः साधी- यान् । स्वयमेवीक्तवेत्यस्य ब्रह्मविद्यामाहेत्यनेन संबन्धः। अहरहः सन्ध्यामुपासीत' इति विधिः। 'ब्राम्हणी न हन्तव्यः' इति प्रतिषेधः एतावेच कैवलं विधिप्रतिषेधावपरशब्दाभिधेयायामृग्वे- दादिविद्यायामुक्तो तेन चे कात्मिकेयमूग्वेदादिविद्या सा चाविद्यायाः संसारकारणभूताया निवेतिको न भवति विरोधाभावात् । यद्विशोधि तदंपरस्य विरोधिनो निवर्तकं यथा तेजस्त- मसी निर्वतकमिति लौकिको नियमः। संसारकारणभूताबिद्या तु न कर्मणा विनाशमर्हति ·भाष्यबालबोधिनीसहिता चापर शब्दवायाया ऋग्वेदादिलक्षणाया :विधिप्रतिषेधमापदाया. विद्यायाः संसारकारणाविद्यादिदोषनिवर्तकलं नास्तीति स्वयमेवोजल्ला पुरापति विद्या भेदकरणापूर्वकम् "अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः (मु.१-२-८) इत्यादिना । नशा परमाप्तिसाधनं सर्वसाधनसाध्यविषयवराग्यपूर्वकं गुरुप्रसादलभ्यां ब्रह्मविद्यासाह- "परीक्ष्य लोकान्" (मुं. १-२-१२) इत्यादिना । प्रयोजन चासकडवीति "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति"(मुं.३-२-९)इति समृताःपरिमुल्यन्ति सर्वे. ३-२-६) इति च । ज्ञानमात्रे यद्यपि सर्वामिणामधिकारस्तथापि संन्यास निष्ठेव ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनं न कर्मसहिबेति "क्ष्यचर्या चरन्त (मुं.१-२-११) "संन्यासयोगात्"(मु.३-२-६)इति च ब्रुवदर्शयति । विद्याकर्मविरोधाच्च। न हि ब्रह्मात्मैकत्वदर्शनेन सह कर्म स्वमेऽपि संपादयितुं शक्यम् । विद्यायाः कालविशे- यतः कर्माविद्यायाः सकाशादुत्पद्यते तेन विरोधो नास्तिं प्रत्युतोपजीव्योपजीवकभावः, यदि कमर्माविद्याया विनाशकं स्यातधुपजीव्यविरोधः स्यात्स चासंगतः । अत्र मुण्डकोपनिषद्वि परापरेति विद्याभेदः प्रथममुक्तः । ततोऽविद्यायामन्तरे वर्तमाना इत्यनेन ऋग्वदाद्धि विद्या संसारकारणभूताविद्यानिवर्तिका नास्त्यतः कर्मनिन्दापूर्वकं सर्वेषु यज्ञादिसाधनेषु स्वर्गादिसाध्येषु च वैराग्यमालम्बनीयत्वेनोक्त ततो गुरुप्रसादेनैव" केवलेन प्राप्यों परब्रह्मप्राप्तिसाधनभूतां । ब्रह्मविद्या कथितवानित्यभिप्रायः । प्रयोजन चौत। अपरविद्यायां यथा सुखदुःखप्राप्तिपरिहारयोः प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रयोजन तथान परविद्यायां प्रवृत्तिनिवृत्त्यात्मकं प्रयोजनं न किन्तु ज्ञानमात्रं मोक्षफ़लदं यथा सर्पनिवृत्ती रज्जुज्ञाने यथा वा विस्मृतकण्ठमणिलाभे तत्स्मरणं तथा ब्रह्मज्ञानमेव ब्रह्मप्राप्तौ साधुन मिति भावः । असकृत-वारंवारम् । परामृताः-जीवन्त एव । ज्ञानमात्र इति । ब्रह्मचारि- गृहस्थवानप्रस्थसंन्यासिन इति चत्वार आश्रमिणः । तत्र ब्रह्मचारिगृहस्थवामप्रस्थानां कर्म नियतम् । संन्यासिषु भेदद्वयम् । केचनाज्ञाः केचन प्रज्ञाः । येऽज्ञास्तस्त्रिसंध्यस्नानादि- विधयोऽवश्यमनुष्ठेयाः । प्रहः संन्यासिभिलौकसंग्रहार्थं शौचाचममादयो विधयोऽनुष्ठेयाः । वस्तुतस्तु तेषामाश्रमघों ज्ञानोपहकशमदमादिसाधननिष्ठत्वमेव । तेनैभिरेव प्रज्ञैः संन्यासिभिर्बह्मविद्या कर्मसाहित्याभावात् लभ्यते नान्यैरजसंन्यासिभिब्रह्मचार्यादिा - विभिश्च । भैक्ष्यचर्या-संन्यासः । दर्शयतीति । मुण्डकश्रुतिरिति कुर्तृपदम् ! विद्याकर्म- विरोधाश्चेतिः। तमस्तेजसोरिव स्थितिगत्योरिव च विरोधः । ज्ञानसमये अकर्तृब्रह्माहम- स्मीति बोधः । कर्मसमय करोमीति प्रतीतिस्तेन ज्ञानकर्मणोः साहित्यं न संभवतीत्याह- बद्दीति । ब्रह्मात्मै कत्त्वदर्शनेनेति । ब्रह्मणो जीवात्मना सहकत्वमिति दर्सने ज्ञान न! यदा ब्रह्मनिष्ठों ज्ञानामुत्थितो भवति तदा कर्म कुर्यादिति कालभेदाज्ञानं कर्म चोभयं संभवेदित्यत आह-विझाया इति। उदिते जुहोतीति कर्मणि यथा कालनियसस्तथा ज्ञाने ·मुण्डकापानषत् - षाभावादनियतनिमित्तत्वाच्च कालसंकोचानुपपत्तेः । यत्तु गृहस्थेषु ब्रह्मविद्या- संप्रदायकर्तृत्वादि लिङ्गं न तत्स्थितं न्यायं बाधितुमुत्सहते । नहि विधिशते- नापि तमःप्रकाशयोरेकत्वसद्भावः शक्यते कर्तुम्, किमुत लिङ्गैः केवलैरिति । एवमुक्तसंबन्धप्रयोजनाया उपनिषदोऽल्पग्रन्थं विवरणमारभ्यते । य इमां ब्रह्मविद्यामुपयन्त्यात्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुरःसराः सन्तः, तेषां गर्भजन्मजरारोगाद्य- नर्थपूगं निशातयति, परं वा ब्रह्म गमयति, अविद्यादिसंसारकारणं वात्यन्तमव- सादयति विनाशयतीत्युपनिषत् । उपनिपूर्वस्य सदरेवमर्थस्मरणात् । ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता । स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्यामतिष्ठा- मथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ १॥ कालो न नियतः । तथा निमित्तान्तरं च न नियतं तेन पूर्वोक्तकालसंकोचो नोपपद्यते । तदेवोक-कालसंकोचानुपपत्तेरिति । अंगिरप्रभृतिभिहस्थैब्रह्माविद्योपदिष्टा तेन ते ब्रह्मज्ञानिन आसन्निति तु सुस्पष्टं ततश्च प्रत्यवायभिया तैहस्थाश्रमकर्मानुष्ठितमेव स्यात् । ततश्च ज्ञानकर्मणोः समुच्चयः सिद्ध इति शंकां निवर्तयति-यत्त्विति । गृहस्येषु-अंगिरः- प्रभृतिषु । लिङ्गमिति । लिंगमपि कुत्रचित्तात्पर्यनिर्णायकं भवति भावः । स्थितं न्यायमिति विद्याकर्मविरोधरूपं श्रीतं न्यायमित्यर्थः। तथाच 'श्रुतिलिंगवाक्यप्रकरणस्थान- समाख्यानांसमवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् (जै. सू. ३-३-१४) इति जैमिनीयसूत्रानुसार यत्र श्रुतिनास्ति तत्र लिंगस्य निर्णायकत्वमत्र तु भैक्षचाँ चरन्तः । 'संन्यासयोगात्' इति श्रुतिसत्त्वेन तस्या एव प्राबल्यं न लिंगस्य श्रुत्यपेक्षया सस्य दौर्बल्यादिति भावः । किंचागिर:- प्रभृतीनां गार्हस्थ्यमाभासमात्रम् । 'यस्य मे चास्ति सर्वत्र यस्य मे नास्ति किंचन | मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचन दह्यते ॥ इति तादृशगृहस्थवचनदर्शनात् । एवंच गार्हस्थ्याभासे न कर्मसत्ता किंतु कर्माभासता । ततश्च कर्माभासेन ज्ञानस्य समुच्चयेऽपि न क्षतिः । कर्मा- भासस्य विध्यभावात् । अथ च विधिरण्यकिंचित्कर इत्याह-नहीति । केवलैरिति विधिरहितैदृष्टान्तलिंगैरित्यर्थः । अल्पग्रन्थमिति । अल्पो प्रन्थः शब्दसमुदायो यस्मिन् । य इमामिति । उपरिषदित्यत्र 'षद्ल विशरणगत्यवसादनेषु' इति धातुः । विशरणं तनूकरणं, गतिर्गमनं, अवसादनं नाशनम्, इत्यर्थत्रयं क्रमेण बोधयति आत्मभावेन-प्रेमस्थानत्वेन । उपयन्ति-प्राप्नुवन्ति । अनर्थपूग:-अनर्थसमुदायः। निशात. यति-तनूकरोति । गमयतीति । तानिति शेषः। संसारकारणमविद्यादि । अत्रादिपदेना. विद्याजन्यधर्माधर्मों गृह्यते । सदेरिति 'इश्तिपौ धातुनिर्देशे' इत्यनेनेका निर्देशः । अर्थ- 'स्मरणादिति । पाणिनिना धातुपाठे 'षद्ल विशरणगत्यवसादनेषु' इति पूर्वोक्कार्थत्रय ·- भाष्यबालबोधिनीसहिता ब्रह्मा परिवृढो महान्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यैः सर्वानन्यानतिशेत इति । देवानां द्योतनवतामिन्द्रादीनां प्रथमो गुणैः प्रधानः सन्प्रथमोऽग्रे वा संबभूवा- भिव्यक्तः सम्यक्स्वातन्त्र्येणेत्यभिप्रायः। न तथा यथा धर्माधर्मवशात्संसारि- णोऽन्ये जायन्ते । " योऽसावतीन्द्रियोऽग्राह्यः "( म. स्मृ.१-७) इत्या- दिस्मृतेः । विश्वस्य सर्वस्य जगत : कतॊत्पादयिता । भुवनस्योत्पन्नस्य गोप्ता पालयितेति विशेषणं ब्रह्मणो विद्यास्तुतये । स एवं प्रख्यातमहत्त्वो ब्रह्मा ब्रह्मविद्यां ब्रह्मणः परमात्मनो विद्यां ब्रह्मविद्याम् “येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यम्" (मुं. १-२-१३ ) इति विशेषणात् । परमात्मविषया हि सा । ब्रह्मणा वाग्रजेनोक्तेति ब्रह्मविद्या । तां ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठां सर्वविद्याभिव्यक्तिहेतुत्वात्सर्वविद्याश्रयामित्यर्थः । सर्वविद्यावेद्यं वा वस्त्वनयैव विज्ञायत इति । "येनाश्रुतं श्रुतं भवति अमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम् , (छां. ६-१-१) इति श्रुतेः सर्वविद्याप्रतिष्ठामिति च स्तौति विद्याम् । अथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय ज्येष्ठश्चासौ पुत्रश्चानेकेषु ब्रह्मणः सृष्टिप्रकारेष्वन्यतमस्य पठितमित्यर्थः । एवं चोपनिषत्पदेन ब्रह्मविद्या बोध्यते तत्प्रतिपादकत्वाद्ग्रन्थोऽपि लक्षणयो- पनिषदित्यभिधीयते। महानिति । ज्ञानमप्रतिमं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सह सिद्ध चतुष्टयम् ।। इति स्मृत्या धर्मज्ञानादिभिरन्यानतिक्रामतीति महत्त्वं ब्रह्मणः ।अतिशेते-अति- कामति । द्योतनवतां-प्रकाशमयानाम् ।स्वातन्त्र्येणेति । योसावतान्द्रियोऽग्राह्यः सूक्ष्मोs- व्यक्तः सनातनः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एष स्वयमुद्बभौ ।। इति स्मृत्या शुक्रशोणितसंयो- गमन्तरेणाविर्भूतः ।न तथेति । अन्येषां संसारिणां जन्म धर्माधर्मवशाज्जायतेऽस्य ब्रह्मण- स्त्वभिव्यक्तिधर्माधर्मनिरपेक्षतया लोकानुग्रहार्थं भवतीत्यर्थः। विद्यास्तुतिमेवाह-स एव- मिति । येन-विज्ञानेन । यया विद्ययेत्यर्थः । सर्वविद्याभिव्यक्तिहेतुत्वादिति । तत्त्व- मस्यादिवाक्यजन्यं यज्ज्ञानं तवृत्त्यभिव्यक्तं ब्रह्मैव ब्रह्मविद्या । ब्रह्म च सर्वाभि- व्यञ्जकं ततश्च सर्वविद्यानामभिव्यञ्जकतयाश्रीयत इति सर्वविद्याश्रया । सर्ववि- द्यावेचं वेति । ब्रह्मविद्यायामुत्पन्नायां ज्ञातव्यमेव नावशिष्यते तेनेयं सर्वविद्या- प्रतिष्ठा । सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा समाप्तिर्यत्रेत्यर्थः। अन्यज्ञानज्ञेयं सर्वमनयैव विज्ञायत इति सर्वविद्यावेद्यत्वम् । स्तौति विद्यामिति । अर्थवादोऽयं ब्रह्मविद्यायाः । स्वयमुद्भूतो ज्ञानेश्वर्यवान् ब्रह्मा प्रियाय ज्येष्ठपुत्रायेमां ब्रह्मविद्यामाहात्तः सर्वैः सा संग्राह्यति प्रवृत्तिजनकोऽयं ब्रह्मविद्याया अर्थवाद इत्यर्थः । अथर्वायोति । अथर्वशब्दोऽ- कारान्तो नकारान्तश्च । अन्न मन्त्रेऽथवयिति अकारान्तः प्रयुक्तः । अग्रे द्वितीयमन्त्रेऽथर्वण ·R मुण्डकोपनिषत सृष्टिसकारस्य प्रमुख पूर्वमथर्वा सृष्ट इति ज्येष्ठस्तस्मै ज्येष्ठपुत्राय पाहोक्तवान्॥१ अथर्वणे मां प्रवदेत ब्रह्मा- थर्वा तां पुरोबाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवहाय पाह भारद्वाजोअङ्गिरसे परावराम् ॥ २॥ यामेतामथर्वणे प्रवदेत प्रावदब्रह्मविद्या ब्रह्मा,तामेव ब्रह्मणःप्राप्तामथर्वा पुरा पूर्वमुवाचोकमानगिरेऽङ्गिनाम्ने ब्रम्हविद्याम् । स चाङ्गिर्भारद्वाजाय भरद्वाज- गोत्राय सत्यवहाय सत्यवहनाम्ने प्राह प्रोक्तवान् । भारद्वाजोङ्गिरसे स्व: शिष्याय पुत्राय वा परावरां परस्मात्परस्मादवरेणावरण मातलि परावरा परावरसर्वविद्याविषयव्याप्ती, तां परावरामङ्गिरसे प्राहेत्यनुषङ्गः ॥२॥ शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुफ्सन्नः पप्रच्छ, कस्मिनु भरावो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति ॥ ३॥ शौनकः शुनकस्यापत्यं महाशालो महागृहस्थोऽङ्गिरसं भारद्वाजू- शिष्यमाचार्य विधिवद्यथाशास्त्रमित्येतत् । उपसन्न उपगतः सन्पप्रच्छ पृष्टवान् । शौनकाङ्गिरसोः संबन्धादर्वाग्विधिवद्विशेषणाभावादुपसदन विधेः इति नकारान्तः प्रयुक्तः सृष्टिप्रकारेविति । मनुस्मृत्यादिषु सृष्टयो विविधाः कथितास्त- त्तयुगभेदेन । तत्र कस्मिश्चित्सृष्टिप्रकारेऽथर्वादिसृष्टिः । तामवलम्व्य ज्येष्ठपुत्रायत्युक्तम् ॥१॥ यामिति प्रवदेतेति । व्यत्ययो बहुलमिति पाणिनिसूत्रेण छन्दसि कालाधनियमात प्रावददित्यर्थमाह भारद्वाजायति ।भारद्वाजगोत्राय सत्यवहनाने परावरामिति। अर्थद्वयं क्रमेणाह-परस्मादिति । पूस्मात्पूर्वस्माद्गुरोरवरेणावरेण शिष्येणाधिगतेति प्रथमपक्षेऽर्थः। अत्र पक्षे सामर्थ्याभावादार्षः समासः । द्वितीयपक्षे परा निर्गुणब्रह्मप्रतिपादिका । अवरा धर्माधर्मसाधनतकलगौणब्रह्मप्रतिपादिका । इति द्विविधविद्याव्यापकत्वादियं ब्रह्मविद्या लक्षणया परावरा । अत्र द्वितीयपक्षे परा चासाववरेति कर्मधारयः । अनुषंगः- संबन्धः ॥ २॥ शौचक इति । महाशालो मह्त्यो होमशालापाकशालादयो यस्य । यथाशास्त्र- मिति । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमिति शास्त्रानुसारमि- त्यर्थः । गम्यत इति । अथर्वाणमारभ्य शौनकपर्यन्तं विधिवादति नोकं ततः परं शौनका- गिरसोः प्रसंग उक्तम् । तेन ततः पूर्वेषामथर्वादीनां समित्पाणित्वादिविधिर्न नियतः । म ·भाष्यबालंबोधिनीसहिता लोष पूर्वेषामनियम इति गम्यते । मर्यादाकरणाथै मध्यदीपिकान्यायार्थ वा विशेषणम् । अस्मदादिष्वप्युपसदनविधरिष्टत्वात् । किमित्याह-कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते, तु इति क्ति, भगवो हे भगवन्सर्वं यदिदं विज्ञेयं विज्ञातं विशेषेण ज्ञातमक्गतं भवतीति ' एकस्मिझाते सर्वविद्भवति' इति शिष्टप्रवादं श्रुतवाशौनकस्ताद्वशेष विज्ञातुकामः सन्कस्मिन्निति वित- कयन्पप्रच्छ । अथवा, किसामान्यदृष्टया ज्ञात्वैव पप्रच्छ । सन्ति लोके सुवर्णादिशकलभेदाः सुवर्णत्वाधेकत्वाविज्ञानेन विज्ञायमाना लौकिकैः । तथा किं वस्ति सर्वस्य जगद्धेदस्यक कारणम् । यत्रैकस्मिन्विज्ञाते सर्व विज्ञात भवतीति । नन्वविदिते हि कस्मिन्निति प्रश्नोऽनुपपन्नः । किमस्ति तदिति तदा प्रश्नो युक्तः । सिद्धे ह्यस्तित्वे कस्मिन्निति स्यात् । यथा कस्मिन्निधे. यमिति । न । अक्षरबाहुल्यादायासमीरुत्वात्प्रश्नः संभवत्येव किं वेकाम- विज्ञाते सर्ववित्स्यादिति ॥ ३ ॥ यद्यनुष्ठितस्तार्ह भूषणाय नो चेन दूषणाय । शैनिकप्रभृत्यस्मंदादिषु तु सोऽत्यन्तमावश्यक इत्यभिप्रायः । उपसदनाविधि:-गुरुसमीपगमनविधिः । मर्यादाकरणामिति । शौनक- प्रभृतिसर्वशिष्यैः समिद्ग्रहणादिविधिस्नुष्ठेय एवेति शौनकप्रभृतिषु मर्यादार्थमित्यर्थः । ननु वेद उक्तो विधिरथर्वप्रभृतिभिरपि कुतो मानुष्ठय इति शंकामपाकर्तुं पक्षान्तरमाई-मध्य- दीपिकान्यायार्थमिति । देहलीदीपिकान्यायेनेत्यर्थः । यथा देहल्यां स्थापितो दीपस्त- दुभयपार्श्वस्थलं प्रकाशयति तद्वदित्यर्थः । मध्यमणिन्यायोऽप्येतत्सम एव । तथाच विधिवदिति पद देहलीदीपकन्यायेनाथवादिषु पूर्वेषु शौनकादिषु परेषुच संबध्यते केवलशौनके विधिवत्पदस्य संवन्धेरैमदादिषूपसहन न स्यात्तदनिष्टम् । तदाह-अस्मदादिष्वपीति । शिष्टप्रवाद- मिति । शिष्टास्तु मनुव्यासप्रभृतय इति शारीरभाष्ये भगवत्पूज्यपादाः । लोकसामान्य- दृष्टयोति । सुवर्णालंकारादिलौकिकदृष्टान्तः । उपादानकारणात्कार्यमाभनं तेनोफादाने ज्ञाते कार्य ज्ञातं भवतीति सामान्यव्याप्त्या पप्रच्छेत्यर्थः । लोकदृष्टिं विवृणोति-सन्ति लोक इति । सुवर्णत्वज्ञानेन सुवर्णशकलभेदानां कटककुण्डलरुचकादीनां ज्ञानं भवति लौकि कानाम् । जगद्धेदस्यति । भेदः पदार्थः। जगद्रूपस्य पदार्थस्येत्यर्थः । ज्ञातपूर्व यत्तद्विषय के एव प्रश्नः संभवति नाज्ञाताविषयक इत्याह-नन्विति। कस्मिानिधेयमिति । सर्वेषु पात्राद्य- धिकरणेषु, ज्ञातेषु कस्मिन्पात्रविशेषे निधेयं घृतादिकमिति प्रश्नः संभवतीत्यर्थः । अक्षरबा- हुल्यादिति । किमस्ति तत् यस्मिन्नेकस्मिन् विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति प्रश्नेऽक्षर- बाहुल्य स्थातचायासकारि तन्मास्त्विति भयत्रस्तस्वात्कस्मिन्वित्यादिः प्रश्नो लाघवादि- स्पर्थः॥३ - ·मुण्डकोपनिषत् तस्मै स होवाच । द्वे विद्ये वेदितव्ये इतिह स्म पद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥४॥ तस्मै शौनकाय सोऽङ्गिरा हकिलोवाचोक्तवान् । किमित्युच्यते । द्वे विधे वेदितव्ये ज्ञातव्ये इति । एवं ह स्म किल यद्ब्रह्मविदो वेदार्थाभिज्ञाः पर- मार्थदर्शिनो वदन्ति । के त इत्याह । परा च परमात्मविद्या । अपरा च धर्माधर्मसाधनतत्फलविषया । ननु कस्मिन्विदित सर्वविद्भवतीति शौन- केन पृष्ट, तस्मिन्वक्तव्येऽपृष्टमाहाङ्गिराः-द्वे विद्ये इत्यादि । नैष दोषः । क्रमापेक्षत्वात्प्रतिवचनस्य । अपरा हि विद्या, अविद्या । सा निराकर्तव्या तद्विषये हि अविदिते न किंचित्तत्त्वतो विदितं स्यादिति निराकृत्य हि पूर्वपक्ष पश्चासिद्धान्तो वक्तव्यो भवति' इति न्यायात् ॥ ४॥ तत्रापरा, ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥५॥ तत्र का अपरेत्युच्यते । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेद इत्येते चत्वारो वेदाः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमित्यङ्गानि तस्मा इति । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति यत्तद्ब्रह्मविदो वदन्तीत्यन्धयः। अपृष्टमिति । नापृष्ट कस्यचिद्व्यान्न चान्यायेन पृच्छतः। इति स्मृतावपृष्टोत्तरणस्य निषेधात्। नैष दोष इति । शौनकप्रश्नः किं तदस्ति यस्मिकस्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति। तस्योत्तरं ब्रह्मणि ज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति नान्यस्मिन् । अयमर्थोऽपरविद्यानिराकरणं विना न बुद्धिगतो भवेत्तदर्थं द्वे विद्ये इति विद्याविभागकथनं तत्रापरविद्यानिराकरण यतोऽपरविद्याविव पूर्वपक्षरूपा । तन्निराकरणमावश्यकमित्याह-निराकृत्यति॥४॥ तत्रेति । अपरा-स्वर्गादिफलसर्वज्ञानसाधनविषया । अपरा विद्यति । पुराण- न्यायमीमांसा धर्मशास्त्रांगमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ इति स्मृतेश्चतुर्दश विद्याः। ता अपराविद्येत्यभिधीयन्ते । शिक्षा-पाणिन्यादिकृता । कल्प:- श्रौतस्मातसूत्रे तत्तच्छाखाधिकृततया कात्यायनापस्तम्बाश्वलायनादिमुनिप्रणीत व्याकरणम्- पाणिनिकृतम् । निरुक्त-यास्ककृतम् । छन्दः-पिंगलकृतम् । ज्योतिषम्-लगधमुनि- कृतम् । इतिहासादीनि पञ्चाचायन व्याख्यातानि तेन प्रक्षिप्तानीति गम्यते । इति भारा- यणविरचितायां मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां कथनाद्दीपिकाकारैरितिहासादिपञ्चकात्मकः पाठो ..

·माष्यबालबोधिनीसहिता षडेषाऽपरा विद्या । अथेदानीमियं परा विद्योच्यते यया तद्वक्ष्यमाणविशेषणम- क्षरमधिगम्यते प्राप्यते । आधिपूर्वस्य गमेः प्रायशः प्राप्त्यर्थत्वात् । न च परप्राप्तेरवगमार्थस्य च भेदोऽस्ति । अविद्याया अपाय एव हि परप्राप्तिर्नार्था- न्तरम् । ननु ऋग्वेदादिबाह्या तर्हि सा कथं परा विद्या स्यान्मोक्षसाधनं च। या वेदबाह्याः स्मृतयः " (म. स्मृ. १२-१५) इति हि स्मरन्ति । कुदृष्टित्वान्निष्फलत्वादनादेया स्यात् । उपनिषदां च ऋग्वेदादिबाह्यत्वं स्यात् । ऋग्वेदादित्वे तु पृथक्करणमनर्थकम् । अथ परेति । न । वेद्यविषयविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् । उपनिषद्वेद्याक्षरविषयं हि विज्ञानमिह परा विद्येति प्राधा- न्येन विवक्षितं नोपनिषच्छब्दराशिः । वेदशब्देन तु सर्वत्र शब्दराशिर्वि- वक्षितः । शब्दराश्याधिगमेऽपि यत्नान्तरमन्तरेण गुर्वभिगमनादिलक्षणं वैराग्यं च नाक्षराधिगमः संभवतीति पृथक्करणं ब्रह्मविद्याया अथ परा विद्येति ॥ ५॥ यथा विधिविषये कर्नाद्यनेककारकोपसंहारद्वारेण वाक्यार्थज्ञान- कालादन्यत्रानुष्ठेयोऽर्थोऽस्त्यमिहोत्रादिलक्षणः न तथेह परविद्याविषये । सब्ध इति प्रतीयते । वक्ष्यमाणविशेषणमिति । अदेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमित्याद्युत्तर- मन्त्रोतविशेषणविशेषितमित्यर्थः । प्रायश इति ।' अधिगच्छति श्लोकमित्यत्र ज्ञानार्थ- कस्य प्रयोगात् प्रायश इत्युक्तम् । प्राप्तिानं च तात्पर्यतोऽभिन्नमेवेत्याह-न चेति । अपाय:-विश्लेषः । परप्राप्ति माविद्यानाशः।नार्थान्तरमिति । उभावकार्थभूतौ पर्याया- वित्यर्थः । एवं च परविद्याया ऋग्वेदादिबाह्यत्वेन परत्वं मोक्षसाधनत्वं च न स्यादिति शंकते- नन्विति । या वेदबाह्या इति । या वेदबाह्याः स्मृतयो याच काश्च कुदृष्टयः। सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः । इति संपूर्णश्लोको मनुस्मृतौ ( १२-९५) भनादेया-अग्राह्या | ऋग्वेदादिबाह्यत्वमिति 'ब्रह्मविद्याया वेदबाह्यत्वे तदर्थानामुप- निषदामपि ऋग्वेदादिशात्वं प्रसज्येतत्यर्थः । नेति । उत्तरमाह। परा विद्या नाम ब्रह्म- साक्षात्कारः। नतु तत्कारणभूत उपनिषच्छब्दराशिः। ततश्चानुभवजन्यज्ञानाद्ब्रह्म प्राप्यत इत्युत्तरग्रन्धतात्पर्यम् । वेद्यविषयविज्ञानस्येति । वेद्यं ब्रह्म तद्विषयं विज्ञानमपरोक्षज्ञानम् । विवक्षितत्वादिति। वक्त मिष्ठत्वादित्यर्थः। प्राधान्यनति । अपरोक्षज्ञानं प्रधानम् । ब्रह्मभावसाधकत्वात् । उपनिषच्छन्दराशिस्तदगंभूतः परम्परया ब्रह्मभावसाधकः । शान्द- ज्ञाने सत्यपि यावत्साधको व गुरुसमीपं गच्छेद्वैराग्यं नाप्नुयात्तावत्पर्यन्तं नाक्षरब्रह्मज्ञानमित्य- भिप्रायः॥५॥ कर्मज्ञानाद् ब्रह्मज्ञानं विलक्षणे ततस्तयोः पृथकरणमित्याह- यथेति । विधिविषय इति। वर्शपौर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ । कायनकेत्यादि । कर्तृकर्म- ·.. मुण्डकोपनिषत् वाक्यार्थज्ञानसमकाल एव तु पर्यवसितो भवति । केबलशब्दप्रकाशितार्थ- ज्ञानमात्रनिष्ठाव्यतिरिक्ताभावात् । तस्मादिह परां विधां सविशेषणेनाक्षरेण विशिनष्टि यत्तदद्रेश्यमित्यादिना । यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्ण- मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्य विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः ॥ ६ ॥ वक्ष्यमाणं बुद्धौ संहृत्य सिद्धवत्परामृशति-यत्तदिति । अद्रेश्यमदृश्यं सर्वेषां बुद्धीन्द्रियाणामगम्यमित्येतत्। दृशेर्बहिष्प्रवृत्तस्य पञ्चेन्द्रियद्वारकत्वात्। अग्राह्यं कर्मेन्द्रियाविषयमित्येतत् । अगोत्रं गोत्रमन्वयो मूलमित्यनान्त- रम् । अगोत्रमनन्वयमित्यर्थः । न हि तस्य मूलमस्ति येनान्वितं स्यात् । वर्ण्यन्त इति वर्णा द्रव्यधर्माः स्थूलत्वादयः शुक्लत्वादयो वा । अविद्य- करण्सप्रदानादयो येऽनेके कारकाः साधकास्तेषामुपसंहारो ग्रहण तद्वारेत्यर्थः । अय- मर्थः । दर्शपौर्णमासाभ्या स्वर्गकाम इत्यादिविधिवाक्यार्थज्ञानानन्तरं यजमानः कर्ता होमा- ख्यं कर्म, घृतादिहीवः करण, अग्नीषोमाद्या देवताः सप्रदान वेद्याद्युपकरणं तत्संग्रहपूर्वकं कि- चिदग्निहोत्रादिकमनुष्ठेय भवति । अन तु ब्रह्मविज्ञानविषये न किचिदन्यत्संपादनीयं केवलं तत्त्वमसीति वाक्यापिरोक्षज्ञानसमय एव समाप्त कार्यम् । यतोऽत्र केवल शब्दार्थज्ञाननिष्ठेव संपादकीया । नतु ततोऽन्यत्किचित् । इति । अन्यत्रेति । वाक्यार्थज्ञानादनन्तरमित्यर्थः। पर्यवसितः-समाप्तः। विशिनष्ठीनि। पृथक् ज्ञापयतीत्यर्थः । यया धीराः ( यत्तदद्रेश्यमित्यादि) पश्यन्ति सा परेत्यन्वयः पूर्वोत्तरमन्त्रयोः। बुद्धौ संहृत्यति । वक्ष्यमाण बुद्धिस्थ कृत्वेत्यर्थः। सिद्धवत्परामृश्यते-सिद्धमिव सपाय तच्छन्देन बोध्यते । यत्तदिति। अद्रेश्यमिति । अदृश्यमित्यर्थेऽदेश्यमिति वैदिक रूपम् । बुद्धन्द्रियाणामिति । पञ्चाना ज्ञानन्द्रियाणाम् । दृशरित । टाशज्ञानम् । यदा ज्ञान मनमो विनिगत्य घटादिबाहिर्विषयेषु प्रवृत्तं भवति तदा चक्षुरादीनि पञ्चेन्द्रियाणि तद्द्वाराणि भवन्ति । कमन्द्रियाविषयमिति । पाणिप द दीनां पञ्चाना कर्मेन्द्रियाणामविषयभूतम् । चक्षु श्रीसंघ्राणत्वग्जिव्हाख्यामि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । अनर्थान्तरमिति । अन्योऽर्थोऽर्थान्तर, न अर्थान्तर, अनन्तरम् इति विग्रहः गोत्रमन्वयों मूलमिति शब्दार्थेषु मैदो नास्ति पर्यायभूता एवेमे शब्दा इत्यर्थः। नाम रूपविषये इति नाम शहदः सर्वैः प्राणिभिः शब्दः श्रोत्रेण ज्ञायते रूपं च चक्षुषा ज्ञा .

·भाष्यबालबोधिनीसहिता यः - माना वर्णा यस्य तदवर्णमक्षरम् । अचक्षुः :श्रोत्रं चक्षुश्च श्रोत्रं च नामरू- पविषये करणे सर्वजन्तूनां ते अविद्यमाने यस्थ तदचक्षुःश्रोत्रम् । सर्वज्ञः सर्ववित् " इत्यादिचेतनावत्त्वविशेषणत्वात्प्राप्त संसारिणामिव चक्षुः- श्रोत्रादिभिः करणैरर्थसाधकत्वं, तदिहाचक्षुःश्रोत्रमिति वार्यते । “ पश्यत्य- चक्षुः स शृणोत्यकर्णः" इत्यादिदर्शनात् । किंच तदपाणिपादं कर्मेन्द्रियर हितमित्येतत् । यत एवमग्राह्यमग्राहकं चातो नित्यमविनाशि । विभुं विविध ब्रह्मादिस्थावरान्तप्राणिभेदैर्भवतीति विभुम् । सर्वगतं व्यापकमाकाशवस्सुसूक्ष्म शब्दादिस्थूलत्वकारणरहितत्वात् । शब्दादयो ह्याकाशवाय्वादीनामुत्तरोत्तरं स्थूलकारणानि तदभावात्सुसूक्ष्मम् । किं च तदव्ययमुक्तधर्मत्वादेव न व्येतीत्यव्ययम् । न ह्यनङ्गस्य स्वाङ्गापचयलक्षणो व्ययः सम्भवति शरीरस्येव। नापि कोशापचयलक्षणो व्ययः सम्भवति राज्ञ इव । नापि गुणद्वारको व्ययः सम्भवत्यगुणत्वात्सर्वात्मकत्वाच्च । यदेवलक्षणं भूतयोनि भूतानां कारणं, पृथिवीव स्थावरजङ्गमानां परिपश्यन्ति सर्वत आत्मभूतं सर्वस्यावर पश्यन्ति धीरा धीमन्तो विवेकिनः। ईदृशमक्षरं यया विद्ययाधिगम्यते सा परस विद्यति समुदायार्थः ॥ ६॥ भूतयोनिरक्षरमित्युक्तं तत्कथं भूतयोनित्वमित्युच्यते प्रसिद्धदृष्टान्तैः । यथोर्णनाभिः सजते गृहणते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यते तदुभयं यस्य नास्तीत्यर्थः । ननु सर्वत्र प्राप्तिपूर्वक एव निषेधो भवति । अत्र तु चक्षु:- श्रोत्रस्य प्राप्तिः कुतो येन 'अचक्षुःश्रोत्रे' इति निषिध्यत इति चेन्न । यः सर्वज्ञः सर्वविदित्य- न्तिममन्त्रे ज्ञानविशिष्टत्वमुक्तं तेन चक्षुरादिज्ञानसाधनं स्यादिति तन्निराकरणार्थमचक्षुःश्रो, त्रमित्युक्तः सार्थक्यात् । अर्थसाधकत्व-दर्शनश्रवणादिकार्यसाधकत्वम् । आकाश- वादिति । नैयायिकनय आकाशं व्यापकं तदाभिप्रायेणाकाशदृष्टान्तः। तदभावादिति । शब्दाद्यभावादित्यर्थः । अनंगस्य-स्थूलसूक्ष्मादिशरीररोहतस्य । अपचयः-क्षयः । कोशाप- चयः-द्रव्यानिधेः क्षयः । राज्ञो द्रव्यनिधिः क्षीयते तेन तस्य क्षयो भवति न तथा ब्रह्मणः गुणद्वारक इति।गुणक्षयद्वारापि नास्य क्षयः भूताना-प्राणिनाम । पृथिवीवोतोपार्थिवानां सर्वेषां विकाराः पृथिव्युपादानकारणम् | स्थावरजंगमानामिति । तिष्ठन्तीति स्थावस वृक्षपाषाणादयः । गच्छन्तीति जंगमा मनुष्यपश्वादयः । समुदायार्थ इति । संपूर्णमन्त्रार्थ इत्यर्थः।॥ ६॥ प्रसिद्धदृधान्तरिति । ऊर्णनाभ्यादिभिस्त्रिाभिदृष्टान्तः ।

·मुण्डकोपनिषत् यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम् ॥ ७॥ यथा लोके प्रसिद्ध ऊर्णनाभि ताकीटः किंचित्कारणान्तरमन- पेक्ष्य स्वयमेव सृजते स्वशरीराव्यतिरिक्तानेव तन्तून्बहिः प्रसारयति पुनस्ता- नेव गृहृते च गृह्णाति स्वात्मभावमेवापादयति । यथा च पृथिव्यामोषधयो बाह्यादिस्थावराणीत्यर्थः । स्वात्माव्यतिरिक्ता एव सम्भवन्ति प्रभवन्ति । यथा च सतो विद्यमानाजीवतः पुरुषात्केशलोमानि केशाश्च लोमानि च सम्भवन्ति विलक्षणानि । यथैते दृष्टान्तास्तथा विलक्षणं सलक्षणं च निमि- तान्तरानपेक्षाद्यथोक्तलक्षणादक्षरात्सम्भवति समुत्पद्यत इह संसारमण्डले विश्वं समस्तं जगत् । अनेकदृष्टान्तोपादानं तु सुखार्थप्रबोधनार्थम् ॥ ७॥ यथा लोक इति । अत्र दृष्टान्तत्रयम् । १ ऊर्णनाभिः कारणं, तन्तवः कार्यम्। २ पृथिवी कारणं, ओषधयः कार्यम् । ३ सन् पुरुषः कारणं,केशलोमानि कार्यम् । तत्र प्रथम- स्टान्तेन ब्रह्मणोऽसहायत्वान्न कारणत्वमिति शंका निवर्त्यते । तथाहि ब्रह्म न कारणं सहाय- शून्यत्वात् । कुलालादयो हि चक्रादिसहायसत्व एव कार्यस्य जनका न तदभावे इति शंका निराक्रियते प्रथमेनोर्णनाभिदृष्टान्तेन । ऊर्णनाभिः सहायशन्योऽपि तन्तुसर्जनतन्तुविलयनादि- कार्य संपादयति तद्वब्रह्म । द्वितीयदृष्टान्तेन ब्रह्मन जगत उपादानं सर्वावयवैस्तदभिन्नत्वादिति शंका निराकरोति। तथाहि ब्रह्म न जगत उपादानं जगतस्तेन सह सर्वावयवरभदायथा देवदत्तो न स्वरूपोत्पादकस्तद्वत् । इमा शंकां निराकरोति द्वितीयेन पृथियोदृष्टान्तेन। यथा पृथिवी सर्वशः स्वाभिन्नानां भूतानामुत्पादिका तद्वद्ब्रह्म स्वाभिन्नजगत उत्पादकम् । तृतीयेन पुरुषदृष्टान्तेन जगन्न ब्रह्मरूपोपादानकारणजन्य तद्विलक्षणत्वादिति शंका निराकरोति । तथाहि आनित्यं जगत् नित्यब्रह्मरूपादुपादानकारणान जायते विलक्षणत्वात् यद्यद्विलक्षणं तत्तदुपादानकं न भवति । पीततन्तवः पीतपट प्रति उपादानकारणं भवितुमर्हन्ति सलक्षणत्वात् । ब्रह्मजगतोस्तु नित्या- नित्ययो_लक्षण्यं तेन न तयोरुपादानकारणकार्यत्व इति शङ्का निराकरोति तृतीयेन पुरुषदृष्टान्तेन । यथा चेतनोऽपि पुरुषः केशलोमादीनामचेतनानामुपादानं तद्वत् ब्रह्म विलक्षणमपि जगत उपादानम् । स्वात्मभावमेवापादयतीति । आत्मनि विलीनान् करोतीत्यर्थः। विलक्षणमिति । विभिन्नलक्षणं विजातीयमित्यर्थः । सलक्षणमिति । समानलक्षणसजातीयमित्यर्थः निमित्तानारानपेक्षादिति । अन्यनिमित्तमनपेक्ष्य ब्रह्मजग- दुत्पादयतीत्यर्थः। यथोक्तलक्षणादिति। अदृश्यमग्राह्यामिति पूर्वमन्त्रोक्तलक्षणयुतादित्यर्थः। ननु लूतातन्तुरूपेणैकैनैव दृष्टान्तेन पूर्वोक्तशंकात्रयमपाकर्तुं शक्यं किमर्थं दृष्टान्तत्रयग्रहणमि- त्यत आह-सुस्वार्थप्रबोधनार्थमिति । पूर्वांकरीत्या भिन्नदृष्टान्तेन भित्रशंकानिराकरणे बागानां सुखेन बोधो भवतीत्यतो दृष्टान्तत्रयोपपादनमिति भावा।। || ·भाष्यबालबोधिनीसहिता यह्मण उत्पद्यमानं विश्वं तदनेन क्रमेणोत्पद्यते न युगपद्धदरमुष्टि- प्रक्षेपवदिति क्रमनियमविवक्षार्थोऽयं मन्त्र आरभ्यते | तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्नात्मणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥८॥ तपसा ज्ञानेनोत्पत्तिविधिज्ञतया भूतयोन्यक्षरं ब्रह्म चीयत उपचीयत उत्पिपादयिषदिं जगदगुरमिव बीजमुच्छ्नतां गच्छति पुत्रमिव पिता हषर्ण । एवं सर्वज्ञतया सृष्टिस्थितिसंहारशक्तिविज्ञानवत्तयोपचितात्ततो ब्रह्मणोऽन्नमद्यते भुज्यत इत्यन्नमव्याकृतं साधारणं कारणं संसारिणां व्याचिकीर्षितावस्थारू- पेणाभिजायत उत्पद्यते । तताश्चान्याकृतायाचिकार्षितावस्थादन्नात्प्राणो हिर- ण्यगर्भो ब्रह्मणो ज्ञानक्रियाशक्त्यधिष्ठितो जगत्साधारणोऽविद्याकामकर्मभूत- समुदायबीजाङ्कुरो जगदात्माभिजायत इत्यनुषङ्ग ः। तस्माच्च प्राणान्मनो मनआख्यं संकल्पविकल्पसंशयानर्णयाद्यात्मकमभिजायते । ततोऽपि संकल्पा- बदरमुष्टिप्रक्षेपवदिति । यथा कश्चित्पुरुषो मुष्टिगतानि बदरफलानि भूमावेकका- ल प्रक्षिपति न तथा ब्रह्मणानप्राणादिवस्तूनि सहसव प्रक्षिप्तानि किन्तु तत्रास्ति नियतः क्रमः स चानेन मन्त्रेण द्योत्यते । विवक्षा-बक्तुमिच्छा। उत्पिपादयिषदिति । उत्पादयितुमिच्छत्-उत्पिपादयिषत् । यथांकुरमुत्पादयत् बीजं ततः प्राक्काले किंचित्स्थूलं भवति तद्वत् जगदुत्पत्तिप्राक्काले ब्रह्म वर्धते ज्ञानेन । उच्छ्नतां-बृद्धिम् । स्थूलत्वे द्वितीयो दृष्टान्तः । पुत्रमिवति । चीयत इत्यस्य ' बहु स्यां प्रजायेय' इतीक्षणबद्भबतीति दीपिकाकृतोऽर्थः । अव्याकृतमिति । महाभूतसर्गादि- सस्कारस्थानभुतं सत्वरजस्तमोगुणत्रयसाम्यमयं मायातत्त्वमिहाव्याकृतशब्देव बोध्यम् । व्या- चिकीर्षितेत्यादि । व्याकर्तुमिष्टा या पञ्चमहाभूताद्यवस्था तद्रूपेण जायत इत्यर्थः । व्या- चिकर्षितावस्थादिति । अनादित्यस्य विशेषणम् । व्याचिकीर्षितावस्थात इति पाठः पूर्व- भाष्येण सह विसंगतः पूर्वस्मिन्कल्पे हिरण्यगर्भवप्राप्तिनिमित्तं प्रकृष्टं ज्ञानं कर्म च येनानुष्ठितं तदनुग्रहाय मायोपाधिकं ब्रह्म हिरण्यगर्भावस्थाकारेण बिवर्तते । स च जीवस्तदबस्थाभिमानी हिरण्यगर्भ उच्यते इत्यभिप्रेत्याह-ब्रह्मण इति । अस्य षष्ठयन्तपदस्य ज्ञानक्रियाशक्त्यधि- छित इति समासगतेन ज्ञानक्रियाशक्तिशब्देन सह संबन्धः । ततश्चायं समासः 'सविशेषणाना वृत्तिन वृत्तस्य विशेषणयोगो न' इति निषेधादसामर्थ्यऽपि देवदत्तस्य गुरुकुलामतिवद्गम- कत्वात्साधुः । ब्रह्मसंबन्धिज्ञानक्रियाशक्तिभिरधिष्ठितः प्राण इत्यर्थः। ज्ञानशाक्तिभिः कि- याशकिभिश्चाधिष्ठितं विशिष्टं जगद् व्यष्टिरूपं तस्य साधारणः समष्टिरूपः सूत्रसंज्ञक इति बोधयति-अगसाधारण इति । मन आख्यमिति । इदं समष्टिरूपं विवक्षितम् ।

·Ae मुण्डकोपनिषक . छात्मकन्सनसः सत्यं सत्याख्यमाकाशादिभूतपञ्चक्रमाभिजायते । तस्मात्स- त्याख्याद्भूतपञ्चकादण्डक्रमेण सप्त लोका. भूरादयः । तेषुः मनुष्यादिप्राणि वर्णाश्रमक्रमेण कर्माणि । कर्मसु च निमित्तभूतेष्वमृतं कर्मजं, फलम् । या. वत्काणि कल्पकोटिशतैरपि न विनश्यन्ति तावत्फलं न विनश्यतील्यमृतम्॥८॥ उक्तमेवार्थमुपसंजिहीर्घमन्त्रो वक्ष्यमाणार्थमाह- यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद्ब्रह्म, नाम रूपमन्नं च जायते॥९॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः॥१॥ य उक्तलक्षणोऽक्षराख्यः सर्वज्ञः सामान्येन सर्व जानातीति सर्वज्ञः। विशेषेश सर्व वेत्तीति सर्ववित् । यस्य ज्ञानमयं ज्ञानविकारमेव सार्वझ्यलक्षणं तपोऽनाया- सलक्षण तस्माद्यथोक्तासर्वज्ञादेतदुक्तं कार्यलक्षणं ब्रह्म हिरण्यगर्भाख्यं जायते। किंच नामासौ. देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादिलक्षणम् । रूपमिदं शुक्ल नीलमित्यादि। अन्नं च वीहियवादिलक्षणं जायते पूर्वमन्त्रोक्तक्रमेणेत्यविरोधो द्रष्टव्यः ॥९॥ इनि मुण्डकोपनिषद्भाध्ये प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥ १ ॥ व्यष्टिरूपं मनस्तु लोकसृष्टयनन्तरं जायते.। संकल्पविकल्पत्यादि । इमाः संकल्पाया- श्चित्तचतुल्यस्य वृत्तयः । मनः, बुद्धिः, अहंकारः, चित्तमिति, चित्तचतुष्टयम् । सत्यमिति। सत्यपदेख, आकाशादिभूतपञ्चकं गृह्यते तदाह-आकाशादिभूतपञ्चकामति । कर्म, फलस्यामृतपदाभिवयत्वे हेतुमाह-यावदित्यादि ।' अक्षय्यं हबै चातुमस्यियाजिनः सुकृ- तम् । अपाम सोमममृता अभूम' इति श्रुतेः । अत्रापि कल्पकोटिशतस्थायित्वमेवाक्षय्य- मित्यादिपदस्यार्थः ॥ ॥ उपसंजिहीर्षुरिति । उपसंहारं कर्तुमिच्छरित्यर्थः । वक्ष्यमाणार्थमिति । अग्रे द्वितीयखण्डेऽविद्याविवरणमारम्भणीयं तदर्थं पूर्वोक्तपरविद्योपसंहारोऽस्मिन्मन्त्रे । सामान्येनेति । समष्टिरूपेण मायोपाधिनत्यर्थः । विशेषेणेति । व्यष्टिरूपेणा- विद्याख्येनोपचितानन्तजीवभावमापन्नः सर्व स्वोपाधिभूतं तत्संसृष्टं च वेत्ति एवं चाधिदेवेs- ध्यात्से च तत्वैक्य बोधितम् । ननु यथा प्रजापतयः सृष्टौ तप एव साधनमङ्गीकुर्वते तद्व- दबेनापि ब्रह्मणा सृष्टौ तपः साधनत्वेन स्वीकार्यम् । ततश्च तस्य संसारित्वं प्रसज्ज्यतेत्या- शंकयाह-यस्यज्ञानमयमिति । ज्ञानमयमित्यत्र विकारार्थे मयटू । ब्रह्मणस्तपस्तु न प्रजापती नामिव क्लेशरूपं किन्तु ज्ञानात्मकम् । ज्ञानं च सत्त्वप्रधानमायाया विकारः । सत्त्वात्संजा- यत. ज्ञानमित्युक्तः । अस्य ज्ञानस्य विकारः सृज्यमानसर्वपदार्थज्ञातृत्वलक्षणस्तदेव तपः । न परिश्रमात्मकं तदाह-साश्यलक्षणमित्यादि ॥ ९॥ इति श्रीमुण्डकोपनिषदि शांकरभाष्ये बालबोधिन्यां प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥१॥ , ·भाष्यबालबोधिनीसहिता साना वेदा अपरा विद्योक्ता-ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिना । यत्तद- द्रेश्यमित्यादिना नामरूपमन्नं च जायत इत्यन्तेन ग्रन्थेनोक्तलक्षगमक्षर यया विद्ययाधिगम्यत इति परा विद्या सविशेषणोक्ता । अतः परमनयोवि- धयोर्विषयौ विवक्तव्यो संसारमोक्षावित्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । तत्रापरवि- द्याविषयः कर्नादिसाधनक्रियाफलभेदरूपः संसारोऽनादिरनन्तो दुःखस्वरूप. त्वाद्धातव्यः प्रत्येकं शरीरिभिः सामस्त्येन नदीस्रोतोबदव्यवच्छेदरूपसंबन्धस्त- दुपशमलक्षणो मोक्षः परविद्याविषयोऽनाद्यनन्तोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः शुद्धः प्रसन्नः स्वात्मप्रतिष्ठालक्षणः परमानन्दोऽद्वय इति । पूर्व तावदपर- विद्याया विषयप्रदर्शनार्थमारम्भः । तदर्शने हि तन्निर्वेदोपपत्तिः । तथाच पूर्वोत्तरखण्डयाः संगति दर्शयितुं बृत्तमनूद्योत्तरग्रन्थप्रयोजनमभिधत्ते-सांगा वेदा इत्यादिना । विवेकव्यौ-पृथक् प्रदर्शनयिौ । संसारमोक्षाविति । अपरविद्याविषयः संसारः । परविद्याविषयो मोक्षः। कत्र दिसाधनक्रियाफलभेदरूप इति । कर्ता यजमानः । आदिपदेन हविरा- दिसाधनं, क्रिया यज्ञः, फलं स्वर्गः, इति समूहात्मक एव संसारः । अनादिरित । उपा- दानरूपेणायं संसारोऽनादिः । अनन्त इति । ज्ञानादेव तु कैवल्यमिति वचनाज्ज्ञानात्प्राक् संसारस्यान्ताभावाचस्यानन्तत्वम् । दुःखरूपत्वात्-दुःखमयत्वात् । हातव्यः- त्यक्तव्यः । यद्यपि सुषुप्तौ स्वयमेव संसारो न प्रल यते तेन तत्त्याग एव परंतु स सुषुप्तिगतः संसारत्यागोऽबुद्धिपूर्वकः । तत्र न त्यागफल किंतु बुद्धिपूर्वकत्यागे तदाह-सामस्येनेति । सामस्त्येन--संपूर्णतया । स्वोपाध्यविद्याकार्यस्यात्यान्ति- कनाशस्तत्कारणीभूताविद्यानाशजन्यः । एतदेव विद्याफलम् । सुषुप्तौ तु अविद्याकार्यस्य नात्यन्तं विनाशः। अविद्यारूपकारणस्य विद्यमानत्वात् । सुखमहमस्वाप्सं न किंचिदवे- दिघमिति सुषुप्त्यनन्तस्मनुभवात्तत्राविद्यायाः सत्त्वम् । अस्माभिर्यों हेयः संसारस्तत्स्वरूप- माह-नशस्त्रोतोवदिति गंगादिमहानदीप्रवाहो यथाविच्छिन्नधारस्तद्वदस्य संसारस्य रूपा विच्छेदः । एतत्पर्यन्तं संसारस्वरूपमुक्तम् । अत:परं मोक्षस्वरूपमाह-तदुपशमलक्षण इति । तच्छन्दः पूर्वपरामर्शकः । तस्य पूर्वे तस्य संसारस्य उपशम एव लक्षणं यस्येत्ये- तादृशो मोक्षः अनाद्यनन्त इति। वास्तव एवानादिरनन्तो नोपाधिद्वारेण । अमरः-क्षयरहित:। अमृतः नाशरहितः । अपरविद्यायाः परविद्यायाश्च विषयो प्रदश्य पूर्वमपरविद्याया विषयप्रद- शंन श्रुतेरभिप्रायमाह-पूर्वमिति। तन्निर्वेदोपपत्तिरित। निवेद:- वैराग्यम् । एवं चापराविद्याविषयेऽग्निहोत्रादिषु वैराग्योत्पत्त्यर्थं प्रथमं तदुक्तिः । अन्यदपि कारणमपर- विद्याविषयप्रदर्शन इत्याह-तथा चेति । :

·मुण्डकोपनिषत् वक्ष्यति--" परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान् " इत्यादिना । न ह्यप्रदर्शित परी- क्षोपपद्यत इति तत्प्रदर्शयन्नाह- तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्य- स्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि। तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥१॥ तदेतत्सत्यमवितथम् । किं तन्मन्त्रेष्ग्वेदाद्याख्येषु कर्माण्यमिहोत्रा- दीनि मन्त्रैरेव प्रकाशितानि कवयो मेधाविनो वसिष्ठादयो यान्यपश्यन्दृष्टवन्तः। यत्तदेतत्सत्यमेकान्तपुरुषार्थसाधनत्वात्तानि च वेदविहितान्य॒षिदृष्टानि कर्माणि त्रेतायां त्रयीसंयोगलक्षणायां हौत्राध्वर्यवौद्गात्रप्रकारायामधिकरण- भूतायां बहुधा बहुप्रकार संततानि प्रवृत्तानि कर्मिभिः क्रियमाणानि त्रेतायां वा युगे प्रायशः प्रवृत्तानि । अतो यूयं तान्याचरथ निर्वतयथ नियतं नित्यं सत्यकामा यथाभूतकर्मफलकामाः सन्तः । एष वो युष्माकं पन्था मार्गः सुकृतस्य स्वयं निवर्तितस्य कर्मणो लोके फलनिमित्तं लोक्यते दृश्यते भुज्यत इति कर्मफलं लोक उच्यते । तदर्थ तत्प्राप्तय एष मार्ग इत्यर्थः । यान्यतान्याग्निहोत्रादीनि त्रय्यां विहितानि कर्माणि तान्येष पन्था अवश्य- फलप्राप्तिसाधनमित्यर्थः ॥१॥ तत्रामिहोत्रमेव तावत्प्रथमं प्रदर्शनार्थमुच्यते, सर्वकर्मणां प्राथम्यात् तत्कथम् । यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने । तदाज्यभागावन्तरेणाहुतीः प्रतिपादयेत् ॥ २॥ तदेतत्सत्यमिति । असति प्रतिबन्धे वैदिककमीवश्यमेव फलं जनयात ततः सत्यं तदित्यर्थः । एकान्तपुरुषार्थसाधनत्वादिति । एकान्तं निश्चयेन स्वर्गादिपुरुषार्थ- साधनत्वं कर्मणाम् । त्रेतायामिति । ऋग्यजुःसामसमूहे प्रेतास्ये युगे वेत्यर्थद्वयम् । त्रयी -ऋग्यजुःसामवेदेति त्रयम् । तसंयोगः यज्ञकर्मसु हौत्रादिद्वारा । तत्र ऋचैव हौत्र, यजुषैवाध्वयंव, साम्नैबौद्रात्रम्, इति विधानात् होत्रमृग्वेदविहितम्। आध्वर्यवं यजुर्वेदविहितम्। औद्गात्रं सामवेदविहितम् । सत्यकामा:-स्वर्गकामाः। लोक इति । लोकपदेन कर्मफळ गृह्यते तल्लोकशब्दव्युत्पत्त्या दर्शयति-लोक्यत इति । तदर्थमिति । लोक इति निमित्तार्थे सप्तमी। तेन लोकनिमित्तं कर्मफलनिमत्तमित्यर्थः ॥ १ ॥ तत्रेति । पूर्वोक्तकर्मसु । प्राथम्यादिति । अमिहोत्रं-अग्न्याधानम् । जातपुत्रः कृष्ण ·भाष्यबालबोधिनीसहिता यदेवेन्धनैरभ्याहितैः सम्यगिद्धे समिद्धे हव्यवाहने लेलायते चलत्यर्चि- स्तदा तस्मिन्काले लेलायमाने चलत्यर्चिष्याज्यभागावाज्यभागयोरन्तरेण मध्य आवापस्थान आहुतीः प्रतिपादयेत्प्रक्षिपेदेवतामुद्दिश्य । अनेकाहःप्रयोगापे- क्षयाहुतीरिति बहुवचनम्। एष सम्यगाहुतिप्रक्षेपादिलक्षणः कर्ममार्गों लोक- प्राप्त पन्थास्तस्य च सम्यकरणं दुष्करम् । विपत्तयस्त्वनेका भवन्ति ॥२॥ कथम्- यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमास- मचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च । अहुवमवैश्वदेवमविधिना हुत- मासनमस्तिस्य लोकान्हिनस्ति ॥३॥ यस्याग्निहोत्रिणोऽमिहोत्रमदर्श दर्शाख्येन कर्मणा वर्जितम्। आमिहोत्रिभिरवश्यकर्तव्यत्वाद्दर्शस्य । अग्निहोत्रिसंबन्ध्यग्निहोत्रविशेषणमिव भवति । तदक्रियमाणमित्येतत् । तथापौर्णमासमित्यादिष्वप्यमिहोत्रविशे- केशोऽमीनादधीत' इति श्रुत्याग्न्याधानं विहितं तदनन्तरमेव सर्वेषु यज्ञकर्मस्पधिकारो भवत्यतोऽग्निहोत्रस्य प्राथम्यम् । अभ्याहितैरिति । अग्नौ स्थापितरित्यर्थः। आज्यभागाविति। अन्तरान्तरेण युक्त २ ३ | ४ इति पाणिनिसूत्रेण द्वितीया । आवापस्थान इति । दक्षिणानिगाहपत्या- हवनीयेति त्रयोऽग्नयः । तत्र दशपूर्णमासेष्ट आह तनीयाग्नदक्षिणोचरपार्श्वयोः 'अग्नये स्वाहा, सोमाय स्वाहा' इति मन्त्राभ्यामाज्यभागौ हूयेते । तयोरेव दक्षिणोचरपार्श्वयोर्मध्येऽन्येऽपि यागा अनुष्ठीयन्ते। तन्मध्यम-आवापस्थानमिति कथ्यते । तत्राहुतिप्रक्षेपः कर्तव्यः। प्रतिदिनं यदग्निहोत्रं हूयते तत्र प्रातः सायं चाहुतिद्वयम् । तत्र प्रातः सूर्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहा । इति मन्त्राभ्यामाहुतिद्वयम् । सायम्-अग्नये स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा' इति मन्त्राभ्यामाहुतिद्व- यम् ।एवं चाग्निहोत्र आहुतिद्वयम्। त्रित्वे बहुत्वं संपन्नमिति न्यायात्त्रिप्रभृतिषु बहुवचनस्य प्राप्ति- स्तथा च कथमन मन्त्रे 'आहुतीः' इति बहुवचनप्रयोग इति शड्का निराकर्तुमाह-अनेकाह:- प्रयोगापेक्षयेति । अनेकेष्वहःसु यदनुष्ठाने तदपेक्षयाबहुवचनप्रयोगः । एकस्मिनहनि सायं- प्रातस्तन आहुतयश्चतस्रो भवन्ति तदपेक्षयापि बहुवचनप्रयोगः संगच्छते । विपत्तय इति । दर्शपौर्णमासचातुर्मास्येष्टयादीनां यथाकालमनुष्ठानाभाबो दुरनुष्ठानं वा विपत्तय इत्यर्थः||२|| अग्निहोत्रिभिरवश्यकर्तव्यत्वादिति । यद्यपि दर्श, अग्निहोत्रस्थानं न तेन दर्शाभावो न विपत्तिस्तथापि न तत् अग्निहोत्रिभिरवश्यं कर्तव्यं तेन तद्दर्श लक्षणयाग्निहोत्रस्यैव बिपत्तिभूतं गण्यते । अग्निहोत्रिसंबन्धीते । अग्निहोत्रिणो यदवश्यकतव्यं दर्श तत्तत्संबन्धिनोऽमिहो- मु. ३ :

·१८
मुण्डकोपनिषत्
पणत्वं द्रष्टव्यम् । अग्निहोत्राङ्गत्वस्याविशिष्टत्वात् । अपौर्णमासं पौर्णमास-
कर्मवर्जितम् । अचातुर्मास्यं चातुर्मास्यकर्मवर्जितम् । अनाग्रयणमाग्रयणं
शरदादिषु कर्तव्यं तच्च न क्रियते यस्य तत्तथा । अतिथिवर्जितं चातिथिपूजनं
चाहन्यहन्याक्रियगाणं यस्य । स्वयं सम्यगग्निहोत्रकालेऽहुतम् । अदर्शादिव-
दवैश्वदेवं वैश्वदेवकर्मवर्जितम् । हूयमानमप्यावधिना हुतं न यथाहुतमित्ये-
तत् । एवं दुःसंपादितमसंपादितमग्निहोत्राद्युपलक्षितं कर्म किं करोतीत्युच्यते-
आसप्तमान्सप्तमसहितांस्तस्य कर्तुलोकान्हिनस्ति हिनस्तीवायासमात्रफलत्वात् ।
सम्यक्क्रियमाणेषु हि कर्मसु कर्मपरिणामानुरूप्येण भूरादयः सत्यान्ताः सप्त
लोकाः फलं प्राप्तव्यम् । ते लोका एवंभूतेनामिहोत्रादिकर्मणा त्वप्राप्यत्वा-
द्धिस्यन्त इव, आयासमात्रं त्वव्यभिचारीत्यतो हिनस्तीत्युच्यते । पिण्डदाना-
द्यग्रनुहेण वा संबध्यमानाः पितृपितामहप्रपितामहाः पुत्रपौत्रप्रपौत्राः
स्वात्मोपकाराः सप्त लोका उक्तप्रकारेणाग्निहोत्रादिना न भवन्तीति
हिंस्यन्त इत्युच्यते ॥ ३ ॥
काली कराली च मनोजवा च
सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा ।
स्फुलिंगिनी विश्वरुची च देवी
लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः॥ ४ ॥
त्रस्य विशेषणमिव जायते । इत्येतदिति । इदं तात्पर्यमित्यर्थः । पौणमासकर्म-पौणमासेष्टिः
चातुर्मास्य-चातुर्मास्ययागः। आग्रयणं-नवान्नेन तव्य कर्म । अदर्शादिवदिति । यथा दर्श
मग्निहोत्रस्यानंगमपि अग्निहोत्रिभिरवश्य कर्तव्यं तन लक्षणयाग्निहोत्राडगं भवति तथैव वैश्वदेव-
कर्म अग्निहोत्रस्यानगमपि अग्निहोत्रिभिरवश्य कर्तव्यं तेनामिहोत्रागं भवति । दुःसंपाद-
तमिति । अशास्त्रीयरीत्या संपादितमित्यर्थः । आग्निहोत्रादिसर्वेषामनुक्तकर्मणामुपलक्षण-
मित्याह-आग्निहोत्राथुफ्लक्षितमिति । हिबस्तीव-नाशयतीव । आयासमात्रफलत्वा-
दिाते । दुःसंपादितासंपादितकर्मफल परिश्रमातिरिक्त न किंचिदित्यर्थः । कर्मपरिणामानु-
रूप्येण-कर्मपरिणामानुरूपम् । सत्यान्ता इति । १ भूः २ भुवः ३ स्वः ४ जनः ५ महः
६तपः ७ सत्यामिति सप्त लोकाः। हिंस्यन्त इवेति। अप्राप्तिरेव हिंसा । अव्यभिचारीति।
दुःसंपादितेऽपि कमणि श्रमो भवत्येव । एवंच फलाभावेऽपि श्रमस्तु भवति । अव्यभि
चारी-नित्यः। पिण्डदानाद्यनुग्रहणेति । आदिपदेन ग्रासदानद्वारा पोषणं ग्राह्यम् । तथाच
पिण्डदानेन त्रयाणां पितृपितामहप्रापितामहानामुपकारः। प्रासादिपोषणन त्रयाणा पुत्रपौत्रप्र-
पौत्राणामुपकारः । एव चैते षट् स्वयं यजमानश्चति सप्त लोका अग्निहोत्रादिनापक्रियन्ते ।
अन्यथा तदुच्छेदो भवति । उच्यत इति । फलाभावो हिंसैव । तेन हिनस्तीत्युच्यते ॥३॥

·भाष्यबालबोधिनीसहिता काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना दहनस्य जिह्वाः । काल्याचा विश्व- रुच्यन्ता लेलायमाना अग्नर्ह विराहुतिग्रसनार्था एताः किल सप्त जिह्वाः ॥४॥ एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाहुतयो ह्याद्दायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ ५ ॥ एतेष्वग्निजिव्हाभेदेषु योऽग्निहोत्री चरते कर्माचरत्यामिहोत्रादिकं भ्राजमानेषु दीप्यमानेषु । यथाकालं च यस्य कर्मणो य: कालस्तं काल- मनतिक्रम्य यथाकालं यजमानमाददायन्नाददाना आहुतयो यजमानेन निर्वर्तितास्तं नयन्ति प्रापयन्त्येना आहुतयो या इमा अनेन निर्वर्तिताः सूर्यस्य रश्मयो भूत्वा रश्मिद्वारैरित्यर्थः । यत्र यस्मिन्स्वर्गे देवानां पति- रिन्द्र एकः सर्वानुपर्यधिवसतीत्याधिवासः ॥ ५॥ कथम्- एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः मूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः॥६॥ सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्तीत्युच्यत एह्यहीत्याबयन्त्य- स्तं यजमानम् आहुतयः सुवर्चसो दीप्तिमत्यः । किंच प्रियामिष्टां वाचं स्तुत्यादिलक्षणामाभवदन्त्य उच्चारयन्त्योऽर्चयन्त्यः पूजयन्त्यश्चैष वो युष्माकं विशेषविध्यर्थमनेः सप्त जिह्वा अनुवदति-कालीत्यादि । दहनस्येति । अग्नेरित्यर्थः । आहुतिग्रसचं-आहुतिभक्षणम् ।। ४ ॥ एतेष्विति।चरत इति। आत्मन: सत्त्वशुद्धयर्थं कर्म करोत्यिर्थः। निर्वर्तिताः संपादिताः। आहुतय इति । आहुतयो रश्मिरूपेण यजमान वहन्तीति संबंधः । भूत्वति भूत्वा पदं भाष्येऽभ्याव्हियते । रश्मिद्वारैरिति । इत्थंभूते तृतीया । रश्मिरूपेण रबि- रश्मिरूपेण । रविरश्मिरूपाः सत्यो वहन्तीत्यर्थः । अधिवासः-सर्वाधिकारी । ॥ ५॥ पोहीतीति । हे यजमान । आगच्छागच्छेत्याहुतयो व्हयान्त । स्तुत्या- दिलक्षणामिति । धन्यस्त्वमित्यादिरूपां यजमानस्य स्तुति कृत्वा तमभिनन्द्यैष तव सुक. A

·मुण्डकोपनिषत्
पुण्यः सुकृतः । ब्रह्मलोकः फलरूपः । एवं प्रियां वाचमभिवदन्त्यो वहन्ती-
त्यर्थः । ब्रह्मलोकः स्वर्गः प्रकरणात् ॥६॥
एतच्च ज्ञानरहितं कर्मैतावत्फलमविद्याकामकर्मकार्यमतोऽसार दुःख-
मूलभिति निन्द्यते ।
प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा
अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म ।
एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा
जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥७॥
प्लवा विनाशिन इत्यर्थः । हि यस्मादतेऽदृढा अस्थिरा यज्ञरूपा
यज्ञस्य रूपाणि यज्ञरूपा यज्ञनिर्वतका अष्टादशाष्टादशसंख्याकाः षोडश-
विजः पत्नी यजमानश्चेत्यष्टादश । एतदाश्रयं कर्मोक्तं कथितं शास्त्रेण
येष्वष्टादशस्ववर केवलं ज्ञानवर्जितं कर्म । अतस्तेषामवरकर्माश्रयाणामष्टा-
दशानामदृढतया प्लवत्वात्प्लवते सह फलेन तत्साध्यं कर्म । कुण्डविनाशा-
दिव क्षीरदध्यादीनां तत्स्थानां नाशः । यत एवमेतत्कर्म श्रेयः श्रेयःसाधन-
मिति येऽभिनन्दन्त्यभिहृष्यन्त्यविवेकिनो मूढा अतस्ते जशं च मृत्युं च जरा-
मृत्युं किंचित्कालं स्वर्गे स्थित्वा पुनरेवापि यन्ति भूयोऽपि गच्छन्ति ॥७॥
मजनितः स्वर्ग इति कथ्यते । व इति । आदरार्थे बहुवचनम् । सुकृत इति । सुकृतं पुण्यं
तद्रूपस्तन्मय इत्यर्थः । अत्र ब्रम्हलोकपदेन स्वर्ग एव लोको ग्राह्यो न मोक्षरूपः । यतोऽत्र
यज्ञकर्मणः फलं प्रदश्यते । तस्यैवात्र प्रकरण प्रचलति । मोक्षस्तु यज्ञमणः फलं भवितुं
नाहति तदाह-प्रकरणादिति ॥ ६ ॥
एतच्चति । अग्निहोत्रादिकं सर्व यज्ञर्म ज्ञानरहितमाविद्याजन्यं तेन दुःखमूलत्वा-
दसारत्वाच्च त्याज्यम्।।एतावत्फलं-स्वर्गात्मकफलम् । निन्द्यत इति । एव निन्दया श्रोतृणा
तादृश्यकर्मसु वैराग्यं स्यादित्यर्थः । प्लवाः-अल्पद्रोण्यः । यज्ञरूपा इति । यदाश्यतय
यज्ञो निरूप्यते । तदाह-यज्ञनिर्वर्तका इति । पत्न्यादिभिर्यज्ञः सपाद्यत इत्यर्थः
एतदाश्रयं-एतत्साध्यम् । अवरामिति । निकृष्ट ज्ञानरहितमेवेत्यर्थः । प्लवत-विनश्यति
फलेन स्वर्गेण | तत्साध्य-अष्टादशसाध्यं यज्ञकर्म । कुण्डविनाशादिवेति । क्षीरदध्यादि.
पात्रं कुण्डमित्यभिधीयते । यथा कुण्डनाशे तद्गतं क्षीरदध्यादि भूमिगतं भूत्वा विनश्यति
तद्वत्पूर्वोक्ताष्टादशानां प्लवसमाना नाशे यज्ञीयं कर्म नश्यति तद्द्वाराच स्वर्गफलस्यापि नाशः।
मूढा इति । विनाशि कर्म श्रेयःसाधनामिति मतिरेव मूढता । जरामृत्युमिति । जस-
सहितो मृत्युजरामृत्युरिति मध्यमपदलोपी समासः। कंचित्कालामिति क्षीणे पुण्ये मृत्यु-
:
लोकं विन्तीति भरावदक्तेः ॥७॥

·भाष्यबालबोधिनीसहिता २१ - किंच- अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः। जयन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः॥ ८॥ अविद्यायामन्तरे मध्ये वर्तमाना अविवेकप्रायाः स्वयं वयमेव धीरा धीमन्तः पण्डिता विदितवेदितव्याश्चेति मन्यमाना आत्मानं संभावयन्तस्ते च जयन्यमाना जरारोगाद्यनेकानर्थवाहिन्यमाना भृशं पीड्यमानाः परि- यन्ति विभ्रमन्ति मूढाः । दर्शनवर्जितत्वादन्धेनवाचक्षुष्केणैव नीयमानाः प्रदयमानमार्गा यथा लोकेऽन्धा अक्षिरहिता गर्तकण्टकादौ पतन्ति तद्वत्॥८॥ किंच- भविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यति बालाः। यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्ते- नातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ ९ ॥ अविद्यायां बहुधा बहुप्रकारं वर्तमाना वयमेव कृतार्थाः कृतप्रयोजना इत्येवमभिमन्यन्त्यभिमानं कुर्वन्ति बाला अज्ञानिन । यद्यस्मादेवं कर्मिणो न प्रवेदयन्ति तत्त्वं न जानन्ति रागात्कर्मफलरागाभिभवनिमित्तं तेन कारणेना- तुरा दुःखार्ताः सन्तः क्षीणलोकाः क्षीणकर्मफलाः स्वर्गलोकाच्च्यवन्ते ॥९॥ आविद्यायामन्तर इति।अविद्यारूपे आवरणे विद्यमानाः । स्वयमिति | गुरूपदेशान- पेक्षया स्वाभिप्रायेणैवेत्यर्थः । अविवेकप्राया इति । बहुशो विवेकाभाववन्तः। विदितवेदि. तव्या इति । बेदितव्यं कर्मज्ञानादि सर्व ज्ञेयं विदितं यः। अनेकानर्थवातरित । अनेके च तेऽनः संकटानि तेषां वाताः समूहाः। विभ्रमे हेतुमाह-दर्शनवार्जितत्वादिति। दर्शनं-ज्ञानम् । गर्तकण्टकादाविति । गर्ते-भूविवरे । कण्टकादौ संक्ट इत्यर्थः । अन्यथापि तृतीयान्तमन्धेनेति पदं योजयितुं शक्यम् । तथाहि-अज्ञा अन्धेनैवाचेतनेन प्रहतेन कर्मणा परियन्ति विभ्रमन्ति । यथा अन्धा नीयमाना विभ्रमन्तीति ॥८॥ चिति । कृतप्रयोजना इति । कृतं सम्पादितं, ऐहिकमामुष्मिकं च प्रयो- जनं यरित्यर्थः। कर्मफलरागेत्यादि । कर्मफलं स्वर्गः । तद्रागः-तत्प्रेमासक्तिः स एवा- भिभवः पराजयस्तनिमित्तम् । स्वर्गादिफलासक्तिरेव पराजय इत्यर्थः । च्यवन्त इति । क्षीणे पुण्ये स्वर्गास्पतन्तीति भावः ॥९॥ , ·२२ मुण्डकोपनिषत् इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्ए पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वे- म लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥१०॥ इष्टापूर्तम् । इष्टं यागादि श्रौत कर्म । पूर्त स्मार्त वापीकूपतडागादि कर्म ।' मन्यमाना एतदेवातिशयेन पुरुषार्थसाधनं वरिष्ठं प्रधानमिति चिन्त- यन्तोऽन्यदात्मज्ञानाख्यं श्रेयःसाधनं न वेदयन्ते न जानन्ति प्रमूढाः पुत्र- पशुबान्धवादिषु प्रमत्ततया मूढास्ते च नाकस्य स्वर्गस्य पृष्ठ उपरिस्थाने सुकृते भोगायतनेऽनुभूत्वानुभूय कर्मफलं पुनरिम लोकं मानुषमस्माद्धी- नतरं वा तिर्यङ्नरकादिलक्षणं यथाकर्मशेष विशन्ति ॥ १०॥ तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचयाँ चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥११॥ ये पुनस्तद्विपरीतज्ञानयुक्ता वानप्रस्थाः संन्यासिनश्च तपःश्रद्धे हि तपः स्वाश्रमविहितं कर्म । श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषया विद्या । ते तपःश्रद्धे इष्टापूर्तमिति । आयुर्वै घृतमिति श्रुतौ यथायुःशब्द आयुःसाधनं घृतमित्यर्थे पर्यवसन्नस्तद्वत् अत्र श्रेयः पदं लक्षणया श्रेयःसाधनमित्यर्थे पर्यवसन्नम् । श्रेयःसाधनं, आत्म- झानमेव । नाकस्योत । न कम् अकम् अविद्यमानम् अकं यस्मिन् इति विग्रहः। कं सुखं तदभावोऽकं दुःखं तद्यत्र न विद्यतेऽसौ स्वर्गलोको नाकपदवाच्यः। केवलसुखमय- त्वात् । लोकपदेन मानुषं जन्म गृह्यते तदाह-मानुषमिति । मानुषाधीनतरं जन्म तिर्य- मरमादि । तिर्थञ्चः–पशुपक्षिणः । नरकपदेन नरकस्थकीटादीनां ग्रहणम् । यथाकर्म- शेषामिति । यस्य यस्य मरणसमये यद्यत्कर्मावशिष्यते तदनुसारं जन्मप्राप्तिः । त्रिविधा हि स्थितिः। ये निष्कामकर्मानुतिष्ठन्ति ते उत्तरमार्गेण क्रममुक्तिं गच्छन्ति । य इष्टापूर्ता. दिकारिणस्ते यथाकर्मफलं स्वर्ग लोकमुपभुज्यावशेषेण मनुष्यादिजन्म लभन्ते । ततोऽन्ये 'अयैतयोन कतरेण चन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वे- त्येतत्तृतीयं स्थानमिति श्रुत्या य उत्तरेण दक्षिणेन च मार्गेण न गच्छन्ति ते तियंगादि- योनि पुनः पुनर्गच्छन्ति ॥ १०॥ तपाश्रद्धे इति । पूर्वग्रन्थेन केवलकर्मिणां फलमुक्तम् । अत्र सगुणब्रह्मज्ञान- साहिताश्रमकर्मिणां वानप्रस्थसंन्यासिसाधुगृहस्थानामपि फलं संसारान्तर्गतमेवोति दर्शयति- ये पुनस्तद्विपरीतज्ञानयुक्ता इति । अत्र' अन्वयक्रमेण व्याख्यानम् । भाष्यकृतां भग- ·भाष्यबालबोधिनीसहिता २३ उपवसन्ति सेवन्तेऽरव्ये वर्तमानाः सन्तः । शान्ता उपरतकरणग्रामाः । विद्वांसो गृहस्थाश्च ज्ञानप्रधाना इत्यर्थः । भैक्ष्यचौं चरन्तः परिग्रहामावा- दुपवसन्त्यरण्य इति संबन्धः । सूर्यद्वारेण सूर्योपलक्षितनोत्तरेण पथा ते विरजा विरजसः क्षीणपुण्यपापकर्माणः सन्त इत्यर्थः । प्रयान्ति प्रकर्षण यान्ति यत्र यस्मिन्सत्यलोकादावमृतः स पुरुषः प्रथमजो हिरण्यगर्भो ह्यव्य- यात्माव्ययस्वभावो यावत्संसारस्थायी । एतदन्तास्तु संसारगतयोऽपरविद्या- गम्याः । ननु-एतं मोक्षमिच्छन्ति केचित् । न । " इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः" (मुं.३।२।२) "ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य घीरा युक्तात्मानः सर्वमेवा- विशन्ति" (मुं.३।२।५) इत्यादिश्रुतिभ्योऽप्रकरणाच्च । अपरविद्याप्रकरणे हि प्रवृत्ते न झकस्मान्मोक्षप्रसङ्गोऽस्ति । विरजस्त्वं त्वापेक्षिकम् । समस्तमपर विद्या- कार्य साध्यसाधनलक्षणं क्रियाकारकफलभेदभिन्नं द्वैतम् एतावदेव यद्धिरण्यग- वत्पूज्यपादानामिय परिपाटी यत्ते मूलक्रमेण व्याख्यान्ति नान्वयक्रमेण | परन्तु क्वचि- तस्थलेऽन्वयक्रमण व्याख्यानं दृश्यते । तथैतत् स्थलम् । अत्र 'ये' इत्यस्य प्रथम व्याख्या- नम् । अरण्ये-स्त्रीजनासंकीर्णे देशे । उपरतकरणग्रामा इति । करणग्राम:-इन्द्रियसमुदायः स उपरतो बिषयविमुखो येषाम् । विषयवैराग्यप्राप्ता इत्यर्थः । ज्ञानप्रधानाः-उपासना- प्रधानाः। विरजा इति । अत्र रजाशब्दस्याकारान्तत्व छान्दसम् । यावत्संसारस्था- योति । उत्तरमार्गगा उपासका अनेन संसारास्थितिपर्यन्तस्थायिना हिरण्यगर्भेण सह स्थित्वा प्रलयसमये मुच्यन्ते । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदमित्युक्तेः। परस्य- हिरण्यगर्भस्य । कृतात्मान:-आत्मज्ञानवन्तः । एतदन्ता इति । हिरण्यगर्भ- समीपगमनपर्यन्तमेवोपासकानां गतिः । अस्या अपि गतेविनाशस्तेनेयं गतिः संसारा- न्तर्गव । केचिदिद हिरण्यगर्भसमीपगमनमेव मोक्ष इति वदन्ति तन्मतमसंग्रतमित्याह पूर्वोत्तरपक्षाभ्याम्-चन्विति । इहैव सर्व इत्यादिश्रुतिषु मुक्तानाम् अत्रैव सर्वकामप्रविलयः सर्वात्मभावश्च प्रदश्यते न विशिष्टहिरण्यगर्भदेशगमनम् । हिरण्यगर्भलोकप्राप्तिस्तु देश. परिच्छिन्न फलम् । ततो मोक्ष इयं गतिश्च भिन्ना तेन तयोरेक्यमनुपपन्नम् । किच प्रक- रणभेदोऽपि । अपरविद्याप्रकरणे मोक्षप्रसग एव नास्ति । तदाह-अपरविद्याप्रकरण इति । विरजस्त्व सुक्तलिङ्गमिति चेम | विरजस्वमत्र यद्वर्ण्यते तस्य सापेक्षत्वात् । अय भावः । विरजस्त्वं क्षीणपुण्यपापकर्मत्वं यदन वर्ण्यते तदज्ञानिगृहस्थापेक्षया । अयमुपासकोऽ- ज्ञानिगृहस्थापक्षया क्षीणपुण्यपापः । नतु सर्वशः पुण्यपापयोः क्षीणत्वम् । मुख्य क्षीण- पुण्यपापत्व तु 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन' इति भगवदुन्या परमात्म- ज्ञानिनि मुक्त एव सभवति तदाइ-विरजस्त्वं विति। एतावत्-एतत्परिमाणकम् । हिरण्यगर्भप्राप्त्यबसानामिति । हिरण्यगर्भप्राप्तिपर्यन्त द्वैतम् । ब्रह्मति। ब्रह्मा-चतुर्मुखः।

·मुण्डकोपनिषत् मप्राप्त्यवसानम् । तथा च मनुनोक्तं स्थावराद्यां संसारगतिमनुक्रामता- " ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मों महानव्यक्तमेव च । उत्तमां सात्त्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः " (म.स्मृ.१२-५०) इति ११ अथेदानीमस्मात्साध्यसाधनरूपात्सर्वस्मात्संसाराद्विरक्तस्य परस्यां बि- द्यायामधिकारप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते-- परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायानास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छ- समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १२ ॥ परीक्ष्य यदेतदृग्वेदाद्यपरविद्या विषयं स्वाभाविकाविद्याकामकर्मदोष- वत्पुरुषानुष्ठेयमविद्यादिदोषवन्तमेव पुरुषं प्रति विहितत्वात्तदनुष्ठानकार्य- भूताश्च लोका ये दक्षिणोत्तरमार्गलक्षणा: फलभूताः, ये च विहिताकरण. प्रतिषेधातिक्रमदोषसाध्या नरकतिर्यक्षेतलक्षणास्तानेन्पिरीक्ष्य प्रत्यक्षानु- मानोपमानागमैः सर्वतो याथात्म्येनावधार्य लोकान्संसारगतिभूतानव्यक्ता- विश्वसृजः-मरीचिप्रभृतयः प्रजापतयः। धर्मः यमः । महान्-सूत्रात्मा । अव्यक्तं त्रिगुणा- त्मिका प्रकृतिः । मात्विकीमिति । सत्त्वपरिणामज्ञानसहितकर्मफलभूतामित्यर्थः।। ११ ॥ अथेदानीमिति । दक्षिणमार्गे साध्यं स्वर्गः साधनं यज्ञः । उत्तरमार्गे साध्यं हिरण्य- गर्भप्राप्तिः । साधन-सगुणब्रह्मोपासना । द्विविधमपि साध्यं साधनं च संसाररूपमेव ततो विरक्तस्यैव परविद्यायामधिकारः । परीक्ष्येति । ऋग्वेदाद्यपरविद्याविषयं कर्माविद्याजन्यकामकर्मदोषघटितेन पुरुषेणा- नुष्ठेयं यतस्तादृशदोषवन्तं पुरुषमधिकृत्यैव तद्विहितम् । तदनुष्ठानेन यत्फलं दक्षिणोतर- मार्गभूतं तत् परीक्षणीयम् । लौकिकफल पुत्रादित्राप्तिरूपमपि परीक्षणीयम् । तथा 'विहित- स्याननुष्ठानानिन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाचेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति' इति स्मृत- विहितस्य संध्यावन्दनादेरकरणे न कलज भक्षयत् ' इति प्रतिषेधस्यातिकमेच पातित्यं तन्मूलकं नरकतियप्रेतजन्म तदपि कार्यकारणरूपं परीक्षणीयम् । ये दक्षिणोत्तरमार्गाभ्या न गच्छन्ति तेषां तिर्यगादिजन्मति दशममन्त्रव्याख्यायां प्रतिपादितम् । स्वाभाविकी- त्यादि । स्वाभाविकी या अविद्या तज्जन्यो कामकर्मदोषौ तद्युक्तेन पुरुषेणानुष्ठेयम् । तद - नुष्ठानेत्यादि । तस्य अपरविद्यागतविधनुष्ठानम् । तत्कार्यभूतास्तत्फलभूताः । नग्के- त्यादि । नरकपदेन नारकजन्तूनां ग्रहणम् । तिर्यञ्चः पशुपक्ष्यादयः । तिर:-वकतया मञ्चन्ति-मच्छन्तीति व्युत्पत्या । प्रेता:-पिशाचयक्षादयः। प्रत्यक्षानुमानोपमानाग- ·भाष्यबालबोधिनीसहिता २५ .. दिस्थावरान्तान्व्याकृताव्याकृतलक्षणान्धीजाङ्कुरवदितरेतरोत्पत्तिनिमित्ताननेका- नर्थशतसहस्रसंकुलान्कदलीगर्भवदसारान्मायामरीच्युदकगन्धर्वनगराकारस्वप्न- जलबुबुदफेनसमान्प्रतिक्षणप्रध्वंसान्पृष्ठतः कृत्वा, अविद्याकामदोषप्रवर्तितक- मैरिति । परीक्षासाधनानि चत्वारि । लौकिकफलस्य पुत्रादेशिः प्रत्यक्षप्रमाणेनैव ज्ञायते । आमुष्मिकस्य स्वर्गस्य नाशस्तु-अनुमानोपमानशाब्दप्रमाणगम्यः । तथाहि स्वर्गः, अनित्यः, जन्यत्वात्, यथा घटः । इत्यनुमानम् । तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्य- चितो लोकः क्षीयते । इति श्रुतावुपमानपूर्वकमामुष्मिकस्य स्वर्गस्य नाशो बोधितस्तेनो- पमानमागमश्चेति प्रमाणद्वयमुपयुक्तम् । अवधार्योत । एवं प्रमाणचतुष्टयेन सर्वशो याथात्म्येन-यधास्वरूपमवधार्य निश्चित्येत्यर्थः ।लोकानिति । अस्यैव विशेषणानि अग्रे | मनुस्मृतौ प्रथमाध्याये-यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मति कीर्त्यते ।। ११११ ।। इति एकादशश्लोकमारभ्य-एवमेतैरिदं सर्व मन्नियोगान्महा- स्माभिः । यथाकर्म तपोयोगात्सृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ १॥४१॥ इत्येकचत्वारिंशच्छ्लो- कपर्यन्तमव्यक्तादिस्थावरपर्यन्तं सृष्टिरुक्ता । संसारगतिभूतानिति । एतदन्तास्तु गतयो ब्रह्माद्याः समुदाहृताः । घोरेऽस्मिन्भूतसंसारे नित्यं सततयायिनि ॥ ५० ॥ इति मनुस्मृतौ प्रथमाध्यायोक्तेः । व्याकृताव्याकृतलक्षणानिति । अव्याकृतं-अव्यक्तं, व्याकृत-अव्यक्तोत्पादितपुरुषप्रभृति सर्व स्थावरजङ्गमात्मकम् | बीजांकुरवादिति । इद- मस्य न्यायस्य स्वरूपम् । बीजमंकुरमुत्पादयति अंकुरश्च फलोत्पत्तिद्वारा पुनर्बीजमुत्पादयति तत्पुनरंकुरमिति । एवमितरेतरोत्पत्तिानिमित्ता लोकाः । तथाहि शरीरे सति कामकर्मादयो भवन्ति । कामकर्मादिभिः शरीरं जायते ततः पुनः कामकर्मादयः। अनेकानर्थेत्यादि । अनन्तानर्थव्याप्तानित्यर्थः । कदलीगर्भवदिति । यथा कदली केवलं त्वक्संघरूपा । सर्वासां त्वचामपाकरणे काण्डादिकं न किमपि कदलीगर्भेऽवशिष्यते तद्वत् लोकानां परीक्ष्य विवे- चने न किंचित्सारभूतं समुपलभ्यते । मायामरीचीत्यादि । माया-इन्द्रजालम् । मरी- च्युदकं-मृगजलम् । तद्धि वालुकामयप्रदेशे सूर्यरश्मिसंसर्गाप्रतीयतेऽतो मरीच्युदकमिति कथ्यते । मृगास्तत्र जलबुद्धया गच्छन्ति । तेन मृगजलमित्यभिधीयते । गन्धर्वनगरम् -सायंकाल आकाशे विचित्रवर्णा नगराकारण प्रतीयन्तेऽतो गन्धर्वाणामाकाशस्थानामिदं नगरामिति भ्रमः । स्वप्नपदेन तद्गता भासमानाः पदार्था गृह्यन्ते । जलबुबुदाः-वातेन जले जायमाना आकारा जलरूपा अपि भिन्नाः प्रतीयन्ते । तथैव जलफेनः । इमे माया- मरीच्यादयो यथा न सत्यस्वरूपाः किन्तु भासमानस्वरूपास्तथैवेमे लोका भासमान- स्वरूपाः। प्रतिक्षणप्रध्वंसानिति । स्वरूपज्ञानक्षणे मायादिपदार्थानां प्रध्वंसो भव. तीति प्रतिक्षणप्रध्वसत्वम् । प्रतिक्षणमित्यस्य प्रतिज्ञानक्षणमित्यर्थः। पृष्ठतः कृत्वति। उपेक्ष्ये- त्यर्थः । उपेक्षायां वीजमाह-आविद्येत्यादि । यत इमे लोका अविद्याजन्यकामदोधप्रेरित- ..

·२६ मुण्डकोपनिषत् मंचितान्धर्माधर्मनिर्वतितानित्येतत् । ब्राह्मणो ब्राह्मणस्यैव विशेषतोऽधिकारः सर्वत्यागेन ब्रह्मावेद्यायामिति ब्राह्मणग्रहणम् । परीक्ष्य लोकान्किं कुर्यादित्यु- भ्यते-निर्वेदं निःपूर्वो विदिरत्र वैराग्यार्थे वैराग्यमायाकुर्यादित्येतत् । स वैराग्यप्रकारः प्रदर्यते । इह संसारे नास्ति कश्चिदप्यकृतः पदार्थः। सर्व एव हि लोकाः कर्मचिताः कर्मकृतत्वाच्चानित्याः । न नित्यं किंचिदस्ती- त्यभिप्रायः । सर्वं तु कर्मानित्यम्यैव साधनम् । यस्माच्चतुर्विधमेव हि सर्व कर्म कार्यम् १ उत्पाद्य आप्य३संस्कार्यविकार्य वा । नातःपरं कर्मणो विषयोऽ- स्ति । अहं च नित्येनामृतेनाभयेन कूटस्थनाचलेन ध्रुवेणार्थेनार्थी न तद्वि- परीतेन । अत: किं कृतेन कर्मणायासबहुलनानर्थसाधनेनेत्येवं निविण्णोऽ- मयं शिवमकृतं नित्यं पदं यत्तद्विज्ञानार्थ विशेषेणाधिगमार्थ स निर्विष्णो ब्राह्मणो गुरुमेवाचार्य शमदमादिसंपन्नमभिगच्छेत् । शास्त्रज्ञोऽपि स्वात- व्येण ब्रह्मज्ञानान्वेषणं न कुर्यादित्येतद्गुरुमेवेत्यवधारणफलम् । समित्पाणिः समिद्धारगृहीतहस्तः श्रोत्रियमध्ययनश्रुतार्थसंपन्नं ब्रह्मनिष्ठं हित्वा सर्व- कर्मसंपादितास्तथा तादृशपुण्यापुण्यसंपादिता अत उपेक्ष्याः । तन्मूलभूलाविद्याया निःसा- रत्वात् । नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैक्ता समता नित्यता च । शीलं स्थितिर्दण्ड- विधानमार्जवं ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्य इति स्मृतेः सर्वत्यागपूर्वकं ब्रह्मविद्या ब्राह्मण- स्यैव संभवति नान्यस्यत्याह-ब्राह्मणस्यैवेति । परीक्षणानन्तरं निवेदमायादिति विधिः । इति । इति पदाध्याहारः । अकृतः-नित्यः । कर्मचित:-कर्मसंपादितः । कार्यम्- अनित्यम् । सर्वमनित्यं कर्म चतुःप्रकारकमेव । अयमर्थः। १ उत्पत्ति: २ आप्तिः ३ संस्कृतिः ४ विकृतिः । इति चतुर्विधक्रियात्मकमेव कर्म न पञ्चमः प्रकारः संभवति । १ तण्डुलानोदवं पचति । इति उत्पायं कर्म । २ देवदत्तो ग्रामं गच्छतीति आध्यं प्राप्य कर्म । ३ ब्रीहीनवहन्ति । इति ब्रीहिकण्डनात्मकं संस्कार्य कर्म ४ तप्ते पयासि दया- नयति । इति विकार्य कर्म । कूटस्थेनेति । कूटं गिरिशृंगं तदिव तिष्ठतीति । गिरिशंगवदचलेग स्पन्दराहतेन | ध्रुवेण प्रयत्नरहितेन । अर्थीति । भया कूटस्थादिविशेषण- विशिष्टं वस्त्वपेक्ष्यते । किमिति । किमिति पदं मन्त्रे नास्ति अधिकमन्यान्हियते । आया- सबहुलेन कर्मणा किं फल न किमपीत्यर्थः। निर्विणः-वैराग्यमाप्तः । अवधारणफल- मिति । अवधारणं निश्चयद्योतक एवकारः तस्य फलं प्रयोजनम् । शास्त्रज्ञेनापि शिष्येण स्वयमुत्प्रेक्ष्य ब्रह्मज्ञानं न संपाद्यम् । किन्तु गुरूपदेशद्वारैव तत्प्राप्तव्यमित्यर्थः। समिझारे- त्यादि । अनेन विनयपूर्वकं गुरुसमीपे गन्तव्यमिति द्योत्यते । समित्पाणित्वं पुनस्पन- यनाथम् । श्रोत्रियामिति । श्रोनियंक्छन्दोऽधीते (पा. सू. ५/२५) इति छन्दसः ..

·भाष्यबालबोधिनी सहिता २४ कर्माणि केवलेऽद्वये ब्रह्मणि निष्ठा यस्य सोऽयं ब्रह्मनिष्ठः । जपनिष्ठस्तपोनिष्ठ इति यद्वत् । न हि कर्मिणो ब्रह्मनिष्ठता संभवति कर्मात्मज्ञानयोर्विरोधात् । स तं गुरुं विधिवदुपसन्नः प्रसाद्य पृच्छेदक्षरं पुरुष सत्यम् ॥ १२ ॥ तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रम्हविद्याम् ॥ १३॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १॥ तस्मै स विद्वान्गुरुर्ब्रह्मविदुपसन्नायोपगताय । सम्यग्यथाशास्त्रमित्ये- तत् । प्रशान्तचित्तायोपरतदर्पादिदोषाय । शमान्विताय बाह्येन्द्रियोपरमेण च युक्ताय सर्वतो विरक्तायेत्येतत् । येन विज्ञानेन यया विद्यया परयाक्षर- मद्रेश्यादिविशेषणं तदेवाक्षरं पुरुषशब्दवाच्य पूर्णत्वात्पुरि शय- नाच्च । सत्यं तदेव परमार्थस्वाभाव्यादव्ययम् । अक्षरं चाक्षरणादक्षत- श्रोत्रभावो घंश्चप्रत्ययः । श्रुतार्थः-अधीतवेदस्यार्थः । तद्युक्तं गुरुम् । यद्वदिति । यथा जपनिष्ठः, तपोनिष्ठ इति जप एव निष्ठा नितरां स्थितिर्यस्य नान्यस्मिन् कर्मणि । तथा तपस्येव निष्ठा नान्यत्रेति जपतपोरूपकर्मणोः सातत्यं बोध्यते तद्वत् ब्रह्मण्येव तद्धयान एव नितरां स्थितिर्बोध्यत इत्यर्थः। विरोधादिति । कर्मात्मज्ञानयोः स्थितिगतिवत् तम:- प्रकाशवच विरोधः पूर्वमुक्तः । गुरुमिति | अनेत्थमवधेयम् । त्रिविधो हि गुरुरुत्तममध्यम- कनिष्ठभेदेन । १ श्रोत्रियत्वे सति ब्रह्मनिष्ठ उत्तमः । २ केवलं श्रोत्रियो मध्यमः। ३ केवलं ब्रह्मविष्ठः कनिष्ठः। आद्यः शिष्यं शास्त्रीयरीत्या संशयनिमुक्तं कृत्वोद्धरति । स्वानुभव- द्वारा चोपकरोति तेन तस्योत्तमत्वम् । द्वितीयः शिष्यं पूर्ववत् संशयनिर्मुक्कं करोति । स्वानु- भवद्वारोपकारस्तु कर्तुं न शक्यः । तदा यदि शिष्यः पूर्णतया विमलचेतास्तहि स्वयमेव सि- ध्येत् । तेनास्य मध्यमत्वम् । तृतीयस्तु स्वयं ब्रह्मनिष्ठोऽपि श्रोत्रियत्वाभावात् शिष्य शास्त्री- यरीत्या निर्मुक्तसंशयं कर्तुं न पारयति तेन शिष्योद्धारकर्मण्यनहत्वादस्य कनिछं गुरुत्वम् । अन प्रथमो गुरुस्तस्तेन विशेषणद्वयं श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमिति । पृच्छेदिति । प्रश्ने कृते हि गुरोः सकाशाज्ज्ञानं लभ्यते । तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञान शानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ भ. गी. ४१३४ इति भगवदुक्तेः ॥ १२ ॥ यथाशास्त्रमिति । समित्पाणिरित्यादिशास्त्रानुसारमित्यर्थः । बाटोन्द्रियोपर- मेणेति । चित्तमन्तरिन्द्रियम् । चक्षुरादीनि बहिरिन्द्रियाणि । सत्यमिति । अत्रापि अन्वय- , ·२८ मुण्डकोपनिषत त्वादक्षयत्वाञ्च वेद विजानाति तां ब्रह्मविद्यां तत्त्वतो यथावत्प्रोवाच प्रब्रूयादित्यर्थः । आचार्यस्याप्ययमेव नियमो यन्न्यायप्राप्तसच्छिप्यनिस्तार- णमविद्यामहोदधेः ॥ १३ ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥२॥ इति मुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १ ॥ अपरविद्यायाः सर्व कार्यमुक्तम् । स च संसारो यत्सारो यस्मान्मूला- दक्षरात्संभवति यस्मिंश्च प्रलीयते तदक्षरं पुरुषाख्यं सत्यम् । यस्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति तत्परस्या ब्रह्मविद्याया विपयः स वक्तव्य इत्युत्तरो प्रन्थ आरभ्यते। तदेत्सत्यं यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिंगाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः। तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥ १ ॥ यदपरविद्याविषयं कर्मफललक्षणं सत्यं तदापेक्षिकम् । इदं तु पर- विद्याविषयं परमार्थसल्लक्षणत्वात् । तदेतत्सत्यं यथाभूतं विद्याविषयम् । अवि- क्रमेण व्याख्यानम् । बेदशब्दात्पूर्व सत्यमिति शब्दा व्याख्यातः । परमार्थस्वाभाव्यात्- सत्यस्वरूपत्वात् । अक्षरामिति । न क्षीयत न क्षरतीति वा अक्षरम् । अक्षरणादिति । अवयवान्यथाभावलक्षणपरिणामरहितत्वात् । अक्षतत्वात्-व्रणरहितत्वात् । अक्षयत्वात्- अशरीरत्वेन विकारशून्यत्वादित्यर्थः । अश् व्याप्ताविति धातोः सरनप्रत्ययेऽश्नुत इति व्युत्पत्त्या अक्षरं व्यापकमित्यप्यर्थः । स चात्र भाष्ये न गृह्यते । अन्यत्र बहुश उदाहृतः । ब्रह्मविद्या प्रब्यादिति गुरोरपि विधिः । तदाह-आचार्यस्यापीर्ति। न्यायेन समिद्- ग्रहणादिना प्राप्तोऽत एष सच्छिष्यस्तस्य समुद्रवद्गभीराया अविद्यायाः सकाशात् निस्ता- रणं गुरोरवश्यकर्तव्यमित्यर्थः ॥ १३ ॥ इति श्रीमुण्डकोपनिषद्भाष्ये बालबोधिन्यां प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः॥२ इति मुण्डकोपनिषद्भाष्ये बालबोधिन्यां प्रथममुण्डकं समाप्तम् ।। पूर्वोत्तरसंगति प्रदर्शयितुमुक्तमनुवति-अपराविद्याया इति । सः-अपर विद्याकार्य- रूपः। यत्सार इति । यत् सारो दृढो म यभागो यस्थ तत् । आरभ्यत इति । पूर्व- मपरविद्याकार्य ससाररूपं सविस्तरमुक्त्वाधुना तन्मूलभूतं, अक्षरसत्यात्मकपुरुष परविषय- भूतं प्रतिपादयति यद्विज्ञाने सर्वविज्ञानं भवतीत्यर्थः । ननु प्रथममुण्डकद्वितीयखण्डप्रथममन्त्र 'तदेतत्सत्यम्' इति कर्मण्यपि सत्यत्वं प्रतिपादितं तद्वदिदं सत्यं स्यात्तन्निराकरोति-यद- ·भाष्यबालबोधिनीसहिता द्याविषयत्वाच्चानसमितरत् । अत्यन्तपरोक्षत्वात्कथं नाम प्रत्यक्षवत्सल्यमक्षरं प्रतिपद्येरन्निति दृष्टान्तमाह- -यथा सुदीप्तात्सुष्ठु दीप्तादिद्धात्पावकादमेर्वि- स्फुलिङ्गा अग्न्यवयवाः सहस्रशोऽनेकशः प्रभवन्त निर्गच्छन्ति सरूपा अनिसलक्षणा एव, तथोक्तलक्षणादक्षराद्विविधा नानादेहोपाधिभेदमनुविधी- यमानत्वाद्विविधा हे सोम्य भावा जीवा आकाशादिवद्घटादिपरिच्छिन्नाः सुषिरभेदा घटाधुपाधिप्रभेदमनुभवन्ति । एवं नानानामरूपकृतदेहोपाधि- प्रभवमनुप्रजायन्ते तत्र चैव तस्मिन्नेवाक्षरेऽपियन्ति देहोपाधिविलयमनुविली- यन्ते घटादिविलयमन्विव सुषिरभेदाः । यथाकाशस्य सुषिरभेदोत्पत्तिप्रलय- परविद्याविषयमिति । कर्मफले यत्सत्यत्वलक्षणं तद्घटपटाद्यपेक्षया । तथाहि यथा घट- पटादयः प्रत्यक्षं विनाशिनो न तथेदं कर्मफलं यत इदं तदुपभोगपर्यन्तं तिष्ठति । इदं पर- बिद्याविषयं सत्यं तु न तथा लाक्षणिकम् । यतोऽत्र परमार्थसतो वास्तवसत्यस्य लक्षणं घटते तेनात्यन्ताबाध्यमित्यर्थः । अपरविद्याविषयमित्यत्र विषीयते विशेष्यते विद्याननेति व्युत्पत्त्या विषयशब्दस्य वस्तुपरत्वान्नपुंसकलिंगत्वम् । इतरदिति । अपरविद्याविषयमित्यर्थः। अत्यन्तपरोक्षत्वादिति । केवलशास्त्रगम्यत्वादित्यर्थः । प्रतिपद्यरन्निति । अत्र मुमुक्षय इति कर्तृपदम् । साक्षात्काराधीन कैवल्यं ततः कथं नाम मुमुक्षवः सत्यमक्षरं प्रत्यक्षवत्प्रति- परन्नित्यभिप्रेत्य श्रुतिर्जीवब्रह्मणोरेकत्वे दृष्टान्तमाह-यथा सुदीप्तादिति । यथा सुदीप्तः पावकःतदवयवास्तत्सजातीयाश्च विस्फुलिंगाअभिन्नास्तद्वद्ब्रह्माक्षररूपं तत उपाधिद्वारा भास. माना जीवाश्चाभिन्नाः । तेन जीवप्रत्यक्ष ब्रह्मणोऽपि तदैक्या प्रत्यक्षत्वम् । यथा घटावयवे प्रत्यक्षे घटस्य प्रत्यक्षत्वम् । अग्नेर्बहिर्देशस्थितत्वेन विस्फुलिंगेषु अग्न्यात्मकेष्वपि अग्न्यब- यवत्वव्यवहारः। स्वतस्तु अग्न्यात्मत्वम् उष्णप्रकाशगुणवत्त्वोपलम्भात् । उपाधिद्वारोपलभ्यमान- वात्सोपाधिकब्रह्मणो जीवत्वेन व्यवहारः । स्वतस्तु ब्रह्मात्मत्वं चिद्रूपत्वाविशेषात् । एवं च प्रत्यक्षमुपलभ्येत जीवब्रह्मणोरेकत्वं मुमुक्षुभिरित्यर्थः । अनिसलक्षणा:-अग्निजातीयाः। अनुविधीयमानत्वादीत । तत्तदुपाधिमनुसृत्य भासमानत्वादित्यर्थः । हे सोम्य कोमल- चित्त । इदं शौनकं प्रत्यंगिरसोतं संबोधनम् । उपाधिद्वारा प्रतिभासे दृष्टान्तमाह-आका- शादिवदिति । घटादिपरिच्छिन्नाः-घटगादिगताः। सुषिरं बिलं तद्भेदास्तत्प्रकाराः। उपाधिप्रभेदं तत्तदुपाधिभेदम् । यथाकाशं घटमठादिगतच्छिद्रद्वारा घटाकाशः, मठाकाश इति संज्ञां लभते तद्ब्रह्माक्षररूपं सत् विविधदेहोपाधिद्वारा देवदत्तादितत्तत्संज्ञा लभत इति । दार्टा- न्तिके घटयति-पवमिति । नाम-देवदत्तादि । रूपं-शुक्रनीलादि । तत्कृतो देहोपाधीनां प्रभवो जन्म तदनु प्रजायन्ते उत्पद्यन्ते । अपियन्ति लीयन्ते । देहोपाधिविलयमनु-प्रारब्धव- शाद् रहोपाधिनाशे सति । सुषिरभेदा इति । यथा विविधानि घटगादिबिलानि घट- नाशे नश्यन्ति तद्वत् । सुषिरभेदोत्पत्तिप्रलयानमित्तत्वमिति । घटगतबिले आका- ·मुण्डकोपनिषत् निमित्तत्वं घटाधुपाधिकृतमेव तद्वदक्षरस्यापि नामरूपकृतदेहोपाधिनिमित्तमेव जीवोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्वम् ॥ १ ॥ नामरूपबीजभूतादव्याकृताख्यात्स्वविकारापेक्षया परादक्षरात्परं यत्स- वोपाधिभेदवर्जितमक्षरस्यैव स्वरूपमाकाशस्येव सर्वमूर्तिवर्जितं नेति नेतीत्या- दिविशेषणं विवक्षन्नाह । दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः॥ अपाणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥२॥ दिव्यो द्योतनवान्स्वयंज्योतिष्टवात् । दिवि वा स्वात्मनि भवोऽलौ- किको वा । हि यस्मादमूर्तः सर्वमूर्तिवर्जितः पुरुष, पूर्णः पुरिशयो वा । सबाह्याभ्यन्तरः सह बाह्याभ्यन्तरेण वर्तत इति । अजो न जायते कुतश्चि- स्वतोऽन्यस्य जन्मनिमित्तस्य चाभावात् । यथा जलबुद्दादेर्वाय्वादिः । स्योत्पत्तिर्विनाशश्च घटकृत एव न वास्तवमुत्पत्तिर्विवाशो बाकाशस्येति । तद्वदिति । इदं तात्पर्यम् । यथा घटोत्पत्तौ जातायां तद्गतं सुषिरमुत्पद्यते ततस्तत्राकाशसत्तायामाकाशोत्प त्तिरित्यभिधीयते। यथा वा घटविनाशे जाते तद्गतसुषिरनाशेनाकाशाभावे आकाशनाश इत्यभिधीयते तथैव नामरूपद्वारा देहोपाधी जाते तत्र ब्रह्मणः प्रादुर्भाव तदुपाघिमनु ब्रह्मा- क्षरमपि जायत इत्यभिधीयते तथैव च नामरूपनाशद्वारा देहोपाधौ विनष्टे ब्रह्मापि विनष्ट- मित्यभिधीयते । अयमेव जीवानामुत्पत्तिप्रलयक्रमः। स चोपाधिजन्यत्वात्प्रातिभासकः । न सत्यरूपः । तथा च जीवब्रह्मणोरैक्याप्रत्यक्षवत्सत्यमक्षरं प्रतिपद्यरन्मुमुक्षव इति ॥१॥ पूर्वमन्त्रे जीवब्रह्मणोरेकत्वसिध्द्यर्थं जीवोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्वमौपाधिकमुक्तम् । तत्व- तस्तु निमित्तनैमित्तिकभावोऽपि बास्तीत्याह-नामरूपबीजभूतादिति। नामरूपबीज- भूतमव्याकृतं मायातत्त्वं तदेव निमित्तं भावोत्पत्तौ न ब्रह्म निमित्तमिति द्योतयितुं ब्रह्मणः परात्परत्वमाह-अव्याकृताख्यादिति । अव्याकृतं अव्यक्तं मायातत्त्वं स्वविकारापेक्षया परम् उत्कृष्टम् । यतः कार्यापेक्षया कारणं परमुत्कृष्टमिति सर्वसंमतम् । अव्यक्तात्पुरुषस्य परत्वं काठके 'महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥' आकाशस्येवेति । व्यापकमित्यर्थः । सर्वमूर्तिवर्जितं-सर्वाकारवर्जितम् । नेतिनेतीति । स एष आदेशो नेति नेतीत्यस्थूलमनणु' इत्यादिश्रुत्या सर्वविशेषणरहित ब्रह्म नतु तन निमित्तनैमित्तिकभाव इत्यर्थः । विवक्षन-वक्तमिच्छन् । पुरिशयः-देहस्थः । पुर् शब्दन देहोऽभिधीयते । सबाह्याभ्यन्तर इति । देहापेक्षया यद्बाह्यमान्तरं च प्रसिद्ध तेन सह तत्तादात्म्येन तदधिष्ठानतया वा वर्तत इति सबाह्याभ्यन्तरः । अत एव सर्वात्म- स्वात्तव्यतिरिक्त निमित्ताभाबादज इत्यर्थः । स्वतोऽन्यस्यति । स्वस्मादात्मनो भिन्नं जन्म ·माष्यबालबोधिनीसहिता यथा नभःसुषिरभेदानां घटादिः । सर्वभावविकाराणां जनिमूलत्वात्तत्प्रतिषेधेन सर्वे प्रतिषिद्धा भवन्ति । सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजोऽतोऽजरोऽमृतोऽक्षरो ध्रुवोऽ- भय इत्यर्थः । यद्यपि देहाधुपाधिभेददृष्टीनामविद्यावशाद्देहभेदेषु सप्राणः समनाः सन्द्रियः सविषय इव प्रत्यवभासते तलमलादिमदिवाकाशं तथापि तु स्वतः परमार्थस्वरूपदृष्टीनामप्राणोऽविद्यमानः क्रियाशक्तिभेदवांश्चलना- त्मको वायुर्यस्मिन्नसावप्राणः । तथामना अनेकज्ञानशक्तिभेदवत्संकल्पाद्या- त्मकं मनोप्यविद्यमानं यस्मिन्सोऽयममनाः । अप्राणो ह्यमनाश्चेति प्राणादि- वायुभेदाः कर्मेन्द्रियाणि तद्विषयाश्च तथाच बुद्धिमनसी बुद्धीन्द्रियाणि तद्वि- पयाश्च प्रतिषिद्धा वेदितव्याः । यथा श्रुत्यन्तरे---ध्यायतीव लेलायतीवेति । यस्माच्चैवं प्रतिषिद्धोपाधिद्वयस्तस्माच्छुनः शुद्धः। अतोऽक्षरान्नामरूपबीजो- कारणमस्य नेत्यर्थः । ब्रह्मणोऽन्वयिदृष्टान्तो न संभवति । अतो व्यतिरेकिदृष्टान्तमाह- यथा जलवुबुदादेरिति । यथा वायुः जलबुबुदाद्भिन्नः जलबुद्बुदं प्रति कारण तथा स्वतो भिन्नमस्य किमपि कारणं नास्तीत्यर्थः । अनेन जलबुबुददृष्टान्तेन ब्रह्मोत्पत्तौ वास्तवं कारणं निषिद्धम् । अधुनौपाधिकमपि तन्नास्तीत्युच्यते । यथा नभःसुषिरभेदाना- मिति । यथोपाधिरूपो घटादिराकाशबिलभेदानां कारणं तथौपाधिकमपि कारण ब्रह्मणो नास्तीत्यर्थः । जनिमूलत्वादिति । जायतेऽस्ति वर्धते विपरिणमतेऽपक्षीयते विनश्य- तीति षट् भावविकारा यास्केन निरुक्ते प्रतिपादितास्तेषां सर्वेषामुत्पत्तिः प्रथमो विकारः । अत्र 'अजः' इत्यनेन तस्यैव निषेधे कृते तन्मूलका अन्ये निषिद्धा वेदितव्या इत्यर्थः । ननु जीवब्रह्माभेदे जीवाना प्राणादिमत्त्वाब्रह्मणोऽपि प्राणादिमत्त्वं स्यादित्यत आह-यद्यपीति। प्राणादिमत्त्वमविद्यावशात्प्रतीयमानं प्रातिभासिकमेव न वास्तवमित्याह-प्रत्यवभासत इति । तलमलादिमदिति । आकाशस्थाना मेघानां कृष्णत्वं दृष्ट्वा मूढा आकाशस्य तलं मलिनमिति वदन्ति मोहात् । तद्वदुपाधिभेदप्रहिलाः पुरुषा आत्मानं साणादिकं मन्वते । परमार्थस्वरूपदृष्टीनामिति । परमार्थस्वरूपं सत्यस्वरूपं तत्र दृष्टिर्येषाम् । अनेकशानशक्तिभेदवदिति । स्मृतिसंशयायनकज्ञानेषु शक्तिभेदः शक्तिविशेषोऽस्या- स्तत्यिनेकज्ञानशक्तिभेदवत् । कर्मेन्द्रियाणि-वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि | तद्विषयाः-भाषण- ग्रह्णगमनादयः । बुद्धिमनसी इति । एतच्चित्ताहंकारयोरप्युपलक्षणम् । तेन चित्तचतुष्टयं निषिद्धं बेदितव्यम् । बुद्धीन्द्रियाणि-ज्ञानेन्द्रियाणि । तद्विषयाः-दर्शनश्रवणस्पर्शनादयः । प्रतिषिद्धोपाधिद्वय इति । प्राणमनोरूपोपाधी प्रतिषिद्धौ यस्य । नामरूपबीजोपा- धिलक्षितस्वरूपादिति । अक्षरस्य परत्वं बोधयितुमिदम् । नामरूपयो/जं ब्रह्म तदु. पाधितया लक्षित गमितं स्वरूपमस्येति । तस्मादुपाधिरूपाचद्विशिधरूपाच्च परतोऽक्षरात्पर ·३२ मुण्डकोपनिषत् पाधिलक्षितस्वरूपात्सर्वकार्यकारणबीजत्वेनोपलक्ष्यमाणत्वात्परं तदुपाधिलक्षण- मव्याकृताख्यमक्षरं सर्वविकारेभ्यस्तस्मात्परतोऽक्षरात्परो निरुपाधिका पुरुष इत्यर्थः । यस्मिंस्तदाकाशाख्यमक्षरं सव्यवहारविषयमोतं प्रोतं च । कथं पुनरप्राणादिमत्त्वं तस्येत्युच्यते । यदि हि प्राणादयः प्रागुत्पत्तेः पुरुष इव स्वेनात्मना सन्ति तदा पुरुषस्य प्राणादिना विद्यमानेन प्राणादिमत्त्वं भवेन्न तु ते प्राणादयः प्रागुत्पत्तेः सन्ति । अतोऽप्राणादिमान्परः पुरुषः । यथा. अनुत्पन्ने पुत्रेऽपुत्रो देवदत्तः ॥ २ ॥ कथं ते न सन्ति प्राणादय इत्युच्यते । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुयोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ ३ ॥ यस्मादेतस्मादेव पुरुषान्नामरूपबीजोपाधिलक्षिताज्जायत उत्पद्यतेऽ- इति संबन्धः । सर्वकार्यकारणवीजत्वेनेति । सर्वाणि कार्याणि घटादीनि कारणानि मृत्तिकादीनि तेषामपि बीजत्व मूलकारणत्वं तदुपलक्षितत्वात् । परामिति । तत्कारणत्वेन गम्यमानत्वान्मायातत्त्व परम् । अव्याकृताख्यं-भायातत्त्वाख्यम् । अक्षरामिति । स्वरूपो- च्छेदाभावादित्यर्थः। तदुक्त भगवद्गीतायाम्-क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ इति । सव्यवहागविषयामिति । व्यवहार- विषया देहप्राणादयस्तैः सहितम् । ओत प्रोतमिति । वस्त्र तन्तुष्विवेत्यर्थः । उच्यत इति । अस्य प्रश्नस्योत्तर दीयत इत्यर्थः । पुरुष इवेति । यथा पुरुषः स्वरूपेणास्ति तथा प्राणादयो यदि स्वोत्पत्तेः प्राक् स्वरूपेण स्युस्तर्हि प्राणादिमत्वं भवेदित्यर्थः । अप्राणो ह्यमना इत्यत्र नवा बोधितो योऽभावः स प्रागभावः । न ध्वंसः । यथा, अनुत्पन्ने पुत्र इति । पुत्रोत्पत्तेः प्राक् अपुत्रो देवदत्त इति या प्रथा सा पुत्रप्रागभावं बोधयति पुत्रे जाते विनष्टे च अपुत्रो देवदत्त इति या प्रथा सा पुत्रध्वंसं बोधयति । अप्राणो ह्यमना इत्यत्र प्राणमनसां पुरुषेऽनुत्पत्तिरेवेति प्रागभावो ज्ञेयः । उत्पत्तिध्वंसौ त्वत्र न संभवतः प्रातिभासिकत्वात्तेषाम् ॥ २॥ यस्य शुद्धस्य निरुपाधिकस्य निर्विकल्पस्य ब्रह्मणो ज्ञानेन जीवाना कैवल्यं भवति तदेव निर्विकल्पकं निरुपाधिक ब्रह्म मायाप्रतिबिम्बितरूपेण कारणं भवतीत्याह-यस्मादेत- स्मादेवेति । नामरूपबजि माया तद्रूपोपाधिलक्षितादित्यर्थः । प्राणोत्पत्तेसर्व ब्रह्मणः सप्राणत्वं स्यादिति शका निराकर्तुमाह-अविद्याविषय इति । अविद्याविषयत्व च-अनृ- तात्मकत्वात् । अनृतात्मकत्वे छान्दोग्यश्रुति प्रमाणयति-वाचारम्भणमिति । श्रुत्यर्थः- वाचारम्भणं वागालम्बनमित्येतत् । कोऽसौ विकारो नामधेयं नामैव नामधेयं स्वार्थे धेय- ·भाष्यबालबोधिनीसहिता विषयो विकारभूतो नामधेयोऽनृतात्मकः प्राणः "वाचारम्भणं विकारो नामधे- यम् (छां.६।१।४) अनृतम् इति(छां ६।१६।१)श्रुत्यन्तरात् । न हि तेनाविद्या- विषयेणानृतेन प्राणेन सप्राणत्वं परस्थ स्यादपुत्रस्य स्वप्नदृष्टेनेव पुत्रेण सपुत्र- त्वम् । एवं- मनः सर्वाणि चेन्द्रियाणि विषयाश्चैतस्मादेव जायन्ते । तस्मा- सिद्धमस्य निरुपचरितमप्राणादिमत्त्वमित्यर्थः । यथा च प्रागुत्पत्तेः परमार्थ- तोऽसन्तस्तथा प्रलीनाश्चेति द्रष्टव्याः । यथा करणानि मनश्चेन्द्रियाणि च तथा शरीरविषयकारणानि भूतानि खमाकाशं आयुर्बाह्य आवहादिभेदः। ज्योतिरमिः। आप उदकम् । पृथिवी धरित्री विश्वस्य सर्वस्य धारिणी । एतानि च शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धोत्तरोत्तरगुणानि पूर्वपूर्वगुणसहितान्येतस्मादेव जायन्ते ॥३॥ प्रत्ययः । वागालम्बनमात्रं नामैव केवलं न विकारो नाम वस्त्वस्ति । परमार्थतो मृत्तिके- त्येव । मृत्तिकैव तु सत्यं वस्त्वस्ति । स्वमदृष्टेनेवेति । यथा कश्चित्स्वप्रे पुत्रं दृष्ट्वा ततः प्रबोध आत्मानं सपुत्रं मनुते तद्वत् । एतस्माज्जायते प्राण इत्यास्मिन्मन्त्रे या प्राणादीना- मुत्पत्तिस्तत्र न क्रमः । किन्तु लयानुसारमुत्पत्तेः क्रमो विपरिवर्त्यः । पाठक्रमादार्थक्रमो बलीयानिति न्यायात्। तथाच भूतोत्पत्त्यनन्तरं प्राणोत्पत्तिरभ्युपगन्तव्या । 'गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाः' इति भूतेषु लयश्रवणात् । विषया इति । चक्षुरादीन्द्रियाणां विषया रूपरसादयः । निरुपचरितमिति । उपचारो लक्षणा तद्रहितं वस्तुभूतमित्यर्थः। आव- हादिभेद इति । आवहप्रवहादयो वायोः सप्त भेदा इत्यर्थः । आवहः प्रवहश्चैव विव- हश्च समीरणः । परावहः संवहश्च उद्वहश्च महाबलः । तथा परिवहः श्रीमानिति हरिवंश २३६ अध्याय उक्तः। अभिमुखमागच्छन् वायुरावह इत्यभिधीयते तथा पुरतो गच्छन् प्रवह एवमेवार्थोन्यत्रोधः । भूवायुरावह इह प्रवहस्तदूर्ध्वमिति सिद्धान्तशिरोमण्युक्तेः । एतानीति | आकाशं शब्दगुणेनैकेन विशिष्टम् । वायुः स्वीयस्पर्शगुणनाकाशगतशब्दगुणे- न च विशिष्टो द्विगुणः | तेजः स्वीयेन रूपगुणेन, आकाशवाय्बोः शब्दस्पर्शगुणाभ्यां च बिशिष्टं त्रिगुणम् । एवमापश्चतुर्गुणविशिष्टाः । पृथिवी च पञ्चगुणविशिष्टा । अपां विशेष- गुणो रसः । पृथिव्याश्च विशेषगुणो गन्धः । नन्विदं भूतगुणवर्णनं ग्रन्थान्तरविरुध्यते । यतस्तत्र पञ्चीकृतानि सर्वभूतानि गृहीतानि तेन पञ्चानापि भूतानां पञ्च गुणा नत्वेकद्वि- त्र्यादिगुणत्वं तथा चात्र ग्रन्थविरोध इति चेन्न । भूतसर्गे तात्पर्य नास्तीति द्योतयितुं पृथ- तया प्रक्रियाप्रतिपादनात् । यतोऽत्र भूतोत्पत्तिज्ञाने स्वर्गमोक्षादिरूपं फलं.नास्ति तेन न विरोधः । पञ्चीकरणप्रकारश्च । आकाशादिषु पञ्चस्वेकैकं द्विधा समं विभज्य तेषु दशसु भागेषु मध्ये प्राथमिकान्पञ्च भागान् प्रत्येक ऋतुर्धा समं विभज्य तेषां चतुर्णा भागानां स्वस्वद्वितीयार्धभागं परित्यज्य भागान्तरेषु संयोजनम् । तदुक्तं-द्विधा विधाय चैकैक चतुर्धा प्रथम पुनः । स्वस्वेतरंद्वितीयाशैर्योजनात्पञ्च पञ्च ते' ।। ३ ।। .

·मुण्डकोपनिषत् संक्षेपतः परविद्याविषयमक्षरं निर्विशेषं पुरुषं सत्यं "दिव्यो ह्यमूर्तः" (मु.२।१।२) इत्यादिना मन्त्रेणोक्त्वा पुनस्तदेव सविशेषं विस्तरेण वक्तव्यमिति प्रववृते । संक्षेपविस्तरोक्तो हि पदार्थः सुखाधिगम्यो भवति सूत्रभाष्योक्तिव- दिति । यो हि प्रथमजात्प्राणाद्धिरण्यगर्भाज्जायतेऽण्डस्यान्तर्विराट् स तत्त्वा- न्तरितत्वेन लक्ष्यमाणोऽप्येतस्मादेव पुरुषाज्जायत एतन्मयश्चेत्येतदर्थमाह । तं च विशिनष्टि । अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूयौँ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तात्मा ॥ ४ ॥ अमिघुलोकः असौ वाव लोको गौतमाग्निः". (छां.५/४।१) इति श्रुतेः । मूर्धा यस्योत्तमाङ्ग शिरः । चक्षुषी चन्द्रश्च सूर्यश्चेति चन्द्रसूर्यौ । यस्येति सर्वत्रानुषङ्गः कर्तव्यः । अस्येत्यस्य पदस्य वक्ष्यमाणस्य यस्येति विपरि- णामं कृत्वा दिशः श्रोत्रे यस्य । वाग्विवृता उद्घाटिताः प्रसिद्धा वेदा यस्य । वायुः प्राणो यस्य । हृदयमन्तःकरणं विश्वं समस्तं जगदस्य यस्येत्येतत् । सर्व ह्यन्तःकरणविकारमेव जगन्मनस्येव सुषुप्ते प्रलयदर्शनात् । जागरितेऽपि तत एवाग्निविस्फुलिङ्गवद्विप्रतिष्ठानात् । यस्य च पद्भ्यां जाता पृथिवी । एष विद्या- पूर्वोत्तरमन्त्रयोः संगति दर्शयितुमाह-संक्षेपत इति । प्रववृत इति । श्रुतिरि- त्यर्थः । सुखाधिगम्य इति । पूर्व शास्त्र सिद्धान्तः संक्षपेण बोधनीयस्ततः स एव विस्त- रेण बोधनीयस्तथा प्रतिपादिते सुखेन शिष्यबुद्धिगम्यो भवति स इत्यर्थः । सूत्रभाष्यो- तिवदिति । सूत्रलक्षणं-स्वल्पाक्षरमसंदिग्धं सारबाद्विश्वतोमुखम् | अस्तोभमनवा च सूत्रं सूत्रेविदो विदुः । इति । भाष्यलक्षणं च-सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र पदैः सूत्रानुसारिभिः । स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्य भाष्यविदो विदुः । इति । एवं च यथा सूत्रे स्वल्पप्रन्यो भाध्ये विस्तरप्रन्थस्सद्वदित्यर्थः । तत्त्वान्तरितत्वेनति । तत्त्वेन हिरण्यगर्भाख्येन अन्तरित- खेन व्यवहितत्वेन । यद्यपि ब्रह्मणो विराजश्च मध्ये हिरण्यगर्भाख्यं तत्त्वं व्यवधायक तथापि बिराज उत्पत्तिरेतस्मादेव ब्रह्माख्यात्पुरुषाज्जायत इति ज्ञेयमित्यर्थः । एतन्मयः-एतद्रूपः । असाविति । युलोक इत्यर्थः । अनुषंगः-संबन्धः । यस्य चक्षुषी चन्द्रसूर्या विति संबन्धः कर्तव्य इत्यर्थः विपरिणाममिति । अस्येत्यस्य स्थाने यस्येति पठनीयं तेन यस्येत्यस्य प्रवाह सुसंगतो भवतीत्यर्थः । विप्रतिष्ठानादिति । उत्थानादिश्यर्थः । भूतानां- ..

·भाष्यबालबोधिनीसहिता ३५ देवो विष्पारनन्तः प्रथमशरीरी त्रैलोक्यदेहोपाधिः सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा । स हि सर्वभूतेषु द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता सर्वकारणात्मा ॥ ४ ॥ पञ्चाग्निद्वारेण च याः संसरन्ति प्रजास्ता अपि तस्मादेव पुरुषात्प्रजा- यन्त इत्युच्यते । तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात्पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमान्रेतः सिञ्चति योषितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषात्संप्रसूताः॥५॥ तस्मात्परस्मात्पुरुषात्प्रजावस्थानविशेषरूपोऽग्निः स विशिष्यते । समिधो यस्य सूर्यः समिध इव समिधः । सूर्येण हि धुलोकः समिध्यते । ततो हिं धुलो- कामे निष्पन्नात्सोमारपर्जन्यो द्वितीयोऽमिः संभवति । तस्माच्च पर्जन्यादोषधयः पृथिव्यां संभवन्ति । ओषधिभ्यः पुरुषानौ हुताभ्य उपादानभूताभ्यः पुमा- नग्नी रेतः सिञ्चति योषितायां योषिति योषाग्नौ स्त्रियामिति । एवं क्रमेण बह्वीबड्यः प्रजा ब्राह्मणाद्याः पुरुषात्परस्मात्संप्रसूताः समुत्पन्नाः ॥ ५॥ किंच कर्मसाधनानि फलानि च तस्मादेवेत्याह । कथम्- तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ ६ ॥ पश्चानां महाभूतानाम् | अन्तरात्मेति । स्थूलपञ्चभूतशरीरो हि विराडित्यर्थः ॥ ४॥ पञ्चाग्निद्वारेणेति । असौ वाव लोको गौतमानिः-इत्यारभ्य श्रुतौ युपर्जन्य- पृथिवीपुरुषयोषित्सु पञ्चस्वग्निदृष्टिः कर्तव्या । पञ्चैते द्युलोकादयोऽग्निरूपेणोपास्या इति विहित तैनैते धुलोकादयः पञ्चाग्नयः । तद्द्वारा प्रजानां संसरणम् | तथाहि-प्रारब्धानुसार मनुष्यलोके जायमानो जीवः प्रथमं द्युलोकेऽवतरति ततः पर्जन्यद्वारा स पृथिव्यां बीजरूपे- णावतरति ततोऽन्नरूपेण पुरुषशरीरे गच्छति ततो गर्भरूपेण स्त्रिया उदरे स्थितिः । एवं रीत्या संसरन्त्योऽपि प्रजाः परम्परया पुरुषादेव प्रजायन्त इत्युच्यते । प्रजावस्थानविशेषरूप इति । संसरन्तीनां प्रजानां स्थितियत्रैताहशो बुलोका- मिरित्यर्थः ॥ ५॥ कर्मसाधनानीति । कर्मणां यज्ञादीनां साधनानि वेदाः। फलानि च स्वर्गादानि।

·"मुण्डकोपनिषत् तस्मात्पुरुषादृचो नियताक्षरपादावसाना गायत्र्यादिच्छन्दोविशिष्टा मन्त्राः । साम पाश्चभक्तिक' साप्तभक्तिकं च स्तोभादिगीतिविशिष्टम् । यजू- ष्यनियताक्षरपादावसानानि वाक्यरूपाणि । एवं त्रिविधा मंत्राः। दीक्षा मौञ्ज्यादिलक्षणा कर्तनियमविशेषाः । यज्ञाश्च सर्वेऽमिहोत्रादयः। क्रतवः सयूपाः । दक्षिणाश्चैकगवाद्या अपरिमितसर्वस्वान्ताः ... संवत्सरश्च काल: कर्माङ्गभूतः । यजमानश्च कर्ता । लोकास्तस्य कर्मफ़लभूताः । ते विशे- ष्यन्ते सोमो यत्र येषु लोकेषु पवते पुनाति लोकान्यन येषु सूर्यस्तपति । ते च दक्षिणायनोत्तरायणमार्गद्वयगम्या विद्वदविद्वत्कर्तृफ़लभूताः ॥ ६ ॥ - + नियताक्षरपदावंसाना इति । पञ्चं षट् अष्टौ वा अक्षराणि नियतानि येषु एतादृशाः पादा अथवा यतयो बिश्रामस्थानानि येषु । यतिरपि नियताक्षरः । गायत्र्या- दीति । गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती, अनुष्टुप, पंक्तिः, बृहती, ककुवित्यादीनि छन्दांसि पिंग- लेन छन्दःशास्त्रे लॅक्षितानि । तद्विशिष्टास्तच्छन्दोबद्धा मन्त्रा। सामेति । गीत्यात्मक सामेति सामलक्षणम् । सामवेद गीतिस्वरूपेण प्रायो ऋमन्त्रां एवं दृश्यन्ते । पाञ्चभक्ति- कमिति । भत्किरक्यवः । हिंकारप्रस्तावोद्गीथप्रतिहारनिधनाख्याः पञ्च भक्तयोऽवग्रवा यस्य । साप्तभाक्तिकमिति में हिंकारप्रस्तावाद्युथप्रतिहारोपद्रवनिधनाख्या, सप्त भक्त- योऽवयवा यस्य तत् । स्तोभादीतिरीहि हि हि हावु हावु इत्याद्यात्मकोऽर्थशन्यो वर्ण- समुदायः । वाक्यरूपाणीति । गाथारूपाणीत्यर्थः । गद्यरूपाणीति यावत् । त्रिविधा इति । ऋग्यजुःसामरूपेण । मौज्यादीति । कटिप्रदशे मुजतृणनिर्मितरज्जुबन्धनं मौजी | आदिपदेन मृगशंगणांगकण्डूयनम, पयोभक्षणमित्यादयों यजमानस्य नियमा ज्ञेयाः। आग्निहोत्रादय इति । प्रत्यहं यदमिहात्र होमात्मक कर्म तदादि पशुरहिता यज्ञा दर्शपौर्णमासादयः। सयूपा इति । यूपः-यज्ञियपशुबन्धनार्थ काष्ठं, तत् यज्ञमण्डपे खन्यते। एवं यूपसहिता यज्ञाः कृतव इत्यभिधीयन्ते । पशुहिंसा शास्त्रविहिता तादृशा यज्ञा. इत्यर्थः । विश्वजित्सर्वमेधयोः सर्वस्वंदक्षिणा. तदाह-अपरिमितसर्वस्वान्ता इति दक्षिणायनो- तरायणमार्गद्वयगम्या इति । इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः। नाकर्त्य पृष्ठ ते सुकृतेऽनुभूत्वमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति । मुं. १२0१011. इत्युक्तो दक्षिणमार्गस्तफलं च । तपश्श्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भक्ष्यचर्या चरन्तः । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ मुं. १।२।११ ॥ इत्युक्त उत्तरमार्गस्तत्फलं चेति। विद्वदविद्वत्कर्तृफलभूता इति । विद्वान-उपासकः । अवि- द्वान्-कर्मठः । उपासकेन कोंत्तरायणमार्गद्वारा हिरण्यगर्भलोको लभ्यते । अविदुषा कर्म- ठेन स्वर्गादयो लोका.लभ्यन्त इत्यर्थः ॥ ६ ॥..

·भाष्यबालबोधिनीसहिता तस्माच देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो चयांसि । प्राणापानौ ब्रीहियवौ तपश्च श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्य विधिश्च ॥७॥ तस्माच्च पुरुषोत्कर्माङ्गभूता देवा बहुधा वस्वादिगणभेदेन संप्रसूताः सम्यक्प्रसूताः । साध्या देवविशेषाः । मनुष्याः कर्माधिकृताः । 'पशवो ग्राम्यारण्याः। वयांसि पक्षिणः । जीवनं च मनुष्यादीनां प्राणापानौ । बीहि- यवौ हविरौँ । तपश्च कर्माङ्ग पुरुषसंस्कारलक्षणं स्वतन्त्रं च फलसाधनम् । श्रद्धा यत्पूर्वकः सर्वपुरुषार्थसाधनप्रयोगश्चित्तप्रसाद आस्तिक्यबुद्धिः तथा सत्यमनृतवर्जनं यथाभूतार्थवचनं चापीडाकरम् । ब्रह्मचर्य मैथुनासमागरः । विधिश्चतिकर्तव्यता ॥७॥ किंच- सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मा- तसप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥८॥ सप्त शीर्षण्याःप्राणास्तस्मादेव पुरुषात्प्रभवन्ति ।तेषां सप्ताार्चषो दीप्तयः स्व- विषयावद्योतनानि । तथा सप्त समिधा सप्त विषया| विषयहि समिध्यन्ते प्राणाः। सप्त होभास्तद्विषयविज्ञानानि, “यदस्य विज्ञानं तज्जुहोति"(म.ना.२५/१)३ ति कांगभूता इति । यज्ञकर्मसु येभ्य आहुतयो दीयन्ते तेन ते वस्वादयों देवाः संप्रदान तत्वादंगभूताः कर्मणीत्यर्थः । तपश्चेति । तपो द्विविधम् । पुरुषसंस्कारक्मेकम् । स्वतन्त्रं फलपाधकं चैकम् । तत्र प्रथम पुरुषसंस्कारकं ‘पयोव्रतो ब्राह्मणः, यवागूव्रतो सजन्यः, आमिक्षाव्रतो वैश्य इत्यादिना विहितं ब्राह्मणादेः पयोभक्षणादिकं कृच्छ्चान्द्रायणो. दिकं च ज्ञेयम् । आस्तिक्यबुद्धिरिति । अस्ति दिष्टं परलोक इति मतिर्यस्य स आस्तिकस्तस्य भाव आस्तिक्यम् । अपीडाकरमिति । सत्यं ब्रूयात्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्स- त्यमाप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः स्नातनः॥ इति मनुस्मृतेः । असमाचारः- -वर्ज- नम् | दर्शनस्पर्शनाद्यष्टविधमैथुनाभाव इत्यर्थः ॥ ७ ॥ शीर्षण्या इति । मुखनासिकाश्चक्षुःश्रोत्रगतानि सप्त बिलानीत्यर्थः । स्वविषया- वयोतमानीति । चक्षुरादीन्द्रियाणां दर्शनादीनि विषयास्तत्सदुपलब्धिरित्यर्थः । निवृत्त्य- ·३८ मुण्डकोपनिषत श्रुत्यन्तरात् । किंच सप्तमे लोका इन्द्रियस्थानानि येषु चरन्ति संचरन्ति प्राणा इति विशेषणात् । प्राणा येषु चरन्तीति प्राणानां विशेषणमिदं प्राणापाचादि- निवृत्त्यर्थम् । गुहायां शरीरे हृदये वा स्वापकाले शेरत इति गुहाशयाः । निहिताः स्थापिता धात्रा सप्त सप्त प्रतिपाणिभेदम् । यानि चात्मयाजिना विदुषां कर्माणि कर्मफलानि चाविदुषां च कर्माणि तत्साधनानि कर्म- फलानि च सर्व चैतत्परस्मादेव पुरुषात्सर्वज्ञात्प्रसूतमिति प्रकरणार्थः ॥ ८॥ अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽ- स्मात्स्पन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च यनैष भूतस्तिष्ठते यन्तरात्मा ॥ ९ ॥ अतः पुरुषात्समुद्राः सर्वे क्षाराद्याः । गिरयश्च हिमवदादयोऽस्मादेव पुरुषात्सर्वे । स्यन्दन्ते सवन्ति गङ्गाद्याः सिन्धवो नद्यः सर्वरूपा बहुरूपा.। अस्मादेव पुरुषात्सर्वा ओषधयो व्रीहियवाद्याः । रसश्च मधुरादिः षड्विधो येन रसेन भूतैः पञ्चभिः स्थूलैः परिवेष्टितस्तिष्ठते तिष्ठति बन्तरात्मा लिङ्गं सूक्ष्मं शरीरम् । तद्धयन्तराले शरीरस्यात्मनश्चात्मवद्वर्तत इत्यन्तरात्मा ॥९॥ पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थि विकिरतीह सोम्य ॥ १० ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १॥ एवं पुरुषात्सर्वमिदं संप्रसूतम् । अतो वाचारम्मणं विकारो नाम- धे- मनृतं पुरुष इत्येव सत्यम् । अतः पुरुष एवेदं विश्वं सर्वम् । न विश्वं नाम पुरुषादन्यत्किचिदस्ति । अतो यदुक्तं तदेवेदमाभिहितं “ कस्मिन्नु थमिति । तेन प्राणपदेन प्राणापानादिवृत्तीनां ग्रहणं न कर्तव्यम् । आत्मयाजिना- मिति । सकलमिदमहं च परमात्मैवेति भावनापूर्वकं परमेश्वरबुद्धधा यजनमेव येषां स्वभाव इत्यर्थः ॥ ॥ अन्तराले-मध्ये ॥ किंचिदस्तीति । परमेश्वर एव सर्व नान्यत्किचित्तेन द्वैतस्यासंभव: जीवन्ने वेति । जीवन्मुक्तिबोधकमिहेति पदमस्मिन्मन्त्रे । तेन ये जीवन्मुक्ति नांगीकुर्वन्ति बौधा- ॥

·भाष्यबालबोधिनीसहिता ३९ - भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" (मु.११११३ ) इति । एत- स्मिन्हि परस्मिन्नात्मनि सर्वकारणे पुरुषे विज्ञाते, पुरुष एवेदं विश्वं नान्य- दस्तीति विज्ञातं भवतीति । किं पुनरिदं विश्वमित्युच्यते । कर्माग्निहोत्रादि- लक्षणम् । तपो ज्ञानं तत्कृतं फलमन्यदेव । तावद्धीदं सर्वम् । तच्चैतद्ब्रह्मणः कार्य तस्मात्सर्व ब्रह्म परामृतं परममृतमहमेवेति यो वेद निहित स्थितं गुहायां हृदि सर्वप्राणिनां स एवं विज्ञानादविद्याग्रन्थिं ग्रन्थिमिव दृढीभूता. मविद्यावासनां विकिरति विक्षिपति विनाशयनीह जीवन्नेव न मृतः सन् है सोम्य प्रियदर्शन ॥ १०॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥ अरूपं सदक्षरं केन प्रकारेण विज्ञेयमित्युच्यते । आविः संनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमतत्समर्पितम् । एजत्प्राणनिमिषञ्च यदेतज्जानथ सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्य- द्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥ १॥ आविः प्रकाशं संनिहित, वागाधुपाधिभिः "ज्वलति भ्राजति" इति श्रुत्यन्तराच्छब्दादीनुपलभमानवदवभासते । दर्शनश्रवणमननविज्ञानाधु- पाधिधर्मेराविर्भूतं सल्लक्ष्यते हृदि सर्वप्राणिनाम् । यदेतदाविर्भूतं ब्रह्म संनि- हितं सम्यस्थितं हृदि, तद्गुहाचरं नाम गुहायां चरतीति दर्शनश्रवणादि- यनादयस्तन्निरासः । यत्पृष्टं कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति तन्नि- रूपितम् । सर्वमिदं परमात्मनो जायते । अतः परमात्ममात्रमिदं सर्वम् । तस्मिन्विज्ञाते बिज्ञातं भवतीत्युपसंहृतम् । परमात्मनोऽतिरिक्तं भासमानमविद्यामयं ततः क्षयिफलकमिति तेन सर्वदा स्थित्यभावात् न द्वैतसंभवः॥ १०॥ इति श्रीमुण्डकोपनिषद्भाष्ये बालबोधिन्यां द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥२ ।।. ब्रह्मणो दुर्विज्ञयत्वाद्यस्य सकृदुपदेशमात्रेण ज्ञानं न भवति तस्य तत्राप्त्युपायं दर्शयि- तुमाह-अरूपमित्यादि । अक्षरब्रह्मप्राप्तावुपायो वाक्यार्थस्यैव पुनः पुनभीवनं युक्त्य- नुसंधानं चेत्याह-उच्यत इति । प्रकाशवाचकमव्ययम् आविरित । ब्रह्म विश्वोपलव्ध्या- मना सदा प्रकाशमानमेवेति भावयेदित्यर्थः। तथा चोक्तम्-यदस्ति यद्भाति तदात्मरूपं नान्यत्ततो भाति न चान्यदस्ति । स्वभावसंवित्प्रतिभाति केवलं ग्राह्य ग्रहीतेति मृषैव कल्पना ।। इति । संनिहितामति । सर्वप्राणिनां हृदये स्थित बागायुपाधिभिः शब्दा- दीन्युपलभमानवब्रह्मैव जीवभावमापन्नमवभासते । तेन निरूपाधिकतया प्रत्यक्षमिति सर्वदा स्मरेदित्यर्थः । गुहाचरामिति । बुद्धिस्थमित्यर्थः । पद्यत इति । पद्यते प्राप्यत इत्यर्थः।

·मुण्डकोपनिषत्
प्रकारैर्गुहाचरमिति प्रख्यातम् । महत्सर्वमहत्त्वात्पदं पद्यते सर्वेणेति, सर्व-
पदार्थास्पदत्वात् । कथं तन्महत्पदमित्युच्यते । ' यतोऽत्रास्मिन्ब्रमण्येतत्सर्वे
समर्पित प्रवेशितं रथनाभाविवाराः। एजञ्चलस्पक्ष्यादि । प्राणत्याणितीति
प्राणापानादिमन्मनुष्यपश्वादि । निमिषच्च यनिमेषादिक्रियावद्यच्चानिमिषत् ।
चशब्दात्समस्तमेतदत्रैव ब्रह्मणि समर्पितम् । एतद्यदास्पदं सर्व जानर्थ
शिष्या अवगच्छत तदात्मभूतं भवताम् । सदसत्स्वरूपं सदसतोर्मूर्तीमूर्तयोः
स्थूलसूक्ष्मयोस्तव्यतिरेकेणाभावात् । वरेण्यं वरणीयं तदेव हि. सर्वस्य नित्य-
त्वात्प्रार्थनीयम् । परं व्यतिरिक्तं विज्ञानात्मजानामिति व्यवाहितेन संबन्धो
यल्लौकिकविज्ञानागोचरमित्यर्थः । यद्वरिष्ठं वस्तमं सर्वपदार्थेषु वरेषु तद्धयेक
ब्रह्मातिशयेन वरं सर्वदोषरहितत्वात् ॥ १॥
यत्सर्वास्पदं सर्वाधिकरणत्वात्सर्वस्थानं तदेव सः प्राप्यत इत्याह-सर्वपदार्थास्पदत्या-
दिति । यद्यत् कार्य तत्तत्सास्पदं यथा घटः । इदं सर्वं मायादिकं कार्यम् । अतः साप.
दम् । यथा घटस्यास्पदमधिकरणं भूमिस्तथा मायादिकस्य सर्वस्य कार्यजातस्यास्पदं किंचि.
दपेक्ष्यते. तब्रह्मणोऽतिरिक्तं न भवत्यतस्तब्रह्म महत्पदम् । द्वितीयमध्यनुमानमस्यार्थस्य प्रति-
पादकम् । तथाहि यद्यत् परिच्छिन्नं तत्तत्सास्पदं यथा घटः । इदं सर्व मायादिक. परिच्छ-
अमव्यापकम् । अतः ' सास्पदम् । यथा परिच्छिन्नस्याव्यापकस्य घटस्यास्पद घटापेक्षया
व्यापकं मम्बादिकं तथा मायादिकार्यस्याव्यापकस्यास्पदं तदपेक्षया व्यापकं ब्रहौव संभवति
सर्वव्यापकत्वादतो ब्रह्मैव सर्वपदार्थास्पदं तत्प्रतिपादयति-कथमित्यादिना। रथनामा-
विति। रथचक्रस्य मध्यभागो नाभिरित्यभिधीयते . तत्र रथगताना तिर्यकाष्ठानामराणां
यथा प्रवेशस्तद्वदित्यर्थः । एजदिति ।' एजु कम्पनें' इति धातो रूपम् । मनुष्यपश्वा-
दीति । यद्यपि कम्पनप्राणापानादिमत्वनिमेषणादिक मनुष्यपाक्षिपश्वादिषु . सर्वप्राणिषु
समानं तथापि कम्पनादिवैशिष्टपत्पिार्थक्येनोक्तिः। विशेषतः कम्पनं पश्यादिषु संभवति
न मनुष्येषु । विशेषतः प्राणापानादित्यवहारा मनुष्यपश्वादिषु संभवन्ति न पक्ष्यादि-
वित्यर्थः। अनिमिषत्-जस्थावरादिकम् । भवतामिति । भवता स्वरूपभूतमेव तत् ।
तद्वयतिरेकेण-तद्विना । व्यवहितनेति । विज्ञावाद्यद्वरिष्ठ प्रजानामिति मुले मध्यस्थ
यद्वारिष्ठमिति पदद्वयं परित्यज्य विज्ञानादित्यस्य प्रजानामित्यनेन संबन्धः। ततश्च प्रजानी
विज्ञानात्पर व्यतिरिक्तमित्यर्थः । लौकिकविज्ञानागोवरामिति । लौकिक यदर्शन-
भ्रवणादिविज्ञानं तस्यागोचरं तेनामम्यं यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' इति
श्रुतेः रेषु-श्रेष्ठेषु ॥ १ ॥

·भाष्यषालबोधिनीसहिता
किंच-
पदार्चमधदणुभ्योऽणु च
यस्मिल्लोका निहिता लोकिनश्च ।
तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः
तदेतत्सत्यं तदमृतं
तद्वेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २ ॥
यदर्चिमद्दीप्तिमत् । तद्दीप्त्या ह्यादित्यादि दीप्यत इति दीप्तिमद्ब्रह्म ।
किंच यदणुभ्यः श्यामाकादिभ्योऽप्यणु च सूक्ष्मम् । चशब्दात्स्थूलेभ्योऽ-
प्यतिशयेन स्थूलं पृथिव्यादिभ्यः । यस्मिँल्लोका भूरादयो निहिताः स्थिताः।
ये च लोकिनो लोकनिवासिनो मनुष्यादयश्चैदन्याश्रया हि सर्वे प्रसिद्धाः ।
तदेतत्सर्वाश्रयमक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनो वाक्च मनश्च सर्वाणि च करणा-
नि तद्वन्तश्चैतन्यं चैतन्याश्रयो हि प्राणेन्द्रियादिसर्वसंघातः "प्राणस्य प्राणम्"
(बृ.४।४।१८) इति श्रुत्यन्तरात्। यत्प्राणादीनामन्तश्चैतन्यमक्षरं तदेतत्सत्यम-
वितथमतोऽमृतमविनाशि तद्वेद्धव्यं मनसा ताडयितव्यम् । तस्मिन्मनसः
समाधानं कर्तव्यमित्यर्थः । यस्मादेवं हे सोम्य विद्धयक्षरे चेतः समाधत्स्व॥२॥
१
आर्चिमदिति । अर्चिःशब्दस्येकारान्तत्वमार्षम् । तहीप्त्येति । ब्रह्मदीप्त्या
आदित्यादयः प्रकाशन्ते । ' यस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति श्रुतेः। दीप्तिमतः सूर्या-
दैरिन्द्रियग्राह्यत्र लो के दृष्टं ब्रह्मापि दीप्तिमत्ततस्तदिन्द्रियग्राह्यं स्यादित्यत आह-यदणुभ्य
इति । स्थूलबुद्धिभिरगम्यमित्यर्थः । श्यामकादिभ्य इति । श्यामाकसंज्ञक लघुबीज
धान्यं 'सावे' इति महाराष्ट्रभाषाप्रसिद्धम् । स्थूलेभ्य इति । 'अणोरणीयान् महतो
महीयान् ' इति श्रुतेः । यतः पृथिव्यादिभ्यो महदतस्तत्र भूरादयो लोका निहितास्तदाह-
यस्मिान्नति । प्राणादिवृत्तयः, चेतनाधिष्ठानमवलम्ब्य प्रवर्तमानाः, जडवृत्तित्वाद्रधप्रवृत्ति-
वत् । यथा रधप्रवृत्तिश्चेतनहयानवलम्व्य तदाधिष्ठानतया जायते तद्वत् प्राणादिप्रवृत्तिश्चेतन
ब्रह्म, अधिष्ठानत्वेनाश्रित्य जायते तदतिरिक्तं प्राणादि प्रवृत्त्याधिष्ठाचं तु न संभवत्यतः एक-
चैतन्यमात्रमस्मीति विचारयेदित्याह-तदेतत्सर्वाश्रयामिति । तद्वन्तश्चैतन्यमिति ।
तत् उ अन्तश्चैतन्यमिति पदच्छेदः। तत्प्राणादिकं सर्वमन्तश्चैतन्य, अन्तर्गतं चैतन्यं यस्य
तदेवं भतं शेयमित्यर्थस्तदाह-चैतन्याश्रय इति । संघातः-समुदायः। ताडयितव्य-
मिति । भावयितव्यमित्यर्थः । समाधत्स्वेति । प्राणाधिष्ठानत्वात्प्राणादिलक्ष्य आत्मा
द्रव्य इत्यर्थः ॥ २॥

·मुण्डकोपनिषद कथं वेद्धव्यमित्युच्यते । धनुर्ग्रहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं झुपासानिशितं संदधीत । आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३॥ धनुरिष्वासनं गृहीत्वादायौपनिषदमुपनिषत्सु भवं प्रसिद्धं महास्त्रं सहच्च तदस्त्रं च महास्त्रं धनुस्तस्मिशरम् । किंविशिष्टमित्याह । उपासा- निशित संतताभिध्यानेन तनूकृतं संस्कृतमित्येतत् । संदधीत संधानं कुर्यात् । संधाय चायम्याकृष्य सन्द्रियमन्तःकरणं स्वविषयाद्विनिवर्त्य लक्ष्य एवाव- र्जितं कृत्वेत्यर्थः। न हि हस्तेनेव धनुष आयमनमिह संभवति । तद्भावग- तेन तस्मिन्ब्रमण्यक्षरे लक्ष्ये भावना भावस्तद्गतेन चेतसा, लक्ष्यं तदेव यथो- क्तलक्षणमक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥ प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन चेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥४॥ यदुक्तं धनुरादि तदुच्यते । प्रणव ओंकारो धनुः । यथेष्वासन लक्ष्ये शरस्य प्रवेशकारणं तथात्मशरण्याक्षरे लक्ष्ये प्रवेशकारणमोकारः। प्रणवेन ह्यभ्यस्यम नेन संरिक्रयमाणस्तदालम्बनोऽप्रतिबन्धेनाक्षरेऽवतिष्ठते यथा यश्च मुमुक्षुर्विचारेऽसमर्थस्तेन प्रणवाभ्यास: कार्यस्ततस्तस्य ब्रह्मात्मैवत्व चिससमा- धानं स्यात्तत्फलं च क्रममुक्तिरिति दर्शयितुमुपक्रमते-कथं बद्धव्यामिति । संस्कृत- मिति । शरस्य शाणोपरि घर्षणेन यथा संस्कारस्तथोपासनारूपमाणस्योपरि भात्मशरस्य तनूकरणरूपः संस्कारः कर्तव्य इत्यर्थः । स्वविषयादिति । चक्षुरादीनीन्द्रियाणि रूपस्सा- दिभ्यो विनिवर्त्य ब्रह्मलक्ष्य एव संस्थापनीयानि । आवर्जन-संपादनम् । आयमन-आक- षणम् । इह-ब्रह्मवस्तुनि दान्तिके। याक्तलक्षणमिति । आविः संनिहितं गुह्य- चरमित्यादिना मन्त्रद्वयनोक्तम् । अक्षरमिति । न क्षीयते न क्षरतीति वा अक्षरं होत्यर्थः || ३ ॥ वासनामिति । इषवो बाणा आस्यन्ते स्थाप्यन्ते लक्ष्येऽनेनेति इध्वासनं धनु- रित्यर्थः । तदालम्बन इति । स प्रणव आलम्बनम् आश्रयभूतो यस्य । अप्रतिबन्धेन- ·भाष्यबालबोधिनीसहिता धनुषास्त इषुर्लक्ष्ये । अतः प्रणवो धनुरिव धनुः । शरों ह्यात्मोपाधिलक्षणः पर एव जले सूर्यादिवदिहं प्रविष्टो देहे सर्वबौद्धप्रत्ययसाक्षितया । स शर इव स्वात्मन्येवार्पितोऽक्षरे ब्रह्मणि । अतो ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते लक्ष्य इव मन:- समाधिसुमिरात्मभावेन लक्ष्यमाणत्वात् । तत्रैव सत्यप्रमत्तेन बाविषयोपल- ब्धितृष्णाप्रमादवर्जितेन सर्वतो विरक्तेन जितेन्द्रियेणैकाग्रचित्तेन वेद्धव्यं ब्रह्म लक्ष्यम् । ततस्तद्वेषनादूर्व शरवत्तन्मयो भवेत् । यथा शरस्य लक्ष्यैकात्मत्वं फलं भवति । तथा देहायात्मताप्रत्ययतिरस्करणेनाक्षरैकात्मत्वं फलमापादये- दित्यर्थः ॥ ४ ॥ निर्विघ्नतया | आस्तः-स्थापितः । यथा धनुः शरस्य लक्ष्ये प्रवेशकारणं तथात्मशरस्याक्षरे लक्ष्ये प्रवेशकारणमभ्यस्यमान ॐकारः [आत्मोपाधिलक्षण इति । बुद्धौ प्रतिविम्बित चैतन्यं जीवसंज्ञकम् । विम्बरूपै चैतन्यं परमात्मसंज्ञकम् । जीवात्मा शरस्थानीयः । परमात्मा लक्ष्यस्थानीयः । आकाशस्थस्य सूर्यस्य जले प्रतिबिम्ब दृश्यते तस्य जलप्रतिविम्बितसूर्यस्य आकाशस्थसूर्यस्य च यथा भेद उपाधिद्वारा वस्तुत्वेन चाभेदः । तथा बुद्धिप्रतिविम्बित- चैतन्यात्मकस्य जीवस्य निरुपाधिकचैतन्यात्मकस्य ब्रह्मणश्च भेद उपाधिद्वारा वस्तुत्वेन चाभेदः। एवंच वास्तवरूपेण जीवी ब्रह्मैव | तदाह-पर एवेति । तदुक्तम भियुक्तः। श्लोकार्थेन प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः । ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव वापरः||१॥ सर्वबौद्धप्रत्ययसाक्षितयति । सर्वे वौद्धा बुद्धिसंबन्धिनः प्रत्ययाः श्रवणदर्शनसुख- दुःखादिज्ञानानि तेषां साक्षी जीवस्तत्तया तत्स्वरूपेण । अयं भावः । चैतन्यं बुद्धौ प्रति- विम्बितं सत् तस्या दर्शना दिवृत्तीः प्रकाशयति तत्प्रकाशानुभवस्य गृहीता जीवः सोऽपि चैतन्यस्वरूप एव च ततोऽतिरिक्तः। प्रणवो ब्रह्मेत्यभिध्यागत उपसंहृतकरणग्रामस्य प्रणवो- परक्तं यच्चैतन्यप्रतिबिम्ब स्फुरति स आत्मेत्यनुसधानं प्रदे शरसंधानम् । तस्य चिन्नति- बिम्बस्य बिम्बैक्यानुसंधान लक्ष्यवेधः । स्वात्मनीति । स्वस्य जीवस्य आत्मवि स्वरूप- भूते ब्रह्मात्यर्थः । अप्रमत्तत्वं वर्णयति-बाह्यविषयेत्यादि । बाह्यानां घटपटादिविषयाणां, उपलब्धिः प्राप्तिः, तथा तद्विषयिणी तृष्णात्यन्तमिच्छा तथा तद्विषयका प्रमादश्च तद्वर्जितेन तद्रहितेन घटपटादिबाह्यविषयप्राप्ति तदिच्छां तद्विषयकप्रमादं च वर्जयित्वेत्यर्थः । शरव- दिति । यथा शस्वरूपावशेषेण लक्ष्यममो भवति तद्वज्जीयो न स्वरूपावशेषेण ब्रह्ममग्नः किन्तु तद्रूपो भवेदिति दृष्टान्तापेक्षयापि दोर्टान्त आधिक्यम् । तन्मयः-तद्रूपः । देहाया- त्मतेति । देह एवात्लेति प्रत्ययो ज्ञानं तत्तिरस्कारद्वारा । देहात्मवुद्धिं तिरस्कृत्य जीव- परमात्मैक्यबद्धि संपादयेत् || ४ ॥

·-
मुण्डकोपनिषत
यस्मिन्यौः पृथिवी चान्तरिक्ष-
मोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः ।
तमेवैकं जानथ आत्मान-
मन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः ॥ ५॥
अक्षरस्यैव दुर्लक्ष्यत्वात्पुनः पुनर्वचनं सुलक्षणार्थम् । यस्मिन्नक्षरे
पुरुषे द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षं चोतं समर्पितं मनश्च सह प्राणैः करणैरन्यैः
सर्वैस्तमेव सर्वाश्रयमेकमद्वितीयं जानथ जानीत हे शिष्याः । आत्मानं
प्रत्यक्स्वरूपं युष्माकं सर्वप्राणिनां च ज्ञात्वा चान्या वाचोऽपरविद्यारूपा
विमुञ्चथ विमुञ्चत परित्यजत । तत्प्रकाश्यं च सर्व कर्म ससाधनम् ।
यतोऽमृतस्यैष सेतुरेतदात्मज्ञानममृतस्यामृतत्वस्य मोक्षस्य प्राप्तये सेतुरिव सेतुः
संसारमहोदधेरुतरणहेतुत्वात् । तथा च श्रुत्यन्तरम्-" तमेव विदित्वाति
मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय " (श्वे.६।१५) इति ॥ ५॥
किंच-
अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः
स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः ।
ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं
स्वस्ति वः पराय तमसः परस्तात् ॥६॥
..
अग्रिमप्रन्यस्य पौनरुक्क्यं परिहरति-अक्षरस्यैवेत्यादि । दुर्लक्ष्यत्वात्-दुर्शयत्यात् ।
सुलक्षणार्थ-सुज्ञानार्थम् । करणैः-इन्द्रियैः । जानीतेति । जानीयेत्यपपाठः । प्रत्यक्स्व-
रूपमिति । प्रतिशरीरमञ्चतीति प्रत्यक् । सर्वव्यापिस्वरूपमित्यर्थः । अपरविद्यारूपा
इति । यज्ञादिप्रतिपादिका ऋग्वेदादयोऽपरविद्यारूपाः। तत्प्रकाश्य-ऋग्वेदादिप्रतिपाद्यम् ।
कर्म-यज्ञादि । ससाधनामति । साधनेन ऋविग्यविरादिसंपत्त्या सहितम् । सेतुरि-
वेति । घिञ् बन्धने' इत्यस्य रूप सेतुरिति । वृक्षपाषाणादिनिर्मितो मागों यथा परतीर-
प्रापको जलप्रतिबन्धकश्च भवति तथायं परमात्मरूपः सेतुः संसारमहासागरस्य परतीप्रापकः
संसारोदधिनिवारकश्च भवति । सेतुः-महाराष्ट्रभाषायां ' बन्धारा' पदवाच्यः । नतु 'पूल
शब्दवाच्यः । श्रुत्यन्तरमिति | श्वेताश्वतरोपनिषदि तृतीयाध्यायेऽष्टमोऽयं मन्तः । तस्य
पूर्वार्ध इत्थम्-वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् ॥ तमेव पुरुषं ज्ञात्वा
मृत्युमत्येति अतिक्रामति परब्रह्म गच्छति । अयनाय गमनाय मोक्षायान्यः पन्धा मार्गो
न विद्यते ॥७॥

·भाष्यबालबोधिनीसहिता
१५
-
अरा इव । यथा रथनाभौ समर्पिता अरा एवं संहताः संप्रविष्टा
यत्र यस्मिन्हृदये सर्वतो देहव्यापिन्यो नाड्यस्तस्मिन्हृदये बुद्धिप्रत्यय-
साक्षिभूतः स एष प्रकृत आत्मान्तर्मध्ये चरते चरति वर्तते । पश्यञ्शृण्व-
न्मन्वानो विजानन्बहुधानेकधा क्रोधहर्षादिप्रत्ययैर्जायमान इव जायमानोऽ-
न्तःकरणोपाध्यनुविधायित्वात् । बदन्ति लौकिका हृष्टो जातः क्रुद्धो जात
इति । तमात्मानमोमित्येवमोंकारालम्बनाः सन्तो यथोक्तकल्पनया ध्यायथ
चिन्तयत । उक्तं वक्तव्यं च शिष्येभ्य आचार्येण जानता। शिष्याश्च ब्रह्म-
विद्याविविदिषुत्वान्निवृत्तकर्माणो मोक्षपथे प्रवृत्ताः । तेषां निर्विघ्नतया ब्रह्म-
प्राप्तिमाशास्त्याचार्यः । स्वस्ति निर्विघ्नमस्तु वो युष्माकं पराय परकूलाय ।
परस्तात्कस्मादविद्यातमसः। अविद्यारहितब्रह्मात्मस्वरूपगमनायेत्यर्थः॥६॥
योऽसौं तमसः परस्तात्संसारमहोदधि तीा गन्तव्यः परविद्यावि-
षय इति स कस्मिन्वर्तत इत्याह ।
यः सर्वज्ञः सर्ववि-
द्यस्यैष महिमा भुवि ।
संहता इति । एकीभूयेत्यर्थः। देहव्यापिन्य इति । शतं चैका हृदयस्य नाब्य-
स्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैकेति श्रुतेरेकाधिकशतं नाड्यो हृदये वर्तन्ते तत्रैका शीर्ष गच्छ-
ति । अन्याश्च शतसंख्याका देहं व्याप्नुवन्ति । प्रकृत आत्मेति । जीवात्मेत्यर्थः ।
क्रोधहर्षादिप्रत्ययैरिति । इटहानौ तदलाभे वा क्रोधवृत्तिरुदति । इप्राप्ती हर्षवृत्तिहदेति ।
प्रत्ययाः-अनुभवाः । अन्तस्करणोपाध्यनुविधायित्वादिति । वास्तवरूपण जीवस्य
हर्षक्रोधादिकं नास्ति चैतन्यरूपत्वात्तस्य किन्तु अन्तःकरणोपाधिद्वारा तत् हर्षकोधादिकं
भासते । यथा आदर्शगतमलिम्ना प्रतिबिम्ब मालिन्यम् । निवृत्तकर्माण इति । ब्रह्म
जिज्ञासमाबो विविदिषुः । तेनापि संन्यासो विधेयः। स विविदिषासंन्यास इति कथ्यते ।
ब्रह्मज्ञानानन्तरं यः संन्यासः स विद्वत्संन्यासः। यथा याज्ञवल्क्यस्य । विद्वत्संन्यासे संन्या-
साश्रमकापि नास्ति । विविदिषासन्यासे यद्यपि संन्यासाश्रमकर्म त्रिषवणनानादिकं कर्तव्यं
भवति तथापि तत् गृहस्थाश्रमकर्मापेक्षया न्यूनम् । अतो ब्रह्म विविदिषुणापि संन्यासः
कर्तव्यः । परस्तादिति । ये च तत्त्वमसीति वाक्यार्थज्ञानद्वारा ब्रह्म जिज्ञासमानाः साध-
कास्तेषां कर्मठजनसहवासात् कर्मश्रद्धा स्वर्गादिविषयश्रद्धा च भवति सैव वाक्यार्थज्ञानानु-
भवे प्रतिबन्धको विघ्नः संभवति स मा भूदतो गुरूणामाशीः। बाक्यार्थज्ञानानुभवे
संपन्ने तु मोक्षफलप्राप्तौ विघ्नशंकव नास्तीत्यर्थः । गमनायेति । आत्मस्वरूपसंपत्ति-
रेवात्मस्वरूपगमनम् ॥ ६ ॥

·मुण्डकोपनिषत् दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥ ७ ॥ या सर्वज्ञः सर्वविद्याख्यातः। ते पुनर्विशिनष्टि । यस्यैष प्रसिद्धो महिमा विभूतिः । कोऽसौ महिमा । यस्येमे द्यावापृथिव्यौ शासने विधृते तिष्ठतः । सूर्याचन्द्रमसौ यस्य शासनेऽलातचक्रवदजसं ममतः । यस्य शासने सरित: सागराश्च स्वगोचर नातिकामन्ति । तथा स्थावां जङ्गमं च यस्य शासने मियतम् । तथा चर्तयोऽयने अब्दाश्च यस्य शासने नातिकामन्ति । तथा कारः कर्माणि फलं च यच्छासनात्स्वं स्वं काले नातिवर्तन्ते स एष महिमा । मुवि लोके यस्य स एष सर्वज्ञ एवंमहिमा देवः । दिव्ये द्योतन- वति सर्वबौद्धप्रत्ययकृतद्योतने ब्रह्मपुरे । ब्रह्मणो ह्यत्र चैतन्यस्वरूपेण नित्या- भिव्यक्तत्वात् । ब्रह्मणः पुरं हृदयपुण्डरीकं तस्मिन्ययोम तस्मिन्व्योम्न्या- काशे हृत्पुण्डरीकमध्यस्थे प्रतिष्ठित इवोपलभ्यते । न याकाशवत्सर्वगतस्य गतिरागतिः प्रतिष्ठा वान्यथा संभवति ।।७।। मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं संनिधाय । तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपमृतं यद्विभाति ॥ ८॥ सर्वेश्वरत्वमनोमयत्वादिषणविशिष्टब्रह्मणो हृदयपुण्डरीके ध्यान च कममुक्तिफल सगुण. ब्रझोपासकस्य विधीयत इति दर्शयितुमाह-योऽसौ तेमस इति। व्याख्यात इति । सामान्य विशेषज्ञानानिति पूर्व व्याख्यात्तमित्यर्थः । सर्वविदित्यस्य सर्व विन्दति समते इति वार्थः। शासने-आज्ञायाम् । आज्ञयेत्यर्थः । विधृते तिष्ठत इति । अन्तरालेऽवलम्बेते। ने पतत इत्यर्थः। अलासचक्रवदिति । उभयतोऽग्निमुखं काष्ठं मध्ये गृहीत्वा भ्राम- यन्ति तदा तदनिचक्रमिव प्रतीयते । तद्वत् सूर्यच द्रौ उभयतोमुखकाष्ठानिस्थानीयो निर- न्तर भ्रमतः । अलातचक्रं महाराष्ट्रभाषाया 'बोथाटी' इति कथ्यते । अजस्र-निरन्तरम्। स्वगोचर स्वप्रतिस्थानम् । सरिदादयः स्वप्रवाहस्थानानि नातिकामन्तीत्यर्थः । सर्व- बौद्धत्यादि । संवैदर्शनश्रवणादिशामः कृतं द्योत प्रकाशो यस्मिन् । अत्र हृदयपुण्डरीके । प्रतिष्ठित इत्युक्ती पूर्व प्रतिष्ठिती नासीदित्युक्त स्यात् एवं चेय पश्वा स्थितिः सर्वव्यापके ब्रह्मणि न संगच्छेतात आह-प्रतिष्टित इवोपलभ्यत इति । आकाशवदिति । 'आकाशवत्सर्वंगतश्च नित्यः इति श्रुतेः। आगतिः-आगमनम् । प्रतिष्ठा-स्थितिः।। अन्यथा-प्रकारान्तरेण । उपलब्भ्यतिरिक्त तस्य प्रतिष्ठादिकं नास्तीत्यर्थः ।

·भाष्यबालबोधिनीसाहिता स ह्यात्मा तत्रस्थो मनोवृत्तिभिरेव विभाव्यत इति मनोमयो मन- उपाधित्वात् । प्राणशरीरनेता प्राणश्च तच्छरीरं च प्राणशरीरं तस्यायं नेता अस्मात्स्थूलाच्छरीराच्छरीरान्तर सूक्ष्म प्रति । प्रतिष्ठितोऽवस्थितोऽन्ने भुजय- मानान्नविपरिणामे प्रतिदिनमुपचीयमानेऽपत्रीयमाने च पिण्डरूपेऽन्ने हृदयं बुद्धिं पुण्डरीकच्छिद्रे संनिधाय समवस्थाप्य । हृदयावस्थानमेव ह्यात्मनः स्थितिर्न ह्यात्मनः स्थितिरन्ने । तदात्मतत्त्वं विज्ञानेन विशिष्टेन शास्त्राचार्यों- पदेशजनितेन ज्ञानेन शमदमध्यानसर्वत्यागवैराग्योद्भूतेन परिपश्यन्ति सर्वतः पूर्ण पश्यन्त्युपलभन्ते धीरा विवेकिनः । आनन्दरूपं सर्वानयंदुःखायास- प्रहीणं सुखरूपममृतं यद्विभाति विशेषेण स्वात्मन्येव भाति सर्वदा ॥८॥ अस्य परमात्मज्ञानस्य फलमिदमभिधीयते । भिद्यते हृदथग्रन्थि--- श्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ९॥ हृदयग्रन्थिरविद्यावासनामयो बुद्ध्याश्रयः कामः स्य हृदि श्रिताः” ( क. ६।१४) इति श्रुत्यन्तरात् । हृदयाश्रयोऽसौ पिण्डरूपेऽन्न इति । कलावन्नमयाः प्राणा इत्युक्तेरनेन विना देहत्यागात् । एवं चानेन देहस्य स्थितिः । देहे हृदयस्य स्थितिः । हृदये चाल्मनः प्रतिविम्बद्वारा स्थितिरि- त्याह-न ह्यात्मन इति । शास्त्राचार्योपदेशजनितेनेति । शास्त्रं-उपनिषदादिरूपम् । आचार्योपदेशः-तत्वमस्यादिवाक्यात्मकः । ज्ञान-वाक्यार्थज्ञानम् । शमदमेत्यादि । साध- नचतुट्यसंपत्तिः प्रथममुण्डकप्रथमखण्डप्रथममन्त्रबालबोधिन्यामुक्का तत्र शमादीनामा आलोच्या । आयास:-श्रमः । प्रहीणं-रहितम् ॥ ८॥ । अस्य परमात्मज्ञानस्येति । जीवपरमात्मैक्यबोधकवाक्यार्थानुभको जीवन्मुक्ति- फ्लकः । तथोपासनं क्रममुक्तिफलकम् । तस्य द्विविधस्यापि परमात्मज्ञानस्य, फलमभिधी- यत इत्यर्थः । हृदयग्रन्थििित । अत्रान्वयक्रमेण व्याख्यानम् । भिद्यत इति पदस्याने व्याख्यानात् । तेन क्वचित्पुस्तके पूर्व भिद्यत इति यत्पठितं तत् प्रामादिकम् । आवद्या- वासनामय इति । अविद्यारूपस्तज्जनितवासनारूपश्च । बुद्धयाश्रय इति । अत्र बुद्धि- पदेन हृदयमभिधीयते । तत्र प्रमाणं 'कामा येऽस्य' इति श्रुतिस्तदाह-श्रुत्यन्तरादिति। हृदयाश्रय इति ! असौ कामो हृदयाश्रयः । नैयायिकनये कामाक्यः चतुर्दशात्मविशे- षगुणा उच्यन्ते तेन तेषामात्माश्रयत्वं स्यादिति शंकामपाकर्तुमाह-तात्माश्रय इति । "कामा येऽ.

·मुण्डकोपनिषत् . - नात्माश्रयः । भिद्यते भेदं विनाशमायाति । छिद्यन्ते सर्वज्ञेयविषयाः संशया कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिह(र्भीरत्येतत् सवै मन एव' इति श्रुतौ (बृ. १-४-३ मै. ६-३०) मनस इमा वृत्तयः कथिता न त्वात्मनः । विनाश- मायातीति । अविद्याबासनामयः कामो भिद्यत इत्यत्रायं विचारः। कि ज्ञानेन बुद्धौ विद्यमानायां तदाश्रितः कामो भिद्यते । उत बुद्धिविनाशेन कामो भिद्यते । प्रथमपक्षो न संगरछते उपादानकारणे बुद्धौ विद्यमाने कार्यस्यात्यन्तं नाशादर्शनात् । मृदि विद्यमानायां पुनर्घटकरणसंभवः । बुद्धिनाशेन कामो भिद्यत इति द्वितीयोऽपि. पक्षो न संगच्छते । ज्ञानस्याज्ञानेन सह विरोधात् । तथाहि ज्ञानेनाज्ञानं नश्येन तु बुद्धिः। किंच बुद्धियदि अनादिस्तर्हि 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति श्रुतिबिरोधः । यदि बुद्धिः सादिस्तहि सर्वसादिवस्तूनां पृथिव्यादीनां यथा महाप्रलयकाले नाशस्तदा बुद्धरपि नाशः स्यात्तर्हि ज्ञानस्य वैयर्थ्य तेन विनापि प्रलयेऽनायासतो बुद्धिनाशसिद्धेः। किंच सादित्वे बुद्धरुपादानं किं ब्रह्म वा माया वा | ब्रह्मण उच्छेदासंभवाबुद्धेरच्छेदाभावात् । न द्वितीयः । व्रट्टगतज्ञानेन मायाया उच्छेदासभवात् । लौकिकमायाविगतमायाया द्रष्टुगतज्ञानेनोच्छेदादर्श- नात् । किंच बुद्धेरुच्छेदो न बुद्धिफलं स्वनाशः स्वस्य फलमित्यस्य लोकेऽदृष्टत्वात् । तथाच बुद्धिनाशो नात्मनः फलम् । केवलात्मस्थितौ बुद्धेः स्थित्यभावात् । किंचात्मनोऽविद्या- द्यनाश्रयत्वकथनं श्रुतिविरुद्धम् । यतोऽत्रोपक्रमे ' अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः' इति । उप- संहारे ' अनीशया शोचति मुह्यमानः' इति च श्रूयते । बुद्धिगतमेवाविद्यादि आत्मनि अध्य- स्यत इति चेद्बषे तर्हि अध्यस्यत इत्यस्य कोऽर्थः । निक्षिप्यते भ्रान्त्या दृश्यते वा । नाद्यः। अन्यधर्मस्यान्यन निक्षेपासंभवात् । भ्रान्त्या चेत्केन दृश्यते । न तावदात्मना । सिद्धान्ते तस्याविद्याश्रयत्वानंगीकारात् । नापि बुद्धया भ्रान्त्या दृश्यते । बुद्धरात्माविषयत्वा- संभवेन स्वगतस्याविद्यादेर्दर्शनासंभवात् । नहि सुशिक्षितोऽपि नट: स्वस्कन्धमारोढुं समर्थः। इति न्यायात् । किंच बुद्धान्तिर्बुद्धिगतेन तत्त्वानुभवेन निवर्तत इति प्रसिद्धेवुद्धरनुभवाश्रयत्व. प्रसंगात् । तस्मादस्य भाष्यस्य किं सुविचारसहं तात्पर्यमिति चेदुच्यते । अत्र सिद्धान्त- मते विवर्तवादः। स च शुक्तिरजतादिदृष्टान्ते स्फुटः। तेन च चितंत्रानादिरानिवांच्या- विद्या चैतन्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्न चैतन्यस्य बुद्धयादितादाम्यरूपेण विवर्तते । तस्या. चित्तन्त्राविद्याया ब्रह्मात्मतानुभवानिवृत्तिः । तन्निवृत्तौ तज्जन्यदृदयग्रन्थिर्भिद्यत इति श्रुत्योच्यते । भाष्ये बुद्धयाश्रय इत्यत्र बुद्धिपदेनाहकारो गृह्यते । अहंकाराश्रयः काम इत्यर्थः। अविद्याया वर्णनं च व्यावहारिकसत्यत्वाभिप्रायेण । कामो नात्माश्रय इति कथनं निर्विकार आत्मेत्यभिप्रायेणेति । ननु जीवन्मुक्तेन व्युत्थानदशायां जगद्व्यवहारोनुभूयते तदसंगतं स्यात् । ज्ञाने सति जगतो नाशावश्यंभावादिति चेन्न । बाधितानुवृत्त्या प्रारब्धकोप भोगार्थ जगद्व्यवहारस्यावश्यकत्वात् । तथाहि-यथा दग्धापि रज्जुः पूर्वरूपेण भासते परं न तवा बन्धनादिव्यवहारः कर्तुं पार्यते तद्वत् जीवन्मुक्केन पूर्ववद्भिक्षाटनादिफर्म क्रियते प्रार- ·भाष्यबालबोधिनीसहिता लौकिकानामामरणात् गङ्गासोतीवत्प्रवृत्ता विच्छेदमायान्ति । अस्य विच्छिन्न- संशयस्य निवृत्ताविधस्य यानि विज्ञानोत्पत्तेः प्राक्तनानि जन्मान्तरे चाप्रवृत्त- फलानि ज्ञानोत्पत्तिसहभावीनि च क्षीयन्ते कर्माणि । न त्वेतजन्मारम्भ- काणि प्रवृत्तफलत्वात् । तस्मिन्सर्वज्ञेऽसंसारिणि परावरे परं च कारणात्मना, अवर च कार्यात्मनों तस्मिन्परावर साक्षादहमस्मीति दृष्टे, संसारकारणो- छेदान्मुच्यत इत्यर्थः ॥९॥ उक्तस्यैवार्थस्य संक्षेपाभिधायका उत्तरे मन्त्रास्त्रयोऽपि । हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । ब्धानुसार यावज्जीयम् । परं तस्य प्रतिबन्धकत्वं नास्ति । अविद्याया नाशात् । गंगा- स्रोतोवदिति । अनावृष्टयामपि गंगायाः प्रवाहो न विच्छिद्यते । अतो गंगाग्रहणम् । अस्योति । शानिन इत्यर्थः । विज्ञान-अनुभवजन्य ज्ञानं न केवलं शास्त्रीयम् । प्राक्तना- नीति । त्रिविधं हि कर्म । १ संचितम् २ क्रियमाणम् ३ प्रारब्धामति तत्र १ संचित पूर्वेष्यनेकजन्मसु कृतं फलोपभोगाय नाद्याप्यारब्धम् । २ क्रियमाणं प्रारब्धोपभोगसमये बदन्यक्तियते कम तत् । ३ प्राररुध-पूर्वसंचितान्तर्गतमेव प्रकृतजन्मोपभोगार्थ विभज्य स्थापितम् । जन्मान्तर इति । अन्यस्मिन् जन्मनि अप्रवृत्तफलानि येषां फलोपभोगो नासादितः । संचितानीत्यर्थः । ज्ञानोत्पत्तिसहभाबीनीति । ज्ञानोत्पत्तिर्यत्र अन्मनि तत्र ज्ञानोत्पत्तरुत्तरं जायमानानीत्यर्थः। क्रियमाणसंज्ञकानीति भावः। इदमुपलक्षणम् । प्रारब्धोपभोगसमये ज्ञानाभावदशांयामुत्पद्यमानानामपि कर्मणों क्रियमाणसंज्ञकत्वात् । पत- जन्मारम्भकाणीति । प्रारब्धानीत्यर्थः । प्रवृतफलत्वादिति। ननु कर्ममात्रस्या- प्यज्ञानकार्यत्वे सिद्धे कारणनाशात्प्रारब्धस्यापि संचितादिवानिवृत्तिः स्यादेवेति चेन्न । प्रवृत्त- फलत्वात्तस्य निवृत्त्यनुपपत्तेः । यथा भुक्तः पूर्वभाविनः पश्चाद्भाविनोऽप्यनस्य त्याग उप- पधते न तथा भुक्तानस्य प्रवृत्तफलत्वात् । तथैवारब्धकर्मणोऽपि । एवंच भुक्तानस्य प्रवृत्त- फलस्य योपभोगेनैव क्षयस्तथा प्रारब्धकर्मणामुपभोगेनैव क्षयः। अत्रार्थः- मुक्तेषुः प्रवृत्त चक्रमित्यपि दृष्टान्तद्वयम् । मृगयायां पशुवधार्थ मुक्त इघुलक्ष्यवेध कृत्वापि यावद्वेगक्षयमग्रे गच्छत्येव । प्रवृत्तं कुलालचक्र घटनिर्माणकार्य संपाद्यापि यावद्वेग भ्रमत्येव । परावरे-कार्य- कारणात्मक । दृष्ट-अनुभते । संसारेत्यादि । संसारस्य कारणमविद्या तदुच्छेदात् तन्मा- शादित्यर्थः ॥९॥ पुनरुक्ति परिहतुमाह-उक्तस्यैवेति । संक्षेपाभिधायका इति । संक्षपविर - ·मुण्डकोपनिषत् तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योति- स्तद्यदात्मविदो विदुः॥१०॥ हिरण्मये ज्योतिर्मये बुद्धिविज्ञानप्रकाशे परे कोशे कोश इवासेः। आत्मस्वरूपापलब्धिस्थानत्वात्परं तत्सर्वाभ्यन्तरत्वात्तस्मिन्विरजमविद्याद्यशेष- दोषरजोमलवर्जितं ब्रह्म सर्वमहत्त्वात्सर्वात्मत्वाच्च निष्कलं निर्गताः कला यस्मात्तन्निष्कलं निरवयवमित्यर्थः । यस्माद्विरजं निष्कलं चातस्टच्छुभं शुद्धं ज्योतिषां सर्वप्रकाशात्मनामन्यादीनामपि तज्ज्योतिरवभासकम् । अग्न्या- दीनामपि ज्योतिष्टवमन्तर्गतब्रह्मात्मचैतन्यज्योतिर्निमित्तमित्यर्थः । तद्धि परं ज्योतिर्यदन्यानवभास्यमात्मज्योतिस्तद्यदात्मविद आत्मानं स्वं शब्दादिविषय- बुद्धिप्रत्ययसाक्षिणं ये विवेकिनो विदुर्विजानन्ति त आत्मविदस्तद्विदुरात्म- प्रत्ययानुसारिणः । यस्मात्परं ज्योतिस्तस्मात्त एव तद्विदुर्नेतरे बाह्यार्थप्रत्यया- नुसारिणः ॥१०॥ कथं तत् “ ज्योतिषां ज्योतिः” इत्युच्यते । न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः। तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥११॥ राभ्यामुक्तोऽर्थः सुखेन बुद्धयारूढो भवतीति भावः । बुद्धिविज्ञानप्रकाश इति । बुद्धः शास्त्रीयज्ञानस्य विज्ञानस्य अनुभवजन्यज्ञानस्य च प्रकाशो यस्मिन् । परे-उत्कृष्टे | कोश इवेति । यथा खड्ग कोशे महाराष्ट्रभाषया म्यान' इति संज्ञके निधीयते तद्वदित्यर्थः। तत् स्थानमात्मोपलब्धिस्थानत्वादुत्कृश्मथवा सर्वतोऽभ्यन्तरत्वात्सुगुप्तत्वेनोत्कृष्टम् । विरज मिति । रजःशब्दस्याकारान्तत्वमार्षम् । अथवा ये सान्तास्तेऽदन्ता इति न्यायेन तस्य साधुत्वं बोधनीयम् । अविद्यायशेषेति । अत्रादिपदेन कामकर्मादयो दोषा ग्राह्याः। अन्यानवभास्यमिति । अन्यैरग्न्यादिभिरवभासयितुं प्रकाशयितुमशक्यमित्यर्थः । अग्न्या- दयो हि ब्रह्मरूपेणान्तर्योतिषावभास्यन्ते ब्रह्म तु सन्तिर्गतत्वान्न केनाप्यवभासयितुं शक्यम्। शब्दादीत्यादि । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां बुद्धिप्रत्ययानां साक्षी जीवरूपणात्मैव । विवे- किन इति । विचिर पृथग्भावे' इति धातुः । अयं शब्दादिविषयः, इदं ब्रह्म निर्विषय- मिति पार्थक्येन ये विचारयन्ति । बाह्यार्थप्रत्ययानुसारिणः-बाह्यार्थप्रत्ययमनुविधी- यमानाः।। १० .

·5869 Accn. No. भाष्यबालबोधिनीसहिता MEN 0596 न तत्र तस्मिन्स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासकोऽपि सूर्यों भाति, तद्ब्रह्म न प्रकाशयतीत्यर्थः । स हि तस्यैव भासा सर्वमन्यदनात्मजात प्रकाश- यति । न तु तस्य स्वतः प्रकाशनसामर्थ्यम् । तथा न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमनिरस्मद्गोचरः । किं बहुना। यादिदं जगद्भाति तत्तमेव परमेश्वरं स्वतो भारूपत्वाद्भान्तं दीप्यमानमनुभात्यनुदीप्यते । यथा जलोल्मुकादि वामिसंयोगादमिं दहन्तमनुदहति न स्वतस्तद्वत्तस्यैव भासा दीप्त्या सर्वमिदं सूर्यादि जगद्विभाति । यत एवं तदेव ब्रह्म भाति च विभाति च कार्यगतेन विविधेन भासा अतस्तस्य ब्रह्मणो भारूपत्वं स्वतोऽ- वगम्यते । न हि स्वतोऽविद्यमानं भासनमन्यस्य कर्तुं शक्नोति । घटादी- नामन्यावभासकत्वादर्शनाद्भारूपाणां चादित्यादीनां तद्दर्शनात् ॥ ११ ॥ यत्तज्ज्योतिषां ज्योतिर्ब्रह्म तदेव सत्यम् । सर्व तद्विकारः। वाचा- रम्भणं विकारो नामधेयमात्रमनृतमितरदित्येतमर्थ विस्तरेण हेतुतः प्रति- पादितं निगमनस्थानीयेन मन्त्रेण पुनरुपसंहरति । ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ता- ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । अधश्चोव च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ १२॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डकं समाप्तम् ॥ २॥ सर्वावभासक इति । घटपटादीनां लौकिकानां सर्ववस्तूनामवभासकः सूर्यः। स ब्रह्मावभासको न भवति यतस्तस्य स्वरूपमेव ब्रह्म । यदि स स्वरूपभूतं ब्रह्म प्रकाशये- त्तर्हि प्रकाशनस्य ब्रह्म कर्म स्यात् । प्रकाशनस्य कर्तृ ब्रह्म । एवं चैकत्रैव कर्तृत्वं मत्वं च समापतत् । तत् स्वस्य स्वस्कन्धारोहणमिवासंगसं स्यात् । अनात्मजातमिति । आत्मभिन्नं घटपटादिसमुदायमित्यर्थः । अस्मद्गोचर इति । सूर्यचन्द्रतारकादीनां दूरस्थ- स्वात्तत्स्वरूपं शास्त्रगम्यम् । अग्निस्तु अस्मत्सविधे वर्तते तेन तत्स्वरूपं प्रकाशनादिकं चास्मा- भिरुपलभ्यत इत्यर्थः । कार्यगतेनोति । सूर्यचन्द्रादि यद्ब्रह्मकार्य तत्स्थेन तेजसेत्यर्थः । स्वतोऽविद्यमानामिति । स्वयमसिद्धः परान्कथं साधयेत् । इति । स्वयं तरितुमक्षमः परान्कथं तारयेदिति वा न्यायः । घटादीनामिति । घटादय: प्रकाशरहितत्वादन्याना- वभासयन्ति । आदित्यादयः नकाशरूपत्वादन्यान्भासयन्तीत्यर्थः ॥ ११॥ भौवैक परमार्थसत्थामति निगमनस्थान येन मन्त्रणापसंहराति-रसदिति । निगम ·५२ मुसकोपनिषत् माझवोत्तालक्षणम् इदं यत्पुरस्ताद जौवाविद्यादृष्टीनां प्रत्यय- भासमान तथा प्रश्वाब्रह्म तथा दक्षिणतश्च तथोत्तरेण तथैधातादूर्व न सर्वतोऽन्यदिव कार्याकारेण प्रसृतं प्रगतं नामरूपवदभासमानम् । किं बहुना, ब्रौवेदं विश्वं समस्तमिदं जगद्वरिष्ठं वर्तमम् । आमाप्रत्ययः सर्वोs- विद्यामात्रो रज्ज्वामिव सर्पनत्ययः । ब्रझैबैकं परमार्थसत्यमिति वेदानु- शासनम् ॥ १२॥ इत्यथववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥२॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाध्ये द्वितीयं मुण्डकं समाप्तम् ॥ २॥ नस्थानीयनेति । अनुमानप्रतिपादने पञ्च वाक्यानि भवन्ति प्रतिज्ञाईतदाहरणोपचय- निगमनाख्यानि तत्र पञ्चम वाक्य निगमनं नाम । तेनातुमानसिद्धार्थस्योपसंहारः क्रियते। तद्वदनापि प्रकरणेन सिद्ध यौव सत्यम् । अन्यत्सर्व तद्विकार इति तस्योपसंहारः क्रियते । अनुमानवाक्यानि चेत्थम् । १ पर्वतो वन्हिमानिति प्रतिज्ञा । २ धूमादिति हेतुः । ३ यथा महानसः । इति उदाहरणम् । ४ अयमपि तथा । इत्युपनयः। ५ तस्मात्तथा । इति निगमनम् । पुनरुपसंहरतीति । पूर्वखण्डान्तिममन्त्र उपसंहारः कृतः पुनरत्र क्रियत इत्यर्थः । अविद्यादृष्टीनामिति । यथा पित्तरोगोपहतदृष्टयः शंखं पीत मन्वते तद्वत् अविद्योपहतदृष्टयः ब्रह्म जगद्रूपेण पश्यन्ति भ्रमादित्यर्थः । कार्याकारणेति । घटपटादि- स्वरूपेण । मामरूपवदिति । घटपटादिषु जगद्वस्तुषु पञ्चकं भासते तत्र त्रय सत्यं द्वयम- सत्यम् । तेनेदं जगत्सत्यानृतमयम् । तथा च शारीरकमीमासायामध्यासभाष्ये-सत्यानृते मिथुनीकृत्य नैसर्गिकोऽयं लोक्व्यवहारः । इति । पूर्वोक्तं पञ्चकं चेत्ध्रम् | अस्ति, भाति, प्रियं, रूप, नाम चेति तत्र प्रथम त्रिकं ब्रह्मरूप तेन सत्यम् । ततो द्वयं जगडूप तेनासत्यम् । तथा चोक्तम्-अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यशपञ्चकम् । आधत्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो द्वयम् ॥ १॥ अब्रह्मप्रत्ययः-जगत्प्रत्ययः । अविद्यामात्रः-केवलाविद्यारूपः। वेदानुशासनं- वेदाज्ञा । अपरिहाणीयेत्यर्थः । ननु यदीद जगदसत्यं तर्हि सर्वमिद जगौवेति सामाना- धिकरण्यं कथं क्रियते यथा नीलो घट इति सामानाधिकरण्य सत्ययो लत्वघटत्वयोः संभवति तद्वदत्रापि जगतः सत्यत्वस्थावश्यकत्वमिति चेन | बाधायामपि सामानाधिकरण्य- स्य सबैरंगीकृतत्वात् । तथाहि-योऽय स्थाणुः पुरुषोसौ' इति वाक्ये पूर्वरात्रौ दूरस्थत्वात् पुरुषबुद्धया भीत बालं प्रातः समीप गत्वा पुरुषबुद्धिं निराकर्तु स्थाणुपुरुषयोः सामनाधि- करण्यं क्रियते तत्पित्रा तद् बाधायां सामानाधिकरण्यं तत्र द्वयोरन्यतरस्य पुरुषस्य सत्य- साभावेऽपि यथा सामानाधिकरण्यं तद्वजगद्ब्रह्मणोरन्यतरस्य जगतो मिश्यालेऽपि सामाना- धिकरण्य सभवत्येव । अयं स्थाणुः पुरुषोऽसाविति वाक्ये इदशब्दः समीपस्थत्ववाची । अस् शल्दो हरस्थत्ववाची । तथा चोक्तम् इदमात संनिइसे समीपतरजाचि चैवद्रो रूपम्। ..

·भाष्यकाबाक्लिीहिता - - पहामिवियोला यया कदक्ष पुरुषाख्यं सम्ममाधिशासते। सवाधियो मृदयमन्त्रमाद्रिसंसारकारणास्यास्यन्तिकाविनाशः स्यात् । तदर्शनोपायश्च योगो धनुराधुपादानकरुपनयोक्तः । अथेदानीं तत्सहकारीणि सत्या दिसाधनानि वक्तव्यानीति तदर्थम् उत्तरग्रन्थारम्भः । प्राधान्येन तत्त्वनिर्धारणं च प्रकारा- न्तरेण क्रियते अत्यन्तदुरवगाहत्वात्कृतमपि । तत्र सूत्रभूतो मन्त्रः परमार्थ- वस्त्ववधारणांर्थमुपन्यस्यते । द्वा सुपर्णा सयुजा सस्त्रापा समानं वृक्ष परिषस्वजातेः। तयोरन्पः पिप्पलं स्वाद्वत्त्य- नश्नन्मन्यो अभिचाकशीति ॥१॥ द्वा द्वौ सुपर्णा सुपौँ शोभनपतनौ सुषौँ पक्षिसामान्याद्वा सुपर्णी भद्सस्तु विप्रकृष्ट तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥ १॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जगद् ब्रह्मणि वर्तत इति सिद्धम् ॥१२॥ इति श्रीमुण्डकोपनिषडाष्ये बालबोधिन्यां द्वितीयमुण्डके द्वितीयः अण्डः॥ यदधिधाम इति । पुरुषाख्याक्षरप्राप्तापित्यर्थः ।, आत्यन्तिकाविवाश:--मस्यन्ता- भावः । तदर्शनेस्यादितस्य पुरुषस्य दर्शनं ज्ञानम् । धनुराधादानेत्यादि । उपा- कानं प्रणम् । उक्त इति । धनुगृहीत्वोपनिषदं महावं शरं झुप्रासानिशितं संदधीतः। साथम्य सद्भावगन चेतसा लक्ष्य तदेवाक्षरं साम्य विद्धि ॥ इति द्वितीयमा के द्वितीय- खण्डे तृतीथमन्त्रेणोक्तः। तस्सहकारीणीति । कार्ये कारणत्रयं भवति १ उपादान- कारणम् २ निमित्तकारणम् ३ सहकारिकारणम् । इति । यथा घटे:मृत् उपादानकारणम् । दण्डः निमितकारणम् । वस्त्रखण्ड: सहकारिकारणम् । तथात्र सत्यादीनि सहकारिकारणानि। प्राधान्येनति । कृतमपि प्राधान्येन तत्त्वनिर्धारणमत्यन्तदुरवरहस्यात् प्रकारान्तरेण क्रियत इत्यन्वयः । प्राधान्येन-तात्पर्यविषयतया। तत्त्वनिश्चय एव तात्पर्यभूतोत्र प्रति- पायः । तस्य धुस्वगाहत्वात् दुईयत्वात् पुनः प्रकारान्तरेण कथनमित्यर्थः। सूत्रभूत इति। प्रथमो मन्त्रः सूत्रभूतः । तदप्रिमा मन्त्रा भाष्यभूताः। सेक्षेपविस्तराभ्यामुक्तोऽर्थः शीघ्र सुधारूढो भवतीत्यर्थः । सूत्रमयकथनं. संक्षेपात्मकम् । भाष्यमयकथनं विस्तारात्मकम् । सूत्रभाष्यलक्षणं तु पूर्वमुक्तम् । अबधारण-निश्चयः । द्वौ सुपौँ सयुजौ.सखायौ' इति चतुर्पु रूपेषु-औ इत्यस्य स्थान आकार छान्दसः । शोभनपतनाविति। जीवस्याज्ञत्वेन नियम्यत्वयोग्यत्वात् ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वेन नियामकत्वशक्तियोगात् शोभनम् उचितं नियम्य- नियामकभावगमनं ययोस्तौ शोभनपतनौ । पक्षिसामान्याद्वोत । वृक्षायणादिरूपपाई- . । . %D

·५४
मुण्डकोपनिषत्
सयुजा सयुजौ सहैव सर्वदा युक्तौ सखाया सखायौ . समानाख्यानौ समा-
गभिव्यक्तिकारणावेवंभूतौ सन्तौ समानमविशेषमुपलब्ध्यधिष्ठानतया, एक
वृक्षं वृक्षमिवोच्छेदनसामान्याच्छरीरं वृक्षं परिषस्वजाते परिष्वक्तवन्तौ ।
सुपर्णाविवैकं वृक्षं फलोपभोगार्थम् । अयं हि वृक्ष ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाखोऽ-
श्वत्थोऽव्यक्तमूलभभवः क्षेत्रसंज्ञकः सर्वप्राणिकर्मफलाश्रयस्तं परिष्वक्तौ सुपर्णा-
विवाविद्याकामकर्मवासनाश्रयलिङ्गोपाध्यात्मेश्वरौ । तयोः परिष्वक्तयोरन्य
एकः क्षेत्रज्ञो लिङ्गोपाधिवृक्षमाश्रितः पिप्पलं कर्मनिष्पन्नं सुखदुःखलक्षणं
फलं स्वाद्वनेकविचित्रवेदनास्वादरूपं स्वाद्वात्ति भक्षयत्युपभुक्तेऽविवेकतः । अन-
भन्नन्य इतर ईश्वरो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः सर्वज्ञः सत्त्वोपाधिरीश्वरो
नानाति । प्रेरायता ह्यसावुभयोर्भोज्यभोक्त्रोनित्यसाक्षित्वसत्तामात्रेण । स
वनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति पश्यत्येव केवलम् । दर्शनमात्रं हि तस्य प्रेर-
यितृत्वं राजवत् ॥१॥
.
घर्मसाजात्यादित्यर्थः। उच्छेदनसामान्यादिति । 'ओवश्च छेदने' इति धातो रूपम् ।
बझ्च्यते छिद्यत इति वृक्षः शरीरम् । ऊर्ध्वमूल इति । ऊर्ध्वम् उत्कृष्टं ब्रह्म मूलमधिष्ठान
यस्येति । अवाक्शाख इति । अवाञ्च:-ब्रह्मापेक्षया निकृष्टाः प्राणादयः शाखा यस्य ।
अश्वत्थ इति । श्वः न तिष्ठतीत्यश्वत्थः । अव्यक्तमूलप्रभव इति । अव्यक्तम् अन्या-
कृतम् मूलमपादान समवायिकारणं तस्मात् प्रभवति । यावदज्ञानं तावत्कालपर्यन्त स्थायी-
त्यर्थः । भविद्याकामेत्यादि । अविद्याकामकर्मवासनानामाश्रयः स एव लिंगम् उपा-
धिर्यस्य सादृश मात्मा जीवाख्यः । परमात्मैव अविद्याश्रयलिंगोषाधिना जीवसज्ञा भनव
इत्यर्थः। हिंगोपाधीत्यादि । लिंगदेहोपाधिमाश्रित इत्यर्थः । विचित्राः विविधाः।
वेदनाः-दुःखानि । आस्वादः-माधुर्यम् । अविवेकतः-अज्ञानात् ।। सत्त्वोपाधिरिति ।
सत्त्वं मायाख्यमपाधिरस्येति । मायोपाधिरीश्वरः। अविद्योपाधिर्जीवः । सत्तामात्रेणेति।
केवलास्तित्वेनेत्यर्थः । यथा दीपो गृहपति चौर या तत्तदभिमतकर्मणि प्रेरयत्ति केवलस्थित्यैव
तथेश्वरः । राजवदिति । यथा राजा केवलदर्शनमात्रेण भृत्यान् प्रयोजयति । अय भाव. ।
किंचित्स्नानादिकर्म चिकीर्षु राजा भृत्यानालोक्यत्येव केवलम् | भृत्यास्तु तन्मनोगत
ज्ञात्वैव तत्कार्य कुर्वन्ति । केवल दर्शनमात्रेण प्रवर्तकत्व एवायं दृष्टान्तः । राजा यथा
भृत्यकृतकार्यस्य फलभोका भवति तथा तु परो जीवकृतस्य फलभोक्ता न भवतीति
विज्ञेयम् ॥१॥

·भाष्यबालबोधिनीसहिता ५५ तत्रैवं सति समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ- नीशया शोचति मुह्यमानः। जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीश- मस्य महिमानमिति वीतशोकः॥२॥ समाने वृक्षे यथोक्ते शरीरे पुरुषो भोक्ता जीवोऽविद्याकामकर्मफल- रागादिगुरुभाराकान्तोऽलाबुरिव सामुद्रे जले निममो निश्चयेन देहात्मभाव- मापन्नोऽयमेवाहममुष्य पुत्रोऽस्य नप्ता कृशः स्थूलो गुणवान्निर्गुणः सुखी दुःखीत्येवं प्रत्ययो नास्त्यन्योऽस्मादिति जायते म्रियते संयुज्यते वियुज्यते च संबन्धिबान्धवैः । अतोऽनीशया न कस्यचित्समर्थोऽहं, पुत्रो मम विनष्टोऽ- मृता मे भार्या, किं में जीवितेनेत्येवं दीनभावोऽनीशा तया शोचति संत- प्यते मुह्यमानोऽनेकैरनर्थप्रकारैरविवेकतयान्तश्चिन्तामापद्यमानः स एवं प्रेत- तिर्यङनुष्यादियोनिष्वाजवं जवीभावमापन्नः कदाचिदनेकजन्मसु शुद्धधर्म- अलाबुरिवति । अलाबु:-तुम्बीफलम् । महाराष्ट्रभाषायां 'भोपन' इति प्रसिद्धम् । अलाबुफलं जलतरणसमर्थमपि पाषाणादिगुरुभाराकान्तं सत् जले निमज्जति केनचित्तद्भारेऽपनीते पुनर्जले तरति तद्वज्जीवः स्वयं ब्रह्मरूपत्वेन मुक्तोऽपि अविद्याकाम- कर्मादिगुरुभाराकान्तः सन् संसारसमुद्रे निमज्जति पश्चात्संचितमुकर्मवशात् कारुणिकेन गुरुणा भाराद्यपनीय दर्शितयोगमार्गः क्रमेण वीतशोको भवति । इदमत्र ध्येयम् । १ आवरणम् २ विक्षेप इति शक्तिद्वयमविद्यायाः। तत्रेश्वरभाषाप्रतिपत्तिरूपा, अनीशा-आव- रणम् । शोचतीति विक्षपः । तदुभयहेतुरनिर्वाच्यमज्ञानं मोहः । तेन विशिष्टोऽईकरोमी- स्यादिभिरनेकप्रकारैरविवेकितामापद्यते जीवः । ततः स देहमेवात्मत्वेन प्रतिपद्यते तदाह- देहात्मभाबमापन इति । नप्ता-पौत्रः । एवंप्रत्ययः-एवंज्ञानः । संयुज्यते वियुज्यते चेति । तथाचोकं-यथा काष्ठं च काष्ठं समेयातां महोदधौ । समेस्य च व्यपेयातां तद्व- भूतसमागमः ॥ इति । अनीशयेति । ईश्वरभावाप्रतिपत्त्या सामाभावेनेत्यर्थः । अन्तश्चिन्तामिति । तस्यान्तःकरणे पुत्रविनाशादिजा चिन्ता जायत इत्यर्थः । प्रेता:- पिशाचाः। तिर्यञ्चः-पशुपक्षिणः । आजवमिति । अनवरतम् । बीभाव-निकृष्ट- भावमू । लक्षणया लधुभावमित्यर्थः । भापन्न इति । कर्मरूपेण वायुना प्रेरितो लघु- भावाक्षश्यमापन्नः स एव नीवः बीसशोको भवतीति संवन्धः । अयं भावः । पत्कर्म- वायुप्रेरितः स एव शोचन जीवो वक्ष्यमाणप्रकारेण वीतशोको भवतीत्यर्थः । अनेकजन्म- ·मुण्डकोपनिषत् संचितनिमित्ततः कनचित्परमकारुणिकेन दर्शितयोगमार्गोऽहिंसासत्यब्रह्म- चर्यसर्वत्यागशमदमादिसंपन्नः समाहितात्मा सन्जुष्टं सेवितमनेकर्योगमार्गः कर्मिभिश्च यदा यस्मिन्काले पश्यति ध्यायमानोऽन्यं वृक्षोपाधिलक्षणाद्वि- लक्षणमीशमसंसारिणमशनायापिपासाशोकमोहजरामत्यतीतमीशं सर्वस्य जगतोऽयमहमस्म्यात्मा सर्वस्य समः सर्वभूतस्थी नेतरोऽविद्याजनितोपाधि. परिच्छिन्नो मावात्मेति विभूति महिमानं च जगदूपमस्यैव मम' परमेश्वर- स्वेति ।यदेव द्रष्टा, तदा वीतशोको भवति । सर्वस्माच्छोकसागराद्विपमुख्यते कृतकृत्योः भवतीत्यर्थः ॥ २ ॥ अन्योऽपि मन्त्र इममेवार्थमाह सविस्तरम् । यदा. पश्यः पश्यते रुक्मवण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूप निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३ ॥ यदा यस्मिन्काले पश्यः पश्यतीति विद्वान्साधक इत्यर्थः । पश्यते पश्यति पूर्वधढुक्मवर्ण स्वयंज्योतिःस्वभाव रुक्मस्येव वा ज्योतिरस्थाविनाशि। कारं सर्वस्या जगत ईशं पुरुष ब्रह्मयोनि ब्रह्म च तयोनिश्चासौ ब्रह्मयोनिस्त ब्रह्मयोनि ब्रह्मणो बापरस्य योनि सयदा चैवं पश्यत्ति तदा स विद्या पश्य: पुण्यपार्षे 'बन्धनभूते कर्मणी समूले विधूय' निरस्य दग्ध्वा निरजनो निलेपी स्विति । बहना जन्मनामन्तै ज्ञानवान्मा प्रपद्यते' इति भगवदुक्तेः । परमकारुणि- केमात । परमदयालुना गुरुणेत्यर्थः । सर्वत्याग:-मंन्यासः । समाहितात्मा-शान्तचित्तः । वृक्षाखाधिलक्षणादिति । शरीरोपोधिलक्षणो जीवस्तानिमित्यर्थः। भशमाथा भोग- मिच्छान पिपासा-पानेच्छा । अतीत भतिकान्त । अशनायादिरहितमित्यर्थः । आधि- चामर्मितत्यादि। अविद्यायो जनित उत्पादितः शरीरादिकप उपाधिः तेज परिचित्र पृथकृतिः । मायामा-मायास्वरूपः । बतिशोक-विगतशीकः । कृतकृत्य इति परमै- शामरूप कृत्य कृतं संपादित येमेत्यर्थः ।। इममेवेति तस्वस्य दुषित्वानसतिरती न दोषीय । भपिनाशि-नित्यम् । अपरस्योत लक्षणया सगुणब्रह्मणः कारणभूतमित्यर्थः । पश्य इति । शिर प्रेक्षणे इवल रूपम् । बन्धनभूत इति । पापकर्मवेत् 'पुण्यकार्पि 'बन्धकमेव - जन्मकारण- .

·माष्यबालबोधिनीसहिता ५७ . विगतक्लेशः परमं प्रकृष्टं निरतिशयं साम्यं समतामद्वयलक्षणाम् , द्वैतविषया- णि साम्यान्यतोऽर्वाञ्च्येवातोऽद्वयलक्षणमेतत्परमं साम्यमुपैति प्रतिपद्यत ॥३॥ किंच- प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानन्विद्वान्भवते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावा- नेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः॥ ४ ॥ योऽयं प्राणस्य प्राणः पर ईश्वरो ह्येष प्रकृतः सर्वैर्भूतैर्ब्रह्मादिस्तम्ब- पर्यन्तैः । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । सर्वभूतस्थः सर्वात्मा सन्नित्यर्थः । विभाति विविधं दीप्यते । एवं सर्वभूतस्थं यः साक्षादात्मभावेनायमहम- स्मीति विजानन्विद्वान्वाक्यार्थज्ञानमात्रेण न भवते न भवतीत्येतत् । किम्। अति- वाद्यतीत्य सर्वानन्यान्वदितुं शीलमस्येत्यतिवादी । यस्त्वेवंसाक्षादात्मानं प्राणस्य प्राणं विद्वान् सोतिवादो न भवतीत्यर्थः । सर्व यदात्मैव नान्यदस्तीति दृष्टं तदा किं ह्यसावतीत्य वदेत् । यस्य त्वपरमन्यदृष्टमस्ति स तदतीत्य वदति । अयं तु विद्वानात्मनोऽन्यन्न पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति । अतो नातिवदति । किंचात्मक्रीड आत्मन्येव क्रीडा क्रीडनं यस्य नान्यत्र पुत्रदाय- त्वात् । निरतिशयमिति । निर्गतः अतिशयो यस्मात्तत् । साम्यं सादृश्यं सर्वावयवाब- च्छेदेन न भवति । 'तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वं सादृश्यम् ' इति सादृश्यलक्षणात् । चन्द्रस्य सादृश्यं मुखे प्रसन्नताधर्मेण च वर्तुलत्वादिरूपैः सर्वधर्मः । तद्वदत्रापि स्यात्तेन च मुखचन्द्रयोविं द्वैतापत्तिरिति शंका निराकर्तु निरतिशयमित्युक्तिः। सर्वाशेनात्र साम्यं न मुखचन्द्रादिवर्भूयोऽवयवैः । तच्च सर्वावयवसाम्यं एकस्मिन्नेव वस्तुनि संभवति तेनेद सिद्धं यदत्र जीवपरमात्मनोरद्वैतं प्रतिपाद्यमिति तदाह-अद्वयलक्षणामिति । अर्वाञ्चि-- निकृष्टानि ॥ ३ ॥ सर्वभूतैरिति । सर्वभूतैरुपलक्षित इत्यर्थः । इत्थंभूतलक्षण इति ।। ' इत्थंभूत- लक्षणेच था. सू. (२।३।२१) इत्यनेन सर्वभूतैरिति तृतीया । यथा कस्यचित्पुरुषस्य शिरसि जटाभारं दृष्ट्वा तापसोऽयमिति प्रतीयते तत्र जटाभिस्तापस इति तृतीया प्रयुज्यते । तत- श्व : जटाभिस्तापसः' इत्यस्य जटाज्ञाप्यतापसत्वविशिष्ट इत्यर्थस्तथैव यः सर्वभूतै.' इति श्रुतिवाक्यस्य सर्वभूतज्ञाप्योत्पादकत्त्वविशिष्ट इत्यर्थः । ब्रह्माद्रिस्तम्बपर्यन्ताना कार्यरूपाणां ब्रह्मणोतिरिक्त कारणं न संगच्छते तेन तत्कारणभूतो विवर्तरूपेण सर्वात्मेश्वरो विभाती- त्यर्थः । नातिवदतीति । ब्रह्मणोऽतिरिक्तं घटपटादिरूपं शब्दजातं तात्पर्येण न वदती- मु. ..

·५८ मुण्डकोपनिषत् दिषु स आत्मक्रीडः । तथात्मरतिरात्मन्येव रती रमणं प्रीतिर्यस्य स आत्म- रतिः । क्रीडा बाह्यसाधनसापेक्षा । रतिस्तु साधननिरपेक्षा बाह्यविषयप्रीति- मात्रमिति विशेषः । तथा क्रियावाज्ञानध्यानवैराग्यादिक्रिया यस्य सोऽयं क्रियावान् । समासपाट आत्मरतिरेव क्रियास्य विद्यत इति बहुव्रीहिमतुबर्थ- त्यर्थः । क्रीडारत्योर्विषयविभागमाह-बाह्यसाधनेत्यादि । बाह्यं साधनं कन्दुकादि । बाह्यविषयप्रीतिमात्रमिति । केवलं विषयास्वादः । समासपाठ इति । अत्र पाठ- द्वयम् । १ आत्मरतिः क्रियावान् । २ आत्मरातक्रियावान् । इति च । तत्र प्रथमः रति- क्रिययोरसमासादसमस्तः पाठः। द्वितीयः रतिक्रिययोः समामात्समस्तः पाठः । तत्र प्रथम- पक्षे आत्मनि रतिर्यस्येति बहुव्रीहिः । प्रशस्ता क्रियास्यति मतुप्प्रत्ययश्च । द्वितीये समास- पक्षे एवं विग्रहः स्यात् आत्मनि रतिः आत्मरतिरिति सप्तमी तत्पुरुषः । सैब क्रिया- विद्यतेऽस्यति मतुप । प्रथमेऽसमासपक्षे आत्मरतिरिति बहुव्रीहिः क्रियावानिति मतुप् च । ननु यदि द्वितीयपक्षे बहुव्रीहिमतुप च नाश्रीयते तर्हि कथमेतद्भाष्यम् । बहुव्रीहिमतु- बर्थयोरन्य नरोऽतिरिच्यत इति । अस्य झटिति भासमानोऽर्थ:- बहुव्रीहिमतुबर्थ- योर्मध्य एकोऽतिरिच्यतेऽधिको भवति व्यर्थ इति । परं नायमों युक्तिसहः । यतो बहुव्री- हिमतुबर्थयोरेकत्र समायोगाभावः । तर्हि कोर्थो युक्तिसह इति चेत् शृणु । असमासपाठे बहुव्रीहिः कर्तव्यः 'आत्मरतिः' इति पदे । ततः क्रियावान् इत्यत्र मतुप् । एवं च बहु- बाहिविशिष्टो मतुप् प्रथमेऽसमासपक्षे । द्वितीये समासपक्षे 'आत्मरतिः' इति पदे सप्तमी- तत्पुरुषः कर्तव्यः । ततः क्रियावानिति मतुप् । ततश्च द्वितीयपक्षे केवलो मतुप् । अयं च द्वितीयः बहुव्रीहिरहितः केवलो मतुप् श्रेष्ठः । अर्थसामञ्जस्यात् । तथाहि-आत्मरतिरेव केवलं क्रिया यस्य विद्यते ब्रह्मविदः। एवं चात्मरतिव्यतिरिक्ता बाह्या क्रिया तस्य निरस्यते तेनायं बहुव्रीहिरहितो मतुप्पक्षः साधीयान्। प्रथमेऽसमासपक्षे बहुवीहिणा ब्रह्मविद आत्म- रतिर्योत्यते तथा च क्रियावानित्यनेन बाह्य क्रियापि प्रतिपाद्यते ततश्च बाह्यक्रियाविशिष्टत्वेन द्वैतप्रतीतेरद्वैतहानेः परमं साम्यमुपैतीति प्रकृतश्रुतिविरोधः स्यावतो द्वितीयः समासपक्षः साधीयानिति भाष्यकाराशयः। नन्वेवमाशये भाध्याक्षराणि कथं योजनीयानीति चेत्तदपि शृणु । बहुव्रीहिमतुबर्थयोः-प्रथमबहुव्रीहिसमासघटिमतुप्पक्ष: बहुव्रीहिरहितमतुप्पक्षः इति द्वयोः पक्षयोर्मध्येऽन्यतरो द्वितीयः मतुप्पक्षः अर्थसामञ्जस्यात् अतिरिच्यते अधिको भवति साधीयान् भवतीत्यर्थः । यद्यप्येवमर्थकरणे लक्षणाश्रयणीया भवति तथापि तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणाश्रयणस्य प्रामाणिकत्वाद्गत्यन्तराभावाच्च तदाश्रयणम्।। अयमेका प्रकारापूर्वोक्तगन्ध- तात्पर्यप्रदर्शनस्य । अयं च प्रकारः आनन्दज्ञानसंमतः। अपरोपि प्रकारः केषांधिन्मते । तयाहि-बदुव्रीहिमतुबर्थयोरन्यतरोऽतिरिच्यते' इत्यत्र संभाव्यमानयोरिति शेषः कर्तव्यः । तथा च समासपाठे याद द्वयं क्रियेत बहुव्रीहिर्मतुप्च ताई तत्रोभयोर्मध्ये चैकोऽधिको भवेत् ।

·भाष्यबालबोधिनीसहिता योरन्यतरोऽतिरिच्यते । केचित्त्वमिहोत्रादिकर्मब्रह्मविद्ययोः समुच्चयार्थमिच्छ- न्ति । तच्चैष ब्रह्मविदां वरिष्ठ इत्यनेन मुख्यार्थवचनेन विरुध्यते । न हि बाह्यक्रीड आत्मरतिश्च भवितुं शक्तः । कश्चित्वचिद्वाह्यक्रियाविनिवृत्तो झात्म- क्रीडो भवति बाह्यक्रियात्मक्रीडयोर्विरोधात् । न हि तम:प्रकाशयोर्युगपदेकत्र स्थितिः संभवति । तस्मादसत्प्रलपितमेवैतदनेन ज्ञानकर्मसमुच्चयप्रतिपादनम् । "अन्या वाचो विमुञ्चथ"(मुं.२।२।५) संन्यासयोगात्” (मु.३।२।६)इत्या- दिश्रुतिभ्यश्च । तस्मादयमेवेह क्रियावान्यो ज्ञानध्यानादिक्रियावानसंभिन्नार्थ- मर्यादः संन्यासी य एवंलक्षणो नातिवाद्यात्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावान्ब्रह्म- निष्ठः स ब्रह्मविदां सर्वेषां वरिष्ठः प्रधानः॥४॥ अधुना सत्यादीनि भिक्षोः सम्यग्ज्ञानसहकारीणि साधनानि विधी- यन्ते निवृत्तिप्रधानानि । सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः॥ ५॥ अत्र तु केवलं मतुप् कृतस्तेन न बहुव्रीहेवैयर्थ्यमित्यर्थः। अत्र पक्षे यद्यपि लक्षणाश्रयणं नास्ति तथापि संभाव्यमानयोरित्यस्य शेषः कर्तव्य इति शब्दाध्याहाररूपो दोषः । एवं चोभयोरपि पक्षयोः शब्ददोषघटितत्वादर्थसामञ्जस्यात्पूर्वः प्रकार आश्रयणीय इति भाति । अन्यच्च समासपाठे कर्मधारयान्मतुप् कर्तव्यः स च कर्मधारयान्मतुब्नेष्टः इति पातञ्जल- महाभाप्यानभिमतः । एवं च वैयाकरणानभिमतत्वेनात्र पाठे भाष्यकारैः श्रीशंकराचार- रुचिः प्रदर्शिता-समासपाठे तु-इति तुशब्देन । यतोऽत्र आत्मरतिरैव क्रिया आत्मरतिक्रिया इति कर्मधारयसमासं कृत्वा ततो मतुप् कर्तव्यो भवति । स च पूर्वोक्तरीत्या न संगच्छत इति । केचित्त्विति । वृत्तिकृतो बौधायनादयो ज्ञानकर्मसमुच्चयवादिनः। तन्मते-आत्म- रतीत्यादौ असमस्ते समस्ते च पाठे आत्मरतिपदेन ज्ञानं प्रतिपाद्यते क्रियावत्पदेन अग्नि- होत्रादि कर्म प्रतिपाद्यत इति । मुख्यार्थवचनेनेति । ब्रह्मविदां वरिष्ठ इति मुख्यार्थक (ब्रह्मविद्वरिष्ठ इति पदं) न लाक्षणिकं सगुणोपासकादिपरमित्यर्थः । शक्त इति । एककालं वाह्यात्मक्रीडयोरसंभवात् । तदाह-कश्चिदित्यादि । असत्प्रलपितमिति । श्रुतिविरुद्ध ज्ञानकर्मसमुच्चयरूपम् । तस्मादिति । क्रियाशब्देन बाह्यक्रियाग्रहणासंभवात् ध्यानादय आन्तराः क्रिया ग्राह्याः । असंभिन्नार्थमर्याद इति । बाह्यक्रियावलम्बन ब्रह्मज्ञानरूपार्थ- मर्यादा न विहतानेनेति बोध्यम् ||४|| ·६. मुण्डकोपनिषत् सत्येनानृतत्यागेन मृषावदनत्यागेन लभ्यः प्राप्तव्यः । किंच तपसा हीन्द्रियमनएकाग्रतया “ मनसचेंद्रियाणां च बैकग्यं परमं तपः” इति स्मरणात् । तद्ध्यनुकूलमात्मदर्शनाभिमुखीमावात्परमं साधनं तपो नेसरच्ची- न्द्रायणादि । एष आत्मा लभ्य इत्यनुषङ्गः सर्वत्र । सम्यग्ज्ञानेन यथाभूतात्म:- दर्शनेन ब्रह्मचर्येण मैथुनासमाचारेण नित्य सर्वदो नित्यं सत्येन' नित्य तपसा नित्यं सम्यग्ज्ञानेनेति सर्वत्र नित्यशब्दोऽन्तदीपिकन्यिायनानुपंक्तव्यः । वक्ष्यति च- "न येषु जिममनृतं न माया च"(प्र.१।१६) इति कासांवात्मा य एतैः साधनैर्लभ्य इत्युच्यते अन्तःशरीरेऽन्तर्मध्ये शरीरस्य पुण्डरीकाकाशे ज्योतिर्मयो हि रुक्मवर्णः शुभ्रः शुद्धो यमात्मानं पश्यन्त्युपलभन्ते यतयो भिक्षोरिति । संन्यासिन इत्यर्थः। सम्यग्ज्ञानसहकारीणीति । अत्र सम्यग्ज्ञान- शब्देन वाक्यार्थज्ञानं प्राय यस्माज्ज्ञानात् क्रमशः ब्रह्मानुभवात्मक फलमन्ते संपद्येत । यतो वाक्यार्थज्ञानस्यैव सत्यादीनां सहकारिसाधनानामपेक्षा । ब्रह्मानुभवे संप तु नापेक्षा सत्या- दीनामतः पूर्वोकं बाक्यार्थज्ञानं प्राह्यम् । एवं चानुभवात्मकस्य परिपक्वज्ञानस्य लाभाय सत्यादीनि साधनान्यपेक्ष्यन्ते । ततो वाक्यार्थज्ञानस्य सत्यादीनां च समुच्चय इष्यत एवं ! परिपक्वज्ञाने सहकार्यपेक्षायां प्रमाणं नास्ति । यतः परिपक्वज्ञानानन्तरं कर्मणामसंश्लेषः श्रुता- वाम्नातः । देवादीनां कर्मरहितानामपि मुक्तिः श्रूयते च । निवृत्तिप्रधानानीति । सत्यतपोब्रह्मचर्येषु निवृत्तिरेव प्राधान्येन प्रोच्यते । चान्द्रायणादीति । आदिपदेन सांत- पनकृच्छपराकयोग्रहणम् । तल्लक्षणानि यथा-चान्द्रायणं वसिष्ठस्मृतौ-एकैकं वर्द्धयेत्पिण्ड शुक्के कृष्णे च न्हासयेत् । इन्दुक्षये न भुञ्जीत खेष चान्द्रायणो विधिः ॥ इति । सातपन- कृच्छ्रम्-गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । जग्ध्वा परेन्युपवसेत् कृच्छ्रे सान्तपनं चरन् ।। इति । पराकं च मनुस्मृतौ-यदात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम् । पराको नाम कृच्छोयं सर्वपापापनोदनः ॥ बृहस्पतिस्मृतौ-जपहोमरतः कुर्याद् द्वादशाहमभोजनम् । पाक एष विख्यातः सर्वपापप्रणाशनः ।। अनुषंगः-सबन्धः। मैथुनासमाचारणेति । मैथु- नाकरणेनेत्यर्थः । अन्तपिकान्यायनेति । यथा गृहमध्य स्थापित एक एव दपो गृहस्थान् सर्वान् घटापटादिपदार्थान् प्रकाशयति तथा श्लोक्मध्ये पठितो 'नित्यम्' इति शब्दस्तच्छलोकस्थानमत्यादिशब्दान् विशेषयति । अनुषक्तव्यः-संबन्धनीयः। वक्ष्यतीति। नयेषु-जिह्मसन्न न माया, इति वाक्यमत्रैवोपनिषदि न विद्यते किंतु प्रश्नोपनिषदि । तेन श्रीशंकराचार्याणां मतेऽस्या मुण्डकोपनिषदः प्रश्नोपनिषदस्य संबन्धो वर्तते तत एव वक्ष्य- सीत्युक्तिः । एतद्विषयको विस्तर उपोद्धाते द्रष्टव्यः । यतय इति । 'यती प्रयत्ने' इत्यस्य ·भाष्यवालबौधिनीसहिता यतनशीलाः सन्यासिनः क्षीणदोषाः क्षीणक्रोधादिचित्तमलीः स आत्मा नित्य सत्यादिसाधनैः संन्यासिभिलभ्यत इत्यर्थः । न कौदाचित: सत्यादिमिल भ्यते ॥ ५॥ सत्यादिसाधनस्तुत्यर्थोऽयमर्थवादः सत्यमेव जयति नानत सत्येन पन्था वितती देवपान । पैनाक्रमन्त्य॒षयो ह्याप्तकॉमा' यंत्र तत्सत्यस्य परम निधानम् ॥ ६ ॥ सत्यमेव सत्यवानेव जयति नानृतं नानृतवादीत्यर्थः । न हि सत्यानृतयों: केवलयोः पुरुषानाश्रितयोर्जयः पराजयो वा संभवति । प्रसिद्ध लोके' सत्य- वादिनानृतवाद्यभिभूयते न विपर्ययोऽतः सिद्धं सत्यस्य बलंवत्साधनत्वम् । किंच शास्त्रतोऽप्यवगम्यते सत्यस्य साधनातिशयत्वम् । कथम् । सत्येन यथाभूतवादव्यवस्थया पन्था देवयानाख्यो विततो विस्तीर्णः सातत्येनं प्रवृत्तः । येन पथा ह्याक्रमन्त्याक्रमन्त ऋषयो' दर्शनवन्तः कुहकमायाशाठ्याई कार- दम्भानृतवर्जिता ह्याप्तकामा विगततृष्णाः सर्वतो यत्र यस्मिंस्तत्परमार्थतत्त्वं सत्यस्योर्त्तमसाधनस्य संबन्धि साध्यं परमं प्रकृष्ट निधानं पुरुषार्थरूपेण रूपं तत उक्त-यतनशीला इति । कादाचित्कैरिति । जन्मपर्यन्तमसत्यभाषी कदा- चित्प्रसंगविशेषे सत्यं ब्रूयाच्चेत्तन्न फलायेत्यर्थः ॥ ५॥ अर्थवाद इति ।' सत्यभाषणे प्रवर्तकं स्तुतिवाक्यमित्यर्थः । केवलसत्यानृतयोर. चेतनयोंर्जयपराजयौ न संभवत इत्यत आह-सत्यवानित्यादि । सत्यपदं सत्यवादिनी लक्षकम् । तथानृतंपदमनृतवादिनो लक्षक्म् । मुख्यार्थबाधे लक्षणायाः संभवात मुख्यार्थ- बांध विशदयति-नहीति । पुरुषानाश्रितयोरिति । सत्यमनृतं च गुणौ। गुणानां च गुण्याश्रयणैव कार्यसंपादकत्वं न तु स्वतः । ततश्च पुरुषमाश्रित्य सत्यानृतयोर्जयपरानयो । नं विपर्यय इति । अनृतवादिना सत्यवादी पराजीयत इति न शिष्टजनेषु संभावनेत्यर्थः । देवयानांख्य इति । देवा' यान्त्यनेनेति देवयानः। देवपदेन शिष्टांना ग्रहणम् । देव- यानः-शिष्टजनहितः । दर्शनवन्तः-ज्ञानिनः । कुहक-परवञ्चनम् । माया-अन्तरन्यथा गृहीत्वा बहिरन्यथा प्रकाशनम् । मनस्यन्यद्वचस्यन्यत्कर्मण्यन्यद् दुरात्मनामित्युक्तेः । शाय- विभवानुसारेणाप्रदानम् । अहकारः-मिथ्याभिमानः । दम्भः-धर्मध्वजित्वम् । अनृतं- दृष्टविरुद्ध भाषणम् । विगततृष्णाः-लोभरहिताः । साध्यामिति । सत्यमुत्तमसाधनं साध्य ·मुण्डकोपनिषत् निधीयत इति निधानं वर्तते । तत्र च येन पथाक्रमन्ति स सत्येन वितत इति पूर्वेण संबन्धः ॥६॥ किं तस्किंधर्मकं च तदित्युच्यते---- बृहच्च तद्दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्मतरं विभाति । दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यत्स्विहैव निहितं गुहायाम् ॥ ७॥ बृहन्महच्च तत्प्रकृतं ब्रह्म सत्यादिसाधनेन सर्वतो व्याप्तत्वात् । दिव्य स्वयंप्रभमनिन्द्रियगोचरमत एव न चिन्तयितुं शक्यतेऽस्य रूपमित्यचिन्त्य- रूपम् । सूक्ष्मादाकाशादेरपि तत्सूक्ष्मतरं, निरतिशयं हि सौक्ष्म्यमस्य सर्व- कारणत्वाद्विभाति विविधमादित्यचन्द्राद्याकारेण भाति दीप्यते । किंच दूरा- द्विप्रकृष्टदेशात्सुदूरे विप्रकृष्टतरे देशे वर्ततेऽविदुषामत्यन्तागम्यत्वात्तद्ब्रह्म । इह देहेऽन्तिके समीपे च विदुषामात्मत्वात् । सर्वोतरत्वाच्चाकाशस्याप्यन्तर- श्रुतेः । इह पश्यत्सु चेतनावस्वित्येतत् । निहितं स्थितं दर्शनादिक्रियावत्त्वेन योगिभिर्लक्ष्यमाणम् । क गुहायां बुद्धिलक्षणायाम् । तत्र हि निगूढं लक्ष्यते विद्वद्भिः । तथाप्यविद्यया संवृतं सन्न लक्षते तत्रस्थमेवाविद्वद्भिः॥७॥ . च पुरुषार्थ इत्यर्थः । वितत इति । अस्मिन्मन्त्रे भाष्योकरीत्या उत्तरार्धगतानां पदाना पूर्वार्धगतेन वितत इत्यनेन संबन्धः कर्तव्यः ॥ ६ ॥ पूर्वमन्त्रेण यदुक्तं सत्यस्य निधानं तद्विशेष्यते-बृहदित्यादिना । सत्यादिसाध- नेनेति । सत्यतपोब्रह्मचयादिभिः सर्वत्र व्याप्तत्वात्तत्पूर्वमन्त्रोकं ब्रह्म महदित्यर्थः । आन- न्द्रियगोचरमिति । यतो वाचा निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति श्रुत्या वागादीन्द्रियैः रदृश्यं तेन तद्पं चिन्तयितुं न शक्यमित्यर्थः। सर्वकारणत्वादिति। कारण कार्यापेक्षया न्यूनमिति नियमः। इदं तु सर्वेषां कारणं ततः सर्वापेक्षया न्यूनत्वेनात्यन्त सौम्यमस्य ब्रह्मणः । अणोरणीयान्महतो महीयानिति श्रुतेः। आदित्यचन्द्रादीत्यादि । चन्द्रादीत्यत्रादिपदे- नामिविद्युतां ग्रहणम् । अविदुषामिति । अज्ञानिभिरत्यन्तमझेयं ब्रह्म । तस्य ज्ञानकलभ्य- त्वात् । 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति श्रुतेः । देह इति । बुद्धिगुहायामित्यर्थः । आत्मत्वा- दिति । ज्ञानी त्वात्मैव मे मतमिति भगवदुक्त्या ब्रह्मण आत्मा ज्ञानी तेनैव न्यायेन ब्रह्मापि ज्ञानिन आत्मभूतम् । संवृतं-आच्छन्नम् । न लक्ष्यत इति । यथा कण्ठस्थचामी- नानि नोति निमाmr मागले ... || ·भाष्यबालबोधिनीसहिता पुनरप्यसाधारणं तदुपलब्धिसाधनमुच्यते । न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः॥८॥ यस्मान्न चक्षुषा गृह्यते केनचिदप्यरूपत्वान्नापि गृह्यते वागनभिधे- यत्वान्न चान्यदेवैरितरेन्द्रियैः। तपसः सर्वप्राप्तिसाधनत्वेऽपि न तपसा गृह्यते । तथा वैदिकेनामिहोत्रादिकर्मणा प्रसिद्धमहत्त्वेनापि न गृह्यते । किं पुनस्तस्य ग्रहणे साधनमित्याह-ज्ञानप्रसादेनात्मावबोधनसमर्थमपि स्वभावेन सर्व- प्राणिनां ज्ञानं बाह्यविषयरागादिदोषकलुषितमप्रसन्नमशुद्धं सन्नावबोधयति नित्यं संनिहितमप्यात्मतत्त्वं मलावनद्ध इवादर्शः विलुलितामव सलिलम् । तद्यदेन्द्रियविषयसंसर्गजनितरागादिमलकालुष्यापनयनादादर्शसलिलादिवत्प्र- सादित स्वच्छं शान्तमवतिष्ठते, तदा ज्ञानस्य प्रसादः स्यात् । तेन ज्ञान- असाधारणमिति । मुख्यमित्यर्थः । ब्रह्मप्राप्तौ ज्ञानमेव मुख्यं साधनं तदनेन मन्त्रेण बोध्यते । अरूपत्वादिति । रूपग्रहण एव चक्षुषः सामर्थ्य ब्रह्म तु रूपरहितं ततो न चक्षुषा ग्राह्यम् । अनभिधेयत्वात्-अवाच्यत्वात् । देवशब्द इन्द्रियवाचकस्तदाह-इतरे- न्द्रियैरिति । सर्वप्राप्तिसाधनत्व इति । यद् दुष्करं दुराराध्यं यद् दुरापं यच्च दुस्तरम् । तत्सर्व तपसा लभ्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ।। इत्युक्तः। प्रसिद्धमहत्त्वेनेति । श्रुतौ कर्मणो बहुशः प्रसिद्धमित्यर्थः । स्वभावेनेति । अनन्तजन्मगतकर्मवशादित्यर्थः । ज्ञान- प्रसादेनति । ज्ञायतेऽर्थोऽनेनेति व्युत्पत्त्या ज्ञानपदेन बुद्धिरभिधीयते । तथा च ज्ञानप्रसा- देनेत्यस्यार्थः, बुद्धेः प्रसन्नतयेति संपन्नः। ज्ञानं-बुद्धिः। बाह्यविषयेत्यादि । बाह्याः स्रक्चन्दनादयो विषयास्तत्र रागः-प्रेम । आदिपदेन द्वेषः। एवं च रागद्वेषादिदोषैः कल- षितमशुद्धतामापादितम् । अतएवाप्रसन्नं सन्न बोधयति संनिहितमध्यात्मतत्वम् । अत्र दृष्टान्तद्वयम् । मलावनद्ध आदर्शः । विलुलितं जलं च । अयमर्थ:-यथा मलाभिभूत आदर्शो हस्ताभ्यां चञ्चलतामापादितं जलं च समीपस्थमपि मुखं न प्रत्याययति तद्वद्वाह्यविषयराग- द्वेषाक्रान्तबुद्धिः समीपस्थं स्वगतमपि ब्रह्मतत्त्वं नावबोधयति । पश्चात् विषयेन्द्रियसंपर्कजन्य- रागादिदोषापनयने स्वच्छा सती सैव बुद्धिः शुद्धादर्श इव स्थिरजलामिव चात्मतत्त्वं प्रका- शयति । एवंचायं क्रमः-प्रथम सत्यादिसाधनवता विषयानाकृष्टचेतसा पुरुषेण पूर्व ध्यान संपादनीयम् । ततो ध्यानेन बुद्धिप्रसादः प्रापणीयः। बुद्धिप्रसादेनात्मा द्रष्टव्यः। एवं चास्मि- मन्त्रे द्वितीयाXऽयमन्वयः। ध्यायमानो ज्ञानप्रसादेन बिशुद्धसत्त्वः। ततस्तु तं निष्कलं महत्त्वं

·मुण्डकोपनिषत्
प्रसादेन विशुद्धसत्त्वो विशुद्धान्तःकरणो योग्यो ब्रह्म. द्रष्टुं यस्मात्, ततस्त-
स्मात्तु तमात्मानं पश्यते पश्यत्युपलभते निष्फलं सर्वावयवभेदर्जितं ध्यायमानः
सत्यादिसाधनवानुपसंहृतकरण एकाग्रेण मनसा ध्यायमानश्चिन्तयन् ॥८॥
यमात्मानमेवं प्रध्याति--
“एषोऽणुरात्मा
चेतसा बोदितव्यो
यस्मिन्माणः पञ्चधा संविवेश ।
प्राणैश्चित्तं सर्चमोतं प्रजानां
यस्मिन्विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ९ ॥
एषोऽणुः सूक्ष्म आत्मा चेतसा विशुद्धज्ञानेन केवलेन वेदितव्यः ।
कासौ । यस्मिनशरीरे प्राणो वायुः पञ्चधा प्राणापानादिभेदेन संविवेश
सम्यकपविष्टस्तस्मिन्नेव शरीरे हृदये चेतसा,ज्ञेय इत्यर्थः। कीदृशेन चेतसा
वेदितव्य ,इत्याह-प्राणैः सहेन्द्रियश्चित्तं सर्वमन्तःकरणं प्रजानामोतं व्याप्त
येन क्षीरमिव स्नेहेन, काष्ठमिवामिना । सर्व हि प्रजानामन्तःकरणं चेतना-
"वप्रसिद्ध लोके । यस्मिंश्च चित्ते क्लेशादिमलवियुक्ते शुद्धे विमवत्प्रेष उक्त
आत्मा विशेषेण स्वेनास्मना विभवत्यात्मानं प्रकाशयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥
प्पश्यते । इति । तेनेदं सिद्धम् । ध्यानं न तबसाक्षात्कारे कारणं किंतु बुद्धिप्रसादे । बत्र-
'साक्षात्कारे तु संशयादिरहितं प्रमाणज्ञानमेव कारणम् । ज्ञानस्य प्रसाद:-बुद्धेः प्रम मता ।
यस्मादिति । यस्माद् विशुद्धान्तःकरणो ब्रह्म द्रष्टुं त्योम्यस्तस्मात् तमात्मानं पश्यत
इस्याँदिसंबन्धः । निष्कलमिति । क्रियाविशेषणमेतद् ध्यायमान इत्यनेन संबध्यते ।
अवयवभेदरहितं यथा स्यात्तथा थ्यायमान इत्यर्थः। उपसंहतकरण इति ।
विषयेभ्य उपसंहृतानि समावर्जितानि करणानि इन्द्रियाण यस्य । विषयविनिवृत्तेन्द्रिय
इत्यर्थः । एकात्रेणीत । निश्चलेनेत्यर्थः । यथा दीपा निवात्तस्यो नेवगते सोपमा स्मृति
भगवतुके॥॥
चेतति । चेतःपदं वृत्तिवृत्तिमतौरभेदाज्ज्ञानवृत्त्युपलक्षकं तदाह विशुद्धशाने-
नेति । प्राणापानादीति । प्राणापानव्यानोदानसमानेति पश्च वायवः । प्रजानामन्तःकरणं
येनात्मना व्याप्तम् । अत्र दृष्टान्तद्वयम् मेहेन क्षीरम् | अग्निना काष्ठम् । स्नेहो यथा प्रति-
'क्षीरपरमाणु बर्तते शोकाष्ठेऽमिश्च सर्वावयथेषु पर्तते तद्वत् । यद्यपि सर्वव्याच्यात्मा तथापि
याचित्समलो नापयाति तात्पर्यन्तं न प्रकाशत झवाह-शुद्ध इतिः॥ ९॥

·भाष्यबालबोधिनीसहिता
य एवमुक्तलक्षणं सर्वात्मानमात्मत्वेन प्रतिपन्नस्तस्य सर्वात्मत्वादेर
सवावाप्तिलक्षणं फलमाह ।
यं यं लोकं मनसा संविभाति
विशुद्धसत्वः कामयते यांश्च कामान् ।
तं तं लोकं जयते तांश्च कामां-
स्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद्भूतिकामः ॥ १० ॥
इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥
यं यं लोक पित्रादिलक्षणं मनसा संविभाति संकल्पयति मह्यमन्य-
स्मै वा भवेदिति विशुद्धसत्त्वः क्षीणक्लेश आत्मविनिर्मलान्तःकरण: कामयते
यांश्च कामाप्रार्थयते भोगांस्तं तं लोकं जयते प्राप्नोति तांश्च कामान्संकल्पिता-
भोगान् । तस्माद्विदुषः सत्यसंकल्पवादात्मज्ञमात्मज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणं
घर्चयेत्पूजयेत्पादप्रक्षालनशुश्रूषानमस्कारादिभिर्भूतिकामो विभूतिमिच्छुः ।
ततः पूजार्ह एवासौ ॥ १ ॥
इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
स वेदैतत्परमं ब्रह्म धाम
यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् ।
उपासते पुरुषं ये यकामा-
स्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः॥१॥
..
यमिति मन्त्रेण ब्रह्मविदा सगुणोपासनाफलमपि लभ्यत इत्याह निर्गुणविद्यास्तुतये
प्ररोचनार्थम् । अथवा निर्गुणविद्याफले सर्वात्मत्वप्राप्तौ लब्धायां सगुणविद्याफलं तत्रान्त-
गतमेव । यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ।
इति भगवदुक्तरीत्या । पित्रादिलक्षणमिति । 'कर्मणा पितृलोकः' इति श्रुत्या कम-
फलं पितृलोकादिलक्षणम् । प्रामोतीति । सत्यसंकल्पत्वादित्यर्थः । पूजयेदिति । ततो
लोकसंग्रहार्थ पूजया संतुटः स पूजकेच्छानुरोधेन तदर्थं तं तं लोक संकल्पयेत् । पूजाह
इति । पूजकेन स्वेष्टसिद्धय एव तत्पूजा कर्तव्या नतु पूजया ब्रह्मविदि वैशिष्टयं संभवेदिति
भावः ॥ १. ॥
इति श्रीमुण्डकोपनिषद्भाष्ये बालबोधिन्यां तृतीयमुण्डके
प्रथमः खण्डः॥३॥१॥

·" मुण्डकोपनिषत् यस्मात्स वेद जानाति एतद्यथोक्तलक्षणं ब्रह्म परममुकृत्ष्टं धाम सर्व- कामानामाश्रयमास्पदं यत्र यस्मिन्ब्रह्मणि धाम्नि विश्वं समस्तं जगन्निहित- मर्पित, यच्च स्वेन ज्योतिषा माति शुभ्रं शुद्धम् । तमप्येवंविधमात्मज्ञं पुरुष ये ह्यकामा विभूतितृष्णावर्जिता मुमुक्षवः सन्त उपासते परमिव देवं, ते शुक्रं नबीजं यदेतत्प्रसिद्धं शरीरोपादानकारणमातिवर्तन्त्यतिगच्छन्ति धीरा धीमन्तोन" पुनर्योनि प्रसर्पन्ति “ न पुनः क रति करोति" इति श्रुतेः । अतस्तं पूजयेदित्याभिप्रायः ॥ १ ॥ मुमुक्षोः कामत्याग एव प्रधानं साधनमित्येतद्दर्शयति । कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मन- स्त्विहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥ २ ॥ कामान्यो दृष्टादृष्टेष्टविषयान्कामयते मन्यमानस्तद्गुणांश्चिन्तयानः प्रार्थ- यते, स तैः कामभिः कामैधर्माधर्मप्रवृत्तिहेतुभिार्वेषयेच्छारूपैः सह जायते तत्र तत्र, यत्र यत्र विषयाप्राप्तिनिमित्त कामाः कर्मसु पुरुषं नियोजयन्ति, तत्र तत्र तेषु तेषु विषयेषु तैरिव कामैर्वेष्टितो जायते । यस्तु परमार्थतत्त्व- विज्ञानात्पर्याप्तकाम आत्मकामत्वेन परि समन्तत आप्ताः कामा यस्य, तस्य पर्याप्तकामस्य कृतात्मनोऽविद्यालक्षणादपररूपादपनीय स्वेन परेण रूपेण - ॥ ब्रह्मविद एव प्रकरणम् | यथोक्तलक्षणमिति । 'बृहच तद् दिव्यमचिन्त्यरूपम्' (मुं. ३।११७) इत्यादिनो क्तम् । विभूतितृष्णावर्जिता इति । ऐश्वर्यलालमारहिताः संन्यासिन इत्यर्थः । नृबीज-रेतः । शरीरोपादनकारणमिति । अन्नाद्रेतः। रेतसः पुरुषः । इति श्रुतेः । प्रसर्पन्तीति । पुनर्जन्म न लभन्त इत्यर्थः । रतिमिति । कस्मि- अपि जन्मनि स्नेहं न कुर्वन्तीत्यर्थः ।। शालेष्टाविषयानिति । दृठा ऐहिकाः स्रक्चन्दनवनितादयः अदृष्टाः स्वर्गामृता- दयः । तद्रूपा य इष्टविषयाः | कामभिरिति । आर्षमिद रूपम् । परमार्थतत्त्वज्ञाना- दिति । परमार्थतत्त्वज्ञाने विषयवैराग्य भवति । तच्च विषय दंषदर्शनासंभवति । पर्याप्तकाम इति । यश्चात्मक्रामः स आत्मबुभुत्सयैव वशीकृतचित्तो भवति तेन तस्य कामा विषयेभ्यो निवृत्ता एव भवन्ति । यदि विषयेषु तस्याल्पोऽपि कामः स्यात् तर्हि आत्मकामत्वं न संभवेत् अर्थाद्'विषयनिवृत्तिस्तस्यं स्यात् । ततः स्वकारणविनाशात्पुन:

·भाष्यबालबोधिनीसहिता ६७ कृत आत्मा विद्यया. यस्य तस्य कृतात्मनस्त्विहैव तिष्ठत्येव शरीरे सर्वे- धर्मा, धर्मप्रवृत्तिहेतवः प्रविलीयन्ति प्रविलीयन्ते विलयमुपयान्ति नश्यन्तीत्यर्थः । कामास्तजन्महेतुचिनाशान्न जायन्त इत्यभिप्रायः ॥ २ ॥ यद्येवं सर्वलाभात्परम आत्मलाभस्तल्लाभाय प्रवचनादय उपाया बाहुल्येन कर्तव्या इति प्राप्त इदमुच्यते । नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वणुते तेन लभ्य--- स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ ३ ॥ योऽयमात्मा व्याख्यातो यम्य लाभः परः पुरुषार्थो नासौ वेद- शास्त्राध्ययनबाहुल्येन प्रवचनेन लभ्यः । तथा न मेधया ग्रन्थार्थधारण, शक्त्या । न बहुना श्रुतेन नापि भूयसा श्रवणेनेत्यर्थः । केन तर्हि लभ्य कामा न जायन्ते । तिष्ठत्येवेति । वर्तमान एव शरीर इत्यर्थः । अत्र ' इहैव' इति पदेन जीवन्मुक्तिर्वोध्यते । धर्माधर्मप्रवृत्तिहेतव इति । कामा एव धर्माधर्मप्रवृत्तौ कारणम् तन्नाशाद् धर्माधर्मप्रवृत्त्यभावः । कारणरूपं यदज्ञानं तस्य ज्ञानेन नाशात् कामानामप्युत्प- त्तिनं भवति । अयमर्थः। अज्ञाननाशे कामानुत्पत्तिः । कामाभाये धर्माधर्मप्रवृत्तिरादित्यम् । धर्माधर्माभावे पुनर्जन्माभाव इति || || वेदशास्त्रत्यादि । ऋग्वेदादिवेदाना पूर्वमीमांसादिशास्त्राणामध्ययनं विपुलतया यत्र वर्तत एतादृशेन प्रबचनेन । ग्रन्थार्थधारणशक्तयेति । ग्रन्थार्थस्य चिरकालं धारण- मविस्मरणं तादृशशक्त्येत्यर्थः । “धीधारणावती मेधा' इत्यमरः । न बहुना श्रुतेनेति । अत्र उपनिषद्विचारं विरहय्येत्यर्थों बोध्यः । उपनिषद्विचारस्तु आत्मप्राप्तावावश्यकः । तेन वरणेनेति । अत्र 'रत्तदोनित्यसंबन्धः' इत्यभियुक्तोक्क्या यत्पदेन यस्य ग्रङ्गं तस्यैव तत्पदेन परामर्शः करणीयस्तथा च-एष आत्मा यमेवोपासक वृणुते तेनोपासकेनात्मा लभ्यः इत्यर्थो युक्तिसहः । तं परित्यज्य तेनेत्यस्य वरणेनत्यर्थो भाष्ये कथं गृह्यत इलि चन्न प्रक- रणानुरोधेनास्यार्थस्य ततोऽपि युक्तिसहत्वात् । तथाहि-अत्र मन्त्र आत्मा प्रवचनादिना साधनेन न लभ्यते तार्ह केन साधनेन लभ्यते इति शंका निराकर्तुं तेनेति पदं प्रयुक्तम् । एवंच साधनप्रकरणात्तेनेति साधनद्योतिका तृतीया। पूर्वोक्तप्रकारेण तेनेत्यस्योपासकेनेत्यर्थे कृते प्रकरणविरोधः स्यात् । अतो यत्तदोः संवन्धं परिहायापि प्रकरणानुरोधेनार्थोऽड्गी क्रेयते । अहं परमात्मास्मीत्यभेदानुसंधानं वरणम् । तेन वरणेनेष आ.मा लभ्यते । बहि खेन तु शतशोपि श्रवणादौ क्रियमाणे न लभ्यते । अतोऽहं परमात्मामी यो दानुसंध ने ..

·६८ मुण्डकोपनिषत् इत्युच्यते । यमेव परमात्मानमेवैष विद्वान्वृणुते प्राप्तुमिच्छति, तेन वरणेनैष पर आत्मा लभ्यो नान्येन साधनान्तरण । नित्यलब्धम्वभावत्त्वात् । कीदृ- शोऽसौ विदुष आत्मलाभ इति उच्यते-तस्यैष आत्माऽविद्यासंछन्नां स्वां परां तनूं स्वात्मतत्त्वं स्वरूपं विवृणुते प्रकाशयति, प्रकाश इव घटादि- विद्यायां सत्यामाविर्भवतीत्यर्थः । तस्मादन्यत्यागेनाप्रार्थनैवात्मलाभसाधन- मित्यर्थः ॥ ३॥ आत्मप्रार्थनासहायभूतान्येतानि च साधनानि बलाप्रमादतपांसि लिङ्गयुक्तानि संन्याससहितानि । नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाऽप्यलिङ्गात् । एतरुपायैर्यतते यस्तु विद्वां-- स्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्म धाम ॥ ४ ॥ यस्मात, नायमात्मा बलहीनेन बलपहीणेनात्मनिष्ठाजनितवीर्य- होनेन लभ्यः । नापि लौकिकपुत्रपश्वादिविषयसङ्गनिमित्तप्रमादात् । तथा .. पुरस्कृत्यैव श्रवणादि संपादनीयमिति भावः । यत्तदोः संबन्धं कृत्वा वक्ष्यमाणं व्याख्यानम्। तथाहि यामिति यत्पदेन परमात्मा ग्राह्यः । अथवा यमेव परमात्मानं वृणुते तेन परमात्मना मुमुक्षुभूतेन लभ्यः । तत्र साधनं श्रवणं-अभेदानुसंधानरूपं प्रार्थनम् । परमात्मैवाई मुमुक्षु- रूपेण व्यवस्थित इत्यभेदानुसंधानेनैव स आत्मा लभ्यो न कर्मणेत्यर्थः । अत्र द्वितीयपक्ष यत्तदोः संबन्ध। घटते तथापि श्रवणेनेत्यस्याध्याहारः क्तव्यः। एवं चाध्याहारकरणरूपा दोषः । तेन पूर्वोक्तमेव व्याख्यानं वरम् । नित्यलब्धेत्यादि। आत्मप्राप्तिविषयकं वरणं, आत्मप्राप्तीच्छेवोत्पद्यतां तत एवात्मप्राप्ति न्यत्तत्र साधनं यतः स नित्यमेव प्राप्तः । अविद्यासंच्छन्नामिति । अविद्ययैवाच्छन्ना परमात्मतनूः । परां-उत्कृष्टाम् । प्रकाश इवेति । यथा तमसा संच्छन्नो घटः प्रकाशे सति स्वरूपेण प्रतीयते तथा ज्ञानेन।ज्ञाननाश आत्मा स्वरूपेणाविर्भवति । अविद्यानाशक्ज्ञानप्राता च बरणमेव केवल साधनं नान्य- दित्यर्थः ॥ ३ ॥ आत्मप्रार्थनायां सहायभूतानि साधनानि बलं, अप्रमादः, तपः इति त्राणि संन्यास- सहितानि । बलपहीणेनेति । अत्र बलपदेनात्मनिष्टाजनितं वीर्य ग्राह्यम् । तादृशवीर्य प्राप्तौ मिध्याज्ञानेनाभिभवो न भवति । यथा व्यायामादिना शारीरबलप्राप्तौ शीतज्वरादि- रोगाभिभवो न भवति । लौकिकत्यादि । लौकिका ये पुत्रपश्वादिविषयास्तत्र संग आस- ·भाष्यबालबोधिनीसहिता तपसो वाप्यलिङ्गाल्लिङ्गरहितात् । तपोऽत्र ज्ञानम् । लिङ्गं सन्यासः । संन्यासरहिताज्ज्ञानान्न लभ्यत इत्यर्थः । एतैरुपायैर्बलाप्रमादसन्यासज्ञानैर्य- तते तत्परः सन्प्रयतते यस्तु विद्वान्विवेक्यात्मवित्, तस्य विदुष एष आत्मा विशते संप्रविशति ब्रह्म धाम ॥४॥ कथं ब्रह्म संविशत इत्युच्यते । संप्राप्यनमृषयो ज्ञानतृप्ताः कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः। ते सर्वगं सर्वतःप्राप्य धारा युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति ॥ ५॥ संप्राप्य समवगम्यनमात्मानमृषयो दर्शनवन्तस्तेनैव ज्ञानेन तृप्ता न बाह्येन तृप्तिसाधनेन शरीरोपचयकारणेन । कृतात्मानः परमात्मस्वरूपेणैव नि- ष्पन्नात्मानः सन्तः। वीतरागा विगतरागादिदोषाः। प्रशान्ता उपरतेन्द्रियाः। त एवंभूताः सर्वगं सर्वव्यापिनमाकाशवत्सर्वतः सर्वत्र प्राप्य, नोपाधिपरिच्छि- न्नेनैकदेशेन । किं तर्हि, तद्ब्रह्मेवाद्वयमात्मत्वेन प्रतिपद्य धीरा अत्यन्तविवेकिनो युक्तात्मानो नित्यसमाहितस्वभावाः सर्वमेव समस्तं शरीरपातकालेऽप्याविश- .. क्तिस्तन्निमित्तः प्रमादोऽनवधानतेत्यर्थः। आलिंगादिति । ननु इन्द्रजनकगाप्रिभृतीनां संन्यासरहितानामात्मप्राप्तिश्रवणादालंगादिति कथमिति चेन संन्यासपदेन सर्वत्यागात्मक- स्यान्तरस्य संन्यासस्य स्वत्वाभिमानाभावरूपस्य विवक्षितत्वात्तेषामपीन्द्रजनकगार्गीप्रभृतीनां स्वत्वाभिमानाभाव आसीदेव । यस्य मे चास्ति सर्वत्र यस्य मे नास्ति किंचन। मिथि- लायां प्रदीप्तायां न मे दहति किंचन ।। इति जनकोक्तेः। बाह्यलिंगात्मकः संन्यासस्तु न विवक्षितः । न लिंग धर्मकारणमिति स्मृतेः ॥ तपोऽत्रेति । अत्र तपःपदेन ज्ञानं गृह्यते । एवं च विद्वत्संन्यासं कृत्वा परमात्मज्ञानं संपादयति यस्तेन ब्रह्म लभ्यमित्यर्थः । धामेति । स आत्मा तद्ब्रह्मेति श्रुत्यात्मब्रह्मणोरभेदात्स्वरूपभूतं ब्रह्म गच्छतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ दर्शनवन्त इति । ज्ञानवन्त इत्यर्थः। शरीरोपचयकारणेनेति । अन्नादिना बाह्यपदार्थेन शरीरस्योपचयो वृद्धिर्भवत्यतोनादि तत्कारणम् । निष्पन्नात्मान इति। आत्म- स्वरूपावस्थिता इत्यर्थः । एकदेशेनति । देहोपाधिसत्त्वेपि देहाधिष्ठानद्वारा ब्रह्मप्राप्ति- रस्त्येव परं सा एकावयवात्मिका न सर्वावयवात्मिका । शरीरपातकालेऽपति । विदेह- मुक्तिरियम् । भिन्नघटाकाशवदिति । भिन्ने घटे यथा तत्रत्यमाकाशं महाकाशरूपं भवति तद्वत् देहे नष्टे चैतन्यं महाचैतन्यरूपेणावतिष्ठते । नत्वन्यत्र गमनम् । न तस्य प्राणा ·मुलकोपनिषत् न्ति मिनपटाकाशवदविद्याकृतोपाधिपरिच्छेदं जहतिः। एवं ब्रह्मविदो प्रया.. धायप्रविशन्तिः ॥ ५॥ किंन । वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः। ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले पसमृताः परिमुच्यन्ति सर्वेः ॥६॥ वेदान्तजनितं विज्ञान वेदान्तविज्ञानं तस्यार्थ पर आत्मा विज्ञेयः, सोऽर्थः सुनिश्चितो येषां ते वेदान्तविज्ञानसुनिश्चित्रार्थाः ते च संन्यासयोगात्सर्वकर्मप- स्त्यिामलक्षणयोमाकपलब्रह्मनिष्ठास्वरूपाद्योगाद्यतयो यतनशीलाः शुद्धसत्त्वाः शुद्धं सत्वं येषां सन्यासयोगाते शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु । संसारिणां ये मरणकमलास्लेऽपरान्तकालास्तानपेक्ष्य मुमुक्षणां संसारावसाने देहपरित्याग, काल: परान्तकालस्तस्मिन्परान्तकाले साधकानां बहुत्वाद्रझैव लोको ब्रह्म- लोकः एकोऽप्यनेकवदृश्यते प्राप्यते च । अतो बहुवचनं ब्रह्मलोफेष्विति, ब्रह्मणीत्यर्थः । परामृताः परममृतममरणधर्मकं ब्रह्मात्मभूतं येषां ते परामृत जीवन्त एव ब्रह्मभूताः, परामृताः सन्तः परिमुच्यन्ति परि समन्तात्प्रदीपनि - उत्क्रामन्ति । इहैव समवनीयन्ते । इति श्रुतेः । अविद्याकृतेत्यादि । भविद्यया कृतः सपादितो देहरूप उपाधिरताद्विभागं त्यजन्ति ब्रह्मविद इत्यर्थः॥५॥ वेदान्तेत्यादि । विद्यते ज्ञायतेऽनेनेति वेदो ज्ञानं तस्यान्तो निश्चयो यत्रेति वेदा. न्वपदेनोपनिषदां ग्रहणम् । वेदान्तविज्ञानस्य योऽर्थः परमात्मा विज्ञेय इतिरूपः स सुनिश्चितो येफ,ते । ब्रह्मनिष्ठास्वरूपादिति । अत्र ' योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इति सूत्रितो योगो न ग्राह्यः । किंतु ब्रह्मनिष्ठारूपो प्रायः । सत्त्वं बुद्धिः । परान्तकाल इति । अत्रान्वय- क्रमेण व्याख्यानम्।। पश्चाब्रह्मलोकेष्वित्यस्य व्याख्यानात् । परः-निरतिशयः। यस्मात्प- रोन्तकालो नास्तीत्यर्थः । संसारिणां पुनः पुनर्जायमानानां मरणं न विरतिशयोऽन्तकालः। यतो द्वितीयजनमानि पुनर्मरणस्य संभवः । अस्य तु ब्रह्मविदोऽयं परान्तकालः । विदेहः मुकौ पुनर्जन्माभावातू मरणस्यासंभवात् । तदाह-संसारिणामित्यादि । ननु एकस्मिन् ब्रह्माणि ब्रह्मलोकष्विति बहुलचनं कथामित्याह एकोऽप्यनेकवदिति । एकमपि ब्रह्म साधकबाहुल्यादनेकद: भासते तेब साधकबाहुल्यदृष्टया बहुवचनम् । बस्ततस्तु ब्रह्मैकमेव । जीवन्त राति अबेन जीवन्मुक्तिबोंधिला । प्रदीपनिर्वाणवदिति । प्रदीपस्य वर्ति- ·भाष्यबालबोधिनीसहिता णिवभिन्नघटाकाशवश्च निवृत्तिमुपयान्ति परिमुच्यन्ति-परि समन्तान्मुच्यन्ते सर्वे न देशान्तरं गन्तव्यमपेक्षन्ते । " शकुनीनामिवाकाशे जले वारेचरस्य च । पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानवतां गति.” ॥ "अनध्वगा अध्वसु पारायैष्णवः" इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् । देशपरिच्छिन्ना हि गतिः' संसारविषयैव, पारीच्छिन्नसाधनसाध्यत्वात् । ब्रह्म तु समस्तत्वान्न देशपरिच्छोदेन गन्तव्यम्। यदि हि देशपरिच्छिन्नं ब्रह्म स्यान्मूर्तद्रव्यवदाद्यन्तवद- न्याश्रित सावयवमनित्यं कृतकं च स्यात् । न त्वेवंविधं ब्रह्म भवितुमर्हति । अतस्तत्प्राप्तिश्च नैव देशपरिच्छिन्ना भवितुं युक्ता | अपि चाविद्यादिसंसारबन्ना- पनयनमेव मोक्षमिच्छन्ति ब्रह्मविदो न तु कार्यभूतम् ॥ ६ ॥ किंच- गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रति देवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परऽव्यये सर्व एकीभवन्ति ॥ ७ ॥ मोक्षकाले या देहारम्भिकाः कलाः प्राणाधास्ताः स्वाः प्रतिष्ठा गना: स्व स्वं कारणं गता भवन्तीत्यर्थः । प्रतिष्ठा इति द्वितीयाघहुवचनम् । कृतोपाधिरूपस्य धर्तिध्वंसे यथा तेजःसामान्यतापत्तिस्तद्वदित्यर्थः । शकुनीनामिवेति । यथाकाशे शकुनीनां पक्षिणां जले वारिचरस्य मत्स्यादेः पदं पादन्यासप्रतिबिम्ब न दृश्यते तथा ज्ञानवतां विदहमुक्तौ किमपि चिन्हं न दृश्यत इत्यर्थः । अनध्वगा इति । संसारा- ध्वनां पारयिष्णवः पारयितुं समापयितुमिच्छन्तीति समाप्तिकामा अनध्वगा भवन्तीत्यर्थः। तर्कतोपोहै मोक्षो वक्तव्य इत्याह-देशपारच्छन्नति । यद् . देशविशिलं तदल्पसाधन- साध्य भवति घटवत् । ब्रह्म तु सर्वरूपत्वाद्देशपरिच्छेदरहितं तेन न देशवैशिष्ट्येन प्राम्यम् । यदि ब्रह्म देशपरिच्छिन्नं स्यात्तर्हि घटादिमूर्तद्रव्यवत अन्याश्रितम्, आद्यन्तसहितम् , साव- यवम्, अनित्यम्, कृतिजन्यं च स्यात् । एवं चैतद्दोषरहितत्वाद् ब्रह्मणस्तत्राप्तिरपि देश. शिष्ट्येन भवितुं नाहति । किंच बन्धात्मिकाया आविद्याया अपनयो दूरीकरणामेव मोक्षस्य स्वरूपं न तु घटादिवत् कार्यरूपो मोक्षः ॥ ६॥ प्रतिष्ठा इति । प्रतितिष्ठन्ति कार्याणि आभिरिति प्रतिष्ठाः कार्यस्थितिबीजानि कारणानीत्यर्थः। कारणं गता इति । लीयन्त इत्यर्थः । भूतांशानां भौतिकानां च

·मुण्डकोपनिषत्
पञ्चदश पञ्चदशसंख्याका या अन्त्यप्रश्नपरिपठिताः प्रसिद्धाः, देवाश्च देहा-
श्रयाश्चक्षुरादिकरणस्थाः सर्वे प्रतिदेवतास्वादित्यादिषु गता भवन्तीत्यर्थः ।
यानि च मुमुक्षुणा कृतानि कर्माण्यप्रवृत्तफलानि, प्रवृत्तफलानामुपभोगेनैव
क्षीणत्वात् । विज्ञानमयश्चात्माविद्याकृतबुद्धयाधुपाधिमात्मत्वेन गत्वा जला-
दिषु सूर्यादिप्रतिबिम्बवदिह प्रविष्टो देहभेदेषु कर्मणां तत्फलार्थत्वात्सह
तेनैव विज्ञानमयेनात्मना । अतो विज्ञानमयो विज्ञानप्रायः । त एते कर्माणि
विज्ञानमयश्चात्मोपाध्यपनये सति परेऽव्ययऽनन्तेऽक्षये ब्रह्मण्याकाश-
कल्पेऽजेऽजरेऽमृतेऽभयेऽपूर्वेऽनपरेऽनन्तरेऽबाह्येऽद्वये शिवे शान्ते सर्व एकी
भवन्त्यविशेषतां गच्छन्त्येकत्वमापद्यन्ते जलाद्याघारापनय इव सूर्यादिप्रति-
बिम्बाः सूर्ये, घटाद्यपनय इवाकाशे घटाद्याकाशाः ॥ ७॥
,
..
महाभूतेषु लयो दर्शितः । अन्त्यप्रश्वेत्यादि । प्रश्नोपनिषदि षट् प्रश्नाः। तत्रान्तिमे षष्ठे
प्रश्ने पठिताः । देहाश्रयाणां चक्षुरादीन्द्रियाणां कारणभूता देवा आदित्यादयस्तत्रंद्रियाणां
लयस्तदाह-प्रतिदेवतास्विति । कर्मफलदानार्थ देवाः सूर्यादयः प्राणादीनधितिष्ठन्ति ।
प्राणादयश्च मायामयमहाभूतांशावष्टब्धेभ्योः जीवा विद्यारूपभूतसूक्ष्मेभ्यः तत्तजीवादृष्टयशात्
तत्तत्प्राणादिरूपेणोत्पद्यन्ते । एवं चैतसिद्धम् । प्रथमं कर्म ततस्तत्फलदानाथ देवानामागमनं
ततोऽदृष्टवशात्तत्तज्जीवानां प्राणाद्युत्पत्तिः । तथाच विपरीतक्रमेण लये कर्मणो भोगेनाव-
साने ते देवाः स्वस्थानं गच्छन्ति । ततस्तदधिष्ठितानां प्राणादीनामपि स्वस्वकारणे सयः।
एतत्सर्व जीवाविद्याकार्य ब्रह्मरूपम् । अर्थात् ब्रह्मैव पूर्वोत्तेनाविद्याकार्येण प्रतिभासते तदाह-
यानि चेत्यादिना । अप्रवृत्तफलानीति । संचितक्रियमाणात्मकानि । न तु प्रारब्ध-
रूपाणि तेषां भोगादेव क्षयः । तदाह-प्रवृत्तफलानामिति । प्रवृत्तफलानि-प्रारब्ध-
कर्माणि । विज्ञानमयः-जीवः । आत्मत्वेनति । अविद्याकृतो बुध्द्यादिरूप उपाधिर्ममैव
स्वरूपमिति मत्वेत्यर्थः । जलादिधिति । जल आकाशस्थसूर्यस्य प्रतिबिम्ब यथा प्रवि-
शतात्युच्यते तद्वदित्यर्थः । देहभेदेषु-देवदत्तादिदेहेषु । तत्फलार्थत्वादिति । कर्मणां
फलमेव देहोत्पत्तिरिति भावः । विज्ञानप्राय इति । विज्ञानमय इत्यत्र प्राचुर्यबोधको
मयट् । त एत इति । कलाः प्राणा देवाश्च । विज्ञानमयः-जीवः । उपाध्यपनये-देहरूपो-
पाधिदूरीकरणे । आकाशकल्पे-माकाशसदृशे । अपूर्वे-कारणरहिते । अनपरे-कार्यरहिते
पूर्व-कारणम् । अपर-कार्यम् । जलायाधारापनय इति । जलाद्याधारो घटादिस्तद-
पनये सूर्यप्रतिबिम्बं यथा सूर्ये लीयते यथा वा घटाकाशो घटरूपोपाधौ दूरीकृते महाकाशे
लीयते तद्वत्स्वयं चैतन्यरूपी जीवोऽविद्याजन्यबुद्धिप्रतिबिम्बितोऽविद्यानाशाबुद्धयुपाधावप-
नीने शिव चैतन्यमये लीयते ॥ ७॥

·भाष्यबालबोधिनीसहिता किंच। यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेड- स्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८ ॥ यथा नद्यो गङ्गाद्याः स्यन्दमाना गच्छन्त्यः समुद्रे समुद्रं प्राप्यास्त- मदर्शनमविशेषात्मभावं गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति नाम च रूपं च नामरूपे विहाय हित्वा, तथा अविद्याकृतनामरूपाद्विमुक्तः सन्विद्वान्परादक्षरात्पूर्वो. तात्परं दिव्यं पुरुष यथोक्तलक्षणमुपैत्युपगच्छति ॥ ८ ॥ ननु श्रेयस्यनेके विघ्नाः प्रसिद्धा अतः क्लेशानामन्यतमेनान्येन वा देवादिना च विनितो ब्रह्मविदप्यन्यां गतिं मृतो गच्छति न ब्रह्मैव । न । विद्ययैव सर्वप्रतिबन्धस्यापनीतत्वात् । अविद्याप्रतिबन्धमात्रो हि मोक्षो नान्य- प्रतिबन्धः । नित्यत्वादात्मभूतत्वाच्च । तस्मात्- स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥ ९॥ स यः कश्चिद्ध वै लोके तत्परमं ब्रह्म वेद साक्षादहमेवास्मीति जानाति । स नान्यां गति गच्छति । देवैरपि तस्य ब्रह्मप्राप्ति प्रति विघ्नो यथा नद्य इति । प्रश्नोपनिषदि ' स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः' प्र. ६-५ इति मंत्रोऽनेन समानार्थकः । अविशेषात्मभावमिति । समुद्रे कियदूरं गता गंगा मधुर- जलापि समुद्रवत्क्षारमयजला भवतीत्यर्थः । नामरूपे इति । समुद्रं गतानां नदीनां गंगे- त्यादि नाम माधुर्यरूपं च नश्यति । अविद्याकृतेति । नाम रूपं चाविद्ययैव संपादित न वास्तवमतो विनश्यति । अस्ति भाति प्रियामिति त्रिकं तु ब्रह्मरूपत्वेन वास्तवत्वान्न नश्यति। नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । इति भगवदुक्तेः ॥ ८ ॥ श्रेयांसि बहुविघ्नानीति न्यायाद्विद्याप्राप्त्यनन्तरमपि मोक्षे विघ्नाः संभवेयुरिति शंकामपाकर्तुं पूर्वपक्षोत्तरपक्षावाह-नन्वित्यादिना । आविद्याप्रतिबन्धमात्र इति केवलमविद्यैव प्रतिबन्धो मोक्षे । न तदितरः। अन्यप्रतिबन्ध इति । बहुव्रीहिः । अन्यः मुं. १ ·मुण्डकोपनिषत् न शक्यते कर्तुम् । आत्मा ह्येषां स भवति । तस्माद्ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैव भवति । किंच नास्य विदुषोऽब्रह्मवित्कुले भवति । किंच तरति शोकमनेकेष्टवैकल्य- निमित्तं मानसं संतापं जीवन्नेवातिक्रान्तो भवति । तरति पाप्मानं धर्माधर्मा- ख्यं गुहाग्रन्थिभ्यो हृदयाविद्यामान्थभ्यो विमुक्तः सन्नमृतो भवतीत्युक्तमेव भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादि ॥९॥ अथेदानीं ब्रह्मविद्यासंप्रदानविध्युपप्रदर्शननोपसंहारः क्रियते । तदेतदृचाभ्युक्तम्- क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुह्वत एकर्षि श्रद्धयन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्यैस्तु चर्णिम् ॥ १० ॥ तदेतद्विद्यासंप्रदानविधानमृचा मन्त्रेणाभ्युक्तमाभिप्रकाशितम् । क्रिया- वन्तो यथोक्तकर्मानुष्ठानयुक्ताः । श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठा अपरस्मिन्ब्रह्मण्य- भियुक्ताः परं ब्रह्म बुभुत्सवः स्वयमेकर्षिमेकानामानमनिं जुह्वते जुवति श्रद्धयन्तः श्रद्दधानाः सन्तो ये, तेषामेव संस्कृतात्मनां पात्रभूतानामेतां पिशाचादिः प्रतिबन्धो यस्येति । तादृशो मोक्षो न भवतीत्यर्थः । आत्मा ह्येषामिति । अयं देवानामात्मभूतो भवति तेन स्वात्मनि बिध्नकरणासंभवाद् देवास्तत्र विघ्नं कर्तुं न पारयन्ति । जीवनेवेति पदं भाष्ये प्रयुज्य भाप्यकृत् श्रुतितात्पर्यभूता जीवन्मुक्तिरिति बोधयति । गुहापदेन बुद्धिगुहा ग्राह्या तदाह-हृदयाविद्याग्रन्थिभ्य इति ॥ ९ ॥ मुण्डकोपनिषद् द्वारा यदा ब्रह्मविद्या प्रतिपाद्यते तदाथर्वणिकरनेनैव विधिना प्रति- पाद्या ग्राह्या चेति प्रकृतपरामर्शकादेतच्छब्दाद् द्योत्यते । यैः शिरोवतमनुष्ठितं तेभ्य एवमां ब्रह्मविद्यां कथयेदित्याह-पतां ब्रह्मविद्यामिति । भपरस्मिन् ब्रह्मणि-सगुणोपासना- याम् । बुभुत्सवः-जिज्ञासमानाः। एकर्षिमिति । एकर्षिरित्यमेनाम । संस्कृतात्मनां- शुद्धचेतसाम् । पात्रभूतानामिति । अपात्रशिष्याय विद्यादानस्य श्रुतिस्मृतिप्रतिषिद्ध- त्वात् । आथर्वणेऽपि । विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मां शेवधिष्टेऽहमस्मि । असूय- कायानृजवेऽयताय न मा ब्रूया वार्यवती तथा स्याम् । यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधा- विन ब्रह्मचर्योपपन्नम् । यस्तेच दुयेत्कतमच नाह तस्मै मा ब्रूया निधिपाय ब्रह्मन् ।। इति । एतदेव श्रुतिवाक्य भनुना बाक्यान्तरप्रबन्धेन कथितम् । तथाच मनुस्मृतौ द्वितायेऽध्याये । विद्ययैव समं कामं मर्तव्यं ब्रह्मवादिना | आपद्यपि हि घोरायां न त्वनामिरिणे वपेत्||११३॥ विद्या ब्राह्मणमेत्याह शवधिष्टेऽस्मि "रक्ष माम् । असूयकाय मां मादास्तथा स्यां वीर्य- ·Accn. No ..........Home 58८.१ भाष्यबालबोधिनीसहिता ब्रह्मविद्यां वदेत ब्रूयाच्छिरोव्रतं शिरस्यनिधारणलक्षणम् । यथाथर्वणानां वेद- वतं प्रसिद्धम् । यैस्तु यैश्च तच्चीर्ण विधिवद्यथाविधानं तेषामेव वदेत॥१०॥ तदेतत्सत्यमृषिरङ्गिराः पुरोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधीते । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥११॥ इत्यथर्ववेदीयतृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ ॐ भद्रं कर्णोभीरति बान्तिः । इत्यथर्ववेदीया मुण्डकोपनिषत्समाप्ता॥ तदेतदक्षरं पुरुषं सत्यमृषिरगिरा नाम पुरा पूर्व शौनकाय विधिव- दुपसन्नाय पृष्टवत उवाच । तद्वदन्योऽपि तथैव श्रेयोर्थिने मुमुक्षवे मोक्षार्थ विधिवदुपसन्नाय ब्रूयादित्यर्थः । नैतद्ग्रन्थरूपमचीर्णव्रतोऽचरितव्रतोऽप्यधीते न पठति । चीर्णव्रतस्य हि विद्या फलाय संस्कृता भवतीति । समाप्ता ब्रह्म- विद्या । सा येभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारम्पर्यक्रमेण संप्राप्ता तेभ्यो नमः परम- ऋषिभ्यः । परमं ब्रह्म साक्षादृष्टवन्तो ये ब्रह्मादयोऽवगतवन्तश्च ते परमर्ष- यस्तेभ्यो भूयोऽपि नमः । द्विवचनमत्यादरार्थं मुण्डकसमाप्त्यर्थं च ॥११॥ इति तृतीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥२॥ इति श्रीमदोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचा- यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृताबाथर्वणमुण्डको- पनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥ वत्तमा।।११४॥ यमेव तु शुचिं विद्या नियत ब्रह्मचारिणम् । तस्मै मा ब्रूहि विप्राय निधि- पायाप्रमादिने ॥ ११५॥ १. ॥ चीर्णव्रतस्यति । येन शिरोवतमाचरितं तस्मा उक्ता ब्रह्मविद्या मोक्षरूपफल- साधिका भवति । ब्रह्मविद्या-उपनिषत्प्रतिपाद्यं ब्रह्मज्ञानम् । ब्रह्मादिभ्य इति । ज्येष्ठपुत्रायाथवणे प्राह । अथर्वागिर्नाम्ने महर्षये । अंगर्भरद्वाजगोत्राय सत्यवहाय । सत्यव- होऽगिरसे । अंगिराः शौनकायेति । पारम्पर्यक्रमेण-गुरुपरम्परया। मुण्डकसमाप्त्य थमिति । शिरसि वन्हिधारणव्रतं येन कृत तेन लभ्यमानत्वादस्य मुण्डकेति नाम यथार्थ- मिति प्रतीयते ॥ ११ ॥ इति मुण्डकोपनिषद्भाष्ये बालबोधिन्यां तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः॥३।२ इति श्रीमुण्डकोपनिषद्भाष्ये विद्वद्वशंवदपाठकोपाहश्रीधर- शर्मकृता बालबोधिनी समाप्ता । ब्रह्मा

·28 18142
Academy of Sanskrit Research
MELKOTE - 571 431
Acc, No.
869
Call No.
Plese return this publication on or before the
last DUE DATE stamped below to avoid incurring
over-due charges.
Due Date
Return Date
Due Date
Return Date
up 27-11-olupta

·No text on this page.